آنارشیسم پسا-چپ

آنارشیسم پسا-چپ جریانی نوپدید در اندیشهٔ آنارشیستی است که به نقد پیوند میان آنارشیسم و چپ سنتی می‌پردازد. پیروان این جریان می‌کوشند از چارچوب‌های ایدئولوژیک رها شوند و همزمان سازمان‌دهی سنتی چپ و نظام‌های اخلاقی را به چالش بکشند. آنارشیسم پسا-چپ که از نوشته‌های ماکس اشتیرنر و جنبش بین‌الملل موقعیت‌گرا تأثیر پذیرفته‌است، بر شورش اجتماعی و کنارگذاشتن شیوه‌های سازمان‌دهی چپ‌گرایانه تأکید می‌ورزد.

هواداران آنارشیسم پسا-چپ بر این باورند که چپ، حتی چپ انقلابی، ناهمزمان با دوران کنونی است و توانایی ایجاد دگرگونی ژرف را از دست داده‌است. آنان راهبردها و شگردهای سیاست رادیکال را کهنه می‌شمارند و تظاهرات، مبارزهٔ طبقاتی سنتی و وابستگی به میراث ایدئولوژیک را ناکارآمد می‌دانند. این جریان پس از فروپاشی اتحاد شوروی و افول سوسیالیسم اقتدارگرا شتاب بیشتری گرفت.

نشریه‌هایی چون «آنارکی: ژورنالی از آرزوی مسلح» (به انگلیسی: )، «آنارشی سبز» (به انگلیسی: ) و «ایالت پنجم» (به انگلیسی: ) در پروراندن اندیشه‌های پسا-چپ نقش مهمی داشته‌اند. از نویسندگان و اندیشمندان سرشناس این جریان می‌توان به حکیم بی، باب بلک، جان زرزن، جیسون مک‌کوئین، فردی پرلمن، لارنس جاراک و ولفی لاندشترایشر اشاره کرد. شبکهٔ کنشگری کرایم‌تینک (به انگلیسی: ) نیز از نمایندگان برجستهٔ این دیدگاه در آمریکای شمالی به‌شمار می‌رود.

 دیدگاه کلی 
thumb|left|لارنس جاراک (چپ) و جان زرزن (راست)، دو نویسندهٔ برجستهٔ آنارشیسم پسا-چپ
آنارشیست‌های پسا-چپ استدلال می‌کنند که بیشتر سیاست چپ‌گرایانه، از جمله چپ انقلابی، واپس‌مانده و ناتوان از ایجاد دگرگونی بنیادین است. این جریان نقدی فراگیر بر راهبردها و شگردهای سیاست رادیکال ارائه می‌دهد و آنها را کهنه می‌داند: راهپیمایی، کنشگری متمرکز بر مبارزهٔ طبقاتی، تکیه بر سنت‌های ایدئولوژیک و ناتوانی در رهایی از بندهای تاریخ.

برای نمونه، کتاب «آنارشی در عصر دایناسورها» (به انگلیسی: ) اندیشه‌های سنتی چپ و آنارشیسم کلاسیک را نقد می‌کند و خواهان پدیدآوردن جنبشی آنارشیستی نوین است. همچنین جستار «سیاست شما بی‌نهایت کسالت‌بار است!» از گروه کرایم‌تینک، از دیگر نوشته‌های انتقادی دربارهٔ جنبش چپ است که در آن آمده‌است:

 اندیشه‌ها 
 نقد ایدئولوژی 
thumb|left|200px|ماکس اشتیرنر، فیلسوفی که نقد او بر ایدئولوژی پایهٔ اندیشهٔ آنارشیسم پسا-چپ را شکل داده‌است
آنارشیسم پسا-چپ نقدی بر ایدئولوژی دارد که «ریشه‌هایش به آثار ماکس اشتیرنر بازمی‌گردد». به باور جیسون مک‌کوئین، «هر ایدئولوژی در جوهر خود جانشینی مفاهیم یا تصاویر بیگانه (یا ناکامل) به‌جای ذهنیت انسانی را دربرمی‌گیرد. ایدئولوژی‌ها نظام‌های آگاهی کاذب‌اند که در آن‌ها مردم دیگر خود را به‌طور مستقیم فاعل‌هایی در رابطه با جهانشان نمی‌بینند، بلکه خود را به‌گونه‌ای زیردست نوعی هستی انتزاعی تصور می‌کنند». او می‌افزاید: «چه این هستی انتزاعی خدا باشد، چه دولت، حزب، سازمان، فناوری، خانواده، بشریت، صلح، بوم‌شناسی، طبیعت، کار، عشق یا حتی آزادی — اگر چنان نمایانده شود که گویی فاعلی فعال با هستی خاص خود است که از ما مطالباتی دارد، آنگاه هستهٔ یک ایدئولوژی است».

