# Марс

Апланета| Марс  |
| --- |
|  Марс асахьа, 1980 шықәса жәабранамза 22 рзы акосмостә ӷба Викинг 1 иҟанаҵаз 102 асахьа |
| Аорбитатә ҟазшьарбагақәа |
| Аперигели |
2,06655×108 км1,381 а.е. |
| Афели |
2,49232×108 км1,666 а.е. |
| Аҵәҩанбжа ду (*a*) |
2,2794382×108 км1,523662 а.е. 1,524 адгьыл |
| Аексцентриситет (*e*) |
0,0933941 |
| Асидертә период (*T*) |
(ашықәс аура) 686.98 Адгьыл амшқәа 1.8808476 Адгьыл ашықәс аҟнытә |
| Асинодтә период |
779.94 Адгьылтә уахыки-ҽнаки |
| Аорбитатә ццакыра (*v*) |
24.13 км/с (ибжьаратәу)24.077 км/с |
| Аорбита анаара (*i*) |
1.85061° (еклиптикатә хықә иазкны)

5.65° (амра аекватор иазкны) |
| Иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара (Ω) |
49,57854° |
| Аперицентр аргумент (ω) |
286,46230° |
| Амҩаныза зтәу |
Амра |
| Амҩанызақәа |
2 |
| Афизикатә ҟазшьарбагақәа |
| Аполиартә еидыӷәӷәалара |
0.00589 (1.76 адгьылтә) |
| Аекватортә радиус |
3396.2 ± 0.1 км0.532 адгьылтә |
| Аполиартә радиус |
3376.2 ± 0.1 км0.531 адгьылтә |
| Абжьаратәи арадиус |
3389.5 ± 0.2 км 0.532 адгьылтә |
| Ақәӡара (*S*) |
1.4437×108 км20.283 адгьылтә |
| Аҭаӡара (*V*) |
1.6318×1011 км30.151 адгьылтә |
| Акапан (*m*) |
6.4171×1023 кг0.107 адгьылтә |
| Абжьаратә жәпара (ρ) |
3.933 г/см30.714 адгьылтә |
| Зхы иақәиҭу акаҳара аццакра аекваторҿы (*g*) |
3.711 м/с20.378 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Актәи акосмостә ццакыра (*v*1) |
3.55 км/с0.45 адгьылтә |
| Аҩбатәи акосмостә ццакыра (*v*2) |
5.03 км/с0.45 адгьылтә |
| Аекватортә ҵәира аццакра |
868.22 км/сааҭ |
| Аҵәира апериод (*T*) |
24 сааҭ 37 минуҭ 22.663 секунд (24.6229 сааҭ) — асидералтә еикәаҵәиратә аамҭа, 24 сааҭ 39 минуҭ 35.244 секунд (24.6597 сааҭ) — амратә уахыки-ҽнаки абжьаратәи аамҭа. |
| Аҵәҩан анаара |
25,1919° |
| Альбедо |
0.250 (Бонд)0.150 (геом. альбедо)0.170 |
| Аҳауаҟәандара |
| Ахҟьаҿы |
-153°С инаркны +35°С рҟынӡа |
|  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| еиҵ. | бжьар. | еиҳ. |

 |
| Апланета зегь аҿы |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 186 К; −87 °C | 210 K (−63 °C) | 268 К;-5 °С |

 |
| Атмосфера |
| **Аилазаара:** 95.32% акарбон адиоксид
2.7% азот
1.6% аргон
0.145% аҵәыҵәри
0.08% акарбон амоноксидқәа
0.021% аӡы афақь
0.01% азоттә оксид

0.00025% анеон |
| **CommonsМарс** |

Марс Амра иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи планетаоуп, насгьы шәагаала Амратә системаҿы абыжьбатәи планетоуп. Меркури, Венера, Адгьыл реиԥш, иаргьы адгьылтә гәыԥ планетақәа рҭаацәара иаҵанакуеит. Ажәытәӡатәи аурымқәа аибашьра анцәахәыс ирымаз Марс ихьӡ ахҵоуп, иара убас ажәытә бырзенцәа ирымаз Арес ишьашәалоит. Аминерал маггемит - *γ*-аиха (III) аоксид ахҟьа ианаҭо ацәыҟаԥшьаара азы, Марс Апланета Ҟаԥшь ҳәа иашьҭоуп.

Марс Адгьыл аҟынтәи блала ибзианы иубарҭоуп. Иубарҭоу аеҵәатә мҽхакы −2.94m инаӡоит (Адгьыл зегь раасҭа ианазааигәахо). Марс шәахәала ирыҵахоит Иупитер (Марс аҿагылара ду аан Иупитер иаԥнагар алшоит), Венера, Амза, Амра. Марс аиҿагылара ес-ҩышықәса иубарҭоуп.

Марс иамоуп ҩ-ԥсабаратә мҩанызак - Фобос, Деимос (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтәи еиҭаганы - «ашәара», «ахлымӡаах» ҳәа, аибашьраҿы Арес ицыз иԥацәа ҩыџьа рыхьӡқәа), урҭ еиҳа ихәыҷуп (Фобос - 26.8 × 22.4 × 18.4 км, Деимос - 15 × 12.2 × 10.4 км) насгьы ииашам аформа рымоуп.

Апланета акапан Адгьыл акапан аҟынтәи 10.7% ыҟоуп, насгьы уи ацәаҳәатә шәагаа Адгьыл ашәагаа аасҭа ҩынтә еиҵоуп. Марс аҟны ашықәс 687 дгьылтә мшы амоуп, мамзаргьы 669 марстәи амратә мшқәа (солқәа). Марс Адгьыл аҟны еиԥш ашықәс аамҭақәа рҽеиҭнырыԥсахлоит, аха уи аорбита аиҵыхра иахҟьаны ашықәс аамҭақәа ирзыԥҵәоу аамҭаҿы аиԥшымра дуқәа ҟалоит.

Марс атмосфера даара иҵаӷоуп, уи ахҟьааҿы иҟоу ақәыӷәӷәара Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа 160-нтә еиҵоуп. Асаба рацәа асабатә ԥшаҵысрақәа цәырнагоит, Марс атмосфераҿы аҳауа аԥхарра аиҟәшара ӷәӷәала анырра азҭо; иӷәӷәоу асабатә ԥшацәгьақәа апланета ахҟьа зынӡагьы ирҵәахыр рылшоит. Марс аҿы абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63°C) ыҟоуп, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра 184 K инаркны 242 K (−89 инаркны −31°C) рҟынӡа еиҭасуеит.

Марс арелиеф еиуеиԥшым аҷыдарақәа амоуп. Марс аҿықәантәи аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит Амзаҿы иҟоу еиԥшу акратерқәа, иара убасгьы авулканқәа, адәҳәыԥшқәа, ацәҳәырақәа, Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу аполиартә ҵааршәратә хылԥақәа. Ажәытәан, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, алитосфератә плитақәа рныҟәара мҩаԥысуан.

Марс аҿы аӡы аерозии еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, ҷыдала, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа, насгьы иԥшаан аминералқәа, акыраамҭа аӡы иахьҭагылаз иахҟьаны иҟаларц зылшоз. Аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәарақәа иаҳдырбоит ажәытәан геологиала акыр зҵазкуаз аамҭа ацыԥҵәахақәа рзы аӡы шыҟаз. Марс аҿы аԥсҭазаара ыҟазар шалшо азҵаара шәышықәсала ауаа ргәы иҵхон, апланета ахьааигәоу, насгьы Адгьыл иахьеиԥшу инамаданы. Аԥсҭазаара адыргақәа ҭҵаарадыррала рыԥшаара 19-тәи ашәышықәсазы иалагеит, иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуеит.

Марс акыр ҵуеит астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи аҟазацәеи рзгьы азҿлымҳара аҵоижьҭеи. Марс раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥган ателескоп аԥҵахаанӡагьы. Марс ателескоптә хылаԥшрақәа реизҳазыӷьара аамҭа ҟалеит 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи 20-тәи ашәышықәса азбжеи рзы, 1962 шықәса инаркны, Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла ишиашоу Марс аҭҵаара иалагеит. 21-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Марс Амратә системаҿы Адгьыл ашьҭахь зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵааз планетан. 2026 шықәсазы, Марс иакәшо аорбиталтә ԥшааратә гәыԥ быжь-космостә ӷбак ахыԥхьаӡалоуп: «Марс Одиссеи», «Марс-експресс», Mars Reconnaissance Orbiter, MAVEN, ExoMars Trace Gas Orbiter, «Аль-Амаль», иара убас Китаитәи амиссиа «Тианвен-1» аорбитер. Ари ахыԥхьаӡара зегьы иреиҳауп, егьырҭ апланетақәа рааигәара аасҭа, Адгьыл аламҵаӡакәа. Уи адагьы, ҩ-марсныҟәагак «Киуриосити» «Персеверанси» уажәтәи аамҭазы Марс ахҟьа аҭҵаара иаҿуп.

## Аорбитатә ҟазшьарбагақәа

Адгьыли Марси рыбжьара абжьаӡара (миллион км) 2012–2024 шықәсқәа рзы. Ахкәакьқәа рыла Марсҟа акосмостә ныҟәагақәа рдәықәҵара азгәаҭоуп

Марс аҿагылара дуқәа (Адгьыл аҟынӡа еиҵаӡоу абжьаӡара) 1830–2050 шықәсқәа рзы
| Арыцхә
 | Абжьаӡ., а.е.
 | Абжьаӡ., миллион км
 |
| --- | --- | --- |
| Цәыббрамза 19, 1830
 | 0,388 | 58,04
 |
| 18 нанҳәамза 1845
 | 0,373 | 55,80
 |
| ԥхынгәымза 17, 1860
 | 0,393 | 58,79
 |
| Цәыббрамза 5, 1877
 | 0,377 | 56,40
 |
| Нанҳәамза 4, 1892
 | 0,378 | 56,55
 |
| 1909 шықәса цәыббрамза 24
 | 0,392 | 58,64
 |
| Нанҳәамза 23, 1924
 | 0,373 | 55,80
 |
| 1939 шықәса ԥхынгәымза 23
 | 0,390 | 58,34
 |
| 1956 шықәса цәыббрамза 10
 | 0,379 | 56,70
 |
| Нанҳәамза 10, 1971
 | 0,378 | 56,55
 |
| 1988 шықәса цәыббрамза 22
 | 0,394 | 58,94
 |
| Нанҳәамза 28, 2003
 | 0,373 | 55,80
 |
| ԥхынгәымза 27, 2018
 | 0,386 | 57,74
 |
| Цәыббрамза 15, 2035
 | 0,382 | 57,15
 |
| Нанҳәамза 14, 2050
 | 0,374 | 55,95
 |

Марс 2016 шықәсазтәи аҿагылара аамҭазы
Марс инаркны Адгьыл аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара 55,76 миллион км ыҟоуп (Адгьыл Амреи Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу), иреиҳау — 401 миллион км ауп (Амра Адгьыли Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу).

Марс инаркны Амра аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 228 миллион км (1.52 а.е.) ыҟоуп, насгьы Амра акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 687 дгьылтә мшқәа мамзаргьы 669 раҟара Марстәи асолқәа ираҟароуп. Марс аорбита иубарҭоу аексцентриситет амоуп (0.0934), убри аҟнытә Амра аҟынӡа абжьаӡара 206.6 инаркны 249.2 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Марс аорбита аеклиптикатә хықә ахь анаара 1.85° ауп.

Марс Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоуп аиҿагылара аан, апланета ажәҩан аҿы Амра иаҿагыло ахырхарҭа аманы ианыҟоу. Марси Адгьыли рорбитақәа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ес-26 мза аиҿагыларақәа еиҭаҟалоит. 15-17 шықәса рахьтә знык, аиҿагыларақәа ҟалоит Марс аперигелион азааигәара ианыҟоу аамҭазы; ишаԥу еиԥш «адуӡӡақәа» ҳәа изышьҭоу аиҿагыларақәа рҿы апланета аҟынӡа абжьаӡара маҷӡоуп (60 миллион км еиҵаны) насгьы Марс иреиҳау акәакьтә шәагаа 25.1′′ аҟынӡа инаӡоит, насгьы иреиҳау иубарҭоу аеҵәатә шәагаа аҟынӡа −2.94м. Марс аҵыхәтәан аиҿагылараҿы иҟан 2025 шықәса ажьырныҳәамза 16 рзы, Марс анаҩстәи аиҿагылара ҟалоит 2027 шықәса жәабранмза 19 рзы. Марс аҵыхәтәантәи аиҿагылара дуӡӡа ԥхынгәы 27, 2018 шықәсазы иҟалеит. Усҟан уи аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа 0,386 а.е.абжьан. Ишаԥу еиԥш, аиҿагылара ду аан (даҽакала иуҳәозар, Марси Адгьыли реиҿагылара Марс ахатә орбита аперигели ианахысуа иазааигәаны ианыҟало), апатырқалԥштәы змоу Марс уахынлатәи ажәҩан аҿы Амзеи Венереи рышьҭахь зегь реиҳа илашо обиектны иҟалоит.

## Афизикатә ҟазшьарбагақәа

### Апланета апараметрқәа

**Марс** — Амра зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи планетоуп (Меркури, Венера, Адгьыл рышьҭахь) насгьы шәагаала абыжьбатәи планетоуп (Меркури заҵәык капанлеи диаметрлеи еиҳауп) Амратә системаҿы. Уи адгьылтә планетақәа ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит, Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу ашәагаақәеи ахҟьа кьакьеи рырбагақәа еидыркыло. Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 0.107 ыҟоуп, аҭаӡара Адгьыл аҭаӡара аҟнытә 0,151, абжьаратәи ацәаҳәатә диаметр — 0.53 Адгьыл адиаметр аҟынтәи.

Цәаҳәатә шәагаала Марс Адгьыл ашәагаа азбжак еиԥшуп. Ибжьаратәу уи аекватортә радиус 3396.9 ± 0.4 км мамзаргьы 3396.2 ± 0.1 км (53.2% адгьыл аҟнытә) ыҟоуп. Марс абжьаратәи аполиартә радиус 3374,9 км мамзаргьы 3376,2 ± 0,1 км ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; Аҩадатәи аполиус аҟны аполиартә радиус — 3376,2 км, аҩадатәи аҟны — 3382,6 км.

Абасала, аполиартә радиус 20-21 км рыла еиҵоуп аекватортә радиус аасҭа, насгьы Марс аполиартә еиҵацалара (*f* = (1 − *R*п/*R*э)) Адгьыл атәы аасҭа еиҳауп (1/170 и 1/298, еиқәыршәаны), Адгьыл аҵәира аамҭа Марс аасҭа маҷк икьаҿуп; уи аамҭа цацыԥхьаӡа Марс аҵәира аццакра аҽаԥсахит ҳәа агәаанагара иҳаҩсыз аамҭазы аҳәара алнаршеит.

* Марс асахьа АПС «Розетта» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны, 2007 шықәса, жәабран 24 рзы 240,000 км абжьаӡараҿы иҭыху
* Адгьыл ашәагаақәа реиҿырԥшра (абжьаратәи арадиус 6371.11 км) Марс (абжьаратәи арадиус 3389.5 км)

Марс ахҟьа аҭбаара 144 млн км2 ыҟоуп (Адгьыл ахҟьа аҭбаара аҟнытә 28.3%) иара убасгьы Адгьыл абахҵәара аҭбаара иаҟароуп. Апланета акапан — 6.417×1023–6.418×1023 кг, еиҳа ииашоу арбагақәа: 6.4171×1023 кг мамзаргьы 6.4169 ± 0.0006×1023 кг. Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 10.7% раҟара шьақәнаргылоит. Марс абжьаратәи аилаӷәӷәара — 3930-3933 кг/м3, еиҳа ииашоу арбага: 3933.5 ± 0.4 кг/м3 мамзаргьы 3934.0 ± 0.8 кг/м3 (0.713 адгьыл аилаӷәӷәара аҟнытә).

Аекватор аҟны зыхиақәиҭу акаҳара аццакра 3.711 м/с2 (0.378 адгьылтә) ауп, уи апланета Меркури аццакра иаҟароуп, Марс аасҭа ҩынтә еиҵоу, аха амассивтә гәыцәи еиҳау аилаӷәӷәареи змоу; актәи акосмостә ццакыра 3,6 км/с шьақәнаргылоит, аҩбатәи — 5,027 км/с.

### Ахьанҭара амч

Марс агравитациатә хсаала, Mars Global Surveyor, Mars Odyssey и Mars Reconnaissance Orbiter рҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ирҳау. (Ҟаԥшьыла иарбоуп агравитациа ҳарак ахьыҟоу аҭыԥқәа, иаҵәала — агравитациа лаҟәы)
Марс аҿықәантәи ахьанҭара амч 2,5-нтә рыла еиҳа иԥсыҽуп Адгьыл аҿы иҟоу ахьанҭара амч аасҭа (39,4%). Марс аҿы абжьаратәи агравитациатә ццакыра 3.72076 м/с2 ауп. Адгьыл аҿы еиԥш, Марс аҿгьы зыхиақәиҭу акаҳара аццакра ииашоу аҵакы аҽаԥсахуеит, агравитациатә мҽхакы аҭыԥантәи аԥсахрақәа аиур алшоит (агравитациатә аномалиақәа), апланета аҩнуҵҟа аилаӷәӷәаратә еиԥшымзаара иадҳәалоу. Марс ацәа ажәпара аԥсахрақәа, агеологиатә усура, аполиартә ҵаа ахҩақәа рҿы ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа, атмосфера акапан аԥсахрақәа, ацәа акылҵәарақәа рыԥсахрақәагьы агравитациа аҭыԥантәи аԥсахрақәа ирыдҳәалазар ауеит. Марс аҿықәантәи агравитациа аҭҵаара еиуеиԥшым аилазаашьатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәеи ҳаԥхьаҟа Марс аҿы атәаразы ихәарҭоу адыррақәеи аанагар алшоит. Ас еиԥш иҟоу ахьанҭара амч аамҭа рацәалатәи агәабзиаратә уадаҩрақәа рҽырцәыхьчаразы иазхоу-иазымхоу еилкаам азы, ауаҩы Марс аҿы акыраамҭа даанхарц азы ахьанҭаратә костиумқәа ма ацентрифугақәа рыла, адгьыл аҟны аскелет ақәыӷәӷәара иаҩызоу, иԥсабаратәым ахьанҭара амч аԥҵара алшарақәа хшыҩзышьҭра рырҭоит.

