# Адгьыл

Апланета| Адгьыл  |
| --- |
|  Адгьыл асахьа, 2025 шықәсазы аметеорологиатә мҩаныза Meteosat-12 аҟынтә иҭыху |
| Аорбитатә ҟазшьарбагақәа |
| Аепоха |
J2000.0 |
| Аперигели |
147 098 290 км 0,98329134 а.е. |
| Афели |
152 098 232 км 1,01671388 а.е. |
| Аҵәҩанбжа ду (*a*) |
149 598 261 км 1,00000261 а.е. |
| Аексцентриситет (*e*) |
0,01671123 |
| Асидертә период (*T*) |
365,256363004 мшы 365 уахи-ҽни, 6 сааҭи 9 минуҭи 10 секунди |
| Аорбитатә ццакыра (*v*) |
29,783 км/с 107 218 км/сааҭ |
| Абжьаратә аномалиа (*M*o) |
357,51716° |
| Аорбита анаара (*i*) |
7,155° (амратә екватор иаҿырԥшны), 1,57869° (Лаплас иҟьаҟьара иаҿырԥшны) |
| Иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара (Ω) |
348,73936° |
| Аперицентр аргумент (ω) |
114,20783° |
| Амҩаныза зтәу | Амра |
| Амҩанызақәа |
Амза, насгьы 8300 инареиҳаны иԥсабаратәым амҩанызақәа |
| Афизикатә ҟазшьарбагақәа |
| Аполиартә еидыӷәӷәалара |
0,0033528 |
| Аекватортә радиус |
6378,1 км |
| Аполиартә радиус |
6356,8 км |
| Абжьаратәи арадиус |
6371,0 км |
| Агьежь ду аикәшара |
40 075,017 км (аекватор ала) 40 007,863 км (америдиан ала) |
| Ақәӡара (*S*) |
510 072 000 км² 148 940 000 км² — адгьыл (29,2 %) 361 132 000 км² — аӡы (70,8 %) |
| Аҭаӡара (*V*) |
1,08321×1012 км³ |
| Акапан (*m*) |
5,9726×1024 кг (3×10−6 M☉) |
| Абжьаратә жәпара (ρ) |
5,5153 г/см³ |
| Зхы иақәиҭу акаҳара аццакра аекваторҿы (*g*) |
9,780327 м/с² (0,99732 g) |
| Актәи акосмостә ццакыра (*v*1) |
7,91 км/с |
| Аҩбатәи акосмостә ццакыра (*v*2) |
11,186 км/с |
| Аекватортә ҵәира аццакра |
1674,4 км/сааҭ (465,1 м/с) |
| Аҵәира апериод (*T*) |
0,99726968 уахи-ҽни (23h 56m 4,100s) — асидертә период; 24 сааҭ — абжьаратә амратә мши-ҵхи |
| Аҵәҩан анаара |
23°26ʹ21ʺ,4119 |
| Альбедо |
0,306 (Бонд) 0,434 (агеометриатә) |
| Аҳауаҟәандара |
|  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| еиҵ. | бжьар. | еиҳ. |

 |
| Цельси |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| −89,2 °C | 14 °C | 56,7 °C |

 |
| Кельвин |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 184 K | 287,2 K | 329,9 K |

 |
| Атмосфера |
| Ақәыӷәӷәара |
101,325 кПа (аӡы аҩаӡараҿы) |
| **Аилазаара:** 78,08 % — азот (N2) 20,95 % — аҵәыҵәри (O2) 0,93 % — аргон (Ar) 0,04 % — арацәаҵәыҵәтә газ (CO2) 1 % раҟара — аӡфақь (аклимат иахьыԥшны) |
| **CommonsАдгьыл** |

**А́дгьыл** — Амратә системаҿы Амра зегь раасҭа иацәыхароу апланетақәа рҟынтәи ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы реиҳа ижәпоу, адиаметри акапани рыла ахәбатәи аҭыԥ аанызкыло, насгьы Меркурий, Венера, Марс зҵазкуа адгьылтә гәыԥ апланетақәа рхыԥхьаӡараҿы зегьы иреиҳау. Иахьатәи аамҭазы зыԥсы ҭоу аорганизмқәа ахьықәынхо ауаҩытәыҩса иидыруа ҭыԥзаҵәуп.

Апублицистикеи аҭҵаарадырратә литературеи рҿы абарҭ синонимтә терминқәа ахархәара рымазар ауеит - *Адунеи*, *апланета жәҩангәыԥшшәы*, *Терра* (алаҭ. Terra аҟынтә).

Аҭҵаарадырратә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл амратә наҟәыра аҟынтәи ишьақәгылеит 4,54 миллиард шықәса раԥхьа, уи ашьҭахьгьы дук хара имгакәа аԥсабаратә мҩаныза заҵәы — Амза арҳара алшеит. Аԥсҭазаара Адгьыл аҿы иҟалеит ҳәа иԥхьаӡоуп 4.25 миллиард шықәса раԥхьа, уи  анцәырҵ ашьҭахь дук хара имгакәа. Убри нахыс, Адгьыл абиосфера акырӡа иаԥсахит атмосфереи егьырҭ абиотикатә факторқәеи, уи иахҟьаны аеробиатә организмқәа рхыԥхьаӡара еизҳаит, иара убасгьы аозонтә хҟьа шьақәгылеит, уи, Адгьыл амҳалдызтә ҵакыра ацхыраарала аԥсҭазаара иазеицәоу амра арадиациа дырԥсыҽуеит, Адгьыл ақәынхаразы аҭагылазаашьа уи алагьы еиқәырхо. Адгьыл ацәа иахылҿиаауа арадиациа ианыҟалаз аахыс акырӡа имаҷхеит, уи иалоу арадионуклидқәа еиҳа-еиҳа рыԥхасҭахара иахҟьаны. Адгьыл ацәа хәҭа-хәҭала, мамзаргьы атектоникатә плитақәа рыла еиҟәшоуп, шықәсыкахь сантиметрқәак еиҭаҵуа аццакра рыманы хыхьла инаскьоит. Адгьыл злашьақәгылоу, излеиҿкаау, уи аҿиара азакәанеизшәарақәа реилкаара аҭҵаарадырраа анапы алакуп..

Инықәырԥшшәа, апланета хыхьтәи аҵакыра 70.8% Адунеитә океан иааннакылоит, иаанхаз ахәҭа аконтинентқәеи адгьылбжьахақәеи иааныркылоит. Аматерикқәа рҿы иҟоуп аӡиасқәа, аӡиақәа, адгьылҵаҟатәи аӡқәеи аҵааи, урҭ Адунеизегьтәи Аокеан иацны агидросфера шьақәдыргылоит. Еилкаау аԥсҭазааратә формақәа зегьы рзы ихымԥадатәу аӡы, Амратә системаҿы, Адгьыл ада, еицырдыруа егьырҭ апланетақәеи апланетоидқәеи рҟны иҟам. Адгьыл аполиусқәа Арктикатәи амшын аҵааи антарктикатәи аҵааи злоу ацәаҵаа ала ихҩоуп.

Адгьыл аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа кырӡа рыԥсы ҭоуп, насгьы амантиа захьӡу, даара ижәпоу иагьҷабуа хҟьала ишьақәгылоуп, уи аӡы еиԥшу адәахьтәи агәыцә хнаҟьоит, Адгьыл амагниттә ҵакыра иахыҵхырҭоуп, насгьы аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьагьы хнаҟьоит, агәҩара шыҟоу ала аихаӡеи аникели рыла ишьақәгылоу. Адгьыли уи аорбитатә ныҟәареи рфизикатә ҟазшьарбагақәа ирыбзоураны аԥсҭазаара аиқәырхара алыршахеит иҳаҩсыз 3,5 миллиард шықәса рыҩныҵҟа. Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, Адгьыл даҽа 0,5–2,3 миллиард шықәса рыҩныҵҟа ԥсы зхоу аорганизмқәа рыҟазааразы аҭагылазаашьақәа еиқәырханы иамазаауеит.

Адгьыл егьырҭ акосмос аҿы иҟоу аобиектқәа аус рыцнауеит (агравитациатә мчқәа рыла аҽеизнагоит), Амреи Амзеи уахь иналаҵаны. Адгьыл Амра иахыкәшоит, уи иаакәыршаны инагӡаны иагьҭаҵәиуеит 365,26 амратә мши-ҵхи рыла — асидертә шықәсы. Адгьыл аҵәира аҵәҩан 23.44° рыла инаауп уи аорбитатә ҟьаҟьара иаҿырԥшны, уи апланета аҿы атропикатә шықәсы — 365,24 мратә мшиҵхи зҵазкуа цыԥҵәахала ашықәс аамҭахәҭақәа рыԥсахрақәа ахылҿиаауеит. Уажәы уахыки-ҽнаки 24 сааҭ раҟара аамҭа амоуп. Амза Адгьыл акәша-мыкәша аорбита аҭагьежьра иалагеит 4.53 миллиард шықәса раԥхьашәа. Амза Адгьылахь иамоу агравитациатә нырра иахҟьаны аокеанқәа рҿы аӡнеирақәа ҟалоит. Иара убас Амза Адгьыл аҵәҩан анаара ҭышәнартәалоит, Адгьыл аикәаҵәирагьы хәыҷы-хәыҷла иармаҷуеит. Теориақәак изларҳәо ала, астероидқәа ркаҳарақәа ирыхҟьаны адгьыл ахҟьеи акәша-мыкәшатәи аԥсабареи рҿы акыр зҵазкуа аԥсахрақәа ҟалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, еиуеиԥшым ԥсы зхоу аԥсабара ахкқәа рықәӡаарагьы.

Апланета ҩнуп ԥсы зхоу 8,7 миллион хкык рзы, ауаагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл аҵакыра ауаатәыҩса рнапала еиҟәшоуп ООН иалоу 193 ҳәынҭқарреи, ООН ГА ахылаԥшыҩцәа рҳәынҭқаррақәа ҩбеи, хәҭакахьала иазхаҵоуи иазхаҵами аҳәынҭқаррақәа аабеи, иҷыдоу аполитикатә статус змоу аҳәынҭқаррақәа ҩбеи рыбжьара. Ауаҩытәыҩсатә культура — Адгьыл ҟьаҟьа аконцепциа, адунеи агеоцентртә система, Адгьыл иаку суперорганизмуп ҳәа зҳо Гаиа агипотеза уҳәа реиԥш иҟоу адунеи аилазаашьа иазкны еиуеиԥшым агәаанагарақәа аԥнаҵеит .

## Адгьыл аҭоурых

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл аҭоурых
Адгьыли Амратә система егьырҭ апланетақәеи рышьақәгылара иадҳәалоу ҳаамҭазтәи ҭҵаарадырратә гипотезоуп амратә наҟәхылара агипотеза, Амратә система аеҵәабжьаратәи асабеи арчи ирылху аԥсҭҳәа ду иахылҿиааит ҳәа зҳәо. Аԥсҭҳәа еиҳарак атҟәацра Ду иахылҿиааз аӡрии агелии рыла, насгьы аҿыцӡақәа рытҟәацрақәа ирцәынхаз еиҳа ихьанҭаз ахәҭаҷқәеи рыла ишьақәгылан. 4,5 миллиард шықәса раԥхьаҟа, аԥсҭҳәа аҽеилацалара иалагеит, иҟалап уи алашаратә шықәсқәа рынахыс илашаз аҿыцӡа амчхара ацәқәырԥа иахҟьазар. Аԥсҭҳәа аҽеилацалара ианалага, уи акәакьтә импульси, агравитациеи аинерциеи апланеҭаԥхьаӡатәи адиск аҟынӡа еиларцалеит. Уи ашьҭахь, апланетаԥхьаӡатәи адиск аҿы иҟаз аԥҽыхақәа агравитациа аныррала аиҿаҳара иалагеит, насгьы, хәыҷы-хәыҷла ишеилалоз, раԥхьаӡатәи апланетоидқәа шьақәдыргылеит.

Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ршәагаақәа реиҿырԥшра (арымарахьтә арыӷьарахь): Меркури, Венера, Адгьыл, Марс
Аккрециа апроцесс аамҭазы, амратә система анышьақәгыла ашьҭахь иаанхаз апланетоидқәа, асаба, арчы, аԥҽыхақәа еиҳа-еиҳа идуу аобиектқәа рахь еилаҵәо, апланетақәа шьақәдыргылеит. Адгьыл шьақәгылеит 4.54 ± 0.04 миллиард шықәса раԥхьа. Апланета ашьақәгылара апроцесс зегьы 10–20 миллион шықәса рыҩнуҵҟа имҩаԥысуан.

Уи ашьҭахь Амза шьақәгылеит — 4.527 ± 0.01 миллиард шықәса раԥхьа, аха уи ахылҵшьҭра уажәраанӡагьы ҩашьарада ишьақәыргылам. Ихадоу ахшыҩзцара излаҳәо ала, уи, Адгьыли, шәагаала Марс иаҟараз, адгьыл акапан аҟынтәи 10-12% змаз аобикти реицәхасра иацәынхаз амаҭәар аҟынтәи аккрециа амҩала ишьақәгылеит. Ари аидыслараан ,адинозаврқәа рыӡра зыхҟьаз ҳәа иԥхьаӡоу аидыслараан зыхиақәиҭтәыз амчхара аасҭа 100 миллионынтә еиҳаны амчхара ахы иақәиҭтәын. Уи азхеит Адгьыл адәахьтәи ахҟьақәа рыӡыҭрази аҩ-цәеижьк рырҭәарази. .Амантиа ахәҭак Адгьыл аорбитахь иаршәит, уи иҳаилнаркаауеит Амза аихаӡа изалхәыдаахаз , насгьы иара иабжьааԥнытәим аилазаара . Ахатә гравитациа аныррала , иршәыз аматериал асфератә форма аиуит, уи алагьы Амза шьақәгылеит.

Апротодгьыл аккрециа абзоурала ашәагаақәа ирызҳаит, насгьы аметаллқәеи аминералқәеи арҭәартә еиԥш еилашын. Аиха, иара убасгьы геохимиала иазааигәоу асидерофилтә элементқәа, асиликатқәеи алиумосиликатқәеи раасҭа еиҳа ажәпара рыманы, Адгьыл агәҭахьы инаскьон. Ахҟьақәа змоу Адгьыл аструктура аԥцаны, иара убас амҳалдызтә ҵакыра алыршаны Адгьыл ашьақәгылара ианалага инаркны 10 миллион шықәса рышьҭахь аҩнуҵҟатәи ахҟьақәа амантиеи аихаӡатә гәыцәи рыла еиҩшахеит.

Ацәа аҟынтәи агазқәа рҭыҵреи авулкантә усуреи ирыхҟьаны раԥхьатәи атмосфера шьақәгылеит. Акометақәеи астероидқәеи иҭаргалаз аҵаа иарӷәӷәаз аӡы афақь аизара аокеанқәа ахылҿиааит. Усҟан Адгьыл атмосфера иласу атмофилтә аелементқәа рыла ишьақәгылан: аӡрии агелиуми, аха уажәы аасҭа акарбон диоксид кырӡа еиҳаны иаҵанакуан, уи аокеанқәа аҵаара иацәыннархеит, избан акәзар усҟан Амра алашара уажәтәи аҩаӡара 70% иреиҳамызт. 3,5 миллиард шықәса раԥхьа атмосфера амра аԥшала аҭарцәра иахзырԥаз Адгьыл амҳалдызтә ҵакыра ҟалеит.

