# Адунеизегьтәи аҭоурых

**Адунеизегьтәи аҭоурых**, **азеиԥш ҭоурых**, **ауаатәыҩса рҭоурых**, **ауаҩытәыҩсатә ҭоурых** – ауаа рҭоурых ааидкыланы, даҽакала иуҳәозар, ауаатәыҩсатә жәларқәа, акультурақәа, атәылақәа, ацивилизациақәа, ауаажәларрақәа зегьы рҭоурых. Иаднакылоит аҭоурыхнӡатәи аамҭа инаркны (аҩыратә ҭоурых алагаанӡатәи аамҭа – иҭшәоу аҵакала *аҭоурых*) иахьатәи аамҭанӡа. Адунеизегьтәи аҭоурых азеиԥш ҷыдарақәа инарықәыршәаны, ахронологиалатә аамҭақәа акыр рыла ишоит.

Иахьатәи ауаҩы (алат. Homo sapiens sapiens) дшьақәгылеит 300,000 шықәса раԥхьа Африка аҵакыраҭыԥқәа рҿы, Геидельбергтәи ауаҩы (мамзаргьы Родезиатәи ауаҩы) иҟынтәи иҿиаз, анаҩс Африкантәи дықәҵны, егьырҭ ауаа рыхкқәа дрылаӡҩо иԥсахуан. Ҳаамҭазтәи ахымҩаԥгашьа ауааԥсыра иаадырԥшуа иалагеит 160,000-60,000 шықәсақәа раԥхьаҟа. Аханатә ауаа шәарацаҩцәан, еизгаҩцәан. 12 нызқь шықәса раԥхьа, аҵыхәтәантәи аҵаара анҵәамҭазы, ауаа Антарктида ада, адгьыл аиҳарак иахаҵәеит.

13,000 шықәса раԥхьа Мраҭашәаратәи Азиа
иалагаз анеолиттә револиуциа, аиҭаҵ нхара (арахәааӡареи аизгареи назлоу) ахьынтәи, ҭыԥк
аҟны зҿықәкны анхарашҟа ииасыз аилазаарақәа раларҵәарашҟа иианагеит. Адгьылқәаарыхрахь аиасра, аарыхра иалахәым ауааԥсыра фатәыс, насгьы егьырҭ аилазаарақәа дареи рыбжьара аиҭныԥсахларазы рхы иадырхәаша аалыҵ мцхәы аҟалара иацхрааит.

Аалыҵ мыцхәы аҟалареи афатә аарыхра иалахәымыз ауаа раушьҭреи, ауаажәларратә ҿиара аетап ҿыц иалагамҭаны иҟалеит, раԥхьа еихшоу, нас гәыԥ-гәыԥла еидкылоу, аҵыхәтәан, акласстә уаажәларра ашьақәгыларахь инанагеит.

Абарҭ ахҭысқәа Месопотамиа, Мысра, Инд арха, Ажәытә Китаи заатәи ацивилизациақәа рышьақәгыларахь амҩа ылырхит, ажәытәӡатәи аҭоурыхтә аамҭа алагамҭа ҳәа инықәырԥшшәа 3500 шықәса ҳ. ҟ. иагьыԥхьаӡоуп. Раԥхьатәи ацивилизациақәа, аматериалтә ныҟәгагақәа рыла адыррақәа абиԥарақәа рымадара алзыршаз аҩыра аԥырҵеит, егьырҭ афакторқәа иреиуоу, еиуеиԥшым анапҟазарақәа рыҿиара, аусура аихшара, ауаажәларра аклассқәа рыла аиҟәшара ԥхьаҟа агара иацхрааит. Аҩыра аныҟала ашьҭахь аԥхьа уарла-шәарла, аха нас инеиԥынкыланы, ахҭысқәа рҭаҩра ҟалеит, уи аҩыратә ҭоурых алагамҭа иазҳәахеит. Ацивилизациақәа арегионалтә империақәа шьақәдыргылеит, насгьы уажәраанӡа еицырдыруаз афилософиатәи адинтәи идеиақәа рыҿиара иашьаҭахеит, иаагозар, аџьаз шәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟаз аиндуизм, анаҩстәи абуддизм, аконфуцианизм, абырзен философиа, аџьаинизм, аиудеизм, адаосизм, азороастризм реиԥш иҟоу асистемақәа рҳәаа иҭагӡаны.

Европа Римтәи аимпериа аилабгара ажәытәӡатәи аамҭа анҵәамҭеи Абжьарашәышықәсақәа ралагамҭеи ракәны иԥхьаӡоуп. Аҵыхәтәантәи атермин еиҳарак Европеи Мрагылара Ааигәеи рҭоурых иазкны ахархәара амоуп. Адунеитә ҭоурых азы мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵаараҿы ахархәара амоуп атермин аклассикашьҭахьтәи аамҭа, инықәырԥшшәа 500 шықәса инаркны 1500 шықәсанӡа ҳ. ҟ. Ари аамҭазы имҩаԥысуеит аиудаизм ашьаҭала иаԥҵоу амонотеисттә динхаҵарақәа ҩба раларҵәара, анаҩс адунеитә дин дуқәаны иҟалаз – ақьырсианра (Иудеиа Аҿиара иалагеит I ашәышықәсазы, инагӡаны ишьақәгылеит III-IV ашәышықәсақәа рзы Римтәи аимпериаҿы), аԥсылманра (ицәырҵит VII ашәышықәсазы Аравиа). Иара убри аан ацивилизациа адунеи егьырҭ ахәҭақәа амҽханакуан, аилазаарақәа рыбжьара ахәаахәҭра амҽхак азҳауан. Арҭ ахҭысқәа ирыцын Византиатәи аимпериа, Араб халифат, Амонголцәа римпериа, еиуеиԥшым китаитәи аимпериақәа реиԥш иҟаз аимпериа дуқәа рышьҭыҵреи ркаҳареи.

Ари апериод азы ахәшәбылфҩи акьыԥхьгеи раԥҵара анаҩстәи аҭоурых анырра ду анаҭеит. Аамҭа Ҿыц зааӡатәи аамҭақәа рзы, 1500 шықәса инаркны 1800 шықәсанӡа ҳ. ҟ. европатәи аҳәынҭқаррақәа адунеи ахьынӡанаӡааӡо арегионқәа жәпакы ҭырҵааит, акультуратәи аекономикатәи еиҭныԥсахлара рӷәӷәо, рнапаҿы иааргеит. Ари аамҭа аан Европа аколониақәа рхархәареи, атрансконтиненталтә хәаахәҭреи, аартра ҿыцқәеи рныррала аинтеллектуалтә, акультуратә, атехнологиатә прогресс ду убартә иҟалоит, имҩаԥысуеит акультуратә Еиҭарҿиара, апротестантизм хацзыркыз Германиа Ареформациа, аҭҵаарадырратә револиуциа, Аҵаралашара. XVIII ашәышықәсазы адыррақәеи атехнологиақәеи реизгара узхымсуа ҳәаахеит, уи иахылҿиааит Аиԥшымзаара ду азы акрызҵазкуа ааглыхратә револиуциеи иахьатәи аҭоурых аамҭа алагамҭеи, 1800 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.

Алҵшәа змоу амчқәа ирласны реизҳара жәларбжьаратәи ахәаахәҭреи аколонизациеи еиҳагьы ирыцнаҵеит, аглобализациа апроцесс аан еиуеиԥшым ацивилизациақәа еиднаҳәалеит, XIX ашәышықәса зегьы иалагӡаны ицоз европатәи аҳра шьақәнарӷәӷәеит. Аҿиара ду роуит аҭҵаарадырреи, амедицинеи, атехнологиеи, ахәаахәҭреи, уи иалнаршеит адунеитә економика аԥҵара, аԥсҭазаара аҩаӡареи ахаҭабзиареи акыр рышьҭыхра; уи нас адунеи ауааԥсыра ирласны реизҳара ахылҿиааит. Иара убри аамҭазы XX ашәышықәсазы аҭҵаарадырреи атехникеи рыҿиара ҩ-дунеитә еибашьрак зыхҟьаз, аглобалтә иадертә еибашьра ашәарҭара еиқәзырхо акы акәны иҟалеит.

XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауаатәыҩса акосмостә ҵакыра рнапаҿы аагара иалагеит, уи хацыркын [[космическая программа СССР|СССР раԥхьатәи амҩанызеи]] раԥхьатәи акосмонавт Иури Гагарини рдәықәҵарала, иара убас ЕАА астронавтцәа Амзахь аԥырҩцәа рышьҭрақәа рыла. Иҿыцӡоу аамҭазы ирласны атехнологиақәа рыҿиара, адунеи аарыхреи ауааԥсыра рхыԥхьаӡареи реизҳара иацнаҵоит; ауаҩытәыҩса ирҿиаратә усура аныррала аԥсабара аԥхасҭахара еиҳахоит.

Ауаатәыҩса рҭоурых ҭырҵаауеит академиатә маҭәарқәа жәпакы, аҭоурыхтә ҭҵаарадырра, археологиа, абызшәадырра, антропологиа, агенетика налаҵаны.

