بیاض علا مرندی

بیاض علامرندی یا بیاض علاء مرندی، یک نسخه خطی شعری از قرن هشتم هجری قمری است که توسط علاءالدین مرندی (علاء مرندی)، شاعر و گردآورنده هم‌عصر حافظ شیرازی، کتابت و گردآوری شده است. این بیاض شامل مجموعه‌ای از اشعار شاعران مختلف دوران، به ویژه حدود ۴۹ غزل و یک تک‌بیت از حافظ شیرازی است و به عنوان قدیمی‌ترین نسخه شناخته‌شده از غزل‌های حافظ از زمان حیات او (تا سال ۷۹۲ هجری قمری) اهمیت ویژه‌ای در مطالعات حافظ‌شناسی دارد. نسخه اصلی این بیاض در کتابخانه بادلیان دانشگاه آکسفورد نگهداری می‌شود و در سال‌های اخیر به صورت چاپی در ایران منتشر شده است.

 تاریخچه 
بیاض علا مرندی در سال‌های ۷۹۱ و ۷۹۲ هجری قمری (معادل حدود ۱۳۸۹–۱۳۹۰ میلادی) توسط علاءالدین مرندی، که خود شاعری از دوران تیموری بود، گردآوری و کتابت شد. این تاریخ همزمان با آخرین سال‌های زندگی حافظ شیرازی (درگذشت در ۷۹۲ هجری قمری) است و برخی پژوهشگران گمان می‌برند که مرندی اشعار را مستقیماً از اطرافیان حافظ یا حتی خود او شنیده و ثبت کرده باشد. نسخه اصلی یک دفترچه ساده و بدون تصویر است که با خطی خوب به شیوه نستعلیق رایج در آن دوره و به سبک خط نستعلیق مکتب تبریز نوشته شده و در کتابخانه بادلیان آکسفورد نگهداری می‌شود.

در ابتدا، برخی پژوهشگران مانند بهاءالدین خرمشاهی تاریخ کتابت را ۸۹۲ هجری قمری (حدود ۱۴۸۷ میلادی) دانستند و آن را پس از مرگ حافظ تلقی کردند. این ادعا بر اساس بررسی دست‌خط و نشانه‌های نسخه مطرح شده، وارد دانسته نشد و اکثر منابع و چاپ‌های بعدی همچنان به تاریخ ۷۹۱–۷۹۲ پایبند هستند. خرمشاهی و ضیاء موحد همچنین در نشستی از کیفیت گردآوری و نحوه معرفی چاپ نخست کتاب منتشر شده در ایران انتقاد کردند و عنوان آن را طوری دانستند که خواننده در ابتدا تصوری از دیوان کامل حافظ دارد در صورتی که این کتاب تنها بخش کوچکی حدود یک دهم از غزلیات حافظ را در بر دارد.

 محتوا 
بیاض علا مرندی شامل حدود ۴۹ غزل و یک تک‌بیت از حافظ است که مجموعاً حدود ۴۵۰ بیت را تشکیل می‌دهد. این غزل‌ها قدیمی‌ترین روایت یافت‌شده از شعرهای حافظ محسوب می‌شوند و تنها نسخه‌ای هستند که از زمان زنده بودن شاعر به جا مانده‌اند. علاوه بر غزل‌های حافظ، بیاض شامل اشعاری از شاعران دیگر مانند سید جلال‌الدین عضد یزدی (۴۴ غزل و ۸ فرد، که مرندی مقام ویژه‌ای برای او قائل بوده)، شاه شجاع، سعدی شیرازی (۱۴ غزل)، همام تبریزی (۱۳ غزل)، اوحدی مراغی (۳ غزل)، نزاری قهستانی (۳ غزل)، و دیگران مانند رشیدالدین وطواط و سیف‌الدین باخرزی است. این مجموعه نشان‌دهنده سلیقه ادبی مرندی و فضای فرهنگی دوران تیموری است.

تفاوت‌های روایی در این غزل‌ها با نسخه‌های بعدی دیوان حافظ وجود دارد؛ برای مثال، در برخی ابیات، کلمات یا ساختارها متفاوت هستند که می‌تواند به دلیل ثبت شفاهی یا اولیه شعرها باشد.

 کشف و انتشار 
این نسخه در سال ۱۳۸۵ شمسی (۲۰۰۶–۲۰۰۷ میلادی) توسط دکتر علی فردوسی، استاد دانشگاه نوتردام، در مجموعه‌های خطی کتابخانه بادلیان آکسفورد کشف شد. فردوسی اهمیت آن را برجسته کرد و آن را با تمامی نسخ معتبر موجود مقایسه و تصحیح نمود.

انتشار چاپی این بیاض توسط نشر دیبایه انجام شده است:
 چاپ اول (۱۳۸۷ شمسی / ۲۰۰۸–۲۰۰۹ میلادی): با عنوان «غزل‌هایی از حافظ (نخستین نسخه‌ی یافت شده)» به کوشش علی فردوسی و همراه با نوشتار تحلیلی ایرج افشار. این چاپ شامل متن غزل‌های حافظ بود، اما کل بیاض به صورت تصویری نبود.
 چاپ دوم (۱۳۹۱ شمسی / ۲۰۱۲–۲۰۱۳ میلادی): با تجدیدنظر، اضافات، دیباچه جدید و نمایه‌ها، همراه با چاپ تصویری کامل بیاض علا مرندی (از ابتدا تا انتها) منتشر شد و تفاوت اصلی آن با چاپ اول، ارائه تصاویر کامل نسخه خطی است.

این چاپ‌ها در ایران توزیع شده و برای علاقه‌مندان به ادبیات کلاسیک پارسی در دسترس هستند. مقالات و نقدهایی در مجلاتی مانند «آینه میراث» و «بخارا» درباره آن منتشر شده است.

 اهمیت و انتقادها 
ایرج افشار در مقاله‌ای با عنوان «بیاض علا مرندی» آن را «ارمغانی استثنایی در تاریخ ادبیات» توصیف کرده، زیرا کمتر شاعری مانند حافظ چنین مجموعه‌ای از شعرهایش از زمان حیاتش باقی مانده است. این بیاض کمک می‌کند تا روایت‌های اولیه غزل‌های حافظ بررسی شود و تفاوت‌ها با نسخه‌های بعدی مشخص گردد. همچنین، یافتن این نسخه نشان‌دهنده تطور غزل‌های حافظ در زمان حیات او است و پژوهشگران را به تغییر مسیر در حافظ‌پژوهی و نگاه تاریخی‌تر به غزل‌ها ترغیب می‌کند.

از سوی دیگر، انتقادهایی به کیفیت گردآوری مرندی وارد شده است. برخی پژوهشگران مانند خرمشاهی و موحد معتقدند که این نسخه فاقد اعتبار کامل است و مشکل تثبیت دیوان حافظ را حل نمی‌کند، زیرا نشان می‌دهد که غزل‌های حافظ در نسخه‌های مختلف تغییر می‌کرده‌اند.

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 خبرگزاری کتاب ایران: تجدید چاپ قدیمی‌ترین نسخه غزل‌های حافظ
 آی کتاب: غزل‌های حافظ؛ نخستین نسخه یافت شده

رده:نسخه‌های خطی پارسی
رده:حافظ شیرازی
رده:ادبیات پارسی قرن هشتم هجری
رده:شعر پارسی