Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Monisme

’n Kol in ’n sirkel is deur Grieke gebruik om die eerste metafisiese entiteit, "die monade" of "die absolute", te verteenwoordig.
**Monisme** is ’n filosofiese denkrigting wat een beginsel, soos bestaan, aanvaar as die oorsprong van alle dinge en daaraan ’n "alleenheid" of uniekheid (Grieks: μόνος) toeken. Verskeie soorte monisme kan onderskei word:

* Volgens prioriteitsmonisme kom alle bestaande dinge van ’n bron wat afsonderlik van hulle is, soos "die Een" in Neoplatonisme. Hiervolgens is net een ding ontologies basies of gaan dit alles vooraf.
* Bestaansmonisme leer daar bestaan streng gesproke net een ding, die heelal, wat bloot kunsmatig en arbitrêr in baie dinge verdeel kan word.
* Volgens materiemonisme kan ’n verskeidenheid bestaande dinge verduidelik word aan die hand van ’n enkele beginsel of wesentlikheid. Daar bestaan dus net een soort ding, soos materie, maar baie dinge kan van dié ding gemaak wees.
* Dubbelaspekmonisme is die siening dat die geestelike en fisieke twee aspekte van, of perspektiewe op, dieselfde beginsel is.

## Definisies

Daar is twee soorte definisies van monisme:

1. Die breër definisie: ’n Filosofie is monisties as dit eenheid van die oorsprong van alle dinge aanvaar; alle bestaande dinge kom van ’n bron wat afsonderlik van hulle is.
2. Die enger definisie: Dit vereis nie net eenheid van oorsprong nie, maar ook eenheid van materie en essensie.

Die term "monisme" is ook al gebruik om godsdienstige tradisies te beskryf. In Hindoeïsme word die term "absolute monisme" gebruik vir Advaita Vedanta.

## Verwysings

### Bronne

* Brugger, Walter (red.) (1972), *Diccionario de Filosofía*, Barcelona: Herder, art. dualismo, monismo, pluralismo
* Chande, M.B. (2000), *Indian Philosophy In Modern Times*, Atlantic Publishers & Dist
* Cross, F.L.; Livingstone, E.A. (1974), *The Oxford Dictionary of the Christian Church*, OUP, art. monism
* Dasgupta, Surendranath (1992), *A history of Indian philosophy part 1*, Motilall Banarsidass

## Skakels

* Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik uit die Engelse Wikipedia vertaal.
# Agnostisisme

**Agnostisisme** (Grieks: α- *a-* (sonder) + γνώσις *gnōsis* (kennis), teenoor gnostisisme) is die filosofiese siening dat die logiese waarheid van sekere aansprake — spesifiek metafisiese aansprake met betrekking tot teologie, die hiernamaals of die bestaan van gode, geeste, of selfs uiteindelike werklikheid — onbekend is of, afhangend van die tipe agnostisisme, van nature onmoontlik is om te bewys. Agnostisisme word algemeen voorgehou as 'n middelgrond tussen teïsme en ateïsme, alhoewel dit nie 'n religieuse verklaring is nie.

## Verwysings

## Kyk ook

* Ateïsme
* Deïsme
* Gnostisisme
* Monoteïsme
* Paganisme
* Panenteïsme
* Panteïsme
* Politeïsme
* Post-teïsme
* Skeptisisme
* Teïsme
* Universalisme
# Noord-Afrika

Noord-Afrika
**Noord-Afrika** of **Noordelike Afrika** is die noordelike gedeelte van die kontinent van Afrika. Die gebied sluit die lande Algerië, Egipte, Libië, Marokko, Soedan, Suid-Soedan, Tunisië, Wes-Sahara en dikwels ook Mali, Mauritanië, Niger en Tsjad in. Die belangrikste inheemse taal is Arabies en die religie is die Islam.

