Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1873

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XVIII · **XIX** · XX
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1870 · 1871 · 1872  **1873** 1874 · 1875 · 1876
 |

**1873 (зқьы аашәи хынҩажәи жәаха) шықәса** — иулиантәи амзар 1873-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# Рашәарамза 6

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  <<
 | **Рашәарамза** |  >>
 |
| Ашә
 | Аҩ
 | Ах
 | Аԥ
 | Ахә
 | Ас
 | Амҽ
 |
| 1
 | 2
 | 3
 | 4
 | 5
 | 6
 | 7
 |
| 8
 | 9
 | 10
 | 11
 | 12
 | 13
 | 14
 |
| 15
 | 16
 | 17
 | 18
 | 19
 | 20
 | 21
 |
| 22
 | 23
 | 24
 | 25
 | 26
 | 27
 | 28
 |
| 29
 | 30
 |  |  |  |  |  |
|  |  |
| **2026** |

**Рашәарамза́ 6** (Рашәарамза́ фба́), *Иу́н 6*, *Рашәара́ 6* — григориантәи амзар 157 тәи амш (158 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 208 мшы.

## Ахҭысқәа

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит

|  |
| --- |
| * Ажьырныҳәамза
* Жәабранмза
* Хәажәкырамза
* Мшаԥымза
* Лаҵарамза
* Рашәарамза
* Ԥхынгәымза
* Нанҳәамза
* Цәыббрамза
* Жьҭаарамза
* Абҵарамза
* Ԥхынҷкәынмза
 |
# Ақырҭуа бызшәа

**Ақырҭуа бызшәа**, **Ақырҭшәа** (ақырҭ. ქართული ენა) — ақарҭвел бызшәа, Қырҭтәыла ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп.

Ақырҭуа бызшәа амш — мшаԥымза 14.

*Акодқәа*

ISO 639-1:**ka**
ISO 639-2:**geo (B) kat (T)**
ISO 639-3:**kat**
## Ақырҭуа алфавит

| алфавит | ауникод | ахьӡ | атранслитерациа | аԥсуа еквивалент
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ა | U+10D0 | ан | A a | А а
 |
| ბ | U+10D1 | бан | B b | Б б
 |
| გ | U+10D2 | ган | G g | Г г
 |
| დ | U+10D3 | дон | D d | Д д
 |
| ე | U+10D4 | ен | E e | E е
 |
| ვ | U+10D5 | вин | V v | В в
 |
| ზ | U+10D6 | зен | Z z | З з
 |
| თ | U+10D7 | ҭан | T t | Ҭ ҭ
 |
| ი | U+10D8 | ин | I i | И и (абжьыҟа)
 |
| კ | U+10D9 | кан | K’ k’ | К к
 |
| ლ | U+10DA | лас | L l | Л л
 |
| მ | U+10DB | ман | M m | М м
 |
| ნ | U+10DC | нар | N n | Н н
 |
| ო | U+10DD | он | O o | О о
 |
| პ | U+10DE | пар | P’ p’ | П п
 |
| ჟ | U+10DF | жьар | Zh zh | Жь жь
 |
| რ | U+10E0 | рае | R r | Р р
 |
| ს | U+10E1 | сан | S s | С с
 |
| ტ | U+10E2 | тан | T’ T’ | Т т
 |
| უ | U+10E3 | ун | U u | У у (абжьыҟа)
 |
| ფ | U+10E4 | ԥар | P p | ԥ ԥ
 |
| ქ | U+10E5 | қар | K k | Қ қ
 |
| ღ | U+10E6 | ӷан | Gh gh | Ӷ ӷ
 |
| ყ | U+10E7 | ҟар | Q’ q’ | Ҟ ҟ
 |
| შ | U+10E8 | шьин | Sh sh | Шь шь
 |
| ჩ | U+10E9 | чин | Ch ch | Ч ч
 |
| ც | U+10EA | цан | Ts ts | Ц ц
 |
| ძ | U+10EB | ӡил | Dz dz | Ӡ ӡ
 |
| წ | U+10EC | ҵил | Ts’ ts’ | Ҵ ҵ
 |
| ჭ | U+10ED | ҷар | Ch’ ch’ | Ҷ ҷ
 |
| ხ | U+10EE | хан | Kh kh | Х х
 |
| ჯ | U+10EF | џьан | J j | Џь џь
 |
| ჰ | U+10F0 | ҳае | H h | Ҳ ҳ
 |