Аилкаара" азеиԥш ҭоурых "ахархәара амоуп аҭоурыхтә ҭҵаарадырреи аҭоурых арҵара апрактикеи рҿы аилкаара "адунеизегьтәи аҭоурых" асиноним аҳасабала, иара убас (Урыстәыла, Германиа уҳәа атәылақәа жәпакы рҿы) аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҭоурых аганахь ала. Зегьы еицырзеиԥшу ҭоурыхуп ҳәа азҳәазар алшоит акультура, аҭҵаарадырра, атехника, мамзаргьы урҭ хаз игоу русхкқәа рыҿиара аҭоурых ганрацәала ахҳәаа, иаагозар, алитература, аҟазара, акино, архитектура, амузыка, атехника, аҳәынҭқарра, азиндырра.

## Аҭоурыхԥхьатәи аамҭа

*Ихадароу астатиа: **Аԥхьаӡатәи ауаажәларра
### Апалеолит аамҭа

*Ихадароу астатиа: **Апалеолит
Амитохондриалтә популиациатә генетика ашьаҭала, ажәларқәа зааӡатәи рахгара ахсаала. Ахыцқәа шықәсала ақәра адырбоит.
Иахьатәи "Homo sapiens" дцәырҵит Африка апалеолит аамҭазы (ажә.-абырзен. παλαιός – «ажәытәтәи», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы ажәытә хаҳәтә шәышықәса ауаҩы акраамҭатәи иеволиуциа ашьҭахь, уи аҭҵаарадырра ишьақәнарӷәӷәеит агенетикатә дыррақәеи адгьыл иҵоу аԥсыбаҩқәа рыҭҵаареи рышьаҭала. Ауаа зхылҵыз, иаагозар "Homo erectus" миллион шықәса инеиԥынкыланы имариоу амыругақәа рхы иадырхәон, аха ишнеи-шнеиуаз урҭ акыр иуадаҩхо иалагеит. Абызшәа ацәырҵрагьы ҟалеит апалеолит аамҭазы еиԥшшәа, ҵасқәак рцәырҵра еиԥш, инеиԥынкыланы аԥсцәа рыжрагьы налаҵаны.

Аҭоурых ҟалаанӡатәи аҟазара ацәырҵра раԥхьатәи аҷыдарақәагьы цәырҵит ари аамҭазы.

Апалеолит аамҭаз ауаа зегьы шәарацаҩцәан, еизгаҩцәан, уи еиҳарак аиҭаҵра, амҩасратә ԥсҭазаашьа иаҵанакуан.

Иахьатәи ауаҩы Африкантәи аҵаа иамкуа Европеи Азиеи аҵакыраҭыԥқәа рыла адгьыл ирласны дахаҵәеит. Ауаатәыҩса Аҩадатәи Америкеи Океаниеи ирласны ралаҵәара ҟалеит аҵаара ихьшәоу аамҭа иаднакыло аҳауа аамҭазы, иахьазы иаҩцам арегионқәа рысасдкылара даара ианԥкыз. Аҵааршәыратәи аамҭа анҵәамҭазы (12 000 шықәса раҟара раԥхьа) ауаҩы аҵаа иамкуа адгьыл аҵакырақәа шамахамзар зегьы рҿы дынхеит.

Ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа даара ишмаҷызгьы, уеизгьы џьара-џьара асоциалтә еихшара цәырҵит, Австралиа ашьагәыҭуаа «рымҩа дуқәа» реиԥш ихароу аилазаарақәа рыбжьара аимадарақәа ҟалар алшо иалагеит.

Аҵыхәтәаны ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа реиҳарак ҿиеит, ма ақыҭанхамҩа еибаркыра дуқәа ирыхәлабгеит. Адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи рахь ииамсыз убарҭ аилазаарақәа ма иҭахеит, ма рҽыԥхьакны иаанхеит, адунеи инахароу арегионқәа рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоу ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи рхылҵшьҭра хәыҷқәа реиԥш.

### Амезолит аамҭа

*Ихадароу астатиа: **Амезолит
Мезолит (ажә.-бырз. μέσος – «абжьаратә» и λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы абжьарахаҳәтәи ашәышықәса – апалеолити анеолити ирыбжьагӡаны ауаатәыҩсеи атехнологиақәеи рыҿиара аамҭа.

Амезолит алагеит аҵааршәыра аамҭа анхыркәшаха, 10 000 шықәса раҟара раԥхьа, инҵәеит ақыҭанхамҩа аамҭа алаларала (арыцхәқәа еиԥшым агеографиатә регион зеиԥшроу еиԥш). Мрагылара Ааигәа еиԥш иҟоу ҵакырақәак рҿы ақыҭанхамҩа аҿиара иалагахьан аҵааршәыра анҵәамҭазы, дара рзы амезолит аамҭа кьаҿхеит, шамахамзар иузгәамҭо иҟалеит. Аҵааршәыра анырра маҷны измоу аҵакырақәа рҿы зны-зынла атермин «аепипалеолит» еиҳа еиӷьаршьоит.

Аҵыхәтәантәи аҵааршәыра аамҭазы еиҳа аекологиатә нырра зауз арегионқәа зқьышықәсала ицоз амезолит аамҭа акырӡа ирныԥшуан. Аҩадатәи Европа ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа, аҳауа ԥхарра аамҭазы, рыфатә ахыҵхырҭа аӡмах ҭыԥ беиақәа рыла аизҳазыӷьара рылшон. Ас еиԥш аҭагылазаашьақәа ицәырырагеит маглемозеии азильтәи акультуреи реиԥш иҟоу аматериалтә культурақәа рмаҭәарқәа рҿы еиқәырхаз ауаа рыԥсҭазаашьа ҷыда. Арҭ аҭагылазаашьақәа, ишакәхалак Аҩадатәи Европа анеолит ааира аҿҳәара инахеит 4000 шықәса ҳ. ҟ.

Ари аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа хыԥхьаӡарала имаҷуп, иԥсаҟьоуп, лассы-лассы агәамсамеизакырҭақәа рыла иԥкуп.

Ақыҭанхамҩатә усуразы еиҳа аҭыԥ анаҭахха, ари апроцесс алагар ахьалшоз заатәи анеолит аҿы шакәызгьы, абна ҭыԥқәа рҿы ицәырҵит абнадахара раԥхьатәи аҷыдарақәа,.

Амезолит аҵакырақәа реиҳарак рҿы ашьанҵа мыруга хәыҷқәа – амикролитқәеи амикроҟыгақәеи азҷыдароуп. Аԥсыӡкыгатә маҭәахәқәеи, нада-аада аҿы змоу ахаҳә еихеи амҿлыхқәеи, анышь хәыҷқәеи ахыцқәеи реиԥш иҟоу ҵакыраҭыԥқәак рҿы ауп иахьырбаз. Африка раԥхьаӡа акәны ицәырҵыз арҭ атехнологиақәа азильтәи акультура иадырҳәалоит. Анаҩс урҭ Европа ирылаҵәеит, иҟалап Испаниеи Португалиеи иберо-мавритантәи ркультуреи, иара убас Палестина кебартәи акультуреи рыла акәзар. Ари атехнологиа ихьыԥшым аартрагьы мап узацәкуам.

### Анеолит аамҭа

*Ихадароу астатиа: **Анеолит
Анеолит (ажә.-бырз. νέος – «иҿыцу», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы ахаҳәтә шәышықәса ҿыц, ахаҳәтә шәышықәса ахыркәшаратә етап аан илаҟәӡоу атехнологиатәи асоциалтәи ҿиара иаамҭан. 10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ианалага, анеолит иацын заатәи ақыҭақәа, ақыҭанхамҩа аҿиара, аԥстәқәа рыҩнытәра.

Аҭоурыхҭҵааҩцәа гәыԥҩык «ақыҭанхамҩатә (анеолиттә) револиуциа» ҳәа изышьҭоу аиҭакра ду ҟалеит инықәырԥшшәа 10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ауаҩы ақыҭанхамҩа инапаҿы ианааига. Раԥхьа ақыҭанхамҩа рнапы аларкуа иалагеит Мрагылара Ааигәа ауааԥсыра 9500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.ҳера ҟалаанӡа. 7-тәи азқьышықәса ҳ.ҟ. азы ақыҭанхамҩа аҽарҭбааит Инда акаршәраҿы, 6-тәи азы – Ажәытәӡатәи Мысра, 5-тәи азы– Китаи. 2700 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа ақыҭанхамҩа Мезоамерика инеит.

Аҭҵааҩцәа рылаԥш абжьарашәышықәсазтәи арегион барақьаҭқәа рҿы аҽеизакра рыҽшазыршәогьы, Аладатәии Аҩадатәии Америка, Мрагыларатәи Азиа, Абжьаратәи Азиа археологиатә ԥшаахқәа изладырбо ала, ақыҭанхамҩатә системақәа еиуеиԥшым аҵиаақәеи аԥстәқәеи рхы иархәаны џьара-џьара даара еиԥшны иҿиар алшон.

Абжьаратәи Мрагылара ақыҭанхамҩаҿы анаҩстәи аҽышьҭыхра зыдҳәалоу еиҿкаау аӡықәҭәара аиҿкаареи 5500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа иҷыдоу аусуратә мчы ахархәара алагареи роуп. Ақыҭанхамҩатә еиланхарҭақәа абри аамҭа азынӡа ахаҳәтә мыругақәа ирыхьԥшын. Ашьҭахь, ақыҭанхамҩеи аибашьреи ирызку амаҭәахәқәа рзы, аџьази аихеи ахаҳә наскьаргеит: Евразиа абҩатәи аџьази мыругақәа, арԥшӡагақәа, абџьар идыру акы акәны иҟалеит 3000 шықәса ҳ. ҟ. Аџьаз ашьҭахь, Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын, Абжьаратәи Мрагылара, Китаи аихатә мыругақәеи абџьари раамҭа ианылеит.

