# Nederlandse grammatika

Die **Nederlandse grammatika** het baie ooreenkomste met Afrikaans s'n, maar daar is ook belangrike verskille.

## Naamwoorde

Soos in Afrikaans het Nederlands selfstandige en byvoeglike naamwoorde. Anders as Afrikaans het die selfstandige naamwoord 'n woordgeslag en dit het invloed op die verbuiging van die byvoeglike naamwoorde.

Rofweg suidelik van die groot riviere (Maas, Waal en Ryn) word nog drie woordgeslagte onderskei, hoewel die verskil tussen manlik en vroulik ook daar nie baie groot is nie. Noordelik van hierdie lyn kan 'n oorspronklik vroulike woord ook as manlik behandel word en het die taal *de facto* net twee geslagte, 'n gemeenskaplike en 'n onsydige een. Die lidwoorde toon dié verskil: *de* en *het*: *de haas*, *het konijn*.

'n Uitsondering is woorde wat eindig op -heid, -teit, -te, -atie, -ing ensomeer wat ook in die noorde gebruik word met die oorspronklik vroulike woord *ter*: *ter gelegenheid*, *ter herinnering*, *ter wikifiëring*. Hulle word nog as vroulik beskou, ook in die noorde.

Die naamvalstelsel wat Nederlands geërf het van die proto-Indo-Europees en die proto-Germaans waarvan die taal afstam, het omtrent 1500–1600 opgehou om as 'n stelsel te funksioneer en ná 'n lang stryd is in 1946/47 besluit om dit nie langer in die spelling tot uitdrukking te bring nie. Vandag is Nederlands 'n taal sonder naamvalstelsel, maar daar is nog wel baie idiomatiese reste wat gereeld in die taal gebruik word.

Veral die byvoeglike naamwoorde word nog verbuig en dit lyk anders as in Afrikaans, omrede dit van die woordgeslag afhang.

Die byvoeglike naamwoord kan 'n maksimum van 8 vorme hê indien die trappe van vergelyking ook in beskouing geneem word.

| vorm | Stellende trap | Vergrotende trap | Oortreffende trap |
| --- | --- | --- | --- |
| onverboë | slecht | slechter | slechtst |
| verboë | slechte | slechtere | slechtste |
| partitief | slechts | slechters | - |

Die partitief word soos in Afrikaans net na woorde soos *iets, niets, wat* gebruik

1. *dit is iets slechts*

Die onverboë vorme word gebruik:

1. as predikaat: *de verlichting is slecht*
2. as bywoord: *de weg is slecht verlicht*
3. as attribuut vir 'n onbepaalde onsydige woord enkelvoud: *een slecht begin*

Die verboë vorme word gebruik:

1. as attribuut (behalwe soos hierbo): *een slechte verlichting*
2. as substantiewering: *dit is een slechte, dit is de slechte*

Merk op dat Nederlands nie soos Afrikaans *een* toevoeg nie (Dis die sleg *een*).

Die gebruik van verboë en onverboë vorme ken baie uitsonderings. Indien die byvoeglike en die selfstandige naamwoord 'n vaste kombinasie vorm word die onverboë vorm dikwels gebruik pleks van die verboë een:

*het koninklijk huis*
In die vergrotende trap word die verbuiging dikwels weggelaat indien anders 'n lang reeks schwa's ontstaan

*een gebruikelijker methode*
## Voornaamwoorde

### Persoonlike voornaamwoorde

|  | onderwerp | voorwerp |
| --- | --- | --- |
|  | Vol | Swak | Vol | Swak |
| **Enkelvoud** | **1ste persoon** | ik | ('k) | mij | me |
| **2de persoon** informeel | jij | je | jou | je |
| **2de persoon** formeel | u | - | u | - |
| **2de persoon** suidelik | gij | ge | u | - |
| **3de persoon** | hij zij het | (-ie) ze ('t) | hem haar het | ('m) ('r) ('t) |
| **Meervoud** | **1ste persoon** | wij | we | ons | - |
| **2de persoon** informeel | jullie | - | jullie | - |
| **3de persoon** | zij | ze | hun/hen | ze |

Vir party persoonlike voornaamwoorde bestaan swak (klitiese) vorme naas volle vorme. In die skryftaal word die swak vorme nie altyd weergegee nie, maar in spreektaal is hulle baie algemeen. Die klitiese vorme kan nie beklemtoon word nie. Die volle vorme kan sowel beklemtoon as onbeklemtoon gebruik word.

