گویش‌های زازایی

راست|بندانگشتی|400x400پیکسل|سه گروه گویش اصلی زبان زازایی در ترکیه:

 زازایی شمالی (آبی روشن)
 زازایی مرکزی (قرمز)
 زازایی جنوبی (آبی تیره)

گویش‌های زبان زازایی, انواع زبان زازایی هستند که توسط مردم زازا در آناتولی شرقی و جوامع مختلف دیاسپورا گفتگو می شود. طبق گفته SIL International، یکی از مقامات طبقه بندی زبان، زازایی (zza) یک زبان کلان است و به عنوان دو زبان جداگانه (ISO 639 diq & kiu) طبقه بندی می شود. بر اساس گزارش موسسه زبان زازایی فرانکفورت"Keskin, M. (2010). Zazaca Üzerine Notlar, Herkesin Bildiği Sır: Dersim-Tarih, Toplum, Ekonomı; Dil ve Kültür. İstanbul: İletişim Yayınları". و پروفسور دکتر ل. پلPaul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden. زبان زازایی به سه گویش اصلی تقسیم می شود: شاخه شمالی، مرکزی و جنوبی. علاوه بر این، زبان زازایی دارای گویش های انتقالی و حاشیه ای نیز می باشد که جایگاه ویژه ای دارند و نمی توان آنها را به‌طور کامل در هیچ گروه گویشی قرار داد. در زازایی کلمات از ناحیه ای به منطقه دیگر دستخوش تغییرات صوتی گوناگون شده اند. علاوه بر تفاوت در تلفظ، گویش های زازایی ممکن است در واژگان خود نیز متفاوت باشند. با گذشت زمان، برخی از کلمات اهمیت خود را از دست دادند، یا به کلی فراموش شدند و به شکل های دیگر کلمه تبدیل شدند یا استفاده از آنها در پس زمینه یا رتبه سوم قرار گرفت. ویژگی های مشخصی وجود دارد که گویش های شمالی، مرکزی و جنوبی را از یکدیگر متمایز می کند. تقسیم زازاها به سه فرقه (حنفی، شافعی، علوی) به شکل گیری لهجه ها کمک کرد. بین گویش های اصلی زازایی نیز تفاوت های لهجه ای وجود دارد. برخی از مناطق بیشتر تحت تأثیر زبان های همسایه قرار گرفته اند. به عنوان مثال گویش درسیم از نظر آوایی نوآوری های زیادی را تجربه کرده است و تخمین زده می شود که ارمنی مسئول این امر باشد. گویش وارتو که متعلق به همین گروه گویش است از این تغییر دور مانده است.

 زازایی جنوبی (توسط زازاهای حنفی): دیاربکر، شانلی‌اورفه، آدیامان، الازی, چرمیک، سیورک، گرگر، چونگوش، موتکی، آکسارای، سریز, کولپ، لیس، ارگانی، مادن.
 زازایی مرکزی (توسط زازاهای شفیع): پالو, بینگول، هانی، الازیغ، پیران (دجله).
 زازایی شمالی (توسط زازاهای علوی): تونجلی، گوموشانه، ارزروم، سیواس.

مثال ها
شمالجنوب و مرکزمعنیdomanqeçek, qıc, tût, leyr“کودک”nas kerdeneşınasnayış, sılasnaene“شناختن”bazarbazar, kırê, kıri “بازار”sêr kerdene, nia daene, qayt kerdenecı ra ewniyaene, cı onyayış“نگاه کردن”wertemiyan“میان, میانه”thalveng“خالی, تهی”
مهم‌ترین ویژگی گویش شمالی این است که صامت‌های «k» و «g» را وقتی در مجاورت مصوت‌های «ê» یا «i» قرار می‌دهند، کام می‌کند. اما برخی از روستاهای حوزات و کیگی این صدای «k»/»g» را حفظ کرده‌اند. واژه های مثال ها در ایران میانه و ایرانی باستان با k/g شروع می شدند:Horn, Paul: Grundriss der Neupersischen Etymologie. Strassburg. 1893

شمال (عمومی)çêçênaçêfcên-cênccêraeneciشمال (اقلیت)kêkênakêfgên-gêncgêraenegiجنوب و مرکزkeyekeynakeyfgên-gêncgeyraene, geyrayışgi/gıمعنیخانهدخترکیفگرفتنجوانسرگردان بودنگه

در حالی که مصدرهای بعدی در شمال و جنوب وجود دارد ("-ene" برای فعل، "-ış" برای اسم)، در مرکز به یک شکل واحد کاهش یافته است. معادل آن در فارسی -en و -ëš (مثال: dānëst-en دانستن 'دانستن'، dān-ëš دانش 'دانش')، در پهلوی -ten و išn است (مثال: germ xwerišn 'غذای گرم'. ، فعل "غذا خوردن").شباهت با ترکی -iş تصادفی است:Keskin, M. (2010). Zazaca Üzerine Notlar.

