جنگل‌زدایی در ایران

ایران با مساحتی حدود ۱۶۴٫۸ میلیون هکتار، دارای جنگل‌هایی به وسعت تقریبی ۱۴ میلیون هکتار است که سهمی کمتر از ۹ درصد از کل مساحت کشور را تشکیل می‌دهد. این جنگل‌ها عمدتاً در دو ناحیه اصلی قرار دارند: جنگل‌های هیرکانی در شمال کشور که از استان گلستان تا گیلان امتداد دارند، و جنگل‌های زاگرس که گستره وسیعی از غرب و جنوب غربی ایران را پوشش می‌دهند.

بر اساس داده‌های تاریخی، مساحت جنگل‌های ایران در اوایل قرن بیستم حدود ۱۹ میلیون هکتار برآورد شده است، اما تا سال ۲۰۱۲ این رقم به ۱۴٫۴ میلیون هکتار کاهش یافت. آمارهای جدیدتر نیز نشان می‌دهند که روند جنگل‌زدایی همچنان ادامه دارد و نرخ کاهش جنگل‌ها در برخی دوره‌ها به بیش از ۳۱۰ هزار هکتار در سال رسیده است. این روند به‌ویژه در جنگل‌های زاگرس نگران‌کننده است، جایی که خشکیدگی درختان بلوط، آتش‌سوزی‌های مکرر و چرای مفرط دام موجب از دست رفتن بخش‌های بزرگی از این رویشگاه شده است

علل اصلی جنگل‌زدایی در ایران ترکیبی از عوامل انسانی و طبیعی است. از جمله عوامل انسانی می‌توان به تغییر کاربری اراضی به‌منظور کشاورزی و شهرسازی، برداشت بی‌رویه چوب برای مصارف صنعتی و سوخت، و اجرای پروژه‌های عمرانی اشاره کرد. در کنار این عوامل، خشکسالی، آفات، بیماری‌های گیاهی و تغییرات اقلیمی نیز فشار مضاعفی بر جنگل‌ها وارد می‌کنند. پیامدهای این پدیده شامل افزایش فرسایش خاک، کاهش منابع آب، نابودی زیستگاه‌های طبیعی، تشدید بیابان‌زایی و تغییرات شدید در اقلیم محلی است.

به دلیل اهمیت این مسئله، حفاظت از جنگل‌ها و مقابله با جنگل‌زدایی در ایران به‌عنوان یکی از اولویت‌های مهم محیط‌زیستی مطرح شده است. سیاست‌های ملی و بین‌المللی متعددی برای احیای جنگل‌ها، ایجاد مناطق حفاظت‌شده و آموزش جوامع محلی تدوین شده، اما ضعف در اجرای قوانین و فشارهای اقتصادی مانع موفقیت کامل این اقدامات شده است.

 تاریخچه و آمار 
جنگل‌های ایران در طول تاریخ، تحت‌تأثیر عوامل طبیعی و انسانی تغییرات چشمگیری را تجربه کرده‌اند. بر اساس داده‌های تاریخی، مساحت جنگل‌های ایران در اوایل قرن بیستم حدود ۱۹ میلیون هکتار برآورد شده است. با این حال، روند کاهش جنگل‌ها از دهه‌های ابتدایی قرن بیستم آغاز شد و در طول چند دهه اخیر شدت گرفت. طبق گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، مساحت جنگل‌های ایران در سال ۱۹۴۳ حدود ۱۸ میلیون هکتار بوده است، اما تا دهه ۱۹۷۰ این رقم به حدود ۱۶ میلیون هکتار کاهش یافت.

بر اساس آمارهای رسمی و پژوهش‌های بین‌المللی، در سال ۲۰۱۲ مساحت جنگل‌های ایران به ۱۴٫۴ میلیون هکتار رسید که نسبت به ابتدای قرن بیستم کاهش قابل‌توجهی نشان می‌دهد.

این روند در دهه‌های اخیر نیز ادامه داشته است. بر اساس اطلاعات مرکز داده‌های باز ایران، تنها در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲، بیش از ۴۵ هزار هکتار از جنگل‌های کشور از بین رفته است، به‌طوری که نرخ جنگل‌زدایی در سال ۲۰۲۲ به ۰٫۱۴۱ درصد رسیده است.

بررسی‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد که جنگل‌های زاگرس بیشترین آسیب را دیده‌اند. طی یک دهه اخیر، بیش از یک میلیون هکتار از جنگل‌های بلوط این ناحیه به‌علت خشکیدگی، آفات، آتش‌سوزی و چرای مفرط دام از بین رفته‌اند.

جنگل‌های هیرکانی در شمال کشور نیز با وجود ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۹، با تهدیدهایی همچون برداشت غیرقانونی چوب، تغییر کاربری اراضی و توسعه ساخت‌وساز مواجه هستند.

طبق آمارهای جهانی، ایران از نظر نرخ جنگل‌زدایی در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه وضعیت بحرانی‌تری دارد. شاخص سالانه جنگل‌زدایی نشان می‌دهد که ایران طی یک قرن اخیر نزدیک به ۴۳ درصد از جنگل‌های خود را از دست داده است.

 علل 

 تغییر کاربری اراضی برای کشاورزی و شهرسازی 
تغییر کاربری اراضی جنگلی به زمین‌های کشاورزی و مناطق مسکونی یکی از مهم‌ترین عوامل جنگل‌زدایی در ایران است. با افزایش جمعیت و رشد تقاضا برای مسکن و محصولات کشاورزی، بخش قابل توجهی از جنگل‌ها به باغات، مزارع، شهرک‌های مسکونی و ویلاها تبدیل شده‌اند. در شمال کشور، زمین‌های جنگلی برای احداث ویلا و گردشگاه‌ها به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته است. توسعه زیرساخت‌ها مانند جاده‌ها و خطوط انتقال انرژی نیز باعث قطعه‌قطعه شدن جنگل‌ها و تسریع روند تخریب شده است. از دهه ۱۹۵۰ تا ۲۰۰۸، تقریباً ۵ میلیون هکتار از جنگل‌ها به اراضی زراعی و مناطق شهری تبدیل شده‌اند. حدود ۳۵ درصد از جنگل‌های کشور در دهه‌های اخیر به دلیل تغییر کاربری از بین رفته‌اند.

 برداشت بی‌رویه و غیرقانونی چوب 
برداشت چوب از جنگل‌ها برای استفاده در صنایع چوب، تولید زغال، یا سوخت خانگی همچنان یکی از عوامل تخریب جنگل‌ها در ایران است. اگرچه در سال‌های اخیر طرح تنفس جنگل برای کاهش برداشت اجرا شده، اما قاچاق چوب همچنان ادامه دارد. براساس گزارش سازمان جنگل‌ها، حدود ۱٫۵ میلیون مترمکعب چوب طی دو سال از جنگل‌های شمال کشور برداشت شده است که بخشی از آن به‌صورت غیرمجاز بوده است. این فعالیت‌ها بدون اجرای برنامه‌های جایگزینی و بازکاشت کافی، تعادل اکولوژیکی جنگل‌ها را برهم زده و توان بازسازی طبیعی آنها را کاهش داده است.

 آتش‌سوزی‌های مکرر 
آتش‌سوزی یکی از تهدیدات جدی برای جنگل‌های ایران به‌شمار می‌آید. این آتش‌سوزی‌ها اغلب در فصول گرم سال رخ می‌دهند و عوامل انسانی مانند بی‌احتیاطی گردشگران، آتش‌افروزی عمدی به‌منظور تغییر کاربری زمین یا چرای دام، نقش اصلی در بروز آنها دارند. تغییرات اقلیمی نیز با افزایش دما و خشکی، شرایط را برای گسترش حریق فراهم کرده است. به‌گزارش تسنیم، تنها در سال ۱۴۰۲، بیش از هزار هکتار از جنگل‌های زاگرس در آتش‌سوزی‌ها از بین رفت. این روند علاوه‌بر نابودی پوشش گیاهی، خاک را در معرض فرسایش قرار می‌دهد. به نقل از خبرگزاری مهر، ایران در هر سال بیش از ۶۳٬۰۰۰ هکتار از جنگل‌هایش را به‌علت عوامل مختلف از دست می‌دهد.

 چرای بی‌رویه دام 
چرای دام در جنگل‌ها، به‌ویژه در نواحی زاگرس، فشار شدیدی بر پوشش گیاهی وارد کرده است. ورود دام به جنگل‌ها باعث از بین رفتن نهال‌ها و گیاهان جوان، فشردگی خاک و کاهش قدرت بازسازی طبیعی جنگل می‌شود. طبق گزارش مرکز تحقیقات منابع طبیعی، چرای غیرمجاز عامل اصلی نابودی گونه‌های بومی در برخی مناطق جنگلی است. این معضل با افزایش تعداد دام در مناطق روستایی و نبود نظارت کافی تشدید شده است. در مناطق کوهستانی، دامداران برای تأمین علوفه، گیاهان جنگلی را نیز تخریب می‌کنند. در جنگل‌های خزری، بیش از ۴٫۴ میلیون راس دام در حال چرای آزاد هستند، که بیش از ۵۲٪ از کل مساحت جنگل‌های خزری را درگیر کرده و باعث تخریب شدید شده است.

 ساخت‌وسازهای غیرقانونی و پروژه‌های توسعه‌ای 
ساخت‌وسازهای غیرقانونی مانند ویلاسازی در جنگل‌ها، احداث جاده‌ها، خطوط انتقال نیرو، سدسازی و پروژه‌های صنعتی در مناطق جنگلی از دیگر عوامل مهم جنگل‌زدایی در ایران است. بسیاری از این پروژه‌ها بدون ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و بدون رعایت قوانین حفاظتی اجرا می‌شوند. به‌گزارش مگیران، افزایش ساخت‌وسازهای مسکونی و گردشگری در استان‌های شمالی ایران، مساحت زیادی از جنگل‌های هیرکانی را تخریب کرده است. پروژه‌های زیرساختی مانند جاده‌سازی نیز با قطعه‌قطعه کردن جنگل‌ها، حیات وحش را تهدید می‌کند. تحلیل‌ها نشان می‌دهند که تا سال ۲۰۰۰، جنگل‌ها از ۱۹٫۵ میلیون هکتار به ۱۲٫۴ میلیون هکتار کاهش یافته‌اند—یک کاهش سالانه میانگین حدود ۱۲۵ هزار هکتار، که عمدتاً ناشی از تغییر کاربری برای توسعه شهری و زیرساختی بوده است.

 فقر اقتصادی، جنگل‌خواری و فساد اداری 
فقر اقتصادی و نبود فرصت‌های شغلی جایگزین در مناطق روستایی، مردم را به بهره‌برداری غیرمجاز از منابع جنگلی سوق داده است. قاچاق چوب، جنگل‌خواری و فروش زمین‌های جنگلی از پیامدهای این وضعیت است. علاوه بر آن، ضعف نظارت دستگاه‌های مسئول و وجود فساد در برخی سطوح اداری، امکان تخلفات گسترده را فراهم کرده است. طبق گزارش سازمان جنگل‌ها، بسیاری از زمین‌خواری‌ها با سوءاستفاده از خلأهای قانونی انجام می‌شود.

 خشکسالی، تغییر اقلیم و آفات گیاهی 
خشکسالی‌های مکرر، افزایش دما، تغییر الگوهای بارش و گسترش آفات و بیماری‌های گیاهی از عوامل طبیعی تخریب جنگل‌ها هستند. افزایش تنش آبی و کمبود بارش در زاگرس، موجب خشکیدگی درختان بلوط و سایر گونه‌های بومی شده است. علاوه بر این، شیوع آفات مانند سوسک چوب‌خوار، به‌دلیل ضعف مدیریت منابع و تغییرات اقلیمی، سرعت نابودی جنگل‌ها را افزایش داده است. طبق گزارش ایسنا، این عوامل در کنار دخالت‌های انسانی باعث ضعف شدید اکوسیستم‌های جنگلی شده‌اند. برآورد شده بیش از ۱۰۰ میلیون هکتار از زمین‌ها ممکن است تبدیل به بیابان شود. این روند با کاهش بارش و فرسایش شدید خاک، شرایط جنگل‌ها را آسیب‌پذیرتر کرده است.

 آلودگی و تخریب زیستگاه‌ها 
افزایش آلودگی محیطی ناشی از فعالیت‌های انسانی، دفع غیرمجاز زباله در جنگل‌ها، و نبود فرهنگ حفاظت از محیط‌زیست، اکوسیستم‌های جنگلی را تهدید می‌کند. این وضعیت علاوه‌بر تخریب مستقیم جنگل‌ها، باعث نابودی حیات وحش و کاهش تنوع زیستی نیز می‌شود.

 پیامدها 
 تشدید فرسایش خاک و کاهش حاصلخیزی 
جنگل‌ها نقش مهمی در تثبیت خاک دارند. با تخریب جنگل‌ها، فرسایش آبی و بادی شدت می‌گیرد و حاصلخیزی خاک کاهش می‌یابد. طبق گزارش مرکز تحقیقات منابع طبیعی ایران، نرخ فرسایش خاک در ایران حدود ۱۶ تن در هکتار در سال است که بیش از دو برابر میانگین جهانی است. این فرسایش باعث کاهش توان تولیدی اراضی کشاورزی و افزایش رسوب‌گذاری در سدها می‌شود.

 کاهش تنوع زیستی و تهدید گونه‌های بومی 
جنگل‌های ایران زیستگاه گونه‌های منحصربه‌فردی مانند پلنگ ایرانی، مرال، شوکا و خرس قهوه‌ای هستند. نابودی جنگل‌ها باعث از بین رفتن زیستگاه و افزایش شکار غیرمجاز شده است. طبق گزارش اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، حدود ۲۰٪ از گونه‌های جانوری ایران در معرض تهدید انقراض قرار دارند.

 افزایش سیلاب‌ها و حوادث طبیعی 
تخریب پوشش جنگلی موجب کاهش نفوذپذیری خاک و افزایش رواناب سطحی می‌شود. این امر باعث تشدید سیلاب‌های مخرب در شمال ایران شده است. به گفته سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، یکی از عوامل مهم سیل‌های استان گلستان و لرستان، تخریب جنگل‌ها و مراتع بوده است.

 تغییر اقلیم و تشدید گرمایش جهانی 
جنگل‌ها با جذب دی‌اکسید کربن نقش مهمی در تعدیل اقلیم دارند. جنگل‌زدایی این تعادل را برهم زده و به افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای منجر می‌شود. براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، جنگل‌زدایی و تغییر کاربری اراضی سهم قابل‌توجهی در انتشار کربن ایران دارند و این کشور را در رتبه هشتم جهانی تولید دی‌اکسیدکربن قرار داده است.

 پیامدهای اجتماعی و اقتصادی 
تخریب جنگل‌ها امنیت معیشتی جوامع محلی را تهدید می‌کند. بسیاری از روستاییان که معیشتشان به محصولات جنگلی وابسته است، با کاهش منابع مجبور به مهاجرت می‌شوند. این موضوع باعث رشد حاشیه‌نشینی و فشار بر شهرها شده است. طبق بررسی دانشگاه تهران، جنگل‌زدایی در شمال کشور منجر به کاهش درآمد خانوارهای جنگل‌نشین تا ۴۰٪ شده است.

 منابع 

رده:جنگل‌زدایی بر پایه منطقه
رده:مسائل زیست‌محیطی در ایران
رده:جنگل‌داری در ایران