# Jane Goodall

Jane Goodall
**Dame Jane Morris Goodall** DBE ( /ˈɡʊdɔːl/ ; gebore **Valerie Jane Morris-Goodall**, 3 April 1934 - 1 Oktober 2025), voorheen **Barones Jane van Lawick-Goodall**, was 'n Engelse primatoloog en antropoloog. Goodall, wat gesien word as die wêreld se voorste kenner van sjimpansees, is veral bekend vir haar 60-jarige studie van sosiale en gesinsinteraksies van wilde sjimpansees sedert sy die eerste keer in 1960 na die Gombe Stream Nasionale Park in Tanzanië gegaan het, waar sy mensagtige gedrag onder sjimpansees gesien het, insluitend gewapende konflik. In April 2002 is sy aangewys as 'n VN-boodskapper van vrede. Goodall is 'n erelid van die World Future Council.

## Vroeë jare

Valerie Jane Morris-Goodall is gebore in 1934 in Hampstead, Londen, as dogter van die sakeman Mortimer Herbert Morris-Goodall (1907–2001) en Margaret Myfanwe Joseph (1906–2000), 'n romanskrywer van Milford Haven, Pembrokeshire, wat onder die naam Vanne Morris-Goodall geskryf het.

Die gesin het later na Bournemouth verhuis, en Goodall het Uplands School, 'n onafhanklike skool in die nabygeleë Poole, bygewoon.

As kind het haar pa, as alternatief vir 'n teddiebeer, vir haar 'n opgestopte sjimpansee met die naam Jubilee gegee. Sy het gesê dat haar voorliefde vir dié teddiebeer haar vroeë liefde vir diere aangewakker het, en gesê: "My ma se vriende was verskrik oor die speelding, en het gedink dit sou my bang maak en my nagmerries gee." Vandag sit Jubilee steeds op Goodall se spieëlkas in Londen.

## Afrika

Goodall was nog altyd aangetrokke tot diere en Afrika, wat haar in 1957 na die plaas van 'n vriend in die Kenia-hooglande gebring het. Van daar af het sy werk as 'n sekretaresse gekry, en op advies van haar vriendin het sy Louis Leakey,'n Keniaanse argeoloog en paleontoloog, gebel met geen ander idee in gedagte as om 'n afspraak te maak om diere te bespreek nie. Leakey, wat glo dat die studie van bestaande groot ape aanduidings van die gedrag van vroeë hominiede kan verskaf, was op soek na 'n sjimpansee-navorser, hoewel hy die idee vir homself gehou het. In plaas daarvan het hy voorgestel dat Goodall vir hom as sekretaresse werk. Nadat hy goedkeuring van sy medenavorser en vrou, die Britse paleoantropoloog Mary Leakey, gekry het, het Louis Goodall na Olduvai Gorge in Tanganyika (hedendaagse Tanzanië) gestuur waar hy sy planne uiteengesit het.

In 1958 het Leakey Goodall na Londen gestuur om primaatgedrag met Osman Hill en primaatanatomie met John Napier te bestudeer. Leakey het fondse ingesamel, en op 14 Julie 1960 het Goodall na Gombe Stream Nasionale Park gegaan en die eerste geword van wat The Trimates genoem sou word. Sy is vergesel van haar ma, wie se teenwoordigheid nodig was om aan die vereistes van David Anstey, hoofbewaarder, te voldoen, wat besorg was oor hul veiligheid. Goodall gee erkenning aan haar ma dat sy haar aangemoedig het om 'n loopbaan in primatologie te volg, 'n destydse manlik-gedomineerde veld. Goodall het verklaar dat vroue nie in die veld aanvaar is toe sy haar navorsing in die laat 1950's begin het nie. Vandag bestaan die studieveld van primatologie feitlik eweredig uit mans en vroue, deels te danke aan die baanbrekerskap van Goodall en haar aanmoediging van jong vroue om by die veld aan te sluit.

Leakey het finansiering gereël, en in 1962 het hy Goodall, wat geen graad gehad het nie, na die Universiteit van Cambridge gestuur. Sy het na Newnham College, Cambridge gegaan, wat verklaar dat sy haar Baccalaureus Artium in natuurwetenskappe teen 1964 ontvang het, wat was toe sy na die nuwe Darwin College, Cambridge gegaan het vir 'n Doktorsgraad in Filosofie in Etologie. Sy was slegs die agtste persoon wat toegelaat is om daar vir 'n PhD te studeer sonder dat sy vooraf 'n baccalaureusgraad verwerf het. Haar tesis is in 1966 voltooi onder toesig van Robert Hinde oor die *gedrag van vrylewende sjimpansees*, wat haar eerste vyf jaar van studie by die Gombe-reservaat uiteensit.

Op 19 Junie 2006 het die Ope Universiteit van Tanzanië 'n eredoktorsgraad in die wetenskap aan haar toegeken.

## Werk

### Navorsing by Gombe Stream Nasionale Park

Goodall in gesprek met Silver Donald Cameron, rakende haar werk
Goodall is veral bekend vir haar studie van sjimpansees se sosiale en gesinslewe. Sy het in 1960 die Kasakela-sjimpansee-gemeenskap in Gombe Stream Nasionale Park, Tanzanië, begin bestudeer. Sy het gevind dat "dit nie net mense is wat persoonlikhede, wat in staat is tot rasionele denke [en] emosies soos vreugde en hartseer, het nie." Sy het ook gedrag waargeneem soos drukkies, soene, klop op die skouer, en selfs kielie, wat ons as "menslike" optrede beskou. Goodall dring daarop aan dat hierdie gebare bewyse is van "die hegte, ondersteunende, liefdevolle bande wat tussen familielede en ander individue binne 'n gemeenskap ontwikkel, wat oor 'n lewensduur van meer as 50 jaar kan voortduur." Hierdie bevindinge dui daarop dat daar ooreenkomste tussen mense en sjimpansees bestaan in terme van meer as gene alleen. Dit kan gesien word in emosie, intelligensie, en familiele en sosiale verhoudings.

Goodall se navorsing by Gombe Stream is veral bekend aan die wetenskaplike gemeenskap vir die uitdaging van twee langdurige oortuigings van die dag: dat net mense gereedskap kon bou en gebruik, en dat sjimpansees vegetariërs was. Terwyl sy een sjimpansee waargeneem het wat by 'n termiethoop gevreet het, het sy toegekyk hoe hy herhaaldelik grashalms in termietgate plaas en dit dan uit die gat verwyder wat met vasklewende termiete bedek is, en dus effektief "hengel" vir termiete. Die sjimpansees sou ook takkies van bome afhaal en die blare afstroop om die takkie meer effektief te maak, 'n vorm van objekmodifikasie wat die rudimentêre begin van gereedskapmaak is. Mense het hulle lankal onderskei van die res van die diereryk as "Man the Toolmaker". In reaksie op Goodall se revolusionêre bevindinge het Louis Leakey geskryf: "Ons moet nou die mens herdefinieer, gereedskap herdefinieer of sjimpansees as mens aanvaar!"

In teenstelling met die vreedsame en liefdevolle gedrag wat sy waargeneem het, het Goodall ook 'n aggressiewe kant van sjimpansee-geaardheid by Gombe Stream gevind. Sy het ontdek dat sjimpansees stelselmatig kleiner primate soos colobus- ape sal jag en dan eet. Goodall het gekyk hoe 'n jaggroep 'n kolobus-aap hoog in 'n boom isoleer en alle moontlike uitgange blokkeer; toe het een sjimpansee opgeklim en die colobus gevang en doodgemaak. Die ander het toe elk dele van die karkas geneem en met ander lede van die troep gedeel in reaksie op bedelgedrag. Die sjimpansees by Gombe maak elke jaar soveel as een derde van die kolobusbevolking in die park dood en eet. Dit alleen was 'n belangrike wetenskaplike vonds wat vorige opvattings van sjimpansees se dieet en gedrag uitgedaag het.

Goodall het ook die onderlinge neiging tot aggressie en geweld binne sjimpansee-troepe waargeneem. Goodall het waargeneem dat dominante wyfies doelbewus die kleintjies van ander wyfies in die troep doodmaak om hul oorheersing te behou, wat soms so ver as kannibalisme gegaan het. Sy sê van hierdie openbaring, "Gedurende die eerste tien jaar van die studie het ek geglo dat die Gombe-sjimpansees, vir die grootste deel, eerder mooier as mense was. […] Toe het ons skielik gevind dat sjimpansees wreed kan wees - dat hulle, soos ons, 'n donkerder kant aan hul natuur het." Sy het die 1974–1978 Gombe-sjimpansee-oorlog beskryf in haar 1990-memoir, *Through a Window: My Thirty Years with the Chimpanzees of Gombe*. Haar bevindinge het 'n omwenteling in hedendaagse kennis van sjimpansee-gedrag veroorsaak en was verdere bewyse van die sosiale ooreenkomste tussen mense en sjimpansees, al is dit op 'n baie donkerder wyse.

Goodall het haarself ook van die tradisionele konvensies van die tyd onderskei deur die diere in haar studies van primate te noem in plaas daarvan om aan elkeen 'n nommer toe te ken. Nommering was destyds 'n byna universele praktyk en is gedink om belangrik te wees in die verwydering van jouself van die potensiaal vir emosionele gehegtheid aan die vak wat bestudeer word. Sy het haarself van ander navorsers onderskei, en dit het daartoe gelei dat sy 'n hegte band met die sjimpansees ontwikkel het en tot vandag toe die enigste mens geword het wat ooit in die sjimpansee-gemeenskap aanvaar is. Sy was vir 'n tydperk van 22 maande die laagste lid van 'n troep. Onder diegene wat Goodall tydens haar jare in Gombe genoem het, was:

