تاریخ‌مندی و فراتاریخی بودن قرآن بر اساس مکتب فکری کنش فراکنش

تاریخ‌مندی و فراتاریخی بودن قرآن از مباحث مهم در علوم قرآن، تفسیر قرآن، کلام اسلامی و فلسفه دین است. این بحث به نسبت میان نزول قرآن در یک بستر تاریخی مشخص و اعتبار پیام آن برای همه زمان‌ها و مکان‌ها می‌پردازد. اندیشمندان مسلمان از دوره‌های نخستین تفسیر تا دوران معاصر دیدگاه‌های گوناگونی درباره این موضوع ارائه کرده‌اند.

قرآن در شرایط تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مشخصی در شبه‌جزیره عربستان و در دوران پیامبر اسلام نازل شد.بسیاری از آیات با رخدادهای تاریخی، پرسش‌های مخاطبان نخستین و شرایط اجتماعی مکه و مدینه ارتباط دارند. ازاین‌رو، مباحثی مانند اسباب نزول، آیات مکی و مدنی و شناخت زبان و فرهنگ عصر نزول، از ابزارهای مهم فهم قرآن به‌شمار می‌روند.

در مقابل، بیشتر مفسران مسلمان بر این باورند که پیام قرآن به مخاطبان نخستین محدود نیست و آموزه‌های آن قابلیت هدایت انسان‌ها در دوره‌های مختلف تاریخی را دارد. این دیدگاه بر آیاتی مانند «هُدًى لِلنَّاسِ» و «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ» و نیز قاعده اصولی «العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب» استوار دانسته شده است.

 پیشینه 
بحث تاریخ‌مندی قرآن از دیرباز در آثار مفسران مسلمان مطرح بوده است، هرچند با عنوان امروزی شناخته نمی‌شد. محمد بن جریر طبری در جامع البیان با نقل گسترده روایات اسباب نزول، زمینه‌های تاریخی آیات را در تفسیر آن‌ها مؤثر دانسته است.

فخر رازی در مفاتیح الغیب افزون بر مباحث روایی، به تحلیل‌های عقلی و کلامی درباره فهم آیات پرداخته است.

در دوره معاصر، علامه طباطبایی در المیزان با تأکید بر سیاق آیات و تفسیر قرآن به قرآن، بر لزوم توجه هم‌زمان به بافت نزول و انسجام درونی قرآن تأکید کرده است.

 رویکردها 

 رویکرد سنتی تفسیری 
این رویکرد ضمن پذیرش تاریخی بودن نزول قرآن، بر جاودانگی پیام آن تأکید می‌کند. در این دیدگاه، شناخت شرایط نزول برای فهم درست آیات ضروری است، اما پیام قرآن به همان شرایط محدود نمی‌شود.

 رویکرد تاریخی و هرمنوتیکی 
برخی پژوهشگران معاصر بر نقش شرایط تاریخی، فرهنگی و زبانی در فهم قرآن تأکید کرده‌اند و معتقدند فهم دقیق متن نیازمند شناخت افق تاریخی مخاطبان نخستین است.

 رویکرد سنن الهی و فلسفه تاریخ 
در برخی دیدگاه‌های معاصر، تاریخ عرصه تحقق سنن الهی دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، آیات مربوط به سنت‌های الهی می‌توانند چارچوبی برای تحلیل تحولات اجتماعی و تاریخی فراهم کنند.

 دیدگاه مکتب کنش-فراکنش 
از دیدگاه‌های معاصر در این حوزه، مکتب کنش-فراکنش است که توسط علی مدبر چهاربرجی ارائه شده است. در این دیدگاه، تاریخ عرصه تعامل میان کنش‌های انسانی و سنن الهی دانسته می‌شود و بر نقش فرایندهای تدریجی در شکل‌گیری تحولات تأکید می‌شود.

در این نظریه، مفهوم «قانون تراکم و تجلی» برای تبیین شکل‌گیری تحولات فردی، اجتماعی و تمدنی مطرح شده است.

 جایگاه 
بحث تاریخ‌مندی و فراتاریخی بودن قرآن از موضوعات شناخته‌شده در مطالعات قرآنی و فلسفه دین است و در آثار تفسیری، کلامی و هرمنوتیکی مورد توجه قرار گرفته است. در این میان، مکتب کنش-فراکنش یکی از دیدگاه‌های معاصر مطرح‌شده در این زمینه است که ارزیابی جایگاه علمی و میزان پذیرش آن نیازمند پژوهش‌ها و نقدهای مستقل است.

 منابع 
رده:علوم قرآن
رده:تفسیر
رده:هرمنوتیک
رده:قرآن
رده:نزول قرآن