Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аладатәи Америка

Аладатәи Америка

**Аладатәи Америка** (ақеч. Urin Apya Yala, агуар. Ñemby Amérika, аисп. América del Sur, апорт. América do Sul, афр. Amérique du Sud, анид. Zuid-Amerika, аур. Южная Амеркиа, акит. 南美洲) — Америка аконтинент аладатәи ахәҭа. Ари адунеи ахәҭа мраҭашәаратәи адгьылкәымпылбжаҿы иҟоуп.

## Алада-Америкатәи арекордқәа

* **Еиҳаӡоу ашьха:** Асонсагуа – 6 959 м (Аргентина)
* **Еиҳаӡоу авулкан:** Охос-дель-Саладо – 6 893 m (Аргентина, Чили)
* **Зегь реиҳа ау аӡиас:** Амазонка – 7 062 km (Бразилиа, Колумбиа, Перу)
* **Зегь реиҳа идуу аӡиа:** Титикака – 8 288 km² (Боливиа, Перу)
* **Зегь реиҳа идуу адгьылбжьаха:** Амцадгьыл – 48 000 км² (Аргентина, Чили)
* **Зегь реиҳа ауаарацәа ахьынхо аҳәынҭқарра:** Бразилиа – 207 353 391 ҩык (адунеи аҿы 5. аҭыԥ)
* **Еиҳаӡоу аҳәынҭқарра:** Бразилиа – 8 514 877 км² (адунеи аҿы 5. аҭыԥ)
# Коста-Рика

Аҳәынҭқарра| Коста-Рика |
| --- |
| República de Costa Rica |
|
Абираҟ

Агерб

**Агимн:** Продолжительность: 1 минута и 50 секунд.1:50
**Адевиз:«Vivan siempre el trabajo y la paz Essential Costa Rica»* |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Агеографиа |
| Аҳҭнықалақь | Сан-Хосе |
| Ақәӡара | 51 179,92 км² |
| Еиҳаӡоу аҭыԥ | Чиррипо (3 820 м) |
| Асааҭтә зона | UTC−6 America/Costa\_Rica |
| Акоординатқәа | 10° ҩ. ҭ., 84° мҭ. н. |
| Аиужьратә дыррақәа | OSM |
| Ауааԥсыра |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 5 265 575 ҩык  |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
102,9 ҩык / км² |
| АҾИ | 0,809 |
| Аофициалтә бызшәа | Аиспан бызшәа |
| Администрациа |
| Ашьақәгылара | 1821 ш. |
| Апрезидент | Карлос Альварадо Кесада, Родриго Чавес Роблес, Лаура Фернандес Дельгадо |
| Авалиута | костариканский колон |
| Жәларбжьаратәи аидентификациа |
| ISO 3166-1 | 188 CRI CR |
| Автомобильтә код | CR |
| Ателефон код | +506 |
| Адомен | .cr |
| Аофициалтә cаит |  |
| **CommonsКоста-Рика** |

**Коста-Рика** (аисп. República de Costa Rica), аофициалтә хьӡы: **Коста-Рика Ареспублика** (аисп. República de Costa Rica) — Аҩадатәи Америкатәи атәылуп.

Аҵанакы – 51 100 км².

Аҳәынҭқарра иаланхо – 4 857 274-ҩык. (2016 ш.).