Die gij-vorm van die tweede persoon word suidelik van die groot riviere nog algemeen gebruik. Daar is geen teenstelling tussen informeel en formeel nie. In die noorde is dit verouder.

In die skryftaal se voorskrywende grammatika is daar 'n verskil tussen akkusatief 'hen' en datief 'hun', maar dit het kunsmatig ontstaan in die 1630 en dit sou die enigste woord in die taal wees wat akkusatief en datief onderskei. In die spreektaal word die verskil baie min gebruik.

Vir onpersoonlike werkwoorde word die onsydige persoonlike voornaamwoord as onpersoonlike voornaamwoord gebruik:

Het regent.
Het spijt me.
Kombinasies van voorsetsel + persoonlike voornaamwoord 3de persoon word in die rëel vervang deur 'n voornaamwoordlike bywoord.

met het --> ermee
voor ze --> ervoor
ensomeer
Partykeer is dié vervanging verplig, veral in die onsydig enkelvoud.

In die skryftaal se voorskrywende grammatika is pronominale vervanging vir persone nie toegestaan nie, maar in die spreektaal word dit ook daar dikwels gehoor.

### Besitlike voornaamwoorde

|  | Vol | Swak | Selfstandig |
| --- | --- | --- | --- |
| **Enkelvoud** | **1ste persoon** | mijn | m'n | mijne |
| **2de persoon** informeel | jouw | je | jouwe |
| **2de persoon** formeel | uw | - | uwe |
| **2de persoon** suidelik | uw | - | uwe |
| **3de persoon** | zijn haar (zijn) | (z'n) (d'r) (z'n) | zijne hare (zijne) |
| **Meervoud** | **1ste persoon** | ons/onze | - | onze |
| **2de persoon** | jullie | je | - |
| **3de persoon** | hun | - | hunne |

Vir die derde persoon word die besitlike voornaamwoord veral vir persone gebruik. Vir dinge word dit dikwels deur 'n voornaamwoordlike bywoord soos *ervan* vervang.

'Ons' is die enigste besitlike voornaamwoord wat attibutief nog verbuig word. Dit volg die reëls vir die byvoeglike naamwoorde:

Dit is onze auto – (de auto)
Dit is ons huis – (het huis)
In idiomatiese oorblysels van die ou naamvalstelsel kan nog vorme met ander uitgange gesien word, soos in *te zijne**r** tijd*.

## Wederkerende voornaamwoorde

|  | Vol | Swak | Versterk |
| --- | --- | --- | --- |
| **Enkelvoud** | **1ste persoon** | mij | me | mijzelf, mezelf |
| **2de persoon** informeel | jou | je | jouzelf, jezelf |
| **2de persoon** formeel | u | - | uzelf |
| **2de persoon** suidelik | u | - | uzelf |
| **3de persoon** | zich | - | zichzelf |
| **Meervoud** | **1ste persoon** | ons | - | onszelf |
| **2de persoon** | jullie | je | jezelf |
| **3de persoon** | zich | - | zichzelf |

Daar bestaan werkwoorde wat altyd wederkerend gebruik word, soos *zich vergissen*, maar ook werkwoorde wat sowel oorganklik as wederkerend gebuik kan word

Die versterkte vorme word net gebuik vir werkwoorde wat niet verplig wederkerend is nie.

ik was de auto
ik was mij, me, mezelf, mijzelf
Die vier moontlikhede is nie sinonieme nie, maar die verskille is taamlik subtiel.

