Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Emeritaat

Emeritus-aartsbiskop Desmond Tutu
**Emeritaat** is die naam vir 'n afgetrede hoogleraar (professor), magistraat of geestelike wat op pensioen is. **Emeritus** is 'n Latynse woord wat letterlik vertaal, *uitgedien* beteken; die gangbare betekenis in Afrikaans is 'rustend'.

Verskeie hoogleraars bly na aftrede aktief in hulle vakgebied betrokke; hulle *ius promovendi* verval egter meestal na 5 jaar. Sulke persone staan onder die titel *em. prof.* of *prof. em.* (emeritus professor) bekend. Daar word ook soms na so 'n persoon as 'emeritus hoogleraar' of 'erehoogleraar' verwys.

By priesters en biskoppe beteken die emeritaat dat die geestelike nie langer verplig is om sy missie of gemeente te bedien nie, en vervang word. Emeriti geestelikes bly egter op kleiner skaal aktief in die bediening van die sakramente. Biskoppe wy nog ander biskoppe in en priesters vier dikwels nog die Heilige Mis.

## Bronne

* *Emeritus*, New Oxford American Dictionary (2nd edition), 2005.
* *Emeritus*, Australian Concise Oxford Dictionary (3rd edition), 1997.
# Kapibara

| Kapibara |
| --- |
|  |
| Bewaringstatus |
|  Veilig  (IUCN 3.1) |
| Wetenskaplike klassifikasie  |
| Domein: | Eukaryota |
| Koninkryk: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Klas: | Mammalia |
| Orde: | Rodentia |
| Familie: | Caviidae |
| Genus: | *Hydrochoerus* |
| Spesie: | H. hydrochaeris |
| Binomiale naam |
| Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766) |
|  |
| Die verspreiding van die kapibara |

Die **kapibara** (*Hydrochoerus hydrochaeris*), ook genoem die **watervark**, is 'n semi-waterliewende, plantetende soogdier. Dit is die wêreld se grootse knaagdier. Die kapibara is endemies aan die grootste deel van die tropiese en matige gebiede van Suid-Amerika, oos van die Andes. Die dier is ook na noord-sentraal Florida en moontlik ander subtropiese dele van die Verenigde State ingevoer.

'n Vroutjie-kapibara saam met haar suigelinge
Die skelet van 'n kapibara
Die kapibara is die enigste lewende lid van die familie, *Hydrochoeridae*. Sommige wetenskaplikes beskou wel die dwergras, *Hydrochoerus isthmius*, as 'n geldige spesie. Die dwergkapibara is ongeveer die helfte so groot as 'n normale kapibara.

Die naam, "kapibara", is afkomstig van die Ou-Tupi woord, *kaapĩ ûara* ("gras-eter") of moontlik van die Guarani woord, *kapiÿva*, wat "meester van die grasse" beteken. In Afrikaans word daar soms na die dier verwys as die "watervark", 'n letterlike vertaling van die spesie se Latynse naam.

Volwasse kapibaras is tussen 105 tot 135 cm lank en weeg tussen 35 en 65 kg. Behalwe vir hulle grootte, kan die voorkoms van die kapibara wel vergelyk word met dié van 'n marmotjie. Hulle is uitstekende swemmers en hulle pote het gedeeltelike swemvliese. Hulle voorpote het vier tone en hulle agter pote het drie tone elk.

Kapibaras spandeer die groot dele van hulle lewe in die water: hulle paar in die water en gebruik die water ook om te skuil van roofdiere soos anakondas, poemas, jaguars en ook mense jagters, deur vir etlike minute onder die water te bly. Hulle kan selfs onderwater slaap deur slegs hulle neuse bo die water te laat uitsteek vir vars lug.