* David Greybeard, 'n gryskin mannetjie wat eers vir Goodall opgewarm het;
* Goliat, 'n vriend van David Greybeard, oorspronklik die alfa-mannetjie wat na sy dapper geaardheid vernoem is;
* Mike, wat deur sy listigheid en improvisasie vir Goliat as die alfa-mannetjie verplaas het;
* Humphrey, 'n groot, sterk, boelie mannetjie;
* Gigi, 'n groot, steriele wyfie wat dit verheug het om die "tannie" van enige jong sjimpansees of mense te wees;
* Mnr. McGregor, 'n strydlustige ouer man;
* Flo, 'n moederlike, hooggeplaaste wyfie met 'n bolneus en verslete ore, en haar kinders; Figan, Faben, Freud, Fifi en Flint;
* Frodo, Fifi se tweede oudste kind, 'n aggressiewe man wat Jane gereeld sou aanval en haar uiteindelik gedwing het om die troep te verlaat toe hy alfa-mannetjie geword het.

### Jane Goodall Instituut

 Goodall in 2009 met Hungarian Roots & Shoots-groeplede
In 1977 het Goodall die Jane Goodall Institute (JGI) gestig, wat die Gombe- navorsing ondersteun, en sy is 'n wêreldleier in die poging om sjimpansees en hul habitatte te beskerm. Met negentien kantore regoor die wêreld word die JGI wyd erken vir gemeenskapsgesentreerde bewarings- en ontwikkelingsprogramme in Afrika. Sy wêreldwye jeugprogram, Roots & Shoots, het in 1991 begin toe 'n groep van 16 plaaslike tieners met Goodall op haar agterstoep in Dar es Salaam, Tanzanië, ontmoet het. Hulle was gretig om 'n reeks probleme te bespreek waarvan hulle uit eerstehandse ondervinding geweet het wat hulle tot diepe kommer gestem het. Die organisasie het nou meer as 10 000 groepe in meer as 100 lande.

In 1992 het Goodall die Tchimpounga-sjimpansee-rehabilitasiesentrum in die Republiek van die Kongo gestig om te sorg vir sjimpansees wat wees gelaat is weens die gebruike van bosvleishandel. Die rehabilitasiesentrum huisves meer as 'n honderd sjimpansees op sy drie eilande.

In 1994 het Goodall die Lake Tanganyika Catchment Reforestation and Education (TACARE of "Take Care") loodsprojek gestig om sjimpansees se habitat teen ontbossing te beskerm deur heuwels rondom Gombe te herbebos, terwyl buurgemeenskappe terselfdertyd opgevoed is oor volhoubaarheid en landbou-opleiding. Die TACARE-projek ondersteun ook jong meisies deur hulle toegang te bied tot reproduktiewe gesondheidsopvoeding en deur beurse om hul kollege-opleiding te finansier.

 Goodall in 2009 saam met Lou Perrotti, wat bygedra het tot haar boek *Hope for Animals and Their World*
As gevolg van 'n oorvloed van handgeskrewe notas, foto's en data wat in die middel van die 1990's by Jane se huis in Dar es Salaam opgehoop het, is die Jane Goodall Institute se Sentrum vir Primate Studies by die Universiteit van Minnesota geskep om hierdie data te huisves en te organiseer. Tans is al die oorspronklike Jane Goodall-argiewe daar en is dit gedigitaliseer, ontleed en in 'n aanlyn databasis geplaas. Op 17 Maart 2011 het Karl Bates, woordvoerder van die Duke-universiteit, aangekondig dat die argiewe na Duke sal verskuif, met Anne E. Pusey, Duke se voorsitter van evolusionêre antropologie, wat toesig hou oor die versameling. Pusey, wat die argiewe in Minnesota bestuur het en saam met Goodall in Tanzanië gewerk het, het vir 'n jaar by Duke universiteit gewerk.

In 2018 en 2020 het Goodall 'n vennootskap met vriend en uitvoerende hoof Michael Cammarata aangegaan oor twee natuurlike produklyne van Schmidt's Naturals en Neptune Wellness Solutions. Vyf persent van elke verkoopstransaksie het die Jane Goodall Institute bevoordeel.

Vanaf 2004 wy Goodall feitlik al haar tyd aan aktivisme namens sjimpansees en die omgewing, en reis byna 300 dae per jaar. Goodall is ook op die adviesraad vir die wêreld se grootste sjimpansee-reservaat buite Afrika, Save the Chimps in Fort Pierce, Florida.

### Aktivisme

 Goodall met Allyson Reed van Skulls Unlimited International, by die Vereniging van Dieretuine en Akwariums se jaarlikse konferensie in September 2009.
Goodall gee erkenning aan die 1986 *Understanding Chimpanzees* -konferensie, aangebied deur die Chicago Academy of Sciences, vir die verskuiwing van haar fokus van waarneming van sjimpansees na 'n breër en meer intense besorgdheid oor dier-mens-bewaring. Sy is die voormalige president van Advocates for Animals, 'n organisasie gebaseer in Edinburgh, Skotland, wat hom beywer teen die gebruik van diere in mediese navorsing, dieretuine, boerdery en sport.

