امتیاز کشتیرانی در رود کارون

امتیاز کشتیرانی در رود کارون یکی از مهم‌ترین امتیازات اقتصادی و سیاسی دوره قاجار بود که در سال ۱۳۰۶ ه‍.ق (۱۸۸۸ م) به دولت بریتانیا واگذار شد. این امتیاز زمینه‌ساز گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی بریتانیا در جنوب غربی ایران و ارتباط تجاری با خلیج فارس و مناطق مرکزی ایران شد.

 پیشینه تاریخی 
از نیمهٔ قرن نوزدهم، رودخانهٔ کارون به دلیل موقعیت ژئوپولتیکی و تجاری خود توجه نمایندگان سیاسی و تجار اروپایی، به‌ویژه بریتانیا، را به خود جلب کرد. این رودخانه کوتاه‌ترین و امن‌ترین مسیر حمل کالا از خلیج فارس به مناطق داخلی ایران بود و هزینه حمل و نقل از مسیر رودخانه‌ای به مراتب کمتر از راه‌های خشکی بود. انگلیسی‌ها با بهره‌گیری از ضعف ساختار سیاسی و حضور محدود حکومت مرکزی در خوزستان، توانستند نفوذ خود را در این منطقه گسترش دهند و از قدرت محلی ایلات و قبایل برای تثبیت موقعیت خود بهره ببرند.

 روند واگذاری امتیاز 
اولین تلاش‌ها برای به دست آوردن امتیاز کشتیرانی بر کارون توسط نمایندگان کمپانی‌های انگلیسی از جمله گری و پل در اواخر قرن نوزدهم انجام شد. فشار دیپلماتیک بریتانیا، به‌ویژه از طریق وزیر مختار سر هنری دراموند ولف و تأیید امین‌السلطان، منجر به صدور فرمان آزادی کشتیرانی به تاریخ ۲۴ صفر ۱۳۰۶ یا ۹ آیان ۱۲۶۷ در کارون شد. این فرمان مسیر کارون از مصب تا اهواز را برای کشتی‌های تجاری تمام کشورها باز نمود، اما در عمل بیشتر به نفع انگلیسی‌ها بود.

 مفاد امتیاز و مقررات 
امتیاز شامل مقررات دقیق و مشروحی بود که استفاده از کارون را برای کشتی‌ها تسهیل می‌کرد، از جمله تعیین انبارها، رعایت قوانین داخلی ایران، محدودیت عبور از سد اهواز، و دریافت حق‌العبور مشخص برای کشتی‌های بخار و بادبانی. با وجود باز بودن مسیر به روی تمام کشورها، بریتانیا توانست با فعالیت شرکت‌های خود مانند «لینچ» از این مسیر به صورت نیمه‌انحصاری بهره ببرد.

 آثار اقتصادی و سیاسی 
گشایش کارون به روی کشتیرانی خارجی باعث تقویت حضور اقتصادی بریتانیا در جنوب غربی ایران شد و امکان انتقال سریع و ارزان کالا به شهرهای مرکزی مانند اهواز، شوشتر و اصفهان را فراهم نمود. این اقدام همچنین موجب نارضایتی روسیه شد که خواستار امتیازات مشابه در ایران بود، و ایران ناچار شد با انعقاد توافق‌هایی نفوذ روسیه را نیز محدود کند. با کشف نفت و گسترش خطوط راه‌آهن، اهمیت تجاری کارون کاهش یافت، اما نقش آن در تثبیت نفوذ سیاسی و اقتصادی بریتانیا همچنان مشهود بود.

 منابع 

رده:کشتیرانی