Die diere behoort oor die algemeen tot troppe, alhoewel hulle soms in pare of enkellopend aangetref word. Die mannetjies het 'n klier op hul neuse wat 'n vloeibare feromoon vrystel. Tydens die paartyd vryf hulle die klier aan omliggende plante en blare in die hoop om 'n vroutjie aan te trek. Wanneer hulle nie in die water is nie, word hulle in en om rivierbeddings aangetref. Hulle eet soggens en saans en hul dieet bestaan hoofsaaklik uit rivierplante, soos moerasgras, en bas.

Jong kapibaras is aansienlik ligter van kleur as die volwasse kapibaras.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Kapibara.

* Wikispecies het meer inligting verwant aan Kapibara
# Huismuis

| Huismuis |
| --- |
|  |
| Bewaringstatus |
|  Veilig  (IUCN 3.1) |
| Wetenskaplike klassifikasie  |
| Domein: | Eukaryota |
| Koninkryk: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Klas: | Mammalia |
| Orde: | Rodentia |
| Familie: | Muridae |
| Genus: | *Mus* |
| Subgenus: | *Mus* |
| Spesie: | M. musculus |
| Binomiale naam |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |
| Subspecies |
| * *Mus musculus bactrianus*
* *Mus musculus castaneus*
* *Mus musculus domesticus*
* *Mus musculus gentilulus*
* *Mus musculus molossinus*
* †*Mus musculus muralis*
* *Mus musculus musculus*
 |
|  |
| Huismuis-reeks (let wel: verspreiding is onvolledig) |
| Sinonieme |
| *Mus abbotti* |

Die **huismuis** (*Mus musculus*) is 'n klein soogdier van die knaagdierfamilie Muridae, kenmerkend met 'n puntige snoet, groot ronde ore en 'n lang en amper haarlose stert. Dit is een van die volopste spesies van die genus *Mus*. Alhoewel dit 'n wilde dier is, het die huismuis aansienlik baat gevind by die assosiasie met menslike bewoning, tot die punt dat werklik wilde populasies aansienlik minder algemeen is as die sinantropiese populasies naby menslike aktiwiteit.

Die huismuis is mak gemaak as die troeteldier- of spogmuis, en as die laboratoriummuis, wat een van die belangrikste modelorganismes in biologie en medisyne is. Die volledige muisverwysingsgenoom is in 2002 gesekwensieer.

## Verwysings

## Eksterns skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Huismuis.
# Kryt (geologie)

| Periode/ sisteem | Epog/ serie | Tydsnede/ etage | M. jaar gelede |
| --- | --- | --- | --- |
| Paleogeen | Paleoseen | Danium | **jonger** |
| Kryt | Laat | Maastricht | 66,0–72,1 |
| Campanium | 72,1–83,6 |
| Santonium | 83,6–86,3 |
| Coniakium | 86,3–89,8 |
| Turonium | 89,8–93,9 |
| Senomanium | 93,9–100,5 |
| Vroeg | Albium | 100,5–~113,0 |
| Aptium | ~113,0–~125,0 |
| Barremium | ~125,0–~129,4 |
| Hauterivium | ~129,4–~132,9 |
| Valanginium | ~132,9–~139,8 |
| Berriasium | ~139,8–~145,0 |
| Jura | Laat/Boonste Jura | Titonium | **ouer** |
| Die verdeling van die Kryt (IKS). |

Die **Kryt** is die derde en laaste geologiese periode van die Mesosoïese Era en strek van die einde van die Jura sowat 145 miljoen jaar gelede tot die begin van die Paleogeen, die eerste periode van die Kainosoïese Era, sowat 66 miljoen jaar gelede. Die naam kom van die Duitse woord *Kreide*. Dit strek oor 79 miljoen jaar en is die langste periode van die Fanerosoïese Eon. Die Kryt is ook ’n chronostratigrafiese sisteem van die Mesosoïese erateem.

