روابط میان ارتش و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

روابط ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به مجموعه تعاملات، همکاری‌ها، رقابت‌ها و تفاوت‌های سازمانی میان دو نیروی اصلی نظامی جمهوری اسلامی ایران از زمان انقلاب ۱۳۵۷ ایران تاکنون اشاره دارد. این روابط از نخستین سال‌های پس از انقلاب تحت تأثیر تفاوت در خاستگاه، مأموریت، ساختار سازمانی و دیدگاه‌های نظامی دو نهاد شکل گرفت و در دوره‌های مختلف، از اختلاف و رقابت تا همکاری عملیاتی تغییر کرده است.

پس از پیروزی انقلاب، ارتش که پیش از آن نیروی نظامی رسمی حکومت پهلوی بود، با تغییرات گسترده در ساختار فرماندهی و سازمان خود روبه‌رو شد. در همین دوره، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸ با هدف حفاظت از انقلاب و مقابله با تهدیدهای داخلی تشکیل شد. تفاوت در مأموریت اولیه این دو نهاد، یکی از عوامل شکل‌گیری تفاوت‌های سازمانی میان آن‌ها بود؛ ارتش بیشتر بر دفاع متعارف و حفظ توان نظامی کلاسیک تمرکز داشت، در حالی که سپاه مأموریت‌های مرتبط با حفاظت از انقلاب و امنیت داخلی را دنبال می‌کرد.

با آغاز جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹، ارتش و سپاه در کنار یکدیگر در دفاع از ایران مشارکت کردند. در طول جنگ، همکاری‌های عملیاتی میان دو نیرو افزایش یافت و عملیات‌هایی مانند عملیات ثامن‌الائمه، عملیات فتح‌المبین و عملیات بیت‌المقدس با مشارکت یگان‌های هر دو سازمان انجام شد. با این حال، تفاوت در شیوه فرماندهی، تجربه نظامی، سازمان‌دهی نیروها و دیدگاه‌های عملیاتی همچنان میان فرماندهان دو نهاد وجود داشت.

پس از پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۶۷، نقش و ساختار هر دو نیرو وارد مرحله تازه‌ای شد. ارتش به‌عنوان نیروی اصلی نظامی متعارف کشور بر دفاع سرزمینی، حفظ آمادگی رزمی و توسعه توانایی‌های زمینی، هوایی و دریایی تمرکز کرد. در مقابل، سپاه علاوه بر مأموریت‌های نظامی، حوزه فعالیت خود را در زمینه‌هایی مانند توان موشکی، عملیات برون‌مرزی، امنیتی و برخی فعالیت‌های اقتصادی گسترش داد.

در دهه‌های پس از جنگ، روابط ارتش و سپاه ترکیبی از همکاری و رقابت نهادی باقی ماند. دو نیرو در زمینه‌هایی مانند دفاع از کشور، رزمایش‌های مشترک و برخی مأموریت‌های امنیتی و امدادی همکاری داشته‌اند، اما تفاوت در مأموریت، ساختار سازمانی، منابع، تجهیزات و جایگاه نهادی همچنان از ویژگی‌های مهم روابط میان آن‌ها محسوب می‌شود.

 تاریخچه 

 ارتش پس از انقلاب 
پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، نقطه آغاز مرحله‌ای تازه در وضعیت نیروهای مسلح ایران بود. تا پیش از انقلاب، ارتش شاهنشاهی ایران تنها نیروی نظامی رسمی کشور به‌شمار می‌رفت و از ساختاری حرفه‌ای، سلسله‌مراتب مشخص و تجهیزات پیشرفته برخوردار بود. با سقوط حکومت پهلوی، این نهاد به دلیل وابستگی به حکومت پیشین با بحران مشروعیت روبه‌رو شد و بسیاری از نیروهای انقلابی نسبت به وفاداری آن به نظام جدید تردید داشتند. هرچند شورای عالی ارتش در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ با اعلام بی‌طرفی، از درگیری مستقیم با انقلابیون خودداری کرد، اما این اقدام موجب رفع کامل تردیدها نسبت به ارتش نشد.

بندانگشتی|286x286پیکسل|تیرماه ۱۳۵۹، حسن روحانی در نطق پیش از دستور خود خواستار انحلال نیروهای ویژه نوهد ارتش شد و این نیرو را توطئه‌گر خواند.

در ماه‌های نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، فضای سیاسی کشور نسبت به ارتش انتقادی بود. برخی گروه‌های انقلابی، از جمله سازمان مجاهدین خلق ایران، حزب توده ایران و جریان‌های چپ، همچنین شماری از نیروهای مذهبی و انقلابی، ارتش را مرتبط با ساختار نظام پیشین می‌دانستند و خواهان تغییرات گسترده در آن بودند. در رسانه‌ها و محافل سیاسی نیز انتقادهایی نسبت به ارتش مطرح می‌شد و برخی شخصیت‌های سیاسی، از جمله حسن روحانی، خواستار برخورد با برخی بخش‌های آن شدند. همچنین گزارش‌هایی درباره برخورد با برخی نظامیان و کنار گذاشته شدن شماری از کارکنان ارتش منتشر شد.

