Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Projek MKUltra

Gedeklassifiseerde MKUltra-dokumente.
**Projek MKUltra** (Alternatiewelik op baie verskillende maniere gespel, soos **MKULTRA**, **MK-Ultra**, **MK Ultra**, en meer) was 'n menslike eksperimenteringprogram wat deur die Amerikaanse Central Intelligence Agency (CIA) ontwerp en onderneem is om prosedures te ontwikkel en dwelms te identifiseer wat tydens ondervragings gebruik kan word om individue te verswak en bekentenisse deur middel van breinspoeling en sielkundige marteling af te dwing. Die term MKUltra is 'n CIA-kriptoniem: "MK" is 'n arbitrêre voorvoegsel wat staan vir die Kantoor van Tegniese Diens en "Ultra" is 'n arbitrêre woord uit 'n woordeboek om hierdie projek ‘n naam te gee.

Projek MKUltra het in 1953 begin en is in 1973 gestaak. MKUltra het talle metodes gebruik om sy proefpersone se geestestoestande en breinfunksies te manipuleer, soos die geheime toediening van hoë dosisse psigo-aktiewe middels (veral LSD) en ander chemikalieë sonder die proefpersone se toestemming. Daarbenewens is ander metodes as chemiese verbindings gebruik, insluitend elektroskokke, hipnose, sensoriese ontbering, isolasie, verbale en seksuele misbruik, en ander vorme van marteling.

Projek MKUltra is voorafgegaan deur Projek Artisjok. Dit is georganiseer deur die CIA se Kantoor vir Wetenskaplike Intelligensie en gekoördineer met die Amerikaanse weermag se Biologiese Oorlogvoering Laboratoria. Die program was betrokke by onwettige aktiwiteite, insluitend die gebruik van Amerikaanse en Kanadese burgers as onwetende proefpersone. MKUltra se omvang was wyd, met aktiwiteite uitgevoer onder die dekmantel van navorsing by meer as 80 instellings afgesien van die weermag, insluitend kolleges en universiteite, hospitale, tronke en farmaseutiese maatskappye. Die CIA het deur frontorganisasies geopereer, hoewel sommige topamptenare by hierdie instellings bewus was van die CIA se betrokkenheid.

Projek MKUltra is in 1975 aan die publiek geopenbaar deur die Church-komitee (vernoem na Senator Frank Church) van die Amerikaanse Kongres en Gerald Ford se Amerikaanse presidentskommissie oor CIA-aktiwiteite binne die Verenigde State (die Rockefeller-kommissie). Ondersoekpogings is belemmer deur die CIA-direkteur Richard Helms se bevel dat alle MKUltra-lêers in 1973 vernietig moet word; die Church-komitee en Rockefeller-kommissie se ondersoeke het staatgemaak op die beëdigde getuienis van direkte deelnemers en op die klein aantal dokumente wat Helms se bevel oorleef het. In 1977 het 'n Freedom of Information Act-versoek 'n kas van 20 000 dokumente ontbloot wat met MKUltra verband hou, wat gelei het tot Senaatsverhore. Sommige oorlewende inligting oor MKUltra is in 2001 gedeklassifiseer.

## Verwysings
# Heroïen

**Eienskappe**| **Algemeen** |
| --- |
| Naam | Heroïen  |
| IUSTC-naam | [(4R,4aR,7S,7aR,12bS)-9-asetieloksi-3-metiel-2,4,4a,7,7a,13-heksahidro-1H-4,12-metanobensofuro[3,2-e]isokwinolien-7-yl] asetaat |
| Struktuurformule van  |
| Chemiese formule | C21H23NO5 |
| Molêre massa | 369,4 [g/mol] |
| CAS-nommer | 561-27-3   |
| Reuk | karakteristiek |
| **Fasegedrag**   |
| Selkonstantes | a=738,10(10); b=3209,6(2); 788,40(10); beta=94,94(11)°   |
| Ruimtegroep | P21  |
| Nommer | 4 |
| Smeltpunt | 173 °C |
| Kookpunt | 272-274 °C @ 12 mmHg |
| Digtheid | 1,56 |
| Oplosbaarheid | 60 mg/L; DMF 25[mg/mL]; DMSO= 10 [mg/mL]; etanol: 1 [mg/mL] |
| **Suur-basis eienskappe** |
| pKa | 7,95 @ 25 °C |
| **Veiligheid** |
| Flitspunt |   |
| LD50 | 22,5 [mg/kg] (rot; intraveneus) |
| Tensy anders vermeld is alle data vir standaardtemperatuur en -druk toestande. |
|   |  |
| Portaal  Chemie |

