ورشکستگی آبی در ایران

ایران در دهه‌های اخیر وارد مرحله‌ای شده است که بسیاری از کارشناسان آن را «ورشکستگی آبی» می‌نامند؛ وضعیتی که در آن مصرف آب به‌صورت مزمن و ساختاری از توان تجدید منابع فراتر رفته و حتی سال‌های پربارش نیز قادر به جبران کسری انباشته آب نیست. این بحران از سطح یک مسئله محیط‌زیستی فراتر رفته و به تهدیدی برای اقتصاد، امنیت غذایی، مهاجرت و ثبات اجتماعی کشور تبدیل شده است.

 زمینه 
ورشکستگی آبی در مدیریت منابع آب به شرایطی اطلاق می‌شود که برداشت از منابع آب تجدیدپذیر یک کشور یا حوضه آبریز، به‌طور پایدار بیش از ظرفیت طبیعی جایگزینی آن باشد تا حدی که منجر به خسارات برگشت ناپذیر محبط زیستی شود. در این وضعیت، منابع زیرزمینی تخلیه می‌شوند، کیفیت آب کاهش می‌یابد، اکوسیستم‌ها از کار می‌افتند و هزینه تأمین آب به‌شدت افزایش پیدا می‌کند.

ورشکستگی آبی با خشکسالی تفاوت ماهوی دارد. خشکسالی پدیده‌ای اقلیمی و معمولاً موقتی است، اما ورشکستگی آبی نتیجه انباشت تصمیم‌های نادرست در سیاست‌گذاری، توسعه و مدیریت تقاضاست. در این وضعیت، حتی بازگشت بارش‌ها نیز قادر به احیای منابع از دست‌رفته نیست و کشور ناچار به استفاده از راه‌حل‌های پرهزینه و ناپایدار می‌شود.

اصطلاح «ورشکستگی آبی» در توصیف وضعیت ایران نخستین‌بار در سال ۲۰۱۷ توسط کاوه مدنی مطرح شد، زمانی که او به‌عنوان معاون رییس سازمان حفاظت محیط زیست در دولت دوازدهم فعالیت می‌کرد. مدنی با به‌کارگیری این تعبیر، نسبت به تشدید بحران آب در ایران هشدار داد و تأکید کرد که ادامه روند موجود می‌تواند کشور را به نقطه‌ای غیرقابل بازگشت در مدیریت منابع آب برساند.

 ورشکستگی آبی در ایران 
ایران ذاتاً کشوری کم‌آب است و میانگین بارندگی سالانه آن کمتر از یک‌سوم متوسط جهانی برآورد می‌شود. با این حال، آنچه امروز کشور را با بحران بی‌سابقه آب روبه‌رو کرده، بیش از آنکه ناشی از اقلیم باشد، حاصل الگوی توسعه ناپایدار و مدیریت نادرست منابع آب طی چند دهه گذشته است.

بر اساس گزارش‌های رسمی و تحلیل‌های کارشناسی، بخش قابل‌توجهی از آبخوان‌های کشور در وضعیت بحرانی قرار دارند. برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، افت شدید سطح آب و بروز پدیده فرونشست زمین را در بسیاری از دشت‌های کشور رقم زده است؛ پدیده‌ای که اکنون به تهدیدی جدی برای زیرساخت‌های شهری، کشاورزی و حمل‌ونقل تبدیل شده است.

کارشناسان حوزه آب مثل کاوه مدنی و دیگر بارها تأکید کرده‌اند که ایران عملاً وارد مرحله ورشکستگی آبی شده است؛ به این معنا که مصرف سالانه آب کشور از توان طبیعی تجدید منابع عبور کرده و ادامه این روند، بازگشت به تعادل آبی را بسیار دشوار یا ناممکن می‌کند. به گفته آنان، تمرکز سیاست‌ها بر سدسازی و انتقال آب، بدون اصلاح الگوی مصرف، تنها بحران را به مناطق جدید منتقل کرده است.

کاوه مدنی، معاون رییس سازمان حفاظت محیط زیست، در ۲۶ آبان ۱۴۰۴ وضعیت آب در ایران را به‌عنوان «ورشکستگی» تعریف کرد:مهرداد نهاوندچی، پژوهشگر حوزه محیط‌زیست، در گفت‌وگو با ایسنا در ابان ۱۴۰۴، با بیان اینکه مهم‌ترین چالش ایران در حوزه آب «ورشکستگی آبی» است، اظهار کرد: 

 پیامدها 
از منظر اقتصادی، بحران آب تأثیر مستقیمی بر تولید کشاورزی، فعالیت‌های صنعتی و تجارت داخلی گذاشته است. کاهش تولید محصولات کشاورزی، افزایش هزینه تأمین آب برای صنایع و تهدید امنیت غذایی، از پیامدهای مستقیم این وضعیت به شمار می‌رود.

در بعد اجتماعی، کم‌آبی به افزایش مهاجرت از مناطق خشک، تشدید تنش‌های محلی بر سر منابع آب و گسترش نارضایتی عمومی منجر شده است. برخی گزارش‌ها همچنین به نقش شبکه‌های قدرت و منافع اقتصادی در تداوم پروژه‌های پرهزینه و ناکارآمد آبی اشاره می‌کنند؛ پروژه‌هایی که نه‌تنها بحران را حل نکرده‌اند، بلکه آن را عمیق‌تر کرده‌اند.

یکی از پیامدهای جدی ورشکستگی آبی در ایران فرونشست زمین است؛ پدیده‌ای که به‌دلیل کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی و برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب رخ می‌دهد و به‌طور گسترده‌ای زیرساخت‌های شهری، حمل‌ونقل و کشاورزی را تهدید می‌کند. طبق گزارش‌ها، بیش از ۴۰۰ دشت در ایران با افت شدید آب‌های زیرزمینی روبه‌رو هستند و این امر باعث شده نرخ فرونشست در برخی مناطق مانند اصفهان به بیش از ۳۰ سانتی‌متر در سال برسد، در حالی که آستانه بحران جهانی تنها چند میلی‌متر در سال است. فرونشست نه تنها زمین‌های کشاورزی و سکونتگاه‌ها را در معرض خطر قرار می‌دهد، بلکه راه‌ها، خطوط ریلی و شبکه‌های انتقال انرژی را نیز تخریب می‌کند و خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی به دنبال دارد.

 پانویس 
رده:آب در ایران

رده:محیط زیست ایران
رده:مدیریت منابع آب