فهرست ایلخانان ایران

ایلخانان دودمانی از فرمانروایان مغول و از نسل چنگیز خان بودند که برای دوره‌ای نزدیک به ۸۰ سال بر پهنه وسیعی از آسیای غربی و مرکزی به مرکزیت آذربایجان ایران فرمانروایی می‌کردند. بنیان‌گذار امپراتوری ایلخانی، هولاکو خان بود که از جانب برادرش منگوقاآن، مأمور تکمیل فتوحات مغول در ایران و مطیع یا نابود کردن خلافت عباسی در بغداد شد. او مأموریت‌های خود را با موفقیت به پایان رساند؛ بااین‌حال با مرگ منگوقاآن و به‌دنبال تقسیم امپراتوری مغول در ایران ماندگار شد و دودمان خود را پایه‌گذاری کرد. از زمان غازان خان، ایلخانان رسماً اسلام آوردند و سنت‌های مغولی نیاکان خود را با سنت‌های ایرانی و اسلامی ادغام کردند. طی یک روند بومی‌سازی، مغولان با اقوام ساکن ایران، به‌ویژه ترک‌ها درآمیختند. آذربایجان، جنوب ایران و حتی بغداد در دوره فرمانروایی ایلخانان از رونق و شکوفایی قابل توجه‌ای برخوردار بودند. بااین‌حال خراسان و جزیره هیچگاه به آبادانی پیش از آغاز تهاجمات مغولان بازنگشتند.

حکومت ایلخانان مغول در درازمدت بر نهادهای سیاسی ایران تأثیر گذاشت و با از میان برداشتن خلافت عباسی و ایجاد دولت یکپارچه با مرزهای مطابق با مرزهای پیشین شاهنشاهی ساسانی، به‌صورت غیرمستقیم به جان گرفتن ایده ایران‌شهر و بازسازی ایرانی یکپارچه در دوره صفوی کمک کرد. کاربرد گسترده اصطلاح «ایران‌زمین» برای قلمروی ایلخانان در منابع همان دوره، به‌عنوان برابری برای اصطلاح ساسانی «ایران‌شهر»، نمودی از بازسازی ایران به‌مثابه یک جغرافیای سیاسی در دوره ایلخانی بود. شاید مهم‌تر از همه، جمعیت‌شناسی ایران و مناطق پیرامون آن بود که برای همیشه به نفع عناصر قومی و زبانی آلتایی دگرگون شد."IL-KHANIDS i. DYNASTIC HISTORY", REUVEN AMITAI, ''Encyclopædia Iranica (March 27, 2012).iranicaonline اگرچه گروه‌هایی از مغولان و ترک‌های اویغور، قبچاق و قرلق در این پروسه حاضر بودند، ولی همه آن‌ها درنهایت در عنصر قومی اوغوز که اکثریت را داشت مضمحل شدند. پیشینه حضور تیره‌های اوغوز در ایران و آناتولی به دوره سلجوقی برمی‌گشت، ولی تهاجمات مغولان دسته‌های بیشتری از اوغوزها را از آسیای مرکزی به سوی ایران و آناتولی روانه کرد و به تثبیت عنصر قومی آن‌ها در آسیای غربی و به‌ویژه منطقه آذربایجان انجامید.An Introduction to the History of the Turkic Peoples.

با مرگ ابوسعید بهادرخان، شیرازه حکومت ایلخانی از هم پاشید و در ادامه مدعیانی برای سلطه بر تاج‌وتخت ایلخانی روبه‌روی هم قرار گرفتند. آخرین این مدعیان فردی موسوم به غازان دوم بود که تنها از روی سکه‌های برجای‌مانده و چند اشاره پراکنده در منابعی چون تاریخ شیخ اویس اثر ابوبکر قطبی شناخته شده‌است.

 عناوین 
عناوینی که حاکمان ایلخانی برگزیدند ریشه در سنت ترکی-مغولی و فرهنگ اسلامی-ایرانی داشت. هولاکو به‌عنوان یک شاهزاده چنگیزی دارنده عنوان خان بود و پس از رسیدن قوبلای خان به مقام خاقانی، عنوان ایلخان نیز به او اعطا شد که به‌معنای تأیید حکومت هولاکو بر ایران از سوی خان بزرگ مغول بود. هولاکو همچنین عنوان ایرانی پادشاه را برای خود به‌کار برد که در برخی سکه‌های وی برابر عربی آن یعنی ملک آمده‌است. جانشین هولاکو، اباقا، علاوه بر عناوین پیشین از عنوان سلطان که ویژه حاکمان مسلمان بود نیز بهره برد که برای یک بودایی کاری غیرمعمول محسوب می‌شد. قاضی بیضاوی از نویسندگان معاصر اباقا خان، او را در کتاب نظام‌التواریخ «سلطان ایران» خوانده‌است.نظام‌التواریخ اثر قاضی عبدالله بیضاوی تگودار، جانشین و برادر اباقا خان که پس از پذیرش اسلام نام احمد را برگزیده بود، انگیزه و علاقه بیشتری برای به‌کاربردن عنوان سلطان داشت. برخی سکه‌های ارغون و گیخاتو نیز دارای عنوان سلطان هستند. همچنین در برخی سکه‌های ایلخانان پیش از غازان که به زبان مغولی و خط اویغوری هستند، از فرمانروا با عنوان «داروغه خاقان» یادشده، که داروغه در این سکه‌ها به‌معنی نایب‌السلطنه یا نایب‌الملک به‌کار رفته‌است."The Salghurid Coinage of Fārs (Iran) Citing the Mongols: The Varieties of Overlordships, Form and Content (623–685/1226–1286)", Mohammad Younis, Journal of 
The Oriental Society of Australia, Vol. 45 (2013).Academia.edu

در برخی سکه‌های گیخاتو که ضرب کرمان هستند، از وی با عنوان «پادشاه جهان خداوند عالم» یاد شده‌است. وصاف شیرازی نوشته که عنوان پادشاه جهان بر چاو، پول کاغذی که گیخاتو در ترویج آن کوشش داشت نیز وجود داشته‌است. نخستین موارد استفاده از عنوان پادشاه جهان به روزگار اباقا بازمی‌گردد. هرچند در برخی سکه‌های اباقا این عنوان برای اشاره به خان بزرگ مغول و نه ایلخان به‌کار رفته‌است. غازان برای نخستین‌بار عنوان قاآن را که تا زمان به‌قدرت رسیدن او ویژه خان بزرگ مغول بود برای خود به‌کاربرد. این عنوان بر روی پایزه‌ای (نشان حکومتی) از دوره ابوسعید که به زبان مغولی و خط اویغوری است نیز وجود دارد. از غازان به‌بعد، فرمانروایان ایلخانی بیشتر با عناوینی با منشأ اسلامی-ایرانی مانند «شهنشاه اسلام»، «پادشاه ایران‌زمین»، «پادشاه جهان» و «سلطان» شناخته می‌شدند. ابوسعید، واپسین پادشاه بزرگ ایلخانان، برای نخستین‌بار در تاریخ ایران، عنوان «بهادرخان» را برای خودش به‌کار برد. معنی این عنوان ترکی-مغولی، «خان دلیر یا قهرمان» است."BAHĀDOR", C. Fleischer, ''Encyclopædia Iranica (August 23, 2011).iranicaonline

 فهرست 
 ایلخانان بزرگ 
نگارهنامنام‌ها برپایه مرحله‌ای از تاریخ زبان مغولی، موسوم به «مغولی میانه»، با نسخه اصلاحی خط اویغوری که خط اصلی مغولان آن دوره بود نوشته شده‌اند. در لاتین‌نویسی زبان مغولی، گاما (Γ γ) برابر با «غ»، č برابر با «چ» و ḵ برابر با «خ» است. برای حروف q / ö / ü نگاه کنید به الفبای ترکی آذربایجانی.نام سلطنتینسبسال‌های زمامداری به هجری قمریاطلاعات جدول ایلخانان بزرگ از کتاب تاریخ مغول نوشته عباس اقبال آشتیانی آمده‌است.دین و مذهبعلت مرگطول عمراتفاقات مهم150pxهولاکوHülegü-پسر تولوی خان و نوه چنگیز خانپایان سال ۶۵۳ تا ۱۹ ربیع‌الثانی ۶۶۳بودیسم تبتیصرع۴۸ نابودی اسماعیلیان الموت
 سقوط بغداد و انقراض خلافت عباسی
 مرگ منگوقاآن و آغاز بحران جانشینی در امپراتوری مغول
 نبرد عین جالوت
 جنگ‌داخلی خاندان تولی
 جنگ هولاکو و برکه
 تقسیم امپراتوری مغول
 انتخاب مراغه به پایتختی ایلخانان و آغاز بنای رصدخانه مراغه150pxاباقاAbaγa-پسر هولاکو۳ رمضان ۶۶۳ تا ۲۰ ذی‌الحجه ۶۸۰بودیسم تبتیجنون الکلی۴۹ انتقال پایتخت از مراغه به تبریز
 جنگ با اردوی زرین و تثبیت حاکمیت ایلخانان بر قفقاز جنوبی
 جنگ با خانات جغتای و تثبیت حاکمیت ایلخانان بر خراسان
 نبرد البیستان و پس از آن کشتار ۲۰۰٬۰۰۰ تا ۵۰۰٬۰۰۰ نفر از مسلمانان آناتولی به تلافی پشتیبانی آن‌ها از ممالیک
 نبرد حمص150pxتگودارTegüderسلطان احمدAmad Sultanپسر هولاکو۲۶ محرم ۶۸۱ تا ۲۶ جمادی‌الاول ۶۸۳اسلام سنیاعدام به فرمان ارغون۳۷ تنش‌زدایی با ممالیک
 شورش ارغون150pxارغونArγun-پسر اباقا۷ جمادی‌الثانی ۶۸۳ تا ۶ ربیع‌الاول ۶۹۰بودیسم تبتیمصرف مداوم یک معجون ترکیبی با گوگرد و زنبق که از سوی کیمیاگران و راهبان برای افزایش طول عمر ارغون تجویز شده بود.۳۳ قتل شمس‌الدین محمد جوینی
 تضعیف قدرت مسلمانان در دولت، همزمان با افزایش اهمیت سیاسی مسیحیان و یهودیان
 قتل سعدالدوله ابهری150pxگیخاتوGeiḵatuایرنجین تورجیIrinčinturčiFor numismatic information: Ilkhanid coin reading .لقب بودایی تبتی وی بود که از اصطلاح Rinchendorj یا Rin-chen rdo-rje به‌معنی «جواهری از الماس» در زبان‌های تبتی می‌آید. در آوانویسی زبان مغولی به خط لاتین، این لقب را به‌صورت Erinčin-dorji نیز نوشته‌اند.پسر اباقا۲۳ رجب ۶۹۰ تا ۶ جمادی‌الاول ۶۹۴ بودیسم تبتیاعدام به فرمان بایدو۳۶ سرکوب شورش‌های ضدمغولی ترکمانان و یونانیان آناتولی
 تلاش ناموفق برای ترویج چاو، نخستین پول کاغذی تاریخ ایران
 شورش بایدو150pxبایدوBaidu-پسر طَرَغای و نوه هولاکوجمادی‌الاول تا ذی‌القعده ۶۹۴مسیحیت نسطوریاعدام به فرمان غازان۴۰"BĀYDŪ", ed. , tr. , and comm. , ''Encyclopædia Iranica (December 15, 1988).iranicaonline شورش غازان150pxغازانΓasanسلطان محمودMaq(a)mud Sultanپسر ارغونرسماً از پایان سال ۶۹۴ تا ۱۱ شوال ۷۰۳اسلام سنیبرخی برای او گرایش‌های شیعی قائل شده‌اند.بیماری نامشخص. مورخان مملوک ادعا کرده‌اند که وی توسط همسرش بلغان خاتون مسموم شده‌است. بااین‌حال مورخان امروزی این ادعا رو مورد تردید قرار داده و عوامل طبیعی مانند سوءمصرف الکل را عامل مرگ دانسته‌اند"ḠĀZĀN KHAN, MAḤMŪD", R. Amitai-Preiss, ''Encyclopædia Iranica (February 3, 2012).iranicaonline۳۲ تبدیل اسلام به دین رسمی ایلخانان
 اصلاح یاسای چنگیزی مطابق با احکام اسلام و ایجاد یاسای غازانی
 اصلاحات گسترده در امور مالی و مالیاتی
 سه لشکرکشی ناموفق به شام در سال‌های ۶۹۹، ۷۰۰ و ۷۰۲
 تأسیس شنب غازان150pxمحمدMuqamadسلطان اولجایتوÖljeitü Sultan"A Rendering of Square Script Mongolian on the Îlkhân Ghâzân Maḥmûd's Coins", Mark A. Whaley, Mongolian Studies, vol. 26 (2003-04), pp. 39-88.JSTORپسر ارغون۱۵ ذی‌الحجه ۷۰۳ تا ۲۸ رمضان ۷۱۶اسلام سنی تا ۷۰۹ و پس از آن اسلام شیعهطبق برخی منابع، ممکن است در پایان عمرش دوباره به مذهب تسنن بازگشته باشد.پرخوری۳۵ تکمیل بنای شهر سلطانیه و انتخاب آن برای پایتختی ایران
 لشکرکشی اولجایتو به گیلان
 پایان دادن به حکومت‌های خراجگزار سلجوقیان روم و قراختاییان کرمان و تبدیل قلمروی آن‌ها به ایالات ایلخانی
 لشکرکشی به شام در سال ۷۱۲ که واپسین کوشش ایلخانان برای سلطه بر این سرزمین بود و با ناکامی به پایان رسید
 تلاش ناموفق برای رسمیت بخشیدن به تشیع در قلمروی ایلخانان150pxابوسعیدBusayid"The Mongolian Documents in the Musée de Téhéran", Francis Woodman Cleaves, Harvard Journal of Asiatic Studies, Vol. 16, No. 1/2 (Jun. , 1953), pp. 1-107 (109 pages).JSTORابوسعید بهادرخانBusayid Baγatur Qanپسر اولجایتورسماً از ماه صفر سال ۷۱۷ تا ۱۳ ربیع‌الثانی ۷۳۶اسلام سنینامشخص با احتمال مسمومیت توسط بغداد خاتون۳۰George Lane, "Daily life in the Mongol empire", Greenwood Publishing Group, 2006. قتل رشیدالدین فضل‌الله همدانی
 قتل امیر چوپان
 ایجاد روابط دوستانه با ممالیک پس از دهه‌ها جنگ و تنش
 گسترش روابط تجارتی ایران با جمهوری ونیز

 ایلخانان رقیب 

بندانگشتی|280px|جغرافیای سیاسی ایران در اواخر عصر ایلخانان رقیب
بیشتر این ایلخانان دست‌نشانده سرداران و صاحب‌منصبان بودند. تا دهه دوم پس از مرگ ابوسعید، ایلخانان تمام اقتدار و قدرت پیشین خود را از دست دادند.
نامنام سلطنتینسبسال‌های زمامداری به هجری قمریمقر سیاسیحامی سیاسیعلت مرگارپا خان"ARPA KHAN", P. Jackson, ''Encyclopædia Iranica (August 12, 2011).iranicaonlineسلطان معزالدنیا والدین محموداز نوادگان اَریق بوقا، یکی از برادران هولاکو خان۱۸ ربیع‌الثانی ۷۳۶ تا ۳ شوال ۷۳۶آذربایجانغیاث‌الدین محمدبه فرمان امیرعلی پادشاه اعدام شد.موسی-پسر علی و نوه بایدو خان۷۳۶ تا ۷۳۷آذربایجان و عراقامیرعلی پادشاهبه فرمان شیخ حسن جلایر اعدام شد.پیرحسینسلطان محمد خاناز نوادگان منگوتیمور، پسر هولاکو خان۷۳۶ تا ۷۳۸آذربایجانشیخ حسن جلایربه فرمان شیخ حسن چوپانی اعدام شد.طغاتیمور-از نوادگان جوجی قسار، یکی از برادران چنگیز خان۷۳۷ تا ۷۵۴جرجان-توسط سربداران کشته شد.ساتی‌بیگ"SATI BIK", Peter Jackson, ''Encyclopædia Iranica (November 9, 2016).iranicaonline-دختر اولجایتواوایل تا اواخر ۷۳۹آذربایجانشیخ حسن چوپانیاز سرنوشت نهایی وی اطلاعی در دست نیست.عزالدین"JAHĀN TIMÜR", Charles Melville, ''Encyclopædia Iranica (April 10, 2012).iranicaonlineسلطان جهان‌تیمور خانپسر آلافرنگ و نوه گیخاتو خان۷۳۹ تا اوایل ۷۴۱عراقشیخ حسن جلایرشیخ حسن جلایر او را به‌سبب عدم مشروعیت مقابل چوپانیان از سلطنت خلع کرد و مدتی به تصدیق طغاتیمور به‌عنوان ایلخان قانونی پرداخت. از وضعیت جهان‌تیمور پس از خلع اطلاعی وجود ندارد.الیاسسلطان سلیمان خاناز نوادگان یُشْموت، پسر هولاکو خاناواخر ۷۳۹ تا ۷۴۸آذربایجان تا ۷۴۴ و پس از آن عراقشیخ حسن چوپانی تا ۷۴۴ و سپس شیخ حسن جلایراز سرنوشت نهایی وی اطلاعی در دست نیست.سیف‌الملوک-به‌گفتهٔ حافظ ابرو، وی مدعی بود از فرزندان اولجایتو است.۷۴۳گیلان-مدت کوتاهی پس از ادعای سلطنت، توسط شیخ حسن چوپانی سرکوب شد و به‌عنوان اسیر نزد سلیمان فرستاده شد؛ سلیمان نیز فرمان به اعدام او داد.انوشروانسلطان انوشروان خان عادلنامشخص۷۴۴ تا ۷۵۷آذربایجانملک اشرفاز سرنوشت نهایی وی اطلاعی در دست نیست.غازان دوم-نامشخص۷۵۷ تا ۷۵۸آذربایجانملک اشرفاز سرنوشت نهایی وی اطلاعی در دست نیست.

 یادداشت‌ها 

 منابع 

رده:تاریخ ایران
رده:فهرست‌های پادشاهان
رده:فهرست‌های مربوط به تاریخ ایران