## Агьеографиа

## Аекономика

## Азгәаҭақәа
# Еквадор

Аҳәынҭқарра| Еквадор |
| --- |
| República del Ecuador |
|
Абираҟ

Агерб

**Агимн:Адевиз:«« Allah,Vətən və Azadlıq " Duw, Mamwlad a Rhyddid»* |
|  |
| Агеографиа |
| Аҳҭнықалақь | Кито |
| Ақәӡара | 257 204,27 км² |
| Еиҳаӡоу аҭыԥ | Чимборасо (6 263,47 м) |
| Асааҭтә зона | UTC−5, UTC−6, Pacific/Galapagos America/Guayaquil |
| Акоординатқәа | 1° л. ҭ., 78° мҭ. н. |
| Аиужьратә дыррақәа | OSM |
| Ауааԥсыра |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 16 938 986 ҩык  |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
65,9 ҩык / км² |
| АҾИ | 0,74 |
| Аофициалтә бызшәақәа | Аиспан бызшәа, Кичуа (язык), Шуар |
| Администрациа |
| Аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа | ареспублика, апрезиденттә ҳәынҭқарра |
| Ашьақәгылара | нанҳәамза 10, 1809 ш. (1809 ш. рҟынӡа), жьҭаарамза 11, 1811 ш. (1812 ш. рҟынӡа), лаҵарамза 24, 1822 ш. (1830 ш. рҟынӡа), жәабранмза 16, 1840 ш., лаҵарамза 13, 1830 ш. |
| Апрезидент | Даниэль Нобоа |
| Авалиута | Америкатәи адоллар |
| Жәларбжьаратәи аидентификациа |
| ISO 3166-1 | 218 ECU EC |
| Автомобильтә код | EC |
| Ателефон код | +593 |
| Адомен | .ec |
| Аофициалтә cаит |   |
| **CommonsЕквадор** |

**Еквадор** (аисп. Ecuador), аофициалтә хьӡы:  **Еквадор Ареспублика** (аисп. República del Ecuador) — Алада-Америкатәи аҳәынҭқарра.

## Азгәаҭақәа
# 1831

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XVIII · **XIX** · XX
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1828 · 1829 · 1830  **1831** 1832 · 1833 · 1834
 |

**1831 (зқьы аашәи ҩажәи жәеиза) шықәса** — иулиантәи амзар 1831-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# 1903

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XIX · **XX** · XXI
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1900 · 1901 · 1902  **1903** 1904 · 1905 · 1906
 |

**1903 (зқьы жәшәи хԥа) шықәса** — иулиантәи амзар 1903-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# Панама

Аҳәынҭқарра| Панама |
| --- |
| República de Panamá |
|
Абираҟ

Агерб

**Агимн:** Продолжительность: 1 минута и 50 секунд.1:50
**Адевиз:«Pro Mundi Beneficio, Panama Surprises Er Lles y Byd»* |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Агеографиа |
| Аҳҭнықалақь | Панама |
| Ақәӡара | 74 177,3 км² |
| Аӡымҽхак ахәы | 2,9 % |
| Еиҳаӡоу аҭыԥ | Бару |
| Асааҭтә зона | UTC−5 America/Panama |
| Акоординатқәа | 8°37′ ҩ. ҭ., 80°22′ мҭ. н. |
| Аиужьратә дыррақәа | OSM |
| Ауааԥсыра |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 4 570 133 ҩык  |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
61,6 ҩык / км² |
| АҾИ | 0,805 |
| Аофициалтә бызшәа | Аиспан бызшәа |
| Администрациа |
| Аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа | апрезиденттә ҳәынҭқарра |
| Ашьақәгылара | 1903 ш. |
| Апрезидент | Хосе Рауль Мулино |
| Авалиута | панамский бальбоа, Америкатәи адоллар |
| Жәларбжьаратәи аидентификациа |
| ISO 3166-1 | 591 PAN PA |
| Автомобильтә код | PA |
| Ателефон код | +507 |
| Адомен | .pa |
| Аофициалтә cаит |  |
| **CommonsПанама** |

**Панама** (аисп. Panamá), аофициалтә хьӡы: **Панама Ареспублика** (аисп. República de Panamá) — Агәҭантәи Америка аладатәи аҵыхәан иҟоу тәылоуп..

## Азгәаҭақәа
# Ацгәы

| Ацгәы |
| --- |
|  |
| Аҭҵаарадырратә еихшара |
| Раҳра |
аԥстәқәа (Animalia)  |
| Атип |
ахордатәқәа (Chordata)  |
| Акласс |
ахшфацәа (Mammalia)  |
| Ауеиҭа |
ижьышақәо (Carnivora)  |
| Аҭаацәара |
ацыгәқәа (Felidae)  |
| Аҭаацәареиҵа |
ацгәы хәыҷқәа (Felinae)  |
| Ашьҭра |
ацгәы (*Felis*)  |
| Аҩлаатә хьӡы |
| Felis catus Linnaeus, 1758 ш. |
| **CommonsАцгәы** |

Ацгәы аҵла дықәуп.
**Ацгәы́**, *Ацгу́* (алаҭ. Félis silvéstris cátus) — аҩнытә ԥстәы, хшыла ичо, ацыгәқәа рҭаацәара.

