دیوان حافظ (نسخه ۸۰۱ قمری)

دیوان حافظ (نسخه خطی ۸۰۱ هجری قمری)، معروف به نسخهٔ ۸۰۱ یا نسخهٔ نور عثمانیه، کهن‌ترین نسخهٔ کامل شناخته‌شده از دیوان اشعار خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی است.

این دست‌نویس تنها ۹ سال پس از درگذشت حافظ (۷۹۲–۸۰۱ ه‍.ق) در سال ۸۰۱ هجری قمری کتابت شده و هم‌اکنون در کتابخانهٔ مجموعه سلیمانیه (کتابخانه نور عثمانیه) در استانبول با شمارهٔ ثبت ۵۱۹۴/۴۵۷۰ نگهداری می‌شود.

 تاریخچه و مشخصات کتابت 
بر اساس متن ترقیمه درج شده در انتهای دیوان، این نسخه در روز چهارشنبه ۲۰ جمادی‌الاول ۸۰۱ هجری قمری توسط کاتبی به نام «غیاث‌الدین محمد بن عبدالله بن محمد ابوبکر بن ابراهیمشاه الابرقوئی» (معروف به غیاث ابرقوهی) به پایان رسیده است. (در برخی منابع «کریمشاه» نیز آمده اما احتمالاً تصحیف «ابراهیمشاه» است.) کتابت بر کاغذ سمرقندی چهارستونی و به خطی خوش در سبکی مانند نستعلیق ابتدایی خاص آن دوران انجام شده که نشانه‌هایی از خط تعلیق نیز در آن هست. کتاب فاقد تذهیب و نگارگری است و عنوان‌های ابتدای شعرها با رنگ متمایز و با خط نسخ نگاشته شده‌است.
به نظر می‌رسد این نسخه در دوره عثمانی به ترکیه منتقل شده و در کتابخانه نورعثمانیه (که بخشی از مجموعه سلطنتی عثمانی بود) نگهداری می‌شود.
دیوان حافظ تنها بخش ابتدایی این مجلد را شامل می‌شود (برگ‌های ۱ب تا ۴۱الف) و پس از آن اشعار شش شاعر دیگر قرار دارد.

 مقدمه جامع دیوان حافظ 
اهمیت این دست‌نویس نه تنها در قدمت آن، بلکه در وجود دیباچه‌ی جامع دیوان حافظ است که نخستین نسخه شناخته‌شده از این مقدمه به شمار می‌رود. این نسخه حاوی کهن‌ترین شاهد شناخته‌شده از دیباچهٔ منثور معروف به «مقدمه محمد گلندام» است. پس از مرگ حافظ، دیوان اشعار او توسط یاران و معاصرانش جمع‌آوری شد. جامع این دیوان که در متونی به نام محمد گلندام از او یاد شده، دیباچه‌ای منثور بر دیوان نوشت. هرچند در این نسخه نامی از گلندام ذکر نشده، متن آن دقیقاً همان متنی است که در نسخه‌های بعدی به او منسوب شده است.

 محتویات 
این نسخه در مجموع شامل ۴۹۱ شعر است:
 ۴۳۵ غزل + ۱ ترجیع‌بند ناقص (به صورت غزل) + ۱ قطعه تکراری = ۴۳۷ شعر در بخش غزلیات
 ۱۴ غزل در حاشیه (به خط کاتب هم‌عصر)
 ۱۵ قطعه در بخش «المقطعات»
 ۱۱ قطعه در بخش «مرثیّه» (۱۰ ماده‌تاریخ + یک قطعه در سوگ پسر حافظ)
 ۴ مثنوی (از جمله «الا ای آهوی مشکین کجایی» و دو بخش ساقی‌نامه)
 ۱۱ رباعی در بخش «رباعیّات»
در مجموع، این نسخه 491 شعر را در بر می‌گیرد.

 اهمیت نسخه‌شناسی 
از میان بیش از ۱۷۰۰ نسخهٔ خطی دیوان حافظ، نسخهٔ ۸۰۱ به دلیل فاصلهٔ زمانی بسیار اندک با حیات شاعر و نبود بسیاری از غزل‌های الحاقی متأخر، یکی از معتبرترین مبناها برای تصحیح انتقادی محسوب می‌شود.

غزل‌هایی مانند «ای دل مباش یک‌دم خالی ز عشق و مستی» و غزل‌هایی که در دیوان‌های شاعرانی دیگر پیش از حافظ یا معاصر حافظ یافت شده، مانند «برو به کار خود ای واعظ این چه فریاد است» که در دیوان سلمان ساوجی نیز هست یا «هرگزم نقش تو از لوح دل و جان نرود» که آن را به ناصر بجه‌یی نیز نسبت داده‌اند، در این دیوان نیست و می‌توان حدس زد که این دیوان تا حد زیادی از گزند الحاقات مصون مانده‌است. هرچند غزل «عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه‌سرشت» که در انتسابِ آن تردید وجود دارد،«تردید در صحت انتساب غزلی به حافظ»، نامه بهارستان، سال ۱۶، ۱۳۹۷، صص ۱۱۳–۱۲۰. در این نسخه هست. این غزل در بسیاری نسخه‌های کهن هم هست و اکثر محققان جدید (از جمله سلیم نیساری، قاسم غنی و پرویز ناتل خانلری) آن را پذیرفته‌اند. 
همچنین وجود بندی از ترجیع‌بند حافظ که در نسخه‌های سال 803 تاشکند و در نسخه‌های متاخر نیز یافت شده بود، تاییدی بر اصالت آن است.سید صادق سجادی و سعید کافی انارکی، «ترجیع‌بندی اصیل اما ناقص از حافظ»، بخارا، سال ۳۰، ش ۱۶۹ (مرداد و شهریور ۱۴۰۴)، صص ۳۱۸–۳۵۶.

 انتشارها و تصحیح‌های نوین بر پایه این نسخه 
 بهروز ایمانی. دیوان حافظ: کهن‌ترین نسخه کامل شناخته‌شده. تهران: میراث مکتوب، ۱۳۹۴.
 سهیل قاسمی. دیوان حافظ بر پایه نسخه خطی سال ۸۰۱ هجری قمری (همراه مقابله با نسخه ۸۰۳ تاشکند و بیاض علامرند). آستارا: نشر بلم، ۱۴۰۳.

 دسترسی دیجیتال 
فهرست اشعار این نسخه در سایت گنجور موجود است:
 

 یادداشت‌ها 

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 تصاویر کامل نسخه در کتابخانه سلیمانیه
 فهرست اشعار نسخه ۸۰۱ در گنجور

رده:دیوان حافظ