### Уахыки-ҽнаки ашықәси

Марстәи ашықәс аамҭақәа раамҭеи роуреи Адгьылтәиқәа ирыҿырԥшны
*Ихадароу астатиа: **Марс аҟны ахронометриа
Апланета аикәагьежьра аамҭа Адгьыл атәы иазааигәоуп - 24 сааҭи 37 минуҭи 22.4 секунди (аеҵәақәа ирызкны), Марс амратә мшы абжьаратәи аура 24 сааҭи 39 минуҭи 35.24409 секунди шьақәнаргылоит, уи 2.7% мацара рыла ауп Адгьыл уахыки-ҽнаки аасҭа излеиҳау. Ахархәара маншәалахарц азы Марс амшқәа “асолқәа” ҳәа ирышьҭоуп.

Марс ахатә ҵәҩан иаакәыршаны иҵәиуеит, 25.19° ҳәа акәакь ала аорбиталтә ҭыԥ ахь перпендикулиарла инааны. Марс аикәагьежьратә ҵәҩан анаара Адгьыл аҿы иҟоу аҵәҩан еиԥшуп, убри аҟнытә ашықәс аамҭақәа рыԥсахра еиқәнаршәоит. Убри аан, аорбита аексцентриситет урҭ рыҟазаара аураҿы аиԥшымра дуқәа ҟанаҵоит - иаҳҳәап, аҩадатәи ааԥынреи аԥхынреи, иааизакны, 371 сол ицоит, даҽакала иуҳәозар, Марстәи ашықәс абжа кырӡа еиҳаны. Убри аамҭазы, урҭ ҟалоит Марс аорбита ахәҭак аҿы, Амра иацәыхараны, убри аҟынтә Марс аҿы аҩадатәи аԥхынра кыраамҭа ицоит иагьыхьшәашәоуп, аха аладатәи аԥхынра акәзар —икьаҿуп, еиҳа иԥхоуп.

## Атмосфереи аҳауеи

*Ихадароу астатиа: **Марс атмосфера
Марс атмосфера, 1976 шықәсазы аппарат «Викинг-1» иҭнахыз асахьа. Арымарахь иааԥшуеит Галле «икратер-смаилик»
Еиҳарак акарбон адиоксид ала ишьақәгылоу Марс атмосфера даара иҵаӷоуп. Марс аҿықәаҿтәи ақәыӷәӷәара 160-нтә еиҵоуп Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа - 6.1 мбар абжьаратәи аҿықәтәи аҩаӡараҿы. Марс аҟны аҳаракырақәа реиҟарамра ӷәӷәа инамаданы, ахҟьаҿы ақәыӷәӷәара даараӡа еиҭашәоит.
Марс иеиԥшу атмосфера аҳаракыра 11,1 км ыҟоуп, иааизакны аҳауатә хҩа акапан 2,5×1016 кг раҟара ыҟоуп.

Апланетаҿы аҳауа аԥхарра еиҭасуеит -153 °C инаркны аӡын аполиусқәа рҿы, +20 °C рҟынӡа аекватор аҟны аԥхын. Амарсныҟәага «Спирит» ала ишьақәыргылаз атмосфера иреиҳау аԥхарра +35°C ыҟан. Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы аҳауа аԥхарра -50 °C инаркны аӡын ҵхы азы, 0 °C рҟынӡа аԥхын мшы азы. Аԥхарра 210 К (−63 °C) аныҟоу, Марс аҿықәан абжьаратәи аԥхарра 215 К (−58 °C) ыҟоуп, уи 5 °C иаҟароу атмосфератә ԥхарратә еффект иашьашәалоит.

Автоматикатә планетабжьаратә станциа «Викинг» аҟынтәи иааз раԥхьатәи адыррақәа рыла (1976), Марс атмосфера аҿы 1-2% аргон, 2-3% азот, 95% акарбон диоксид рыԥшааит. 2004 шықәса иашьашәало ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, Марс атмосфера 95,32% арацәари адиоксид ала ишьақәгылоуп; насгьы иаҵанакуеит 2,7% азот, 1,6% аргон, 0,145% аҵәыҵәри, 210 ppm аӡы афақь, 0,08% абылратә рчы, азот аоксид (NO) - 100 ppm, неон (Ne) - 2,5 ppm, абжахьанҭатә ӡы аӡри-деитери-ҵәыҵәри (HDO) 0,85 ppm, акриптон (Kr) 0.3 ppm, аксенон (Xe) - 0.08 ppm.

Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “Марс-2”, “Марс-3” рҟынтәи адыррақәа рыла, аионосфера ҵаҟатәи аҳәаа 80 км аҳаракыраҿы иҟоуп, аелеқтронқәа рконцентрациа амаксимум 1.7×105 электронов/см3 138 км аҳаракыраҿы иҟоуп, егьырҭ аҩ-максимумк 85, 107 км аҳаракыраҿы иҟоуп. 1974 шықәса жәабран мза 10 рзы “Марс-4” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба ала имҩаԥгаз 8, 32 см рыҩаӡара змоу арадиоцәқәырԥақәа рыла атмосфера арадиорлашара иаанарԥшит Марс уахынлатәи аионосфера шыҟоу, аионизациа амаксимум хада аманы 110 км аҳаракыраҿы, аелектронқәа рконсентрациагьы 4.6×103 электронов/см3 аманы, иара убас 65 км — 185 км аҩада аҩбатәи амаксимумқәа аманы.

Марс атмосфера аԥсыҽреи амагнитосфера аҟамзаареи ирыхҟьаны Марс аҿықәан аионизациатә радиациа аҩаӡара Адгьыл аҿықәан аасҭа акырӡа еиҳахоит. Марс аҿықәан еиҟароу адоза амҽхак абжьаратәла 0,7 м3в/ҽны шьақәнаргылоит (амратә усуреи атмосфератә қәыӷәӷәареи ирыхҟьаны 0,35 инаркны 1,15 м3в/ҽны рҟынӡа зҽызыԥсахуа) еиҳаракгьы акосмостә шәахәаркра иахҟьоуп; еиҿырԥшразы,абжьаратәла Адгьыл аҿы ашықәс азы еизгоу аԥсабаратә хыҵхырҭақәа рҟынтәи ашәахәаркра аеффективтә доза 2,4 м3в ауп, уахь иаҵанакуеит акосмостә шәахәақәа рҟынтәи 0,4 м3в. Абасала, мышқәак рыла Марс аҿы иҟоу акосмонавт иоууа ашәахәаркратә доза Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа иоууаз ашәахәаркратә доза иаҟароуп.

### Аҳауатә қәыӷәӷәара

НАСА 2004 шықәсазтәи адыррақәа рыла атмосфератә қәыӷәӷәара абжьаратәи арадиус аҿы бжьаратәла 636 Па (6.36 мбар), аамҭа-аамҭала еиҭасуеит 400 инаркны 870 Па рҟынӡа. Ахҟьаҿы атмосфера аилаӷәӷәара — 0.020 кг/м3 раҟара ыҟоуп.

Марс аҿы атмосфератә қәыӷәӷәара аҽыԥсахрақәа, амш аамҭа инақәыршәаны, 1997 шықәсазы артәагатә модуль «Mars Pathfinder» ала ианҵаз
Адгьыл еиԥш акәымкәа, Марс атмосфера акапан ашықәс иалагӡаны даара аҽаԥсахуеит, акарбон адиоксид злоу аполиартә хҩақәа рыӡыҭреи рыхҵаалареи ирыхҟьаны. Аӡын, атмосфера зегьы аҟынтәи 20-30% акарбон адиоксид злоу аполиартә хҩаҿы иҵаауеит. Асезонтә қәыӷәӷәара аиҭасра, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, анаҩстәи аҵакқәа шьақәдыргылоит:

* NASA (2004) адыррақәа инарықәыршәаны: 4.0 инаркны 8.7 мбар аҟынӡа абжьаратә радиус аҿы;
* Encarta (2000) излаҳәо ала: 6 инаркны 10 мбар рҟынӡа;
* Zubrin-и Wagner-и (1996) рдыррақәа рыла: 7 инаркны 10 мбар рҟынӡа;
* Артәагатә аппарат “Викинг-1”адыррақәа ирықәыршәаны: 6,9 инаркны 9 мбар рҟынӡа;
* Артәагатә аппарат «Mars Pathfinder»: 6.7 мбар инаркны.

* Елладатәи аахаратә кылаара — Марс аҿы зегь реиҳа иҵаулоу ҭыԥуп, зегь реиҳа иҳараку атмосфератә қәыӷәӷәара ахьыҟоу.
* Авулкан Олимп — Марс аҿы зегь реиҳа иҳараку ҭыԥуп, атмосфератә қәыӷәӷәара зегь реиҳа иахьылаҟәу аҭыԥ

Еллада аҭыԥ убриаҟара иҵаулоуп, атмосфератә қәыӷәӷәара 12,4 мбар аҟынӡа инаӡоит, уи аӡы ихԥоу акәаԥ аасҭа иҳаракуп (6,1 мбар раҟара); уи теориала уаҟа аӡы ҵаӷа ыҟазар ҟалап ҳәа аанагоит. Аха, абри аҩыза ақәыӷәӷәараан, аӡы атемпературатә диапазон аӡытә ҭагылазаашьаҿы даара иҭшәоуп; +0 °C аҟны иҵаауеит, +10 °C аҟны еилашуеит. Еллада анаҩсангьы, Марс аҿы иҟоуп даҽа ԥшь-раионк, атмосфератә қәыӷәӷәара аӡы ихԥоу акәаԥ аасҭа иҳаракны иахьхало.

Марс иреиҳау ашьха ақәцәан, 27 км аҳаракыра змоу авулкан Олимп аҟны (ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла 21,2), атмосфератә қәыӷәӷәара 0,5 инаркны 1 мбар рҟынӡа иҟазар алшоит, уи атехникатә вакуум шамахак излеиԥшым ыҟаӡам.

Аҭоурых
Марс атмосфера ақәыӷәӷәара аилкаара аҽазышәарақәа афотографиатә фотометриа аметодқәа рыла — еиуеиԥшым алашаратә цәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы адиск адиаметр иаваршәны ашәахәа аларҵәара шьаҭас иҟаҵаны — 1930-тәи ашықәсқәа раахыс имҩаԥысуан. Уи хықәкыс ишьҭыхны афранцыз ҵарауаа Б. Лиоти О. Долфиуси Марс атмосфера иалаԥсоу алашара аполиаризациа иацклаԥшуан. Аоптикатә хылаԥшрақәа рыхҳәаа акьыԥхь аирбеит америкатәи астроном Ж. де Вокулер 1951 шықәсазы, урҭ рыла 85 мбар ақәыӷәӷәара ааԥшит, 15-нтә еиҳаны ахәшьара аҭаны, избан акәзар Марс атмосфераҿы икнаҳау асаба ала алашара аиԥхьырттара хазы иазгәаҭамызт. Асаба алагала арчытә атмосфера иахыԥхьаӡалахеит.

Аландерқәа Марс ахҟьаҿы итәаанӡа, Марс атмосфера ақәыӷәӷәара ршәон автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “Марин-4”, “Маринер-6”, “Маринер-7”, “Маринер-9” рҟынтәи арадиосигналқәа рырԥсыҽхарала, урҭ Марстәи адиск ашьҭахь ианҭалоз, ианҭыҵуаз - абжьаратәи аҿықәантәи аҩаӡараҿы 6.5 ± 2.0 мбар, уи 160-нтә рыла адгьылтәи аасҭа еиҵоуп; абри аҩызаҵәҟьа алҵшәа аадырԥшит автоматикатә планетабжьаратә станциа “Марс-3” аспектралтә гәаҭарақәагьы. Уи аан, апланета зегь раасҭа иҵаулоу акылаарақәа рҿы, ақәыӷәӷәара 12 мбарнӡа инаӡоит.

Еритреиатәи Амшын аҿы “Марс-6” азонд ахьықәтәаз аҭыԥ аҿы 6,1 мбар ақәыӷәӷәара шьақәыргылан, уи аамҭазы уи апланетаҿы абжьаратәи ақәыӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡан, абри аҩаӡара аҟынтәи Марс аҿы аҳаракыреи аҵаулареи рыԥхьаӡара ҳасабс ишьҭыхын. Ари аппарат адыррақәа рыла, албаараан еизгаз, атропопауза 30 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп, атмосфера аилаӷәӷәара ахьышьақәнаргыло 5×10−7 г/см3 (Адгьыл аҿы 57 км аҳаракыраҿы еиԥш).

### Аҳауа

*Ихадароу астатиа: **Марс аҳауатә ҭагылазаашьа
Марс аҩадатәи аполиус азааигәара иҟоу ациклон, «Хаббл» ателескоп аҟынтәи асахьақәа (мшыԥы 27, 1999 шықәса)
Аҳауа, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҟазшьа амоуп. Марс аорбиталтә ҟьаҟьарахь анаара акәакь Адгьыл акәакь иаҟароуп ҳҳәар ҳалшоит, 25.1919° иҟоуп; убри инақәыршәаны, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит. Марстәи аҳауа ҷыдарас иамоуп Марс аорбита аексцентриситет Адгьыл атәы аасҭа акырӡа иахьеиҳау, насгьы аҳауагьы анырра анаҭоит Амра ахьынӡаҟоу абжьаӡара. Марс аперигели ҟалоит аҩадатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, аԥхынра аладатәи агьежьбжаҿы ианыҟоу аамҭазы, афели ҟалоит аладатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, уи инақәыршәаны, аԥхынра — аҩадатәи агьежьбжаҿы. Убри иахҟьаны аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа рҟны аҳауатә ҭагылазаашьақәа еиԥшым. Аҩадатәи агьежьбжа еиҳа итатоу аӡыни еиҳа ихьшәашәоу аԥхыни аҟазшьоуп; аладатәи агьежьбжаҿы аӡын еиҳа ихьшәашәоуп, аԥхын еиҳа ишоуроуп. Ианыхьҭоу ашықәс аамҭазы аполиартә хылԥақәа рынҭыҵгьы, аҵаа маҷк хыхь ихылар алшоит. Аппарат “Феникс” асы алеира ҭнахит, аха асы ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхеит.

НАСА (2004) алкаанҵақәа рыла, абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63 °C) шьақәнаргылоит. Артәагатә аппаратқәа «Викинг» адыррақәа рыла, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра адиапазон 184 К инаркны 242 К рҟынӡа шьақәнаргылоит (−89 инаркны −31 °C рҟынӡа) («Викинг-1»), аԥша аццакра 2–7 м/с (аԥхын), 5–10 м/с (ҭагалан), 17–30 м/с (асабатә ԥшатлакә).

Ақәтәаратә зонд «Марс-6» адыррақәа инарықәыршәаны, Марс атропосфера абжьаратәи аԥхарра 228 К шьақәнаргылоит, атропосфераҿы аԥхарра ес-километр бжьаратәла 2,5 градус рыла илаҟәуеит, атропопауза ахыхь иҟоу астратосфера (30 км) шамахамзар зҽызымԥсахуа аԥхарра 144К амоуп.

Карл Саган ихьӡ зху Ацентр аҟынтәи аҭҵааҩцәа 2007-2008 шықәсқәа рзы иҟарҵаз алкаа ала, аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы Марс аҟны аԥхарра ацлара апроцесс мҩаԥысуеит. НАСА аспециалистцәа ари агипотеза шьақәдырӷәӷәеит апланета еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы альбедо аԥсахрақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны. Егьырҭ адырҩцәа ас еиԥш алкаа аҟаҵара макьана заацәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. 2016 шықәса лаҵарамзазы Боулдертәи (Колорадо) Лада-Мраҭашәаратәи аҭҵааратә институт аҭҵааҩцәа ажурнал *Science* аҟны астатиа ркьыԥхьит, аклимат аԥхарра ацлара ишаҿу шьақәзырӷәӷәо адырра ҿыцқәа зныԥшуаз (Mars Reconnaissance Orbiter адыррақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны). Урҭ ргәаанагарала, ари апроцесс акыр аамҭа аҭахуп, ицоижьҭеигьы, иҟалап, уажәшьҭа 370 нызқь шықәса раҟара ҵуазар.

Иҟоуп агәаанагара, аԥхьан атмосфера еиҳа еилаӷәӷәазҭгьы шауаз, аклимат — еиҳа иԥхазҭгьы, ицәаакызҭгьы, насгьы Марс ахҟьаҿы аӡы ҵаӷа шыҟаз, ақәагьы шауаз атәы зҳәо. Ари агипотеза зырҵабыргуа акоуп аметеорит ALH 84001 анализ, 4-ҟа млрд шықәса раԥхьа Марс 18±4°C аԥхарра шамаз аазырԥшыз.

Марстәи атмосфера азеиԥш циркулиациа ихадоу аҷыдаҟазшьа – аполиартә хылԥақәа рҿы акарбон адиоксид афазатә еиҭасрақәа роуп, уи крызҵазкуа америдиантә цәқәырԥарақәа ахылҿиаауеит. Марс атмосфера азеиԥш циркулиациа ахыԥхьаӡаратә модель аҟаҵара иаанарԥшуеит ашықәстәи ақәыӷәӷәара аҽеиҭакра ҩ-минимумк рыла амшеиҟарақәа раԥхьа дук хара имгакәа, «Викинг» апрограмма ала ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоу. Ақәыӷәӷәара иазку адыррақәа рыҭҵааара шықәссыктәии шықәсыбжактәии ациклқәа аанарԥшит. Убри аан, Адгьыл аҟнеиԥш, аԥша азонатә ццакыра шықәсыбжактәи аҵысрақәа рмаксимум амшеиҟарақәа ирықәшәоит. Ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара иара убас аиндекс хадара злоу ацикл 4—6 мшы амрагылара апериод иҭаӡартә еиԥш иалнакаауеит, «Викинг-1» Марс иҟоу аиндекс ацикли егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа рҟны иашьашәалоу аҵысрақәеи реиԥшра, реишьашәалара алнакааит.

### Асабатә ԥшацәгьақәеи асабатә ԥшагьежьи

Ааԥынтәи аполиартә хылԥақәа рыӡыҭра иахҟьаны атмосфератә қәыӷәӷәара ӷәӷәала иазҳауеит, насгьы арчқәа рмасса дуқәа егьи агьежьбжахь ииасуеит. Убри аан иасуа аԥшақәа 10—40 м/с аццакра рымоуп, зны-зынла 100 м/с рҟынӡагьы. Аԥша ахҟьаҟынтә ирацәаны асаба шьҭнахуеит, уи асабатә ԥшацәгьақәа ахылҿиаауеит. Асабатә ԥшацәгьа ӷәӷәақәа апланета ахҟьа зегьы шамахамзар иаҵәахуеит. Асабатә ԥшацәгьақәа Марс атмосфераҿы аԥхарра аларҵәара ӷәӷәала ианыруеит.

