دین‌خویی

دین‌خویی (به انگلیسی: Religious Disposition) یک مفهوم معرفت‌شناختی و جامعه‌شناختی در فلسفه معاصر ایران است که نخستین بار توسط آرامش دوستدار تبیین شد. این اصطلاح به وضعیتی روانی و فرهنگی اشاره دارد که در آن ساختار ذهنی فرد یا جامعه، به جای پرسش‌گری و تفکر انتقادی، بر بنیاد پیش‌فرض‌های جزمی و مقدسات استوار است. دوستدار معتقد است که در این وضعیت، تفکر در بن‌بست قرار می‌گیرد که وی آن را «امتناع تفکر» می‌نامد.

 تفاوت دین‌خویی با دین‌داری 
در تحلیل‌های آرامش دوستدار، تمایز دقیقی میان این دو مفهوم وجود دارد. دین‌داری لزوماً به معنای دین‌خویی نیست؛ بلکه دین‌خویی یک وضعیت ساختاری در ذهن است که حتی می‌تواند در افراد غیردین‌دار یا لائیک نیز تداوم یابد. در واقع، دین‌خویی یک منش و روش مواجهه با پدیده‌هاست که بر پایه یقین پیشینی استوار است و فضایی برای پرسش‌گری باقی نمی‌گذارد.

 پیامدهای فرهنگی 
دین‌خویی در یک جامعه، فراتر از باورهای فردی، ساختار کلی فرهنگ را تحت تأثیر قرار داده و منجر به دگردیسی در نهادهای فکری می‌شود. مهم‌ترین پیامدهای این وضعیت عبارتند از:

۱. انسداد باب گفتگو: در یک فرهنگ دین‌خو، گفتگو به معنای تبادل نظر برای رسیدن به حقیقت یا تفاهم متقابل معنا ندارد. از آنجا که هر طرف خود را مالک مطلق حقیقت می‌پندارد، گفتگو صرفاً به ابزاری برای اثبات حقانیت جزمی خویش و نفی دیگری تبدیل می‌شود. این وضعیت منجر به ایجاد «تک‌گویی‌های موازی» در جامعه می‌گردد.

۲. فقدان نقد تاریخی: در این ساختار ذهنی، تاریخ نه به عنوان یک فرایند انسانی، زمانی و قابل نقد، بلکه به عنوان مجموعه‌ای از وقایع مقدس، ازلی یا شوم نگریسته می‌شود. در فرهنگ دین‌خو، به جای تحلیل علمی علل وقایع، به تقدیس یا تکفیر شخصیت‌ها و رویدادهای تاریخی پرداخته می‌شود که نتیجه آن، تکرار چرخه‌های تاریخی بدون عبرت‌آموزی است. 

۳. تصلب فکری و امتناع پرسش: فرهنگ دین‌خو پرسش را به عنوان تهدیدی برای ثبات فکری می‌بیند. در این فضا، پرسیدن تنها زمانی مجاز است که هدف آن تاییدِ پاسخ‌های پیش‌ساخته باشد. این امر منجر به نوعی «بی‌حسیِ فکری» در برابر پدیده‌های نوین جهانی می‌شود که آرامش دوستدار از آن به عنوان بن‌بست تفکر یاد می‌کند.

 نظرات و نقدها 
علاوه بر آرامش دوستدار، اندیشمندان دیگری نیز به کالبدشکافی این مفهوم یا مفاهیم مشابه پرداخته‌اند. محمدرضا نیکفر با بسط این نظریه، میان دین‌خویی و ساختار سیاسی پیوند برقرار کرده و معتقد است که این وضعیت ذهنی، مانع اصلی استقرار سکولاریسم در لایه‌های عمیق جامعه است.

در مقابل، منتقدانی نظیر سیاوش جمادی بر این باورند که تقلیل کل فرهنگ یک جامعه به دین‌خویی، نوعی برخورد غیرتاریخی است و پویایی‌های درونی فرهنگ را نادیده می‌گیرد. جمادی معتقد است که نسبت دادن امتناع تفکر به تمام ادوار تاریخی ایران، خود می‌تواند نوعی نگاه دُگم و مشابه با ساختار ذهنی دین‌خو باشد. 

سید جواد طباطبایی در مقدمه کتاب جدال قدیم و جدید، انتقاد ساختاری و تندی را متوجه مفهوم دین‌خویی و نظریه آرامش دوستدار کرده است. طباطبایی معتقد است که دوستدار با تقلیل تمام تاریخ اندیشه در ایران به دین‌خویی، دچار نوعی «ایدئولوژی‌زدگی» شده و از درک پیچیدگی‌های سنت عاجز مانده است. وی استدلال می‌کند که مفهوم دین‌خویی بیش از آنکه یک تحلیل معرفت‌شناختی دقیق باشد، محصول یک «کینه‌توزی تاریخی» است که منجر به نادیده گرفتن دستاوردهای عقلانی در تمدن ایرانی و اسلامی می‌شود. 

 واکنش‌های حوزوی و دانشگاهی 
این نظریه واکنش‌های گسترده و متفاوتی را در نهادهای مذهبی و علمی برانگیخته است.

 واکنش حوزه علمیه 
در حوزه علمیه، بسیاری از مدرسان و پژوهشگران، آرای دوستدار را به دلیل لحن تند و صریح علیه بنیان‌های مذهبی، «دین‌ستیزانه» تلقی کرده‌اند. منتقدان حوزوی بر این باورند که وی با تعمیم دادن مفهوم دین‌خویی به تمام ادوار تاریخ ایران، دچار «ذات‌گرایی» شده و نقش پویای فلسفه اسلامی و عقلانیت شیعی را نادیده گرفته است. برخی از فضلای حوزه معتقدند که ادعای «امتناع تفکر» در فرهنگ دینی، خود ناشی از یک پیش‌فرض غیرعلمی است که قصد دارد با حذف دین، راه را برای نوعی سکولاریسم رادیکال باز کند.

 واکنش‌های دانشجویی 
در محیط‌های دانشگاهی، آثار دوستدار به‌ویژه کتاب «امتناع تفکر در فرهنگ دینی»، از اواخر دهه ۷۰ خورشیدی به بعد، مورد توجه بخشی از جنبش دانشجویی ایران قرار گرفت که به دنبال ریشه‌یابی عقب‌ماندگی‌های سیاسی و فرهنگی بود. برای این گروه از دانشجویان، مفهوم دین‌خویی ابزاری برای نقد ساختارهای سنتی و بازخوانی تاریخ ایران فراهم می‌کرد. با این حال، در سال‌های اخیر، برخی دانشجویان و دانش‌آموختگان رشته‌های علوم انسانی، به نقد متدولوژی (روش‌شناسی) او پرداخته و آثارش را بیش از آنکه پژوهشی تاریخی بدانند، یک «بیانیه سیاسی» علیه سنت قلمداد می‌کنند.

 بازتاب در اندیشه معاصر 
مفهوم دین‌خویی در دهه‌های اخیر به یکی از کانون‌های نزاع فکری میان پیروان تجدد رادیکال و مدافعان بازخوانی سنت تبدیل شده است. پژوهشگرانی نظیر داریوش شایگان در آثار متاخر خود، اگرچه از این واژه استفاده نکرده‌اند، اما به مفاهیم مشابهی در نقد «انسداد فرهنگی» اشاره داشته‌اند که نشان‌دهنده جریان‌سازی این بحث در فضای روشنفکری ایران است. این مدخل اکنون به عنوان یک اصطلاح مرجع در تحلیل‌های مربوط به روشنفکری در ایران و موانع توسعه فرهنگی شناخته می‌شود. 

 پانویس 

 پانویس 

 منابع 
 

رده:جامعه‌شناسی دین
رده:فلسفه ایرانی
رده:نقد دین