موسیقی در اردبیل

موسیقی سنتی در اردبیل به شماره ۳۶۴ مورخ ۲۸/۰۸/ ۱۳۹۰ به دلیل تاثیرگذاری خاص و شرایط متنوع در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است. هنر و بالاخص موسیقی در شاخه‌های نوازندگی و آواز در اردبیل به دلیل شاخصه‌های متنوعی چون تن صدای زیر و بم در بحث خوانندگی و تنوع نوازندگی ساز بالاخص تار ایرانی، تار آذربایجانی، قارمان، قاوال، کمانچه و همچنین ساخت ساز سنتی در اردبیل از دیرباز در شهر اردبیل رونقی خاص از دوران صفویه به بعد مخصوصا در دوره قاجار داشته‌است.

 مکتب اردبیل 
ظهور صفویه‌ها از اردبیل و تغییر بنیادی در هنر و موسیقی و ایجاد مکتب اصفهان و شیراز از حکومت صفویه از بطن مکتبی بنام مکتب اردبیل سرچشمه گرفته‌اند. از دوران صفویه موسیقی اردبیل در کانون توجه بوده و شاهان این حکومت در رونق موسیقی اصیل و فاخر در اردبیل و کشور، تلاش مضاعف داشته اند.هنر موسیقی با ویژگی‌هایی نظیر تن صدای زیر و بم مختص منطقه اردبیل در بحث آواز و خوانندگی و تعدد و تنوع دستگاه‌های موسیقی به‌ویژه ساز [[تار ایرانی و تار آذربایجانی در اردبیل رونقی خاص از دوران صفویه به بعد داشته و این موضوع تا به امروز به هر نحو ممکن به توسط هنرمندان بنام اردبیل به مانند آلاپالاز اوغلی، نصرالله ناصح‌پور، رامبد صدیف ،اسلام رضایف، یعقوب محمداف، ستار اردبیلی، علی سلیمی، عروج دشتی، یدالله زیوه، علی محمد، عارف دانشور، علی محمد نجفی (قطاری) قربانعلی معمرپور، میرزا علی آقا، عسگر مقدم، خلیق، بابا فیاض آزاد،مروت لطفی، خداشکر جلالی، قدرت پورحسن، یوسف الماسی، بهاءالدین خراسانی، اسماعیل چشم‌آذر، ناصر چشم‌آذر، منوچهر چشم‌آذر، لطیف کاظمی، ودود مؤذن‌زاده اردبیلی، قادر الفی، عادل الفی، رحمان اسداللهی و وحید اسداللهی و محمدعلی احدی به عنوان نمونه بارز مشاهیر و مفاخر موسیقی استان اردبیل در بهترین فرم ممکن نگهداری و اشاعه یافته است.. تاثیر هنرمندان اردبیل بالاخص موسیقی و شعر مخصوصاً شعر منسوب به وقایع عاشورا از این دسته می‌باشند. اردبیل تنها شهری است که تمامی مکاتب الهی و عرفانی و فقهی و تصوف و مکاتب بشری در اردبیل فعال هستند و نمایندگی دارند و در عین حال در کمال آرامش و مسالمت آمیز زندگی می‌کنند. اگر از منظر تاریخی به این مسئله اساسی توجه کنیم به وضوح و راحتی می‌توان گفت که در هر زمان مکتب اردبیل مجالی پیدا کرده علاوه بر اردبیل بلکه کل ایران را سر و سامان داده و به توسعه رسانده‌است. سلسلهٔ صفویه از بطن مکتب اردبیل بیرون آمده و ایران نوین را بر اساس دین اسلام شیعی و زبان فارسی به دولت_ملت رسانده‌است.
اهمیت مکتب اردبیل تا جایی است که بسیاری از جریان‌های سیاسی داخلی و خارجی به آن شناخت عمیق دارند و در بزنگاه‌ها توسط نیروهای داخلی و خارجی به این مکتب صدمات جبران ناپذیری وارد کرده‌اند. یکی از این جریان‌های سیاسی به دست یک شهردار اردبیلی بافت تاریخی اردبیل را با لودر به بهانه خیابان کشی تخریب کرده و مهم‌تر ین آثار تمدنی را از بین برده‌است یا جریانی در بطن بافت فرسوده پل‌های متعدد احداث کرده‌است یا جریانی قلعه حسنلو نمین که سابقه اش به دوره اشکانیان بر می‌گردد را به بهانه احداث کارخانه تخریب می‌کند.
در هر روی اهمیت مکتب اردبیل به قدری مهم است که فرهنگ دوستان این مکتب درصدد احیای مکتب اردبیل هستند و عده ای درصدد تعطیلی این مکتب می‌باشند ولی این مکتب ققنوس وار همیشه از خاکستر خود برخواسته و در کوتاهترین زمان ممکن بازتولید شده و به جلو حرکت می‌کند. در بطن این مکتب فرهنگ عاشورایی نهادینه شده و با ظلم و جور سر ناسازگاری دارد.کتاب موسیقی از ستار اردبیلی تا خان شوشینسکی ، فریدون شوشینسکی،ترجمه دکتر کریم پوراکبر خیاوی، انتشارات آذرتورک، چاپ ۱۳۹۵

