جنگ حماسی بزرگ تیموری

جُنگ حماسی بزرگ تیموری گلچینی ادبی (جُنگ) است، در دو جلد و با پنج منظومهٔ حماسی به زبان فارسی، که در سال ۸۰۰ ه‍.ق در شیراز تحت سلطهٔ امپراتوری تیموری، احتمالاً برای پیرمحمد پسر عمر شیخ، شاهزادهٔ تیموری تهیه شد، و بعدها برای اسکندر سلطان، برادر او، آثار نگارگری روی آن اعمال شد. جلد نخست این مجموعه شامل نسخه‌ای از شاهنامه در قطع ۱۶٫۸×۲۵٫۸ سانتی‌متر، و ۲۲۹ برگ است که دیباچه تا اواخر پادشاهی منوچهر در آن از میان‌رفته و شماری از برگ‌های آن به‌هم ریخته‌شده است. جلد مذکور امروزه به‌شمارهٔ MS. P. 114 در کتابخانهٔ چستربیتی نگهداری می‌شود.جلال خالقی مطلق (بهار ۱۳۶۴)، معرفی و ارزیابی برخی از دست‌نویس‌های شاهنامه، ایران‌نامه، شمارهٔ ۱۱، ص. ۳۹۰ و ۳۹۱. جلد دوم، به‌قطع ۴۲×۶۴٫۵ سانتی‌متر، با ۲۴۳ برگ تهیه‌شده، و دومین نسخهٔ کهن شناخته‌شده از گرشاسپ‌نامه، کهن‌ترین نسخهٔ بهمن‌نامه و یگانه نسخ شناخته‌شده از شهنشاه‌نامه و کوش‌نامه را در خود جاداده است. این جلد هم امروزه به‌شمارهٔ OR. 2780 در کتابخانهٔ بریتانیا محفوظ است.Or 2780 (Oriental Manuscripts, British Library), Fihrist.org.uk.کوش‌نامه. سرودهٔ حکیم ایرانشان بن ابی‌الخیر، به‌کوشش جلال متینی، پیشگفتار، ص. ۴۵ تا ۵۰. Internet Archive. این دو جلد از لحاظ ساختاری، شامل شش ستون نوشتاری هستند که در برگ‌های بدون عنوان، تذهیب و نگاره، تا ۳۳ سطر، مشتمل بر ۹۹ بیت را دربرمی‌گیرند. پیش از انتقال به مکان‌های امروزی خود، هردو جلد مدتی در کتابخانهٔ آرتور دو گوبینو، سیاستمدار فرانسوی بودند.Shahnama (The Chester Beatty Library Per 114), The Shahnama Project.

 شیوهٔ نگارش 
این مجموعه با خط نسخ نوشته‌شده و ویژگی‌های نگارشی اصلی آن عبارت‌اند از:
 «چ، پ، ژ» هم با سه نقطه و هم با یک نقطه به‌صورت «ج، ب، ز» نوشته شده‌اند. «گ» بیشتر «ک» و گاه «ݢ» نوشته‌شده است.
 رعایت قاعدهٔ ذال معجم در بیشتر جاها دیده می‌شود.
 گاهی واژگانی مانند «آنکه» و «آنچه» که «ه» ناملفوظ دارند را با حذف این حرف، این‌طور می‌نویسد: «آنک» و «آنچ».
 واژگان «که» و «چه» در مواردی به واژهٔ پس از خود چسبیده‌اند؛ مانند «کخواست» و «چبودت».
 در پاره‌ای موارد همزه جایگزین «ی» گشته، مانند «دریاء گیلان»، «درازاء» و «آئین».
 دربارهٔ نگارش واژگان مشتق و مرکب، اصل را بر انفصال دو بخش گذاشته است؛ مانند «نیک دل»، «یک باره» و «گردن کش».
 کاربرد «بی» جدا از اسم، مانند «بی سر»، «بی راه» و «بی کران».
 «به» حرف اضافه در بیشتر موارد به واژهٔ پس از خودش چسبیده است؛ مانند «بمردم»، «بیکبارگی» و «بجز».
 «را» نشانهٔ مفعول در برخی موارد به واژهٔ پیش از خود می‌چسبد؛ مانند «بتانرا»، «جانرا» و «سپهرا».
 «است» گاهی به واژهٔ پیش از خود می‌چسبد؛ مانند «ماتمست» و «زمینست».
 در نوشتار به‌ندرت از اعراب‌گذاری استفاده‌شده که همین موضوع باعث ابهام در خوانش شماری از واژگان، و به‌صورت ویژه نام‌های خاص شده است.
 «هٔ» گاهی نه به‌صورت نقش‌نمای اضافه، بلکه صرفاً به‌شکل زینتی در انتهای واژگانی با «ه» ناملفوظ نوشته‌شده است.

 اهمیت 
جلد نخست، یازدهمین نسخهٔ کهن تاریخ‌دار شاهنامه به‌حساب می‌آید و از حیث قدمت نسخه و اصالت متن، امتیاز ویژه‌ای ندارد. جلد دوم بسیار مهم‌تر است. به‌ویژه از این جهت، که حاوی تنها نسخ موجود از شهنشاه‌نامه و کوش‌نامه بوده، و یگانه مرجع برای کار تصحیح و نشر این متون به‌حساب می‌آید. ۱۶ نگاره به‌سبک مکتب شیراز دوم در این جُنگ به‌کار رفته، که در مورد شهنشاه‌نامه و کوش‌نامه، تنها نمونه‌های موجود از نگارگری ایرانی برای این آثار محسوب می‌شوند.

 فهرست نگاره‌ها 
 چینش نگاره موضوع برگجا جلد یکم۱150pxموفقیت سیاوش در آزمون آتش۱۴پشت۲150pxرزم ایرانیان با تورانیان به‌کین سیاوش۳۸رو۳150pxکشتن دیو سپید به‌دست رستم۵۰رو۴150pxرستم در اسارت اکوان دیو۶۵رو۵150pxرزم بهرام گور با شیرها برای تاج‌ستانی۱۵۱پشت جلد دوم۱150pxدیدار گرشاسپ با برهمنان هندی۱۴پشت۲150pxگرشاسپ در جزیرهٔ هُدکیر۱۸رو۳150pxگرشاسپ در نخجیرگاه ضحاک۲۹پشتشهنشاه‌نامهٔ تبریزی(برگ ۴۱ تا ۱۳۲)۴150pxخروج مغولان از ارگنه‌کن۴۴پشت۵150pxنبرد چنگیز خان با سپاه خطای۴۹پشت۶150pxخطابهٔ چنگیز خان بر منبر مسجد بخارا۶۱رو۷150pxآوردن مستعصم به‌نزد هولاکو خان۸۹پشت۸150pxاعدام فرامرز در حضور بهمن۱۶۳پشت۹150pxبازدید بهمن از آرامگاه خاندان رستم۱۷۱پشت۱۰150pxورود آبتین به بَسیلا۲۰۲پشت۱۱150pxسَلْکَت در کوه دماوند۲۱۳پشت

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 مجموعه تصاویر جلد دوم در تارنمای گنجینهٔ گنجور

رده:حماسه‌های فارسی
رده:نسخه‌های خطی تذهیب‌شده اسلامی
رده:نسخه‌های خطی تذهیب‌شده سده ۱۴ (میلادی)
رده:نسخه‌های خطی شرقی کتابخانه بریتانیا
رده:نگارگری ایرانی