گشتاسپ‌نامه

گشتاسپ‌نامه یا گشتاسب‌نامه، نامی مستعار است که برای آن بخش از شاهنامه که توسط دقیقی سروده‌شده است، به‌کار می‌رود. سرودهٔ دقیقی اندکی بیش از ۱٬۰۰۰ بیت، از کل نزدیک به ۵۰٬۰۰۰ بیت شاهنامه را دربرمی‌گیرد. ازنظر موضوع، این بخش شامل تاج‌گذاری گشتاسپ به‌عنوان شاهنشاه ایران، گرویدن او و دربار ایران به آیین زرتشتی و نخستین نبرد گشتاسپ با ارجاسپ تورانی است. گشتاسپ‌نامه یکی از کهن‌ترین منظومه‌های حماسی شناخته‌شده، در تاریخ زبان فارسی به‌حساب می‌آید. به‌طوری‌که از میان آثار مشابه موجود، احتمالاً تنها یادگار زریران و شاهنامهٔ مسعودی مروزی بر آن تقدم زمانی دارند.

بنابر آنچه که فردوسی، در دیباچهٔ شاهنامه ذکرکرده، پس از گردآوری شاهنامهٔ ابومنصوری، این کتاب بسیار مورد توجه مردم واقع گشت و شاعری جوان (یعنی دقیقی) داوطلب شد تا آن را به‌نظم درآورد؛ ولی در پی آنچه فردوسی صرفاً از آن با عنوان «خوی بد» یادکرده، شاعر به‌دست غلامی کشته می‌شود. فردوسی در ابتدای داستان پادشاهی گشتاسپ، این‌بار صراحتاً از دقیقی یادکرده و عنوان می‌کند شبی به خوابش آمده و از او خواسته ۱٬۰۰۰ بیتی که دربارهٔ داستان گشتاسپ و ارجاسپ سروده، به شاهنامه بیافزاید تا از یادها نرود. خواست او را فردوسی اجابت کرده و این ۱٬۰۰۰ بیت را با عنوان «سخن دقیقی» در شاهنامه می‌گنجاند. منابع دیگر عنوان کرده‌اند که دقیقی، به‌نظم درآوردن شاهنامه را به‌فرمان نوح بن منصور، امیر سامانی آغازکرده است. بدین‌ترتیب تاریخ کشته‌شدن دقیقی باید بین سال‌های ۳۶۶ تا ۳۶۹ ه‍.ق باشد. چراکه آغاز زمامداری نوح بن منصور سال ۳۶۵ ه‍.ق اتفاق افتاده و فردوسی سرایش شاهنامه را سال ۳۷۰ ه‍.ق آغازکرده است. شمار ابیات منتسب به دقیقی در تصحیح ژول مول ۱٬۰۲۳، در تصحیح مسکو ۱٬۰۰۹ و در تصحیح خالقی مطلق ۱٬۰۱۵ است.

 ویژگی‌ها 
به‌لحاظ موضوعی، گشتاسپ‌نامهٔ دقیقی با حماسهٔ کهن یادگار زریران مطابقت دارد و حتی اشتراک قابل‌توجه‌ای نیز در محتوا میان این دو دیده می‌شود. شماری از پژوهشگران، گرایش دقیقی به دین زرتشتی و پیوند ویژه‌ای که میان داستان گشتاسپ با زرتشتی‌گری وجود دارد را محرک اصلی، در آغاز نظم شاهنامه از این بخش دانسته‌اند. جلال خالقی مطلق اما استدلال کرده که پیش از ظهور شاهنامهٔ فردوسی، این گشتاسپ و فرزند او، اسفندیار بودند که قهرمانان اصلی حماسهٔ ملی محسوب می‌شدند، نه رستم، و از آن‌جا که سرگذشت گرشاسپ نیز، در شاهنامهٔ ابومنصوری جایگاهی نداشت، مجموعهٔ این عوامل، مشوقی برای دقیقی شد تا نظم شاهنامه را از این بخش آغاز کند.Djalal Khaleghi-Motlagh, DAQĪQĪ, ABŪ MANṢŪR AḤMAD, Encyclopædia Iranica.