Goodall is 'n vegetariër en bepleit die dieet om etiese, omgewings- en gesondheidsredes. In *The Inner World of Farm Animals* (2009) skryf Goodall dat plaasdiere “baie meer bewus en intelligent is as wat ons ooit gedink het en, ten spyte daarvan dat hulle as huisslawe geteel is, is hulle individuele wesens in hul eie reg. As sodanig verdien hulle ons respek. En ons hulp. Wie sal vir hulle pleit as ons swyg?” Goodall het ook gesê: "Duisende mense wat sê hulle 'hou' van diere, sit een of twee keer per dag om die vleis van wesens te geniet wat so met min respek en vriendelikheid behandel is net om meer vleis te maak." In 2021 het Goodall 'n vegan geword en 'n kookboek getiteld *Eat Meat Less* geskryf.

Goodall is 'n uitgesproke omgewingsvoorstander en praat oor die uitwerking van klimaatsverandering op bedreigde spesies soos sjimpansees. Goodall het met NASA saamgewerk om satellietbeelde uit die Landsat-reeks te gebruik om die uitwerking van ontbossing op sjimpansees en plaaslike gemeenskappe in Wes-Afrika reg te stel deur aan die dorpenaars inligting te bied oor hoe om menslike aktiwiteite te verminder en hul omgewing te bewaar.

In 2000, om die veilige en etiese behandeling van diere tydens etologiese studies te verseker, het Goodall saam met professor Mark Bekoff die organisasie Etoloë vir die Etiese Behandeling van Diere gestig.

In April 2008 het Goodall 'n lesing met die titel "Reason for Hope" by die Universiteit van San Diego se Joan B. Kroc Institute for Peace & Justice Distinguished Lesingreeks gegee.

In 2008 het Goodall geëis dat die Europese Unie die gebruik van mediese navorsing op diere beëindig en meer befondsing vir alternatiewe metodes van mediese navorsing verseker.

In Mei 2008 het Goodall Edinburgh-dieretuin se nuwe primaat-omhulsel omstrede beskryf as 'n "wonderlike fasiliteit" waar ape "waarskynlik beter daaraan toe is [as dié] wat in die natuur woon in 'n gebied soos Budongo, waar een uit elke ses in 'n draad vasgevang word. strik, en lande soos die Kongo, waar sjimpansees, ape en gorillas kommersieel geskiet word vir kos.” Dit was in stryd met Advocates for Animals se standpunt oor diere in gevangenskap. In Junie 2008 het Goodall bevestig dat sy die presidentskap van die organisasie wat sy sedert 1998 beklee het bedank, met verwysing na haar besige skedule en verduidelik: "Ek het net nie tyd vir hulle nie."

Goodall is 'n beskermheer van liefdadigheidsorganisasie Population Matters en is tans 'n ambassadeur vir Disneynature.

In 2010 het Goodall, deur middel van JGI, 'n koalisie gevorm met 'n aantal organisasies soos die Wildlife Conservation Society (WCS) en die Humane Society of the United States (HSUS) en petisie om alle sjimpansees te lys, insluitend dié wat gevange is, soos bedreig. In 2015 het die US Fish and Wildlife Service (FWS) aangekondig dat hulle hierdie reël sal aanvaar en dat alle sjimpansees as bedreig geklassifiseer sal word.

In 2011 het Goodall 'n beskermheer geword van die Australiese dierebeskermingsgroep Voiceless, die dierebeskermingsinstituut. “Ek is al dekades lank bekommerd oor fabrieksboerdery, deels weens die geweldige skade wat die omgewing aangerig word, maar ook weens die skokkende voortdurende wreedheid wat op miljoene lewende wesens voortgesit word.”

In 2012 het Goodall die rol van uitdager vir die Engage in Conservation Challenge saam met die DO Skool, voorheen bekend as die D&F Akademie, aanvaar. Sy het saam met 'n groep aspirant-maatskaplike entrepreneurs gewerk om 'n werkswinkel te skep om jongmense by die bewaring van biodiversiteit te betrek, en om 'n vermeende wêreldwye gebrek aan bewustheid van die kwessie aan te pak.

In 2014 het Goodall aan Air France- bestuurders geskryf en die lugredery se voortgesette vervoer van ape na laboratoriums gekritiseer. Goodall het die praktyk "wreed" en "traumaties" vir die betrokke ape genoem. Dieselfde jaar het Goodall ook aan die National Institutes of Health (NIH) geskryf om die ontberingseksperimente van moeders op baba-apies in NIH-laboratoriums te kritiseer.

Voor die 2015 Britse algemene verkiesing was sy een van verskeie bekendes wat die parlementêre kandidatuur van die Groen Party se Caroline Lucas onderskryf het.

Goodall is 'n kritikus van jakkalsjag en was onder meer as 20 hoëprofielmense wat in 2015 'n brief aan parlementslede onderteken het teen die konserwatiewe premier, David Cameron, se plan om die Jagwet 2004 te wysig.

Gedurende Augustus 2019 is Goodall vereer vir haar bydraes tot die wetenskap met 'n bronsbeeldhouwerk in die middestad van Manhattan saam met nege ander vroue, deel van die " Standbeelde vir Gelykheid " -projek.