## Шәахә. иара убас

* Ақырҭуа Авикипедиа

## Ахьарԥшқәа
# Краснодар

Ақалақь| Краснодар |
| --- |
| Краснодар |
|  |
| Атәыла |  Урыстәыла |
| Аҩнуҵҟатәи аиҩшара | Западный округ, Карасунский округ, Прикубанский округ, Центральный округ |
| Акоординатқәа | 45°2′ ҩ. ҭ., 38°59′ мг. н. |
| Анапхгаҩы | Евгений Михайлович Наумов |
| Ашьақәгылара | 1793 ш. |
| Ақәӡара | 339,31 км² |
| Ацентр агдыра | 25 м |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
3403,6 ҩык / км² |
| Асааҭтә зона | Московское время UTC+3:00 |
| Ателефон код | 861 |
| Аԥошьҭатә анҵарба | 350000–350999 |
| Аофициалтә cаит |  |
| Еишьцәахаз ақалақьқәа | Карлсруэ, Харбин, Феррара, Таллахасси, Бургас, Нанси, Вельс, Аҟәа, Ларнака Ереван |
|  |
| **CommonsКраснодар** |

**Краснодар** – Урыстәыла ақалақь.

## Азгәаҭақәа
# Англыз бызшәа

Англыз бызшәа
**Англы́з бызшәа́** (англ. English language)[iŋɡɫɪʃ]

Англыз бызшәа амш — мшаԥымза 24.

## Англыз алфавит

*Ихадароу астатиа: **Англыз алфавит

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a
 | B b
 | C c
 | D d
 | E e
 | F f
 | G g
 | H h
 | I i
 |
| J j
 | K k
 | L l
 | M m
 | N n
 | O o
 | P p
 | Q q
 | R r
 |
| S s
 | T t
 | U u
 | V v
 | W w
 | X x
 | Y y
 | Z z
 |  |

## Азгәаҭақәа
# Ԥсҳәы

Анхарҭаҭыԥ| Ԥсҳәы |
| --- |
|  |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Акоординатқәа | 43°23′27″ ҩ. ҭ., 40°48′55″ мг. н. |
| Ацентр агдыра | 760 м |
| Асааҭтә зона | UTC+3:00 |
|  |
| **CommonsԤсҳәы** |

**Ԥсҳәы** (ақырҭ. ფსხუ) — Аԥсны ашьхатә қыҭа Аҟәа араион аҿы.

## Шәахә. иара убас

* Верещагин Сергей. Абхазия. 2004 - 2005.
# Акаԥа

Анхарҭаҭыԥ| Акаԥа |
| --- |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Акоординатқәа | 43°4′29″ ҩ. ҭ., 41°5′19″ мг. н. |
|  |
| **CommonsАкаԥа** |

**Акаԥа** — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
# 2011

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | II · **III** · IV
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XX · **XXI** · XXII
 |
| **Ашықәсқәа:** | 2008 · 2009 · 2010  **2011** 2012 · 2013 · 2014
 |

**2011 (ҩнызқь жәеиза) шықәса** — иулиантәи амзар 2011-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# Ақырҭцәа

Ақырҭцәа
**Ақырҭцәа**, **Ақырҭқәа** (ақырҭ. ქართველები, [*қарҭвелеби*]) — мраҭашәаратә Кавказ аҿы ақарҭвел бызшәақәа ргәыԥ иаҵанаакуа ауаажәлар .

## Алитература

* Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
* Suny, R. G. (1994), The Making of the Georgian Nation, Indiana University Press
* Lang, D. M. (1966), The Georgians, Thames & Hudson
* Rayfield, D. (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
* Rapp, S. H. Jr. (2016) The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, Sam Houston State University, USA, Routledge
* Toumanoff, C. (1963) Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press
# Аукраинцәа

Аукраинцәа| аукр. українці |
| --- |
| Аукраинцәа |
| Ауааԥсыра ду ррегионқәа |
|  Украина |
| Абызшәақәа |
| аукраин бызшәа |
| Адин |
| ақьырсианра |

Аукраинцәа
**Аукраинцәа** (аукр. українці, [*украинцы*]) — амилаҭ.

## Ауааԥсыра

* Украина: 37 541 693-ҩык.
* Урыстәыла: 3 269 992-ҩык.
* Канада: 1 251 710-ҩык.
* Польша: 1 200 000-ҩык.
* ЕАА: 976 314-ҩык.
* Молдавиа: 442 000-ҩык.
* Ҟазахсҭан: 333 031-ҩык.
* Германиа: 272 000-ҩык.
* Узбеқьисҭан: 124 602-ҩык.
* Аԥсны Аҳәынҭқарра: 1755-ҩык.

