خدیجه بیگم

خدیجه بیگم دختر فتحعلی‌خان قاجار، رئیس شاخه اشاغی‌باش ایل قاجار، بود که با کریم‌خان زند (حکومت: ۱۷۷۹–۱۷۵۱) ازدواج کرد. سیاست خدیجه بیگم در به قدرت رسیدن آقامحمدخان قاجار (حکومت: ۱۷۹۷–۱۷۹۴) و پایه‌گذاری دودمان قاجار تأثیرگذار تلقی شده است.

 زمینه و زندگی‌نامه 
پس از سرنگونی صفویان و کشته شدن شاه سلطان حسین، پدرش فتحعلی‌خان قاجار از شاه تهماسب دوم در مقابل افغان‌ها حمایت کرد و از سوی شاه جدید به نیابت سلطنت و فرماندهی ارتش وی منصوب شد. اما با ورود نادرقلی به جمع نزدیکان شاه، از محبوبیت فتحعلی‌خان کاسته و در توطئه‌ای در سال ۱۱۳۹ قمری کشته شد. پسر فتحعلی‌خان، محمدحسن‌خان قاجار پس از مرگ پدر از بیم نادر مدت‌ها پنهان بود و با مرگ نادر برای رسیدن به تخت سلطنت اقدام کرد اما حال با کریم‌خان زند روبه‌رو بود. محمدحسن خان درسال ۱۱۷۲ در یکی از این درگیری‌ها کشته شد و سرش را برای خان زند در تهران فرستادند. با مرگ محمدحسن خان، اهالی حرم او به تهران منتقل شدند. خدیجه بیگم خواهر محمدحسن خان نیز به عقد کریم خان درآمد و پس از اقامتی کوتاه در تهران به دربار کریم خان در شیراز رفت.

یک سال از اقامت خدیجه بیگم در حرمسرا نگذشته بود که خان زند را از رابطه نامشروع چند تن از مقربانش با همسران خان آگاه ساخت. پس از آن که صحت این موضوع بر کریم ثابت شد، دستور مجازات مجرمان را که عبارت بودند از آقا محسن بروجردی، رستم سلطان، و کاظم سلطان زند صادر کرد. خدیجه بیگم بار دیگر در سال ۱۱۷۷ ق. کریم‌خان را از خیانت اطرافیان خود باخبر کرد، کریم‌خان از طریق او متوجه شد که میرزا عقیل وزیر دیوان اعلی و تراب خان چگنی خراسانی مستوفی الممالک با زکی‌خان زند که بر ضد کریم‌خان فعالیت می‌کرد ارتباط دارند: «ایشان در بعضی شبها به رهنمایی طالب خان و آن چند ضعیفه مکاره قدم به اندرون حرم، موسوم به هشت آیین، که محل آرامش ذات سعادت قرین بود، می‌گذاشتند و … از اتفاقات حسنه، همشیره محمدحسن خان قاجار، حرم بزرگ حضرت ظل‌اللهی گیتی پناهی، .... این معنی را دریافته به حضرت اعلی اعلام نمود».

او در ۱۱۷۳، به هنگام سفر تفریحی بهاره کریم‌خان در ابهر، اطلاعاتی دربارهٔ رفتار ناشایست زنان حرم با برخی از درباریان به دست آورد و به اطلاع خان زند رساند. کریم‌خان پس از مشورت با همسر برادرش، زکی‌خان زند، و صحت ادعای خدیجه بیگم، عاملان را به مجازات رساند. گرچه خدیجه بیگم از کریم‌خان فرزندی نداشت، حضور فعال او در حرم سرای زند نشان از نفوذ وی دارد.

چند ماهی بعد از این واقعه در ۱۱۷۷، فرزندان محمدحسن‌خان به دستور کریم‌خان از دامغان به تهران منتقل و آقا محمدخان به همراه برادر دیگر خود در معیت خدیجه بیگم خانم به دربار خان زند شیراز منتقل شدند. خدیجه خانم که حال در نزد کریم‌خان سابقه‌ای روشن داشت به راحتی می‌توانست برادرزاده‌هایش را تحت پوشش حمایتی خود قرار دهد و جانب برادرزاده خود آقامحمد را بگیرد. خدیجه بیگم به واسطه سلیمان خان (پسر محمدخان قاجار، حاکم استرآباد) که طفلی بیش نبود، آقامحمد را در جریان رویدادهای دربار قرار می‌داد.

کریم‌خان سابقه بیماری سل داشت و در صفر ۱۱۹۳ حال او رو به وخامت رفت. خدیجه بیگم خانم از طریق غلام بچه خود سلیمان خان قاجارقوینلو خبر شدت بیماری کریم‌خان را به گوش آقامحمد رساند و به او توصیه کرد شیراز را ترک کند تا در درگیری‌های جانشینان کریم‌خان آسیبی به وی نرسد. آقامحمد توصیه عمه خود را پذیرفت و دراین ایام هر روز به بهانه شکار از شیراز خارج و شب هنگام بازمی‌گشت. در روز ۱۳ صفر حین بازگشت از شکار متوجه مرگ کریم‌خان شد و مسیر خود را به سوی استرآباد تغییر داد. پس از نبردهای طولانی با جانشینان کریم‌خان، سرانجام در ۱۲۰۹ حکومت قاجاریه به وسیله آقامحمدخان در سراسر ایران مستقر شد و در این واقعه نمی‌توان نقش خدیجه بیگم قاجار را نادیده گرفت.

 منابع 

رده:اهالی ایران در سده ۱۸ (میلادی)
رده:ایل قاجار
رده:کریم‌خان زند