# Kwalle

| Jellievis |
| --- |
|  |
| *Chrysaora fuscescens* |
| Wetenskaplike klassifikasie |
| Koninkryk: | Animalia |
| Filum: | Cnidaria |
| Klas: | Cubozoa Hydrozoa Polypodiozoa Scyphozoa Staurozoa |

**Kwalle** (jellievisse) is jellieagtige, swewende of drywende holtediere wat soms in groot skole voorkom. Byna al die spesies besit netelselle, waarmee sommige kwalle 'n mens dodelik kan verwond. Baie holtediere toon 'n generasiewisseling, waarby vassittende poliepe een van die twee generasies en losdrywende kwalle die ander verteenwoordig.

Soms ontbreek die kwalstadium, terwyl dit in ander gevalle die enigste oorblywende stadium is. Kwalle wat gereeld in groot getalle op die strand uitgespoel word of ŉ plaag vir baaiers word, behoort tot die groep van die skyfkwalle (klas *Scyphozoa*) of van die poliepkwalle (klas *Hydrozoa*). Die kwalle word as egte kwalle van ander onderskei omdat die poliepgenerasie in hierdie groep sterk onderdruk is. Alle vryswemmende holtediere (phylum *Coelenterata*) word onder die naam kwalle saamgevat. Kwalle vorm dus geen sistematiese eenheid nie en kan in bou baie van mekaar verskil. Die afmetinge varieer van ŉ paar millimeter tot meer as 2 m.

## Poliepkwalle

Binne die klas *Hydrozoa* is daar baie groepe wat sowel ŉ poliepgenerasie (vassittende, ongeslagtelike generasie) as 'n kwalgenerasie (vryswemmende, geslagtelike generasie) het. Hierdie poliepkwalle (die *hidromedusas* of *Hydromedusae*) het meestal twee name: ŉ naam vir die kwalstadium (medusa) en een vir die poliepstadium. Hierdie dubbele name het ontstaan toe daar nog nie besef is dat kwalle en poliepe twee vorme van een spesie kan wees nie.

Vandag is dit byvoorbeeld bekend dat die poliepkolonie *Corymorpha nutans* (uit die Waddesee) se *hidromedusa* vroeër as ŉ kwal, *Steenstrupia nutans*, bekend gestaan het. *Hidromedusas* kan sowel half-bolvorrnig as afgeplat wees. Die suborde *Gymnoblastea* omvat poliepe sonder 'n beskermde huisie, die *Athecata*; die ooreensternmende kwalle word *Anthomedusae* (*antomedusas* of blomkwalle) genoem. Die poliepe van die suborde *Calyptoblastina*, die *Thecaphora*, het 'n horingagtige huisie.

Die ooreenstemmende kwalle word *Leptomedusae* (*leptomedusas*) genoem. 'n Derde groep van hidromedusas was tot onlangs net as 'n kwalgenerasie bekend: die suborde Limnomedusae (soetwaterkwalle). Die poliepgenerasie bestaan hier net uit baie klein, deurgaans onvertakte poliepe. Die orde Trachylina kan beswaarlik as poliepkwalle beskou word, omdat die poliepgenerasie heeltemal onderdruk is. Dit kan in twee subordes verdeel word, naamlik *Trachymedusae* en *Narcomedusae*, waarvan laasgenoemde as oorgangsgroep tussen poliepkwalle en skyfkwalle beskou word. Met uitsondering van die suborde *Narcomedusae* het alle poliepkwalle ŉ velum, 'n vlies wat van die rand van die skerm (die gewelde bostuk van die dier) na benede hang.

Die *Narcomedusae* besit bowendien geen straalkanale nie, terwyl dit by die ander *hidromedusas* in groepe van vier voorkom. Die staatkwalle of buiskwalle (orde *Siphonophora*) wyk baie van die ander *hidromedusas* af, omdat hulle uit kolonies bestaan waarin poliepe en kwalle aan mekaar vasgeheg is. Die hele kolonie dryf in die water van die oseane. Daar is deurgaans 'n groot mate van arbeidsverdeling binne die kolonie, maar veral in die geval van die suborde *Rhizophysalina*, waartoe die "Portugese oorlogskip" (ŉ soort bloublasie; *Physalia physalis*) behoort.

