مؤلفه‌های فانتزی در ماجراهای تن‌تن

مؤلفه‌های فانتزی در ماجراهای تن‌تن () دربرگیرنده تمام پدیده‌های عجیب و فراهنجاری است که هرژه، طراح و کارتونیست نامدار بلژیکی و خالق مجموعه داستان‌های ماجراهای تن‌تن و میلو، در سناریوی کتاب‌های مصور خود وارد کرده است. نویسنده از دیرباز به پدیده‌های غیرقابل‌توضیح و علوم خفیه علاقه‌مند بود؛ علاقه‌ای که در سال‌های پایانی عمرش به مرز وسواس رسید و او از فانتاستیک به‌عنوان یکی از محرک‌های اصلی روایت خود استفاده کرد.

پدیده‌های فراهنجار که در ده مورد از بیست‌وچهار اثر هرژه حضور دارند، نمودهای مختلفی می‌یابند: خواب‌خوانی و رویاهای صادقه، هیپنوتیزم، فال‌بینی، زهدگرایی، دازینگ، شناوری در هوا، اشیاء جادویی، جانداران افسانه‌ای یا حتی اشیاء ناشناخته پرنده و حیات فرازمینی. نقشی که نویسنده برای فانتزی قائل شده، دستخوش تکاملی مشخص می‌شود: در نخستین ماجراهای مرتبط، مانند سیگارهای فرعون، پدیده‌های پارانورمال ابهام‌زدایی شده و در نهایت توضیحی عقلانی می‌یابند، اما از زمان دوگانه اینکاها، متشکل از هفت گوی بلورین و معبد خورشید، فانتزی در قلب پی‌رنگ قرار می‌گیرد و نویسنده هیچ توضیحی دربارهٔ این پدیدهٔ مرموز به خوانندگان خود نمی‌دهد؛ به‌گونه‌ای که داستان، آن جنبه از تردیدِ مختص به این گونهٔ روایی را حفظ می‌کند. از سوی دیگر، اتمسفر اضطراب‌آلود و فضای رعب‌آوری که با رسوخ فانتزی در برخی داستان‌ها ایجاد شده، آن‌ها را به داستان‌هایی برای بلوغ و تشرفِ خوانندگان جوان بدل می‌کند.

تکرار پدیده‌های فراهنجار در ماجراهای تن‌تن و میلو، تبیین‌کننده تعداد زیاد آثاری است که روزنامه‌نگاران، نویسندگان و دانشگاهیان به این موضوع اختصاص داده‌اند؛ با این حال، برخی نویسندگان گرایش‌های باطنی و نهان‌گرایانه‌ای را به هرژه نسبت می‌دهند که زندگی‌نامه‌نویسان کلاسیک او، آن‌ها را به رسمیت نمی‌شناسند.

 علاقه هرژه به پدیده‌های فراطبیعی 
thumb|redresse|alt=مومیایی در حالت جنینی، در حالی که سرش را با دست گرفته است|مومیایی چاچاپویا که ممکن است الهام‌بخش مومیایی راسکار کاپاک بوده باشد.
تمایل این طراح به پدیده‌های فراطبیعی بسیار زود آشکار شد و ریشه در تعدادی از موقعیت‌های زیسته‌اش داشت که تأثیری ماندگار بر او گذاشتند. در شامگاه ۷ ژوئن ۱۹۱۴، در سن ۷ سالگی، هنگامی که در مراسم شب‌زنده‌داری برای تدفین پدربزرگ مادری‌اش، ژوزف دوفور، حضور داشت، او می‌گوید که شاهد ظهور یک سرِ اسکلت بر روی ستون بیرونی یک پنجره بوده است. این مشاهده که والدینش از باور کردن آن سرباز زدند، چنان او را آشفته کرد که تصمیم گرفت طرحی از آن بکشد؛ به عقیده برخی از متخصصان آثار او مانند فیلیپ گودن، این رویداد می‌تواند عنصر بنیان‌گذار واقعی داستان هفت گوی بلورین باشد، به‌ویژه صحنه‌ای که در آن مومیاییِ راسکار کاپاک هنگام خوابِ تن‌تن، پشت پنجره اتاق او ظاهر می‌شود. هرژه همچنین دوره‌های مکرر جنون مادرش را به سختی تاب می‌آورد. اختلالات روانی الیزابت رمی اندکی پس از تولد برادر کوچک‌ترش پل بروز کرد و او را مجبور ساخت از کانون خانواده دور شود. با تکرار فزاینده بحران‌ها، او بارها در بیمارستان روانی بستری شد و سرانجام در سال ۱۹۴۶ برای همیشه تحت نظر قرار گرفت.

شیفتگی این کارتونیست به علوم خفیه به نظر می‌رسد در طول زندگی‌اش افزایش یافته است. در سال ۱۹۳۹، هرژه و همسرش از ردیاب مشهور، ویکتور مرتن، برای یافتن یک حلقه ازدواج گم‌شده در خانه‌شان کمک گرفتند. او حلقه را به کمک پاندول خود پیدا کرد، و سپس در ژوئن ۱۹۴۴ بار دیگر با شناسایی جریان آب زیرزمینی بر روی نقشه خانه‌شان که به گفته او دلیل خواب آشفته آن‌ها بود، به کمک این زوج آمد.
thumb|left|alt=لوگوی مجله با کلمه پلانت که با حروف بزرگ مشکی نوشته شده است.|در دهه ۱۹۶۰، هرژه از خوانندگان پروپاقرص مجله پلانت بود.
در همان دوران، هرژه در هیئت تحریریه روزنامه لو سوآر با برنار اوولمانس، دکترای علوم از دانشگاه آزاد بروکسل، آشنا شد. میان این دو مرد دوستی پایداری شکل گرفت و اوولمانس عناصری را برای سناریوهای این طراح فراهم کرد. پژوهش‌های او در زمینه نهان‌جاندارشناسی هرژه را مجذوب خود کرد و به‌ویژه الهام‌بخش نمایش یتی (مرد برفی) به‌عنوان موجودی بااحساس در کتاب تن‌تن در تبت شد. در دهه ۱۹۶۰، هرژه به خواننده پروپاقرص مجله پلانِت تبدیل شد که توسط ژاک برژیه و لوئی پوولس بنیان نهاده شده بود؛ نویسندگانی که کتاب پرفروش سپیده‌دم جادوگران را به رشته تحریر درآوردند و نوشته‌هایشان به ترویج شبه‌علم کمک می‌کرد.

