زنان در دوران خوارزمشاهیان

زنان در دوران خوارزمشاهیان به بررسی جایگاه، نقش و حضور زنان در امپراتوری خوارزمشاهی (۴۹۱–۶۲۸ هجری قمری / ۱۰۹۷–۱۲۳۱ میلادی) می‌پردازد. در این دوره، زنان به‌ویژه زنان درباری و شاهزاده‌خانم‌ها، نقشی فعال و تعیین‌کننده در عرصه‌های سیاست، اقتصاد، جامعه، هنر و ادبیات داشتند.

دوره خوارزمشاهیان یکی از ادوار مهم تاریخ ایران است که در آن زنان توانستند به بالاترین مناصب حکومتی دست یابند و در تصمیم‌گیری‌های کلان دولت دخالت مستقیم داشته باشند. مهم‌ترین نمونهٔ آن، ترکان خاتون، همسر علاءالدین تکش و مادر سلطان محمد خوارزمشاه است که به‌عنوان شریک در سلطنت، عملاً قدرتی برابر و حتی بیشتر از پسرش داشت و فرمان‌های او بر فرمان‌های سلطان ارجحیت داشت.

 پیشینهٔ تاریخی 
امپراتوری خوارزمشاهی توسط انوشتکین غرچه، غلام جنگجوی ترک‌نژاد از اهالی غرچستان، بنیان‌گذاری شد. این دودمان که ریشه‌ای ترکی داشت، با فرهنگ ترکی-ایرانی و تسنن شناخته می‌شد. اولین خوارزمشاه از این خاندان، قطب‌الدین محمد بود که در سال ۴۹۰ هجری قمری به حکومت رسید.

سنت‌های قبیله‌ای ترکان به زنان آزادی عمل بیشتری نسبت به دوره‌های پیشین می‌داد و این امر زمینه‌ساز حضور فعال زنان در عرصه‌های گوناگون اجتماعی و سیاسی شد. در زمان حملهٔ مغول به ایران، نزدیک دو قرن و نیم می‌گذشت که قبایل ترک آسیای میانه بر ایران مسلط شده بودند و حکومت‌های کم و بیش بزرگی تشکیل داده بودند.

 سلاطین خوارزمشاهی 
خاندان خوارزمشاهی شامل هفت تن بود که بر تخت سلطنت نشستند:
 قطب‌الدین محمد (۴۹۰–۵۲۱ ق)
 اتسز (۵۲۱–۵۶۷ ق)
 ایل ارسلان (۵۶۷–۵۸۹ ق)
 سلطان شاه (۵۶۷–۵۸۹ ق، مدعی رقابت با تکش)
 علاءالدین تکش (۵۸۹–۵۹۶ ق)
 علاءالدین محمد خوارزمشاه (۵۹۶–۶۱۷ ق)
 جلال‌الدین منکبرنی (۶۱۷–۶۲۸ ق)

 جایگاه اجتماعی زنان 
در دوران خوارزمشاهیان، زنان در طبقات مختلف اجتماعی حضور داشتند. زنان درباری و شاهزاده‌خانم‌ها از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند و می‌توانستند در امور حکومتی دخالت کنند. زنان عادی نیز در عرصه‌های اقتصادی مانند تجارت، صنایع دستی و کشاورزی فعالیت داشتند.

 حقوق و امتیازات 
زنان در این دوره از حقوق مادی و تملک ثروت و املاک برخوردار بودند. زنان دربار گاهی صاحب قلعه و حاکم سرزمین‌هایی بودند و اقتدار داشتند. چون ترک‌ها به دختران خود اهمیت می‌دادند، دختر و پسر ارزش تقریباً یکسانی داشتند.

 ویژگی‌های ظاهری و پوشاک 
بر اساس توصیفات یاقوت حموی، جغرافیدان قرن هفتم، خوارزمیان مردانی تنومند، بلندقامت، با پیشانی و سرهای پهن، موی بلند و ریش بودند. از نظر پوشش، آن‌ها دارای کلاه‌های بلند لبه‌دار بودند و قبایی از حریر ابریشمی سرخ بر تن می‌کردند.

