اینترنت طبقاتی

اینترنت طبقاتی نوعی دسترسی به اینترنت بسته به تخصص، جایگاه اجتماعی، کار و نزدیکی به حکومت است. در این نوع دسترسی حق دسترسی به اینترنت، محدود به گروه‌های خاصی می‌شود.

در مدل اینترنت «عادی» یا «یک‌دست»، اصل بی‌طرفی شبکه (Net Neutrality) برقرار است؛ به این معنا که تمام ترافیک اینترنت، بدون توجه به نوع کاربر، نوع سرویس، مقصد یا محتوای در حال انتقال، به‌صورت برابر و بدون تبعیض مدیریت می‌شود. در مقابل، آنچه با عنوان «اینترنت طبقاتی» توصیف می‌شود به وضعیتی اشاره دارد که این برابری از میان می‌رود و سطح دسترسی کاربران به اینترنت بر اساس معیارهایی چون شغل، جایگاه سازمانی یا نوع فعالیت متفاوت می‌شود. در چنین ساختاری ممکن است دسترسی به برخی محتواها، کیفیت خدمات یا مسیرهای ارتباطی برای گروه‌های مختلف کاربران یکسان نباشد و تجربهٔ اینترنت به‌صورت طبقه‌بندی‌شده شکل بگیرد.

 نحوه پیاده‌سازی 
برخی از روش‌هایی که برای تحقق اینترنت طبقاتی پیشنهاد یا استفاده شده‌اند عبارت‌اند از:

 دسته‌بندی کاربران بر اساس هویت/شغل/موقعیت 
گروه‌هایی مانند خبرنگاران، برنامه‌نویسان، شرکت‌های دانش‌بنیان، پژوهشگران یا نزدیکان حکومت ممکن است به اینترنت «آزاد/ویژه» دسترسی داشته باشند؛ در حالی که عموم مردم دسترسی محدود یا معمولی دارند.

 احراز هویت و اعتبارسنجی 
برای اعطای اینترنت ویژه، نیاز به بررسی هویت یا وضعیت شغلی فرد است — مثلاً ثبت در پایگاه داده شرکت‌ها یا نهادهای خاص.

 تقسیم مسیرهای شبکه (Routing / IP Whitelisting / DNS اختصاصی) 
بعضی آی‌پی‌ها یا مسیرها به اینترنت جهانی باز شوند، بقیه در مسیر «ملی» یا کنترل‌شده قرار گیرند؛ یعنی مثل «خط VIP» و «خط عادی».

 فیلترینگ و لیست سفید/سیاه محتوا 
محتوا یا سرویس‌هایی که برای عموم ممنوع است، برای کاربران خاص باز می‌شوند — یا بالعکس.

 سازوکار 
سازوکار اینترنت طبقاتی معمولاً به‌صورت سناریوهای زیر توصیف می‌شود:

دسترسی متفاوت به برخی سرویس‌های جهانی:

برای نمونه، برخی گروه‌های شغلی مانند خبرنگاران ممکن است امکان دسترسی به پلتفرم‌هایی نظیر توییتر یا فیس‌بوک را داشته باشند، در حالی که این سرویس‌ها برای عموم کاربران در دسترس نباشد.

اختصاص سطح دسترسی بر پایهٔ حوزهٔ فعالیت:

ممکن است پژوهشگران یا استادان دانشگاه به سایت‌های آموزشی و ویدئو پلتفرم‌هایی مانند یوتیوب بدون محدودیت دسترسی داشته باشند، اما این سطح دسترسی برای سایر گروه‌ها فراهم نباشد.

تفاوت در پهنای باند یا کیفیت اتصال:

امکان دارد برخی نهادهای دولتی، شرکت‌ها یا گروه‌های تخصصی از پهنای باند با کیفیت بالاتر یا محدودیت کمتر برخوردار شوند، در حالی که کاربران عادی از پهنای باند متفاوت یا محدودتری استفاده کنند.

ایجاد مسیرهای جداگانه برای ترافیک اینترنت:

در برخی طرح‌ها، ممکن است کاربران خاص از مسیرهای ارتباطی متفاوت یا شبکهٔ اختصاصی برای دسترسی به اینترنت جهانی بهره‌مند شوند؛ مسیری که برای کاربران دیگر فعال نیست.

اعطای دسترسی بر اساس عضویت سازمانی یا هویتی:

ممکن است برای برخی مشاغل یا نهادها «مجوز دسترسی ویژه» صادر شود؛ به این معنا که شاخه‌هایی از اینترنت جهانی فقط برای این گروه‌ها فعال باشد.