Америкатәи ахылҵшьҭрақәа чавин акультура ҟалаанӡа аихатәы мыругақәа рымамзар акәхарын (IX ашәышықәса ҳ. ҟ.). Мочик аихатәы бџьари, аҳәызбақәеи, ачысмаҭәеи роухьан. Аметаллқәа рыла иӷарыз аинкцәагьы Чимор анырга инаркны, ианеиҵаха аихатәы хқәа змаз акәаҭанқәа рыман. Перу археологиатә ҭҵаарақәа рхыркәшара ишацәыхароугьы, шамахамзар "кипу" зегьы (аинкцәа рхы иадырхәо аиқәҳәаларҭатә ҩыра аформала аинформациа анҵаразы ахархәагақәа) испаниатәи аконкистадорцәа Перу ампыҵахалараан ирблит ҳәа ишыԥхьаӡоугьы, археологцәақәак излазгәарҭо ала, аџыр Европа иаартхаанӡа ара ироур алшон.

Заатәи ацивилизациақәа иргарахеит Китаи иҟоу Хуанхе акаршәра, Египет Иҟоу Нил акаршәра, Индостан адгьылбжьахабжаҿы иҟоу Инда акаршәра реиԥш иҟоу аӡиасқәа рыԥсҭақәа. Иара убри аан Австралиа ашьагәыҭуааи аладатәи Африка Абушменцәеи реиԥш иҟаз инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларқәак ааигәанӡа ақыҭанхамҩа рнапы алакымызт.

1800 шықәса ҳ. ҟ. ауаатәыҩса реиҳараҩык хазы иҟаз аҳәынҭқаррақәа иртәымызт. Аҵарауаа атермин «абшьҭра» арҭ ауаа ахьынхоз аилазаарақәа рыхкы азы ахархәара аҭатәума ҳәа ргәаанагарақәа еиқәшәом. Европаа аколонизациа иалагаанӡа, адунеи аиҳарак «ахылҵшьҭрақәа» рҵакыраҭыԥқәа ракәын. Аӡра ашәарҭара ианҭагыла, Европеи егьырҭ аҭыԥқәеи рҿы ахылҵшьҭратә еилазаарақәа ҳәынҭқаррақәаны рҽеиҭаркит, мамзаргьы иҟоу аҳәынҭқаррақәа анақәла ашьҭахь. Иаагозар: маркоманнаа, Польша, Литва. Касситааи манчжурааи реиԥш иҟаз хылҵшьҭрақәак аҳәынҭқаррақәа рнапаҿы иааргеит, иагьрыхәлабгеит.

Ақыҭанхамҩа иалнаршеит иуадаҩу аилазаарақәа – ацивилизациақәа рцәырҵра. Ицәырҵит раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәеи аџьармыкьақәеи. Атехнологиақәа, ауааи аԥсабареи реинырра алшареи, атранспорти акоммуникациақәеи рырҿиареи дырҭбааит.

Аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык анеолит аамҭа инаркны иуадаҩу адинхаҵаратә культқәа рышьақәгылара иашьклаԥшуеит. Ари аамҭазы адинхаҵаратә дунеихәаԥшышьақәа Жәҩантәи ан, Жәҩантәи аб, Амра, Амза нцәахәқәаны рымҵахырхәара акәын (шәахә. иара убас "Амра акульт"). Аԥшьаҭыԥқәа еиӷьхон, ишнеи-шнеиуаз аныхаԥааҩцәеи аныхаԥааҩ ҳәсақәеи, егьырҭ ачынуааи имариам аиерархиа змоу уахәаматә усҳәарҭақәаны иҟалеит. Анеолит иазҷыдаран антропоморфтә нцәахәқәа рымҵахырхәара агәазыҳәара.

Ҳара ҳҟынӡа иааӡаз, 3100 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа рзы иаԥҵаз, ижәытәӡатәиу рҿиамҭақәаны, мысратәи адинхаҵаратәи нырцәытәи алитературақәа ракәны иҟоуп "Апирамидақәа ртекстқәа».

## Ажәытә дунеи

*Ихадароу астатиа: **Ажәытә дунеи
### Аҳәынҭқарреи ацивилизациеи

*Ихадароу астатиа: **Аҳәынҭқарра
Ақыҭанхамҩатә револиуциа акыр аиҭакрақәа ахылҿиааит. Уи иалнаршеит, аамҭа цацыԥхьаӡа, ҳәынҭқаррақәаны ишьақәгылаз ауааԥсыра рыржәпара,. Атермин «аҳәынҭқарра» аҳәаақәҵақәа рацәоуп. Макс Вебери Норберт Елиаси аҳәынҭқарра ҳәаақәырҵоит иалкаау агеографиатә ҵакыраҿы амчра закәанла ахархәаразы амонополиа змоу ауаа реиҿкаара аҳасабала.

Аҳәаақәа аҳәынҭқаррақәа ирыкәшоит. Иналукааша ҿырԥштәуп 6700 км инареиҳаны зҽеиҵызхыз, III ашәышықәса ҳ. ҟ. раԥхьаӡа акәны китаитәи аҭӡы ду аҩадантәи амҩасцәа рқәыларақәа рацәыхьчаразы идыргылаз. Уи нахыс иара изныкымкәа аҽеиҭанакхьан, еиҵыҵхьан.
Раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәа цәырҵит Месопотамиа, Ажәытәӡатәи Мысра, Ажәытә Индиа 4-тәи азқьышықәса анҵәамҭеи – 3-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы Месопотамиа ицәырҵит акымкәа- ҩбамкәа ақалақь-ҳәынҭқаррақәа. Китаи аҳәынҭқарра цәырҵит 3-тәи азқьышықәса анҵәамҭеи 2-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы.

Аҳәынҭқарра ишаԥу еиԥш амч закәанла ахархәаразы ихымԥадатәиу ар аҭахуп. Ар ракәзар, уи иадгыло абиурократиада иҟалаӡом.

Мҽхакы ҭбаала аибашьрақәа мҩаԥысуан Абжьаратәи Мрагылара аҳәынҭқаррақәа рыбжьара. 1275 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа хеттааи мсырааи, аҳәынҭқаррабжьаратә ҭынчратә еиқәшаҳаҭрақәа рахьтә ижәытәӡатәиу Кадештәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит.

Аимпериақәа цәырҵуан иаԥну атәылаҿацәқәа (агегемониа) рыбжьара агәҭантәи ахылҵшьҭрақәа рсуверенитет ашьақәыргыларала, убас ицәырҵит адунеи аҿы раԥхьатәи Саргон Аккадски иимпериа Месопотамиа (аҳра иуан 2316-2261 шықәсқәа рзы ҳ. ҟ.), Арарат-Вансктәи аҳра (IX-VII ашәышықәсақәа ҳ. ҟ.), Новоассириатәи аимпериа (750-620 шықәса ҳ. ҟ.), Ахеменидаа рҳәынҭқарра (VI ашәышықәса ҳ. ҟ.), Мауриев иимпериа (IV ашәышықәса ҳ. ҟ.), Китаитәи аимпериа (III ашәышықәса ҳ. ҟ.), Тигран инапхгараан Ермантәыла Ду аимпериа II (I  ашәышықәса ҳ. ҟ.), Римтәи аимпериа (I ашәышықәса ҳ. ҟ.).

Аимпериақәа ринтересқәа еиҿаҳауан, иаагозар VIII ашәышықәсазы еиԥш, Араб халифати (Испаниа инаркны Иранынӡа напхгара зуаз) Тан адинастиа Китаитәи аимпериеи (Синьцзиан инаркны Кореианӡа напхгара зуаз) жәашықәсала Азиа Хада ахылаԥшразы ианықәԥоз.

Иааныркыло аҵакыраҿы иреиҳау империаны иҟалеит Амонголтә (XIII ашәышықәсазы). Абри аамҭазы Европеи, Азиеи, Аҩадатәи Африкеи руааԥсыра реиҳараҩык аҳәынҭқаррақәа иртәын. Аҳәынҭқаррақәа ыҟан Мексикеи Аладатәи Америка мраҭашәаратәи ахәҭеи рҿы. Аҳәынҭқаррақәа еиҳа-еиҳа аҵакыраҭыԥқәеи ауааԥсыреи хылаԥшра рырҭон. Аӡәгьы иитәым аҵыхәтәантәи аҵакыраҭыԥқәа, уаҩ дахьықәнымхо Антарктида аламҵакәа, Берлинтәи аиқәшаҳаҭрала аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит (1878 шықәса).

### Ақалақьқәеи ахәаахәҭреи

*Ихадароу астатиа: **Ақалақь
Ақыҭанхамҩа иаԥнаҵеит, иагьалнаршеит афатә мыцхә аиқәырхара, уи ишиашоу афатә аалыҵқәа рҭыжьра знапы алакымыз ауаа ирыхәар алшон, иара раԥхьатәи ақалақьқәа рцәырҵра арҵысит. Урҭ, рхатәы қыҭанхамҩатә аарыхра рымамкәа, ахәаахәҭреи, амануфактурақәеи, аполитикатә мчреи рцентрқәа ракәхеит. Ақалақьқәа рыкәша-мыкәша иҟаз ақыҭақәа еилахәын, ақыҭанхамҩа аалыҵқәа рыхәлабгон, уи ацынхәрас анапҟазаратә тауарқәеи еиуеиԥшым арратә хьчарақәеи аарышьҭуан.