پس از پایان جنگ جهانی دوم، در حالی که نخستین نشانه‌های افسردگی در نویسنده ظاهر می‌شد، هرژه و همسرش عادت کردند که با یک فال‌بین مشورت کنند. پس از مراوداتی گذرا با شخصی به نام خانم ساکا، آن‌ها به‌طور منظم‌تر با برتا ژاگنو، مادرِ یکی از دستیاران هرژه، مشورت می‌کردند که نفوذش بر این زوج، به‌ویژه بر ژرمن رمی، بسیار زیاد شد. در ۱۷ فوریه ۱۹۵۲، هرژه و همسرش دچار یک سانحه رانندگی شدند که در آن همسرش به‌شدت مجروح شد؛ دقیقاً طبق پیش‌بینی‌ای که چند هفته قبل توسط «برتژه» انجام شده بود. چند ماه بعد، وقتی پرتره هرژه که توسط دوستش ژاک فان ملکبکه نقاشی شده بود، در سالن خانه‌شان از دیوار افتاد، غیب‌گو آن را نشانه نفوذ شومِ نقاش بر طراح دانست و او را وادار کرد که از دوستش فاصله بگیرد.
thumb|alt=عکس سیاه‌وسفید از مردی با موهای کوتاه که مدادی در دست راستش دارد و کمی به جلو خم شده است|هرژه در سال ۱۹۶۲، در خانه‌اش در سِرو-موستی، مشغول کار روی صفحه‌ای از کتاب جواهرات کاستافیوره بود.
رابطه عاشقانه‌ای که هرژه از سال ۱۹۵۶ با یکی از همکاران جوانش، فَنی فلامینک، آغاز کرد، بحران درونی او را تشدید نمود. او که همچنان تحت تأثیر تربیت کاتولیک خود بود، نمی‌توانست به جدایی از همسرش رضایت دهد، اما شب‌هایش با رویاهای وسواس‌گونه و اضطراب‌آوری همراه بود که در آن‌ها رنگ سفید غلبه داشت. او سال‌ها بعد در مصاحبه‌ای با نوما سادول، یکی از این رؤیاها را بازگو کرد: «برگ‌های پاییزی می‌ریختند و همه چیز را می‌پوشاندند. در لحظه‌ای خاص، در نوعی پس‌نشستگیِ [فضایی] با سفیدیِ بی‌نقص، اسکلتی تماماً سفید ظاهر شد که سعی کرد مرا بگیرد. و در همان لحظه، همه‌چیز دوروبرم سفیدِ سفید شد.»

به توصیه دوستش ریمون دو بکر، سردبیر سابق لو سوآر در دوران اشغال بلژیک توسط آلمان نازی، هرژه از فرانتس نیکلائوس ریکلین، روان‌کاو زوریخی، شاگرد شاگردان کارل گوستاو یونگ و متخصص روان‌کاوی تحلیلی، کمک خواست کسی که به او توصیه کرد برای غلبه بر «اهریمن پاکی» که در وجودش رخنه کرده، کار را رها کند. با این حال، هرژه بر اتمام اثرش پافشاری کرد و به پایان رساندن تن‌تن در تبت برای او همچون یک درمان عمل کرد. در همان زمان، او تصمیم گرفت ژرمن را ترک کند تا با فَنی فلامینک زندگی کند. با این وجود، او از مشورت با غیب‌گویان دست نکشید و از آن پس توصیه‌های یاگل دیدیه، غیب‌گوی مشهور را دنبال کرد و هم‌زمان به فلسفه‌های شرقی و تمرین تائوئیسم روی آورد.

 مولفه‌های وهم‌آلود در آثار هرژه 
 رؤیاها و کابوس‌ها 
ژان-ماری امبس معتقد است که «در میان تمام نویسندگان کمیک‌بوک، هرژه احتمالاً تنها کسی است که رؤیاهایی را در آثارش گنجانده که خوانش رمزشناسانهٔ آن‌ها، خبر از یک اضطراب درونی می‌دهد یا درسی اخلاقی را بیان می‌کند.» نخستین ظهور رؤیا در کتاب سیگارهای فرعون رخ می‌دهد: تن‌تن تحت تأثیر یک ماده مخدر قوی در مقبره فرعون «کی-اوسخ»، عناصری معماگونه را می‌بیند؛ رؤیایی که می‌توان آن را به مثابهٔ مکانی برای بازگشت به گذشته (پس‌روی) دانست، چرا که با تصویری از قهرمان در یک گهواره به پایان می‌رسد. کتاب‌های خرچنگ پنجه‌طلایی، ستاره اسرارآمیز، هفت گوی بلورین و معبد خورشید تن‌تن را در کابوس‌هایی غرق می‌کنند که در آن‌ها واقعیت رنگ می‌بازد، بی‌آنگه رؤیا کاملاً مسلط شود؛ امری که موجب درهم‌آمیختگی میان بیداری و خواب شده و فضا را کاملاً برای حضور مولفه‌های فانتزی بازمی‌گذارد.
thumb|left|upright|alt=یک پوستر رنگی که مردی را با کت و شلوار نشان می‌دهد که پشت میزش کار می‌کند و یک سایه‌نمای سیاه از پشت به او نزدیک می‌شود.|ورود شبانهٔ مومیایی، کلیشهٔ کلاسیک مرگ از پشت سر را، مانند پوستر سال ۱۹۱۳ از فیلم مرده‌ای که می‌کشد، به یاد می‌آورد.

صحنهٔ هجوم شبانهٔ مومیایی راسکار کاپاک به خواب تن‌تن، به گفتهٔ پی‌یر فرنو-دروئل (نشانه‌شناس، مؤلف فرانسوی)، احتمالاً مشهورترین صحنه در تمام آثار هرژه است. ژان-ماری امبس بر این باور است که طراح در اینجا از مرزهای فانتزی فراتر می‌رود تا «مرز میان ترفندهای داستانی و معجزهٔ واقعی را درهم بشکند»، در حالی که از نظر فیلیپ ماریون، سکانس کابوس‌ها «یکی از آسیب‌زاترین بخش‌های حماسهٔ تن‌تن است» و «اوج فانتزی این داستان را تشکیل می‌دهد.» این صحنه از آن رو آشفته‌کننده است که طراح با زیرکی خواننده را فریب می‌دهد تا نوعی تردید در او ایجاد کند: هیچ نشانه‌ای وجود ندارد که ثابت کند این واقعاً یک کابوس است، چرا که هرژه هیچ سرنخی به دست نمی‌دهد که به خواننده اجازه دهد از لایهٔ اولیهٔ روایت فراتر رود.

دو صحنه‌های نخست صفحه، بیچارگی و پریشانی هیپولیت برگاموت را پس از ناپدید شدن مومیایی نشان می‌دهند. پروفسور که درهم‌شکسته است، درمی‌یابد که نفرین گریبان او را نیز خواهد گرفت. تنالیتهٔ تیره در دو نوار پایانی صفحه نشان می‌دهد که شخصیت‌ها برای خواب به اتاق‌هایشان رفته‌اند. کرکره‌های اتاق تن‌تن باز است، که احتمالاً به دلیل گرمای هواست. در قاب هشتم، خواننده با ورود شبحی از دل شب روبرو می‌شود که کسی نیست جز مومیایی راسکار کاپاک. از نظر پی‌یر فرنو-دروئل، این تصویر «نقطهٔ ثقل روایت» است، زیرا شخصیت‌ها را «از یک شبِ ظاهراً آرام‌بخش به سوی شکنجه‌های کاملاً واقعیِ تاریکی» سوق می‌دهد. چهرهٔ تن‌تن که هنوز در خواب است، گویی خطر را حس می‌کند؛ چرا که قطرات عرق (نشانهٔ آشفتگی) اطراف سر او را گرفته‌اند، گویی حضور مرگ را در پشت سر خود شهود می‌کند؛ تصویری جهانی که در ادبیات و سینما بسیار رایج است، مانند پوستر فیلمی از مجموعه فانتوماس به نام مرده‌ای که می‌کشد محصول ۱۹۱۳.

در قاب‌های بعدی، مومیایی از پنجره وارد شده و پیش از پرتاب یک گوی بلورین به سوی تن‌تن، به درون اتاق می‌خزد. قهرمان که با وحشت از خواب پریده و در تخت نیم‌خیز شده، متوجه می‌شود که پنجره بر اثر شدت باد با چنان قدرتی باز شده که در برخورد با گلدان روی میز گوشهٔ اتاق شکسته است. او ابتدا خوشحال می‌شود که همه چیز فقط یک رؤیا بوده، اما به محض آنکه به خود می‌آید، فریاد کمکِ کاپیتان و سپس پروفسور تورنسل که دچار همان کابوس شده‌اند، دوباره داستان را در اتمسفری نگران‌کننده قرار می‌دهد. در واقع، پروفسور برگاموت کمی بعد در حالت رخوت (لتاژی) پیدا می‌شود، در حالی که تکه‌های کریستال در پای تخت او ریخته است. اگرچه بیدار شدن تن‌تن القا می‌کند که شروع سکانس شبانه غیرواقعی بوده، اما مشخص می‌شود که «نویسنده با گردآوری این کابوس‌ها، به روایت خود حالتی هیستریک بخشیده است.»

رؤیا همچنین در تن‌تن در تبت نقشی کلیدی ایفا می‌کند. شهودِ چانگ که در یک کابوس «به‌طرزی وهم‌آور واقعی» درخواست کمک می‌کند و زیر برف مدفون شده، به عنوان محرک اصلی ماجرا عمل می‌کند. بعدتر در نپال، کاپیتان هادوک که پیشاپیشِ گروه اعزامی از کاتماندو حرکت می‌کند، سرانجام زیر بار خستگی و تأثیر الکل به خواب می‌رود. رؤیای او که هوشمندانه در یک «مونتاژ سورئالیستی» طی سه قاب طراحی شده است، خلاصه‌ای از وضعیت او در کتاب‌های پایانی مجموعه را ارائه می‌دهد: شخصیتِ قهرمانی که ناخواسته درگیر ماجراهایی می‌شود که خودش انتخاب نکرده است. بار دیگر در جواهرات کاستافیوره، این کاپیتان است که خواب می‌بیند؛ کابوسی که نشان‌دهندهٔ آشفتگی ذهنی او نسبت به این خوانندهٔ اپراست. به گفتهٔ ژان-ماری امبس، رؤیاهای کاپیتان بیانگر ناکامی‌هایی هستند که از دغدغه‌های خود هرژه دور نیستند؛ او در سال‌های پایانی عمرش، اضطراب‌های خود را به جای تن‌تن (که الگویی دست‌نیافتنی و بی‌نقص بود)، به شخصیت کاپیتان منتقل می‌کند که بسیار انسانی‌تر است: «از این پس، طراح ناخودآگاه با این دریانوردِ بسیار انسانی همذات‌پذیری می‌کند تا جایی که او را به سخنگوی واقعی خود بدل می‌سازد.» هرژه قصد داشت کتاب تن‌تن و هنر الفبا را با کابوسی از کاپیتان آغاز کند که در آن کاستافیوره برای او در تختخواب «دارو» می‌آورد — که همان ویسکی لوک لوموند است که نوشیدنش پس از اتفاقات کتاب تن‌تن و پیکاروها برای کاپیتان غیرممکن شده — و سپس کاستافیوره به موجودی تهدیدآمیز (نیمه‌انسان و نیمه‌پرنده) تبدیل می‌شود که شروع به نوک زدن شدید به او می‌کند.

 غیب‌گویی 
thumb|upright|alt=حکاکی سیاه و سفید که یک زاهد زانو زده را نشان می‌دهد.|یک مرتاض
هرژه برای نخستین بار درون‌مایه غیب‌گویی را در کتاب گل آبی و از طریق شخصیت مرتاض سیپاسالوویشنی معرفی می‌کند؛ او که برای اجرا در قصر مهاراجه گایپاجاما دعوت شده است، با خواندن خطوط کف دست تن‌تن، وقایعی را که در ادامه داستان رخ خواهند داد پیش‌گویی می‌کند. غیب‌گویی سپس در ستاره اسرارآمیز از طریق شخصیت مضحکِ پیشگو فیلیپولوس ظاهر می‌شود؛ کاریکاتوری از «فیلیپ ژرار»، دوست دوران پیشاهنگی هرژه که در آن زمان مدام به او هشدار می‌داد اگر به همکاری با روزنامه لو سوآر (نشریه‌ای که توسط اشغالگران غصب شده بود) ادامه دهد، بدترین بلاها به سرش خواهد آمد؛ امری که در نهایت منجر به تیره شدن روابط این دو مرد شد. فیلیپولوس با اعلام پایان جهان، به رؤیای تن‌تن هجوم می‌آورد و با عنکبوتِ تلسکوپ، خبر از عنکبوت غول‌آسای پایانِ ماجرا می‌دهد.

