روابط حکومت پهلوی با شوروی

روابط حکومت پهلوی با شوروی یکی از پیچیده‌ترین و پرنوسان‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر ایران است که از به قدرت رسیدن رضاشاه در سال ۱۳۰۴ تا سقوط دودمان پهلوی در سال ۱۳۵۷ را در بر می‌گیرد. این روابط که تحت تأثیر رقابت دو ابرقدرت شرق و غرب قرار داشت، از دوران اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و حضور مستقیم نیروهای ارتش سرخ در شمال کشور تا همکاری در چارچوب پیمان سنتو و تنش‌های دوران جنگ سرد را شامل می‌شود.

 پیشینه و قرارداد ۱۹۲۱ 

پس از فروپاشی امپراطوری روسیه تزاری و به قدرت رسیدن بلشویک‌ها، روابط ایران و روسیه نیاز به بازتعریف داشت. در ۷ اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی، «قرارداد دوستی ایران و شوروی» در مسکو به امضا رسید که بر اساس آن، شوروی تمام معاهدات استعماری روسیه تزاری از جمله عهدنامه ترکمنچای را لغو کرد و از بدهی‌های ایران صرف‌نظر نمود.

با این حال، دو ماده از این قرارداد به شوروی این حق را می‌داد که «هر گاه ممالک ثالثی بخواهند به وسیله دخالت مسلحانه سیاست غاصبانه را در خاک ایران مجری دارند... دولت شوروی حق خواهد داشت قشون خود را به خاک ایران وارد نماید». این مواد که در مجلس با مخالفت نمایندگانی چون سید حسن تقی‌زاده مواجه شد، بعدها به دستاویزی حقوقی برای اشغال ایران در جنگ جهانی دوم تبدیل شد.

 اشغال ایران و کنفرانس تهران 

با وجود اعلام بی‌طرفی ایران در شهریور ۱۳۱۸، پس از حمله آلمان به شوروی در ژوئن ۱۹۴۱، متفقین به اهمیت راهبردی ایران برای کمک به جبهه شرقی پی بردند. در بامداد سوم شهریور ۱۳۲۰، ارتش سرخ از شمال و نیروهای بریتانیا از جنوب به ایران حمله کردند.

ارتش ایران که در دوران رضاشاه تازه‌تأسیس و در حال نوسازی بود، با وجود تلاش‌های اولیه، به دلیل ناهماهنگی، کمبود تجهیزات و ضعف سازماندهی، نتوانست مقاومت مؤثری نشان دهد. نیروهای شوروی با برتری عددی و کیفی چشمگیر، شامل ۴۰ هزار سرباز و هزار تانک، در عرض چند روز شهرهای شمالی را اشغال کردند و بمب‌افکن‌های سنگین، بمباران شبانه‌روزی را آغاز نمودند. تلفات ارتش ایران حدود ۸۰۰ نفر بود در حالی که تلفات طرفین اشغالگر حدود ۶۰ نفر گزارش شد.

رضاشاه که قصد داشت ایران را از قدرت‌های خارجی دور نگه دارد، با فشار متفقین به نفع پسرش محمدرضا پهلوی از سلطنت کناره‌گیری کرد و به تبعید رفت.

در آذر ۱۳۲۲، تهران میزبان یکی از مهم‌ترین رویدادهای جنگ جهانی دوم بود: کنفرانس تهران با حضور وینستون چرچیل، فرانکلین روزولت و ژوزف استالین. این کنفرانس که در سفارت شوروی برگزار شد، بر گشایش جبهه دوم در اروپا متمرکز بود و طی آن، متفقین استقلال و تمامیت ارضی ایران را تضمین کردند. در جریان این کنفرانس بود که عکس تاریخی شاه جوان در کنار استالین و ویاچسلاو مولوتوف گرفته شد.

 بحران پس از جنگ 

پس از پایان جنگ جهانی دوم، بر اساس توافق کنفرانس تهران، متفقین متعهد شده بودند که ایران را ترک کنند. با این حال، شوروی از اجرای این توافق خودداری کرد و نیروهای خود را در شمال ایران باقی نگه داشت.

در آبان ۱۳۲۴، با حمایت ارتش سرخ، فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری سید جعفر پیشه‌وری و همچنین جمهوری مهاباد به رهبری قاضی محمد در مناطق کردنشین اعلام موجودیت کردند. احمد قوام نخست‌وزیر وقت با دیپلماسی فعال، ابتدا به مسکو رفت و با استالین مذاکره کرد و سپس با طرح شکایت ایران در شورای امنیت، زمینه‌ساز خروج نیروهای شوروی شد.

 روابط در جنگ سرد 

با آغاز جنگ سرد، محمدرضا شاه که سیاست «موازنه منفی» و سپس «ائتلاف با غرب» را در پیش گرفته بود، به تدریج به متحد استراتژیک ایالات متحده تبدیل شد. ایران در سال ۱۳۳۴ به پیمان سنتو (پیمان بغداد) پیوست که با هدف مهار شوروی در منطقه شکل گرفته بود.

شوروی همواره به حضور نظامی آمریکا در ایران و عضویت ایران در پیمان‌های غربی اعتراض داشت و این اقدامات را ناقض مواد ۵ و ۶ قرارداد ۱۹۲۱ می‌دانست. با این حال، در دههٔ ۱۳۴۰ و با برقراری «دتانت» (تنش‌زدایی) میان دو ابرقدرت، اندکی از تنش میان ایران و شوروی کاسته شد و همکاری‌هایی در زمینه‌های اقتصادی و فنی شکل گرفت.

 جستارهای وابسته 
 قرارداد ایران و شوروی (۱۹۲۱)
 اشغال ایران در جنگ جهانی دوم
 کنفرانس تهران
 بحران آذربایجان
 پیمان سنتو

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 قرارداد ایران و شوروی (۱۹۲۱)

رده:روابط ایران و شوروی
رده:دودمان پهلوی
رده:تاریخ معاصر ایران
رده:جنگ سرد
رده:رویدادهای جنگ جهانی دوم در ایران