# Homograaf

Twee woorde in dieselfde taal is 'n **homograaf** of **ortografiese homoniem** van mekaar as hulle op dieselfde manier geskryf word, maar totaal verskillende betekenisse, klankvorme en dikwels oorsprong het.

Homograwe| Woord | Uitspraak | Herkoms |
| --- | --- | --- |
| ballas (waardelose las) | bɑ**lɑs** | Uit Nederlands *ballast*, uit Middelnederduits *ballast*, waarvan die eerste lid terugvoer na die ou Germaanse woord *bal* (sleg) uit Oergermaans \*balwa-. Moontlik ook 'n samestelling van die Sweedes *bar* (waardeloos) en *last* (vrag), wat ook in die Noorweegse dialekte en Ouddeens te vinde is. |
| ballas (testes) | **bɑ**lɑs | 1. *Afleiding van bal 'testikel', moontlik omdat die manier waarop testikels in die skrotum geplaas word aan ballas herinner wat soms in mandjies gedra word.* 2. Andersins die vorming soortgelyk aan die verskynsel *brandewyn* > *\*branne-* > *brannas* (*balle* > *ballas*). |
| edik (vloeistof) | **e:**dək | Uit Nederlands *edik*, in Oudnederlands *etige* en Middelnederlands *edec* (waarskynlik deur metatesis uit ouer *ecid*), uit Volkslatyn \**atecum* of \**adecum* ontleen; wat bestaan naas die Klassieke Latyn *acētum* ‘asyn’; |
| edik (verordening) | e**dək** | Uit Nederlands *edict*, uit Latyn *ēdictum*; *ēdīcere* (proklameer) uit *ex*- ‘uit-’ en die werkwoord *dīcere* ‘sê, spreek’ |
| forte (meervoud van militêre vestingwerk) | fɔrtə | Uit Nederlands, uit Frans *fort* (sterk), uit Latyn *fortis* (sterk, kragtig, moedig). |
| forte (sterk kant) | "fɔr" (HAT) | Uit Nederlands (*dát's nou juist zijn fort!*), uit Frans *forte* (sterkste kant), uit Latyn *fortis* ‘sterk kant (van 'n persoon)’. |
| forte (musiekterm) | **fɔr**te | Uit Nederlands (bv. 1772, Bouvink), uit Italiaans *forté* uit Latyn *fortis* (sterk, kragtig, moedig) |
| gans (voël) | xã:s | Uit Nederlands, afkomstig uit Middelnederlands *gans*, wat vergelykbaar is met die Middelnederduitse *gōs/gās*, Oudhoogduits *gans*, Noord-Fries *goes, guos*, Oudengels *gōs*, Oudnoors *gás* en Goties waarskynlik *gansus* (indien die Spaanse *ganso* teruggewerk word, wat waarskynlik deur Visigoties beïnvloed is). Buiten Germaans is daar ook die ooreenkomste in Latyn *ānser*, Sanskrit *hamsá*-, asook in ander Slawiese tale. |
| gans (geheel) | xɑns | Uit Nederlands, wat in die Middelnederlands ontleen is uit Hoogduits *ganz* (geheel, volledig), miskien verwant aan die Gotiese *gansjan* (berei, klaarmaak) |
| gesel (makker) | xə**sɛl** | Uit Nederlands *gezel*, vergelykbaar met Oudhoogduits *gisello* ‘huisgenoot, vriend’ (Nieuhoogduits *Geselle*); waarskynlik ook iemand wat in dieselfde (Middelnederlands) *sale / sele* ('woning, paleis, eetsaal') sit |
| gesel (slaanding, strafwerktuig) | **xe:**səl | Uit Nederlands *gesel*, vergelykbaar met Oudhoogduits *geis(i)la* ‘gesel, zweep’ (Nieuhoogduits *Geißel*) en Oudnoors *geisli* ‘stok, straal’ uit Oergermaanse \**gais-ila-* |
| granaat (vrug) | xrə**nɑɑt** | Uit Nederlands *granaatappel* of *granaat*, uit Middelnederlands *pume ghernaten* (granaatappels) uit Frans *pume grenate* of *grenate* (granaatappel) deur Noord-Italiaans *pom granat*, *pum grana* vir die algemeen-Italiaanse *melo granato* ‘granaatappel’ uit die Latyn *mālum grānātum*, wat letterlik ‘vrug met korrels’ (vrug met pitjies) beteken. |