Марс афотосахьақәа, асабатә ԥшаӷәӷәа ахьубарҭоу (рашәара — цәыббра 2001)
1971 шықәса цәыббрамза 22 рзы, аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу Нои Идгьыл илашоу ареигион аҿы асабатә ԥшацәгьа ҵысит. Цәыббрамза 29 азы уи Аусониа инаркны Таумазианӡа ҩышә градус харарала иамҽханакит, насгьы цәыббрамза 30 рзы аладатәи аполиартә хылԥа анаркит. Аԥшацәгьа 1971 шықәса ԥхынҷкәынмзанӡа аҽарцәгьон, Асовет зондқәа «Марс-2», «Марс-3» Марс аорбитахь инеиаанӡа. «Марсқәа» ахҟьа аҭыхра мҩаԥыргон, аха асабара уи арелиеф зынӡа иаҵәахуан — иреиҳау аҳаракыраҵәҟьа — ашьха Олимп убарҭамызт. Аҭыхрақәа руак аҿы, Марс адиск зегьы афотосахьа ҟаҵан, асаба ахыхь еилыкка иалкаау Марстәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷа аманы. 1971 шықәса ԥхынҷкәын мзазтәи урҭ аԥшаарақәа раан, асабатә ԥшацәгьа убриаҟара асаба атмосферахь ишьҭнахит, апланета ихәашьу ицәыҟаԥшьаау адиск асахьа аанахәеит. 1972 шықәса аԥжьырныҳәамза 10 рзы еиԥш ауп асабатә ԥшацәгьа еиқәтәаны Марс дырҩеигь иаабац аԥшра анаанахәа.

2005 шықәса лаҵарамза 15 рзы амарсныҟәага «Спирит» ала иҭыхыз асабатә ԥшаҵәиқәа. Ҵаҟатәи армарахьтәи акәакь аҿы иҟоу аԥхьаӡацқәа актәи акадр инаркны аамҭа секундла иаадырԥшуеит
1970-тәи ашықәсқәа инадыркны, ирацәаны асабатә ԥшагьежьқәа шьақәыргылан апрограмма «Викинг» ала, иара убасгьы амарсныҟәага «Спирити» егьырҭ амашьынақәеи рыла. Урҭ апланета аҿықә азааигәара ицәырҵуа, насгьы аԥслымӡи асабеи рацәаны хыхь ишьҭызхуа арчытә еилагьежьрақәоу. Аԥшагьежьқәа Адгьыл аҿгьы лассы-лассы иуԥылоит (англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы урҭ “асабатә демонқәа” ҳәа ирышьҭоуп – англыз dust devil), аха Марс аҿы урҭ еиҳа идуу ашәагаақәа рымазар рылшоит: жәа-метрала инаркны километрақәак рҟынӡа ҭбаарылеи, 8 км рҟынӡа ҳаракралеи. 2005 шықәса хәажәкырамзазы, уи аҩыза аԥшагьежь амарсныҟәага Спирит аҿы иҟаз амратә панельқәа арыцқьеит.

## Ақәыԥшылара

*Ихадароу астатиа: **Ареографиа
Марс арелиеф аҷыдарақәа рацәаны иамоуп. Марстәи иҿыцәааз авулкан Олимп Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау шьхоуп (ҳаракрыла иеиԥшу ашьха астероид Веста аҟны мацара ауп иахьыҟоу), насгьы Маринер адәкаршәрра — Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау, зегь раасҭа иҵаулоу еҩхаауп (ҵауларыла иеиԥшу аҩхаа Плутон амҩаныза — Харон аҿы мацара ауп иахьыҟоу). Уи анаҩсангьы, апланета аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа релиефла зынӡа еиԥшым, апланета аҿықә 40% Аҩадатәи Аҟьаҟьара Дуӡӡа иааннакылоит.

Марс аҿықә ахԥа рыҩхәҭак «аматерикқәа» зыхьӡхаз аҭыԥ лашақәа рыла иҭәуп, ахԥа рыхәҭак — *амшынқәа* зыхьӡхаз аҭыԥ лашьцақәа рыла (шәахә. Марс аҿы иҟоу альбедо ахәҭаҷқәа рсиа). Амшынқәа еиҳарак еизгоуп апланета аладатәи ахәҭаҿы, 10-40° аҟьаҟьарарақәа рыбжьара. Аҩадатәи агьежьбжаҿы ҩ-мшын дуӡӡак роуп иҟоу - Ацидалиатәи, иара убас Сирт Ду.

* Амарсныҟәага «Соџьорнер» Арес акаршәраҿы иҟоу Йоги ахра аҭҵааразы алфа-хәҭаҷқәа рспектрометр ахы ианархәоит.
* Марс ахҟьа акаршәра Утопиа аҟны ахҵаалара. «Викинг-2» аҭыхымҭа
* Гусевв акратер ахықә ахәҭа. «Спирит» аҭыхымҭа
* Амарсныҟәага "Чжужун" уи атәарҭатә платформеи Утопиа акаршәраҿы

Аҭыԥ лашьцақәа рҟазшьа уажәгьы аимак-аиҿак ахылҿиаауеит. Урҭ Марс аҿы асабатә ԥшацәгьақәа шыҟоугьы иаанхоит. Зны, уи аргументс иҟан, аҭыԥ лашьцақәа аҵиаақәа рыла ихҩоуп ҳәа агәаанагара иҟаз ашьақәырӷәӷәаразы. Уажәтәи агәаанагара ишаҳәо ала арҭ аҭыԥқәа ррелиеф шыҟоу ала имарианы асаба аҭыжьразы ахархәара рымоуп. Амасштаб ду змоу асахьақәа иаадырԥшуеит, аҭыԥ лашьцақәа аиашазы акратерқәеи, ақәцәқәеи, аԥшақәа рымҩаҿы егьырҭ аԥынгылақәеи ирыдҳәалоу ацәаҳәа лашьцақәеи ашәытақәеи рыла ишышьақәгылоу. Аамҭалатәи аамҭа рацәалатәи урҭ ршәагааи аформақәеи рыԥсахрақәа, иҟалап, алашареи алашьцареи рыла ихҩоу ахҟьа аҿаҵақәа реизыҟазаашьа аԥсахра иадҳәалазар.

Марс анольтә америдиан акратер Еири-0 иалсуеит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Марс агьежьбжақәа рыхҟьа аҟазшьала даара аиԥшымзаара ӷәӷәақәа рымоуп. Аладатәи ахәҭак аҿы, ахҟьа 1-2 км рыла абжьаратә ҩаӡара аасҭа еиҳауп, насгьы акратерқәа рыла иҭәуп. Марс ари ахәҭа амзатә материкқәа угәаланаршәоит. Аҩадахьы, адгьыл аҿықә аиҳарак абжьаратәи аҩаӡара еиҵоуп, акратерқәа маҷуп, еиҳаракгьы цәгьам-бзиам еиҟароу адәкаршәрақәа роуп иуԥыло, алава ӡхыҵреи аерозиеи ирыхҟьаны ишьақәгылар зылшоз. Ари агьежьбжақәа реиԥшымзаара аимак-аиҿак зхылҿиаауа цәажәатәны иаанхоит. Агьежьбжақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа 30° аекватор ахь анаара змоу агьежь ду иаваршәны ицоит. Аиасратә зона ҭбаауп (100 инаркны 500 км рҟынӡа), алада инаркны аҩадаҟа ари азонаҿы арелиеф аморфологиатә ҷыдарақәа рҽырыԥсахуеит. Уи иаваршәны иҟоуп Марс аҿықә зегь реиҳа аерозиа ахьыҟоу аҭыԥқәа.

Агьежьбжақәа расимметриа уеилзыркаауа ҩ-альтернативатә гипотезак шьақәдыргылеит. Урҭ руакы излаиҳәо ала, заатәи агеологиатә стадиаҿы, амантиа аконвективтә ныҟәара иахҟьаны, алитосфератә плитақәа ацәа ахәҭак аҿы еиҭаҵит. Даҽа гипотезак иаанарԥшуеит Марси шәагаала Плутон еиԥшу ацәеижьи реиҿасра 4-ҟа миллиард шықәса раԥхьа, ари аҭагылазаашьаҿы Идуӡӡоу Аҩадатәи Аҟьаҟьара, апланета аҿықә 40% зҵазкуа, акшаратә кратер ҳәа иԥхьаӡоуп – Амратә системаҿы зегьы иреиҳау. Уи аура 10,6 нызқь км ыҟоуп, аҭбаара — 8,5 нызқь км, уи Еллада Адәкаршәра аасҭа ԥшьынтә еиҳауп.

Аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу акратерқәа рхыԥхьаӡара ахьырацәоу иаанарԥшуеит уи ахҟьа шжәытәӡатәу — 3-4 миллиард шықәса шахыҵуа. Иалыркаауеит акратерқәа рыхкқәа: аҵа ҟьаҟьа змоу акратер дуқәа, еиҳа ихәыҷқәоу, еиҳа иқәыԥшу акратерқәа, амзатә кратерқәа иреиԥшу, ҭыӡла икәыршоу, иара убас иҳараку акратерқәа. Аҵыхәтәантәи ҩ-хкык Марс азы иҷыдоу кратерқәоуп— аҭӡы змоу акратерқәа ахҟьаҿы аҭыцҟьаара ҵаӷақәа ахьнеиуаз аҭыԥаҿ иҟалеит, акратер ҳаракқәа — акратер аҭыцҟьаарақәа рыхҩа ахҟьа аԥшатә ерозиа иахьацәнахьчаз аҭыԥаҿ. Зегь раасҭа идуу еилыкка иҟоу анырра хылҵшьҭра змоу ҳәа иԥхьаӡоуп Марс аладатәи аполиус азааигәара иҟоу Еллада Адәкаршәра.

Агьежьбжақәа рҳәаа азааигәара иҟоу еилаҩынтуа аландшафт аҭыԥ аҿы, апланета аҿықә аҭыԥ дуқәа рҿы аԥҽрақәеи аиҵацаларақәеи ҟалеит, зны-зынла аерозии зышьҭанеиуаз (адгьылҵысрақәа ма адгьылҵаҟатәи аӡқәа рҭарцәра амзыз ала), иара убасгьы аӡыҭратә лава ахыҵра. Лассы-лассы еилаҩынтуа аландшафтқәа аӡы иԥнаҟо аӡымҩангага дуқәа рхықәқәа рҿы иҟоуп. Урҭ реицыҟалара зегь реиҳа иақәшаҳаҭу гипотезас иҟоуп иаалырҟьаны ахҟьаҵаҟатәи аҵаа аӡыҭра. Марс ахсаалаҿы еилаҩынту аландшафт змоу 26 ҭыԥ алкаауп (апланетартә ҭҵаарадырраҿы арҭ реиԥш иҟоу арелиефқәа рофициалтә хьӡы «ахаосқәа» ауп). Марс аҟны иреиҳау ахаос — Аврора ахаос — адиаметр 700 км инареиҳаны амоуп.

Марс иамоуп зеиԥшыҟам аҭыԥ — Аҵх Алабиринт ҳәа изышьҭоу, уи Маринер адәҳәыԥшқәа мраҭашәаратәи рҵыхәеи Кларитас аҩадатәи аҵыхәеи еидызкыло аҩхаақәа реиқәшәаратә системоуп. Урҭ рышьақәгылара аӡы аерозии иадҳәаламызт, насгьы атектоникатә усура иахҟьаз акоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп.

Марс аҿы иҟоу Маринер акаршәра аҩхаақәа рсистема асахьа, «Викинг» апрограмма иҭнахыз асахьақәа рыла еизгоу.
Марс аҿы 150 м инареиҳаны адиаметр змоу “акылаара еиқәаҵәа” (аҵеиь) ҳәа изышьҭоу. Аганахьтәи аҭӡамц ахәҭак убарҭоуп. Арсиа ашьха анаара (Mars Reconnaissance Orbiter асахьа)
Аҩадатәи агьежьбжаҿы, авулкантә ҟьаҟьара дуқәа рнаҩсангьы, авулкан дуқәа ахьыҟоу ҩ ҭыԥк ыҟоуп —Фарсидаеи Елизии. Фарсида — 2000 км аура змоу вулкантә ҟьаҟьара дууп, абжьаратәи аҩаӡара ахыхь 10 км аҩаӡара змоу. Араҟа иҟоуп ахьчаратә вулкан дуқәа хԥа - Арсиатәи ашьха, Ататашь ашьха, Аскратәи ашьха.

Фарсида ахықәан иҟоуп Марси Амратә системеи рҿы иреиҳау ашьха Олимп. Гиннесс ирекордқәа рышәҟәы ишаҳәо ала уи ашьаҭа аҟынтәи агылара (релативтәи агылара) 25 км ҟалоит.
Автоматикатә планетабжьаратә станциа «Mars Global Surveyor» амодуль Mars Orbiter Laser Altimeter (1997-2001) адыррақәа рыла Олимп агылара 21,2 км амоуп, еиҳа ииашаны иуҳәозар, Марс ареференттә еллипсоид аҭагылазаашьатә ноль аҩаӡара аҟынтәи 21,229 ± 1 м.
Иара аҳаракыра — 21,9 км, ашьаҭа ашәагаақәа— 840 × 640 км, авулкан аҭаӡаара —2,4 × 106 км3, авулкантә кальдера ашәагаақәа — 91 × 72 км, аҵаулара — 3,2 км инаӡоит.
Егьырҭ адыррақәа рыла, Олимп аҳаракыра адгьыл аҟынтәи — 21,287 метра, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи — 18 километра, ашьаҭа адиаметр 600 км рҟынӡа, авулкан ашьаҭа 282,600 км2 аҵанакуеит.
Олимп аҭыӡкнаҳақәа рыҩаӡара ҭыԥқәак рҿы 7 км рҟынӡа инаӡоит.
Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан Мауна-Кеа, ашьаҭантәи 10,2 км аҳаракыра амоуп, Олимп аҭаӡара Мауна-Кеа аҭаӡара аасҭа 100-нтә еиҳауп, насгьы Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан Мауна-Лоа акратер адиаметр 6,5 км мацара роуп иахьыҟоу.

Иара убас ихарацәамкәа иҟоуп еиҳа ихәыҷу авулканқәа. Елизиум — абжьаратәи аҩаӡара хә-километрак рҟынӡа еиҳау аҳаракыра, х-вулканк змоу - Гекате лкупол, Елизиум ашьха, Албортәи акупол.

Фарсида авулкантә шьхаҿы иаабац еиԥшым аҵеиџь ҵаулақәа аарԥшуп. 2007 шықәсазы «Марстәи аԥшыхәратә сателлит» аҟынтәи иҭыху асахьақәа рыла, урҭ руак 150 метра адиаметр амоуп, насгьы ирлашоу аҭӡамц ахәҭа 178 метра аҵаулара аҟынӡа инеиуеит. Агипотеза шьақәдыргылеит абарҭ ашьақәгыларақәа рвулкантә хылҵшьҭра иазкны, Гаваитәи адгьылбжьахақәа рҿы иҟоу авулканқәа ихьшәашәаз рлаваҿы иԥшааз еиԥшу.

Фарсида ашьхеибаркыра атектоникатә ԥҽрақәа рацәаны иагәылсуеит, урҭ лассы-лассы даара иуадаҩуп, насгьы ихароу. Урҭ рҟынтә зегьы иреиҳау 1971 шықәсазы «Маринер-9» ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба иаанартыз Маринер адәкаршәра ауп. Ари адәҳәыԥш аҟьаҟьаратә хырхарҭа аманы еиҵыхуп 4000 км (апланета аикәшара аԥшьбатәи ахәҭа), ҭбаарыла 200, ҵауларала 7 км рҟынӡа инаӡо. Апланетааҿы зегь реиҳа идуу адгьылҳәазарақәа ҟалоит уи аҿҟьарақәа рҿы. Маринер адәкаршәрақәа Амратә системаҿы иреиҳау еицырдыруа еҩхаауп, насгьы Адгьыл аҿы урҭ Норвегиа аҩадатәи аҵыхәантәи Сицилиа аладатәи аҵыхәанӡа инаӡозаарын.

Марс аҿықә апанорама Хасбанд Хилл аҭыԥ аҿы, амарсныҟәага «Спирит» иҭнахыз , абҵарамза 23-28, 2005 шықәсазы
800 метра адиаметр змоу Викториа акратер апанорама, амарсныҟәага «Оппортиунити» иҭнахыз, Жьҭаарамза 16-Аҵарамза 6, 2006 ш.
Ахаҳәқәеи аԥслымӡ еизгақәеи рпанорама «Рокнест», амарсныҟәага «Киуриосити» азааигәара иҟоу, 2012 шықәса абҵарамза 26
Марс ақәыԥшылара апанорама Езеро акратер аҟны, амарсныҟәага «Персеверанс» иҭнахыз ԥхынгәы 8, 2021 шықәсазы
### Аҵааи аполиартә хылԥақәеи

Аҩадатәи аполиаартә хылԥа, ҩышықәса рыбжьара, аорбиталтә станциа Mars Global Surveyor аҟынтәи асахьақәа. Армарахьала ахжәара ҭбаа – Аҩадатәи аҩхаа ауп.
Аԥхынразы Аладатәи аполиартә хылԥа, Mars Global Surveyor афотосахьа
2200 кубтә километра аҵаа зҭоу Королиов икратер
Марс аҭеиҭыԥш ашықәс аамҭа инақәыршәаны даара аҽаԥсахуеит. Зегь раԥхьаӡа иргыланы, аполиартә ҵаа ахылԥақәа рҽыԥсахрақәа улаԥш иҵашәоит. Урҭ еиҿиаауеит, иагьеиҵалоит, Марс атмосфереи аҿықәи рҿы ашықәс аамҭақәа ирҟазшьоу ацәырҵрақәа аԥырҵоит. Ааԥын аполиартә хылԥа агьежьбжақәа руак аҟны инаскьацыԥхьаӡа, апланета ахҟьа ахәҭаҷқәа аиқәахара иалагоит. Марс аполиартә хылԥақәа ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп: иааиԥымҟьаӡои исезонтәуи. Иааиԥымҟьо ахәҭа аԥша иаҿанаҳәо асабеи иҵаау акарбон диоксиди рыла иҭәу аӡҵаа ала ишьақәгылоуп. Аҩадатәи аполиартә хылԥа иааиԥымҟьаӡоу ахәҭа адиаметр 1100 км ауп, насгьы аладатәи ахәҭа — 400 км. Аӡын апланета аполиартә регион метрак аҟара ажәпара змоу акарбон диоксидтә ҵаа асезонтә хҟьа ихнаҩоит. Иреиҳау аиҿиаараан аладатәи аполиартә хылԥа 50° аҭбааранӡа инаӡоит (аҩадатәи аполиартә хылԥа аасҭа 10° рыла еиҳаны). Ахылԥақәа реиԥшымрақәа Марс аорбита аеллиптикатәра иадҳәалоуп: аладатәи агьежьбжаҿы аԥхынра аныҟоу, апланета Амра иазааигәоуп, убри аҟнытә аладатәи аԥхынра еиҳа иԥхоуп, аладатәи аӡынра еиҳа ихьҭоуп, еиҳа иагьауп.