* Ацгәаба, Ацгәабаӷь – аӷьа
* Ацгәаԥс – аԥс

## Ахьарԥшқәа
# Сан Марино

Аҳәынҭқарра| Сан Марино |
| --- |
| Repubblica di San Marino San Marco |
|
Абираҟ

Агерб

**Агимн:Адевиз:«Libertas, Freedom, Свобода, Rhyddid San Marino For All»* |
|  |
| Агеографиа |
| Аҳҭнықалақь | Сан-Марино |
| Ақәӡара | 61,2 км² |
| Еиҳаӡоу аҭыԥ | Монте-Титано |
| Асааҭтә зона | центральноевропейское время Europe/San\_Marino |
| Акоординатқәа | 43°56′ ҩ. ҭ., 12°28′ мг. н. |
| Аиужьратә дыррақәа | OSM |
| Ауааԥсыра |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 33 600 ҩык  |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
549 ҩык / км² |
| АҾИ | 0,853 |
| Аофициалтә бызшәа | Аиталиан бызшәа |
| Администрациа |
| Аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа | апарламентартә республика, диархия |
| Ашьақәгылара | цәыббрамза 3, 301 ш. |
| Акапитан-регентцәа | Денизе Бронцетти, Итало Риги |
| Авалиута | евро |
| Жәларбжьаратәи аидентификациа |
| ISO 3166-1 | 674 SMR SM |
| Автомобильтә код | RSM |
| Ателефон код | +378,+390549 |
| Аԥошьҭа аиндекс | 47890 |
| Адомен | .sm |
| Аофициалтә cаит |  |
| **CommonsСан Марино** |

Административтә ашара Сан Марино
**Сан Марино** (аитал. San Marino), аофициалтә хьӡы: **Сан-Марино Ареспублика** (аитал. Serenissima Repubblica di San Marino) — Европатәи атәыла иауакуп.

Аҵанакы – 61 км².

Аҳәынҭқарра иаланхо – 32 075-ҩык. (2011 ш.).

## Азгәаҭақәа
# Ԥхынгәымза 17

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  <<
 | **Ԥхынгәымза** |  >>
 |
| Ашә
 | Аҩ
 | Ах
 | Аԥ
 | Ахә
 | Ас
 | Амҽ
 |
|  |  | 1
 | 2
 | 3
 | 4
 | 5
 |
| 6
 | 7
 | 8
 | 9
 | 10
 | 11
 | 12
 |
| 13
 | 14
 | 15
 | 16
 | 17
 | 18
 | 19
 |
| 20
 | 21
 | 22
 | 23
 | 24
 | 25
 | 26
 |
| 27
 | 28
 | 29
 | 30
 | 31
 |  |  |
|  |  |
| **2026** |

**Ԥхынгәымза́ 17** (Ԥхынгәымза́ жәи́бжь), *Иу́ль 17*, *Ԥхынгәы́ 17* — григориантәи амзар 198 тәи амш (199 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 167 мшы.

## Ахҭысқәа

* 1429 — Карл VII афранцызтә аҳтәарҭазы агәыргьын ихаҵара : ацеремониаан абираҟ ихаргыланы илкуп ахархь уаҩы Жанна д’Арк (асахь.).
* 1716 — Пиотр I ифлот иманы Копенгаген днаӡеит
* 1785 — словацктәи авантиурист Мориц Бениовски Мадагаскар дшахагыло атәы рылеиҳәеит
* 1868 — иапониатәи аҳҭнықалақь Киото аҟнытә Токиоҟа ииагоуп
* 1918 — Екатеринбург еихсны дыршьит аҵыхәтәантәи урыстәылатәи аимператор Николаи II, уи иҭаацәеи изааигәаз ауааи
* 1918 — Сибра Аамҭалатәи аиҳабыра Омск Сибра ахьыԥшымразы Адекларациа аднакылеит
* 1929 — СССР Китаии иареи рыбжьара адипломатиатә еизыҟазаашьақәа еиԥнарҟьеит КВЖД инамаданы аимак иахырҟьаны
* 1975 — ҩ-тәылак рыҟнытә акосмостә ӷбақәа ҩба «Соиуз-19» (СССР) - и «Аполлони» (ЕАА) раԥхьатәи реиԥылара