Die presiese gebied word nie altyd presies dieselfde afgebaken nie.

| Gebiede van die Wêreld |
| --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Afrika** |
Noord (Midde-Ooste)  · Suid van die Sahara (Sentraal · Suider · Wes · Oos) |
|  | **Amerikas** |
Noord · Sentraal · Karibiese Gebied) · Suid · Latyns |
|  | **Asië** |
Sentraal · Oos · Noord-Asië (Verre-Ooste) · Suid (Indiese subkontinent) · Suidoos · Suidwes (Midde-Ooste)  · Wes |
|  | **Europa** |
Sentraal · Noord · Suid · Wes · Oos |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oseanië** |
Australasië (Australië · Seeland) · Melanesië · Mikronesië · Polinesië |
|  | **Poolgebiede** |
Noordpoolgebied · Antarktika |
|  | **Oseane** |
Arktiese · Atlantiese · Indiese · Stille · Suidelike |
|  | **Seë** |
Oorsig van Seë |

 |
| *Sien ook Kontinente van die wêreld* |
# Moedertaal

'n **Moedertaal** (of T1) is 'n taal wat 'n persoon gedurende sy jeug sonder formele taalonderrig verwerf. Moedertaalsprekers het 'n kenmerkende intuïsie oor wat in hulle taal (al dan nie) gesê kan word.

Die vermoë om 'n taal sonder formele onderwys te verwerf verminder namate 'n persoon ouer word. In die moderne taalkunde word die begin van puberteit gesien as die einde van die sogenaamde *kritiese periode*, waarin moedertaalverwerwing nog moontlik is.

'n Taal wat nie as moedertaal gepraat word nie word meestal 'n tweede taal (T2) genoem. Met genoeg blootstelling tydens hul jeug kan sprekers 'n groot aantal T1's verwerf. Tweetaligheid en "meertaligheid" is die norm in groot dele van die wêreld. In westerse lande verdring die nasionale standaardtale meestal die streeksvariëteite, en neig die bevolking tot eentaligheid.

Die verwerwing van T2's is aansienlik moeiliker as die van T1's en algemene gebruik is noodsaaklik om T2's in stand te hou. Taalkundiges verwys na die 'verwerwing' van T1's, maar na die 'leer' of 'aanleer' van T2's.

Veral by T2's wat verwant is aan die moedertaal is die *passiewe* kennis, die verstaan, meestal beter as die *aktiewe* kennis van die taal. Selfs al kan iemand 'n T2 perfek en sonder moeite praat, kan daar nog dikwels gemerk word dat die spreker nie sy moedertaal praat nie vanweë die vreemde aksent.

Die bestudering van die eienskappe van moedertale (in teenstelling tot tweede tale) vorm die kern van die psigolinguistiek, soos in die Chomskiaanse taalkunde.

Internasionale Moedertaaldag word op 21 Februarie gevier.
# Intelligensie-kwosiënt

'n **Intelligensie-kwosiënt** (akroniem:**IK**) is 'n telling of resultaat van 'n standaardtoets om intelligensie te meet. Daar is verskeie verskillende toetse wat ontwerp is om die intelligensie van 'n persoon te meet. Om intelligensie op enige manier te meet, is 'n idee wat ontwikkel is deur die Britse wetenskaplike Francis Galton in die boek *Hereditary Genius* wat in die laat 19de eeu gepubliseer is.

IK is 'n vergelykende maatstaf: dit vertel 'n mens hoeveel bo of onder die gemiddelde 'n persoon se intelligensie is. Die idee van die toets is aan die begin van die 20ste eeu ontwikkel. Die toetse probeer om spesifieke kennis te vermy, en probeer vrae vra wat in beginsel enigiemand dalk sal kan beantwoord.

Een moderne IK-toets is die *Wechsler Adult Intelligence Scale*. Dit sê waar die persoon se telling op die *Gaussiese klok* is. Die klokkurwe wat gebruik word het 'n middelpuntwaarde van 100 en 'n standaardafwyking van 15; ander toetse kan verskillende standaardafwykings hê.

IK-tellings kan sekere dinge oor 'n persoon vertel, sowel as intelligensie. Dit is omdat intelligensie ook aan ander aspekte van die lewe gekoppel is.

