روابط روم و ساسانیان

روابط روم و ساسانیان به مناسبات سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی بین امپراتوری روم (و جانشین آن، بیزانس) و امپراتوری ساسانی از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی اشاره دارد. این روابط که نزدیک به چهار سده به طول انجامید، عمدتاً خصومت‌آمیز بود و با دوره‌هایی کوتاه از صلح و آرامش همراه می‌شد. این تقابل طولانی‌مدت، یکی از طولانی‌ترین درگیری‌های تاریخ بشر محسوب شده و منابع انسانی و اقتصادی دو ابرقدرت را به میزان قابل توجهی تحلیل برد و زمینه را برای فتوحات بعدی مسلمانان در منطقه فراهم کرد.

 پیش‌زمینه تاریخی 
با سقوط اشکانیان به دست اردشیر بابکان (بنیانگذار سلسله ساسانی) در سال ۲۲۴ میلادی، موازنه قوا در منطقه به شدت تغییر کرد. ساسانیان خود را وارثان واقعی هخامنشیان می‌دانستند و ادعای حاکمیت بر تمامی سرزمین‌هایی را داشتند که روزی تحت کنترل هخامنشیان بود، از جمله آناتولی، شام، مصر و حتی یونان. این ادعا به‌طور مستقیم با منافع امپراتوری روم در شرق در تضاد بود. از سوی دیگر، رومیان نیز همواره تهدیدی در مرزهای شرقی خود احساس می‌کردند و ساسانیان را جانشینان مستقیم اشکانیان، که دشمن دیرینه روم بودند، می‌دانستند.

 دوره‌های اصلی درگیری 
 جنگ‌های اولیه (سده سوم میلادی) 
نخستین درگیری‌های بزرگ بین دو امپراتوری در دوران شاپور یکم (۲۴۱–۲۷۲ میلادی) رخ داد. شاپور یکم در نبرد ادسا در سال ۲۶۰ میلادی، امپراتور روم والرین را اسیر کرد. این رویداد که یکی از تحقیرآمیزترین شکست‌های تاریخ روم به‌شمار می‌رود، در کتیبه‌های شاپور در کعبه زرتشت (نقش رستم) به تفصیل شرح داده شده است. با این حال، موفقیت‌های ساسانیان توسط اودیناتوس حاکم مستقل پالمیرا تا حدی خنثی شد.

 جنگ‌های طولانی سده چهارم میلادی 
در این دوره، جنگ‌ها اغلب حول کنترل ارمنستان و بین‌النهرین متمرکز بود. امپراتور روم جولیان مرتد در سال ۳۶۳ میلادی با لشکری بزرگ به قلب ایران یورش برد، اما در نبردی نامعلوم کشته شد. جانشین او، یوویان، مجبور به انعقاد پیمان صلحی تحقیرآمیز شد که بر اساس آن، روم متصرفات مهمی از جمله شهرهای نظامی استراتژیک مانند نیسیبیس و سینگارا را به ساسانیان واگذار کرد.

 اوج رقابت: جنگ‌های سده ششم و هفتم میلادی 
این دوره شاهد طولانی‌ترین و فرسایشی‌ترین جنگ‌ها بین دو طرف بود که تحت حکومت پادشاهانی چون خسرو انوشیروان (۵۳۱–۵۷۹) و خسرو پرویز (۵۹۰–۶۲۸) از سوی ایران و ژوستینین یکم (۵۲۷–۵۶۵) و هراکلیوس (۶۱۰–۶۴۱) از سوی روم شرقی رخ داد.
 جنگ ایبری (۵۲۶–۵۳۲) و جنگ لازیک (۵۴۱–۵۶۲) که با میانجیگری صلح‌های موقت به پایان رسیدند.
 جنگ بزرگ ۶۰۲–۶۲۸ میلادی:
این جنگ که ویرانگرترین نبرد بین دو امپراتوری بود، با بهانه‌ای برای بازگرداندن خسرو پرویز به تخت پادشاهی آغاز شد. ساسانیان در اوج خود، سرزمین‌های وسیعی از جمله شام، فلسطین و مصر را فتح کرده و حتی اورشلیم را تسخیر و صلیب مقدس را به تیسفون بردند. اما ضدحمله قاطعانه امپراتور هراکلیوس، اوضاع را دگرگون کرد. او با یورش به قلب ایران، پایتخت ساسانیان تیسفون را تهدید کرد. این جنگ که با قتل خسرو پرویز به دست پسرش شیرویه و عقد پیمان صلح پایان یافت، هر دو امپراتوری را تا سر حد ورشکستگی مالی و نظامی پیش برد.

 دوره‌های صلح و دیپلماسی 
علیرغم خصومت‌های طولانی، دوره‌هایی از صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز نیز وجود داشت. مهم‌ترین این دوره‌ها، صلح ۵۰ ساله پس از پیمان صلح نرسی در سال ۲۹۹ میلادی و همچنین صلحی بود که پس از جنگ ۴۴۰–۴۲۱ میلادی برقرار شد. در دوران صلح، مرزها امن بود و مبادلات تجاری و فرهنگی به شدت رونق می‌گرفت.

 روابط اقتصادی و فرهنگی 
جاده ابریشم شریان اصلی ارتباطی بین دو امپراتوری بود. کالاهای لوکس ایرانی مانند ابریشم، فرش و جواهرات به روم صادر می‌شد و در مقابل، طلا و نقره رومی به ایران سرازیر می‌گردید. این تجارت اگرچه تحت تأثیر جنگ‌ها قرار می‌گرفت، اما هرگز به‌طور کامل قطع نشد.

تأثیرات فرهنگی دو طرف بر یکدیگر نیز قابل توجه بود. هنر ساسانی به شدت بر هنر بیزانسی تأثیر گذاشت. مفاهیم معماری، نقاشی و حتی تشریفات درباری بین دو دربار مبادله می‌شد. علاوه بر این، مرز بین دو امپراتوری، محل تبادل ایده‌های فلسفی و مذهبی بود و آیین‌هایی مانند مسیحیت و مزدیسنا در این منطقه با یکدیگر در تماس بودند.

 پیامدها و فروپاشی 
جنگ نهایی و فرسایشی ۶۰۲–۶۲۸ میلادی، هر دو امپراتوری را به شدت تضعیف کرد. ساختار اداری و نظامی هر دو طرف از هم پاشید و خزانه‌های آنها تهی شد. هنگامی که ارتش‌های تازه‌نفس خلافت راشدین در دهه ۶۳۰ میلادی ظهور کردند، با مقاومت سازمان‌یافته و قدرتمندی روبرو نشدند. امپراتوری ساسانی تا سال ۶۵۱ میلادی به‌طور کامل سقوط کرد و سرزمین‌های شرقی روم (شام، مصر و آفریقای شمالی) نیز برای همیشه از دست رفت.

 منابع 

 
 
 

 پیوند به بیرون 
 مقاله دانشنامه بریتانیکا درباره روابط ساسانی و روم
 جنگ‌های روم و ایران در Livius.org
رده:روابط خارجی
رده:ساسانیان