جنوب و شمالمرکزمعنیvuriya-enevuriya-y-ışویراستنvuriya-y-ışvuriya-y-ışویرایش
چیزی که زازایی مرکزی را در مقایسه با گویش‌های دیگر باستانی می‌سازد، استفاده آن از عدد «یو» «یک» است که میراثی از ایرانیان قرون وسطی است.این عدد در پارت ēw و در پهلوی ēwek است:Prods Oktor Skjærvø: Introduction to Pahlavi
شمالجنوبمرکزمعنیjü, zûjew (مذكر), jû (مؤنث)yew (> yo)یک

حرف ربط «همچنین» ساختار صوتی متفاوتی را در هر گویش نشان می دهد:
شمالجنوبمرکزمعنیkijiziنیز
در حالی که زازایی مرکزی (گویش پالو-بینگولی و تا حدی دیاربکر) صدای c را در انتهای کلمات حفظ می‌کند که از ایرانی قدیم ç گرفته شده است (مثلاً سغدی rōč 'gūn')، در شمال به z یا dz و در جنوب به j تبدیل می‌شود.این تعویق در کلمات با منشأ خارجی نیز ظاهر می شود:

مرکزruec/roczewecsaclacvac-decpoc-جنوبrojzewejsajlajvaj-dejpewj-شمالrozzewezsazlazvaz-dezpoz-معنیروز, خورشیدازدواجورق (ورق‌کاری)پسرگفتن (بگو)دردپختن (بپز)
اگر زازایی را که در پالو و بینگول صحبت می شود مبنای بگیریم، یکی از ویژگی هایی که زازایی مرکزی را از زازایی جنوبی و شمالی متمایز می کند این است که مصوت ê در برخی اشکال یا کلمات به صورت i تلفظ می شود:
جنوب و شمالnêmsêmhirênê-bıgêr-/bıcêr-sıpêmiyanên/wertênمرکزی (اکثریت)nimsimhirini-bıgir-sıpimiyaninمعنینیمسیم (نقره)سهنهگرفتن (بگیر)سفیدمیانی
در گویش های شرقی-درسیمی و لهجه های پالو-بینگولی، مصوت "ê" در ابتدا و بین کلمات به صورت "ye" تلفظ می شود:
زازایی اصلیزازایی تغییر شکل یافتهمعنیdêsdyesدیوارasmênasmyenآسمان

در زازایی جنوبی و در عبارات اسمی و صفتی مخصوص برخی از لهجه های انتقالی، «-د-» بین اسم نسبی و عبارت اسمی قرار می گیرد:
شمالجنوبمرکزمعنیlazê mı lazê to rê vanolaci mı laci tı ri vunlajê mı lajdê to rê vanoپسر من به پسر تو می گوید
ویژگی دیگری که زازایی مرکزی را از زازایی شمالی و جنوبی متمایز می کند، حرف مجهول است: -ê، در مرکزی (-êk):
شمالجنوبمرکزمعنیrozêrojêrocêkروزی
مشاهده می شود که در برخی از گویش های (اقلیتی) در زازایی مرکزی، پسوندهای نسبی مؤنث و مذکر در -ê ترکیب شده اند:
شمال و جنوبمرکزمعنیembazê mıembazi mı(مذكر) دوست منembaza mıembazê mı(مؤنث) دوست من
به دلیل صامت های s یا z در جلوی مصوت ها، صامت های ç، c و çh به صورت tsh، dz و ts ظاهر شدند. این ویژگی در بیشتر درسیم و ارزنجان، تکمان، تا حدی در هینیس و در گویش چارکانی در کوچگیری وجود دارد:
زازایی اصلیşanesiyazıwaca /dja/çı /tşı/گويش وارتوşanesiazüaca /dja/çı /tşı/گويش تونج‌الیsaneşiajüaca /dza/çı /tsı/معنىشانهسیاهخشکجاچی

منابع

 جستارهای وابسته 
زبان زازایی
مردم زازا

رده:زبان زازاکی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی