آرا نورنزایان

آرا نورنزایان (؛ زادهٔ ) استاد و محقق برجسته دانشگاه در دانشگاه بریتیش کلمبیا است. بسیاری از تحقیقات و تدریس او آثار انگشت شست تنوع فرهنگی جهانی را در ذهن انسان مستند می‌کند. او به‌طور گسترده در مورد ریشه‌های دین، روان‌شناسی باورهای ماوراء طبیعی و تکامل فرهنگی منتشر شده است. یافته‌های او توسط رسانه‌های بزرگ بین‌المللی، مانند سرویس جهانی بی‌بی‌سی، مجله نیویورک تایمز، اکونومیست، اشپیگل، نشنال پست و نیو ساینتیست پوشش داده شده است. او نویسنده کتاب خدایان بزرگ: چگونه دین همکاری و تضاد را تغییر داد است. او در بیروت بزرگ شد و در ونکوور زندگی می‌کند.‏

آرا نورنزایان با تمرکز بر گذار انسان از جوامع کوچک به تمدن‌های بزرگ، نقش «نظارت الهی» را تبیین کرده است. آرا نورنزایان در کتاب «خدایان بزرگ»، استدلال می‌کند که فرگشت مذهب با فرگشت همکاری در جوامع وسیع گره خورده است. از نظر او، در گروه‌های کوچک، «نظارت متقابل» برای جلوگیری از مفت‌سواری کافی بود، اما در شهرهای بزرگ که افراد با غریبه‌ها روبرو می‌شدند، نیاز به یک «ناظر ماوراءطبیعی» احساس شد. باور به خدایانی که از نیت‌های درونی آگاهند و پاداش و جزا می‌دهند، باعث شد همکاری میان هزاران غریبه ممکن شود. نورنزایان معتقد است این «فشار فرهنگی» در طول زمان باعث شد انسان‌هایی با ظرفیت‌های روان‌شناختی برای دینداری، از نظر فرگشتی موفق‌تر عمل کنند.

نقد اصلی به نورنزایان این است که مدل او در تبیینِ «همکاری در جوامع سکولارِ مدرن» با چالش روبرو است. منتقدان استدلال می‌کنند که اگر وجود «خدایان بزرگ» برای نظارت بر غریبه‌ها حیاتی بود، جوامع بی‌خدای امروزی نباید به این سطح از نظم و اعتمادِ متقابل دست می‌یافتند؛ این واقعیت نشان می‌دهد که نهادهای قانونی و نظارت‌های انسانی می‌توانند جایگزینِ دقیقِ نقشِ «پلیسِ آسمانی» در فرایند فرگشت تمدن‌ها شوند.

 جوایز 
 عضو انجمن سلطنتی کانادا (۲۰۲۰)
 انجمن شخصیت و روان‌شناسی اجتماعی، جایزه نوآوری نظری دانیل ام وگنر (۲۰۱۷)
 جایزه مربیگری سکستون بخش 36 APA Psychology of Religion (2017)
 انجمن برای علوم روان‌شناسی کمک هزینه تحصیلی جیمز مک کین کتل صندوق (۲۰۱۴–۲۰۱۵)
 انجمن همکار علوم روان‌شناسی (۲۰۱۴)
 انجمن شخصیت و روان‌شناسی اجتماعی (۲۰۱۱)
 جایزه پژوهشی دانشکده کیلام (۲۰۰۸)
 انجمن همکار روان‌شناسی اجتماعی تجربی (۲۰۰۶)
 مؤسسه مطالعات پیشرفته پیتر وال - محقق اولیه شغلی (۲۰۰۲)

 آثار 
آرا نورنزایان به‌طور گسترده در مورد ریشه‌های تکاملی دین و روان‌شناسی تنوع مذهبی در دنیای جهانی شده امروزی منتشر کرده است.

 خدایان بزرگ 
آرا نورنزایان نویسنده کتاب خدایان بزرگ که نخستین چاپ آن در سال ۲۰۱۳ در ۲۶۴ صفحه و توسط انتشارات دانشگاه پرینستون بوده است. او در این کتاب عنوان کرده است که ایمان صادقانه به خدایان بزرگ، همکاری بی‌سابقه‌ای را در میان گروه‌های در حال گسترش ایجاد کرد، اما در عین حال منبع جدیدی از درگیری بالقوه بین گروه‌های رقیب را معرفی کرد.‏ به قول خود نویسنده این کتاب هشت ادعا دارد که عبارتند از
 افرادی که تماشا می‌شوند به خوبی عمل می‌کنند.
 دین بیشتر در موقعیت است تا در شخص.
 جهنم قویتر از بهشت است.
 به افرادی که به خدا اعتماد دارند اعتماد کنید.
 دین عمل است نه اینکه تنها حرف باشد.
 خدایان پرستش نشده خدایان ناتوان هستند.
 خدایان بزرگ برای گروه‌های بزرگ.
 اعضای یک گروه مذهبی برای رقابت با دیگر گروه‌ها یا همدیگر همکاری می‌کنند. (ص xiii). این استدلال در مورد نقش‌های اجتماعی ایده‌های دینی نیز در نظریه دین گنجانده شده است که دین را محصول ترکیبی قدرتمند از تکامل ژنتیکی و فرهنگی می‌داند.‏

نورنزایان نوشته است، نوارهای اولیه انسان کوچک بودند و بیشتر از خویشاوندان تشکیل شده بودند. همه به هم نیاز داشتند و همه همدیگر را می‌شناختند. همکاری ضروری بود. نظارت اجتماعی می‌تواند توسط گروه انجام شود. شهرت‌ها قابل رصد بودند و تجاوزات اجتماعی به سختی پنهان می‌شد. ممکن است خدایان یا ارواح مسئول گیاهان و جانورانی بوده‌اند که در جهان آنها ساکن بوده‌اند و باید از آنها دلجویی شود. اما ارواح و خدایان در زندگی اخلاقی مردم دخالت نداشتند.

با این حال، با رشد جوامع در دوران کشاورزی، نظارت اجتماعی دشوارتر شد. چه در داخل قبیله و چه با افراد خارجی (تجارت و غیره) برخورد با افراد غریبه بیشتر بود. آنها نیاز به روش دیگری برای جلوگیری از رفتارهای ضد اجتماعی داشتند. جوامع بزرگتر به خدایان بزرگتری نیاز داشتند؛ بنابراین مسئولیت خدایان و ارواح آنها به نظارت فراطبیعی گسترش یافت. نورنزایان می‌گوید که خدایان سخت گیر در ترویج رفتارهای اجتماعی مؤثرتر از خدایان مهربان و بخشنده هستند: جهنم قوی‌تر از بهشت است و بدون درجاتی از دانایی و قدرت مطلق، این خدایان نمی‌توانند ناظران مؤثری باشند.

مؤمنان بیشتر مستعد همکاری و فداکاری برای گروه بودند. با این حال، تظاهر به باور آسان خواهد بود، اگر این تمام چیزی است که لازم بود. چگونه از معضل مفت‌سواری (|فری رایدرها) یا افراد خارجی جلوگیری کنیم؟ «بنابراین گروه‌های مذهبی طرفدار جامعه هوشیاری دائمی برای شناسایی و از بین بردن شیادانی دارند که زیر ردای دینداری خود را می‌پوشانند تا از مزایای این گروه بهره ببرند.» بنابراین، نمایش‌های پرهزینه از خودگذشتگی و تعهدهای جعلی، مانند تابوها، روزه‌ها، و تشریفات زیاده‌روی، برای نشان دادن اعتقاد مورد استفاده قرار می‌گرفت، زیرا غیرمؤمنان کمتر احتمال داشت این اعمال پرهزینه را جعل کنند. گروه‌های مذهبی از طریق حرکت همزمان (رقص، آیین)، خودلگامی و خویشاوندی ساختگی، همبستگی را حفظ می‌کنند.

