شاهنامه مدحی

شاهنامهٔ مدحی، با عنوان اصلی ترجمهٔ شاهنامهٔ فردوسی (ترکی عثمانی: ترجمهٔ شهنامهٔ فردوسی؛ ترانویسی: Terceme-i Şehnâme-i Firdevsî)، یکی از برگردان‌های منثور شاهنامه به زبان ترکی عثمانی به‌کوشش «درویش حسن مدحی» است. مدحی ترجمهٔ شاهنامه را به‌موجب فرمانی از سلطان عثمان دوم آغاز کرد و آن را در سال ۱۰۳۰ ه‍.ق به‌سرانجام رساند. در کنار ترجمهٔ منثور دیگری از مترجمی گمنام، مربوط به دورهٔ سلطان مراد دوم (۸۵۴ ه‍.ق) و همچنین ترجمهٔ منظوم موسوم به شاهنامهٔ شریفی (۹۱۶ ه‍.ق)، کار مدحی از مهم‌ترین ترجمه‌های ترکی شاهنامه در پیش از دوران معاصر به‌حساب می‌آید.

بانی این ترجمه یعنی درویش حسن، که در شعر «مدحی» تخلص می‌کرد، از قصه‌خوانان و مدیحه‌سرایان دربار سلاطین عثمانی بود که از زمان مراد سوم، پدرِ پدربزرگ عثمان دوم در دربار به‌انجام وظیفه می‌پرداخت. وی تألیفات و ترجمه‌های متعددی برای مخدومان خود انجام‌داده، که از جملهٔ ترجمه‌های از فارسی به ترکی می‌توان به بازنویسی ترجمهٔ تاریخ یمینی تحت عنوان «قصهٔ نوباوه» برای مراد سوم و برگردان گزیده‌هایی از شاهنامه و گرشاسپ‌نامه برای احمد یکم تحت عنوان «ادیب‌نامه» اشاره کرد.Akarvardar Koçak, S. Zehra. “Derviş Hasan Medhî’nin ‘Terceme-i Şeh-nâme-i Firdevsî’ Adlı Eserinin Bilinmeyen Bir Nüshası”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 29/29 (01 Aralık 2022): 957-974.DergiPark مدحی در دیباچهٔ ترجمه‌اش از شاهنامه که برای عثمان دوم ترتیب‌داده، سبب اهتمام به برگردان کامل شاهنامه به ترکی را چنین عنوان می‌کند:Yılmaz, Ayşe. “Derviş Hasan Medhî’nin Tercüme-i Şâhnâme-i Firdevsî Adlı Eserinin Türk Kitap Sanatları Açısından Değerlendirilmesi. ” Turkish Studies (Türklük Bilimi Araştırmaları) 14, no. 3 (2019): 1567–1588.jasstudies.com

مدحی در زمان کار برروی ترجمهٔ شاهنامه بسیار سال‌خورده بود و ظاهراً کمی پس از به‌سرانجام رساندن ترجمه‌اش درگذشت. پس از سرنگونی حکومت عثمان دوم، شاهنامهٔ مدحی نیز که به‌نام او فراهم‌آمده بود چندان مورد استقبال قرار نگرفت و به‌حاشیه رانده شد؛ به‌طوری‌که از چهار دست‌نویس به‌جامانده از این شاهنامه، تنها یکی از آن‌ها به دورهٔ پس از حکومت عثمان دوم تعلق دارد.Comstock-Skipp, Jaimee. "Turk amongst Tajiks: The Turkic Shahnama Translation Located in Tajikistan and Manuscript Production during the Abu’l-Khairid Annexation of Khurasan (1588–1598)." In Memory and Commemoration across Central Asia: Texts, Traditions and Practices, 10th–21st Centuries, edited by Gabrielle van den Berg and Elena Paskaleva, 53–89. Leiden: Brill, 2023.Academia.edu

 شیوهٔ ترجمه 
این ترجمه به‌صورت نثر گاه آمیخته به سجع و حاوی قطعات منظوم، به ترکی عثمانی آن روزگار که به‌شدت از فارسی و عربی متأثر بود نوشته‌شده، و مترجم گاهی در کنار ترجمه، به‌شرح و تفسیر ابیات اندرزی و اخلاقی شاهنامه نیز پرداخته است. متناسب با رویهٔ رایج ترجمه در آن روزگار، کار مدحی نیز ترجمه‌ای آزادانه از شاهنامه بوده و مترجم هرجا که صلاح دانسته، در مطالب دخل و تصرف‌هایی کرده است. از جمله ویژگی‌های متمایزکنندهٔ این اثر نسبت به اصل شاهنامه، یکی پرداختن به داستان آدم و حوا به‌عنوان والدین کیومرث، نخستین پادشاه جهان در شاهنامه است، و دیگری حضور انبوهی از ملحقات شاهنامه، از جمله مثنوی‌های مستقل بهمن‌نامه و برزونامه، که به‌عنوان بخشی از این کتاب در متن ترجمه گنجانده شده‌اند. مترجم همچنین برخلاف نگرش شاهنامه، رویکردی منفی نسبت به شخص زرتشت و دین زرتشتی داشته است.Yakut, Emrullah (December 2021). Türkçe Şâhnâme Tercümeleri ve Zerdüşt’ün Tercümelerde Uğradığı Dönüşüm. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi / Journal of Turkish Language and Literature. 61(2):723-745.ResearchGate

 نسخه‌های دست‌نویس 
بندانگشتی|فرمان عثمان دوم به درویش حسن مدحی برای ترجمهٔ شاهنامه؛ نسخهٔ پاریس.
این ترجمه در اصل در قالب دو جلد تنظیم‌شده است. جلد نخست آن از آغاز شاهنامه تا پایان داستان الحاقی برزو را دربرمی‌گیرد، و جلد دوم وقایع را از جنگ دوازده‌رخ تا پایان شاهنامه یعنی داستان یزدگرد سوم دنبال می‌کند. چنان‌که ذکر شد از شاهنامهٔ مدحی چهار دست‌نویس شناخته‌شده، که مشتمل بر یک نسخهٔ دو جلدی و دو نسخه از جلد نخست اثر به‌شرح زیر هستند:
 نسخهٔ سلطنتی تهیه‌شده برای سلطان عثمان دوم در دو جلد در قطع ۲۵×۳۹٫۳ سانتی‌متر، که کتابت جلد نخست در ربیع‌الآخر سال ۱۰۲۹ ه‍.ق و جلد دوم در ربیع‌الاول سال ۱۰۳۰ ه‍.ق به‌خط نستعلیق ابراهیم جوری (İbrâhim Cevrî)، از خوشنویسان سرشناس آن دوره به‌سرانجام رسیده است. جلد نخست این نسخه که امروزه به‌شمارهٔ O Cels. 1 در کتابخانهٔ دانشگاه اوپسالا نگهداری می‌شود، مشتمل بر ۳۰۵ برگ و جمعاً ۲۹ مجلس نگارگری است. جلد دوم نیز که در کتابخانهٔ دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ به‌شمارهٔ ۱۳۷۸ نگهداری می‌شود، دارای ۳۷۲ برگ و ۲۹ مجلس نگارگری است.
 دست‌نویس محفوظ در کتابخانهٔ ملی فرانسه به‌شمارهٔ Supplément turc 326 که احتمالاً برای دارالسعاده آغاسی مصطفی آغا در زمان عثمان دوم به‌خط نستعلیق کتابت‌شده، و مشتمل بر جلد نخست در قطع ۲۲×۳۳ سانتی‌متر، با ۳۰۸ برگ و پنج نگارهٔ اصلی و چند نگارهٔ الحاقی با کیفیت نازل است. جلد دوم این نسخه تا کنون شناسایی‌نشده و شاید کتابت آن اصلاً صورت نگرفته باشد.
 دست‌نویس محفوظ به‌شمارهٔ ۳۳۲ در کتابخانهٔ دانشگاه کالیفرنیا، در قطع ۱۴×۲۰٫۳ سانتی‌متر با ۳۲۷ برگ که با خط تعلیق کتابت‌شده و بدون نگاره است. این نسخه که تهیهٔ آن احتمالاً در میانهٔ سدهٔ ۱۲ ه‍.ق (۱۸ م) صورت گرفته، تنها شامل بخشی از جلد نخست از آغاز تا رسیدن خبر کشته‌شدن سهراب به مادرش تهمینه است. بدین‌ترتیب این نسخه درمجموع حدود یک‌ششم متن ترجمه را شامل می‌شود.

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:ادبیات امپراتوری عثمانی
رده:ادبیات ترکی‌زبان
رده:ادبیات حماسی
رده:کتاب‌های ترکی
رده:مترجمان از فارسی به ترکی
رده:مترجمان شاهنامه
رده:نسخه‌های خطی تذهیب‌شده اسلامی