Апланета хыхьтәи ахҟьа шә-миллион шықәса рыҩныҵҟа иааҟәымҵӡакәа аҽаԥсахуан: аконтинентқәа цәырҵуан, еилаҳауан, хыхьтәи ахҟьаҿы еиҭанеиааиуан, зны-зынла суперконтинентны еизон, нас еиҟәыҭханы иҟоу континентқәаны иҟалон. Убас, 750 миллион шықәса раԥхьа иакыз Родиниа еиҟәшахеит, нас уи ахәҭақәа Паннотиа (600-540 миллион шықәса раԥхьа) еиднакылеит, ашьҭахь — аҵыхәтәантәи асуперконтинент, 180 миллион шықәса раԥхьа еилаҳаз — Пангеа аҟны еизгахеит.

## Агеохронологиатә еиҵаҩра

Геохронологическая шкала— Адгьыл аҭоурых агеологиатә аамҭа аиҵаҩра; агеологиеи апалеонтологиеи рҿы ахархәара амоуп, шә-нызқь шықәсалеи миллионшықәсалеи зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәахақәа реихшаразы амзарҵас ахархәара амоуп. Раԥхьаӡакәны афанерозои агеохронологиатә еиҵаҩра англыз геолог А. Холмс 1938 шықәсазы иалеигалеит. Акембриԥхьатәи агеохронологиатә еиҵаҩра, аԥстәқәа рыԥсыбаҩқәа ахьнымхаз инамаданы, еиҳарак апородақәа рықәрақәа рышьақәыргылара шьаҭас иҟаҵаны ишьақәыргылоуп.

Адгьыл аҭоурых еиҟәшоуп еиуеиԥшым аамҭа ацыԥҵәахақәа рыла. Урҭ рҳәаақәа усҟан иҟалаз ахҭыс хадақәа ирышьашәалоит.

Афанерозои аамҭақәа рыбжьара аҳәаа абжьдоуп иреиҳаӡоу аеволиуциатә хҭысқәа –мҽхакыҭбаала аныӡаарақәа ирықәыршәаны. Апалеозоитәи амезозоитәи аамҭақәа еиҟәыҭхоуп Адгьыл аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу пермтәи ақәӡаарала. Амезозоитәи акаинозоитәи аамҭақәа еиҟәыҭхоуп амел-палеогентәи аныӡаарала.

КайнозойАкаинозоитә аамҭа х-периодк рыла еиҟәшоуп: апалеоген, анеоген, антропоцен. Абарҭ аамҭақәагьы еиҟәшоуп агеологиатә епохақәа (аҟәшақәа)рыла: апалеоген - апалеоцен, аеоцен, аолигоцен ҳәа; анеоген - амиоцен, аплиоцен ҳәа. Антропоцен ахь иаҵанакуеит аплеистоцен, аголоцен.

## Аԥсҭазаара ацәырҵреи аеволиуциеи

Адгьыл аҿы аԥсҭазаара шцәырҵыз иазкны еиуеиԥшым атеориақәа ыҟоуп. 3.5–3.9 миллиард шықәса раԥхьаҟа, иҟалеит “аҵыхәтәантәи адунеизегьтәи азеиԥш хылҵшьҭра”, уи иахылҵит егьырҭ ԥсы зхоу аорганизмқәа зегьы.

Афотосинтез аҿиара ԥсы зхоу аорганизмқәа ирылнаршеит амра амч ишиашоу ахархәара. Уи иахҟьаны 2,5 миллиард шықәса раԥхьа атмосфера ҵәыҵәрила аҭәра иалагеит, насгьы хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аозонтә хҟьа шьақәгылеит. Аихац хәыҷқәеи еиҳа идуқәеи рсимбиоз иахҟьаны еиҳа иуадаҩу аихацқәа — аеукариотқәа рыҿиарахацыркхеит. 2.1 миллиард шықәса раԥхьа аихацрацәа змоу аорганизмқәа цәырҵит, урҭ рыкәша-мыкәша иҟаз аҭагылазаашьа аҽанраалара иаҿын. Аозонтә хҟьа ишәарҭаз аультрафиолеттә былрақәа ахьылбаанадоз абзоурала, аԥсҭазаара Адгьыл хыхьтәи ахҟьа анапахьы аагара иалагеит.

1960 шықәсазы Адгьыл-сыԥса агипотезаықәыргылан, уи излаҳәоз ала Адгьыл зегьы ҵаала ихҩан 750 миллион шықәсқәа раԥхьа инаркны 580 миллион шықәса раԥхьанӡа. Ари агипотеза кембриитәи аԥжәара аҽыҵга аанарԥшуеит — 542 миллион шықәса раԥхьа аихацрацәа змоу аԥсҭазааратә формақәа иаалырҟьаны рырацәахара. Уажәазы, ари агипотеза шьақәырӷәӷәоуп:

>
> Ари раԥхьатәи хҭысуп, Стуртиа аҵаа епохазы аҵаа атропикатә ҟьаҟьарақәа рҟынӡа инаӡон, уи ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит зыӡбахә ҳәоу аҵаарақәа рхаан иҟан «Адгьыл-сыԥса», — иҳәоит аусумҭа автор Френсис Макдоналд (Francis A. Macdonald) Гарварднтәи (Harvard University). — Ҳара ҳдыррақәагьы ари аҵаара зегьы ианреиҵаха 5 миллион шықәса ишымҩаԥысуаз аадырԥшуеит.
>
>
>
>

>
> Иҭҵаау аҵааркратә шьҭаҵақәа рықәра Канада аҩада-мрагылара 930 миль (1500 км) зҽеиҵызхыз идуу амагматикатә провинциа ақәра иазааигәоуп, уи ишьақкәнарӷәӷәоит апланета аҵаатә мпыҵахалара аҟнытә ахы ақәиҭтәраҿы авулканизм аус ду шынанагӡаз.
>
>
>
>

Раԥхьатәи аӡҵиаақәа 1200 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит , раԥхьатәи иҳаракӡоу аҵиаақәа цәырҵит 450 миллион шықәса раԥхьа. Абӷашшара змам аԥстәқәа цәырҵит едиакартәи аамҭазы, абӷашшара змоу аԥстәқәа цәырҵит кембриитәи атҟәацрааан, 525 миллионҟа шықәса раԥхьа.

Кембриитәи атҟәацра ашьҭахь ақәӡаара ӷәӷәақәа хәба ҟалеит. Пермтәи ацыԥҵәаха анҵәамҭазы иҟаз ақәӡаара, Адгьыл аҟны аԥсҭазаараҿы зегь раасҭа зымҽхак ҭбааз ақәӡааара, апланета иқәынхо зыԥсы ҭоу зегьы 90 % ықәнахит.Пермтәи ақәӡаара ашьҭахь адгьыл иқәыз абӷа змаз рҟынтәи зегь раасҭа иаларҵәахеит архозаврқәа, триастәи ацыԥҵәаха анҵәамҭазы агәылшьаԥқәа зхылҵыз. Урҭ апланетаҿы аҳра руан Иуртәи аамҭеи амелтә аамҭамеи раан. 66 млн шықәса раԥхьа , иҟалап аметеорит акаҳара иахҟьазаргьы, амел-палеогентә қәӡаара ҟалеит; уи иахҟьаны иԥсаатәым агәылшьаԥқәеи егьырҭ арептилиа дуқәеи аныӡааит, аха ахәаҷамаҷақәа зфоз идуцәамыз хшлаичоз аԥстәқәеи агәылшьаԥқәа еволиуциатә махәҭас ирымаз аԥсаатәқәеи реиԥш иҟаз аԥстәы маҷқәа ирхьымсит. Иҳаҩсыз 65 миллион шықәса ирылагӡаны, еиуеиԥшым хшлаичо рыхкқәа рацәаны иҟалеит, насгьы миллион шықәсқәак раԥхьа, амаамын еиԥшу аԥстәқәа ииашаны аныҟәара рылшо иалагеит. Ари ахҭыс иахылҿиааит амыругақәа ахархәара рыҭареи аицәажәареи, афатә аагара аусаҿ ицхыраагӡахаз насгьы ахшыҩ ду ахымԥадахарагьы зыхҟьаз. Адгьыл ақәаарыхра, анаҩс ацивилизациа аҿиара , аамҭа кьаҿк иалагӡаны ауаа алшара рынаҭеит Адгьыл даҽа ԥсҭазаара формак еиԥшымкәа анырра аҭара, аԥсабареи егьырҭ ахккқәа рхыԥхьаӡареи рҟны алагала аҟаҵара.

Аҵыхәтәантәи аҵаара аамҭа 40 миллион шықәса раԥхьашәа иалагеит, уи аҩаӡара ҳаракӡа хԥаҟа миллион шықәса раԥхьа аплеистоцен аамҭа иақәшәеит. Кыраамҭа , насгьы шьаҭанкыла имҩаԥысуаз Адгьыл ахҟьа аҟәандара абжьаратә рбагақәа рҽыԥсахра иацны, Амратә система Агалактика агәыцә акәшара иахҟьазаргьы ауа (200 млн шықәсаҟа), аҭыԥ рыман аамҭалеи хылҟьа-ҿылҟьалеи еиҵоу аҵаарақәеи аԥхаррақәеи рциклқәагьы (шәахә. Миланкович ициклқәа), ес 40-100 нызқь шықәса имҩаԥысуаз, ахалахәыҵҟьаратә ҟазшьа змаз, абиосфера зегьы аҭакҟаҵара аҟынтәи аныҩра иахылҿиааз, Адгьыл аклимат ашьақәыргылара хықәкыс иаманы (шәахә. Џьеимс Лавлок иаԥиҵаз Геи агипотеза).

Аладатәи агьежьбжаҿы аҵаара аҵыхәтәантәи ацикл 10 нызқь шықәса раԥхьашәа ихыркәшахеит.

## Адгьыл аиҿартәышьа

Адгьыл аиҿартәышьа
Адгьыл адгьылтә планетақәа ирыҵанакуеит, насгьы Иупитер еиԥш иҟоу арчытә гигантқәа иреиԥшымкәа, ахҟьа кьакьоуп. Амратә системаҿы иҟоу адгьылтә планетақәа ргәыԥ иалоу апланетақәа ԥшьба рҟынтә иреиҳау ауп, шәагаала еиԥш, капанлагьы. Уи адагьы, абарҭ аԥшь-планетак рҟынтә, Адгьыл зегь реиҳа аилацалареи, ахҟьатә гравитациеи, амҳалдызтә ҵакыреи амоуп. Идыру апланетақәа рахьынтәи иара зыԥсы ҭоу аплитақәа ртектоника змоу планета заҵәуп.

Адгьыл аҩнуҵҟа аҟәшақәа ахимиатәи афизикатәи (ареологиатә) ҷыдарақәа рыла еиҟәшоуп, аха адгьылтә гәыԥ иатәу егьырҭ апланетақәа рылымкаа, Адгьыл иамоуп ибзианы иалкаау адәахьтәи аҩнуҵҟатәи агәыцә. Адгьыл адәахьтәи ахҟьа хадаратәла асиликатқәа рыла ишьақәгылоу ацәа кьакьа еиԥшуп. Амантиеи иареи еиҟәнашоит асеисмикатә цәқәырԥақәа иаразнактәи рыццакра ацлара аҳәаа ала — Мохоровичич ихҟьа ҳәа изышьҭоу.

Ацәа кьакьеи иҷабуа амантиа хыхьтәи ахәҭеи алитосфера шьақәдыргылоит. Алитосфера аҵаҟа иҟоуп астеносфера, хыхьтәи амантиаҿы еиҳа зҷабреи, зкьакьареи, зыӷәӷәареи маҷу ахҟьа.

Амантиа акристаллтә структура кырзҵазкуа аԥсахрақәа мҩаԥысуеит ахҟьа аасҭа 410-660 км илаҟәу аҵаулараҿы, изымҽхазкуа (аиасратә ҳәаа), хыхьтәи ҵаҟатәи амантиақәа ирыбжьоу. Амантиа аҵаҟа аникели, атыҩшеи, ашьанҵеи злоу ирҭәоу аихаӡала ишьақәгылоу ахҟьа ҟьата — Адгьыл агәыцә. Асеисмикатә рбагақәа иаадырԥшуеит, уи ҩ-хәҭак рыла ишышьақәгылоу: аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьа (арадиус ~ 1220 км) , адәахьтәи агәыцә ҟьата ( арадиус ~ 2250).

### Аформа

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл аформа
 Еквадор иҟоу авулкан Чимборасо, адгьыл агәыцә аҟнытә зегь реиҳа ихараны иҟоу ҭыԥуп
Адгьыл Амратә система иаҵанакуа егьырҭ апланетақәа рҿырԥшра
Адгьыл аформа (агеоид) еидырҟьаԥслоу аеллипсоид иазааигәоуп. Агеоиди уи еиҳа изырмарио аеллипсоиди реиԥшымзаара шә-метрак рҟынӡа инаӡоит. Бжьаратәла апланета адиаметр 12 742 км инаӡоит, аикәшара — 40 000 км, избан акәзар аметр анкьа ирыԥхьаӡон 1/10 000 000 ирыбжьанакуа аекватор инаркны аладатәи аполиус аҟынӡа Париж ала (Адгьыл аполиустә еидцалара ииашамыз аԥхьаӡара иахҟьаны, 1795 шықәсазы аметр аеталон 0,2 мм рыла еиҵахеит, абраантәи иҟалеит аиқәымшәарақәагьы).

Адгьыл агьежьра аекватортә ылгәыгәра ҟанаҵоит, убри аҟнытә аекватортә диаметр аполиартә аасҭа 43 км рыла еиҳауп. Адгьыл аҟны зегь раасҭа иҳараку ҭыԥуп Еверест ашьха (амшын иахыкны 8848 м), зегь раасҭа иҵаулоу — Мариантәи акылҳара (10 994 м амшын аҩаӡара аҵаҟа). Аекватор алгәыгәра иахҟьаны Адгьыл агәы зегь раасҭа иацәыхароу ҭыԥқәоуп Еквадортәи авулкан Чимборасо ақәцәеи Перутәи ашьха Уаскарани.

### Ахимиатә еилазаашьа

Ф. У. Кларк идгьыл ацәа аоксидқәа ртаблица
| Аилалара | Аформула | Анаӡынра
 |
| --- | --- | --- |
| Ашьанҵа аоксид (IV) | SiO2 | 59,71 %
 |
| Алумини аоксид | Al2
O3 | 15,41 %
 |
| Акальци аоксид | CaO | 4,90 %
 |
| Амагни аоксид | MgO | 4,36 %
 |
| Анатри аоксид | Na2
O || 3,55 %

 |
| Аиха аоксид(II) | FeO | 3,52 %
 |
| Акали аоксид | K2
O || 2,80 %

 |
| Аиха аксид (III) | Fe2
O3 | 2,63 %
 |
| Аӡы | H2
O || 1,52 %

 |
| Атитан (IV) аоксид | TiO2 | 0,60 %
 |
| Афосфор (V) аоксид | P2
O5 | 0,22 %
 |
| Иааизакны | 99,22 %
 |

Адгьыл акапан инықәырԥшшәа 5.9736⋅1024 кг ыҟоуп. Адгьыл еидызкыло атомқәа зегьы рхыԥхьаӡара ≈ 1.3-1.4⋅1050 ауп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы аҵәыҵәри≈ 6.8⋅1049 (51%), аихаӡа ≈ 2.3⋅1049 (17%), амагнии ашьанҵеи рыцыԥхьаӡа по ≈ 1,9⋅1049 (15 %). Капанла Адгьыл еиҳарак еихала ишьақәгылоуп (32,1%), аҵәыҵәри (30,1%), ашьанҵа (15,1%), амагни (13,9%), атыҩша (2,9%), аникель (1,8%), акальци (1,5%), алумини (1,4%); иаанхаз аелементқәа 1,2% рықәшәоит. Капанла сегрегациа иахҟьаны агәыцә аҵакыра, агәҩара злаҟоу ала, ишьақәгылоуп еихаӡала (88,8%), маҷк аникель ала (5,8%), тыҩшала (4,5%), насгьы 1% егьырҭ аелементқәа рыла. Аԥсҭазаара шьаҭас иамоу акарбон адгьыл ацәаҿы 0,1% мацара ауп иҟоу.