## Еицардыруа аукраинцәа

* Владимир Зеленски
* Пиотр Порошенко
# Абырзенцәа

Абырзенцәа| абырз. Έλληνες |
| --- |
| Абырзенцәа (Украина) |
| Ауааԥсыра ду ррегионқәа |
|  Бырзентәыла,  Кипр |
| Абызшәақәа |
| абырзен бызшәа |
| Адин |
| ақьырсианра |

Абырзенцәа
**Абырзенцәа** (абырз. Έλληνες, [*эллинес*]) — амилаҭ.

## Ауааԥсыра

* Бырзентәыла: 9 903 268-ҩык.
* ЕАА: 3 000 000-ҩык.
* Кипр: 721 000-ҩык.
* Австралиа: 424 744-ҩык.
* Украина: ~91 000-ҩык.
* Урыстәыла: 85 640-ҩык.
* Арнауҭтәыла: 23 485-ҩык.
* Қырҭтәыла: 15 166-ҩык (без Аԥсны Аҳәынҭқарра).
* Аԥсны Аҳәынҭқарра: 1346-ҩык.

## Еицардыруа абырзенцәа

* Алеқсандр Македонски
* Диоген Синоптәи
# Агырцәа

Агырцәа| агыр. მარგალეფი |
| --- |
| Агырцәа |
| Ауааԥсыра ду ррегионқәа |
|  Қырҭтәыла,  Аԥсны Аҳәынҭқарра |
| Абызшәақәа |
| агыруа бызшәа, ақырҭуа бызшәа |
| Адин |
| ақьырсианра |
| Иадҳәалоу аетникатә гәыԥқәа |
| ашәануа, алаз  |

Агырцәа
**Агырцәа** (агыр. მარგალეფი, [*магралепи*], ақырҭ. მეგრელები, [*мегрелэби*]) — ақарҭвел амилаҭ.

## Ауааԥсыра

* Қырҭтәыла (Гыртәыла-Хыхьтәи Шәантәыла): ~368 000-ҩык.
* Аԥсны Аҳәынҭқарра: 3201-ҩык.
* Урыстәыла: 391-ҩык.

## Еицардыруа агырцәа

* Звиад Гамсахурдиа
* Лавренти Бериа
* Георги Данелиа
* Лео Бокериа
* Жиули Шартава
# Османтәи аимпериа

Аҭоурыхтә ҳәынҭқарра| Османтәи аимпериа |
| --- |
| دولت عالیه عثمانیه |
|  Османтәи аимпериа атерриториа ашәышықәсақәа рыла |
|
Абираҟ (1844–1922)

Агерб (1882–1922)

**Агимн:Адевиз:«دولت ابد مدت»* |
| Аҳҭнықалақь |
Сиогьуҭ
Бурса
Едирне
Константинополь
Дидимотихон

Сҭампыл  |
| Ашьақәгылара | ԥхынгәымза 29, 1299 ш., 1300 ш. |
| Аӡра | абҵарамза 17, 1922 ш. |
| Ақәӡара | 1 700 000 км² |
| Аофициалтә бызшәа | Османтәи аҭырқәа бызшәа |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 24 000 000 ҩык (1912 ш.) |
| Адин | суннитский ислам |
| Авалиута |
Ақче,
Аҭырқә қурушь,
Османлы лира,

Султани  |
| **CommonsОсмантәи аимпериа** |

**Османтәи аимпериа** мамзаргьы **Уасманлы** (осман. аҭыр. دولت عليه عثمانیه [Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye]), аҭоурыхтәи абызшәалагьы **Ҭырқәтәылатәи аимпериа** ҳәа изышьҭоу — Анатолиа иҟаз империалтә ҳәынҭқарран, 14-тәи ашәышықәса инаркны 20-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа Аҩада-мраҭашәаратәи Европа, Мраҭашәаратәи Азиа, Аҩадатәи Африка анапхгара аҵаҟа иҟаз.

## Ахархәара змоу алитература

* Атасои, Нурҳан; Раби, Џьулиан (1989). Petsopoulos, Yanni (ed.). *Iznik: The Pottery of Ottoman Turkey*. Alexandria Press. ISBN 978-0-500-97374-5.
* Блер, Шеила С.; Блум, Џьонатан М. (1995). *The Art and Architecture of Islam 1250-1800*. Yale University Press. ISBN 978-0-300-06465-0. Иархивтәоу аоригиналзы 2023-01-14 ахь. Ириашоу 2022-03-09 шықәсазы.
* Фрили, Џьон (2011). *A History of Ottoman Architecture*. WIT Press. ISBN 978-1-84564-506-9. Иархивтәоу аоригиналзы 2023-01-14 ахь. Ириашоу 2022-03-09 шықәсазы.
* Ицковиц, Норман (1980). *Ottoman Empire and Islamic Tradition*. ISBN 978-0-226-38806-9.
* Кинросс, Лорд (1979). *The Ottoman Centuries: the Rise and Fall of the Turkish Empire*. Harper Collins. ISBN 978-0-688-08093-8. popular history espouses old "decline" thesis
* Ҟәбан, Доган (2010). *Ottoman Architecture*. Translated by Mill, Adair. Antique Collectors' Club. ISBN 978-1-85149-604-4.
* Куатаерт, Дональд (1983). *Social Disintegration and Popular Resistance in the Ottoman Empire 1881–1908*.
* Куатаерт, Дональд; Спаиви, Диана М. (2000). *Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, 1550–1922*. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-4431-3.
* Роган, Еуџьин (2011). *The Arabs: A History*. Penguin. ISBN 978-0-465-03248-8. Иархивтәоу аоригиналзы 2023-01-14 ахь. Ириашоу 2021-09-09 шықәсазы.
* Ҳамед-Троиански, Владимир (2024). *Empire of Refugees: North Caucasian Muslims and the Late Ottoman State*. Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 978-1-5036-3696-5. Иархивтәоу аоригиналзы 21 May 2024 ахь. Ириашоу 20 May 2024 шықәсазы.

## Азгәаҭақәа
# 1877

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XVIII · **XIX** · XX
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1874 · 1875 · 1876  **1877** 1878 · 1879 · 1880
 |

**1877 (зқьы аашәи хынҩажәи жәибжь) шықәса** — иулиантәи амзар 1877-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# Лыхны

Ақыҭа| Лыхны |
| --- |
|
Зуԥу, Соук-су |
|  |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра |
| Акоординатқәа | 43°8′25″ ҩ. ҭ., 40°36′56″ мг. н. |
| Актәи аҳәара | 6-тәи ашәышықәса |
| Ацентр агдыра | 50 м |
| Аофициалтә бызшәақәа | Аԥсуа бызшәа Аурыс бызшәа |
| Асааҭтә зона | UTC+3:00 |
|  |
| **CommonsЛыхны** |

**Лыхны,** ажәытәан **Зуԥу** ма **Соуқ-су** даҽабызшәала – Аԥсны иаау қыҭоуп, Аԥсуа аҳра аҳҭнықалақь (1462-1780 шықәсақәа рҟынӡа) иҟаз, аҳцәа Чачаа ртәарҭа. Иҟоуп Гәдоуҭа араионтә центр аҩада-мраҭашәарахь 5 км рыбжьара, адгьыл ҟьаҟьаҿы.

Лыхны Ақыҭа Ахадара административтә центр, уаанӡа Лыхны ақыҭсовет.

## Агеографиатә ҭыԥ

Лыхны ақыҭа ҭоурыхла 9 ҳабла аҵанакуеит:

* Аџьымчыӷра
* Аӡлагара
* Аӡлагархәык
* Алгыҭ
* Лыхны Агәы (иагәҭаны иау Лыхны)
* Бамбоура (Бамбора)
* Мзахәа
* Хьиацкәара
* Ҳаԥшыра

Лыхнытәи ахан
Нхыҵла Лыхны Дәрыԥшь ақыҭа иадҳәалоуп, амрагыларахь – Ҟәланырхәа ақыҭа, алада – Гәдоуҭа ақалақь, мраҭашәарала Хыԥсҭа аӡиас иаваршәны ақыҭақәа Жәандрыԥшьи Хыԥсҭаи ирыдҳәалоуп.

## Аҭоурых

Абжьаршәышықәсазы ара агенуезтәи аҭуџьарқәа рҭып иаан, Каво-Де-Буксо иахьӡан.

Лыхны аҭоурых 1500 шықәса ахыҵуеит. Бзыԥны аҭоурыхтә гәҭоуԥ. 1808 инаркны 1864 рҟынӡа уи Аԥсны аҳцәа официалла ртәарҭан, иаҳҭнықалақьын.

Лыхна иалкаау ҭыԥны иҟоуп ажәабатәи ашәышықәсазы ишьақәгылаз акомплекс (ахыжәжәарақәа), уи иаҵанакуеит Лыхнытәи ахан Аԥсҳацәа рыԥхынтәи аҳҭынра, насгьы аҳцәа Чачаа рыԥхынратә аҳҭынра. В.Стражев иҭҵаара *“Ихыжәжәыроу Аԥсны”* аҿы ишазгәеиҭо ала, 1866 шықәсазы, Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә мчрақәа рыдҵала, Лыхнытәи ақәгылара ашьҭахь аҳҭынра рыблит. Иара убасгьы иҟоуп 10-11-тәи ашәышықәсақәа рзы иргылаз, аус зуо аџьар-ҟәырӷтә уахәама Нанҳәа илызку, иара убасгьы 14-тәи ашәышықәсақәа рзы иҭыхыз аҭыӡсахьала иҭәуп. Ауахәама аҩныҵҟа иҟоуп Аԥсны Урыстәылатәи аимпериа иадызҵаз аҳ Гьаргь II Чачба инышәынҭра.

Аҳабла Ашыцра асоветтә аамҭаразы ақыҭа иалҵит, иҿыҵу ақыҭ Хыԥсҭа иадҳәалеит иара.

Ақыҭа аҵыхәан 6-7-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз ақьырсиантә ныҳәарҭа ахыжәжәарақәа ыҟоуп. Есышықәса жьҭаара мзазы ақыҭаҿы агәҭаны иҟоу Лыхнашҭатәи адәҳәыԥш дуаҿы аҽаҩра аҭагалара аныҳәа азгәарҭоит.

**Молотов ихьӡ зху аколнхара**

Асовет мчразы ақыҭаҿы аус ауан Гәдоуҭа араион Молотов ихьӡ зху аколнхара. Ари аколнхараҿы аус руан Асоциалисттә џьа Афырхацәа: абригадир Калистрат Константин-иԥа Сақаниа, Алықьса Ҳабыгә-иԥа Барзаниа, Самсон Ҳабыгә-иԥа Барзаниа, Қьаазым Осман-иԥа Бганба, Ҭемыр Согәым-иԥа Џьарсалиа, Арзамеҭ Саба-иԥа Чантуриа.

## Ахархәара змоу алитература

* Shervashidze, L. *Georgian Soviet Encyclopedia.* 1983. Book 6. p. 271.
* Кәарҷиа В. Е., «Аԥсны атопонимика», Аԥсны анаукақәа ракадемиа, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт, Аҟәа, 2002

## Азгәаҭақәа

## Азхьарԥшқәа

* (аур.) Переписи населения Абхазии 1886, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2003
# 1908

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XIX · **XX** · XXI
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1905 · 1906 · 1907  **1908** 1909 · 1910 · 1911
 |

**1908 (зқьы жәшәи ааба) шықәса** — иулиантәи амзар 1908-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# 1861

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XVIII · **XIX** · XX
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1858 · 1859 · 1860  **1861** 1862 · 1863 · 1864
 |

**1861 (зқьы аашәи хынҩажәи акы) шықәса** — иулиантәи амзар 1861-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# 1915

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XIX · **XX** · XXI
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1912 · 1913 · 1914  **1915** 1916 · 1917 · 1918
 |

**1915 (зқьы жәшәи жәохә) шықәса** — иулиантәи амзар 1915-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# Аӡын

Асахьа иаҳнарбоит аԥсабаратә ԥсаҳрақуа.
Аҵла аҵаа ҟны Алмантәылаҿы.
**А́ӡын** - акы ԥшь-ашықәс аамҭак рҟынҭә, ҭагаланеи ааԥынеи рыбжьара.

Аӡын мзақәа роуп: ԥхынҷкәын, ажьырныҳәа, жәабран. Аӡын хьҭоуп, амш хәыҷоуп, аҵх — дууп.

## Ахьарԥшқәа
# 1821

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XVIII · **XIX** · XX
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1818 · 1819 · 1820  **1821** 1822 · 1823 · 1824
 |

**1821 (зқьы аашәи ҩажәи акы) шықәса** — иулиантәи амзар 1821-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# Гәылрыԥшь араион

**Гәылрыԥшь араион** (азыркьаҿра: Гәылрыԥшь ар-он) — Аԥсны Аҳәынҭқарра ируакуп. Аҳәаақәа: аҩада —

## Атерриториа

Атерриториа – 1835 км².

## Аланхо

Араион иаланхо – 19 918-ҩык. (2003 ш.).

## Ақалақьқәа

Ақалақь Гәылрыԥшь иаҳҭнықалақьуп.

* Гәылрыԥшь ақалақь ҳаблауп.

Гәылрыԥшь араион ақыҭақәа:

* Ажара
* Азанҭа
* Амтҟьал
* Бабышьира
* Баӷбаран
* Дранда
* Ӡыдаҟәара
* Кациқыҭ
* Лаҭа
* Мархьаул
* Маҷара
* Ԥшьаԥ
* Ҵабал

## Абара

## Азгәаҭақәа
# Иашҭхәа

Анхарҭаҭыԥ| Иашҭхәа |
| --- |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Акоординатқәа | 43°1′54″ ҩ. ҭ., 41°0′53″ мг. н. |
|  |

**Иашҭхәа** — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
# Баслаҭа

Анхарҭаҭыԥ| Баслаҭа |
| --- |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Акоординатқәа | 43°0′46″ ҩ. ҭ., 41°3′4″ мг. н. |
| Ацентр агдыра | 120 м |
| Асааҭтә зона | UTC+4:00 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **CommonsБаслаҭа** |

**Баслаҭа** — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
# Гәымсҭа

Анхарҭаҭыԥ| Гәымсҭа |
| --- |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Акоординатқәа | 43°1′19″ ҩ. ҭ., 40°58′9″ мг. н. |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **CommonsГәымсҭа** |

**Гәымсҭа** (ақырҭ. გუმისთა) — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
# Аҟәа араион

**Аҟәа араион** (азыркьаҿра: Аҟәа ар-он) — Аԥсны Аҳәынҭқарра ируакуп. Аҳәаақәа: аҩада — Ҟарачы-Черқьезтәи ареспублика; амрагыларахь — Кьалашәыр аӡы, Гәылрыԥшь араион; Алада — Амшын еиқәа; амраҭашәарахь — Гәдоуҭа араион.

## Атерриториа

Атерриториа – 1523 км².

## Аланхо

Араион иаланхо – 11 531-ҩык. (2011 ш.).

## Ақалақьқәа

Ақалақь Аҟәа иаҳҭнықалақьуп.

Аҟәатәи араион ақыҭақәа:

* Акаԥа
* Аԥра
* Баслаҭа
* Гәыма
* Гәымсҭа
* Ешыра
* Ӡыгәҭа
* Иашҭхәа
* Кьалашәыр
* Ԥсҳәы

## Абара

## Ахьарԥшқәа
# 1927

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XIX · **XX** · XXI
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1924 · 1925 · 1926  **1927** 1928 · 1929 · 1930
 |

**1927 (зқьы жәшәи ҩажәи быжьба) шықәса** — иулиантәи амзар 1927-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# 1838

|  |  |
| --- | --- |
| **Азқьышықәсқәа:**  | I · **II** · III
 |
| **Ашәышақәсқәа:**  | XVIII · **XIX** · XX
 |
| **Ашықәсқәа:** | 1835 · 1836 · 1837  **1838** 1839 · 1840 · 1841
 |

**1838 (зқьы аашәи ҩажәи жәаа) шықәса** — иулиантәи амзар 1838-тәи ашықәс ауп.

## Ахҭысқəа

### Ажьырныҳәамза

### Жәабранмза

### Хәажәкырамза

### Мшаԥымза

### Лаҵарамза

### Рашәарамза

### Ԥхынгәымза

### Нанҳәамза

### Цәыббрамза

### Жьҭаарамза

### Абҵарамза

### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
# Афон Ҿыц

Ақалақь| Афон Ҿыц |
| --- |
| Афон Ҿыц ახალი ათონი |
|  |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Акоординатқәа | 43°5′16″ ҩ. ҭ., 40°48′45″ мг. н. |
| Ашьақәгылара | 3-тәи ашәышықәса |
| Актәи аҳәара | 3-тәи ашәышықәса |
| Аофициалтә бызшәақәа | Аԥсуа бызшәа Аурыс бызшәа |
| Асааҭтә зона | UTC+3:00 |
| Ателефон код | 0444 |
| Аԥошьҭатә анҵарба | 6900 |
| Автомобильтә код | ABH |
| Аофициалтә cаит |  |
| Еишьцәахаз ақалақьқәа | Сергиев Посад, Рязань, Саров, Калазетта, Сремски-Карловци Арзамас |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **CommonsАфон Ҿыц** |

**Афо́н Ҿыц**, *Ԥсы́рӡха* (ақырҭ. ახალი ათონი, аур. Новый Афон, абырз. Νέος Άθως) — Аԥсны иҟоу ақалақь. Афон ҿыц қaлaқьны ишьaқәгылт 1987 шықәсaзы. Ақaлaқь шьҭоуп aмшынеиқәa aҟәaреи, уи иaзaaигәоу aшьхaқәa aлaдaтәи aкaлҭa aҟны. Анхaҩцәa 4,3 нызқь уaa ыҟоуп (1989 ш.), Аҟәа aҟнынӡa 18 км. бжьоуп, Қaрҭынӡa 423 км бжьоуп.

## Иаланхо

Иаланхо 1300 -ҩык. (2003 ш.).

## Амилаҭтә еилазаара

Аԥсуаа, ашәамахьцәа, аурысқәа уҳәа убас егьырҭгьы.

## Азгәаҭақәа
# Гал

Ақалақь| Гал |
| --- |
| გალი ღალი |
|  Астадион Гал |
|

|  |
| --- |
|  агерб |

 |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Амуниципалитет |
Гал араион |
| Акоординатқәа | 42°37′39″ ҩ. ҭ., 41°44′13″ мг. н. |
| Ашьақәгылара |
1932 |
| Ақәӡара |
13,76 км2 |
| Аофициалтә бызшәақәа |
аԥсуа бызшәа, аурыс бызшәа |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
542,2 ҩык / км² |
| Асааҭтә зона |
UTC+3 |
| Ателефон код |
+7 (940) 28ххххх |
| Аԥошьҭатә анҵарба |
384800 |
| Автомобильтә код |
ABH |
| Аофициалтә cаит |
 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **CommonsГал** |

**Гал** (аур. Гал, ақырҭ. გალი) — Аԥсны иҟоу ақалақь. Амрaгылaрaтәи aҩaдa уи иaҳәaaуп Кaвкaз aшьхa ҳрaкырa, aлaдaтәи aгaн aмшын еиқәa. Ақaлaқь шьҭоуп aмшын aҿықә aдәы, aӡиaс Гaлыӡгa aрӷьaрaхьтәи aгaн aҟны. Очaмчырaтәи aҵaкырaдгьыл 1867,8кв. км. Аҟәaнӡa 53 км бжьоуп. Қaрҭынӡa 391 км. бжьоуп.

## Агеографиа

## Адемографиа

* 3847-ҩык (1939 ш.)
* 9368-ҩык (1959 ш.)
* 13.628-ҩык (1970 ш.)
* 14.405-ҩык (1979 ш.)
* 15.763-ҩык (1989 ш.)
* 7169-ҩык ((2003 ш.)
* 7605-ҩык (2011 ш.)
* 7461-ҩык (2024 ш.)

**Аетникатә еилазаашьа (2011): **ақырҭцәа** — 7301-ҩык (96%)
* **аԥсуаа** — 126-ҩык (1,7%)
* **аурысцәа** — 73-ҩык (1%)
* *агырцәа* *—* *59-ҩык (0,8%)*
* аерманцәа *—* *11-ҩык (0,1%)*
* аукраинцәа *—* *10-ҩык (0,1%)*
# Гәдоуҭа

Ақалақь| Гәдоуҭа |
| --- |
| Гәдоуҭа გუდაუთა |
|  |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Акоординатқәа | 43°6′3″ ҩ. ҭ., 40°37′59″ мг. н. |
| Ақәӡара |
5,26 км2 |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
1676,8 ҩык / км² |
| Асааҭтә зона | UTC+3:00 |
| Еишьцәахаз ақалақьқәа | Кинешма |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **CommonsГәдоуҭа** |

**Гəдо́уҭа** (аур. Гудаута, ақырҭ. გუდაუთა) — Аԥсны иҟоу ақалақь. Қaлaқьны ишьaқәгылеит 1926 шықәсaзы. Амшынеиқәа aдәқәa рҟны ишьҭоуп, aӡиaс Гәдоу aҟны. Қaрҭ инaркны Гәдоуҭa aҟнынӡa 487 км. бжьоуп, Аҟәaнӡa 43 км. бжьоуп. Арaион aҵaкырaдгьыл 1640 кв. км. ыҟоуп.