ik wás me -- nee ek speel nie met my rekenaar nie
ik was mijzélf -- nee, moenie my aanraak nie, ek doen dit self!
## Betreklike voornaamwoorde

onsydig enkelvoud: **dat**
anders: **die**
het huis **dat** ik zie
de huizen **die** ik zie
met insluiting van antesedent **wat** = datgene dat
vir persone **wie** = degene die
Wat ik niet wist is dat hij ziek is
Hij is ziek; wat ik niet wist.
Wie ziek is, moet in bed blijven.
In kombinsasie met voorsetsels tree gewoonlik pronominale vervanging op:

Dit is de auto, waarmee ik naar m'n werk ga.
Vir persone is dit (voorskrywend) nie toegestaan nie, hoewel dit in die spreektaal wel baie voorkom:

Dit is de man met wie ik spreek.
Vir voorsetsels wat nie 'n ooreenkomstige bywoord besit nie soos *via, sinds, tijdens*, is vervanging onmoontlik en moet die verouderde vorme *dewelke, hetwelk* gebruik word. Dit word nogtans dikwels *vermy*:

het tijdperk tijdens hetwelk dit plaatsgevonden heeft
de gebeurtenis sinds dewelke hij dit niet meer doet.
### Aanwysende voornaamwoorde

Die aanwysende voornaamwoorde word beïnvloed deur die taalkundige geslag wat die selfstandige naamwoorde aanneem:

* **dit** = hierdie + *het*-woorde
* **deze** = hierdie + *de*-woorde
* **dat** = daardie + *het*-woorde
* **die** = daardie + *de*-woorde

Hierde aanwysende voornaamwoorde word ook dikwels selfstandig gebruik en kan partykeer die persoonlike voornaamwoorde vervang, veral vir de-woorde wat dinge aandui.

Dit is mooi, maar dat is nog mooier.
Heb je **deze** al gezien?
Dat is een mooie auto! **Die** heb ik nog nooit gezien.
Ook vir persone is dit moontlik:

Jan? O, die is er vandaag niet!
* **zulk** + *het*-woorde
* **zulke** + *de*-woorde
* **elk** + *het*-woorde
* **elke** + *de*-woorde

### Vraende voornaamwoorde

* **Welk?** + *het*-woorde
* **Welke?** + *de*-woorde
* **Wat?** + dinge, bv. *Wat is dat?* een boek
* **Wie?** + persone, bv. *Wie is dat?* Kees

## Byvoeglike naamwoorde

### Trappe van vergelyking

In die Standaardnederlands word 'n vergrotende trap (of ongelykheid) verwys na die woord *dan*. Na 'n gelykheid volg *als*, wat afwyk van Afrikaans. Vergelyk Duits, Afrikaans, Nederlands en Engels:

* (de)  Johann ist größer **als** Peter
* (af)  Johann is groter **as** Peter
* (nl)  Johann is groter **dan** Peter (ongelykheid)
* (en)  Johann is bigger **than** Peter (ongelykheid)

* (de)  Er macht den ganzen Tag nichts anderes **als** schlafen.
* (af)  Hy doen die hele dag niks anders **as** slaap nie.
* (nl)  Hij doet de hele dag niets anders **dan** slapen.
* (en)  He does nothing else all day other **than** sleeping.

Na 'n gelykheid volg *als*

* (de)  Sie ist genauso schön **wie** ich (es bin).
* (af)  Sy is net so mooi **soos** ek (is).
* (nl)  Zij is even mooi **als** ik (ben).
* (en)  She is just as pretty **as** I (am).

Na 'n gelykheid binne 'n ongelykheid volg *als*. Byvoorbeeld:

* Piet is *twee keer zo lang* **als** Jan (gelykheid binne 'n ongelykheid);
* Sneeuwwitje is *duizendmaal zo mooi* **als** de boze heks (gelykheid binne 'n ongelykheid).

In sommige Nederlandse streke en dialekte word *als* in beide gevalle gebruik: "Hij is groter **als** ik". Hierdie gebruik word in Standaardnederlands as **onjuis** beskou. Dit behoort te wees: "Hij is groter **dan** ik".

## Werkwoorde

### Tyde en teenstellings

Die Nederlandse werkwoord ken vier teenstellings:

* hede en verlede
* onvoltooi en voltooi
* werklik of onwerklik/toekomstig
* bedrywend of lydend (indien oorganklik)

Die eerste teenstelling word sinteties, die ander drie analities, dit wil sê met hulpwerkwoorde (hebben, worden, zijn, zullen) weergegee.

|  | (werklik) | toekomstig |
| --- | --- | --- |
|  | hede | verlede | hede | verlede |
| **bedrywend** | **onvoltooi** | ik zie | ik zag | ik zal zien | ik zou zien |
| **voltooi** | ik heb gezien | ik had gezien | ik zal gezien hebben | ik zou gezien hebben |
| **lydend** | **onvoltooi** | ik word gezien | ik werd gezien | ik zal gezien worden | ik zou gezien worden |
| **voltooi** | ik ben gezien | ik was gezien | ik zal gezien zijn | ik zou gezien zijn |

Dié stelsel verskil van Afrikaans omrede die verlede tyde in Nederlands nog volop gebruik word om aan te toon dat oor die verlede gepraat word. Dit wil ook sê dat 'n Nederlandse *voltooid tegenwoordige tijd*, soos *ik heb gezien* net aangee dat die handeling *vandag* al voltooi is, nie dat dit oor die verlede gaan nie.

### Infitiniewe

Behalwe die hede-verlede teenstelling ken ook die infinitief die kontraste:

|  | (werklik) | toekomstig |
| --- | --- | --- |
| **bedrywend** | **onvoltooi** | zien | zullen zien |
| **voltooi** | gezien hebben | gezien zullen hebben |
| **lydend** | **onvoltooi** | gezien worden | gezien zullen worden |
| **voltooi** | gezien zijn | gezien zullen zijn |

Soos in Afrikaans het Nederlands 'n uitgebreide infinitief met *te*: te zien, gezien te hebben, gezien te zullen zijn. Die gebruik van *om* is dikwels nie verpligtend nie.

Hij vreesde (om) gezien te zullen worden.
In Nederlands kan 'n infinitief as 'n onsydige selfstandige naamwoord gebruik word deur die lidwoord *het* daarvoor te sit.

Het zien van een leeuw heeft hem doen schrikken.
In die verlede het die naamwoord ook verboë vorme gehad en daar is party reste veral van die genitief (op -s) wat nog gebruik word:

tot zien**s**!
een uur gaan**s**
tot bloedens.vervelens(/ensomeer) toe
### Imperatief

Die stam van die werkwoord word gebruik vir die gebiedende wys. 'n Meervoud op -t het in die 20ste eeu verouder.

Zie!
Ziet!
### Konjunktief

Konjunktiefvorme het al in die Middeleeue begin verdwyn en hulle is nou baie seldsaam. Die enkelvoud 3de persoon teenwoordige tyd het -e:

Leve de jarige!
Men neme twee pond rundvlees
### Indikatief

Die teenwoordige tyd het gewoonlik drie vorme: stam, stam+t en stam+en

ik lach
jij /u lacht
hij, zij, het lacht
wij, jullie, zij lachen
Die verlede tyd het net twee vorme, enkelvoud en meervoud:

ik, jij, hij ens. lachte
wij, jullie, zij lachten
Die verlede tyd en die voltooide deelwoord wat in die analitiese vorme gebruik word kan op verskeie wyse gevorm word. Daar kan onderskei word:

1. swak werkwoorde
	1. met -d(e)
	2. met -t(e)
	3. met -cht(e)
2. sterk werkwoorde
	1. klasse 1 tot 7
3. gemengde werkwoorde
4. onreëlmatige werkwoorde.

## Verwysings