Агеохимик Франк Кларк иԥхьаӡеит Адгьыл адгьыл ацәа 47% инацны аҵәыҵәри ала ишышьақәгылоу. Адгьыл ацәаҿы зегь раасҭа иаларҵәоу апородазхылҿиаауа аминералқәа ишеибаку шамахак аоксидқәа рыла ишьақәгылоуп; ахлори, атыҩшеи афтори еизакны апородаҿы 1% еиҵаны ишьақәдыргылоит. Ихадоу оксидқәа рахь иаҵанакуеит ашьанҵанышә(SiO2
), анышәаԥшьдгьыл (Al2
O3
), аиха аоксид (FeO), акальци аокис (CaO), амагни аокис (MgO), акали окис (K2
Oxide⟧O) иара убас анатри аоксид (Na2
O). Ашьанҵанышә хадаратәла акислотатә ус мҩаԥыргоит, асиликатқәа еиҿыркаауеит; хадаразлоу авулкантә породақәа рыԥсабара уи иадҳәалоуп. Апородақәа 1672 хкы рыҭҵаара абзоурала Кларк иҟаиҵеит алкаа, урҭ рахьтә 99,22% аоксидқәа 11 рымоуп (атаблица арыӷьарахь). Егьырҭ ахәҭаҷқәа зегьы уарла-шәарла ада шамахамзар иуԥылаӡом.

Ҵаҟа иаагоуп Адгьыл ахимиатә еилазаашьа иазку еиҳа инарҭбаау адыррақәа (агаз бзиақәа рзы арбагақәа 10-8 см3/г рыла иаарԥшуп; егьырҭ аелементқәа рзы - наӡынла).

| Ахимиатә элемент | Аларҵәара (% ала ма ала) | Ахимиатә элемент | Аларҵәара (% ала ма ала)
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Аӡри (H) | 0,0033 | Рутениум (Ру) | 0,000118
 |
| Агелиум (4Ҳе) | 111 | Ародиум (Rh) | 0,0000252
 |
| Алитиум (Ли) | 0,000185 | Палладиум (Pd) | 0,000089
 |
| Бериллиум (Бе) | 0,0000045 | Араӡын (Аг) | 0,0000044
 |
| Абор (Б) | 0,00000096 | Акадмиум (Cd) | 0,00000164
 |
| Акарбон (С) | 0,0446 | Индиум (Ин) | 0,000000214
 |
| Азот (N) | 0,00041 | Акаҵкәыр (Sn) | 0,000039
 |
| Ахәышәтәыга (O) | 30,12 | Антимон (Sb) | 0,0000035
 |
| Афтор (F) | 0,00135 | Ателлуриум (Те) | 0,000149
 |
| Неон (20Не) | 0,50 | Аиод (I) | 0,00000136
 |
| Асодиум (Na) | 0,125 | Аксенон (132Хе) | 0,0168 |
| Амагни (Мг) | 13,90 | Ацезиум (Cs) | 0,00000153
 |
| Алуминиум (Ал) | 1,41 | Абариум (Ба) | 0,0004
 |
| Асиликон (Si) | 15,12 | Алантан (Ла) | 0,0000379
 |
| Афосфор (Р) | 0,192 | Ацериум (Се) | 0,000101
 |
| Сульфур (S) | 2,92 | Празеодим (Pr) | 0,0000129
 |
| Ахлор (Cl) | 0,00199 | Неодим (Nd) | 0,000069
 |
| Аргон (36Ар) | 2,20 | Самариум (См) | 0,0000208
 |
| Акалиум (К) | 0,0135 | Европиум (Еу) | 0,0000079
 |
| Акальциум (Ca) | 1,54 | Агадолиний (Gd) | 0,0000286
 |
| Аскандиум (Sc) | 0,00096 | Атербиум (Тб) | 0,0000054
 |
| Атитан (Ти) | 0,082 | Адиспрозиум (Ды) | 0,0000364
 |
| Аванадиум (V) | 0,0082 | Ахолмиум (Ho) | 0,000008
 |
| Ахром (Cr) | 0,412 | Ербиум (Ер) | 0,0000231
 |
| Аманган (Mn) | 0,075 | Атулиумтә (Tm) | 0,0000035
 |
| Аиха (Fe) | 32,07 | Иттербиум (Yb) | 0,0000229
 |
| Акобалт (Ко) | 0,084 | Алутециум (Лу) | 0,0000386
 |
| Аникель (Ni) | 1,82 | Агафниум (Hf) | 0,000023
 |
| Аџьаз (Cu) | 0,0031 | Атантал (Та) | 0,00000233
 |
| Ацинк (Zn) | 0,0074 | Вольфрам (W) | 0,000018
 |
| Галлиум (Га) | 0,00031 | Арениум (Ре) | 0,000006
 |
| Агерманиум (Ge) | 0,00076 | Осмиум (Ос) | 0,000088
 |
| Мышьяк (Ас) | 0,00032 | Иридиум (Ир) | 0,000084
 |
| Аселениум (Se) | 0,00096 | Аплатина (Pt) | 0,000167
 |
| Абром (Br) | 0,0000106 | Ахьы (Au) | 0,0000257
 |
| Акриптон (84Кр) | 0,0236 | Амеркури (Hg) | 0,00000079
 |
| Рубидиум (Rb) | 0,0000458 | Аталлиум (Тл) | 0,000000386
 |
| Астронциум (Sr) | 0,00145 | Атса (204Пб) | 0,000000158
 |
| Аиттриум (Y) | 0,000262 | Ависмут (Би) | 0,000000294
 |
| Ациркониум (Zr) | 0,00072 | Аториум (Th) | 0,00000512
 |
| Аниобиум (Nb) | 0,00008 | Ауран (U) | 0,00000143
 |
| Амолибден (Мо) | 0,000235 | Аплутониум (Пу) | —
 |

### Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл аиҿартәышьа
Адгьыл, егьырҭ адгьылтә гәыԥ иаҵанакуа апланетақәа реиԥш, аҩныҵҟатәи аилазаашьа ирацәаны ахҟьақәа амоуп. Иара шьақәгылоуп икьакьоу асиликаттә цәахҟьақәеи (ацәа, даараӡа иҷабуа амантиа), аихатә гәыцәи рыла. Агәыцә адәахьтәи ахәҭа ҟьатоуп (амантиа аасҭа акырӡа иҵаӷаны), аҩныҵҟатәи ахәҭа —кьакьоуп.

#### Аҩныҵҟатәи аԥхарра

Апланета аҩныҵҟатәи аԥхарра алнаршоит Адгьыл ашьақәгылара раԥхьатәи аетап аан имҩаԥысуаз ахәҭаҷ аккрециа иннажьыз ацәынхаԥхарреи(20% раҟара) еиҭашәо аизотопқәа ррадиоеилыххаратә еилабгареи: акали-40, ауран-238, ауран-235, атеори-232 реилалара. Абарҭ изотопқәа рҟынтәи хԥа рыбжахыбгалара аамҭацыԥҵәаха миллиард шықәса инареиҳаны иақәшәоит. Апланета агәҭаны аҳауа аԥхарра 6000 °C рҟынӡа инеир алшоит (Амра ахҟьаҿы иҟоу аҳауа аԥхарра аасҭа еиҳаны), насгьы ақәыӷәӷәара наӡар алшоит 360 ГПа (3.6 миллион атм) рҟынӡа. Агәыцә аԥхарратә енергиа ахәҭак адгьыл ацәахьы ацәқәырԥақәа рыла ииасуеит. Ацәқәырԥақәа амца ҭыԥқәеи атраппқәеи рхылҿиаауеит. Адгьыл иҭнажьуа аԥхарра аиҳарак радиоактивтә ԥхасҭала иахьыҟало азы, Адгьыл аҭоурых алагамҭазы, аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟаз аизотопқәа рҭаҵәахқәа нҵәаанӡа, ҳапланета иоунажьуаз амчхара иахьа иҟоу аҵкыс акырӡа еиҳан.

Ихадоу абылтәы ҭзыжьуа изотопқәа (уажәтәи амҭазы)
| Аизотоп
 | Аԥхарраҭыҵра, Вт/кг изотоп
 | Ацыԥҵәаха ашықәсқәа реилаҳарабжа
 | Амантиаҿы абжьаратәи аконцентрациа, кг изотоп/кг амантиа
 | Аԥхарраҭыҵра, Вт/кг амантиа
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 238U
 | 9,46⋅10−5 | 4,47⋅109 | 30,8⋅10−9 | 2,91⋅10−12 |
| 235U
 | 5,69⋅10−4 | 7,04⋅108 | 0,22⋅10−9 | 1,25⋅10−13 |
| 232Th
 | 2,64⋅10−5 | 1,40⋅1010 | 124⋅10−9 | 3,27⋅10−12 |
| 40K
 | 2,92⋅10−5 | 1,25⋅109 | 36,9⋅10−9 | 1,08⋅10−12 |

Адгьыл бжьаратәла иамоу аԥхарра амчхара ацәыӡ 87 мВт/м2 ыҟоуп, мамзаргьы 4.42⋅1013 Вт (адунеизегьтәи аԥхарратә цәыӡ). Агәыцә аԥхарра амчхара ахәҭак аплиумқәа рахь — амантиа цақәа рыцәқәырԥақәа рахь ииасуеит. Арҭ аплиумқәа атраппқәеи, арифтқәеи, амцаҭыԥқәеи ҟарҵар рылшоит. Адгьыл еиҳарак амчхара ацәыӡуеит аплитатә тектоника абзоурала, амантиа алыҵ абжьара-океантә хәқәа рахь ахаларала. Ихадоу аԥхарра ацәыӡра ахкқәа рҟынтәи иҵыхәтәантәиуп алитосфера иалҟьо аԥхаррацәыӡра, убри аангьы реиҳа аԥхаррацәыӡра аокеан аҟны ауп аҭыԥ ахьамоу, избанзар уа адгьыл ацәа аконтинентқәа рыҵаҟа аасҭа кырӡа иҵаӷоуп.

#### Алитосфера

Литосфера (ажә. бырз. λίθος "ахаҳә" , σφαῖρα "ампыл, асфера" рҟынтә) - Адгьыл ацәа кьакьа ауп. Ишьақәгылоуп адгьыл ацәеи амантиа хыхьтәи ахәҭеи рыла. Алитосфера аилазаараҿы иалыркаауеит еиҭаҵуа аҭыԥқәеи (еиқәҵеиқәҵоу амаҟақәа) еиҳа иҭышәынтәалоу аплатформақәеи. Алитосфера аблокқәа — алитосфератә плитақәа — еиҳа ититииуа Астеносфера иқәланы ицоит. Аплитатә тектоника иазку агеологиа аҟәша арҭ аныҟәарақәа рыҭҵаареи рыхҳәааҟаҵареи ирызкуп.

Алитосфера аҵаҟа иҟоуп астеносфера, амантиа адәахьтәи ахәҭа шьақәзыргыло. Астеносфера асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра амаҷҳара ахьымҩаԥысуа, иршцәоу, мыцхәы иҷабуа аӡы еиԥш ахы мҩаԥнагоит, апородақәа ртиитира аҽшаԥсахыз ырҵабыргуа.

Алитосфера адәахьтәи ахҟьа аарԥшразы, уажәшьҭа иажәхьоу атермин *сиал* ахархәара аман, уи ашьхатә породақәа релемент хадақәа *Si* (алаҭ. Silicium - ашьанҵа) насгьы *Al* (алаҭ. Aluminium - алиумини) рыхьӡқәа рҟынтәи иаагоуп.

##### Адгьыл ацәа

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл ацәа
Адгьыл ацәа — Адгьыл кьакьа хыхьтәи ахәҭа ауп. Уи амантиеи иареи ирыбжьоуп асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра ӷәӷәала иахьеизҳауа аҳәаа — Мохорович иҳәаа. Иҟоуп ацәа ахкқәа ҩба — аконтиненттәи аокеантәи. Ацәажәпара аокеан аҵаҟа 6 км инаркны аконтинентқәа рҿы 30–70 км рҟынӡа инаӡоит. Аконтиненттә цәаҿы хыхҟьак алыркаауеит: итәаз аҭра, амармалташьтә, абазальттә. Аокеан ацәа еиҳарак ихадоу аилазаара апородақәа рыла ишьақәгылоуп, уи инацҵаны итәаз аҭра. Адгьыл ацәа еиуеиԥшым ашәагаа змоу алитосфератә плитақәа рыла еиҟәшоуп, урҭ дара дара еихьыԥшны еиҭаҵуеит. Абарҭ аныҟәарақәа рКинематика аплитатә тектоника иаанарԥшуеит.

Аокеанқәеи аконтинентқәеи рыҵаҟа иҟоу адгьыл ацәа акырӡа еиԥшым.

Аконтинентқәа рыҵаҟа иҟоу адгьыл ацәа абжьааԥны 35–45 км ажәпара амоуп; ашьхаратә ҭыԥқәа рҿы ацәажәпара 70 км рҟынӡа инаӡаргьы алшоит. Адгьыл ацәа аҵаулара еизҳацыԥхьаӡа уи аилазаараҿы иацлоит амагни аоксидқәеи аихаӡеи, иагхоит ашьанҵанышә ахыԥхьаӡара, убри аангьы ари аҩыза аԥҟара еиҳараӡак аус ауеит хыхьтәи амантиахь (асубстрат) аиасраан.

Аконтинент адгьылтә цәа хыхьтәи ахәҭа итәази ивулкантәу ашьхатә породақәеи рыла ишьақәгылоу еиԥҟьо хҟьоуп. Ахҟьақәа еиқәызар, мамзаргьы еиҟәышьшьарыла еиҭагазар ауеит. Аԥыракқәа рҿы итәаз ахҟьа ыҟаӡам. Ҵаҟа агреисқәеи агранитқәеи злоу аграниттә шьаҭа ыҟоуп (абри ашьаҭаҿы ацәқәырԥақәа рыццакыра 6,4 км/с аҟынӡа инаӡоит). Иҵегьы уи аҵаҟа абазальттә хҟьа ыҟоуп (6,4-7,6 км/с), иметаморфтәу ашьхатә породақәеи, абазальтқәеи, агабброқәеи рыла ишьақәгылоу. Абарҭ аҩ-хәҭак рыбжьара ҳәаак аҳасабала ишьҭоуп Конрад иқәцә ҳәа изышьҭоу. Ари ахҟьа алсраан урыла ицо асеисмотә цәқәырԥақәа рыццакра иҵҟьаны 6 инаркны 6,5 км/с рҟынӡа иазҳауеит.