 ویژگی‌های منحصر بفرد شعر (نوحه) 
تسلط به وقایع کربلا و آشنایی با ادبیات آذربایجانی در ایجاد و صحنه سازی از موضوعاتی است که در شعرهای خلق شده توسط شعرای موسوم به عاشورایی در اردبیل پر رنگ تر از دیگر نقاط کشور می‌باشد. این تفاوت علیرغم توسعه هنر در کشور آذربایجان هنوز به مانند شعرا و نوازندگان اردبیل پیشرفت نداشته‌است. شمس عطار اردبیلی، بیضای اردبیلی، عباسقلی یحیوی، رحیم منزوی اردبیلی، انور اردبیلی، رجب ابراهیمی، محمود دست پیش از مشهورترین و تاثیرگذارترین شعرا و ترانه سرایان اردبیل می‌باشند.

 ویژگی‌های منحصر بفرد آوازی 
بررسی هنر تعزیه خوانی که پیش نیاز آن تسلط به ردیف‌های موسیقی سنتی ایرانی است موضوعی است که در نوحه خوانان اردبیل بالاخص دوره قاجار و پهلوی مشهود بوده‌است. تسلط به این نوع از هنر که در آن نوحه خوانان صرفاً با اخذ شعر (نوحه) از شعرا، خود در مقام تنظیم کننده نیز بوده‌اند. موضوعی که نیاز به تسلط شدید و فراوان به موسیقی و آشنایی با ردیف‌های موسیقی سنتی و محلی اردبیل داشته‌است. نوحه خوانان با شروع از یک دستگاه موسیقی به اقتضای شعر به دستگاه‌های دیگر وارد و در نهایت با فرود این نوع موسیقی را به پایان می‌برده‌اند. از این گروه از نوحه خوانان می‌توان به کربلایی حسینقلی داودی، رامبد صدیف، نعیم مؤذن زاده اردبیلی، سلیم مؤذن زاده اردبیلی و تمدنی اشاره نمود. در زمینه موسیقی هم خوانندگان بنامی چون ستار اردبیلی ، آلاپالاز اوغلی، نصرالله ناصح پور، ربابه مراداوا، ماهرخ مراداوا، طاهره مراداوا، اسلام رضایف، یعقوب ممداف، ستار اردبیلی، عروج دشتی، یدالله زیوه، آلی ممد، عارف دانشور،بابا فیاض آزاد، آل ممد نجفی (قطاری) قربانعلی معمرپور، میرزا علی آقا، عسگر مقدم (لقب آذری)، خلیق، مروت لطفی، ناصر جعفری، خداشکر جلالی، قدرت پورحسن، یوسف الماسی، بهاءالدین خراسانی، ودود مؤذن‌زاده اردبیلی و مجید عصری …کتاب عزاداری در اردبیل، ربعلی بلبلی، جلد اول، انتشارات دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳۸۵
thumb|استاد بابا فیاض آزاد، از خوانندگان صاحب‌سبک اردبیلی که به موسیقی ردیف و دستگاهی ایرانی (به‌ویژه دورهٔ قاجار) تسلط داشت و موغام‌های آذربایجانی را نیز به‌صورت استادانه اجرا می‌کرد. او نوازندهٔ تار بود و هم‌زمان ترانه و آواز نیز می‌خواند.

 ویژگی‌های منحصربفرد نوازندگی 
thumb|جمعی از هنرآموزان موسیقی اردبیل در سال ۱۳۱۷
thumb|کنسرت گروه فرهنگ و هنر اردبیل، ۱۳۵۴
ترویج هنر در خانواده‌های اهل اردبیل بالاخص از دوران قاجار و پهلوی امری موروثی بوده‌است. نوازندگی آلات موسیقی در مجالس عروسی در آن زمان علاوه بر بعد تفریحی، از منظر تسلط بر ردیف‌های موسیقی نیز از ملزومات اصلی بوده‌است. هنرمندانی چون علی سلیمی، اسماعیل چشم آذر ،ناصر چشم آذر، منوچهر چشم آذر، عادل آخوندزاده، صفرعلی جاوید، محمدعلی نجد بنابی، حمید عبادی، علی اکبر افرنجی، رحمان اسداللهی، وحید اسداللهی، احمد کلاهی، حسن گیلانی، ممیش،بابا فیاض آزاد، لطیف طهماسبی زاده، مجید طهماسبی زاده، عارف ابراهیم پور، نوروز فیض الیف می‌توان نام برد.
thumb|کارت شناسایی قدیمی هنرجوی مرکز آموزش موسیقیِ ادارهٔ فرهنگ و هنر اردبیل