هم‌زمان، پاکسازی گسترده‌ای در ارتش آغاز شد. تعدادی از فرماندهان بلندپایه محاکمه و برخی اعدام شدند، گروهی بازنشسته یا اخراج شدند و شماری از افسران نیز از مناصب خود کنار گذاشته شدند. با وجود این، روح‌الله خمینی با انحلال کامل ارتش مخالفت کرد و بر حفظ آن تأکید نمود. وی در ۲۹ فروردین ۱۳۵۸ با نام‌گذاری روز ارتش جمهوری اسلامی ایران و دعوت از یگان‌های ارتش برای رژه، بر ادامه فعالیت ارتش در نظام جدید تأکید کرد.

 تشکیل سپاه 

در این شرایط، حکومت جدید اقدام به تشکیل نیرویی جدید در کنار ارتش کرد. در ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با هدف «حفاظت از انقلاب و دستاوردهای آن» تشکیل شد. برخلاف ارتش که مأموریت اصلی آن دفاع از مرزهای کشور بود، سپاه در آغاز برای حفاظت از انقلاب، مقابله با تهدیدهای داخلی و پشتیبانی از نهادهای انقلابی تشکیل شد.

سپاه در آغاز از گروه‌های مختلف مسلح انقلابی تشکیل شده بود که پیش از آن به‌صورت پراکنده فعالیت می‌کردند. بسیاری از اعضای اولیه آن سابقه آموزش‌های کلاسیک نظامی نداشتند و تجربه آنان بیشتر به فعالیت‌های انقلابی و مبارزات پیش از انقلاب مربوط می‌شد. این نیرو در سال‌های نخست فعالیت خود از نظر سازمانی و تجهیزاتی با محدودیت‌هایی روبه‌رو بود و در برخی زمینه‌ها از امکانات ارتش استفاده می‌کرد.

بندانگشتی|روح‌الله خمینی در دیدار با جمعی از فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

از همان سال‌های نخست، میان ارتش و سپاه تفاوت‌هایی در ساختار، سازمان و شیوه اداره نیروها وجود داشت. ارتش بر پایه ساختار نظامی کلاسیک فعالیت می‌کرد، در حالی که سپاه نهادی انقلابی با مأموریت و ساختار متفاوت بود. تفاوت در پیشینه سازمانی و نوع مأموریت دو نیرو، از عوامل اختلاف دیدگاه میان آنها بود.

هم‌زمان، با تشکیل سپاه، دو نهاد نظامی با مأموریت‌های متفاوت در کنار یکدیگر فعالیت می‌کردند. ارتش مسئولیت اصلی دفاع متعارف از کشور را بر عهده داشت و سپاه نیز مأموریت حفاظت از انقلاب و نظام را دنبال می‌کرد. با آغاز درگیری‌های کردستان، ترکمن‌صحرا، غائله خلق عرب در خوزستان و دیگر مناطق در سال ۱۳۵۸، هر دو نیرو در عملیات‌ها مشارکت داشتند. در برخی موارد نیز درباره فرماندهی و شیوه اجرای عملیات‌ها اختلاف نظر وجود داشت. تفاوت در شیوه سازمان‌دهی و نگرش نظامی دو نیرو در جریان جنگ ایران و عراق نیز ادامه یافت.

 روابط در جنگ ایران و عراق 

 آغاز جنگ و تفاوت جایگاه ارتش و سپاه 
بندانگشتی|258x258پیکسل|اعزام رزمندگان ایرانی به جبهه‌های جنگ ایران و عراق

حمله عراق به ایران در شهریور ۱۳۵۹، نخستین رویارویی گسترده ساختار نظامی جمهوری اسلامی ایران با یک جنگ متعارف پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران بود. در آغاز جنگ، ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از نظر سازمانی، تجربه نظامی و شیوه جنگیدن تفاوت‌های قابل توجهی داشتند. ارتش، اگرچه پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران با پاکسازی گسترده فرماندهان و کاهش توان سازمانی مواجه شده بود، همچنان تنها نیروی نظامی کلاسیک ایران محسوب می‌شد و از ساختار فرماندهی، آموزش حرفه‌ای، نیروی زمینی، یگان‌های زرهی، توپخانه، نیروی هوایی و نیروی دریایی برخوردار بود.