Марс аполиартә хылԥақәа Аҩадатәии Аладатәии хәакәаԥрақәа рҟны ишьҭоуп. Аҩадатәи аполиартә хылԥа 3 км рҟынӡа иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи хыхь ихалоит, аладатәи аполиартә хылԥа — 3,5 км рҟынӡа. Аҩ-хылԥакгьы аспираль еиԥш еиҿыҵуа адәкаршәрақәа рылдоуп (Аладатәи агьежьбжаҿы — асааҭ ахыцқәа шцоу еиԥш, Аҩадатәи агьежьбжаҿы — егьырахьтәи ахырхарҭала). Иҟалап урҭ адәкаршәрақәа акатабатикатә ԥшақәа иԥырҟазаргьы. Уи адагьы, хылԥацыԥхьаӡа аҩхаа дуӡӡак аԥшьуп: Аҩадатәи аҩхаа, Аладатәи аҩхаа.

«Марс Одиссеи» азонд Марс аладатәи аполиартә хылԥаҿы аус зуа агеизерқәа аԥшааит. НАСА аспециалистцәа изларҳәо ала, ааԥын аԥхарра иацны акарбон адиоксид ацәқәырԥақәа хыхь аҳаракыра дуӡӡахь иҭҟьоит, асабеи аԥслымӡи рыманы.

1784 шықәсазы астроном Уилиам Гершель игәеиҭеит аполиартә ҵаа хылԥақәа ршәагаа ашықәс аамҭа иаҿыԥшны аҽшаԥсахуа, уи Адгьыл аполиартә регионқәа рҿы аҵаа аӡыҭреи ахҵаалареи угәаланаршәоит. 1860-тәи ашықәсқәа рзы, афранцыз астроном Еммануил Лиаи иӡыҭуа ааԥынтәи аполиартә хылԥа акәша-мыкәша алашьцара ацәқәырԥа ибеит, усҟан уи иӡыҭыз аӡы алаҵәареи аҵиаақәа рыҿиареи ҳәа аилкаара аиоуит. Аха 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы Флагстафф иҟоу Лоуелл иобсерваториеи Уесто Мелвин Слифер имҩаԥигаз аспектрометриатә шьақәыргыларақәа ирызгәамҭеит адгьыл аҿы иҟоу аҵиаақәа рыԥштәы иаҵәа ахлорофилл.

«Маринер-7» афотосахьақәа рыла иалкаан аполиартә ҵаа хылԥақәа рсезонтә хәҭа метрқәак ажәпара шамоу, насгьы игәаҭаз аԥхарра 115 К (-158 °C) ишьақәнарӷәӷәеит уи ирҵаау акарбон адиоксид - “ибоу аҵаа” ала ишьақәгылазар шалшо.

Аҵаа аҭаӡара дуқәа (жәа-нызқьла км3) радарла Марс абжьаратәи аҭбаарақәа рҿгьы иаарԥшын (40-45°), Еллада Аҟьаҟьара мраҭашәаратәи аҵкар аҟны. Адгьыл иаҵәахыз аҵааршә ажәпара шә-метрала иҟоуп, уи аҭыԥҭаӡара зқьыла аквадрат километрқәа

2018 шықәсазы аппарат «Марс-експресс» аҟны иқәыргылаз арадар MARSIS иаанарԥшит Марс аҿы 20 км рҟынӡа аҭбаара змоу, 1,5 км аҵауларала аладатәи аполиартә хылԥа ҵаа аҵаҟа аҵааҵаҟатәи аӡиа шыҟоу. Аха, «Марс-експресс» арадартә дыррақәеи алабораториатә експериментқәеи рыла еиҭа анализ иҟарҵаз ишьақәнаргылеит, абас еиԥш иҟоу "аӡиақәа" аӡы здызкылаз ихьшәашәоу аизгашьҭаҵақәа ракәзар шалшо, анышәаԥшь (асмектитқәа), аметалл злоу аминералқәа, иҵаау аҵаа уҳәа уахь иналаҵаны.

Ақәыӷәӷәара лаҟә иахҟьаны, аӡы (аҵааршәратә ҭыԥ лазырҟәуа аҟьашьрақәа рыда) Марс аҿықә аиҳарак аҟны (70% рҟынӡа) аҭагылазаашьа ҵаӷа аманы изыҟалаӡом. НАСА акосмостә ӷба «Феникс» ала Марс адгьыл аҿы ирҵаау аӡы ԥшаан.

2024 шықәсазы, ахылаԥшрақәа рҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны, Марс аекватор аҿы, Тарсис арегион аҿы аӡы хҵаала ԥшаахеит. Европатәи акосмостә Агентра ExoMars Trace Gas Orbiter , иара убас «Марс-експресс» рыла иҟаҵаз аартра Марс агидрологиатә цикл аилкаараҿы акырӡа аҵанакуеит.

### Агидросфера

*Ихадароу астатиа: **Марс агидросфера
Иҭабаз аӡиас Еберсвальде адельта (Mars Global Surveyor афото)
Марс анышә аҟны агематиттә конкрециа амикрографиа, 2004 шықәса хәажәкыра 2 рзы амарсныҟәага «Оппортиунити» иҭнахыз (алаԥшҳәаа 1,3 см), уи анкьатәи агеологиатә аамҭазы аӡы шыҟаз аанарԥшуеит
1965 шықәсазы автоматикатә планетабжьаратә станциа «Маринер-4» Марсҟа иԥыраанӡа, аҵарауаа аӡәырҩы уи аҿы аӡы ҵаӷа ыҟоуп ҳәа ргәы иаанагон. Ари агәаанагара шьаҭас иамаз алашаратәи алашьцаратәи аҭыԥқәа рҿы, ҷыдала аконтинентқәеи амшынқәеи иреиԥшыз аполиартә ҭбаарақәа рҿы, периодла аҽыԥсахрақәа рыцклаԥшрақәа ракәын. Марс аҿықәан иҟоу ацәаҳәа еиқәаҵәа ауқәа ахылаԥшыҩцәа шьоукы аӡыржәратә мҩақәа ҳәа ирыԥхьаӡон. Анаҩс ишьақәырӷәӷәахеит, арҭ ацәаҳәа лашьцақәа реиҳарак аоптикатә мыцбара мацара шакәыз.

Марс аҿы аӡы аерозии еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа реиԥш. Агипотезақәа руак инақәыршәаны, арҭ аӡцарҭақәа аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟалаз акатастрофатә хҭысқәа ирыхҟьаны иҟалар алшон, убри аҟнытә урҭ аӡиасқәа рсистема аамҭа рацәала ишыҟаз шьақәдырӷәӷәаӡом. Аха, аҵыхәтәантәи адыррақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҟны аӡиасқәа геологиала акыр зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәаха дуқәа рзы иҟан. Хықәкыла, зхы лархоу аӡцарҭақәа (даҽакала иуҳәозар, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа ирхагылоу аканалқәа) ԥшаан. Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа шьақәгылоит аамҭа рацәала аҵаҿы еилаӷәӷәоу аҵәаӷәақәа реизгара иахҟьаны, анаҩс иаакәыршаны иҟоу апородақәа рҩарала. Уи адагьы, аӡиас адельта аҟны аӡцарҭақәа рыҽшырыԥсахуа атәы ашьақәырӷәӷәарақәа ыҟоуп, ахҟьа маҷ-маҷ ахалараан.

Алада-мраҭашәаратәи агьежьбжаҿы, 65 км адиаметр змоу Еберсвальд акратер аҿы, 115 км2 рҟынӡа аҭыԥҭаӡара змоу аӡиас аделта аарԥшын.

Марс аҿы иҭабаз даҽа ӡ-хыҵхырҭак ашьҭақәа аарԥшын Геил акратер аҿы, уаҟа ажәытәтәи аӡиас иаанагаз ахаҳәқәа убарҭоуп. Абри атәы рҳәеит Америкатәи акосмостә маҵзура NASA аспециалистцәа, уи аамҭазы апланетаҿы бжьы-мчыбжьа заҵәык аус зуаз амарсныҟәага «Киуриосити» аҟынтәи иҭырхыз афотосахьақәа рыҭҵаара ашьҭахь. Зыӡбахә ҳамоу аҵарауаа ргәаанагарала хымԥада аӡы знырыз ахаҳәқәа рфотосахьақәа роуп.

НАСА амарсныҟәагақәа «Спирит», «Оппортиунити» рҟынтәи адыррақәагьы иаадырԥшуеит ажәытәан аӡы шыҟаз, иара убасгьы иԥшаан аминералқәа, урҭ рышьақәгылара алзыршар ауаз аӡы акыраамҭа аҟазаара мацара акәын. Абарҭ агеологиатә дыррақәа азин ҳарҭоит ажәытәан Марс аҿықә ахәҭа ду аӡы ихнаҩон ҳәа аҳәара. Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рзы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа ирыбзоураны, ҳазҭоу аамҭазы Марс аҿықәан ҭыԥқәак рҿы агидрологиатә усура ашьҭақәа раарԥшра алыршахеит. Акосмостә ӷба Mars Global Surveyor иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа рыла, Марс аладатәи аполиартә хылԥа ахәҭақәак хәыҷы-хәыҷла ашьҭахьҟа ацара иаҿуп.

Уи адагьы, абахәқәа рынаарақәа рҟны ацәаҳәа еиқәаҵәақәа аарԥшын, уи шаҳаҭра ауеит ҳаамҭазы иҵаау аӡы ахҟьа ахыхь ишыҟоу. Урҭ аԥхынра аналагалак ашьҭахь иаарласны ицәырҵуеит, аӡынразы иӡуеит, еиуеиԥшым аԥынгылақәа «ирыкәшоит», еилаҵәоит, нас еиԥырҵуеит. НАСА аусзуҩы Р. Зурек излеиҳәо ала, «[и]уадаҩуп ҳхаҿы аагара, ус еиԥш иҟоу аилазаашьақәа аӡы алхәашьра ада даҽакы иахҟьаны иҟалар шалшоз». Анаҩстәи аспектралтә анализ иаанарԥшит арҭ аҭыԥқәа рҿы аперхлоратқәа шыҟоу — Марстәи ақәыӷәӷәаратә ҭагылазаашьақәа рҿы аӡы ҵаӷа аҟазаара алзыршо аџьыкхышқәа.

Mars Reconnaissance Orbiter адыррақәа ранализ инақәыршәаны, Марс агидросфера 2-2,5 миллиард шықәсаҟа раԥхьагьы иҟан. Анаҩс, Китаитәи аҵарауаа ашьақәырӷәӷәарақәа рыҟаҵара рылшеит Марс аҿы аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аасҭа кыраамҭа иҵаӷаны ишыҟаз. Амарсныҟәага «Чжужун» Утопиа аҟьаҟьараҿы 700 миллион шықәса заҵәык зхыҵуа аӡы здызкылаз аизгашьҭаҵақәеи аминералқәеи аԥшааит, уи аамҭазы Марс аҿы аӡы рацәаны ишыҟаз аазырԥшуа.

2024 шықәсазы, InSight аппарат аҟынтәи асеисмографиатә дыррақәа ранализ, агравиметриатә шәарақәеи, ашьхатә породақәа рфизикатә моделқәа рхархәареи рыцны, иаанарԥшит Марс ацәаҿы 10–20 км аҵаулараҿы аӡы ҵаӷа шыҟоу.

Марс аперигелион азааигәара ианыҟоу, Аҵх алабиринти Маринер адәкаршәрақәеи рхыхь аԥсҭҳәа ҳаракқәа (40-50 км) ааԥшуеит. Мрагыларахьтәи аԥша урҭ аекватор иаваршәны мраҭашәарахь иагоит, уаҟа хәыҷы-хәыҷла иахьаӡәӡәо. Урҭ роура шә-километрак (зқьы рҟынӡа) инаӡоит, рыҭбаара жәа-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Атмосфера арҭ ахҟьақәа рҟны иҟоу аҭагылазаашьақәа хшыҩзышьҭра рыҭо, урҭгьы аӡы аҵаа ала ишьақәгылоуп. Урҭ даара ижәпоуп, насгьы еилыкка иубарҭоу агагақәа ахҟьахьы идыршәуеит. Урҭ рцәырҵра зыдҳәалоу ҳәа ирҳәо арелиеф аиҟарамрақәа арчытә цәқәырԥақәа еиларҩынтны хыхь иахьырышьҭуа ауп. Уаҟа урҭ хьшәашәоит, насгьы ирылоу аӡы афақь ӡхоит.

### Анышә

Аппарат «Феникс» атәарҭаҿы Марстәи агрунт асахьа
Марстәи анышә ахимиатә еилазаара аиҿырԥшра —амарсныҟәагақәа *Curiosity*, *Opportunity',* Spirit *рыла иҭҵааз аҿырԥштәқәа (SiO2и FeO 10 рҟны ишоит, насгьы Ni, Zn, Br 100-нтә ишьҭыҵуеит)*
Адгьыл ахҟьаҿы иҟоу анышә аилазаара мариа, артәагатә аппаратқәа еизыргаз адыррақәа рыла иалкаау, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиԥшым. Адгьыл ахәҭа хада ашьанҵанышә ауп, агидратқәа реилаԥсала ишьақәгылоу, адгьыл ацәыҟаԥшьра азҭо. Иҟоуп крызҵазкуа аилаԥсақәа абарҭ ахәҭақәа злоу: атыҩша, акальци, алиумини, амагни, анатри.

2002 шықәсазы аорбитатә зонд «Марс Одиссеи» иаанарԥшит (агамма-лашарақәа рспектрометр ахархәарала) апланета ахҟьа аҵаҟа аӡы рҵаа аҭаҵәахқәа рацәаны ишыҟоу. Анаҩс, ари агәаанагара егьырҭ амыругақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит, аха Марс аҟны аӡы аҟазаара азҵаара аҵыхәтәанӡа иӡбахеит 2008 шықәсазы, апланета аҩадатәи аполиус азааигәара итәаз азонд «Феникс» Марс анышә аҟынтәи аӡы анаиуз.

НАСА азонд «Феникс» (2008 шықәса лаҵарамза 25 рзы Марс иқәтәеит) адыррақәа рыла, Марстәи анышәқәа ррН аҵакқәеи егьырҭ апараметрқәеи адгьылтәқәа ирзааигәоуп, насгьы теориала урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара ҟалоит. Апроект ахимик хада Сем Кунеивс ахҳәаа ҟаиҵеит: "Аиашазы, ҳара иаҳдырит Марс аҿы иҟоу анышә аҭахрақәа ишрықәшәо, иара убасгьы ииасыз, иахьатәи, ԥхьаҟатәи аԥсҭазаара ацәырҵреи аиқәырхареи рзы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа шалоу." Иара убас, иара иажәақәа рыла, аӡәырҩы ауаа ари анышә ашьшьиолочтә хкы «рыҩны ашьҭахь» ирыԥшаар рылшоит, аспаржа ааӡаразы даара имаҭәахәуп. Уи адагьы, «Феникс» раԥхьаӡа акәны ишиашоу анышә аҿы аҵаа аҵәахырҭақәа зыԥшааз аппаратны иҟалеит.

2013 шықәса цәыббрамзазы икьыԥхьыз амарсныҟәага «Киуриосити» еизнагаз адыррақәа иаадырԥшит Марс ахҟьа аҵаҟа иҟоу аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс акырӡа ишырацәоу. Амарсныҟәага аҿырԥштәқәа ахьынтәагаз апородаҿы, уи ахәҭаа хьанҭарала 2% инаӡар алшоит.

## Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи

*Ихадароу астатиа: **Марс агеологиа
Ажәытәан, Марс аҟны алитосфератә плитақәа рныҟәара ыҟазҭгьы ҟаларын. Уи атәы рҳәоит Марс амҳалдызтә мҽхакы аҷыдарақәа, Маринер адәкаршәқәа рформа, иара убас Фарсида апровинциаҿы ахьчагатә вулканқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа. Марс аҿы иахьа иҟоу аҭагылазаашьа, ас еиԥш иҟоу авулканқәа Адгьыл аҿы аасҭа еиҳа кыраамҭа рыԥсы анҭоу, насгьы ашәагаа дуӡӡақәа ианрызнеиуа, иаанарԥшуеит аплитақәа рныҟәарақәа уажәы аҭыԥ шрымам. Уи шьақәнарӷәӷәоит ахьчагатә вулканқәа ахәда аҟынтәи аамҭа дук иалагӡаны реиҭахыҵра абзоурала рызҳара иахьаҿу. Адгьыл аҿы, алитосфератә плитақәа рҭыԥ цақәа ирызкны еиԥмырҟьаӡакәа рҭыԥқәа рыԥсахра, иҟалап, ахьчагатә вулканқәа рызҳара ԥнакуазар, насгьы Марс аҟны иҟоу аҳаракыра аҟынӡа анаӡара анамҭозар. Уи адагьы, авулканқәа иреиҳау агылара Адгьыл аҟны иҟоу иаҿырԥшны, еиԥшымзаргьы, уи зыхҟьо Марс аҿы еиҵоу агравитациа ахьыҟоу ауп, еиҳа иҳараку аиҿартәышьақәа рыргылара рылшоит аҟнытә, рхатә хьанҭара аҵаҟа аилабгара ашәарҭара ҟамҵакәа. Иҟалап апланетаҿы иԥсыҽу атектоникатә усура ыҟазар, аорбита аҟынтәи иубарҭоу аҩхаа ԥсыҽқәа рышьақәгылара зхылҿиаауа. SEIS асеисмометр адыррақәа инарықәыршәаны, ас еиԥш иҟоу асеисмикатә усура ыҟоуп: иреиҳа иӷәӷәоу иҭаҩу амарсҵысра (ахҭыс S1222a) амҽхак 4,7 аҟынӡа инеит, реиҳа иӷәӷәоу асеисмикатә хҭыс Марс аҿықәан аметеорит ақәҳара иахҟьаны Темпе-Терра ашьхатә ҭыԥ аҿы амҽхак ±2 змаз, ҵаҟатәи амантиа аҿы Р-цәқәырԥақәа рыццакырақәа рыструктура ашьақәыргылара алнаршеит.