Die Kryt was ’n periode met ’n relatief warm klimaat, wat gelei het tot hoë oseaanvlakke en talle vlak binnelandse seë. Hierdie oseane en seë is bewoon deur seereptiele, ammoniete en rudiste, terwyl dinosourusse steeds op land oorheers het. Terselfdertyd het nuwe soorte soogdiere en voëls ontstaan, sowel as blomplante. Die Kryt het geëindig met ’n groot katastrofe, die Kryt-Paleogeen-uitwissing, waarin baie groepe, insluitende nie-vlieënde dinosourusse, pterosourusse en groot seereptiele, uitgewis is. Die einde van die Kryt word gekenmerk deur die K–Pg-grens, wat verbind word met die massauitwissing tussen die Mesosoïese en die Kainosoïese Era.

Die Kryt is in 1822 die eerste keer as ’n aparte periode geïdentifiseer deur die Belgiese geoloog Jean d'Omalius d'Halloy en is genoem na die groot kalkbodems wat gevorm is uit die skulpe van see-ongewerweldes wat in Wes-Europa gevind word.

## Eksterne skakels

* UCMP Berkeley se Kryt-webblad
* Die Kollege van Wooster Geargiveer 1 Desember 2012 op Wayback Machine

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Kryt (geologie).

| Proterosoïkum | Fanerosoïese Eon |
| --- | --- |
|   Neoproterosoïkum   | Paleosoïese Era | Mesosoïese Era | Kainosoïese Era |
| Ediacarium | Kambrium | Ordovisium | Siluur | Devoon | Karboon | Perm | Trias | Jura | Kryt | Paleogeen | Neogeen | *Kwartêr* |
# Eoseen

| Era | Periode | Epog | Tyd gelede  (in miljoen jaar) |
| --- | --- | --- | --- |
| Kainosoïkum | Kwartêr | Holoseen | 0 - 0,0117 |
| Pleistoseen | 0,0117 - 2,588 |
| Neogeen | Plioseen | 2,588 - 5,333 |
| Mioseen | 5,333 - 23,03 |
| Paleogeen | Oligoseen | 23,03 - 33,9 |
| Eoseen | 33,9 - 56,0 |
| Paleoseen | 56,0 - 65,5 |
| Mesosoïkum | Kryt | Laat | **ouer** |

Die **Eoseen** is 'n tydperk in die geologiese tydskaal tussen 55,8 tot 33,9 miljoen jaar gelede. Die Eoseen kom na die Paleoseen en voor die Oligoseen.

Die woord is van Grieks afgelei: έως (eos) = daeraad; καινός (kainós) = nuwe; oftewel die daeraad van die nuwe.

In die Eoseen was altwee die pole in die oseean en was daar baie min landys. Die seevlak was hoog en die temperature is ook baie hoog. In die Vroeë Eoseen bereik die temperatuur 'n maksimum en neem dan stadig af.

## Geografie

Die brokstukke van Laurasië omtrent 54 mj. geledeDie brokstukke van Gondwana omtrent 38 mj. gelede
In die noorde het in die Vroeë Eoseen (~51 mj) die Straat van Denemarke gevorm, wat die verbinding tussen Groenland en Europa verbreek het. Groenland het ook 'n eiland geword. Oos van die Oeralgebergte vorm daar 'n see, die Toergaj-straat, wat Europa skei van Asië. Deur die hoë seevlak is Europa hoofsaaklik 'n argipel met vlak epikontinentale seë.

Afrika en Indië was altwee eilandkontinente, met Indië wat vinnig na die noorde beweeg het.

In die suide het Antarktika in die rigting van die suidpool beweeg. Aan die einde van die Eoseen het dit begin om die kontak met Suid-Amerika en Australië te verloor. Die oorgang na die Oligoseen word gekenmerk deur die begin van die sirkumpolêre stroming rondom Antarktika. Dit het 'n groot afkoeling van die planeet veroorsaak en landys het op Antarktika begin vorm.