 نگارخانه 

فهرست ثبت شده ملی میراث ناملموس اردبیل 
موسیقی سنتی در اردبیل به شماره ۳۶۴ مورخ ۲۸/۰۸/ ۱۳۹۰ به دلیل تاثیرگذاری خاص و شرایط متنوع در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.
+ فهرست آثار ملّی ایران میراث فرهنگی ناملموسشماره ثبتنام اثرتاریخ ثبتاستان ۷اذان مؤذن‌زاده اردبیلی (الف ب ج)۳۰/۶/۸۷اردبیل ۳۲کوچ عشایر ایل شاهسوند (د ج)۲۸/۲/۸۸اردبیل ۱۷۰مراسم عزاداری مردم دارالارشاد اردبیل در محرم با تأکید بر تشت گذاری۱۸/۱۱/۸۹اردبیل ۲۵۹آیین‌های ازدواج در اردبیل۲۸/۰۸/ ۱۳۹۰اردبیل ۲۸۹مهارت پخت نان در اردبیل۲۸/۰۸/ ۱۳۹۰اردبیل ۳۱۸طب سنتی در اردبیل۲۸/۰۸/ ۱۳۹۰اردبیل ۳۴۳مهارت دوخت پوشاک سنتی در اردبیل۲۸/۰۸/ ۱۳۹۰اردبیل ۳۶۴موسیقی سنتی در اردبیل۲۸/۰۸/ ۱۳۹۰اردبیل ۳۹۰میراث معنوی رغایب۵/۱۰/۱۳۹۰اردبیل ۴۷۹جاجیم بافی اردبیل ۲۰/۶/۹۱اردبیل ۴۸۰حلوا سیاه ۲۰/۶/۹۱اردبیل ۴۸۱چاروق دوزی ۲۰/۶/۹۱اردبیل ۵۹۲مراسم خاکسپاری شهدای کربلا در خلخال اردبیل ۵۹۳آئین شمع‌گذاری در اردبیل (آئین شمع پایلاماخ در اردبیل) اردبیل ۵۹۴مراسم مذهبی شاخسی واخسی در نیر اردبیل ۵۹۵مراسم عزاداری مسلم بن عقیل آغاز ماه محرم در اردبیل اردبیل ۵۹۶عزاداری ایل شاهسون در ماه محرم اردبیل ۵۹۷عزاداری عاشورایی در بازار اردبیل اردبیل ۷۵۱تکنیک و مهارت زین سازی اردبیل ۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۲مهارت و فن فرش بافی اردبیل ۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۳مهارت نمکدان بافی عشایری اردبیل۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۴مهارت نواربافی عشایر اردبیل۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۵داستان سارای (ادبیات شفاهی آذربایجان) ۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۶مهارت و فن رشته شالبافی خلخال ۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۷مهارت و فن خورجین بافی در اردبیل۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۸مهارت چپغ بافی ایل شاهسون ۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۵۹مهارت نمدمالی اردبیل ۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیل ۷۶۰مهارت دوخت پوشاک محلی استان اردبیل ۴/۱۱/۱۹۹۱اردبیلملی

 منابع 
 اردبیل در گذرگاه تاریخ جلد سوم-نویسنده:بابا صفری-انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی اردبیل.
 تاریخ موسیقی ایران-نویسنده: روح‌الله خالقی-انتشارات مؤسسه فرهنگی و هنری ماهور.
 تاریخ موسیقی آذربایجان-نویسنده:فریدون شوشینسکی-انتشارات دنیای نو.
 تاریخ دیرین موسیقی آذربایجان-نویسنده: رافیق ایمرانی-انتشارات اختر.
 موسیقی آذربایجان و نقش آن در آثار آهنگسازان معاصر-نویسنده:بهروز برزگر-انتشارات نسل روشن.
 عاشیق خای آذربایجان-نویسنده:حمید سفیدگر شهانقی-انتشارات سوره.
 زنبق سرخ موسیقی آذربایجان (زندگینامه استاد علی سلیمی اردبیلی)-نویسنده:ایرج افشاری اصل-انتشارات طراحان تین.
 موقام موسیقی مقامی آذربایجان-نویسنده:رامز زهراب اف -انتشارات سروش.
 ارتباط عمیق کلام و موسیقی باعث ماندگاری نوحه‌های مداحان اردبیل شده‌است+صوت
ایجاد دبیرخانه دائمی برای تدوین مکتب اردبیل
نخستین هنرواره ملی «اذان ایرانی، مکتب اردبیل» برگزار شد

رده:میراث فرهنگی ناملموس ملی ایران
 
رده:اردبیل
رده:استان اردبیل
رده:فرهنگ در اردبیل
رده:فرهنگ محلی
رده:موسیقی ایرانی
رده:موسیقی سنتی
رده:موسیقی فولک بر پایه کشور
رده:موسیقی محلی
رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر