عفت سیاح سپانلو

عفت سیاح سپانلو (۱۲۶۰-۱۳۴۴ق) مشهور به بانو کحال، از نخستین زنان پزشک و فعالان برجسته در عرصه چشم‌پزشکی، آموزش، روزنامه‌نگاری و مسائل زنان در ایران در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی بود.فروغان، ناهید. پزشکی زنان در ایران قاجار و پهلوی اول. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۹۷. او نخستین زنی بود که به‌طور رسمی در ایران در رشته چشم‌پزشکی تحصیل کرد و به طبابت پرداخت، و از این‌رو عنوان کحال که در متون طب سنتی برای چشم‌پزشکان به‌کار می‌رفت، به نام شهرت‌یافتهٔ او بدل شد.

 زندگی‌نامه 

 کودکی و تحصیلات 
عفت سیاح (معصومه) در حدود دهه ۱۲۶۰ هجری قمری در تهران، در خانواده‌ای روشنفکر و اهل علم، به دنیا آمد.شکوفه به انضمام دانش (نخستین نشریه های ادواری زنان ایران) (۱۳۷۷). تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران اطلاعات دقیقی از تاریخ تولد او در دست نیست، اما بر پایه شواهد تاریخی، دوران نوجوانی او با اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار هم‌زمان بوده است. پدرش میرزا‌محمد حکیم‌باشی همدانی از یهودیان اهل همدان بود که تا قبل از تغییر دین، به میرزا یعقوب و پس از آنکه اسلام آورد به میرزا‌محمد حکیم‌باشی جدید الاسلام مشهور بود.افشارنیا، مهناز. «زنانی که در طب پیشرو بودند». فصلنامه تاریخ پزشکی ایران، دوره ۶، شماره ۲، دانشگاه تهران، ۱۳۹۵.

او از نخستین زنانی بود که با حمایت خانواده وارد آموزش رسمی شد، و با وجود محدودیت‌های اجتماعی، تحصیل در علوم پزشکی را پی گرفت.

او آموزش‌های پزشکی را نزد پزشکان دارالفنون و نیز پزشکان خارجی مقیم تهران، از جمله دکتر یاکوب ادوارد پولاک و دکتر ژوزف دسیر تومانیان، آغاز کرد. وی در رشته چشم‌پزشکی تخصص یافت و در این حوزه فعالیت مستمر داشت.

 فعالیت پزشکی 

 فعالیت حرفه‌ای 
بانو کحال فعالیت پزشکی خود را با گشودن مطبی در حوالی خیابان چراغ‌برق (امیرکبیر فعلی) در تهران آغاز کرد. او در زمانی که زنان به‌ندرت اجازه طبابت داشتند، به درمان بیماران، به‌ویژه زنان و کودکان، پرداخت و نام او در میان توده مردم و اقشار روشنفکر به‌عنوان خانم دکتر چشم یا بانو کحال شهرت یافت.

او همچنین در ماموریت‌های بهداشتی با دولت همکاری داشت و در گزارش سالانه وزارت معارف و صحیه در سال ۱۳۰۴ شمسی از او به عنوان یکی از نخستین چشم‌پزشکان زن یاد شده است.سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سند شماره ۳۴۵۶۲-الف (نشریه زنان امروز).

به گفتهٔ ناهید فروغان، او "نقشی حیاتی در گسترش دسترسی زنان به خدمات درمانی ایفا کرد و الگویی از زن تحصیل‌کرده و مستقل در دوران گذار از قاجار به پهلوی بود."

 عنوان «بانو کحال» 
واژهٔ «کحال» در متون طب سنتی فارسی و عربی به معنای چشم‌پزشک است. این واژه از واژهٔ «کُحل» (سرمه) مشتق شده و به کسی اطلاق می‌شد که در درمان چشم تخصص دارد. بانو کحال نخستین زنی بود که این عنوان را به‌عنوان بخشی از هویت حرفه‌ای خود به کار برد و آن را با هویت زنانه پیوند زد. از او در چندین مقاله در نشریات دهه‌های ۱۳۱۰ و ۱۳۲۰ با این عنوان یاد شده است.روزنامه آینده ایران، سال دوم، شماره ۲۳، ۱۳۲۰

 فعالیت‌های روزنامه‌نگاری 
عفت سیاح افزون بر طبابت، در عرصه روزنامه‌نگاری زنان نیز فعال بود. او در سال‌های پایانی دهه ۱۳۰۰ خورشیدی با نشریاتی چون نامه بانوان، زنان امروز و آینده ایران همکاری داشت. در این نشریات، مقاله‌هایی در زمینه بهداشت زنان، اهمیت آموزش علمی برای دختران و نیز یادداشت‌هایی انتقادی در خصوص سنت‌های محدودکننده برای زنان به قلم او منتشر شد.وطن دوست، غلامرضا؛ شیپری، مریم؛ توکلی، مریم (۱۳۸۵). بررسی موقعیت زن ایرانی در نشریات مشروطه. تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.