به‌طور کلی، مؤمنان می‌توانستند اعتماد کنند که سایر مؤمنان بخشی از گروه هستند و رفتارهای مشارکتی انجام می‌دهند. در نهایت، با گسترش تجارت و تماس گروه‌ها با گروه‌های دیگر با عقاید متفاوت، مؤمنان به احتمال زیاد به مؤمنان در گروه‌های دیگر اعتماد کرده و با آن‌ها معامله می‌کردند، و این فرضیه که نمایش‌های پرهزینه نشان‌دهنده تعهد به یک گروه و در نتیجه به رفتار اجتماعی بود. کسانی که چنین اعتقاد یا تعهدی را از خود نشان نمی‌دادند، شرکای غیرقابل اعتمادی در نظر گرفته می‌شدند و عموماً از آنها دوری می‌کردند یا از آنها اجتناب می‌شد.

در این کتاب آمده است که گروه‌های مذهبی به منظور رقابت با یکدیگر همکاری می‌کنند: گروه‌هایی که ویژگی‌های فرهنگی را توسعه می‌دهند یا به دست می‌آورند که به همبستگی اجتماعی کمک می‌کند و در عین حال اندازه بزرگی را حفظ می‌کنند، با گروه‌هایی که فاقد این ویژگی‌ها هستند رقابت می‌کنند. باورها و اعمال مذهبی می‌توانند از طریق رقابت از طریق چندین راه گسترش یابند:
 ثبات گروهی
 تغییر دین دادن از طریق تسخیر
 موفقیت باروری و رشد جمعیت.

گرایش‌های مذهبی از سه طریق به عدم تحمل و خشونت کمک می‌کند:
 نظارت فراطبیعی، به عنوان یک ابزار گروه‌سازی، منجر به کاهش بی‌اعتمادی نسبت به کسانی می‌شود که خارج از صلاحیت فراطبیعی خود هستند.
 پیوندهای اجتماعی که اعمال مذهبی به تقویت جوامع کمک می‌کند، اما شکاف بین «ما» و «آنها» را نیز افزایش می‌دهد.
 ادیان «ارزش‌های مقدس» را ایجاد می‌کنند که باعث می‌شود افراد نتوانند دربارهٔ همین ارزش‌ها به‌طور منطقی فکر کنند، که برخی برخوردها را غیرقابل حل می‌کند.‏

فرضیه خدایان بزرگ همچنین به توضیح اینکه چرا تعداد انگشت شماری از مذاهب به‌طور گسترده گسترش یافته‌اند کمک می‌کند: آنها به طرفداران جدید فرصت‌های گسترده‌ای برای همکاری اقتصادی و اجتماعی ارائه می‌دهند. برای مثال، گله‌داران قبیله اورما در کنیا در شرق آفریقا، قرن‌ها در حالی که در تماس نزدیک با دوستان مسلمان و شرکای تجاری خود بودند، عقاید جاندارانگاری (انیمیستی) خود را حفظ کردند. سپس، در نیمه دوم قرن نوزدهم، جنگ، مؤسسات محلی اورما را ویران کرد و کنترل آنها را بر تجارت عاج و دام در منطقه تضعیف کرد. در عرض چند دهه، کل جامعه اورما به اسلام گرویده بود و هنگامی که این کار را انجام دادند، به شبکه جهانی از معامله‌گران راه دور که با اعتمادی که ایمان مشترک به یک خدای اخلاقی ایجاد می‌کند، به هم متصل شدند.
اورماها مجبور بودند چیزی بیش از اقرار تنها در ابراز کلامی به ایمان تازه یافته خود انجام دهند. آنها باید با ترک گوشت خوک، اجتناب از مشروبات الکلی، اصلاح قوانین خود در مورد تعدد زوجات و پنج بار نماز در روز نشان می‌دادند که متعهد نیز هستند. هنریش توضیح می‌دهد که این «نمایش‌های پرهزینه ایمان» نشان‌دهنده این است که شما یک مؤمن واقعی به اسلام هستید و بنابراین احتمالاً به قول خود، به‌ویژه به هموطنان مسلمان‌تان عمل می‌کنید. این نمایش‌ها چه به شکل کمک‌های سخاوتمندانه به کلیسا باشند و چه تغییرات دردناک بدن مانند ختنه یا زخم شدن، به دیگران ثابت می‌کنند که شما واقعاً به دین خود متعهد هستید و بنابراین می‌توانید به عنوان خلاصه‌نویسی برای اعتماد عمل کنید.
ژان انسمینگر اقتصاددان، که چندین سال را با آنها در انجام کار میدانی گذراند، می‌گوید: پس از تغییر دین، اورماها «روزهای مستی خود را از دست دادند.» او می‌گوید، اما مذهبی که دسترسی به شبکه‌های اقتصادی و اجتماعی را در سرتاسر جهان باز کرد، در حالی که اطمینان می‌داد همه افراد در آن شبکه از استانداردهای رفتاری یکسانی پیروی می‌کنند، «یک بسته بسیار خوب» بود.
نورنزایان می‌گوید که گسترش اسلام به اورما نمونه ای از یک الگوی گسترده‌تر است. او می‌گوید، گروه‌هایی با «خدایان یا ارواح اخلاق‌گرایانه و مداخله‌گر… گسترش می‌یابند، زیرا همه چیز برابر است، بهتر از گروه‌های غیرهمکار عمل می‌کنند». او می‌گوید: «این ایده را به نهایت خود برسانید و ما به ادیان جهانی مانند اسلام، مسیحیت، بودیسم و هندوئیسم دست پیدا می‌کنیم.»‏

