داستان خشم گرفتن کسری بر بوذرجمهر و بند کردن او را

«خشم کسری بر بوذرجمهر و زندانی کردن او» در ادبیات فارسی روایتی است که به ماجرای سوءظن و خشم شاه ساسانی خسرو انوشیروان (کسری) نسبت به بوذرجمهر، وزیر دانای دربار، می‌پردازد و چگونگی زندانی شدن او را بیان می‌کند. این روایت در شاهنامهٔ فردوسی آمده است.

پیش‌زمینه

کسری برای شکار به همراه بوذرجمهر و همراهانش به مرغزار رفت. در میانهٔ راه، برای استراحت توقف کردند و شاه همراه یکی از همراهانش به استراحت پرداخت. بازوبند پرجواهری که همیشه بر بازوی شاه بود، در این هنگام از دستش افتاد و یک کلاغ جواهرهای آن را برداشت.

بوذرجمهر این صحنه را مشاهده کرد و از این حادثه ناراحت شد. هنگامی که شاه از خواب بیدار شد و بازوبند خود را ندید، گمان کرد که بوذرجمهر آن را برداشته است. بوذرجمهر از سوءظن شاه رنجید، اما چیزی نگفت. پس از بازگشت به قصر، شاه دستور داد تا او را در کاخش زندانی کنند.

دوران زندان بوذرجمهر و نابینا شدن او

یکی از خویشاوندان بوذرجمهر، خدمتگزار خسرو انوشیروان بود. روزی که وی به دیدار بوذرجمهر آمده بود، بوذرجمهر از او پرسید: «شاه با تو چگونه است؟» خدمتگزار پاسخ داد: «امروز آن‌چنان نگاهی به من کرد که فکر کردم روزگارم سرآمده است و هنگام آب ریختن بر دستش، به من درشتی کرد.» بوذرجمهر به او گفت: «این‌بار متعادل آب بریز، نه سریع و نه آرام.» خدمتگزار چنین کرد.

سپس شاه پرسید: «چه کسی این را به تو یاد داد؟» خدمتگزار پاسخ داد: «بوذرجمهر.» شاه گفت: «برو و به او بگو چرا آبروی خود را بردی.» خدمتگزار پیام شاه را به بوذرجمهر رساند. بوذرجمهر پاسخ داد: «جای من از جای شاه خیلی بهتر است.» پس از بازگشت پیام خدمتگزار به شاه، او خشمگین شد و دستور داد بوذرجمهر را در چاه تاریک زندانی کنند.

روزی دیگر، شاه دوباره حال بوذرجمهر را از خدمتگزار پرسید و او نزد بوذرجمهر رفت و جویا شد. بوذرجمهر پاسخ داد: «روزگار من آسان‌تر از روزگار شاه است.» خدمتگزار پاسخ را به شاه رساند. شاه عصبانی شد و دستور داد تا بوذرجمهر را در تنوری تنگ و پر از پیکان و میخ قرار دهند.

چندی بعد، شاه بار دیگر پرسید: «حال او اکنون چگونه است؟» بوذرجمهر پاسخ داد: «روزم بهتر از روز نوشیروان است.» شاه دستور داد دژخیم به سراغ او برود و به بوذرجمهر گفته شود که در صورت لجبازی، دستور می‌دهد او را از گردش روزگار راحت کنند.

بوذرجمهر پاسخ داد: «نیک و بد بالاخره به پایان می‌رسد، چه با گنج و تخت باشی و چه با رنج و سختی؛ بالاخره باید از این جهان رفت. از سختی دل کندن راحت است و تاجداران باید بتوانند از این جهان دل بکنند.» خدمتگزار پاسخ او را به شاه رساند. شاه از سختی‌های روزگار ترسید و دستور داد تا بوذرجمهر را به کاخش بازگردانند. مدتی بعد، حال بوذرجمهر وخیم‌تر شد و بینایی خود را از دست داد.

ماجرای قیصر و صندوق قفل

روزی قیصر نامه‌ای با هدایای فراوان برای شاه فرستاد، به همراه صندوقی که قفلی بر در آن بود. در نامه ذکر شده بود که اگر شاه به کمک موبدانش بگوید در این صندوق چیست، ما خراجگزار او خواهیم ماند وگرنه دیگر باج نخواهیم داد.

شاه به فرستاده پاسخ داد: «یک هفته در کاخ من صبر کن تا جوابت را بدهم.» سپس بزرگان و فرزانگان را فراخواند، اما هیچ‌یک نتوانستند پاسخ دهند. ناچار، شاه جامه و جواهرات برای بوذرجمهر فرستاد و گفت: «می‌دانم که از ما به تو بد رسیده است و من از زبان تیز تو خشمگین شدم؛ حالا کاری برایم پیش آمده که مهم است. قیصر صندوقی قفل شده فرستاده است و می‌پرسد درون آن چیست؛ جز تو کسی نمی‌تواند کمکمان کند.»

بوذرجمهر از زندان بیرون آمد، سروتن شست و در حالی که بینایی خود را از دست داده بود، از راهنمایش خواست تا هرچه می‌بیند به او بگوید. در راه، راهنما سه زن را دید و به بوذرجمهر گزارش داد. بوذرجمهر پرسید: «آیا شوهر دارند؟» زن اول پاسخ داد: «هم شوهر و هم فرزند دارم.» زن دوم گفت: «شوهری دارم اما فرزندی ندارم.» و زن سوم گفت: «من شوهری ندارم و نمی‌خواهم مردی مرا ببیند.»

بالاخره نزد شاه رسیدند و شاه وقتی نابینایی او را دید، غمگین شد و پوزش خواست. سپس از قیصر و صندوقچه سخن گفت. بوذرجمهر گفت: «جمعی از موبدان را به همراه فرستاده قیصر جمع کن و صندوقچه را هم آنجا قرار بده تا بگویم در صندوق چیست. اگرچه نابینایم، اما چشم دلم روشن است.» شاه نیز شاد شد و چنین کرد.

بوذرجمهر پس از سپاس از یزدان گفت: «سه در درخشان در صندوق است؛ یکی صیقل‌خورده است، یکی نیمه‌صیقلی است و سومی دست‌نخورده است.» در صندوق را گشودند و سه در را یافتند. شاه چشمانش پر از اشک شد و دهانش را پر از در کرد، اما به سختی از کاری که با بوذرجمهر کرده بود ناراحت بود. بوذرجمهر گفت: «این تقدیر بود و پشیمانی سودی ندارد.»
رده:ادبیات فارسی
رده:شخصیت‌های شاهنامه

 منابع