## Азгәаҭақәа
# Гәылрыԥшь

Ақалақь| Гәылрыԥшь |
| --- |
| Гәылрыԥшь გულრიფში |
|  2012 шықәсазы Гәылрыԥшь |
|

|  |
| --- |
|  агерб |

 |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Амуниципалитет |
Гәылрыҧшь араион |
| Акоординатқәа | 42°55′49″ ҩ. ҭ., 41°6′4″ мг. н. |
| Ашьақәгылара |
1926 |
| Ақәӡара |
1,36 км2 |
| Аофициалтә бызшәақәа |
аҧсуа бызшәа, аурыс бызшәа |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
2875 ҩык / км² |
| Асааҭтә зона |
UTC+3 |
| Ателефон код |
+7 (940) 27ххххх |
| Аԥошьҭатә анҵарба |
384960 |
| Автомобильтә код |
ABH |
|  |
| **CommonsГәылрыԥшь** |

**Гәылрыԥшь** (аур. Гульри́пш, ақырҭ. გულრიფში) — Аԥсны иҟоу ақалақь. Гәылрыԥшь араион агәы.

## Агеографиа

## Адемографиа

* 3363-ҩык (1970 ш.)
* 8012-ҩык (1979 ш.)
* 10.697-ҩык (1989 ш.)
* 3573-ҩык (2003 ш.)
* 3910-ҩык (2011 ш.)
* 3731-ҩык (2024 ш.)

**Аетникатә еилазаашьа (2011): **аԥсуаа** — 1735-ҩык (44,4%)
* **аурысцәа** — 1058-ҩык (27,1%)
* аерманцәа *—* 638*-ҩык (16,3%)*
* **ақырҭцәа** — 470-ҩык (5,2%)
* аукраинцәа *—* *96-ҩык (2,5%)*
* абырзенцәа *—* *36-ҩык (0,9%)*
* *агырцәа* *—* 1*-ҩык (0,1%)*
* ашәануа *—* *1-ҩык (0,1%)*
# Очамчыра

Ақалақь| Очамчыра |
| --- |
| Очамчыра ოჩამჩირე |
|  2010 шықәсазы Очамчыра |
|

|  |
| --- |
|  агерб |

 |
| Атәыла |  Аԥсны Аҳәынҭқарра (5)  Қырҭтәыла (188) |
| Амуниципалитет |
Очамчыра араион |
| Акоординатқәа | 42°42′30″ ҩ. ҭ., 41°27′58″ мг. н. |
| Ашьақәгылара |
1926 |
| Актәи аҳәара | 6-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ. |
| Ақәӡара |
4,20 км2 |
| Ацентр агдыра | 5 м |
| Аофициалтә бызшәақәа |
аԥсуа бызшәа, аурыс бызшәа |
| Ауааԥсыра рыжәпара |
1257,1 ҩык / км² |
| Асааҭтә зона |
UTC+3 |
| Ателефон код |
+7 (940) 26ххххх |
| Аԥошьҭатә анҵарба |
384820 |
| Автомобильтә код |
ABH |
| Еишьцәахаз ақалақьқәа |
Бендеры, Кострома, Видное |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **CommonsОчамчыра** |

**Очамчыра** (аур. Очамчира, ақырҭ. ოჩამჩირე) — Аԥсны иҟоу ақалақь (1926 ш. инаркны). Очамчыра араион агәы.

## Агеографиа

## Адемографиа

* 515-ҩык (1886 ш.)
* 3419-ҩык (1926 ш.)
* 11.684-ҩык (1939 ш.)
* 16.500-ҩык (1959 ш.)
* 18.718-ҩык (1970 ш.)
* 17.810-ҩык (1979 ш.)
* 20.078-ҩык (1989 ш.)
* 4702-ҩык (2003 ш.)
* 5280-ҩык (2011 ш.)
* 5196-ҩык (2024 ш.)

**Аетникатә еилазаашьа (2011): **аԥсуаа** — 3840-ҩык (72,7%)
* **аурысцәа** — 526-ҩык (10%)
* **ақырҭцәа** — 470-ҩык (8,9%)
* аерманцәа *—* 164*-ҩык (3,1%)*
* *агырцәа* *—* 78*-ҩык (1,5%)*
* абырзенцәа *—* *38-ҩык (0,7%)*
* аукраинцәа *—* *28-ҩык (0,5%)*

## Еишьцәахаз ақалақьқәа

* Видное (Урыстәыла)
* Кострома (Урыстәыла)
* Бендеры (Приднестровие)