In 2020, met die voortsetting van haar organisasie se werk op die omgewing, het Goodall belowe om 5 miljoen bome te plant, deel van die 1 biljoen boom-inisiatief wat deur die Wêreld Ekonomiese Forum gestig is.

In Februarie 2021 het Jane Goodall en meer as 140 ander wetenskaplikes 'n beroep op die EU-kommissie gedoen om die praktyk van hokke van plaasdiere af te skaf.

## Persoonlike lewe

Goodall het twee keer getrou. Op 28 Maart 1964 trou sy met 'n Nederlandse edelman, natuurlewefotograaf Baron Hugo van Lawick, by Chelsea Old Church, Londen, en het tydens hul huwelik bekend geword as Barones Jane van Lawick-Goodall. Die egpaar het 'n seun gehad, Hugo Eric Louis (gebore 1967); hulle is in 1974 geskei. Die volgende jaar trou sy met Derek Bryceson, 'n lid van Tanzanië se parlement en die direkteur van daardie land se nasionale parke. Hy is in Oktober 1980 aan kanker oorlede. Weens sy posisie in die Tanzaniese regering as hoof van die land se nasionale parkstelsel, kan Bryceson Goodall se navorsingsprojek beskerm en 'n verbod op toerisme by Gombe instel.

Goodall het verklaar dat honde haar gunstelingdier is.

Goodall ly aan prosopagnosia, wat dit vir haar moeilik maak om bekende gesigte te herken.

## Godsdiens en spiritualiteit

Goodall het grootgeword in 'n Christelike gemeentelike familie. As 'n jong vrou het sy nagklasse in Teosofie geneem. Haar familie was af en toe kerkgangers, maar Goodall het meer gereeld begin bywoon as 'n tiener toe die kerk 'n nuwe predikant, Trevor Davies, aangestel het. “Hy was hoogs intelligent en sy preke was kragtig en prikkelend... Ek kon ure lank na sy stem geluister het... Ek het mal verlief geraak op hom... Skielik moes niemand my meer aanmoedig om kerk toe te gaan nie. Inteendeel, daar was nooit genoeg dienste na my sin nie.” Rakende haar latere ontdekking van die ateïsme en agnostisisme van baie van haar wetenskaplike kollegas, het Goodall geskryf dat "gelukkig, toe ek by Cambridge aangekom het, was ek sewe-en-twintig jaar oud en my oortuigings het reeds so gevorm dat ek nie deur hierdie menings beïnvloed is nie."

In haar 1999-boek *Reason for Hope: A Spiritual Journey* beskryf Goodall die implikasies van 'n mistieke ervaring wat sy in 1977 by die Notre Dame-katedraal gehad het: "Aangesien ek nie kan glo dat dit die gevolg van toeval was nie, moet ek anti-toeval erken. En daarom moet ek glo in 'n leidende krag in die heelal – met ander woorde, ek moet in God glo." Toe Goodall in September 2010 gevra is of sy in God glo, het Goodall gesê: “Ek het geen idee van wie of wat God is nie. Maar ek glo in een of ander groot geestelike krag. Ek voel dit veral as ek in die natuur is. Dit is net iets wat groter en sterker is as wat ek is of wat enigiemand is. Ek voel dit. En dit is genoeg vir my.” Toe Goodall in dieselfde jaar gevra is of sy haarself steeds as 'n Christen beskou, het Goodall aan *die Guardian* gesê: "Ek veronderstel so; ek is as 'n Christen grootgemaak."

In haar voorwoord tot die 2017-boek *The Intelligence of the Cosmos* deur Ervin Laszlo, 'n wetenskapfilosoof wat kwantumbewustheidsteorie voorstaan, het Goodall geskryf: "ons moet aanvaar dat daar 'n intelligensie is wat die proses [van evolusie ] dryf, dat die heelal en lewe op aarde is geïnspireer en gevorm deur 'n onbekende en onkenbare Skepper, 'n Opperwese, 'n Groot Geestelike Krag."

## Kritiek

 Goodall by TEDGlobal 2007
### Name in plaas van nommers

Goodall het onkonvensionele praktyke in haar studie gebruik; byvoorbeeld om individue te benoem in plaas daarvan om nommers aan hulle toe te ken. Numering is destyds gebruik om emosionele gehegtheid en verlies aan objektiwiteit te voorkom.

Goodall het in 1993 geskryf: "Toe ek in die vroeë 1960's onbeskofte woorde soos 'kinderjare', 'adolessensie', 'motivering', 'opwinding' en 'bui' gebruik het, is ek heelwat gekritiseer. Erger nog was my misdaad om te suggereer dat sjimpansees 'persoonlikhede' het. Ek het menslike eienskappe aan niemenslike diere toegeskryf en was dus skuldig aan daardie ergste etologiese sondes - antropomorfisme."

