# Primêre kleur

Die additiewe kleurmodel.
Die subtraktiewe kleurmodel.
**Primêre kleure** is kleurmiddels of -ligte wat gemeng kan word om 'n reeks kleure te skep. Dit is die basiese metode om die waarneming van 'n wye reeks kleure weer te gee in byvoorbeeld elektroniese vertonings, kleurdrukwerk en skilderye. Twee maniere kan gebruik word om kleure te meng: die additiewe of subtraktiewe model. Dit stel die oog se retina in staat om die regte kleure te vertoon.

In die algemeenste mengmetodes word die additiewe primêre kleure rooi, groen en blou (RGB) of die subtraktiewe primêre kleure siaan, magenta en geel gebruik. Kinders word ook dikwels geleer dat rooi, geel en blou primêre kleure is ondanks kritiek dat dit geen wetenskaplike grondslag het nie. Daar is geen "regte" stel primêre kleure nie. Stelle primêre kleure word gekies na aanleiding van subjektiewe voorkeure of praktiese faktore soos koste, stabiliteit en beskikbaarheid.

Die begrip "primêre kleure" het 'n lang, ingewikkelde geskiedenis. Die keuse van dié kleure het mettertyd verander in verskillende velde wat kleur bestudeer. Beskrywings van primêre kleure kom van uiteenlopende terreine soos filosofie, kunsgeskiedenis en wetenskaplike werk oor die fisika van lig en die waarneming van kleur.

In kuns word rooi, geelen blou meestal as primêre kleure gebruik. Terwyl algemeen aanvaar word alle kleure kan verkry word deur dié drie kleure te meng, is dit belangrik om daarop te let dat sekondêre kleure verkry word deur ewe groot hoeveelhede van die primêre kleure te meng. Tersiêre kleure kan dan weer verkry word deur sekondêre kleure te meng. Geen stel primêre kleure kan alle kleure skep nie.

Op ander gebiede is die drie primêre kleure gewoonlik rooi, groen en blou, wat algemener in lyn is met die sensitiwiteite van die liggevoelige selle in die retina.

## Kleurmodelle

’n Kleurmodel is ’n abstrakte model wat die maniere beskryf waarop kleure optree, veral by die meng van kleure. Die meeste kleurmodelle word gedefinieer deur die interaksie van meer as een primêre kleur. Aangesien die meeste mense drie soorte keëlselle (liggevoelige selle in die retina) het en dus driekleursienig is, moet kleurmodelle wat beoog om ’n betekenisvolle deel te produseer van die kleurreeks wat ’n mens kan sien minstens drie primêre kleure gebruik. Meer as drie primêre kleure word toegelaat, maar die volledige menslike waarnemingsreeks kan met slegs drie primêre kleure gereproduseer word.

Sommige mense (en die meeste soogdiere) is tweekleursienig, wat lei tot spesifieke vorme van kleurblindheid waarin kleurvisie deur slegs twee soorte keëlselle in die retina bemiddel word. Tweekleursieners het net twee primêre kleure nodig om hulle volledige kleurreeks te reproduseer. Hoewel die meeste gewerweldes vierkleursienig is en dus vier primêre kleure nodig het om alle kleure te kan sien, is daar slegs een wetenskaplike verslag van ’n funksionele menslike vierkleursiener. Vir so iemand is drie primêre kleure onvoldoende.

’n Foto van die rooi, groen en blou elemente van ’n vloeikristalvenster (*LCD*). Additiewe vermenging van dié elemente word gebruik vir fotorealistiese kleurbeeldreproduksie.
### Additiewe modelle

*Sien ook: RGB-kleurmodel*
Die kleurwaarneming wat deur meerdere ligbronne opgewek word wat dieselfde deel van die retina gelyktydig stimuleer, is in sulke modelle additief; dit word dus verkry deur die optelling van die spektrale kragverspreidings (die intensiteit van elke golflengte) van die individuele ligbronne om die kleur aan te pas. ’n Pers kollig op ’n donker agtergrond kan byvoorbeeld verkry word deur saamvallende blou en rooi kolligte wat albei dowwer as die pers kollig is. Om die intensiteit van die pers kollig te verdubbel, kan die intensiteit van beide die rooi en blou kolligte verdubbel word. Die beginsels van additiewe kleurmenging word vervat in die Wette van Grassmann.

### Subtraktiewe modelle

’n Vergrote voorstelling van klein, gedeeltelik oorvleuelende kolletjies van siaan, magenta, geel en *key* (swart) halftinte in CMYK-drukwerk. Elke ry verteenwoordig die patroon van gedeeltelik oorvleuelende ink-“rosette” sodat die patrone as blou, groen en rooi waargeneem sou word wanneer dit van ’n tipiese kykafstand af op wit papier gesien word. Die oorvleuelende inklae meng subtraktief.
Die subtraktiewe kleurmengmodel voorspel die resulterende spektrale kragverspreiding van lig wat deur oorliggende, gedeeltelik absorberende materiale gefiltreer word, gewoonlik op ’n onderliggende reflektiewe oppervlak soos wit papier. Elke laag absorbeer gedeeltelik sommige golflengtes van lig uit die beligting terwyl dit ander deurlaat, wat ’n gekleurde voorkoms tot gevolg het.