Daar is steeds onenigheid oor in watter mate IK oorgeërf word. Mense verskil steeds oor hoeveel van 'n persoon se IK van sy ouers af kom en hoeveel afhang van sy omgewing of hoe sy huis is.

IK-tellings word op verskeie maniere gebruik:

* om 'n persoon se opvoedkundige prestasie of spesiale behoeftes te voorspel.
* om te sê watter soort werk 'n persoon waarskynlik kan doen.
* om te bestudeer hoe die IK-tellings van 'n bevolking is.
* om te bestudeer watter ander dinge omtrent 'n persoon met sy IK verband hou.

Die gemiddelde IK-tellings vir baie bevolkings het sedert die vroeë 20ste eeu ongeveer drie punte per dekade gestyg. Die meeste van die toename is in die onderste helfte van die IK-reeks. Dit word die *Flynn-effek* genoem. Mense wat dit bestudeer, stem nie saam of hierdie veranderinge in tellings werklik plaasvind nie, en of dit beteken dat daar foute was in hoe mense in die verlede getoets is nie.

Daar is verenigings van mense wat hoog op IK-toetse behaal het, soos *Mensa International*.

## Bronne

* Aiken, Lewis (1979). *Psychological Testing and Assessment* (3rd uitg.). Boston: Allyn and Bacon. ISBN 978-0-205-06613-1.
* Aiken, Lewis R. (1996). *Assessment of Intellectual Functioning*. Perspectives on Individual Differences (2nd uitg.). New York: Plenum Press. ISBN 978-0-306-48431-5. LCCN 95026038.
* American Psychiatric Association (2013). *Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders* (5th uitg.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing. ISBN 978-0-89042-555-8.
* Anastasi, Anne; Urbina, Susana (1997). *Psychological Testing* (7th uitg.). Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. ISBN 978-0023030857.
* Binet, Alfred; Simon, Th. (1916). *The development of intelligence in children (The Binet-Simon Scale)*. Publications of the Training School at Vineland New Jersey Department of Research. Vol. 11. Vertaal deur E. S. Kite. Baltimore, MD: Williams & Wilkins. Besoek op 18 Julie 2010.
# Toegepaste wetenskap

**Toegepaste Wetenskap** (Engels: *Applied science*) is die toepassing van bestaande wetenskaplike kennis om praktiese probleme mee op te los, soos die ontwikkeling van nuwe tegnologie en nuwe uitvindings.

Velde van ingenieurswese is nou verwant aan die toegepaste wetenskappe. Die gebruik in industriële instellings word gewoonlik na verwys as navorsing en ontwikkeling (of R&D, wat vir *Research and Development* in Engels staan).

Toegepaste Wetenskap verskil van Fundamentele wetenskap, wat daarop gemik is om ons kennis van die wêreld en die natuur uit te brei. Toegepaste wetenskap daarenteen poog om hierdie reeds bestaande wetenskaplike kennis op die wêreld rondom ons toe te pas.

## Verwysings
# Koronavirussiekte-2019

*Hierdie artikel handel oor die siekte. Vir die virus wat dit veroorsaak, sien Ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus 2 (EARS-KoV-2). Vir die pandemie, sien COVID-19 pandemie.*

**Koronavirussiekte-2019** (Engels: **COVID-19**) is 'n aansteeklike siekte veroorsaak deur Ernstige akute respiratoriese sindroom koronavirus 2 (EARS-KoV-2).

Die siekte is die eerste keer in Desember 2019 in Wuhan, China geïdentifiseer, en het sedertdien wêreldwyd versprei, wat gelei tot die COVID-19 pandemie. Teen 22 Mei 2020 is daar meer as 5,1 miljoen gevalle in 229 lande en gebiede aangemeld, wat gelei het tot meer as 335 000 sterftes. Meer as 1,95 miljoen mense het herstel.

