Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Knaagdier

| Knaagdiere Tydperk: Paleoseen–Onlangs |
| --- |
|  |
| (*Apodemus flavicollis*) |
| Wetenskaplike klassifikasie |
| Koninkryk: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Subfilum: | Vertebrata |
| Klas: | Mammalia |
| Infraklas: | Placentalia |
| Orde: | **Rodentia** Bowdich, 1821 |
| Subordes |
| * Sciuromorpha
* Castorimorpha
* Anomaluromorpha
* Myomorpha
* Hystricomorpha
 |

**Knaagdiere** is soogdiere (*Mammalia*) wat gesamentlik die orde *Rodentia* vorm. Knaagdiere is besonder suksesvol en veertig persent van alle soogdiere is knaagdiere. Hulle kom op alle kontinente van die aarde, behalwe in Antarktika voor en leef in 'n verskeidenheid van habitats, soos in bome, onder die grond en selfs in varswater.

Knaagdiere het vier snytande wat aanhou om te groei, en deur te knaag kort gehou word. Die Latynse naam *Rodentia* is van die eienskap afgelei: *rodere*, "om te knaag", en *dent*, "tand".

Die meeste knaagdiere is klein. Voorbeelde van bekend knaagdiere is muise, rotte en eekhorings. Sommige knaagdiere soos marmotte, hamsters en nagmuise word soms as troeteldiere aangehou.

Voorbeelde van groter knaagdiere is ystervarke, bewers, en die grootste lewende knaagdier, die kapibara (watervark), wat tussen 105 en 135 cm in lengte kan groei en 35 tot 65 kg kan weeg.

## Taksonomie

* Orde **Rodentia**
	+ Suborde Anumaluromorpha
		- Familie Anomaluridae
		- Familie Pedetidae (Springhase)
	+ Suborde Castorimorpha
		- Familie Castoridae
		- Familie Geomyoidea
	+ Suborde Hystricomorpha
		- Familie Ctenodactylidae
		- Familie Hystricidae
		- Familie Myocastoridae
		- Familie Caviidae
		- Familie Cuniculidae
	+ Suborde Sciuromorpha
		- Familie Aplodontiidae
		- Familie Gliridae (ook Myoxidae, Muscardinidae)
		- Familie Sciuridae (Eekhorings)
	+ Suborde Myomorpha
		- Superfamilie Muroidea
		- Superfamilie Dipodoidea
			* Familie Dipodidae

## Eksterns skakels

* Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Knaagdier.

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir knaagdier.
# Klas (biologie)

**Klas** is deel van die wetenskaplike klassifikasiesisteem, sedert die vroegste werk deur Carolus Linnaeus, om alle biologiese wesens te kan klassifiseer volgens gemeenskaplike kenmerke. *Klas* is 'n rangorde tussen *filum* en *orde*. Daar is 'n gebruik om ook subklasse te skep, veral in die dierkunde, wanneer dit soms nodig is om 'n ekstra takson in te plaas (met ander woorde, die klas het soveel onderskeidende kenmerke dat daar te veel ordes sal wees, as daar nie 'n paar subklasse geskep word nie).

## 'n Voorbeeld van klasse in 'n filum

'n Slymprik op die kusbodem van Oregon
Daar is sewe klasse van die gewerweldes ('n subfilum van die Chordata). Die klasse word van mekaar onderskei grootliks op die basis van die dier se skelet, die algemene aanpassing by die dier se omgewing, en verskille tussen die klasse se voortplantingsisteem:

