روابط ایران و عثمانی

روابط ایران و عثمانی (به عثمانی: ایران-عثمانی ایلیشکیلری، به فارسی: روابط ایران و عثمانی) به مجموعه مناسبات دیپلماتیک، نظامی و فرهنگی میان ایران (با سلسله‌های صفوی، افشاری، زند و قاجار) و امپراتوری عثمانی از اوایل سدهٔ شانزدهم میلادی تا انحلال خلافت عثمانی در ۱۹۲۴ میلادی گفته می‌شود. این دو قدرت بزرگ جهان اسلام، رقیبانی سرسخت بودند که رقابت آن‌ها نه‌تنها ریشه در منازعات ارضی بر سر تصرف آناتولی شرقی، قفقاز و بین‌النهرین داشت، بلکه شکاف عمیق مذهبی میان شیعه (مذهب رسمی ایران) و سنی (مذهب رسمی عثمانی) نیز بر شدت این تنش‌ها می‌افزود. اوج این رقابت‌ها به صورت یک سلسله جنگ‌های فرسایشی از نبرد چالدران در ۱۵۱۴ تا عهدنامه ارزروم در ۱۸۴۷ و سپس عهدنامه‌ی ۱۹۳۲ میان ایران و ترکیه به طول انجامید. با این حال، در کنار جنگ، روابط فرهنگی و تجاری پویایی نیز میان دو امپراتوری برقرار بود و فرهنگ ایرانی تأثیر عمیقی بر دربار و طبقهٔ نخبگان عثمانی گذاشت.

 تاریخچه منازعات و رقابت

 ظهور یک رقابت: سدهٔ شانزدهم
پیدایش دودمان صفوی در ایران به رهبری شاه اسماعیل اول (حک. ۱۵۰۱–۱۵۲۴) موازنهٔ قدرت را در خاورمیانه برهم زد. شاه اسماعیل با ترویج شیعه دوازده‌امامی به عنوان مذهب رسمی ایران، تهدیدی ایدئولوژیک برای مشروعیت خلافت عثمانی که خود را حامی اهل سنت می‌دانست، ایجاد کرد. این تنش‌ها به سرعت به درگیری نظامی انجامید و سلطان سلیم یکم برای مقابله با نفوذ فزایندهٔ صفویان در آناتولی و جلوگیری از گسترش تشیع، به ایران لشکر کشید. این لشکرکشی به نبرد چالدران در ۱۵۱۴ انجامید که با پیروزی قاطع عثمانی‌ها به دلیل برتری تفنگدار و توپخانه به پایان رسید و تبریز پایتخت صفوی به تصرف عثمانی درآمد.

پس از چالدران، جنگ‌ها با وقفه‌ای کوتاه ادامه یافت. سلطان سلیمان قانونی چندین لشکرکشی به ایران ترتیب داد که منجر به تصرف موقت بغداد در ۱۵۳۴ شد. این درگیری‌ها سرانجام با امضای عهدنامه آماسیه در ۱۵۵۵ پایان یافت. بر اساس این پیمان، بین‌النهرین به جز بخش‌هایی از کردستان به عثمانی واگذار شد و ایران نیز بر تبریز و قفقاز تسلط یافت. این پیمان برای نخستین بار مرزهای دو امپراتوری را به صورت رسمی تعریف کرد.

 تثبیت مرزها: سدهٔ هفدهم
اواخر سدهٔ شانزدهم، عثمانی‌ها با سوءاستفاده از ضعف ایران در دورهٔ شاه محمد خدابنده، جنگ تازه‌ای آغاز کردند که به تصرف گسترده مناطقی در آذربایجان و قفقاز انجامید و با عهدنامه استانبول ۱۵۹۰ به نفع عثمانی خاتمه یافت. اما با به قدرت رسیدن شاه عباس بزرگ (حک. ۱۵۸۷–۱۶۲۹)، ایران با انجام اصلاحات نظامی، توانست قدرت از دست رفته را بازگرداند. شاه عباس در ۱۶۰۳ تهاجم گسترده‌ای را علیه عثمانی آغاز کرد و تا ۱۶۰۷ توانست تبریز، نخجوان و ایروان را بازپس گیرد. این پیروزی‌ها در عهدنامه سراب (۱۶۱۸) به رسمیت شناخته شد.

مهمترین رویداد این سده، جنگ ۱۶۲۳–۱۶۳۹ بود. شاه عباس در ۱۶۲۳ بغداد و بیشتر عراق امروزی را تصرف کرد. این مسئله ضربه‌ای سخت به حیثیت عثمانی بود. سلطان مراد چهارم شخصاً فرماندهی لشکرکشی‌های متقابل را بر عهده گرفت و سرانجام در ۱۶۳۸ بغداد را بازپس گرفت. این جنگ با امضای عهدنامه زهاب (قصرشیرین) در ۱۶۳۹ پایان یافت. این عهدنامه که یکی از مهمترین و بادوام‌ترین معاهدات در تاریخ روابط دو کشور است، مرزهای جدیدی را ترسیم کرد: بین‌النهرین (عراق امروزی) به طور قطعی به عثمانی واگذار شد و ایروان و بخش‌هایی از قفقاز به ایران تعلق گرفت. مرزهای تعیین شده در عهدنامه زهاب اساس مرزهای امروزی ایران با ترکیه و عراق را تشکیل می‌دهد.

 تحولات و ثبات نسبی: سده‌های هجدهم و نوزدهم
سدهٔ هجدهم با سقوط صفویان و هرج‌ومرج در ایران همراه شد. عثمانی‌ها و روس‌ها از این فرصت برای پیشروی در خاک ایران استفاده کردند. دورهٔ لاله در عثمانی (۱۷۱۸–۱۷۳۰) با حملات تازه‌ای به ایران همراه بود، اما با ظهور نادرشاه افشار، معادلات تغییر کرد. نادرشاه با پیروزی‌های درخشان، عثمانی‌ها را مجبور به عقب‌نشینی کرد و عهدنامه قردن (۱۷۴۶) بار دیگر مرزهای ۱۶۳۹ را تأیید نمود.

در سدهٔ نوزدهم، قاجاریان که در ایران قدرت را به دست گرفته بودند، چندین بار از جمله در جنگ ۱۸۲۱–۱۸۲۳ با عثمانی درگیر شدند. در این جنگ، نیروهای ایران به فرماندهی عباس میرزا موفقیت‌های نظامی به دست آوردند، اما شیوع وبا و دخالت قدرت‌های اروپایی مانع از تغییر مرزها شد. عهدنامه ارزروم (۱۸۲۳) و سپس عهدنامهٔ دوم ارزروم در ۱۸۴۷ با میانجی‌گری روسیه و بریتانیا، بر تعهد دو کشور به مرزهای عهدنامه زهاب تأکید کرد و سازوکاری برای حل مناقشات مرزی تعیین نمود.

 ابعاد غیرنظامی: تجارت، فرهنگ و دیپلماسی
در پس زمینهٔ منازعات نظامی، روابط تجاری و فرهنگی پویایی میان ایران و عثمانی برقرار بود. جاده ابریشم و مسیرهای کاروانی، کالاهایی همچون ابریشم ایران را به بازارهای عثمانی و از آنجا به اروپا منتقل می‌کرد. اگرچه عثمانی‌ها گاه برای تضعیف رقیب، تحریم‌های تجاری علیه ایران وضع می‌کردند، اما این تحریم‌ها اغلب موقتی و بی‌اثر بودند.

از منظر فرهنگی، تأپیرپذیری عثمانی از فرهنگ ایران بسیار عمیق بود. زبان فارسی در میان نخبگان عثمانی جایگاه والایی داشت و شاعرانی مانند فوزولی و نظامی گنجوی در قلمرو عثمانی خوانده می‌شدند و مورد تقلید قرار می‌گرفتند. بسیاری از دیوان‌سالاران و سلاطین عثمانی اشعاری به فارسی می‌سرودند. این اشتراکات فرهنگی تا حد زیادی مرزهای خصمانه را تعدیل می‌کرد. در سدهٔ نوزدهم، روشنفکرانی مانند میرزا فتحعلی آخوندزاده که به استانبول سفر کردند، نقش مهمی در انتقال اندیشه‌های اصلاح‌طلبی و ملی‌گرایی به جهان ترک ایفا نمودند.

 میراث و پیامدها
رقابت دیرینهٔ ایران و عثمانی، نقشهٔ سیاسی خاورمیانه را برای قرن‌ها رقم زد. مجموعه جنگ‌ها اگرچه غالباً به تغییرات ارضی چشمگیر نینجامید، اما به تثبیت هویت‌های مذهبی شیعه و سنی به عنوان عنصری جدایی‌ناپذیر از هویت ملی دو ملت انجامید. عهدنامه زهاب ۱۶۳۹ به عنوان یک نقطه عطف، الگویی برای حل منازعات مرزی در دوره‌های بعد و حتی در روابط ایران و ترکیه در سدهٔ بیستم میلادی قرار گرفت.

پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در پی جنگ جهانی اول، جمهوری ترکیه و ایران به عنوان دو دولت-ملت مدرن، روابط خود را بر پایهٔ دوستی و همکاری بنا نهادند و در معاهداتی مانند عهدنامه سعدآباد (۱۹۳۷) بر احترام به مرزهای پیشین و همکاری منطقه‌ای تأکید کردند.

 جستارهای وابسته
 جنگ‌های ایران و عثمانی
 عهدنامه زهاب
 روابط ایران و ترکیه
 تاریخ ایران
 تاریخ امپراتوری عثمانی
 صفویان
 قاجاریان
 شیعه و سنی

 منابع

رده:صفویان
رده:شاهنشاهی صفویه
رده:روابط خارجی شاهنشاهی صفویه