Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Арапыбзэ

Арапыбзэм
**Арапыбзэм** арап лъэпкъхэр рэгущаIэх. ДунаемкIэ млн 300 фэдиз рэгущаIэх: нахьыбэмкIэ арап къэралхэмрэ, быслъымэнхэмрэ.

ДЛОм и бзэшъхьа1эмэ ащыщ.

## Къэралыгъохэр

Мысыр, Сирие, Исраил, Иордание, Ливие, Тунис, Алжир, Сауд Арабие, Ирак, Йемен, Оман, АЭЗ, Катар, Бахрейн, Судан, Кувейт.
# Физикэ

**Физикэр** (жъы алыдж бзэм къыхэкӏыгъ φυσική — «чӏыопсым епхыгъ» φύσις — «чӏыопс» гущыӏэм къытекӏыгъ) — чӏыопсшӏэныгъэм щыщ Ӏахьыгъу: чӏыопсым ехьылӏэгъэ хабзэ шъхьаӏэхэм, материем, ащ иухыпӏэ, зекӏокӏэ ыкӏи зэблэхъуныгъэ хабзэхэм афэгъэхьыгъэ апэрэ шӏэныгъ. Физикэм ипонятиехэмрэ ихабзэхэмрэ чӏыопсшӏэныгъэ зэкӏэм илъапсэх. Ар шӏэныгъэ пытэу алъытэ.

"Физикэ" терминыр апэу къэзыгъэфедагъэр жъы лъэхъаным ищыӏэгъэ гупшысакӏо инхэм ащыщ Аристотель ары (тилъэхъан ыпэкӏэ IV-рэ лӏэшӏэгъум). Апэм щегъэжьагъэу "физикэ" ыкӏи "философие" терминхэр зэфэдэ мэхьанэ яӏагъ, сыда пӏомэ а дисциплинитӏум ялъапсэ Дунаим изекӏуакӏэ хабзэхэр къэгъэнэфэныр арыгъэ. Ау XVI-рэ лӏэшӏэгъум къэхъугъэ шӏэныгъэ революцием ишӏуагъэкӏэ физикэр зишъхьэ фит шӏэныгъэ ӏахьыгъоу хъугъэ.

Джырэ дунаим физикэм мэхьанэшхо щыриӏ. Непэрэ цӏыф зэхэтыкӏэр блэкӏыгъэ лӏэшӏэгъухэм яцӏыф зэхэтыкӏэ къызэрэтекӏырэр зэкӏэ физикэм иӏэшӏагъэхэр ӏофшӏэным зэрэщагъэфедагъэхэм къыпкъырыкӏыгъ. Джаущтэу, электромагнетизмэм ехьылӏэгъэ ушэтынхэм телефонхэр, етӏанэ мобильнэ телефонхэр къарыкӏыгъ, термодинамикэм иӏэшӏагъэхэм автомобилыр къагъэхъугъ, электроникэм зиужьыным компьютерхэр къыхэкӏыгъ. Фотоникэм зиужьыным ишӏуагъэкӏэ джыдэдэм щыӏэ электроннэ техникэр зэблэзыхъущт фотоннэ компьютерхэмрэ нэмыкӏ фотоннэ техникэмрэ къэгъэхъугъэнхэм илъэкӏыныгъэ къытетыщт. Газодинамикэм зиужьыным кхъухьлъатэхэмрэ вертолётхэмрэ къыхэкӏыгъ.

Чӏыопсым къыщыхъурэ процессхэм яфизикэ фэгъэхьыгъэ шӏэныгъэхэр зэпыщыт зэрэхахъохэрэм ыкӏи зэрэкууухэрэм. Ӏэшӏагъэшӏэхэм янахьыбэр ӏофшӏэным (анахьэу промышленностым) щагъэфедэх. Ау ушэтакӏохэм апашъхьэ зэпыщыт къин къэуцух, - къэхъукӏэхэр къаӏэкӏэфэх, ахэр къэгъэнэфэнхэмкӏэ ыкӏи къыгурыӏонхэмкӏэ физикэ теорие кӏэхэр зыщыкӏагъэх. Шӏэныгъэшхо зэрэзэрагъэуӏугъэм емылъытыгъэу, джырэ физикэр джыри бэкӏэ пэчыжьэ чӏыопсым икъэхъукӏэ пстэури къыгурыӏонымкӏэ.

Физикэ методхэм язэфэшӏыпӏэ гупчэхэр шӏэныгъэм ишӏэнкӏэ теорием ыкӏи методологием ащызэхащэх.

Урыс бзэм "физикэ" гущыӏэр М. В. Ломоносовым къыхилъхьагъ, Урысыем ищыпэрэ физикэ учебник къыдигъэкӏыгъ - ар Х. Вольф и "Вольфианскэ экспериментальнэ физикэ" учебникэу нэмыцыбзэм къырихыгъэр ары (1746)[1]. Урысыбзэкӏэ ытхыгъэ апэрэ оригинальнэ физикэ учебникэу хъугъэр П. И. Страховым ытхыгъэ "Физикэм икӏэкӏ нэгъэлъэгъукӏ" (1810) курсыр ары.
# ӀутӀыж

**ӀутӀыж** (Урымыбзэ:*πάσχα) ---* Чыристанхэм и нахъ пэсырей мафэхэм ящыщ, Аисэ и тэджыжьыгъом зыхъуыджӀызэ. Иджы мафэхэр гъэ къэс махъу зэщымыщхэм тохуэ, дыгъэгъазэ махуэгъэпсымкӀэ зэрагъэунэхум пае.

Аисэ и тэджыжьыгъуэ
## ЦӀэр къызхэкӀар

Адыгэ псалъэ ӀутӀыжыр къызэргъэунэхуамкӀэ КӀуэкӀуэхэ я тхылъ псалъитӀым къыхэкӀыр: Ӏу — *жьэ*, *тэмакъ*; тӀ (ыжын) — *из щӀын*. Бзэхэм я нахъбэм мафэхэм и цӀэр зыщ и лъащӀэмкӀэ (Урымыбзэ. *πάσχα*, Испаныбзэ. *La Pascua*, Урысыбзэ. *Пасха*), пэсырей журтыбзэм щыщ псалъэ *Pesaḥ*-м къытекӀахэу, *Pesaḥ*-р адыгэбзэм зэбдзэкӀмэ и мыхьэнэр *блэкӀын* е *фӀэкӀын* (згуэрэм).

## ЗэрекӀуэкӀыр

Чыристэныгъэ къэзмыштауэ, ауэ хэхьэным пылъхэр Бэрэзджышхуэр яӀыгъа яуж, ӀутӀыж махуэм джор пщӀэхэлъхьэр ящӀыгъагъ.

### ТхьэлъэӀур

ТхьэлъэӀум деж нэхъ гулъытыгъуэ зэратыр мафӀэрагъ. Ар тхьэм и нэхуу ялъытэр чыристэныгъэм. Алыджеймрэ Урысеймрэ я къалэ нэхъ инхэм, тхьэлъэӀур щӀамыдзэ щыкӀэ, мафӀэфӀым йожэхэр, Тхьэбэным и Чылисэм къырахын хуейм. МыфӀэр узыншу къынэсамэ, шоджэнхэм чылисэхэм зэбгырахри ар цӀыху тхьэлэӀум къекӀуэлӀахэм я уэздыгъэхэр а мафӀэмкӀэ щӀагъанэ.

Чылисэ пащхьэм ящӀа мафӀэфӀыр
Чылисэр здит хапӀэм деж мафӀэшхуэ ящӀыр. ЗыкӀэ абым и мыхьэнэр уэздыгъэми хуэдэу — лъынэрэ, нэхурэ. Абым нэмыщӀу Джудэ ащ щагъэсыным пае. Абыми нэмыщӀу, а мафӀэм деж чылисэм къыщӀэкӀахэм е абым нэмысахэм загъэхобэфыным пае.

### ӀутӀыж мафӀэр

ӀутӀыжьыр, чыристэныгъэм и нэхъ гулъытыгъуэ махуэфӀ ходэу ТхьэлъэӀушхуэ ащ тетэу ирагъэкӀокӀы. Чылисэхэм ижь лъандэрэ тхьэлъэӀур жэщым е нэхущым ирагъэкӀуэкӀыр.