بنچاق فارسی-ترکی به‌سال ۶۶۰ هجری

بندانگشتی|تصویری از اصل سند، محفوظ در موزهٔ ملی ایران
ازجمله کهن‌ترین شواهد مکتوب شناخته‌شده از کاربرد زبان‌های ترکی در ایران، یک بنچاق فارسی-ترکی به‌تاریخ سال ۶۶۰ ه‍.ق و مقارن با ابتدای حکومت ایلخانان بر ایران است. در این بنچاق، شخصی با نام ترکی-مغولی «ییروخ کوتان (یا کؤگَن ایریق)»، یک روستا را درعوض مبلغی مشخص، به شخصی دیگر با نام ترکی-مغولی «قوتوقو»، و در حضور جمعاً ۱۴ شاهد واگذار می‌کند. این بنچاق که در اصل جزوی از بایگانی‌های آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی بود، امروزه با شمارهٔ S. 25585 در مجموعهٔ موزهٔ ملی ایران از آن نگهداری می‌شود.

بخش اصلی سند به زبان فارسی و خط نسخ تهیه‌شده و بخش ترکی که مشتمل بر ۶ سطر به خط اویغوری است توضیح کوتاهی پیرامون بخش فارسی، به‌همراه نام ۴ شاهد است که نامشان در بخش فارسی ذکرنشده است. مشخص نیست که کاتب هر دو بخش سند یکی بوده یا برای هر زبان کاتبی جداگانه دست به‌نگارش‌زده، اما از خط زمخت هر دو بخش مشخص است که کاتب یا کاتبان دخیل، چندان حرفه‌ای نبوده‌اند.Dai MATSUI and Ryoko WATABE. (March 2015), A Persian-Turkic Land Sale Contract of 660 AH/1261–62 CE. Orient, 50:41-51. ResearchGate به‌مانند سایر اسناد ترکی روزگار ایلخانان، بخش ترکی در این سند نیز به‌شکلی از «ترکی شرقی (قارلُقی)» نوشته‌شده است. تنها نمونهٔ کهن‌تر از این نوع در ایران، یک سند فارسی، به‌سال صدور ۶۰۳ ه‍.ق است، که در آن یک یادداشت کوتاه ترکی به خط اویغوری و به‌شرح زیر است، که از مجموعه اسناد اردبیل به‌حساب می‌آید:

به‌نوشتهٔ ایشتوان واشاری، ترک‌شناس مجارستانی، با وجود اینکه در ایران ترکی اوغوزی از دورهٔ سلجوقی شناخته‌شده بود و گویشورانی داشت، اما تا سدهٔ هشتم ه‍.ق تبدیل به زبان نوشتاری نشد؛ در مقابل، در همان دورهٔ سلجوقیان، ترکی قارلقی با پشتیبانی قراخانیان تبدیل به زبانی نوشتاری مبتنی بر خط اویغوری شد. این نوع از ترکی را در ایران ایلخانی، منشیان اویغور درخدمت مغولان به‌کار می‌بردند.I. Vásáry, The role and function of Mongolian and Turkic in Ilkhanid Iran. In: Éva Á. Csató – Lars Johanson – András Róna-Tas – Bo Utas (eds.), Turks and Iranians: Interactions in Language and History. (Turcologica 105.) Harrassowitz: Wiesbaden 2016, pp. 141–153.Academia.edu

 بخش فارسی 
 ابتدای بخش فارسی در نسخهٔ خطی از بین‌رفته و تنها متن انتهای آن به‌جامانده که با به‌روزآوری رسم‌الخط چنین می‌شود:

 بخش ترکی 
 همهٔ گواهان این بخش نام‌های ترکی-مغولی دارند و دو تن از آن‌ها دارای منصب بیتکَچی (منشی‌گری) هستند و شاید در نگارش متن حاضر دخیل بوده‌اند:

 منابع 

رده:ایلخانان مغول
رده:نسخه‌های خطی سده ۱۳ (میلادی)
رده:واژه‌ها و عبارت‌های ترکی