* Agnatha -- van die Griekse woord vir *geen kake*, is kaaklose en skublose visse. Dié klas is die mees primitiewe van die gewerweldes. Voorbeelde van hierdie klas is die slymprik en die lamprei.
* Chondrichthyes -- van die Griekse woord vir *kraakbeenvisse*. Visse in dié groep het harde rubberagtige kraakbeenskelette. Die haai en die pylvis is voorbeelde van hierdie groep.
* Osteichthyes -- 'n mengwoord van Latyn en Grieks vir *beenvisse*. Al die ander vissoorte val onder hierdie klas.
* Amphibia -- van die Griekse woord vir *beide lewens*, is 'n klas gewerweldes waar die dier 'n gedeelte van sy lewe in die water deurbring en 'n ander gedeelte op land. Voorbeelde van hierdie klas is die padda en die salmander. Hierdie klas het 'n wateromgewing nodig om te kan voortplant, veral omdat die eiers sal uitdroog op land.
* Reptilia -- van die Latynse woord vir *kriewelendes*, wat al die slange, krokodille, skilpaaie en akkedisse insluit. Dié klas se eiers het 'n harde, leeragtige dop wat dit teen uitdroging beskerm.
* Aves -- van die Latynse woord vir *voël*, sluit al die voëls in.
* Mammalia -- van die Latynse woord vir *van die bors*, sluit al die diere in waar verwekking binne die moeder plaasvind, en waar, ná geboorte, die kleintjie met melk van die moeder se melkkliere gevoer word.

## Agtervoegsel van klasname

In die geval van die filums plante, alge en swamme, het die klasnaam 'n tipiese agtervoegsel wat aandui dat dit 'n klasnaam van daardie filum is:

| Filum | Plante | Alge | Swamme |
| --- | --- | --- | --- |
| **Klas** | -opsida | -phyceae | -mycetes |  |

## Sien ook

* Binominale nomenklatuur
* Trinominale nomenklatuur
* Lys van Latynse en Griekse woorde algemeen gebruik in sisteemname
* Virusklassifikasie

## Eksterne skakels

* Klassifikasie van alle lewende dinge, met baie foto's Geargiveer 13 Maart 2020 op Wayback Machine
* Wikispesies: 'n gids van die lewe

## Bron

'n Klein gedeelte van die Engelse artikel Scientific classification is gebruik. (Die Engelse soekfrase *class (biology)* stuur aan na daardie artikel). Gedeeltes van die Duitse artikel Klasse (Biologie) is ook gebruik. Die res is die oorspronklike bydraer se eie werk.
# Orde (biologie)

In die wetenskaplike klassifikasiesisteem wat gebruik word in biologie, is die **orde** (Latyn: *ordo*, meervoud *ordines*) 'n rangorde tussen die klas en die familie.

## Geskiedenis van die begrip

Portret van Carolus Linnaeus, deur J H Scheffel (1739)
 Die voorblad van *Systema Naturae*, tiende uitgawe, in Duitsland gepubliseer (1758)
In die 1690's het die Duitse plantkundige Augustus Rivinus "orde" die eerste keer beskryf as 'n afsonderlike rangorde van biologiese klassifikasie. Carolus Linnaeus was die eerste persoon om dit volgehoud toe te pas binne al drie destydse koninkryke van die natuur (te wete minerale, plante, en diere) in sy *Systema Naturae* (1735, Eerste uitgawe).

### Plantkunde

Die Linnaeaanse orde was 'n kunsmatige verdeling. Tot teen die einde van die 19de eeu het orde in die taksonomie groepe plante beskryf wat vandag onder familie geklassifiseer word. Teen 1906 het die eerste internasionale *reëls* van plantkundige nomenklatuur verskyn, en in dié reëls is *familie* toegewys aan die bogenoemde groep, en is *orde* begin gebruik vir 'n hoër rangorde wat vantevore as *kohorte* bekend gestaan het.

### Dierkunde

In dierkunde was daar 'n meer natuurlike gebruik van die Linnaeaanse ordesisteem, en die moderne wetenskaplike loop dus nog sommige van sy ordinale name raak (soos byvoorbeeld die Lepidoptera vir die orde van motte en skoenlappers, of die orde Diptera vir vlieë, muskiete, muggies, en warmassies).