### Voerstasies

Baie standaardmetodes het ten doel om inmenging deur waarnemers te vermy, en sommige glo veral dat die gebruik van voerstasies om Gombe-sjimpansees te lok, normale vreet- en voedingspatrone en sosiale verhoudings verander het. Hierdie argument is die fokus van 'n boek wat deur Margaret Power in 1991 gepubliseer is. Daar is voorgestel dat hoër vlakke van aggressie en konflik met ander sjimpanseegroepe in die gebied te wyte was aan die voeding, wat die "oorloë" tussen sjimpansee sosiale groepe wat deur Goodall beskryf is, kon veroorsaak het, aspekte wat sy self nie in die jare voordat kunsmatige voeding by Gombe begin het, gesien het nie. Sommige beskou Goodall se waarnemings dus as vervormings van normale sjimpansee-gedrag. Goodall het self erken dat voeding bygedra het tot aggressie binne en tussen groepe, maar het volgehou dat die effek beperk is tot verandering van die intensiteit en nie die aard van sjimpansee-konflik nie, en het verder voorgestel dat voeding nodig was vir die studie om enigsins effektief te wees. Craig Stanford van die Jane Goodall-navorsingsinstituut aan die Universiteit van Suid-Kalifornië verklaar dat navorsers wat studies met geen kunsmatige voorsiening doen, dit moeilik vind om enige sosiale gedrag van sjimpansees waar te neem, veral dié wat verband hou met intergroepkonflik.

Sommige onlangse studies, soos dié deur Crickette Sanz in die Goualougo-driehoek ( Kongo ) en Christophe Boesch in die Taï Nasionale Park (Ivoorkus), het nie die aggressie getoon wat in die Gombe-studies waargeneem is nie. Ander primatoloë stem egter nie saam dat die studies gebrekkig is nie; Jim Moore lewer byvoorbeeld 'n kritiek op Margaret Powers se bewerings en sommige studies van ander sjimpanseegroepe het aggressie soortgelyk aan dié in Gombe getoon, selfs wanneer voeding nie teenwoordig is nie.

### Plagiaat en *Saad van Hoop*

Op 22 Maart 2013 het Hachette Book Group aangekondig dat Goodall en medeskrywer Gail Hudson se nuwe boek, *Seeds of Hope,* nie op 2 April soos beplan vrygestel sal word nie weens die ontdekking van geplagieerde gedeeltes. 'n Resensent vir *The Washington Post* het ontoegekende afdelings gevind wat van webwerwe oor organiese tee, tabak en 'n "amateuristiese astrologiewebwerf" gekopieer is, sowel as van Wikipedia. Goodall het om verskoning gevra en gesê: "Dit is vir my belangrik dat die regte bronne verwysings geniet, en ek sal ywerig saam met my span werk om alle areas van kommer aan te spreek. My doel is om te verseker dat wanneer hierdie boek vrygestel word dit nie net aan die hoogste standaarde voldoen nie, maar ook dat die fokus is op die deurslaggewende boodskappe wat dit oordra." Die boek is op 1 April 2014 vrygestel, na hersiening en die byvoeging van 57 bladsye eindnotas.

## In populêre kultuur

### Gary Larson spotprentvoorval

Een van Gary Larson se *Far Side-* spotprente wys hoe twee sjimpansees mekaar versorg. Een kry 'n blonde menshaar op die ander en vra: "Doen jy 'n bietjie meer 'navorsing' met daardie Jane Goodall-tramp?" Goodall self was toe in Afrika, en die Jane Goodall-instituut was van mening dat dit in slegte smaak was, en het prokureurs 'n brief aan Larson en sy verspreidingsindikaat laat opstel waarin hulle die spotprent as 'n "gruweldaad" beskryf. Hulle is deur Goodall self gestuit: Toe sy terugkom en die spotprent sien, het sy gesê dat sy die spotprent amusant vind. Sedertdien gaan alle winste uit die verkope van 'n hemp met hierdie spotprent aan die Jane Goodall-instituut. Goodall het 'n voorwoord tot *The Far Side Gallery 5* geskryf, waarin haar weergawe van die kontroversie uiteengesit is, en die instituut se brief is langs die spotprent in die volledige *Far Side-* versameling ingesluit. Sy het Larson se kreatiewe idees geprys, wat dikwels die gedrag van mense en diere vergelyk en kontrasteer. In 1988, toe Larson Goodall se navorsingsfasiliteit in Tanzanië besoek het, is hy deur 'n sjimpansee genaamd Frodo aangeval.

### Lego

Op 3 Maart 2022, ter viering van Vrouegeskiedenismaand en Internasionale Vrouedag, het The Lego Group stelnommer 40530 uitgereik, *A Jane Goodall Tribute,* wat 'n Jane Goodall- minifiguur en drie sjimpansees in 'n Afrika-bostoneel uitbeeld.

## Radio Vier Vandag program

Op 31 Desember 2021 was Goodall die gasredakteur van die BBC Radio Four Today -program. Sy het Francis Collins gekies om die aanbieder van Thought for the Day te wees.