Ақалақьқәа рыҿиара, етимологиалагьы фактлагьы, ацивилизациақәа рнырра аизҳара иаҟарартәуан, убри аан рсоциалтәи рекономикатәи ҩаӡара шьҭыҵуан.

Шумерааи, ажәытәӡатәи Египети, Инда акаршәреи рцивилизациақәа убриаҟара еиԥшымызт, хымԥада, ихьыԥшымкәа ицәырҵит. Ари аамҭазы ақалақьқәа рҭахрақәа ирықәныҟәаны ицәырҵит аҩыреи ахәаахәҭра ҭбааи.

Китаи раԥхьатәи ақалақьтә еилазаарақәа цәырҵыр алшон 2500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа, аха археологцәа ишьақәдыргылаз раԥхьатәи ақалақьқәа цәырҵит Шан адинастиа аан. 2-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. ацивилизациақәа цәырҵит Крит, аматериктә Бырзентәыла, Ҭырқәтәыла агәҭа.

Америкатәи ацивилизациа дуқәа – Маиа, Моче, Наска-Цәырҵит Мезоамерикеи Перуи 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭазы.

Адунеи аҿы раԥхьаӡа акәны аԥараҿырпқәа рыԥҟара хацыркын 625 шықәса ҳ. ҟ. Лидиа (мраҭашәаратәи Анатоли иахьатәи Ҭырқәтәыла).

Ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын аҿы 4-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. .Раԥхьатәи инеиҵыху ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит 3-тәи азқьышықәсазы х . ҟ., Месопотамиа шумераа ажәытә индиатәи ацивилизациеи дареи ахәаахәҭра ианалага. Китаии Шьамтәылеи рыбжьара абырфын мҩа ду цәырҵит II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Азиа Хадеи Аџьамтә империеи рықалақьқәа арҭ ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭа дуқәа ракәхеит.

Финикиатәии ажәытә бырзентәии ацивилизациақәа адгьылбжьарамшынтә ӡҭарчы аҿы ахәаахәҭра-хырхарҭа змоу аимпериақәа аԥырҵеит 1-тәи азқьышықәса анҵәамҭазы 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭеи алагамҭеи рзы арабцәа аԥыжәара рыман Индиатәи аокеан, Мрагыларатәи Азиа, Сахара рыхәаахәҭратә маҩақәа рҿы. 1-тәи азқьышықәса анҵәамҭазы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭраҿы аԥыжәара рыман арабцәеи ауриацәеи. 2-тәи азқьышықәса алагамҭазы италиаа ари ароль ааныркылеит. Фламандтәии анемецтәии ақалақьқәа Аҩадатәи Европа ахәаахәҭратә мҩақәа ирыгәҭылсахеит. Ақалақь дуқәа зегьы ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭақәа рҿы иҿиеит.

### Адинхаҵареи афилософиеи

*Ихадароу астатиа: **Афилософиа аҭоурых
Афилософиатә хшыҩзцара ҿыцқәеи адинхаҵарақәеи цәырҵуан Мрагыларагьы Мраҭашәарагьы, аиҳаракгьы VI ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Убри аамҭазы адунеи аҿы иҿиеит адинхаҵарақәа рацәаны, иреиҳау иреиуахеит Индиа аиндуизми абуддизми, Џьамтәыла азороастризми. Аиудаизм аира авраам динхаҵарақәа хацнаркит.

Мрагыларахь афилософиатә хәыцра ашкол дуқәа цәырҵит, урҭ рыбжьара иахьатәи амшқәа рҟынӡа аԥыжәара рымоуп
китаитәи ахәыцыҩцәа. Инарҭбааны ирдыруеит адаосизм, алегизм, аконфуцианра, аҵыхәтәантәи атрадициа аԥыжәара аманы иаанхоит. Конфуциа ишьҭанеицәа аполитикатә мораль ишашьҭоу азакәан амч ала акәӡам, аҿырԥши атрадициақәеи рымч ала ауп.

Мраҭашәарахь ажәытә бырзен философиатә традициа ӡырган Платони Аристотельи рышколқәа рыла. Уи Европантәи Абжьаратәи Мрагыларахь инеит IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Александр Македониатәи импыҵахаларақәа раан.

### Ажәытәтәи ацивилизациақәа

*Ихадароу астатиа: **Ацивилизациа
Ашықәсԥхьаӡара ҿыц ҟалаанӡа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы Адгьылбжьаратә мшын, аӡиасқәа Ганг, Хуанхе аимпериақәа рзы иԥсабаратәу ҳәаақәаны иҟалеит.

Индиа Мауриев иимпериа Аладатәи Азиа аҩадатәи ахәҭаҿы аҳра ауан, убри аан Пандиев иимпериа –Индиа аладатәи ахәҭаҿы.

Китаи Цинь, Хан рдинастиақәа римпериатә дгьылқәа дырҭбааит аполитикатә еидкылареи, акоммуникациақәа реиӷьтәреи, аимператор У-ди аҳәынҭқарратә монополиақәа иаԥиҵақәаз рыла.

Мраҭашәарахь абырзенцәа иаԥырҵеит ацивилизациа, уи аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык ргәаанагарала ҳаамҭазтәи Мраҭашәаратәи ацивилизациазы ишьаҭарку культураны иҟалеит.

Шәышықәсақәак рышьҭахь, III ашәышықәсазы ҳ. ҟ. аурымқәа рҵакырақәа рырҭбаара иалагеит ампыҵахаларақәеи аколонизациеи рыла. Аимператор Август ихаан (I ашәышықәса анҵәамҭа ҳ. ҟ.) Адгьылбжьаратә мшын иаԥну адгьылқәа зегьы Рим хылаԥшра рнаҭон.

Аимпериа дуқәа аҵакырақәа арратә аннексиеи ақыҭанхамҩатә центрқәаны иҟалоз ихьчоу аиланхарҭақәа рышьақәыргылареи ирхьыԥшын. Аимпериақәа рышьақәыргыларала ишьақәгылаз азыҟашьатә дунеи жәларбжьаратәи ахәаахәҭра агәацԥыҳәара анаҭон; аиҳаракгьы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭратә мҩа дуқәа ҿиеит аеллинцәа раамҭазы.

Аимпериақәа ар дуқәеи абиурократиа хадеи рныҟәгара ахымԥадатәра иадҳәалоу азеиԥш проблемақәа ирықәшәеит. Арҭ ахарџьқәа еиҳарак анхаҩыжәлар ирықәын, убри аан адгьылмпыҵакыҩцәа дуқәа еизаку аусбарҭа ақәыӷәӷәара рҽацәхьаркыр рылшон.
Аварварцәа аҳәаақәа рышҟа рқәыларақәа аҩныҵҟатәи аилаҳара апроцессқәа дырццакит. Хан аимпериа атәылауаҩратә еибашьрахь ахы археит 220 шықәсазы ҳ. ҟ., уи римтәи ашәахтә аизгара азин анаҭеит, иара убри аамҭа инақәыршәаны аилаҳарагьы иалагеит.

Евразиа, Америка, Аҩадатәи Африка иаҩцамыз атҿылаҿацәқәа зегьы рҿы аимпериақәа реизҳареи реилаҳареи иаҿын.

## Абжьаратәи ашәышықәса

*Ихадароу астатиа: **Абжьаратәи ашәышықәсақәа
Шәышықәсала (II ашәышықәса ҳ. ҟ.) зҽеиҵызхыз Римтәи аимпериа маҷ-маҷ аилаҳара Мрагылара Ааигәа аҟынтәи мраҭашәарахь ақьырсианра аларҵәара иақәшәеит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериа германиатәи ахылҵшьҭрақәа ржәыларала икаҳаит цәыббра 4, 476 шықәсазы. Уи ацынхәрас ицәырҵит ишакәхалак акала Римтәи-акатоликатә уахәама иадҳәалоу еинышәашьа змам ҳәынҭқаррақәак. 1054 шықәсазы ауахәама Римтәи-акатоликатәи Аиашахаҵаратәи уахәаманы еихызшаз асхизм ҟалеит. Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын аҿы Римтәи аимпериа иаанхаз ахәҭа наҟ-наҟ Византиатәи империаны иҟалеит. Ашәышықәсақәа рнаҩс Мраҭашәаратәи Европа иԥку аидгыла аиҭашьақәыргылара алшеит 962 шықәсазы Иԥшьоу Римтәи аимпериа аԥҵарала, уахь иаҵанакуан иахьатәи Германиа, Италиа, Нидерланд, Бельгиа, Швеицариа, Австриа иахьрыҵаркуа ҳәынҭқаррақәак. Рацәак мҵыцкәа, 800 шықәсазы ицәырҵит Каролингтәи аимпериа, иахьатәи Франциа аҵакыраҿы, уи 843 шықәсанӡа иҟан. 1096 шықәсазы излагаз Аџьартә ныҟәарақәа мраҭашәаратәи аԥсылманцәа ирымпыҵархалаз Иԥшьоу адгьыл ахылаԥшра аиҭашьақәыргыларазы ҽазышәара маншәаламызт. 1346-1353 шықәсқәа рзы Европа ахьынӡанаӡааӡо иҵысит амырза чымазара, Аԥсра Еиқәаҵәа, Европа ауааԥсыра 30% инаркны 60% рҟынӡа рыԥсҭазаара ҿахызҵәаз,.1337 шықәсазы иалагеит Шәышықәсатәи аибашьра, уи мҩаԥысуан 1453 шықәсанӡа, иара арратә ус анырра ду анаҭеит. XVI ашәышықәсазы иалагеит амассатә динхаҵаратәи ауаажәларра – политикатәи ҵысра – Ауахәама ареформа азура иазырхоу Ареформациа, уи ахыҵхырҭахь ахынҳәра ҽыҵгас иҟаҵаны. Адинхаҵаратә аспектқәа рыдагьы Ареформациа иара убасгьы иаҵанакуан аполитикатә, аекономикатә, акультуратә аспектқәа.