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Eoseen.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir Eoseen.
# Oligoseen

| Era | Periode | Epog | Tyd gelede  (in miljoen jaar) |
| --- | --- | --- | --- |
| Kainosoïkum | Kwartêr | Holoseen | 0 - 0,0117 |
| Pleistoseen | 0,0117 - 2,588 |
| Neogeen | Plioseen | 2,588 - 5,333 |
| Mioseen | 5,333 - 23,03 |
| Paleogeen | Oligoseen | 23,03 - 33,9 |
| Eoseen | 33,9 - 56,0 |
| Paleoseen | 56,0 - 65,5 |
| Mesosoïkum | Kryt | Laat | **ouer** |

Die **Oligoseen** is 'n tydperk in die geologiese tydskaal tussen 33,9 en 23,03 miljoen jaar gelede. Die Oligoseen kom na die Eoseen en voor die Mioseen.

Dit was 'n tydperk met 'n relatief koel klimaat, waartydens daar yskappe op Antarktika was en die bosse wat die kontinente bedek het, plekgemaak het vir oop grasvelde. Dít het die evolusie van die soogdiere beïnvloed: meer groot grasvreters het hulle verskyning gemaak. Ook insekbevolkings het sterk gegroei en versprei. Onder die primate het die eerste soort primate wat op moderne ape lyk verskyn.

## Klimaat

Die ontstaan van die Antarktiese sirkumpolêre stroom.
Die Oligoseen begin met die Eoseen-Oligoseen-uitwissing wat saamgaan met 'n groot verandering in die aarde se klimaat. Die Eoseen was 'n warme tydperk, maar aan die einde het Suid-Amerika en Australië losgeraak van die Antarktiese kontinent. Dit het die seestromings van die oseane verander omdat 'n koue sirkumpolêre stroom Antarktika sterk afgekoel het. Dit het die eerste yslae op hierdie kontinent veroorsaak, hoewel nie die hele kontinent onder 'n yskap verdwyn het nie. Die vlak van die oseane het laer geword en die klimaat van die hele planeet het opgehou 'n broeikas te wees.

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Oligoseen.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir Oligoseen.
# Mioseen

| Era | Periode | Epog | Tyd gelede  (in miljoen jaar) |
| --- | --- | --- | --- |
| Kainosoïkum | Kwartêr | Holoseen | 0 - 0,0117 |
| Pleistoseen | 0,0117 - 2,588 |
| Neogeen | Plioseen | 2,588 - 5,333 |
| Mioseen | 5,333 - 23,03 |
| Paleogeen | Oligoseen | 23,03 - 33,9 |
| Eoseen | 33,9 - 56,0 |
| Paleoseen | 56,0 - 65,5 |
| Mesosoïkum | Kryt | Laat | **ouer** |

Die **Mioseen** is 'n tydperk in die geologiese tydskaal tussen 23,03 tot 5,332 miljoen jaar gelede. Die Mioseen kom na die Oligoseen en voor die Plioseen.

Die woord is van Grieks afgelei: μείων (meiōn) = minder; καινός (kainós) = nuwe.

## Klimaat

Florida in die vroeë Mioseen
*Deinotherium*, 'n slurpdier uit die Mioseen en Plioseen
Gedurende hierdie tydperk was die klimaat warmer as die voorafgaande oligoseen en word die warmste teen die mid-mioseen. In hierdie tyd het die klimaat 'n optimum bereik (die MMCO *Middle Miocene Climatic Optimum*). Die temperatuur het ongeveer 15 miljoen gelede weer gaan afneem. In Suid-Amerika het talle soogdiere toe slegs op laer breedtegraad voorgekom en nie meer in die suide van die kontinent nie. Hierna het dit vinnig afgekoel na die plioseen tydperk toe.