## Toekennings en erkenning

 Goodall onderrig oor vleilande in Martha's Vineyard, VSA, 2006
Goodall het baie eerbewyse ontvang vir haar omgewings- en humanitêre werk, sowel as haar ander werk. Sy is aangewys as 'n Dame Commander of the Order of the British Empire in 'n seremonie wat in 2004 by Buckingham Palace gehou is. In April 2002 het sekretaris-generaal Kofi Annan Goodall as 'n Verenigde Nasies se boodskapper van vrede aangewys. Haar ander eerbewyse sluit in die Tyler-prys vir omgewingsprestasie, die Franse Legioen van Eer, Medalje van Tanzanië, Japan se gesogte Kyoto-prys, die Benjamin Franklin-medalje in Lewenswetenskap, die Gandhi-King-toekenning vir geweldloosheid en die Spaanse Prins van Asturië-toekennings.

Sy is ook 'n lid van die adviesraad van die *BBC Wildlife-* tydskrif en 'n beskermheer van Population Matters (voorheen die Optimum Population Trust).

Sy het baie huldeblyke, eerbewyse en toekennings van plaaslike regerings, skole, instellings en liefdadigheidsorganisasies van regoor die wêreld ontvang. Goodall word deur The Walt Disney Company vereer met 'n gedenkplaat op die Tree of Life by Walt Disney World se Animal Kingdom -temapark, saam met 'n kerfbeeld van haar geliefde David Greybeard, die oorspronklike sjimpansee wat Goodall genader het tydens haar eerste jaar by Gombe. Sy is 'n lid van beide die American Academy of Arts and Sciences en die American Philosophical Society. In 2010 het Dave Matthews en Tim Reynolds 'n liefdadigheidskonsert by DAR Constitution Hall in Washington DC gehou om "Gombe 50: 'n wêreldwye viering van Jane Goodall se baanbrekers sjimpansee-navorsing en inspirerende visie vir ons toekoms" te herdenk. Die tydskrif *Time* het Goodall in 2019 as een van die 100 invloedrykste mense ter wêreld aangewys. In 2021 het sy die Templeton-prys ontvang.

### Boeke

* **1969My Friends the Wild Chimpanzees* Washington, DC: National Geographic Society
* **1971Innocent Killers* (met H. van Lawick). Boston: Houghton Mifflin ; Londen: Collins
* **1971In the Shadow of Man* Boston: Houghton Mifflin; Londen: Collins. Gepubliseer in 48 tale
* **1986The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior* Boston: Belknap Press van die Harvard University Press. Gepubliseer ook in Japannees en Russies. RR Hawkins-toekenning vir die Uitstaande Tegniese, Wetenskaplike of Mediese boek van 1986, aan Bellknap Press van Harvard University Press, Boston. Die Wildlife Society (VSA)-toekenning vir "Uitstaande publikasie in Wildlife Ecology and Management"
* **1990Through a Window: 30 jaar waarneming van die Gombe-sjimpansees* Londen: Weidenfeld &amp; Nicolson ; Boston: Houghton Mifflin. In meer as 15 tale vertaal. 1991 Penguin -uitgawe, VK. American Library Association se "Beste" lys onder nege noemenswaardige boeke (niefiksie) vir 1991
* **1991Visions of Caliban* (mede-outeur saam met Dale Peterson, PhD). Boston: Houghton Mifflin. New York Times "Notable Book" vir 1993. Biblioteekjoernaal "Beste wetenskap-tegnologieboek" vir 1993
* **1999Brutal Verwantskap* (met Michael Nichols ). New York: Aperture Foundation
* **1999Reason For Hope; ’n Geestelike reis* (met Phillip Berman). New York: Warner Books, Inc. In Japannees en Portugees vertaal
* **200040 jaar by Gombe* New York: Stewart, Tabori en Chang
* **2000Africa In My Blood* (geredigeer deur Dale Peterson). New York: Houghton Mifflin Company
* **2001Beyond Innocence: An Autobiography in Letters, die latere jare* (geredigeer deur Dale Peterson). New York: Houghton Mifflin CompanyISBN 0-618-12520-5
* **2002Die tien trusts: wat ons moet doen om te sorg vir die diere wat ons liefhet* (met Marc Bekoff ). San Francisco: Harper San Francisco
* **2005Harvest for Hope: A Guide to Mindful Eating* New York: Warner Books, Inc.ISBN 0-446-53362-9ISBN 0-446-53362-9
* **2009Hoop vir diere en hul wêreld: hoe bedreigde spesies gered word van die Brink* Grand Central PublishingISBN 0-446-58177-1
* **2013Seeds of Hope: Wisdom and Wonder from the World of Plants* (met Gail Hudson) Grand Central PublishingISBN 1-4555-1322-9
* **2021The Book of Hope*, met Douglas Abrams en Gail Hudson, Viking