Китаи адинастиақәагьы ирызҳауан, еилаҳауан. Мрагыларатәи Хан Адинастиа анкаҳа, Хаҳрак раамҭа анааи ашьҭахь аҩадантәи амҩасцәа рхылҵшьҭрақәа IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. аҵакыраҭыԥқәа рымпыҵахалара иалагеит, аҵыхәтәаны Аҩадатәи Китаи зегьы ргеит, аҳра ссақәа рацәаны ишьақәдыргылеит. Суи адинастиа Китаи еиднакылеит 581 шықәсазы, Тан Адинастиа анапхгара ашықәсқәа раан (618-907 шықәсқәа) Китаи аҩбатәи «ахьтәы шәышықәса»иалалеит. Китаи анхаҩыжәлар рхы иақәиҭын, раалыҵ рҭир рылшон, аӷьараҳәа аџьармыкьа иалахәхар рылшон. Ақыҭанхамҩа алҵшәа ҳаракын, китаитәи ауаажәларра ақалақь ԥсҭазаара радԥхьалара ҳаракын. Атәыла технологиала иҿиан, аҭыџь аҭыжьреи, апорштә хәыблқәа реиҿартәышьеи, ацҳа кнаҳақәа реибаркышьеи, акьыԥхь атехнологиеи компасқәа рыҟаҵареи амонополиақәа аман. Тан адинастиагьы еилаҳаит, аха шәышықәсабжа аилаҩынтра ашьҭахь Сун Адинастиа Ҩаԥхьа Китаи еиднакылеит 982 шықәсазы, амҩасцәа аҩадатәи римпериақәа рықәыӷәӷәара еиԥымҟьо иҟалаанӡа. Аҩадатәи Китаи Цинь Адинастиа иалаӡит 1141 шықәсазы, 1279 шықәсазы Амонголтә империа Китаи зегьы агеит, Евразиа шамахамзар зегьы еиԥш, агәҭантәии Мраҭашәаратәи Европеи, иара убас Иапониеи аламҵакәа.

Иара убри аан аҩадатәи Индиа аҳра ауан Гупта Аимпериа. Аладатәи Индиа ицәырҵит адравидцәа раҳра дуқәа хԥа: Черов, Чола, Пандиев аимпериа. Анаҩс иҟалаз аҭышәынтәалара аиндусцәа ркультура «ахьтәы шәышықәса» шыҟалаз адырра ҟанаҵеит (IV-V ашә. ҳ. ҟ.)

Амумиа Инка.
Мачу-Пикчу – «Иӡыз Инкцәа рықалақь» – зегь раасҭа еицырдыруа Инкцәа рцивилизациа иасимволны иҟалеит.
Иара убри аан Агәҭантәи Америка аилазаара ҭбаақәа аҿиара иалагеит, урҭ рахьтә еиҳа аҵакы змоу Мезоамерика иҟаз маиеи ацтекааи рцивилизациа ауп. ольмекаа рҿы ан культура маҷ-маҷ ианкаҳа, маиа ақалақь дуқәа – аҳәынҭқаррақәа рхыԥхьаӡареи рнырреи ирыцлон, ркультура Иукатани уи иаԥну атәылаҿацәқәеи зегьы ирылаҵәеит. Ацтекаа ихьшәоу римпериа ааигәа-сигәа иҟаз акультурақәа рыла иргылан тольтекаа реиԥш иҟоу рнапаҿы иааргаз ажәларқәа рныррала.

Аладатәи Америка XIV-XV ашәышықәсақәа рзы аинкцәа реизҳазыӷьара ҟалеит. Куско аҳҭнықалақь змаз аинкцәа римпериа, Андақәа зегьы ирылаҵәоз, технологиала ишәҭыкакаҷуан, иҿиан, еицырдыруеит аинкцәа рымҩатә система ссири ахаҳәеиқәҵаҩцәа рҟазара ҟаимаҭи.

VII ашәышықәсазы Аравиа ицәырҵыз аԥсылманрагьы аҭоурых аҿы амч дуқәа ируакхеит, адгылаҩцәа жәпакы инадыркны Абжьаратәи Мрагылара, Аҩадатәи Африка, Азиа Хада, Индиа, иахьатәи Индонезиа адәеиужьқәа рҿы империақәак рышьаҭаркра аҟынӡа амҩа ианысит.

Аҩада-Мрагыларатәи Африка: Нубиеи Ефиопиеи қьырсиантә анклавқәаны иаанхеит, уи аамҭазы аекватор аҩадахьала Африка егьи ахәҭа аԥсылманра аднакылеит. Аԥсылманра рыманы иааит раԥхьаӡа акәны Сахарантә ахәаахәҭра уақәгәыӷыртә иҟазҵаз атехнологиа ҿыцқәа. Ари ахәаахәҭра ашәахтәқәа рақәҵара Аҩадатәи Африкаҟа аизҳазыӷьара ааргеит, Сахель аҳрақәак рыҿиара алдыршеит.

Ари аамҭа Адунеизегьтәи аҭоурых аҿы иазгәаҭан атехнологиақәа ашьшьыҳәа, аха иҭышәынтәаланы рыҿиарала, акыр шәышықәсақәа зхызгаз аҽышькыли акәаҭан ҿы нарҳәы-аарҳәи реиԥш иҟоу акрызҵазкуа аԥҵамҭақәа рыла. Регионқәак рҿы иҟан, атехнологиатә ҿиара ццакы аамҭақәагьы. Иҟалап зегь реиҳа ихадоу – Адгьылбжьарамшын аҿы аеллинизм аамҭа акәзар, шәкыла атехнологиа ҿыцқәа анаартыз. Ас еиԥш апериодқәа ирышьҭанеиуан атехнологиатә каҳара, иаагозар, Римтәи аимпериа акаҳараан, анаҩс заатәи Абжьарашәышықәсақәа раан.

## Аамҭа ҿыц

*Ихадароу астатиа: **Аамҭа ҿыц
Акьыԥхьгазы анбанҟәара ашрифт аԥҵара 1450 шықәсазы Германиа ажурнал «Лайф» азқьышықәса иреиҳаӡоу ахҭысқәа шәкы рахьтә ахҭыс №1 ҳәа хьӡыс ианаҭеит. Хәшьарақәак рыла, 1455 шықәсазы икьыԥхьыз раԥхьатәи "Абиблиа" анҭыҵ ашьҭахь, 50 шықәса инареиҵаха, 9 млн инареиҳаны ашәҟәқәа ҭыжьын.
Ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа шамахамзар зегьы рыкәша-мыкәша аҭагылазаашьақәа акыр иԥыркуан. Аџьа алҵшәа лаҟәны иаанхон, аҳауатә ҽыԥсахрақәа идырмарион аекономикатә еизҳазыӷьарақәеи аиҵахарақәеи, ацивилизациақәа аҿиареи аилаҳареи рзаазгоз. Римтәи Аимпериа аахыс XVI ашәышықәсанӡа адунеи абжьаратәи аԥсҭазаара аҩаӡара 10% илаҟәит, аиҳаракгьы аекономикатә аганахьала ааха аиуит Мрагылара Ааигәа Арегион.

Аха 1500 шықәса инарзынаԥшуа адунеизегьтәи аҭоурых аҿы зхаҭабзиара ҳараку аиҭакра ҟалеит. Ахәаахәҭра иарҿиаз атехнологиатә ԥыжәареи абзазареи хәыҷы-хәыҷла алшарақәа рырҭбаара ахылҿиааит. XVI ашәышықәса акыр шагыз цивилизациақәак ишьақәдыргылеит иҿиоу аилазаарақәа. Ажәытә бырзенцәеи аурымқәеи иҿиоу аԥаратә економика адгылара змоу, афинанстә џьармыкьақәеи ахатә мал азини змоу, иҿиоу ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа шьақәдыргылеит,. Арҭ аинститутқәа акапитал иааиԥмырҟьаӡакәа аизгареи аџьа алҵшәа аизҳареи рзы аҭагылазаашьақәа аԥырҵеит. Хәшьарақәак рыла, Римтәи аимпериа еиҳа иҿиоу арегионқәа ируаку Римтәи Италиа уааԥсырала ахашәалахәы XVIII ашәышықәсазы иҿиаз аекономикақәа аиԥш зеиԥшу рырбага иаҿырԥшын, Македониа (иахьатәи Бырзентәыла) II ашәышықәса аԥсҭазаара аҩаӡара арбагақәа рҟынӡа ианнеи XIX ашәышықәсазы ауп. Аклассикатә цивилизациақәа еиӷьны иҿиаз ррегионқәа еиҳа ақалақь ԥсҭазаара иадԥхьалан, иҿыцӡоу аҭоурых заатәи аамҭазтәи регионқәак раасҭа. Аха арҭ ацивилизациақәа хәыҷы-хәыҷла аилаҳара иалагеит, иқәӡааит, уи зыхҟьаз амзызқәа аҭоурыхҭҵааҩцәа иахьа уажәраанӡагьы еимаркуеит.

Азныказы XIV ашәышықәсазы излагаз европатәи Аиҭарҿиара адунеитә ҭҵаарадырратә еихьӡарақәа
«реиҭаартра», Европа аекономикатәи асоциалтәи шьҭыҵра акәын. Аиҭарҿиара ицәырнагеит адунеи «адырра бзиа» азыҟазаашьа акультура, анаҩс агуманизми, аҭҵаарадырратә револиуциеи, аҵыхәтәан ааглыхратә револиуциа аиҭакра дуқәеи рахь икылнагеит. Аха XVII ашәышықәсазы аҭҵаарадырратә револиуциа атехнологиақәа иаразнак анырра рнаҭомызт; XVIII ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа апрактикатә қәԥшылараҿы инарҭбааны ахархәара ианалага.

Европа XVIII ашәышықәса азбжазы иахьҿиаз амзызқәа ҩба ракәын иамаз: анаплакра акультуреи атлантикатәи ахәаахәҭра (атәцәа рыҭирагьы налаҵаны) иарҿиаз абзазареи. Ҭоурыхҭҵааҩцәақәак 1750 шықәсазы Китаи еиҳа иҿиаз араионқәа рҿы аџьа алҵшәа евроатлантикатәи аекономика ишақәшәац иақәшәон ҳәа ианышьақәдыргылоз аамҭазы, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа Енгас Меддисон иеиԥш агәаанагара рымоуп, Мраҭашәаратәи Европа аӡәыцыԥхьаӡа иусура алҵшәа, Абжьарашәышықәсазы уи егьырҭ арегионқәа рҿы инагӡаны иақәшәо арбага иаԥнагеит ҳәа.

Мона Лиза, Леонардо да Винчи. Аиҭарҿиареи аҿыханҵеи ааидкыланы раамҭа иаҵанакуа, зегь реиҳа еицырдыруа аҩымҭақәа ируакуп.
Абжьарашәышықәсақәа анхыркәшаха, Европа егьырҭ ацивилизациақәа изреиҳахаз, ааглыхратә револиуциа ԥсадгьылны изыҟалаз, адунеи аҿы аԥыжәара аго изалагаз аилыркаарақәа рацәоуп. Макс Вебер ишьақәирӷәӷәоит европатәи аусуцәа рпротестанттә етика иахҟьоит ҳәа, уи иара игәаанагарала егьырҭ раасҭа рҽазҵәылхны, еиҳаны аус днаруан. Даҽа социал-економикатә еилкаарак ари азҵаара адемографиа иаднаҳәалоит: Европа, аҭаацәара иаламлац адинмаҵзуҩцәа, аколониалтә мҳаџьырра, ааглыхратә центрқәа рҿы аԥсра ҳаракы, иааиԥмырҟьаӡакәа аибашьрақәа, аҭаацәара алалара ақәра ахыԥара азиатәи акультурақәа раасҭа ауааԥсыра реизҳара еиҳа иааннакылон. Аус зуша анапқәа разымхара аекономикатә технологиақәа рыҿиаразы ацҵатә хәыԥса аинвестициақәа аҭахын, иаагозар, аӡлагара, афабрика ахархәарала аарыхра, ахахареи асреи рыстанокқәа, фақьла арныҟәага, аидарамҩангара, изызҳауа ауааԥсыра фатәыла реиқәыршәара акәымкәа.

Аӡәырҩы иазырыԥхьаӡоит, Европа азы иҟазшьарбагоу ахақәиҭра аидеалқәа инарымаданы, европатәи ахатәтәреи зхы иақәиҭу аџьармыкьатә економикеи рзин аинститутқәа даҽаџьара аасҭа иӷәӷәан ҳәа. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аҵарауаа, даагозар Кеннет Померанц, ари аҩыза агәаанагара иаҿагылоит, европатәи аихьӡарақәа инеиԥынкыланы иахьыладырҟәыз азы адунеитә ҭоурых аревизиатә знеишьа акритика шазыруагьы.

Европа агеографиагьы ароль ду нанагӡар алшон. Абжьаратәи Мрагылара, Индиа, Китаи ашьхақәа рыкәыршоуп, аха урҭ аԥынгылақәа рнаҩс иҟоу аҵакырақәа акыр акаршәрақәа рымоуп. Пиренеиа, Альпа, Апеннина, Карпаты уҳәа ашьхатә системақәа рҿаԥхьа Европа иахысуеит, уи адагьы аконтинент аҩадатәи амшынқәа рыла еихшоуп. Урҭ Европа Агәҭантәи Азиантәи ампыҵахалаҩцәа рацәыхьчарақәак алдыршеит. Абџьар ашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа амҩасцәа арратә дунеихәаԥшышьала Евразиатәи аконтинент аперифериа аграртә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҳра руан, аҩадатәи Индиа акаршәрақәа, мамзаргьы Китаи акаршәрақәа ирықәлозар, раанкылара залыршахомызт. Ас еиԥш иҟаз ақәыларақәа лассы-лассы ихырҵәаган. Аԥсылманра ахьтәы шәышықәса нҵәеит амонголцәа Багдад анеимырҵәа 1258 шықәса рзы, Индиеи Китаии аамҭа-аамҭала ақәыларақәа ирықәшәон, Урыстәыла акыр шәышықәса аҭаҭар-монголтә тәра имапыҵакын. Агәҭантәи Азиа «агәы» логистикала еиҳа иацәыхароу агәҭантәи Мраҭашәаратәи Европа ас еиԥш иҟоу ашәарҭарақәа рзы еиҳа иуашәшәырамхеит.

Агеографиагьы акрызҵазкуа агеополитикатә еиԥшымзаарақәа ирыцхраауан. Рҭоурых аиҳарак Китаии, Индиеи, Абжьаратәи Мрагылареи еидкылан арҭ аҳәынҭқаррақәа рыкәша-мыкәша иҟаз ашьхақәеи ацәҳәырақәеи рҟынӡа инаӡоз аԥыжәара змаз мчы заҵәык ала. 1600 шықәсазы Османтәи аимпериа Абжьаратәи Мрагылара шамахамзар зегьы хылаԥшра анаҭон, Мин адинастиа Китаи напхгара анаҭон, Могол Дуқәа римпериа Индиа анырра ааннакылон. Ус акәымкәа, Европа есымша аиҳара еибашьуаз ҳәынҭқаррақәак рыла еихшан. Паневропатәи аимпериақәа, Римтәи аимпериа аламҵакәа, ишаацәырҵыз еиԥш, хара имгакәа аилаҳарахь рхы дырхеит.

Лассы-лассы ирҳәоит европатәи ақәҿиара ахыҵхырҭақәа ируакын европатәи аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аиндаҭлара ӷәӷәа ҳәа. Егьырҭ арегионқәа рҿы аҭышәынтәалара лассы-лассы аҿиара аасҭа ихадаз приоритетын. Китаи мшынтә ҳәынҭқаррак аҳасабала аҿиара аанкылан Мин адинастиа аан амшынтә хәаахәҭра азин аҟамҵарала. Европа аполитикатә еилибамкаарақәа ирыхҟьаны ас еиԥш акомплекстә ԥкыра залыршахомызт; ари аҩыза ӡбамҭа здызкылаз аҳәынҭқарра иаразнак аконкурентцәа ирыҵахон.

Европа аҳаракра хымԥада акрызҵазкуа даҽа географиатә факторын Адгьылбжьаратә мшын, уи зқьышықәсала амшынтә мҩаду аҳасабала аус ауан, атауарқәеи, ауааи, аидеиақәеи, аартрақәеи реимдара иацхраауан.

Европа иаҷыданы атропикатә тәылақәа рҿы иахьагьы инарҭбааны ахархәара рымоуп ауааи, урҭ рыԥстәқәеи, рылаҵарақәеи рымчи ргәабзиареи ҵыкәкәо, атропикатә чымазарақәеи апаразитқәеи. Урҭ апрогресс иаԥырхагоу асоциал-еиԥҟьаратә факторуп.

