Why do some vegetables sink or float? | Marathi
Channel: IISER Pune Science Activity Centre
Date: 2022-01-05

In this video, we are explaining how things float in the water and how things sink in the water. 

मित्रांनो आज आपण आपल्या नेहमीच्या आहारातील फळभाज्या वापरुन यांच्याबरोबर घनतेसंदर्भात काही मजेदार प्रयोग करणार आहोत. मी जर तुम्हाला सहज विचारले. आपल्या नेहमीच्या आहारातील कोणकोणत्या भाज्या व फळे पाण्यात तरंगतात व कोणकोणते पाण्यात बुडतात तर तुम्ही म्हणाल फळे व भाज्या आम्ही फक्त खाण्यासाठी वापरतो ते पाण्यात बुडतात किंवा तरंगतात याचा आम्ही कधी विचारच करत नाही. फळभाज्या धुतांना मात्र कधी कधी जाणवते कि काही फळं आणि भाज्या पाण्यात बुडतात तर काही पाण्यावर तरंगतात. सुरवातीला एका मोठ्या भांड्यात नेहमीच्या वापरातील पाणी घ्या. आपल्याकडे काही फळं आणि भाज्या आहेत त्यांना आपण पाण्यात सोडू आणि त्यांचे निरीक्षण करु, ते पाण्यात बुडत्यात का तरंगतात.  चला तर मग केळीपासुन सुरुवात करु, केळं पाण्यावर तरंगेल का पाण्यात बुडेल तुम्हाला काय वाटते. ते तर पाण्यावर तरंगले. काकडी पाण्यावर तरंगेल का पाण्यात बुडेल विचार करुन उत्तर सांगा. काकडीसुद्धा पाण्यावर तरंगते,  लिंबू चे काय होईल, लिंबू तर पाण्यामध्ये बुडाले. वांग्याचे काय होईल? वांगे पाण्यावर तरंगले. बटाट्याचे काय होईल, बटाटा पाण्यात बुडाला. टोमॅटोचे काय होईल, टोमॅटो पाण्यावर तरंगले,  शेवग्याच्या शेंगेचे काय होईल, शेंग पण पाण्यावर तरंगली. मोसंबीचे काय होईल. मोसंबी पण पाण्यावर तरंगली. संत्रीचे काय होईल. संत्री पण पाण्यावर तरंगली. वाटाण्याची शेंग पाण्यावर तरंगेल कि पाण्यात बुडेल. वाटाण्याची शेंग पण पाण्यावर तरंगली. हिरव्या मिरचीचे काय होईल. मिरची पण पाण्यावर तरंगली.
आता आपण विचार करू काही वस्तू पाण्यावर तरंगतात तर काही वस्तू पाण्यात बुडतात असे का होते? ढोबळमानाने आपण असे म्हणतो कि ज्या वस्तू पाण्यापेक्षा हलक्या असतात त्या पाण्यावर तरंगतात व ज्या वस्तू पाण्यापेक्षा जड असतात त्या पाण्यात  बुडतात. पण हे विधान वैज्ञानिक दृष्ट्या बरोबर नाही. एखादी वस्तू पाण्यावर तरंगणे किंवा पाण्यात बुडणे हे तिच्या घनतेशी निगडीत असते. वस्तूची घनता म्हणजे त्या वस्तूचे वस्तूमान व आकारमान यांचे गुणोत्तर, थोडक्यात केवढ्या आकारमानात किती वस्तुमान दडलेले आहे म्हणजेच त्या वस्तूची घनता होय. एखाद्या वस्तूची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असेल तर ती वस्तू पाण्यावर तरंगते व वस्तूची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा जास्त असेल तर ती वस्तू पाण्यात बुडते. आपणाला माहीतच आहे कि पाण्याची घनता १ ग्रॅम/घन सेंटिमीटर आहे.

आता आपण कमी घनतेच्या व जास्त घनतेच्या वस्तू वेगवेगळ्या करु. प्लेट “A” मध्ये ठेवलेल्या सर्व फळभाज्या पाण्यापेक्षा कमी घनतेच्या आहेत तर प्लेट "B" मध्ये ठेवलेल्या फळभाज्या पाण्यापेक्षा जास्त घनतेच्या आहेत. आपणाला हे जाणवले असेल कि आपण खातो त्या फळभाज्या जास्तकरुन पाण्यापेक्षा कमी घनतेच्या असतात व काही फळभाज्या मात्र पाण्यापेक्षा जास्त घनतेच्या असतात. 
आता आपण आकारमानानें मोठ्या फळभाज्यांचा विचार करू. फुलकोबी व पत्ता कोबी हे पाण्यात बुडतील कि पाण्यावर तरंगतील, चला तर मग प्रयोग करुनच पाहू. अरेच्या हे दोन्हींनी आकाराने मोठे असूनसुद्धा पाण्यावर तरंगतात याचा अर्थ असा आहे हि त्यांची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी आहे. आपण त्यांना पाण्यात बुडविण्याचा प्रयत्न केला तरी त्या पाण्यात बुडत नाहीत.
आपण थोडी गंमत करु. केळं पाण्यावर तरंगते हे आपणाला माहीतच आहे. आता आपण केळ्याची साल व आतील भाग वेगळा करू व ते पाण्यात बुडतात कि पाण्यावर तरंगतात हे पाहू. केळ्याचे दोन्हींनी भाग पाण्यावर तरंगतात. यावरुन केळ्याची  एकूण घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी आहे हे आपणाला समजते
आता आपण ताज्या वाटाण्याच्या शेंगा घेऊन त्या पाण्यात सोडून पाहू. वाटाण्याच्या शेंगा पाण्यावर तरंगतात यावरुन त्यांची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असते हे आपणाला समजते. आता आतील वाटणे वेगळे करुन ते पाण्यामध्ये सोडून पाहू, अरेच्या आतील वाटाणे तर पाण्यामध्ये सहज बुडतात तसेच बाहेरील काही आवरणे सुद्धा पाण्यामध्ये बुडतात. यावरून आपणाला असे समजते कि वाटाण्याच्या शेंगांमध्ये बंधिस्त असलेल्या हवेमुळे त्यांची घनता पाण्यापेक्षा कमी होते व शेंगांमधील हवा वेगळी केली तर वाटाणे व बाह्य आवरण यांची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा जास्त असते त्यामुळे ते पाण्यात बुडतात. 
प्रयोगाच्या शेवटी आपण आपल्याकडे असलेले संत्र आणि मोसंबी यांना पाण्यात सोडून त्यांची घनता तपासून पाहू. जर आपण दोन्हीही फळं पाण्यात सोडली तर ते पाण्यावर सहज तरंगतात यावरून त्यांची एकूण घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी आहे हे आपणाला समजते. आता आपण संत्राची साल वेगळी करुन आतील भाग व साल दोन्हीही पाण्यात सोडू. तुम्हाला काय दिसले. संत्राची एकूण घनता जरी पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असली तरी आतील भागाची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा जास्त आहे त्यामुळे ते पाण्यात बुडाले व बाह्य भाग म्हणजेच सालीची घनता हि पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असल्यामुळे ती पाण्यावर तरंगली. संत्राच्या सालीमध्ये असलेल्या लहान-लहान हवेच्या पॉकेट्स मुळे साल असलेल्या संत्राची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असते म्हणूनच ते पाण्यावर सहज तरंगते. तुम्ही हाच प्रयोग मोसंबीबरोबरही करुन पाहू शकता व मोसंबीची घनता तपासून पाहू शकता. 

मला खात्री आहे कि फळभाज्यांच्या साहाय्याने केलेले हे वेगवेगळे प्रयोग तुम्हाला नक्कीच आवडले असतील. तुम्हीहि हे प्रयोग घरी जरुर करून पहा व प्रत्यक्ष कृतीतून विज्ञान समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. मी आपला आभारी आहे.


Team: Prof. Harinath Chakrapani, Dr Sourabh Dube, Dr Aparna Deshpande, Shubhangi Wankhede, Ashok Rupner, Dr Neeraja Dashaputre, Dr Chaitanya Mungi, Ankish Tirpude, Shraddha Bhurkunde, Dinesh Turkar, Pradnya Pujari, Sakhee Bhure, Dr Apurva Barve, Dr Asim Auti, Shanti Pise, Rohit Piwal and Science media centre team of IISER Pune.