گویش‌های تاجیکی فارس

گویش‌های تاجیکی فارس عنوانی عمومی برای اشاره به گویش‌های فارسی محلی رایج در استان فارس است. از نظر دستوری این گویش‌ها معمولاً همانند فارسی معیار غیر کنایی هستند، اما در بیشتر مناطق عبارات و افعال کهن‌تر نسبت به فارسی معیار استفاده می‌شود. ریشه این گویش‌ها به زبان فارسی میانه برمی‌گردد و همانند بسیاری از گویش‌های این منطقه خالص‌تر از فارسی معیار هستند.

گویش‌های تاجیکی نسبت به مابقی گویش‌های منطقه فارس تنوع و گوناگونی بیشتری دارد و گویشورانی در شهرستان‌های مختلفی از جمله فیروزآباد، لامرد، مهر، فراشبند، مرودشت، کازرون، قیروکارزین و کوار دارد.

 نام 
برای واژه «تاجیک» معنی و ریشه‌های متفاوتی ذکر شده است. یکی از شناخته‌شده‌ترین تعریف‌ها این است که فارسی‌زبانان برای اشاره به خارجی‌ها و بیگانگان از واژهٔ تاجیک استفاده می‌کردند و بعدها ترک‌زبانان این واژه را برای اشاره به خود فارسی‌زبانان به کار بردند.Ben Walter, Gendering Human Security in Afghanistan in a Time of Western Intervention (Routledge 2017), p. 51: for more details, see the article on تاجیک‌ها. ایرانیان خیلی زود آن را به عنوان یک نام قومی پذیرفتند. تمایز بین ترک و تاجیک به کلیشه‌ای تبدیل شد تا بیانگر همزیستی و رقابت بین نیروهای اجرایی نظامی عشایری و دیوان‌سالاران مدنی یکجانشین باشد.

شناخته‌شده‌ترین گویش و گروه ایرانی‌تباری که خود را تاجیک می‌نامند، تاجیکان آسیای میانه و افغانستان هستند که به گویش فارسی تاجیکی که یکی از گویش‌های شرقی زبان فارسی است، سخن می‌گویند. با این حال واژه تاجیک عنوان یک گروه قومی منسجم نیست و از آن برای اشاره به گروه‌های فارسی‌زبان دیگر در سراسر ایران بزرگ استفاده می‌شود.Nourzhanov, K. , & Bleuer, C. (2013). Forging Tajik Identity: Ethnic Origins, National–Territorial Delimitation and Nationalism. In Tajikistan: A Political and Social History (pp. 27–50). ANU Press. Link: بدین ترتیب تاجیکان فارس با مردم و زبان تاجیکستان ارتباط مستقیمی ندارند و گویش تاجیکی فارس یکی از گویش‌های غربی زبان فارسی است. اطلاق تاجیک به فارسی‌زبانان این منطقه می‌تواند به دلیل حضور قشقایی‌ها در فارس باشد.

واج‌شناسی 
گویش‌های تاجیکی در واج‌شناسی از فارسی معیار پیروی می‌کنند؛ جز اینکه برخلاف بیشتر لهجه‌های ایران، تمایز میان دو همخوان «ق» و «غ» در برخی از آن‌ها حفظ شده‌است؛ در حالی که این دو در فارسی معیار تهرانی به صورت «ق» (ق واکدار انسدادی) تولید می‌شوند. امروزه این تمایز در گویش‌های افغانستان و تاجیکستان، و نیز لهجه‌های کرمان، یزد، خوزستان، بوشهر و برخی دیگر از مناطق فارس همانند جهرم یافت می‌شود. 

 نشانه جمع 
نشانه جمع بسته به مناطق مختلف مورد استفاده می‌تواند به صورت â- باشد مانند، درخت‌ها: درختا (deraxt-â) یا در برخی مناطق ممکن است به صورت al- باشد مانند درخت‌ها: درختل (deraxt-al)

 نشانه معرفه 
نشانه معرفه این گویش پسوند u- است که پس از واکه به صورت ow- در می‌آید مانند:
 دختر (معرفه): doxtra-u
 مرد (معرفه): mard-u
 بچه (معرفه): beče-ow

 ضمایر 
ضمایر اشاره عبارتند از: 
 آن: او
 این: ای
 آنها: اوا / اونا
 اینها: ایا / اینا

ضمایر شخصی آزاد و متصل به این شکل هستند: 
 من می‌خورم: مو می خارُم
 تو می‌خوری: تو می‌خاری
 او می‌خورد: او می خارِه
 ما می‌خوریم: ما / مان می‌خاریم
 شما می‌خورید: شما / شمان می خارین
 آنها می‌خورند: اوا / اونا / ایشان می خارَن

 حرف اضافه 
اغلب حروف اضافه این زبان همانند فارسی معیار است ولی: 
 در اکثریت مناطق «اَ» به جای حرف اضافهٔ «به» به کار می‌رود؛ مثلاً «اَ مو» به معنی «به من» است.
 در اکثریت مناطق «سی» به جای حرف اضافهٔ «برای» به کار می‌رود مثلاً «سی مو» به معنی «برای من» است.

 نمونه واژگان 
به دلیل تنوع این گویش‌ها ممکن از واژه‌های استفاده شده در مناطق مختلف، متفاوت باشد. در اینجا نمونه‌ای از واژگان تاجیکی فیروزآباد گردآوری شده‌است: 
 پسین = عصر
 گت = بزرگ
 تش = آتش
 اُو = آب
 شُو = شب
 خواردن / خاردن = خوردن
 اَفتُو = آفتاب
 چایدان = فلاسک
 بِچِه / بیچه = بچه
 بوآ = بابا
 خاگ = تخم مرغ
 دومن = پایین
 کاکا / کاکو = برادر
 جیکیله / جیجه = جوجه

 منابع 

رده:گویش‌های زبان فارسی