نشان‌های رسمی و فرهنگی ملی ایتالیا

نشان‌های رسمی و فرهنگی ملی ایتالیا 

 مقدمه 
ایتالیا، کشوری در جنوبِ مرکزی اروپا، شبه‌جزیره‌ای را در بر می‌گیرد که در اعماق دریای مدیترانه قرار دارد. ایتالیا دارای برخی از متنوع‌ترین و خوش‌منظره‌ترین چشم‌اندازها در جهان است و اغلب به‌عنوان کشوری به شکل چکمه توصیف می‌شود. در پهنهٔ شمالی آن، آلپ قرار دارند که از ناهموارترین رشته‌کوه‌های جهان‌اند. بلندترین نقاط ایتالیا در امتداد مونته روزا (قله در سوئیس) و مون بلان (قله در فرانسه) قرار دارند. آلپِ غربی مشرف به منظره‌ای از دریاچه‌های آلپی و دره‌های تراشیده‌شده به‌وسیلهٔ یخچال‌هاست که تا رودخانهٔ پو و پیمونت امتداد می‌یابند. توسکانی، در جنوب منطقهٔ سیسالپین، شاید شناخته‌شده‌ترین ناحیهٔ کشور باشد. از آلپِ مرکزی، که در امتدادِ طول کشور کشیده می‌شود، رشته‌کوه آپنین منشعب می‌گردد که در نزدیکی رم گسترش می‌یابد و تقریباً تمام عرضِ شبه‌جزیرهٔ ایتالیا را می‌پوشاند. در جنوبِ رم، آپنین‌ها باریک می‌شوند و به‌وسیلهٔ دو دشتِ ساحلیِ وسیع احاطه شده‌اند: یکی رو به دریای تیرنی و دیگری رو به دریای آدریاتیک. بخش عمده‌ای از آپنینِ جنوبی تقریباً بکر است و میزبان گونه‌هایی است که به‌ندرت در دیگر نقاط اروپای غربی دیده می‌شوند، مانند گراز وحشی، گرگ، افعی و خرس. این بخش از نظر زمین‌ساختی ناپایدار است و چندین آتشفشان فعال، از جمله وزوو، دارد که گاه‌وبیگاه خاکستر و بخار را بر فراز ناپل و خلیج ناپل منتشر می‌کند. در جنوبی‌ترین پهنهٔ کشور و در مدیترانه، جزایر سیسیل و ساردینیا قرار دارند.

 تاریخچه 
جغرافیای سیاسی ایتالیا تا حدِ زیادی زیرِ تأثیر ناهمواری‌های کشور شکل گرفته است. در گذشته، کم‌بودِ مسیرهای مستقیم میان شهرها و گذرگاه‌های دشوارِ کوهستانی به خوداتکایی و استقلال پایدارِ بسیاری از شهرها و نواحی انجامید. هنوز هم تفاوت‌های آشکار میان شهرها — از آشپزی ایتالیایی تا گویش‌ها، باعث می‌شود ایتالیا برای بسیاری بیشتر به موزاییکی از خُرده‌فرهنگ‌های مرتبط شباهت داشته باشد تا یک واحد یکنواخت.

در بیش از سه‌هزار سال گذشته، تاریخِ شبه‌جزیره دوره‌های تکرارشوندهٔ وحدتِ موقت و جداییِ طولانی، کشاکش‌های درون‌منطقه‌ای و دولت‌های کوتاه‌عمر را تجربه کرده است. از ۱۹۴۵ به این‌سو، ایتالیا به‌طور نسبی در صلح بوده و مسیر نوسازی اقتصادی–اجتماعی را پیموده است.

اگرچه پیشینهٔ باستان‌شناختی به ده‌ها هزار سال پیش می‌رسد، تاریخِ مکتوبِ شبه‌جزیره معمولاً با اتروسک‌ها — تمدنی که میان آرنو و تیبر شکل گرفت — آغاز می‌شود. در سدهٔ سوم پیش از میلاد، جمهوری روم جای آن را گرفت و در سدهٔ دوم میلادی، امپراتوری روم در اوج خود از بریتانیا تا بین‌النهرین و از شمال آفریقا تا بالکان گسترش یافت.

با این حال، امپراتوری گهگاه دستخوش بحران‌های جانشینی، کشمکش‌های جناحی و شورش‌های محلی بود. در سدهٔ پنجم میلادی، بخشِ غربیِ امپراتوری با یورش و اسکانِ اقوام مهاجم فروپاشید و قدرت در ایتالیا میان پادشاهی‌ها و دولت‌شهرها تقسیم شد؛ از میانِ این اقوام می‌توان به هون‌ها (به‌مثابه یورشگر)، استروگوت‌ها، لومباردها و سپس فرانک‌ها اشاره کرد.

در سدهٔ یازدهم، نورمن‌ها در جنوب ایتالیا و سیسیل پادشاهی نیرومندی بنیاد نهادند؛ هم‌زمان، در شمال و مرکز، کمونه‌ها/شهرهای مستقل شکوفا شدند و در دوران رنسانس به اوج فرهنگی رسیدند — دوره‌ای که در آن، رقابت‌های طولانی میان ایالاتِ وفادار به پاپ و هم‌پیمانان امپراتوری مقدس روم (گلف‌ها و گیبلین‌ها) چهرهٔ سیاستِ شبه‌جزیره را شکل می‌داد.

 نمادهای رسمی 

 پرچم ایتالیا (Il Tricolore) 
پرچم از سه نوار عمودی سبز–سفید–قرمز با نسبت معمول ۲:۳ تشکیل شده است. ریشهٔ سه‌رنگ به جمهوری‌های انقلابی اواخر سدهٔ هجدهم در شمال ایتالیا بازمی‌گردد و پس از اتحاد ملی و استقرار جمهوری، به‌عنوان پرچم رسمی تثبیت شد. برای رنگ‌ها تفسیر رسمی یگانه‌ای وجود ندارد؛ قرائت‌های رایج شامل «سبزِ سرزمین/کوهستان، سفیدِ برف‌های آلپ، قرمزِ فداکاری‌ها» یا «امید، ایمان، محبت» است. همچنین «روز سه‌رنگ» هر سال ۷ ژانویه در رجّو امیلیا گرامی داشته می‌شود و ۲ ژوئن (روز جمهوری ایتالیا) نمایش فراگیر پرچم در رم و سراسر کشور است.

 آداب برافراشتن و نمایش 
طبق دستورالعمل‌های دفتر تشریفات دولت ایتالیا، پرچم ملی باید بر سردر ساختمان‌های عمومی نصب شود و در مناسبت‌های ملی (از جمله «روز سه‌رنگ» در ۷ ژانویه و «روز جمهوری» در ۲ ژوئن) به‌صورت فراگیر به اهتزاز درآید. در موارد عزای ملی، پرچم به‌صورت نیمه‌افراشته نصب می‌شود و هنگام نمایش هم‌زمان با پرچم‌های دیگر (اتحادیهٔ اروپا، منطقه‌ای، شهری) پرچم ایتالیا جایگاه تقدم دارد. در نمایش عمودی/افقی نیز ترتیب رنگ‌ها رعایت می‌شود (سبز در سمت میله/سمت چپ بیننده).

 نشان جمهوری ایتالیا (Emblema della Repubblica Italiana) 
نشان جمهوری، مصوب پس از ۱۹۴۶، چهار عنصر کلیدی دارد: ستارهٔ پنج‌پر سفید (کهن‌ترین نشانهٔ سرزمینی ایتالیا)، چرخ‌دنده (کار و تولید), شاخهٔ زیتون (صلح) و شاخهٔ بلوط (استقامت و شأن ملی). نواری سرخ با عبارت REPVBBLICA ITALIANA دو شاخه را در پایین به‌هم پیوند می‌دهد. این نشان، «سمبول» جمهوری در اسناد و بناهای دولتی و نمایندگی‌هاست.

 سرود ملی (Il Canto degli Italiani) 
سرود با شعر گوفردو مامِلی (۱۸۴۷) و موسیقی میکِله نووارو شکل گرفت؛ پس از جنگ جهانی دوم عملاً سرود ملی بود و در سدهٔ بیست‌ویکم جایگاه رسمی آن تثبیت شد. متن با عبارت «Fratelli d’Italia» آغاز می‌شود و به وحدت و رهایی ملی می‌پردازد؛ در اجراهای رسمی معمولاً بند نخست و ترجیع خوانده می‌شود.

 رنگ ملی در ورزش (Azzurro) 
آبیِ آتزورو رنگ تاریخی تیم‌های ملی ایتالیاست. خاستگاه آن به سنت‌های خانهٔ ساوویا بازمی‌گردد و نخستین‌بار در ۶ ژانویهٔ ۱۹۱۱، در دیدار ایتالیا–مجارستان در آره‌نا چیویکای میلان، به‌عنوان رنگ پیراهنِ تیم ملی فوتبال برگزیده شد؛ انتخابی «به افتخار رنگِ خاندان ساوویا» که سپس به دیگر تیم‌های ملی ایتالیا در رشته‌های گوناگون نیز سرایت کرد. در تحلیل‌های زبان‌شناختی/تاریخیِ Treccani نیز «آبیِ ساوویا (blu/azzurro Savoia)» به‌عنوان رنگ نمادینِ دیرپایِ این خاندان یاد شده که ریشه‌اش، طبق روایت سنتی، تا دوران آمادئوس ششم (قرن چهاردهم) بازمی‌گردد.