طبقه‌بندی دسترسی بر اساس نیازهای حرفه‌ای اعلام‌شده:

در برخی مدل‌ها، امکان دارد گروه‌هایی که برای فعالیت حرفه‌ای نیازمند ارتباطات جهانی هستند، سطحی از دسترسی دریافت کنند که برای سایر کاربران قابل دسترس نباشد.

 در ایران 
در سال‌های اخیر در ایران طرح‌هایی برای تفکیک سطح دسترسی کاربران به اینترنت در حال اجرا یا بررسی است. کیفیت، پهنای باند یا میزان دسترسی به برخی خدمات اینترنتی ممکن است برای گروه‌های مختلف کاربران ــ از جمله نهادهای دولتی، سازمان‌ها یا افراد شاغل در حوزه‌های مشخص ــ به‌گونه‌ای متفاوت ارائه شود. منتقدان این سیاست‌ها این روند را نوعی «تقسیم‌بندی دسترسی» یا «طبقه‌بندی اینترنت» توصیف کرده‌اند و معتقدند که این امر می‌تواند باعث ایجاد نابرابری میان کاربران عادی و گروه‌های دارای دسترسی ویژه شود.

چنین روشی در ایران، در مقاطع مختلف اجرا شد. در دوره وزارت محمدجواد آذری جهرمی، فیلترینگ برخی از سایت‌ها و خدمات، برای تعدادی از خبرنگاران برداشته شد تا آنها با آزادی بیشتری به شبکه متصل شوند و البته هم‌زمان امکان رصد عملکردشان نیز سهل شود. با آغاز خیزش اعتراضی در شهریور ۱۴۰۱، استفاده از اینترنت در ایران دچار اختلال گسترده شد و شبکه‌های ارتباطی چون واتس‌اپ و اینستاگرام که برای ایرانیان منبع درآمد و ایجاد فرصت شغلی بودند، محدود و در برخی موارد مسدود شدند. در ادامه طرح کاهش فیلترینگ برای برخی از سازمان‌ها و نهادها توسط دولت سید ابراهیم رئیسی در حال اجرایی شدن است. انجمن تجارت الکترونیک تهران با تعریف هرگونه اولویت‌بندی در دسترسی به اینترنت مخالف کرده است. در خرداد ۱۴۰۲، طرح ارائه اینترنت طبقاتی به استادان و اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها عملیاتی شد. اینترنت طبقاتی برای استادان «اینترنت باز» نامیده شده است. همچنین در ۴ دی ۱۴۰۳ اخباری درمورد اینترنت طبقاتی سه مرحله ای شنیده می‌شود، اما اینبار به صورت گسترده.اینترنت طبقاتی

این مراحل عبارت‌اند از:
 امتیازدهی ویژه به پیام‌رسان‌های داخلی
 افزایش محدودیت‌ها برای کاربران عادی
 باز شدن برخی پلتفرم‌ها با شروط خاص مثل تلگراماینترنت طبقاتی
در آبان ۱۴۰۴ گزارش‌هایی از دانشگاه تهران منتشر شد مبنی بر اینکه دسترسی به یوتیوب از طریق اینترنت داخلی دانشگاه بدون نیاز به فیلترشکن ممکن شده است؛ موضوعی که برخی کاربران آن را نشانه‌ای دیگر از گسترش اینترنت طبقاتی در ایران دانسته‌اند. بحث پیرامون اینترنت طبقاتی بر این نگرانی استوار است که سطح دسترسی افراد به اینترنت بر اساس شغل یا جایگاه اجتماعی تعیین شود؛ رویکردی که از دید منتقدان با اصول برابری در دسترسی به اطلاعات مغایرت دارد. در همین زمینه، کارشناسانی مانند نیما اکبرپور رفع فیلتر یوتیوب برای دانشگاه تهران را نمونه‌ای آشکار از اینترنت طبقاتی ارزیابی کرده و آن را متفاوت از رفع تدریجی فیلترینگ برای عموم مردم می‌دانند.

در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) قابلیتی را معرفی کرد که به کاربران امکان مشاهده کشور محل ثبت حساب‌های کاربری را می‌دهد. انتشار این اطلاعات موجب شد مشخص شود برخی از حساب‌هایی که به افراد یا نهادهای وابسته به حکومت ایران نسبت داده می‌شوند، از اینترنت بدون فیلتر استفاده می‌کنند. این موضوع در فضای عمومی واکنش‌هایی را در پی داشت؛ زیرا این افراد در گذشته از سیاست‌های محدودسازی اینترنت در ایران حمایت کرده بودند. پس از معرفی این قابلیت جدید، رسوایی اینترنت طبقاتی منجر به انتقادات و اعتراضات گسترده کاربران و مردم ایران شد.