در مقابل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که تنها حدود یک سال پیش از آغاز جنگ تشکیل شده بود، هنوز یک نیروی نظامی کلاسیک به‌شمار نمی‌رفت. بسیاری از نیروهای اولیه سپاه تجربه جنگ منظم، فرماندهی یگان‌های بزرگ و استفاده از تجهیزات سنگین را نداشتند و ساختار آن بیشتر بر پایه نیروهای انقلابی، داوطلبان مردمی و تجربه‌های امنیتی داخلی شکل گرفته بود. در منابع آمده است که در ماه‌های نخست جنگ، بخشی از فرماندهان ارتش نسبت به توانایی سپاه برای مشارکت در عملیات‌های گسترده نظامی تردید داشتند و آن را نیرویی کم‌تجربه در زمینه جنگ کلاسیک می‌دانستند. از سوی دیگر، بخشی از نیروهای انقلابی نیز به ارتش اعتماد کامل نداشتند و آن را سازمانی به‌جامانده از حکومت پهلوی می‌دانستند. در منابع، این بی‌اعتمادی متقابل از عوامل مؤثر بر دشواری هماهنگی میان دو نیرو در ماه‌های نخست جنگ دانسته شده است. همچنین، سپاه در پی تثبیت جایگاه مستقل خود در جنگ بود، در حالی که ارتش بر استفاده از ساختارهای حرفه‌ای و سلسله‌مراتب نظامی موجود تأکید داشت.

 همکاری‌های نظامی 
بندانگشتی|246x246پیکسل|سرباز ارتش در جنگ تحمیلی

با وجود اختلاف‌ها، شرایط جنگ موجب افزایش همکاری عملیاتی میان ارتش و سپاه شد. در ماه‌های نخست، ارتش نقش اصلی را در جلوگیری از پیشروی عراق بر عهده داشت و با استفاده از یگان‌های منظم خود در جبهه‌های جنوب و غرب مقاومت کرد. سپاه نیز با سازماندهی نیروهای داوطلب و تشکیل یگان‌های رزمی، به تدریج حضور خود را در جبهه‌ها گسترش داد. همکاری میان دو نیرو در عملیات ثامن‌الائمه، عملیات طریق‌القدس، عملیات فتح‌المبین و عملیات بیت‌المقدس افزایش یافت. در منابع، نقش ارتش در این عملیات‌ها بیشتر در قالب به‌کارگیری یگان‌های منظم، پشتیبانی آتش، استفاده از نیروهای زرهی و هماهنگی عملیات‌های کلاسیک توصیف شده است، در حالی که درباره سپاه بر استفاده از نیروهای داوطلب، شناسایی و مشارکت در عملیات‌های تهاجمی تأکید شده است. با این حال، همکاری میان دو نیرو به معنای از میان رفتن اختلافات نبود. برخی پژوهشگران گسترش نقش سپاه در جریان جنگ را از عوامل توسعه ساختار سازمانی و تشکیل یگان‌های مستقل آن دانسته‌اند. همچنین، در برخی منابع به تداوم رقابت سازمانی میان ارتش و سپاه، همزمان با همکاری عملیاتی در جبهه‌ها، اشاره شده است.

 اختلافات در دکترین و فرماندهی 
مهم‌ترین اختلاف میان ارتش و سپاه در دوران جنگ ایران و عراق، تفاوت در شیوه اداره جنگ و اجرای عملیات‌ها بود. ارتش بر اساس الگوی ارتش‌های کلاسیک عمل می‌کرد و بر آموزش حرفه‌ای، طرح‌ریزی دقیق، حفظ نیرو، استفاده از تجهیزات سنگین و رعایت سلسله‌مراتب فرماندهی تأکید داشت. بسیاری از فرماندهان ارتش جنگ با عراق را نیازمند عملیات‌های منظم و مبتنی بر اصول جنگ کلاسیک می‌دانستند. در مقابل، سپاه بیشتر بر انعطاف‌پذیری، استفاده گسترده از نیروهای داوطلب و تاکتیک‌های مبتنی بر نیروی انسانی تکیه داشت. سپاه در آغاز جنگ تجربه محدودی در زمینه جنگ کلاسیک، فرماندهی یگان‌های بزرگ و به‌کارگیری هماهنگ تجهیزات سنگین داشت و بسیاری از نیروهای آن پیش از جنگ آموزش‌های نظامی حرفه‌ای مشابه ارتش ندیده بودند. استفاده گسترده از نیروهای داوطلب و حملات پیاده‌محور در برخی عملیات‌ها با تلفات انسانی قابل توجهی همراه شد.

بندانگشتی|انتقال یک سرباز مجروح با بالگرد در جریان جنگ ایران و عراق

در جریان جنگ ایران و عراق، به‌ویژه در برخی عملیات‌های بزرگ، تفاوت میان رویکرد عملیاتی ارتش و سپاه آشکار بود. فرماندهان ارتش نسبت به اجرای عملیات‌هایی که بدون پشتیبانی کافی زرهی، توپخانه‌ای و هوایی و با اتکا به نیروی انسانی گسترده انجام می‌شد، انتقاد داشتند و این شیوه را دارای هزینه انسانی بالایی می‌دانستند. در مقابل، فرماندهان سپاه این شیوه را متناسب با محدودیت تجهیزات، شرایط سیاسی پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران و ضرورت بهره‌گیری از نیروهای مردمی در برابر ارتش عراق توصیف می‌کردند.