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит

|  |
| --- |
| * Ажьырныҳәамза
* Жәабранмза
* Хәажәкырамза
* Мшаԥымза
* Лаҵарамза
* Рашәарамза
* Ԥхынгәымза
* Нанҳәамза
* Цәыббрамза
* Жьҭаарамза
* Абҵарамза
* Ԥхынҷкәынмза
 |
# Зеландиа ҿыц

Аҳәынҭқарра| Зеландиа ҿыц |
| --- |
| Aotearoa |
|
Абираҟ

Агерб

**Агимн:Адевиз:«100% Pure 100% Pur»* |
|  |
| Агеографиа |
| Аҳҭнықалақь | Веллингтон |
| Ақәӡара | 268 021 км² |
| Еиҳаӡоу аҭыԥ | гора Кука (3 724 м) |
| Асааҭтә зона | UTC+13:45, UTC+13, UTC+12:45, UTC+12, Pacific/Auckland Pacific/Chatham |
| Акоординатқәа | 41°12′ л. ҭ., 174° мг. н. |
| Аиужьратә дыррақәа | OSM |
| Ауааԥсыра |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 5 307 800 ҩык  |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
19,8 ҩык / км² |
| АҾИ | 0,937 |
| Аофициалтә бызшәақәа | маори, новозеландский язык жестов, англыз бызшәа |
| Администрациа |
| Аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа | апарламентартә монархиа, аконституциатә монархиа, иаку аҳәынҭқарра |
| Ашьақәгылара | ԥхынҷкәынмза 13, 1986 ш., лаҵарамза 3, 1841 ш., цәыббрамза 26, 1907 ш., абҵарамза 25, 1947 ш. |
| Акрал | Чарльз III |
| Аԥыза-министр | Кристофер Лаксон |
| Авалиута | новозеландский доллар |
| Жәларбжьаратәи аидентификациа |
| ISO 3166-1 | 554 NZL NZ |
| Автомобильтә код | NZ |
| Ателефон код | +64 |
| Адомен | .nz |
| Аофициалтә cаит |  |
| **CommonsЗеландиа ҿыц** |

**Зеландиа ҿыц** (англ. New Zealand, амаор. Aotearoa) — Аокеан ҭынч алада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы адгьылбжьахатә ҳәынҭқарроуп. Иаҵанакуеит 2 ихадоу адгьылбжьахақәа: Аҩадатәи адгьылбжьаха (англ. North Island, амаор. Te Ika-a-Māui), Аладатәи адгьылбжьаха (англ. South Island, амаор. Te Waipounamu).

## Шәахә. иара убас

* Океаниа

## Азгәаҭақәа
# Аҳ

**Аҳ** — Аԥсны анапхгаҩцәа ирхадыргылоз ажәытәӡатәи аԥсуа титулуп. Атитул Аҳ ахархәара аман Абазгиаҿ. Леуан II аҳраура далагаанӡа атитул аҳ - Аԥсны анапхгаҩы ирҭон, аха Леуан "аҳ" аҭыԥан "аԥсҳа" ҳәа атитул идикылеит. Ашьҭахь 1459 инаркны 1864 рҟынӡа Аԥсуа аҳраҿы ари атитул ахархәара аиуит.

Зегь реиҳа ижәытәӡатәиу аԥсуа-абаза социалтә терминқәа иреиуоуп аҳ “*ицхаҵкы*”, “*аҭауад*”. Шь. Д Инал-иԥа иҩуеит:

> Ааигәанӡа аԥсуа ҭацацәа аиҳабы аҳ ма дадаҳ, саҳ ҳәа ишьҭан, зегь реиҳа ҳаҭыр зқәу ҳәа аҵакы аҭаны, иԥҳәысгьы – нанаҳ.
>
>

Ажәа аҳ аҟынтәи ишьақәгылоуп абарҭ аԥсуа терминқәа:

* аҳкәажә ― аҳ ма аҭауад иԥҳәыс.
* аҳкәажәду ― «аҳәынҭқарԥҳәыс», аԥсҳа иԥҳәыс, ма аҳраду анапхгаҩы.
* аҳра ― аҳ ахадас дахьаау атәыла.
* аҳраду ― аԥсҳа хадас дахьаау атәыла
* аҳҭны ― аҳ иаҳҭнықалақь, итәарҭа
* аҳҭырԥар // аҳҭнырԥар ― аԥсҳа ма аҳ ихьчаҩцәа
* аҳиԥа ― аҳ ма аԥсҳа иԥа.
* аҳԥҳа ― аҳ ма аԥсҳа иԥҳа.

Иара ахаҭа титул аҳ ижәытәӡатәиу аԥсуа-абазатә атермин ауп. Атитул аҳ Аԥсуа аҳраҿы еиҭашьақәдыргылеит 1459 ашықәс азы, усҟан Аԥсны раԥхьатәи аҳс дыҟан Рабиа Чачба, аҵыхәтәантәи аԥсуа аерисҭау (аҳмада) - Аргәынаиа Чачба иԥа. Аҵыхәтәантәи Аԥсуа аҳра аҳ иакәын ― аҭауад лаша аҳ Аҳмыҭ-беи (Михаил) Чачба.

## Азгәаҭақәа
# Узбеқьисҭан

Аҳәынҭқарра| Узбеқьисҭан |
| --- |
| Oʻzbekiston Oʻzbekiston Respublikasi |
|
Абираҟ

Агерб

**Агимн:** Продолжительность: 2 минуты и 29 секунд.2:29 |
|  |
| Агеографиа |
| Аҳҭнықалақь | Ташкент |
| Ақәӡара | 448 978 км² |
| Еиҳаӡоу аҭыԥ | Хазрет-Султан (4 643 м) |
| Асааҭтә зона | UTC+5:00, Asia/Samarkand Asia/Tashkent |
| Акоординатқәа | 41° ҩ. ҭ., 66° мг. н. |
| Аиужьратә дыррақәа | OSM |
| Ауааԥсыра |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 34 915 100 ҩык  |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
77,8 ҩык / км² |
| АҾИ | 0,727 |
| Аофициалтә бызшәа | Ауазбақь бызшәа |
| Администрациа |
| Аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа | апрезиденттә ҳәынҭқарра |
| Ашьақәгылара | 1991 ш. |
| Апрезидент | Шавкат Миромонович Мирзиёев |
| Аԥыза-министр | Абдулла Нигматович Арипов |
| Авалиута | Узбеқьтәи асум |
| Жәларбжьаратәи аидентификациа |
| ISO 3166-1 | 860 UZB UZ |
| Автомобильтә код | UZ |
| Ателефон код | +998 |
| Адомен | .uz |
| Аофициалтә cаит |  |
| **CommonsУзбеқьисҭан** |

**Узбеқьисҭан** (ауазб. O'zbekiston/Ўзбекистон), официалтә хьӡы: **Узбеқьисҭан Ареспублика** (ауазб. O'zbekiston Respublikasi/Ўзбекистон Республикаси) — Азиатәи атәыла.

## Азгәаҭақәа
# 706

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | Ҳ. ҟ. I · **I** · II
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | VII · **VIII** · IX
 |
| **Ашықәсқәа:** | 703 · 704 · 705  **706** 707 · 708 · 709
 |

**706 (быжьшәи фба) шықәса** — иулиантәи амзар 706-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# 892

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | Ҳ. ҟ. I · **I** · II
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | VIII · **IX** · X
 |
| **Ашықәсқәа:** | 889 · 890 · 891  **892** 893 · 894 · 895
 |

**892 (аашәи ԥшьынҩажәи жәаҩа) шықәса** — иулиантәи амзар 892-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# 608

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | Ҳ. ҟ. I · **I** · II
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | VI · **VII** · VIII
 |
| **Ашықәсқәа:** | 605 · 606 · 607  **608** 609 · 610 · 611
 |

**608 (фышәи ааба) шықәса** — иулиантәи амзар 608-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит