خفت فرش

خِفت فرش اصطلاحی پرکاربرد در بافتن فرش ایرانی است که در سه معنای به‌هم‌پیوسته به‌کار می‌رود: نخست، به معنای گره پُرز قالی به‌عنوان واحد بنیادی بافت؛ دوم، به‌ویژه در سنّت بازار اصفهان، به‌عنوان واحد سنجشی برابر با یک‌صد گرهِ ردیف‌شده در عرض قالی؛ و سوم، به‌عنوان نخ‌های نشانه‌گذار رنگی که میان ریشه‌های قالی اصفهان دیده می‌شوند و شمار آنها در هر متر، نشانه‌ای از کیفیت بافت است.

واژه «خِفت» در زبان فارسی به معنای گرهِ حلقوی یا گرهِ کمندی است که با گذراندنِ یک سرِ ریسمان از حلقهٔ سرِ دیگر و کشیدنِ آن پدید می‌آید.

 ریشه‌شناسی و معنای واژه 

واژهٔ خِفت (با کسرهٔ خ) در لغت‌نامه دهخدا چنین تعریف شده‌است:

دهخدا همچنین ترکیب‌های خفت انداختن و گره خِفت زدن را آورده‌است که هر دو به همان عملِ بستنِ این گونه گرهِ حلقوی اشاره دارند.

از همین ریشهٔ مفهومی است که اصطلاحِ خِفت در پیشهٔ قالی‌بافی نیز رواج یافته‌است؛ زیرا گرهِ پرز قالی نیز در اساس، حلقه کردنِ نخ خامه به دور دو تار و سپس کشیدنِ آن تا حدّ گره است: نخ پرزی که گرد چله‌های زیر و رو پیچیده می‌شود و با کنار هم نشستنِ صدها هزار از آنها، نقش و نگار قالی شکل می‌گیرد.

 کاربردهای واژه در فرش‌بافی 

اصطلاح خِفت در ادبیات فنّی و عُرفی فرشِ ایران دست‌کم در سه معنای متمایز اما به‌هم‌پیوسته به‌کار می‌رود.

 خِفت به معنای گره پُرز (معنای پایه) 

نخستین و عام‌ترین معنای خِفت، گرهِ پُرز قالی است؛ یعنی همان واحد بنیادی بافت که با پیچاندنِ نخ خامه به دور یک جفت تار (چله) و بریدنِ دو سرِ آن پدید می‌آید. در دانشنامه ایرانیکا، آنت ایتیگ در مقالهٔ معیارِ «قالی‌های پُرزدار: تکنیک‌ها و ساختارها» این هم‌معنایی را به‌روشنی ثبت کرده‌است.

 خِفت به‌عنوان واحد صدتایی گره در عرض قالی (اصطلاح اصفهان) 

در زبان و ادبیات بازار و بافندگانِ اصفهان، خِفت معنای تخصصیِ دیگری نیز دارد: هر گروه از یک‌صد گره که در کنار هم در عرض قالی بسته شده‌اند، یک خِفت نامیده می‌شود. در این معنا، گاه بافندگان به جای واژهٔ خِفت از تعبیرِ صدتایی بهره می‌برند و قالی را با ترکیب‌هایی همچون «۲۰ صدتایی»، «۴۰ تا صدتایی» یا به‌اختصار «یک‌خفتی» و «دو‌خفتی» توصیف می‌کنند.

مثلاً وقتی گفته می‌شود قالیِ شش‌متری «۲۰ تا صدتایی» (یا معادلِ «۲۰۰۰ خِفت») است، یعنی در دو متر عرض فرش، دو هزار گره وجود دارد؛ که با شمار رج‌شمار معادلِ ۶۵ است. در همین معنا، فروشندگان امروزی نیز فرش‌هایی مانند «فرش دستباف اصفهان ۴۰ تا صدتایی» را برای نمایشِ ریزبافت بودنِ کالا تبلیغ می‌کنند.

از همین کاربرد است که ترکیب «هزار خِفت» (یعنی ۱۰۰۰ گره در عرض)، در گویش بافندگان اصفهانی به‌عنوان شاخصِ ریزبافت بودن یک قالیچهٔ ذرع و نیم (نزدیک به ۵۰ × ۱۵۰ سانتی‌متر) به‌کار می‌رود.