 خدایان بزرگ و نظارت اجتماعی 
بندانگشتی|چپ|220px|چشم جهان‌بین؛ نمادی از مفهوم «ناظر ماورءالطبیعه». در روان‌شناسی فرگشتی، باور به خدایان ناظر به عنوان راهکاری برای مهار مسئله مفت‌سواری در جوامع بزرگ تبیین می‌شود.

نظریه «خدایان بزرگ» بر این پایه استوار است که گذار از گروه‌های کوچک خویشاوندی به تمدن‌های بزرگ، مستلزم ظهور «خدایان اخلاق‌گر» (Moralizing Gods) بوده است. در جوامع اولیه، نظارت بر رفتار افراد از طریق شناخت متقابل و شایعه میسر بود، اما در جوامع پرجمعیت، پدیده سواری مجانی و تقلب افزایش یافت. در این مقطع، فرگشتِ فرهنگی به سمت مفاهیمی از الوهیت حرکت کرد که «ناظر بر اخلاق» بودند؛ یعنی خدایانی که نه تنها قدرتمند، بلکه نسبت به رفتارهای میان‌فردی مانند امانت‌داری، عدالت و خیرخواهی حساس بودند.

دورکیم، به طرز معروفی استدلال کرد که نظام‌های دینی کارکرد پیوند دادن افراد به اجتماع‌های اخلاقی را دارند.

نظریه «خدایان بزرگ» که توسط آرا نورنزایان مطرح شده، بیان می‌کند که با بزرگ شدن جوامع انسانی و عبور از مرز گروه‌های کوچک قبیله‌ای، نظارت مستقیم فیزیکی بر رفتار افراد غیرممکن شد. در این مرحله، باور به خدایان مقتدر و ناظری که از افکار پنهان انسان آگاهند و پاداش و عقوبت تعیین می‌کنند، به عنوان یک راهکار فرگشتی ظاهر شد. این باور باعث می‌شود افراد حتی در غیاب ناظران انسانی، به دلیل «اثر ناظر» (Watcher Effect)، از فریب‌کاری خودداری کرده و با غریبه‌ها همکاری کنند. در واقع، این مفاهیم مذهبی به عنوان یک «تکنولوژی اجتماعی» برای گسترش اعتماد و همکاری در مقیاس‌های تمدنی تکامل یافته‌اند.

نظریه «خدایان بزرگ» بیان می‌کند که گذار از جوامع کوچک شکارچی-گردآورنده به تمدن‌های بزرگ و پرجمعیت، بدون تکامل مفاهیم دینی خاص امکان‌پذیر نبوده است. در گروه‌های کوچک اولیه، نظارت اجتماعی از طریق شناخت مستقیم و شایعه صورت می‌گرفت، اما با افزایش جمعیت، امکان شناسایی متقلبان و سواری مجانی دشوار شد. در این مرحله، مفهوم «خدایان بزرگ» — یعنی خدایان مقتدر، دانای کل و ناظر بر اخلاقیات که توانایی مجازات دارند — به عنوان یک مکانیسم نظارتی تکامل یافت.

