حکایت دارا و گله‌بان

بندانگشتی|نقش داریوش یا دارا بر گلدانی یونانی، مربوط به اواخر دورهٔ شاهنشاهی هخامنشی، تهیه‌شده در مگنا گراسیا.
حکایت دارا و گلّه‌بان یا حکایت در شناختن دوست و دشمن را، یک داستان منظوم کوتاه، از باب نخست بوستان سعدی است. در داستان یادشده پادشاهی که دارا (داریوش) نام دارد، لشکر خودش را به‌قصد شکار تَرک می‌کند و در مسیر گله‌بان اسب‌های پادشاه او را می‌بیند، و برای ابراز احترام به‌سویش می‌دود. دارا، گله‌بان را نشناخته، به‌تصور این‌که دشمنی است، تیری را به‌سمتش نشانه می‌گیرد. گله‌بان به‌موقع می‌تواند پادشاه را از هویتش آگاه کند. دارا وی را سرزنش می‌کند که چرا این‌گونه به پیشواز آمده، گله‌بان پاسخ می‌دهد که در گذشته شاه چندین‌بار او را دیده و دربارهٔ وضعیت اسبان و کیفیت چراگاه سئوال کرده، و در ادامه از این‌که او را نشناخته ابراز شگفتی می‌کند. پس از آن دارا را نصحیت می‌کند که درتشخیص دوستان و دشمنانش بیشتر دقت کند، تا به فرمانروایی‌اش بر ایران و توران لطمه وارد نشود.

در فهم سنتی ایرانیان از تاریخ پیش از ساسانیان، که مطالب تاریخی آن محدود بوده و آمیختگی شدیدی با اسطوره و حماسه داشته و در آثاری چون بندهشن، تاریخ طبری و شاهنامه بروز پیداکرده، دو حاکم پایانی از دودمان اسطوره‌ای کیانی را با نام دارا می‌شناختند. اولی را که دارای اکبر یا داراب بوده شاهنشاهی نیرومند و جهان‌گشای درنظر می‌گرفتند؛ به‌نظر می‌آید که این دارا، بازتاب خاطرهٔ تاریخی ایرانیان، از حکومت داریوش بزرگ باشد. دومین دارا را، دارای اصغر یا دارا بن دارا می‌نامیدند که مغلوب اسکندر شد و همان داریوش سوم است. این‌که در شعر سعدی کدام دارا مورد نظر بوده مشخص نیست؛ خلیل خطیب رهبر حدس‌زده که شاید دارای اکبر یا داریوش بزرگ باشد.

حکایت دارا و گله‌بان، تنها شعر سعدی است که در آن یک‌بار نام ایران به‌کاررفته است. سبب این کاربرد حداقلی نام ایران در آثار سعدی، از این مسئله می‌تواند متأثر باشد که برخلاف شاهنامهٔ فردوسی و دیگر آثار حماسی ملی فارسی‌زبان که حول محور دغدغه‌های هویتی شکل گرفته‌اند، نوشته‌های سعدی اصولاً پیرامون مسائل اخلاقی هستند، و حتی زمانی‌که در آن‌ها، به شخصیت‌های اسطوره‌ای و تاریخی ایرانی پرداخته می‌شود، این تنها بهانه‌ای برای طرح مسائل اخلاقی است. از سوی دیگر سعدی در آثارش چهارده‌بار اصطلاح عجم را به‌کاربرده، از این واژه که ریشه در فرهنگ عربی دارد به‌عنوان برابری برای دو واژهٔ ایران و ایرانی در ادبیات فارسی به‌دفعات استفاده‌شده است.جست‌وجوی واژهٔ عجم در آثار سعدی از طریق تارنمای گنجور. در برابر تأکید سعدی بر به‌کاربردن واژهٔ عجم در آثار خود، مجد همگر که همشهری و هم‌پیشهٔ معاصر اوست، توازن بیشتری در اشعارش دارد و شش‌بار ایران، یک‌بار ایرانی و هشت‌بار عجم به‌کاربرده است.دیوان اشعار مجد همگر در تارنمای گنجور.

 متن شعر 
کلیت این شعر در تصحیح‌های محمدعلی فروغی، محمدعلی ناصح و غلامحسین یوسفی یکی است و اختلاف اندکی بین این سه تصحیح وجود دارد. ناصح در مصراع دوم از بیت نهم «نشاید» آورده ولی دو تصحیح دیگر «نباید» ثبت کرده‌اند. در تصحیح یوسفی، مصراع دوم از بیت پانزدهم «داری» و دو تصحیح دیگر «باری» آمده است. با ذکر این اختلافات، متن شعر برپایهٔ تصحیح یوسفی چنین است:
شنیدم که دارای فرخ‌تبارز لشکر جدا ماند روز شکاردوان آمدش گلّه‌بانی به‌پیشبه‌دل گفت دارای فرخنده کیشمگر دشمن است این که آمد به‌جنگز دورش بدوزم به‌تیرِ خدنگکمانِ کیانی به‌زه راست کردبه‌یک‌دم وجودش عدم خواست کردبه‌گفت: ای خداوند ایران و تورکه چشم بد از روزگار تو دورمن آنم که اسبانِ شَه پرورمبه‌خدمت بدین مَرغزار اندرممَلِک را دلِ رفته آمد به‌جایبه‌خندید و گفت: ای نکوهیده رایتو را یاوری کرد فرخ سروشوگرنه زه آورده بودم به‌گوشنگهبان مَرْعیٰ به‌خندید و گفت:نصیحت ز مُنْعِم نباید نهفتنه تدبیر محمود و رای نکوستکه دشمن نداند شَهَنْشَه ز دوستچنان است در مهتری شرطِ زیستکه هر کهتری را بدانی که کیستمرا بارها در حَضَر دیده‌ایز خَیل و چراگاه پرسیده‌ایکنونت به‌مهر آمدم پیشبازنمی‌دانیَم از بداندیش بازتوانم من ای نامور شهریارکه اسبی برون آورم از صدهزارمرا گلّه‌بانی به‌عقل است و رایتو هم گلّهٔ خویش داری، به‌پایدر آن تخت و مُلک از خَلَل غم بُوَدکه تدبیر شاه از شبان کم بُوَد

 منابع 

رده:شعرهای سعدی
رده:مثنوی‌ها
رده:نمودهای فرهنگی داریوش بزرگ