Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bamboes

| Bamboes |
| --- |
|  |
| Bamboes woud by Huangshan, China |
| Wetenskaplike klassifikasie |
| Koninkryk: | Plantae |
| Divisie: | Angiosperms |
| Klas: | Monocots |
| Subklas: | Commelinids |
| Orde: | Poales |
| Familie: | Poaceae |
| Genus: | *BOP clade* |
| Spesie: | Bambusoideae |
| Binomiale naam |
| Bambusoideae |

**Bamboes** (*Bambusoideae*) is die naam van die grootste lid van die grasfamilie (Gramineae, of Poaceae). Daar is ongeveer 60 verskillende genera en meer as 200 spesies wat in alle tropiese en subtropiese gebiede van die wêreld groei. Afgesien daarvan dat bamboes vir 'n hele aantal verskillende doeleindes gebruik kan word, is dit ook 'n voedselbron vir mense en die panda-beer.

## Voorkoms en groei

Bamboessoorte wissel van die klein Japanse pigmeebamboes, wat slegs 'n paar sentimeter hoog is, tot die bamboese wat in China en Indië en teen die noordelike hange van die Andesgebergte in Suid-Amerika aangetref word en maklik 40 m of hoër word. Bamboes groei in gebiede wat van 0 tot 5 000 m bo seespieël is.

Bamboese is slank plante: 'n Bamboesstam van byvoorbeeld 20 m hoog, is gewoonlik slegs 12 cm dik. Soos alle grasse, is ook die bamboes se stam hol, gelid en hard aan die buitekant. Groot veeragtige blare groei aan die bopunt van die stam uit.

Bamboes groei baie vinnig en kan maklik 'n lengte van 10 m in net twee maande bereik. Dié verbasende groeivermoë het daartoe aanleiding gegee dat bamboes dikwels gedurende die Tweede Wêreldoorlog en die Viëtnamese oorlog as folterinstrument gebruik is. Die slagoffers is vasgemaak op jong bamboesstokkies, wat binne enkele ure in hul liggame ingegroei het.

## Gebruike

In lande soos Thailand, China, Japan, Indië en Indonesië word bamboes op baie maniere benut. 'n Hele huis word somtyds uit die verskillende bamboesdele opgerig. Die stingels vorm 'n raamwerk en geweefde splinters dien as afskortings vir die verskillende vertrekke. Gesplete bamboese word vir die vloer gebruik en die dak word met bamboesblare gedek. Die binneste hol gedeelte van die stam tussen twee knope word gebruik vir koppies, bakke en houers. Van die kleiner bamboese word inkpotte en vingerhoede gemaak. Die jong lote is 'n gewilde kossoort van die panda-beer, en mense voeg dit as 'n groente by kos. Ook die sade van die bamboes kan geëet word en word dikwels as plaasvervanger vir rys gebruik.

Maar dit is nog lank nie die einde van die talle gebruike van bamboes nie. 'n Sekere medisyne word van bamboessap verkry, en sommige Chinese slaap op 'n bamboeskussing. Meshewwe word van die buitenste deel van die stam gemaak en papier van die binneste. Baie snuisterye vir die uitvoer- en toeristehandel word vervaardig, byvoorbeeld pype en speelgoed.

Bykans alle Westerse lande voer vandag bamboes in om te gebruik in die vervaardiging van sambreelhandvatsels, stoele, gordyne, hokke, mandjies, wiegies, materiaal ens.

## Bronnelys

Wêreldspektrum, Volume 2, bl.163-164, ISBN 0908409419
# Wes-Europese Somertyd

**Tydsones van Europa**:

|  |  |
| --- | --- |
| blou |  Wes-Europese Tyd (UTC+0)
Wes-Europese Somertyd (UTC+1) |
| ligblou |  Wes-Europese Tyd (UTC+0) |
| rooi |  Middel-Europese Tyd (UTC+1)
Middel-Europese Somertyd (UTC+2) |
| geel |  Oos-Europese Tyd / Kaliningrad-tyd (UTC+2) |
| beige |  Oos-Europese Tyd (UTC+2)
Oos-Europese Somertyd (UTC+3) |
| groen |  Moskoutyd (UTC+3) |

Ligter kleure toon lande met somertyd.

**Wes-Europese Somertyd** is 'n tydsone wat een uur voor Gekoördineerde Universele Tyd val, met ander woorde UTC+1. 'n Deel van Wes-Europa val in hierdie tydsone. Hierdie tydsone beslaan die gebied van 7,5° westerlengte tot 7,5° oosterlengte.

## Lande

Die lande en territoria wat in hul geheel Wes-Europese Somertyd gebruik is:

* Faroëreilande
* Ierland
* Kanaaleilande
* Man
* Verenigde Koninkryk
* Ysland

Lande waarin Wes-Europese tyd op 'n deel van hulle grondgebied gebruik word:

* Groenland (omgewing van Danmarkshavn)
* Portugal (vasteland en die Madeira-argipel)
* Spanje (Kanariese Eilande)

Behalwe vir Ysland, gebruik al hierdie lande in die somermaande Wes-Europese Somertyd. Europese lande wat geografies binne die Wes-Europese tydsone lê, maar Middel-Europese Tyd gebruik, is:

* Andorra
* België
* Frankryk
* Luxemburg
* Monaco
* Nederland
* Spanje
# Shetland

Sealtainn / Isles of ShetlandShetland-eilande**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Vlag van Shetland) | (Landswapen van Shetland) |

 |
|  |
| **Land** |  Skotland |
| **Amptelike tale** | Engels, Skots-Gaelies |
| **Hoofstad** | Lerwick ﻿ / ﻿ |
| **Grootste stad** | Lerwick |
| **Aantal eilande (waarvan bewoon)** | 100 (15) |
| **Grootste eiland** | Mainland (967 vk km) |
| **Administrasie** | Skotse raadsgebied (*council area*) |
| **Plaaslike raad** | Raad van die Shetland-eilande |
| **Regeringsparty** | Onafhanklikes |
| **Oppervlakte**  - Totaal  - % water |  1 466 vk km - % |
| **Bevolking**   2012 (skatting)  - Bevolkingsdigtheid |  23 210 15/vk km |
| **Inlywing by Noorweë** | Geannekseer in 1195 |
| **Inlywing by Skotland** | Geannekseer in 1469 |
| **Tydsone** | UTC +0 |
|  |

**Shetland** (Skots-Gaelies: *Sealtainn*; Engels: *Isles of Shetland* of *Shetland Islands*; Noors: *Hjaltland*) is 'n Skotse eilandgroep wat uit die hoofeiland Mainland en naastenby 100 kleiner eilande bestaan. Shetland word deur die Noordsee van die Skotse eilande Orkney geskei en in die noorde lê die Deense Faroëreilande. Die grootste nedersetting en administratiewe sentrum is Lerwick. Shetland is tussen die Noorse See in die noorde en die Noordsee in die suide geleë; albei behoort tot die Atlantiese Oseaan.

Satellietbeeld van Shetland
In administratiewe opsig vorm Shetland een van die 32 raadsgebiede (*council areas*) van Skotland en 'n kiesafdeling van die Skotse parlement.

Shetland word reeds sowat 5 500 jaar lank deur mense bewoon. Die eerste bewoners was Neolitiese stamme en later Pikte totdat die eilandgroep in 1195 ná 'n Wiking-inval deur Noorweë geannekseer en deur Noorse setlaars gekoloniseer is. In 1469 is Orkney deur die Skotse Kroon geannekseer nadat 'n bruidskat nie betaal is nie. Na Shetland is die Suidelike Shetlandeilande, 'n Britse oorsese gebied in die Suid-Atlantiese Oseaan genoem.

## Klimaat

Danksy die invloed van die warm Golfstroom word Shetland deur 'n gematigde, maar vogtige seeklimaat gekenmerk. Die Golfstroom vloei in noordoostelike rigting aan die wateroppervlak van die Atlantiese Oseaan en bring ook warm lugmassas uit die gebied van die Golf van Mexiko saam sodat Shetland se gemiddelde temperature nie sy noordelike ligging weerspieël nie.

Die verskil tussen die gemiddelde temperature van somer en winter beloop minder as 10 °C – tydens die relatief milde winters daal die kwik tot 'n gemiddelde temperatuur van tussen 0 en 5 °C, terwyl in die somer 'n gemiddelde van 10 °C aangeteken word. Maksimum-temperature is nie hoër as 19 °C nie.

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Shetland.
* (en)  Toerisme-inligting oor Shetland op Wikivoyage
* (en)  Amptelike webwerf
* (en)  "Shetland Islands". Encyclopædia Britannica. Besoek op 4 April 2020.
# Skald

'*n Minnesanger sing van beroemde dade*, deur J.R. Skelton, omstreeks 1910.
'n **Skald** of **skáld** (Oudnoors en Yslands vir "digter") was in die Wikingtydperk 'n hofdigter of minnesanger wat skaldegedigte geskryf het. Skaldegedigte is tradisioneel op een geleentheid en deur een mens geskryf, terwyl die ander vorm van Oudnoorse poësie, Eddagedigte, eerder met tradisie verbind word.

Meer as 5 500 skaldeverse in 700 manuskripte het bewaar gebly, insluitende verskeie sagas en in Snorri Sturluson se *Prosaïese Edda*, 'n boek met skaldegedigte wat tot 'n herlewing in die kuns gelei het. Baie van die verse is fragmente van oorspronklik langer werke en dit is onbekend wie baie daarvan geskryf het.

Die vroegste bekende skaldegedig is geskryf deur Bragi Boddason, bekend as Bragi die Oue, 'n Noorweegse skald van die eerste helfte van die 9de eeu. Die meeste bekende skalde was verbonde aan die hof van Noorweegse konings in die Wikingtydperk, en later was al hoe meer van hulle Yslands. Die inhoud van hulle uitgebreide gedigte was soms mities van aard voor die kerstening van Skandinawië en daarna gewoonlik historiese materiaal wat die dade van hulle beskermhere uitgebeeld het. Die tradisie het tot in die laat Middeleeue voortgeduur.

## Digvorm

Skalde- en Eddagedigte stam van dieselfde tradisie van allitererende verse af, en in Oudnoors sowel as Yslands beteken die woord *skald* bloot "digter". Skaldegedigte verskil van Eddagedigte deurdat hulle met 'n enkele digter verbind word eerder as met tradisie. Die styl, met *dróttkvætt* ("hofmeter"), is ook ingewikkelder, want dit verg interne ritme sowel as alliterasie. Die ouer *fornyrðislag* ("antiekewoord"-), *ljóðaháttr* ("liedvorm-") en *málaháttr* ("spraakvorm-")meters van die Eddagedigte is eenvoudiger. Die gevolglike kompleksiteit van skaldegedigte kan vir die moderne leser moeilik verstaanbaar lyk. Die oorspronklike gehoor, wat die kuns geken het, kon egter baie verstaan as hulle dit die eerste keer hoor en kon intellektuele bevrediging daaruit kry.

## Verwysings

## Skakels

* Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik uit die Engelse Wikipedia vertaal.
# Oos-Vlaams

| Oos-Vlaams Oostvlaams |
| --- |
| Gepraat in: |  België  Nederland  |
| Gebied: | Oos-Vlaandere |
| Totale sprekers: | *onbekend* |
| Taalfamilie: | Indo-Europees  Germaans   Wes-Germaans    Nederfrankies     Nederlands      **Oos-Vlaams**  |
| Skrifstelsel: | Latynse alfabet |
| Taalkodes |
| ISO 639-1: | *geen* |
| ISO 639-2: |  |
| ISO 639-3: | —  |
|  |
|

Oorgangsgebied tussen die Wes-Vlaamse en Oos-Vlaamse dialek
**Oos-Vlaams** (Oos-Vlaams: *Uuëst-Vloams*, Nederlands: *Oost-Vlaams*) is 'n Nederfrankiese dialek, wat tot die Nederlandse taal behoort. Oos-Vlaams word tot die Brabants-Frankiese dialekte en die suidelik-sentrale dialekgroep gereken.