درون‌مایه غیب‌گویی در هفت گوی بلورین با شخصیت خانم یامیلا دوباره مطرح می‌شود؛ غیب‌گوی روشن‌بینی که بر صحنه تماشاخانه (موزیک-هال) ظاهر شده و نفرینی را که بر اعضای «هیئت اکتشافی ساندرز هارموت» سایه افکنده، پیش‌گویی می‌کند. سپس در تن‌تن در تبت با راهبی به نام آتش مقدس روبه‌رو می‌شویم که وقایعی را بازگو می‌کند که نه سایر شخصیت‌ها و نه خواننده نمی‌توانند از آن‌ها باخبر باشند؛ و در نهایت در جواهرات کاستافیوره با زنِ کولی فال‌گیری که کف دست کاپیتان هادوک را می‌خواند. از سوی دیگر، ژان-ماری امبس معتقد است که در اسب شاخدار، از طریق همذات‌پذیریِ مطلق کاپیتان با جدّ خود، شوالیه فرانسوا دو هادوک، خواننده شاهد «اجرای شگفت‌انگیزی از تناسخِ قهقرایی (رو به گذشته) است که به روشن‌بینی شباهت دارد.»

 هیپنوتیزم 
thumb|left|alt=نقاشی‌ای که گروهی از مردم را نشان می‌دهد که در اطراف زنی در حالت هیپنوتیزم در حال جنب و جوش هستند.|یک جلسه هیپنوتیزم در نقاشی اثر ریکارد بری، در سال ۱۸۸۷.
هیپنوتیزم که توسط مرتاض در داستان سیگارهای فرعون معرفی شد — کسی که پروفسور سافوکلس سارکوفاگوس را تنها با هدف کشتن تن‌تن مسحور می‌کند — در قلب ماجراجویی اینکاها قرار دارد: تحت هیپنوتیزم است که خانم یامیلا، زن پیشگو، نفرین هفت گوی بلورین را فاش می‌کند، در حالی که هفت دانشمند عضو «هیئت اکتشافی ساندرز هارموت» در بیهوشی عمیقی فرورفته‌اند و توسط کاهن بزرگ اینکا از راه دور شکنجه می‌شوند؛ بیماری مرموزی که آن‌ها تنها در پایان معبد خورشید از آن رهایی می‌یابند.

در پرواز شماره ۷۱۴، دکتر کرول‌اسپل، روان‌پزشک متحد با «نابغه شرارت» روبرتو راستاپوپولوس، ادعا می‌کند که با تزریق سرم حقیقت، کدهای بانکی لازلو کاریداس میلیاردر را استخراج می‌کند؛ سپس میک ازدانیتوف دانشمند، که در تماس تله‌پاتیک با موجودات فرازمینی است، شخصیت‌های اصلی داستان را راهنمایی کرده و به آن‌ها کمک می‌کند تا از جزیره‌ای که بر اثر فوران آتشفشان ویران شده بگریزند، پیش از آنکه تمام آثار این وقایع را از حافظه آن‌ها پاک کند. در آثار هرژه، گویی فراموشی پس از خروج از حالت هیپنوتیزم اجتناب‌ناپذیر است: همان‌طور که تن‌تن و دوستانش هیچ خاطره‌ای از این وقایع به‌یاد نمی‌آورند، خانم یامیلای پیشگو نیز چند دقیقه پس از اجرای خود، هنگامی که قهرمانان در پشت‌صحنه تماشاخانه با او روبه‌رو می‌شوند، همچنان گیج و منگ به نظر می‌رسد.

 گمانه‌زنی با ابزار 
هرژه که نسبت به قدرت‌های دازینگ حساس بود، آن را در اولین نسخه از تن‌تن در سرزمین طلای سیاه به این مجموعه وارد کرد: قهرمان داستان، مجهز به یک چوب ردیاب، تلاش می‌کند در صحرا آب پیدا کند. این صحنه در کتاب بازنگری‌شده تکرار نشده است. پس از آن، پروفسور تورنسل است که تجسم این پدیده می‌شود. تورنسل، دانشمند نابغه‌ای که بر علوم دقیق مسلط است، با به‌کارگیری پاندول خود در هر شرایطی، از مرزهای امور غیرمنطقی فراتر می‌رود. او از همان اولین حضورش در گنج‌های راکام، از آن برای یافتن لاشه کشتی اسب شاخدار استفاده می‌کند و بی‌وقفه مدعی می‌شود که کشتی «کمی دورتر به سمت غرب» قرار دارد. در هفت گوی بلورین، خواننده او را در جستجوی یک مقبره مروونژی در محوطه کاخ مولینسار می‌بیند و با استفاده از پاندولش در باغ ویلای دوستش، هیپولیت برگاموت، موفق به یافتن دستبند راسکار کاپاک می‌شود که همین امر منجر به ربوده شدن او می‌گردد.

در معبد خورشید، دوپونت و دوپونط از او تقلید می‌کنند و گمان می‌کنند می‌توانند با استفاده از پاندول، رد قهرمانان را پیدا کنند؛ آن‌ها به مافوق خود اطمینان می‌دهند که این کار به‌منزله «آغاز تحقیقات جدید بر پایه‌هایی کاملاً نو و با روش‌هایی کاملاً بی‌سابقه» است و قصد دارند «در این باره سکوتی به همان اندازه مطلق، حفظ کنند». در حالی که دوپونط پاندول را نگه می‌دارد، دوپونت طبق دستورالعمل پیش می‌رود، اما جستجوهای آن‌ها بی‌نتیجه می‌ماند زیرا آن‌ها قادر به تفسیر نوسانات دستگاه نیستند. هرژه در اینجا جنبه کمدی جدیدی در ماجراجویی خود پیدا می‌کند، هرچند پدیده بسیار عجیبی را ارائه می‌دهد، چرا که پاندول حس‌های جسمانی و روانی شخصیت‌ها را منتقل می‌کند: برای مثال، در حالی که کاپیتان در قلب معبد اینکاها ادعا می‌کند که هرگز «تا این حد به عمق ناامیدی نرسیده است»، دوپونت و دوپونط سر از ته یک معدن درمی‌آورند، زیرا «طبق گفته پاندول، آن‌ها باید در نقطه بسیار پایینی باشند». به این ترتیب، آن‌ها بسته به موقعیت‌های مختلف، راهی چهار گوشه جهان می‌شوند.

