همگون‌سازی کردها در ایران

همگون‌سازی کردها یا آسیمیلاسیون کردها در ایران یک فرایند تاریخی طولانی و پیچیده بوده است که با تمرکزگرایی دولتی، سیاست زبانی، شهرنشینی، آموزش و تحرک اجتماعی شکل گرفته است. کردها به عنوان یکی از بزرگ‌ترین اقلیت‌های قومی در ایران، از نظر تاریخی هویت‌های زبانی، قبیله‌ای و فرهنگی متمایزی را در مناطق غربی کشور، از جمله کردستان، کرمانشاه، ایلام و بخش‌هایی از آذربایجان غربی حفظ کرده‌اند. با این حال، در طول قرن‌های بیستم و بیست و یکم، ادغام فزاینده در دولت-ملت ایران باعث شد بسیاری از جوامع کرد به تدریج فارسی را به عنوان زبان غالب آموزش، اداره، رسانه و زندگی عمومی بپذیرند.

این فرایند همگون‌سازی در مناطق و طبقات اجتماعی مختلف متفاوت بود. در برخی مناطق، زبان و هویت کردی همچنان قوی باقی ماند، به ویژه در جوامع روستایی و مناطق فعال سیاسی. در مناطق دیگر به ویژه مراکز شهری بسیاری از کردها از طریق تحصیل، فشارهای اقتصادی، مهاجرت و قرار گرفتن در معرض نهادهای ملی به‌طور فزاینده‌ای فارسی‌زبان شدند. با گذشت زمان، برخی از خانواده‌های کرد انتقال زبان کردی به نسل‌های جوان‌تر را متوقف کردند و زبان فارسی را ترجیح دادند زیرا اعتبار اجتماعی و فرصت‌های بیشتری برای تحرک اجتماعی فراهم می‌کرد.

همگون‌سازی نه تنها بر استفاده از زبان، بلکه بر هویت شخصی و جمعی نیز تأثیر گذاشت. برخی از کردها عمدتاً با هویت ملی گسترده‌تر ایرانی به جای یک هویت خاص کردی، هویت خود را تعریف می‌کردند، در حالی که برخی دیگر هویت‌های ترکیبی را برگزیدند که هر دو را با هم ترکیب می‌کرد. در موارد خاص، افراد عمداً از فرهنگ، زبان یا وابستگی خانوادگی کردی فاصله می‌گرفتند تا بتوانند به‌طور کامل‌تری در جامعه شهری فارسی‌زبان ادغام شوند. این پدیده به ویژه در میان بخش‌هایی از طبقه متوسط شهری قابل مشاهده بود، جایی که تسلط به زبان فارسی به‌طور فزاینده‌ای با مدرنیته، آموزش و پیشرفت حرفه‌ای مرتبط می‌شد.

شهرهایی مانند کرمانشاه در طول قرن بیستم از طریق آموزش دولتی، خدمت سربازی، بوروکراسی و رسانه‌های ملی به‌طور فزاینده‌ای فارسی‌زبان شدند. تلویزیون، روزنامه‌ها و بعدها رسانه‌های دیجیتال به شدت محتوای زبان فارسی را ترجیح می‌دادند. در نتیجه، بسیاری از کردها دوزبانه شدند، اما دوزبانگی اغلب به جای همزیستی پایدار، به جایگزینی زبان تبدیل شد. کودکانی که عمدتاً با زبان فارسی بزرگ می‌شدند، اغلب فقط درک منفعلانه‌ای از زبان کردی داشتند یا به‌طور کلی تسلط خود را از دست می‌دادند.

در میان گروه‌های کردی که بیشترین تأثیر را از همگون‌سازی زبانی پذیرفتند، گویشوران کردی جنوبی، به ویژه در استان‌های کرمانشاه و ایلام بودند. گویشوران گویش‌های کردی جنوبی مانند کلهری و ایلامی به‌طور فزاینده‌ای در زندگی عمومی و خصوصی به سمت فارسی گرایش پیدا کردند که منجر به تغییرات اساسی در انتقال زبان بین نسلی و خودشناسی قومی شد.

 پیشینه تاریخی 
دولت مدرن ایران، به ویژه در دوران سلطنت سلسله پهلوی، سیاست‌های ادغام ملی را با محوریت زبان و هویت فارسی دنبال کرد. فارسی به تنها زبان رسمی اداری، آموزشی و زندگی عمومی تبدیل شد. زبان‌های اقلیت مانند کردی تا حد زیادی از آموزش رسمی و نهادهای دولتی حذف شدند. محققان زبان‌شناسی اجتماعی ایران این فرایند را به عنوان فرآیندی توصیف می‌کنند که در آن فارسی اعتبار و تسلط نهادی چشمگیری بر زبان‌های اقلیت به دست آورد. در واقع، سیاست‌های ملی‌گرایانه و تمرکزگرایانهٔ حکومت پهلوی موجب حاشیه‌ای‌شدن تولیدات فرهنگی و ترجمه به زبان کردی شدند و فضای فرهنگی کردی را به‌شدت محدود کردند. 
دولت پهلوی اول برای فارسی‌سازی کردها از ابزارهایی مانند توسعه مدارس جدید، اعزام معلمان غیربومی، ممنوعیت استفاده از زبان کردی در مدارس و ادارات، ارسال مطبوعات فارسی، برگزاری سخنرانی‌های ملی‌گرایانه و حتی دخالت نهادهای نظامی و اداری در سیاست‌گذاری آموزشی استفاده کرد. هدف این سیاست‌ها صرفاً آموزش فارسی نبود، بلکه در بسیاری از اسناد، تضعیف زبان کردی و جایگزینی تدریجی آن با فارسی نیز دنبال می‌شد. از این نظر، مدرسه در دوره پهلوی اول فقط نهاد آموزش نبود، بلکه ابزار دولت برای بازسازی هویت زبانی و فرهنگی کردها در جهت مطلوب حکومت مرکزی محسوب می‌شد. با این حال، مقاله تأکید می‌کند که این سیاست تحمیلی نتیجه‌ای معکوس داشت: به جای تقویت همبستگی ملی، موجب دلزدگی بخشی از جامعه کرد از حکومت مرکزی، کاهش علاقه تاریخی کردها به زبان و ادبیات فارسی، افزایش حساسیت نسبت به زبان مادری و رشد گرایش‌های قومی شد. ممنوعیت کردی در محیط آموزشی، تحقیر ضمنی زبان محلی و اجبار کودکان کرد به تحصیل صرفاً به فارسی، زبان را از یک ابزار ارتباطی به نماد مقاومت و هویت جمعی تبدیل کرد. بنابراین، نقش دوره پهلوی در همگون‌سازی کردها را باید نه فقط در گسترش فارسی، بلکه در شکل‌دادن به نوعی سیاست زبانی آمرانه دید که با هدف ادغام فرهنگی اجرا شد، اما در عمل به تقویت مرزبندی هویتی و واکنش‌های قومی در کردستان انجامید. 
در همین راستا، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که از زمان شکل‌گیری دولت مدرن ایران، سیاست‌های فرهنگی، آموزشی و رسانه‌ای برای ادغام کردها در هویت ملیِ تعریف‌شده از سوی مرکز به کار گرفته شده و زبان و فرهنگ فارسی در جایگاهی مسلط قرار گرفته است. 

برای جوامع کرد، به ویژه جمعیت‌های شهری، این امر باعث ایجاد فشار برای پذیرش فارسی به منظور دسترسی به آموزش، اشتغال، بوروکراسی و تحرک اجتماعی رو به بالا شد. تحقیقات در مورد محرومیت زبان کردی در ایران نشان می‌دهد که گویشوران کرد اغلب زبان خود را در زمینه‌های عمومی به عنوان زبان حاشیه‌ای یا انگ خورده تجربه می‌کردند.

اگرچه کردی در مناطق روستایی به‌طور گسترده صحبت می‌شد، مراکز شهری مانند کرمانشاه به تدریج از نظر زبانی مختلط شدند. با گذشت زمان، فارسی به‌طور فزاینده‌ای به زبان غالب زندگی تحصیل‌کرده‌ها و طبقه متوسط تبدیل شد.

فرایند همگون‌سازی زبانی به ویژه در میان گویشوران کردی جنوبی در استان کرمانشاه قابل مشاهده بود. برای نمونه، یک مطالعه بزرگ زبان‌شناسی اجتماعی تغییر زبان در میان گویشوران کرد در کرمانشاه را بررسی کرد و یک «تغییر زبان رادیکال» از کردی به فارسی در کرمانشاه را گزارش داد.

طبق این مطالعه، عوامل متعددی این گذار را تشویق کردند:
 انگیزه‌های اقتصادی مرتبط با زبان فارسی
 فرصت‌های آموزشی بیشتر
 پرستیژ اجتماعی مرتبط با هویت فارسی‌زبان
 شهرنشینی و مهاجرت
 ازدواج‌های بین قومی و محیط‌های چندزبانه
 میل به اجتناب از تبعیض یا کلیشه‌سازی

این تحقیق به این نتیجه رسید که نگرانی‌های اقتصادی در بسیاری از موارد بر سایر انگیزه‌ها غلبه داشت. فارسی به عنوان زبان پیشرفت حرفه‌ای و مشارکت ملی تلقی می‌شد، در حالی که کردی به‌طور فزاینده‌ای با زندگی روستایی یا جایگاه اجتماعی پایین‌تر مرتبط می‌شد.

این فرایند اغلب به تدریج در طول نسل‌ها آشکار می‌شد. اعضای مسن‌تر خانواده ممکن بود در حالی که در محیط‌های رسمی به فارسی صحبت می‌کردند، به کردی مسلط باقی بمانند، در حالی که نسل‌های جوان‌تر به‌طور فزاینده‌ای از فارسی در مدرسه، در مصرف رسانه‌ای و در نهایت در خانه استفاده می‌کنند. در برخی از خانواده‌های شهری، والدین عمداً فرزندان خود را به زبان فارسی به جای کردی بزرگ می‌کندند تا چشم‌انداز تحصیلی آن‌ها را بهبود بخشند یا ادغام آن‌ها را در جامعه گسترده‌تر ایران تسهیل کنند.

 دگرگونی هویت و همانندسازی روانشناختی 
همگون‌سازی در میان کردهای نه تنها زبانی، بلکه روانی و فرهنگی نیز می‌باشد. در برخی موارد، افراد آگاهانه از هویت کردی فاصله می‌گرفتند و هویت ملی فارسی‌محورتری را اتخاذ می‌کردند.

جامعه‌شناسان و محققان قومیت اغلب این پدیده را همگون‌سازی هویت یا سلسله مراتب زبانی درونی‌شده توصیف می‌کنند: فرآیندی که در آن گویشوران شروع به درک زبان مادری خود به عنوان زبانی کم‌فایده‌تر، کم‌اعتبارتر یا از نظر اجتماعی نامطلوب می‌کنند. طرد زبان کردی در ایران به عنوان نوعی همگون‌سازی زبانی تحلیل شده است، جایی که هویت کردی از نظر تاریخی به عنوان امری حاشیه‌ای نسبت به فرهنگ ملی فارسی در نظر گرفته می‌شد.

این امر می‌تواند به چندین روش آشکار شود:
 اجتناب عمدی از زبان کردی در فضاهای عمومی
 صحبت کردن به زبان فارسی با کودکان حتی در خانه‌های کرد
 پذیرفتن لهجه‌ها یا نام‌های فارسی
 پنهان کردن وابستگی‌های قبیله‌ای یا کردی
 بازتعریف خود در درجه اول به عنوان «ایرانی» به جای کرد

در محیط‌های شهری طبقه متوسط، برخی از کردهای، تسلط به زبان فارسی را به عنوان نشانه‌ای از پختگی و مدرنیته می‌دانند. در مقابل، زبان کردی به معنای پیش زمینه محلی و سطح پایین اجتماعی مرتبط می‌دانند. چنین نگرش‌هایی به فرسایش زبانی بین نسلی کمک می‌کند.

این فرایند لزوماً در هر مورد شامل ترک اجباری زبان نبود. بلکه بسیاری از افراد داوطلبانه به سمت زبان فارسی روی آوردند زیرا مزایای اجتماعی ملموسی را برای آنها فراهم می‌کرد. با این حال، محققان استدلال می‌کنند که این «انتخاب‌ها» در شرایط نابرابر سیاسی و زبانی رخ داده است که در آن زبان فارسی انحصار و اعتبار نهادی داشته است.

 پیامدهای فرهنگی 
همگون‌سازی کردهای جنوبی پیامدهای فرهنگی گسترده‌ای داشته است:
 کاهش انتقال بین نسلی سنت‌های شفاهی
 زوال گویش‌های مختلف مانند کلهری و ایلامی
 تضعیف هویت کردها
 افزایش همگون‌سازی در فرهنگ شهری فارسی‌زبان

در عین حال، این همگون‌سازی کاملاً موفق نبوده است. هویت کردی در بسیاری از جوامع همچنان قوی است و جنبش‌های احیای فرهنگی کردی همچنان از حقوق زبانی و آموزش به زبان کردی حمایت می‌کنند. تحقیقات اخیر بر حاشیه‌نشینی و مقاومت تأکید می‌کند و به تلاش‌های مداوم برای حفظ زبان کردی و حضور آن در ایران اشاره دارد.

