Umumi Müfettişlikler: Türkçü kurumsallaşmanın ve Kürdistan'ı sömürgeleştirmenin araçları
Channel: Fehim Işık
Date: 11/12/2021

#UmumiMüfettişlikler #LozanAntlaşması #Kürdistan
Umumi Müfettişlikler: Tekçi, Türkçü ve asimilasyoncu kurumsallaşmanın ve Kürdistan'ı sömürgeleştirmenin araçları

Umumi Müfettişlik, ilk olarak Osmanlı döneminde uygulandı. Bu dönemdeki asıl niyet, bir kimliği dayatmaktan öte Osmanlı Sarayı'nın selametiydi.

Bu sistem TC ulus devletinin Lozan'da tescil edilmesinin ardından özellikle Kürdistan'ı işgal ve egemenlik altında tutmak amacıyla, 1924 yılından itibaren fiilen 1927 yılından itibaren ise hukuken bir kez daha yaşama geçirildi.

Uygulama 1947 yılında fiili olarak kaldırıldı. Ancak hukuki olarak devreden çıkarılması çok partili dönemin başlarında, 1952 yılında mümkün oldu.

Dağılmaya yüz tutan Osmanlı devletinin bir kısım kadrosu 1919'da Anadolu ve Kürdistan'a açılma kararı alır; Müslüman halklarla, özellikle Kürtlerle işbirliği arayışlarına girer. Samsun'a geçen Osmanlı subayı Mustafa Kemal önce Amasya'ya oradan ise Erzurum ve Sivas'a geçerek kongreler yapar. "Tüm anasırı islamı tek çatı altında toplamak niyetindeyiz. Yeni devletimiz Türklerin ve Kürtlerin devleti olacaktır" diyen Mustafa Kemal, Kürt ileri gelenlerinin desteğini aldıktan sonra işgal karşıtı savaş başlar.

23 Nisan 1920'de Ankara'da ilk Meclis kurulur. Ardından kabul edilen 1921 Anayasası, işgal karşıtı savaşın ruhuna uygundur. Tekçi veya Türkçü bir anlayışı esas almaz. Türkiye devletinin ilk Meclis'inde Kürdistan'dan Lazistan'a tüm halklar kendi kimlikleri ile vardır.

Mustafa Kemal savaşın ardından selamete erince batılılar ile anlaşma yollarını zorladı. Dönemin Sovyetler Birliği'nin desteğini de batılılara karşı bir koz olarak kullanan Türkiye devleti, önce Cumhuriyeti ilan etti, ardından 1924'te imzalanan Lozan Anlaşması ile birlikte Türkiye devletini Türk devletine dönüştürmenin adımlarını attı. Bu adım 1924 anayasası ile hukuki bir kimliğe de kavuşturuldu. Artık devlet tekçi ve Türkçü bir kimliğe kavuşmuş, red, inkar ve asimilasyon politikaları ile yeniden cinayet ve katliamlar dönemine girilmişti.

Kürt halkı bu tutumu kabul etmedi, ayaklandı. 1925 yılından 1938 yılına kadar süren bu ayaklanmalarda onbinlerce Kürt katledildi.

Umumi müfettişlik uygulaması, Türk devletinin söz konusu dönemde geliştirdiği bir politikadır. Amacı Kürdistan'ın işgalini kalıcılaştırıp Kürt dilini, kimliğini ve varlığını yok etmektir. Umumi Müfettişlikler bir "sömürge Valiliği" mantalitesiyle çalışır. Bu müfettişlikler Kürdistan'da Kürtlük adına ne varsa bitirmek istemiş, bu rolü oynamak için de olağanüstü yetkilerle donatılmışlardır. Eğitim, ekonomi, kültür, sanat, spor vb. her şey Umumi Müfettişliklerin denetiminde yürütülmüştür. Yine, Umumî Müfettişler, polis ve jandarma kıtaları gibi güçleri de yürütme aracı olarak kullanmaya yetkiliydiler. Özetle Umumi Müfettişlikler bir gözlemci kurum değil, tam aksine tekçi ulus devleti yerelde inşa eden kurumlardır.

Mustafa Kemal'in ölümünden sonra cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü, umumi müfettişlikleri tanımlarken, "Kürtlerin Türkleştirilmesi için zaruridir" değerlendirmesini yapar. Kürt kasabı Abdullah Alpdoğan başta olmak üzere atanan her umumi müfettiş de, Kürdistan'ı Türkleştirmek için toplu kıyım da dahil her yol ve yöntemi kullanır.