 حیات فرازمینی 
thumb|upright|alt=حکاکی سیاه و سفید که رمانی از ژول ورن را به تصویر می‌کشد.|تن‌تن، مانند قهرمانان داستان سفر به مرکز زمین اثر ژول ورن، در ستاره اسرارآمیز با قارچ‌های غول‌پیکر روبرو می‌شود.
هرژه در این مجموعه سه بار به اشکال حیات فرازمینی اشاره می‌کند. این موضوع برای اولین بار در ستاره اسرارآمیز از طریق سقوط یک شهاب‌سنگ در اقیانوس منجمد شمالی مطرح می‌شود که حاوی فلزی ناشناخته روی زمین به نام کالیسن است. ویژگی‌های این فلز خارق‌العاده است، زیرا باعث رشد شتابان درختان و برخی حیوانات می‌شود، در حالی که قارچ‌های غول‌آسا از دل صخره‌ها سر برمی‌آورند و پیش از آنکه در عرض چند ثانیه مانند حباب‌های صابون منفجر شوند، به سرعت رشد می‌کنند.

در روی ماه قدم گذاشتیم، موشک، شرایط پرواز و اقامت قهرمانان در ماه قطعاً به شیوه‌ای واقع‌گرایانه و با تکیه بر منابع علمی ارائه شده است، اما هرژه، بنا بر گفته نوما سادول، امکان ملاقات با فرازمینی‌ها را در سناریوی خود می‌گنجاند؛ موضوعی که به‌ویژه توسط دوپونت و دوپونط مطرح می‌شود که با کشف ردپاها، متوجه نمی‌شوند که آن‌ها در واقع ردپاهای خودشان است، همان‌طور که در تن‌تن در سرزمین طلای سیاه متوجه نشده بودند که با جیپ خود در بیابان دور خود می‌چرخند. هرژه این بار امور ماوراءالطبیعه را رد می‌کند: وقتی تن‌تن از پروفسور تورنسل دربارهٔ فرضیه حیات در ماه سؤال می‌کند، تورنسل آن را به شکلی قاطعانه کنار می‌زند.
thumb|upright|left|alt=عکس سیاه و سفید|«بشقاب پرنده»، پدیده‌ای که در داستان پرواز شماره ۷۱۴ به آن اشاره شده است.
پرواز شماره ۷۱۴، کتاب ماقبل آخر از این مجموعه، اثری است که به وضوح به مسئله فرازمینی‌ها می‌پردازد و به این ترتیب به ژانر علمی-تخیلی نزدیک می‌شود. از نظر ژان ریم، تن‌تن‌شناس سوئیسی، اشاره به فرازمینی‌ها به عنوان یک «موقعیت ناهمگون ظاهر می‌شود که از مرزهای واقع‌گرایی که اغلب به دنیای هرژه نسبت داده می‌شود، فراتر می‌رود، اما در ارتباط با گرایش‌های معاصر» زمان نگارش سناریو قابل درک است. هرژه با بازپس‌گیری نظریه فضانوردان باستان که در دهه ۱۹۶۰ بسیار پرطرفدار بود، از این فرضیه بهره‌برداری می‌کند که طبق آن، فرازمینی‌ها شواهدی از گذر خود از زمین را در نقاط مختلف کره خاکی به صورت بناهای یادبود عظیم یا سنگ‌نگاره‌ها به جای گذاشته‌اند. غار زیرزمینی در جزیره آتشفشانی که تن‌تن و دوستانش در آن زندانی هستند، حاوی نقاشی‌هایی است که تداعی‌گر بشقاب‌پرنده‌هاست، در حالی که ورودی تونل زیرزمینی توسط یک مجسمه عظیم که یادآور یک فضانورد کلاه‌خود به سر است، محافظت می‌شود. در ادامه ماجرا، قهرمانان با میک ازدانیتوف ملاقات می‌کنند؛ یک «برگزیده» که با فرازمینی‌ها در تماس است و مأموریت دارد به آن‌ها دربارهٔ فعالیت‌های انسانی اطلاع دهد. اوست که خروج قهرمانان را با یک بشقاب‌پرنده سازماندهی می‌کند و سپس باعث ناپدید شدن راستاپوپولوس و نوچه‌هایش می‌شود.

 سایر پدیده‌های ماوراءالطبیعه 
ماجراهای تن‌تن و میلو سرشار از پدیده‌های غیرقابل‌توضیح یا وقایع معجزه‌آسا است. در کتاب‌های اولیه، طراح به قدرت‌های ماورایی مرتاض‌ها می‌پردازد. مرتاض شرور در سیگارهای فرعون، به‌ویژه یک طناب جادویی را برپا می‌کند تا خود را تا ارتفاع پنجره اتاق مهاراجه بالا بکشد و در حین خواب، تیر زهرآلودی به سوی او پرتاب کند. در ماجرای بعدی، گل آبی، تن‌تن با یک مرتاض خیرخواه به نام سیپاسالوویشنی ملاقات می‌کند که نمایشی به همان اندازه خیره‌کننده و باورنکردنی در برابر او اجرا می‌کند؛ او به نوبت روی تکه‌های شیشه می‌رقصد، در حالی که روی نوک تیز شیئی روی بینی‌اش در تعادل است می‌چرخد، یا بدن خود را با خنجرهای مختلف سوراخ می‌کند بدون اینکه کمترین دردی ابراز کند یا کوچک‌ترین زخمی ظاهر شود.

در هفت گوی بلورین و معبد خورشید، کاوشگران اروپایی که به آرامگاه راسکار کاپاک اینکا بی‌احترامی کرده‌اند، از فاصله هزاران کیلومتری، توسط یک طلسم مرموز در وضعیت بیهوشی نگه داشته می‌شوند؛ طلسمی که کاهن بزرگ می‌تواند تنها با سوزاندن تمثال دانشمندان که سوزن‌های کوچکی در آن‌ها فرورفته، آن را متوقف کند. هرژه هیچ توضیحی دربارهٔ مکانیسمی که اجازه چنین جادویی را می‌دهد ارائه نمی‌کند؛ جادویی که با آزاد شدن ساده مایعی درون گوی‌های بلورینِ پرتاب شده زیر پای دانشمندان آغاز شده بود. در همین کتاب‌های دوگانه، شب‌نشینی در تماشاخانه (موزیک-هال) سهم خود را از غرابت دارد: علاوه بر نمایش پیشگویی خانم یامیلا برونو شعبده‌باز تمرینی از تبدیل آب به شراب را ارائه می‌دهد که کاپیتان هادوک سعی در بازسازی آن دارد. سفرهای تن‌تن به سرزمین‌های دوردست هر بار فرصتی است تا او را با پدیده‌های مرموز روبه‌رو کند، مانند توانایی پرواز (لویتیشن) راهبی به نام آتش مقدس در تن‌تن در تبت که قادر است پس از بلند شدن از سطح زمین تا ارتفاعی مناسب، به الهامات و کشف‌وشهود بپردازد.

در همین داستان، ارتباط تله‌پاتیک میان چانگ و تن‌تن از طریق رؤیای تن‌تن، به عنوان نقطه شروع ماجرا عمل می‌کند. این پدیده در پرواز شماره ۷۱۴ دوباره تکرار می‌شود: این از طریق تله‌پاتی است که میک ازدانیتوف با قهرمانان ارتباط برقرار می‌کند تا آن‌ها را به غار زیرزمینی جزیرهٔ آتشفشانی خیالی پولو-پولومبا هدایت کند، همان‌طور که با فرازمینی‌هایی که از هزاران سال پیش از این مکان بازدید می‌کنند، ارتباط می‌گیرد.

خرافات نیز به وفور در این مجموعه مطرح می‌شوند. در سیگارهای فرعون، افتادن یک خنجر (خوتار) جلوی پا به عنوان پیش‌آگهی بدبختی دیده می‌شود، درست مانند آینه شکسته‌شده توسط میلو در تن‌تن در کنگو یا آینه‌ای که کاپیتان هادوک در گنج‌های راکام می‌شکند. در معبد خورشید، هوآسکار اینکا پس از مشاهده اینکه تن‌تن از زورینو جوان در برابر مردانی که به او زور می‌گفتند دفاع می‌کند، طلسمی به او هدیه می‌دهد. در واقع، همین مدال است که فروشنده کوچک پرتقال را از آتش افروخته شده توسط اینکاها نجات می‌دهد. در نهایت، در تن‌تن در تبت، تاراکی شرپا (راهنما) از وقوع مصیبتی می‌ترسد اگر کاپیتان به سنتی که می‌گوید باید یک «چورتن» (بنای مقدس تبتی) را از سمت چپ دور زد، احترام نگذارد.
thumb|alt=حکاکی‌ای که چهار مرد را پشت میزی نشان می‌دهد که با ورود ناگهانی یک گوی آتشین از طریق پنجره‌ای باز به داخل اتاق غافلگیر شده‌اند.|پدیده گوی آذرخش، که توسط هنرمند حکاک، لویی پویت، در سال ۱۹۰۱ به تصویر کشیده شده است، اغلب توسط هرژه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
علاوه بر این، به نظر می‌رسد هرژه شیفتگی خاصی به پدیده گوی آذرخش داشته است که در چندین ماجرا از آن استفاده می‌کند، در حالی که این پدیده بسیار کمیاب است. در گوش شکسته، این آذرخش با پرتاب کردن تن‌تن به بیرون از خانه‌ای که در آن زندانی بود و در یک قدمی اعدام قرار داشت، او را نجات می‌دهد. در «هفت گوی بلورین»، این آذرخش گوی‌مانند است که باعث ناپدید شدن مومیایی راسکار کاپاک از ویترینی می‌شود که در ویلای پروفسور هیپولیت برگاموت قرار داشت، در حالی که در ماجرای تورنسل، باعث سوختن فیوزهای کاخ مولینسار می‌شود.

 تحلیل 
 فانتزی، موتور محرک روایت 
علاقه هرژه به پدیده‌های عجیب و علوم غریبه تأثیر شدیدی بر سبک نویسندگی او دارد؛ موضوعی که یکی از بزرگ‌ترین متخصصان آثار او، فیلیپ گودن، چنین به آن اشاره می‌کند: «پدر تن‌تن، با وجود آنکه نغمه‌سرای واقع‌گرایی بود، اما هرگز از گنجاندن اشارات متعدد به پدیده‌های ماوراءالطبیعه در آلبوم‌هایش دست نکشید.» فردریک سوموا، منتقد ادبی که چندین کتاب را به این مجموعه اختصاص داده است، خاطرنشان می‌کند که نویسنده در طول داستان‌هایش «یک عنصر منطقی را می‌گنجاند که کلیدی — حداقل جزئی — برای درک پدیده‌ای که در ظاهر کاملاً غیرقابل‌فهم است ارائه می‌دهد، در حالی که هم‌زمان بخشی از معمای حل‌نشده را در قلب داستان حفظ می‌کند»؛ به طوری که به گفته فرانسوا ریویر، منتقد و طراح، نوعی «واقع‌گرایی فانتزی» ویژه آثار هرژه است.

ریویر حتی علاقه هرژه به اسرار هستی را با گذشت سال‌ها، به یک «وسواس فکری» تشبیه می‌کند. از نظر فیلیپ ماریون، پژوهشگر دانشگاهی، سهم تردید و رموزی که در آثار این طراح باقی می‌ماند، به خوبی با تعریف فانتاستیک ارائه‌شده توسط تزوتان تودوروف در کتاب «مقدمه‌ای بر ادبیات فانتزی» مطابقت دارد؛ بر اساس این تعریف، فانتاستیک به‌واسطه تردیدی که میان امر ماوراءالطبیعه و طبیعی، امر ممکن یا غیرممکن و گاه میان منطق و بی‌منطقی ایجاد می‌کند، از امر «عجیب و شگفت‌انگیز» (Merveilleux) متمایز می‌شود.

 سیر تحول در مجموعه 
thumb|left|upright|alt=حکاکی سیاه و سفید که یک مرد معلق در هوا را نشان می‌دهد.|پدیده معلق شدن در هوا الهام‌بخش هرژه برای خلق اثر تن‌تن در تبت بود.
پدیده‌های عجیب و ماوراءالطبیعه در این مجموعه فراوان هستند و در هفت گوی بلورین به اوج خود می‌رسند؛ داستانی که فانتزی در آن قلب تپنده روایت را تشکیل می‌دهد. ونسا لابل، نویسنده پایان‌نامه‌ای دربارهٔ بازنمایی امور ماورایی در ماجراهای تن‌تن، متوجه پیشرفتی در جایگاهی می‌شود که طراح به این موضوع اختصاص داده است. در واقع، امر ماورایی از چهارمین ماجرای این مجموعه، یعنی سیگارهای فرعون، از طریق درون‌مایه نفرین فراعنه — که بعدها در معبد خورشید دوباره به آن پرداخته می‌شود — و حضور اشیاء جادویی معرفی می‌شود. اما در این ماجرا، جنبه فانتزی ابهام‌زدایی شده و در نهایت یک توضیح منطقی پیدا می‌کند: نفرین «کی-اوسخ» در واقعیت تنها توسط یک باند قاچاق تریاک اجرا می‌شد. به همین ترتیب در جزیره سیاه که چند سال بعد منتشر شد، هیولایی که در قصر «بن مور» پرسه می‌زند، چیزی نیست جز گوریلی که توسط یک جاعل اسکناس آموزش دیده تا با زنده نگه داشتن ترس در دل مردم، از فعالیت‌های غیرقانونی خود محافظت کند.

ظهور پروفسور تورنسل در گنج‌های راکام نقطه عطف نخست را رقم می‌زند؛ چرا که این دانشمند که همیشه پاندولش را به همراه دارد، نوعی اعتبار به شبه‌علمِ دازینگ می‌بخشد. اما این دوگانه اینکا، متشکل از هفت گوی بلورین و معبد خورشید است که نقش اختصاص‌یافته به فانتزی را در آثار هرژه به‌طور کامل تغییر می‌دهد: تمام عناصر ماوراءالطبیعه ارائه‌شده در طرح داستان به نویسنده اجازه می‌دهند تا فضایی از ترس ایجاد کند و اگرچه استفاده دوپونت و دوپونط از پاندول همچنان در رده طنز قرار می‌گیرد، اما برای اولین بار در این مجموعه، هرژه هیچ توضیح منطقی‌ای برای پدیده مرموزی که زیربنای داستان است — یعنی نفرین راسکار کاپاک و طلسم شدن کاوشگران — ارائه نمی‌دهد. این چرخش به سوی ماجراجویی احتمالاً ناشی از تأثیر ادگار پ. یاکوبس و ژاک فان ملکبکه است که در این آلبوم با هرژه همکاری کرده و او را در نوشتن سناریو یاری دادند.

در تن‌تن در تبت، امر ماورایی در نقطه شروع داستان قرار دارد، چرا که رؤیای تن‌تن است که ماجرا را رقم می‌زند. ناباوری کاپیتان هادوک که اساساً فردی منطقی و شکاک معرفی می‌شود، یادآور بحث میان مؤمنان و شکاکان است که موضوع فانتزی قرار می‌گیرد. او که در ابتدا نسبت به وجود یتی ناباور است، مشتاقانه آرزو می‌کند که مدرک آن را از طریق یک عکس ارائه دهد. وضعیت در برابر پرواز حیرت‌انگیز (معلق شدن در هوا) راهب آتش مقدس نیز به همین صورت است که او را نسبتاً شکاک باقی می‌گذارد، چرا که معتقد به یک حقه‌بازی است. در بخش اعظم ماجرا، در حالی که تن‌تن نیازی به مدارک مادی برای زنده بودن چانگ ندارد، کاپیتان از باور کردن آن امتناع می‌ورزد. تنها مواجهه با یتی است که بر شک‌گرایی او غلبه کرده و تغییری در شخصیت او ایجاد می‌کند.

در نهایت، در پرواز شماره ۷۱۴، امر ماورایی به هیچ وجه با رویکرد طنزآمیز پرداخته نمی‌شود؛ به طوری که به نظر می‌رسد نویسنده قصد دارد از طریق داستان، نظریات شبه‌تاریخی روبر شارو یا نویسندگان مجله پلانِت را برای خوانندگانش به نمایش بگذارد.

 فانتزی و روایت تشرف 

بر اساس تحلیل ونسا لابل، که بر آثار سیمون ویرن (پژوهشگر دانشگاهی) و برونو بتلهایم (روان‌کاو) تکیه دارد، فضای وحشتی که بر اثر ورود فانتاستیک به ماجراهای تن‌تن ایجاد می‌شود، بستری مناسب برای تشرف خوانندگان جوان است. تمام آلبوم‌هایی که در آن‌ها امور ماورایی جایگاهی اساسی دارند، می‌توانند به عنوان روایت‌های تشرف خوانده شوند. از نظر ژان-ماری آپوستولیدس، دوگانه اینکا کامل‌ترین نمونه در این زمینه است. فضای تیره و وهم‌آلود شب‌نشینی در ویلای پروفسور هیپولیت برگاموت، که با ماهیت رؤیاگونه وقایع تقویت می‌شود، به خوانندگان اجازه می‌دهد تا از آن دگرگون‌شده خارج شوند.

معبد خورشید و نیز تن‌تن در تبت شامل تعدادی مراحل هستند که می‌توان آن‌ها را مجموعه‌ای از آنچه سیمون ویرن «ورود به قلمرو مرگ» می‌نامد، در نظر گرفت. به عنوان نمونه، در این آلبوم (تبت) مواردی چون حادثه هوایی، کوه‌های هیمالیا، غارها و شکاف‌ها، بهمن‌ها، کولاک یا حتی ملاقات با یتی به چشم می‌خورد. پرسش حول محور مرگ که ویژگی روایت تشرف است، در این آلبوم همه‌جا حضور دارد؛ ابتدا پیرامون مرگ فرضی چانگ، و همچنین در صحنه‌ای که تن‌تن در تله کولاک گرفتار می‌شود و در نهایت به درون شکافی سقوط می‌کند؛ سقوطی که به «مرگ نمادین» قهرمان شباهت دارد و بعدها بازگشت او به زندگی، زمانی که موفق می‌شود با تکیه بر توان خود به کاپیتان ملحق شود. به عنوان نقطه اوج کتاب، غار یتی تجسم «قلمرو مرگ» است که قهرمانان از آن دگرگون‌شده خارج می‌شوند. در سطحی دیگر، هرژه از طریق توصیف خود از یتی، تمایل دارد وجود موجودات افسانه‌ای را باورپذیر کند، اما خواننده مجبور به باور آن نیست: نویسنده در واقع برداشت او از واقعیت را به چالش می‌کشد.

ورود به قلمرو مرگ در غار جزیره پولو-پولومبا در پرواز شماره ۷۱۴ نیز تکرار می‌شود. قهرمانان در آنجا با میک ازدانیتوف ملاقات می‌کنند که تجسم شخصیت مُشرّف است، آن‌گونه که در آثار سیمون ویرن توصیف شده است؛ یعنی فردی متعلق به جامعه کوچکی از برگزیدگان که از طریق مناسک تشرف، به دانش و رازی دست می‌یابد که جوامع سنتی نمی‌توانند مدعی آن باشند. ونسا لابل تأکید می‌کند که برای هرژه، تشرف تنها یک دسترسی ساده به دانش نیست، بلکه یک «دگرگونی وجودی» است. در واقع، میک ازدانیتوف قادر به ارتباط از طریق تله‌پاتی و هیپنوتیزم است؛ توانایی‌های ماورایی که مستقیماً از دانش فرازمینی‌ها به او رسیده است. کمی جلوتر، مرگ ظاهری پروفسور تورنسل که پیکر بی‌جانش از غار بیرون کشیده می‌شود، او را به عنوان یک تشرف بازمی‌گرداند؛ چرا که او در پایان ماجرا با یافتن شیئی با منشأ فرازمینی در جیب کتش، اکنون مدرکی از «یکی از بزرگ‌ترین اسرار هستی» را در اختیار دارد.

 مطالعات و آثار اختصاص‌یافته 
تکرار پدیده‌های ماوراءالطبیعه در ماجراهای تن‌تن، تعداد زیاد آثاری را که دانشگاهیان، نویسندگان یا روزنامه‌نگاران به این موضوع اختصاص داده‌اند، توضیح می‌دهد. از سال ۱۹۷۱، فرانسیس گرو، یکی از بنیان‌گذاران جشنواره بین‌المللی کمیک آنگولم، مقاله‌ای ۱۵ صفحه‌ای با عنوان «رؤیاها، هذیان‌ها و هوشیاری در آثار هرژه» در مجله بلژیکی رَن تَن پلان منتشر کرد. او در آنجا موارد ظهور امر ماورایی در داستان‌ها را فهرست کرد؛ همان‌طور که ایو دی مانو سال بعد در شماره‌ای ویژه از مجله اشترومف - لِ کایه دو لا بوند دِسینه که به هرژه اختصاص داشت، مقاله‌ای با عنوان «فانتزی در تن‌تن» منتشر نمود. در سال ۱۹۸۳، مجله آ سوئیور شماره‌ای ویژه به عنوان ادای احترام پس از مرگ به نویسنده اختصاص داد. فرانسوا ریویر، نویسنده و منتقد، در مقاله «هشتمین گوی بلورین» به تحلیل «واقع‌گرایی فانتزی» هرژه پرداخت. در سال ۲۰۰۶، تریستان ساوان روزنامه‌نگار، مقاله «دنیای رؤیاگونه تن‌تن» را در شماره ویژه‌ای از مجله لیر منتشر کرد. پی‌یر فرنو-دروئل، نشانه‌شناس، نیز این جنبه را در کتابی با مقدمه میشل پوره با عنوان «رؤیاهای تن‌تن؛ میان استعاره‌ها و دگردیسی‌ها» مطالعه کرد که در سال ۲۰۱۷ توسط انتشارات ژرژ به چاپ رسید؛ در حالی که مجلات لو پوئن و ایستوریا در سال ۲۰۱۳ یک شماره ویژه ۱۳۰ صفحه‌ای با عنوان «تن‌تن و نیروهای تاریک» منتشر کردند که در آن چندین متخصص آثار هرژه مانند فردریک سوموا، ژاک لنگوآ، ژان-ماری امبس یا توماس سرتیلانژ همکاری داشتند.

در سال ۱۹۹۳، فیلیپ ماریون، پژوهشگر دانشگاهی، جنبه‌های فانتزی هرژه‌ای را در ستاره اسرارآمیز و هفت گوی بلورین مطالعه کرد. سپس در سال ۲۰۱۴، ونسا لابل در دانشگاه اتاوا پایان‌نامه‌ای دربارهٔ بازنمایی امر ماورایی در ماجراهای تن‌تن دفاع کرد. او به‌طور اخص چهار آلبومی را که در آن‌ها امر ماورایی بخش جدایی‌ناپذیری از طرح داستان است — یعنی هفت گوی بلورین، معبد خورشید، تن‌تن در تبت و پرواز شماره ۷۱۴ — مورد مطالعه قرار داد و هم‌زمان موارد مختلف وقوع آن را در سایر داستان‌ها شناسایی کرد.

اکثر زندگی‌نامه‌نویسانِ هرژه، به علاقه او به پیشگوها و امور ماورایی می‌پردازند؛ به‌ویژه تیری اسمولدرن و پی‌یر استرکس که در سال ۱۹۸۸ کتاب «هرژه، پرتره زندگی‌نامه‌ای» را در انتشارات کسترمن امضا کردند. در حالی که بنوآ موشار و فرانسوا ریویر در کتاب «هرژه، پرتره صمیمی پدر تن‌تن» که در سال ۲۰۱۱ در انتشارات روبر لافون منتشر شد، به تأثیر جنونِ مادر هرژه بر خلق آثار او اشاره می‌کنند. چندین نویسنده تلاش کرده‌اند پیوندهایی میان هرژه و برخی جریان‌های باطن‌گرایی غربی را نشان دهند، هرچند هیچ‌یک از زندگی‌نامه‌نویسان او هرگز چیزی فراتر از یک علاقه ساده از سوی طراح به این مسائل را مطرح نکرده‌اند. از میان این آثار می‌توان به این موارد اشاره کرد: «هرژه در سرزمین تاروت» اثر پیر-لو اوژرو در سال ۱۹۹۹، «هرژه در میان مُشرّفان» اثر ژاک فونتن در سال ۲۰۰۱، «دنیای ناشناخته هرژه» (۲۰۰۲) و «اهریمن ناشناخته هرژه» (۲۰۱۱) هر دو به قلم برتراند پورتون، «زندگی مخفی هرژه» اثر اولیویه ریبل در سال ۲۰۱۰، «کلید کیمیاگریِ آثار هرژه» اثر اتین بادو در سال ۲۰۱۱، یا «هرژه و معمای قطب» که توسط پل-ژرژ سانسونتی در همان سال منتشر شد.

 یادداشت‌ها 

 منابع 

 کتاب‌شناسی 

 
 
 
 

رده:ماجراهای تن‌تن و میلو