# Амра

| Амра  |
| --- |
|
Иубарҭоу алашараҿы амра ашәытақәа аманы аҵкараҿ ицәиқәаҵәааны иҟаз амра асахьа, 2013 шықәса

Амра инықәырԥшу аԥштәы змоу асахьа, аультрафиолеттә спектр (ацәқәырԥа аура 30.4 нм), 2010 шықәса |
| Ихадоу аҷыдарақәа |
| Адгьыл аҟнытә абжьаратә бжьаӡара |
1,496⋅1011 м (8.31 лашаратә минуҭ)

1 а. д. |
| Ибжьаратәу ахиааларатә параллакс |
8,794" |
| Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа (V) |
−26,74m |
| Абсолиуттә еҵәатә шәагаа |
4,83m |
| Аспектралтә класс |
G2V |
| Аорбита апараметрқәа |
| Агалактика агәҭантәи абжьаӡара |
2,5⋅1020 м (26 000 лашара шықәса) |
| Агалактика аҟьаҟьара аҟнытә абжьаӡара |
4,6⋅1017 м (48 лашара шықәса) |
| Аикәагьежьра агалактикатә аамҭа |
2,25—2,50⋅108 шықәса |
| Аццакра |
2.2⋅105 м/с (Агалактика агәҭа акәша-мыкәша аорбитаҿы) 19.4 км/с (ааигәатәи еҵәақәа ирҿырԥшны) |
| Афизикатә ҟазшьақәа |
| Абжьаратә диаметр |
1,392⋅109 м (109 Адгьыл адиаметрқәа) |
| Аекватортә радиус |
6,9551⋅108 м |
| Аекватор аикәыршара аура |
4,37001⋅109 м |
| Аполиартә еидыӷәӷәалара |
9⋅10−6 |
| Ахҟьа аҵакыра |
6.07877⋅1018 м2 (11,918 Адгьыл аҵакырақәа) |
| Аҭаӡара |
1.40927⋅1027 м3 (1,301,019 Адгьыл аҭаӡарақәа) |
| Акапан |
1.9885⋅1030 кг (332,940 Адгьыл акапанқәа) |
| Ибжьаратәу аилаӷәӷәара |
1,409 г/см³ |
| Аекватор аҟны зхы иақәиҭу акаҳара аццакра |
274,0 м/с² (27,96 *g*) |
| Аҩбатәи акосмостә ццакыра (ахҟьазы) |
617.7 км/с (55.2 адгьылтә) |
| Аус зуа ахҟьа аԥхарра |
5780 К |
| Агәыргьын аԥхарра |
1 500 000 К |
| Агәыцә аԥхарра |
15 700 000 К |
| Арлашара |
3,828⋅1026 Вт(~3,75⋅1028 Лм) |
| Амчхаратә лашара |
2,009⋅107 Вт/(м²·ср) |
| Агьежьра аҟазшьақәа |
| Агәҵәы анаара |
7.25° (еклиптикатә хықә иазкны) 67.23° (Агалактикатә хықә иазкны) |
| Аҩадатәи аполе ишиашоу ахалара |
286.13°(19 сааҭ 4 минуҭ 30 с) |
| Аҩадатәи аполиус анаара |
+63,87° |
| Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира асидералтә аамҭа (аҭбаара 16° аҟны) |
25.38 мшы (25 мшы 9 сааҭ 7 минуҭ 13 секунд) |
| (аекватор аҟны) |
25.05 мшы |
| (аполиусқәа рҿы) |
34.3 мшы |
| Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира аццакыра (екватор аҟны) |
7284 км/сааҭ |
| Афотосфера аилазаара |
| Аӡри |
73,46 % |
| Агели |
24,85 % |
| Аҵәыҵәри |
0,77 % |
| Акарбон |
0,29 % |
| Аиха |
0,16 % |
| Анеон |
0,12 % |
| Азот |
0,09 % |
| Ашьанҵа |
0,07 % |
| Амагни |
0,05 % |
| Атыҩша |
0,04 % |

**А́мра** (астрономиатә символ ☉) ҳгалактика аеҵәақәа иреиуоуп (Асар Рымҩа) насгьы Амратә системаҿы еҵәа заҵәуп. Ари асистемаҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа Амра иакәшоит: апланетақәеи урҭ рымҩанызақәеи, апланета хәыҷқәеи урҭ рымҩанызақәеи, астероидқәа, аметеороидқәа, акометақәа, акосмостә саба.

Аспектралтә еихшара инақәыршәаны, Амра G ахкы иаҵанакуеит (асса ҩежь), насгьы акласс хәыҷы 2V, мамзаргьы аспектралтә класс хаҭәаа G2V. Амра абжьаратәи аилаӷәӷәара 1,4 г/см³ (аӡы аасҭа 1,4-нтә еиҳауп) ауп. Амра аҿықә (афотосфера) аҳауаҟәандара 5780 Кельвин (5506 °С) ыҟоуп. Убри аҟнытә, Амра иахылҵуа алашара шкәакәоуп, аха ҳапланета аҿықә азааигәара Амра алашара аҩежь ԥшшәы аанахәоит, еиҳа иӷәӷәаны аспектр ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭа адгьыл атмосфера ала албаадара иахҟьаны (ажәҩан цқьаҿы, ажәҩан иахылҵуа иԥсаҟьоу алашара жәҩангәыԥшшәы ианацлалак, амрахәага дырҩеигь алашара шкәакәа ҟанаҵоит).

Амра ашәахәақәа Адгьыл аҿы аԥсҭазаара алнаршоит (алашара хымԥадатәиуп афотосинтез мамзаргьы алашара афаза раԥхьатәи ашьаҿақәа рзы) насгьы аҳауа шьақәнаргылоит. Амра алашара (секундк аҩнуҵҟа Амра иахылҵуа амчхара зегьы еицҵаны) 3.82726 Вт ыҟоуп.

Амра шьақәгылоуп аӡри (аӡри ахәҭа X ≈ 73%), агели ( агели Y ≈ 25%), егьырҭ еиҵоу аконцентрациа змоу аелементқәеи рыла (ҵаҟа, абри аконтекст аҿы агели аасҭа ихьанҭоу аелементқәа зегьы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп, астрофизикаҿы ишаԥу еиԥш); урҭ рмасса зегьы Z ≈ 2%. Еиҳарак еицырдыруа аӡри агелиуми раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рахь иаҵанакуеит, рырацәара аиҵахарала еишьҭаргыланы аҵәыҵәри, акарбон, анеон, азот, аиха, амагни, ашьанҵа, атыҩша, аргон, алиумини, аникель, анатри, акальци. Милионк аӡри атомқәа ирықәшәоит 98 000 агели атомқәа, 851 аҵәыҵәри атомқәа, 398 акарбон атомқәа, 123 анеон атомқәа, 100 азот атомқәа, 47 аиха атомқәа, 38 амагни атомқәа, 35 ашьанҵа атомқәа, атыҩша атомқәа 16, алиумини атомқәа хԥа, аникели, анатри, акальци ратомқәа ҩба-ҩба, иара убас егьырҭ аелементқәа маҷӡаны.

Амра акапан *M*☉ = (1.98847 ± 0.00007)⋅1030кг, уи Амратә система зегьы акапан аҟнытә 99.866% ауп.

Амратә спектр иаҵанакуеит аионизациа зызуи инеитралтәуи аметаллқәа рцәаҳәақәа, иара убас аӡри агелиуми. Ҳгалактикаҿы (Асар Рымҩа) 200-400 миллиард еҵәа ыҟоуп. Убри аан, ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% Амра аасҭа еиҵаны илашоу еҵәақәоуп (еиҳарак асса ҟаԥшьқәа). Егьырҭ аеҵәақәа реиԥш, Амрагьы аӡри аҟынтәи агелиум ахь атермогәыцәтә синтез амҩала амчхара аиууеит. Амра аҭагылазаашьаҿы, амчхара 99% инареиҳаны апротон-протонтә цикл ала иҭыҵуеит, аха аишьҭагылашьа хадаҿы реиҳа идуу аеҵәақәа рзы, агелиум асинтез азы ихадоу амҩа CNO-ацикл ауп.

Амра зегь раасҭа Адгьыл иазааигәоу еҵәоуп. Амреи Адгьыли рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара — 149,6 млн км, иааизакны астрономиатә цыра иаҟароуп, насгьы Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу акәакьтә диаметр, Амза аҟны еиԥш, градусбжак маҷк инеиҳауп (31-32 кәакьминуҭ). Амра аҟынӡа Асар Рымҩа агәы аҟынтәи 26 000 лашара шықәса раҟара абжьоуп, насгьы 225-250 миллион шықәса рҟынтәи знык аиашьчиктә орбитала уи иакәшоит. Амра аорбитатә ццакыра 217 км/с — абасала, 1400 дгьылтә шықәса ирылагӡаны алашаратә шықәса иахысуеит, насгьы Адгьылтә мши-ҵхи 8 рыла астрономиатә цырак ҟанаҵоит.

Амра ҳазҭагылоу аамҭазы Ҳгалактика Орион имаӷра аҩныҵҟатәи аҵкараҿ иҟоуп, Персеи имаӷреи Ахысҩы имаӷреи рыбжьара, насгьы Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иалсны ицоит — иҳараку аилаӷәӷәара змоу, еиҵоу аилаӷәӷәара змоу Аҭыԥантәи аԥышҭарч аҟны иҟоу —иԥсаҟьоу аеҵәабжьаратәи арчы азонаҿы. Иахьазы 17 лашара шықәса ирылагӡаны еиҳа иааигәоу 50 еҵәатә система иаҵанакуеит ҳәа идыру аеҵәақәа рҟынтәи, Амра реиҳа илашақәоу рхыԥхьаӡараҿы аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит (уи аеҵәатә шәагаа +4.83м).

## Азеиԥш дырраҭара

Игьежьуа Амра амодель
Амра аеҵәатә еилазаара актәи ахкы иаҵанакуеит. Амратә система ацәырҵра иазку реиҳа иаларҵәоу атеориақәа руак иаҳәоит уи ашьақәгылара зыхҟьаз асуперҿыц еҵәак, мамзаргьы акы аасҭа еиҳаны рыԥжәара ауп ҳәа. Ари агәаанагара шьаҭас иамоуп, ҷыдала, Амратә система аматериаҿы ахьи аурани акырӡа ирацәаны иахьыҟоу, уи атҟәацра иахҟьаны иҟалаз аендотермиатә реакциақәа ирыхҟьаны иҟалар алшоз, мамзаргьы аҩбатәи абиԥара аеҵәа дуӡӡа алыҵ ала анеитронқәа рылбаадара иахылҵыз аелементқәа ргәыцәтә ԥсахра иахҟьаны.

Адгьыли Амреи (ашәагаақәа ризыҟазаашьа еиқәзырхо афотомонтаж)
Амра аҟынтәи иаауа ашәахәақәа Адгьыл аҿы иҟоу амчхара ахыҵхырҭа хада ауп. Уи амч амратә константа ала иалкаауп – ашәахәаркра амч, ацыратә ҵакыра иалсны ицо, амра ашәахәақәа ииашоу акәакь ала ирԥыло иара убас Амра аҟынтәи астрономиатә цырак абжьаӡараҿы иҟоу (Адгьыл аорбитаҿы), адгьылтә атмосфера анҭыҵ. Ари аконстанта инықәырԥшу 1,37 кВт/м² иаҟароуп.

Адгьыл атмосфера ианалсуа, амра ашәахәақәа амчхара 370 Вт/м² ацәыӡуеит, насгьы адгьыл аҿықәанӡа 1000 Вт/м² инеиуа (амш аныбзиоу, насгьы Амра азенит аҿы ианыҟоу) ауп. Ари амчхара еиуеиԥшым иԥсабаратәу, иара убас иԥсабаратәым апроцессқәа рҿы ахархәара амазар алшоит. Убас, аҵиаақәа, афотосинтез ала рхы иархәаны, аҵәыҵәри злыҵуа аорганикатә еилаҵақәа рсинтез ҟарҵоит. Амра ашәахәақәа рыла ишиашоу арԥхара ма афотохәҭаҷәа рыла амчхара аиҭакра ахархәара аҭазар алшоит афымцамч аԥҵаразы (амратә фымцастанциақәа рыла) мамзаргьы хра злоу даҽа уск анагӡаразы. Анкьагьы афотосинтес абзоурала ауп анефти егьырҭ иҵырхуа абылтәы ахкқәеи ирымоу амчхарагьы аарԥшра шрылшаз.

Амратә система еиуеиԥшым ацәеижьқәа рааигәа-сигәа аҟынтәи иубо Амра ашәагаақәа
Амра аҟынтәи иаауа аультрафиолеттә шәахәаркра антисептикатә ҟазшьа амоуп, уи аӡи еиуеиԥшым амаҭәарқәеи ррыцқьаразы ахархәара алнаршоит. Уи иара убас ауаҩы ицәа ареиқәоит, насгьы егьырҭ абиологиатә ныррақәагьы ҟанаҵоит, иаҳҳәап ацәеижь аҟны авитамин D аиура иацхраауеит. Амратә спектр аультрафиолеттә хәҭа анырра Адгьыл атмосфера аҿы иҟоу аозонтә хҟьа даара иарԥсыҽуеит, убри аҟнытә адгьыл аҿы иҟоу аультрафиолеттә шәахәаркра алассы-лассхара еиуеиԥшым аҟьаҟьарарақәа рҟны еиҭасуеит. Амра шьыбжьон алаԥшҳәаа ахаҿы иахьыҟоу акәакь еиуеиԥшым абиологиатә адаптациақәа ирныруеит, иаҳҳәап, адунеи еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ауаҩы ицәа аԥштәы ианыруеит.

Адгьыл аҟынтәи иаҳбо Амра ажәҩантә сфера иқәланы изнысуа амҩа ашықәс иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Ашықәс зегьы иалагӡаны ажәҩан аҿы хазы игоу аамҭак азы Амра иааннакыло аҭыԥ знысуа амҩа аналемма ҳәа иашьҭоуп, насгьы ахыԥхьаӡара 8 аформа амоуп, аҩада-аладатәи аҵәҩан иаваршәны еиҵыху. Еиҳа иубарҭоу Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу аҽеиҭакра 47° амплитуда змоу аҩада-аладатәи аҵысра ауп (аеклиптикатә ҟьаҟьара 23.5° ажәҩантә екуатор аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны). Иҟоуп ари авариациа даҽа ахәҭакгьы, мрагылара-мраҭашәаратәи аҵәҩан иаваршәны игоу, Адгьыл аорбитатә ныҟәараан аперигелион иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра аизырҳара, афелион иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра агхара ҟазҵо. Абарҭ аныҟәарақәа рҟынтәи актәи (аҩада-алада) ашықәсс аамҭақәа рыԥсахра мзызс иамоуп.

Адгьыл афели акәаԥ иахысуеит ԥхынгәымза алагамҭазы, насгьы Амра иацәыхараны 152 млн км хара ицоит, аперигели акәаԥ — ажьырныҳәамза алагамҭазы, Амра иазааигәахоит 147 млн км абжьаӡарала. Иубарҭоу Амра адиаметр 3% рыла аҽаԥсахуеит абарҭ аҩ-рыцхәк рыбжьара. Абжьаӡара аиԥшымра 5 миллион км рҟынӡа ахьыҟоу азы, Адгьыл афели аҟны аԥхарра 7% рҟынӡа еиҵаны иаиуеит. Абасала, аӡынра аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк иԥхоуп, аладатәи ахәҭаҿы аасҭа, аԥхынра маҷк еиҳа ихьшәашәоуп.

Амра — амҳалдызтә усура змоу еҵәоуп. Иара амҳалдызтә мҽхакы ӷәӷәа амоуп, уи амчра аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, насгьы 11 шықәса рахь знык ахырхарҭа аԥсахуеит, амратә максимум аамҭазы. Амра амҳалдызтә мҽхакы ахкырацәара еиуеиԥшым аеффектқәа рхылҿиаауеит, урҭ зегьы еицҵаны амратә усура ҳәа иашьҭоуп, уахь иаҵанакуеит амратә шәытақәа, амратә цәырҟьарақәа, амратә ԥша аҽеиҭакрақәа, уҳәа убас иҵегьы. Адгьыл аҟны акәзар иахылҿиаауеит аполиартә лашаарақәа иҳаракуи ибжьаратәуи аҟьаҟьарарақәа рҟны, насгьы агеомҳалдызтә ԥшатлакә, аимадара ахархәагақәеи амымцамчхара аиагаратә хархәагақәеи русура иаԥырхагахоит. Убасҵәҟьа ԥсызхоу ацәеижьқәагьы иҽеимкәа ирныруеит (амҳалдызтә ԥшатлакәқәа зԥырхагоу ауаа ахыхь рнаҭоит, рхы ҽеимкәа ирбо иҟанаҵоит). Иҟоуп агәаанагара, Амратә система ашьақәгылареи аҿиареи рҿы амратә усура ароль ду нанагӡеит ҳәа. Иара убас уи адгьыл атмосфера аиҿартәышьагьы ианыруеит.

## Аԥсҭазааратә цикл

*Ихадароу астатиа: **Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи
Амра ахԥатәи абиԥара (апопулиациа I) иаҵанакуа еҵәа қәыԥшуп, аметалл рацәаны измоу, даҽакала иуҳәозар, актәии аҩбатәии абиԥарақәа рҟынтәи аеҵәақәа рцәынхақәа рыла ишьақәгылаз (апопулиациақәа III, II).

Уажәтәи Амра ақәра (еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи ыҟоижьҭеи заҟаамҭа ҵуа), аеҵәақәа револиуциа акомпиутертә модельқәа рыла иԥхьаӡоу, 4,5 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп.

Иҟоуп агәаанагара, Амра 4.5 миллиард шықәса раԥхьа ишьақәгылеит ҳәа, амолекулатә ӡри аԥсҭҳәа агравитациа аныррала ирласны аилаӷәӷәара (иара убасгьы, иҟалап, амолекулатә ӡрии егьырҭ ахимиатә элементқәа ратомқәеи реилаԥсаратә ԥсҭҳәа) Агалактика ҳара ҳахәҭаҿы актәи ахкы аеҵәа аҟалара ахылҿиааит ҳәа. Т Ақәса.

Амра еиԥш идуу аеҵәа ихадоу аишьҭагылаҿы иҟазароуп иааизакны 10 миллиард шықәса раҟара. Абасала, Амра уажәы аԥсҭазааратә цикл агәҭаны иҟоуп. Уажәтәи аамҭазы, амра агәыцәаҿ атермогәыцәтә реакциақәа мҩаԥысуеит, урҭ аӡри агели ахь ииаргоит. Ессекунд, 4 миллион тонна рҟынӡа аматериа Амра агәыцәаҿ амчхарахь ииасуеит, уи иахҟьаны амратә шәахәаркра аеквиваленттә хыԥхьаӡареи амратә неитриноқәа рыцәқәырԥеи ҟалоит.

Амра хәыҷы-хәыҷла аӡритә былтәы ннахцыԥхьаӡа, уи еиҳа-еиҳа ишуеит, насгьы алашара еиҳа иҭынчна, аха хымԥада иацло иалагоит. 5.6 миллиард шықәса ақәраҿ ианынаӡалак, уажәтәи аамҭа аҟнытә 1.1 миллиард шықәса рышьҭахь, ҳара ҳаеҵәа 11% рыла еиҳа илашахоит уажәы аасҭа.

Ари апериод аҟны, агигант ҟаԥшь астадиа аамҭа аҟынӡа, Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аӡра ма шьаҭанкыла аԥсахра ҟалар алшоит, Амра ашәахәа ацлареи аӡы афақь иахылҿиаауа аԥхарратә еффекти ирыхҟьаны апланета аҿықәаҿ аҳауаҟәандара аизҳара иахҟьаны. Абри аамҭазы, Амра иреиҳаӡоу ахықәтә ҳауаҟәандара иазнеиуеит (5800К) иаҳхысызи иаҳԥеиԥшуи рҟны аеволиуциа аамҭа зегьы иалагӡаны асса шкәакәа афаза аҟынӡа; егьырҭ амардуанқәа рҟны афотосфера аҳауаҟәандара еиҳа еиҵахоит.
Иахьатәи аҵакы ала аԥсҭазаара нҵәаргьы, апланетаҿы аԥсҭазаара амшынқәеи аокеанқәеи рыҵаҿы иаанхар алшоит.

Аа-миллиард шықәса ақәра аҟынӡа ианынаӡалак (уажәтәи аамҭа инаркны 3.5 миллиард шықәса рышьҭахь), Амра ашәахәалашара 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы, Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа Венера аҿы уажәы иҟоу аҭагылазаашьақәа иреиԥшхар ауеит: апланета аҿықәантәи аӡы зынӡа иӡуеит, ифақьханы акосмос ахь ицоит. Иҟалап, уи адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭазааратә формақәа зегьы ннарҵәаргьы. Амра агәыцә иҭоу аӡритә былтәы блыцыԥхьаӡа, уи адәахьтәи ахҩа еиҵыҵлоит, агәыцә акшзар — еиҵалалоит, иагьшлоит.

Амра ақәра 10,9 миллиард шықәса ианнеилак (иахьатәи аамҭа инаркны 6,4 миллиард шықәса рышьҭахь), агәыцәаҿ иҟоу аӡри нҵәоит, насгьы уи иахылҵуа агелиум, арҭ аҭагылазаашьақәа рҟны атермогәыцәтә былра злымшо, аиҵаӷәӷәареи аилаӷәӷәахареи иалагоит, уаанӡа “икнаҳаны” изкыз агәыцә аҟнытә иаауаз амчхара анҵәара иахҟьаны. Аӡри абылра иацҵахоит агәыцә адәахьтәи ахҟьа ҵаӷаҿы. Ари аҩаӡараҿы Амра арадиус 1,59 *R*☉ инаӡоит, насгьы ашәахәалашара иахьатәи аамҭа аасҭа 2,21-нтә еиҳахоит. Анаҩстәи 0.7 миллиард шықәса ирылагӡаны, Амра еиҳа ирласны аҽарҭбаалоит (2.3 *R*☉ рҟынӡа), шамахак еиԥымҟьо алашара еиқәырхо, насгьы уи аԥхарра 5500 К рҟынтәи 4900К аҟынӡа илаҟәуеит. Ари афаза анҵәамҭан, 11,6 млрд шықәсанӡа инаӡаны (уажәтәи аамҭа инаркны 7 млрд шықәса рышьҭахь) Амра субгигантхоит.

Инықәырԥшшәа 7.6—7.8 миллиард шықәса рышьҭахь, 12.2 миллиард шықәса анахыҵуа, Амра агәыцә убри аҟара аҽаршуеит, иаакәыршаны иҟоу ахҩаҿы аӡри абылра иаланаргартә аҟынӡа. Уи иахҟьаны аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, убас ала Амра ианиз инаркны иахьыҟаз аишьҭагылара хада ааннажьуеит, насгьы игигант ҟаԥшьхоит, Герцшпрунг-Расселл игигант ҟаԥшьқәа рдиаграмма ақәцәахь ииасны. Ари афазаҿы Амра арадиус иахьатәи аамҭа иаҿырԥшны 256-нтә иазҳауеит. Аеҵәа аҽырҭбаара иахҟьаны уи алашара ӷәӷәала еизҳауеит (2700 хынтә) насгьы ахҟьа 2650 К аҟынӡа ихьшәашәоит. Ишаабо ала, зҽеиҵызхуа Амра адәахьтәи ахҟьақәа уи аамҭазы уажәтәи Адгьыл аорбитаҿы инаӡоит. Аха, аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, уаанӡагьы, аҿықә аҵакыра аизҳарала амра аԥша аӷәӷәахара иахҟьаны, Амра амасса 28% инареиҳаны иацәыӡуеит, уи иахҟьаны Адгьыл Амра еиҳа иацәыхараны иҟоу аорбитахь ииасуеит, убас ала амра адәахьтәи аплазматә хҟьақәа рыла албаадахара иацәцоит. 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл Амра илбаанадараны иҟоуп, избан акәзар Амра аҵәира аццакра иагханы уи анаҩс адәахьтәи ахҩа аӡхаларатә нырра анаҭоит, Адгьыл аорбита дырҩеигь Амра азааигәахарахь иназго .
Адгьыл Амрала албаадахара иацәцаргьы, иқәу аӡы зегьы арчы аҭагылазаашьахь ииасуеит, иӷәӷәаӡоу амратә ԥша уи атмосфера кыднаҳәоит.

Амра аҟазаара ари афаза 10 миллион шықәса раҟара ицалоит. Агәыцә аҟны аҳауаҟәандара 100 млн К аҟынӡа ианынаӡалак, агелиитә мцахәыҵҟьара ҟалоит, насгьы агели аҟынтәи акарбони аҵәыҵәри рсинтез атермогәыцәтә реакциа иалагоит. Амра, амчхара ахыҵхырҭа ҿыц анаиулак, ашәагаа 9,5-нтә *R*☉ еиҵахоит. 100-110 миллион шықәса рышьҭахь, агелиум аҭаҵәахқәа анынҵәалак, аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рҽырҭбаара еиҭаҟалоит, насгьы уи дырҩеигь игигант ҟаԥшьны иҟалоит. Амра аҟазаара ари аамҭазы амч ду змоу амцахәыҵҟьарақәа аҭыԥ рымазаауеит, зны-зынла уи алашара уажәтәи аҩаӡара аасҭа 5200-нтә еиҳахалоит. Уи ҟалоит, избан акәзар уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәа атермогәыцәтә реакциа иалалалоит азы. Амра абри аҩыза аҭагылазаашьаҿы иҟазаауеит 20 миллион шықәса раҟара.

Амра амасса иахьынӡаҭаху иазхом уи аеволиуциа асупернова аԥжәарала ихыркәшахарц азы. Амра агигант ҟаԥшь афаза ианахыслак ашьҭахь, аԥхарратә пульсациақәа ирыхҟьаны уи адәахьтәи ахҩа кылжәахоит, насгьы уи апланетартә наҟәрақәа шьақәнаргылоит. Ари анаҟәра агәҭаны иаанхоит Амра агәыцә иалҵыз аса шкәакәа, даара ицоу, еилаӷәӷәоу аобиект,ашәагаала апланета Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу. Аханатә ари асса шкәакәа аҿықә аҟәандара 120,000 К рҟынӡа амазаауеит, насгьы амратә лашара 3500 аҟынӡа инаӡоит, аха аммиллион-миллиард шықәсқәа рыҩныҵҟа ихьшәашәалоит, иагьҭаалоит. Ари аԥсҭазааратә цикл зыкапан маҷуи ибжьаратәуи аеҵәақәа рзы иҷыдоу акы акәны иԥхьаӡоуп.

## Аструктура

### Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа

Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа адиаграмма
#### Амратә гәыцә

*Ихадароу астатиа: **Амратә гәыцә
Атермогәыцәтә реакциақәа ахьымҩаԥысуа Амра агәҭантәи ахәҭа, арадиус 150-175 нызқь км рҟынӡа змоу (даҽакала иуҳәозар, Амра арадиус аҟнытә 20-25%), амратә гәыцә ҳәа иашьҭоуп. Агәыцә аҟны иҟоу аматериа аилаӷәӷәара инықәырԥшшәа 150,000 кг/м3 ыҟоуп (150-нтә еиҳауп аӡы аилаӷәӷәара аасҭа, насгьы ~6.6-нтә еиҳауп Адгьыл аҿы иҟоу зегьы раасҭа еилаӷәӷәоу аметалл - осмиум аилаӷәӷәара аасҭа), агәыцә агәҭаны аҟәандара 14 млн К еиҳауп. SOHO амиссиа имҩаԥнагаз адыррақәа ранализ иааанарԥшит SOHO амиссиа ахатә ҵәҩан акәшара аццакра кырӡа ишеиҳау, ахҟьаҿы аасҭа.

Агәыцә аҿы имҩаԥысуеит апротон-протонтә термогәыцәтә реакциа, уи иахҟьаны ԥшь-протонк рҟынтәи агелиум-4 ҟалоит. Убри аан, ессекунд 4,26 миллион тонна аматериа радиацианы иҟалоит, аха уи аҵакы маҷуп Амра амасса - 2⋅1027 тоннак иаҿырԥшны. Агәыцә еиуеиԥшым аҭыԥқәа ирылҵуа амч Амра агәҭаҟынӡа ирыбжьоу абжьаӡара иахьыԥшуп. Атеориатә хәшьарақәа инарықәыршәаны, агәыцә аҟныҵәҟьа уи 276,5 Вт/м³ наӡоит. Абасала, ауаҩы икапанҵакыра (0,05 м³) иақәшәоит аԥхарралыҵ 285 КДж/ҽны (1192 кДж/ҽны), уи зыԥсы ҭоу, иҿыхоу ауаҩы иҷыдоу иԥхарралыҵ аасҭа кырӡа еиҵоуп. Амра зегьы иҭнажьуа аԥхарра ҩ-еишьҭагылак рыла еиҵоуп. Абас еиԥш иҟоу имаҷу амчхара аҭыҵра абзоурала, «абылтәы» (аӡри) аҭаҵәахқәа азхоит атермогәыцәтә реакциа миллиард шықәсала аиқәырхаразы.

Агәыцә — Амраҿы атермогәыцәтә реакциа аҟынтәи амчхареи аԥхарреи ахьыҟало ҭыԥзаҵәуп, аеҵәа егьи ахәҭа уи амчхарала ирԥхоуп. Агәыцә амчхара зегьы еишьҭагыланы ахҟьақәа иргәылсуеит, афотосфера аҟынӡа, уи аҟантәи амра ашәахәақәеи акинетикатә мчхареи рхаҿра аманы иҭыҵуеит.