Oorvleuelende inklae in drukwerk meng subtraktief oor reflektiewe wit papier, en die weerkaatste lig meng om kleurbeelde te genereer.

Siaan (C), magenta (M) en geel (Y) is goeie chromatiese subtraktiewe primêre kleure, aangesien filters met daardie kleure oor mekaar geplaas kan word om ’n verrassende groot kleurreeks te lewer. ’n Swart (K)-ink word ook in CMYK-stelsels gebruik om C-, M- en Y-ink of -kleurstowwe aan te vul: Dit is doeltreffender in terme van tyd en koste en minder geneig om tot sigbare defekte te lei. Voordat die kleurname "siaan" en "magenta" algemeen gebruik is, was hierdie primêre kleure dikwels bekend as onderskeidelik blou en rooi. Hulle presiese kleur het mettertyd verander met toegang tot nuwe pigmente en tegnologieë.

## Tradisionele primêre kleure rooi, geel en blou

 *Color Mixing Guide*, 'n gids vir die meng van kleure (1925), deur John L. King 1925.
'n Voorsteling van Johannes Itten se kleurwiel wat rooi, geel en blou as primêre kleure aantoon.
Kleurteoretici sedert die 17de eeu, en baie kunstenaars en ontwerpers sedertdien, het rooi, geel en blou as die primêre kleure beskou. Dié stelsel (RYB) word dikwels gebruik om kleure te orden en te vergelyk, en soms voorgestel as ’n stelsel om pigmente te meng om ’n wye reeks, of selfs “alle”, kleure te verkry. O'Connor beskryf die rol van dié primêre kleure in tradisionele kleurteorie:

> ’n Hoeksteenkomponent van tradisionele kleurteorie is die RYB-kleurmodel, wat die idee onderlê dat die skepping van ’n uitputtende reeks kleurnuanses plaasvind deur die meng van rooi, geel en blou pigmente, veral wanneer dit saam met wit en swart pigmentkleure gebruik word. In die geskrifte wat met tradisionele kleurteorie en RYB-kleur verband hou, word rooi, geel en blou dikwels as primêre kleure aangedui en verteenwoordig hulle voorbeeldige kleure eerder as spesifieke kleure wat suiwerder, meer uniek of eie variasies van hierdie kleure is.
>
>

Tradisionele kleurteorie is meer gebaseer op ervaring met pigmente as op die wetenskap van lig. In 1920 het Snow en Froehlich verduidelik:

> Dit maak nie vir die vervaardigers van kleurstowwe saak of, soos die fisikus sê, gemengde rooi en groen lig geel lig maak nie, want hulle bevind deur eksperimente dat rooi en groen pigment grys oplewer as hulle gemeng word. Dit maak ook nie saak wat die spektroskoop aantoon oor die kombinasie van geel en blou ligstrale nie; die feit bly staan dat geel en blou pigment groen pigment oplewer.
>
>

Die wydverspreide aanvaarding van die onderrig van RYB as primêre kleure in naskoolse kunsskoolopleiding in die 20ste eeu word toegeskryf aan die invloed van die Bauhaus, waar Johannes Itten in die 1920’s sy idees oor kleur ontwikkel het, asook aan sy boek oor kleur wat in 1961 gepubliseer is.

In ’n bespreking van kleurontwerp vir die web skryf Jason Beaird:

> Die rede waarom baie digitale kunstenaars steeds ’n rooi-geel-en-blou-kleurwiel byderhand hou, is omdat die kleurskemas en konsepte van tradisionele kleurteorie op daardie model gebaseer is. … Al ontwerp ek meestal vir die web – ’n medium wat in RGB vertoon word – gebruik ek steeds rooi, geel en blou as die basis vir my kleurkeuses. Ek glo kleurkombinasies wat met die rooi-geel-en-blou-kleurwiel geskep word, is esteties aangenamer, en dat goeie ontwerp oor estetika gaan.
>
>

Soos met enige stelsel van werklike primêre kleure, kan nie alle kleure uit RYB-primêre kleure gemeng word nie. As die blou pigment byvoorbeeld ’n diep Pruisiese blou is, kan ’n modderige, onversadigde groen die beste wees wat deur meng met geel verkry kan word. Om ’n groter kleurreeks deur menging te bereik, is die blou en rooi pigmente wat in illustratiewe materiaal soos die *Color Mixing Guide* in die beeld regs bo gebruik word, dikwels nader aan poublou (’n blou-groen of siaan) en karmyn (of karmosyn of magenta) onderskeidelik.

Drukkers het tradisioneel "prosesblou" en "prosesrooi" ink gebruik voordat hulle by die moderne kleurwetenskap aangepas en oorgeslaan het na siaan en magenta.

## Sien ook

* Kleurwiel

## Verwysings

## Skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Primêre kleur.

* Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik uit die Engelse Wikipedia vertaal.