| granaat (wapen) | xrɑ**nɑɑt** (ook soms wel xrə**nɑɑt**) | Uit Nederlands, reeds in 1594 en 1627 in die Vroegnieunederlands as *granaden, granaten* opgeteken. Die naam vir die projektiel verwys inderdaad na die vorm en inhoud wat lyk op 'n granaatappel. Moontlik is die betekenis ontleen uit Hoogduits *Granate* (1600). |
| hermitage (swart wyndruifsoort) | hɛrmə**tɑ:ʃ** | Uit Engels *hermitage* (1680), vergelykbaar met die Franse *vin de l'Hermitage*, uit die omgewing van Valence waar 'n vervalle kluisenaarshut (*hermitage*) 'n prominente plek beklee het. |
| hermitage (kluisenaarshut) | hɛrmi**tɑ:**ʃə | Uit Nederlands *hermitage* of *ermitage*, uit Frans *ermitage* uit Middeleeuse Latyn *(h)eremitagium* (vergelyk *hermiet*, kluisenaar) |
| kartel (snywerk, golwing) | **kɑr**təl | 1. Uit Nederlands *kartel*, uit Middelnederlands *kertelen* ‘van fraiings voorsien’ en Vroegnieunederlands ‘kerf, van kartels voorsien’; dit hou waarskynlik verband met die Middelnederlandse *cretten*, Middelnederduits *kratten* en Middelhoogduits *kratzen* wat deur die r-metatese gevorm is. Dit beteken om te krap of kras. 2. Hou verband met kabbel, golwing. |
| kartel (handelsooreenkoms) | kɑr**tɛl** | Uit Nederlands *kartel*, uit Frans *cartel*  uit Italiaans *cartello* (uitdagingsbrief) uit die verkleinwoord van *carta* (dokument, oorkonde), ontwikkel uit Latyn *charta*. Toe hierdie woord se betekenis waarskynlik verouderd geraak het, is 'n nuwe een ingeblaas deur die Duitse *Kartell*, nou die verdrag tussen ondernemers. |
| kersie (vrug) | **kɛr**si | Uit Nederlands *kers*, uit Middelnederlands *keersen*, uit Latyn *cerasus*, uit Grieks *kérasos*, wat waarskynlik 'n Anatoliese leenwoord is. |
| kersie (klein kers) | **kɛ:r**si | Verkleinwoord van *kers*, uit Nederlands *kaars*, uit Middelnederlands *kerse*, ontleen uit die Oudhoogduits *kerza*. Verder vermoedelik uit Latyn *cēra*, wat verwant is aan Grieks *kērós* (was). |
| kollege (onderwysinrigting) | **kɔ**lidʒ, **kɔ**litʃ kol-lee-zje (HAT, vir bestuursliggaam) kol-liedz(HAT, vir tersiêre inrigting) | Reeds in Middelnederlands word *college* gebruik om te verwys na 'n bestuursliggaam van 'n kerk (1363); later word meer gesekulariseerd verwys na 'n gilde of diensgenootskap. Daar heers onsekerheid of Nederlands uit die Frans *collège* ‘groep personen met hetzelfde gezag bekleed, met soortgelijke functies’ of Latyn *collēgium* ‘ambtgenootschap, genootschap, gilde’, as afleiding van *collēga* ‘ambtgenoot’ sou leen.
Reeds in 1573 word na 'n onderwysinstelling verwys as 'n *Collegie*. Ook hier heers daar onsekerheid of Nederlands uit Frans *collège* sou ontleen, waar laasgenoemde ook ‘opleidingsinstituut, groep dosente’ beteken het. In die 'Christelike Latyn' kon *collēgium* ook 'opvoedingsinstituut' beteken. In die 19de eeu word *college* in die Lae Lande alleenlik gebruik vir Rooms-Katolieke onderwysinstellings, soos vandag nog in België die geval is. Teen 1916 was die begrip verouderd, maar word weer vanaf die tweede helfte van die 20ste eeu toenemend gebruik; moontlik onder Engelse invloed, waar die naam vir alle onderwysinstellings gebruik word. |