در شماره ۴۵ نامه بانوان (۱۳۱۹)، مقاله‌ای از او با عنوان «چشم مادر، دیده خانواده است» منتشر شد که در آن ضمن تشریح آسیب‌های چشمی شایع در میان زنان، به نبود بهداشت چشمی در مناطق محروم و راهکارهای بهبود آن پرداخت.ببران، صدیقه (۱۳۸۱). نشریات ویژه زنان: سیر تاریخی نشریات زنان در ایران معاصر. تهران: روشنگران و مطالعات زناننامه بانوان، شماره ۴۵، ۱۳۱۹.

او همچنین جزو هیئت تحریریهٔ نخستین دورهٔ زنان امروز بوده و نام او در فهرست نویسندگان اولیه این نشریه در بایگانی کتابخانه ملی ایران ثبت شده است.سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، شماره ثبت: ۳۴۵۶۲-الف

 نشریه دانش 
نشریهٔ دانش نخستین نشریهٔ ویژهٔ زنان در ایران بود که امتیاز آن در سال ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۵ شعبان ۱۳۲۸ قمری) به نام عفت سیاح سپانلو، صادر شد. این نشریه با عنوان دانش در قالبی ۸ صفحه‌ای و به قطع وزیری، با چاپ سربی منتشر می‌شد.

نخستین شمارهٔ دانش در دهم رمضان ۱۳۲۸ قمری (سال ۱۲۸۹ خورشیدی)، چهار سال پس از پیروزی انقلاب مشروطه به چاپ رسید. در مرام‌نامه این نشریه، هدف از انتشار آن «تربیت نسوان و دوشیزگان» و «تصفیهٔ اخلاق زنان» عنوان شده است. دانش رویکردی میانه‌رو داشت و از جنبش‌های فمینیستی متأثر نبود.

در صفحه نخست این روزنامه چنین عبارتی درج شده بود که نشان از سیاست‌های کلی این روزنامه می‌داد:روزنامه‌ای است اخلاقی، علم خانه‌داری، بچه‌داری، شوهرداری، مفید به حال دختران و نسوان و به کلی از پلتیک و سیاست مملکتی سخن نمی‌راند.با توجه به تخصص دکتر کحال در پزشکی، به‌ویژه چشم‌پزشکی، بخشی از محتوای دانش به موضوعات مربوط به بهداشت زنان و کودکان اختصاص داشت.

از آنجا که هدف اصلی نشریه ارتقای سطح آموزش و اخلاق زنان عنوان شده بود، دکتر کحال با انتشار مطالبی همچون «خطاب به دوشیزگان» و «کلمات حکمت‌آمیز» به ترویج سوادآموزی و تشویق زنان به تحصیل علم پرداخت و آن را وظیفه‌ای مهم برای ایشان می‌دانست.فرخ‌زاد، پوران (۱۳۸۱)، کارنمای زنان کارای ایران (از دیروز تا امروز)، تهران: نشر قطره، شابک ۹۶۴-۳۴۱-۱۱۶-۸

نشریهٔ دانش تنها به مدت یک سال منتشر شد و پس از چاپ ۳۰ شماره، در سال ۱۳۲۹ قمری فعالیت آن متوقف گردید.

 مشارکت‌های اجتماعی 
بانو کحال از اعضای فعال انجمن همت خواتین و انجمن بیداری زنان بود.آفاری، ژانت (۱۹۹۶)، انجمن‌های نیمه سری زنان در نهضت مشروطه، ترجمهٔ دکتر جواد یوسفیان، نشر بانو، شابک ۹۶۴-۹۰۷۷۲-۱-۹ او در این انجمن‌ها با سخنرانی‌ها و برنامه‌های عام‌المنفعه به ترویج آموزش بهداشت در میان زنان طبقات متوسط و فرودست جامعه می‌پرداخت.

او با مدارس دخترانه تازه‌تأسیس مانند مدرسه ناموس و مدرسه دوشیزگان نیز همکاری می‌کرد و در جلسات آموزشی آن‌ها سخنرانی‌هایی با موضوع بهداشت فردی و عمومی ارائه می‌داد.

 پانویس

رده:فعالان زن اهل ایران
رده:روزنامه‌نگاران اهل ایران در دوره قاجار
رده:روزنامه‌نگاران حوزه زنان اهل ایران
رده:روزنامه‌نگاران زن اهل ایران
رده:فعالان حقوق زنان اهل ایران
رده:چشم‌پزشکان اهل ایران
رده:پزشکان زن اهل ایران
رده:نویسندگان زن اهل ایران
رده:اهالی همدان
رده:زادگان ۱۲۶۰ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۳۴۴ (قمری)
رده:بنیانگذاران مجله اهل ایران