 نقد نظریه و سازمان‌دهی 
200px|thumb|جیسون مک‌کوئین
جیسون مک‌کوئین گرایش سازمانی چپ را ساختاری «تسمه نقاله‌ای» توصیف می‌کند که در آن شکاف آشکاری میان رهبران و پیروان وجود دارد و سازوکارهایی برای انضباط‌بخشی به کادرها پیش‌بینی شده، در حالی که رهبران از پاسخگویی در امان می‌مانند. به گفتهٔ او، چهار پیامد از این ساختار برمی‌آید:
 فروکاهش‌گرایی: تنها جنبه‌های خاصی از مبارزهٔ اجتماعی در سازمان گنجانده می‌شود و دیگر جنبه‌ها نادیده گرفته یا سرکوب می‌شوند که این خود دست‌کاری نخبگان را آسان‌تر می‌سازد.
 تخصصی‌شدن یا حرفه‌ای‌شدن: دست‌اندرکاران سازمان به نقش‌هایی فزاینده تخصصی رانده می‌شوند که اغلب به شکاف رسمی میان رهبران و پیروان و پیدایش سلسله‌مراتب سازمانی می‌انجامد.
 جانشینی: سازمان رسمی به‌تدریج جای مردم را می‌گیرد، رهبری سازمان جای کل سازمان را می‌گیرد و سرانجام رهبری واحد پدیدار می‌شود که سازمان را شخصی‌سازی و کنترل می‌کند.
 ایدئولوژیک‌شدن: سازمان به فاعل اصلی نظریه تبدیل می‌شود و افراد در نقش‌هایی از پیش تعیین‌شده قرار می‌گیرند، به‌جای آنکه خود نظریه‌شان را بسازند.

برای رویارویی با این گرایش‌ها، آنارشیسم پسا-چپ از خودمختاری فردی و گروهی، پیوستن داوطلبانه، رد اقتدار سیاسی و ایدئولوژی و در عوض سازمان‌دهی موقت، کوچک، ساده، غیررسمی و شفاف با تصمیم‌گیری مستقیم همهٔ اعضا هواداری می‌کند.

 رد نظام اخلاقی 
نظام اخلاقی نیز آماج نقد آنارشیسم پسا-چپ است، همچنان‌که در آثار اشتیرنر و فریدریش نیچه نیز چنین بوده‌است. مک‌کوئین می‌نویسد: «اخلاق نظامی از ارزش‌های شیءشده است — ارزش‌های انتزاعی که از بافتار خود بیرون کشیده شده، در سنگ حک شده و به باورهایی تردیدناپذیر بدل گشته‌اند تا بدون در نظر گرفتن خواست‌ها، اندیشه‌ها و هدف‌های واقعی فرد و بدون توجه به موقعیتی که فرد در آن قرار دارد، به کار بسته شوند».

به باور او، «رد اخلاق به‌معنای ساختن نظریه‌ای انتقادی دربارهٔ خویشتن و جامعه است (نظریه‌ای همواره خودانتقادانه، موقت و هرگز تمامیت‌خواه نه) که در آن هدف روشنِ پایان‌دادن به بیگانگی اجتماعی هرگز با هدف‌های جزئیِ شیءشده درهم نمی‌آمیزد. این به‌معنای تأکید بر آن چیزی است که مردم از نقد رادیکال و همبستگی به دست می‌آورند، نه آنچه باید قربانی کنند تا زندگی پرهیزکارانه‌ای با اخلاقی سیاسی‌محور داشته باشند».

 نقد سیاست هویت 
آنارشیسم پسا-چپ آنچه را قربانی‌نمایی در سیاست هویت می‌نامد نقد می‌کند. فرال فاون در جستار «ایدئولوژی قربانی‌نمایی» می‌نویسد که «گونه‌ای فمینیستی از ایدئولوژی قربانی‌نمایی وجود دارد — ایدئولوژی‌ای که ترس و ناتوانی فردی را دامن می‌زند و در نتیجه وابستگی به گروه‌های حمایتی ایدئولوژیک و حمایت پدرسالارانهٔ مراجع قدرت را پدیدمی‌آورد».

او می‌افزاید: «مانند همهٔ ایدئولوژی‌ها، گونه‌های ایدئولوژی قربانی‌نمایی شکل‌هایی از آگاهی کاذب‌اند. پذیرش نقش اجتماعیِ قربانی — در هر شکلی — به‌معنای دست‌کشیدن از آفرینش زندگی خویش و کاوش در رابطهٔ واقعی با ساختارهای اجتماعی است. همهٔ جنبش‌های رهایی‌بخش جزئی — فمینیسم، جنبش دگرباشان، ضدنژادپرستی، جنبش کارگری و مانند آنها — افراد را بر پایهٔ نقش‌های اجتماعی‌شان تعریف می‌کنند. ازاین‌رو، این جنبش‌ها نه‌تنها چرخش دیدگاهی را که نقش‌های اجتماعی را فرو می‌پاشد و به افراد امکان می‌دهد کنش‌ورزی‌ای بر پایهٔ شور و خواست خود بسازند دربرنمی‌گیرند، بلکه در عمل در برابر چنین چرخشی کار می‌کنند».

 رد کار 
درونمایهٔ کار، تقسیم کار و رد کار اجباری از مباحث مهم آنارشیسم پسا-چپ بوده‌است. باب بلک در نوشتار «لغو کار» (به انگلیسی: ) با تکیه بر اندیشه‌های شارل فوریه، ویلیام موریس، پل گودمن، مارشال سالینز و پل لافارگ، علیه فرمانبرداری زندگی انسان‌ها از کار اجباری و وقف شدن عمر به تولید و مصرف کالا استدلال می‌کند.

بلک هرچند نقدی ژرف بر سرمایه‌داری و دیدگاه‌های لیبرالیسم طرفدار سرمایه‌داری ارائه می‌دهد، الگوهای مارکسیستی سوسیالیسم دولتی را نیز نقد می‌کند؛ زیرا آنها نیز منطق تولیدگرایانه‌ای را حفظ می‌کنند که تنها تفاوتش با سرمایه‌داری آن است که به‌جای کارفرما، مدیری دولتی فرمان می‌دهد. او «کار» را کنش تولیدی اجباری‌ای تعریف می‌کند که با ابزارهای اقتصادی یا سیاسی به راه انداخته می‌شود و راه رهایی را در بازپس‌گیری زمان و هدایت آن به‌سوی «بازی» و شادمانگی می‌داند.

 نظریهٔ خویشتن 
آنارشیست‌های پسا-چپ همهٔ ایدئولوژی‌ها را به سود ساختِ فردی و اجتماعی «نظریهٔ خویشتن» (به انگلیسی: ) کنار می‌گذارند. نظریهٔ خویشتن فردی نظریه‌ای است که در آن فردِ یکپارچه در بافتار خود — با همهٔ روابط، پیشینه، خواست‌ها و برنامه‌هایش — همواره کانون ذهنی درک و کنش است. نظریهٔ خویشتن اجتماعی نیز به‌گونه‌ای مشابه بر گروه به‌مثابه فاعل استوار است، اما همواره با درکی بنیادین از فردیت‌هایی که گروه را می‌سازند.

مک‌کوئین تأکید می‌کند: «سازمان‌های آنارشیستی غیرایدئولوژیک (یا گروه‌های غیررسمی) همواره آشکارا بر خودمختاری افرادی استوارند که آنها را می‌سازند — بر خلاف سازمان‌های چپِ کلاسیک که تسلیم خودمختاری شخصی را پیش‌شرط عضویت قرار می‌دهند».

 زندگی روزمره، موقعیت‌سازی و بی‌واسطه‌گرایی 
به باور ولفی لاندشترایشر، «بازپس‌گیری زندگی در سطح اجتماعی و همچنین بازپس‌گیری کامل آن در سطح فردی تنها زمانی ممکن می‌شود که دست از تعریف خود بر پایهٔ هویت‌های اجتماعی‌مان برداریم» و «باید پذیرفت که این مسیر باید به پایان رسد و شیوه‌های نوینی برای زیستن و ارتباط پدید آید اگر بنا داریم به خودمختاری و آزادی کامل دست یابیم». در این نگاه، هدف از رابطه با دیگران دیگر «جستجوی پیروانی که دیدگاه فرد را بپذیرند» نیست، بلکه یافتن «همراهان و هم‌پیمانانی است که در کاوش‌های ما شریک شوند».

حکیم بی از اندیشهٔ «منتظر انقلاب نماندن» هواداری می‌کند و بر آن است که باید بی‌درنگ در جستجوی «فضاها» یی بود — جغرافیایی، اجتماعی، فرهنگی و حتی خیالی — که بتوانند به‌مثابه «مناطق خودمختار موقت» (به انگلیسی: ) بالندگی یابند. در نهایت، «گروهی از انسان‌ها رو در رو گرد هم می‌آیند تا خواست‌های مشترکشان را برآورده سازند — خواه خوراک خوب، شادمانی، رقص، گفتگو یا هنرهای زیستن — به بیان کوتاه، "اتحاد خودپرستان" (به گفتهٔ اشتیرنر) در ساده‌ترین شکل آن، یا به زبان کروپوتکین، رانه‌ای زیست‌شناختی بنیادین به‌سوی "یاری‌رسانی متقابل"».

 پیوند با مکتب‌های فکری دیگر 
مک‌کوئین دربارهٔ سرچشمه‌های فکری این جریان می‌گوید: «کسانی که در پی تقویت این ترکیب بوده‌اند، از یک‌سو در درجهٔ نخست از جنبش آنارشیسم کلاسیک تا دورهٔ انقلاب اسپانیا تأثیر پذیرفته‌اند و از سوی دیگر از تیزبینانه‌ترین نقدها و شیوه‌های مداخله از دههٔ ۱۹۶۰ به بعد». بدین‌سان، اندیشهٔ بین‌الملل موقعیت‌گرا برای آنارشیسم پسا-چپ اهمیت بسزایی دارد. از دیگر اندیشمندانی که پیوندی نزدیک با این جریان دارند می‌توان از شارل فوریه، مکتب فرانکفورت، فریدریش نیچه، میشل فوکو و انسان‌شناسانی چون مارشال سالینز نام برد.

 پیوند با دیگر گرایش‌های آنارشیستی 
آنارشیسم پسا-چپ نسبت به برخی مکتب‌های کلاسیک‌تر آنارشیسم انتقادی بوده‌است؛ از جمله پلاتفرمیسم و آنارکوسندیکالیسم. از سوی دیگر، نزدیکی آشکاری میان آنارشیسم پسا-چپ و بدوی‌گرایی آنارشیستی، آنارشیسم فردگرایانه و آنارشیسم شورشی وجود دارد. با این حال، آنارشیست‌های پسا-چپی مانند ولفی لاندشترایشر و جیسون مک‌کوئین از بدوی‌گرایی آنارشیستی فاصله گرفته و آن را نقد کرده‌اند.

اندیشه‌های آنارشیسم پسا-چپ از سوی آنارشیست‌های دیگر نیز نقد شده‌است. مهم‌ترین نقد را موری بوکچین در کتاب «آنارشیسم اجتماعی یا آنارشیسم سبک زندگی: شکافی ناپیمودنی» ارائه کرد که در آن به این جریان نوپدید حمله برد. باب بلک در پاسخ، کتاب «آنارشی پس از چپ‌گرایی» (به انگلیسی: ) را نوشت.

 جستارهای وابسته 
 آنارشیسم
 بین‌الملل موقعیت‌گرا
 آنارشیسم فردگرا
 ماکس اشتیرنر

 منابع 

 
 
 

 پیوند به بیرون 
 Post-Left Anarchy? — جیسون مک‌کوئین
 Anarchy after Leftism — باب بلک

رده:آنارشیسم
رده:فلسفهٔ سیاسی
رده:آنارشیسم فردگرایانه
رده:جنبش‌های سیاسی