In die vroeë tot midde-Mioseen het Antarktika se yslaag partykeer uitgebrei en gekrimp. Die kleinste yslaag het toendraplantegroei tot 80 km van die kus moontlik gemaak en dit het ook ooreengekom met hoë koolstofdioksiedvlakke in die atmosfeer (>500 ppm). Die laagste vlakke (<280 ppm) het saamgegaan met die grootste uitbreiding van die yslaag tot in die oseaan. Hierdie gegewens is belangrik vanweë die aardverwarming wat in die komende jare kan optree. Die yslaag op Antarktika het omtrent 14 miljoen jaar gelede amper die onlangse omvang bereik, maar hierdie groei het met 'n hoër temperatuur van die oppervlaktewater van die Suidelike Oseaan gepaard gegaan.

In die laat Mioseen het die Benguela-stroom begin om die weskus van Suid-Afrika en Namibië te bereik.

## Gebeurtenisse

* Die Horingdraers het in die Vroeë Mioseen verskyn.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Mioseen.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir Mioseen.
# Pleistoseen

| Periode/ sisteem | Epog/ serie | Tydsnede/ etage | M. jaar gelede |
| --- | --- | --- | --- |
| Kwartêr | Holoseen | 0–0,0117 |
| Pleistoseen | Tarantium | 0,0117–0,126 |
| Ionium | 0,126–0,781 |
| Kalabrium | 0,781–1,806 |
| Gelasium | 1,806–2,588 |
| Neogeen | Plioseen | Piasensium | **ouer** |
| Die verdeling van die Kwartêr (IKS). |

| Era | Periode | Epog | Tyd gelede  (in miljoen jaar) |
| --- | --- | --- | --- |
| Kainosoïkum | Kwartêr | Holoseen | 0 - 0,0117 |
| Pleistoseen | 0,0117 - 2,588 |
| Neogeen | Plioseen | 2,588 - 5,333 |
| Mioseen | 5,333 - 23,03 |
| Paleogeen | Oligoseen | 23,03 - 33,9 |
| Eoseen | 33,9 - 56,0 |
| Paleoseen | 56,0 - 65,5 |
| Mesosoïkum | Kryt | Laat | **ouer** |

Die landskap in Noord-Spanje (Eurasië) tydens die Laat Pleistoseen.
Die **Pleistoseen** is 'n tydperk in die geologiese tydskaal tussen 2,588 miljoen tot 11,56 duisend jaar gelede. Die Pleistoseen kom na die Plioseen en voor die Holoseen.

Die pleistoseen was 'n tydperk van globale afkoeling wat in die gematigde sones van die planeet tot 'n afwisseling van ystye en interglasiale tye gelei het.

Die flora en fauna het soos die huidige gelyk, behalwe dat daar steeds talle opvallende groot diere geleef het wat nou uigestorwe is. Van die diere was die mammoet en die mastodonte, die langhoringbison, die sabeltandkat, die reuseluiaard en die Amerikaanse perde en kamele. Daar was ook reusevoëls in die Amerikas, van die genus *Teratornis*. Al hierdie vorme het aan die einde van die laaste ystyd verdwyn en daar is baie debat oor die oorsake van hierdie uitsterwingsgolf, wat Kwartêre Uitwissing genoem word. Een van die teorieë is dat die mens *Homo sapiens* en sy verbeterde jagtegnieke die oorsaak was.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Pleistoseen.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir Pleistoseen.
# Tanetium

| Periode/ sisteem | Epog/ serie | Tydsnede/ etage | M. jaar gelede |
| --- | --- | --- | --- |
| Neogeen | Mioseen | Aquitanium | **jonger** |
| Paleogeen | Oligoseen | Chattium | 23,03–28,1 |
| Rupelium | 28,1–33,9 |
| Eoseen | Priabonium | 33,9–38,0 |
| Bartonium | 38,0–41,3 |
| Lutetium | 41,3–47,8 |
| Ipresium | 47,8–56,0 |
| Paleoseen | Tanetium | 56,0–59,2 |
| Selandium | 59,2–61,6 |
| Danium | 61,6–66,0 |
| Kryt | Laat | Maastricht | **ouer** |
| Die verdeling van die Paleogeen (IKS). |

Die **Tanetium** is ’n chronostratigrafiese etage sowel as geologiese tydsnede van onderskeidelik die sisteem en periode Paleogeen (serie/epog Paleoseen). Dit verwys dus na ’n tydperk sowel as die gesteentes wat in dié tydperk gevorm het.