Аокеанқәа рыҵаҟа иҟоу ацәа 5–10 км ажәпара амоуп. Уи хҟьа-хҟьала еиҟәшоуп. Раԥхьа иҟоуп хыхьтәи ахҟьа, итәаз ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу, километрак еиҳамкәа ажәпара аманы. Уи аҵаҟа иҟоуп аҩбатәи ахҟьа, еиҳарак асерпентинит, абазальт, насгьы, итәаз ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу. Ари ахҟьаҿы урыла ицо асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра 4–6 км/с рҟынӡа инаӡоит, уи ажәпара 1–2,5 км ыҟоуп. Ҵаҟатәи, «океантә» хҟьа габброла ишьақәгылоуп. Ари ахҟьа абжьаратәи ажәпара 5 км ыҟоуп, асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра — 6,4–7 км/с.

Апланета Адгьыл азеиԥш еилазаашьа
|  | Аҵаулара, км
 | Ахҟьа
 | Ажәпара, г/см3
 |
| --- | --- | --- | --- |
| 0—60
 | Алитосфера (ҭыԥ-ҭыԥла 5 инаркны 200 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит)
 | —
 |
| 0—35
 | Ацәа (ҭыԥ-ҭыԥла 5 инаркны 70 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит)
 | 2,2—2,9
 |
| 35—60
 | Амантиа хыхьӡатәи ахәҭа
 | 3,4—4,4
 |
| 35—2890
 | Амантиа
 | 3,4—5,6
 |
| 100—700
 | Астеносфера
 | —
 |
| 2890—5100
 | Адәахьтәи агәыцә
 | 9,9—12,2
 |
| 5100—6378
 | Аҩныҵҟатәи агәыцә
 | 12,8—13,1
 |

#### Адгьыл амантиа

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл амантиа
Амантиа – адгьыл ацәеи агәҭеи рыбжьара иҟоу Адгьыл асиликаттә хҟьа ауп.

Амантиа Адгьыл акапан аҟынтәи 67% амҽханакуеит, насгьы уи ашәагаа аҟынтәи 83% артәоит (атмосфера аламҵакәа). Уи Адгьыл ахҟьа аҳәаа инаркны (5-70 километра аҵаулараҿы) 2900 км аҵаулара Адгьыл агәыцә аҳәаа аҟынӡа инаӡоит. Адгьыл ацәа иаҟәыҭхоуп Мохорович ихҟьала, уаҟа ацәа аҟынтәи амантиа ахь аиасраан асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра ирласны еизҳауеит 6.7-7.6 км/с инаркны 7.9-8.2 км/с рҟынӡа. Амантиа аҵаулара ду ааннакылоит, насгьы амаҭәашьар аҟны ақәыӷәӷәара еизҳацыԥхьаӡа, афазатә еиҭаҵрақәа ҟалоит, уи аамҭазы аминералқәа еиҳа-еиҳа ижәпоу аилазаара шьҭыркаауеит. Адгьыл амантиа хыхьтәи амантиеи ҵаҟатәи амантиеи ҳәа еиҟәшоуп . Хыхьтәи ахҟьа ахаҭагьы асубстрат, Гутенберг ихҟьа, Голицин ихҟьа ҳәа еиҟәшоуп (абжьаратәи амантиа).

Иахьатәи аҭҵаарадырратә гәаанагарақәа инарықәыршәаны, адгьыл амантиа аилазаара ахаҳәтә метеоритқәа, лымкаала ахондритқәа реилазаара иеиԥшуп ҳәа иԥхьаӡоуп.

Амантиа аилазаара еиҳарак иаҵанакуеит Адгьыл ашьақәгылараан икьакьоу аҭагылазаашьа змаз, мамзаргьы икьакьоу ахимиатә еилаларақәа рҿы иҟаз ахимиатә элементқәа: ашьанҵа, аиха, аҵәыҵәри, амагни, уҳәа убас иҵегьы. Арҭ ахәҭаҷқәа ашьанҵа адиоксид ианацлалакь асиликатқәа шьақәдыргылоит. Хыхьтәи амантиа (асубстрат) аҿы, агәҩара злаҟоу ала, афорстерит MgSiO4

```
еиҳауп, еиҳа иҵауланы, афаиалит Fe2

```

SiO4

```
ахыԥхьаӡара еизҳауеит. Ҵаҟатәи амантиа аҿы, даараӡа иӷәӷәоу ақәыӷәӷәара анырра анырзыҟанаҵа, урҭ аминералқәа аоксидқәа рҟынӡа еилабгеит (SiO2

```

, MgO, FeO).

Агрегатное состояние амантиа зыхҟьо аҳауа аԥхарреи иҳаракӡоу ақәыӷәӷәареи роуп. Ақәыӷәӷәара иахҟьаны, амантиа зегьы алыҵ икьакьоу акристаллтә ҭагылазаашьа амоуп, аҳауа аҟәандара шыҳаракугьы. Аҷыдаҟазшьа амоуп астеносфера мацара, уаҟа ақәыӷәӷәара анырра еиҳа иԥсыҽуп, аҭәара иазааигәоу аҳауаҟәандарақәа раасҭа. Абри аеффект иахҟьаны, араҟа амаҭәашьар аморфтә ҭагылазаашьаҿы мамзаргьы абжаранӡа ирҭәаны иҟоуп.

#### Адгьыл агәыцә

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл агәыцә
Агәыцә – Адгьыл иагәу, реиҳа иҵаулоу Адгьыл ахәҭоуп, амантиа аҵаҟа иҟоу асфера, аихаӡа-никельтә еиларҭәеи егьырҭ асидерофилтә хәҭаҷқәеи рыла ишьақәгылоу. Аҭаҵәахра аҵаулара 2900 км иҟоуп. Асфера абжьаратәи арадиус — 3485 км. Иара еиҟәшоуп 1300 км рҟынӡа арадиус змоу аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьеи, насгьы 2200 км ҟынӡа ажәпара змоу адәахьтәи агәыцә ҟьатеи рыла, урҭ рыбжьара зны-зынла аиасратә ҳәаа алыркаауеит. Адгьыл агәыцә аҟны аҳауа ацара 6000 °C инаӡоит, аилаӷәӷәара 12.5 т/м3, ақәыӷәӷәара 360 ГПа (3.55 миллион атмосфера) аҟынӡа инаӡоит. Агәыцә акапан — 1.9354⋅1024 кг.

Агәыцә ахимиатә еилазаара
| Ахыҵхырҭа
 | Si, wt.%
 | Fe, wt.%
 | Ni, wt.%
 | S, wt.%
 | O, wt.%
 | Mn, ppm
 | Cr, ppm
 | Co,ppm
 | P, ppm
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Allegre et al., 1995, Table 2 p 522
 | 7,35
 | 79,39±2
 | 4,87±0,3
 | 2,30±0,2
 | 4,10±0,5
 | 5820
 | 7790
 | 2530
 | 3690
 |
| Mc Donough, 2003, "Table 4" (PDF). Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 2013-10-08 ахь. p 556
 | 6,0
 | 85,5
 | 5,20
 | 1,90
 | ~0
 | 300
 | 9000
 | 2500
 | 2000
 |

### Атектоникатә платформақәа

*Ихадароу астатиа: **Аплитақәа ртектоника

Иреиҳау атектоникатә плитақәа
| Аплита ахьӡ
 | Аҵакыра 106 км2 | Иаҵанакуа аҭыԥ
 |
| --- | --- | --- |
| Африкатәи аплита | 61,3 | Африка
 |
| Антарктикатәи аплита | 60,9 | Антарктида
 |
| Австралиатәи аплита | 47,2 | Австралиа
 |
| Евразиатәи аплита | 67,8 | Азиеи Европеи
 |
| Аҩада-Америкатәи аплита | 75,9 | Аҩадатәи Америкеи аҩада-мрагыларатәи Сибреи
 |
| Алада-Америкатәи аплита | 43,6 | Аладатәи Америка
 |
| Иҭынчу аокеан аплита | 103,3 | Иҭынчу аокеан
 |

Афаил:Tectonic plates(rus).pngИхадоу атектоникатә плитақәа ахьыҟоу
Атектоникатә плитақәа ртеориа инақәыршәаны, адгьыл ацәа еибгоу аблокқәа – алитосфератә плитақәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еицныҟәоит. Аплитақәа иӷәӷәоу сегментқәоуп, урҭ дара-дара еихьыԥшны иныҟәоит. Урҭ реицныҟәара хы-хкык рыла ишоуп: аконвергенциа (аилалара), адивергенциа (аилыҵра) , атрансформатә хжәарақәа рыла аиҭагаратә ныҟәарақәа. Атектоникатә плитақәа рыбжьара иҟоу ахжәарақәа рҿы адгьылҵысрақәа, авулканқәа рхыҵра, ашьхақәа рышьақәгылара, аокеантә кылҳарақәа аҭыԥ рымазар алшоит.

Иреиҳау атектоникатә плитақәа рсиа ршәагаақәа рыцны арыӷьарахьтәи аиҵаҩраҿы иаагоуп. Еиҳа ихәыҷу аплитақәа: аиндостантәи, арабтәи, карибтәи аплитақәа, Наска аплита, Скоша аплита. Австралиатәи аплитеи Индостантәи аплитеи еилалеит 50-55 миллион шықәса раԥхьа. Аокеантә плитақәа зегь раасҭа ирласны иныҟәоит; убас ала, Кокостәи аплита шықәсык ахь 75 мм аццакра аманы еиҭаҵуеит, Аокеанҭынч аплита шықәсык ахь 52-69 мм аццакра амоуп. Евразиатәи аплита зегь реиҳа имаҷу аццакра амоуп — шықәсыкахь 21 мм.

### Агеографиатә ҭра

*Ихадароу астатиа: **Агеографиатә цәахҟьа
Адгьыл ахҟьаҿы аҳаракырақәеи аҵауларақәеи рыҽшара. Агеофизикатә информациатә Центр аҟынтәи адыррақәа США
Апланета ахҟьанӡатәи ахәҭақәа (алитосфера хыхьтәи ахәҭа, агидросфера, атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа) зегьы еицырзеиԥшны «географиатә ҭра» ҳәа иашьҭоуп, агеографиа иагьыҭнаҵаауеит.

Адгьыл аиҟарамрақәа даара еиуеиԥшым. Апланета ахҟьа 70.8% рҟынӡа ӡыла ихҩоуп (аконтиненттә шельфқәагьы уахь иналаҵаны). Аӡаҵаҟатәи ахҟьа шьхаркуп, абжьара-океантә хәқәа рсистема аҵанакуеит, иара убасгьы аӡаҵаҟатәи авулканқәа, аокеантә ӡцарҭақәа, аӡаҵаҟатәи аҩхаақәа, аокеантә шьхеибаркырақәа, абиссалтә ҟьаҟьарақәа. Иаанхаз 29,2%, ӡыла ихҩам, ашьхақәа, ацәҳәырақәа, адәкаршәрақәа, ашьхеибаркырақәа уҳәа убас егьырҭгьы рыҵанакуеит.

Агеологиатә аамҭацыԥҵәахақәа рзы, апланета ахҟьа еснагь аҽаԥсахуеит атектоникатә процессқәеи аерозиеи ирыхҟьаны. Еиҳа имаҷны, адгьыл ахҟьа аиҟарамрақәа шьақәгылоит аҳауатә ҭагылазаашьақәа рныррала, атмосфератә қәоурақәеи, аҳауаҟәандара аиҭашәареи, ахимиатә нырреи ирыхҟьаны. Адгьыл ахьҟьа иара убас ирыԥсахуеит аҵааршәқәа, аԥшаҳәа аерозиа, акоралтә рифқәа рышьақәгылара, аметеорит дуқәа реидыслара.

Аконтиненттә плитақәа апланетаҿы ианеиҭаҵуа аокеан аҵа иааскьо урҭ рыҵкарқәа рыҵаҟа иӡааҟәрылоит. Убри аамҭазы, аҵаулара аҟынтәи ихало амантиа алыҵ абжьара-океантә шьхеибаркырақәа рҟны еиуеиԥшым аҳәаа шьақәнаргылоит. Абарҭ аҩ-процесск еицны аокеантә плитақәа раалыҵ еиԥмырҟьаӡакәа иарҿыцуеит. Аокеан аҵа аиҳарак 100 миллион шықәса раҵкыс еиҵоуп. Еиҳа ижәытәӡоу аокеантә цәа Аокеан ҭынч мраҭашәаратәи аган аҿы иҟоуп, уи ақәра 200 миллион шықәса рҟынӡа инаӡоит. Аиҿырԥшразы, адгьыл аҿы иԥшааз зегь реиҳа ижәытәӡоу адгьыл иҵырхуа рықәра 3 миллиард шықәса рҟынӡашәа инаӡоит.

Аконтиненттә плитақәа шьақәгылоуп зыжәпара маҷу аматериалқәа рыла, иаҳҳәап, авулкантә гранит, андезит реиԥш иҟоу. Еиҳа имаҷны аларҵәара амоуп абазальт — еилацалоу авулкантә порода, аокеан аҵа ихадоу хәҭаны иҟоу. Аматерикқәа рҵакырадгьыл аҟнытә 75% итәаз апородақәа рыла ихҩоуп, урҭ апородақәа адгьыл ацәа 5% аҟынӡа шьақәдыргылоит. Адгьыл аҿы еиҳа ирацәаны иуԥыло апородақәа рахьынтәи ахԥатәи аҭыԥ ааныркылоит ашьхатә породақәа, урҭ шьақәгылоит итәаз апородақәа мамзаргьы амагматә ашьхатә породақәа ақәыӷәӷәара ҳаракы, ма ашоура ҳаракы, мамзаргьы рыҩбагьы рныррала (метаморфизм). Адгьыл аҿы еиҳа ирылаҵәоу асиликатқәа рахь иаҵанакуеит акварц, адәы шпат, амфибол, слиуда, апироксени аоливини; акарбонатқәа - акальцит (акьырхаҳә аҿы), арагонит, адоломит.

Педосфера— Алитосфера хыхьӡатәи ашьаҭа — анышә аҵанакуеит. Уи алитосфереи, атмосфереи, агидросфереи рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп. Иааидкыланы ауҩы дызқәаарыхуа адгьылқәа рыҭбаара (ауаа аус здыруло) адгьыл аҵакыраҿы 13,31% шьақәнаргылоит, урҭ рҟынтә 4,71% мацара ауп иааиԥмырҟьаӡакәа аҽаҩрақәа рыла иҭәу. Иахьа адгьыл аҵакыра 40% аҟынӡа аарыхреи арҳәырҭақәеи рзы рхы иадырхәоит, уи 1.3⋅107 км2 рҟынӡа ақәаарыхратә дгьылқәеи 3.4⋅107 км2 ҟынӡа арҳәырҭатә дгьылқәеи роуп.

### Агидросфера

*Ихадароу астатиа: **Агидросфера
Иҭынчу аокеан аҿы амра агылара (лаҵара 5, 2013 ш.)
Агидросфера (ажә. бырз. ὕδωρ “аӡы” ,σφαῖρα “ампыл”) – Адгьыл аҿы иҟоу аӡқәа зегьы еицҵаны.

Адгьыл аҿы аӡы ахьыҟоу ҳапланета амратә системаҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа ирылызкаауа ҷыдароуп. Аӡы аиҳарак еизгоуп аокеанқәеи амшынқәеи рҿы, еиҳа имаҷны — аӡиасқәа, аӡиақәа, аӡытҟәақәа, анышәҵаҟатәи аӡқәа рҿы. Иара убас аӡы рацәаны иҵәахуп атмосфера аҿы аԥсҭҳәақәеи аӡфақьи раҳасабала.

Аӡы ахәҭак аҵааршәқәа, асыԥсақәа, наунагӡатәи аҵаарақәа раҳасабала акриосфера шьақәдыргылоит.

Адунеизегьтәи аокеан аҿы иҟоу аӡы зегьы 1.35⋅1018 тонна ыҟоуп, мамзаргьы Адгьыл зегьы акапан аҟнытә 1/4400 ахәҭа. Аокеанқәа 3.618⋅108 км2 аҭыԥ ааныркылоит, абжьаратәи аҵаулара 3682 м, уи абзоурала урҭ рҿы иҟоу аӡы зегьы ԥхьаӡазар ауеит абас: 1.332⋅109 км3. Аӡы зегьы еиҟараны ахҟьа зегьы иахьыгӡазар, 2,7 км инареиҳаны ашәпара змоу ахҟьа ҟалар алшон. Адгьыл аҿы иҟоу аӡқәа зегьы рҟынтә 2,5% мацара ауп иҵаам, иаанхаз аӡы зегьы — ҵаауп. Аӡыцқьа аиҳарак, 68,7% рҟынӡа, уажәтәи аамҭазы аҵааршәқәа рҿы иҟоуп. Иҟьатоу аӡы Адгьыл аҿы иҟалеит ԥшь-миллиард шықәса раԥхьашәа.

Адгьыл аокеанқәа рҿы ибжьаратәу аҵаара — амшынӡы килограммк аҟны 35 грамм аџьыкахыш ҟалоит (35‰). Уи аџьыкахыш аиҳарак авулканқәа рхыҵра иахҟьаны иаанхеит, мамзаргьы аокеан аҵа шьақәзыргылаз ирхьшәашәаз ашьхатә породақәа инрыжьит.

Аокеанқәа рҿы иҟоуп еиуеиԥшым аӡтәы ԥсҭазаара аформақәа жәпакы реиқәхаразы ихымԥадатәиу ирӡыҭу атмосфератә рчрақәа. Амшынӡы адунеи аҳауатә ҭагылазаашьа анырра ду анаҭоит, аԥхын еиҳа иархьшәашәоит, аӡын еиҳа иарԥхоит. Аокеанқәа рӡы аԥхарра аҽеиҭакрақәа ирыхҟьаны Ель-Ниньо еиԥш иҟоу аҳауа ԥсахрақәа ҟалоит.

### Атмосфера

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл атмосфера
Акосмос аҟынтәи Иҭынчу аокеан асахьа
Акосмос аҟынтәи адгьыл аԥсҭҳәақәа рсахьа
Атмосфера (ажә. бырз. ἀτμός "афақь " σφαῖρα "ампыл") — апланета Адгьыл иакәыршоу газтә хҟьоуп; азоти аҵәыҵәри рыла ишьақәгылоуп, аӡфақьи, акарбон адиоксиди, егьырҭ агазқәеи рышьҭатә хыԥхьаӡарақәа нарыцҵаны. Ианшьақәгыла инаркны, уи абиосфера аныррала акырӡа аҽаԥсахит. 2.4–2.5 миллиард шықәса раԥхьа ицәырҵыз аоксигентә фотосинтез аероботә организмқәа рыҿиареи, иара убасгьы атмосфера ҵәыҵәрила аҭәреи ԥсы зхоу зегьы аультрафиолеттә шәахәақәа ирцәызыхьчо аозонтә хҟьа аҟалареи иацхрааит. Атмосфера Адгьыл аҿы аҳауа аҭагылазаашьа шьақәнаргылоит, апланета акосмостә шәахәақәа рҟынтәи иахьчоит, насгьы хәҭак ала — аметеоритқәа ркаҳара аҟынтәи. Уи, иара убас, аҳауа шьақәзыргыло ихадоу апроцессқәа еиҿнакаауеит: аԥсабараҿы аӡы аикәшара, аҳауатә массақәа реикәшара, аԥхарра аиҭагара. Атмосфератә газқәа рмолекулақәа аԥхарратә мчхара рымҽхакра рылшоит, уи адәахьтәи акосмос ахь ацара иаԥырхагахоит, убриалагьы апланета аԥхарра еизырҳауа. Ари ацәырҵра аԥхарратә еффект ҳәа иашьҭоуп. Ихадоу аԥхарратә газқәа рахь иаҵанакуеит аӡы афақь, ауглерод адвуокис, аметан, аозон. Ари аԥхара ацәыхьчаратә еффект ыҟамызҭгьы, Адгьыл аҿы абжьаратәи аԥхарра -18 инаркны -23°C рҟынӡа иҟалон (уажәы уи 14.8°C ауп), насгьы аԥсҭазаара ахаҭагьы ҟамлар ҟаларын.

Атмосфера иалсны Амра аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәаркра адгьыл ахҟьа аҟынӡа инаӡоит – Адгьыл агеографиатә нархаҿы ахимиатә, афизикатә, абиологиатә процессқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа хада.

Адгьыл атмосфера еиҟәшоуп ԥхаррала, еилацаларала, химиатә еилазаарала уҳәа еиуеиԥшым ахҟьақәа рыла. Адгьыл атмосфера шьақәзыргыло арчқәа рыкапан — инықәырԥшшәа 5,15⋅1018 кг ыҟоуп. Амшынӡы аҩаӡараҟны, атмосфера Адгьыл 1 атм (101.325 кПа) ақәыӷәӷәара азыҟанаҵоит. Аҳауа хыхь абжьаратә еилацалара1,22 г/л ыҟоуп, насгьы уи аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа лассы иагхоит: ҿырԥштәыс иаагозар, амшын аҟынтәи 10 км аҩадараҿы уи ишьақәнаргылоит 0,41 г/л, 100 км аҩадараҿы — 10−7 г/л.

Атмосфера ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп уи акапан зегьы аҟынтәи 80%, насгьы аӡы афақь 99% (1.3-1.5⋅1013 t), уи ашьаҭа атропосфера ҳәа иашьҭоуп. Иара ажәпара еиуеиԥшым, насгьы аҳауа аҭагылазаашьеи ашықәс аамҭа арбагақәеи ирхьыԥшуп: иаҳҳәап, аполиартә дгьылҵакырақәа рҿы 8-10 км рҟынӡа ишәпоуп, аҳауа аҟәандара ахьҭышәынтәалоу аҭыԥқәа рҿы 10-12 км рҟынӡа, атропикатә ма аекватортә ҭыԥқәа рҿы 16-18 км рҟынӡа. Атмосфера ари ахҟьа аҩаӡараҿы аҳауаҟәандара бжьаратәла 6 °C иагхоит километрацыԥхьаӡа, аҩада ацараан. Хыхь аиасратә шьаҭа – атропопауза ыҟоуп, атропосфереи астратосфереи еиҟәызыҭхо. Абраҟа аҳауаҟәандара 190–220 К (−73–83°C) рыбжьара иҟоуп.

Стратосфера- 10-12 км инаркны 55 км (аҳауатә ҭагылазаашьеи ашықәс аамҭеи инарықәыршәаны) рҟынӡа аҳаракыраҿ иҟоу атмосфера аҟәша. Уи атмосфера амасса зегьы аҟынтәи 20% еиҳамкәа иақәшәоит. Ари аҟәша ~25 км аҳаракыра аҟынӡа аҳауаҟәандара аиҵахара аҟазшьоуп, уи ашьҭахь амезосфера аҳәааҿы 0 °C ҟынӡа аизҳара аиууеит. Абри аҳәаа астратопауза ахьӡуп, 47-52 км аҳаракыраҿгьы иҟоуп. Астратосфера атмосфераҿы зегь реиҳа аозон ахьырацәоу ҭыԥуп, уи Адгьыл аҿы иҟоу ԥсы зхоу зегьы Амра иахылҵуа аультрафиолеттә шәахәаркрақәа рҟынтәи иахьчоит. Аозонтә хҟьа амра ашәахәақәа ӷәӷәала иахьылбаанадо иахҟьаны атмосфера ари ахәҭаҿы аҳауаҟәандара ирласны еизҳауеит.

Мезосфера 50-80 км аҳараакыраҿы, Адгьыл астратосфереи атермосфереи рыбжьара иҟоуп. Абарҭ аҟәшақәа рҟынтәи амезопауза (80-90 км) ала еиҟәыҭхоуп. Ари Адгьыл аҿы зегь реиҳа иҵаау ҭыԥуп, уаҟа аҳауаҟәандара -100°C аҟынӡа илаҟәуеит. Абас еиԥш иҟоу аҳауа хьшәашәаҿы аҳауа иалоу аӡы ирласны иҵаауеит, зны-зынла араӡнытә ԥсҭҳәақәа ҟанаҵоит. Урҭ амра анҭашәалак ашьҭахьҵәҟьа иубарҭоуп, аха еиӷьны иубарҭоуп 4 инаркны 16 ° рҟынӡа ақәыԥшылара аҵаҟа ианыҟоу. Адгьыл атмосфера иҭало аметеорқәа реиҳарак амезосфера иабылуеит. Адгьыл аҟынтәи урҭ икаҳауа аеҵәақәа реиԥш иубоит.

Амшын аҩаӡара аҟнытә хыхь 100 км аҳаракыраҿы адгьыл атмосфереи акосмоси рыбжьара инықәырԥшу аҳәаа ыҟоуп – Карман ицәаҳәа.

Атермосфераҟны аҳауа аԥхарра ирласны 1000 К (727°C) рҟынӡа ихалоит, уи зыхҟьо ацәқәырԥа кьаҿқәа змоу амра ашәахәаркрақәа ахьылбаанадо ауп. Ари атмосфера аҟны зегь реиҳа иау хҟьоуп (80-1000 км). 800 км раҟара аҳаракыраҿы аҳауаҟәандара аизҳара иаҟәыҵуеит, избан акәзар уатәи аҳауа даара иҵаӷоуп, насгьы амра ашәахәаркрақәа ԥсыҽны иаднакылоит.

Ионосфера аҵыхәтәантәи аҩ-хҟьак аҵанакуеит. Абраҟа амратә ԥша аныррала амолекулақәа аионизациа иахысуеит, насгьы аполиартә хәыҵлашаара ҟалоит.

Экзосфера— адгьыл атмосфера адәахьтәи ирчым ахәҭа. Ари ахҟьаҿы ахәҭаҷқәа Адгьыл аҩбатәи акосмостә ццакыра иахысны акосмос аҽалаӡҩара рылшоит. Уи атмосфератә диссипациа(аԥсаҟьара) захьӡу иццакым, аха иҭышәынтәалоу апроцесс ахылҿиаауеит. Еиҳарак акосмос ахь ицоит арчы ласқәа рыхәҭаҷқәа: аӡрии агелии. Зегь раасҭа имаҷу амолекулатә хьанҭара змоу аӡри молекулақәа, еиҳа ирласны аҩбатәи акосмостә ццакыра шьҭыхны егьырҭ арчқәа раасҭа еиҳа иццакны акосмосахь ицар рылшоит. Иҟоуп агәаанагара, аӡри еиԥш иҟоу ашьақәыргылагақәа рыӡра ихымԥадатәиу ҭагылазаашьан ​​ҳәа, атмосфера аҿы аҵәыҵәри еиԥмырҟьаӡакәа аизгаразы. Убри аҟнытә, аӡри Адгьыл атмосфера ааныжьразы иамоу алшара апланетаҿы аԥсҭазаара аҿиара анырра анаҭазар ҟалап. Ҳазҭагылоу аамҭазы атмосфера иҭало аӡри аиҳарак Адгьыл аанмыжькәа аӡахьы ииасуеит, насгьы аӡри ацәыӡра еиҳарак изыхҟьо атмосфера хыхьтәи ахҟьаҿы аметан аԥхасҭахара ауп.

#### Атмосфера ахимиатә еилазаашьа

*Ихадароу астатиа: **Атмосфера ахимиа
Адгьыл ахҟьаҿы аҳауа ҩа иаҵанакуеит 78.08% азот (мҽхакыла), 20.95% аҵәыҵәри, 0.93% аргон, 0.03% раҟара арацәаҵәыҵәтә рчы. Излашьақәгылоу ахәҭақәа рымҽхакқәа аҳауа ацәаакыра иахьыԥшуп – аӡы афақь шаҟа ыҟоу, уи 0,1 инаркны 1,5% рҟынӡа иҟазар ауеит, аҳауа, ашықәс аамҭа, аҭыԥ зеиԥшроу еиԥш. Иаҳҳәап, 20°C-и 60% ацәаакыреи аныҟоу (аԥхынразы ауадаҿ аҳауа абжьаратәи ацәаакыра), аҳауаҿы аҵәыҵәри ахәҭа 20.64% ыҟоуп. Иаанхаз ахәҭақәа 0,1% еиҳамкәа ирықәшәоит: аӡри, аметан, арацәари аоксид, оксиды серы насгьы азоттә оксидқәеи егьырҭ аинерттә рчқәеи, аргон ада. Иара убас, аҳауаҿы еснагь иҟоуп ахәҭаҷ кьакьақәа (асаба —аорганикатә маҭәашьарқәа рыхәҭаҷқәа, ахәа, арацәа, аҵиаақәа рсаба, уҳәа убас иҵегьы, ахьҭаҿы - аҵаа акристаллқәа), насгьы аӡы ацәыкәбарқәа (аԥсҭҳәақәа, анаҟә) — аерозольқәа. Аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа ахәҭаҷ кьакьақәа рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иагхоит. Ашықәс аамҭеи, аҳауатә ҭагылазаашьеи, аҭыԥи инарықәыршәаны, атмосфера аҿы аерозольтә хәҭаҷқәа рконцентрациа аҽаԥсахуеит. 200 км нахыс хыхь, атмосфера ахәҭа хада азот ауп. 600 км инареиҳаны аҳаракыраҿы агели еиҳарак ыҟоуп, 2000 км инаркны хыхь — аӡри (“аӡритә гәыргьын”).

#### Амши аклимати

*Ихадароу астатиа: **Аметеорологиа
Адгьыл атмосфера иалкаау аҳәаақәа амаӡам, иара хәыҷы-хәыҷла еиҳа-еиҳа иҵаӷахоит, иагьыласхоит, акосмосахь ианиасуа. Атмосфера акапан аԥшьбатәи ахәҭақәа хԥа апланета ахҟьа инаркны раԥхьатәи 11 километра рҟны иҟоуп (атропосфера). Амра амчхара ари аҟәша ахҟьа азааигәара иарԥхоит, аҳауа ырҭбаауа, насгьы уи аилацалара рмаҷуа. Анаҩс иԥхоу аҳауа шьҭыҵуеит, насгьы уи аҭыԥ ааннакылоит еиҳа ихьшәашәоу, еилацалоу аҳауа. Абасала атмосфера ациркулиациа шьақәгылоит – аԥхарратә мчхара аиҭеихшара абзоурала аҳауатә ԥыҭҳақәа рылхәашьра асистема.

Атмосфератә циркуляциа шьаҭас иамоуп аекватортә маҟаҿы иҟоу апассатқәеи (30° аҭбаара аҵаҟа) иҭышәынтәалоу амаҟа мраҭашәаратәи аԥшақәеи (30° инаркны 60° рҟынӡа аҭбаарақәа рыбжьара). Атермохалинтә циркулиациа еиԥшҵәҟьа аекватортә ҿацәқәа рыҟнытә аполиартәқәа рахь аԥхарра амчхара ахьызыгӡо амшынтә ылхәашьра ахырхарҭақәа аклимат ашьақәыргыларазы ихымԥадатәу хәҭоуп.

Хыхьынтәи ихало аӡы афақь атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа ҟанаҵоит. Аҳауатә ҭагылазаашьақәа иԥхоу, ицәаакуа аҳауа халартә аҭагылазаашьа ананаҭо, уи аӡы аконденсациа ҟаҵаны ақәа, асы, ма акырцх еиԥш ҵаҟа илеиуеит. Адгьыл аҿы инаӡо атмосфератә леирақәа реиҳарак аӡиасқәа ирылалоит, анаҩс аокеанқәа рахь ихынҳәуеит, мамзаргьы аӡиақәа рҿы иаанхоит, нас ифақьханы дырҩеигь уи амҩа еиҭанысуеит. Аԥсабараҿы иҟоу ари аӡеикәшара адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазааразы даара акраҵанакуеит. Шықәсык аҩныҵҟа илеиуа ахыԥхьаӡара еиуеиԥшым, метрқәак инадыркны миллиметрқәак рҟынӡа, географиала аҭыԥ зеиԥшроу еиԥш, аивгарақәа ҟалалоит. Аҳауа аикәшара, аҭыԥ атопологиатә ҷыдарақәа, аҳауаҟәандара аԥсахрақәа ирхьыԥшуп шықәсык аҩныҵҟа бжьаратәла еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟны илеиуа рхыԥхьаӡарагьы.

Адгьыл аҿықәанӡа инеиуа амратә мчхара ахыԥхьаӡара иагхоит, еизҳацыԥхьаӡа аҟьаҟьара. Еиҳа иҳараку аҭбаарақәа рҟны амра алашара еиҳа иҵарны аҟьаҟьараҿы инаӡоит, еиҳа илаҟәу рҟны аасҭа; уи адгьылтә сфераҿы еиҳа еиҵыху амҩа ианысыр ауп. Убри иалҵшәаны бжьарала ашықәстәи аҳауаҟәандара (амшын аҩаӡараҿы) 0.4 °C рыла еиҵахоит, аекватор аҟынтәи аҩганк рыла ахырхарҭа аманы 1 градуск ала аныҟәараан. Адгьыл аклиматтә маҟақәа рыла еиҟәшоуп — еизадашәа иҟоу аклимат змоу аԥсабаратә зонақәа. Аклимат ахкқәа еихшазар ауеит аҳауаҟәандара арежим ала, аӡынтәи аԥхынтәи аӡлеирақәа рымҽхак ала. Еиҳа иаларҵәоу аклимат классификациатә система — Киоппен иклассификациа ауп, уи инақәыршәаны аклимат ахкы аилкааразы иреиӷьу ҵаҵӷәыс иԥхьаӡоуп, ҭыԥк аҿы ԥсабарала изызҳауа иарбан ҵиаақәоу алкаара. Асистема иаҵанакуеит ихадоу аклиматтә зонақәа хәба (ицәааку атропикатә бнақәа, ацәҳәырақәа, иҭышәынтәалоу амаҟа, аконтиненттә климати аполиартә хки), урҭгьы еиҳа иҷыдоу ахәҭаҷқәа рыла еиҟәшоуп.

### Абиосфера

*Ихадароу астатиа: **Абиосфера
Абиосфера (ажә. бырз. βιος “аԥсҭазаара” σφαῖρα “асфера, ампыл”) – адгьыл ахҟьақәа рыхәҭақәа иреизгоуп (лито-, гидро-, атмосфера), ԥсы зхоу аорганизмқәа рыла иҭәу, урҭ рнырра аҵаҟа иҟоу, рыԥсҭазааратә усура аалыҵқәа рыла иаанкылоу. Атермин "биосфера" раԥхьаӡа акәны иаԥиҵеит австриатәи агеолог, апалеонтолог Едуард Зиуесс 1875 ашықәсазы.

Абиосфера – ԥсы зхоу аорганизмқәа рыла иҭәу, урҭ рылагьы еиҭаку Адгьыл ахҟьоуп. Уи ашьақәгылара иалагеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа аасҭа изаамкәа, ҳпланетаҿы раԥхьатәи аорганизмқәа ацәырҵра ианалага. Уи иаҵанакуеит агидросфера зегьы, алитосфера хыхьтәи ахәҭеи Атмосфера ҵаҟатәи ахәҭеи, даҽакала иуҳәозар, аекосфера аҿы инхоит. Абиосфера ԥсы зхоу аорганизмқәа зегьы еиднакылоит. Уа рыԥсы ҭоуп миллионла аҵиаақәеи, аԥстәқәеи, акәыкәбаақәеи, аорганизмссақәеи рыхкқәа.

Абиосфера шьақәгылоуп аекосистемақәа рыла, урҭ рахь иаҵанакуеит ԥсы зхоу аорганизмқәа реилазаара (биоценоз), урҭ рыԥсҭазааратә ҭыԥқәа (биотоп), иара убас урҭ рыбжьара алыҵи амчхареи реимдара алзыршо асистемақәа. Абахҵәараҿы урҭ еиҟәшоуп еиҳарак георгафиатә ҭбаарала, амшын ахыхь аҳаракыра ала, ақәоурақәа реиԥшымрақәа рыла. Арктика мамзаргьы Антарктика иҟоу адгьыл ахыхьтәи аекосистемақәа аҳаракыра дуқәа рҿы ма даараӡа иаарҩароу аҭыԥқәа рҿы аҵиаақәеи аԥстәқәеи рыла, еиҿҳарԥшуазар, еиҳа иӷаруп; аекватортә маҟа ицәааку атропикатә бнақәа рҿы ахкқәа рырацәара арбагақәа зегьы иреиҳахоит.

### Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл амҳалдызтә ҳәаа
Адгьыл амҳалдызтә ҳәаа аилазаашьа
Актәи азааигәахараҿы Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы дипольуп, уи аполиусқәа апланета агеографиатә полиусқәа рзааигәара ишьҭоуп. Амҽхак амагнитосфера шьақәнаргылоит, уи амратә ԥша ахәҭақәа ааннакылоит. Урҭ еизоит арадиациатә маҟақәа рҿы — Адгьыл иакәыршоу аконцентрикатә ҟәшақәа ҩба рҟны аторус аҭеиҭыԥш аманы. Амҳалдызтә полюсқәа рзааигәара урҭ ахәҭаҷқәа атмосферахь «иқәыԥсаны» аполиартә цәывҵыҷчаарақәа ҟарҵар рылшоит. Аекватор аҟны Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аиндукциеи 3.05⋅10-5 T амҳалдызтә шәымҭеи 7.91⋅1015 T m3 амоуп.

"Амҳалдызтә динамо" атеориа инақәыршәаны, амҽхак ҟалоит Адгьыл агәҭаны, аԥхарра афымцатә ток иҟьатоу аихаӡатә гәыцә аҟны амҩасра ахьалнаршо. Уи, анаҩс, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы анаҭоит. Агәыцә аҟны аконвекциатә ныҟәарақәа ишабалак имҩаԥысуеит; амҳалдызтә полиусқәа еиҭаԥоит, лассы-лассы рполиаррагьы рыԥсахуеит. Уи иахҟьаны амиллион шықәсқәа рыҩныҵҟа знык-ҩынтә аҭыԥ зоууа Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҿы аиҭасрақәа ҟалоит. Аҵыхәтәантәи аинверсиа ҟалеит инықәырԥшшәа иаҳҳәозар 700 000 лет раԥхьа.

Амагнитосфера – Адгьыл иакәыршо ҵакыроуп, уи ҟалоит амратә ԥша амчхара змоу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа амҳалдызтә мҽхакы аныррала раԥхьаӡатәи рхырхарҭа ианацәхьаҵуа. Амра иаҿаԥшуа аганахьала, уи агәыҵасратә цәқәырԥа хада ашәпара 17 км раҟара иҟоуп, насгьы Адгьыл ахьтә 90 000 кмиара аҟынӡа абжьоуп. Апланета уахынлатәи аган аҟны амагнитосфера еиҵыҵны ацилиндр аформа аанахәоит.

Иҳараку амчхара еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа Адгьыл амагнитосфера ианагәыдлалак арадиациатә маҟақәа цәырҵуеит (Ван Аллен имаҟақәа). Аполиартә цәывҵыҷҷаарақәа ҟалоит, амҳалдызтә полиусқәа рзааигәара амратә плазма Адгьыл атмосфераҿы ианынаӡалакь.

## Адгьыл аорбитеи уи аикәагьежьреи

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл аорбита
Адгьыл аҵәира. Инарҭбаау асхема
Адгьыл аҵәира (анимациа)
Адгьыл иаҭахуп бжьаратәла 23 сааҭи 56 минуҭи 4.091 секунди (аеҵәатә мши-ҵхи) иара аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи аикәшара анагӡаразы. Апланета мраҭашәарантә мрагыларахь аҵәира аццакра сааҭк ахь 15° инаӡоит (1° ес- 4 минуҭк, 15' минуҭк ахь). Уи арбага Амра, мамзаргьы Амза акәакьтә диаметр иаҟароуп, 0.5° раҟара, ес-2 минуҭ (Амреи Амзеи ршәагаақәа инықәырԥшәа еиԥшуп).

Адгьыл аҵәира ҭышәынтәалам: ажәҩантә сфера иаҿырԥшны уи аҵәира аццакра аҽаԥсахуеит (мшаԥымзази абҵарамзази уахыки-ҽнаки роура астандарт 0.001 с еиԥшым), аҵәира аҵәҩан ԥхьаҟа ицоит (шықәсык ахь 20.1" рыла) насгьы еиҭасуеит (шәымҭактәи аполиус абжьаратәи адҵра 15' еиҳахом). Аамҭа мҽхакы ҭбаала ҳахәаԥшуазар — аласра ацәыӡуеит. Адгьыл зныктәи аикәагьежьра аура иҳаҩсыз 2000 шықәса ирылагӡаны бжьаратәла шәышықәса рахь 0,0023 Секунда рыла еизҳаит (излазгәаҭоу ала иҳаҩсыз 250 шықәса ирылагӡаны, ари аизҳара арбагақәа еиҵахеит — 100 шықәса ирылагӡаны 0,0014 секунд инарзынаԥшуа). Аццакра аизҳара иабзоураны есыҽны иҳаҩсыз амшқәа раасҭа 29 наносекунда рыла иаухоит.

Адгьыл аҵәира аамҭа еиҭамҵуа аеҵәақәа ирҿырԥшны, Жәларбжьаратәи Адгьыл аҵәира Амаҵзура (IERS) излаҳәо ала, 86164.098903691 секунд ыҟоуп UT1 инақәыршәаны, мамзаргьы 23 сааҭ 56 минуҭи 4.098903691 с.

Адгьыл Амра иакәшоит аеллиптикатә орбитала 150 миллион км аҟынӡа абжьаны, бжьаратәла 29.765 км/с. аццакра аманы. Аццакра 30,27 км/с инаркны (аперигелиаҿы) 29,27 км/с (афелиаҿы) рҟынӡа еиҭаҵуеит. Аорбита иқәланы ишцо, Адгьыл 365.2564 амратә мшқәа рыла (аеҵәатә шықәсы) инагӡаны еикәшарак ҟанаҵоит. Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аеҵәақәа ирҿыԥшуа Амра шықәсыктәи аныҟәара мрагыларахьтәи ахырхарҭала ҽнак 1°ыҟоуп. Амреи Амратә системеи зегьы Ахш Мҩа агалактика агәы иахыкәшоит шамахамзар игьежьу орбитала 220 км/с раҟара аццакра аманы. Еиҳа иааигәоу Ашьха Мҩа аеҵәақәа ирҿырԥшны, Амратә система 20 км/с раҟара аццакра аманы акәаԥахь (апекс) ахы рханы инеиуеит, Лиреи Геркулеси рыеҵәарыԥхрақәа рҳәааҿы иҟоу.

Акосмостә ӷба Воиаџьер 1 Адгьыл аҟынтәи 6 миллиард км (40 а.е.) абжьаӡараҿы иҭнахыз Адгьыл асахьа
Акосмостә ныҟәага Иунона Адгьыл аҟынтәи 9.66 миллион км (0.06457 а.е.) абжьаӡара аҟынтәи иҭнахыз Адгьыл асахьа
Адгьыл Марс аҟнытә
Амза Адгьыл иацны еицырзеиԥшу акапанқәа ргәы иакәшоит ес-27,32 уахи-ҽни, аеҵәақәа ирҿырԥшны. Еиԥшу амза афазақәа ҩба рыбжьара иҟоу аамҭа (асинодтә мза) 29.53059 мшы амоуп. Адунеи аҩадатәи аполиус аҟынтәи уанахәаԥшуа, Амза Адгьыл иакәшоит асааҭ ахыцқәа рныҟәара иаҿаланы. Убри ахырхарҭала ауп апланетақәа зегьы Амра ишакәшо, иара убас Амреи, Адгьыли, Амзеи рхатә ҵәҩанқәагьы ишрыкәшо. Адгьыл аҵәира аҵәҩан 23,4° ала аперпендикулиар аҟынтәи аорбита аҟьаҟьарахь иацәхьаҵуеит (иаабо Амра ахашылара аҩаӡара ашықәс аамҭа иадҳәалоуп); Амза аорбита Адгьыл аорбитахь 5° инаауп (абри ацәхьаҵра ҟамлазҭгьы, есымза знык-знык амреи амзеи атыҩ иаклон).

Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьаны Амра ақәыԥшылара аханы аҳаракыра ашықәс иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Аԥхынразы аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы иҟоу анаԥшҩы изы, Аҩадатәи аполиус Амрахь ианннаау, ҽынла еиҳа аамҭа кыраамҭа ицоит, Амрагьы ажәҩан аҿы еиҳа иҳаракуп. Уи ибжьаратәу аҳауаҟәандара еиҳа иацнаҵоит. Аӡын, Аҩадатәи аполиус Амра иацәыхараны ианыҟоу, аҭагылазаашьа еиҭасуеит, абжьаратәи аҳауаҟәандарагьы еиҵахоит. Аладатәи аполиартә гежь анаҩс ари аамҭазы аполиартә ҵхы ҟалалоит, Аладатәи аполиартә гежь аҟьаҟьараҿы уи ҩахазы егьакымкәа еиҵыҵуеит (амра аӡынтәи амрагылара аҽны игылаӡом), Аладатәи аполиус аҟны шықәсыбжак аҟынӡа инеины.

Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьо аҳауатә ҭагылазаашьақәа рҽыԥсахра, ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахларахь инанагоит. Амрагыларақәа ҩба рыла ашықәс аамҭақәа ԥшьба шьақәгылоит— Адгьыл аҵәҩан еиҳарак Амрахь ма уи аҟнытә анаара анамоу— насгьы аиҟарамшқәа ҩба рыла. Аӡынтәи амрагылара ҟалоит ԥхынҷкәын 21 рзы, аԥхынтәи— рашәарамза 21 азы, ааԥынтәи аиҟарамшра — хәажәкырамза 20 шыҟоу, ҭагалантәи — цәыббрамза 23-азы. Аҩадатәи аполиус Амрахь анаара анамоу, Аҩадатәи аполиус егьи аганахь инаауп. Абасала, Аҩадатәи ахәҭак аҿы аԥхынра аныҟоу, Аладатәи ахәҭак аҿы ӡынроуп, иара убас иаарҳәынгьы(амзақәа рыхьӡқәа еиԥшызаргьы, иаҳҳәап, жәабранмза Аҩадатәи ахәҭак аҿы иӡыны мзоуп, аха Аҩадатәи ахәҭак аҿы иԥхыны мзоуп).

Раԥхьаӡатәи Адгьыл зегьы асахьа (аиҭашьақәыргылара). Аорбитатә станциа Lunar Orbiter V, 1967 шықәса , нанҳәамза 8 рзы иҭнахыз.
Адгьыл аҵәҩан анаара акәакь аамҭа рацәала еиҭакрада инхоит. Аха 18,6 шықәса рахь знык имаҷу аиҭаҵрақәа (анутациа ҳәа иԥхьаӡоуп) аиууеит. Иҟоуп иара убасгьы кыраамҭатәи аиҭаԥарақәа (41 000 лет раҟара). Адгьыл аҵәҩан аориентациагьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуеит, апрецессиа ацыԥҵәаха амҩаԥысра 25 000 лет шьақәнаргылоит. Апрецессиа ауп ҿыҵгас иҟоу аеҵәатә шықәси атропикатә шықәси реиҩдырааразы. Абарҭ аҩ-ныҟәаракгьы зхылҿиаауа Адгьыл аекватортә кылырчаахь Амреи амзеи рганахьала аус зуа зҽызыԥсахуа адхалара ауп. Адгьыл аполиусқәа уи ахҟьа иаҿырԥшны метрақәак рыла еиҭаҵуеит. Ас еиԥш иҟоу аполиусқәа рныҟәара еиуеиԥшым ациклтә хәҭаҷқәа амоуп, еизакны аквазипериодикатә ныҟәара ҳәа изышьҭоу. Ари аныҟәара ашықәстәи ахәҭақәа рыдагьы, иҟоуп 14 мзы ирылагӡоу ацикл, Адгьыл аполиусқәа Чандлер иныҟәара ҳәа изышьҭоу. Адгьыл аикәагьежьра аццакра аԥхьанеиԥш иҭышәынтәалам, уи уахыки ҽнаки рымҩаԥысра аура ианыԥшуеит.

Уажәтәи аамҭазы Адгьыл аперигели иаҩсуеит ажьырныҳәамза 3 шыҟоу, афели — ԥхынгәымза 4 шыҟоу. Адгьыл аҟынӡа инаӡо амра амчхара аперигели аан 6,9% рыла еиҳауп, афели аан аасҭа, избанзар Адгьыл инаркны Амра аҟынӡа афели аҟны 3,4% рыла еиҳаны ибжьоуп. Ари иаарҳәу акәакьҭақәа рзакәан ала еилкаазар ауеит. Адгьыл еиҳарак Амра ианазааигәоу аамҭазы Аладатәи агьежьбжа Амра аганахь инаауп аҟнытә, шықәсык аҩныҵҟа кырӡа Аҩадатәи агьежьбжа аасҭа еиҳаны амра амчхара аиууеит. Аха, ари аеффект аҵакы кырӡа еиҳа еиҵоуп, Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьаны иааидкыланы амчхара зегьы аԥсахра аасҭа, уи адагьы, имыцхәу амчхара аиҳарак Аладатәи агьежьбжа аӡырацәа илбаанадоит.

Адгьыл азы Хилл исфера арадиус (Адгьыл агравитациа анырра асфера) иааизакны 1.5 миллион км ыҟоуп. Ари Адгьыл агравитациа анырра егьырҭ апланетақәеи Амреи рнырра аасҭа иахьеиҳау абжьаӡара ауп.

## Акосмос аҟынтәи азгәаҭа

МКС-42 аҟынтәи Адгьыл асахьа
Адгьыл раԥхьаӡакәны акосмос аҟынтәи асахьа ҭыхын ҟанаҵеит 1959 ашықәсазы аппарат Explorer 6 ала. Раԥхьаӡакәны 1961 ашықәсазы акосмос аҟынтәи Адгьыл збаз уаҩуп Иури Гагарин. 1968 шықәсазы Аполлон-8 иақәтәаз раԥхьаӡакәны амза аорбитаҟнытә Адгьыл ацәывҵыҵра рбеит. 1972 шықәсазы Аполлон 17 аекипаж еицырдыруа Адгьыл асахьа — «The Blue Marble» ҭырхит.

Иаарту акосмоси "адәахьтәи" апланетақәеи рҟынтәи (Адгьыл аорбита анҭыҵ иҟоу), Адгьыл амзатәқәа иреиԥшу афазақәа ишрылсуа убарҭоуп, адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы Венера афазақәа шибарҭоу еиԥш (Галилео Галиллеи иааиртыз).

## Амза

*Ихадароу астатиа: **Амза
Амза- апланета еиԥшу идуу амҩаныза, адгьыл аԥшьбатәи ахәҭа иаҟароу. Ари Амратә системаҿы иреиҳау мҩанызоуп, иара апланета ашәагаа иаҿырԥшны. Идгьылтәу Амза иахаршаланы, егьырҭ апланетақәа рыԥсабаратә мҩанызақәагьы «амзақәа» ҳәа ирышьҭоуп.

Иԥсабаратәым Марс амҩаныза аҟнытә акамера HiRISE ала иҭыху Адгьыли Амзеи Mars Reconnaissance Orbiter
Адгьыли Амзеи ирыбжьоу агравитациатә еидҳәалара ауп адгьылтә ӡхыҵрақәеи ӡхьаҵрақәеи зыхҟьо. Амза аҿгьы абри аҩыза анырра ааԥшуеит еснагь ганкахьала Адгьыл иахьаҿаԥшуа (Амза ахатә ҵәҩан акәшара аамҭа Адгьыл акәшара аамҭа иаҟароуп; шәахә. иара убас Амза аӡхыҵратә ццакыра). Ари аӡхыҵратә синхронизациа ҳәа иашьҭоуп. Амза Адгьыл ианакәшо аамҭазы Амра амҩаныза ахҟьа еиуеиԥшым ахәҭақәа арлашоит, уи амзатә фазақәа рцәырҵраҿы ахы аанарԥшуеит: илашьцоу ахҟьа ахәҭа терминаторла илашоу ахҭа иаҟәыҭхоуп.

Аӡхыҵратә синхронизациа абзоурала, Амза есышықәса Адгьыл, инықәырԥшшәа, иацәыхарахоит 38 мм рҟынӡа. Амиллион шықәсқәа рышьҭахь, ари аԥсахра хәыҷӡа, насгьы адгьылмшы шықәсык ахь 23 микросекундла аизҳара крыҵазкуа аԥсахрақәа ҳзаанагоит. Убас, иаҳҳәап девон аамҭазы (410 миллион шықәса раԥхьа) ашықәс аҩныҵҟа 400 мшы ыҟан, уахыки-ҽнаки 21,8 сааҭ ицон.

Амза аҭәымҭа
Амза аԥсҭазаара аҿиара анырра ду анаҭар алшоит апланетаҿы аҳауа аԥсахрала. Апалеонтологиатә ԥшаарақәеи акомпиутертә модельқәеи иаадырԥшуеит Адгьыл аҵәҩан анаара Адгьыли Амзеи рыӡхыҵрақәа рсинхронизациа абзоурала ишҭышәынтәалахо. Адгьыл аҵәира аҵәҩан аеклиптикатә ҟьаҟьара иазааигәахазҭгьы, уи иахҟьаны апланетаҿы аклимат кырӡа иџьбарахон. Аполиусқәа руак ишиашоу Амрахь ирхазаауан, егьи — иаҿагылоу аганахь , насгьы Адгьыл Амра иахьынӡакәшалоз рҭыԥқәа рыԥсахлон. Аполиуссқәа ӡынгьы ԥхынгьы ишиашоу Амрахь ирхазаауан. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа ҭызҵаауаз апланетологцәа ирҳәоит, усҟан аԥстә дуқәеи иреиҳау аҵиаақәеи зегьы Адгьыл аҿы иԥсуан ҳәа.

Адгьыл аҟынтәи иубо Амза акәакьтә шәагаа Амра акәакьтә шәагаа даара иазааигәоуп. Абарҭ аҩ-жәҩантә цәеижьк ркәакьтә шәагаақәа (насгьы рцәеижьтә кәакь) еиԥшуп, избан акәзар Амра адиаметр Амза адиаметр аасҭа 400-нтә ишеиҳаугьы, Адгьыл 400-нтә иацәыхараны иҟоуп. Абри аҭагылазаашьеи Амза аорбита аексцентриситет дуи ирыхҟьаны, Адгьыл аҿы шьаҭанкыла еиԥш, амацәазԥшра аҭангьы армашьцарақәа аҭыԥ роууеит.

Амза ахылҵшьҭра иазку зегь реиҳа аларҵәара змоу агәааанагара, аидыслара ду агипотеза, Амза апротопланета Теиеи (Марс ашәагаа иаҟароу) апрото-Адгьыли реиҿасрала ишьақәгылеит ҳәа аҳәоит. Уи, егьырҭ арбагақәа реиԥш, адгьыли амзеи рнышәшьаҭақәа реилазаара аиԥшреи аиԥшымзаареи зыхҟьо ҳаилнаркаауеит.

Иахьазы Адгьыл Амза ада даҽа ԥсабаратә мҩанызак амаӡам, аха орбитак иатәу ҩ-ԥсабаратә мҩанызак амоуп - Круитни астероидқәа 3753, 2002 AA29
, иара убас иԥсабаратәқәам рацәаны.

1969 ашықәс азы ауаатәыҩса раԥхьаӡакәны Амзаҿы итәеит.

Адгьыл, Амзеи рыбжьара иҟоу абжьаӡарақәеи реизыҟазаашьатә шәагаақәа ррепродукциа
## Ишәарҭахар зылшо аобиектқәа

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл иазааигәахоу астероидқәа
астероид дуқәа (зықькилометрла аҵакыра змоу) Адгьыл ахь ркаҳара уи арбгаразы ашәарҭара цәырнагоит, аха ҳаамҭазы иаҳбо абас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа зегьы абри азы имаҷцәоуп, урҭ ркаҳарагьы абиосфера мацаразы ишәарҭоуп. Еицырдыруа агәаанагарақәа изларҳәо ала, абас еиԥш иҟоу акаҳарақәа зымҽхак дуӡӡоу ақәӡаарақәа маҷымкәа ирҿыҵгахар ауеит, аха макьана иаахҵәаҵәҟьаны аҭак ҳамаӡам.

Зперигелионтә бжьаӡара 1,3 астрономтә еизак аасҭа еиҵоу ма иаҟароу астероидқәа Адгьыл азааигәахара иаҿу ҳәа иԥхьаӡоуп. Наҟ-наҟ Адгьыл 0.05 а.е. еиҵоу ма иаҟароу абжьаӡарала азааигәахара зылшо, насгьы зҳәарадатәи аеҵәатә ҩаӡара 22m еиҳам астероидқәа, ишәарҭахар зылшо обиектқәаны иԥхьаӡоуп. Астероидқәа рыбжьаратәи альбедо 0,13 иаҟароуп ҳәа ҳазхәыцуазар, уи арбага 150 м здиаметр еиҳау ацәеижьқәа ирықәшәоит. Абри аасҭа еиҳа имаҷу ацәеижьқәа, атмосфера ианалсуа, аиҳарак ԥхасҭахоит, иагьбылуеит, Адгьыл азы ашәарҭара дугьы рыҵаӡам. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа ҭыԥ-ҭыԥла мацароуп аахаҟаҵара ахьрылшо. Адгьыл азааигәахара иаҿу астероидқәа рҟынтәи 20% мацара роуп ашәарҭара зҵазар ауа.

## Агеографиатә дыррақәа

*Ихадароу астатиа: **Агеографиа
Адгьыл афизикатә хсаала
«Аҵакыра»

* *Поверхность:* 510.072 миллион км2
* *Суша:* 148,94 млн км2 (29,1%)
* *Аӡы:* 361.132 млн км2 (70.9%)

**Аԥшаҳәа ацәаҳәа аура:** 356 000 Км

### Абахҵәара ахархәара

2011 шықәсанӡатәи адыррақәа

* *пашня* — 10,43 %
* *многолетние насаждения* — 1,15 %
* *егьи* - 88.42%

**Идырбааӡо адгьылқәа:**
3 096 621,45 км2 (2011 шықәсанӡа)

### Асоциал-економикатә географиа

*Ихадароу астатиа: **Ауаҩы ахдырра змоу
2022 шықәса лаҵарамза 15 рзы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 8 миллиардҩык рҟынӡа инаӡеит. ООН ахәшьарақәа рыла, 2050 шықәсазы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 9,2 млрд рҟынӡа инаӡоит. 2018 шықәса ажьырныҳәа 1 азы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 7,5915 млрд-ҩык ыҟан. Агәыӷа ыҟоуп еизҳазыӷьо атәылақәа рҟны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иҵегьы иазҳап ҳәа. Адгьыл аҿы ауааԥсыра рыжәпара бжьаратәла 47 уаҩ/км2 раҟара иҟоуп, насгьы Адгьыл еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы арбагақәа даара еиуеиԥшым, зегь реиҳа ирацәоуп Азиа. Агәаанагара шыҟоу ала, ақалақь ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизҳара арбагақәа 2030 шықәсазы 60% инаӡоит, уажәтәи аамҭазы адунеи зегь аҟны бжьаратәла 49% ыҟоуп.

2017 шықәса ԥхынҷкәын 17-нӡа Адгьыл анҭыҵ ицахьаз ауаа рхыԥхьаӡара 553-ҩык ыҟан, урҭ рҟынтәи 12-ҩык — Амзахь.

Адгьыл ахәҭақәа 7:      Аҩадатәи Америка,      Аладатәи Америка,      Антарктида,      Африка,      Европа,      Азиа,      Австралиа
Адгьыл уахынлатәи ахҟьа акомпозициатә сахьааарԥш (2000 ш.). Ари асахьа афотосахьа акәӡам, насгьы ахәҭаҷқәа ишыҟаҵәҟьоу аасҭа еиҳа илашаны иубоит.
Акосмос аҟынтәи Адгьыл аԥшра (МКС). - авидео
Ихадоу агеографиатә обиектқәа рыхсаала:

## Ароль акультураҿы

Акосмостә ӷба аҟынтәи Адгьыл афотосахьа Аполлон-17
Нью-Иорк ақалақь аҿы игылоу 43 метра аҳаракыра змоу аџыр иалху аглобус "Унисфера"
Афаил:Globus Penza.jpgПенза ақалақь аҿы 13 метра аҳаракыра змоу аглобус абаҟа
Аурыс ажәа "адгьыл" *\*zemja* ахь ихьаԥшуеит, убри аҵакы аманы иагьацнаҵоит ажәа *\*dʰeĝʰōm* "адгьыл".

Англыз бызшәаҿы Адгьыл — *Earth* ауп. Ари ажәа ажәытә англыз ажәа *eorthe*, иара убас абжьаранглыз ажәа *erthe* иацҵоуп. Апланета ахьӡ аҳасабала *Earth* раԥхьаӡакәны ахархәара аиуит 1400 шықәсазы. Ари абырзен-романтә мифологиа аҟынтәи иаагамыз апланета ахьӡ заҵәык ауп.

Адгьыл астрономиатә дырга — агежь иҭаку аџьар ауп: . Ари адырга еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиуеиԥшым ахықәкқәа рзы ахархәара аман. Асимвол даҽа версиак — аџьар агьежь ахықәцәаҿы (), астилизациа зызу адержава; Адгьыл зааӡатәи астрономиатә дырга аҳасабала ахархәара аман.

Акультурақәа жәпакы рҿы Адгьыл нцәахәыркуп. Иара анцәахәы, ан-анцәахәы ҵакыла иазааигәоуп, Ан Адгьыл ҳәа иашьҭоуп, лассы-лассы аҽаҩрабзиеи аизҳазыӷьареи рынцәахәҵас иаарԥшуп.

Ацтекцәа Адгьыл Тонанцин — «ҳан» ҳәа иашьҭан. Акитаиуаа рзы уи анцәахәы Хоу-Ту (后土) лоуп, абырзенцәа рҿы Адгьыл анцәахәы - Геиа длеиԥшуп. Скандинавиатәи амифологиаҿы Адгьыл анцәахәы Иорд, Тор иан, Аннар иԥҳа лакәын. Ажәытәтәи Мысратәи амифологиаҿы, егьырҭ акультурақәа рҟны еиԥш акәымкәа, Адгьыл ахаҵаԥшра амоуп - анцәахәы Геб иоуп, ажәҩан акәзар, аԥҳәыс лыԥшра аанахәоит — анцәахәы Нут лоуп.

Адинқәа жәпакы рҿы иҟоуп адунеи ашара иазку амифқәа, урҭ Адгьыл нцәахәык мамзаргьы нцәахәқәак ишыршаз рҳәоит.

Ажәытәӡатәи акультурақәа жәпакы рҿы Адгьыл ҟьаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡан; ҿырԥштәыс иаагозар, Месопотамиа акультураҿы адунеи аокеан аҿы иӡсо диск ҟьаҟьак еиԥш иаарԥшын. Адгьыл асфератә форма иазкны агәаанагарақәа шьақәдыргылеит ажәытә бырзен философцәа; Пифагор уи агәаанагара дадгылаҩын. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, европауаа реиҳараҩык Адгьыл кәымпылуп ҳәа ирыԥхьаӡон, уи шаҳаҭра азыруит Фома Аквински иеиԥш иҟаз ауаа ҟәыӷақәа. Акосмос ахь аԥырра ҟалаанӡа, Адгьыл акәымпылра иазкны ахшыҩзцарақәа шьаҭас ирымаз аҩбатәи аҷыдарақәа рызхьаԥшреи егьырҭ апланетақәа рформа аҿырԥшреи акәын.

XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы иҟалаз атехникатә ԥхьацара Адгьыл аганахьала ауаа рзеиԥш гәаанагарақәа аԥсахит. Акосмос ахь аԥыррақәа ирылагаанӡа, Адгьыл лассы-лассы дунеи иаҵәаны иаадырԥшуан. Иҟалап, ашәҟәыҩҩы Френк Паул 1940 шықәса рашәарамзазы иҭыҵыз ажурнал ашьҭахьтәи адаҟьаҿы раԥхьаӡакәны ԥсҭҳәа зхым жәҩангәыԥшшәы змоу апланета (абахҵәара ибзианы иубарҭаны) асахьа аазырԥшыз иакәызҭгьы.

1972 ашықәсазы Аполлон-17 агәыԥ( «Амрамор иаҵәа») ҳәа ахьӡ заус еицырдыруа Адгьыл афотосахьа ҭырхит. 1990 азы иҭыху Адгьыл асахьа  Воиаџьер 1 адгьыл кырӡа иацәыхараз, Карл Саган игәазҭанаҵеит апланета ицәышу жәҩангәыԥшәы змоу акәаԥ () аҿырԥшра. Иара убас, Адгьыл, аԥсҭазаара ацхрааратә система змоу зхылаԥшра хымԥадатәу акосмостә ӷба дугьы иаҿдырԥшуан. Адгьыл абиосфера зны-зынла организм дуӡӡак аҳасабала иахәаԥшуан.

## Аекологиа

Иҳаҩсыз ҩышә шықәса ирылагӡаны зхыԥхьаӡара еизҳауа иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ахьчаҩцәа ауаҩытәыҩса ихымҩаԥгашьа Адгьыл аԥсабара анырра ӷәӷәа ахьанаҭо ргәы иҵхоит.
Ари асоциал-политикатә еиҿкаара ахықәкы хадақәа иреиуоуп аԥсабаратә хыҵхырҭақәа рыхьчареи аҳауа аҟьашьра аҟәыхреи. Аԥсабара ахьчаҩцәа апланета аресурсқәа хшыҩла рхархәареи иааҳакәыршан иҟоу аԥсабара амҩақәҵареи иадгылаҩцәоуп. Урҭ ргәаанагарала, уи нагӡахарц алшоит аҳәынҭқарратә политикеи, досу хаҭалатәи разнеишьеи аԥсахрақәа рылагалара абзоурала. Еиҳаракгьы уахь иаҵанакуеит аҽырҿыцра злымшо ахыҵхырҭақәа мҽхакыҭбаала рхархәара. Аарыхреи анхамҩеи аԥсабаратә ҭагылазаашьа иахьынӡаныруа ахылаԥшра ахарџь рацәа ацуп, уи акоммерциатә интересқәеи аԥсабарахьчаратә еилазаарақәа ргәаанагарақәеи еиҿанаргылоит.

## Иҟалаша

*Ихадароу астатиа: **Адгьыл аԥеиԥш
Амра агигант ҟаԥшь афаза ианалала ашьҭахь икылблааз Адгьыл асахьаҭыхҩы ихаҿы ишааиуа
Апланета аԥхьаҟатәи аԥеиԥш Амра аԥеиԥш ӷәӷәала иадҳәалоуп. Амра агәыцә аҟны «иныхыз» агели аизара иахҟьаны аеҵәа алашара маҷ-маҷ еизҳауа иалагоит. Иааиуа 1.1 млрд шықәса ирылагӡаны уи 10% иацлоит, уи иахҟьаны Амратә система анхарҭа ҭыԥ ҳаамҭазтәи Адгьыл аорбита анҭыҵ инаскьоит. Аклиматтә модельқәак изларҳәо ала, Адгьыл аҟынӡа иааӡо амратә шәахәаркрырақәа рхыԥхьаӡара ацлара аокеанқәа зегьы ҭанарбартә аҟынӡа ақәӡаара ахылҿиаараны иҟоуп.

Адгьыл ахҟьа аҟәандара аизырҳара иорганикатәым аикәшара арццакуеит CO2
, уи аконцентрациа аҵиаақәа зшьуа аҩаӡара аҟынӡа ирмаҷны (10 ppm С4 афотосинтез азы) 500–900 млн шықәса рыҩныҵҟа. Аҵиаақәа рықәӡаара иахҟьаны атмосфера аҟны аҵәыҵәри маҷхоит, насгьы миллион шықәсқәак рыла Адгьыл аҿы аԥсҭазаара ҟалашьа амамкәа иҟалоит. Даҽа миллиард шықәса рышьҭахь, аӡы апланетаҿы зынӡагьы иӡуеит, насгьы ибжьаратәу аҳауаҟәандара 70 °C-нӡа инаӡоит. Адгьыл абахҵәара аиҳарак аԥсҭазаара азы иумыхәо иҟалоит, усҟан иара, раԥхьаӡа инаргыланы аокеан аҿы еиқәхараны иҟоуп. Аха Амра наӡаӡа аҽамԥсахуа иҟаӡазаргьы, еиԥҟьарада имҩаԥысуа Адгьыл аҩныҵҟатәи ахьшәашәахара иахҟьаны атмосфера абжеиҳараки аокеанқәеи бжьаӡыр рылшон (авулкантә усура аиҵахара иахҟьаны). Уи аамҭазы Адгьыл аҿы ԥсы зхоу зегьы рахьтә аекстремофилқәа ракәхоит иаанхо, ашоура ҳараки ҳараки аӡы амаҷреи зычҳауа аорганизмқәа.

Ҳазҭагылоу аамҭа инаркны 3,5 млрд шықәса рышьҭахь Амра алашара уажәтәы аасҭа 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы Адгьыл аҿы иҟалоу аҭагылазаашьа иахьатәи Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа иеиԥшхоит: аокеанқәа зегьы ҭабаны акосмос иазцоит, ахҟьа амца зхылҵуа цәҳәыразаауеит. Ари арыцҳара ӷәӷәа аҵыхәала Адгьыл аҟны изеиԥшразаалак ԥсҭазаарак аҟалара ауаны иҟалом.

7.05 млрд шықәса рышьҭахь, амра агәыцә аҟны аӡри нҵәоит. Уи ахҭыс Амра аишьҭагылара хада ааныжьны агигант ҟаԥшь астадиахь иианагоит. Амодель излаанарԥшуа ала уи арадиус уажәтәи Адгьыл аорбита арадиус (1,2 а.е.) аҟынтәи 120% рыла еизҳауеит, насгьы уи алашара еизҳауеит 2350 -2730-нтә. Аха, уи аамҭазы Адгьыл аорбита 1.4 а.е. аҟынӡа еизҳар алшоит, избанзар Амра адхалара хьысҳахоит амратә ԥша аӷәӷәахара аҵыхәала акапан аҟнытә 28-33% ахьацәыӡуа иахҟьаны. Убри аамҭазы 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭцаарақәа иаҳдырбоит, иага ус иҟазаргьы, Адгьыл уеизгьы-уеизгьы Амра илбаанадар шауа, уи анҭыҵтәи ахҟьа иамоу аныррақәа ирҿыҵганы.

Уи аамҭазы, Адгьыл ахҟьа рҭәахоит, избан акәзар уаҟа аҳауа ацара 1370 °C рҟынӡа инаӡоит. Агигант ҟаԥшь иҭнажьуа амратә ԥша ӷәӷәа Адгьыл атмосфера акосмосахь иагар алшоит. Адгьыл ахҟьаҟынтәи Амра ≈160° акәакьтә шәагаа змоу агьежь ҟаԥшь ду еиԥш иааԥшлоит, убри ала ажәҩан а акыра аиҳарак аанкыланы. Амра агигант ҟаԥшь афаза ианалало инаркны 10 млн шықәса рышьҭахь, амра агәыцә аҟны аҳауацарақәа 100 млн К рҟынӡа ишьҭыҵуеит, агелитә мцахәыҵҟьара ҟаланы агели аҟынтәи арацәарии аҵәыҵәрии рсинтез атермоиадертә реакциа иалагоит, Амра уажәы аасҭа радиусла 9,5 рыла еиҵахоит. «Агели ақәҷыҷаара» астадиа (Helium Burning Phase) 100-110 миллион шықәса ицалоит, уи ашьҭахь аеҵәа адәахьтәи ахҟьақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, анаҩс уи еиҭа игигант ҟаԥшьхоит. Агигантқәа рсимптотикатә ҟәшахьы ианцәырҵлак, Амра адиаметр уажәтәи ашәагаа аасҭа 213-нтә еизҳауеит. 20 миллион шықәса рышьҭахь, аеҵәа ахҟьа иҭышәынтәалам аибафарақәа раамҭатә цыԥҵәаха ахы акуеит. Амра аҟазаара ари афаза амчхара дуӡӡа змоу амцабзхәыҵҟьарақәа ацзаауеит, аамҭа-аамҭала уи алашара уажәтәи аҩаӡара ааҭа 5000-нтә еиҳахалоит. Уи зыхҟьало, атермоиадертә реакциа уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәагьы рҽахьаларгалало ауп.

Инықәырԥшшәа, даҽа75 000 лет рышьҭахь (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла - 400 000), Амра ацәахҟьақәа канажьуеит, уи иахҟьаны, агигант ҟаԥшь аҟынтәи иаанхо агәҭантәи агәыцә хәыҷы заҵәык ауп — аҵан шкәакәа, имаҷу, ицоу, аха даара еилацалоу аобиект, раԥхьаӡатәи амратә масса аҟнытә 54.1% раҟара змоу. Адгьыл агигант ҟаԥшь афаза аан Амра адәахьтәи ацәахҟьақәа рыла албаадахара изацәцар, усҟан уи ыҟазаауеит иҵегьы миллиард шықәсала (триллионла иҟаларгьы ауеит), Адунеи аибаркыра ыҟанаҵы, аха Адгьыл аҟны аԥсҭазаара дырҩеигь ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа уаҳа иҟалаӡом (уажәы ишаҳбац-ишҳаҳац) . Амра аҵан шкәакәа афаза ианалалалак Адгьыл ахҟьа маҷ-маҷ ихьшәашәаны алашьцара ахатәоит. Иҟалараны иҟоу Адгьыл ахҟьаҟынтәи Амра ашәагаа ухаҿы иааугозар, уи аҟьаԥс ԥшра акәымкәа, 0°0'9 раҟара акәакьтә шәагаақәа змоу илашо кәаԥк еиԥшхоит.

## Азгәаҭақәа

**АкомментариқәаАхыҵхырҭақәа**

## Алитература

* *Comins, Neil F.* Discovering the Essential Universe. — 2nd. — W. H. Freeman, 2001. — ISBN 0-7167-5804-0. — Bibcode: 2003deu..book.....C

..

* *Величко К. И., Витковский В. В., Поленов Б. К., Собичевский В. Т.* Земля // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Земля // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..
* "Solar System Exploration: Earth". NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2013-05-10 ахь. Ириашоу 2013-05-03 шықәсазы.
* *Brownlee, Donald E.* Planetary habitability on astronomical time scales // Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth / Eds. Carolus J. Schrijver, George L. Siscoe. — Cambridge University Press, 2010. — P. 79. — ISBN 978-0-521-11294-9.
* David R. Williams. (2013-07-01). "Earth Fact Sheet" (англыз бызшәала). NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2013-05-10 ахь. Ириашоу 2014-04-08 шықәсазы.
* *Yoder, Charles F.* Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants (англ.) / T. J. Ahrens. — Washington: American Geophysical Union, 1995. — ISBN 0875908519.
* *Stanley, Steven M.* Earth system history. — 2nd. — New York: Freeman, 2005. — ISBN 978-0-7167-3907-4.
* *Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald.* The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world. — Macmillan, 2003. — ISBN 0-8050-7512-7.
* *Zeilik, M.; Gregory, S. A.* Introductory Astronomy & Astrophysics. — 4th. — Saunders College Publishing, 1998. — С. 56. — ISBN 0-03-006228-4.

## Азхьарԥшқәа

* "На древней метановой Земле было то ясно, то туманно" (аурыс бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-03-20 ахь.
* Всемирная статистика в реальном времени (рус.)
* Профиль Земли — Исследование Солнечной системыАрхив ҟаҵан 2013-05-11 азы Wayback Machine аҟны. — NASA. (англ.)
* Измерения температуры и осадков — National Climatic Data Center (англ.)
* Изменения климата Архив ҟаҵан 2022-11-15 азы Wayback Machine аҟны. — NASA (англ.)
* Геомагнетизм Земли — Геологическая служба США (англ.)
* "Фотографии Земли на сайте NASA" (англыз бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2009-04-30 ахь.
* Земная обсерватория — NASA (англ.)