# Аԥсуа бызшәа

| Аԥсуа бызшәа |
| --- |
|
Аԥсшәа |
| Аԥсуа бызшәа |
|  |
| Арҭбаара | * Аԥсны
* *Аԥснытәи Автономтә Ареспублика*
 |
| Абызшәала ицәажәо ауаа |
190 000 (2015-2019) |
| Абызшәатә ҭаацәара |
Аҩада-мраҭашәаратәи Кавказтәи ҭаацәара
* Абаза–Аԥсуа
	+ **Аԥсуа бызшәа**
 |
| Адиалектқәа | * Абжьыуа дилаект
* Бзып дилаект
 |
| Аҩыратә система |
акириллица |
| Аофициалтә статус |
| Аҳәынҭқарратә бызшәа |
Аԥсны |
| Абызшәа акодқәа |
| ISO 639-1 | `Ашаблон:ISO 639-1` |
| ISO 639-2 | `Ашаблон:ISO 639-2 (B)` `Ашаблон:ISO 639-2 (T)` |
| ISO 639-3 | `abk` |
| *Glottolog* | `abkh1244`  Abkhaz |
|  |

**А́ԥсуа бызшәа́**, **аԥсшәа, аԥсашәа** (абаз. апс(ы)уа бызшва, апсашва, аур. абхазский язык, аҭыр. аbhaz dili, аbaza dili) — Аԥсны ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп. Ихалхно — 125 000 ҩык.

Аԥсуа бызшәа амш — жьҭаарамза 27.

## Аԥсуа алфавит

*Ихадароу астатиа: **Аԥсуа алфавит

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а
 | Б б
 | В в
 | Г г
 | Гь гь
 | Гә гә
 | Ӷ ӷ
 | Ӷь ӷь
 | Ӷә ӷә
 | Д д
 |
| Дә дә
 | Е е
 | Ж ж
 | Жь жь
 | Жә жә
 | З з
 | Ӡ ӡ
 | Ӡә ӡә
 | И и
 | К к
 |
| Кь кь
 | Кә кә
 | Қ қ
 | Қь қь
 | Қә қә
 | Ҟ ҟ
 | Ҟь ҟь
 | Ҟә ҟә
 | Л л
 | М м
 |
| Н н
 | О о
 | П п
 | Ԥ ԥ
 | Р р
 | С с
 | Т т
 | Тә тә
 | Ҭ ҭ
 | Ҭә ҭә
 |
| У у
 | Ф ф
 | Х х
 | Хь хь
 | Хә хә
 | Ҳ ҳ
 | Ҳә ҳә
 | Ц ц
 | Цә цә
 | Ҵ ҵ
 |
| Ҵә ҵә
 | Ч ч
 | Ҷ ҷ
 | Ҽ ҽ
 | Ҿ ҿ
 | Ш ш
 | Шь шь
 | Шә шә
 | Ы ы
 | Ҩ ҩ
 |
| Џ џ
 | Џь џь
 | Ь ь
 | Ә ә
 |  |  |  |  |  |  |

## Аграматика

*Ихадароу астатиа: **Аԥсуа грамматика
### Абжьыҟатә шьҭыбжьаҟәа

* [ā] **аа** ← [ʕ]
* [a] **а [ə] **ы [ø̞] **ы** ← [ə] **ы** (*ажәа аԥхьа*)
* [ʏ] **ы** ← [ɥˤʏ] **ҩы** ← [ɥˤə] **ҩы [e̞] **е** ← [je̞] **ие** ← [ja] **иа [e̞] **е** ← [e̞j] **еи** ← [aj] **аи [i] **и** ← [əj] **и [i] **и** ← [jə] **и [o̞] **о** ← [wo̞] **уо** ← уа [wa] **уа [o̞] **о** ← [o̞w] **оу** ← ау [aw] **ау [u] **у** ← [əw] **у/** [wə] **у**

### Аҵыбжьыҟатә шьҭыбжьаҟәа

Аҵыбжьыҟа шьҭыбжьаҟәа
|  | Ақьышәнтә
 | Ахаԥыцшь.
 | Ашьҭахаԥыц.
 | Арԥшқара.
 | Ретрофлекс.
 | Велиар.
 | Увулиар.
 | Фарингал.
 | Ахәлым.
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| лас.
 | лаб.
 | лас.
 | лаб.
 | лас.
 | лаб.
 | пал.
 | лас.
 | лаб.
 | пал.
 | лас.
 | лаб.
 | фар.
 | лаб. + фар.
 | лас.
 | лаб.
 |
| Аԥынҵатә
 | [m] **м** | [n] **н** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Алаӷәымынтә
 | ада. | [pʰ] **ԥ** | [tʰ] **ҭ** | [tʰʷ] **ҭә** |  |  |  |  |  | [kʰʲ] **қь** | [kʰ] **қ** | [kʰʷ] **қә** |  |  |  |  |  |  |  |  |
| арҵ. | [b] **б** | [d] **д** | [dʷ] **дә** |  |  |  |  |  | [ɡʲ] **гь** | [ɡ] **г** | [ɡʷ] **гә** |  |  |  |  |  |  |  |  |
| абр. | [pʼ] **п** | [tʼ] **т** | [tʼʷ] **тә** |  |  |  |  |  | [kʼʲ] **кь** | [kʼ] **к** | [kʼʷ] **кә** | [qʼʲ] **ҟь** | [qʼ] **ҟ** | [qʼʷ] **ҟә** |  |  |  |  | [ʔ] |
| Аффрикатқәа
 | ада. |  | [tsʰ] **ц** |  | [tʃʰ] **ч** |  | [tɕʰ] **ць** | [tɕʰʷ] **цә** | [ʈʂʰ] **ҽ** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| арҵ. |  | [dz] **ӡ** |  | [dʒ] **џь** |  | [dʑ] **ӡь**  | [dʑʷ] **ӡә** | [ɖʐ] **џ** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| абр. |  | [tsʼ] **ҵ** |  | [tʃʼ] **ҷ** |  | [tɕʼ] **ҵь**  | [tɕʼʷ] **ҵә** | [ʈʂʼ] **ҿ** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Акылааратә
 | ада. | [f] **ф** | [s] **с** |  | [ʃ] **шь** | [ʃʷ] **шә** | [ṡ] **ҫ**  | [ṡʷ] **ҫә**  | [ʂ] **ш** | [xʲ] **хь** | [x] **х** | [xʷ] **хә** | [χʲ] **хь** | [χ] **х** | [χʷ] **хә** | [χˤ]  **х'** | [χˤʷ]  **х'ә** | [ħ] **ҳ** | [ħʷ] **ҳә** |  |
| арҵ. | [v] **в** | [z] **з** |  | [ʒ] **жь** | [ʒʷ] **жә** | [ʑ]  **ҙ** | [ʑʷ]  **ҙә** | [ʐ] **ж** | [ɣʲ] **ӷь** | [ɣ] **ӷ** | [ɣʷ] **ӷә** | [ʁʲ] **ӷь** | [ʁ] **ӷ** | [ʁʷ] **ӷә** |  |  |  |  |  |
| абр. | [fʼ] **ф'**  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Аппроксимантқәа
 |  | [l] **л** |  |  |  |  | [ɥˤ] **ҩ** |  | [j] **и** |  | [w] **у** |  |  |  |  |  |  |  |  |
| Аҵысҵысрантә
 |  | [r] **р** |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

* Ацыбжьыҟақәа уԥылоит бзыԥтәи адиалект мцараҿ, аиеҵәа ԥшшәыла иазгәаҭо бзыԥтәи, асаӡтәи диалектқәа — аиаҵәала, абжьауатәи — ҟаԥшьыла.
* Авелиартә фрикатақәа иреиԥшхаӡом ахархәара аҭыԥ зеиԥшро ала, авелиартәи ма аувелиартәи, иахьатәи аамҭаз бзыԥтәы адиалект аҿы ахархәара амоуп афрингалтә шьҭабжьқәа /χˁ χˁʷ/.
* Ахәлымшәытә еидылара [ʔ] ицәырнагоит, актәи ахархәаратә феномен аҟынтә /q’/, аҩбатәи, иара убас иуԥылоит ажәаҿ /ʔaj/ «мап». /ɥ/ уи иахылҵуеит аҟырҟы еиҵалара /ʕʷ/, иара убас уи уаҳауеит анхарҭа ҭыԥқәакырҿ.
* Афонологиатә қәиӷәӷәара аҵакы амоуп.

## Аҩышьаԥҟарақәа

## Аԥсуа жәақәа ажәытәан рынҵрақәа

### Евлиа Челеби, «Иџьашьаху абаза бызшәа»(17-тәи ашәышықәса):

Евлия Челеби, «Аныҟәарақәа шәҟәқәа» аҟынтәи ацыԥҵәаха
Ак — 1; уба — 2; ихԥа — 3; бшьба — 4; хуба — 5; фба — 6; бзба — 7; аба — 8; жба — 9; жуба — 10; ак жуба — 11; уба жуба — 12; ваии— ара уааи; учи — уца; утвии — утәа; арԥыш — арԥыс; счаб — сцап; апхус — аԥҳәыс; счом — сцом; узу мчозуи арпыш — узымцозеи арԥыс?; сира издрвей — сара издыруеи; ура йудырва — уара иудыруои?; всхадж киси — сыхаара, сыла; сира издрвах — Сара издыруа; сира сызыхт — сара исызхоит; арс изухвазуй — Арс изуҳәозеи?; вео бозве — уцәырбыжәуама мшәан?; исхвазуй — исҳәозеи?; сира издрам — сара исыздырым; ура йухар уа — уара иуҳәаз; ура йудруа — уара иудыруеит; ака ура укагуб (ухъа агуп?) — ухы еилагеит; анчаги йоуйги адлш — Анцәеи ишамҭақәеи рзыҳәан; аки сыздрым анчернеш — Акгьы сыздырым анцәа иныс; усквауроуй — усзырҟәаҟуеи, срыцҳашьа; сира акр устхун — агаӡабызшәа сҳәоит; анчваиныш апш амла спшрай — аҭоуба шьҭасҵоит, абаза, амла сакуеит; счаб паста йу фара — сцап паста (абысҭа) сфап.

### Џьеимс Белл, "Черқьессиа иҟоу х-бызшәак"(19-тәи ашәышықәса)

* Pkhůz — аԥҳәыс
* Aitchun — аҷкәын
* Abhûspa — аԥҳәызба
* Atche -аҽы
* Aûz — ажә
* Aidjma -аџьма
* Wassa -ауаса
* Alla — ала
* Agute — ацгәы
* Aûvne — аҩны
* Atzla -аҵла
* Adze -аӡы
* Amptsha — амца
* Anûif — анышә
* Allagwita — алажәыҭа (аԥш/аџьықәреи)
* Amashina -амшын
* Abena — ашьха
* Abza — аӡиас
* Atwů — абна
* Woka — аҵх
* Amsha — амш
* Amira — амра
* Amza — амза
* Aiefa — аиеҵәа
* Answû — анцәа
* Akuneit — ақәа
* Assû — асы
* Agh — аӷ
* Abshú — аԥша
* Amishkhe — амшынеисра
* Yaba — аб
* Lana — ан
* Apús — ахаҵа
* Pkhûz — аԥҳәыс
* Zeisha — аиашьа
* Zausha — аиаҳәшьа
* Sepů — аԥа
* Asepkha — аԥҳа
* Hansûp — аҩыза
* Tisaga — аӷа
* Agrúa — атәы; агыруа
* Akh — аҳ; аҭауад
* Ambista — аамсҭа
* Anekhûa — анхаҩы

## Азхьарԥшқәа

* Аԥсуа интернет-библиотека
* Корпус абхазского языка

## Ахьарԥшқәа