 جمعیت‌شناسی 
همگون‌سازی در میان کردها در ایران به‌طور ناموزون بر گروه‌های جمعیتی تأثیر گذاشته است، به طوری که سن، جنسیت، شهرنشینی و طبقه اجتماعی همگی بر الگوهای تغییر زبان و دگرگونی هویت تأثیر می‌گذارند. یک مطالعه بزرگ زبان‌شناسی اجتماعی در گروه‌های سنی، جنسیت‌ها و پیشینه‌های تحصیلی مختلف در کرمانشاه انجام شد و مشخص شد که «تفاوت‌ها در استفاده از زبان‌های فارسی و کردی از نظر سن، جنسیت و زمینه اجتماعی از نظر آماری معنادار است.» این مطالعه نشان داد که نسل‌های جوان‌تر عموماً بیشتر از نسل‌های مسن‌تر از فارسی استفاده می‌کنند، به‌ویژه در محیط‌های آموزشی، اداری و حرفه‌ای، که نشان‌دهنده تأثیر رو به رشد آموزش و رسانه‌های فارسی‌زبان است. کرمانشاهی‌های مسن‌تر تمایل داشتند تسلط بیشتری به زبان کردی و دلبستگی قوی‌تری به هویت فرهنگی کردی داشته باشند. این مطالعه همچنین تفاوت‌های جنسیتی در استفاده از زبان را نشان داد که نشان می‌دهد مردان و زنان در زمینه‌های اجتماعی به‌طور مساوی از کردی و فارسی استفاده نمی‌کنند بلکه تمایل به استفاده از زبان فارسی در میان زنان بیشتر از مردها مشاهده می‌شود. جمعیت‌های طبقه متوسط شهری به ویژه سطوح بالایی از فارسی‌سازی را نشان دادند، زیرا فارسی به‌طور فزاینده‌ای به عنوان زبان پرستیژ، آموزش عالی و پیشرفت اجتماعی و اقتصادی عمل می‌کند. در بسیاری از خانواده‌ها، والدین عمداً فرزندان خود را به زبان فارسی بزرگ می‌کنند تا فرصت‌های تحصیلی و شغلی را بهبود بخشند که این رویکرد والدین باعث انتقال ضعیف تر هویت کردی بین نسل‌ها می‌گردد. با گذشت زمان، این تغییر زبانی اغلب به همگون‌سازی فرهنگی گسترده‌تر منجر شد به طوری که برخی از کردهای جوان‌تر شهری، هویت خود را بیشتر با هویت ایرانی فارسی‌زبان می‌شناسند تا با هویت کردی خاص.

 نقش صدا و سیمای استانی 
در بررسی در دانشگاه شهید بهشتی، عملکرد شبکه زاگرس کرمانشاه در قبال زبان کردی به‌عنوان نمونه‌ای آسیب‌زا معرفی شده است زیرا سهم برنامه‌های کردی در آن اندک است، بسیاری از برنامه‌های مهم مانند خبر، برنامه‌های مذهبی، سلامت و کودک به فارسی پخش می‌شوند، گفتار برخی مجریان کردیِ آمیخته با واژگان و ساخت‌های فارسی دارد، گویش‌های متنوع استان کمتر بازنمایی می‌شوند و کاربرد کردی عمدتاً به طنزهای کم‌مایه یا موقعیت‌های غیررسمی محدود می‌شود. چنین الگویی به‌تدریج این پیام ضمنی را به مخاطب منتقل می‌کند که فارسی زبان حوزه‌های رسمی، آموزشی، تخصصی و دارای اعتبار است، در حالی که کردی زبانی حاشیه‌ای، خانگی، تفننی یا طنزآمیز است. پیامد این بازنمایی نابرابر، تضعیف منزلت نمادین کردی، کاهش تمایل خانواده‌ها و کودکان به کاربرد زبان مادری، و در نهایت شتاب‌گرفتن روند فارسی‌شدن و آسیمیلاسیون زبانی کردهاست .

 منابع