صحاح العجم

صحاح العجم یا تحفه العشاق، یکی از واژه‌نامه های منثور فارسی به ترکی آذربایجانی است که در سال ۶۷۷ هجری قمری به قلم هندوشاه نخجوانی تألیف شده است. این اثر، بعد از تحفه حسام کهن‌ترین واژه‌نامه فارسی-ترکی است که تاکنون کشف شده است.

 دربارهٔ مؤلف 
هندوشاه نخجوانی از منشیان، زبان‌دانان و شاعران قرون هفتم و هشتم هجری است که کتاب صحاح العجم را مطابق نسخه آکسفورد در غروب سه‌شنبه ذی‌الحجه ۶۷۷ هجری به اتمام رسانده است. در نسخه خطی چنین آمده است:"تمت الصحاح العجمیه بعون ملک الوهاب بحسن التوفیق و التیسرء التی لابد منها لکل طالب الفارسی من الصغیر و الکبیر فی یوم العصر من یوم … من اخر شهر ذی‌الحجه فی تاریخ سنه 677 "O.A. Akimushkin, On the date of Al-Sihah Al-Ajamiyya`s

Composition, Manuscripta Orientalia, International Journal for Oriental Manuscript Research, Vol.3, No.2. June 1997, p.31

 ساختار و محتوای کتاب 
صحاح العجم در دو نسخه کبیر و مختصر تألیف شده است. نسخه کبیر شامل بیش از ۱۱۰۰۰ واژه و نسخه مختصر حاوی بیش ۵۰۰۰ واژه است.هندوشاه، ابتدا صحاح عجم را در حجم کم تألیف کرده و سال‌های بعد ضمن مراجعه مجدد به این کار دست به تألیف آن در حجم وسیع‌تر کرده و صحاح عجم کبیر را در حجم بزرگ‌تر به یادگار گذاشته است. درمورد زمان تألیف نخست و تألیف بعدی تاریخ دقیقی در دست نمی‌باشد. اگرچه به نظر برخی از محققان مثل آکیموشکین لغت‌نامه نخست در سال ۶۷۷ هجری نوشته شده است.

این فرهنگ بنا به گفته خود نویسنده برای یاری به ترک‌هایی نوشته شده که مشتاق آموختن فارسی بوده‌اند. مؤلف این اثر را چون تحفه‌ای به عاشقان و نوآموزان فارسی هدیه کرده است و به همین دلیل نام دیگر کتاب خود را تحفه‌العشاق گذارده است.

این کتاب شامل چهار قسمت است:
 مقدمه به عربی
 القسم الاول فی الاسماء: شامل اسم‌های فارسی و ترجمه آن‌ها به ترکی
 القسم الثانی فی الافعال: شامل مصادر فارسی و ترجمه آن‌ها به ترکی
 تتمه فیها القواعد و الامثله: شامل قواعد و دستور زبان فارسی به زبان ترکی

در هر بخش، جهت سهولت تلفظ اعراب واژگان مشخص شده است. و از توضیحات ساده به ترکی و بدون شاهد شعری استفاده شده است.

علاوه بر محمد نخجوانی پسر کلیه لغتنامه نویسان کلاسیک ازجمله لطف‌الله حلیمی، نعمت‌الله رومی، رستم مولوی، قره حصاری و حسن افندی و خلف تبریزی و برخی از لغت نامه‌های متاخرتر تا سده‌های اخیر (حتی دهخدا به‌طور غیرمستقیم) از لغتنامه «صحاح عجم» بهره برده‌اند.

 نسخه‌های خطی 
آکیموشکین در مقاله‌اش که از وجود ۴۰ نسخه دستنویس از صحاح العجم خبر می‌دهد. در سالهای اخیر ابوالفضل قلی‌یف پس از تحقیقات مفصل در کتابخانه‌های جهان بیش از ۱۰۰ نسخه

دستنویس «صحاح عجم» را شناسایی کرده و در مقاله ای مفصل ارائه کرده است.Əbulfəzl Quliyev, Hinduşah Nəxcəvaninin Əlsihəh əl-Əcəmiyyə əsəri

