Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Toela

*Vir ’n artikel oor die oblast met dieselfde naam, sien Toela-oblast.*

| **Toela**
Тула  |
| --- |
| **Kaart** | **Wapen** |
|  |
|  |
|  |
| **Vlag** |
|  |
|  |
|  **Land** |  Rusland |
|  **Federale distrik** | Sentraal-Rusland |
|  **Oblast** | Toela-oblast |
|  **Koördinate** | ﻿ / ﻿ |
|  **Stigting (eerste verwysing)** | 1146 |
|  **Stadstatus** | 1146 |
|  **Oppervlakte:** |   |
|  - Totaal | 145,2 vk km |
|  **Hoogte bo seevlak** | 170 m |
|  **Bevolking:** |   |
|  - Totaal (2024) | 461 692 |
|  - Bevolkingsdigtheid | 3 541/vk km |
|  **Tydsone** | UTC +4 |
|  **Klimaat** |   |
|  - Tipe | Kontinentaal-gematig |
|  - Gemiddelde jaarlikse temperatuur | 5,2 °C |
|  - Gem. temp. Januarie/Julie | -9,3 / 18,4 °C |
|  - Gemiddelde jaarlikse neerslae | 601 mm |
|  **Burgemeester** | Jewgeni Awilof |
|  **Amptelike Webwerf** |  |

**Toela** (Russies: Ту́ла) is die hoofstad van die Toela-oblast in die Russiese federale distrik Sentraal-Rusland. Die stad, wat sowat 200 km suid van Moskou geleë is, was eeue lank een van die belangrikste vestingstede in die Russiese Ryk. Die inwonertal is 461 692 (2024).

Die eerste geskiedkundige verwysing na Toela dateer uit 1146 – die stad is dus een jaar ouer as Moskou. Sy naam is afgelei van die klein rivier Toelitsa wat in die stadsgebied met die groter Oepa saamvloei.

Toela word nie amptelik by die Goue Ring van Rusland, 'n aantal histories belangrike nedersettings rondom die hoofstad, gereken nie. Maar dit het nogtans lankal in een van die gewildste toeristebestemmings in die land ontwikkel. Die stad is onder meer bekend vir sy vroeë 16de-eeuse kremlin (fort), samowars (tradisionele Russiese teeketels) en heuningkoeke (Russies: *prjaniki*).

Die afgelope 300 jaar word die naam Toela ook met wapenfabrieke verbind. Die nyweraarsgesin Demidof, invloedryke oligarge in die tyd van tsaar Pieter die Grote, het groot ystergieterye in Toela laat oprig wat die historiese voorlopers van 'n hele reeks wapenfabrieke sou word en die Russiese leër van gewere en kanonne voorsien het.

## Verwysings
# Diktator

Joseph Stalin, die leier van die voormalige Sowjetunie, word algemeen as 'n diktator beskou.
Augusto Pinochet, die diktator van Chili vanaf 17 Desember 1974 tot 11 Maart 1990.
Alfredo Stroessner, die diktator van Paraguay vanaf 15 Augustus 1954 tot 3 Februarie 1989, hy is ook aangewys as een van die wêreld se langsdienende nie-koninklike staatshoofde.
'n **Diktator** is die alleenheerser van 'n land (soortgelyk aan 'n koning). Diktators het absolute mag en gebruik meestal geweld en vrees om hulself en hul vriende in die magsposisie te hou. 'n Diktator kan sonder raadpleging met of goedkeuring van ander wette uitvaardig. 'n Land wat deur 'n diktator regeer word, word 'n diktatorskap of 'n diktatuur genoem.

## Voorbeelde

Enkele voorbeelde van diktators ter illustrasie:

* Adolf Hitler, Führer van Nazi-Duitsland.
* Idi Amin, ontslape president van Uganda van 1971–1979.
* Robert Mugabe, ontslape president van Zimbabwe van 1980–2017.
* Kim Jong-un, leier van Noord-Korea se Kommunistiese Party.
* Aleksandr Loekasjenko, die president van Wit-Rusland sedert 20 Julie 1994.
* Mao Zedong, kommunistiese rewolusionêr en president van China van 1954–1959.

## Sien ook

* Diktatorskap
* Outoritarisme
* Romeinse diktator
* Tiran
* Totalitarisme

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Diktator.
# Kōki Hirota

**Kōki Hirota** (廣田 弘毅, Hirota Kōki, 14 Februarie 1878 – 23 Desember 1948) was 'n Japannese diplomaat en politikus wat van 1936 tot 1937 as eerste minister van Japan gedien het. Hy is tereggestel vir oorlogsmisdade wat tydens die Tweede Sino-Japannese Oorlog tydens die Tokio-verhore gepleeg is.

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Kōki Hirota.
# Perestroika

Posseël wat as propaganda vir perestroika gebruik is.
**Perestroika** (Russies: перестройка; "herstrukturering", letterlik "verbouing" of "rekonstruksie") was die hervormingspolitiek van Gorbatsjof, wat plaasgevind het tydens die twaalfde vyfjaarplan van die Sowjet-Unie. Gorbatsjof, die eerste in 'n generasie USSR-leiers sedert die terreur van Stalin, het in 1985 gepoog om die stagnerende Sowjet-Unie weer op dreef te kry deur *glasnost*, d.w.s. openheid, asook *perestroika*, d.w.s. staatkundige en ekonomiese hervorminge.

Dit word deur Gorbatsjof beskryf in sy boek *Perestroika* (oorspronklike titel: *Перестройка и новое мышление (Perestroïke i novoi mysjlenii)* – "Oor herstrukturering en nuwe denke") wat 1987 verskyn het. Gorbatsjof het die *perestroika*-konsep gekoppel aan die konsep *glasnost*, oftewel openheid. Glasnost en perestroika kon egter nie die ineenstorting van kommunisme in die Sowjet-Unie verhoed nie.

Perestroika was 'n politiek wat gebaseer is op verdere ontwapening en die veranderinge wat dit vir die Oos-Europese kommunistiese wêreld meegebring het, terwyl die belange van die Sowjetvolk as leidraad gedien het. Sekondêre beweegredes was die "herontdekking" van onder meer sosialisme, die idees van Lenin en die Oktoberrewolusie van 1917.

Met Gorbatsjof as sekretarisgeneraal van die Kommunistiese Party, het die Sowjet-Unie toenadering tot die westerse wêreld gesoek, en het vir hulself 'n sleutelrol in Europa gesien, mits dit tot 'n duidelike Pan-Europese politiek sou ontwikkel.

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Perestroika.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir perestroika.
# Massamiddelpunt

Hierdie speelding gebruik die massamiddelpunt-beginsel om op ’n vinger te balanseer.
Die **massamiddelpunt** van ’n voorwerp of ’n groep voorwerpe is in fisika die **gemeenskaplike swaartepunt** van die voorwerp(e), die unieke punt wat beweeg asof al die massa daar gekonsentreer is en al die eksterne kragte daar aangewend word. In sterrekunde word die massamiddelpunt van twee of meer liggame wat om mekaar wentel die **barisentrum** genoem.

In die geval van ’n enkele stabiele liggaam is die massamiddelpunt op ’n vasgestelde plek met betrekking tot die liggaam, en as die liggaam ’n eweredige digtheid het, sal dit by die geometriese swaartepunt geleë wees. Die massamiddelpunt kan buite die liggaam lê, soos by ’n hol liggaam of een met oop punte (soos ’n hoefyster). Waar verskeie liggame ter sprake is, soos by die planete om die Son, kan die punt buite enigeen van die afsonderlike liggame lê.

## Berekening

Vir ’n stelsel van *n* materiële massapunte WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 met koördinate WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 word die koördinate van die massamiddelpunt bereken met die formule

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
...waar M die totale massa is, die som van die massa van die voorwerpe:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .
## Sterrekunde

Die massamiddelpunt speel ’n belangrike rol in sterrekunde, waar dit gewoonlik die **barisentrum** genoem word. Dit is die punt tussen twee voorwerpe waar hulle mekaar balanseer. Wanneer ’n natuurlike satelliet om ’n planeet wentel, of ’n planeet om ’n ster, wentel albei liggame om ’n punt wat weg van die grootste liggaam se middelpunt lê. Die maan wentel byvoorbeeld nie om die Aarde se middelpunt nie, maar om ’n punt tussen die twee voorwerpe se middelpunte, sowat 1 710 km onder die oppervlak van die Aarde waar hul onderskeie massas balanseer. Dit is die punt waarom die Aarde en die maan draai terwyl hulle om die Son wentel. As die massaverskil kleiner was, soos in die geval van Pluto en sy maan, Charon, sou die barisentrum buite albei liggame gelê het.

In die beelde hieronder dui die rooi kruis die massamiddelpunt van twee liggame met verskillende massaverskille aan wat om mekaar wentel.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  (a.) Twee liggame met min of meer dieselfde massa wentel om hul gemeenskaplike massamiddelpunt. |  (b.) Twee liggame met verskillende massas wentel om hul massamiddelpunt, soos Pluto en Charon. |  (c.) Twee liggame met ’n groot verskil in massa wentel om hul massamiddelpunt, soos die Aarde en die maan. |  (d.) Twee liggame met dieselfde massa wentel in ’n ellips om hul massamiddelpunt. |

## Verwysings

* Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia
# Gemiddelde tyd tussen faling

Die **gemiddelde tyd tussen falings** (GTTF) is die gemiddelde tyd tussen sisteemfalings. In Engels word dit "mean time between failure" genoem en die afkorting "MTBF" word gebruik.

Die volgende formule geld:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Om GTTF prakties te verduidelik, kyk na die bedryfsdata van drie soortgelyke eenhede:

 Bedryfstyd van drie fiktiewe eenhede

Die volgende tabel gee die verskillende waardes

| Eenheid | Begin | Einde | Totale tyd | Aftyd | Optyd | #falings | GTTF |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 80 | 350 | 270 | 10 | 260 | 2 | 260/2 = 130 |
| 2 | 40 | 240 | 200 | 0 | 200 | 1 | 200/1 = 200 |
| 3 | 20 | 280 | 260 | 50 | 210 | 2 | 220/2 = 105 |
| **Gemiddeld** | - | - | **730** | **60** | **670** | **5** | **670/5 = 134** |

* Totale tyd = Begin - Einde
* Optyd = Totale tyd - aftyd
* GTTF = Optyd/falings

Let daarop dat die gemiddelde GTTF vir die drie eenhede nie die gemiddeld van elkeen afsonderlik is nie. Met ander woorde GTTF != (130+200+105)/3 = 145

## Kyk ook

* Betroubaarheid
# Dolk

Dolk van Farao Kamosis (omstreeks 1450 v.C. hout, koper en goud) - Koninklijke Bibliotheek van België
Dolk (omstreeks 1800 v.C.)
Keltiese dolk, skede en gespe
'n **Dolk** is 'n tipe tweesnydende mes wat mense vroeër dikwels by hul gedra het vir selfbeskerming. Dolke is tydens maaltye ook gebruik om vleis mee te sny. Die gebruik van 'n dolk aan tafel het egter tot 'n einde gekom nadat die Franse kardinaal Richelieu die gebruik daarvan aan tafel verbied het. Die gewone tafelmes is in plek daarvan bekendgestel en sedertdien gebruik.

By die dolk lê die punt van die lem in die verlengde as van die hef van die mes. Die lem is dus simmetries, in teenstelling met 'n gewone mes. Die wapen word gebruik om te steek, te stoot of as sekondêre verdedigingswapen in nabye konfrontasies. Dit is teenswoordig egter 'n wapen wat selde gebruik word.

Net soos die strydbyl is die dolk ontwikkel uit prehistoriese gereedskap. Dolke is oorspronklik van vuursteen, ivoor of been gemaak. Dit word al sedert die vroegste tye van die menslike beskawing as wapen gebruik. Die eerste dolke het in die Bronstydperk in die 3de millennium v.C. verskyn. Die swaard is ontwikkel uit groter dolke, omdat 'n dolk se reikafstand te klein was om effektief te wees teen byle, lanse, pieke en goedendagte ('n tipe wapen wat veral tydens die Slag van die Goue Spore met welslae gebruik is).

In Suid-Afrika is die destydse Eerste Minister, Hendrik Verwoerd, op 6 September 1966 in die Volksraad deur Demetrios Tsafendas, 'n parlementsbode, met 'n dolk doodgesteek.

Dolke vervul in verskeie kulture 'n simboliese funksie, soos byvoorbeeld die Kirpan uit die Sikhisme, wat die draer aan die stryd om regverdigheid en teen onderdrukking moet herinner.

## Sien ook

* Kapmes
* Mes
* Okapi

## Verwysings
# Knipmes

'n Versameling knipmesse.
Canivetes
'n **Knipmes** is 'n spesiale soort draagbare mes, met een of meer lemme wat binne die handvatsel toevou, en wat dan nog steeds in 'n sak pas.

Die normale lemlengte is 5 tot 10 cm (2 tot 4 duim). Knipmesse is veelsydige gereedskap, en kan vir amper enigiets gebruik word van die oopmaak van 'n koevert, om tou of lyn te sny, biltong te kerf, vars vrugte af te skil of selfs vir selfverdediging.

## Voorbeelde van 'n paar style

* 'n Barlow-knipmes
* Victorinox Soldier, 'n "Camper" of "Scout" sakmes
* 'n Victorinox, die oorspronklike "Swiss Army knife"
* 'n Veeldoel-gereedskapmes

* 'n Kongresmes
* 'n Kano-mes
* 'n Medium "stockman"-knipmes

## Sien ook

* Okapi

## Verwysings