# Woordelys van genetika en evolusionêre biologie

Hierdie **woordelys van genetika en evolusionêre biologie** is 'n lys van definisies van terme en konsepte wat gebruik word in die studie van genetika en evolusionêre biologie, sowel as in subdissiplines en verwante velde, met 'n klem op klassieke genetika, kwantitatiewe genetika, bevolkingsbiologie, filogenetika, spesiasie, en sistematiek. Dit is ontwerp as 'n metgesel vir die woordelys van sellulêre en molekulêre biologie, wat baie oorvleuelende en verwante terme bevat; ander verwante woordelyste sluit in die woordelys van biologie en die woordelys van ekologie.

## A

aanpassing
1.  Die dinamiese ewolusionêre proses waardeur biologiese organismes eienskappe ontwikkel wat hulle in staat stel om binne hul omgewings te oorleef en voort te plant.
2.  Die toestand wat 'n bevolking gedurende daardie proses bereik.
3.  Enige karakter- of fenotipiese eienskap met 'n funksionele rol in 'n individuele organisme en wat geëwolueer het en deur natuurlike seleksie in stand gehou word.
adaptasionisme

Die Darwinistiese siening dat baie of die meeste fisiologiese en gedragseienskappe van organismes aanpassings is wat vir spesifieke funksies of om spesifieke redes ontwikkel het (in teenstelling met neweprodukte van die evolusie van ander eienskappe, gevolge van biologiese beperkings, of die resultaat van ewekansige variasie).
adaptiewe straling
Die gelyktydige of byna gelyktydige evolusionêre divergensie van meerdere lede van 'n enkele filogenetiese lyn na 'n verskeidenheid verskillende vorms met verskillende aanpassings, veral 'n diversifikasie in die gebruik van hulpbronne of habitatte.
agamospesie
'n Spesie wat nie seksueel voortplant nie, maar eerder deur kloning. Agamospesies word soms verteenwoordig deur spesiekomplekse wat sommige diploïede individue en ander apomiktiese vorms bevat—veral plantsspesies wat kan voortplant via agamospermie.
alleel
Een van meerdere alternatiewe weergawes van 'n individuele geen, waarvan elkeen 'n lewensvatbare DNA volgorde is wat 'n gegewe posisie, of lokus, op 'n chromosoom beslaan. Byvoorbeeld, by mense lewer een alleel van die oogkleurgeen blou oë en 'n ander alleel van die oogkleurgeen bruin oë.
alleelfrekwensie
Die relatiewe frekwensie waarmee 'n spesifieke alleel van 'n gegewe geen (in teenstelling met ander allele van dieselfde geen) by 'n spesifieke lokus in die lede van 'n populasie voorkom; meer spesifiek, dit is die proporsie van alle chromosome binne 'n populasie wat 'n spesifieke alleel dra, uitgedruk as 'n fraksie of persentasie. Alleelfrekwensie is onderskeidend van genotipefrekwensie, hoewel hulle verwant is.
allochroniese isolasie
Die isolasie van twee populasies van 'n spesie as gevolg van 'n verandering in voortplantingstye. Hierdie isolasie dien as 'n voorloper tot **allochroniese spesiasie**, 'n tipe spesiasie wat ontstaan wanneer twee populasies van 'n spesie geïsoleer raak as gevolg van verskille in voortplantingstydsberekening. 'n Voorbeeld is die periodieke 13- en 17-jaar *Magicicada* spesies.
allometrie
Die vergelykende studie van die verhouding tussen die grootte van 'n organisme se liggaam (of van 'n spesifieke orgaan, bv. die brein) en verskeie ander biologiese eienskappe, soos liggaamsvorm, anatomie, fisiologie of gedrag.
In allopatriese spesiasie, word 'n populasie geskei deur 'n geografiese versperring en reproduktiewe isolasie lei tot twee afsonderlike spesies.
allopatriese spesiasie

'n Wyse van spesiasie waar die evolusie van reproduktiewe isolasie veroorsaak word deur die geografiese skeiding van twee of meer populasies van 'n enkele spesie.
allopatriese taksa
Spesifieke spesies wat allopatries versprei is.
allopatrie
Die verskynsel waardeur twee of meer populasies van 'n enkele spesie in geografiese isolasie van mekaar bestaan.
allopoliploïed
'n poliploïed sel of organisme waarin die verskeie stelle chromosome afkomstig is van meer as een spesie, soos in 'n intraspesifieke hibried.
allo-parapatriese spesiasie
'n Wyse van spesiasie waar divergensie in allopatrie plaasvind en voltooi word by sekondêre kontak van die populasies—effektief 'n vorm van versterking.
allo-simpatriese spesiasie
'n Wyse van spesiasie waar divergensie in allopatrie plaasvind en voltooi word by sekondêre kontak van die populasies—effektief 'n vorm van versterking.
altruïsme

anagenese
Evolusienêre verandering wat binne 'n spesie lyn plaasvind in teenstelling met lynsplitsing (kladogenese).
analoë strukture
'n Stel morfologiese strukture in verskillende organismes wat soortgelyke vorm of funksie het, maar nie teenwoordig was in die organismes se laaste gemeenskaplike voorouer nie. Die kladistiese term vir dieselfde verskynsel is homoplasie.
annidasie

antisipering
'n Verskynsel waardeur die simptome van 'n genetiese afwyking duidelik word (en dikwels ernstiger) op 'n vroeër ouderdom in geaffekteerde individue met elke generasie wat die afwyking erf.
apomorfie
'n afgeleide karakter toestand; d.w.s. die toestand of kondisie van 'n spesifieke eienskap of kenmerk (bv. 'n spesifieke fenotipe) wat onderskeidend is van en afgeleid is van 'n voorouerlike karakter deur sy modifikasie oor tyd in een of meer liniêre afstammelinge van 'n gegewe klade. Apomorfies word dikwels beskou as evolusionêre "innovasies" wat die taksa waarin hulle voorkom onderskei van die klade se gemeenskaplike voorouer, sowel as van ander klades; gedeelde apomorfies word gebruik om klades te konstrueer en te definieer. Die term is relatief; 'n eienskap wat as 'n apomorfie in een klade beskou word, mag nie as 'n apomorfie in 'n ander klade beskou word nie. Kontrasteer *plesiomorfie*.
'n apomorfie is 'n afgeleide eienskap teenwoordig in een of meer lede van 'n klade maar nie die gemeenskaplike voorouer nie; 'n plesiomorfie is 'n voorouerlike eienskap teenwoordig in die gemeenskaplike voorouer van die klade en moontlik sommige of alle van sy afstammelinge.
aptasie
Enige karakter of fenotipiese eienskap wat tans onderhewig is aan natuurlike seleksie, hetsy die oorsprong daarvan toegeskryf kan word aan selektiewe prosesse (aanpassing) of aan prosesse anders as seleksie of seleksie vir 'n funksie wat verskil van die huidige funksie (eksaptasie).
areakladogram

aseksuele voortplanting

assosiatiewe oordominansie
Die verskynsel waardeur die koppeling van 'n neutrale lokus aan 'n selektief onderhoude polimorfisme veroorsaak dat die heterosigositeit van die neutrale lokus toeneem.
assortatiewe paring

'n paringstelsel waarin individue met soortgelyke fenotipes pareer met mekaar meer gereeld as wat verwag sou word in 'n heeltemal ewekansige paringstelsel. Assortatiewe paring het gewoonlik die effek om genetiese verwantskap tussen lede van die paringspopulasie te verhoog. Kontrasteer *disassortatiewe paring*.
atavisme
'n Modifikasie van 'n biologiese struktuur waardeur 'n voorouerlike eienskap skielik weer verskyn na verloop van evolusionêre verandering in vorige generasies. Atavismes kan op verskeie maniere voorkom, insluitend deur die heruitdrukking van latente gene vir voorouerlike fenotipes as gevolg van mutasie, of deur die verkorting of verlenging van die tyd wat toegeken is vir die ontogenese van 'n spesifieke eienskap tydens ontwikkeling.

## O

outapomorfie

outoallopoliploïed

outopoliploïed

outosigoot
'n Sel of organisme wat homosigoot is vir 'n lokus waarin die twee homoloë allele identies deur afkoms is, beide afkomstig van 'n enkele geen in 'n gemeenskaplike voorouer. Kontrasteer *allosigoot*.

## V

voorouer

voorouerlike eienskap

Vir 'n gegewe klade, enige eienskap of kenmerk (bv. 'n spesifieke fenotipe) wat in die klade se gemeenskaplike voorouer voorkom; dieselfde eienskap kan ook in sommige of alle liniêre afstammelinge binne die klade voorkom, wat aandui dat dit min of geen beduidende verandering tydens die klade se evolusionêre geskiedenis ondergaan het en dus sy "primitiewe" toestand behou het. Sommige, maar nie alle subgroepe binne die klade kan afgeleide eienskappe bevat, waarin die voorouerlike eienskap beduidend oor evolusionêre tyd verander het sodat die oorspronklike voorouerlike toestand nie meer bestaan nie. Beide terme is relatief: 'n voorouerlike eienskap vir een klade kan 'n afgeleide eienskap vir 'n ander klade wees. Die term "voorouerlike eienskap" word dikwels uitruilbaar gebruik met die meer tegniese term plesiomorfie.

## Verwysings