#### Арадиациатә еиҭагара азона

*Ихадароу астатиа: **Арадиациатә еиҭагара азона
Агәыцә ахыхь, уи агәҭантәи амратә радиусқәа 0,2-0,25 инаркны 0,7 рҟынӡа рыбжьара, арадиациатә еиҭагаратә зона ыҟоуп. Ари аҳәааҵакыраҿы амчхара аиагара еиҳарак радиациеи афотонқәа рылбаадареи рхархәарала имҩаԥысуеит. Убри аангьы аплазматә хҟьа иҭнажьуа фотонцыԥхьаӡа ахырхарҭа аплазма илбаанадаз иарбан фотонқәоу зынӡа иадҳәалаӡам, убри аҟнытә уи ашәахәа ахьыҟоу анаҩстәи аплазматә хҟьахьы инеир алшоит, мамзаргьы ҵаҟатәи ахҟьақәа рахьгьы ихынҳәыр ауеит. Убри иахҟьаны, зныкымкәа-ҩынтәымкәа иҭыҵуа афотон (аханатә агәыцә аҟны иҟалаз) аконвективтә зона ианазнеиуа аамҭа ацыԥҵәаха, Амра иахьатәи амодельқәа рыла, 10 нызқь шықәса инаркны 170 нызқь шықәса рҟынӡа ақәшәар алшоит (зны-зынла иаҳԥыло амиллион шықәсқәа рхыԥхьаӡара мыцхәны иԥхьаӡоуп).

Ари азонаҿы аҳауаҟәандара аиҭашәара ахҟьаҿы 2 миллион К инаркны аҵаулараҿы 7 миллион К рҟынӡа инаӡоит. Убри аамҭазы, ари азонаҿы амакроскоптә конвекциатә ныҟәарақәа ыҟаӡам, уи иаҳәоит аҟәандара
адиабатикатә градиент арадиалтә еиҟаратәратә градиент аасҭа ишеиҳау. Аиҿырԥшразы, асса ҟаԥшьқәа рҿы ақәыӷәӷәара аматериа аилалара изаԥырхагахаӡом, аконвекциатә зона агәыцә аҟынтәи иаразнак иалагоит. Ари азонаҿы ахәҭаҷ аилаӷәӷәара 0,2 (ахҟьаҿы) инаркны 20 (аҵаулараҿы) г/см3 рҟынӡа аҽаԥсахуеит.

#### Амра аконвективтә зона

Амратә гранулақәа (DKIST ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)
Агранулиациа зкәыршоу амратә шәыта асахьа (DKIST ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)
*Ихадароу астатиа: **Аконвективтә зона
Амра аҿықә азааигәара, аматериа аԥхарреи аилаӷәӷәареи азымхо иалагоит аиҭашәахәаркрала амчхара инагӡаны аиагара азы. Аплазма аикәарҳәратә еилалара мҩаԥысуеит, нас амчхара ахҟьахьы (афотосферахь) аиагара ҟалоит еиҳарак ахәҭаҷ ахаҭа аныҟәарақәа рыла. Ганкахьала, афотосфера аҟны иҟоу ахәҭа, аҿықәаҿ ихьшәашәо, аконвективтә зона аҵауларахь иҭалоит. Даҽа ганкахьала, ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоу ахәҭа арадиалтәи аиагаратә зона аҟынтәи ашәахәаркра аиуны хыхьҟа ихалоит, насгьы аҩ-процесскгьы крызҵазкуа аццакра рыманы имҩаԥысуеит Амчхара аиагара ари аҩыза аметод аконвекциа ҳәа иашьҭоуп, 200,000 км рҟынӡа иҟоу Амра ахҟьаҵаҟатәи ахҟьа — уи ахьыҟало аконвективтә зона ҳәа иашьҭоуп. Ахҟьа уазааигахацыԥхьаӡа аҳауаҟәандара еиҵахоит бжьаратәла 5800 К аҟынӡа, арчы аилаӷәӷәара Адгьыл аҳауа аилаӷәӷәара аҟнытә 1/1000 аҟынӡа еиҵаны иҟалоит.

Иахьатәи адыррақәа рыла, амратә процессқәа рфизикаҿы аконвективтә зона иааннакыло аҭыԥ ҷыдала иӷәӷәоуп, избан акәзар уи аҟны ауп амратә материа еиуеиԥшым аныҟәарақәа ахьцәырҵуа. Аконвективтә зонаҿы иҟоу атермоцәқәырԥақәа ахҟьаҿы агранулақәеи (атермикқәа рықәцәақәа) асупергранулиациеи рхылҿиаауеит. Ацәқәырԥақәа рымҽхак бжьаратәла 1—2 км/с, насгьы иреиҳау арбагақәа 6 км/с инаӡоит. Агранула аԥсҭазаара аамҭа 10-15 минуҭ ыҟоуп, уи аамҭала арчы зныкҟьара агранула акәшара аамҭа иашьашәалоит. Убри аҟнытә, аконвективтә зона аҿы иҟоу атерммикқәа Бенард ииачеикақәа рышьақәгылара иацхраауа аҭагылазаашьақәа еиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы иҟоуп. Иара убас, ари азонаҿы аныҟәарақәа амҳалдызтә динамо аеффект цәырнагоит, уи инақәыршәаны, иуадаҩу ашьақәгылашьа змоу амҳалдызтә мҽхакы дырҿиоит.

### Амра атмосфера

Амра аҿықәан агранулақәа рныҟәара, аҭыхымҭа Швециатәи амратә телескоп
Амратә оптикатә телескоп (СОТ) амҩаныза Hinode аҿы иҭыху Амра ахҟьеи агәыргьыни рсахьа. Иҟаҵоуп ажьырныҳәамза 12, 2007 шықәсазы
2010 шықәса нанҳәамза 19 рзы аспектр аультрафиолеттә регион аҿы Амра «имцу аԥштәқәа » рыла иҭыху афотосахьа. Амратә динамика аобсерваториала иҟаҵаз
#### Афотосфера

*Ихадароу астатиа: **Афотосфера
Афотосфера (алашара зхылҵуа ахҟьа) иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә. Уи ажәпара оптикатә жәпара инықәырԥшшәа 2/3 цырак еиԥшуп. Иҵабыргу ашәагаақәа рыла, афотосфера ажәпара 100 инаркны 400 км рҟынӡа инаӡоит, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла. Амра аоптикатә (иубарҭоу) шәахәаркырақәа рыхәҭа хада афотосфера аҟынтәи ауп ишаауа, аха еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа рҟынтәи ашәахәаркрақәа уажәшьҭа ҳара ҳҟынӡа изааӡом. Аҳауа аԥхарра 6600 К инаркны 4400 К рҟынӡа илаҟәуеит, афотосфера адәахьтәи аҵкар иазааигәахацыԥхьаӡа.

Афотосфера мчызмоу аԥхарра иааизакны 5772 К ыҟоуп. Уи ԥхьаӡазар ҟалоит Стефан-Болцман изакәан ала, уи инақәыршәаны ацәеижь еиқәаҵәа арадиациатә мчхара ацәеижь аԥхарра аԥшьбатәи аҩаӡара ишиашоу иаҟароуп. Ари аҭагылазаашьақәа рҿы аӡри шамахамзар инеитралтәны иаанхоит. Афотосфера иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә, уи ала Амра ашәагаа, Амра аҟынтәи абжьаӡара, уҳәа убас егьырҭгьы алкаара ҟалоит. Афотосфераҿы иҟоу арчы еиҳа иҵаӷоуп аҟынтә, уи аҵәира аццакыра акырӡа еиҵоуп, ацәеижь кьакьақәа рыҵәира аццакра аасҭа. Убри аамҭазы, аекватортәи аполартәи ахәҭақәа рҿы арчы еиҟарамкәа иныҟәоит – аекватор аҿы 24 мшы рыла иҭагьежьуеит ҟанаҵоит, аполиусқәа рҿы – 30 мшы рыла.

#### Ахромосфера

*Ихадароу астатиа: **АхромосфераHα** афильтр змоу ателескоп ала иҭыху Амра асахьа еилыкка иаанарԥшуеит уи ахромосфера
Ахромосфера (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә χρῶμα – аԥштәы, σφαῖρα - ампыл, асфера) — афотосфера иакәыршоу, 2000 км рҟынӡа ашәпара змоу Амра адәахьтәи ацәа. Амратә атмосфера ари ахәҭа ахьӡ ахыҵхырҭа аԥштәы ҟаԥшь иадҳәалоуп, уи зыхҟьо Балмер иеишьҭагыла аҟынтәи Н-альфа ҟаԥшь аӡри ашәахәаркра ацәаҳәа ахромосфера иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аԥыжәара ахьамоу ауп. Ахромосфера аҩадатәи аҳәаа иалкаау аҿықә еиҟара амаӡам; еиԥмырҟьаӡакәа уи аҟынтәи спикула ҳәа изышьҭоу ицоу аҭҟьарақәа мҩаԥысуеит. Аамҭак ааҩныҵҟа иубарҭоу аспикулақәа рхыԥхьаӡара бжьаратәла 60-70 нызқь рҟынӡа инаӡоит. Убри азы, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭан, италиатәи астроном Секки, ателескоп ала ахромосфера дахәаԥшуа, уи амца зку апрериақәа ирҿирԥшит. Ахромосфера аҳауаҟәандара еизҳауеит аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа 4000 инаркны 20,000 К рҟынӡа (10,000 К еиҳаны аҳауаҟәандара ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа имаҷуп).

Ахромосфера аилаӷәӷәара рацәаӡам, убри аҟнытә ашәахәа азхом иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы ахылаԥшразы. Аха амра зегь рыла ианҭашәо, Амза илашо афотосфера анаҵәахуа, уи ахыхь иҟоу ахромосфера убарҭахоит, насгьы иҟаԥшьны икаҷҷоит. Уи адагьы, иҷыдоу ацәаҳәа ҭшәақәа змоу аоптикатә фильтрқәа рыла ианакәызаалакгьы рыхәаԥшра ҟалоит. Хыхь зыӡбахә ҳәаз 656,3 нм ацәқәырԥа аура змоу Н-альфа ацәаҳәа анаҩсгьы, афильтр еиқәыршәазар ауеит Ca II K (393,4 нм) ацәаҳәеи Ca II H (396,8 нм) ацәаҳәеи рҟны.

Абарҭ ацәаҳәақәа рҿы иубарҭоу ахромосфератә еиҿкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит:

* Амра аҿықә зегьы хызҩо, 30 нызқь км адиаметр змоу супергрануляциатә иачеикақәа ирыкәшо ацәаҳәақәа рыла ишьақәгылоу ахромосфератә еихда;
* афлоккулқәа – аԥсҭҳәа еиԥшу илашоу ашьақәгыларақәа, еиҳарак амҳалдызтә мҽхакыӷәӷәақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу – зыԥсы ҭоу ҭыԥқәа, лассы-лассы амра ашәытақәа ирыкәшо;
* Ахәыцқәеи ахәыцссақәеи — еиуеиԥшым аҭбаареи аиҵыхреи змоу ацәаҳәа еиқәаҵәақәа роуп, афлоккулқәа реиԥш, лассы-лассы активтә ҭыԥқәа рҿы иҟоу.

#### Агәыргьын

*Ихадароу астатиа: **Амратә гәыргьын
1999 шықәсазтәи амшмыхәлаан амра агәыргьын.
Амра асахьа мшаԥы 9, 2013 шықәса. NASA/SDO аиллиустрациа
Агәыргьын — Амра аҵыхәтәантәи адәахьтәи ахҩа ауп. Агәыргьын еиҳарак еиқәыршәоуп амратә ԥша шьақәзыргыло шәнызқьла, уимоу миллион километра инареиҳаны ҳкосмос ахь ицо ацәырҵрақәеи амчхаратә ԥжәарақәеи рыла. Ибжьаратәу агәыргьынтә ҳауаҟәандара 1 инаркны 2 миллион К рҟынӡа шьақәнаргылоит, насгьы иреиҳау, хазы игоу ҭыԥқәак рҿы, 8 инаркны 20 миллион К рҟынӡа. Аҳауаҟәандара шыҳаракугьы, уи абла иабартә иҟалоит амра зынӡаск ианҭашәо аамҭазы, избанзар агәыргьын аҟны аматериа аилаӷәӷәара маҷӡоуп, убри аҟнытә уи алашарагьы рацәаӡам. Ари ашьаҭа зеиԥшыҟам ала арԥхара ӷәӷәа амҳалдызтә еиҭеидҳәалареи аинҟьаратә цәқәырԥақәа рнырреи ирыхҟьоит (шәахәаԥш агәыргьын арԥхара апроблема). Агәыргьын аформа амра аусуратә цикл афаза иаҿыԥшны аҽаԥсахуеит: зегь раасҭа аус анауа аамҭазы уи аформа гьежьуп, зегь раасҭа аусура анмаҷу — амра аекватор иаваршәны еиҵыхуп. Агәыргьын аԥхарра даараӡа иахьыҳараку азы, уи аультрафиолеттәи арентгентәи ашәахәақәа рыбжьаӡараҿы иӷәӷәоу ашәахәақәа ҭнажьуеит. Урҭ ашәахәаркрақәа адгьыл атмосфера изалсӡом, аха ауаа акосмостә ӷбақәа рыла урҭ рыҭҵааразы алшара роуит. Агәыргьын еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ашәахәаркрақәа еиҟарамкәа иҟалоит. Иҟоуп ицоу зыԥсы ҭоуи иҭынчуи аҭыԥқәа, иара убасгьы 600,000 К аԥхарра лаҟә змоу акороналтә кылҵәарақәа, урҭ рҟынтәи амҳалдызтә цәаҳәақәа акосмос ахь инеиуеит. Ари («иаарту») амҳалдызтә конфигурациа ахәҭаҷқәа Амра ԥынгылада ацәцара рылнаршоит, убри аҟынтә амратә ԥша еиҳарак акороналтә кылҳарақәа рҟынтәи иҭыҵуеит.

