به جان خواجه و حق قدیم و عهد درست

غزل 28 حافظ: به جان خواجه و حق قدیم و عهد درست 

این مقاله به غزلی از دیوان حافظ می‌پردازد. مبنای شماره گذاری غزلها، تصحیح قزوینی و غنی و شماره درج شده در وبسایت گنجور برای هر غزل است. متن غزل بر اساس تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی و متن غزل و اختلاف نسخه‌ها از نسخه‌های خطی دیگر و آثار هنری مرتبط با این غزل و شرح هر بیت بر اساس منابع و اطلاعات فنی شعر از جمله وزن و قافیه شعر در این مقاله درج می‌شود. این مقاله قابلیت گسترش دارد.

 متن غزل بر اساس تصحیح قزوینی و غنی: 
متن از دیوان حافظ (تصحیح غنی و قزوینی) نقل از گنجور:

به جانِ خواجه و حقِ قدیم و عهدِ درست

که مونسِ دمِ صبحم، دعایِ دولتِ توست

سِرِشکِ من که ز طوفانِ نوح دست بَرَد

ز لوحِ سینه نَیارست نقشِ مهرِ تو شُست

بکُن معامله‌ای، وین دلِ شکسته بخر

که با شکستگی ارزد به صد هزار درست

زبان مور به آصف دراز گشت و رواست

که خواجه خاتَمِ جم یاوه کرد و باز نَجُست

دلا طَمَع مَبُر از لطفِ بی‌نهایتِ دوست

چو لافِ عشق زدی، سر بباز، چابک و چُست

به صدق کوش، که خورشید زایَد از نَفَسَت

که از دروغ سیه‌روی گشت صبحِ نخست

شدم ز دستِ تو شیدای کوه و دشت و هنوز

نمی‌کنی به ترحّم، نِطاقِ سلسله سست

مرنج حافظ و از دلبر‌ان حِفاظ مجوی

گناه باغ چه باشد چو این گیاه نَرُست

 متن غزل بر اساس نسخه خطی سال ۸۰۱ هجری 
این غزل در دیوان حافظ (نسخه 801 قمری) هست. 

متن غزل بر اساس نسخه چاپی، صفحه 63 

به‌جانِ خواجه و حقّ‌ِ قدیم و عَهدِ دُرُست،

که مونسِ دمِ صبح‌ام دعایِ دوْلت توست

سِرِشکِ من، که زِ طوفانِ نوح دست بِبُرد،

زِ لوحِ سینه نَیارِست نقشِ رویِ تو شُست

بکُن معامله‌ئی! وین دلِ شکسته بخَر!

که با شکستگی، ارزد به صد‌هزار دُرُست

ملامت‌ام به‌خرابی مکُن! که مُرشدِ عشق

حوالت‌ام به خرابات کرد روزِ نخُست

دِلا! طَمَع مبُر از لطفِ بی‌نهایتِ دوست

چو لافِ عشق زدی، سَر بِباز چابک و چُست!

مَرَنج حافظ و از دلبر‌ان حِفاظ مجویْ!

گناهِ باغ چه باشد چو این درخت نرُست

 توضیحات در باره‌ی متنِ غزل بر پایه‌ی نسخه 801: 
متن پاورقی: 

این بیت‌ها هم در نسخه‌های دیگر آمده:

زبانِ مور به آصف دراز گشت و روا ست!

که خواجه خاتَمِ جَم یاوه کرد و بازنَجُست

شُدم زِ دستِ تو شیْدایِ کوه و دشت و هنوز

نمی‌کُنی به‌ترحّم نطاقِ سلسله سُست

به صدق کوش! که خورشید زایَد از نفَس‌ات

که از دروغ سیَه‌روی گشت صبحِ نخست
 نسخه خطی سال ۸۰۳ هجری 
این غزل در دیوان حافظ (نسخه 803 قمری) که هم اکنون در تاشکند نگهداری می‌شود نیست. به نظر می‌رسد برگه‌ای که این غزل در آن نگاشته شده‌بود در گذر زمان افتاده و از بین رفته و به دست ما نرسیده‌است.

 وزن شعر 
وزن این غزل وزن عروضی «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» است که نام قدیمیِ این بحر: «مُجتَثّ مُثمّن مَخبون محذوف» است.

 آثار هنری 

 نگارگری‌هایی با الهام از این غزل در نسخه‌های مصور دیوان حافظ در دورهٔ صفوی و قاجار دیده می‌شود.

 در نسخهٔ مصور دیوان حافظ متعلق به قرن دهم هجری (نگهداری در کتابخانهٔ ملی ایران)، تصویرسازی از بیت سوم این غزل دیده می‌شود.

 موسیقی 

 محمدرضا شجریان این غزل را در دستگاه راست‌پنج‌گاه با آهنگسازی پرویز مشکاتیان اجرا کرده‌است. این اجرا در آلبوم «بیداد» منتشر شده‌است.

 شهرام ناظری نیز بخشی از این غزل را در قالب آواز در دستگاه شور اجرا کرده‌است.

 تفسیر کلی 
در این شعر‌، شاعر انگاری با یکی از خواجگان و بزرگان زمان خود درد دل می‌کند. به نظر می‌رسد که عهد و پیمانی با او داشته و دورانی در قدیم با او رفاقتی داشته. «خواجه» لقبی برای بزرگان است اما برای «شاه» به کار نمی‌رود. از طرفی در بیتی از این غزل به «آصف» اشاره می‌کند که اشاره به داستانِ «آصف بن برخیا وزیر سلیمان نبی» دارد و همچنین حافظ در شعرهای خود، خواجه جلال‌الدین تورانشاه از امرا و وزرای مشهور آل مظفر را «آصفِ عهد» دانسته است. شاعر در این شعر از وفاداری خود می‌گوید و می‌گوید که همواره دعاگوی دولت و اقبالِ او است. از وفا و عشقی می‌گوید که هیچ‌چیز نمی‌تواند آن‌را از سینه شاعر محو کند. او در ادامه از بی‌رحمی یار خود گفته‌است که زنجیر محبتی را که بر عاشق بسته، سست نمی‌کند و در پایان به‌خود یادآوری می‌کند که از دلبر توقع مهربانی نداشته‌باش زیرا مهربانی دلبران چیزی‌است که هرگز وجود نداشته‌است.

 شرح بیت‌ها 
بیت ۱:

به جانِ خواجه و حقِ قدیم و عهدِ درست

که مونسِ دمِ صبحم، دعایِ دولتِ توست

 حافظ در این بیت با سوگند به جان خواجه و عهد وفاداری، دعای خیر خود را برای او بیان می‌کند. به جان تو و به دوستی دیرینه ما قسم که هر صبح‌گاه برای نیکبختی تو دعا می‌کنم.

بیت ۲:

سِرِشک من که ز طوفان نوح دست بَرَد

ز لوح سینه نیارَست نقشِ مهرِ تو شُست

 اشک شاعر چنان فراوان است که از طوفان نوح نیز پیشی می‌گیرد، اما با این حال، مهر یار از دل او پاک نمی‌شود. اشک‌های من که از طوفان نوح پیشی گرفت نیز نتوانسته‌است که یاد و مهر تو را از سینه‌ام بشوید.

بیت ۳:

بکن معامله‌ای، وین دل شکسته بخر

که با شکستگی ارزد به صد هزار درست

 دل شکستهٔ شاعر با همهٔ شکستگی‌اش، ارزشی بسیار دارد و از دل‌های سالم نیز گران‌بهاتر است. بیا و دل شکسته من را بخر که ارزش آن از صدهزار دل سالم و بی‌درد بیشتر است.

بیت ۴:

زبان مور به آصف دراز گشت و رواست

که خواجه خاتَمِ جم، یاوه کرد و باز نَجُست

 کنایه از آن دارد که حتی موجودی کوچک چون مورچه می‌تواند با بزرگان سخن بگوید، بزرگان نیز گاه خطا می‌کنند. مورچه‌ای به آصف طعنه زد و این طعنه بجاست. زیرا او انگشتریِ جم را گم کرد و برای یافتنِ آن اقدامی نکرد.. (شاعر در اینجا خود را به موری تشبیه‌کرده که به سلیمان اعتراض کرد، و گم‌شدن انگشتر شاهی نیز اشاره به داستان مهر سلیمان است.)

بیت ۵:

دلا طَمَع مَبُر از لطفِ بی‌نهایتِ دوست

چو لافِ عشق زدی، سر بباز، چابک و چُست

 شاعر به دل خود می‌گوید که از لطف بی‌پایانِ دوست ناامید مشو و اگر دم از عشق می‌زنی، باید جان را نیز فدا کنی.

بیت ۶:

به صدق کوش، که خورشید زایَد از نَفَسَت

که از دروغ سیه‌روی گشت صبحِ نخست

 صداقت را توصیه می‌کند و آن را سرچشمهٔ روشنی و نیکی می‌داند، در حالی که دروغ، تاریکی می‌آورد. صداقت و یک‌رنگی را پیشه‌کن که به خاطرِ راستگوییِ تو‌، خورشید از نفَسِ تو طلوع خواهد کرد؛ صبح اول (صبحِ کاذب) به خاطر این دوباره تاریک شد و طلوع نکرد که دروغین بود. از دروغ بود که بی‌آبرو شد.

بیت ۷:

شدم ز دست تو شیدای کوه و دشت و هنوز

نمی‌کنی به ترحّم، نِطاقِ سلسله سست

 شاعر از شدت عشق، سر به بیابان گذاشته، اما معشوق هنوز دل نمی‌سوزاند. از عشق تو‌، دیوانه شده و سر به‌ بیابان نهاده‌ام اما تو هنوز رحم نمی‌کنی و زنجیری را که بر من نهاده‌ای‌، رها نمی‌کنی. (نطاق: قفل‌بند‌، سلسله‌: زنجیر و در شعر کنایه‌است از زلف بافته معشوق)

بیت ۸:

مرنج حافظ و از دلبر‌ان حِفاظ مجوی

گناه باغ چه باشد چو این گیاه نَرُست

 حافظ به خودش دلداری می‌دهد و می‌گوید از دلبران توقعِ نداشته باش که مواظبِ تو باشند. چرا که اگر در باغی گیاهی نروید، گناه باغ نیست. ای حافظ از دلبران توقع مهربانی نداشته‌باش؛ گناه باغ چیست وقتی‌که این گیاه نروید. مهربانی مانند گیاهی است که در دلبران از اول نروییده است.

 منابع 

 گنجور: غزل شماره ۲۸ حافظ

 فردای تازه: غزل ۲۸ حافظ

 ساتین مد: شرح و تفسیر غزل ۲۸ حافظ

 پیوند به بیرون 

رده:غزل‌های حافظ