# Аԥсуаа

Аԥсуа ақәгылаҩцәа Лыхны-Агәы аҿы.
**Аԥсуаа**, **Аԥсацәа** (абжьуаа рцәажәашьа аҟнытә), **Аԥсуақәа, Аԥсоуаа, Аԥсауаа** (Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа рцәажәашьа аҟнытә, абаз. Апс(ы)уаква [аԥс(ы)уақәа], ажәытәтәи аԥсшәала: аԥса́раа, аԥсаа; аҭыр. аbhazlar; abazalar, ақырҭ. აფხაზები) — аԥсуа-едыгьа бызшәақәа ргәыԥ иаҵанкуа мраҭашәаратә Кавказ аҿы иҟоу ауаажәлар. Аԥсны инхоит (50% раҟара атәыла ауааԥсыра) усгьы Ҭырқәтәыла, Урыстәыла, Шьамтәылеи Иорданиеи аԥсышәала ицәажәоит

## Ауааԥсыра

* Ҭырқәтәыла: 250 000–600 000
* Аԥсны Аҳәынҭқарра: ~127 000 (Ауааԥсыра Ашәҟәы Рыҵара Аԥсныҟны 2018)
* Шьамтәыла: 10 000–30 000
* Мсыр: 15 000
* Урыстәыла: 11 000
* Германиа: 5 100
* Иорданиа: ~4 000
* Қырҭтәыла: ~4 000
* Украина: 1 458

## Аетноним

Раԥхьаӡа акәны аԥсуа хылҵшьҭрақәа ирыдҳәалоу аетнонимқәа цәырҵуа иалагеит ҳиера ҟалаанӡа II-тәи азқьышықәса анҵәамҭазы. Ассириатәи аҳ Тиглатпаласар I-тәи иҟаиҵаз анҵамҭаҿы (XI-тәи ашәышәықәса алагамҭа) далацәажәоит аетнонимқәа "абешла". Аҵарауаа ишырыԥхьаӡо ала, аетнонимқәа "абешла", "аԥшьилаа", "аԥсилаа", "аԥсуаа" шьаҭас ауп ирымоу. Иара абри аҵыхәтантәи ауп аԥсуа иахьагьы рхазы хьӡыс - етноним ирымоу. Ҳәарада, аетноним "аԥсуаа" урҭ жәларык иаҳасаб ала рышьақәгыла иадҳәалоуп.

Антикатәи аамҭазы авторцәа аӡәырҩы иахьатәи Аԥсны иахьаҵанакуаз иахгәарҭон абарҭ ахьӡқәа - аетнонимқәа: колхаа, гениохаа, аԥсилаа, абазгаа, мысымианаа, саныгаа.

Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы, аԥсуаа жәларык раҳасабала ианышьақәгыла, урҭ ргәылацәа рыҟнытә еидызкылоз ахьыӡқәагьы роуа иалагеит. Убас византиаа абасгаа "абасгаа" ҳәа ирышьҭан, ақырҭтқәа - "аԥхази", аерманцәа - "аԥхази", аурысқәа - "обезы", "абазы", адыгаа - "азега", аублаақәа - "басхыг/ азӷа" ҳәа. Иахьанӡагьы аҭырқәцәа аԥсуаа хылҵшьҭрақәа "абаза" ҳәа ирышьҭоуп, арабқәа рыҟны зыӡбахә ҳамоу аетноним "абаза" аԥсуаа иреиуоу аӡәырҩы жәлас ишьҭыхны ирымоуп, иара убри алагьы ретникатә хдырра еиқәдырхәоит.

Ԥыҭҩык "абаза", "аԥхаз", "аԥсуа" зхылҿиааз етнонимк ауп ҳәа, насгьы дара шьаҭас ирымоу "ԥс", "бз" роуп ҳәагьы рҳәоит.

Шьоукы аҭҵааҩцәа ахьӡ „аԥсуа“ агәызҩаратә ажәа „аԥсы“ иалҵуеит ҳәа ирҳәоит. Егьырҭ аҭҵааҩцәа "ԥсы" аелемент еиҿырԥшоит аӡыи аӡиасеи реиԥш, "аԥсуаа" урҭ етимологиала еиҭаргоит "аӡы иаԥну ауаа", мамзаргьы "аӡы (амшын) аԥшаҳәаҿы инхо ауаа" (Инал-иԥа, 1971. Даҟь.377). Излашьақәыргылоу ала, аԥсуа-едыгьа бызшәақәа рыҟны (аԥсышәаҿгьы) "(а)ԥсы" иаанагон "аӡы" ҳәа ауп, "бзы" аубых бызшәалагь "аӡы" иаанагоит. Дара абарҭ ажәашьагәыҭқәа рылоуп излашьақәгыло Амшын Еиқәа аԥшаҳәааҟынтәи ирацәаӡаны иахьанӡагьы иаҳԥыло агидронимқәа - аӡиасқәа рыхьӡқәагьы. Аԥсны анҭыҵ - Акамԥсыс, Ариԥса, Дуабзу, Туаԥсе, Суԥса, насгьы Аԥсны иаҳԥыло: Гәымԥсы, Ааԥсы, Хыԥсы, Бзыԥ, Лашԥсы, Ҳашԥсы, Ԥсоу уб. иҵ.

## Етнографиатә гәыԥқәа

Аԥсуа аҭауадцәа реизара
Аԥсуаа жәытә-натә аахыс ишон быжь-гәыԥкны:

* Асаӡуақәа — иахьатәи аамҭазы инхоит Ҭырқәтәылеи Аҿариеи. Амхаџьырра аԥхьа инхон Аԥсны амраҭашәарач, аӡиасқәа Шәаҽеи Гагреи рыбжьара.
* Бзыԥаа — Гагреи Шьыкәареи аӡиасқәа рыбжьара инхоит. Гәдоуҭа араион еиҳарак иуааԥсыроуп. Ирацәаны инхоит Ҭырқтәылагьы.
* Гәымаа — агәҭанҭәи Аԥсны ишьагәыҭу ауааԥсыра. Рыззегьы ирылырҵеит Ҭырқтәыла.
* Абжьыуаа — Ахәри Кәыдрыи рыбжьара инхоит. Очамчыра араион еиҳарак иуааԥсыроуп.
* Амырзаҟанаа — Самырзаҟан ишьагәыҭу ауааԥсыра.
* Далаа-Ҵабалаа — амхаџьырра аԥхьа инхон Кәыдры аханы.
* Ԥсҳәаа- — амхаџьырра аԥхьа инхон ԥсоу Бзыԥеи рханқәа рыбжьара.\*
* Аҳҷыԥсаа
* Аибӷа

## Еицырдыруа аԥсуаа

* Владислав Арӡынба
* Рауф Орбаи
* Дырмит Гәлиа
* Али беи
* Баграт Шьынқәба
* Нестор Лакоба
* Хареиддин Паша