Амратә гәыргьын иубарҭоу аспектр еиуеиԥшым х-компонентк рыла ишьақәгылоуп, урҭ L, K, F компонентқәа ҳәа ирышьҭоуп (мамзаргьы, L-гәыргьын, K-гәыргьын, F-гәыргьын; L-компонент даҽа хьӡык амоуп Е-гәыргьын. К-компонент —еиԥымҟьо акорона аспектр. Аемиссиатә L-компонент убаратәы иҟоуп Амра иубарҭоу аҵкар аҟынтәи аҳаракыра 9-10 рҟынӡа(Амра акәакьтә адиаметр — 30′ раҟара) насгьы уи аҩадахьы, Фраунгофер испектр убаратәы иҟоуп, афотосфера аспектр еиԥшу. Уи амратә гәыргьын F-компоненту шьақәнаргылоит. 20′ рҟынӡа аҳаракыраҿы F-компонент агәыргьын аспектр аҿы аҳра ауеит. Аҳаракыра 9-10 аҩнуҵҟатәии адәахьтәии агәыргьынқәа еиҟәызшо ҳәааны иахәаԥшуеит. 20 нм еиҵоу ацәқәырԥа аура змоу Амра ашәахәаркрақәа зегьы агәыргьын иахылҵуеит. Уи иаанаго убри ауп, иаҳҳәап, аларҵәара змоу Амра афотосахьақәа рҟны абарҭ ацәқәырԥа аурақәа рҿы 17.1 нм (171), 19.3 Å (193 Å) иубарҭоуп амратә гәыргьын мацара уи ахәҭаҷқәа шамоу, ахромосфереи афотосфереи ракәзар — иубарҭаӡам. Амра аладатәи аҩадатәи аполиусқәа шамахак еснагь ирымоу агәыргьынтә кылҳарақәа ҩба, иара убас егьырҭ, аамҭала уи ахҟьаҿы ицәырҵло, шамахамзар зынӡаск арентгентә шәахәаркра аурыжьӡом.

#### Амра аԥша

*Ихадароу астатиа: **Амра аԥша
Амратә ԥша аныррала Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аԥсахра
Амратә гәыргьын адәахьтәи ахәҭа аҟынтәи, амратә ԥша аауеит - аионизациа зызу ахәҭааҷқәа рыцәқәырԥа (еиҳарак апротонқәа, аелеқтронқәа, α-хәҭаҷқәа), еиҳа-еиҳа аилаӷәӷәара иагхо агелиосфера аҳәаақәа рҟынӡа зҽалазырҵәо. Амратә ԥша ҩ-компоненткны еиҟәыршоит – иҭынчу амратә ԥша, иццаку амратә ԥша ҳәа. Иҭынчу амратә ԥша аццакра инықәырԥшшәа 400 км/с амоуп, насгьы аҟәандареи 1,4—1,6⋅106 К, еилазаашьалагьы иазааигәаны агәыргьын иашьашәалоит. Иццакуа амратә ԥша раҟара 750 км/с аццакра амоуп, насгьы аԥхарра 8⋅105 К рҟынӡа, еилазаашьала афотосфера амаҭәашьар еиԥшуп. Иҭынчу амратә ԥша ҩынтә еиҳа еилаӷәӷәоуп, насгьы иццакуа аԥша аасҭа ҩынтә еиҳа еиҵаны иҭышәынтәалоуп. Иҭынчу амратә ԥша еиҳа иуадаҩу аилазаашьа амоуп, атурбулентра ахьыҟоу аҭыԥқәа зцу.

Бжьаратәла, Амра аԥша иацны секундк ахь 1,3⋅1036 хәҭаҷк ҭнажьуеит. Убри аҟнытә, Амра акапан зегьы ацәыӡра(иалкаау ашәахәаркра хкы азы) шықәсык ахьтә 2-3⋅10−14 амратә масса шьақәнаргылоит. 150 миллион шықәса ирылагӡаны иҟало ацәыӡ Адгьыл амасса иаҟароуп. Адгьыл аҿы иҟоу Адгьыл аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы амратә ԥша аԥырхагақәа ирыдҳәалоуп, агеомҳалдызтә ԥшацәгьақәеи аполиартә лаашаарақәеи уахь иналаҵаны.

Раԥхьаӡатәи амратә ԥша аҟазшьақәа ишиашоу ршәарақәа ҟаҵан 1959 шықәса ажьырныҳәамзазы, Асоветтә станциа «Луна-1» ала. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган асцинтиллиациатә хҩылаагеи арчытә ионизациа адетектори рыла. Хышықәса рышьҭахь, абри аҩыза ашәарақәа мҩаԥыргеит америкатәи аҵарауаа «Маринер-2» ҳәа изышьҭоу астанциа рхы иархәаны. 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, SOHO амҩанызаҿы иҟаз аультрафиолеттә гәыргьынтә спектрометр (UVCS) ахархәарала, амратә ԥша ццакы амратә полиусқәа рҟны ахьцәырҵуа аҭыԥқәа рхылаԥшрақәа мҩаԥган.

## Амра амҳалдызтә мҽхакқәа

### Амра амҳалдызтә ммҽхаакқәа рхылҵшьҭреи рыхкқәеи

Амрахь амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа. Аплазматә цәаҳәақәа амҳалдызтә мҽхакы аҵәҩанқәа ирываргыланы еиҵыхуп
Амратә плазма иахьынӡаҭаху афымцамҩангара амоуп азы, уи аҿы афымцатә токқәа, насгьы уи иахҟьаны амҳалдызтә мҽхакқәа цәырҵыр алшоит. Амратә фотосфераҿы ишиашоу иубаратәы иҟоу амҳалдызтә мҽхакқәа ҩ-хкык рыла еихыршоит, рмасштаб заҟароу инақәыршәаны.

Амасштаб ду змоу (*азеиԥш* мамзаргьы *адунеизегьтәи*) амҳалдызтә мҽхакы Амра ашәагаа иаҟароу иаҟазшьоу ашәагаа змоу, афотосфера аҩаӡараҿы абжьаратәи амчхара амоуп, гауссқәак рҟынӡа. Амратә усура ацикл аминимум аҿы, уи адипольтә еиҿкаара амоуп, аха амратә полиусқәа рҿы аҭыԥ амчра ҳаракӡоуп. Анаҩс, амратә усура ацикл амаксимум иазааигәахацыԥхьаӡа, аполиусқәа рҿы аҭыԥ аӷәӷәарақәа хәыҷы-хәыҷла иагхоит, насгьы ацикл максимум ашьҭахь шықәсык-ҩышықәса рышьҭахь акымзарак акы ҟалоит (“амратә мҳалдызтә мҽхакы аиҭарсра” ҳәа изышьҭоу). Ари афазаҿы, Амра амҳалдызтә мҽхакы зегьы зынӡа иӡуам, аха уи аилазаашьа адипольтә акәымкәа, аквадруполтә ҟазшьа аанахәоит. Уи ашьҭахь, амратә диполь аинтенсивра ҩаԥхьа еизҳауеит, аха уи аамҭазы уи даҽа поляритетк амазаауеит. Абасала, Амра азеиԥш мҳалдызтә мҽхакы аԥсахрақәа рцикл наӡа зегьы, адырга аԥсахра ҳасаб азуны, амра аусура 11 шықәсатәи ацикл аамҭа ҩынтә ишьҭыхны иаҟароуп — инықәырԥшшәа 22 шықәса («Хеил изакәан»).

Амреи змасштаб маҷу (*аҭыԥантәи*) аполеқәеи еиҳа иҳараку аполеқәа рымчреи еиҵоу аиҭаҟалареи рыла иалкаауп. Зегь раасҭа иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа (азықь гауссқәа рҟынӡа) амратә цикл иреиҳау аамҭазы амратә шәытақәа ргәыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Абри аан, ибжьааԥнытәу аҭагылазаашьа ҳәа иԥхьаӡоуп, ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакы агәыԥ мраҭашәаратәи (“ахы”) ахәҭаҿы иҟоу, иреиҳау ашәытагьы уахь иналаҵаны (“агәыԥ аԥхьагылаҩ” ҳәа изышьҭоу), Амра иашьашәало аполиус аҟны амҳалдызтә мҽхакы зегьы аполиаритет ианақәшәо (“p-полиаритет), мрагыларатәи (аҵыхәатә) ахәҭаҿы — уи иаҿагылоуп (f-полиаритет»). Абасала, амра ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакқәа, еиҳарак, абиполиартә ма амультиполиартә шьақәгылашьа рымоуп. Афотосфераҿгьы амҳалдызтә мҽхакы ауниполиартә ҭыԥқәагьы убаратәы иҟоуп, урҭ, амратә шәытақәа ргәыԥқәа реиԥш акәымкәа, аполиусқәа ирзааигәаны иҟоуп, насгьы амҳалдызтә мҽхакы амчра акырӡа еиҵоуп (гауссқәак), аха аҭыԥҭаӡареи аԥсҭазаара аамҭеи еиҳауп (Амра еикәшарақәак рҟынӡа).

Аҵарауаа реиҳараҩык еицырзеиԥшу ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, амратә амҳалдызтә мҽхакы аконвективтә зона ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟалоит агидромҳалдызтә конвективтә динамо амеханизм ахархәарала, анаҩс амҳалдызтә ӡсара аныррала афотосферахь ихылоит. Уи амеханизм ауп амратә мҳалдызтә мҽхакы 22-шықәсатәи ациклра алзыршогьы.

Иҟоуп иара убасгьы раԥхьатәи (даҽакала иуҳәозар, Амра иаццәырҵыз) ,мамзаргьы даара акыр зхыҵуа амҳалдызтә мҽхакы аконвективтә зона аҵаҟа - арадиациатә зонеи Амра агәыцәи рҿы ишыҟаз узырбо ҷыдарақәак.

### Амра аусуреи амра ацикли

*Ихадароу астатиа: **Амра аусура
Амраҿы иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа рышьақәгылара иахылҿиаауа ацәырҵрақәа реизга “амратә усура” ҳәа иашьҭоуп. Абарҭ амҽхакқәа афотосфера аҿы амратә шәытақәа реиԥш иааԥшуеит, насгьы амратә цәыҵҟьарақәа, ирццаку ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥақәа рыҟалара, Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәа рыҩаӡарақәа рыԥсахрақәа, амасса агәыргьыынтә ҭыжьрақәа, амратә ԥша аԥырхагақәа, агалактикатәи акосмостәи ацәқәырԥақәа реиҭныԥсахлара реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа дырҵысуеит.

Амра аусура агеомагниттә усура аҽеиҭакрақәа ирыдҳәалоуп (амагниттә ԥшацәгьақәагьы уахь иналаҵаны), урҭ Адгьыл аҟынӡа инеиуа апланетабжьаратә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аԥырхагақәа ирыхҟьоуп, урҭгьы Амраҿы иҟоу активтә цәырҵрақәа ирыхҟьоуп.

Амра аусура аҩаӡара еиҳа иеиҳаны еицырдыруа арбагақәа иреиуоуп Вольф ихыԥхьаӡара, уи Амра иубаратәы иҟоу асферабжаҿы иҟоу амратә шәытақәа рхыԥхьаӡара иадҳәалоуп. Амратә усура иааизакны аҩаӡара аамҭа цыԥҵәахала аҽаԥсахуеии, инықәырԥшшәа 11 шықәса раҟара аамҭа зҵазкуа (“амратә усуратә цикл” мамзаргьы “жәеизашықәсатәи ацикл” ҳәа изышьҭоу). Ари апериод ииашаҵәҟьаны еиқәырхаӡам, XX-тәи ашәышықәсазы 10 шықәса иазааигәан, аха аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны уи 7 шықәса инаркны 17 шықәса рҟынӡа еиҭасуан. Амратә усура ациклқәа ишаԥу еиԥш еишьҭагыло ахыԥхьаӡарақәа рықәрыҩуеит, иалхыз раԥхьатәи ацикл инаркны, змаксимум 1761 шықәсазы иҟаз. 2000 шықәсазы 23-тәи амра ацикл амаксимум ыҟан.

Иҟоуп иара убасгьы еиҳа кыраамҭа имҩаԥысуа амратә усура авариациақәагьы. Убас, XVII-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы амра аусура, ҷыдала уи жәеизашықәсатәи ацикл даараӡа иԥсыҽхеит (Маундер иминимум). Иара уи ааамҭазы, Европа бжьаратәла ашықәстәи аҳауаҟәандарақәа реиҵахара азгәаҭан (Аҵаара ааамҭацыԥҵәаха имаҷ ҳәа изышьҭоу), иҟалап уи зыхҟьаз амра аусура Адгьыл аклимат ианаҭаз анырра акәзар. Иҟоуп иара убасгьы агәаанагара, адунеи аглобалтә ԥхарра зыдҳәалоу XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы иазгәаҭаз адунеи аҿы амра аусура аизырҳара ауп ҳәа. Аха, иага ус акәзаргьы, ас еиԥш иҟоу аеффект амеханизмқәа макьана иахьынӡахәҭоу еилкаам.

Ахылаԥшрақәа рҭоурыхаҿ иреиҳау амратә шәытақәа ргәыԥ ҟалеит 1947 шықәса мшаԥымзазы амра аладатәи агьежьбжаҿы. Иреиҳау уи аура 300,000 км ыҟан, иреиҳау аҭбаара — 145,000 км, иреиҳау аҭыԥҵакыра Амра асферабжа аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷқәа 6000 иреиҳан (АМА), уи Адгьыл аҿықә 36-нтә раҟара еиҳан. Амра ҭашәаанӡатәи асааҭқәа рзы агәыԥ блала имарианы иубарҭан. Пулковотәи аобсерваториа акаталог инақәыршәаны, ари агәыԥ (1947 шықәсазтәи No 87) 1947 шықәса хәажәкыра мза 31 инаркны мшаԥы 14-нӡа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу Амра асферабжа иқәланы ицон, уи иреиҳау аҭыԥҭаӡара 6761 аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷ (АМА) шьақәнаргылеит, агәыԥ иреиҳау ашәыта аҭыԥҵакыра иреиҳау арбага — 5055 ама; Агәыԥ аҿы ашәытақәа рхыԥхьаӡара 172-нӡа инаӡон.

### Амра зҽызыԥсахуа еҵәак аҳасабала

Амра амҳалдызтә усура аамҭа-аамҭала аҽахьаԥсахуазы, уи иацны алашарагьы (мамзаргьы Амратә циклра) аҽаԥсахуеит аҟнытә, еиҭасуа еҵәаны иԥхьаӡатәуп. Иреиҳау аусура аныҟоу ашықәсқәа раан, Амра еиҳа илашоуп, еиҵаӡоу аусура ашықәсқәа раан аасҭа. Амратә константа аԥсахрақәа рамплитуда 0.1% инаӡоит (абсолютнтә еизшәарақәа рыла уи 1 Вт/м², амратә константа абжьаратәи арбага — 1361,5 Вт/м²).

Иара убас, аҵарауаа шьоукы Амра еиҵоу активра змоу еиҭасуа аеҵәақәа рыкласс иахырыԥхьаӡалоит BY Агәылшьаԥ еиԥшу. Арҭ реиԥш иҟоу аеҵәақәа рыхҟьа ашәытақәа рыла ихҩоуп (аҭбаара зегьы аҟынтәи 30% рҟынӡа), насгьы аеҵәақәа рыгьежьра абзоурала урҭ рыцырцыррагьы аҽеиҭакрақәа убарҭоуп. Амраҿы ас еиԥш иҟоу аҽеиҭакра даара иԥсыҽуп.

## Апланетатә система

*Ихадароу астатиа: **Амратә система
Амра хыԥхьаӡара рацәала иара еиҵоу ажәҩантә цәеижьқәа акәшоит, иаҳҳәап:

* Аа-планета дуқәаки (Меркури, Венера, Адгьыл, Марс, Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун) урҭ рымҩанызақәеи.
* Астероидқәеи апланета ссақәеи рацәаны, астероидтә маҟеи Коипер имаҟеи рҟны зҽеизызго.
* Акометақәа.

Абарҭ ацәеижьқәа рҟынтә зегь реиҳа ихараны иҟоу, Амра аҟынтә 100 а. ц. раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп.
Амратә система иара убасгьы иахырыԥхьаӡалоит даҽа 1000-нтә раҟара еиҳа ихараны иҟазар акәу Оорт иԥсҭҳәагьы. Амратә система аобиектқәа зегьы Амра аныҟалаз аамҭазы ишьақәгылеит, Амра злашьақәгылаз арчысабатә ԥсҭәҳәа аҟынтәи.

## Амреи Адгьыли

Акосмос аҟынтәи Адгьыл аԥшраҵәҟьагьы — зегьынџьара амра ашәахәаркра апланета ианаҭо анырра иалҵшәоуп
Аԥхынтәи амра каххаа абна иалԥхоит
Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркра аспектралтә диапазон даараӡа иҭбаауп - арадио цәқәырԥақәа инадыркны арентгентә шәахәақәа рҟынӡа - аха уи иреиҳау аинтенсивра ахьыҟоу иубаратәы иҟоу алашараҿы ауп (аспектр аҩежь-иаҵәатә хәҭа).

Ауааи, аԥстәқәеи, аҵиаақәеи рзы амра ашәахәа даараӡа акраҵанакуеит. Урҭ рҟынтәи еиҳарак рзы алашара ациркадтә ритм аԥсахуеит. Абасала, ҭҵаарақәак изларҳәо ала, ауаҩы 1000 лиукс инареиҳаны аинтенсивра змоу алашара анырра инаҭоит, насгьы уи аԥштәгьы аҵакы амоуп. Адгьыл есышықәса бжьаратәла амра лашара маҷны изоууа ахәҭақәа рҟны, иаҳҳәап, атундра, ишьақәгылоит аҳауаҟәандара лаҟәы (аӡын -35°C рҟынӡа), аҵиаақәа реизҳара аамҭа кьаҿ, абиоеиуеиԥшымра маҷ, насгьы аҵиаа кьаҿқәа.

Аҵиаа абӷьы иаҵәақәа рҿы ахлорофилл ҳәа изышьҭоу апигмент иаҵәа ыҟоуп. Ари апигмент афотосинтез аамҭазы алашара амчхара ацәҟьа аҳасабала аус ауеит, афотосинтез —алашаратә мчхара ахархәарала акарбон адиоксиди аӡи рҟынтәи аорганикатә маҭәашьарқәа реилаҵара еиланаршуа ареакциақәа рцикл. Афотосинтез аалыҵқәа иреиуоуп аҵәыҵәри. Абасала, афотосинтез Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазаара алнаршоит. Аԥстәқәа рыԥсы ҭоуп аҵиаақәа ахьырфо абзоурала, урҭ Амра амчхара ахимиатә еилаҵақәа рымчхара аҳасабала еизыргоит, насгьы урҭ иҭрыжьуа аҵәыҵәри рыԥсыԥлагаҩагарала.

Адгьыл ахҟьеи аҳауа ҵаҟатәи ахәҭақәеи — тропосфероуп, аԥсҭҳәақәа ахьышьақәгыло, егьырҭ аметеорологиатә цәырҵрақәа ахьыҟало, ишиашоу Амра аҟынтәи амчхара роуеит. Атмосфера-Адгьылтә системахь еиҳарак амчхара аҭалара амра ашәахәақәа рыла еиқәыршәоуп 0,1 инаркны 4 мкм рҟынӡа аспектртә диапазон аҿы. Убри аангьы, 0,3 мкм инаркны 1,5–2 мкм аҟынӡа Адгьыл атмосфера амра ашәахәақәа рзы шамахамзар зынӡаск иҵәцоуп. Аспектр аультрафиолеттә ҭыԥ аҿы (0,3 мкм еиҵоу ацәқәырԥақәа рзы) ашәахәаркрақәа еиҳарак 20–60 км аҳаракраҿы иҟоу аозонтә хҟьа илбаанадоит. Арентгентә шәахәаркрақәеи агамма-шәахәаркрақәеи Адгьыл ахҟьаҟынӡа шамахамзар изнеиуам. Адгьыл атмосфера анҭыҵ 1 астрономтә еизак ахьынӡаҟоу амра ашәахәаркра амчхара аилаӷәӷәара 1367 Вт/м² (амратә константа) аҟара. 2000-2004 шықәсқәа рзтәи адыррақәа рыла, аамҭеи адгьыл аҿықәи рҟны бжьаратәла ишьҭыху, ари ацәқәырԥа 341 Вт/м² ишьақәнаргылоит, мамзаргьы 1.7417⋅109 Вт адгьыл ахҟьа зегьы хаҭәааны иуԥхьаӡозар (Амра алашара наӡа 2.21-нтә раҟара еиҳауп).

Уи анаҩсангьы, амратә гәыргьын аҟынтәи аццакра 300—1200 км/с аманы адәахьтәи акосмос ахь ицо(амратә ԥша) аионизациа зызу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа (еиҳарак агели-ӡритә плазмахь) Адгьыл атмосферахь иҭалоит. Апланета аполиусқәа рзааигәара иҟоу аҭыԥқәа жәпакы рҿы, уи аполиартә лашарақәа ахылҿиаауеит ("аҩадатәи алашарақәа"). Иара убас, амратә ԥша иадҳәалоуп егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа рацәаны, урҭ рхыԥхьаӡараҿы аамҳалдызтә ԥшацәгьақәагьы. Амҳалдызтә ԥшацәгьақәа адгьыл иқәынхо ацәеижьқәа ирнырлар рылшоит. Арҭ реиԥш иҟоу аныррақәа ҭызҵаауа абиофизика аҟәша агелиобиологиа ахьӡуп.

Иара убас ԥсы зхоу ацәеижьқәа рзы акырӡа аҵанакуеит амра аультрафиолеттә диапазон аҿы ашәахәаркра. Убас, аультрафиолет аныррала ихымԥадатәу авитамин D ҟалоит. Уи ацәмаҷра аан, ачымазара ӷәӷә - арахит цәырҵуеит. Аультрафиолеттә шәахәақәа рыҟамзаара иахҟьаны, инормоу акальциум аиура еилагахар алшоит, уи иахҟьаны ашьа зҭаныҟәо адассақәа рыԥсыҽра еизҳауеит, ахәҭаҷқәагьы хьысҳахоит. Аха аультрафиолет кыраамҭа анырра аныҟанаҵоу амеланома арҵысуеит, иара убас еиуеиԥшым ацәа акьыба ахкқәа цәырнагоит, насгьы ажәра арццакуеит, аканҵыҵырақәа ҟанаҵоит. Адгьыл имыцхәу ашәахәаркрақәа рҟынтәи аозон ахҟьа иахьчоит, уи ыҟамызҭгьы аԥсҭазаара зынӡагьы аокеанқәа рҳәаа ахысра залшомызт ҳәа агәаанагара ыҟоуп.

### Амшмыхәлақәа

*Ихадароу астатиа: **Амшмыхәла
Амшмыхәла наӡа аамҭазы амра агәыргьын аицылара аамҭа кьаҿ аҩнуҵҟа иубар алшоит
Амшмыхәлақәа рыӡбахә ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа рҿгьы иуԥылоит. Аха еиҳарак арыцхәқәа зну ахҳәаақәа ыҟоуп Мраҭашәаратәи Европа абжьаратәи аамҭақәа ирыҵаркуа ахроникақәеи анналқәеи рҿы. Иаҳҳәап, Триртәи Максимин амшмыхәла аӡбахә ҳәо, иҩуан: «538 шықәса, жәабран 16 рзы, асааҭ акы инаркны ахԥатәи асааҭ аҟынӡа амшмыхәла ыҟан» ҳәа.

Аҵлақәа рыбӷьқәа рышәшьыраҿы амра атлара асахьа рацәаны, абӷьқәа рыбжьара иҟоу абжьажь хәыҷқәа ирылсуа алашара иаԥнаҵо акамера-обскура аеффект иахылҿиааз
Ари ацәырҵра ҟалоит Амза Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы иҟынтәи Амра инагӡаны ма хәҭак ала иахьаҵәахуа (иармашьцоит) азы. Амшмыхәла ҟалоит амзаҿақәа раан мацара, Амза Адгьыл иаҿаԥшуа аган анырлашам, насгьы Амза ахаҭа анубарҭам. Амшмыхәлақәа ҟалар алшоит амза ҿа агылара амзатә еиқәҳәалақәа ҩба руак азааигәара ианыҟалоу (Амзеи Амреи иубарҭоу рорбитақәа реиқәшәара ​​акәаԥқәа), урҭ руак ахьтә 12 градус еиҳамкәа. Астрономиатә классификациа инақәыршәаны, амшмыхәла Адгьыл ахҟьа џьара хәҭак аҟынтәи иҭәны иубарҭазар, уи иҭәу ҳәа иашьҭоуп. Амшмыхәла ҭыԥкаҿ мацара акәзар иахьубо (ус ҟалалоит Амза агага аконус адгьыл ахҟьа иазааигәаны ианцо, аха ианаламкьысуа), ҭыԥлатәи амшмыхәла ҳәа иԥхьаӡоуп. Анаԥшҩы Амза иахылҵуа агагаҿы даныҟоу, уи ихаҭәаау амшмыхәла ибарҭоуп. агагабжа аҳаблаҿы даныҟоу, уи хәҭактәи амшмыхәла ибоит. Ихаҭәаауи ихәҭактәуи амшмыхәлақәа рыдагьы, иҟоуп иара убас «амацәазтә мышмыхәлақәагьы». Уахьахәаԥшуа, амацәазтә мышмыхәлараан Амза Амра адиск иқәланы ицоит, аха диаметрла Амра аасҭа еиҵахоит, убри аҟнытә зынӡаск изаҵәахӡом. Ари ацәырҵра Амза аорбита аеллиптикра иахҟьо акәакьтә шәагаақәа рыԥсаххара иахылҿиаауеит.

Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа 2 инаркны 5 рҟынӡа амшмыхәлақәа ҟалар алшоит, урҭ рҟынтә ҩба еиҳамкәа — ихаҭәаау мамзаргьы имацәазтәу.
Бжьаратәла шәышықәса рыҩныҵҟа 237 мшымыхәла ҟалоит, урҭ рҟынтә 160 — хәҭактәиуп, 63 — хаҭәаауп, 14 — мацәазтәуп. Адгьыл ахҟьа иалкаау кәаԥк аҟны афаза ду аҿы амшмыхәлақәа ассы-лассы иуԥылаӡом, еиҳагьы имаҷуп ихаҭәаау амшмыхәлақәа рхыԥхьаӡара. Убас, Москва адгьылҵакыраҿы XI-тәи ашәышықәса инаркны XVIII-тәи ашәышықәсанӡа 0,5 еиҳау афаза змаз амшмыхәлақәа 159 цыра ҟалеит, урҭ рҟынтә 3 мацара роуп ихаҭәааз (08/11/1124, 03/20/1140 иара убас 06/7/1415). Ихаҭәаау даҽа мшымыхәлак ҟалеит 1887 шықәса нанҳәамза 19 рзы. Амацәазтә мшымыхәла Москва иубарҭан мшаԥымза 26, 1827 шықәсазы. 0,96 афаза змаз амшмыхәла ӷәӷәаӡа ҟалеит 1945 шықәса ԥхынгәымза 9 аҽны. Анаҩстәи ихаҭәаау амшмыхәла Москва иҟалараны иҟоуп 2126 шықәса жьҭаарамзаа 16 рзы.

Ихаҭәаау амшмыхәлақәа Амра агәыргьыни акәша-мыкәшатәи аҭагылазаашьеи удырбоит, уи иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы даараӡа иуадаҩуп (1996 шықәса инаркны, астрономцәа SOHO амҩаныза аусура абзоурала ҳаеҵәа акәшаа-мыкәша иааҟәымҵӡакәа аҭҵааразы аалшара шроузгьы). 1868 шықәса нанҳәамза 18 рзы Индиа имҩаԥысыз ихаҭәаау амшмыхәла аан, афранцыз ҭарауаҩ Пиер Жансен раԥхьаӡаакәны Амра ахромосфера ҭиҵаан ахимиатә хәҭаҷ ҿыц аспектр иоуит. Ари ахәҭаҷ Амра ахьӡала агели ҳәа ҳьӡыс иарҭеит. 1882 шықәса лаҵарамза 17 рзы, амшмыхәлаан Мысра иҟаз анаԥшҩцәа Амра иазааигәаны ииаҟьоз акомета гәарҭеит.

## Амреи егьырҭ аеҵәақәеи

| Ахьӡ
 | Абжьаӡара, алаш. шықәсқәа
 |
| --- | --- |
| Проксима Центавр
 | 4,2421 ± 0,0016
 |
| а Центавр А
 | 4,3650 ± 0,0068
 |
| α Центавр В
 | 4,3650 ± 0,0068
 |
| Барнард иеҵәа
 | 5,9630 ± 0,0109
 |
| Луман 16
 | 6,588 ± 0,062
 |
| WISE 0855–0714
 | 7,27 ± 0.13
 |
| Вольф 359
 | 7,7825 ± 0,0390
 |
| Лаланд 21185
 | 8,2905 ± 0,0148
 |
| Сириус А
 | 8,5828 ± 0,0289
 |
| Сириус Б
 | 8,5828 ± 0,0289
 |

### Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа

*Ихадароу астатиа: **Ааигәа иҟоу аеҵәақәа рсиа
Амра зегь реиҳа иазааигәоу х-еҵәак рҟынӡа инықәырԥшшәа 4,3 лашара шықәса раҟара абжьоуп (270 нызқь а.ц. раҟара). Урҭ Альфа Центавр аеҵәатә система шьақәдыргылоит, иуадаҩу атраекториақәа рыла дара-дара еикәшо ицоит. Уажәтәи аамҭазы Проксима Центавр зегь реиҳа иааигәоуп.

### Амра аҩбарақәа

*Ихадароу астатиа: **Амра аналогқәа
Иахьазы идыру Амра “аҩбарақәа” ԥыҭк ыҟоуп, урҭ капанла, лашарала, ԥхаррала(±50 К), металлрала (±12%), қәрала (±1 млрд шықәса), ҳаеҵәа аналог наӡақәа роуп ҳҳәар ауеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы:

* Агонч Лақәа Рбета;
* 18 Мариал;
* 37 Еиԥшқәа;
* HD 44594;
* HIP 56948.

## Амра аныҟәара

Иазааигәаӡоу аеҵәақәа ирҿырԥшны Амра 19,2 км/с раҟара аццакра аманы аекватортә координатқәа α = 270°, δ = 30° (Геркулес иеҵәақәа реилазаараҿ) ахьыҟоу аҭыԥ ахь ицоит.

Аха уи аццакра Агалактика агәы иаҿырԥшны Амра аццакра аасҭа акырӡа еиҵоуп. Агалактика асинхронтә еикәагьежьра (акоротациа) азона иацны, Амра аеллиптикатә орбитала агәы иаакәыршаны иҵәиуеит, 225-250 миллион шықәса рыла зныктәи аҭаҵәира ҟаҵо. Убри аан ацәаҳәатә ццакыра 220–240 км/с ыҟоуп. Уи ахырхарҭа ԥшьаала акәзаргьы аҽаԥсахуеит (иаҿагылоу аган аала аҽаԥсахуеит аамҭа азбжак анҵлак ашьҭахь - 125 миллион шықәса раҟара). Уажәтәи аамҭазы, ари авектор еҵәаџьаа рахь ирхоуп. Агалактика агәы акәша-мыкәша аныҟәара адагьы, Амра иара убас агалактика аҟьаҟьара иаҿырԥшныгьы иҵысуеит, ес-30-35 миллион шықәса уи иахысуа (егьырҭ аҳасабрақәа рыла, 20-25 миллион шықәса цыԥхьаӡа), насгьы зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы, зны аҩадатәи аҟны иҟаалоит. Акоротациатә зона аҿы аҟазаара Амра аспиральтә маӷрақәа рылсра ааамҭақәа рыбжьаӡара еизнарҳауеит.

Иара убас, Амра, Агалактика зегьы иацны, Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ агәы иаҿырԥшны еиҭаҵуеит.

11969 шықәсазы раԥхьаӡакәны ареликттә шәахәаркраҿы адипольтә компонент алкаан: уи аҟәандара ажәҩан зегьы аҿы еиԥшымхаӡеит. Алымм еҵәаџьаа аганахьала уи абжьаратәи аҩаӡара 0,1% ала еиҳан, егьи аганахьала 0,1% рыла еиҵан. Ари Доплер иеффект иалҵшәоуп, уи ҟалоит Амра ареликттә фон иаҿырԥшны 370 км/с раҟара аццакра аманы Алым еҵәаџьаа аганахь ианцо аамҭазы. Ари аныҟәара шьақәгылоуп Амра Агалактика агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Агалактика Аҭыԥантәи агәыԥ амасса агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Аҭыԥантәи агәыԥ ахатә ныҟәареи реицыларала. Аҵыхәтәантәи аццакра, ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, 627±22 км/с шьақәнаргылоит, насгьы агалактикатә координатқәа змоу акәаԥахь ирхоуп (ари акәаԥ Гидра еҵәаџьаа аҟны иҟоуп).

Агалактика агәҭа акәша-мыкәшахь амҩан, Амра ҳазҭагылоу аамҭазы иԥсыҽу арчы ца аҵакыра иалсны ицоит, Аҭыԥантәи аԥышҭарч ҳәа еицырдыруа, насгьы уаҟа иҟоу Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥҭа, Амариал-Центавр Ассоциациа ҳәа хьӡыс измоу аеҵәашьақәгыларатә ҳәаа аҟынтәи иҭнажьуа. Амра аҵыхәтәантәи 5, мамзаргьы 10 миллион шықәса рыҩныҵҟа Аҭыԥантәи аԥышҭарч арегион иалсны ацара иаҿуп, уи Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иҭалеит 44-150 нызқь шықәса рыбжьара, насгьы даҽа 10-12 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи аҳәаақәа рҟны иаанхоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.

## Амра аҭҵаара

### Амра зааӡатәи ахылаԥшрақәа

Трундхолмтәи амра акәырҷыжь — апратоиндоевропатәи адинхаҵара иаҷыдоу амра акәырҷыжь иақәтәаны аныҟәара агәрагара аанарԥшуеит ҳәа иԥхьаӡоу скульптуроуп
Сол, Амра, 1550 шықәсазтәи Гуидо Бонатти иҭыжьымҭа «Астрономиа ашәҟәқәа» аҟынтә
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ауаатәыҩса Амра ароль хада азгәарҭон — алашареи аԥхарреи зцу ажәҩан икыду адиск лаша.

Аҭоурыхԥхьатәи, насгьы антикатәи акультурақәа жәпакы рҿы Амра нцәахәыс иршьон. Мысрааи, аинкцәеи, ацтекцәеи рцивилизациақәа рдинхаҵарақәа рҿы Амра акульт аҭыԥ ду ааннакылон. Ажәытәтәи абаҟақәа рацәаны Амра иадҳәалоуп: иаҳҳәап, амегалитқәа ииашаны иаадырԥшуеит аԥхынтәи амрагылара аҭыԥ (абри аҩыза амегалит дуқәа руак ыҟоуп Набта-Плаиа (Мысра) иара убас Стоунхенџь (Еиду Британиа)), Чичен Ица (Мексика) иҟоу апирамидақәа убасе ипш иргылоуп, ааԥынтәи ҭагалантәи амшеиҟарарақәа раан Адгьыл аҟынтәи агага апирамида иахьҳәазалартәеиԥш. Ажәытә бырзен астрономцәа, Амра есышықәса аеклиптика иаваршәны аныҟәара иахылаԥшуа, Амра апланетақәа быжьба иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡон (ажәытә бырз. быз. ἀστὴρ πλανήτης — аеҵәа ҟьала). Бызшәақәак рҿы амчыбжь амшқәа руак, апланетақәа реиԥш, Амра иазкуп.

### Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилкаара аҿиара

Раԥхьаӡа Амра ҵарадырратә хшыҩзышьҭрала ахәаԥшра зҽазызшәаз дыруаӡәкын абырзен философ Анаксагор. Иара иҳәон Амра абырзен мифологиа ишаҳнарҵо еиԥш Гелиос иҽыуардын акәымкәа, «Пелопоннес аасҭа шәагаала идуу» ирҭәоу аихатә мпыл дуӡӡа шакәу. Ари аеретиктә ҵаразы иара ашьра иқәҵаны абахҭа дҭаркит, Перикл иҽалархәра абзоурала мацара ихы дақәиҭтәын.

Амра апланетақәа зыкәшо гәаҭоуп ҳәа агәаанагара рҳәеит Самосстәи Аристархи ажәытәтәи Индиатәи аҵарауааи (шәахә. адунеи Агелиоцентртә система). Ари атеориа Коперник аԥсы еиҭаҭеиҵеит XVI-тәи ашәышықәсазы.

Самосстәи Аристарх иоуп раԥхьаӡа акәны Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаӡара аԥхьаӡара зҽазызшәоз, актәи мамзаргьы аҵыхәтәантәи аԥшьбарак афазаҿы Амреи Амзеи рыбжьара иҟоу акәакь ашәарала, насгьы уи иақәшәо зкәакь иашоу а​​хкәакь аҟынтәи Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаӡареи Адгьыли Амреи рыбжьара абжьаӡареи реизыҟазаашьа шьақәыргыланы. Аристарх излаиҳәо ала, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 18-нтә еиҳауп. Аиашазы, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 394-нтә еиҳауп. Аха Амза аҟынӡа абжьаӡара Гиппарх антикатә аамҭазы ииашаны ишьақәиргылеит, насгьы уи Самосстәи Аристарх ииҳәаз даҽа методк ихы иаирхәеит.

Китаитәи астрономцәа Хан адинастиа ахаан аахыс шәышықәсала амра ашәытақәа ирыцклаԥшуан. Ашәытақәа раԥхьаӡакәны иҭыхын 1128 шықәсазы Иоанн Вустертәи ихроникаҿы. 1610 шықәсазы Амра аинструменталтә ҭҵаара аамҭа алагоит. Ателескоп аԥҵара, насгьы Амра ахылаԥшразы иҷыдоу уи ахкы — агелиоскоп ахәыцра — Галилеи, Томас Херриот, Кристоф Шеинер уҳәа егьырҭ аҵарауаагьы амра ашәытақәа рыхәаԥшра рылнаршеит. Излаадыруа ала, Галилеи аҵарауаа рыҟнытә зегь раԥхьа ашәытақәа амратә структура иахәҭакны иазхеиҵеит, Шеинер иакәзар, урҭ Амра аҿаԥхьа ииасуа апланетақәа ҳәа иԥхьаӡон. Ари агәаанагара Галилео илнаршеит Амра аҵәира аԥшаареи уи аамҭа аԥхьаӡареи. Ашәытақәеи урҭ рҟазшьақәеи раартра раԥхьатәи аҭыԥ ааннакылон Галилеои Шеинери рыбжьара жәашықәсала аҭыԥ змаз аимак-аиҿакгьы, аха, иҟалап, раԥхьатәи ахылаԥшреи раԥхьатәи акьыԥхьреи урҭ рҩыџьагьы иртәымзар.

Апараллакс аметод ахархәарала Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара раԥхьаӡа акәны еиҳа иазхоуҵартә иҟоу ахәшьара ҟарҵеит Џьованни Доменико Кассинии Жан Ришеи. 1672 шықәсазы, Марс Адгьыл ӷәӷәала ианаҿагылаз, урҭ аамҭаказы Марс ахьыҟаз ршәеит Парижгьы, Франциатәи Гвиана аҳҭнықалақь Каиеннагьы. Игәаҭаз апараллакс 24′′ шьақәнаргылеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа рыла, Адгьыл аҟынтәи Марс аҟынӡа абжьаӡара ԥшаан, уи еиҭаԥхьаӡан Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡарахьы — 140 миллион км.

XIX-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Ватикан астроном хада, Аб Пиетро Анџьело Секки, аспектроскопиа еиԥш иҟоу астрономиатә ҭҵаарадырраҿы аҭҵаара ахырхарҭа, амра алашара злашьақәгылоу аԥштәқәа реихшарала ашьаҭа икит. Абасала, абри аҩыза амҩала аеҵәақәа реилазаара ҭҵаазар шалшо еилкаахеит, Франгофергьы Амра аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа ааиртит. Аспектроскопиа абзоурала Амраҿы аелемент ҿыц аарԥшын, ажәытә бырзентәи Амра анцәахәы Гелиос иаҳаҭыр азы агелиум ҳәа хьӡыс изырҭаз.

Акыраамҭа амра ачхара ахыҵхырҭақәа еилкаамкәа иҟан. 1848 шықәсазы Роберт Маиер иҟаиҵаз аметеоритқәа ргипотеза излаҳәоз ала Амра аметеоритқәа ркаҳара иабзоураны ишуеит. Аха, абас еиԥш зхыԥхьаӡара рацәоу аметеоритқәа ркаҳарала Адгьылгьы даараӡа ишуазаарын; уи адагьы, адгьыл агеологиатә ҟәша еиҳарак аметеоритқәа рыла ишьақәгылахон; аҵыхәтәан, Амра акапангьы еизҳалар акәын, уи апланетақәа рныҟәара анырра анаҭараны иҟан. Убри аҟнытә, XIX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы аҵарауаа гәыԥҩык аҵабырг еиҳа иазааигәоу акәны ирыԥхьаӡон Гельмгольц (1853) иара убас алорд Кельвин иаԥырҵаз атеориа, Амра иҭынчу агравитациатә еиҵацалара абзоурала ишуеит ҳәа зҳәоз («Кельвин-Гельмгольц рмеханизм»). Абри амеханизм шьаҭас измоу аҳасабрақәа рыла, Амра ақәра зегьы ианреиҳаха 20 миллион шықәса ыҟоуп, насгьы Амра анҿыцәаауа аамҭа — 15 миллион шықәса иреиҳамкәа рышьҭахь. Аха ари агипотеза ахаҳәқәа рықәра иазку агеологиатә дыррақәа ирҿагылон, кырӡа еиҳа иҳараку арбагақәа аазырԥшуаз. Убас, иаҳҳәап, Чарльз Дарвин вендтәи аизгақәа реилабгара 300 миллион шықәса иреиҵамкәа ирылагӡаны ишымҩаԥысуаз азгәеиҭеит. Ус шакәугьы, Брокгаузи Ефрони ренциклопедиа агравитациатә модель заҵәык ауп иалыршазарц зылшоны иаԥхьаӡо.

XX-тәи ашәышықәсазы ауп ари апроблема ииашоу аӡбашьа анаԥшаахаз. Резерфорд раԥхьаӡа иргыланы убри аиԥш агәаанагара иҳәеит, Амра аҩныҵҟатәи амчхара ахыҵхырҭа арадиоактивтә ԥхасҭахара ауп ҳәа. 1920 шықәсазы Артур Еддингтон иҳәеит Амра аҩнуҵҟа ақәыӷәӷәареи аԥхарреи убриаҟара иҳаракуп ҳәа, уа атермогәыцәтә реакциа ҟало аҟынӡа, аӡри агәыцәқәа ԥшьба (апротонқәа) агелиум-4 агәыцәахь еилалартәеиԥш. Аҵыхәтәантәи амасса зыхиақәиҭу апротонқәа ԥшьба рмассақәа зегьы еицҵаны иахьреиҵоу азы, уи ахәҭак, амассатә гра амзыз ала, абри ареакциаҿы афотонтә мчхарахь ииасуеит. Амра аилазаараҿы аӡри еиҳарак аԥыжәара шамоу шьақәлырӷәӷәеит 1925 шықәсазы Сесилиа Пеин. Атермогәыцәтә еилаҵара атеориа 1930-тәи ашықәсқәа рзы иаԥырҵеит астрофизикцәа Субраманиан Чандрасекари Ханс Бетеи. Бете амра амчхара ахыҵхырҭақәа ҳәа иԥхьаӡоу атермогәыцәтә реакциа хадақәа ҩба иԥхьаӡеит. Маргарет Бербиџь 1957 шықәсазы иҭлыжьыз аусумҭа "Аеҵәақәа рҿы иҟоу аелементқәа рсинтез", Адунеи аҿы иҟоу аелементқәа реиҳарак аеҵәақәа рҿы имҩаԥысуа ануклеосинтез ишахылҿиааз аанарԥшит.

1905 шықәсазы, Маунт-Уилсон аобсерваториаҿы Џьорџь Еллери Хеил раԥхьатәи амратә телескоп иргылан, Галилеи иааиртыз амратә шәытақәа рхыҵхырҭа азҵаара аҭак аԥшаара иҽазикит. Џьорџь Хеил ишьақәиргылеит амра ашәытақәа амҳалдызтә мҽхакы иахҟьаны ишыҟало, избанзар уи ахҟьа аԥхарра ланарҟәуеит. Амра аҿықәан иҟоу амҳалдызтә мҽхакоуп амратә ԥшақәа зхылҿиаауа — амратә гәыргьын аҟынтәи шә-нызқь километрала акосмос ахь аплазма аҭҟәацра.

2020 шықәса ажьырныҳәамзазы, ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд ателескоп аҭоурых аҿы зегь реиҳа ииашоу Амра афотоҭыхымҭақәа ҟанаҵеит. Урҭ рҟны еилыкка иубарҭоуп аплазма злацо «аиачеикақәа».

### Амра акосмостә ҭҵаарақәа

Адгьыл атмосфера акосмос аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркра ахкқәа рацәаны иааннакылоит. Уи адагьы, ззын атмосфера кырӡа иҵәцоу иубарҭоу аспектр ахәҭаҿгьы акосмостә обиектқәа рфотосахьақәа иахьыҵысуа аҟнытә еиҵаҟьахалар рылшоит, убри аҟнытә арҭ аобиектқәа аҳаракыра дуқәа рҟны рыцклаԥшра еиҳа иманшәалоуп (ашьхаратә абсерваториақәа рҟны, атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рахь ишьҭыху амыругақәа рхархәарала уҳәа), мамзаргьы акосмос аҟынтәи. Амра ацклаԥшраҿгьы ари азнеишьа иашоуп. Амра аҭыхымҭа бзиа аиура аҭахызар, уи аультрафиалети арентгентә шәахәаркреи ҭҵаатәызар, амратә константа кылкааны ишәатәызар, усҟан ацклаԥшрақәеи аҭыхрақәеи аеростатқәа, аракетақәа, амҩанызақәа, акосмостә станциақәа рҟынтәи имҩаԥыргоит.

Аиашазы, раԥхьаӡа акәны Амра атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ҟаҵан аҩбатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза «Спутник-2» ала 1957 шықәсазы. Ахылаԥшрақәа 1 инаркны 120 Å-нӡа аспектртә диапазонқәа рҟны имҩаԥган, аорганикатәи аметаллтәи рыцқьагақәа рхархәарала иалкааны. Амратә ԥша експериментла иԥшаан 1959 шықәсазы акосмостә ӷбақәа «Луна-1», «Луна-2» рҿы аионтә цәҟьақәа рыла, урҭ рҟны имҩаԥысуаз аԥышәарақәа напхгара рзиуан Константин Грингауз.

Амратә ԥша ҭызҵааз егьырҭ акосмостә ӷбақәа рахь иаҵанакуеит NASA иаԥнаҵаз асериа «Пионер» амҩанызақәа, аномерқәа 5—9 рыманы, 1969 шықәса инаркны 1968 шықәсанӡа идәықәҵаз. Арҭ амҩанызақәа Адгьыл аорбита иазааигәаны Амра иахьакәшоз амратә ԥша аҟазшьақәа хәҭа-хәҭала иашәеит.

1970-тәи ашықәсқәа рзы, Еиду Америкатәи аштатқәеи Германиеи еицырзеиԥшу апроект аҳәаақәа ирҭагӡаны, амҩанызақәа «Гелиос-I», «Гелиос-II» ажәҩанахь ишьҭыхын. Урҭ зперигели Меркури аорбита аҩнуҵҟа иҟаз агелиоцентртә орбитаҿы иҟан, Амра аҟынтәи 40 миллион км раҟара абжьаны. Арҭ амыругақәа амратә ԥша иазку адырра ҿыцқәа реизгара рылшон.

1973 шықәсазы Америкатәи акосмостә станциа Скаилеб аҿы иҟоу акосмостә амратә обсерваториа Apollo Telescope Mount аусура иалагеит. Ари аобсерваториа ахархәарала, амра аиҭасратә региони амратә гәыргьын аультрафиолеттә шәахәаркреи динамикатә режимла раԥхьаӡакәны ирыхәаԥшын. Уи ахархәарала иара убас агәыргьынтә массатә ҭыцҟьаарақәеи агәыргьынтә кылҳарақәеи аарԥшын, иахьа уажәшьҭа ишаҳдыруа еиԥш, амратә ԥша кырӡа иадҳәалоу.

1980 шықәсазы НАСА Solar Maximum Mission (SolarMax)ҳәа изышьҭоу акосмостә зонд Адгьыл азааигәатәи аорбитахь иқәнаргылеит, уи амратә активра ӷәӷәа аамҭазы амра ацәывҵҷҷаарақәа рҟынтәи аультрафиолеттә, арентгентә, агамма-шәахәаркрақәа рхылаԥшразы иҟаҵан. Аха, адәықәҵара ашьҭахь мызқәак анҵы, аелектроника аусура аиқәымшәара иахҟьаны, азонд апассивтә режим ахь ииасит.

1984 шықәсазы, ашаттл «Челленџьер» аҿы иҟаз акосмостә експедициа STS-41C азонд апроблема ӡбаны дырҩеигь аорбитахь идәықәнаҵеит. Уи ашьҭахь, 1989 шықәса рашәарамзазы атмосфера иҭалаанӡа аӷба зқьыла амратә корона асахьақәа аиуит. Иара убасгьы уи иҟанаҵаз ашәарақәа рыбзоурала еилкаахеит шықәсыки бжаки рыҩныҵҟа Амра аәшахәаркра зегьы 0.01% мацара рыла аҽшаԥсахыз.

1991 азы иаԥырҵаз «Yohkoh» (аиап. ようこう *ё:ко:*, «солнечный свет») ҳәа изышьҭоу амҩаныза арентгентә диапазон аҿы амра ашәахәаркрақәа рыцклаԥшра мҩаԥнагеит. Уи иарҳаз адыррақәа аҵарауаа ирыцхрааит еиуеиԥшым амратә цәывҵҷҷаарақәа рыхкқәа ралкаара, насгьы иаадырԥшит агәыргьын еиҳа аусура ахьыҟоу аҭыԥқәа ианацәыхароугьы, уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс адинамика еиҳа ишыӷәӷәоу. «Иоко» амра ацикл зегьы аҩнуҵҟа аус уны, 2001 шықәсазтәи амшмыхәлаан апассивтә режимахь ииасит, Амра аганахь ахырхарҭа анацәыӡ. 2005 шықәсазы амҩаныза атмосфера иҭалан, еилабгеит.

Европатәи акосмостә Агентреи НАСА-и еицхырааны еиҿыркааз SOHO (*SOlar and Heliospheric Observatory*) апрограмма амратә ҭҵаарақәа рзы даара акраҵанакуеит. 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 2 рзы идәықәҵаз акосмостә ӷба SOHO аус ауеит жәашықәса инареиҳаны, иазԥхьагәаҭаз ҩышықәса рҭыԥан (2009 шықәсазтәи адыррақәа рыла). Уи убриаҟара хәарҭара аланы иҟалеит, анаҩстәи, еиԥшу SDO (Solar Dynamics Observatory) ҳәа изышьҭоу акосмостә ныҟәага 2010 шықәса жәабранмза 11 азы идәықәҵан. SOHO Лагранж икәаԥаҿ Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоуп, иандәықәҵаз аахыс ацәқәырԥақәа роурақәа еиуеиԥшым рдиапазонқәа рыла Амра асахьақәа Адгьылахь иаанашьҭуеит. Амра аҭҵааразы иамоу ихадоу адҵадагьы, SOHO хыԥхьаӡара рацәала акометақәа ҭнаҵааит, еиҳарак кырӡа имаҷқәоу, Амра иазааигәахацыԥхьаӡа иҵабо.

STEREO амиссиа иҭнахыз амра аладатәи аполиус асахьа. Асахьа ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи ахәҭаҿы амасса аҭыцҟьаара убарҭоуп
Абарҭ амҩанызақәа зегьы Амра аеклиптикатә хықә аҟынтәи ирбарҭан, убри аҟнытә уи аполиусқәа ирцәыхараны иҟоу аҭыԥқәа ракәын еиҳа инарҭбааны иҭырҵаауаз. Акосмостә зонд «Улисс» 1990 шықәсазы идәықәҵан Амра аполиартә регионқәа рыҭҵааразы. Раԥхьаӡара иара Иупитер азааигәара агравитациатә маневр ҟанаҵеит, аеклиптикатә хықә аҟынтәи аҭыҵразы. Насыԥла, иара убасгьы уи иалшеит 1994 шықәсазы Шумеикерцәа ркомета — Леви 9-и Иупитери реиҿасра абара. Иазԥхьагәаҭаны иамаз аорбитахь ианцәырҵ ашьҭахь, уи агелиоҭбаара ҳаракқәа рҟны амратә ԥшеи амҳалдызтә мҽхакы амчхареи рыҭҵаара аҽазнакит. Излеилкаахаз ала, арҭ аҭбаарақәа рҿы амратә ԥша аццакыра 750 км/с иззыԥшыз аасҭа еиҵоуп, насгьы урҭ рҟны агалактикатә космостә шәахәақәа зыԥсаҟьо амҳалдызтә мҽхак дуқәа ыҟоуп.

Амра афотосфера аилазаара аспектроскоптә методқәа рыла ибзианы иҭҵаауп, аха Амра иҵаулоу аҟәшаҿы иҟоу аелементқәа реизыҟазаашьа иазку адыррақәа рхыԥхьаӡара акырӡа еиҵоуп. Амра аилазаашьа иазку ишиашоу адыррақәа риуразы акосмостә зонд Genesis дәықәҵан. Уи 2004 шықәсазы Адгьыл ахь ихынҳәит, аха атәараан ааха аиуит, арццакратә дҵаҭаҩқәа руак аусура ахьеиқәымшәаз иахҟьаны, насгьы уи аҵыхәала апарашиут ахьымаатыз азы. Ааха ӷәӷәа шаиузгьы, ихынҳәуа амодуль аҭҵааразы хра злоу амратә ԥша аҿырԥштәқәа ԥыҭк Адгьыл ахь иаанагеит.

2006 шықәса цәыббрамза 22 рзы амратә обсерваториа Hinode (Solar-B) Адгьыл аорбитахь идәықәҵан. Аобсерваториа аԥҵан аобсерваториа Yohkoh (Solar-A)ахьеиҿкааз Иопониатәи ISAS аинститут аҟны, х-мыругак рыла еиқәыршәаны: SOT – амратә оптикатә телескоп, XRT – арентгентә телескоп, EIS – ультрафиолеттә диапазон асахьаарԥшратә спектрометр. Hinode хықәкы хадас иамоуп амратә гәыргьын аҿы имҩаԥысуа активтә процессқәа рыҭҵаара, насгьы урҭ Амра амҳалдызтә мҽхакы аилазаашьеи адинамикеи ишрыдҳәалоу ашьақәыргылара.

2006 шықәса жьҭаарамзазы амратә обсерваториеи STEREO аусура иалагеит. Уи еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟынтә акы еснагь Адгьыл ашьҭахьҟа иаанхоит, егьи уи иаԥысуеит. Уи абзоурала Амра астереосахьақәеи амратә феноменқәеи, иаҳҳәап, амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа, раарԥшра алыршахоит.

2009 шықәса ажьырныҳәамзазы Урыстәылатәи амҩаныза «Коронас-Фотон» Тесис ҳәа изышьҭоу акосмомостә телескоптә комплекс ацҵаны идәықәҵан. Аобсерваториа аилазаараҿы иҟан еиуеиԥшым ателескопқәеи аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазон аспектрогелиографқәеи, иара убасгьы аионизациа зызу агелиумтә цәаҳәа HeII 304 A аҿы аус зуа алаԥшҳәаа ҭбаа акоронограф. «Тесис» амисссиа дҵас иаман реиҳа адинамика зҵоу амратә процеесқәа рыҭҵаара (ацәывҵҷҷаарақәеи амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәеи), иара убас агеомҳалдызтә еилагарақәа заа разԥхьагәаҭара хықәкыс измоу уахыҽнытәи амратә усура ацклаԥшра.

2010 шықәса жәабранмза 11 рзы, Еиду Америкатәи аштатқәа амратә обсерваториа ҿыц SDO (Solar Dynamic Observatory), агеостационартә орбитахь идәықәырҵеит.

### Амра ахылаԥшреи аблабаразы ашәарҭареи

Алҩа аԥарда иалсны
Мохаве ацәҳәыраҿы амраҭашәара
Амрагылара
Аԥхын Таиланд амраҭашәара
Амра аԥсҭҳәақәа рышьҭахь
Амра ибзианы ахылаԥшразы, иҟоуп иҷыдоу, амратә телескопқәа ҳәа изышьҭоу, адунеи ахьынӡанаӡааӡо еиуеиԥшым аобсерваториақәа рҿы иқәыргылоу. Амра ахылаԥшрақәа рзы иҷыдоу ҟазшьак ыҟоуп, уи Амра ашәахәалашара аҳаракра иадҳәалоуп, убри аҟнытә, амратә рылашаратә мчы маҷхар алшоит. Еиҳа ихадоуп асахьа иахьынӡауала амасштаб ду аиура, насгьы уи ахықәкы анагӡаразы, амратә телескопқәа афокустә бжьаӡара дуӡӡақәа рымоуп (аметрқәеи аметрқәа жәабалеи). Ас еиԥш иҟоу аиҿартәышьа аргьежьра мариам, аха уи аҭахныгьы иҟаӡам. Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу маҟа ҭшәала иԥкуп, иреиҳау уи аҭбаара 46 градус ауп. Убри аҟынтә амра ашәахәақәа асаркьақәа рхархәарала иқәыргылоу ателескопахь идырхоит, анаҩс аекранахь ииаргоит, мамзаргьы афильтр лашьцақәа рыла ирыхәаԥшуеит.

Амра иҟоу аеҵәақәа рыҟнытә хараӡа зегь раасҭа амчхара змоу акәым, аха уи Адгьыл иазааигәоуп аҟнытә ҳара ҳзы даараӡа илашоит — иҭәу Амза аасҭа 400 000-нтә илашаны. Убри азы ҽынла Амра блала ахәаԥшра даара ишәарҭоуп, насгьы иҷыдоу афильтр ада абинокль ала ма ателескоп ала ахәаԥшра зынӡагьы иҟалом– уи аблабара рхынҳәышьа змам ааха анаҭар алшоит (асетчаткеи ароговица ахҩеи рыбылра, алабыҵәқәа рыԥхасҭахара, алашаратә лашәра). Ихьчам блала Амра ахылаԥшра аблабара ааха амҭа закәа алыршахоит амра ангыло мамзаргьы аҭашәамҭаз(усҟан Амра ацырцырра зқьынтә иԥсыҽхоит) мамзаргьы ҽынла алашара афильтрқәа рхархәарала. Абинокль ма ателескоп ала аматеориатә хылаԥшрақәа амҩаԥгараангьы аблақәа рҿаԥхьа иқәыргылоу изырлашьцо арыцқьагақәа рхархәара аҭахуп, мамзаргьы аблақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло Гершель исал. Аха еиӷьуп даҽа знеишьак ахархәара — амра асахьа ателескоп ала аекран шкәакәаҿы аарԥшра. Азҿлымҳаратә телескоп хәыҷы алагьы амра ашәытақәа абас еиԥш иҭҵаазар ауеит, амш аныбзиоу Амра аҿықәан агранулиациақәеи ацәашьымцақәеи ҳбар ҳалшоит. Аха абри аҭагылазаашьаҿы ателескоп ахаҭа ааха аиура ашәарҭара ыҟоуп, убри аҟынтә ари аметод ахархәара аԥхьа ателескоп азы иҟоу амҩақәҵарақәа рыԥхьара аҭахуп. Хықәкыла, Амра ацклаԥшра ари аметод аан ателескоп-рефлекторқәеи акатадиоптрикатә телескопқәеи ааха рыҭара ашәарҭара ыҟоуп. Уи адагьы, иарбанзаалак ателескоп ала иҷыдоу афильтр ада ишиашоу Амра ахәаԥшра ҟалаӡом, насгьы иҟалаӡом асахьа аекран аҿы аарԥшраан ателескоп акыраамҭа еиԥҟьарада Амрахь ирханы акрагьы.

## Атеориатә проблемақәа

### Амратә неитриноқәа рыпроблема

*Ихадароу астатиа: **Амратә неитриноқәа рыпроблема
Амра агәыцәаҿ имҩаԥысуа агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны хыԥхьаӡара рацәала аелектронтә неитриноқәа ҟалоит. Убри аан, 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа ашәарақәа иаадырԥшит иҭарыҩуа амратә електронтә неитриноқәа рхыԥхьаӡара ҩынтә-хынтә еиҵаны ишыҟоу, Амраҿы апроцессқәа аазырԥшуа амратә модель шьақәгыла иазԥхьагәанаҭаз аасҭа. Аексперименти атеориеи рыбжьара иҟоу ари аиқәымшәара «амратә неитриноқәа рыпроблема» ҳәа хьӡыс иарҭеит, насгьы 30 шықәса инареиҳаны амратә физика амаӡақәа иреиуан. Аҭагылазаашьа иҵегьы иаруадаҩуеит анеитриноқәа аматериа даара иԥсыҽны иаус ахьацнауа, насгьы Амра аҟынтәи иаауа амч еиԥш иҟоу анеитриноқәа рцәырҵра ииашаны изшәо анеитринотә детектор аԥҵара — техникала иуадаҩу, насгьы зыхә цәгьоу дҵоуп (шәахә. Анеитринотә астрономиа).

Амратә неитриноқәа рызҵаара аӡбаразы ҩ-мҩак алхын. Актәи, Амра амодель убасала иԥсахзар, атермогәыцәтә усура иахгартә еиԥш (ус анакәха аԥхаррагьы) уи агәыцә аҟны, насгьы, уи иахҟьаны, Амра иҭнажьуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа армаҷразы. Аҩбатәи, агәаанагара ҟалар ауеит, Амра агәыцә иҭнажьуа аелектронтә неитриноқәа рыхәҭак, Адгьыл ахь ианцо, егьырҭ абиԥарақәа рнеитриноқәа рахь ииасуеит ҳәа, иаабац адетекторқәа ирзымыԥшаауа (миуонтәии тау-неитринои). Иахьазы еилкаауп аҩбатәи амҩа еиҳа ишашоу.

Неитрино хкык аҟынтәи даҽа хкык ахь аиасра ҟаларц азы — даҽакала иуҳәозар, анеитринотә осциллиациақәа ҳәа изышьҭоу ҟаларц азы — анеитрино амасса акымзарак акы еиԥшымзароуп. Уажәы уи ус шакәу еилкааны ишьақәыргылоуп. 2001 шықәсазы Садберитәи анеитринотә обсерваториаҿы амратә неитрино ахкқәа рыхԥагьы ҭаҩхеит, насгьы урҭ рыцәқәырԥа наӡа астандарттә амратә модель ишақәшәо ​​шьақәыргылахеит. Убри аамҭазы, Адгьыл аҟынӡа инаӡо анеитриноқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә ахԥатәи ахәҭа мацара ауп иелектронтәқәаны иҟоу. Ари ахыԥхьаӡара атеориа иақәшәоит, уи иаанарԥшуеит аелеқтронтә неитриноқәа даҽа абиԥарак рнеитриноқәа рахь рыиасра авакуум аҿгьы («анеитринотә осциллиациақәа») еиԥш, амратә материаҿгьы («Михеев-Смирнов-Вольфенштеин реффект»). Абасала ала, амратә неитриноқәа рызҵаара уажәтәи аамҭазы иӡбоуп.

### Агәыргьын арԥхара апроблема

Иубарҭоу Амра ахҟьа ахыхь (афотосфера), 6000 К рҟынӡа аԥхарра змоу, иҟоуп амратә гәыргьын, аԥхарра 1,000,000 К инареиҳаны. Иаарԥшызар алшоит афотосфера аҟынтәи аԥхарра ишиашоу ацара агәыргьын асҟак иҳару аԥхарра аҟынӡа анагаразы ишазымхо. Иҟоуп агәаанагара, агәыргьын арԥхаразы амчхара афотосфераҵаҟатәи аконвективтә зона атурбуленттә ныҟәарақәа рыла еиқәыршәоуп ҳәа. Убри аан, агәыргьынахь амчхара аиагара аилыркааразы ҩ-механизмк ҟаҵоуп. Актәи, ацәқәырԥатә рыԥхара — абжьи амҳалдызгидродинамикатә цәқәырԥақәеи, атурбуленттә конвективтә зонаҿы иҟало, агәыргьынахь инеины уаҟа рҽырыԥсаҟьоит, урҭ рымчхара агәыргьынтә плазмаҿы аԥхарра амчхарахь ииасуеит. Альтернативатә механизм — амҳалдызтә рԥхара ауп, амҳалдызтә мчхара еиԥмырҟьаӡакәа афотосфератә ҵысрақәа ирыбзоураны иҟало, иҭыҵуеит амҳалдызтә мҽхакы аиҭеимадара абзоурала, амратә цәывҵҷҷаара дуқәа мамзаргьы хыԥхьаӡара рацәала ацәывҵҷҷаара хәыҷқәа рсахьа аманы.

Уажәазы ​​еилкааны иҟам иарбан цәқәырԥа хку агәыргьын арԥхаразы еиҳа иманшәалоу амеханизм алзыршо. Иаарԥшызар алшоит ,ацәқәырԥақәа зегьы, амҳалдызгидродинамикатә альвентәқәа рыда, агәыргьын аҟны инаӡаанӡа ишыԥсаҟьахо ма ишанбаалахо, аха альвентә цәқәырԥақәа агәыргьын аҟны рыԥсаҟьара уадаҩуп. Убри аҟнытә, иахьатәи аҵарауаа еиҳарак рыхшыҩ азырышьҭуеит амратә цәывҵҷҷаарақәа рыла арԥхара амеханизм. Агәыргьынтә рԥхара ахыҵхырҭа акандидатқәа иреиуоуп еиԥмырҟьаӡакәа ицәырҵуа амцабз маҷқәа, аха ари азҵаараҿы аҵыхәтәантәи алкаа иаша макьаназы иҟаҵамхац.

## Солнце в мировой культуре

### Адинхаҵареи амифологиеи рҿы

*Ихадароу астатиа: **Амратә мифқәа
Егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы реиԥш, ауаатәыҩсатә цивилизациа аҭоурых иалагӡаны, Амра акультурақәа жәпакы рҿы изымҵахырхәоз акы акәны иҟан. Амра акульт ыҟан Ажәытәтәи Мысра, Ра ҳәа захьӡыз амратә нцәахәы дахьыҟаз. Абырзенцәа Амра анцәахәыс Гелиос дрыман, алегенда излаҳәо ала, есыҽны зуардын иақәтәаны ажәҩанаҿ имҩасуаз. Ажәытәтәи аурыс гәрагаратә пантеон аҿы иҟан ҩыџьа амра анцәахәқәа - Хорс (амра ахаҿсахьа), Даждбог. Уи адагьы, егьырҭ ажәларқәа реиԥш, аславианцәа рныҳәатә-ритуалтәи цикл шықәсыктәи амратә цикл иадҳәалан, насгьы уи ихадоу аамҭақәа (амрагыларақәа) Колиада (Овсен), Купала реиԥш иҟоу аперсонажцәа рыла иаарԥшын.

Ажәларқәа реиҳарак рҟны амратә нцәахәы дхаҵаны даарԥшын (иаҳҳәап, англыз бызшәаҿы ахатәы хьыӡцынхәра «he» —«иара» Амра азы ахархәара аиуеит), аха Скандинавиатәи амифологиаҿы Амра (Сул) аԥҳәыс лхаҿы лымоуп.

Мрагыларатәи Азиа, ҷыдала Виетнам, Амра адырга 日 ала иаарԥшуп (китаитәи пиньин rì), аха иҟоуп даҽа символкгьы 太阳 (таи ианг) ҳәа изышьҭоу. Абарҭ виетнамтәи ашьаҭатә ажәақәа рҿы, ажәақәа nhật, thai dương иаадырԥшуеит Мрагыларатәи Азиаҿы, Амзеи Амреи еиҿагылоу ҩба ракәны ишырыԥхьаӡоз — иньи ианьи. Вьетнамаа, китаиаа реиԥш ажәытәан урҭ аԥсабара ихадоу амчқәа ҩба ракәны ирыԥхьаӡон, Амза инь иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡан, Амра иань иадҳәалоуп ҳәа.

### Аоккультизм аҿы

Каббалаҿы Амра Тифферет асфира иадҳәалоуп (Шәахә. иара убас Халдеиатәи амаҭа).
Астрологиаҿы уи адоуҳа, ахдырра, иара убас ацәеижь аԥсҭазааратә мчқәа ирыдҳәалоуп. Астрологиаҿы, ауаа зегьы досу рира амш аҽны азодиактә еҵәаџьаа рыбжьара Амра иааннакыло аҭагылазаашьа инақәыршәаны азодиактә дырга рыҭоуп.

### Адунеи абызшәақәа рҟны

Аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны аурыс ажәа «солнце» «слнцу» ҳәа аформа аманы иара убас Остромиртәи Аевангелие (1057) аҟны иуԥылоит.

Индоевропатәи абызшәақәа жәпакы рҿы Амра *сол* шьагәыҭс измоу ажәала иаарԥшуп. Абасала, ажәа *сол* ҵакыс иамоуп "Амра" лаҭын бызшәала, иара убас иахьатәи апортугал, аиспан, аисланд, даниатәи, норвегиатәи, швециатәи, акаталон, агалисиатә бызшәақәа рҟны. Англыз бызшәаҿы, ажәа *Sol* зны-зынла (еиҳарак аҭҵаарадырратә ҵакаҿы) Амра аарԥшразы ахархәара аиуеит, аха ажәа аҵакы хада римтәи анцәахәы ихьӡ аҟынтәи иаауеит. Аперс бызшәала, *sol* ҵакыс иамоуп «амратә шықәса».

Амра аҳаҭыразы ахьӡ ахҵоуп Перу аҳәынҭқарра аԥара (соль ҿыц), уаанӡа «инти» ҳәа хьӡыс измаз (ус инкаа рмифологиаҿы ихадоу аҭыԥ аанызкылоз амра анцәахәы ихьӡын), акечуа бызшәа аҟынтәи еиҭаганы «амра» аанагоит.

*Иара убас шәахәаԥш: Амреи амзеи анбанқәа*
### Амра иазку ақалақьтә легендақәа

2002 шықәсазы, насгьы уи иашьҭанеиуаз ашықәсқәа рзы, акьыԥхьтә хархәагақәа рҟны ажәабжь цәырҵит, 6 шықәса рышьҭахь Амра ԥжәоит ҳәа зҳәоз (даҽакала иуҳәозар, супернованы иҟалоит ҳәа). Аинформациа ахыҵхырҭа ҳәа дыԥхьаӡан «голландиатәи астрофизик адоктор Пирс ван дер Меер (Piers van der Meer), Европатәи акосмостә агентра аексперт». Аиашазы, ЕАА аҟны уи ахьӡ змоу аусзуҩы ҳәа аӡәгьы дыҟам. Аԥхьатәи ажәабжь ҭыҵит агәҩара зҵоу аинформациа акьыԥхьра бзиа избо агазеҭ «Weekly World News» аҿы.

## Шәахә. иара уб.

* Ерикссон-Глоб — "Амра" Швециатәи Амратә системаҿы
* Амратә мчхара
* Амратә система

## Азгәаҭақәа

## Алитература

* *Аббот Ч.* Солнце / Перевод с английского Н. Я. Бугославской; под редакцией Е. Я. Перепёлкина. — Москва—Ленинград: ОНТИ, 1936. — 462 с.
* Солнечная система. В 2 томах / Под ред. Дж. Койпера; пер. с англ.; редактор тома В. А. Крат. — М.: Издательство иностранной литературы, 1957. — Т. 1 : Солнце. — 609 с.
* *Колтун М. М.* Солнце и человечество. — М.: Детская литература, 1981. — 127 с. — 100 000 экз.
* *Степанян Н. Н.* Наблюдаем Солнце. — М.: Наука, 1992. — 128 с. — ISBN 5-02-014358-8.
* Солнце / Э. Е. Дубов // Большая Советская Энциклопедия / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская Энциклопедия, 1976. — Т. 24, кн. I : Собаки — Струна. — С. 150—154. — 631 000 экз.
* Кочаров Г. Е.. Солнце // Афизикатә енциклопедиа. — Атом 4. — Ад. 589—598.
* *Шкловский И. С.* §9. Проблемы нейтринного излучения Солнца // Звезды: их рождение, жизнь и смерть. — 3-е изд. — М.: Наука, 1984. — С. 110—117. — 100 000 экз.
* *Cohen, Richard.* Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life (англ.). — Simon & Schuster, 2010. — ISBN 978-1-4000-6875-3.
* *Conrad, Geoffrey W. and Arthur A. Demarest.* Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism. — Cambridge; New York: Cambridge University Press, 1984. — 266 с. — ISBN 9780521318969.
* *Michael Stix.* The Sun. An Introduction. — 2nd Edition. — Springer, 2002. — ISBN 3-540-42886-0.
* *Thompson, M. J.* Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior (англ.) // Astronomy & Geophysics : journal. — 2004. — Vol. 45, no. 4. — P. 21—25.

## Азхьарԥшқәа

* "Солнечная активность". *USAP*. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-08-10 ахь. Ириашоу 2011-06-24 шықәсазы.
* "Энциклопедия Солнца". *Тесис*. Ириашоу 2015-07-09 шықәсазы.`{{cite web}}`: CS1 maint: url-status (link)
* "Солнце". *Астронет*. Астронет. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-10 ахь. Ириашоу 2007-09-09 шықәсазы.
* Солнце и Земля. Единые колебания Архив ҟаҵан 2016-03-14 азы Wayback Machine аҟны.
* Солнце. Солнечная система. Общая астрономия
* "Путешествие из центра Солнца". *Популярная механика*. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-09-01 ахь. Ириашоу 2011-11-26 шықәсазы.
* "Солнце сейчас, фотография из обсерватории солнечной динамики NASA". *sdo.gsfc.nasa.gov*. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-10 ахь. Ириашоу 2011-03-22 шықәсазы.
* Эдвард Кононович. "Солнце". Энциклопедия Кругосвет. Иархивтәоу аоригиналзы 2014-01-08 ахь. Ириашоу 2013-10-26 шықәсазы.
* The Not So Quiet Sun (APOD, 6 августа 2010)