این خدایانِ ناظر، با ایجاد این باور که «حتی اگر هیچ انسانی تو را نبیند، خداوند شاهد اعمال توست»، باعث گسترش همکاری میان غریبه‌ها شدند. این پدیده که با نام «پایش ماوراءالطبیعه» شناخته می‌شود، هزینه‌های کنترل اجتماعی را کاهش داد و به انسان‌ها اجازه داد تا در شبکه‌های وسیع اقتصادی و سیاسی با افرادی که نمی‌شناسند، با اطمینان بیشتری تعامل کنند. در واقع، دین در این سطح به عنوان یک «فناوری اجتماعی» عمل کرد که با مهار خودخواهی فردی، راه را برای ظهور نخستین تمدن‌ها و جوامع پیچیده هموار ساخت.

در مورد دین و اخلاق عقیده به وجود خدایان اخلاقی - عوامل ماوراء طبیعی قدرتمندی که بر رفتار نظارت می‌کنند و تخلفات اخلاقی را مجازات می‌کنند- رواج دارد. آرا نورنزایان و همکارانش استدلال کرده‌اند که عامل مهم در چنین عقیده ای گذار انسان از گروه‌های کوچک و خویشاوندی به جوامع بزرگ است. در جوامع کوچک و سنتی که همه افراد دیگر را می‌شناسند و بیشتر رفتارهای اجتماعی به راحتی مشاهده و گزارش می‌شود، تخلف‌ها و عاملان آن به راحتی قابل تشخیص است. فن‌آوری‌های مدرن نظارت، مانند دوربین‌های پلیس، کارت‌های شناسایی، و سوابق رایانه‌ای، امکان نظارت گسترده‌ای را بر سارقان، کلاهبرداران، فراریان، و سواران آزاد توسط مقامات تعیین‌شده فراهم می‌کنند. اما برای چندین هزار سال، که طی آن به اصطلاح «ادیان اخلاقی» فرگشت یافتند، بسیاری از جمعیت جهان در جوامع نسبتاً پیچیده‌ای زندگی می‌کردند که در آن تعامل با غریبه‌ها رایج بود و خلافکاران می‌توانستند با پوشیدن ردای گمنامی از مجازات فرار کنند. به گفته نورنزایان و همکارانش، فرض اخلاقی کردن خدا یا خدایان، «چشمی در آسمان» را ارائه می‌کنند، که اثرات مضر خلافکاران و تقلب‌ها را کاهش می‌دهد و به گروه‌هایی با چنین خدایی اجازه می‌دهد که بقا پیدا کنند و شکوفا شوند. انبوهی از شواهد از مطالعات اولیه نشان می‌دهد که فعال شدن مفاهیم ماوراء طبیعی می‌تواند پایبندی به هنجارهای اخلاقی را تقویت کند. از سوی دیگر، سایر مطالعات آغازگر، اثرات «غیر اجتماعی» اعداد اول مذهبی را نشان داده‌اند، سه عدد اول مرتبط با دین عبارتند از اول عوامل دینی (مثلاً خدا، فرشته)، اول معنوی/ذهنی (مثلاً الهی، مقدس)، و اول نهادی/عینی (مثلاً آیین، کتاب مقدس). استدلال نورنزایان و همکارانش این است که موفقیت فرهنگی «خدایان اخلاقی» به این دلیل است که اعضای گروه‌هایی با اعتقاد به چنین خدایی رفتارهایی دارند که به آن گروه‌ها اجازه می‌دهد بزرگ‌تر و بزرگ‌تر شوند - که به نفع «ثبات، بقا، و گسترش، در مقابل رقبای کمتر موفق است» از طرفی دیگر چنین رفتارهایی ممکن است تهاجمی، کشنده و حتی نسل‌کشی باشند. فعال کردن مفهوم اخلاقی کردن عوامل فراطبیعی باید رفتارهایی را تشویق کند که منافع درون گروهی را ارتقا دهد، خواه این رفتارها «خوب» یا «نامطبوع» باشند. زمانی که مقدمه‌سازی با مفاهیم خدا، نوع‌دوستی را ترویج می‌کند، باید انتظار داشته باشیم که این نوع‌دوستی به‌جای بی‌تفاوتی جزئی (محدود به درون گروه) باشد، و اگر رفتارهایی برای آسیب رساندن به گروه‌های بیرونی مرتبط انجام شود، جای تعجب نیست. 