Марси егьырҭ адгьылтә планетақәеи рыҩныҵҟатәи аиҿартәышьа аиҿырԥшра
Марс аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҳаамҭазтәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, уи шьақәгылоуп абжьаратәи ажәпара 50 км змоу ацәа (иреиҳау ахәшьара — 125 км еиҳамкәа), асиликаттә мантиа, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 1480 инаркны 1860 км рҟынӡа арадиус змоу агәыцә рыла. Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 8,5 г/см3 инаӡароуп. Агәыҵә хәҭакла иӡуп, еиҳаракгьы аиха ала ишьақәгылоуп, 14-18% (массала) атыҩша алаԥсоуп; зеиԥшла иуҳәозар, иласу ахәҭаҷқәа Адгьыл агәыцә аҟны иҟоу аасҭа ҩынтә еиҳауп. 2025 шықәсазы, Китаитәи аҭҵаарадырра-технологиатә университет аҟынтәи аҵарауаа, InSight асеисмограф аҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, Марс аҿы 613 км арадиус змоу аҩныҵҟатәи агәыцә ӷәӷәа шыҟоу шьақәдырӷәӷәеит, уи, иласу ахәҭаҷқәа рыла ибеиоу акристаллтә еиха-никельтә еиларҭәалала ишьақәгылоуп ҳәа агәаанагара шьҭырхит. Иара убасгьы иаҵанакуеит 12-16% атыҩша, 6.7-9% аҵәыҵәри, 3.8% акарбон адиоксид. Аҩныҵҟатәи агәыцәи апланета зегьи ррадиусқәа реизыҟазаашьа Адгьыл атәы еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит – акы ахәбарак азы. Ҳаамҭазтәи ахәшьарақәа рыла, агәыцә ашьақәгылара заатәи авулканизм аамҭа иақәшәеит, насгьы миллиард шықәса раҟара ицон. Амантиа асиликатқәа рыхәҭак рыӡыҭрагьы убысшәа аамҭа аҭаххеит. Марс аҟны акапан амч еиҳа иахьмаҷу азы, Марс амантиа аҟны ақәыӷәӷәарақәа рдиапазон акырӡа еиҵоуп Адгьыл аҟны аасҭа, уи иаанагоит афазатә еиҭасрақәа рхыԥхьаӡара аиҵахара. Иҟоуп агәаанагара, оливин ашпинельтә модификациахь афазатә еиҭасра аҵаулара дуқәа рҿы иалагоит ҳәа - 800 км (400 км Адгьыл аҿы). Арелиеф аҟазшьеи егьырҭ аҷыдарақәеи иаадырԥшуеит астеносфера шыҟоу, хәҭакахьала иҭәаз аматериа азонақәа рыла ишьақәгылоу. Марс аҭыԥқәак рзы еилыкка иҟоу агеологиатә хсаала еиқәыршәоуп.

Аорбита аҟынтәи ахылаԥшрақәеи Марстәи аметеоритқәа реизга анализқәеи рыла, Марс ахҟьа еиҳарак абазальт ала ишьақәгылоуп. Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, Марс ахҟьа ахәҭақәак рҿы аматериал еиҳа акварц ала ибеиоуп ҳәа, иаабац абазальт аасҭа, уи моу Адгьыл аҿы иҟоу андезиттә хаҳәқәа иреиԥшзаргьы ауеит. Аха, арҭ ахәаԥшрақәа акварцтә саркьа аҟазаара иадгылоит ҳәа аилкаарагьы ҟалоит. Еиҳа иҵаулоу ахҟьа ахәҭа ду аиха аоксид агәаӷьтә саба ала ишьақәгылоуп.

### Амҳалдызтә мҽхакы

Марс амҳалдызтә мҽхакы
Марс азааигәара иԥсыҽу амҳалдызтә мҽхакы ԥшаауп. «Марс-2», «Марс-3» астанциақәа рымҳалдызгәаҭагақәа рыԥхьаӡарақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 60 гамма ҟалоит, аполиус аҿы - 120 гамма, уи Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 500-нтә еиҳа иԥсыҽуп. Автоматикатә планетабжьаратә станциа «Марс-5» адыррақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 64 гамма аҟынӡа инеиуан, апланетатә диполь амҳалдызтә момент — 2.4×1022 эрстед·см2.

Марс амҳалдызтә мҽхакы даараӡа иҭышәынтәалам; апланета еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы уи амчхара 1,5-нтә инаркны 2-нтә рҟынӡа еиԥшымзар алшоит, насгьы амҳалдызтә полиусқәа афизикатә полиусқәа ирышьашәалом. Уи иаҳәоит Марс аихатә гәыцә ацәа иаҿырԥшны ишымҵысуа, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аусуразы аҭакԥхықәра зду апланетартә динамо амеханизм Марс аҿы аус шамуа. Марс иҭышәынтәалоу апланетартә мҳалдызтә мҽхакы шамамгьы, ахылаԥшрақәа иаадырԥшит апланетатә цәа ахәҭақәа шымҳалдызырку, насгьы урҭ ахәҭақәа рымҳалдызтә полиусқәа анкьа рыҽшырыԥсахуаз. Абарҭ ахәҭақәа рымҳалдызыркра Адгьыл аокеанқәа рҿы иҟоу амҳалдызтә аномалиақәа иреиԥшхеит.

1999 шықәсазы икьыԥхьыз, насгьы 2005 шықәсазы еиҭагәаҭаз теориак (уаҩы дызҭамыз астанциа Mars Global Surveyor ахархәарала) излаҳәо ала урҭ ацәаҳәақәа 4 миллиард шықәса раԥхьатәи аплитақәа ртектоника аадырԥшуеит, апланета агидромҳалдызтә динамо аусура иаҟәыҵаанӡа, амҳалдызтә мҽхакы иаразнак аԥсыҽхара зыхҟьаз. Ас еиԥш иаразнак аԥсыҽхара аҿыҵгақәа еилкаам. Иҟоуп агәаанагара, 4 миллиард шықәса раԥхьа адинамо аусура астероид аҟазаара ҳаилнаркаауеитҳәа, уи Марс иаакәыршаны 50-75 нызқь километра абжьаӡараҿы иҵәиуа агәыцә аҭышәынтәалара ацәнарӡуан. Анаҩс астероид Рош аҳәаа аҟынӡа илаҟәны еилабгеит. Аха ари аилыркаа ахаҭагьы еилкаам аҭыԥқәа амоуп, убри аҟнытә аҵарауаа рыбжьара аимак цәырнагоит. Даҽа гипотезак инақәыршәаны, анкьа зны Марс ажәҩантә цәеижь ду иаҿасит, уи иахҟьаны агәыцә аҵәира аанкылахан амҳалдызтә мҽхакгьы ԥсыҽхеит.

Амҳалдызтә мҽхакы аԥсыҽра иахҟьаны, амратә ԥша Марс атмосфера ԥырхагада иҭаланы ԥхәыҷы-хәыҷла уи аӡәӡәоит. Атмосфера секундк ахь 100 граммк раҟара арчы ацәыӡуеит. Амра ашәахәаркра аныррала имҩаԥысуа афотохимиатә реакциақәа жәпакы, Адгьыл аҿы 40–80 км аҳаракыраҿы имҩаԥысуа, Марс аҿы уи ахҟьаҿы иубарҭазар ауеит.

2024 шықәсазы амарсныҟәага «Персеверанс» раԥхьаӡа акәны Марс аҿы иубаратәы иҟоу ацәқәырԥақәа рдиапазон аҟны аполиартә лашара шьақәнаргылеит.

### Агеологиатә ҭоурых

*Ихадароу астатиа: **Марс агеологиатәи аамҭалатәи ашкала Зааӡатәи Марс асахьаркыратә аарԥшышьа
* Марс иахьатәи асахьа, АПС «Мангалиан» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны

Марс шьақәгылеит 4,5 миллиард шықәса раԥхьа, Амра қәыԥш иаакәыршаз ирчыз асабатә диск аҟынтәи. Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилазаараҿы, Марси егьырҭ Амратә система апланетақәеи рышьақәгылара амратә наҟәыра агипотеза ала еилкаауп, уи инақәыршәаны Амратә система шьақәгылеит аеҵәабжьаратә сабеи арчи рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәа ду аҟынтәи.

Марс агеологиатә ҭоурых ԥшь-периодк аҵанакуеит:

* Ноинӡатәи аамҭа: зааӡатәи Марс аамҭазы имҩаԥысуаз иазкны иаҳдыруа маҷуп, апланета ашьақәгылара инаркны Ноитәи аамҭа алагамҭанӡа. Ишьақәырӷәӷәоуп, уи амҳалдызтә мҽхакы аҟазаара шалыршаз, насгьы хыԥхьаӡара рацәала акосмостә цәеижьқәа рҿасрақәа рыла ишыҟалаз, урҭ руакгьы Марс аглобалтә дихотомиа ҳәа изышьҭоу ацәырҵра ҟанаҵеит.
* Ноитәи аамҭа (Нои идгьыл ахьӡ ахҵан): Марс зегь реиҳа ижәытәӡоу ҳара ҳамшқәа рҟынӡа еиқәхаз аҿықә ашьақәгылара, ҷыдала Елладатәи аӡҭарчы, Фарсида ашьхеибаркыра, Маринер адәкаршәрақәа. Уи 4.1 инаркны 3.8 миллиард шықәса раԥхьатәи ацыԥҵәахазы иҟан. Ари аамҭазы Марс ахҟьаҿы акратерқәа рацәан, насгьы уи аерозиа иақәшәеит.
* Гесперитәи аамҭа (Гесперитәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 3.7 миллиард шықәса раԥхьа инаркны 2.5–3 миллиард шықәса раԥхьанӡа. Ари аамҭа ацыԥҵәаха вулканизм ӷәӷәала иалкаауп.
* Амазониатәи аамҭа (Амазониатәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 2,5–3 миллиард шықәса раԥхьа инаркны иахьанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа ишьақәгылаз аҭыԥқәа зегьы рҿы аметеориттә кратерқәа маҷуп, аха даҽа ганкахьала даара еиԥшым. Аволканқәеи аерозиеи рыпроцессқәа ԥыҭ-ԥыҭла иӡуеит. Ари апериод азы Олимп ашьха шьақәгылеит.

Марс агеологиатә ҭоурых (амиллион шықәсқәа раԥхьа)

## Амҩанызақәа

*Ихадароу астатиа: **Марс амҩанызақәа Фобос, 2008 шықәса хәажәкыра 23 рзы Марс аԥшыхәратә мҩаныза Mars Reconnaissance Orbiter ала иҭыхыз.
* Деимос, 2009 шықәса фежәабран 21 азы «Mars Reconnaissance Orbiter» ала иҭыхыз.
* Фобос амратә диск иалсны ацара. Амарсныҟәага «Оппортиунити» аҭыхымҭақәа
* Деимос амратә диск ала ацара. Амарсныҟәага «Оппортиунити» аҭыхымҭақәа

Марс иамоуп ҩ-ԥсабаратә мҩанызак: Фобоси Деимоси. Аҩбагьы ааиртит америкатәи астроном Асаф Холл 1877 шықәсазы. Урҭ ииашам аформа рымоуп, ршәагаагьы даара ихәыҷуп, насгьы, гипотезак инақәыршәаны, Марс агравитациа иамҽханакыз Троиатәи астероидқәа ргәыԥ аҟынтәи (5261) Еврика еиԥш иҟоу астероидқәа ракәзар ауеит. Амҩанызақәа анцәахәы Арес ицыз аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп ( Марс), —Фобос, Деимос, урҭ аибашьраҿы аибашьра анцәахәы ицхраауаз ашәареи аҿаасҭеи рхаҿсахьақәа аадырԥшуеит.

Аҩ-мҩанызакгьы Марс иахьакәшо аамҭа еиԥшны рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит, убри аҟнытә урҭ еснагь апланета ганкахьала иаҿаԥшуеит (ари зыхҟьо аӡхаларатә еиқәыршәара ауп, насгьы Амратә система апланетақәа рымҩанызақәа реиҳарак ирҷыдаҟазшьоуп, Амзагьы уахь иналаҵаны). Марс аӡхаларатә нырра хәыҷы-хәыҷла Фобос аныҟәара армаҷуеит, аҵыхәтәан уи амҩаныза Марсахь акаҳара аҟынӡа инанагоит (уажәы ишцо анаҩсгьы ицар) мамзаргьы уи еиланарбгоит. Деимос, уи аҭыԥан, Марс иацәыхарахоит.

Фобос аорбитатә аамҭа Марс аикәагьежьра аамҭа аасҭа икьаҿуп, убри аҟнытә апланета Фобос ахҟьа аҟынтәи иԥшуа изы (Деимоси егьырҭ еицырдыруа Амратә система апланетақәа рыԥсабаратә мҩанызақәеи иреиԥшымкәа, Метидеи Адрастеиеи рыда) мраҭашәарала ихалоит, насгьы мрагыларахь иҭалоит.

Аҩ-мҩанызакгьы атриаксиалтә еллипсоид иазааигәоу аҭеиҭыԥш рымоуп; Фобос (26,8 × 22,4 × 18,4 км)маҷк еиҳауп Деимос (15 × 12,2 × 11 км) аасҭа. Деимос аҿықә еиҳа еиҟараны иааԥшуеит, избан акәзар акратерқәа реиҳарак арыцҵаӷатә материала ихҩоуп. Излеилкаау ала, Фобос аҟны, апланета еиҳа иазааигәоу, еиҳа идуу, аметеоритқәа рҿасрақәа раан иаршәыз аматериа, ма дырҩеигь икшон, мамзаргьы Марс аҽықәнажьуан, Деимос аҟны уи акыраамҭа амҩаныза иакәыршоу аорбитаҿы ианыҟаз ааамҭазы, хәыҷы-хәыҷла аҭыԥ аанкыланы, аиҟарамрақәа ҵәахуа.

## Аԥсҭазаара

*Ихадароу астатиа: **Марс аҟны аԥсҭазаара
### Азҵаара аҭоурых

Марс ахдырра змоу марсуаа ықәынхоит ҳәа еицырдыруаз агәаанагара 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз аларҵәара аиуит. Уи аахыс Марс аҵарауаа рацәаҩны иҭырҵаауан.

Скиапарелли аканалқәа ҳәа изышьҭоу рзы иҟаиҵаз ахылаԥшрақәа, Персивал Лоуелл абри атема иазку ишәҟәы уҳәа, еиҳа-еиҳа зҳауа бо, ихьшәашәахо, аԥсра иаҿыз, насгьы ажәытәтәи ацивилизациа ахьыҟаз апланета аӡбахә рыладырҵәеит.

* Марс Скиапарелли ихсаала, 1890
* Астроном П. Лоуелл иҭихыз Марстәи аканалқәа, 1898

Еицырдыруа ауаа иҟарҵаз егьырҭ ахәаԥшрақәеи алаҳәарақәеи ирыбзоураны ари атема акәша-мыкәша “Марстәи ашоура” (англ. Mars Fever) ҳәа изышьҭоу дырҵысит. 1899 шықәсазы, Колорадотәи аобсерваториаҿы аппаратқәа рхархәарала аҳауатә радиоԥырхагақәа рыҭҵаараан, аԥҵаҩы Никола Тесла еиҭацәырҟьо асигнал ибон. Иара иҳәеит, уи егьырҭ апланетақәа рҟынтә иаауа радиосигналзар шалшо, иаҳҳәап, Марснтәи. 1901 шықәсазтәи иҿцәажәараҿы Тесла, аԥырхагақәа иԥсабаратәымкәа иҟалазар шалшо агәаанагара ихаҿы ишаааиз атәы иҳәеит. Урҭ рҵакы шизеилымкаауазгьы, зынӡа машәырла иҟалеит ҳәа иԥхьаӡомызт. Иара излаиԥхьаӡоз ала, ари планетак аҟынтәи даҽа планетакахь инашьҭыз салам дырган.

Тесла игипотеза гәацԥыҳәарала адгылара аиҭеит еицырдыруа британиатәи аҵарауаҩ-афизик Уилиам Томсон (лорд Келвин), уи 1902 шықәсазы ЕАА (Еиду Америкатәи аштатқәа) дырҭааны, иҳәеит Тесла Америкаҟа иаашьҭыз Марс инхоз рҟынтәи асигнал иоуит ҳәа игәы ишаанаго. Аха Американтәи дцаанӡагьы, Келвин ари иажәа ӷәӷәала мап ацәикуа далагеит: «Аиашазы, сара исҳәеит Марс инхо ауаа, урҭ ыҟаӡазар, хымԥада Ниу-Иорк рбар шрылшо, ҷыдала афымцамч иахылҵуа алашара».

### Афакттә дыррақәа

Марс аҿы анкьа аԥсҭазаара ыҟан ҳәа агипотезақәа ықәдыргылоижьҭеи акрааҵуеит. Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи акосмостә ӷба «Марс -експресс» адыррақәеи рыла, Марс атмосфера аҿы аметан ԥшаахеит.

Аԥхынраан Марс атмосфераҿы аметан аихшара аҩадатәи агьежьбжаҿы
Марс аҭагылазаашьақәа рҿы аметан ирласны иԥхасҭахоит, убри аҟнытә уи еиԥҟьарада ихазырҭәаауа ахыҵхырҭа ыҟазароуп. Ари аҩыза ахыҵхырҭа агеологиатә усура акәзар ауеит (аха Марс аҿы аус зуа авулканқәа ԥшаамызт) мамзаргьы абактериақәа русура. 2021 шықәса ԥхынгәымзазы, аҵарауаа акомпиутертә модельҟаҵара рхы иархәаны, аметан ахыҵхырҭақәа руак Гейл акратер аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟазар шалшо еилыркааит. Марс хылҵшьҭра змоу метеоритқәак рҟны иԥшаауп ахыцқәа иреиԥшу аформа змоу ашьақәгылашьақәа, урҭ шәагаала зегь реиҳа ихәыҷу адгьылтә организмқәа раасҭа ишыхәыҷугьы. Абас еиԥш иҟоу Марстәи аметеоритқәа рҿырԥштәқәа иреиуоуп ALH 84001, Yamato 000593, 1984 шықәсази, 2000 шықәсази Антарктида иԥшааз.

Амикроскоп аҵаҟа аметеорит ALH84001
Аметеорит Yamato 000593 амикроскоп аҵаҟа
2012 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, амарсныҟәага «Киуриосити» Марс аҿы аорганикатә хәҭаҷқәа, иара убасгьы ашҳам злоу аперхлоратқәа рыҟазаара иазку адыррақәа аиуит. Урҭ аҭҵарақәа иаадырԥшит ирԥхаз анышә аҿырԥштәқәа рҿы аӡы афақь шыҟоу. Аинтерес цәырнагеит «Киуриосити» Марс аҿы иҟоу аӡиас ҭаба аҵахьы иахьылбаазгьы.

