جغرافیای استان سمنان

200px|بندانگشتی|جنگل ابر شاهرود

استان سمنان یکی از استان‌های ایران است که در بخش شمالی کشور و در میان رشته‌کوه البرز، دشت کویر و نواحی مرکزی ایران قرار دارد. این استان از نظر جغرافیایی منطقه‌ای گذار میان نواحی کوهستانی شمال ایران و مناطق خشک و کویری مرکز کشور به شمار می‌آید. موقعیت ویژهٔ طبیعی سمنان باعث شده است که این منطقه در طول تاریخ از نظر سکونت، کشاورزی، ارتباطات و فعالیت‌های اقتصادی اهمیت داشته باشد. از نظر مختصات جغرافیایی، بخش‌های مختلف استان دارای شرایط متفاوتی هستند؛ شمال استان بیشتر تحت تأثیر ارتفاعات البرز قرار دارد و جنوب آن به مناطق کویری و خشک نزدیک می‌شود. این تفاوت طبیعی سبب شکل‌گیری چشم‌اندازهای متنوع شامل جنگل‌های کوهستانی، دشت‌ها، بیابان‌ها و مناطق نیمه‌خشک شده است.

استان سمنان از شمال با استان‌های مازندران و گلستان، از شرق با استان خراسان رضوی، از جنوب با استان‌های اصفهان و یزد و از غرب با استان تهران و قم هم‌مرز است. مرکز این استان شهر سمنان است و شهرهای شاهرود، دامغان، گرمسار و مهدی‌شهر از مهم‌ترین مراکز جمعیتی آن هستند. 

 موقعیت جغرافیایی 

استان سمنان در امتداد محور شرقی ـ غربی ایران قرار گرفته و بخشی از ارتباط طبیعی میان شمال کشور و فلات مرکزی ایران را تشکیل می‌دهد. قرار گرفتن در نزدیکی مسیرهای تاریخی میان تهران و خراسان، باعث شده است که این استان همواره جایگاهی مهم در شبکهٔ ارتباطی ایران داشته باشد.

از نظر مختصات جغرافیایی، بخش‌های مختلف استان دارای شرایط متفاوتی هستند؛ شمال استان بیشتر تحت تأثیر ارتفاعات البرز قرار دارد و جنوب آن به مناطق کویری و خشک نزدیک می‌شود. این تفاوت طبیعی سبب شکل‌گیری چشم‌اندازهای متنوع شامل جنگل‌های کوهستانی، دشت‌ها، بیابان‌ها و مناطق نیمه‌خشک شده است.

نمونه‌های جغرافیایی قابل اشاره در این بخش:

 نواحی شمالی با ویژگی‌های کوهستانی و آب‌وهوای سردتر
 نواحی مرکزی با دشت‌های گسترده و شهرهای تاریخی
 نواحی جنوبی با ویژگی‌های کویری و اقلیم خشک

 ناهمواری‌ها و عوارض طبیعی 

مهم‌ترین ویژگی زمین‌شناختی استان سمنان، وجود تضاد میان ارتفاعات شمالی و دشت‌های جنوبی است. رشته‌کوه البرز در شمال استان قرار دارد و ارتفاعات آن نقش مهمی در شکل‌گیری آب‌وهوا و منابع آبی منطقه ایفا می‌کنند.

بخش‌هایی از شمال استان دارای ارتفاعات بلند، دره‌ها و مناطق کوهستانی است. در مقابل، بخش‌های جنوبی به دشت کویر و مناطق کم‌ارتفاع‌تر مرتبط هستند.

مهم‌ترین عوارض طبیعی استان عبارت‌اند از:

 ارتفاعات البرز شرقی
 دشت کویر
 دشت‌های اطراف سمنان و دامغان
 مناطق بیابانی جنوب استان

این تنوع ناهمواری باعث ایجاد تفاوت‌های چشمگیر در پوشش گیاهی، نوع زندگی مردم و فعالیت‌های اقتصادی شده است.

 آب‌وهوا 

آب‌وهوای استان سمنان به دلیل گستردگی جغرافیایی و تفاوت ارتفاعی، متنوع است. مناطق شمالی دارای آب‌وهوای کوهستانی‌تر و میزان بارندگی بیشتر هستند، در حالی که مناطق جنوبی دارای آب‌وهوای خشک و کویری هستند.

عوامل مؤثر بر آب‌وهوای استان عبارت‌اند از:

 ارتفاع از سطح دریا
 فاصله از منابع آبی
 مجاورت با مناطق کویری
 وجود ارتفاعات البرز

در مناطق کوهستانی، زمستان‌ها سردتر و تابستان‌ها معتدل‌تر است؛ اما در نواحی کویری، اختلاف دمای شب و روز بیشتر بوده و تابستان‌ها گرم و خشک است.

 منابع آب 

منابع آب استان سمنان بیشتر وابسته به رودخانه‌های فصلی، چشمه‌ها، منابع زیرزمینی و آب حاصل از بارش‌های کوهستانی است. محدودیت منابع آبی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جغرافیایی این استان محسوب می‌شود.

رودخانه‌ها و جریان‌های آبی استان بیشتر در بخش‌های شمالی شکل می‌گیرند و نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی مناطق پیرامونی دارند.

نمونه‌های منابع آبی:

 چشمه‌های مناطق کوهستانی
 قنات‌های تاریخی
 سفره‌های آب زیرزمینی
 رودخانه‌های فصلی

 پوشش گیاهی و زیست‌بوم 

پوشش گیاهی استان سمنان متناسب با شرایط اقلیمی آن تغییر می‌کند. در ارتفاعات شمالی، پوشش گیاهی متراکم‌تر است و در مناطق کویری، گونه‌های مقاوم به خشکی مشاهده می‌شود.

مهم‌ترین زیست‌بوم‌های استان عبارت‌اند از:

 مناطق جنگلی شمالی
 مراتع کوهستانی
 مناطق بیابانی
 زیست‌بوم‌های کویری

پارک ملی کویر و مناطق حفاظت‌شدهٔ اطراف آن از جمله نواحی مهم طبیعی مرتبط با جغرافیای استان هستند.

 جانوران و مناطق حفاظت‌شده 

تنوع جغرافیایی استان سمنان باعث شکل‌گیری زیستگاه‌های مختلف جانوری شده است. گونه‌هایی از جانوران کوهستانی و بیابانی در این منطقه زندگی می‌کنند.

از مناطق طبیعی مهم می‌توان به:

 پارک ملی کویر
 مناطق حفاظت‌شدهٔ کوهستانی
 زیستگاه‌های بیابانی جنوب استان

اشاره کرد.

 تقسیمات کشوری 

استان سمنان دارای چندین شهرستان است که هرکدام ویژگی‌های جغرافیایی خاص خود را دارند. مهم‌ترین شهرستان‌های استان عبارت‌اند از:

 شهرستان سمنان
 شهرستان شاهرود
 شهرستان دامغان
 شهرستان گرمسار
 شهرستان مهدی‌شهر
 شهرستان میامی
 شهرستان سرخه

تفاوت‌های طبیعی میان این شهرستان‌ها باعث شده است که فعالیت‌های اقتصادی و شیوهٔ زندگی مردم در بخش‌های مختلف استان متفاوت باشد.

 جغرافیا و فعالیت‌های انسانی 

شرایط جغرافیایی استان سمنان تأثیر مستقیمی بر پراکندگی جمعیت و فعالیت‌های انسانی داشته است. شهرها بیشتر در مناطقی شکل گرفته‌اند که دسترسی به آب، مسیرهای ارتباطی و زمین مناسب برای کشاورزی وجود داشته است.

فعالیت‌های مهم اقتصادی استان شامل:

 کشاورزی
 دامداری
 صنعت
 گردشگری طبیعی و تاریخی

است.

 اهمیت جغرافیایی استان سمنان 

استان سمنان به دلیل قرار گرفتن میان مناطق شمالی و مرکزی ایران، یکی از مناطق مهم ارتباطی کشور محسوب می‌شود. مسیرهای ارتباطی تاریخی و جدید از این استان عبور کرده‌اند و همین موضوع بر رشد شهرها و توسعهٔ اقتصادی آن اثر گذاشته است.

نمونه‌های مهم:

 ارتباط میان تهران و خراسان
 مسیرهای تاریخی کاروانی
 پیوند مناطق کویری و کوهستانی ایران

 منابع 

 دانشنامهٔ بریتانیکا، مدخل استان سمنان:
https://www.britannica.com/place/Semnan-province-Iran

 درگاه رسمی معرفی استان سمنان:
https://visitiran.ir/fa/province/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86

 سازمان حفاظت محیط زیست ایران، اطلاعات مناطق حفاظت‌شده:
https://www.doe.ir

 مرکز آمار ایران، داده‌های جغرافیایی و جمعیتی استان‌ها:
https://www.amar.org.ir

 جستارهای وابسته 

 استان سمنان
 جغرافیای ایران
 دشت کویر
 رشته‌کوه البرز
 پارک ملی کویر
رده:جغرافیای ایران بر پایه استان