**Heroïen** (C21H23NO5 of **diasetielmorfien**) is 'n kleurlose, bitter, kragtige, sintetiese opioïed (bykans twee maal so sterk soos morfien in analgetiese aksie). Die besit, handel en vervoer hiervan is onwettig in die meeste lande, Suid-Afrika ingesluit. Heroïen word van morfien vervaardig. Dit kom onder meer in die vorm van wit poeier of bruin kristalle voor. Straatheroïen is meestal onsuiwer en word opsetlik met vulstowwe soos melksuiker vermeng. Heroïen word gerook, gesnuif en ook ingespuit. Dit is fisies en psigies uiters verslawend.

## Geskiedenis

Die opiumpapawer is so lank gelede as 3400 v.C. in Mesopotamië gekweek. Die chemiese ontleding van opium in die 19de eeu het getoon dat die grootste deel van sy werking toegeskryf kan word aan twee alkaloïede, kodeïen en morfien.

'n Bayer-heroïenbottel.
Diamorfien is in 1874 gesintetiseer deur C.R. Alder Wright, 'n Engelse chemikus wat by die St Mary's Hospital Medical School in Londen gewerk het. Hy het geëksperimenteer met die kombinasie van morfien en verskillende sure. Hy het 'n paar uur lank watervrye morfienalkaloïed gekook met asynsuuranhidried en het 'n sterker geasetileerde vorm van morfien vervaardig wat nou *diasetielmorfien* of *morfiendiasetaat* is.

Wright se uitvinding het nie tot verdere ontwikkelings gelei nie en diamorfien het eers 23 jaar later gewild geword danksy 'n ander chemikus, Felix Hoffmann. Hoffmann het by die farmaseutiese maatskappy Bayer gewerk. In 1895 het die Duitse dwelmmaatskappy Bayer-diasetielmorfien bemark as 'n geneesmiddel onder die handelsnaam "Heroïen".

## Kristalstruktuur

Die verbinding kristalliseer in twee polimorfe. Een is ortorombies met ruimtegroep P212121. Die ander een is monoklinies P21

## Sien ook

* Kokaïen

## Verwysings
# Oos-Asië

**Oos-Asië**

|  |  |
| --- | --- |
| Oppervlak | 11 839 074 km² |
| Bevolking | 1 641 908 531 (2016) |
| Lande | 6 (5 erkende, 1 omstrede; 2 afhanklike gebiede) |
| Tale | Chinees, Japannees, Koreaans, Mongools, Tibettaans en baie ander |
| Tydsones | UTC+07:00 (Wes-Mongolië) tot UTC+09:00 (Japan en Korea) |
| Belangrike stede | Beijing Hongkong Osaka Seoel Sjanghai Taipei Tokio Hanoi Ulaanbaatar |

**Oos-Asië** is 'n geografiese subgebied in die ooste van Asië wat op verskillende maniere gedefinieer kan word en wat met die verander het. Dit wissel van 'n eng-definisie wat net die lande in Asië insluit wat deur die subtropiese monsoon en die historiese Chinese beskawing beïnvloed is tot 'n baie breër polities-ekonomiese definisie. **Oos-Asië** en **Oostelike Asië** word soms as 'n alternatief vir die tradisionele term, die Verre-Ooste, gebruik.

Die volgende politieke entiteite word konsekwent as deel van Oos-Asië gesien:

* Volksrepubliek China (insluitend die Spesiale Administratiewe Gebiede  Hongkong en  Macau)
* Republiek China (Taiwan)
* Japan
* Noord-Korea
* Suid-Korea

Verder word die volgende gebiede ook baie keer in die definisie ingesluit:

* Mongolië
* Russiese Verre-Ooste
* Viëtnam

Breër definisies sluit in Mianmar, Broenei, Kambodja, Oos-Timor, Indonesië, Laos, Maleisië, Filippyne, Singapoer, Thailand en Viëtnam. Die *East Asia Summit* sluit die 10 lande van die ASEAN, plus China, Korea en Japan in.

Selfs in die eng definisie van Oos-Asië dek die gebied ongeveer 12 000 000 km², of omtrent 28% van die Asiatiese vasteland en is dit omtrent 15% groter as Europa. Meer as 1,5 miljard mense, of omtrent 40% van die bevolking van Asië, of 'n kwart van al die mense in die wêreld leef in die geografiese Oos-Asië, wat omtrent twee keer Europa se bevolking is. Die gebied is een van die digsbevolkste gebiede ter wêreld; teen 130 per km², is dit ongeveer drie keer die wêreldgemiddelde.

