خانه تاریخی سرابی

خانه تاریخی سرابی یکی از بناهای تاریخی واقع در شهر شوشتر، استان خوزستان، ایران است. این خانه با قدمتی بیش از ۲۰۰ سال، نمونه‌ای از معماری مسکونی دوره قاجار است که امروزه به عنوان یک اقامتگاه سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. موقعیت جغرافیایی آن در خیابان عبدالله بانو، مجاور بقعه عبدالله بانو و دبستان زرین قرار دارد. این بنا به دلیل ساختار چندطبقه زیرزمینی و ارتباط مستقیم با سیستم سازه‌های آبی تاریخی شوشتر، که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، اهمیت ویژه‌ای دارد.

 تاریخچه 
خانه سرابی متعلق به خاندان سرابی است و قدمت بخش‌های فوقانی آن به دوره قاجار (حدود ۲۱۰ سال پیش) بازمی‌گردد، در حالی که طبقه همکف بیش از ۲۵۰ سال قدمت دارد و طبقات زیرزمینی آن به دوره‌های قدیمی‌تر، از جمله هخامنشی، نسبت داده می‌شود. شواهد باستان‌شناختی حاکی از آن است که طبقات منفی چهارم این خانه به صورت دست‌کند ساخته شده و صخره‌ها تراشیده شده‌اند. در فرآیند مرمت، یک راه‌پله با قدمت تقریبی ۸۰۰ سال کشف شد که نشان‌دهنده لایه‌های تاریخی متعدد در این بنا است. این خانه بخشی از بافت تاریخی شوشتر است که از دوران باستان به عنوان یک شهر دژمانند شناخته می‌شده و کشاورزی آن وابسته به سیستم‌های آبی پیشرفته بوده است. ارتباط این خانه با سیستم آبی شوشتر ریشه در دوران هخامنشی دارد، جایی که داریوش بزرگ سه پروژه آبی عمده را اجرا کرد: کانال سوئز، نهر داریون و سازه‌های آبی سفته. یکی از این سفته‌ها مستقیماً به خانه سرابی متصل است و آب را به منطقه تأمین می‌کرده.

 معماری و ویژگی‌های ساختمانی 
خانه سرابی دارای دو طبقه روی زمین و چهار طبقه زیرزمینی به صورت پلکانی است، که مجموعاً شش طبقه را تشکیل می‌دهد. مصالح اصلی آن آجر است و با گچ‌بری‌ها و کتیبه‌های تاریخی تزئین شده. سه کتیبه ارزشمند در این خانه وجود دارد که شامل نقش‌هایی مانند لوتوس شوشتری (گل مرغ) الهام‌گرفته از طوطی‌های محلی با چشم‌های درشت است. یکی از کتیبه‌ها در طبقه منفی دو، اسامی الله، محمد و علی را نشان می‌دهد، و دیگری عبارت "مبارک باد" را در مرکز نقش خورشید دارد که نماد روشنایی است.

شوادان (طبقات زیرزمینی) از سنگ ساخته شده و فضایی خنک و دنج فراهم می‌کند. شبستان‌ها در بهار و زمستان استفاده می‌شدند.

حوض مرکزی خانه، با ابعاد سه وجب و نیم در سه وجب و نیم (معادل آب کر شرعی)، روبه‌روی بهارنشین قرار دارد و باد را از روی آب عبور می‌دهد تا هوا را خنک کند. این ویژگی در خانه‌های تاریخی شوشتر نادر است، زیرا تأمین آب دشوار بود، اما دسترسی به سازه آبی امکان آن را فراهم کرده.

خانه دارای شش بهارنشین (ایوان شهدادی) است، که این تعداد در مقایسه با دیگر خانه‌های تاریخی مانند مقدم یا مستوفی، که اغلب یک یا هیچ ندارند، منحصربه‌فرد است. این ایوان‌ها برای پذیرایی از مهمانان در فضای باز و اشراف بر حیاط طراحی شده‌اند. همچنین، بخش "کوره" در طبقه منفی پنج به آسیاب‌ها متصل است.

معماران گذشته با دانش ستاره‌شناسی، طب و زیبایی‌شناسی، موقعیت شبستان‌ها و شوادان‌ها را تعیین می‌کردند تا نور، باد و سلامت ساکنان را بهینه کنند. سبک معماری اتاق‌های هر دو طبقه مربوط به دوره قاجار است با این تفاوت که سقف اتاق‌های طبقه همکف طاق و تویزه شکل و سقف اتاق‌های طبقه بالا به شکل خوانچه‌پوش است.

 ارتباط با سازه‌های آبی تاریخی شوشتر 
یکی از ویژگی‌های کلیدی خانه سرابی، دسترسی زیرزمینی به مجموعه سازه‌های آبی شوشتر است که شامل پل‌ها، بندها، آسیاب‌ها، کانال‌ها و تونل‌ها می‌شود و در قرن پنجم پیش از میلاد توسط داریوش بزرگ توسعه یافته. مسیرهای زیرزمینی (کوره‌راه) برای تهویه هوا و فرار در زمان جنگ استفاده می‌شدند و پس از ۸۰۰ متر به بخش "دوپلون" منتهی می‌شوند. دو سفته آبی هخامنشی در زیرزمین، آب تابستانی را تأمین می‌کردند، و یکی از آنها "چاه دریایی" نامیده می‌شود که منبع تغذیه رودخانه است. این سیستم آب را به سه نقطه شهر، از جمله خانه سرابی، می‌رساند.

سازه‌های آبی شوشتر به عنوان شاهکاری از مهندسی باستانی شناخته می‌شوند و شامل عناصری مانند طاق‌ها و ستون‌ها هستند که اهداف عملی و زیبایی‌شناختی را ترکیب کرده‌اند.

 مرمت و کاربری فعلی 
مرمت خانه سرابی بیش از ۱۲ سال طول کشید، که هشت سال آن به طبقات زیرزمینی اختصاص یافت. در این فرآیند، از آجرها و سنگ‌های اصلی استفاده شد و هیچ مصالح جدیدی اضافه نشد. از سال ۱۳۹۲، این بنا به عنوان اولین هتل سنتی استان خوزستان تغییر کاربری یافت و توسط نوادگان خاندان سرابی مدیریت می‌شود. ضلع شمال‌نشین در حال مرمت است و با شیشه‌های رنگی تزئین خواهد شد.

 ترکیب اصالت و مدرنیته 
خانه تاریخی سرابی در کاربری به عنوان هتل سنتی، ضمن حفظ اصالت معماری تاریخی و ویژگی‌های سنتی خود، با افزودن امکانات رفاهی معاصر، تجربه اقامت را تسهیل کرده است. بر اساس شرح هتل و نظرات مسافران، امکانات شامل اینترنت،مینی‌یخچال در هر اتاق، سرویس بهداشتی و حمام اختصاصی در اتاق‌ها، سشوار، لوازم بهداشتی اولیه (صابون، شامپو، مسواک)، حوله، و سیستم اعلام حریق است. همچنین، کافی‌شاپی در طبقات زیرزمینی با ساختار آبی بازسازی شده وجود دارد که امکاناتی من جمله رینگ لایت جهت تولید محتوا،سیستم های سرمایشی در کنار آثار باستانی و بافت تاریخی و باستانی نصب کد کیوآرکد به جهت توضیحات تخصصی اتوماتیک تاریخی آثار باستانی نصب شده.

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 سرابی پر آب در خانه تاریخی سرابی، خبرگزاری میراث آریا
 خانه تاریخی "سرابی" شوشتر، میراث فرهنگی خوزستان
 هتل سنتی سرابی - شوشتر، سایت رسمی هتل

رده:خانه‌های تاریخی شهرستان شوشتر
رده:شوشتر