## Simptome

X-straal van COVID19-longontsteking
Algemene simptome sluit in koors, hoes, moegheid, kortasem, en die verlies van reuk en smaak. Terwyl die meerderheid gevalle tot ligte simptome lei, vorder sommige tot akute respiratoriese noodsindroom (ARDS (en) ) waarskynlik veroorsaak deur 'n sitokiene storm, multi-orgaanversaking, septiese skok en bloedklonte. Die inkubasietydperk is gewoonlik ongeveer vyf dae, maar dit kan wissel van twee tot veertien dae.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Koronavirussiekte-2019.
# Joernalistiek

Personeel werk in 'n CBC (Radio-Canada)  nuuskantoor-radiostasie in Montreal.
**Joernalistiek** is die werk van 'n joernalis as bydraer tot die media of dikwels ook as ander medewerker aan 'n joernalistieke medium.

## Basiese omskrywing

Joernalistiek het veral betrekking op die versamel en verwerking van bydraes tot die pers, televisie, radio en meer onlangs ook die internet. Die joernalistiek kan dui op algemene verslaggewing oor 'n wye spektrum onderwerpe in al vier die bogenoemde media of ook op spesialisverslaggewing, byvoorbeeld wanneer 'n joernalis hom of haar toespits op 'n bepaalde belangstellingsveld, byvoorbeeld die omgewing, gesondheid, misdaad, leefstyl, vermaak, motors of opvoeding. Sekere vorme van joernalistiek, soos sloernalistiek, fokus minder op spoed en nuusbreking en meer op verdieping, konteks en narratief.

Joernalistiek word beskou as 'n byna onmiddellike vorm van geskiedskrywing.

## Objektiwiteit

Hoewel een van die hoofvereistes van die joernalistiek ewewig en objektiwiteit is, is dit in die praktyk nie altyd die geval nie. Baie media, veral koerante, het 'n bepaalde politieke vooroordeel. In Suid-Afrika was dit veral voor 1994 die geval met sekere (meesal Afrikaanse koerante) wat die Nasionale Party ondersteun het, en sekere (meesal Engelse koerante) wat die Verenigde Party en later ook die Progressiewe Federale Party ondersteun het. In gevalle waar 'n medium so 'n bepaalde politieke uitkyk handhaaf, is dit selde vir die bestuur (hetsy redaksioneel of algemeen) nodig om joernaliste te sensoreer, omdat sulke media meesal net joernaliste aanstel wat hulle politieke vooroordeel huldig.

## Loopbaan

Joernalistiek as loopbaan word gekenmerk deur lang en ongereelde ure, werkspanning, swak besoldiging en ooreising. Aan die pluskant ervaar joernaliste byna daaglikse bevrediging wanneer hulle werk uitgesaai of gepubliseer word. Joernaliste kry die bykomende bevrediging dat hulle kan meehelp om die openbare mening te vorm. Veral weens die swak besoldiging verlaat baie joernaliste uiteindelik die beroep vir meer lonende werk in loopbane in onder meer openbare skakelwese.
# Patriargie

**Patriargie** is 'n sosiale stelsel waarin mans basiese mag beklee en oorheers in rolle van politieke leierskap, morele gesag, sosiale voorreg en beheer van eiendom. In die gesin se domein hou vaders of vaderfigure gesag oor vroue en kinders. Sommige patriargale samelewings is ook patrilineal, wat beteken dat eiendom en titel deur die manlike afkoms geërf word.

"Patriargie" beteken letterlik "die heerskap van die vader" en is afgelei van die Griekse πατριάρχης (*patriarkhēs*), "vader van 'n ras" of "hoof van 'n ras, patriarg", wat 'n samestelling is van πατριά (*patria*), "geslag, afkoms" (van πατήρ *patēr*, "vader") en ἄρχω (*arkhō*), "Ek heers".