| kollege (voorlesing, les) | kɔ**le:**ʃə kol-lee-zje (HAT) | *Bij uitbreiding ging het woord* [sien bo] *in het Nederlands ook ‘les aan instelling voor hoger onderwijs’ betekenen.*(1738) Daarteenoor skryf die HAT dat die benaming vir die les aan 'n universiteit en bestuursliggaam [sien bo] uit Engels afkomstig is, en die onderwysinstelling uit Latyn *collegium*. |
| kopie (afskrif, weergawe) | ko**pi** | Uit Nederlands "kopie", uit Oudfrans *copie*, uit Middeleeuse Latyn *copia* |
| kopie (winskoop) | **ko:**pi | 1. Waarskynlik 'n verkorting van wins*kopie* of 2. Uit Nederlands *koopje*. |
| links (sy, kant) | ləŋks | Uit Nederlands, uit Middelnederlands *link*, verwant aan *linken* (buig, vou). Links het net soos *linkisch* in Duits oorspronklik *onhandig* beteken (omdat die meeste mense regshandig was). |
| links (*Lynx lynx*, los, Eurasiese rooikat) | liŋks | Uit Nederlands, uit Middelnederlands *linx*, uit Latyn *lynx*, wat ontleen is uit die Grieks *lúnx*. Laasgenoemde hou verband met die Middelnederlandse *los* (vandag in Nederlands verouderd, maar springlewendig in Afrikaans), die Duitse *Luchs* (Oudhoogduits *luhs*) en die Oudengelse *lox;* almal uit die Oergermaanse *\*luha-* of *\*lunha-*. Daarteenoor toon die Griekse woord 'n nouer verwantskap met die Litous *lūšis* en Armeens *lusanunk*. |
| maai (afsny/afoes) | mɑ:i | Uit Nederlands *maaien*, uit Middelnederlands *maien*, vergelykbaar met Middelnederduits *meien*, Oudhoogduits *māen*, Oudfries *miā*, Oudengels *māwan* wat almal *maai* of *oes* beteken en spruit uit die Oergermaanse *\*mēan-*. Daar is ook 'n verband met *amáein* (sny, maai, oes) en miskien Latyn *metere*, Bretons *mediñ* en Wallies *medi*; sodat die wortel op die Proto-Indo-Europese *\*h2meh1-* bedink word. |
| maai (skeldwoord) | mɑi | Te vinde in "vlieg in jou maai!" en "loop na jou maai!", plaasvervanger van *moer*. Waarskynlik uit Portugees mãe/mãi, in Maleis-Portugees *may*. Vroulik van *paai*. |
| monster (proefstuk) | **mõ:**stər | Uit Nederlands *monster*, uit Oudfrans *monstre* (staal, proefstuk) ontleen, uit *monstrer* (toon, voorstel as), uit Latyn *monstrāre* (toon, vergelyk de*monstreer*); *monstrāre* is 'n afleiding van *mōnstrum* ‘aanwysing, voorteken’. |
| monster (gedrog) | **mɔn**stər | Uit Nederlands *monster*; die eerste optekeninge in Afr. deur Nico Mansvelt (1884) in die afleiding *monstertji* en in *Patriotwoordeboek* (1902). Uit Frans *monstre* 'monster' uit Latyn *monstrum* 'wonderteken, bonatuurlike wese, gedrogtelike wese', 'n afleiding van die Latynse *monēre*, 'waarskuwende voorteken, voorbode, wese wat die wil van die gode kenbaar maak'. |
| onderwerp ww. (onder gesag bring) | onər**vɛrp** | Uit Nederlands, oorsprong verder onbekend, toon ooreenkomste met Duits *unterwerfen* (vergelyk Oudhoogduits *untarwerfan* (9de eeu)). |
| onderwerp (saak, item) | **onər**vɛrp | Uit Nederlands. Leenvertaling van Laat Latyn *subjectum*, bedink deur die Romeinse filosoof Boëthius as leenvertaling vir die Grieks *hupokeímenon* (dit waaroor iets gesê word). *Onderwerp* was aanvanklik 'n filosofiese en taalkundige begrip, maar word later in die geselstaal ook "dit waaroor gepraat of geskryf word". Dit is die selfstandig gebruikte (en onsydige) vorm van die verlede deelwoord van *subicere* |
| opteer (kies) | ɔp**te:r** | Uit Nederlands *opteren* (begeer (1650), kies (1910)), uit Frans *opter*, uit Latyn *optare* (kies, wens). |
| opteer (opgebruik) | **ɔp**te:r | op + teer. Laasgenoemde Uit Nederlands *teren*, uit Middelnederlands *teren* (vernietig, verteer, verbruik, uitput (vergelyk *tering* vir tuberkulose)). Vergelykbaar met Oudsaksies *terian* (verbruik, opmaak); Oudhoogduits *zerren* (skeur, vernietig); Oudfries *ūr-tera* (verwoes); wat uitloop op die hipotetiese Oergermaanse *\*tarjan-*. |
| patroon (beskermheer) | pɑ**tro:n** | Uit Nederlands, *patroon*. Kan ontleen wees uit 1) Frans, deur *patron* ‘meerdere, werkgewer’, vroeër meester van 'n lyfeiene; *patrun* (beskermer en beskermheilige) 2) Latyn, *patronus* (meerdere, beskermheilige). Die Middeleeuse Latyn *patronus* spruit uit die Klassieke Latyn *patronus* (verdediger, beskermer, voorvegter), 'n afleiding van *pater* (soortgelyk aan *vader*). |
| patroon (koeëlomhulsel) | pə**tro:n** | Uit Nederlands *patroon*, uit Vroegnieunederlands *patroon* (buskruitlading), uit Duits *Patrone* (buskruitlading) met die betekenis "model hoeveelheid kruit"/"voorbeeldhoeveelheid kruit". Die betekenis sou uitbrei na *papierhouer met hierdie lading* (wat in die loop van die wapen uitgeskud is). Later sou dit nie meer nodig wees om die buskruit in die wapen te stop nie, want die patroon kry toe 'n afgeslote metaalvorm. |
| patroon (ontwerp, model) | pə**tro:n** | Uit Nederlands *patroon*, uit Middelnederlands *patroon*, uit Frans *patron* (model), wat 'n oordragtelike betekenis van *patronus* (beskermheer) is: die beskermheer is die voorbeeld, die model, vir sy beskermling of (pleeg)seun. |
| pers (druk) | pɛrs | Verwysend na die drukwerktuig en drukwerk wat as sinekdogee dien vir die media, koerantwese, joernalistiek. 1. Uit Nederlands, *pers*, wat net soos Engels (*press*) en Frans (*presse*) uit Laat Latyn *pressa* uit Latyn *pressus* ontleen is. 2. In die wynbedryf uit Nederlands *pars* (wat vandag nog in Afrikaans gebruiklik is) uit Middelnederlands *persen/parsen*, wat net soos Engels *press* en Frans *presser* uit Latyn *pressare* ontleen is. |
| pers (kleur) | pɛ:rs pæ:rs | Uit Nederlands, *paars* In Nederland het die ee-vorm in onder meer die Amsterdamse dialek tot min of meer 1825 bly voortbestaan as 'n ouderwetse, maar geen plat vorm. Terwyl in Nederland die Standaardnederlands die ou vorm verdring het, het in Afrikaans die ou vorm vas bly staan. Die woord self is afkomstig uit Oudfrans *pers* uit Laat Latyn *persus* of *persum* (donkerblou kleur). Twee teorieë bestaan: 1. *Persae* (Perse), of *Persia* (Persië), waarvandaan 'n bepaalde kledingsoort met 'n kenmerkende kleur ingevoer sou word. 2. Verwysend na die perske (*persica*), waarvan die bloeisels 'n pers kleur sou vertoon. |
| pronkertjie (plant) | **prɔŋk**-ɛrci | Uit Nederlands *pronkerwt* of *pronkerwtje* vir *Lathyrus odoratus* |
| pronkertjie (verkleinwoord) | **prɔŋ**kərci | Verkleinwoord van pronker, klein pronker |
| roman (vis, spinnekop) | **ro:**mɑn | In die vroeë 18de eeu ontstaan uit *ro(o)deman*, na aanleiding van sy kleur. |
| roman (boekgenre, verhaal) | ro**mɑn** | Ontleen uit Nederlands, wat dit weer ontleen het uit Frans *roman* (verhaal in die volkstaal geskrywe), uit die ouer *romanz* (volkstaal), wat weer ontwikkel het uit die Volkslatyn \**romanice* (op Romaanse wyse), uit *Romanus*. Aanvanklik was hierdie volkstaal 'n verwysing na die geromaniseerde taal in Gallië, wat afwyk van die tale van die Germaanse barbare. Soos die letterkunde ook in die volkstaal geskrywe is in die 12de eeu, kontrasteer die Oudfranse volkstaal met dié van die geskrewe stukke in Latyn van die geleerdes (meestal akademies van aard). Aanvanklik is hierdie vorm die epiese gedig, maar vorder later tot 'n redelike lang verhaal in prosavorm. |
| rugare (are op die rug) | **rœx**-ɑ:rə | Uit *rug* + *are* (vergelyk Nederlands *rug* + *aderen*) |
| rugare (sterk, growwe gare) | **ry**xɑ:rə | Alternatiewe spelling vir ru-gare, rugaring. Uit *ru* + *gare* (vergelyk Nederlands *ruw* + *garen*) |
| sandaal (skoen) | sɑn**dɑ:l** | Uit Vroegnieunederlands *sandael*, uit Oudfrans *sandale*, uit Latyn *sandālium*, uit Grieks *sandálion*, wat die verkleinwoord is van *sándalon* (houtsool). Dit is afgelei van die Persies *sāndāl*: skoen van die Lydiese god Sandal. |
| sandaal (aalsoort) | **sɑnt**-ɑ:l | Uit Nederlands *zandaal* (zand + aal) (1810) |
| vers (digreël, Bybelvers, teksvers, liriekvers) | fɛrs | Uit Oudnederlands *vers* (omstreeks 1100), uit Frans *vers* ('liriese lied', vroeër 'ritmiese basiseenheid'), uit Middeleeuse en Christelike Latyn *versus* (draai, vers, reël, lied, kort passasie) uit die Latyn *versus*, 'ry, reël, vers, draai, voor', uit *vertere*, 'om te keer'. Aanvanklik is *vers* veral toegespits op die psalms en geestelike liedere. Later brei die betekenis ook uit om die meer sekulêre gedigte in te sluit. Die betekenis "kort passasie" het egter nie veel ingang in Nederlands buiten die Bybel gevind nie; dit geld ook in Afrikaans so: 'n genommerde stuk van 'n teks (wat dikwels uit meer as een sin kan bestaan), soos Genesis 1 vers 15. |
| vers (vroulike kalf of koei wat nog nie gekalf het nie) | fɛ:rs fæ:rs (vergelyk die kleur *pers*) | Uit 17de-eeuse Nederlands, uit Middelnederlands *verse, veerse*. 'n Interessante verskynsel is hier op te merk: die huidige Standaardnederlandse *vaars* (-aa-) het in die 17de eeu slegs sporadies voorgekom, terwyl *varse*, *verse* in Nederland en *vers* in Afrikaans algemeen was. Later sou *vaars* hierdie vorme in Nederland verdring. Die eerste optekeninge in Afrikaans is te vinde by Kern (1890) in die vorm *verse* en by Mansvelt (1884) in die vorm *vêrs*. |
| verspring (deur te spring verander, verkeerd spring, verstuit, uit 'n reguit lyn lê) | fər**sprəŋ** | Uit Nederlands *verspringen* (verskeie vorme en datums) |
| verspring (sport, 'n lang afstand spring) | **fɛ(:)r**sprəŋ | Uit Nederlands *verspringen* (1890). |
| voorkom (gebeur, verskyn, skyn, in die hof verskyn) | **fo:r**kɔm | Uit Nederlands *voorkomen*. Die betekenis *in die hof verskyn* is in Afrikaans 'n leenvertaling uit Engels *appear*. Nederlands het egter ook *voorkomen*, soos in die sin: *De woordvoerder van de Nationale Raad voor de vrijheden, professor Moncef Marzouki, moet deze week, op 16 december*,**voorkomenen riskeert een gevangenisstraf van tien jaar.* Dit staan naas *voor het gerecht te verschijnen*, *voor de rechtbank verantwoorden*, *voor het gerecht gedaagd*, *dagvaarden*, *moet naar de rechtbank*. |
| voorkom (verhoed, keer, afweer, vinniger wees, vooruit wees) | fo(:)r**kɔm** | Almal uit Nederlands *voorkomen*, hoewel in die betekenis "vinniger wees" verouderde Nederlands is. |

## Klemtoonhomograaf

Sekere homograwe se betekenisse (of funksie) kan onderskei word deur die klemtoon op 'n sekere lettergreep of klankgreep. Die woorde word egter steeds dieselfde gespel. Sulke homograwe staan bekend as 'n *klemtoonhomograwe* of *klemtoonhomogramme*. Enkele voorbeelde:

## Afrikaans

* Die motor is oor**laai** (te swaar gelaai), ons sal die motor moet **oor**laai (weer laai).
* Die treinbrug oor**span** die kanaal (oorkruis). Die plante gaan verskroei in die son, ons sal 'n seil moet **oor**span (*oor* die plante *span*).
* Jy het twee takies wat jy vir my moet afhandel: jy sal jou sussie se bed skoon lakens moet **oor**trek (*oor* die bed *trek*). Verder is die agterplaas oor**trek** met onkruid (vervuil, versprei), ruk dit met wortel en tak uit.
* Ons is oor**val** met (of deur) briewe (werkwoord). Amper soos 'n onverwagse **oor**val deur vyande (selfstandige naamwoord).
* Die polisieman wil op**sluit** (weier om kop te gee) die verdagte in die gevangenis **op**sluit (agter slot sit).

Soms bring spelhervormings hul eie moeilikheid mee.

'n Voorbeeld is "die **verwende** kind".

Met die eerste oogopslag sal 'n Afrikaanssprekende dink aan 'n kind wat besig is met verfwerk (in Nederlands sou die infinitief *verven* die "v" behou het in die adjektief \*vervende), maar nou kan dit ook met die tweede lees 'n kind wees wat verwen of bederf word, iets waaraan 'n Nederlander heel eerste sal dink as hy die woord "verwende" sien (in Nederlands die infinitief *verwennen*). Hier is dus duidelik sprake van 'n valse vriend. "Verwende" is in hierdie opsig taamlik formeel in Afrikaans.

In Nederlands sal mens buitendien praat van "een schilderend kind" ter onderskeid van "een verwend kind" (wat deur ouers bederf word).

Om hierdie probleem die hoof te bied, kan 'n akuutteken aangebring word: die **verwénde** kind (wat talle geskenke kry), soos ook aangetref word in die Afrikaanse Bybel (1933/1955) in Deuteronomium 28:56:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |
Die vertroetelde en verwénde vrou by jou wat van verwendheid en weekheid nooit probeer het om haar voetsool op die grond neer te sit nie — haar oog sal die man wat sy liefhet en haar seun en haar dogter skeef aankyk
  |  |

## Latyn

* lěvis - lig
* lēvis - glad
* lěgěris - jy word gelees (hede tyd, aanwysende wyse, lydende vorm)
* lěgēris - jy sal gelees word (toekomstige tyd, lydende vorm)
* lēgěris - jy het gelees (voltooide verlede tyd, aanvoegende wyse, bedrywende vorm)

## Sien ook

* Homoniem, woorde wat dieselfde spelling het en dieselfde klink, maar die betekenisse verskil.
* Homofoon, woorde wat eenders klink, maar die betekenis en spelling verskil.
* Sinoniem, woorde wat dieselfde betekenis het.
* Antoniem, woorde wat die teenoorgestelde betekenis het.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir homograaf.