Hierdie gedugte kwal is herkenbaar aan die gasblaas (*pneumatofoor*) van ongeveer 12,7 cm in deursnee waarmee hy oor die oppervlak van die oseaan seil. Hy kan met sy sterk netelbatterye 'n mens so erg vergiftig dat indien teengif nie toegedien word nie, ernstige verlamming en soms selfs die dood kan volg. By die suborde *Chondrophora* hang 'n groot voedingspoliep en talle geslagspoliepe onder 'n dik, stewige skyf. Die spesie *Velella* *velella* het bo-op die skyf nog 'n kam (seil) waarmee die dier deur die wind voortgedryf word.

## Skyfkwalle

Die skyfkwalle (*Scyphozoa*) vorm 'n aparte klas van die holtediere. Hulle verskil van die *medusas* van die klas *Hydrozoa* deurdat 'n velum ontbreek en ten opsigte van die agtstralige verdeling van die skermrand, die struktuur van die ewewigsintuie (statosiste) en die rangskikking van die ligsintuie (osellusse) op die skermrand. Die skerm is voorts dik en stewig en het 'n aansienlike deursnee, naamlik tot 2 m. Die mond is buisvormig en soms van mondtentakels voorsien.

Die skermrand het altyd tentakels. Die poliepstadium is sterk gereduseer, hoewel onbeduidende poliepe (skyfpoliepe) by 'n paar spesies geïdentifiseer is. Die stroskyfpoliep vorm medusas deur afsnoering (strobilasie) van die boonste gedeelte. Die larvale medusa wat so ontstaan het (*ephyralarwe*), groei tot 'n volwasse kwal. By ander spesies vind die ontwikkeling binne die moederkwal plaas en word die poliepstadium oorgeslaan. Daar word vier ordes onderskei.

Die steelkwal (orde *Stauromedusae*) swem nie vry rond nie, maar staan met 'n steeltjie op die vaste bodem. Hulle het bolvormige groepies tentakels op die arms. Die kubuskwalle (orde *Carybdeida* of *Cubomedusae*) is besonder gevreesde tropiese diere. Hulle het baie sterk netelselle oor die hele liggaamsoppervlak (selfs op die skerm). Die brandwonde wat die genera *Chiropsalmus* en *Chironex* kan veroorsaak, is soms dodelik. Dit is dus ietwat verbasend dat hierdie "seeperdeby" in die Filippyne in asyn ingelê word en as 'n lekkerny beskou word. Tot die orde *Semaeostomae* behoort die bekende strandkwalle, soos die oorkwal (*Aurelia aurita*), wat swak netel batterye het, die haarkwalle (genus *Cyanea*), wat sterk netelbatterye het, en die kompaskwal (*Chrysaora hyoseella*).

Daar is ook die kosmopolitiese pêrelkwal (*Pelagia noetilueal*), wat fosforesserend is. Die grootste skyfkwal is *Cyanea aretiea*, wat uit die Noordpoolgebied kom. Die deursnee van sy skerm is ongeveer 2 m, terwyl die tentakels baie lank kan word. Die laaste orde word deur die longkwalle (orde *Ahizostomae*) gevorm. Hul mondarms is vergroei tot 'n groot geplooide massa waarin 'n groot aantal klein openinge voorkom. Die voedsel bestaan uitsluitend uit mikroplankton. *Rhizostoma pulmo* en *Cotylorhiza tubereulata* uit die Middellandse See kan in groot getalle voorkom.

Jong vissies kruip dikwels onder hulle skerms weg. Daar soek hulle beskerming en eet hulle waarskynlik selfs stukkies van hul gasheer.

## Ribkwalle

Die ribkwalle verskil so baie van die ander kwalle dat hulle vandag as 'n eie *phylum* beskou word: die *Ctenophora* of *Acnidaria*. Hierdie baie klein, heterogene groep van vryswemmende holtediere verskil van ander deur die afwesigheid van netelselle en radiale simmetrie. In die plek van die netelselle het hulle 'n paar kleefselle wat verskeie kere gebruik kan word.

Die seedruif (*Pleurobrachia pileus*), wat veral langs die Noordseekus voorkom, het 'n glashelder balletjie met 'n deursnee van ongeveer 10 mm. Oor die dier se oppervlak loop agt rye kammetjies met trilhare, wat vir die voortbeweging sorg.

## Bron

* Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0908409575 band