Kultureel omvat dit die samelewings wat lank deel was van die Chinese kulturele sfeer:

* wat sterk invloede van die Klassieke Chinese taal, insluitend die tradisionele Chinese skrif vertoon.
* Konfusianisme en Neo-Konfusianisme,
* Mahayana-Boeddhisme/Zen-Chan-Boeddhisme en
* Taoïsme (Daoïsme).

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Oos-Asië.

| Gebiede van die Wêreld |
| --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Afrika** |
Noord (Midde-Ooste)  · Suid van die Sahara (Sentraal · Suider · Wes · Oos) |
|  | **Amerikas** |
Noord · Sentraal · Karibiese Gebied) · Suid · Latyns |
|  | **Asië** |
Sentraal · Oos · Noord-Asië (Verre-Ooste) · Suid (Indiese subkontinent) · Suidoos · Suidwes (Midde-Ooste)  · Wes |
|  | **Europa** |
Sentraal · Noord · Suid · Wes · Oos |

 |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Oseanië** |
Australasië (Australië · Seeland) · Melanesië · Mikronesië · Polinesië |
|  | **Poolgebiede** |
Noordpoolgebied · Antarktika |
|  | **Oseane** |
Arktiese · Atlantiese · Indiese · Stille · Suidelike |
|  | **Seë** |
Oorsig van Seë |

 |
| *Sien ook Kontinente van die wêreld* |
# Hmong-Mien-tale

| Hmong-Mien-tale Miao-Yao-tale |
| --- |
| Geografiese verspreiding: | Suidelike Volksrepubliek China, Laos, Thailand en Viëtnam |
| Genetiese klassifikasie: | Hmong-Mien **Hmong-Mien-tale** |
| Onderafdelings: |
Hmong (Miao)
Mien (Yao)

 |
|
Verspreiding van Hmong-Mien-tale |

Die **Hmong-Mien-tale** of **Miao-Yao-tale** is 'n taalfamilie wat uit sowat 38 tale bestaan en deur 14–15 miljoen mense gepraat word. Hulle is oorwegend oor die suidelike Volksrepubliek China, Laos, Thailand en Viëtnam versprei.

Hmong-Mien-migrasie volgens tradisies
Die Hmong-Mien-tale is na die twee hooftakke, naamlik die Hmong-tale (of Miao-tale) en die Mien-tale (of Yao-tale), genoem. Die taal She of Ho Nte sal moontlik 'n derde sytak kan vorm. Die Mandarynse name van die twee hooftakke is *Miáo* en *Yáo*, terwyl die Viëtnamese benaming *H'Mông* en *Dao* is. Die endoniem van albei volke en tale is egter *Hmong* en *Mien*.

As gevolg van die toontaal-eienskappe van die Hmong-Mien-tale en die groot aantal van Chinese leenwoorde is hulle vroeër as deel van die Sino-Tibettaanse tale beskou, hierdie siening is intussen verouderd. Volgens ander taalkundiges vorm die Hmong-Mien-tale egter deel van 'n Oos-Asiatiese of "Austriese" taalfamilie, saam met die Austro-Asiatiese, Austronesiese, Sino-Tibettaanse, Japannese en Tai-Kadai-tale.

Die grootste tale (volgens moedertaalsprekers) is: Hmong (3,7 miljoen) en Yao (1,3 miljoen).

## Verwysings

## Verdere leesstof

* (zh)  Chen Qiguang [陈其光] (2013). *Miao and Yao language* [苗瑶语文]. Beijing: Ethnic Publishing House [民族出版社]. ISBN 9787566003263
* (en)  Ratliff, Martha (2010). Hmong–Mien-language history. Canberra, Australia: Pacific Linguistics. ISBN 0-85883-615-7.

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Hmong-Mien-tale.
* (en)  "Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Hmong-Mien". Ethnologue. Besoek op 16 November 2018.
* (en)  "Hmong-Mien languages". Encyclopædia Britannica. Besoek op 16 November 2018.
# L

| Latynse letter L |
| --- |
|  |
| **Latynse alfabet** |
| A | B | C | D | E | F | G |
| H | I | J | K | L | M | N |
| O | P | Q | R | S | T | U |
| V | W | X | Y | Z |   |   |

*Hierdie artikel handel oor die Latynse letter L. Vir ander betekenisse sien L (dubbelsinnig).*
Die letter **L**, **l** is die 12de letter van die moderne Latynse alfabet. In Navo se internasionale spellingsalfabet word dit uitgespreek met die woord "Lima".