 پوشاک زنان 
پوشاک زنان در این دوره شامل موارد زیر بود:
 سرپوش‌ها: شامل تاج، کلاه، دستار و سربند
 پیراهن: با یقه‌ای گرد، معمولاً سفیدرنگ
 شلوار: که زیر پیراهن پوشیده می‌شد
 قبا: کوتاه یا بلند تا ساق پا که جلو باز بود و آستین‌های تنگ یا گشاد داشت
 کفش

زنان درباری از پارچه‌های ابریشمی و گران‌قیمت استفاده می‌کردند. در سفالینه‌های این دوره، چهرهٔ زنان به شکل زنان چینی ترسیم شده و چون ترک‌ها زندگی عشایری و شبانی داشتند، بیشتر تصاویر با نقش زنان سوارکار مشاهده می‌گردد.

 زنان در سیاست و حکومت 
زنان درباری در دوران خوارزمشاهیان نقش بسزایی در امور سیاسی داشتند. آن‌ها می‌توانستند دیوان مستقل داشته باشند، وزیر، مشاور و فرمانده سپاه اختصاصی خود را انتخاب کنند و در تعیین ولیعهد و جانشینی پادشاه دخالت مستقیم داشته باشند.

 ترکان خاتون (مادر سلطان محمد خوارزمشاه) 

ترکان خاتون (درگذشته ۶۳۰ هجری قمری / ۱۲۳۳ میلادی)، همسر علاءالدین تکش و مادر سلطان محمد خوارزمشاه، قدرتمندترین زن دوران خوارزمشاهی بود. او دختر یکی از خوانین قدرتمند قبچاق از قبیلهٔ قنقلی بود.

 قدرت و نفوذ 
ترکان خاتون از اواخر حکومت سلطان تکش و در تمام دوران سلطنت پسرش، با حمایت امرا و درباریان ترک، قدرت فراوانی یافت. ویژگی‌های حکومت او عبارت بودند از:

 دیوان مستقل: هفت تن از دبیران برجستهٔ دیوان شاهانه آن را اداره می‌کردند
 لشکر جداگانه: با فرماندهان اختصاصی که عمدتاً از ترکان قپچاق و قنقلی بودند
 وزیر و مشاور مخصوص
 مهر و طغرای اختصاصی: «عصمة الدنیا و الدین اُلُغ ترکان خاتون ملکة نساء العالمین» با نشان «اعتصمت بالله وحده»

فرمان‌های ترکان خاتون از دستورهای همسر و پسرش بالاتر بود. هر سرزمینی که سلطان می‌گشود، نخست سهم مادر را از آن سرزمین تعیین می‌کرد. فرمان او در سراسر قلمرو سلطان روان بود و در اجرای احکام میان فرمان او و سلطان فرقی نمی‌گذاشتند.

 دخالت در امور حکومتی 
ترکان خاتون در امور مهم حکومتی دخالت مستقیم داشت:
 عزل و نصب وزیران: او نظام‌الملک صدرالدین مسعود هروی، وزیر لایق سلطان، را برکنار کرد و ناصرالدین محمد بن صالح را که غلام مطیع فرمان او بود، به وزارت گمارد
 تعیین ولیعهد: به سبب اختلاف با آی‌چیچک خاتون (مادر جلال‌الدین خوارزمشاه)، از اوزلاق شاه، پسر دیگر سلطان محمد که تحت نظر خودش تربیت یافته بود، طرفداری کرد
 اقطاع و بخشش: هر ناحیه‌ای که به دست سلطان تکش یا پسرش گشوده می‌شد، یکی از افراد مورد نظر ترکان خاتون به حکومت آن منصوب می‌شد

 زندگی شخصی 
ترکان خاتون زنی خوش‌گذران و ولخرج بود و در نهان مجالس عیش و طرب پرهزینه و باشکوهی داشت. او حتی به ارتباط و ازدواج پنهانی با شیخ مجدالدین بغدادی، صوفی و عارف قرن ششم و هفتم، متهم شد. گفته شده که قتل مجدالدین به فرمان سلطان محمد و به سبب رابطهٔ او با ترکان خاتون بوده‌است.

 سقوط و اسارت 
وقتی سلطان محمد از برابر مغولان گریخت، به مادر پیام فرستاد تا حرم و فرزندان او را برگیرد و راهی مازندران شود. ترکان خاتون به‌عنوان نخستین اقدام، فرمان داد تا ۲۲ تن از شاهزادگان، بزرگان، امیران، خطیبان و عالمانی را که به‌عنوان گروگان در گرگانج می‌زیستند، در آب آمودریا انداختند.