### Европа аҿиара

Васко да Гама XV ашәышықәса анҵәамҭа – XVI ашәышықәса алагамҭазы аҳаскьын лаҳалаҳақәа рзы Индиаҟа иныҟәара.
*Ихадароу астатиа: **Агеографиатә аартра дуқәа
XIV ашәышықәсазы Италиеи, анаҩс Европа зегьи Аиҭарҿиара аамҭа ааит. Ҳаамҭазтәи ҵарауаақәак азҵаара ықәдыргылоит: аҟазареи агуманизм аидеиақәеи реизҳазыӷьара аҭҵаарадырраа ахәарҭа азаанагаҵәҟьама, мамзаргьы араб культурақәеи европатәи акультурақәеи еизгоу рдыррақәа реилалара акраҵанакма ҳәа. Ихадоу аартрақәа ируакхеит аӷбақәа рыҟаҵара, араб хкәакьтәии европатәии аԥра иашақәа еилаԥсаны измаз раԥҵара. Дара Атлантикатәи аокеан шәарҭарада ахысра зылшо раԥхьатәи ӷбақәаны иҟалеит. Анавигациа аганахьала акрызҵазкуа аус адуларақәа инарываргыланы ари атехнологиа Христофор Колумб илнаршеит 1492 шықәсазы Атлантикатәи аокеан дахысны Африкеи Евразиеи Америка раԥшьра.

Ари ахҭыс аконтинентқәа рыхԥагьы рзы адраматә хҟьаԥҟьақәа аман. Европаа иааргеит америкаа ахаангьы изықәымшәацыз авирустә чымазарақәа. Урҭ рӷьырак ҭахеит ихырҵәагоу аымазара ҿкқәа жәпакы ирыхҟьаны. Европаа аҽқәеи, аџыри, абџьари рхы иархәаны атехнологиатә ԥыжәара рыман, ацтекааи аинкцәеи рҳәынҭқаррақәеи, иара убас нхыҵ америкатәи акультурақәеи риааираҿы ирыцхраашаз.

Ахьи аресурсқәеи ауаа рыдгьыл гәакьақәа ааныжьны Европантәи Америкаҟа ахҵәара иаднаԥхьалон. Аусуратә мчы аизырҳаразы аколониа ҿыцқәа рҿы Африкантәи атәцәа жәпаҩыла рҭагалара иалагеит. Дук мырҵыкәа Америка ицәырҵит расазаҵәыктәи ажәлар – атәцәа. Мраҭашәаратәи Африка акәзар, африкагәҭантәи ажәларқәа рымаҵ адырураҿы аизҳазыӷьара зауз, Атәцәа рыԥшаҳәаҿы ҳәа изышьҭаз аҭыԥ аҿы, аҳәынҭқаррақәа жәпакы цәырҵит.

*Санта Мариа аԥырсал аҿы*. Асахьаҭыхҩы Андрис ван Ертвельт, 1628 шықәса инарзынаԥшуа. Христофор Колумб зегьы еицырдыруа иԥра ӷба ду.
Европа амшын ампыҵахалараҿы, аконтинент агеографиа инақәыршәаны, рлагала еиҳа иҵаҵӷәыркуп агаҿа ҳәынҭқаррақәа: Португалиа, Испаниа, Англиа, Франциа, Нидерланды. Португалиатәии Испаниатәии аимпериақәа раԥхьа аԥыжәара змаз мпыҵахалаҩцәан, анырра иахыҵхырҭан, аха дук мырҵыкәа еиҳа аҩадатәи Англыз, Афранцыз, Голландиатәи Атлантика аԥыжәара рго иалагеит. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы иҟалаз аибашьрақәа акыр, Наполеон иеибашьрақәа кульминациас ирыман, Британиа ду шьақәгылеит адгьыл зегьы зымҽхазкыз раԥхьатәи адунеитә ҳәынҭқаррак аҳасабала, уи ақәыԥшылара аԥшьбатәи ахәҭак аҟынӡа напхгара аҭо (ари аамҭазы уи «Иҭамшәо амра аимпериа» ҳәа ахьӡ аиуит).

Адмирал Чжен Хе иныҟәарақәа аанкылан амонголцәа анықәырца ашьҭахь ишьақәгылаз Мин адинастиаҟны. Зны-зынла «алагарҭатә капитализм» ҳәа изышьҭоу китаитәи ахәаахәҭратә револиуциагьы аанкылан. Мин адинастиа аҵыхәтәаны манчжураа ржәыларала икаҳаит, уи Цин адинастиа раԥхьа аҭынчреи аизҳазыӷьареи раамҭа ахнагеит, аха анаҩс Мраҭашәара ақәыларақәа ирылаӡит.

Америка анырга ашьҭахь дук мырҵыкәа европаагьы Азиа ажәларқәа атехнологиатә ԥыжәара шрымоу шьақәдырӷәӷәеит. XIX ашәышықәса алагамҭазы Британиа ду хылаԥшра анаҭон Аагьылбжьахабжа Индостан, Египет, Малаитәи адгьылбжьахабжа; афранцызцәа Индокитаи рнапаҿы иааргеит; аголландцәа Индонезиа рымпыҵархалеит. Британиаагьы аҳра руан аԥхьаӡатәи ауаԥшьтә хылҵшьҭрақәа ахьынхоз ҵакырақәак рҿы, Австралиа, Зеландиа Ҿыц, Аладатәи Африка налаҵаны; хыԥхьаӡара рацәала британиатәи аколонистцәа Америкаҟа еиԥш уахь ахҵәара иалагеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы европатәи аҳәынҭқаррақәа Африка иаанхаз аҵакырақәа «ршеит».

Аҵаралашара аамҭа ҳәа зыхьӡырҵаз Европа ари аамҭа аҭҵаарадырратә револиуциахь икылнагеит, уи ауаҩы адунеи азы игәаанагарақәа аԥсахит, ааглыхратә револиуциа – адунеитә економика аҽеиҭакра ду алыршахеит. Ааглыхратә револиуциа ахы акит Британиа ду аарыхра аиҿкаара ахкы ҿыц – афабрикатә (шәахә. иара убас "Амануфактура") ахархәара ианалага, ԥымкрадатәи аарыхреи амеханизациеи уаанӡа аасҭа еицеиԥшны рхархәаразы меигӡарахда зхарџьқәа маҷу аамҭалатәи аџьатәи тауарқәа рҭыжьра алыршаразы.

XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, Америкатәи Франциатәи ареволиуциақәа раан, Аҵаралашара аамҭа иахьатәи адемократиақәа рыҟаларахь инанагеит. Адемократиақәа реизҳара адунеи аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәеи аԥсҭазаара ахаҭабзиареи анырра ду рнаҭеит. Ааглыхратә револиуциа амҩаԥысраан адунеитә економика, арацәа, аихамҩа, аӷбақәа реиԥш иҟаз атранспорт хкы ҿыцқәа шьаҭас измаз қәҿиарала адунеи еизааигәартәуан. Ус шакәугьы ааглыхратә ҟьашьреи аԥсабара аԥхасҭахареи акырӡа еиҳахеит, амцеи ацивилизациақәеи анцәырҵ инаркны.

## Иҿыцӡоу аамҭа

Антанта атәылақәеи (аиаҵәа ԥштәы) Ԥшь-Еидгылак (апатырқал ԥштәы) рыбжьара Актәи адунеизегьтәи аибашьра 4 империак рықәӡаарахь икылнагеит: Германиатәи, Урыстәылатәи, Османтәи, Австро-Венгриатәи.
*Ихадароу астатиа: **Иҿыцӡоу аамҭа
XX ашәышықәса Актәии Аҩбатәии адунеизегьтәи ихырҵәагоу аибашьрақәа инарымаданы адунеи аҿы европатәи аԥыжәара аилаҳара, иара убас ЕАА-и СССР-и рыбжьара аибашьра хьшәашәа алагара ацын. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга ашьҭахь еиҿкаан Еиду амилаҭқәа реиҿкаара амилаҭқәа реимакқәа рыӡбареи ԥхьаҟатәи аибашьрақәа раԥырҟәҟәаареи алшап ҳәа нагӡашьа змам гәыӷрала, аха ас еиԥш иҟоу аиҿкаарагьы зеиӷьыҟам адунеиеиҿкаара агәҭакқәа азынамыгӡеит. 1991 шықәсазы Асовет Еидгыла еилаҳаит, ЕАА аштатқәа рхала иааныжьны, «аҳәынҭқарра ду» ҳәа атитул змоу ҳәынҭқаррак аҳасабала (ицәырҵит ахырхарҭа «Пакс Американа»).

Ашәышықәса ицәырнагеит еиуеиԥшым аполитикатә хырхарҭа змоу асоветтә идеологиа ӷәӷәақәа. Актәи, 1917 шықәса ашьҭахь Асовет Еидгылаҿы аҳәынҭқарратә ҩаӡараҿы ирыдыркылаз – акоммунизм, аҽарҭбааит 1945 шықәса ашьҭахь Агәҭантәи Европа, Иугославиа, Болгариа, Румыниа, Албаниа, Аҩадатәи Кореиа, Виетнам; 1949 шықәсазы Китаи; 1950-1960-тәи ашықәсқәа рзы – ахԥатәи адунеи атәылақәа жәпакы рҿы. Амилитаристтә фашизм нырцәтәи анаӡаратәи аидеологиа 1920-1930-тәи ашықәсқәа рзы ишьақәнаргылеит Италиа, Германиа, Иапониа, Испаниа хылаԥшра рызҭоз адиктатортә режимқәа; арӷьарахьтәи адиктатура шьақәгылеит Португалиа Салазар ихаан.