## Sien ook

* Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes
* Visordes van Suider-Afrika

## Bron

* Vertaling van die artikel *Order (biology)* op die Engelse Wikipedia.
# Familie (biologie)

**Familie** (Latyn: *familia*, meervoud *familiae*) is 'n rangorde in die taksonomie, oftewel wetenskaplike klassifikasie, tussen orde en genus. Die 'familie' is die mees belangrike rangorde in die klassifikasie, naas 'spesie' en 'genus'.

## Geskiedenis van die begrip

Die familiebegrip is van redelik onlangse oorsprong in klassifikasie. Die Franse plantkundige Pierre Magnol het die Latynse woord in 1689 vir die eerste keer in hierdie konteks gebruik, toe hy 76 plantgroepe in families onderverdeel het. Carolus Linnaeus het 62 jaar later ook die Latynse woord benut om plante in hoofgroepe te onderskei, naamlik bome, kruie, varings, palmbome ensovoorts. Die woord in sy moderne betekenis, as 'n rangorde tussen orde en genus, is in 1796 vir die eerste keer deur Pierre André Latreille gebruik, as deel van sy klassifikasiestelsel vir insekte. In die laasgenoemde opsig het dit eers in die afgelope honderd jaar in algemene gebruik gekom.

## Agtervoegsels van die familie

In die taksonomie-sisteem het die familiewoord in Latyn tipiese agtervoegsels, om dit te kan onderskei as 'n familie-verwante woord. Dit is as volg:

* plante: -aceae
* alge: -aceae
* swamme: -aceae; en
* diere: -idae

## Sien ook

* Lys van varswater visfamilies‏
* Lys van visfamilies

## Bron

Vertaal vanaf die artikel *Family (biology)* op die Engelse Wikipedia, en vanaf eie bronne.
# Genus

'n **Genus** (meervoud: genera of genusse; ook soms **geslag** genoem) is 'n taksonomiese groepering wat uit een of meer spesies bestaan; as daar meer as een spesie in 'n genus is, sal die spesies morfologiese eienskappe deel wat groter ooreenkomste met mekaar toon as spesies van ander genera.

In die benamingskodes vir bionomiale name wat wêreldwyd in gebruik is, bestaan die naam van 'n organisme uit twee dele: die genusnaam (dit begin altyd met 'n hoofletter) en spesienaam. Albei name is kursief. 'n Voorbeeld is *Homo sapiens*, die naam vir die menslike spesie, wat tot die genus *Homo* behoort. Sien die artikel oor wetenskaplike klassifikasie vir meer besonderhede oor hierdie stelsel.

'n Genus in een koninkryk kan 'n naam hê wat in 'n ander koninkryk vir 'n genus of ander takson gebruik word. Al word dit deur die Internasionale Kode van Dierkundige Benamings en die Internasionale Kode van Benamings vir alge, fungi en plante ontmoedig, is daar 5 000 sulke name wat in meer as een koninkryk gebruik word. *Anura* is byvoorbeeld die naam van die orde van paddas, maar ook van 'n plantgenus. Baie genera word verder onderverdeel in subgenera.

## Sien ook

* Kladistiek

## Eksterne skakels

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir genus.
# Spesie

In biologie, is 'n **spesie** (ook soms die **soort** genoem) die basiese eenheid van biodiversiteit. In die wetenskaplike klassifikasiesisteem, word 'n spesie aangedui deur 'n frase van twee woorde in Latyn. Die genusnaam is eerste, gevolg deur die spesienaam. Die mens word byvoorbeeld as 'n spesie aangedui as volg: *Homo* (die genus) en *sapiens* direk daarna, as die spesie. Die spesie is nie net die laaste woord nie, maar die hele frase: *Homo sapiens*. Hierdie stelsel is gegrond op die werk van veral Carolus Linnaeus in die 1700's. Op daardie tydstip is daar gedink dat spesies onafhanklike skeppingsdade van God was, en dus objektief onveranderbaar.

Sedert die opkoms van die evolusieleer, het die begrip van die woord *spesie* groot verandering ondergaan. Desnieteenstaande is daar steeds geen wetenskaplike konsensus oor die betekenis daarvan nie. Die mees algemeen aanvaarde definisie is dié van Ernst Mayr: *spesies is groepe natuurlike bevolkings wat inderdaad of potensieel kan onderteel, maar voortplantingsgesproke, geïsoleerd van ander soortgelyke groepe is.*

'n Baie growwe skatting van die aantal geïdentifiseerde spesies is as volg Geargiveer 21 April 2006 op Wayback Machine: 287 655 plante; 10 000 mosse; 1 190 200 ongewerweldes (insluitende 950 000 insekte); en 57 739 gewerweldes, (insluitende 28 500 visse, 5 743 amfibiese spesies, 8 163 reptiele, 9 917 voëls, en 5 416 soogdiere).

Die wetenskaplike naam van 'n spesie word in skuinsdruk geskryf. As daar na 'n onbekende spesie verwys word, word die afkorting "sp." (in die enkelvoud) of "spp." (in die meervoud) geplaas in die tweede deel van die spesiefrase.

## Belang van spesie in biologiese klassifikasie

Dit is een van die belangrikste vlakke van klassifikasie, weens verskeie redes:

* Dit korrespondeer dikwels met dit wat die leek as verskillende soorte organismes eien -- honde is een spesie, katte 'n ander.
* Dit is die standaard binominale of trinominale nomenklatuur met behulp waarvan wetenskaplikes na organismes verwys.
* Dit is die enigste taksonomiese vlak wat empiriese betekenis het: om te meld dat twee diere van verskillende spesies is, beteken meer as net dat daar 'n verskil in klassifikasie is.

## Betekenis van die toedeling van spesie-status

Tradisioneel het navorsers op die waarneming van anatomiese verskille staatgemaak, of die vermoë van verskillende bevolkings organismes om te onderteel om spesies van mekaar te onderskei. Albei hierdie metodes bly belangrik, maar die deurbrake in die veld van mikrobiologiese navorsingsmetodes, insluitende die area van DNS, het 'n reuse bron van verdere verskille of ooreenkomste opgelewer. So is talle spesies nou saamgevoeg, en voormalige enkele spesies in meer as een herverdeel.

## Eksterne skakels

* Wikiwoordeboek het 'n inskrywing vir spesie.

|  |  |
| --- | --- |
| Hierdie artikel is in sy geheel of gedeeltelik vanuit die Engelse Wikipedia vertaal. |
 |
# Sinoniem (taksonomie)

'n **Sinoniem** in taksonomie verwys na 'n wetenskaplike naam wat tans nie meer gebruik word nie en met 'n nuwe naam vervang is. Hierdie sinonieme, in teenstelling met normale sinonieme, is nie almal op gelyke vlak nie en die een kan nie sondermeer met 'n ander vervang word nie.

## Sien ook

* Sinoniem
# Bewaringstatus

| Bewaringstatus |
| --- |
| Risiko om uit sterf |
| Uitgestorwe |
|
Uitgestorwe
Uitgestorwe in die natuur  |
| Bedreig |
|
Kritiek bedreig
Bedreig
Kwesbaar  |
| Laer risiko |
|
Byna bedreig
Veilig  |
| Sien ook |
|
Internasionale bewaringsunie
IUBN-rooilys  |

Die Ysbeer is wat op die IUBN se Rooilys as kwesbaar geklassifiseer is.
Die **bewaringstatus** van 'n spesie is 'n maatstaf wat die waarskynlikheid dat 'n spesie in die voorsienbare toekoms sal bly voortbestaan aandui. Verskeie faktore word in ag geneem by die bepaling van bewaringstatus van 'n spesie en dit berus nie slegs op die aantal oorblywende voorbeelde nie, maar hang ook af van die algehele vermeerdering of vermindering in bevolking met die verloop van tyd, voortplantingtempo, bekende bedreigings en so aan.

