# Алитература

Синаитәи азакәанеидкыла
Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада
1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит.
**Алитература** (алаҭ. lit(t)eratura, - *иҩу*, *lit(t)era* - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.

## Аилкаара аҳәаақәа ирызкны

Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа асахьаркыратә литература ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, аромантизм аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. Гесиод иҩымҭа «Теогониа», мамзаргьы Лукрециус иҩымҭа «Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә аҭҵааратә трактатқәеи адинхаҵара-мифологиатә хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы аепикатә поемақәа (Гомер иепикатә поемақәа «Илиада», ма Вергили иҩымҭа «Енеида») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, 1820-тәи ашықәсқәа рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон Карамзин иҩымҭа «Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых» («История Государства Российского»), Николаи Тургенев «Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа» («Опыт теории налогов»), аурыс проза иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.

Ус шакәугьы, алитература иамоуп амилаҭтә культурақәеи ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.

* Алитература иаҵанакуеит автортә текстқәа (анонимтәқәагьы, даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, аенциклопедиа аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. автор изин) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, афольклортә: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз ашәҟәыҩҩы ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, Афанасиев иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын (XIX-тәи ашәышықәса аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, XX-тәи ашәышықәсазы иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку ажәабжьҳәаҩцәа иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу ашәақәа афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, Џьамбул иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз Зоиеи Александри Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы Фрида Вигдоро лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы ибызшәа иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам асинтетикатәи асинкретикатәи текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. Ашәа ма аопера рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа апоет ииҩхьаз атекст азы акомпозитор ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха XX-тәи ашәышықәсазы ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, Лоренс Стерн иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (аматематикатә, ахимиатә, афизикатә литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — Сент-Екзиупери илакә «Апринц хәыҷы» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.

Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «Илиада», «Одиссеи»: иҟалап аҩ-поемак равтор Гомер имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит. Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.

Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.

* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа шәҟәыҩҩцәаны, ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, Сент-Екзиупери 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «Апринц хәыҷи» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла

ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит 1820-тәи ашықәсқәа рзы алитературатә еилазаара "Арзамас" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - Виачеслав Курицыни Алексеи Паршьикови рышәҟәеимадара, Сергеи Есенин имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит аинтернет аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо асаитқәа рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог Пьер Бурдиеи уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.

## Алитература ахкқәа хадақәа

Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: Гегель ма Рассел реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи афилософиатә литература шьаҭас иазышьҭоу Платон иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, Есхил идрамақәа). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, Даниел Дефо иҩымҭа «Робинзон Крузо ихҭысқәа» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа ахәыҷтәы литература аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, апублицистикатә ҷыдарақәа зныԥшуа памфлетны ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи абиблиотекақәеи рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу абиблиотека-библоиграфиатә классификациа асистема.

### Асахьаркыратә литература

*Ихадароу астатиа: **Асахьаркыратә литература
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) абызшәа ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо аҟазара хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (амузыка, аҿыханҵа) мамзаргьы уи инаваргыланы (атеатр, акино, ашәа) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи атекст хкқәа: афилософиатә, апублицистикатә, аҭҵаарадырратә уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит автор дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам афольклортә ҩымҭақәа иреиԥшым.

*Иаҵшьны ахәаԥшра:* Аепос, Апроза, Алирика, Адрама (алитература ахкы), Аессе, Ахәыҷтәы литература, Еиҭагоу алитература.

### Адокументалтә проза

Адокументалтә проза – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа рбиографиақәа, хҭысқәак рҭоурыхқәа, атәылаҭҵааратә хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.

### Амемуартә литература

Амемуарқәа — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.

### Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература

*Ихадароу астатиа: **Аҭҵаарадырратә литература
Аҭҵаарадырратә литература – ​​аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп. Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.

Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит Иреиҳау аттестациатә комиссиа (ВАК). Аҭҵаарадырратә литература хымԥада арецензиа азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.

Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.

### Аилыркаагатә литература

Брокгауз ижәар (1910)
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:

* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа ажәарқәа, еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау аилыркаагақәа (иаҳҳәап, амедицинатә еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы асимптомқәа рҟазшьа инарықәыршәаны);
* Аенциклопедиақәа — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.

Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи аилыркаарақәеи, иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп Асовет Еидгыла аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау аидеологиа рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы асоциолизми акоммунизми ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.

### Арҵагатә литература

Арҵагатә литература еиҳарак арҵага шәҟәқәеи аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, аиҟарарақәа рҳасабразы, ма ааҭгыларатә дыргақәа ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари апрагматикатә уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.

### Атехникатә литература

Атехникатә литература — атехникеи аарыхреи русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, апатентқәа).

### Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература

*Ихадароу астатиа: **Ахалаҿиара иазку алитература
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.

Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.

## Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи

Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: анапылаҩыра, ашәҟәы, акомпиутертә фаил амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит ацивилизациатә револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз Гутенберг. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә автор игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: аудиошәҟәи акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.

## Шәахәаԥш иара убас

### Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература

* Австралиатәи алитература
* Азербаиџьан литература
* Аерман литература
* Абелорус литература
* Бельгиатәи алитература
* Абенгал литература
* Аболгар литература
* Бразилиатәи литература
* Британиатәи алитература
	+ Англыз литература
	+ Шотландиатәи алитература
* Авенгр литература
* Авепс литература
* Ақырҭуа литература
* Абырзен литература
	+ Ажәытә бырзен литература
* Адат литература
* Ауриа литература
* Израильтәи алитература
* Индиатәи алитература
* Ирландиатәи алитература
* Аисланд литература
* Аиспан литература
* Аиталиан литература
* Аҟазах литература
* Канадатәи алитература
* Акитаи литература
* ЕАШ рлитература
* Алитовтә литература
* Агерман литература
* Анидерландтә литература
* Анорвег литература
* Аџьам литература
* Аполиак литература
* Апортугал литература
* Римтәи алитература
* Арумын литература
* Аурыс литература
	+ Ажәытә аурыс литература
* Асерб литература
* Аҭаҭар литература
* Атибет литература
* Аукраин литература
* Афинн литература
* Ачех литература
* Ашведтә литература
* Аестон литература
* Ефиопиатәи алитература

### Ахронологиа

* Антикатә литература
* Абжьарашәышықәсатәи литература
* Аиҭарҿиара аепоха алитература
* Амодернизм алитература
* Апостмодернизм алитература

### Егьырҭ

* Аелектронтә шәҟәы
* Аелектронтә библиотека
* Аҳатә литература
* Атипографика

## Азгәаҭақәа

## Алитература

* *Бахтин М. М.* Эстетика словесного творчества. — М.: Искусство, 1986.
* *Гадамер Г.-Г.* Актуальность прекрасного. — М., 1991.
* *Корман Б. О.* Избранные труды по теории и истории литературы. — Ижевск, 1992.
* *Рикёр П.* Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике. — М., 1995.
* *Хайдеггер М.* Бытие и время. — М., 1997.
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. R. Warning. München: 1975
* Iser W. Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976

## Азхьарԥшқәа

* Алитература в *Open Encyclopedia Project*