علینقی ربانی

علینقی ربانی (درگذشته ۲۵ دی ۱۳۵۶) از مدیران وزارت آموزش و پرورش در دوره پهلوی و از متهمان پرونده مشهور جاسوسی اتحاد جماهیر شوروی در ایران بود که بر اساس اسناد ساواک و احکام دادگاه‌های نظامی به اتهام جاسوسی برای سازمان اطلاعاتی شوروی (کاگ‌ب) محکوم و اعدام شد. نام او در کنار سرلشکر احمد مقربی از برجسته‌ترین پرونده‌های ضدجاسوسی دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی در ایران به‌شمار می‌آید.

 زندگی کاری 
علینقی ربانی در زمان دستگیری، مردی پنجاه‌وچند ساله بود و سمت‌های متعددی در ساختار اداری کشور مانند رئیس ناحیهٔ ۱۳ آموزش و پرورش استان تهران، مدیرکل سازمان ملی پیشاهنگی ایران (از سال ۱۳۵۵) و معاون ادارهٔ رمز نخست‌وزیری (در مقطعی از فعالیت‌های اداری خود) داشت.

او همچنین داماد محسن گنابادی قاضی بازنشستهٔ دیوان عالی کشور و نمایندهٔ دوره‌های پانزدهم و شانزدهم مجلس شورای ملی از حوزهٔ طبس بود. این نسبت خانوادگی، به‌همراه موقعیت‌های شغلی ربانی، موجب ارتباط گستردهٔ او با طیفی از مقامات سیاسی، نظامی، امنیتی و اداری کشور شده بود.

 اتهام جاسوسی و ارتباط با کاگب 
ایران در دهه‌های پایانی حکومت پهلوی یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت اطلاعاتی میان بلوک شرق و بلوک غرب بود. نزدیکی جغرافیایی ایران به اتحاد شوروی از یک سو و هم‌زمان اتحاد راهبردی حکومت پهلوی با ایالات متحده آمریکا، این کشور را به عرصه‌ای فعال برای عملیات اطلاعاتی سازمان‌هایی چون کاگ‌ب و سیا تبدیل کرده بود.

در این چارچوب، ادارهٔ کل هشتم ساواک (ضدجاسوسی) مأموریت اصلی خود را مقابله با فعالیت‌های اطلاعاتی شوروی، به‌ویژه از طریق سفارت، کنسولگری‌ها، و نهادهای فرهنگی و اقتصادی وابسته به آن کشور قرار داده بود.

بر اساس اسناد ساواک، ربانی از اواخر دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی زمانی که در مشهد اقامت داشت، توسط عوامل اطلاعاتی شوروی جذب همکاری شد و پس از انتقال به تهران، نزدیک به سی سال با کاگ‌ب همکاری داشت. در بازجویی‌ها اعلام شد که ربانی بنا به هدایت افسران شوروی، روابط خود با برخی چهره‌های حساس سیاسی، نظامی و امنیتی را به‌صورت هدفمند تقویت کرده و علاوه بر شناسایی ویژگی‌های شخصی آنان، اطلاعات مورد نظر را منتقل می‌کرده است.
 تجهیزات و ارتباطات فنی 
اسناد ساواک نشان می‌دهد که ربانی از سطح بالایی از اعتماد در میان افسران کا.گ. ب برخوردار بوده است. به‌گونه‌ای که دستگاهی برای ارتباط مستقیم با مسکو در اختیار او قرار داده شده بود و همچنین وسیله‌ای با ظاهر ماشین‌حساب که از تجهیزات پیشرفتهٔ فنی شوروی به‌شمار می‌رفت، برای رمزنگاری ارتباطات در اختیارش بوده است. بر پایهٔ گزارش‌ها این تجهیزات از جمله ابزارهایی بودند که حتی برای سازمان سیا نیز در آن زمان ناشناخته تلقی می‌شدند.
 دستگیری، محاکمه و اعدام 
در آذر ۱۳۵۶ مطبوعات ایران از کشف یک شبکهٔ جاسوسی وابسته به کا.گ. ب خبر دادند. ابتدا خبر دستگیری و محاکمهٔ سرلشکر احمد مقربی منتشر شد و اندکی بعد اعلام گردید که یکی از مقامات وزارت آموزش و پرورش به نام علینقی ربانی نیز به همان اتهام بازداشت شده است. دادگاه نظامی ربانی را به جرم جاسوسی برای یک دولت بیگانه محکوم کرد. حکم اعدام او پس از تأیید در دادگاه تجدیدنظر نظامی در ۲۵ دی ۱۳۵۶ اجرا شد.

 اسناد و گزارش‌ها 
نام علینقی ربانی در اسناد متعددی از ساواک مانند گزارش‌های ادارهٔ کل سوم و هشتم دیده می‌شود. برخی از این اسناد به نقش او در انتقال اخبار، ارتباط با محافل سیاسی و مذهبی، و همچنین به نقل برخی گزارش‌های تأییدنشده در دههٔ ۱۳۴۰ اشاره دارند که بعداً در بررسی‌های ساواک مورد تردید قرار گرفته‌اند. بخش‌هایی از این اسناد در آثار پژوهشی بعدی، از جمله کتاب «آیت‌الله العظمی سید محمدهادی میلانی به روایت اسناد ساواک» منتشر شده است.

 جستارهای وابسته 
 ژرژ آقابکوف

 منابع 

رده:اعدام‌شدگان با جوخه آتش اهل ایران
رده:جاسوسان اعدام شده
رده:جاسوسان اهل ایران
رده:درگذشتگان ۱۳۵۶
رده:کاگ‌ب