Die tydperk was van sowat 59,2 tot 56 miljoen jaar gelede. Dit is voorafgegaan deur die Selandium en gevolg deur die Ipresium. Dit eindig met die PETM-voorval.

## Naam en definisie

Die Tanetium is in 1874 deur die Switserse geoloog Eugène Renevier genoem na die Britse Isle of Thanet.

Die basis van die etage word gedefinieer deur die begin van die magnetiese chronosone C26n en die bokant deur ’n negatiewe δ13C-anomalie. Die globale stratotipepunt lê, nes dié van die Selandium, in die ontsluiting langs die strand van Itzerun in Spanje.

## Sien ook

* PETM-voorval

## Verwysings

## Bronne

* (en)  Arenillas, I.; Molina, E.; Ortiz, S. & Schmitz, B.; **2008**: *Foraminiferal and δ13C isotopic event-stratigraphy across the Danian-Selandian transition at Zumaya (northern Spain): chronostratigraphic implications*, Terra Nova **20**: pp 38-44.
* (en)  Bernaola, G., Martín-Rubio, M. & Baceta, J.I., **2009**: *New high resolution calcareous nannofossil analysis across the Danian-Selandian transition at the Zumaia section: comparisons with South Tethys and Danish sections*, Geologica Acta **7**(1-2), pp 79-92.
* (en)  Gradstein, F.M.; Ogg, J.G.; Schmitz, M.D. & Ogg, G.M.; **2012**: *A Geologic Time Scale 2012*, Elsevier, ISBN 0444594256.
# Tetrapoda

| Tetrapoda |
| --- |
|  |
| Wetenskaplike klassifikasie |
| Koninkryk: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Subfilum: | Vertebrata |
| Superklas: | **Tetrapoda** Broili, 1913 |
| Klasse |
| * Synapsida
* Sauropsida
* Amphibia
 |

Die **Tetrapoda**, of vierpotiges, is 'n superklas van gewerwelde diere wat op land woon. Tetrapoda het vier bene en vier pote. Amfibieë, reptiele, dinosourusse, voëls en soogdiere is almal Tetrapoda. Selfs al het slange nie ledemate het, is hulle ook Tetrapoda, want hulle het van diere met vier ledemate ontwikkel.

## Ontstaan

Die vroegste Tetrapoda se fossiele word in die Devoon aangetref. Daar is van hulle in Groenland ontdek, maar ook sedert 2018 in Suid-Afrika – *Tutusius umlambo* is naby Grahamstad gevind.

## Vandag

Die huidige Tetrapoda word tradisioneel as volg onderverdeel:

* Amfibieë
* Reptiele
* Voëls
* Soogdiere

'n Strenger kladistiese klassifikasie op die basis van filogenie is:

* Amphibia; amfibieë (paddas, wurmsalamanders en salamanders)
* Amniota (diere met 'n vlies, die *amnion*, om hul eiers)
	+ Synapsida (die enige oorlewende groep is die soogdiere)
	+ Anapsida (die enigste oorlewende groep is die skilpaaie)
	+ Diapsida (onder andere dinosourusse, voëls en akkedisse)
		- Archosauromorpha (onder meer dinosourusse, voëls en krokodille)
			* Archosauria
				+ Crurotarsi
					- Crocodilia (Krokodilagtiges)
				+ Ornithodira (dinosourusse, waaronder die voëls)
		- Lepidosauromorpha (akkedisse, slange, wurmakkedisse en brugakkedisse)