طبق گزارش‌ها، این ساختار نه‌تنها شکاف دیجیتال و اقتصادی را عمیق‌تر کرده، بلکه با مسدودسازی دسترسی منتقدان، نظارت بر کاربران و حتی واداشتن برخی افراد به ابراز وفاداری برای بازپس‌گیری اینترنت، تصویری غیرواقعی از افکار عمومی در فضای آنلاین ایجاد کرده است. برخی ایرانیانی که به‌دلیل فعالیت آنلاین علیه جمهوری اسلامی با قطع اینترنت یا مسدود شدن سیم‌کارت مواجه شده‌اند، برای بازگرداندن دسترسی خود ناچار به ارائه تعهدنامه، معرفی ضامن و ارائه اطلاعات شخصی و حساب‌های شبکه‌های اجتماعی شده‌اند. همچنین به برخی از آنان گفته شده است که باید با انتشار محتوای حمایتی از حکومت و شرکت در برنامه‌های حکومتی، وفاداری خود را اثبات کنند. این طوری، صدای حامیان حکومت بیشتر دیده می‌شود و بسیاری از مخالفان یا از فضای آنلاین حذف شده‌اند یا به دلیل ترس و محدودیت امکان حضور و اظهار نظر ندارند.

طبق کاربران اینترنت در ایران، دسترسی به اینترنت به ساختاری چندلایه تبدیل شده است - سیم‌کارت سفید، اینترنت پرو، وی‌پی‌ان‌های گران‌قیمت و شبکه داخلی محدود برای اکثریت جامعه.

 تفاوت آن با اینترنت ملی 
میان «شبکهٔ ملی اطلاعات» (اینترنت ملی) و «اینترنت طبقاتی» تفاوت‌هایی وجود دارد. شبکهٔ ملی اطلاعات به‌عنوان یک زیرساخت ارتباطی داخلی تعریف می‌شود که خدمات و ترافیک آن عمدتاً در داخل کشور تبادل می‌شود و دسترسی آن به اینترنت جهانی از مسیرهای مشخص و تحت مدیریت زیرساخت ارتباطی کشور انجام می‌گیرد. این شبکه شکلی از اینترانت ملی است و محدود به جغرافیای ایران عمل می‌کند.

در مقابل، اصطلاح «اینترنت طبقاتی» به وضعیتی اشاره دارد که در آن سطح دسترسی کاربران به اینترنت جهانی بر اساس معیارهایی مانند حوزهٔ شغلی، جایگاه سازمانی یا نوع فعالیت، متفاوت باشد. در چنین حالتی گروه‌هایی ممکن است دسترسی گسترده‌تر یا با محدودیت کمتر داشته باشند، در حالی که کاربران دیگر از سطح دسترسی متفاوتی برخوردار می‌شوند.

 عذرخواهی وابستگان به حکومت 
در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵، شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) قابلیتی را معرفی کرد که به کاربران امکان مشاهده کشور محل ثبت حساب‌های کاربری را می‌دهد. انتشار این اطلاعات موجب شد مشخص شود برخی از حساب‌هایی که به افراد یا نهادهای وابسته به حکومت ایران نسبت داده می‌شوند، از اینترنت بدون فیلتر استفاده می‌کنند. این موضوع در فضای عمومی واکنش‌هایی را در پی داشت؛ زیرا این افراد در گذشته از سیاست‌های محدودسازی اینترنت در ایران حمایت کرده بودند.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، پس از فعال شدن قابلیت جدید پلتفرم ایکس، موجی از عذرخواهی در میان برخی از وابستگان به حکومت شکل گرفته است. این گزارش اشاره می‌کند که برخی روزنامه‌نگاران، فعالان رسانه‌ای و سیاسی که از دسترسی ویژه به اینترنت بهره‌مند بودند، به‌صورت عمومی عذرخواهی کرده و خواستار تغییر سیم‌کارت‌های خود به حالت «عادی» شده‌اند.

 جستارهای وابسته 
 سانسور اینترنت در ایران
 سیم‌کارت سفید
 طرح صیانت
 بی‌طرفی شبکه
 شبکه ملی اطلاعات
 اینترانت ملی

 منابع 

رده:اینترانت ملی ایران
رده:اینترنت در ایران
رده:سانسور اینترنت در ایران
رده:اینترنت طبقاتی