Oos-Vlaams word in die westelike deel van België gepraat: hoofsaaklik in die provinsie Oos-Vlaandere, verder in die noordooste en die suidooste van die provinsie Wes-Vlaandere, in die munisipaliteit Zwijndrecht van die provinsie Antwerpen en in 'n paar Hainautse dorpe by die Oos-Vlaamse grens. Daarbenewens word Oos-Vlaams ook in die ooste van die Nederlandse gebied van Zeeuws-Vlaandere gepraat.

Die Oos-Vlaamse streektaal het invloede van die Franse taal en die Brabantse streektaal ondergaan.

Die ooste van Wes-Vlaandere en die weste van Oos-Vlaandere vorm 'n oorgangsgebied tussen die Wes-Vlaamse en die Oos-Vlaamse dialek. Hierdie grensgebied is oral taamlik breed, behalwe naby die stad Aalter. Verder vorm die ooste van Oos-Vlaandere 'n oorgangsgebied met die Brabantse dialek. In die omgewing van die rivier die Dender, soos in Denderleeuw en Aalst, vertoon die dialek al baie Brabantse kenmerke.

## Taaleilande

Daar is twee egte taaleilande in Oos-Vlaandere, plekke waar die dialek baie verskil van die andere dialekte, naamlik Gents en Ronses. Gent is die hoofstad van die provinsie Oos-Vlaandere. Albei die dialekte vertoon baie Franse kenmerke.

## Sien ook

* Vlaams (taalkunde)

## Bronne

* Nederlandstalige Wikipedia

| Indo-Europese tale: Kentum-tale: Germaanse tale |
| --- |
| **Noord-Germaanse tale:** |
| Deens | Faroëes | Noors (Bokmål, Nynorsk) | Sweeds | Yslands |
| Wes-Germaanse tale: |
| Afrikaans | Duits | Engels | Fries (Noord-Fries, Oos-Fries/Saterfries, Wes-Fries) | Jiddisj | Limburgs | Luxemburgs | Nederduits | Nederlands (Oos-Vlaams, Wes-Vlaams) | Nedersaksies (Wes-Veluws) | Skots |
| Oos-Germaanse tale: |
| Boergondies (†) | Goties (†) | Vandaals (†) |
# Opperduits

| Opperduits  |
| --- |
| Geografiese verspreiding: | Suid-Duitsland, Noord- en Middel-Switserland, Oostenryk, Liechtenstein, Noord-Italië (Suid-Tirool), Frankryk (Elsas) |
| Genetiese klassifikasie: | Indo-Europees  Germaans   Hoogduits    **Opperduits** |
| Onderafdelings: |
Alemanniese Duits
Beiers

 |
|
Opperduitse taalgebied met die Alemanniese dialekte in skakerings van rooi en die Beierse dialekte in skakerings van blou

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|    Swabiese Duits (25)
   Nederalemanniese Duits (26)
   Elsassiese Duits (27)
   Hoogalemanniese Duits (28) |  |    Hoogste-Alemanniese Duits (29)
   Noord-Beiers (30)
   Sentraal-Beiers (31)
   Suid-Beiers (32) |

 |

**Opperduits** (Duits: *Oberdeutsch*) is een van die Hoogduitse dialekgroepe en word in die suide van die Duitse taalgebied gepraat.

Die hedendaagse verspreiding van kontinentale Hoog-Duitse tale:
   Sentraal-Duitse dialekte

   Hoog-Duitse dialekte

Opperduits word onderskei van Middelduits deurdat die Tweede Germaanse klankverskuiwing in 'n groter mate daarin deurgevoer is.

In dié sin tel die Alemaniese en Beierse dialekte tot Opperduits. Die Frankiese Dialekgroepe Oosfrankies en Suidfrankies lê in die oorgangsgebied tussen Opperduits en Middelduits en word dikwels ook saam met Middelduits gegroepeer. Die uitgestorwe Langobardiese taal word weens die volledige deurvoering van die hoogduitse klankverskuiwing ook by die Opperduitse dialekte ingesluit.

## Sien ook

* Alemaniese Wikipedia
* Beierse Wikipedia

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Opperduits.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir Opperduits.
* (en)  "Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Upper German". Ethnologue. Besoek op 1 April 2018.
* (de)  Duitse Taalatlas