یگان ۴۰۰۰

یگان ۴۰۰۰ واحدی در سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است که مسئولیت عملیات‌های ویژه و برون‌مرزی این سازمان را بر عهده دارد. این یگان در سال ۲۰۱۹ تأسیس شد و به عنوان بازوی عملیاتی اطلاعات سپاه برای اجرای مأموریت‌های مخفی و ترورستی در خارج از ایران شناخته می‌شود. فعالیت‌های آن شامل طراحی و هدایت عملیات‌های اطلاعاتی و ترورستی، شبکه‌سازی عملیاتی در خارج از کشور و پشتیبانی از مأموریت‌های مرتبط با امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران عنوان شده است.

ریاست این یگان در دوره‌های مختلف بر عهده افرادی چون رضا سراج و مصطفی جواد غفاری بوده است. نام یگان ۴۰۰۰ در ارتباط با چندین عملیات ترورستی منتسب به جمهوری اسلامی علیه اهداف اسرائیلی و مخالفان جومهوری اسلامی ایران در خارج از کشور مطرح شده است. همچنین برخی نهادهای امنیتی غربی و اسرائیلی این واحد را مسئول هماهنگی شبکه‌های عملیاتی وابسته به جمهوری اسلامی در کشورهای مختلف دانسته‌اند.

بر اساس اعلام وزارت خزانه‌داری آمریکا، مسئول این واحد، مصطفی جواد غفاری نیز به دلیل فعالیت‌های تروریستی و نقش در عملیات‌های برون‌مرزی در فهرست تحریم‌ها قرار گرفته است.

 تأسیس و فرامندهی 
در ابتدای شکل‌گیری یگان ۴۰۰۰ در سال ۲۰۱۹، مسئولیت معاونت عملیات ویژه سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بر عهده رضا سراج بود. او پس از عدم موفقیت در یک عملیات مرتبط با تلاش برای ترور یک شهروند اسرائیلی در قبرس از این سمت برکنار شد. پس از برکناری سراج، فرماندهی این یگان به سید جواد غفاری واگذار شد. او پیش‌تر حدود شش ماه قبل از این انتصاب، از فعالیت‌های خود در سوریه کنار گذاشته شده بود.

 چهره‌های کلیدی شناخته‌ شده 
بندانگشتی|238x238پیکسل|جواد غفاری, فرمانده یگان ۴۰۰۰ سپاه پاسداران
در میان افرادی که نام آن‌ها با یگان ۴۰۰۰ سپاه پاسداران پیوند خورده است، نه نفر نقش برجسته‌ای در ساختار فرماندهی و شبکه عملیاتی این واحد داشتند این افراد در سطوح مختلف مسئول هدایت، هماهنگی و اجرای فعالیت‌های برون‌مرزی یگان بودند و در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران به اهداف مستقیم تبدیل شدند.

مجید خادمی، عالی‌رتبه‌ترین مقام شناخته‌شده مرتبط با یگان ۴۰۰۰ بود. موقعیت او در ساختار اطلاعاتی سپاه باعث می‌شد این یگان در میان واحدهایی قرار گیرد که تحت نظارتش فعالیت می‌کردند. نام خادمی پیش از آغاز حملات گسترده اسرائیل نیز مطرح شده بود. در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری ایالات متحده او را به دلیل نقش در سرکوب اعتراضات داخلی ایران در فهرست تحریم‌های خود قرار داد و در تی حملات در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران او کشته شد.

رحمان مقدم که با نام مستعار «مکادام» نیز شناخته می‌شد، ریاست عملیاتی یگان ۴۰۰۰ و اداره عملیات ویژه را بر عهده داشت. او شبکه برون‌مرزی این یگان را به صورت روزانه مدیریت می‌کرد و مسئول جذب، آموزش و هدایت نیروهای عملیاتی بود. مأموران تحت نظر او برای جمع‌ آوری اطلاعات درباره مقامات سیاسی، دیپلماتیک و امنیتی و همچنین دیگر اهداف تعیین‌شده به کار گرفته می‌شدند. مقدم در عمل یکی از مهم‌ترین حلقه‌های ارتباطی میان فرماندهی ارشد و شبکه اجرایی یگان ۴۰۰۰ به شمار می‌رفت. او در روزهای نخست جنک جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در حمله‌ای از سوی نیروی هوایی اسرائیل کشته شد.

محسن سوری از نزدیک‌ترین همکاران مقدم و یکی از چهره‌های کلیدی شبکه عملیاتی یگان ۴۰۰۰ بود. او به عنوان افسر پرونده سیار فعالیت می‌کرد و به طور مستمر میان کشورهای مختلف رفت‌وآمد داشت تا با شبکه‌ها و سلول‌های محلی دیدار کند. سوری وظیفه هدایت مأموریت‌ها، انتقال دستور عملیاتی و گسترش شبکه‌های موجود را بر عهده داشت و به همین دلیل یکی از مهم‌ترین نقاط اتصال میان فرماندهی مرکزی و نیروهای میدانی محسوب می‌شد. در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، او به همراه شماری از نیروهای اطلاعاتی سپاه در یک مرکز فرماندهی اضطراری مستقر شد. پس از شناسایی این مرکز توسط موساد و شین‌بت، حمله‌ای هدفمند به آن انجام شد که به کشته شدن سوری انجامید.

مهدی یکه‌دهقان که با نام مستعار «دکتر» شناخته می‌شد، مسئول فعالیت‌های یگان ۴۰۰۰ در جمهوری آذربایجان و ترکیه بود. بخش مهمی از عملیات‌های این یگان در قفقاز جنوبی و شرق مدیترانه تحت نظارت او انجام می‌شد. حوزه فعالیت او تنها به جمهوری آذربایجان محدود نبود و مسیر عملیاتی ترکیه–قبرس نیز در اختیارش قرار داشت. در این چارچوب، انتقال پهپادهای انفجاری از ایران به ترکیه و سپس به قبرس، و همچنین جمع‌آوری اطلاعات درباره تأسیسات نظامی ایالات متحده و متحدانش، از جمله پایگاه هوایی اینجرلیک در آدانا، در حوزه مسئولیت او قرار می‌گرفت. نام یکه‌دهقان در ژانویه ۲۰۲۶ و پس از بازداشت چند نفر در ترکیه، از جمله یک تبعه ایرانی، در ارتباط با یک شبکه جاسوسی فعال در این کشور مطرح شد این پرونده‌ بعدها به یکی از نخستین نشانه‌های علنی فعالیت یگان ۴۰۰۰ در ترکیه و مناطق پیرامونی آن تبدیل شد.

علیرضا محمدی که با نام مستعار «مقداد حسنی» فعالیت می‌کرد، از افسران یگان ۴۰۰۰ و مسئول هدایت شبکه‌های اطلاعاتی و عملیاتی در خارج از ایران بود. او وظیفه جذب و هدایت نیروهایی را بر عهده داشت که مأمور جمع‌آوری اطلاعات، مراقبت و شناسایی اهداف مرتبط با غرب و همچنین برخی تأسیسات نظامی ایالات متحده در کشورهای مختلف بودند.

الشاد حاجی‌اف معروف به اکرم حاجی‌زاده، روحانی اهل یکی از کشورهای همسایه ایران، از جمله افرادی بود که تحت هدایت شبکه علیرضا محمدی فعالیت می‌کرد. وی تحصیلات حوزوی خود را در دانشگاه بین‌المللی المصطفی در قم گذراند و بعدها در یک شبکه عملیاتی فعال در منطقه نقش محوری یافت. نام او در ارتباط با طرح‌هایی برای هدف قرار دادن سفارت ها، اماکن مذهبی یهودیان و زیرساخت‌های انرژی مطرح شد.

علی‌اصغر بردبار شرمینی از افسران اطلاعاتی سپاه پاسداران بود که در پرونده شبکه جمهوری آذربایجان به عنوان مسئول برنامه‌ریزی و هماهنگی عملیات شناخته شد. او در هدایت فعالیت‌های اطلاعاتی، انتخاب اهداف و مدیریت ارتباط میان اعضای شبکه نقش داشت.

حافظ توسلی از دیگر عوامل مرتبط با این ساختار بود که مسئولیت هماهنگی فعالیت‌های میدانی و ارتباط میان اعضای شبکه‌های عملیاتی را بر عهده داشت. نام او در ارتباط با پرونده جمهوری آذربایجان مطرح شد.

نجف رستمی از افسران اطلاعاتی مرتبط با شبکه‌های برون‌مرزی سپاه بود که در برخی پرونده‌های امنیتی ترکیه در کنار مهدی یکه‌دهقان از او نام برده شده است. فعالیت‌های منتسب به او شامل نظارت بر عملیات‌های شناسایی و پشتیبانی از شبکه‌های فعال در ترکیه و شرق مدیترانه بود.

 فعالیت‌ وعملیات ها 

 عملیات در قبرس 
بندانگشتی|رضا سراج, نخستین فرمانده یگان ۴۰۰۰
قبرس در سال‌های اخیر یکی از حوزه‌های فعالیت شبکه‌های منتسب به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بوده است. در اکتبر ۲۰۲۱، اورخان اسدوف، تبعه جمهوری آذربایجان، در قبرس به اتهام مشارکت در طرح ترور یک تاجر اسرائیلی بازداشت شد. مقام‌های قبرسی اعلام کردند که وی در ارتباط با شبکه‌ای فعالیت می‌کرد که هدف آن اجرای عملیات علیه شهروندان اسرائیلی در این جزیره بود. اسدوف در نوامبر ۲۰۲۵ در دادگاه مجرم شناخته شد و به شش سال و نیم حبس محکوم گردید. پرونده اسدوف تنها مورد شناخته‌شده در قبرس نبود. در سال ۲۰۲۳ نیز طرح دیگری برای هدف قرار دادن بازرگان اسرائیلی در این کشور کشف و خنثی شد. پس از عدم موفقیت عملیات های ذکر شده رضا سراج برکنار شد و جواد غفاری که از سوریه اخراج شده بود، ریاست این واحد را برعهده گرفت.

 عملیات در جمهوری آذربایجان 
یکی از شناخته‌شده‌ترین عملیات‌های منتسب به یگان ۴۰۰۰ در جمهوری آذربایجان شکل گرفت؛ شبکه‌ای که برای اجرای مجموعه‌ای از حملات و عملیات‌های تروریستی علیه اهداف دیپلماتیک، مذهبی و زیرساختی برنامه‌ریزی شده بود. این شبکه طی ماه‌ها فعالیت، اقدام به انتقال تجهیزات، جذب عوامل محلی و شناسایی اهداف مورد نظر کرده بود. اهداف تعیین‌شده شامل سفارت اسرائیل در باکو، کنیسه این شهر، یکی از رهبران جامعه یهودیان آذربایجان و خط لوله نفتی باکو تفلیس جیحان بود. در کنار طرح‌های خرابکارانه علیه زیرساخت‌های انرژی، بخشی از برنامه عملیاتی شبکه بر ترور شخصیت‌های مرتبط با جامعه یهودیان و حمله به اماکن مذهبی متمرکز بود. انتخاب هم‌زمان اهداف دیپلماتیک، مذهبی و اقتصادی نشان می‌داد که عملیات با هدف ایجاد بیشترین تأثیر سیاسی، امنیتی و روانی طراحی شده است.

در جریان تحقیقات، ۷٫۷۳ کیلوگرم مواد منفجره نظامی سی ۴ از یک مخفیگاه در منطقه سبائیل باکو کشف شد. همچنین پهپادهای انفجاری، چاشنی‌ها و دیگر تجهیزات عملیاتی که از طریق مرز ایران و آذربایجان وارد کشور شده بودند، ضبط شدند. بررسی‌ها نشان داد که شبکه علاوه بر آماده‌سازی برای انجام حملات انفجاری، توانایی استفاده از پهپادهای انتحاری علیه اهداف تعیین‌شده را نیز در اختیار داشته است.

دست‌کم ده نفر در ارتباط با این شبکه شناسایی شدند. بهنام صاحبعلی رستم‌زاده و یاسر رحیم زندکیان از عوامل ایرانی فعال در عملیات بودند که با ترخان ترلان‌اوغلو قلی‌اف، شهروند آذربایجانی، همکاری می‌کردند. هدایت و هماهنگی عملیات بر عهده علی‌اصغر بردبار شرمینی، از افسران اطلاعاتی سپاه پاسداران، قرار داشت و حافظ توسلی مسئول هماهنگی فعالیت‌های میدانی و ارتباط میان اعضای شبکه بود. پرونده آذربایجان تصویری از شیوه عملکرد یگان ۴۰۰۰ در خارج از ایران ارائه کرد ساختاری متکی بر استفاده از عوامل محلی، شبکه‌های مخفی، انتقال فرامرزی تجهیزات و انتخاب هم‌زمان اهداف سیاسی، مذهبی و راهبردی. در این چارچوب، عملیات‌های برنامه‌ریزی‌شده تنها به خرابکاری محدود نبود و ترور اشخاص، حمله به اماکن مذهبی و هدف قرار دادن زیرساخت‌های حیاتی نیز بخشی از مأموریت‌های تعریف‌شده برای شبکه به شمار می‌رفت.

 جستار وابسته 

 سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
 مجید خادمی
 جواد غفاری
 جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران

 منابع 
رده:تروریسم اسلامی بر پایه کشور
رده:تروریسم اسلامی
رده:ایران
رده:وزارت اطلاعات
رده:سپاه پاسداران انقلاب اسلامی