تاریخچه روان‌شناسی فرگشتی دین

تاریخچه روان‌شناسی فرگشتی دین به بررسی سیر تحول نظریاتی می‌پردازد که باورها و رفتارهای مذهبی را به عنوان محصول فرآیندهای فرگشتی تبیین می‌کنند. این حوزه از دانش که ریشه در بحث‌های زیست‌شناسی اجتماعی دهه ۱۹۷۰ میلادی دارد، با آثار ادوارد ویلسون و ریچارد داکینز پیرامون مبانی ژنتیکی و فرهنگی رفتار آغاز شد. در دهه‌های بعدی، با ظهور علوم شناختی دین، پژوهشگرانی نظیر پاسکال بویر و استوارت گاتری (انسان‌شناس) این ایده را مطرح کردند که دین نه یک انطباق مستقیم، بلکه یک «فرآورده جانبی» از ساختار فرگشت‌یافته ذهن انسان است. امروزه این تاریخچه با تمرکز بر نظریات «انتخاب گروهی» و «سیگنال‌دهی پرهزینه» توسط افرادی چون دیوید اسلون ویلسون و آرا نورنزایان، به سوی درک نقش دین در افزایش همکاری‌های اجتماعی و ظهور تمدن‌های بزرگ حرکت کرده است.

نظریه‌پردازان این حوزه عموماً در سه مکتب فکری اصلی دسته‌بندی می‌شوند: گروهی که دین را یک سازگاری مستقیم برای بقای گروهی می‌دانند، گروهی که آن را محصول جانبی سایر توانمندی‌های شناختی تلقی می‌کنند، و گروهی که بر فرگشت مشترک ژن-فرهنگ تأکید دارند. تضاد آرای این دانشمندان، به‌ویژه در زمینه «کارکردی» یا «اتفاقی» بودن دین، یکی از پویاترین مناظرات علمی در علوم انسانی مدرن را شکل داده است.

 دوران تکوین: از زیست‌شناسی اجتماعی تا روان‌شناسی فرگشتی مدرن 
شکل‌گیری نظام‌مند این حوزه با آثار ادوارد ویلسون پیوند خورده است. او در کتاب «سوسیوبیولوژی: تلفیق نو» مدعی شد که دین به عنوان یک پدیده اجتماعی، ریشه در انتخاب طبیعی دارد و برای حفظ بقای جوامع انسانی فراملّی فرگشت یافته است. در کنار او، رابرت تریورز با ارائه نظریه «ایثار متقابل»، زیربنایی را فراهم کرد که بعدها پژوهشگرانی نظیر ویلیام دی. هرملینگ برای تبیین روان‌شناسی فداکاری‌های مذهبی از آن بهره بردند. در سوی دیگر این تاریخچه، ریچارد داکینز با انتشار کتاب «ژن خودخواه»، مفهوم فرگشت فرهنگی را از طریق الگوی «ممیک» وارد ادبیات تحقیق کرد. او بر خلاف ویلسون، دین را نه لزوماً ابزاری برای بقای ژنتیکی، بلکه یک «انگل ذهنی» توصیف کرد که از طریق تقلید و آموزش گسترش می‌یابد. همزمان، رابرت بوید و پیتر ریچرسون با توسعه نظریه «فرگشت مشترک ژن-فرهنگ»، نشان دادند که چگونه فشارهای انتخابی محیطی و فرهنگی می‌توانند دست به دست هم داده و روان‌شناسی مذهبی انسان را شکل دهند.

 ظهور مکتب علوم شناختی دین و مدل‌های فرآورده جانبی 
در دهه ۹۰ میلادی، با ورود مفاهیم علوم اعصاب و روان‌شناسی رشد، جریانی به نام علوم شناختی دین شکل گرفت که دین را محصول جانبی فرگشت قوای شناختی می‌دانست. پاسکال بویر استدلال کرد که مفاهیم مذهبی از طریق «نقض حداقلی انتظارات هستی‌شناختی» در ذهن تثبیت می‌شوند.

جاستین بارت نیز مفهوم «دستگاه تشخیص عامل بیش‌فعال» (HADD) را معرفی کرد؛ او معتقد بود انسان‌ها به‌طور طبیعی تمایل دارند حوادث محیطی را به عوامل هوشمند نسبت دهند آر. لی لایمن و استوارت گاتری با تقویت این دیدگاه، بر نقش «انسان‌انگاری» در شکل‌گیری مفاهیم دینی تأکید کردند همچنین هاروی وایت‌هاوس با ارائه نظریه «واگرایی در حالات دین‌داری»، دو شیوه «آموزه‌ای» و «تخیلی» را در حافظه فرگشتی انسان شناسایی کرد

 نظریه سیگنال‌دهی پرهزینه و تثبیت همکاری 
در دهه ۲۰۰۰ میلادی، ویلیام آیرونس با ارائه «نظریه سیگنال‌دهی پرهزینه»، انجام مناسک دشوار مذهبی را سیگنالی برای تضمین وفاداری به گروه معرفی کرد. ریچارد سوسیس نیز نشان داد که گروه‌های مذهبی با آیین‌های سخت‌گیرانه‌تر، انسجام بسیار بیشتری نسبت به گروه‌های سکولار دارند. در همین چهارچوب، کاندس آلکورتا بر نقش سیستم‌های عصبی در شرطی‌شدن نسبت به نمادهای مذهبی تأکید کرد. جوزف بولویا نیز این رفتارهای هزینه‌بر را ابزاری برای تمایز بین اعضای واقعی و متقلبان دانست که منجر به گسترش تمدن‌ها شده است.

 فرگشت مشترک ژن-فرهنگ و ظهور خدایان بزرگ 
آرا نورنزایان با ارائه نظریه «خدایان بزرگ»، استدلال کرد که باور به ناظران مافوق‌طبیعی، ابزاری فرهنگی برای نظارت بر همکاری غریبه‌ها در تمدن‌های وسیع بوده است. جوزف هنریش نیز نشان داد که چگونه مذهب مجموعه‌ای از بسته‌های فرهنگی است که از طریق موفقیت گروه‌ها تکثیر شده است. اسکات آتران بر نقش «ارزش‌های مقدس» در فداکاری‌های جمعی تأکید کرد. همچنین دومینیک جانسون تبیین کرد که ترس از مجازات الهی پیش از ظهور سیستم‌های قضایی مدرن، وظیفه حفظ نظم را بر عهده داشته است.

 چشم‌اندازهای نوین و سنتز نهایی 
ادوارد اسلینگرلند با استفاده از تحلیل داده‌های بزرگ‌مقیاس تاریخی، به دنبال اثبات نقش سیستمیک دین در بقای جوامع برآمد. پاتریک مک‌نامارا نیز پیوند میان تجربیات مذهبی و لوب پیشانی مغز را برای انسجام بخشیدن به «منِ انسانی» تحلیل کرد.

در نهایت، جفری میلر با رویکرد «انتخاب جنسی»، دین را سیگنالی برای نمایش کیفیت شناختی دانست. امروزه این حوزه با تلاش‌های افرادی چون دن اسپربر به سوی درک کارکردهای تعاملی استدلال در محیط‌های مذهبی حرکت می‌کند.

 جستارهای وابسته 
 انسان‌شناسی زیستی
 نوروتئولوژی (عصب‌شناسی الهیات)
 روان‌شناسی تطبیقی
 فرگشت اخلاق
 نیای مشترک
 سازگاری فرهنگی
 زیست‌شناسی انسانی]
 طبیعت‌گرایی (فلسفه)

 پانویس