لی کرک‌پاتریک

لی ای. کرک‌پاتریک ) روان‌شناس آمریکایی و استاد دانشگاه در کالج ویلیام اند مری است. او به دلیل پژوهش‌های پیشرو در زمینه پیوند میان نظریه دلبستگی و روان‌شناسی فرگشتی دین شناخته می‌شود. کتاب مرجع او با عنوان «دلبستگی، فرگشت و روان‌شناسی دین» (۲۰۰۵) از نخستین آثار جامع در تبیین سازواری‌های فرگشتی باورهای مذهبی به‌شمار می‌رود.

 افکار و نظریات 
نظریه مرکزی کرک‌پاتریک بر این پایه استوار است که دین یک «انطباق مستقل» نیست، بلکه مجموعه‌ای از سیستم‌های روان‌شناسی فرگشت‌یافته (مانند سیستم دلبستگی، روابط قدرت و انتخاب جفت) است که در قالب باورهای مذهبی تجلی یافته‌اند.

 دین و نظریه دلبستگی 
بزرگ‌ترین دستاورد علمی کرک‌پاتریک، وارد کردن نظریه دلبستگی به حوزه روان‌شناسی دین بود. او استدلال می‌کند که سیستم ذهنی که برای تنظیم رابطه نوزاد و مراقب تکامل یافته، در بزرگسالی توسط دین بازخوانی می‌شود تا رابطه انسان با خداوند را تنظیم کند. در این چارچوب، «خدا» به عنوان یک «چهره دلبستگی» عمل می‌کند که با ارائه یک «پایگاه امن» (Secure Base)، به فرد در مدیریت استرس و اضطراب ناشی از محیط کمک می‌کند.

 لی کرک‌پاتریک و فرگشت تخیل آیینی 
لی کرک‌پاتریک بر نقش دلبستگی و تخیل در شکل‌گیری رفتار مذهبی تمرکز دارند. لی کرک‌پاتریک استدلال می‌کند که فرگشت مذهب با فرگشت «سیستم دلبستگی» در پستانداران گره خورده است. از نظر او، رابطه انسان با خدا نسخه فرگشت‌یافته و انتزاعیِ رابطه کودک با والدین (منبع امنیت) است. او معتقد است که توانایی انسان برای تخیل و ورود به حالت‌های خلسه، یک ابزار فرگشتی برای کاهش اضطراب و افزایش پیوندهای اجتماعی در شرایط بحرانی بوده است. نقد او به مدل‌های صرفاً شناختی (مانند مدل بویر) این است که آن‌ها جنبه‌های «عاطفی» و «ارتباطی» دین را نادیده می‌گیرند.
 فرضیه دلبستگی به خدا:کرک‌پاتریک استدلال می‌کند که مفهوم «خدا» در ادیان توحیدی، تمام معیارهای یک «چهره دلبستگی» را داراست. بر پایه تحقیقات او، مؤمنان در شرایط بحرانی (مانند بیماری یا سوگ) به خدا پناه می‌برند؛ پدیده‌ای که در روان‌شناسی فرگشتی به عنوان «پناهگاه امن» شناخته می‌شود. او با انجام مطالعات میان‌فرهنگی نشان داد که ادراک فرد از خدا، بازتابی از کیفیت دلبستگی او به والدین در دوران کودکی است. افرادی با دلبستگی ناایمن، اغلب دین را به عنوان سازوکاری جبرانی برای یافتن حمایت عاطفی که در کودکی از آن محروم بوده‌اند، به کار می‌گیرند.
 دین به مثابه مجموعه‌ای از سازوکارهای فرگشت‌یافته :یکی از بنیادی‌ترین عقاید کرک‌پاتریک این است که انسان‌ها دارای یک «غریزه دینی» واحد نیستند. در عوض، ذهن دارای چندین ماژول فرگشتی است که هر کدام برای هدف خاصی فرگشت یافته‌اند و در قالب باورهای مذهبی تجلی می‌یابند:
 سیستم قدرت و رتبه اجتماعی: تمایل انسان به پذیرش اقتدار و سلسله‌مراتب که در محیط‌های باستانی برای بقای گروه حیاتی بود، در دین به صورت تسلیم در برابر خداوند مقتدر ظاهر می‌شود.
 سیستم انتخاب جفت: کرک‌پاتریک معتقد است قوانین مذهبی دربارهٔ عفت و خانواده، در واقع راهبردهایی فرگشتی برای کنترل رقابت‌های جنسی و تضمین سرمایه‌گذاری والدین بر فرزندان هستند.
 سیستم تبادل اجتماعی: مفاهیمی مانند دعا و پاسخ آن یا نذر، بازخوانی سیستم عمل متقابل در مغز انسان هستند که برای همکاری میان افراد فرگشت یافته است.
 نقد رویکرد انطباق‌گرایی صلب
کرک‌پاتریک برخلاف برخی پژوهشگران که دین را یک انطباق مستقیم برای افزایش بقا می‌دانند، معتقد است که بخش بزرگی از دین یک محصول جانبی است. از نظر او، ذهن به دلیل فشارهای فرگشتی دیگر، مستعد پذیرش مفاهیم ماوراءالطبیعه شده است و دین صرفاً از این استعدادهای ذهنی بهره‌برداری می‌کند.

نقد اصلی به کرک‌پاتریک این است که او با تقلیل دین به یک «نظام دلبستگی»، ابعادِ کلانِ اجتماعی و تضادهای میان‌گروهی را نادیده می‌گیرد. منتقدان معتقدند اگرچه دین می‌تواند اضطراب فردی را کاهش دهد، اما تبیین‌های او نمی‌تواند توضیح دهد که چرا ادیان به سازمان‌های پیچیدهِ قدرت تبدیل می‌شوند و چگونه مناسک سخت‌گیرانه، فراتر از ایجاد آرامش شخصی، برای بقای سیاسی و نظامیِ یک گروه در تاریخ فرگشت عمل کرده‌اند.

 آثار شاخص 
 دلبستگی، فرگشت و روان‌شناسی دین (۲۰۰۵) - انتشارات گیلفورد.
 روان‌شناسی فرگشتی دین در کتاب مرجع روان‌شناسی فرگشتی (ویرایش دوم).

 جستارهای وابسته 
 روان‌شناسی فرگشتی دین
 نظریه دلبستگی
 رابین دانبار

 منابع 

رده:استادان کالج ویلیام اند مری
رده:پژوهشگران روان‌شناسی فرگشتی دین
رده:روان‌شناسان اهل ایالات متحده آمریکا