və onun əlyazma nüsxələri haqqında bəzi qeydlər, AMEA Nəxcivan

Bölməsi Elmi əsərləri,2019,No.3, s.134

 نسخه‌های خطی مهم شامل: 
 دستنویس مجلس شورای اسلامی (شامل هر دو نسخه کبیر و مختصر) به شمره ۱۷۹۵۵
 دستنویس کتابخانه ملی تهران (نسخه مختصر) به شماره ۵–۵۲۰۴
 دستنویس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران (نسخه مختصر) به شماره ۹۲۶۵
 دستنویس کتابخانه واتیکان (نسخه مختصر) به شماره Borg.pers.12
 دستنویس کتابخانه دانشگاه لیدن (نسخه مختصر) به شماره or.638
 دستنویس کتابخانه دانشگاه لیدن به شماره ms.or.701
 دستنویس سوم در کتابخانه دانشگاه لیدن
 دستنویس کتابخانه ملی فرانسه (نسخه مختصر) به شماره turc198
 دستنویس کتابخانه ملی فرانسه به شماره turc256
 دستنویس براتیسلاوا (نسخه مختصر)
 نسخه دستنویس استانبول (نسخه مختصر) به شماره ۴۶۹۸
 دستنویس دانشکده الهیات دانشگاه آنکارا به شماره ۳۶۲۵۵
 دستنویس کتابخانه ملی ترکیه به شماره 1/7457 06 Mil Yz A
 دستنویس کتابخانه سلیمانیه کلکسیون مراد مولا شماره ۱۸۰۲
 دستنویس کتابخانه دانشگاه استانبول به شماره ۱۴۳۰
 نسخه لنینگراد
 نسخه برلین
 نسخه مصر
 نسخه پاکستان
 نسخه هند

 چاپ‌های معاصر 
 صحاح العجم، به اهتمام غلامحسین بیگدلی، ۱۳۶۱، نشر دانشگاهی 
غلامحسین بیگدلی صحاح العجم را توسط نشر دانشگاهی منتشر کرد. این چاپ سرشار از اغلاط املایی و معنایی بر اساس یک نسخه ناقص (نسخه براتیسلاو) بود.

 صحاح العجم، به اهتمام فیروز رفاهی علمداری، ۲۰۲۴، فیروزان 
به اهتمام فیروز رفاهی علمداری بر اساس ۱۵ نسخه دستنویس مختلف، توسط نشر فیروزان منتشر شده است. این نشر شامل هر دو نسخه کبیر و مختصر کتاب می‌شود.

 هندوشاه نخجوانی، صحاح العجمیه، ۱۹۹۰ متن علمی و مقدمه و ضمیمه بقلم جمیله صادق اوا و طیبه علی عسکراوا، انستیتوی خاورشناسی فرهنگستان علوم جمهوری آذربایجان، اداره انتشارات شرق-غرب، باکو 
بر اساس سه نسخه سنت پترزبورگ، برلین و براتیسلاو تهیه شده است. اما تلفظ واژگان را درج نکرده است.

 تمایز از صحاح الفرس 
در برخی منابع به دلیل شباهت نام و نزدیکی زمان تألیف صحاح العجم هندوشاه نخجوانی (پدر) و صحاح الفرس شمس‌الدین محمد نخجوانی (پسر)، این دو اثر یک کتاب تلقی شده‌اند. بعدها با کشف نسخ بیشتری از صحاح العجم که نام مؤلف مشخصا هندوشاه نخجوانی نوشته شده بود، این شبهه برطرف شد. در مقدمه جلد پنجم فرهنگ نظام می‌خوانیم: "صحاح الفرس فرهنگ شعری قابل و در اهمیت تالی لغت الفرس" اما حیف که نسخش کمیاب است و در بعضی نسخ به جای صحاح الفرس که در نسخه من است صحاح العجم نوشته شده است."حاج خلیفه، مؤلف کشف الظنون، در این باره چنین می‌نویسد: "لهندو شاة النخجوانی المتوفی سنة ۷۳۰ رتبه علی ترتیب الصحاح العربی وَ هُوَ مُختصرانِ: قَدیمٌ وَ هُوَ معروف بدیرینه مختصر و جدید قال فیه لما رأیتُ أکثر کتب المشایخ المُدَوَّنَةِ بِلَغةِ الْمُرْسِ وَ کَانَ أکثر را غبیها غیر فارس فَجَمَعْتُ مِنها عَلَی وَجهِ لا یَخْفَی وَ سَمِّیْتُهُ به لِکَوْنِهِ عَلَی أسلوب الصحاح العربیه ".حاج خلیفه کشف الظنون چاپ استانبول جلد دوم، صفحهٔ ۱۰۷۴از دانشمندان معاصر شادروان علامه دهخدا از وجود آثار این پدر و پسر آگاه بوده و در این باره چنین می‌گوید:"لغوی بودن پدر سبب شد که پسر نیز گویی در این میدان بزند و چون پدر صحاح العجم را نوشته او هم صحاح الفرس بنویسد"