#### Kinderboeke

* **1972Grub: The Bush Baby* (met H. van Lawick). Boston: Houghton Mifflin
* **1988My lewe met die sjimpansees* New York: Byron Preiss Visual Publications, Inc. Vertaal in Frans, Japannees en Chinees. Ouerskap se Reading-Magic-toekenning vir "Uitstekende boek vir kinders," 1989
* **1989The Chimpanzee Family Book* Saxonville, MA: Prenteboekateljee; München: Neugebauer Press; Londen: Prenteboekateljee. Vertaal in meer as 15 tale, insluitend Japannees en Swahili. Die UNICEF -toekenning vir die beste kinderboek van 1989. Oostenrykse staatsprys vir beste kinderboek van 1990.
* **1989Jane Goodall se Animal World: Chimps* New York: Macmillan
* **1989Dierefamiliereeks: Sjimpanseefamilie; Leeu Familie; Olifantfamilie; Sebra Familie; Kameelperd Familie; Bobbejaanfamilie; Hiëna Familie; Wildebeest-familie* Toronto: Madison Marketing Ltd
* **1994Met liefde* New York / London: North-South Books. Vertaal in Duits, Frans, Italiaans en Japannees
* **1999Dr. White* (geïllustreer deur Julie Litty). New York: Noord-Suid Boeke
* **2000The Eagle & the Wren* (geïllustreer deur Alexander Reichstein ). New York: Noord-Suid Boeke
* **2001Sjimpansees wat ek liefhet: Red hul wêreld en ons s'n* New York: Scholastic Press
* **2002** (Voorwoord) *"Slowly, Slowly, Slowly," Said the Luiaard* deur Eric Carle. Philomel Boeke
* **2004Rickie en Henri: A True Story* (met Alan Marks) Penguin Young Readers Group

### Films

Goodall is die onderwerp van meer as 40 rolprente:

* **1965Miss Goodall and the Wild Chimpanzees* National Geographic Society
* **1973Jane Goodall and the World of Animal Behavior: The Wild Dogs of Africa* met Hugo van Lawick
* **1975Miss Goodall: The Hyena Story* The World of Animal Behavior Series 16mm 1979 weergawe vir DiscoVision, nie vrygestel vir LaserDisc
* **1976Lions of the Serengeti* 'n episode van *The World About Us* op BBC2
* **1984Onder die Wilde Sjimpansees* National Geographic Special
* **1988Mense van die Bos* met Hugo van Lawick
* **1990Sjimpansee Alert* in die Nature Watch-reeks, Sentrale Televisie
* **1990The Life and Legend of Jane Goodall* National Geographic Society.
* **1990Die Gombe Sjimpansees* Beierse Televisie
* **1995Fifi's Boys* for the Natural World-reeks vir die BBC
* **1996Sjimpansee Dagboek* vir BBC2 Animal Zone
* **1997Animal Minds* vir BBC
* Goodall het haarself uitgespreek in die geanimeerde TV-reeks *The Wild Thornberrys*.
* **2000Jane Goodall: Reason For Hope* PBS spesiaal vervaardig deur KTCA
* **2001Wetenskaplike Amerikaanse grense*. Chedd-Angier Produksiemaatskappy. 2000–2001. PBS. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2006.
* **2002Jane Goodall se Wilde Sjimpansees* ( IMAX -formaat), in samewerking met Science North
* **2005Jane Goodall se terugkeer na Gombe* vir Animal Planet
* **2006Chimps, So Like Us* HBO -film genomineer vir 1990 Oscar-toekenning
* **2007When Animals Talk We Should Listen* teater-dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Animal Planet
* **2010Jane's Journey* teatrale dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Animal Planet
* **2012Sjimpansee* -teater-natuur-dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Disneynature
* **2017Jane* biografiese dokumentêre film National Geographic Studios, in samewerking met Public Road Productions. Die film word geregisseer en geskryf deur Brett Morgen, musiek deur Philip Glass
* **2018Zayed se Antarctic Lights* Dr Jane het verskyn in die Environment Agency-Abu Dhabi- film wat op National Geographic-Abu Dhabi vertoon is en 'n Wêreldmedalje by die New York Film- en TV-toekennings gewen het.
* **2020** Jane Goodall: The Hope, biografiese dokumentêre film, National Geographic Studios, vervaardig deur Lucky 8

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Die amptelike webwerf van die Jane Goodall Institute
* Jane Goodall
* Verskynings op C-SPAN
* Jane Goodall versamel
* Jane Goodall in die Internet-rolprentdatabasis
* Jane Goodall versamel
* Jane Goodall
* Works by or about Jane Goodall
* Jane Goodall by *Discover Magazine*
* Jane Goodall ondervra deur Alyssa McDonald in Julie 2010 vir die *New Statesman*
* Jane Goodall – Oorbevolking in die ontwikkelende wêreld by *Fora TV*
* Lesingtranskripsie en video van Goodall se toespraak by die Joan B. Kroc Institute for Peace &amp; Justice by die Universiteit van San Diego, April 2008
* Jane Goodall uitgebreide filmonderhoud met transkripsies vir die 'Why Are We Here?' dokumentêre reeks.
* 'n Gesprek met Jane Goodall (klankonderhoud)
* "On Being" radio-onderhoud met Krista Tippett, uitgesaai Augustus 2020