# Plant

| Plante |
| --- |
|  |
| Wetenskaplike klassifikasie  |
| Domein: | Eukaryota |
| (geen rang): | Diaphoretickes |
| (geen rang): | Archaeplastida |
| Koninkryk: | Plantae *sensu* Copeland, 1956 |
| Superdivisies |
| * Chlorokybophyta
* Mesostigmatophyta
* Spirotaenia
* **Chlorobionta** Kenrick & Crane 1997
	+ Chlorophyta
* **Streptobionta** Kenrick & Crane 1997
	+ Klebsormidiophyceae
	+ Charophyta
	+ Chaetosphaeridiales
	+ Coleochaetophyta
	+ Zygnematophyta
	+ Embryophyta Engler, 1892
		- Marchantiophyta
		- Bryophyta
		- Anthocerotophyta
		- †Horneophyta
		- †Aglaophyta
		- Tracheophyta
 |
| Sinonieme |
| * Viridiplantae Cavalier-Smith 1981
* Chlorobionta Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004
* Chlorobiota Kenrick and Crane 1997
* Chloroplastida Adl et al., 2005
* Phyta Barkley 1939 emend. Holt & Uidica 2007
* Cormophyta Endlicher, 1836
* Cormobionta Rothmaler, 1948
* Euplanta Barkley, 1949
* Telomobionta Takhtajan, 1964
* Embryobionta Cronquist et al., 1966
* Metaphyta Whittaker, 1969
 |

**Plante** is hoofsaaklik meersellige, fotosintetiese eukariote van die koninkryk **Plantae**. Dit bestaan uit meer as 300 000 spesies, wat organismes insluit soos bome, blomme, kruie en varings.

*Adiantum pedatum* ('n varing).
Aristoteles het alle lewende dinge in twee groepe ingedeel: "plante", wat gewoonlik nie beweeg of orgaansintuie het nie, en "diere", wat wel beweeg en sintuie het. Alle alge en swamme is dus ook as plante beskou. Joseph Priestley het 21 eeue later die rol van plante by die asemhaling en die uitwisseling van die gasse suurstof en koolstofdioksied bestudeer. Dit is sedertdien duidelik dat plante se belangrikste kenmerk is dat hulle die vermoë het om energie van sonlig vir fotosintese te benut. Moderne klassifikasies sluit die swamme en sommige van die alge uit, sowel as die prokariote (die Archaea en bakterieë). Die klade Viridiplantae (Latyn vir "groen plante") sluit die bedeksadiges, naaldbome en ander naaksadiges, varings en hulle verwante, horingblad, lewermosse, mosse en die groenalge in, maar sluit die rooi- en bruinalge uit.

Groen plante verkry die meeste van hulle energie van sonlig deur fotosintese deurdat primêre chloroplaste verkry word uit endosimbiose met sianobakterieë. Hulle chloroplaste bevat chlorofil a en b, wat hulle hulle groen kleur gee. Sommige plante is parasiete en het die vermoë verloor om normale hoeveelhede chlorofil te vervaardig of te fotosintetiseer. Plante word gekenmerk deur seksuele voortplanting en generasiewisseling, hoewel aseksuele voortplanting ook algemeen is.

Tussen 260 000 en 290 000 van die sowat 320 000 plantspesies vervaardig sade. Groen plante verskaf ’n aansienlike deel van die wêreld se molekulêre suurstof, en vorm die basis van die meeste ekostelsels. Plante wat graan, vrugte en groente vervaardig, verskaf ook basiese kos aan die mens en word al millenniums lank gedomestiseer. Plante word ook gebruik as ornamente en skryf- en boumateriaal, en vir medisyne. Die wetenskaplike bestudering van plante staan bekend as plantkunde of botanie, ’n tak van biologie.

## Kladogram

Bedeksadig: *Magnolia virginiana*.

Naaksadig: *Picea glauca*.
'n Eenvoudige kladogram van groen plante is:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Viridiplantae |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Groenalge |
|  |
| landplante |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
lewermosse (Marchantiophyta) |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
horingblad (Anthoceratophyta) |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
blaarmosse (Bryophyta) |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
wolfskloue (Lycophyta) |
|  |
| vaatplante |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
varings (Pteropsida) |
|  |
| saadplante |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
naaksadiges |
|  |
|  |
bedeksadiges |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Evolusie

*Stockmansella langii*, een van die oudste plante uit die Devoon. Die plante het nog geen blare gehad nie; net stingels.
Die evolusie van plante het gelei tot ’n toename in vlakke van ingewikkeldheid, van die vroegste alge tot die komplekse bedek- en naaksadiges van vandag.

’n Laag alge het 1,2 miljard jaar gelede op land gevorm, maar eers in die Ordovisium-periode, sowat 450 miljoen jaar gelede, het landplante hulle verskyning gemaak. Daar is egter nuwe bewyse in Prekambriese gesteentes gevind wat daarop dui dat komplekse fotosintetiese plante meer as 1 miljard jaar gelede ontwikkel het.

Woude het teen die laat Devoon begin vorm.
Meer as ’n eeu lank is geglo die voorlopers van landplante het in ’n wateromgewing ontstaan en later by ’n lewe op land aangepas, ’n idee wat gewoonlik toegeskryf word aan die botanis Frederick Orpen Bower in sy boek van 1908, *The Origin of a Land Flora*. ’n Onlangse alternatiewe teorie, wat deur genetiese bewyse ondersteun word, is dat hulle uit eensellige alge op land ontwikkel het, en dat selfs die gemeenskaplike voorloper van rooi- en groenalge, asook eensellige varswateralge, in ’n landomgewing in varswater-biofilms ontstaan het.

Primitiewe landplante het in die laat Siluur, sowat 420 miljoen jaar gelede, begin diversifiseer en teen die middel van die Devoon was die meeste eienskappe wat vandag in plante gesien word, teenwoordig – insluitende wortels, blare en sekondêre hout. Teen die laat Devoon het sade ontwikkel. Plante het teen die laat Devoon dus ’n graad van sofistikasie bereik wat die vorming van woude met hoë bome moontlik gemaak het. Evolusie-innonvasies het in die Kryt en latere periodes voorgeduur en kom vandag steeds voor. Die meeste plantgroepe het taamlik ongedeerd van die Perm-Trias-uitwissing afgekom, hoewel die strukture van gemeenskappe verander het. Dit kon gelei het tot die evolusie van blomplante in die Trias (sowat 200 miljoen jaar gelede), wat ’n ontploffing in die Kryt en Tersiêr ondergaan het. Die laaste groot groep plante wat ontwikkel het, was die grasse, wat in die middel van die Tersiêr, vanaf omtrent 40 miljoen jaar gelede, belangrik geword het. Die grasse, asook baie ander groepe, het nuwe maniere van metabolisme ontwikkel om die min koolstofdioksied en warm, droë toestande van die trope oor die afgelope 10 miljoen jaar te oorleef.

## Embriofiete

*Dicksonia antarctica*, ’n spesie boomvaring.
Die plante wat waarskynlik die bekendste is, is die veelsellige landplante, oftewel embriofiete. Dit sluit vaatplante soos varings, naaldbome en blomplante in, asook die briofiete, waarvan blaarmosse en lewermosse die algemeenstes is.

Al hierdie plante het eukariotiese selle, met selwande wat uit sellulose bestaan, en die meeste verkry hulle energie deur fotosintese – die gebruik van lig, water en koolstofdioksied om kos te fotosintetiseer. Sowat 300 plantspesies is nie in staat tot fotosintese nie en parasiteer op ander plante. Embriofiete word onderskei van groenalge, wat ’n soort fotosintese gebruik soos die plante waaruit moderne plante vermoedelik ontwikkel het; hulle het gespesialiseerde voortplantingsorgane wat deur nievoortplantingsweefsel beskerm word.

Briofiete het in die vroeë Paleosoïkum hulle verskyning gemaak. Hulle kom hoofsaaklik voor in omgewings waar vog vir aansienlike tydperke teenwoordig is, hoewel sommige spesies teen verdroging bestand is. Vaatplante het in die Siluur ontstaan en teen die Devoon gediversifiseer en na baie verskillende omgewings versprei. Hulle het ’n aantal aanpassings ondergaan wat hulle toegelaat het om in al hoe droër gebiede te oorleef, veral die vaatweefsel wat water en kos deur die hele organisme vervoer. Wortelstelsels, wat hulle in staat gestel het om water en voedingstowwe uit die grond te haal het ook in die Devoon ontwikkel.

Die eerste saadplante, pteridosperma (saadvarings), nou uitgestorwe, het in die Devoon ontwikkel en deur die Kryt gediversifiseer. Hulle was die voorlopers van moderne naaksadiges, waarvan vier groepe vandag wydverspreid voorkom, waaronder veral die naaldbome, wat in verskeie biome die oorheersende boomsoort is. Die naam "naaksadiges" kom van die feit dat dié plante se sade nie in ’n beskermende struktuur voorkom nie, maar naak gedra word.

## Struktuur, groei en ontwikkeling

Die blaar is gewoonlik die belangrikste plek waar fotosintese in plante geskied.
Die meeste van die soliede materiaal in ’n plant word uit die atmosfeer geneem. Deur fotosintese gebruik die meeste plante die energie in sonlig om koolstofdioksied uit die atmosfeer en water in eenvoudige suikers om te skakel. Hierdie suikers word dan as boustene gebruik en vorm die hoofstruktuur van die plant. Chlorofil, ’n groen magnesiumbevattende pigment, is noodsaaklik vir die proses; dit kom gewoonlik in die blare voor en dikwels ook in ander dele van die plant.