## L met skryftekens

* Ļ, ļ
* Ľ, ľ
* Ł, ł
* Ḽ, ḽ

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie L.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir L.
# Googol

’n **Googol** is die groot getal 10100. In desimale syfers word dit geskryf as 1 gevolg deur 100 nulle: 10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000.

## Etimologie

Die term is in 1920 uitgedink deur die negejarige Milton Sirotta, nefie van die Amerikaanse wiskundige Edward Kasner. Kasner het die begrip gewild gemaak in sy boek van 1940 *Mathematics and the Imagination*. ’n Ander naam vir die getal in die lang skaalverdeling (wat in Afrikaans gebruik word) is **tienduisend seksdesiljoen**.

## Kulturele impak

Die maatskappy Google se naam kom van ’n toevallige verkeerde spelling van "googol" deur die maatskappy se stigters. Die naam is gekies om aan te dui dat die soekenjin ten doel het om groot hoeveelhede inligting te verskaf. In 2004 het familielede van Kasner, wat die regte op sy boek geërf het, dit oorweeg om Google te dagvaar vir die gebruik van die term "googol"; hulle het dit egter nooit gedoen nie.

## Sien ook

* Googolplex
* Graham se nommer
* Skewes se nommer
* Oneindigheid
* Name van groot getalle

## Verwysings

## Skakels

* Padilla, Tony; Symonds, Ria. "Googol and Googolplex". *Numberphile*. Brady Haran. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 Maart 2014. Besoek op 6 April 2013.

* Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik uit die Engelse Wikipedia vertaal.
# Spoetnik-ruimteprogram

’n Replika van Spoetnik 1.
Die **Spoetnik-ruimteprogram** (Russies: Спутник; "satelliet" of "medereisiger") was ’n reeks ruimtetuie van die Sowjetunie. Die eerste een, Spoetnik 1, was die eerste mensgemaakte voorwerp in ’n wentelbaan om die aarde. Dit is op 4 Oktober 1957 gelanseer en het teen 29 000 km/h om die aarde gewentel.

Spoetnik 2 is op 3 November 1957 gelanseer en het die eerste lewende passasier aan boord gehad: die wyfiehond Laika. Die sending het nie voorsiening gemaak vir die veilige terugkeer van Laika nie.

Spoetnik 3 was veranderstel om die Sowjetunie se eerste satelliet om die aarde te wees. Die lansering is egter voortdurend uitgestel en eindelik is die eenvoudige Spoetnik 1 en daarna Spoetnik 2 in die plek daarvan gelanseer uit vrees dat die VSA die Sowjetunie in die ruimte sou voorspring. Spoetnik 3 is eindelik op 15 Mei 1958 gelanseer. Dit was ’n navorsingsatelliet om die boonste atmosfeer en die nabye ruimte te verken.

Spoetnik 4 of Korabl-Spoetnik 1 was die eerste toetsvlug van die Sowjetunie se Wostok-ruimtetuig wat later vir die eerste bemande ruimtevlug gebruik sou word. Dit is op 15 Mei 1960 gelanseer. ’n Fout in die gidsstelsel het veroorsaak dat die tuig na ’n hoër wentelbaan beweeg het in plaas daarvan om terug te keer aarde toe.

Spoetnik 5 of Korabl-Spoetnik 2 was die tweede toetsvlug van die Wostok-ruimtetuig. Dit was die eerste keer dat diere die ruimte ingestuur is en veilig teruggebring is aarde toe. Dit is op 19 Augustus 1960 gelanseer met twee honde, Belka en Strelka, en ander diere aan boord. Die tuig het op 20 Augustus teruggekeer, ’n dag ná die lansering.

Spoetnik 6, Korabl-Spoetnik 3 of Wostok-1K No. 3 is op 1 Desember 1960 gelanseer. Dit het twee honde bevat, Ptsjolka en Moesjka, sowel as ’n televisiekamera en wetenskapinstrumente. Die vlug het ’n dag geduur, waarna dit op 2 Desember weens ’n tegniese fout in die atmosfeer gedisintegreer het.

Spoetnik 7 of Tjazjoli Spoetnik ("Swaar Satelliet"), ook bekend as Wenera 1WA No. 1, is op 4 Februarie 1961 gelanseer. Dit was veronderstel om die eerste ruimtevlug te wees om die planeet Venus te verken. Weens ’n tegniese fout het dit egter nooit sy lae wentelbaan verlaat nie. Dit het die aarde se atmosfeer op 26 Februarie 1961 oor Siberië binnegedring. In ’n poging om die mislukking van die ruimtesending te ontken het die Sowjet-regering aangekondig dat die tuig ’n toetsvlug was vir ’n "swaar satelliet" wat sou dien as lanseerplatform vir toekomstige sendings.

