دورۀ اسپهبدان تبرستان

اسپهبدان تبرستان به حاکمان محلی نواحی کوهستانی تبرستان (مازندران امروزی) در دوره‌های پساساسانی گفته می‌شود که با عنوان «اسپهبد» شناخته می‌شدند. این فرمانروایان در ساختار سیاسی و نظامی مناطق کوهستانی البرز نقش مهمی داشته و در برخی منابع به‌عنوان مدافعان محلی در برابر گسترش خلافت اسلامی معرفی شده‌اند.
در برخی پژوهش‌های معاصر، برای توصیف این بازه تاریخی از عنوان «دوره اسپهبدان تبرستان» استفاده شده‌است.

 نام‌شناسی 
واژه «تبرستان» صورت فارسی این نام جغرافیایی است که از ریشه «تپورستان» (سرزمین قوم تپور) گرفته شده‌است. در منابع تاریخی پس از اسلام، این نام به‌صورت «طبرستان» نیز ثبت شده‌است.

 پیشینه تاریخی 
پس از فروپاشی شاهنشاهی ساسانی، بخش‌هایی از تبرستان، به‌ویژه نواحی کوهستانی، تحت کنترل حاکمان محلی باقی ماند. این فرمانروایان با عنوان «اسپهبد» شناخته می‌شدند و ساختار قدرتی نیمه‌مستقل در منطقه ایجاد کردند.

در منابع تاریخی، از نقش این حاکمان در کنترل مسیرهای کوهستانی، استقرار در دژهای طبیعی و مقاومت در برابر نیروهای خارجی یاد شده‌است.
 در منابع تاریخی 
در آثاری مانند تاریخ طبرستان اثر ابن اسفندیار و همچنین نوشته‌های ظهیرالدین مرعشی، به ساختار قدرت محلی در تبرستان و نقش اسپهبدان در اداره این نواحی اشاره شده‌است.
 دودمان‌ها و کاربرد عنوان اسپهبد 
عنوان «اسپهبد» در دوره‌های مختلف تاریخی توسط چندین دودمان محلی در تبرستان مورد استفاده قرار گرفته‌است.

 خاندان کارن/قارن 
دودمان کارن (قارن) از خاندان‌های کهن ایرانی بود که در منابع تاریخی به‌عنوان یکی از دارندگان اصلی این عنوان معرفی شده‌است. بر پایه برخی گزارش‌ها، کاربرد عنوان «اسپهبد» در میان این خاندان به دوره ساسانی و اعطای مناصب نظامی از سوی خسرو انوشیروان نسبت داده شده‌است.

 دابویگان گاوباره
در اواخر دوره ساسانی و به‌ویژه در دوره‌های پساساسانی، فرمانروایان دودمان دابویگان (گاوبارگان) نیز از عنوان «اسپهبد» استفاده کرده‌اند. در منابع تاریخی، این عنوان در دوره فرمانروایی فرخان بزرگ و جانشینان او به‌کار رفته‌است.

 باوندیان 
در میان دودمان باوندیان نیز شاخه‌ای با عنوان «اسپهبدیه» در سده‌های میانه اسلامی شناخته شده‌است. برخی از فرمانروایان این شاخه، عنوان «اسپهبد» را به‌عنوان بخشی از هویت سیاسی و تاریخی خود به‌کار می‌بردند.

 تحلیل تاریخی 
کاربرد عنوان «اسپهبد» در میان این دودمان‌ها نشان‌دهنده تداوم یک سنت سیاسی-نظامی از دوره ساسانی تا سده‌های میانه اسلامی در نواحی کوهستانی تبرستان است. این عنوان، علاوه بر جایگاه نظامی، به‌تدریج به یکی از عناصر هویتی حاکمان محلی این منطقه تبدیل شد.

در برخی پژوهش‌های معاصر، مجموعه این تحولات در قالب مفهومی با عنوان «دوره اسپهبدان تبرستان» مورد بررسی قرار گرفته‌است.

 ویژگی‌های سیاسی و نظامی 
اسپهبدان معمولاً در نواحی کوهستانی مستقر بودند و با بهره‌گیری از دژهای طبیعی و مسیرهای صعب‌العبور، نوعی نظام دفاعی منطقه‌ای ایجاد کرده بودند. این ویژگی‌ها موجب تداوم حیات ساختارهای محلی در این منطقه برای مدت طولانی‌تری نسبت به بسیاری از نواحی دیگر ایران شد.

 جستارهای وابسته 
 تبرستان
 اسپهبد
 غار-دژ اسپهبد خورشید
 قارن
 دادمهر
 اسپهبد فرخان
 ونداد هرمزد
 مازیار
 خاندان کارن
 دابویگان
 باوندیان

 منابع 

رده:استان مازندران
رده:ایران در قرون وسطی
رده:جغرافیای تاریخی ایران
رده:طبرستان