 خِفت به‌عنوان نخ نشانه‌گذار رنگی در ریشهٔ فرش اصفهان 

برای آنکه شمارش این صدتایی‌ها (خِفت‌ها) برای خریدار و کارشناس آسان شود، در سنّت بافت فرش اصفهان بافندگان معمولاً به ازای هر ۱۰۰ گرهِ عرض یک نخ به رنگی متفاوت در میان تارهای چله می‌گذرانند. این نخ‌های متمایزِ رنگی در نوارِ ساده‌بافِ ابتدا و انتهای قالی (مجاورِ ریشه) به چشم می‌خورند و شمارشِ آنها در یک متر، خِفتِ قالی را به دست می‌دهد.

طبق این قاعده، هرچه شمار خِفت‌های قابل رؤیت در یک متر بیشتر باشد، تراکمِ گره و در نتیجه کیفیتِ بافت بیشتر است. در فرش‌های اصفهان، این عدد معمولاً بین ۷ تا ۱۶ (و گاه تا ۱۸) خِفت در هر متر نوسان می‌کند؛ و در فرش‌های نفیس کارگاه‌های مطرحی همچون سیرافیان، حقیقی، انتشار و داوری به مرز بالاترِ این بازه می‌رسد.

 کاربرد در محاسبهٔ مواد اولیه 

در ادبیات فنّی روزِ تولید فرش، گاهی خِفت‌ها در معنای دقیقِ گره‌های عرضی (در مقابلِ رج‌ها = گره‌های طولی) به‌کار می‌رود. در این کاربرد، برای محاسبهٔ میزانِ خامه، چله و پودِ یک قالی، حاصل‌ضربِ شمار رج‌ها (گره‌های طولی) در شمار خفت‌ها (گره‌های عرضی) تعداد کل گره‌های فرش را به دست می‌دهد.

 مقایسه با اصطلاحات منطقه‌ای دیگر 

به‌جز خِفت، در دیگر مراکز قالی‌بافی ایران واحدهای ویژه‌ای برای سنجشِ تراکم گره وجود دارد. شرکت سهامی فرش ایران در دفترچه‌ای به نوشته سید جلال‌الدین بصام و کوروش ذاکری‌فرد، این اصطلاحات را گردآوری کرده‌است.

 واحد منطقهٔ رواج توضیح خِفت اصفهان هم به معنای یک گره، هم یک‌صد گرهِ عرضی، هم نخ نشانه‌گذار رنگی رج تبریز، اردبیل، هریس، و مناطق آذری‌باف شمار گره در هر ۷ سانتی‌متر از عرض فرش صدتایی اصفهان گروهی از یک‌صد گره در عرض فرش (هم‌معنای خِفت در سنّت اصفهان) لا نائین شمار رشته‌های نخ پنبه در تارِ فرش؛ هرچه کمتر، فرش ظریف‌تر خونه (خانه) کاشان گروه ۱۰ گره؛ شمار خونه‌ها در نصفِ عرض فرش تون یزد شمار نخ تار در نصفِ عرض فرش قبال آذربایجان و بیجار هر ۱۴٬۰۰۰ ریشه (گره) یک قبال مقاط عمومی هر ۱۲٬۰۰۰ گره یک مقاط گرهِ ذرعی کلاسیک یک‌شانزدهمِ ذرع

به این ترتیب می‌توان گفت خِفت در اصفهان، رج در تبریز، خونه در کاشان و لا در نائین، هر یک کارکردِ مشابهی برای سنجشِ ظرافتِ بافت ایفا می‌کنند؛ هرچند هر یک بر مبنای ریاضیِ متفاوتی استوارند.

 جستارهای وابسته 

 فرش ایرانی
 فرش اصفهان
 قالی‌بافی
 گره (فرش)
 گره فارسی
 گره ترکی
 ذرع
 پود
 گلیم

 منابع 

 کتاب‌شناسی برای مطالعهٔ بیشتر 

 
 
 
 
 
 
 

 پیوند به بیرون 

 Annette Ittig, «CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structures»، دانشنامه ایرانیکا
 بصام، س. ج.؛ ذاکری‌فرد، ک.، «رج‌شمار فرش چیست؟»، شرکت سهامی فرش ایران
 ویکی‌فرش (دانشنامهٔ آنلاین فرش ایرانی و شرقی)
رده:واژه‌های فارسی
رده:قالی ایرانی
رده:قالی‌های ترکی