این تفاوت دیدگاه در طراحی و اجرای عملیات‌ها نیز دیده می‌شد. فرماندهان ارتش در برخی موارد نسبت به استفاده گسترده از نیروهای پیاده و اجرای عملیات بدون پشتیبانی کافی زرهی و توپخانه‌ای انتقاد داشتند. در مقابل، فرماندهان سپاه روش‌های کلاسیک ارتش را با شرایط جنگ ایران و عراق و محدودیت‌های جمهوری اسلامی ایران منطبق نمی‌دانستند. اختلاف بر سر فرماندهی عملیات‌ها نیز از موضوعات مهم میان دو نیرو بود. تقسیم مسئولیت، نحوه فرماندهی مشترک، اولویت‌بندی اهداف و میزان استقلال هر نیرو در عملیات‌ها از جمله موارد اختلاف میان فرماندهان ارتش و سپاه به‌شمار می‌رفت.Steven R. Ward, Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces. Georgetown University Press, 2009.

با گذشت زمان، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تجربه بیشتری در جنگ به دست آورد و ساختارهای رزمی، قرارگاه‌های عملیاتی و فرماندهی مستقل خود را توسعه داد. هم‌زمان، نقش سپاه در تصمیم‌گیری‌های نظامی افزایش یافت، در حالی که ارتش جمهوری اسلامی ایران همچنان مسئول اصلی اجرای عملیات‌های متعارف و دفاع کلاسیک کشور باقی ماند.Kenneth Katzman, Iran’s Foreign and Defense Policies, Congressional Research Service, Report R44017, 2021. https://www.congress.gov/crs-product/R44017 در طول جنگ، همکاری عملیاتی میان دو نیرو در کنار اختلاف بر سر دکترین، شیوه فرماندهی و اجرای عملیات‌ها ادامه داشت و این تفاوت‌ها در ساختار و فرهنگ سازمانی دو نیرو نیز باقی ماند.Kenneth Katzman, Iran’s Foreign and Defense Policies, Congressional Research Service, Report R44017, 2021.

 نقش علی صیاد شیرازی 

 فرماندهی مشترک 
بندانگشتی|علی صیاد شیرازی
علی صیاد شیرازی از فرماندهان ارشد ارتش جمهوری اسلامی ایران در دوران جنگ ایران و عراق بود که در ایجاد هماهنگی عملیاتی میان ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نقش داشت. او پس از انقلاب اسلامی ایران در ساختار فرماندهی ارتش فعالیت کرد و در سال ۱۳۶۰ به فرماندهی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران منصوب شد. در دوره فرماندهی او، همکاری میان یگان‌های ارتش و نیروهای سپاه در قالب عملیات‌های مشترک گسترش یافت.

در دوران فرماندهی صیاد شیرازی، تلاش شد توانمندی‌های ارتش و سپاه در عملیات‌های مشترک مورد استفاده قرار گیرد. ارتش با تکیه بر ساختار کلاسیک خود، شامل یگان‌های زرهی، توپخانه، هوانیروز و پشتیبانی تخصصی، نقش مهمی در اجرای عملیات‌های منظم داشت؛ در مقابل، سپاه با استفاده از نیروهای داوطلب، توان شناسایی و تجربه عملیاتی خود در میدان نبرد مشارکت می‌کرد.

از جمله عملیات‌هایی که با همکاری ارتش و سپاه انجام شد، می‌توان به عملیات ثامن‌الائمه، عملیات طریق‌القدس، عملیات فتح‌المبین و عملیات بیت‌المقدس اشاره کرد. در این عملیات‌ها، یگان‌های ارتش و سپاه با استفاده از توانایی‌های متفاوت خود در طراحی و اجرای عملیات‌ها مشارکت داشتند.

 تأثیر بر روابط ارتش و سپاه 
بندانگشتی|دیدار علی صیاد شیرازی و محسن رضایی
نقش علی صیاد شیرازی در روابط میان ارتش و سپاه بیشتر در حوزه هماهنگی عملیاتی دوران جنگ قابل بررسی است. او تلاش کرد از ظرفیت‌های دو سازمان در قالب فرماندهی‌های مشترک استفاده شود و همکاری میان نیروهای نظامی کلاسیک ارتش و نیروهای رزمی سپاه افزایش یابد.