فرضیه «خدایان اخلاقی» راه حلی برای هر دو معما ارائه می‌دهد و پیشنهاد می‌کند که اعتقاد به عوامل ماوراء طبیعی که از نظر اخلاقی نگران هستند از نظر فرهنگی برای تسهیل همکاری بین غریبه‌ها در جوامع بزرگ فرگشت یافته است. ارتباط بین حضور خدایان اخلاقی و پیچیدگی اجتماعی پیشنهاد شده است. بر پایه یک تحقیق به‌طور سیستماتیک سوابق ۴۱۴ جامعه در ۱۰۰۰۰ سال گذشته از ۳۰ منطقه در سرتاسر جهان با استفاده از ۵۱ معیار پیچیدگی اجتماعی و ۴ معیار اجرای فراطبیعی اخلاقی بررسی شده است. تجزیه و تحلیل‌ها نه تنها ارتباط بین خدایان اخلاقی و پیچیدگی اجتماعی را تأیید می‌کند، بلکه نشان می‌دهد که خدایان اخلاقی پس از افزایش پیچیدگی اجتماعی - نه پیش از آن- افزایش می‌یابد. «خدایان بزرگ» و مجازات‌های فراطبیعی اخلاقی قدرتمند تنها پس از ظهور «مگا جوامع» با جمعیتی بیش از یک میلیون نفر ظاهر می‌شوند. اخلاقی کردن خدایان پیش نیازی برای فرگشت پیچیدگی اجتماعی نیست، اما ممکن است به حفظ و گسترش امپراتوری‌های چند قومیتی پیچیده پس از استقرار آنها کمک کند. در مقابل، آیین‌هایی که استانداردسازی سنت‌های مذهبی را در میان جمعیت‌های بزرگ تسهیل می‌کنند، عموماً مقدم بر ظهور خدایان اخلاقی هستند.

 نقدها و چالش‌های تاریخی به فرضیه خدایان بزرگ 
اگرچه فرضیه خدایان بزرگ در روان‌شناسی تجربی طرفداران بسیاری دارد، اما از منظر تاریخ‌نگاری و تحلیل‌های کلان‌داده (Big Data) با چالش‌های جدی روبروست. منتقدان، از جمله پژوهشگران پایگاه داده‌های تاریخی «سشات» (Seshat)، استدلال می‌کنند که شواهد آماری نشان می‌دهد پیچیدگی‌های سیاسی و شکل‌گیری تمدن‌های بزرگ، در اکثر موارد صدها سال پیش از ظهور خدایان اخلاق‌گرا رخ داده است. بر این اساس، خدایان بزرگ نه «علت» پیدایش تمدن، بلکه «محصول» یا ابزاری برای تثبیت تمدن‌های از پیش شکل‌گرفته بوده‌اند.

علاوه بر این، مطالعات بر روی تمدن‌های باستانی نظیر مصر و یونان نشان می‌دهد که خدایان المپ یا خدایان اولیه مصری، لزوماً موجوداتی اخلاق‌گرا یا ناظر بر رفتار خیرخواهانه نبودند، بلکه بیشتر به عنوان موجوداتی قدرتمند و دمدمی‌مزاج تصور می‌شدند که برای جلوگیری از خشم‌شان نیاز به قربانی داشتند، نه رعایت اصول اخلاقی با غریبه‌ها. این یافته‌ها پیشنهاد می‌کنند که شاید «ترس از مجازات ماورالطبیعه» (توسط ارواح نیاکان یا نیروهای طبیعت) بسیار پیش‌تر از ظهور خدایان یگانه‌پرست وجود داشته و نقش اولیه را در همکاری‌های ابتدایی ایفا کرده است.

روان‌شناس فرگشتی، استیون پینکر مخالف نظریه دین به عنوان منشأ آرزوهای اخلاقی بالاتر انسان است. او نوشته است:

 جستارهای وابسته 
 روان‌شناسی فرگشتی دین

 منابع 

رده:افراد زنده
رده:دانشمندان اهل کانادا
رده:پژوهشگران روان‌شناسی فرگشتی دین