Ахылаԥшрақәа ранализ иаанарԥшуеит, уаанӡа апланетаҿы аԥсҭазааразы кыр еиҳа иманшәалаз аҭагылазаашьақәа шыҟаз, уажәы аасҭа. 1970-тәи ашықәсқәа рызбжазы иалыршаз апрограмма «Викинг» Марс анышә аҿы амикроцәеижьқәа рыԥшааразы аԥышәарақәа жәпакы мҩаԥнагеит. Уи алҵшәа бзиақәа аанагеит: иаҳҳәап, аамҭала CO2 алҵра ацҵара анышә ахәҭаҷқәа аӡы аҭаҵарала. Аха, Марс аҿы аԥсҭазаара шыҟоу азы ари ашьақәырӷәӷәара «Авикингцәа» ргәыԥ аҟынтәи аҵарауаа ақәшаҳаҭымхеит. Уи иахҟьаны НАСА аҵарауаҩ Гилберт Левини дареи акыраамҭа аимак рыбжьалеит, уи «Викинг» аԥсҭазаара аанартит ҳәа агәраганы дыҟан. Аекстремофилқәа ирызку иахьатәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны, «Авикингцәа» рдыррақәа ҿыц ахәшьара рыҭаны, имҩаԥгаз аԥышәарақәа аԥсҭазааратә формақәа раарԥшразы иахәҭоу аҩаӡараҿы ишыҟамыз шьақәыргылан. Уи моу, урҭ аԥышәарақәа аорганизмқәа ршьыр рылшон, аҿырԥштәқәа рҿы иҟаӡазаргьы. Апрограмма «Феникс» аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит анышә даара ашьиолочтә pH шамоу, насгьы амагни, анатри, акали, ахлоридқәа шалоу. Анышә аҟны аԥсҭазаара иацхраауа ахәҭаҷқәа рацәоуп, аха аԥсҭазааратә формақәа аультрафиолеттә лашара ӷәӷәа иацәыхьчазар ауп.

2014 шықәсазы амарсныҟәага «Киуриосити» Марс атмосфераҿы иаразнак аметан аизҳара гәанаҭеит. Аамҭа кьаҿк иалагӡаны атмосфера аҿы аметан аизырҳара адагьы, амарсныҟәага иара убасгьы иаанарԥшит Марстәи ахра «Камберленд» (англ. Cumberland) ҳәа изышьҭоу акылҵәараан иаанхаз ахаҳә хәа еиԥшу аҿырԥштәы аҿы акарбонтә еилаҵақәа шыҟоу. Раԥхьатәи аартра ҟаҵан ровер аҿы иҟаз САМ ҳәа изышьҭоу амыруга ала. 20 мзы рыҩныҵҟа, иара 12-нтә Марс атмосфера аилазаара ашәеит. Ҩ-ҭагылазаашьак рҿы — 2013 шықәса анҵәамҭеи 2014 шықәса алагамҭеи рзы — «Киуриосити» иалшеит аметан абжьаратәи ахәҭаа жәантә аизҳара ашьақәыргылара. Аровер аҵарауаа ргәыԥ алахәылацәа ргәаанагарала, ари аԥжәара аҭыԥантәи аметан ахыҵхырҭа аартра уазхьанарԥшуеит. Абиологиатә хылҵшьҭра акәу, мамзаргьы даҽа хылҵшьҭрак амоума, аспециалистцәа ирцәыцәгьоуп аҳәара, анализ инагӡаны амҩаԥгаразы адыррақәа ахьмаҷу иахҟьаны.

2024 шықәсазы амарсныҟәага «Персеверанс» иаԥшааз «Чеиава аӡҭаҽҽа» ахаҳә
2024 шықәсазы, Езеро акратер аҿы, амарсныҟәага «Персеверанс» амиллиард шықәсқәа раԥхьа амикробтә ԥсҭазаара ыҟазар шалшоз аазырԥшуаз апорода аҿырԥштәы аԥшааит. «Чеиава иӡхыҽҽа» (англ. Cheyava Falls) ҳәа хьӡыс изауз ахаҳә цәыҟаԥшь амарсныҟәага аҭҵаарадырратә хархәагақәа рыла иҭҵаахеит, SHERLOC аинструмент ала уи аҟны аорганикатә еилаҵақәа ԥшаан, PIXL аинструмент акәзар аихеи афосфатқәеи злоу алеопард иамоу еиԥшу ашәыта хәыҷқәа ҭнахит, Адгьыл аҟны ас еиԥш иҟоу аилазаашьақәа ҟалоит амикробқәа рыԥсҭазаашьа иалҵшәаны. Еиҳа инарҵауланы анализ амҩаԥгаразы, амарсныҟәага еизнагаз аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ирхынҳәтәхоит, аха уи 2030-тәи ашықәсқәа раасҭа заа изыҟалаӡом.

Иахьазы, апланетаҿы аԥсҭазаара аизырҳареи аиқәырхареи рзы ҭагылазаашьаны иԥхьаӡоуп уи аҿықәан аӡы аҟазаара, иара убасгьы апланета аорбита анхаратә зона ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазаара, Амратә системаҿы Венера аорбита анҭыҵ иалаго, насгьы Марс аҵәҩанбжа ду ала инҵәо. Аперигелион азааигәара Марс ари азона аҩнуҵҟа иҟоуп, аха атмосфера ҵаӷа ақәыӷәӷәара лаҟә аамҭа рацәала аӡы ацәырҵра иаԥырхагоуп. Ааигәатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҿықәаҿ иҟоу аӡы зегьы мыцхәы иҵаауп, насгьы иҵәыҵәуп, Адгьылтә еиԥшу еиԥымҟьо аԥсҭазаара алыршаразы.

Амагнитосфера ахьыҟам, насгьы Марс атмосфера даара иахьҵаӷоу аԥсҭазаара аиқәырхаразы иара убас ипроблемоуп. Апланета аҿықәан аԥхарратә цәқәырԥақәа рныҟәара даара иԥсыҽуп, иара амратә ԥша ахәҭаҷқәа рнырра ибзианы иацәыхьчаӡам; уи анаҩсангьы, аӡы арԥхараан иаразнак ифақьхоит аҭагылазаашьа ҵаӷа иахыԥаны, ақәыӷәӷәара лаҟәы аҵыхәала. Уи адагьы, Марс «агеологиатә ԥсра» ҳәа изышьҭоу ашәхымсаҿ игылоуп. Авулкантә усура аҵыхәтәа апланета ахыхьи аҩнуҵҟеи рыбжьара аминералқәеи ахимиатә элементқәеи рцикл ааннакылеит.

### Марс аколонизациеи атерраеиҿкаареи

Асахьаҭыхҩы ихаҿы Марс атерраформациа аетапқәа
Атерраформа змоу Марс асахьаҭыхҩы ихаҿы
*Ихадароу астатиа: **Марс аколонизациа
Марс ааигәареи насгьы уи Адгьыл иахьеиԥшу ази ҳаԥхьаҟа адгьылуаа Марс атерраеиҿкаареи аколонизациа азуреи ирыдҳәалоу еиуеиԥшым афантастикатә проектқәа ҟалеит. Аха, уажәазы, аколонистцәеи аидареи Марсҟа рнагара иацу ахарџь дуӡӡа ауп аколонизациа аҟаҵара ԥызкуа фактор хадас иҟоу. Марс атерраеиҿкаарае аконцепциа шьаҭас иамоуп апланета акәша-мыкәша иҟоу аҭагылазаашьа иԥсабаратәым ахархәагақәа рыла аԥсахра шалыршахо агәаанагара. Марс аҿы ас еиԥш апланетартә биосфера аԥҵара шалыршахо макьана ишьақәырӷәӷәам. Иҟоуп еиуеиԥшым аметодқәа; урҭ рҟынтәи методқәак рынагӡаразы ухаҿы иузаамго аресурсқәеи аԥареи аҭахуп, егьырҭ, еиҳа имаҷны амбициа змоу, 21-тәи ашәышықәса алагамҭазтәи- азбжазтәи атехнологиа ахархәаралагьы инагӡахар рылшоит.

Марс атерраеиҿкаара ихадоу адҵақәа иреиуоуп:

* Атмосфератә қәыӷәӷәара аизырҳара, аӡы ӡны иҟалартә еиԥш аҩаӡара аҟынӡа.
* Аԥхарра еизҳауеит апланета аекватортә хәҭаҿы +10° - +20°C рҟынӡа.
* Аультрафиолеттә шәахәаркра ацәыхьчаразы аозонтә хҟьа аналог аԥҵара.
* Абиосфера аԥҵара.
* Апланета амҳалдызтә мҽхакы наӡа аԥҵара.

Атерраеиҿкаара мҩаԥысуанаҵы, Марс аҿықәан аҭагылазаашьақәа хәыҷы-хәыҷла еиҳа иманшәалахоит, уа акосмостә скафандрқәа рыда аҟазааразы, анаҩс, атмосфера наӡа анаԥҵахалак ашьҭахь — аԥсыԥ лагаҩагаратә сабрадақәа рыдагьы. Аха ари апроцесс акыр аамҭа аҭаххоит. Аҵарауаа ргәы иаанагоит, ҷыдала, ҳаамҭазтәи атехнологиақәа рыла Марс аҿы аԥсыԥ лагаҩагаразы ихәарҭоу аҳауа аиуразы, зегь реиҳа игәыҟаҵагоу ахәшьарақәа рыла, ашәышықәсақәа инадыркны азқьышықәсақәа рҟынӡа аҭаххоит ҳәа, еиҳа игәыҟаҵагам агәаанагарала, миллион шықәса аҭаххоит ҳәа.

Ауаҩы Марс аҭҵаараҿы изцәырҵуа акыр зҵазкуа апроблемақәа иреиуоуп ари апланета аҭагылазаашьақәа рҿы аҵиаақәа рааӡара. Еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аҵарауаа иааиԥмырҟьаӡакәа аекспериментқәа мҩаԥыргоит Марс адгьылқәа раԥҵаразы, насгьы урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара рҽазыршәоит. Марстәи агрунт аҿы аҵиаақәа рааӡаразы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа реиҳарак ыҟоуп, азот, акали, афосфор уҳәа уахь иналаҵаны. 2024 шықәсазы китаитәи абиологцәа игәарҭеит ацәҳәыратә мох *Syntrichia caninervis* ӡыда аҟазаара шалшо, насгьы хәышықәса раҟара - 80°C аҳауа аԥхарраҿы мамзаргьы мызкы - 196°C аҳауа аԥхарраҿы аҟазаара ашьҭахьгьы аԥсы шҭало. Ари алшара абзоурала уи Марс аколонизациа азураҿы хархәара аҭазар ауеит.

## Марс аҿықә аҟынтәи астрономиатә хылаԥшрақәа

*Ихадароу астатиа: **Марс аҟны астрономиа
Автоматикатә ныҟәагақәа Марс аҿықәан ианықәтәа ашьҭахь, ишиашоу апланета аҿықәантәи астрономиатә хылаԥшрақәа рымҩаԥгаразы алшара ҟалеит. Марс Амратә системаҿы иамоу астрономиатә ҭыԥи, атмосфера аҟазшьақәеи, Марси уи амҩанызақәеи реикәаҵәиреи инарымаданы Марс уахынлатәи ажәҩан асахьа (насгьы апланета аҟынтәи иаҳбо астрономиатә цәырҵрақәа) Адгьыл аҿы иҟоу асахьа еиԥшым, насгьы еиуеиԥшым аганқәа рыла аинтерес аҵоуп, ишаабац ала акәымкәа иҟоуп.

### Ажәҩантә сфера

Марс аҟны Аҩадатәи аполиус, апланета аҵәҩан анаара иахҟьаны, Агьад еҵәаџьаа аҟны иҟоуп (аекватортә координатқәа: ишиашоу ахалара 317° 40′ 52′′, анаара +52° 53′ 13′′) насгьы еҵәа лашала адырга амаӡам: аполиус иазааигәаӡоу, уи аҟнытә 40-ҟа минуҭ (Адгьыл аҿы иҟоу Аполиартә еҵәа еиԥш) — афбатәи амагнитуда змоу аеҵәа HD 201834 (егьырҭ арбагақәа BD +52 2880, HR 8106, SAO 33185), блала аарла иубо. Аеҵәа лашақәа Денеби Альдерамини аполиус еиҳа иацәыхараны иҟоуп. Адунеи аладатәи аполиус (акоординатқәа 9сааҭ 10мин 42сек насгьы −52° 53.0) аеҵәа Каппа Парус ахьтә х-градуск рыла иҟоуп (иубарҭоу аеҵәатә шәагаа 2.5).

Марс амраҭашәара лаҵара 19, 2005. Гусев икратер аҿы иҟаз аровер «Спирит» аҭыхымҭа
Марс ажәҩан амра агылареи амра аҭашәареи раан иара адиск азааигәара ианыҟоу аԥштәы иаҵәаны иааԥшуеит. Амш азбжазы Марс ажәҩан ҩежь-патырқалԥштәуп. Адгьыл ажәҩан аԥштәқәа рҟынтәи абас аиԥшымрақәа зыхҟьо Марс атмосфера ҵаӷа, еиҳа имаҷу асаба зҭоу аҟазшьақәа роуп. Марс аҟны, Релеи ишәахәа ԥсаҟьара (Адгьыл аҿы ажәҩан аԥшшәы ҟазҵо) ароль маҷуп, уи аеффектгьы ԥсыҽуп, аха Амра агылареи аҭашәареи раан, алашара атмосфера ианалсуа, жәҩангәыԥшшәыла ашәахәа еиԥш иааԥшуеит. Ажәҩан аҩежь-патырқал ԥштәы аиура зыхҟьо 1% амагнетит Марс атмосфераҿы иааиԥмырҟьаӡакәа икнаҳау асаба ахәҭақәа рҟны рыҟазаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аилашәшәара амра агыларанӡа акыр заа иалагоит, насгьы амра анҭашәалак ашьҭахь кыраамҭа иҟоуп. Зны-зынла Марс ажәҩан афиалка ԥштәы аанахәоит, аԥсҭҳәақәа рҿы иҟоу аӡы аҵаа ахәҭа хәыҷқәа рыла алашара ахьыԥсаҟьахо иахҟьаны (аҵыхәтәантәи аԥштәы лассы-лассы иуԥымло ауп).

### Амреи апланетақәеи

2003 шықәсазы аорбитатә космостә аппарат Mars Global Surveyor ала иҟаҵаз, асистема Адгьыл-Амза-Иупитер асахьақәа ирылхыз амозаика
Меркури Амра адиск ахысра 2023 шықәсазы амарсныҟәага «Персеверанс» аҟынтәи ишубо
Марс аҟынтәи иаҳбо Амра акәакьтә шәагаа Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аасҭа еиҵоуп, насгьы 2/3 аҵыхәтәантәи аҟынтәи шьақәнаргылоит. Марс аҟынтәи Меркури ахәаԥшразы алшара ыҟам Амра даара иахьазааигәоу азы. Марс ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо планетоуп Венера, Иупитер аҩбатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп (иара иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба телескопда аамҭа ахәҭаказ рыхәаԥшра ауеит), Адгьыл ахԥатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп.

Адгьыл Марс аҟынтәи блала иубарҭоуп, насгьы уи анубарҭоу аамҭақәа кыраамҭа ицоит; еиҳа ианеиҵыху аамҭазы, уи ашәагаа 30 секунд ҟалоит, анаара минуҭқәак абжьаӡарала Амзагьы убар ауеит. Адгьыл Марс азы ҩныҵҟатәи планетоуп, Венера Адгьыл азы ишыҟоу еиԥш. Убри инақәыршәаны, Марс аҟынтәи Адгьыл шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи еҵәак аҳасабала иубаратәы иҟоуп, шарԥазынӡа иҩеиуа, мамзаргьы амра анҭалалак ашьҭахь хәылбыҽхатәи ажәҩан аҿы иубарҭоуп. Марс ажәҩан аҿы Адгьыл иреиҳау аиҵыхра 38 градус шьақәнаргылоит. Блала Адгьыл убарҭахоит даара илашоу (иреиҳау иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −2.5мраҟара) еҵәаны, уи ааигәара еиҳа иҭаау (+0.9мҟынӡа) Амза аеҵәа ирласны иубарҭахоит. Ателескоп ала, аҩ-обиекткгьы еиԥшу афазақәа рыла иубарҭахоит. Амза Адгьыл акәшара Марс аҟынтәи иаҳбар ҳалшоит абас:

* Амзеи Адгьыли рыбжьара иреиҳау акәакьтә бжьаӡараҿы акгьы зхам абла Амзеи Адгьыли мариала еиҩнадыраауеит
* мчыбжьык анҵлакь ашьҭахь, Амзеи Адгьыли блала иузеиҟәымҭхо лашара кәаԥк аҟны еилаҵәоит
* даҽа мчыбжьык рышьҭахь Амза ҩаԥхьа иубарҭахоит иреиҳаӡоу абжьаӡараҿы, аха уажәшьҭа Адгьыл егьи аганахьала.

Аамҭа-аамҭала Марс аҿы иҟоу анаԥшҩы ибар илшоит Амза Адгьыл адиск иқәланы ианцо, мамзаргьы, иаарҳәны, Амза Адгьыл адиск ишыхнаҩо. Амза Адгьыл аҟынтәи иреиҳау иубарҭоу абжьаӡара (насгьы урҭ иубарҭоу рылашара) Марс аҟынтәи уанахәаԥшуа акырӡа аҽаԥсахуеит Адгьыли Марси реизыҟазаашьатә ҭыԥқәа инарықәыршәаны, насгьы, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡара иақәыршәаны. Аиҿагыларатә епохақәа раан, уи ахагежь 17 минуҭ раҟара ҟалоит (Адгьыл аҟынтәи уахәаԥшуазар, Амреи Амзеи ркәакьтә диаметр абжак аҟара), Адгьыли Марси рыбжьара иреиҳау абжьаӡараҿы - ахагьежь 3,5 минуҭ. Адгьыл, егьырҭ апланетақәа реиԥш, азодиактә еҵәаџьаа рцәаҳәаҿы иубаратәы иҟалоит. Марс иҟоу астроном иара убасгьы ибар илшоит Адгьыл Амра адиск ала ишцо; ааигәа-сигәа ари аҩыза ахҭыс ҟалоит 2084 шықәса абҵарамза 10 рзы.

