جعبه قفل‌دار اصفهان

جعبه رمزدار سلجوقی یا جعبهٔ قفل‌دار اصفهان یکی از آثار مهندسی و هنری ایران است که در سال ۵۹۷ هجری قمری (۱۲۰۰–۱۲۰۱ میلادی) در شهر اصفهان ساخته شده است و مکانیزم قفل ترکیبی دارد. این جعبه هم‌اکنون با شمارهٔ موجودی ۱/۱۹۸۴ در موزه دیوید (The David Collection) شهر کپنهاگ، دانمارک نگهداری می‌شود.

 پیش‌زمینه تاریخی 
در دورهٔ حکومت سلجوقیان، اصفهان به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی، فرهنگی و صنعتی جهان اسلام تبدیل شده بود. در این شهر، کارگاه‌های فلزکاری، ساخت ابزارهای علمی مانند اسطرلاب، و همچنین تولید اشیای تزئینی و کاربردی رواج بسیاری داشت. این جعبه، توسط صنعت‌گر و دانشمند ایرانی محمد بن حمید اسطرلابی اصفهانی ساخته شده است.

شباهت قابل‌توجهی میان این اثر و توصیف قفل‌های رمزی در کتاب الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعة الحیل اثر بدیع‌الزمان جزری دیده می‌شود. هردو، از ساختار چرخنده‌های الفبایی با ۱۶ حرف بدون نقطه بهره می‌برند و در نهایت با رمز صحیح، مکانیزم داخلی آزاد می‌شود. با این حال، شواهد تاریخی نشان می‌دهد که جعبه‌های اصفهان و کتاب الجزری احتمالاً محصول یک فرهنگ مکانیکی مشترک در دنیای اسلام هستند، نه اینکه یکی به‌طور مستقیم از دیگری الهام گرفته باشد.

 ویژگی‌های فنی و مهندسی 
این جعبه با ارتفاع ۴٫۴ سانتی‌متر، عرض ۲۳٫۵ سانتی‌متر و عمق: ۱۸٫۵ سانتی‌متر، دارای چهار جفت چرخ‌دنده چرخان (دیال) است که هر کدام در ۱۶ موقعیت ممکن قابل تنظیم‌اند. در مجموع، این مکانیزم می‌تواند ۴٬۲۹۴٬۹۶۷٬۲۹۶ ترکیب رمزی متفاوت ایجاد کند که عددی معادل ۱۶ به توان ۸ است. هنگامی که ترکیب به درستی وارد شود، صفحهٔ فلزی داخلی، که به دسته‌ای خارجی و مکانیزم قفل متصل است، آزاد می‌شود و امکان باز کردن جعبه فراهم می‌گردد. بدنهٔ جعبه از جنس برنج ریخته‌گری‌شده است که با چکش‌کاری شکل گرفته و سپس با نقره و مس، مرصع‌کاری شده است. تزئینات آن شامل نقوش هندسی، کتیبه‌های کوفی و عناصر تزیینی اسلامی‌ست.

بر روی جعبه، کتیبه‌ای به این مضمون حک شده است:«ساختهٔ محمد بن حمید اسطرلابی اصفهانی، در سال ۵۹۷ هجری. و آن را آزموده‌ام، کار می‌کند.»

 آثار مشابه 
یک جعبهٔ دیگر با قفل مشابه، از همین سازنده و تقریباً همان دوره، در موزه هنر بوستون نیز نگهداری می‌شود. این جعبه چهار سال قبل‌تر توسط اسطرلابی ساخته شده است (۵۹۳ یا ۱۱۹۷ میلادی).

 منابع 

رده:آثار هنری