Die meeste van dié ruimtetuie, asook latere Spoetnik-tuie, was ook onder ander name bekend.

## Eksterne skakels

* Tydlyn van ruimteverkenning, Newsweek Geargiveer 22 September 2008 op Wayback Machine
* Nasa se 50ste herdenking van die Ruimte-eeu – Interaktiewe Media Geargiveer 16 September 2011 op Wayback Machine
* Spoetnik
* Dagboek van die Spoetnik-program
* Hierdie artikel is vertaal vanuit die Engelse Wikipedia
# 1801

|  |
| --- |
| **1801** |
|  ◄ | 18de eeu | **◄19de eeu►** | 20ste eeu | ►
◄ ◄ | ◄ | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 | 1800 | ◄ **1801** ► | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | ► | ► ► |
| Dae | Eeue | Geskiedenis | Geskiedenisportaal |
| Sien ook: Kategorie:1801 |

|  |
| --- |
|  **Kalenders**   |
|  |
| Slag van Kopenhagen |
|

| Gregoriaanse kalender | 1801  |
| Ab urbe condita | 2554 |
| Armeense kalender | 1250
*ԹՎ* |
| Chinese kalender | 4497 – 4498
丁申 – 戊酉 |
| Ethiopiese kalender | 1793 –1794 |
| Hebreeuse kalender | 5561 – 5562 |
| Hindoekalenders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1856 – 1857 |
| - *Shaka Samvat* | 1723 – 1724 |
| Irannese kalender | 1179 –1180 |
| Islamitiese kalender | 1216 –1216 |

 |

Die **jaar 1801** was 'n gewone jaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Donderdag begin het. Dit was die 1ste jaar van die 19de eeu n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad.

## Gebeure

* 1 Januarie – Die wetgewende unie van Groot-Brittanje en Ierland smelt saam om die Verenigde Koninkryk te vorm, die Sint Patrickkruis word tot die *Union Jack* gevoeg.
* 1 Januarie – Giuseppe Piazzi ontdek die dwergplaneet Ceres.
* 4 Februarie – Bartolomeo Alberto Cappellari (later Pous Gregorius XVI) word lid van die Akademie vir die Katolieke Geloof, gestig deur Pous Pius VII.
* 23 Februarie – Pous Pius VII stel 24 nuwe kardinale aan waaronder Giuseppe Firrao, titulêr aartsbiskop van Petra.
* 2 April – In die Napoleontiese Oorloë word die Britte deur die Deense vloot verslaan met die Slag van Kopenhagen.
* 15 Julie – Pous Pius VII sluit 'n konkordaat met Napoleon Bonaparte.
* 24 Desember – Die liggaam van Pous Pius VI word van Valence na Rome geneem.
* Die boere van Graaff-Reinet kom in opstand.

## Geboortes

* 15 Januarie – Jean-Baptist David, 'n professor in Nederlands en geskiedenis aan die Katolieke Universiteit Leuven († 1866).
* 16 Mei – William H. Seward, 'n Amerikaanse politikus en staatsman († 1872).
* 29 Julie – George Bradshaw, Engelse kartograaf, drukker en uitgewer († 1853).
* 24 Augustus – Eerw. Daniel Lindley, eerste leraar van die NG gemeente Pietermaritzburg († 1880).
* 7 September – Sarel Cilliers, Voortrekker-leier († 1871)
* 13 September – Alfred Donné, ’n Franse bakterioloog, dokter en bekend vir die ontdekking van *trichomonas vaginalis* en leukemie; ook die uitvinder van die fotoelektriese mikroskoop († 1878).
* 22 Oktober – Carl Jakob Sundevall, 'n Sweedse dierkundige († 1875).
* 3 November – Vincenzo Bellini, Italiaanse opera komponis († 1835)
* 7 Desember – Johann Nestroy, Oostenrykse dramaturg, akteur en sanger († 1862).

## Sterftes

* 23 Maart – Paul van Rusland, tsaar van Rusland (\* 1754).
* 25 Maart – Novalis, pennaam van Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg, Romantiese Duitse digter, filosoof, juris en mynbou-ingenieur (\* 1772).
* 29 Junie – Adriaan van Jaarsveld, Boerekommandant van die Eerste Grensoorlog (\* 1745).