2014 шықәса рашәарамза 3 рзы амарсныҟәага «Киуриосити» Марс аҟынтәи Меркури Амратә диск ианхыҵуаз абеит, ари раԥхьаӡакәны Адгьыл ада даҽа жәҩантә цәеижьк аҟынтәи астрономиатә транзит анышьақәыргылахаз хҭысхеит. 2023 шықәса жьҭаарамза 28 рзы амарсныҟәага «Персеверанс» Марснтәи Меркури Амратә диск ахыҵра иазкыз аҩбатәи ахылаԥшра мҩаԥнагеит.

## Аҭҵаара аҭоурых

*Ихадароу астатиа: **Марс аҭҵаара
### Астрономиа аклассикатә аметодқәа рыла Марс аҭҵаара

Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы адетальқәа раарԥшра еиуеиԥшым аҩаӡара змоу Марс асахьақәа
Марс раԥхьатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон ателескоп аԥҵара акыраамҭа анагызгьы. Урҭ аеҵәақәа ирызкны апланета ахьыҟоу аилкааразы аҭыԥтә хылаԥшрақәа ракәын. Ҳа ҳҟынӡа иааз Марс аҟазаара атәы зҳәо раԥхьаӡатәи ажәабжь, уахынлатәи ажәҩан иҟьалан иалоу обиектк аҳасабала, ҩырала иҭаҩын ажәытәмысратәи астрономцәа рнапала ҳера ҟалаанӡа 1534 шықәсазы. Урҭ иара убасгьы апланета аретроградтә ныҟәара шьақәдыргылеит, насгьы аныҟәара атраекториа рҳасабит, акәаԥ шацыз, апланета Адгьыл иаҿырԥшны аныҟәара ахьаԥсахуа.

Марс Маиаа растрономцәа ирдыруан, аха Маиаа рыбжьара апланетатә дыррақәа рҷыдарақәа ииашаны ралкаара уадаҩуп, избан акәзар аҵарауаа рыбжьара агәаанагарақәа еиқәшәаӡом. Инкаа растрономцәа Марс аӡбахә рдыруазу ирзымдыруазу еилкааӡам; уи иазку ииашоу адыррақәа ҳара ҳҟынӡа имааӡеит.

Вавилонтәи астрономцәа раԥхьаӡа акәны Марс апланетатә ныҟәара аамҭатә еизшәарақәа роуит, насгьы уахынла ажәҩан аҿы апланета ахьыҟоу еилыркааит. Мысрааи вавилонааи рҟынтәи еизгаз адыррақәа рхы иархәаны, ажәытә бырзен астрономцәеи афилософцәеи апланетақәа рныҟәара аилыркааразы инарҭбаау агеоцентртә модель еиқәдыршәеит. Ашәышықәсқәа анҵы, индиатәи персиатәи астрономцәа Марс ашәагааи адгьыл аҟынӡа абжьаӡареи ахәшьара арҭеит.

16-тәи ашәышықәсазы, Николаи Коперник иҟаиҵеит агелиоцентртә модель, апланетатә орбита гежьқәа змоу Амратә система аарԥшразы. Иара иоуз алҵшәақәа Иоганн Кеплер деиҭарыхәаԥшит, уи Марс еиҳа ииашоу аеллиптикатә орбита иԥхьаӡеит, игәаҭаз аорбита иашьашәало.

Нидерландтәи астроном Кристиан Гиуигенс раԥхьаӡа Марс аҿықәантәи ахсаала шьақәиргылеит, ахәҭаҷқәа рацәаны изныԥшуаз. 1659 шықәса абҵарамза 28 рзы иара Марс асахьақәа ҭихит, урҭ еиуеиԥшым аҭыԥ лашьцақәа аадырԥшуан, анаҩс Сирт Ду ашьхеибаркыра иадҳәаланы изхәаԥшыз.

Марс аҩадатәи аполиус аҿы аҵаа ахылԥа шыҟоу шьақәзырӷәӷәо раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа ҟаиҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп италиатәи астроном Џьованни Доменико Кассини 1666 шықәсазы. Иара уи ашықәсан Марс ацклааԥшраан аҵаарауаҩ иубарҭоу ахҟьа ахәҭаҷқәа шҭеиҩуаз, еиликааит 36 ма 37 мшы рышьҭахь ахҟьа ахәҭаҷқәа рҭыԥқәа дырҩеигь иахьыҟаз аҟны ишнеиуа, уи анаҩсангьы аикәагьежьра аамҭа ацыԥҵәаха шьақәиргылеит — 24 сааҭи 40 минуҭи (3 минуҭк мацара рыла ауп иахьатәи адыррақәа излареиԥшым). 1672 шықәсазы Христиан Гиугенс Марс аҩадатәи аполиус аҿгьы еилыкка иубарҭам ахылԥа шкәакәа гәеиҭеит.

1877-1878 шықәсқәа рзтәи Аиҿагылара Ду аан Марс данацклаԥш ашьҭахь, Џьованни Скиапарелли ажәытәтәи агеографиатә хьӡқәеи амифтә персонажцәа рыхьӡқәеи ихы иархәаны, уи хазы игоу хыхьтәи ахәҭаҷқәа раԥхьатәи ахьӡқәа риҭеит. Уи аахыс Марс ахсаалақәа рҿы иарбоуп Еллада, Авзониа, Фарсида, Нои идгьыл, Сиренқәа рыдгьыл уҳәа убас иҵегьы. Ари ахьӡҵара апринцип анаҩс егьырҭ астрономцәагьы ықәныҟәон.

Марс телескопла ахылаԥшрақәа иреиҳаӡаз рыҩаӡара ҟалеит 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи 20-тәи ашәышықәса азбжеи рзы. Ари зыхҟьо еиҳарак ауаажәларратә зҿлымҳареи Марстәи аканалқәа ирызку еицырдыруа аимак-аиҿакқәеи роуп. Скиапарелли инаҩсангьы, Марс телескопла ахылаԥшра мҩаԥызгаз акосмос аԥхьатәи аамҭазы иналукааша астрономцәа иреиуоуп Антониади, Барнард, Вокулиор, Ловелл, Слаифер, Тихов, Едди; урҭ еиқәдыршәеит Марс аҿықә раԥхьатәи ахсаалақәа, насгьы ареографиа ашьаҭа шьақәдыргылеит. Раԥхьатәи автоматикатә зондқәа Марсҟа ианыԥыр ашьҭахь, зааӡатәи ателескоптә хылаԥшрақәа рыла Марс аҿықә зеиԥшраз азы алкаақәа реиҳарак мап рыцәкхеит, аха уи аамҭазы Марстәи аканалқәа ыҟоуп ҳәа агипотеза аиҳарак ркультура анырра ду анаҭеит.

### Акосмостә ӷбақәа рыла Марс аҭҵаара

#### Адгьыл иакәшо аорбитаҿы ателескопқәа рыла аҭҵаара

Акосмостә телескоп «Хаббл»
Марс системала аҭҵаараҿы хархәара аҭан акосмостә телескоп «Хаббл» (КТХ мамзаргьы *HST* — *Hubble Space Telescope*) алшарақәа, убри ала Адгьыл аҿы иахьа уажәраанӡа иҭыху Марс афотосахьақәа рҟынтәи иреиҳау азинқәа рыманы иҟаҵан. КТХ иалшоит агьежьбжақәа рсахьақәа аԥҵара, уи аҳауатә системақәа рсимулиациа аҟаҵара алнаршоит. Адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа, ПЗС ала еиқәыршәоу, Марс афотосахьақәа ҩаӡара ҳаракыла рҭыхра рылшоит, уи апланета аҳауа аҿагылара аан иааиԥмырҟьаӡакәа ацклаԥшра алнаршоит.

Марс аҟынтәи арентгентә шәахәаркра, раԥхьаӡа акәны астрономцәа 2001 шақәсазы «Чандра» акосмостә рентгентә обсерваториа рхы иархәаны ирыԥшааз, ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп. Актәи ахәҭа Марс хыхьтәи атмосфераҿы амратә рентгентә шәахәақәа рыԥсаҟьара иадҳәалоуп, аҩбатәи амратә ԥша аионқәеи Марстәи аекзосфереи амчхарақәа реимдарала реидҳәалара иахҟьаны иҟалоит.

#### Марс апланетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара

1960-тәи ашықәсқәа инадыркны, Марсҟа автоматтә планетабжьаратә станциақәа (АПС) шьҭын, аорбита аҟынтәи апланета инарҭбааны аҭҵааразы, насгьы аҿықә афотоҭыхразы. Уи адагьы, Адгьыл аҟынтәи Марсҟа харантәи азондқәа рдәықәҵара иацҵан адгьылтәи аорбиталтәи ателескопқәа рыла афымцамҳалдызтә спектр ахәҭақәа реиҳарак рҿы, иаҳҳәап, аинфраҟаԥшь ала ахҟьа аилазаара аилкааразы, аультрафиолеттәи асубмиллиметртәи адиапазонқәа рҿы —атмосфера аилазаара аилкааразы, арадиодиапазон аҿы — аԥша аццакра ашәаразы

#### Асовет ҭҵаарақәа

Афаил:Цветная фотография Марса Mars2-37 АМС Марс-3.jpgАвтоматикатә планетабжьаратә мтанциа «Марс-3» аҟынтәи иҭыху Марс раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу афотосахьақәа руакы
СССР жәларбжьаратәи акосмостә проект "Фобос" иазку аԥошьҭатә блок, 1989 ЦФА № 6066
Асовет Еидгыла имҩаԥнагоз Марс аҭҵаара иаҵанакуан программа “Марс”, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны 1962 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ԥшь-абиԥарак дәықәырҵеит, апланета ахаҭеи апланета азааигәаратәи акосмоси рыҭҵааразы. Раԥхьатәи АПС (“Марс-1”, “Зонд-2”) апланетабжьаратә космосгьы ҭырҵааит. Аԥшьбатәи абиԥара иаҵанакуа акосмостә ныҟәагақәа (М-71 асериа — “Марс-2”, “Марс-3”, 1971 шықәсазы идәықәҵаз) еиднакылон аорбитатә станциа – Марс иԥсабаратәым амҩаныза, насгьы автоматикатә Марстәи астанциа змоу албааратә модуль. М-73С асериа “Марс-4” ,“Марс-5” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷбақәа Марс иакәыршоу аорбитахь ицәырҵыр акәын, насгьы АПС асериа М-73П “Марс-6”, “Марс-7” автоматикатә Марс астанциақәеи дареи аимадара рыбжьарҵар акәын; арҭ АПС-қәа ԥшьба 1973 шықәсазы идәықәҵан.

Албааратә машьынақәа рыманшәаламхарақәа ирыхҟьаны, Марс апрограмма зегьы атехникатә дҵа хада — Марс автоматикатә станциа ахархәарала апланета аҿықәан аҭҵаарақәа рымҩаԥгара — ӡбамхаӡеит. Ус шакәызгьы, Марс ахҟьа афотоҭыхра, атмосфера, амагнитосфера, адгьыл аилазаара ирызку еиуеиԥшым ашәарақәа реиԥш иҟоу аҭҵаарадырратә усқәа рацәаны, дара раамҭазы зегь раасҭа ихадаз иреиуан. Апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны раԥхьаӡакәны илбаауаа аппарат Марс ахҟьаҿы иртәахеит (“Марс-3”, 1971 шықәса ԥхынҷкәынмза 2) насгьы иҟаҵахеит ақәыԥшылара аҟынтәи асахьа аашьҭразы раԥхьаӡатәи аҽазышәара.

Жәларбжьаратәи аусеицура абзоурала, СССР апрограмма “Фобосгьы” анагӡара алшеит. Марси уи амҩаныза Фобоси рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ҩба дәықәҵан. Актәи акосмостә ныҟәага, “Фобос-1”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 7 рзы ишьҭын, “Фобос-2”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 12 рзы. Адҵа хада —Марс амҩаныза аҭҵааразы Фобос ахҟьахьы илбаауа аппаратқәа рнагара — инагӡамкәа иаанхеит. Аха уи аԥхьа, 57 мшы рыҩныҵҟа, “Фобос-2” Марс аорбиталтә ахаԥырра аныхнаркәшоз, апланета ахаҭеи, Фобоси, Марс акәша-мыкәшатәи акосмоси ирызкны ирацәаны адыррақәа еизгахеит. Урҭ рҟны иҟан Фобос аԥхарратә ҟазшьақәа, Марс аплазматә еилазаара, насгьы уи Амратә ԥша аус шацнауа ирызку адырра ҿыцқәа.

#### Америкатәи аҭҵаарақәа

1976 шықәсазыазы «Викинг 1» иҭнахыз Кидониа аҭыԥ асахьа
1964-1965 шықәсқәа рзы, “Маринер” апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны, Еиду Америкатәи аштатқәа рҟны аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Марсҟа иманшәалахаз аԥырра мҩаԥган. “Маринер-4” 1965 шықәсазы раԥхьаӡакәны ахыԥрааратә траекториа аҟынтәи аҭҵаара мҩаԥганы раԥхьатәи асахьақәа ҭнахит. “Маринер-6”, “Маринер-7”, 1969 шықәсазы раԥхьаӡа акәны атмосфера аилазаара аҭҵаара мҩаԥыргеит аспектроскоптә методика рхы иархәаны, насгьы аинфраҟаԥшьтә шәахәаркрақәа рыла ахҟьа аԥхарра аилкаара рхы иархәаны. 1971 шықәсазы “Маринер-9” Марс азы раԥхьатәи иԥсабаратәым мҩанызахеит, насгьы раԥхьаӡатәи ахҟьа акартографиаҟаҵара мҩаԥнагеит.

Еиду Америкатәи аштатқәа аҩбатәи рмарстә программа “Викинг” 1975 шықәсазы еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак “Викинг-1”, “Викинг-2” рдәықәҵарагьы амҽханакуан, урҭ Марс азааигәаратәи аорбита аҟынтәии Марс аҿықәантәии аҭҵаарақәа мҩаԥыргон, ҷыдала анышә агәаҭақәа рҟны аԥсҭазаара аԥшаара. “Авикингқәа” зегьы аорбитатә станциақкәа рыман – Марс иԥсабаратәым амҩанызеи автоматикатә астанциа змоу илбаауа аппарати. Марс автоматикатә станциақәа “Викинг” раԥхьаӡатәи космостә ӷбақәоуп, Марс аҿықәан қәҿиарала аус зуаз, насгьы ирацәаны аҭҵааратә дыррақәа аазышьҭыз, атәарҭа аҭыԥ аҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәагьы уахь иналаҵаны. Убри аан аԥсҭазаара ԥшаамхаӡеит.

Еиду Америкатәи аштатқәа Марс иазку рыпрограмма Mars Pathfinder иаҵанакуан џьарак игылоу Марстәи астанциеи, адунеи аҿы раԥхьатәи амарсныҟәага “Соџьорнери”, урҭ Марс ахҟьаҿы Арес адәкаршәраҿы 1997 шықәсазы аус руан. Зынӡа марстәи астанциа акамера иҭнахыз асахьақәа 16,5 нызқь цыреи, амарсныҟәага акамера иҭнахыз 500 цыреи аашьҭын, иара убас имҩаԥган хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарақәа, аԥша аҟазшьарбагақәа, анышә аилазаара, акаҳәқәа рышьақәгылашьа уҳәа ирызкны Еизгаз аҭҵаарадырратә лҵшәақәа Марс анкьа «еиҳа ицәаакын, иԥхан» ҳәа зҳәо агипотеза даҽа зныкгьы ишьақәдырӷәӷәеит.

НАСА аорбиталтә аппарат Mars Global Surveyor 1999—2007 шықәсқәа рзы ахҟьа ахсаалаҭыхрақәа мҩаԥнагон.

НАСА атәагатә аппарат “Феникс “ 2008 шықәсазы аус ахьауаз Марс аполиартә регион аҿы қәҿиарала иқәтәаз раԥхьаӡатәи аппаратхеит.

Амарсныҟәага «Персеверанс» еизнагаз аҿырԥштәқәа
Mars Exploration Rover апрограмма амҩаԥгараан еиԥшыз амарсныҟәагақәа ҩба Марсҟа инаган:

* "Спирит" — 2004-2010 шықәсқәа рзы Гусев икратер аҿы Марс ахҟьаҿы аус ауан.
* “Оппортиунити” — 2004-2018 шықәсқәа рзы Меридианитәи ашьхеибаркыра Марс аҿықәан аус ауан.

НАСА атәагатә аппарат InSight акаршәра Елизи аҟны аус ауан 2018—2022 шықәсқәа рзы.
.

“Марс -2020” амиссиа иаҵанакуан актәи Марстәи авертолиот Ingenuity, 72 ԥырра ҟазҵаз, урҭ рахьтә актәи мҩаԥысит 2021 шықәса мшаԥымза 19 рзы. Амиссиа официалла ихыркәшан ажьырныҳәа 25, 2024 шықәсазы аԥарԥита аԥҽра аҵыхәала. “Марс-2020” амиссиа иара убас иалаз амарсныҟәага “Персеверанс” 2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны Марс аҿы қәҿиарала аус ауеит, ԥхьаҟатәи амиссиа Mars Sample Return Mission азы аҿырԥштәқәа еизго, аха аҿырԥштәқәа рырхынҳәратә миссиа аԥҵаҩцәа амиссиа аҵыхәтәантәи ахарџьқәа дара ргәы ишаанагоз аасҭа кырӡа еиҳахеит, убри инамаданы уи аҵыхәтәантәи аԥшреи анагӡара арыцхәқәеи еилкаамкәа иаанхоит.

#### Китаитәи аҭҵаарақәа

Марс аҿықә Утопиа Аиҟарара арегион аҟны 2021 шықәсазы амарсныҟәага «Чжужун» иҭнахыз
Китаитәи раԥхьатәи Марс аҭҵааразы апрограмма “Тианвен-1”, орбитатә аппаратлеи албааратә аппаратлеи ишьақәгылоу, хәарҭара злоу еидаран ф-барбалк зҵоу амарсныҟәага “Чжужун” змоу, 2020 шықәсазы идәықәҵан, 2021 шықәсазы Марс инаӡеит. Апроект дҵа хадас иаман Марс орбитатә аппаратла шьаҭанкыла аҭҵаара, амарсныҟәага ахархәарала акаршәра Утопиа хәҭа-хәҭала аҭҵаара, уахь иаҵанакуан апланета аморфологиеи агеологиатә еиҿкаареи ахсаала рзыҟаҵара, хыхьтәи ахҟьа аҟазшьақәа рыҭҵаара, уа иҟоу аӡы аҵаа аиҟәшара, хыхьтәи аматериалқәа реилазаара анализ азура, апланета аионосфера апараметрқәа ршәара, афымцамҳалдызтәи агравитациатәи мҽхакқәа рыҭҵаара, Марс аклимат иазку адыррақәа реизгара. Амарсныҟәага “Чжужун” апланета ахҟьаҿы аус ауан 2021 шықәса лаҵрамза инаркны 2022 шықәса лаҵарамза анҵәамҭанӡа. Марстәи аӡын ашьҭахь амратә батареиақәа асаба иахьыркыз иахҟьаны аусура ахацыркра алымшаӡеит. 2024 шықәсазы аорбитатә аппарат аԥсы ҭоуп, аус ауеит, Апланета Ҟаԥшь аҭҵаара иаҿуп. 2028 шықәса абҵарамзазы Китаитәи аҩбатәи амиссиа “Тианвен-3” Марсҟа адәықәҵара азԥхьагәаҭоуп, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны марстәи апородақәа рҿырԥштәқәа Адгьылахь иааргараны иҟоуп.

#### Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа

Марс аԥсабаратә ԥштәы змоу асахьа, акосмостә аппарат «Аль-Амаль» иҭнахыз нанҳәамза 30, 2021 шықәсазы
Уажәтәи аамҭазы Марс аорбитаҿы аус руеит абарҭ автоматикатә планетабжьаратә станциақәа:

* “Марс Одиссеи” (2001 шықәса жьҭаарамза 24 инаркны).
* “Марс-експресс” (2003 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 инаркны).
* "Марс аԥшыхәратә мҩаныза" (2006 шықәса хәажәкырамза 10 инаркны).
* " MAVEN " (2014 шықәса цәыббрамза 22 инаркны).
* Trace Gas Orbiter (2016 шықәса жьҭаараза 19 инаркны).
* “Аль-Амаль” (2021 шықәса жәабранмза 9 инаркны).
* “Тианвен-1” (2021 ашықәс жәабранмза 10 инаркны).

Уажәазы Марс аҿықәан аус руеит абарҭ аппаратқәа:

* амарсныҟәага “Киуриосити” (Mars Science Laboratory) (2012 шықәса нанҳәамза 6 инаркны).
* Амарсныҟәага “Персеверанс” (2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны).

## Апланетеи уи аҭыԥқәеи атәра азин иазку азҵаара

1980 шықәсазы Денни Хоуп акомпаниа Lunar Embassy аԥиҵеит, насгьы Амза, Марс, егьырҭ апланетақәеи амҩанызақәеи итәитәыр цәгьа ишиимбо иҳәеит, акосмос азы Аиқәшаҳаҭра аҳәынҭқаррақәа мацара ишрызку, ауааи акомпаниақәеи шаҵанамкуа азгәаҭо. 1982 шықәсазы, Боулдер ақалақь аҿы иҟаз апланетари Марс аҟны адгьылқәа рыҭира иалагеит, насгьы Америка атәылауаҩ Ричард Гриффинг, Финикс ақалақь аҟны (Аризона аштат) инхоз, аҭыԥантәи анотариустә усбарҭаҿы апланета Марс аҵакыра зегьы атәра азин шимоу ала ашәҟәы шьҭихит, насгьы хазы игоу апланета ахәҭақәа агәаҳәара змоу иара имрыхәҳалар шрылшо иҳәеит. Идгьылтәым анхарҭа ҭыԥқәа раахәара аинтерес зегь раасҭа иӷәӷәан 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы.

Аха, арҭ реиԥш иҟоу аусқәа амалтә зинқәа рзаԥҵаӡом, избан акәзар апланетақәа рҭыԥқәа рзы амалтә зинқәа иарбанзаалак ҳәынҭқаррак иазхарҵаӡом, насгьы иарбанзаалак аҳәынҭқарра иахьчаӡом. Уи анаҩсангьы, 133 тәылак рнапы зҵарҩыз “Акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы аҳәынҭқаррақәа русура апринципқәа рзы аиқәшаҳаҭра” иаҳәоит, адәахьтәи акосмос, Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, амилаҭтә хатәра шамуа, урҭ рҟны асуверенитет азхаҵара амҩала, рхархәарала ма рымпыҵахарала, мамзаргьы иарбанзаалак даҽа мҩак ала, аҳәынҭқаррақәа ракәзар акосмос аҟны амилаҭтә усуразы аҭакԥхықәра рыдуп, акосмостә цәеижьқәа уахь иналаҵаны, иҳәынҭқарратәым аиуристтә хаҿқәа уи аусура анымҩаԥыргогьы.

## Акультураҿы

Марс ауаа ирдыруеижьҭеи азқьышықәақәа ҵуеит, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь аинтерес рызцәырнагоит.

### Амифологиаҿы

*Ихадароу астатиа: **Марс (амифологиа)
Марс абаҟа (Бранденбургтәи агәашәқәа, Берлин)
"Марси уи ахәыҷқәеи", абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз агерман шәҟәы аҟынтәи асахьа, 1480 шықәса
Вавилониа аҿы Апланета Ҟаԥшь адгьыл аҵаҟатәи адунеи анцәахәы Нергал идырҳәалон. Иара убасгьы иҟоуп адыргақәа, апланета ахтониктәи анцәахәы Нингишзида идызҳәалоз, уигьы адгьыл аҵаҟатәи адунеи аҳ иус даҵагылан. Олмстед иҳәоит ажәытәтәи Вавилон аҿы апланета Салбатану ҳәа шахьӡырҵоз.

Аеллинцәа Марс (Марс аеҵәа) Πυρόεις (Пироеи, Пироент - “имцабзу”) ҳәа иашьҭан.

Римтәи амифологиаҿы Марс аханатә аҿиара анцәахәы иакәын. Ашьҭахь Марс абырзен Арес диеиԥшыншьалахеит, аибашьра анцәахәы иакәны дҟалеит, иара убасгьы апланета Марс ахаҿра аарԥшра далагеит. Гигин (А. И. Рубан иеиҭагаҿы) уи апланета Геркулес иеҵәа ҳәа дашьҭоуп.

Аиндуизм амифологиаҿы, апланета анцәа Мангала ихаршалоуп, Шива иԥхӡы ацәыкәбарқәа ирхылҵыз.

### Апопулиартә культураҿы

*Ихадароу астатиа: **Марс акультураҿы
Марстәи ахшьапы 1906 шықәсазтәи «Адунеиқәа реибашьра» афранцыз ҭыжьымҭа аҟынтә
Барсумтәи асериа аҟынтәи ажәабжь "Марс иумбо ауаа" ахҟьа, 1941 шықәса
Ароман «Марсуаҩ» актәи аҭыжьымҭа ахҟьа, 2011 шықәса.
Марс раԥхьаӡатәи аӡбахәқәа иреиуоуп Џьонатан Свифт ироман «Гулливер иныҟәарақәа» ахԥатәи ахәҭаҿы Марс амҩанызақәа ҩба рыӡбахә ахьиҳәаз - "Лапута, Балнибарби, Лаггнегг, Глуббдоббриб, Иапониа рахь аныҟәара". Ари ашәҟәы Марс шыҟоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәахаанӡа 150 шықәса раԥхьа иахьҭыҵыз инамаданы, ари агәаанагара хыҵхырҭас иамаз аилыркааразы еиуеиԥшым атеориақәа цәырҵит.

Марс иазку афантастикатә ҩымҭақәа раԥҵарахьы аинтерес иазҳаит 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз, Скиапарелли Марстәи аканалқәа «анааирт» ашьҭахь, уи аҵарауаа рыбжьара аԥсҭазаара мацара акәымкәа, аҿиара змоу ацивилизациа Марс аҿы иҟазар алшоит ҳәа ацәажәарақәа рызцәырнагеит. Уи аамҭаз еицырдыруаз ауаа хыԥхьаӡара рацәала разгәаҭақәеи рҳәамҭақәеи "Марстәи ашоура" ҳәа изышьҭоу рхылҿиааит. Уи аамҭазы иаԥҵан Герберт Уелс еицырдыруа ироман "Адунеиқәа реибашьра", уа Марс инхоз аԥсра иаҿыз рыпланета аанрыжьырц рҽазыршәон Адгьыл рымпыҵахаларазы. Марс аҟынтәи иааз атәым аӷацәа рқәылара атема адунеи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы кырӡа иаларҵәахаз теманы иҟалеит. 1938 шықәсазы ари арҿиамҭа радиола Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы ажәабжьқәа рдырраҭара аҳасабала иқәдыргылеит, уи ауаажәларра рыбжьара агәыҭҟьара ду арҵысит, избанзар азыӡырҩцәа аӡәырҩы иҩашьаны ари «анҵамҭа» ҵабыргыс иршьеит.

20-тәи ашәышықәса инаркны, Марс адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу аԥсҭазааратә формақәа ахьыҟоу аҭыԥ аҳасабала азхәыцра аиҳараҩык ркультура иахәҭакхеит: ауаажәларратә сфераҿы Марс иазку адыррақәа аҵарадырратә дискурс аҟнытә асахьаркыратә ахь ииасуеит, иҷыдоу “Марстәи адискурс” шьақәгылоит — «Марс апланета ахҳәаа азыҟаҵаразы ишьақәгылоу аформулақәеи амотивқәеи реизга ,апрофессионалтә ҵарауаа рзы мацара акәымкәа, ашәҟәыҩҩцәеи, ашәҟәҭыжьыҩцәеи, урҭ раԥхьаҩцәеи рзгьы еилкаау».

Америкатәи астроном, насгьы аҭҵаарадырра аларҵәаҩ Карл Саган ишәҟәы «Космос» (1980) аҟны иҩуан: «Марс ҳадгьылтә гәыӷрақәеи ҳшәарақәеи зынҳарԥшуа амистикатә сцена еиԥшхеит». Адгьылтә еилазаара асоциалтә зҵаарақәа асахьаркыратә литература авторцәа Марстәи афонахь ииаргоит, авторитаризм, аколониализм, аимпериализм, агендертәи арасатәи аиҿагыларақәа реиԥш иҟоу атемақәа афантастика иагәылганы ирзааҭгылоит.

1917—1964 шықәсқәа рзы жәеиза шәҟәы ҭыҵит Барсума иазкыз — ус ахьӡын Марс апланета Едгар Раис Берроуз иаԥиҵаз афантастикатә дунеи аҟны. Иара иҩымҭақәа рҟны Марс аԥсра иаҿу планетак аҳасабала иаарԥшуп, уи анхаҩцәа иааҟәымҵӡакәа зегьы ирабашьуеит аԥсабаратә ресурс хәыҷӡақәа рзыҳәа, марсаа рцивилизациа адекаданс аларҵәоуп, Марс иазку уи аамҭазтәи ароманқәа рҟны лассы-лассы темас иқәгылоу. Заатәи асовет литератураҿы Марстәи атема аанарԥшуеит Толстои иҩымҭа «Аелита», уаҟа атәымпланетатә екзотикеи иӷәӷәоу аромантикатә элементи ацәгьаршратә сюжет иацааиуеит, ареволиуциа аекспорт аидеиақәа зларсу. Аурыс сахьаркыратә фантастикаҿы иклассикахаз аҩымҭа ианыԥшуеит ашәҟәыҩҩы ареволиуциа ашьҭахьтәи аурыс дунеи аҿы ахҳәаақәҵара апериод аан дзыниааз аекзистенциалтә кризис.

1938 шықәсазы Клаив Стеиплс Лиуис иҩит ароман «Аҭынч Планета анҭыҵ», Марсҟа аныҟәара иазку, уаҟа аперсонажцәа Адгьыл аҿы аасҭа, иҟәышу аԥстәқәа рыбжьара аицынхаразы еиҳа еинаалоу апринципқәа аадыртуеит. 1950 шықәсазы иҭыҵыз Реи Бредбери иҩымҭа «Марстәи ахроникақәа» — аарла еидҳәалоу хазы игоу ановеллақәа рсериа, иара убасгьы урҭ ирыцло ажәабжьқәа рцикл — адунеитә фантастикаҿы акыр зҵазкуа цәырҵрахеит, кырынтәгьы еиҭаҭыжьын. Ауаҩы изааигәоу апланета аҭҵааратә етапқәеи аԥсра ахықә иқәгылоу ажәытәтәи Марстәи ацивилизациа ахьысреи ртәы зҳәо ацикл убриаҟара еицырдыруа иҟалеит, Марс акратерқәа руак Бредбери ихьӡ ахырҵо аҟынӡа.

Марси марсааи акинематограф аҿы реиҳа иззааҭгыло темоуп; Марс аҿы ауаа зынио ахҭысқәа рыкәша-мыкәша шәышықәса инареиҳаны акиносахьаҿы асиужеттә цәаҳәақәа дыргылоит. Марс иазку зааӡатәи ҵакы змоу афильмқәа иреиуоуп Иаков Протазанов иҭихыз “Аелита”, америкатәи акиносериал “Флеш Гордон Марсҟа иныҟәара”. Марсҟа аныҟәара атема 1950-тәи ашықәсқәа рзы мраҭашәаратәи акино аҿы аларҵәара аман, аха анаҩстәи ажәашықәсақәа рзы иабжьаӡит. Ашәҟәы «Марстәи асахьақәа: Апланета ҟаԥшь иазку афильмқәа ҭҵааауа» авторцәа ари аиҭакра Амзахь ииашоу аԥыррақәа ауаажәларраҿы ирызцәырнагаз ашанхареи, насгьы акосмос ҵаула атемахь аиасреи ирыдырҳәалоит. 20-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауп, ауаатәыҩса ркосмостә перспективақәа рыхәшьара ҿыцла ианыҟаҵаха, Марс атема ианазыхынҳә. Ари аамҭазы уи иазыркит арежиссиор Пол Верховен ифантастикатә боевик “Зегьы угәаларшәа”, Арнольд Шварценеггер ароль хада ахьынаигӡоз, Филипп Дик иажәабжь “Ҳара шәара зегьы шәгәалаҳаршәоит” шьаҭас измаз, уаҟа афырхаҵа хада Марс аҭаара деилаҳауеит, аиҿкаара дазааҭгылоит, имаӡоу агентк иаҳасабала Марсҟа аныҟәара иазку агәалашәарақәа ихшыҩ аҭагалара идызгало; Роберт Хаинлаин ироманқәа рыла иҭыхыз "Апланета Ҟаԥшь"; насгьы арежиссиор Браиан Де Пальма ифантастикатә фильм «Марсҟа амиссиа», ари апланетахь арыцҳара ашьҭахь раԥхьатәи аекспедициа иақәшәаз Марстәи аиқәырхаратә миссиа иазкуп.

Марс зныкымкәа акомпиутертә хәмаррақәа рзы ҭыԥны иҟалахьеит. Еиҳа еицырдыруа ҿырԥштәуп —*Doom*, зыхьӡ наҩхьоу ашутер, уаҟа афырхаҵа хада Марсҟа дахыган, аҭынч уааԥсыра реихсразы адҵа ҟазҵаз афцар даниҿагыла ашьҭахь. Марс аҿы имҩаԥысуаз аҩбатәи еицырдыруа ахәмарратә проект —*Red Faction'ауп. Ахәмарра аҭагылазаашьа инақәыршәаны, 21-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауаатәыҩса Марс рымпыҵархалеит, насгьы Апланета Ҟаԥшь аҟынтәи амаден аҭгара иалагеит. Зыхҭысқәа Марс аҟны имаԥысуа егьырҭ ахәмаррақәа рыҟнытә, Game Rant ахҳәааҟаҵаҩ Софи Мак-Евои иалылкаауеит «Destiny» афраншиза, аекономикатә стратегиа «Surviving Mars», актәи ахаҿы ала ашутерқәа «Call of Duty: Infinite Warfare» иара убас «Far Cry 5: Lost on Mars», арольқәа змоу аекшен «Mass Effect 3».*

*Илиа Чашник. Агьежь ҟаԥшь ахҟьа еиқәаҵәаҿы, 1925 шықәса*
Марс атема амузыкаҿгьы иуԥылоит. Густав Т.Хольст исимфоникатә сиуит “Аланетақәа” аҟны иара хазы игоу ахәҭа “Марс, аибашьра аӡбахә аазго” азылхуп. Марс 1970-тәи ашықәсқәа ралагамҭазтәи Девид Боуи ирҿиараҿы лассы-лассы иуԥылоит. Убас, уи аамҭазы дызцықәгылоз агәыԥ иахьӡын «Spiders From Mars», насгьы альбом *Hunky Dory* ашәа "Life on Mars?" агәылалеит. Авангардтә композитор Sun Ra иусумҭа *Blues On Planet Mars* апланета иазикит.

Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла Марс аҭҵаара ианалага, апланета иазку аҵабырг дыррақәа анроу ашьҭахь, аиҳараҩык ркультураҿы иҟаз Марсахь аинтерес ԥсыҽымхеит, аха еиҳа иреалтәхеит. Ҳаамҭазтәи аусумҭақәа, иаҳҳәап, Ким Стенли Робинсон иҩымҭа «Марс Атрилогиа» (1992–2000) иара убас Енди Веира иҩымҭа «Марсуаҩ» (2011) реиԥш иҟоу, ауаа Марс аԥсҭазаара иадраабырц рҽаназыршәо изықәшәо ​​ауадаҩрақәа ҷыдала ирзааҭгылоит. Уи адагьы, акосмостә епоха алагамҭа инаркны акосмостә ҟазара ажанр ахы акит. СССР аҟны ари ажанр аҿы аԥхьагылара змоу асахьаҭыхҩы Андреи Соколов америкатәи асахьаҭыхҩы Роберт Макколл дицны Марс аҭҵаара иазку аусумҭақәа рсериа аԥырҵеит. Диуссельдорфтәи афотоҭыхратә школ ахаҭарнак хадацәа руаӡәк, ахәаԥшцәа перспектива ҿыцқәа рыдгаларазы, аус рыдуланы, иԥсахны НАСА аҳәынҭқарратә архивқәа зхы иазырхәаз, еицырдыруа иусумҭа «ma.r.s» аԥиҵеит, амҩаныза Mars Reconnaissance Orbiter иҭнахыз аиқәаҵәа-шкәакәа фотосахьақәа ихы иархәаны.

## Азгәаҭақәа

## Алитература

## Азхьарԥшқәа

* Интерактивная трёхмерная модель Марса
* Прямая трансляция с Красной планеты Архив ҟаҵан 2023-07-14 азы Wayback Machine аҟны., 20-й день рождения Mars Express!
* Марс в каталоге ссылок Curlie (dmoz)
* "Mars Exploration Program" (англыз бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2010-02-16 ахь. at NASA
* Mars images by NASA’s Mars Exploration Program (англ.)