 اشاره به کتاب در آثار دیگر 
نعمت‌الله بن احمد الرومی در مقدمه لغت نعمت‌الله رومی که درسال ۹۴۷ تألیف کرده، به این لغتنامه در دو شکل مختصر و کامل اشاره کرده است. نعمت‌الله در مقدمه لغتنامه اش می‌نویسد:«... ناگاه بر خاطر فاتر این بنده بی‌چاره و بی‌مایه اعنی به نعمت‌الله بن احمد بن مبارک الرومی خطور کرد که از کتب‌های لغت فارسی لغت‌ها جمع کنم و کتابی سازم ازین بی‌چاره یادگار ماند و باشد که کار کسی را بشاید. پس با بسیار کوشش از چندین لغات جمع کردم همچو اقنوم عجم و قاسمیه لطف‌الله حلیمی و وسیله المقاصد و لغت قره حصاری و صحاح عجم دیرینه مختصر و صحاح عجم جدید کبیر و جز اینها از بسیار کتب چیدم»نسخه دستنویس" لغت نعمه الله" برلین، ص.51ملا صالح بن محمد در مقدمه لغتنامه الدره قضیه فی الغه الترکیه که در سال ۹۹۰ هجری در مصر تألیف کرده است به صحاح العجم به عنوان یکی از مآخذ خود اشاره می‌کند و می‌نویسد: «هذا الرساله ینف و ثلاثون کتابا فی الغات المختلفه من عربی و ترکی و عربی و فارسی و ترکی و فارسی و ترکی و نوایی و ترکی و بهلوی مثل اختری الکبیر و مرقات و نعمه الله و حلیمی چلبی و صحاح العجم و صحاح البیان و جواهر العقود و ابن ملک و تحفه الادب و سلسه الذهب و دانستن و نصاب الصبیان و شرح السید الشریف الجرجانی و نصاب الفتیان و نسخه شاهدی و تحفه حسام و لغات کلستان و ایضا ابیات الکلستان العربیه معا و شرحها و لغه ترکییه و نواییه و لغات المثنوی ملا خنکار العربیه و مما من الله تعالی علی به فی تحریر هذه الرساله…»الدره قضیه فی الغه الترکیه، ملاصالح ابن محمد، نسخه دستنویس کتابخانه ملی فرانسه بشماره 279، ص.14حسن افندی در لسان العجم لغتنامه فارسی به ترکی، در مقدمه چنین می‌نویسد:"اما بو حقیر ناتوانک ماخذی فرهنگ جهانگیری مجمع الفرس و شرفنامة منیری تالیف ابراهیم قوام فاروقی و فرهنگ محمودی که عزیز الوجود کتاب معتبردر و فرهنگ محمد هندوشاه نخجوانی و صحاح عجم کبیر و صغیر و شرح کتاب "السامی فی الاسامی" المیدانی و "مقدمه الادب" العلامه الزمخشری و…"لسان عجم، حسن افندی، چاپ سنگی، ص.18کتاب شرح تحفه شاهدی تألیف محمد ابن ابراهیم عصمت در سنه ۱۱۱۳ هجری است. او در ذیل توصیف واژه زنخدان می‌نویسد: «زنخدان اکک که چکه ده دیرلر ذقن معناسنه شامل الغه و صحاح عجم و نعم هالله ده اکک معناسنه اولدیغی مسطور»شرح تحفه شاهدی، محمد بن ابراهیم عصمت، نسخه دستنویس، ص.30

 انتساب نادرست به پیرعلی برکوی 
در نسخه‌ای که در کتابخانه آنکارا نگهداری می‌شود و در سال ۷۰۴ هجری استنساخ شده است، این اثر به محمد بن پیرعلی برکوی منسوب شده است.سیدمحمدمحیط طبابایی، صحاح العجم کتابی نوساخته و ناشناخته، مجله آینده سال نهم، ص.895 در حالی‌که پیرعلی برکوی در سال ۹۲۸ به دنیا آمده است و نمی‌تواند مؤلف این اثر باشد. از طرف دیگر برکوی هیچ اثری به فارسی ننوشته است و به جز وصیتنامه کلیه آثارش را به زبان عربی نوشته است. طبق نظر محققان برکوی اولین اثرش را در سال ۹۵۰ هجری تألیف کرده است. احمد کایلی در تز فوق لیسانش نشان می‌دهد که کاتالوگ نویسان به خطا آثار متعددی را به نام محمد بن پیرعلی برکوی ثبت کرده‌اند که مؤلف آن آثار اشخاص دیگری هستند و از جمله این آثار «صحاح عجم» می‌باشد.A Critical Study of Birgivi Mehmed Efendi`s (D.981) Works and Their

Dissemination in Manuscripts Form, Master of Art in History Thesis,

Bogazici University, 2010

 منابع 

رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر
رده:کتاب‌ها
رده:کتاب‌های مرجع
رده:فرهنگ واژگان