با وجود افزایش همکاری‌های عملیاتی، تفاوت‌های سازمانی میان ارتش و سپاه همچنان باقی ماند. ارتش بر ساختار حرفه‌ای، آموزش نظامی کلاسیک و استفاده از تجهیزات سنگین تأکید داشت، در حالی که سپاه با تجربه متفاوت سازمانی، بیشتر بر نیروهای داوطلب، انعطاف عملیاتی و شیوه‌های جنگ نامنظم تکیه می‌کرد. این تفاوت‌ها در طول جنگ ایران و عراق نیز در برخی زمینه‌های فرماندهی و برنامه‌ریزی عملیات‌ها ادامه یافت.

تجربه همکاری میان ارتش و سپاه در دوره فرماندهی صیاد شیرازی، یکی از نمونه‌های مهم همکاری میان دو نیروی نظامی با ساختار و پیشینه متفاوت در دوران جنگ ایران و عراق به شمار می‌رود. سازوکارهای ایجادشده در آن دوره، در ادامه جنگ و ساختار دفاعی جمهوری اسلامی ایران پس از جنگ نیز مورد استفاده قرار گرفت.

 روابط پس از جنگ تا امروز 

 تقسیم مأموریت‌ها 
بندانگشتی|ارتش ایران
پس از پایان جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۶۷، روابط میان ارتش و سپاه وارد مرحله جدیدی شد. در دوران جنگ، همکاری میان دو نیرو عمدتاً بر اساس نیازهای عملیاتی شکل گرفته بود، اما پس از جنگ، ساختار دفاعی جمهوری اسلامی ایران به سمت تفکیک نسبی مأموریت‌ها و تثبیت جایگاه مستقل هر یک از دو نهاد حرکت کرد. بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ارتش مسئولیت دفاع از استقلال، تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی را بر عهده دارد، در حالی که سپاه پاسداران مأموریت «پاسداری از انقلاب اسلامی ایران و دستاوردهای آن» را دنبال می‌کند.

این تفاوت در مأموریت، باعث شد ارتش بیشتر بر نقش یک نیروی نظامی کلاسیک شامل دفاع سرزمینی، عملیات‌های متعارف، حفاظت از مرزها و حفظ توانمندی‌های زمینی، هوایی و دریایی تمرکز کند. در مقابل، سپاه پس از جنگ حوزه فعالیت خود را گسترش داد و علاوه بر مأموریت‌های نظامی متعارف، در زمینه‌هایی مانند موشکی، پهپادی، عملیات برون‌مرزی، جنگ نامتقارن و امنیت داخلی نقش پررنگ‌تری یافت. نیروی قدس سپاه نیز مسئولیت عملیات‌های خارج از مرزهای ایران و ارتباط با گروه‌های متحد منطقه‌ای ایران را بر عهده گرفت. این تفاوت در حوزه مأموریت باعث شد دو نیرو در ساختار دفاعی ایران دارای نقش‌های متفاوت اما تا حدی هم‌پوشان باشند.

 افزایش جایگاه سپاه پس از جنگ 
بندانگشتی|فرماندهان سپاه پاسداران 
پس از پایان جنگ ایران و عراق، ساختار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران وارد مرحله جدیدی شد. در این دوره، سپاه که در جریان جنگ به یک نیروی رزمی گسترده تبدیل شده بود، سازمان، یگان‌های رزمی و حوزه‌های مأموریتی خود را توسعه داد. تجربه حضور در جنگ، شکل‌گیری ساختارهای فرماندهی مستقل و نقش این نیرو در عملیات‌های دوران جنگ، از عوامل مؤثر در تثبیت جایگاه سازمانی سپاه پس از سال ۱۳۶۷ دانسته شده است.

در دهه‌های پس از جنگ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی علاوه بر مأموریت‌های نظامی، فعالیت‌های خود را در حوزه‌هایی مانند توان موشکی، صنایع دفاعی ایران، عملیات‌های برون‌مرزی و برخی حوزه‌های امنیتی گسترش داد. در مقابل، ارتش عمدتاً بر مأموریت‌های کلاسیک نظامی، از جمله دفاع سرزمینی، حفظ آمادگی رزمی و توسعه توانمندی‌های زمینی، هوایی و دریایی تمرکز کرد. تفاوت در مأموریت‌ها و حوزه فعالیت دو نیرو موجب شد هر یک نقش متفاوتی در ساختار دفاعی جمهوری اسلامی ایران پیدا کنند.

گسترش حوزه فعالیت سپاه پس از جنگ، هم‌زمان با تداوم نقش ارتش به‌عنوان نیروی اصلی نظامی متعارف کشور ادامه یافت. در این دوره، سپاه در برخی حوزه‌های راهبردی و امنیتی مسئولیت‌های گسترده‌تری بر عهده گرفت، در حالی که ارتش همچنان بخش اصلی توان نظامی کلاسیک جمهوری اسلامی ایران را شامل نیروهای زمینی، هوایی و دریایی حفظ کرد. 

 اختلافات نهادی 
بندانگشتی|195x195پیکسل|احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
پس از پایان جنگ ایران و عراق، تفاوت میان ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بیش از دوران جنگ در حوزه ساختار سازمانی، مأموریت‌ها و جایگاه نهادی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت. از جمله زمینه‌های مورد اشاره در منابع، تفاوت در گستره مأموریت‌ها، میزان حضور در ساختارهای سیاسی و امنیتی و دسترسی به منابع و امکانات است.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که از ابتدا با مأموریت حفاظت از انقلاب اسلامی ایران و دستاوردهای آن تشکیل شده بود، پس از جنگ حوزه فعالیت خود را گسترش داد و علاوه بر مأموریت‌های نظامی، در زمینه‌هایی مانند امنیت داخلی، اطلاعات، برنامه موشکی ایران، فعالیت‌های برون‌مرزی و برخی فعالیت‌های اقتصادی نیز نقش یافت. در مقابل، ارتش جمهوری اسلامی ایران تمرکز خود را بر مأموریت‌های متعارف نظامی، از جمله دفاع سرزمینی، حفظ آمادگی رزمی، حفاظت از مرزها و اجرای عملیات‌های کلاسیک حفظ کرد. تفاوت در میزان حضور سیاسی و امنیتی دو نیرو نیز در برخی پژوهش‌ها و گزارش‌ها مورد توجه قرار گرفته است. بر پایه این منابع، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در برخی حوزه‌های تصمیم‌گیری سیاسی و امنیتی نقش گسترده‌تری یافته است، در حالی که ارتش جمهوری اسلامی ایران بیشتر بر رویکرد حرفه‌ای و تمرکز بر وظایف نظامی تأکید داشته است
بندانگشتی|201x201پیکسل|امیر حاتمی، فرمانده ارتش ایران.
در حوزه اطلاعاتی نیز پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، نقش دو نیرو دستخوش تغییر شد. بر اساس برخی منابع، سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به تدریج نقش پررنگ‌تری در حوزه‌های امنیت داخلی ایفا کرد، در حالی که فعالیت‌های اطلاعاتی ارتش جمهوری اسلامی ایران عمدتاً بر امور نظامی و درون‌سازمانی متمرکز باقی ماند. تفاوت در اولویت‌های دفاعی نیز از دیگر زمینه‌های تمایز دو نیرو بوده است. ارتش جمهوری اسلامی ایران به دلیل ماهیت کلاسیک خود بر حفظ و نوسازی تجهیزاتی مانند هواپیماهای رزمی، ناوهای جنگی، سامانه‌های زرهی و پدافندی تمرکز داشته است. در مقابل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی سرمایه‌گذاری بیشتری بر توسعه توانمندی‌هایی مانند موشک بالستیک، پهپادها، نیروهای ویژه و جنگ نامتقارن انجام داده است. در زمینه نیروی انسانی و شرایط خدمت نیز منابع به تفاوت‌هایی در ساختار سازمانی، نوع مأموریت، امکانات رفاهی، حمایت‌های مالی و شرایط خدمت اشاره کرده‌اند. با این حال، میزان و دامنه این تفاوت‌ها در منابع مختلف به شکل یکسان توصیف نشده است.
 نفوذ سیاسی و جایگاه سازمانی 
بندانگشتی|اعطای نشان نظامی توسط سید علی خامنه‌ای به امیرعلی حاجی‌زاده
تفاوت میان ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تنها به ساختار نظامی محدود نمی‌شود، بلکه به جایگاه و نقش هر یک از این دو نهاد در ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران نیز مربوط است. بر اساس اصل ۱۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وظیفه «نگهبانی از انقلاب اسلامی ایران و دستاوردهای آن» را بر عهده دارد و در کنار مأموریت‌های نظامی، مسئولیت‌هایی در حوزه‌های امنیتی نیز برای آن پیش‌بینی شده است.

به نوشتهٔ علی الفونه، سپاه پاسداران پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران به‌تدریج دامنه مأموریت‌های نظامی، امنیتی و اطلاعاتی خود را گسترش داد و جایگاه مستقلی در ساختار دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران به دست آورد. الفونه این روند را با شرایط سال‌های نخست انقلاب، نگرانی‌های امنیتی حکومت جدید و تجربه ارتش شاهنشاهی ایران در دوره پهلوی مرتبط می‌داند.

