ایرانو-تلمودیکا

ایرانو-تلمودیکا () یک حوزهٔ پژوهشی میان‌رشته‌ای در مطالعات یهودی است که به بررسی تلمود بابلی در بستر فرهنگی، دینی و حقوقی امپراتوری ساسانی می‌پردازد. این رشته ارتباطات میان متون ربانی و متون فارسی میانه (پهلوی) زرتشتی را در دورهٔ باستان متأخر کاوش می‌کند.

 پیشینه 
تلمود بابلی (بَوْلی) در بابلستان، در قلب امپراتوری ساسانی تدوین شد. با این حال، پژوهشگران برای سده‌ها این متن را بیشتر در پیوند با سنت‌های درونی یهودی و تأثیرات یونانی-رومی بررسی می‌کردند و از بستر ایرانی آن غافل می‌ماندند. پیش از ظهور ایرانو-تلمودیکا، آثاری چون تاریخ جیکوب نویزنر دربارهٔ یهودیان بابل و پژوهش‌های ایزایا گافنی زمینه را برای این رشته فراهم کرده بودند.Simcha Gross, "Irano-Talmudica and Beyond: Next Steps in the Contextualization of the Babylonian Talmud," Jewish Quarterly Review 106.2 (2016), 248–255.

 بنیان‌گذاری 
این حوزه عمدتاً با نام یاکوف المان (۱۹۴۳–۲۰۱۸)، استاد دانشگاه یشیوا، گره خورده است. المان که دارای کرسی «هربرت اس. و نائومی دننبرگ» در مطالعات تلمودی بود، در سال‌های ۲۰۰۲–۲۰۰۳ با بورس تحقیقاتی هری استار در دانشگاه هاروارد، زبان پهلوی را نزد پرودس اوکتور اسکیاروو، از برجسته‌ترین ایران‌شناسان جهان، فراگرفت.American Association for Jewish Research, "Yaakov Elman, 1943–2018," aajr.org. پس از بازگشت به نیویورک، المان با مهناز معظمی از مرکز مطالعات ایران در دانشگاه کلمبیا همکاری کرد و سمینارهای مشترک پهلوی و ایرانو-تلمودیکا را در دانشگاه یشیوا برگزار نمود.

یک ارزیابی دربارهٔ تأثیر المان چنین است که می‌توان پژوهش تلمودی را به دو دورهٔ «پیش از المان» و «پس از المان» تقسیم کرد؛ دوره‌ای که در آن او برنامهٔ درسی تلمودشناسان را به گونه‌ای بازنوشت که زبان‌ها و ادبیات جوامع همسایهٔ یهودیان بابل، به‌ویژه زرتشتیان فارسی‌زبان، را دربر گیرد.Jewish Review of Books, "Perpetual Motion," jewishreviewofbooks.com, 27 August 2018.

 روش‌شناسی 
پژوهشگران این حوزه با مقایسهٔ متون تلمود بابلی با منابع ایرانی، به‌ویژه متون پهلوی زرتشتی، می‌کوشند ویژگی‌های منحصربه‌فرد تلمود بابلی را در پرتو بستر ساسانی آن تفسیر کنند. موضوعاتی چون الهیات رنج، باورهای مربوط به دیوان، شیوه‌های انتقال شفاهی دانش، و روش‌شناسی حقوقی در این چارچوب بررسی می‌شوند.Rabbi Ari Lamm, "Remembering Dr. Yaakov Elman, A Legendary Jewish Historian," The Jewish Press, 23 August 2018.

این رشته همچنین از متون سریانی مسیحی، ارمنی، مندایی و مانوی بهره می‌گیرد تا تصویری جامع‌تر از بستر اجتماعی-فرهنگی ربی‌های بابلی ارائه دهد.Simcha Gross, "Irano-Talmudica and Beyond," Jewish Quarterly Review 106.2 (2016).

 پژوهشگران برجسته 
در کنار المان، چند پژوهشگر دیگر نیز نقش مهمی در شکل‌گیری این حوزه داشته‌اند:
 شای سکوندا — استاد تاریخ و الهیات یهودی در کالج بارد و از شاگردان المان؛ نویسندهٔ مقالات روش‌شناختی مهم دربارهٔ این رشته.Shai Secunda, "This, but also That: Historical, Methodological and Theoretical Reflections on Talmudo-Iranica," Jewish Quarterly Review 106:2 (2016): 233–241.
 روون کیپروواسر — پژوهشگر تلمود که به همراه دن شاپیرا سری مقالات «ایرانو-تلمودیکا I, II, III» را نوشته است.Reuven Kiperwasser and Dan D.Y. Shapira, "Irano-Talmudica I: The Three-Legged Ass and Ridyā in B. Taʿanith," AJS Review 32/1 (2008): 101–116.
 یشای کیل — پژوهشگر ارتباط میان قوانین تزیتزیت در تلمود بابلی و کُستیگ زرتشتی.

 موضوعات پژوهشی 
از جملهٔ موضوعاتی که در این حوزه بررسی شده‌اند:
 تأثیر اساطیر ایرانی بر روایت‌های تلمودی (مانند اسطورهٔ لویاتان و بهموت)
 شباهت‌های روش‌شناسی حقوقی میان هالاخا و حقوق ساسانی
 تأثیر فرهنگ «شفاهی‌محور» ایرانی بر شیوهٔ انتقال سنت در تلمود بابلی
 مقایسهٔ آموزه‌های آلودگی در متون پهلوی با قوانین طهارت ربانی

 انتقادها 
برخی پژوهشگران این رشته را به «موازی‌گرایی نو» (New Parallelomania) متهم کرده‌اند، یعنی کشیدن شباهت‌هایی که ضرورتاً دلالت بر ارتباط واقعی ندارند. منتقدان همچنین بر این نکته تأکید دارند که تکیهٔ صرف بر متون فارسی میانه بدون در نظر گرفتن منابع سریانی و دیگر منابع، تصویر ناقصی از بستر بابلی ربی‌ها به دست می‌دهد.Jewish Quarterly Review 106.2 (2016), symposium issue on Irano-Talmudica.

 جستارهای وابسته 
 تلمود بابلی
 امپراتوری ساسانی
 یهودیان در ایران
 فارسی میانه
 زرتشتی‌گری
 یاکوف المان

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 مدخل «تلمود» در دانشنامهٔ ایرانیکا (نوشتهٔ یاکوف المان)
 «ایرانو-تلمودیکا: موازی‌گرایی نو؟» در Jewish Quarterly Review

رده:امپراتوری ساسانی
رده:ایران‌شناسی
رده:تلمود
رده:مطالعات یهودی
رده:میان‌رشته‌ای