مداخله ایران در سودان

مداخله ایران در سودان (۲۰۲۳–اکنون)، به تجدید روابط ایران و سودان پس از جنگ داخلی سودان (۲۰۲۳–اکنون) اشاره دارد. در سال ۲۰۱۶، سودان به دلیل تنش‌ها بین عربستان سعودی و ایران، تمام روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کرد. با این حال، با شروع جنگ داخلی در سودان، دو کشور روابط دیپلماتیک خود را از سر گرفتند. از آوریل ۲۰۲۵، ایران به‌طور قابل توجهی دخالت خود را در جنگ داخلی سودان افزایش داده و با نیروهای مسلح سودان به رهبری ژنرال عبدالفتاح البرهان همسو شده است. این مداخله در راستای جاه‌طلبی‌های ژئوپلیتیکی گسترده‌تر تهران در منطقه دریای سرخ و آفریقا است.

 پیشینه 
دخالت ایران در سودان طی چندین دهه تکامل یافته و با دوره‌هایی از همکاری و تنش مشخص شده است. در اوایل دهه ۲۰۰۰، ایران حمایت نظامی و اقتصادی قابل توجهی از سودان، از جمله آموزش پرسنل نظامی سودان و کمک به توسعه مجتمع صنعتی نظامی یرموک در خارطوم، که با منافع ایران مرتبط بوده است، ارائه داد. این همکاری بخشی از استراتژی گسترده‌تر ایران برای مقابله با نفوذ غرب و حمایت از متحدان در منطقه بود.

با این حال، روابط در سال ۲۰۱۵، زمانی که سودان به ائتلاف به رهبری عربستان سعودی در یمن پیوست، رو به وخامت گذاشت و منجر به اخراج دیپلمات‌های ایرانی و قطع همکاری نظامی شد. این تغییر ناشی از نیاز سودان به حمایت اقتصادی از کشورهای عربی خلیج فارس و تمایل به فاصله گرفتن از سیاست‌های منطقه‌ای ایران بود.

این روابط در سال ۲۰۲۳ در بحبوحه جنگ داخلی سودان که بین نیروهای مسلح سودان و نیروهای شبه‌نظامی پشتیبانی سریع درگرفت، رو به بهبود گذاشت. در اکتبر ۲۰۲۳، سودان و ایران پس از هشت سال وقفه، روابط دیپلماتیک خود را از سر گرفتند و هر دو کشور سفیر رد و بدل کردند. انگیزه تجدید روابط ایران منافع استراتژیک، از جمله تمایل به ایجاد جای پایی در منطقه دریای سرخ و مقابله با نفوذ قدرت‌های رقیب مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی بود. از زمان از سرگیری روابط دیپلماتیک، ایران از نیروهای مسلح سودان حمایت نظامی، از جمله تأمین پهپاد و سایر سلاح‌ها، ارائه داده است. این کمک‌ها در تلاش‌های نیروهای مسلح سودان برای بازپس‌گیری کنترل سرزمین‌های تحت کنترل نیروهای مسلح سودان نقش مهمی داشته است.

 پشتیبانی نظامی و اهداف استراتژیک 
از زمان برقراری مجدد روابط دیپلماتیک با سودان در اکتبر ۲۰۲۳ پس از هفت سال وقفه، ایران سلاح‌های پیشرفته، به ویژه پهپادهای مهاجر ۶ و ابابیل، را در اختیار نیروی هوایی سودان قرار داده است. این پهپادها در حملات اخیر نیروی هوایی سودان، از جمله بازپس‌گیری مناطق کلیدی در خارطوم و ام‌درمان، نقش مهمی داشته‌اند. ایران همچنین پشتیبانی اطلاعاتی ارائه داده و آموزش نیروهای جدید نیروی هوایی سودان را که بنا به گزارش‌ها برخی از آنها در اوگاندا آموزش دیده‌اند، تسهیل کرده است.