در مقابل، ارتش جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب با تغییرات گسترده‌ای در ساختار فرماندهی و سازمان خود روبه‌رو شد. شمار زیادی از فرماندهان ارشد ارتش اعدام، بازداشت، بازنشسته یا از خدمت برکنار شدند و گروهی نیز ایران را ترک کردند. همچنین، لغو یا تغییر برخی برنامه‌های نظامی، کاهش توان سازمانی و پیامدهای کودتای نوژه بر وضعیت ارتش در سال‌های نخست پس از انقلاب تأثیر گذاشت. با آغاز جنگ ایران و عراق، ارتش همچنان نقش اصلی خود را در دفاع متعارف ایفا کرد و سپاه نیز هم‌زمان ساختار و توان رزمی خود را توسعه داد.
بندانگشتی|حبیب‌الله سیاری در کنار سید علی خامنه‌ای
برخی پژوهشگران و گزارش‌ها به تفاوت میزان حضور دو نیرو در عرصه سیاسی نیز اشاره کرده‌اند. از جمله، علی الفونه نوشته است که شماری از فرماندهان پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پس از پایان خدمت نظامی وارد سمت‌های اجرایی، قانون‌گذاری، مدیریتی و امنیتی شده‌اند، در حالی که حضور فرماندهان پیشین ارتش جمهوری اسلامی ایران در چنین مناصبی محدودتر بوده است. فرماندهان ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز بر پرهیز نیروهای مسلح از ورود به رقابت‌ها و فعالیت‌های سیاسی و تمرکز بر مأموریت‌های نظامی تأکید کرده‌اند. در منابع پژوهشی، تفاوت در مأموریت‌های قانونی، روند تحول سازمانی و میزان حضور در ساختارهای سیاسی و امنیتی، از جمله تفاوت‌های مهم میان ارتش و سپاه دانسته شده است.
 دسترسی به بودجه و منابع اقتصادی 
یکی از تفاوت‌های مورد توجه میان ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تفاوت در حوزه مأموریت‌ها، ساختار سازمانی، دسترسی به منابع و شیوه توسعه توان نظامی دو نهاد است. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، سپاه پاسداران علاوه بر مأموریت اولیه خود در زمینه حفاظت از انقلاب اسلامی ایران، به تدریج حوزه فعالیت‌های خود را گسترش داد و در زمینه‌هایی مانند برنامه موشکی ایران، توانمندی‌های جنگ نامتقارن، عملیات‌های برون‌مرزی، صنایع دفاعی و برخی فعالیت‌های اقتصادی نقش بیشتری پیدا کرد. در مقابل، ارتش جمهوری اسلامی ایران عمدتاً بر مأموریت‌های متعارف نظامی، شامل دفاع سرزمینی، حفظ آمادگی رزمی و نگهداری توانمندی‌های زمینی، هوایی و دریایی تمرکز داشته است.
بندانگشتی|274x274پیکسل|حبیب‌الله سیاری اعلام کرده است که ارتش بر اساس سیاست‌های ابلاغی از ورود گسترده به بنگاه‌داری اقتصادی خودداری می‌کند و تمرکز خود را بر مأموریت‌های دفاعی حفظ کرده است.
به نوشته برخی پژوهشگران، تفاوت در مأموریت‌های تعریف‌شده برای دو نیرو، بر نحوه تخصیص منابع و اولویت‌های توسعه نظامی آنها نیز تأثیر گذاشته است. سپاه به دلیل تمرکز بیشتر بر حوزه‌هایی مانند موشک‌های بالستیک، پهپادها، نیروهای ویژه و توانمندی‌های نامتقارن، منابع بیشتری را به این حوزه‌ها اختصاص داده است، در حالی که ارتش به دلیل ماهیت کلاسیک خود، بیشتر بر حفظ و نوسازی تجهیزات سنگین مانند هواپیماهای رزمی، ناوهای جنگی، سامانه‌های زرهی و پدافندی تمرکز دارد.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی همچنین از دهه‌های پس از جنگ ایران و عراق حضور گسترده‌تری در فعالیت‌های اقتصادی پیدا کرد. نهادهایی مانند قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا در پروژه‌های عمرانی، نفت، گاز، انرژی، راه‌سازی و زیرساختی مشارکت داشته‌اند و به یکی از بازیگران مهم اقتصادی ایران تبدیل شده‌اند. این حضور اقتصادی، در پژوهش‌های مختلف به عنوان یکی از تفاوت‌های مهم میان سپاه و ارتش مورد بررسی قرار گرفته است. در مقابل، ارتش جمهوری اسلامی ایران حضور محدودتری در فعالیت‌های اقتصادی داشته و بیشتر بر وظایف نظامی خود تأکید کرده است.

در حوزه بودجه نیز، برخی گزارش‌ها و پژوهش‌ها نشان داده‌اند که سپاه به دلیل داشتن مأموریت‌های گسترده‌تر در حوزه‌های موشکی، امنیتی و برون‌مرزی، از منابع و اعتبارات مرتبط با این حوزه‌ها بهره‌مند شده است. در برخی سال‌ها، ردیف‌های بودجه‌ای منتشرشده برای نیروهای نظامی نشان داده‌اند که میزان اعتبارات اختصاص‌یافته به بخش‌های مختلف وابسته به سپاه و ارتش یکسان نبوده است.

