برآمدن ژانر خلقیات در ایران

برآمدن ژانر خلقیات در ایران، کتابی پژوهشی در حوزه جامعه‌شناسی و تاریخ اندیشه است که توسط ابراهیم توفیق، سیدمهدی یوسفی، حسام ترکمان و آرش حیدری تألیف و در سال ۱۳۹۸ توسط پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شده است. این اثر با هدف بررسی و دسته‌بندی محتواهای موجود دربارهٔ خلقیات ایرانیان از دوره مشروطه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی نگاشته شده و تلاش می‌کند ارکان و اجزای آنچه را که نویسندگان «ژانر خلقیات» می‌نامند، استخراج و تحلیل کند.

 محتوا 
کتاب از چهار بخش اصلی شامل تعاریف و مباحث نظری، شکل‌گیری‌های اولیه ژانر، پیدایش ژانر و بازسازی خلقیات‌پژوهی در ایران پس از انقلاب تشکیل شده است. نویسندگان در این اثر استدلال می‌کنند که ادبیات مربوط به خلقیات ایرانیان نه یک مطالعه علمی بی‌طرفانه، بلکه یک «ژانر» با قواعد و پیش‌فرض‌های مشخص است که در بستر تقابل سنت و مدرنیته شکل گرفته است.

نویسندگان کتاب معتقدند که ادبیات مربوط به خلقیات ایرانیان نه یک مطالعه علمی، بلکه یک «ژانر» با منطق درونی خاص است که به جای تبیین علمی پدیده‌ها، به ارزش‌گذاری اخلاقی جامعه می‌پردازد. بر اساس این پژوهش، این ژانر در بستر مواجهه با مدرنیته شکل گرفته و تلاش می‌کند ریشه‌های عقب‌ماندگی ایران را به جای ساختارهای سیاسی و تاریخی، در ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی مردم جستجو کند. در این دیدگاه، «خلقیات‌پژوهی» ابزاری برای صورت‌بندی نوعی سوژه ایرانی است که همواره در نسبت با مدل غربی دچار نقصان و کاستی تصویر می‌شود . در بخشی از متن کتاب آمده است: «در ژانر خلقیات، اخلاق به مثابه علت‌العللِ عقب‌ماندگی برگزیده شده و جایگزین تبیین‌های اقتصادی و سیاسی می‌شود. این رویکرد به جای تحلیلِ قدرت، به سرزنشِ مردم می‌پردازد و از این طریق، نظمِ موجود را از پرسشگری مصون نگاه می‌دارد» .

 جوایز و افتخارات 
این کتاب در سال ۱۳۹۹ به عنوان نامزد نهایی سی‌وهشتمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در گروه علوم اجتماعی معرفی شد.

 نقد و بررسی 
این اثر در محافل دانشگاهی و رسانه‌ای با واکنش‌های گسترده‌ای روبرو شد و چندین نشست نقد و بررسی در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و سایر مراکز علمی برای آن برگزار گردید.

مقصود فراستخواه در نقد این کتاب، ضمن تأیید اهمیت نگاه تبارشناسانه نویسندگان، به این نکته اشاره می‌کند که تمرکز بیش از حد بر «برساخت‌گرایی» ممکن است باعث نادیده گرفتن واقعیت‌های عینی جامعه ایران شود. همچنین هاشم آقاجری با بررسی متدولوژی کتاب، آن را تلاشی برای فرار از دوگانه‌های مرسوم جامعه‌شناسی سنتی می‌داند، اما بر ضرورت دقت بیشتر در تحلیل متون تاریخی تأکید می‌کند. منتقدان دیگری مانند رضا نجف‌زاده نیز به چالش‌های زبانی و پیچیدگی‌های مفهومی متن اشاره کرده و معتقدند که کتاب در برخی بخش‌ها به سمت رادیکالیسم نظری متمایل شده است.

مریم شریف‌نسب نیز در نقد خود، ساختارشکنی کتاب در مواجهه با متون کلاسیک خلقیات‌پژوهی را از نقاط قوت آن برمی‌شمارد.

 جستارهای وابسته 
 ما ایرانیان
 جامعه‌شناسی نخبه‌کشی
 خلقیات ما ایرانیان
 خلقیات ایرانیان

 پانویس 

رده:کتاب‌های ۱۳۹۸
رده:کتاب‌های جامعه‌شناسی