خانش بیگم

خانش بیگم، دختر شاه اسماعیل و خواهر شاه طهماسب صفوی، از شخصیت‌های مهم دربار صفوی در قرن دهم هجری قمری بود. او در دوران حکومت پدرش از مشاوران او بود و در دوران برادرش، شاه طهماسب، نقش قابل‌توجهی در امور سیاسی و اجتماعی ایفا می‌کرد.او نه‌تنها خواهر شاه، بلکه شخصیتی تاثیرگذار در امور سیاسی و اجتماعی محسوب می‌شد.

زندگی نامه
خانش خانم بزرگترین دختر شاه اسماعیل اول او با نام مهدعلیا شناخته میشود. او در سال ۱۵۰۷ میلادی در تبریز متولد شد.زنی اجتماعی پر تدبیر و سیاست باز بود و در تمامی رویدادهای زمان شاه اسماعیل اول پدرش از پشت پرده دیده وری داشت و در جریان جنگ های داخلی و خارجی که در زمان حکومت شاه اسماعیل اول جریان داشت به ویژه شورش دو تن از عموهایش که به خونریزی هایی انجامید از مشاوران مورد اعتماد شاه به شمار می آمد.

در زمان حیات پدر به سال ۹۲۸ هجری به عقد میره دباج رشتی گیلانی مشهور به مظفر سلطان از حکام گیلان درآمد‌ .مظفر سلطان در زمان سلطنت شاه طهماسب به سرکشی پرداخت و چندی نزد سلطان عثمانی پناه برد تا این که سرانجام دستگیر شد و به امر شاه طهماسب در سال ۹۴۲ هجری در دارالسلطنه تبریز به قتل رسید.از آنجایی که شاه طهماسب به دنبال همسری مناسب برای خواهرش بود وی را به عقد شاه نعمت الله یزدی درآورد.محمد مفید مستوفی دربارهٔ اوصاف شاه نورالدین نعمت‌الله بافقی می‌نویسد که تربیت وی تحت تأثیر سلطنت و سیاست‌های شاه طهماسب صفوی بوده است. در این دوره، شاه نورالدین نعمت‌الله بافقی به منظور تحکیم پیوندهای سیاسی و رعایتی، با دختر شاه اسماعیل اول و خواهر شاه طهماسب، که به‌عنوان فاطمه زمان و ملکه ایران شناخته می‌شد، ازدواج نمود.

خانش بیگم که در زمان حیاتش ساخت بناهای عام المنفعه وی در خطه کویری یزد او را به عنوان بانویی نیکوکار و مقتدر معرفی می نماید.ورود خانش بیگم به یزد نقطهٔ عطفی در تقویت روابط میان خاندان صفوی و نعمت‌اللهی محسوب شد. این پیوند خانوادگی باعث شد فرزندان آن‌ها بعدها مناصب مهمی در دربار صفوی به دست آورند و یزد نیز به‌واسطهٔ حضور آنان، آرامش نسبی را تجربه کند.همچنین، فرمانی از شاه طهماسب مورخ ۹۶۹ هجری قمری موجود است که به تخفیف رسوم و تمغاوات یزد اختصاص دارد. در این فرمان، شاه نعمت‌الله یزدی به عنوان معتبرترین رجال شهر معرفی شده و مسند داروغگی و وزارت خطهٔ یزد نیز بر عهدهٔ او نهاده شده است.خانش بیگم پس از ازدواج با همسرش به یزد عزیمت میکند و شاه طهماسب انعام و احسان فراوان در حق خانش بیگم مینماید و ظاهراً هم زمان با این ازدواج امورات و مهمات یزد در کف خاندان نعمت اللهی قرار گرفت.

از جمله اقدامات فرهنگی خانش بیگم و شاه نورالدین نعمت‌الله یزدی، احداث مجموعه‌های معماری و باغ‌ها در یزد بوده است. منابع تاریخی به ویژه مؤلف «جامع مفیدی» به توصیف چهارسوق یا چهار بازار جنب عمارت دارالفتح پرداخته و اشاره کرده‌اند که این بنا به سبک گنبد هرمان ساخته شده و به سرعت به یک بنای شاخص و روح‌افزا تبدیل گردید که شکوه و بلندای آن چشم هر بیننده‌ای را مجذوب می‌کرد.همچنین در منطقه مهریجرد، به سمت صحرای پای کوشک، چشمه‌باغی زیبا و مصفا همراه با معماری دقیق و درختان کاج احداث شد که به «باغ مراد» مشهور گردید. این اقدام‌ها نشان‌دهنده توجه خانش بیگم و شاه نورالدین نعمت‌الله یزدی به توسعه فرهنگی و زیباسازی شهری یزد بوده است.خانش بیگم همچنین در روستای تفت مسجدی احداث کرد که منابع محلی به تفصیل از آن یاد کرده‌اند. بر اساس این گزارش‌ها، خانش بیگم فرمان داد تا مهندسان صاحب‌هنر و استادان ماهر، طرح مسجدی برجسته در خانقاه تفت پیاده کنند. در هر یک از چهار رکن اصلی مسجد، غرفه‌هایی ساخته شد و دیوارهای اطراف با طاق‌ها و کتابه‌های تزئینی آراسته گردید. این اقدام، نشان‌دهنده اهتمام خانش بیگم به توسعه بناهای مذهبی و فرهنگی در مناطق پیرامونی یزد بوده است.

خانش بیگم در ۲۷ رجب سال ۹۷۱ هجری درگذشت و شاه نعمت الله جسد وی را به کربلا برد و پس از بازگشت خود نیز در همدان وفات یافته بدن او را هم به کربلا انتقال دادند و در جوار همسرش دفن کردند.اگرچه قبل از خانش ،بیگم نام زنانی چون ارسلان خاتون ترکان خاتون و ستی فاطمه برای یزدیان آشنا و موقوفات آنان مایه خیر و برکت این خطه گردیده است اما مهر بسیاری از بزرگان عصر بر متن وقفنامه خانش بیگم و تأیید نهایی بانی بعد از دوسال با مهر وی با ذکر نام دختر شاه اسماعیل نه همسر شاه نعمت الله یزدی میتواند او را به عنوان یکی از متنفذترین زنان صفوی در یزد معرفی نماید.خانش بیگم تاثیر قابل‌توجهی بر دربار صفوی داشت. او به‌عنوان یکی از نزدیکان شاه طهماسب، در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و مدیریت امور داخلی نقش مهمی ایفا می‌کرد.او نه‌تنها در امور داخلی دربار نقش داشت، بلکه در روابط خارجی و دیپلماتیک نیز تاثیرگذار بود.

منبع

رده:شاهزادگان صفوی