در زمینه حقوق، مزایا و شرایط خدمت نیز تفاوت‌هایی میان کارکنان دو سازمان مطرح شده است. این تفاوت‌ها می‌تواند به عواملی مانند نوع مأموریت، محل خدمت، امکانات سازمانی و ساختار داخلی هر نیرو مرتبط باشد. با این حال، اطلاعات عمومی درباره میزان دقیق تفاوت مزایا میان کارکنان ارتش و سپاه محدود است و نمی‌توان همه تفاوت‌های احتمالی را به صورت کلی به تمام کارکنان دو سازمان تعمیم داد. در مجموع، تفاوت در منابع اقتصادی و مالی میان ارتش و سپاه بیشتر از آنکه صرفاً به میزان بودجه رسمی محدود باشد، به تفاوت در مأموریت، ساختار سازمانی، حوزه فعالیت و جایگاه هر یک از دو نیرو در نظام دفاعی جمهوری اسلامی ایران مربوط می‌شود.

 همکاری‌های کنونی 
بندانگشتی|احمد وحیدی و سربازان ارتش در هفتمین روز از رزمایش دریایی ولایت ۸۹ در منطقه جاسک.
با وجود تداوم برخی رقابت‌های نهادی میان ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دو نیرو پس از جنگ ایران و عراق در بسیاری از حوزه‌ها همکاری عملیاتی داشته‌اند. هر دو سازمان تحت فرماندهی فرمانده کل قوا فعالیت می‌کنند و در زمینه‌هایی مانند دفاع از مرزها، مقابله با تهدیدهای خارجی، رزمایش‌های نظامی، تبادل تجربیات، هماهنگی عملیاتی و برخی مأموریت‌های امدادی و امنیتی با یکدیگر همکاری کرده‌اند.

تجربه عملیات‌های مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در دوران جنگ ایران و عراق، به ایجاد الگوهایی برای هماهنگی میان دو نیرو در سال‌های پس از جنگ کمک کرد. این همکاری‌ها با هدف استفاده هم‌زمان از توانمندی‌های متفاوت دو سازمان، شامل توان رزمی کلاسیک ارتش و قابلیت‌های موشکی، پهپادی و نیروهای ویژه سپاه، ادامه یافته است.

یکی از حوزه‌های همکاری میان دو نیرو، برگزاری رزمایش‌های مشترک و تمرین‌های هماهنگی عملیاتی است. در برخی رزمایش‌های نظامی، یگان‌هایی از نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در کنار نیروهای ارتش جمهوری اسلامی ایران به تمرین دفاع ساحلی، عملیات موشکی، مقابله با تهدیدهای هوایی، عملیات پهپادی و هماهنگی میان یگان‌های مختلف پرداخته‌اند. برای نمونه، در برخی مراحل رزمایش ذوالفقار ارتش، یگان‌هایی از سپاه نیز مشارکت داشته‌اند. در رزمایش ذوالفقار ۱۴۰۳ نیز نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در تمرینی مشترک، از توانمندی‌های موشکی خود برای اجرای یک عملیات هماهنگ استفاده کردند.

در حوزه دریایی نیز میان دو نیرو نوعی تقسیم مأموریت عملیاتی شکل گرفته است. بر اساس اظهارات برخی فرماندهان ارتش جمهوری اسلامی ایران، از جمله حبیب‌الله سیاری، مسئولیت‌های عملیاتی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران و نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مناطق مختلف دریایی کشور تقسیم شده است به‌گونه‌ای که نیروی دریایی سپاه تمرکز بیشتری بر محدوده خلیج فارس و تنگه هرمز دارد و نیروی دریایی ارتش بیشتر در دریای عمان و مناطق فراتر از تنگه هرمز فعالیت می‌کند. این تقسیم کار با هدف افزایش هماهنگی و بهره‌گیری از توانمندی‌های تخصصی هر نیرو انجام شده است.

همچنین در شرایطی مانند بحران‌های طبیعی، عملیات‌های امدادی، حفاظت از مناطق راهبردی و مقابله با تهدیدهای منطقه‌ای، یگان‌هایی از ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در کنار یکدیگر فعالیت کرده‌اند. با این حال، همکاری عملیاتی میان دو نیرو به معنای از میان رفتن تفاوت‌های ساختاری و سازمانی آن‌ها نیست و روابط ارتش و سپاه همچنان ترکیبی از همکاری در حوزه دفاعی و رقابت نهادی در زمینه‌هایی مانند مأموریت، منابع و جایگاه سازمانی باقی مانده است.

 جستارهای وابسته 

 ارتش جمهوری اسلامی ایران
 سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
 جنگ ایران و عراق
 نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران

 منابع 

رده:ایران
رده:ارتش ایران
رده:سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
رده:جنگ ایران و عراق
رده:سیاست در ایران