साहित्यदर्पणम् - भागः ४ - पञ्चमः परिच्छेदः - पाठः ६
Channel: Lectures on Sanskrit texts
Date: 2020-07-06

Sāhityadarpaṇam by Vishvanatha Part 3
(Explanation in Tamil by Smt P. R. Gayathri)
 
Sāhityadarpaṇam Part 1 https://www.sanskritfromhome.in/course/sahityadarpana
Sāhityadarpaṇam Part 2 https://www.sanskritfromhome.in/course/sahityadarpana2
Sāhityadarpaṇam Part 3 https://www.sanskritfromhome.in/course/sahityadarpana3

पाठः ६ — महिमभट्टमतनिरासः

यच्चोक्तं तेनैव — ' यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभावसात्त्विकसञ्चारिणामभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः ' इति सुग्रहैव व्याप्तिः पक्षधर्मता च ।
तया —
' यार्थान्तराभिव्यक्तौ वः सामग्रीष्टा निबन्धनम् ।
सैवानुमितिपक्षे नो गमकत्वेन संमता ॥ ' इति ।
इदमपि नो न विरुद्धम् ।
न ह्येवंविधा प्रतीतिरास्वाद्यत्वेनास्माकमभिमता किन्तु — स्वप्रकाशमात्रविश्रान्तः सान्द्रानन्दनिर्भरः । तेनात्र सिषाधयिषितादर्थादर्थान्तरस्य साधनाद्धेतोराभासता ।

यच्च ' भम धम्मिअ — ' इत्यादौ प्रतीयमानं वस्तु ।
' जलकेलितरलकरतलमुक्तपुनः पिहितराधिकावदनः ।
जगदवतु कोकयूनोर्विघटनसंघटनकौतुकी कृष्णः ॥ '
इत्यादौ च रूपकालङ्कारादयोऽनुमेया एव ।

तथाहि — ' अनुमानं नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टाल्लिङ्गल्लिङ्गिनो ज्ञानम् ।

ततश्च वाच्यादसंबद्धोऽर्थस्तावन्न प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्गः स्यात् , इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्संबन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधकोऽर्थो लिङ्गम् , बोध्यश्च लिङ्गी , बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । सपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिबद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये ।

तस्मादत्र यद्वाच्यार्थाल्लिङ्गरूपाल्लिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमस्तदनुमान एव पर्यवस्यति , इति ।