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ گشتاسپ‌نامهٔ دقیقی، ایران‌گرایی شدید او همانند فردوسی است. دقیقی در شعرش از ایران با صفاتی مانند «فرخ»، «کشور خرم» و «کشور نامور» یادکرده و درمقابل به دشمن ایران صفاتی چون «پلشت»، «پلید» و «سگ» نسبت‌داده است. این قبیل دشنام‌دهی‌ها نسبت به دشمنان، به‌ندرت در کار فردوسی دیده می‌شود و به‌نظر نمی‌آید که در شاهنامهٔ ابومنصوری نیز رایج بوده، بدین‌ترتیب باید آن‌ها را بیانگر احساسات شخصی دقیقی دانست.
بندانگشتی|کشته‌شدن زریر، پهلوان ایرانی و برادر گشتاسپ، به‌دست بیدرفش، پهلوان تورانی. شعر دقیقی در یک دست‌نویس شاهنامه، مربوط به دورهٔ صفوی که امروزه در موزهٔ هنر والترز نگهداری می‌شود.
گشتاسپ‌نامه کهن‌ترین حماسهٔ منظوم فارسی در بحر متقارب مثمن محذوف است و به‌باور ذبیح‌الله صفا، فردوسی، تحت‌تأثیر برگزیدن این بحر شعر توسط دقیقی، آن را برای ابیات خود برگزیده است. زبان مورد استفادهٔ دقیقی در گشتاسپ‌نامه، مشخصاً از زبانی که در سروده‌های فردوسی به‌کاررفته کهن‌تر است. از جمله مصداق‌های آن بسامد بالای واژه‌هایی مانند «پُس»، به‌معنی پور و پسر، و «خدای»، به‌معنی شاه و فرمانروا است که به میزانی، ویژگی‌های زبان فارسی میانه را به یاد می‌آورد. بسامد واژگان عربی نیز در ابیات مربوط به دقیقی نسبت به کار فردوسی به‌میزان قابل‌توجه‌ای کمتر است. فردوسی به‌طور میانگین، هر ۱٬۰۰۰ بیت، ۱۸۴ واژهٔ عربی، اعم از نو یا تکراری به‌کاربرده، درحالی‌که که این میزان در ۱٬۰۰۰ بیت شعر دقیقی ۱۱۰ واژه است. فردوسی اما به‌طور میانگین، هر ۱٬۰۰۰ بیت از ۱۴ واژهٔ نو عربی بهره‌برده، درحالی‌که این شمار در ۱٬۰۰۰ بیت دقیقی جمعاً ۵۰ واژه است. بدین‌ترتیب فردوسی در شعرش تعداد کمتری واژهٔ عربی را دربسامد بیشتر به‌کاربرده و دقیقی عکس آن عمل کرده است.

 ارزیابی‌ها 
نخستین ارزیابی شناخته‌شده از ارزش ادبی گشتاسپ‌نامهٔ دقیقی در سروده‌های خود فردوسی است. فردوسی پس از پایان سخن دقیقی، اگرچه او را به‌خاطر اراده‌اش برای نظم شاهنامه تحسین‌کرده و از او با عنوان «راهبر» خود یادکرده، اما همزمان سطح ادبی کارش را نازل دانسته، می‌افزاید که دقیقی، اگرچه در مدیحه‌سرایی برای شهریاران شاعری توانمند به‌شمار می‌رفته، اما در زمینهٔ داستان‌سرایی (نقل) از چنین مهارتی برخوردار نبوده است:

محمدرضا شفیعی کدکنی، سرودهٔ دقیقی را در مقایسه با فردوسی، «حماسه‌ای بسیار ضعیف» خوانده و دربارهٔ آن چنین داوری کرده:کتاب صور خیال در شعر فارسی، تألیف محمدرضا شفیعی کدکنی، انتشارات آگه، صفحهٔ ۴۲۵ و ۴۲۶.برپایهٔ ارزیابی ذبیح‌الله صفا، خشکی گشتاسپ‌نامه ناشی از وفاداری بیش از حد دقیقی به متن شاهنامهٔ ابومنصوری ازنظر کاربرد واژگان بوده است. صفا ابراز امیدواری کرده که بتوان به‌واسطهٔ همین نکته، متن شاهنامهٔ ابومنصوری را از طریق گشتاسپ‌نامه تا حدی بازسازی کرد. جلال خالقی مطلق، دو عنصر اطناب و تکرار را در آنچه دقیقی در گشتاسپ‌نامه سروده بسیار برجسته دانسته و می‌افزاید:تئودور نلدکه، سبک دقیقی و فردوسی را بسیار نزدیک به‌هم دانسته، اما کار دقیقی را مشخصاً در مرتبهٔ پایین‌تری از فردوسی قرارداده، و افزوده: ذبیح‌الله صفا، اثر دقیقی را پس از شاهنامه و گرشاسپ‌نامه، سومین حماسهٔ منظوم برتر فارسی دانسته و دربارهٔ ارزش ادبی‌اش نوشته:

 منابع 

رده:ادبیات فارسی
رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
رده:حماسه‌های فارسی
رده:حماسه‌های ملی ایران
رده:داستان‌های شاهنامه
رده:دودمان سامانیان
رده:شاهنامه
رده:شعرها در بحر متقارب
رده:کتاب‌های سده ۱۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های سده ۴ (قمری)
رده:متون زرتشتی
رده:مثنوی