1945 шықәсазы ЕАА аштатқәа Иапониа иаҿагыланы раԥхьаӡа акәны рхы иадырхәаз аиадертә бџьар ацәырҵра Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра хнаркәшеит, аибашьра хьшәашәа алагара иазҳәахеит.
Арҭ аиҭакрақәа зеиԥш ыҟам амҽхакреи аҭарцәреи реибашьрақәа ирыдҳәалан. Актәи адунеизегьтәи аибашьра ажәытә европатәи аимпериақәеи амонархиақәеи рацәаны еиланарбгеит, Франциеи Британиа дуи арԥсыҽит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра, аҵыхәтәаны, Европа амилитаристтә диктатурақәа реиҳарак еиланарбгеит, акоммунизм Мрагыларатәии Агәҭантәии Европаҟа, иара убас Азиаҟа ԥхьаҟа иагеит. Иароуп аибашьра хьшәашәахь иназгазгьы – Еиду Аштатқәеи, Асовет Еидгылеи, урҭ ирыдгыло алиансқәеи ҩынҩажәа шықәса реиҿагыларахь. Ауаатәыҩсеи иреиҳау аԥсҭазааратә формақәеи зегьы аиадертә бџьар ақәхра ашәарҭара иҭадыргылеит. Аиадертә ҳәынҭқаррақәа ашәарҭарақәа еилыркааит, аиҳаракгьы, адунеи аиадертә еибашьра иазааигәазтәыз, 1962 шықәсазы Карибтәи акризис ашьҭахь. Ари аҩыза аибашьра ҟалашьа амам ҳәа иахәаԥшуан, ишиашоу аибашьра ацынхәрас имҩаԥысуан идыру абџьар хкқәа рыла еиқәыршәоу ахԥатәи адунеи атәылақәа рыбзоурала бжьаратәла аибашьра. Арратә шәарҭарақәа рҭакс тәылақәак рҿы ицәырҵит 1960-тәи ашықәсқәа рзы еицырдыруа аҿар рконтркультура.

1991 шықәсазы адунеи шаҳаҭс иазыҟалеит Асовет Еидгыла аилаҳара, уи ашьҭахь уаанӡатәи ареспубликақәа рыхәҭак Урыстәылеи дареи ишьақәдыргылеит ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа реиҩызарақәа, егьырҭ асовет мчра ашьҭахьтәи республикақәак рыхқәа Мраҭашәаратәи Европеи Европатәи Аидгылеи рганахь идырхеит.

Акоммунисттә ҳәынҭқаррақәа реилаҳара маҷк иагханы акапиталисттә дунеи ианыԥшит XX ашәышықәса анҵәамҭазтәи зых иақәиҭу ахәаахәҭра арццакреи «аглобализациеи» раҳасабала, уи ЕАА Китаи аҿаԥхьа иақәыз ауал азнарҳаит; америкатәи ааглыхрақәа рхатәы усуцәа ирԥырхаганы зыхә мариоу аусуратә мчы змоу атәылақәа рахь иианагеит (аутсорсинг). Иазҳаит ЕАА аштатқәа рыдәныҟатәи рыҩныҵҟатәи ҳәынҭқарратә уалԥшьа, адунеи аҿы ари атәыла аекономикеи, адипломатиатәи, агеополитикатәи ҭагылазаашьа рзы бзиарак иазҳәамыз.

Иара убри ашәышықәса, атехнологиаҿы уаҩы иимбац апрогресс аанагеит, ақәранҵыра акырӡа иазҳаит, ауаатәыҩса реиҳараҩык рзы аԥсҭазаара астандартқәа шьҭнахит. Адунеитә економика арацәа аҟынтәи анефт ахь ииасит. Акоммуникациатәи атранспорттәи технологиа ҿыцқәа адунеи иаҳа «иҭшәаны» иҟарҵеит. Атехнологиатә ҿиарагьы аԥсабара аҟьашьраҿы алагала ҟанаҵеит. Анефт адунеитә ҭаҵәахқәа рҵыкәкәара иахьазааигәахо азы (жәашықәсақәак иреиҳамкәа иазхоит ҳәа иԥхьаӡоуп), имаҷхоз аресурсқәа ратуразы аиндаҭлара, Абжьаратәи Мрагылареи егьырҭ регионқәаки рҿы, акраамҭатәи аимакқәа арӷыӷкит.

Адунеи аҿы, Асовет Еидгыла раԥхьатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза аусура иахьаланаргаз, ауаатәыҩса рзы акосмостә аамҭа ахы акра иазҳәахеит
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа аинформациеи аглобализациеи ираамҭахеит: ахәаахәҭратәи акультуратәи еиҭныԥсахлара ӷәӷәала ишьҭыҵит; акосмос аҭҵаарақәа Амра асистема аҳәаақәа ирҭыҵит; ДНК аструктура аартын, антибиотикқәа аԥҵан, генетикала зҽеиҭазкыз ацәеижьқәа аус рыдулан, ауаҩи егьырҭ аԥстәқәеи ргеном асеквенециа азура, ачымазарақәа рацәаны рыхәышәтәра аганахьала ашьаҿеихгаразы агәыӷрақәа адырҳәалоит. Уажәы есышықәса икьыԥхьхо аҭҵаарадырратә статиақәа рхыԥхьаӡара 1900 шықәсанӡа икьыԥхьу рзеиԥш хыԥхьаӡара акыр иаԥнагоит, ес-15 шықәса инарзынаԥшуа ҩынтә еиҳахоит. Аҵара змоу ауааԥсыра рыхәҭа аизҳара иаҿуп. Убри инаваргыланы, аглобалтә уаажәларратә џьатә фонд аҿы, ақыҭанхамҩатә аарыхра знапы алакра зықәшәаз ауаажәларра рыхәҭа акыр аиҵахара иаҿуп.

Иара убри аамҭазы ицәырҵит нкылашьа змам аглобалтә шәарҭарақәа идырццакуа ауаатәыҩса рҭоурых аиаӡаара: аиадертә бџьарқәа рыларҵәара, аԥхарратә еффект уҳәа аԥсабара аилабгара аформақәа, аԥсабаратә ресурсқәа рҵыкәкәара иахҟьо жәларбжьаратәи аимакқәа, ирласны ирылаҵәо ачымазара ҿкқәа (иаагозар, ВИЧ), аҵыхәтәан Адгьыл иазааигәаны иԥыруа астероидқәеи акометақәеи ршәарҭара.

XX ашәышықәса анҵәамҭеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы еиҳа-еиҳа еихьыԥшу адунеи азеиԥш мчқәа рыла мацара аԥырҟәҟәаара зылшо ашәарҭара иақәшәеит. Ҵарауаақәак уи ацивилизациа апланетартә фазахь аиасра иадырҳәалоит. Еиҳа-еиҳа адунеи ма иӡроуп, ма акны еиқәхароуп ҳәа гәаанагарахоит. Уи ус шакәу агәра унаргоит Штерн жьҭаарамза 30, 2006 шықәсазы иҭижьыз, аглобалтә ԥхарреи аҳауа ирласны аҽыԥсахрақәеи ашәарҭара ишҭагылоу азы агәҽанҵара ҟазҵо аҳасабырба. Ашәарҭарақәа рҭоурыхтә еибарххараҿы ҭыԥк иҭагӡоу аҩныҵҟатәи аиҿагыларақәеи жәларбжьаратәи аимакқәеи наскьагахоит ауаатәыҩса зегьы ирзеиԥшу ашәарҭарала – ауаатәыҩсеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи рглобалтә конфликтқәа рыла.

Ус шакәугьы, 2020 шықәсазы адунеи зегьы 2019 шықәса ԥхынҷкәынмзазы ицәырҵыз аҿкчымазара [[Коронавирусная инфекция COVID-19|COVID-19]] алаҵәара аҿагылара иалагоит. ААА адыррақәа рыла авирус раԥхьатәи ацәырҵра азгәаҭан китаитәи ақалақь Ухань, ашьҭахь, шықәсыбжак еиҵамкәа авирус Адгьыл аконтинентқәа зегьы ирылаҵәеит.

Иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара аилабгареи аматериалтәи аенергетикатәи ресурсқәа рҵыкәкәареи аглобалтә шәарҭара адунеи зықәшәаз раԥхьатәи аматериал-енергетикатә кризисмызт. Уаанӡатәи руак аԥшьган Британиа абнадахара, аиха арҭәараан ихымԥадатәиу амҿрацәа аҭыжьразы абнақәа рыԥҟара иахҟьаны. Убри акризис, XIX ашәышықәсазы ааглыхратә револиуциа алагара иацхрааз, арацәа аус адулара апроцесс аартрахь икылнагеит.

XXI ашәышықәса алагамҭазы адунеи «ԥхьаҟатәи атехнологиақәа» раԥҵара ашәхымс илагылеит, иалыршахеит андроидқәа, аԥырҩы дызҭам амашьынақәа, 3D-принтерқәа уҳәа апроектқәа рхархәара.

## Азгәаҭақәа

## Алитература

* Всеобщая история // Восьмеричный путь — Германцы [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 55. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
* Всемирная история : в 13 т. / Гл. ред. Е. Жуков, С. Тихвинский ; АН СССР. — М. : Госполитиздат, 1955—1983.
* Всемирная история в 13 т. / Гл. ред. Бадак А. Н. и др. Мн.: Харвест, М.:АСТ., 1999—2002.
* История человечества: в 8 т./ ЮНЕСКО. 2003—2005.
* Всемирная история: В 6 т.(7 кн.) / гл. ред. А. О. Чубарьян; Институт всеобщей истории РАН. — М.: Наука, 2011—2018.