سرداران مغول، وزیر را کشتند و ترکان خاتون را همراه زنان و کودکان و غنایم به طالقان نزد چنگیزخان فرستادند. در آنجا به فرمان چنگیزخان کودکان نرینه را کشتند و زنان و دختران را تقسیم کردند. چنگیزخان ترکان خاتون را با خود به مغولستان برد و او سال‌ها در آنجا در سختی زندگی کرد. گفته می‌شود که در آنجا به کار رنگرزی مشغول بود و در ۶۳۰ هجری قمری در مغولستان درگذشت.

 آی‌چیچک خاتون 

آی‌چیچک خاتون (درگذشته ۱۲۲۱ میلادی)، اولین همسر سلطان محمد خوارزمشاه و مادر جلال‌الدین خوارزمشاه بود. او دختر یکی از خان‌های ترکمن بود و به دلیل اختلاف با ترکان خاتون، از حمایت کافی در دربار برخوردار نبود. با این حال، پسرش جلال‌الدین به دلیل شایستگی‌های نظامی‌اش توانست به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شاهزادگان خوارزمشاهی شناخته شود.

 ترکان خاتون (همسر ایل ارسلان) 
ترکان خاتون، همسر ایل ارسلان (۵۶۷–۵۸۹ ق)، از نخستین بانوانی بود که در دوران خوارزمشاهیان به شهرت رسید. او به هنگام حیات شوهر در کنار او به مملکت‌داری مشغول بود و پس از درگذشت شوهرش، به‌طور رسمی زمام امور را در دست گرفت. با آن که پسرش سلطان شاه محمود که هنوز کودک بود به سلطنت انتخاب شده بود، او چنان به حکومت می‌پرداخت که گویی تا پایان عمر در آن مقام باقی می‌ماند.

اما پسر دیگر ایل ارسلان که تکش نام داشت و از زنی دیگر به وجود آمده بود، علم مخالفت برافراشت و با حمایت قراختاییان به جنگ آنان رفت. ترکان خاتون و پسرش از خوارزم گریختند و به خراسان رفتند. ترکان خاتون سعی کرد مؤید آی‌آبه، حاکم نیشابور، را با خود همراه کند، اما تکش بار دیگر بر آنان تاخت و مؤید را کشت. سرانجام ترکان خاتون در دهی اسیر و کشته شد.

 سایر زنان درباری 
زنان دیگری نیز در دربار خوارزمشاهیان حضور داشتند و در امور سیاسی دخالت می‌کردند. این زنان معمولاً به‌عنوان مشاوران، میانجیان و گاهی به‌عنوان نمایندگان شاهزادگان در مذاکرات دیپلماتیک عمل می‌کردند.

 زنان در اقتصاد 
زنان در دوران خوارزمشاهیان در عرصه‌های اقتصادی نیز فعال بودند. آن‌ها می‌توانستند املاک و وقفهای اختصاصی داشته باشند، در تجارت شرکت کنند و از درآمدهای مستقل برخوردار باشند. زنان درباری به‌ویژه از اقطاعات و مالیات مناطق مختلف بهره‌مند می‌شدند.

 صنایع دستی 
زنان در آن زمان در صنایع زیر استاد بودند:
 ابریشم‌دوزی
 پارچه‌بافی
 قالبدوزی
 گلبتوندوزی
 گل‌دوزی
 رشت‌پرازی
 کرباس‌دوزی از زر

تجار خوارزمی تولیدات صنعتی زنان را به قیمت گران صادر می‌کردند. کرباس‌دوزی از زر و رشت‌پرازی از جمله هدایایی بود که خدمت شاهان برده می‌شد.

 حق مالکیت 
زنان در این دوره از حقوق مادی و تملک ثروت و املاک برخوردار بودند و می‌توانستند با مردان برابری کنند. ترکان خاتون علاوه بر دیوان سیاسی، دیوان اقتصادی مستقلی نیز داشت و از درآمدهای سرزمین‌های مختلف بهره‌مند می‌شد.

 زنان در فرهنگ و ادب 
دورهٔ خوارزمشاهیان دورهٔ شکوفایی ادبیات فارسی بود و زنان نیز در این عرصه حضور داشتند.

 سیده بیگم 
سیده بیگم یکی از زنان شاعر و سخنور در دورهٔ خوارزمشاهی بود. او از اهالی گرگان و دختر سید ناصر گرگانی بود و در زمان رشید وطواط (قرن ۶ هجری) می‌زیست. نویسندگان تذکرهٔ خواتین و روز روشن از او به‌عنوان یکی از شاعران برجستهٔ این دوره یاد کرده‌اند.

 زنان هنرمند 
زنان در هنرهایی مانند شعر، موسیقی، خوشنویسی و صنایع دستی فعالیت داشتند. زنان رامشگر و خواننده در هر شهر خاصی می‌زیستند و در کوی و محلهٔ خود روزی می‌جستند.

 آموزش و سواد 
برخی از زنان به علت آشنایی با علوم دینی و حدیث، به روایت حدیث، موعظه برای زنان و آموزش زنان و کودکان می‌پرداختند. دایگی شاهزادگان و فرزندان بزرگان از مشاغلی بود که زنان به آن اشتغال داشتند و این دایگان معمولاً از احترام و قدردانی خاصی برخوردار بودند.

محمد غزالی، فقیه و متکلم مشهور، ارزش صدای دوک نخ‌ریسی زنان را در عرصهٔ خانه با ارزش صدای کمان غازیان و قلم عالمان می‌دانست.

 ازدواج و زندگی خانوادگی 
ازدواج‌ها در دربار خوارزمشاهیان عمدتاً رنگ سیاسی داشت و موجبات نزدیکی حکام و سلاطین را به یکدیگر فراهم می‌ساخت. ازدواج‌های سیاسی مانع بروز توطئه‌ها و حوادث سهمگین و تغییر و تبدیل در سلطنت می‌شد و باعث استمرار امتیازات و حاکمیت خاندان‌ها می‌گردید.

 ازدواج‌های سیاسی 
افراد خاندان خوارزمشاهی از ابزار ازدواج‌های سیاسی برای دستیابی به موقعیت‌های سیاسی، مالی و اجتماعی استفاده می‌کردند. برای مثال:
 خان سلطان، دختر سلطان محمد خوارزمشاه، ابتدا به همسری سلطان عثمان، حاکم ماوراءالنهر، درآمد
 پس از حملهٔ مغول، او به همسری جغتای، پسر چنگیزخان، درآمد و در دربار او نفوذ و اهمیت بسیاری یافت

 زندگی خانوادگی 
در خاندان خوارزمشاهیان، زنان فداکاری نیز بودند که در تمام عمر در راه خدمت به مملکتشان بودند. با این حال، زنانی چون ترکان خاتون نیز وجود داشتند که از قدرت خود سوءاستفاده می‌کردند.

 نقش زنان در مذهب 
برخی زنان به علت آشنایی با علوم دینی و حدیث، به روایت حدیث، موعظه برای زنان و آموزش زنان و کودکان می‌پرداختند. زنان درباری در زمینه‌های مختلف سیاسی و ایفای نقش تأثیرگذار در سیاست مذهبی دوران سلجوقی، خوارزمشاهی و ایلخانی فعالیت داشتند.

 هنر و معماری 
دورهٔ خوارزمشاهیان در تاریخ هنر و معماری ایران نقش مهمی به‌ویژه در هنر تزیین ابنیه داشت. زنان در تولید آثار هنری مشارکت داشتند.

 سفالینه‌ها 
از هنرهای این دوره می‌توان به سفالینه‌های منقوش به سبک باستانی اشاره کرد که با نقوش گیاهی مشتق از اسلیمی ساده شده بود. همچنین بشقاب منقوش با میناهای رنگارنگ و با لکه‌اندازی لعاب سفید استخوانی در وصف صحنه‌های رزمی از لشکرکشی جلال‌الدین خوارزمشاه در سال ۶۲۵ قمری وجود دارد.

 فلزکاری و صنایع دیگر 
عموم خوارزمیان در تولید صنایع دقیقه بسیار ورزیده و با تجربه بودند. از جمله:
 کنده‌کاری بر روی استخوان و عاج
 منبت‌کاری و نقاشی بر روی چوب
 فلزکاری
 قفل‌سازی
 سفالگری

 حکومت زنان قراختایی کرمان 
یکی از پدیده‌های جالب توجه در تاریخ ایران، حکومت زنان بر کرمان در دورهٔ قراختاییان است که همزمان با اواخر دورهٔ خوارزمشاهیان و پس از آن ادامه داشت. این خاندان که اصالتی خیتانی داشتند، در دورهٔ ایلخانی نیز حکومت کرمان را در دست داشتند و زنان در آن نقش برجسته‌ای ایفا کردند.

 بگلر آی خاتون 
بگلر آی خاتون از زنان زبان‌آور، دلیر و تدبیرساز آن دوران به شمار می‌آمد. او در هنگامهٔ فتنهٔ مغول و فرارسیدن سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه به کرمان، از راه عقل و تدبیر از برخورد مسلحانه با او جلوگیری کرد. در آشوب‌هایی که پس از آن به وجود آمد، بگلر آی خاتون در اوج اغتشاش زمام امور را در کرمان به دست گرفت و به نام خداوند جهان حکومت خود را آغاز کرد.

 قتلغ ترکان خاتون 

قتلغ ترکان خاتون (۶۲۴–۶۸۱ هجری قمری / ۱۲۲۷–۱۲۸۲ میلادی) چهارمین حاکم مقتدر سلسلهٔ قراختاییان کرمان و همسر قطب‌الدین محمد بود. پس از درگذشت قطب‌الدین، او به دلیل نابالغی فرزندانش حکومت را به دست گرفت و دوران طلایی کرمان را رقم زد. او مدرسهها، کاروانسراها و بناهای عمومی متعددی در کرمان ساخت.

 پادشاه خاتون 

پادشاه خاتون هفتمین حکمران کرمان از سلسلهٔ قراختاییان بود. او دختر قتلغ ترکان خاتون بود و در سال ۶۷۰ هجری قمری زاده شد. دوران حکومت او (۶۸۱–۶۹۳ ق) یکی از دوره‌های مهم تاریخ کرمان محسوب می‌شود.

 زنان در دوران حملهٔ مغول 
با حملهٔ مغول‌ها به امپراتوری خوارزمشاهیان در سال ۶۱۶ هجری قمری (۱۲۱۹ میلادی)، بسیاری از زنان درباری و شاهزاده‌خانم‌ها به اسارت درآمدند یا مجبور به فرار شدند.

 خان سلطان 
خان سلطان دختر خوبروی سلطان محمد خوارزمشاه از بانوان تاریخ‌ساز ایران بود که زندگانی پرماجرایی را گذرانید. او ابتدا به همسری سلطان عثمان، حاکم ماوراءالنهر، درآمد، اما شوهرش به او بی‌وفایی کرد و با دختر دشمن خود ازدواج نمود. سلطان محمد خوارزمشاه که دخترش را بسیار دوست داشت، به ماوراءالنهر لشکر کشید و سلطان عثمان را کشت و خان سلطان را بازگرداند.

پس از حملهٔ مغول، خان سلطان به همسری جغتای، یکی از پسران چنگیز، درآمد و در دربار او نفوذ و اهمیت بسیاری یافت. پس از مرگ شوهر نیز ارج و اعتبار خود را حفظ کرد و با برادر خود سلطان جلال‌الدین در مکاتبه بود و می‌کوشید راه بازگشت حکومت را به او هموار سازد.

 ملکه خاتون 
ملکه خاتون دختر طغرل سوم بود که در زوجیت اتابک اوزبک، آخرین بازماندهٔ اتابکان آذربایجان، قرار داشت. در حملهٔ سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه به آذربایجان، اتابک اوزبک فرار کرد و ملکه خاتون را بر حکومت تبریز گماشت. ملکه خاتون برای نجات شهر، به سلطان جلال‌الدین پیام داد که اگر او را به جان و مال امان دهد، شهر را تسلیم کرده و به همسری او درخواهد آمد. پس از ازدواج، او نه تنها شهر خوی، بلکه شهرهای ارومیه و سلماس را نیز به سلطان بخشید.

 مقایسه با دوره‌های دیگر 
در میان سلسله‌هایی که در دورهٔ اسلامی بر ایران حکومت کردند، خوارزمشاهیان از نظر طول دوران حاکمیت، وسعت قلمرو، رویکرد فرهنگی و تمدنی و موقعیت جغرافیایی، یکی از کانون‌های مهم فرهنگ ایرانی و اسلامی و از پایانه‌های مهم تجارت جهان در دنیای قدیم به شمار می‌رفت.

 تفاوت با دورهٔ سلجوقی 
در دورهٔ سلجوقی، زنان درباری نقش کم‌رنگ‌تری در سیاست داشتند، اما در دورهٔ خوارزمشاهیان به دلیل سنت‌های قبیله‌ای ترک، زنان آزادی عمل و قدرت بیشتری داشتند.

 شباهت با دورهٔ ایلخانی 
در دورهٔ ایلخانی نیز مانند خوارزمشاهیان، زنان درباری نقش مهمی در سیاست داشتند و می‌توانستند به مناصب بالای حکومتی دست یابند.

 میراث و اهمیت تاریخی 
زنان در دوران خوارزمشاهیان توانستند جایگاهی ویژه در تاریخ ایران پیدا کنند. آن‌ها نه تنها در امور داخلی دربار، بلکه در تصمیم‌گیری‌های کلان حکومتی نیز نقش داشتند. این دوره نشان می‌دهد که در برخی ادوار تاریخ ایران، زنان می‌توانستند به مناصب بالای حکومتی دست یابند و در سرنوشت کشور تأثیرگذار باشند.

حکومت زنان قراختایی بر کرمان نیز یکی از پدیده‌های منحصربه‌فرد تاریخ ایران است که نشان‌دهندهٔ توانایی زنان در ادارهٔ حکومت و ایجاد تمدن است.

 جستارهای وابسته 
 امپراتوری خوارزمشاهی
 ترکان خاتون (همسر علاءالدین تکش)
 سلطان محمد خوارزمشاه
 جلال‌الدین خوارزمشاه
 آی‌چیچک خاتون
 قتلغ ترکان خاتون
 پادشاه خاتون
 زنان در ایران
 زنان در تاریخ ایران
 حمله مغول به ایران
 قراختاییان کرمان

 منابع 

 کتاب‌شناسی 
 ابن اثیر، عزالدین علی. تاریخ کامل اسلام و ایران، ترجمهٔ علی هاشمی حائری، تهران، کتب ایران، ۱۳۵۱.
 ابن خلدون، عبدالرحمن. تاریخ ابن خلدون، ترجمهٔ عبدالمحمد آیتی، تهران، مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳.
 بارتولد، واسیلی. تاریخ ترکستان، ترجمهٔ کریم کشاورز، تهران، آگاه، ۱۳۶۶.
 باوفای دلیوند، ابراهیم. فرهنگ و تمدن خوارزم در روزگار خوارزمشاهیان، پایان‌نامهٔ دکترا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، ۱۳۸۳.
 جوزجانی، منهاج سراج. طبقات ناصری، تحقیق عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳.
 جوینی، علاءالدین عطاالملک. تاریخ جهانگشا، تحقیق محمد قزوینی، لیدن، مطبعهٔ بریل، ۱۳۴۳ ق.
 خواندمیر، غیاث‌الدین. تاریخ حبیب السیر، چاپ چهارم، تهران، خیام، ۱۳۸۰.
 غزالی، محمد بن محمد. نصیحة الملوک، تهران، ۱۳۵۱.
 قزوینی، زکریا بن محمد. آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمهٔ جهانگیرمیرزا، تحقیق میرهاشم محدث ارموی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۳.
 لکهنوی، محمد مظفر حسین. روز روشن، قرن ۱۳ ق.
 معماریانی، زهره؛ دشتی، محمد. «زن در دورهٔ خوارزمشاهیان». تاریخ اسلام در آینهٔ پژوهش، سال ۱۰، شمارهٔ ۲ (پیاپی ۳۵)، پاییز و زمستان ۱۳۹۲، ص ۱۲۱–۱۴۲.
 میرخواند، سید برهان‌الدین. تاریخ روضه الصفا، تهران، مرکزی، ۱۳۳۹.
 میرعابدینی کچو مثقالی. «بررسی نقش زنان در عهد حاکمیت ترکان در ایران». پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، ۱۳۸۰.
 نسوی، نورالدین محمد. سیرهٔ جلال‌الدین، ترجمهٔ محمدعلی ناصح، تهران، نشر علمی.

 مقالات و دانشنامه‌ها 
 دانشنامهٔ بزرگ اسلامی. «ترکان خاتون»، نوشتهٔ مصطفی موسوی، شمارهٔ ۲۲۴۱۹۰.
 دانشنامهٔ بزرگ اسلامی. «جغتای»، نوشتهٔ مصطفی موسوی، شمارهٔ ۲۲۳۵۰.

 پیوند به بیرون 
 زن در دورهٔ خوارزمشاهیان - پایگاه مجلات تخصصی نور
 ترکان خاتون - دانشنامهٔ بزرگ اسلامی

رده:امپراتوری خوارزمشاهی
رده:زنان در ایران
رده:زنان ایران قرون وسطی
رده:زنان اهل ایران در سیاست
رده:تاریخ زنان در ایران
رده:قرن ۶ (هجری قمری)
رده:قرن ۷ (هجری قمری)
رده:قرن ۱۲ (میلادی)
رده:قرن ۱۳ (میلادی)