 دخالت ایران در سودان با اهداف استراتژیک متعددی هدایت می‌شود 
حضور نیروی دریایی در دریای سرخ

ایران علاقه خود را به ایجاد یک تأسیسات دریایی در پورت سودان ابراز کرده است. چنین پایگاهی به ایران اجازه می‌دهد تا کانال سوئز و جناح جنوبی اسرائیل را رصد کند و قابلیت‌های دریایی خود را در منطقه افزایش دهد. با این حال، همسویی سودان با عربستان سعودی منجر به رد این پیشنهاد شده است.

مقابله با رقبای منطقه‌ای

ایران با حمایت از نیروهای مسلح سودان، قصد دارد با نفوذ عربستان سعودی و امارات متحده عربی در سودان و شاخ آفریقا مقابله کند. این حمایت به تهران کمک می‌کند تا حضور خود را در منطقه‌ای با اهمیت استراتژیک تثبیت کند.

بهره‌برداری از منابع طبیعی

گزارش‌ها حاکی از آن است که ایران به ذخایر اورانیوم سودان علاقه‌مند است، که می‌تواند به‌طور بالقوه برنامه هسته‌ای ایران را تقویت کند. علاوه بر این، موقعیت سودان در امتداد مسیرهای دریایی کلیدی، فرصت‌هایی را برای ایران فراهم می‌کند تا کشتیرانی را مختل کرده و دشمنان منطقه‌ای را به چالش بکشد.

 توسعه ایدئولوژیک و آموزشی 
گسترش ایدئولوژیک و آموزشی ایران در سودان عنصر حیاتی استراتژی گسترده‌تر قدرت نرم این کشور است که با هدف تعمیق نفوذ خود در این کشور و گسترش دامنه نفوذ خود در سراسر آفریقا انجام می‌شود. ایران فراتر از همکاری نظامی، که شامل تأمین سلاح‌های پیشرفته و حمایت از نیروهای مسلح سودان می‌شود، بر گسترش ایدئولوژی شیعی خود از طریق ابتکارات آموزشی تمرکز دارد.

بخش کلیدی این ارتباط شامل تأسیس مؤسسات آموزشی در سودان است که برای ترویج آموزه‌های شیعی و تقویت روابط ایران با جوامع محلی طراحی شده‌اند. این مؤسسات نه تنها به عنوان مراکز آموزشی، بلکه به عنوان بستری برای تعامل ایدئولوژیک، ترویج ارزش‌های مذهبی و فرهنگی همسو با دیدگاه‌های سیاسی و مذهبی ایران نیز عمل می‌کنند. این رویکرد بخش جدایی‌ناپذیر تلاش‌های ایران برای ایجاد روابط بلندمدت با جوامع سودانی و کسب نفوذ بر چشم‌انداز سیاسی و اجتماعی این کشور است.

در فوریه ۲۰۲۵، علی یوسف، وزیر امور خارجه سودان، از تهران بازدید کرد و در آنجا با مقامات ایرانی، از جمله رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان و وزیر امور خارجه سید عباس عراقچی، دیدار کرد. در طول این سفر، ایران حمایت خود را از دولت سودان اعلام کرد و ابراز تمایل کرد که شرکت‌های ایرانی را به مشارکت در تلاش‌های بازسازی سودان تشویق کند.

تمرکز ایران بر آموزش بخشی از یک استراتژی گسترده‌تر برای گسترش ردپای ایدئولوژیک خود در آفریقا است، زیرا این قاره را منطقه‌ای مهم برای اهداف ژئوپلیتیکی بلندمدت خود می‌داند. این برنامه‌های آموزشی نه تنها به آموزش‌های الهیاتی محدود می‌شوند، بلکه شامل تلاش برای ایجاد شبکه‌های اجتماعی همسو با جهان‌بینی ایران نیز می‌شوند و ارتباط بین ایران و گروه‌های کلیدی محلی را تقویت می‌کنند.

ایران از طریق این ابتکارات آموزشی و ایدئولوژیک، نفوذ خود را در سودان تقویت می‌کند و شبکه‌ای از متحدان را ایجاد می‌کند که می‌توانند به پیشبرد اهدافش در منطقه کمک کنند.

 پیامدهای ژئوپلیتیکی و منطقه‌ای 
دخالت ایران، جنگ داخلی سودان را که به میدان نبرد نیابتی با حضور بازیگران خارجی متعدد تبدیل شده است، پیچیده‌تر می‌کند. در حالی که ایران از نیروهای پشتیبانی سریع حمایت می‌کند، امارات متحده عربی به حمایت تسلیحاتی و مالی از نیروهای پشتیبانی سریع که مخالف این کشور هستند، متهم شده است. این پویایی، رقابت‌های منطقه‌ای گسترده‌تری را منعکس می‌کند و درگیری را تشدید کرده است.

نگرانی‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه حمایت ایران می‌تواند ارتش سودان را به نیرویی شبیه حشد شعبی عراق تبدیل کند و به‌طور بالقوه نفوذ تهران در سودان را افزایش دهد. علاوه بر این، حضور ایران در سودان ممکن است حمایت از گروه‌های متحد مانند حوثی‌ها در یمن و حزب‌الله در لبنان را تسهیل کند و دامنه نفوذ منطقه‌ای آن را گسترش دهد.

 پیامدهای بشردوستانه 
ورود سلاح‌های ایرانی به تشدید خشونت و تشدید بحران انسانی سودان کمک کرده است. این درگیری منجر به بیش از ۱۵۰٬۰۰۰ کشته و بیش از ۱۲ میلیون آواره شده است. سازمان ملل متحد حمایت خارجی از هر دو طرف متخاصم را محکوم کرده و اظهار داشته است که این امر «کشتار را ممکن می‌سازد» و وضعیت انسانی را بدتر می‌کند. در آوریل ۲۰۲۵، نیروهای پشتیبانی سریع حمله‌ای مرگبار به اردوگاه آوارگان زمزم در دارفور انجام دادند که منجر به کشته شدن حداقل ۵۰۰ نفر، از جمله ۱۲ امدادگر، شد. چنین حملاتی بسیاری را از دسترسی به خدمات ضروری، از جمله مراقبت‌های بهداشتی و توزیع غذا، محروم کرده است.

 ریسک و پیامدها 
در حالی که حمایت ایران دستاوردهای نظامی اخیر ارتش سودان را تقویت کرده است، پیامدهای بلندمدت آن همچنان نامشخص است. جاه‌طلبی‌های تهران برای ایجاد جای پای استراتژیک در سودان با چالش‌هایی از جمله مقاومت محلی در برابر پایگاه‌های نظامی خارجی و تعامل پیچیده قدرت‌های منطقه‌ای روبرو است. تعمیق دخالت خارجی، خطر طولانی شدن درگیری و بی‌ثباتی بیشتر منطقه را به همراه دارد، به طوری که سودان به‌طور بالقوه به میدان نبردی برای درگیری‌های نیابتی بین ایران و دشمنان منطقه‌ای آن تبدیل می‌شود و منجر به بی‌ثباتی طولانی مدت می‌شود. ادامه حمایت نظامی از نیروهای مسلح سودان همچنین می‌تواند سودان را در سطح بین‌المللی منزوی‌تر کند، به ویژه اگر چنین حمایتی تحریم‌های تسلیحاتی را نقض کند یا بحران انسانی جاری را تشدید کند. علاوه بر این، هجوم تسلیحات و پشتیبانی خارجی ممکن است جنگ داخلی را تشدید کند و منجر به تلفات بیشتر و آوارگی بیشتر غیرنظامیان شود. این عوامل، چشم‌انداز صلح و ثبات در سودان را پیچیده‌تر می‌کند و نگرانی‌هایی را در مورد پیامدهای منطقه‌ای گسترده‌تر مداخله ایران ایجاد می‌کند.

 جستارهای وابسته 
 روابط ایران و سودان
 مداخله ایران در عراق (۱۳۹۳–اکنون)
 فهرست جنگ‌های ایران
 عملیات‌های برون‌مرزی جمهوری اسلامی ایران

 منابع 

رده:جنگ نیابتی ایران و عربستان سعودی
رده:جنگ‌های ایران
رده:مداخله نظامی