## Sien ook

* Matriargie

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Patriargie.
# Waterstofsulfied

**Eienskappe**| **Algemeen** |
| --- |
| Naam | Waterstofsulfied |
| Struktuurformule van  |  |
| Chemiese formule | H2S |
| Molêre massa | 34,08 [g/mol] |
| CAS-nommer | 7783-06-4   |
| Reuk | Vroteierreuk |
| **Fasegedrag** |
| Smeltpunt | -82,9 °C |
| Kookpunt | -60,2 °C |
| Digtheid |  |
| Oplosbaarheid | 0,038 g/ml (@20 °C)  |
| Dampdruk | 17 Atm (@21,1 °C)  |
| Henry se konstante | 9,8 x 10-2 [L/mol.atm] 2160 [K] |
| **Suur-basis eienskappe** |
| pKa | 1ste: 7,05; 2de: 11,9 |
| **Veiligheid** |
| Flitspunt |   |
| Selfontbrandingspunt | 500 °C |
| Tensy anders vermeld is alle data vir standaardtemperatuur en -druk toestande. |
|   |  |
| Portaal  Chemie |

**Waterstofsulfied** is 'n chemiese stof met formule H2S. Dit is 'n brandbare en giftige gas met 'n vroteierreuk.

Die gas is oplosbaar in water (>1M) en 'n swak suur. Dit is 'n sterk reduserende stof.

## Geskiedenis

In 1595 beskryf Libavius dat 'swaweldampe' wit lood swart kan maak. In 1777 vind Scheel dat 'swaweldampe' deur 'n reaksie van suur en 'n metaalsulfied of van waterstof en swawel vervaardig kan word en Bertholett ondersoek en beskryf waterstofsulfied twee dekades later as 'gesulfureerde waterstof' en bepaal die samestelling daarvan.

## Giftigheid

Die eienskappe van hierdie gas, waaronder sy giftigheid, is sedert dié tyd dikwels ondersoek. Daar moet 'n onderskeid gemaak word tussen die sitotoksisiteit - die vermoë om selle te dood - wat matig is (7,5 mM) en die genotoksisiteit - die vermoë om die gene aan te tas - wat reeds by konsentrasie van 250μM intree. Omdat sulfaatreduserende bakterie in die dunderm voorkom, word daar ook waterstofsulfied gevorm wat moontlik 'n rol in die ontstaan van dermkanker speel. In 2007 het Szabo aangetoon dat waterstofsulfied net soos stikstofoksied NO 'n sellulêre boodskapper is en dit word ook in lae konsentrasies in die liggaam vervaardig.

## Verwysings
# Longembolisme

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Vrywaring: Die mediese inligting verskaf op Wikipedia dien slegs as 'n riglyn en dra geen waarborg van feitelike korrektheid nie. Enige vrae of klagtes oor u persoonlike gesondheid behoort na 'n dokter verwys te word.* |

|  |
| --- |
|  **Longembolisme**  |
| Klassifikasie en eksterne bronne |
| ICD-10 | I26.0, I26.9 |
| ICD-9 | 415.1 |
| DiseasesDB | 10956 |
| MedlinePlus   | 000132 |
| eMedicine | med/1958 |
|  **Mediese waarskuwing**  |

**Longembolisme** 'n embolie (afsluiting) van 'n longslagaar (*arteria pulmonalis*). Dit belemmer die vloei van bloed en die long word nie van voldoende suurstof voorsien nie. Dit het ernstige gevolge vir suurstofopname, maar tot 'n mindere mate vir die aangetaste deel van die long self. Dit word meestal deur bloedklonte veroorsaak, maar kan ook deur klonte kankerselle, vet of been veroorsaak word.

Groot longembolisme by die vertakking van die longslagaar
Simptome sluit in: skielike kortasem, vinnige asemhaling, borspyn en die hoes van bloed. In seldsame gevalle kan dit versnelde hartklop, lae bloeddruk, skok en selfs dood veroorsaak.

Daar is twee kategorieë van longembolisme: akute- en chroniese longembolisme. Akute longembolisme is gewoonlik skielik, terwyl chroniese longembolisme langdurig is.

Dit word algemeen met teen-stollingmiddels behandel, wat help dat die bloed nie stol en klonte veroorsaak nie.

## Sien ook

* Asemhalingstelsel
* Organe van asemhalingstelsel
* Longe
* Longontsteking

## Bron

* KENNIS, 1980, vol 5, bl. 984, ISBN 0 7981 0827 4