Plante maak op grond staat vir steun en water, maar kry ook samestellings van stikstof, fosfor, kalium, magnesium en ander voedingstowwe daaruit. Lug- en rotsplante is van lug en afval in die omgewing afhanklik vir voedingstowwe, en vleisetende plante verkry hulle voedingstowwe, veral stikstof en fosfor, uit insekte wat hulle vang. Die meeste plante het ook suurstof in die atmosfeer en om hulle wortels nodig vir asemhaling. Plante gebruik suurstof en glukose (wat uit gestoorde stysel verkry kan word) om energie te verskaf. Sommige plante groei in die water en gebruik suurstof wat in die omringende water opgelos is, en ’n paar gespesialiseerde vaatplante, soos wortelbome en fluitjiesriete, kan groei met hulle wortels in anoksiese water (met baie min opgeloste suurstof).

### Faktore wat groei beïnvloed

Daar is in die herfs geen fotosintese in die blare van bladwisselende plante nie.
Die genoom van ’n plant beheer sy groei. Sekere variëteite of genotipes koring groei byvoorbeeld vinnig en is binne 110 dae ryp, terwyl ander in dieselfde omgewing eers binne 155 dae sal ryp word.

Groei word ook deur omgewingsfaktore beïnvloed, soos temperatuur, beskikbare water, lig en koolstofdioksied en beskikbare voedingstowwe in die grond. Enige verandering in die beskikbaarheid van hierdie toestande sal in hulle groei weerspieël word. Biotiese faktore kan ook ’n rol in groei speel. Plante kan so dig wees dat geen enkele plant normaal kan groei nie. Optimale plantgroei kan ook belemmer word deur plantvretende diere, swak grondsamestellings en deur insekte of plantsiektes.

Baie plante se groei hang van die seisoene af. Jaarplante groei en plant voort in een groeiseisoen, tweejarige plante in twee seisoene en meerjarige plante oorleef baie seisoene – en as hulle eers volgroeid is, sal hulle dikwels jaarliks voortplant. Dit hang gewoonlik af van klimaats- en ander omgewingsfaktore. Plante wat in berg- of gematigde streke eenjarig is, kan in warmer klimate meerjarig wees. Onder vaatplante kom beide immergroen en bladwisselende plante voor. Eersgenoemde behou hulle blare deur die jaar, terwyl laasgenoemde hulle blare vir ’n sekere tyd van die jaar verloor.

Plante se groeitempo wissel baie. Sommige mosse groei minder as 0,001 mm per uur, terwyl die meeste bome 0,025 tot 0,250 mm per uur groei.

## Groeivorme

Sonder verwysing na hul verwantskap, kan plante volgens die aard van hul stingels en hul algehele groeivorme in breë groepe onderverdeel word. Plante word aldus as bome, epifiete, klouterplante, palms, struike, grasagtiges, kruidagtiges, grondbedekkers, vetplante, geofiete, waterplante of varings aangedui.

Meeste grasse is wel kruidagtig, maar hulle word beste beskryf deur die unieke kenmerke van hul plantfamilie (Poaceae) wat spesifieke morfologiese eienskappe besit. Hulle verskil van sowel houtagtige plante met verhoute weefsel as ander vorme van kruidagtige plante weens van hul unieke groeigewoontes. Hierdie planttipe het eensaadlobbige kenmerke, insluitend gelede stingels (halms), omhulselblare, 'n kololêre area, en 'n sagte, nie-verhoute stam wat deur waterdruk ondersteun word.

Kruidagtige plante is vaatplante wat saad produseer, nie houtagtige weefsel ontwikkel nie, en aan die einde van 'n groeiseisoen afsterf. Gewoonlik word slegs breëblaarplante wat nie grasagtig is nie hierby ingesluit. Kruidagtiges sal daarvolgens die graminoïde, dit is grasse (d.w.s. Poaceae), biesies (Cyperaceae) en duinbiesies (Juncaceae) uitsluit. Hulle het bogronds geen permanente houtagtige stam nie, en word volgens hul lewensiklus as eenjariges, tweejariges of meerjariges geklassifiseer.

Kruidagtige plante het nie-houtagtige stingels wat uit sagte, buigsame weefsel bestaan, wat dikwels aan die einde van die groeiseisoen tot op die grond terugsterf, terwyl houtagtige plante weer harde, stewige stingels besit wat lignien en bas bevat wat die hele jaar deur voortbestaan. Hierdeur is hulle in staat om groter te groei en vir verskeie jare te leef.

Geofiete is kruidagtige meerjarige plante wat ongunstige toestande oorleef deur voedingstowwe in ondergrondse stoororgane soos bolle, knolle, wortelstokke of risome te vergaar, wat hulle toelaat om jaarliks te hergroei. Die bogrondse dele van dié plante is tipies kruidagtig en sterf seisoenaal terug, terwyl die ondergrondse dele met hul gestoorde voedingstowwe die plant in staat stel om weer uit te spruit sodra toestande verbeter.

## Ander koninkryke

* Animalia
* Monera
* Protista
* Fungi

## Sien ook

* Biologie
* Plantkunde
* Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome
* Lys van indringerplante in Suid-Afrika‎
* Lys van onkruid in Suid-Afrika
* Onkruid

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Plant.
* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir plant.

* Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik uit die Engelse Wikipedia vertaal.