Wêreldwyd word 'n aantal verskillende bewaringstatuslyste en ranglyste in stand gehou. Hiervan is die Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur (IUBN) se Rooi Lys van Bedreigde Spesies die bekendste. Volgens die IUBN stelsel word spesies in drie kategorieë geklassifiseer: Kritiek bedreig, Bedreig, en Kwesbaar. Spesies wat sedert 1500 uitgesterf het en spesies wat nie meer in die natuur voorkom nie word ook aangegee. Laer risiko taksa word in verdere kategorieë verdeel. Teen 2008 is 44 837 spesies deur die IUBN ondersoek waarvan 869 (2%) uitgestorwe is of nie meer in die natuur voorkom nie, 16 928 (38)% as bedreig geklassifiseer is (3 246 kritiek bedreig, 4 770 bedreig en 8 912 kwesbaar), 3 513 as naby bedreig. Verder is daar vir 5 570 (12%) nie genoeg data om hulle bewaringstatus te bepaal nie.

Die *Konvensie op Internasionale Handel in Bedreigde Spesies van Wilde Fauna en Flora* (CITES – *Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora*) is 'n internasionale organisasie wat hom beywer om te verseker dat die handel in diere en plante nie die oorlewing van spesies bedreig nie. Ander organisasie soos die internasionale walviskommissie spits hulle op spesifieke groepe dier of plante toe. Baie lande het ook hulle eie klassifikasie stelsels en organisasies wat vir bewaring veg.

## Verwysings
# Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur

| Bewaringstatus |
| --- |
| Risiko om uit sterf |
| Uitgestorwe |
|
Uitgestorwe
Uitgestorwe in die natuur  |
| Bedreig |
|
Kritiek bedreig
Bedreig
Kwesbaar  |
| Laer risiko |
|
Byna bedreig
Veilig  |
| Sien ook |
|
Internasionale bewaringsunie
IUBN-rooilys  |

Die **Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur en Natuurlike Hulpbronne** (IUBN) is 'n internasionale organisasie wat hom toewy aan die bewaring van natuurlike hulpbronne.

Dit is in 1948 gestig, en die hoofkwartier is in die Meer van Genève-gebied in Gland, Switserland. Die IUBN verteenwoordig 83 state, 108 regeringsorganisasies, 766 nie-regeringsorganisasies en 81 internasionale organisasies en betrek byna 10 000 kenners en wetenskaplikes van lande dwarsoor die wêreld.

## Sleutelprodukte en -bydraes

As deel van die IUBN se sleutelprodukte en -dienste is die volgende lyste geskep en word dit voortdurend onderhou en gemonitor:

* die IUBN-kategorieë vir beskermdegebiedsbestuur
* die IUBN-rooilys van bedreigde spesies

## Verwysings
# Veilige spesie

| Bewaringstatus |
| --- |
| Risiko om uit sterf |
| Uitgestorwe |
|
Uitgestorwe
Uitgestorwe in die natuur  |
| Bedreig |
|
Kritiek bedreig
Bedreig
Kwesbaar  |
| Laer risiko |
|
Byna bedreig
Veilig  |
| Sien ook |
|
Internasionale bewaringsunie
IUBN-rooilys  |

’n **Veilige spesie** is ’n kategorie op die IUBN-rooilys, die Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur en Natuurlike Hulpbronne se lys van bewaringstatus, vir diere en plante wat nie kwalifiseer vir enige ander status soos bedreig, byna-bedreig of kritiek bedreig nie.

’n Spesie behoort nie in dié kategorie geplaas te word sonder deeglike evaluering van sy bevolking nie. Genoegsame inligting is dus nodig om te bepaal dat geen bedreiging die spesie in die gesig staar nie.

Hoewel die IUBN "Veilige spesies" nie beskou as ’n ware rooilyskategorie nie, val 15 636 spesies nog in dié kategorie (soos in 2006). Dit sluit in 14 033 diere, wat verskeie ongespesifiseerde spesies insluit soos ’n padda van die genus *Philautus*. Daar is ook 101 dieresubspesies en 1 500 plante (1 410 spesies, 55 subspesies en 35 variëteite).

Die mens is in 2008 amptelik geëvalueer en val ook in dié kategorie.

## Verwysings

## Eksterne skakels

* List of Least Concern species as identified by the IUCN Red List of Threatened Species
# ITIS

ITIS se kenteken
**ITIS** (afkorting vir **Integrated Taxonomic Information System**) is 'n internasionale databasis wat poog om 'n konsekwente en betroubare taksonomie van alle biologiese spesies daar te stel. Dit word as 'n gesaghebbende bron van spesies diere, plante, fungi en mikrobes beskou.

ITIS is in 1996 as 'n vennootskap tussen die Amerikaanse ministerie van Ekonomiese Sake en die Smithsonian Instituut gestig. Sedertdien het dit tot 'n internasionale organisasie gegroei waaraan die Kanadese en Meksikaanse owerhede ook deelneem. Hulle fokus hoofsaaklik op die Noord-Amerikaanse spesies, maar probeer om die geografiese gebied waaroor hulle navorsing doen verder uit te brei.

## Katalogus van lewe

ITIS en sy vennote werk saam aan die Katalogus van lewe (Engels: *Catalogue of Life*), 'n omvattende aanlyn katalogus van lewende wesens. Hierdie katalogus is in Junie 2000 op die been gebring. Op 24 Oktober 2011 het die databasis reeds die name van 1 370 276 spesies uit 101 databasisse bevat

## Deelnemende organisasies

* *United States Department of Agriculture*
* *National Oceanic and Atmospheric Administration*
* *United States Geological Survey*
* *Smithsonian Institution*
* *United States Environmental Protection Agency*
* *National Biological Information Infrastructure*
* *Agriculture and Agri-Food Canada*
* *NatureServe*
* *National Park Service*
* *Comisión Nacional para el Conocimiento y Uso de la Biodiversidad* (CONABIO)

## Verwysings

## Eksterne skakels

* ITIS se amptelike webtuiste
* Die Kanadese koppelvlak (ITIS\*CA)
* Meksikaanse koppelvlak (SIIT\*MX) Geargiveer 13 Junie 2007 op Wayback Machine
* Brasiliaanse koppelvlak (SIIT\*Brasil)*[dooie skakel]*
# Catalogue of Life

The Species 2000 & ITIS Catalogue of Life| Tipe webwerf | Taksonomiese katalogus |
| Beskikbaar in | Engels |
| URL | www.catalogueoflife.org |
| Kommersieel | Nee |
| Registrasie | Nie vereis nie |
| Van stapel gestuur | Junie 2001 (2001-06) |
| Huidige status | Aktief |

Die **Catalogue of Life** (**CoL**) is 'n aanlyn databasis wat 'n indeks van bekende spesies diere, plante, swamme en mikroörganismes verskaf. Dit is in 2001 geskep as 'n vennootskap tussen die wêreldwye Species 2000 en die Amerikaanse Integrated Taxonomic Information System. Die Katalogus word gebruik deur navorsingswetenskaplikes, burgerwetenskaplikes, opvoeders en beleidmakers. Die Catalogue word ook gebruik deur die Biodiversity Heritage Library, die Barcode of Life Data System, *Encyclopedia of Life*, en die Global Biodiversity Information Facility. Die Katalogus stel tans data saam uit 165 eweknie-geëvalueerde taksonomiese databasisse wat deur spesialisinstellings regoor die wêreld onderhou word. Sedert September 2022 lys die COL Checklist 2,067,951 van die wêreld se 2.2m bestaande spesies tans bekend aan taksonomiste.

## Sien ook

* ARKive
* Encyclopedia of Life
* Global Biodiversity Information Facility
* Integrated Taxonomic Information System
* Wikispecies
* World Register of Marine Species

## Verwysings
# Animal Diversity Web

**Animal Diversity Web** (ADW) is ’n aanlyn databasis met inligting oor die geskiedenis, klassifikasie, spesie-eienskappe, bewaring en verspreiding van duisende dierspesies. Dit bevat ook talle foto's, klankgrepe en ’n virtuele museum.