# Тыркубзэ

**Тыркубзэ** — Тыркуем и къэралыгъуабз, тюрк бзэкупым хахьэ, ыужрэр Алтай бзэунагъом хахьэ. РыгущыIэрэ пстэур (дунаемкIэ) – нэбгырэ млн 65-рэ фэдиз.

Непэрэ тыркубзэр къыблэ-тыгъэкъохь (е тыгъэкъохь-огуз) КIэт-бзэкупым хахьэ. Дунаем тет бзэ пчъагъэ тыркубзэм фэблагъ – тэтэрыбзэр, башкирыбзэр, къэрэщае-балъкъэрыбзэр, узбекыбзэр, нэмыкIхэри.

Тыркубзэр - ар тюрк бзэ унагъом щыщ бзэу, Тыркуе Республикэм иофициальнэ бзэ ары. Ар цӀыф мелуан 80-м ехъурэм ябзэ шъыпкъ, нэмыкӀ къэралыгъохэми щызэрахьэ.

Тыркубзэм нэмыкӀ огуз бзэхэм зызэращиушъомбгъугъэр
## Тарихъ

Тыркубзэм итарихъ илъэс мин пчъагъэм анэсы. Ар къыхэкӀыгъ пэрэпчъ тюрк бзэхэм, ау илъэс 1000-м ехъурэ къыкӀоцӀ зэхъокӀыныгъэшхохэр ышӀыгъэх. Осман империем илъэхъан арабыбзэмрэ персыбзэмрэ ябзэтхъэкӀхэр тыркубзэм къыхэхьагъэх. 1928-рэ илъэсым щегъэжьагъэу латин алфавитыр агъэфедэу хъугъэ. XX-рэ лӀэшӀэгъум ибзэ реформэхэм ащыщэу, латин алфавитыр къащтагъ, арап, перс гущыӀэхэр агъэмэкӀыгъэх.

## Тхыкӏэ

1928-рэ илъэсым Мустафа Кемал Ататурк латин алфавитыр ыгъэуцугъ, пэрэпчъ хьарыф арабхэр зэблихъугъэх. Джы тыркубзэм иалфавит хьарыф 29-рэ хэт.

Джырыеу тыркубзэм къагъэшъхьэпэ тхэпкъылъэр латин тхыпкъэкӀэ зэхэлъхьау щыт. Ащ теуфау щытагъ 1928 гъэм Ататурк реформэ ирегъэкӀокӀагъэр. Ипэм щыгъэу тхыбзэр Арап тхэпкъылъэм тетырыгъ.

### Тхыпкъэхэр

| Тхыпкъэ | ДТФ | адыгабзэм |
| --- | --- | --- |
| A a | a | а |
| B b | b | б |
| C c | ʤ͡ | дж |
| Ç ç | ʧ͡ | ч |
| D d | d | д |
| E e | e | э (гущыIэм ипэм е макъзещэм аужмэ), е (дэкӀуащэм аужмэ) |
| F f | f | ф |
| G g | g, gʲ | г |
| Ğ ğ | г; *гу лъытыгъом еплъ* |
| H h | h | х |
| I ı | ɯ | ы |
| İ i | i | и |
| J j | ʒ | жь |
| K k | k, kʲ | к |
| L l | ɫ, lʲ | л |
| M m | m | м |
| N n | n | н |
| O o | o | о |
| Ö ö | ø | о (гущыIэм ипэм е макъзещэм аужмэ), йо (дэкӀуащэм аужмэ) |
| P p | p | п |
| R r | r | р |
| S s | s | с |
| Ş ş | ʃ | щ |
| T t | t | т |
| U u | u | у |
| Ü ü | y | у (гущыIэм ипэм е макъзещэм аужмэ), йу (дэкӀуащэм аужмэ) |
| V v | v | в |
| Y y | j | й |
| Z z | z | з |

*Гу лъытыгъо*: Тхыпкъэм и макэр нахь зэхьщ хъуныр абадзэбзэм е шапсыгъ гущыIакӀэм хэт макъ *гь* шъабэм.

## Фонетикэ

Тыркубзэм макъэ 29 хэт, ахэм ащыщэу 8-р гущыӀэмакъ. Тыркубзэм имакъэхэр нахьыбэмкӀэ къызэрыкӀохэу щытых. Бзэм хэт макъэхэр зэкӀэлъыкӀокӀэ гъэнэфагъэ яӀ, ар вокал гармонием елъытыгъ. 1928-рэ илъэсым щегъэжьагъэу латин алфавитыр агъэфедэ. Ащ хэтых хьарыф 29, ахэмэ ащыщэу 6-р мэкъэзещэх, 23-р мэкъэзэращэх.

Тыркубзэм имакъэхэр:

1. Мэкъэзещэу 8
2. МэкъэзэращэкӀэ 21
3. Гармоние мэкъэзещэхэр

## Бзэхабзэ

Тыркубзэм играмматикэ агглютинативнэ шӀыкӀэм тет. Суффиксхэр гущыӀэпкъым пагъэуцох, ащкӀэ гущыӀэм имэхьанэ зэблахъу е нэмыкӀ гущыӀэ лъэпкъ хашӀыкӀы. ГущыӀэухыгъэм ишӀыкӀэ SOV (субъект-объект-глагол) зэкӀэлъыкӀуакӀэм тет.

Тыркубзэм играмматикэ нэшанэхэм ащыщых:

1. Гущыӏэухыгъэм игъэпсыкӀэ: субъект-объект-глагол
2. АгглютинативнагъэмкӀэ гущыӀэхэр зэхэлъых
3. Гущыӏэзэгъусэхэр бэу щыӀэх
4. Глаголхэм ялъэныкъо гъэнэфагъэ яӀ

## Лексикэ

Тыркубзэм илексикэ бай дэд. Ащ хэтых тюрк гущыӀэ шъыпкъэхэр, ау арабыбзэм, персыбзэм, франсыбзэм къахэкӀыгъэ гущыӀэхэри макӀэп. ЛӀэшӀэгъу блэкӀыгъэм инэуж тыркубзэр 'къабзэ' ашӀыным фэлэжьагъэх, хымэ гущыӀэхэр нахь макӀэ хъугъэх.

## Диалектхэр

Тыркубзэм диалект зэфэшъхьафхэр иӀэх, ахэр чӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм арылъ шӀыкӀэ-гъэпсыкӀэхэм ялъытыгъэх. Стамбул диалектыр литературнэ бзэм илъапсэу алъытэ.

## Зэпыщэхэр