 نمادهای تاریخی و فرهنگی (غیررسمی) 

 ستارهٔ ایتالیا (Stella d’Italia) 
ستارهٔ پنج‌پر از قرون میانه، نشانهٔ سرزمینی «ایتالیا» در نقشه‌ها و نقش‌ها بوده است؛ حضور امروزین آن در نشان جمهوری استمرار همین سنت است.

 ایتالیا تورّیتا (Italia turrita) 
پیکرهٔ انسان‌انگارانهٔ «ایتالیا» با تاجِ بارو/برج (تورّیتا) از سدهٔ نوزدهم در تمبرها، پوسترها و نقش‌مایه‌های مدنی بسیار به‌کار رفته است.

 گرگ کاپیتول (Lupa Capitolina) 
هرچند نماد شهر رم است، اما به‌سبب اسطورهٔ رومولوس و رِموس در حافظهٔ تاریخی ایتالیا جایگاه ملی یافته و در تصویرگری فرهنگی حضور دارد.

 شمایل‌های فرهنگی 
کولوسئوم، برج پیزا، ونیز، توسکانی، وسپا، پاستا/پیتزا، اسپرسو و رنگ Rosso Corsa در خودروسازی از نمادهای جهانی «ایمیج ایتالیا» به‌شمار می‌روند (غیررسمی).

 پس‌زمینهٔ جغرافیایی و تاریخی 

 جایگاه و سیمای کلی 
ایتالیا در جنوبِ مرکزی اروپا، شبه‌جزیره‌ای در مدیترانه با تنوع بی‌نظیر مناظر، از آلپ در شمال تا سیسیل و ساردینیا در جنوب است. شکل «چکمه»گون کشور و ستون فقرات آپنین‌ها، در کنار دریاچه‌های آلپی و دشت پو، چشم‌اندازی متراکم از کوه، دره، دشت و ساحل ساخته است.

 جغرافیای سیاسی و تنوع محلی 
توپوگرافی دشوار و ارتباطات تاریخیِ سخت میان شهرها، به خودکفایی و استقلال شهری/منطقه‌ای انجامیده و امروز نیز تفاوت در آشپزی، گویش و آداب، سیمای چندکانونی فرهنگ ایتالیا را حفظ کرده است.

 از باستان تا جمهوری 
از اتروسک‌ها و صعود روم باستان تا فروپاشی امپراتوری غربی و عصر دولت‌شهرها، سپس شکوفایی رنسانس، و در نهایت Risorgimento و اتحاد ملی در قرن نوزدهم—تمامی این دوره‌ها لایه‌هایی از نمادشناسی شهری/ملی به‌جا گذاشته‌اند. سدهٔ بیستم از فاشیسم گذر کرد و پس از ۱۹۴۶ جمهوری تثبیت شد؛ در سیاست پساجنگ، قطب‌بندی حزبی و نوسازی اقتصادی/اجتماعی چهرهٔ معاصر کشور را شکل داد.

 جغرافیای طبیعی 

 رشته‌کوه‌ها 
آلپ در قوس غرب–شرق از گذرگاه کادیبونا تا شمال تریسته کشیده می‌شود و با قله‌هایی چون مون‌بلان، ماترهورن، مونته‌روزا و مارمولادا شناخته می‌شود. دره‌های یخچالی، دریاچه‌های طولانی و سیستم‌های کارستی (به‌ویژه در کارسو) از ویژگی‌های بارزند. آپنین‌ها نیز ستون فقرات شبه‌جزیره‌اند؛ از کادیبونا تا کالابریا و سپس در سیسیل امتداد یافته، با اوج گران ساسو (۲۹۱۲ متر) و تنها یخچال کالدرونه در جنوب اروپا.

 دشت‌ها و سواحل 
کمتر از یک‌چهارم مساحت کشور دشت است؛ دشت پو مهم‌ترین و وسیع‌ترین، با شبکهٔ رودخانه‌ای پیچیده و خاک‌های آبرفتی حاصلخیز. سواحل از ریویرای لیگوریا (صخره‌ای–ریگزارهای کوتاه) تا تیرنی (خلیج‌های هلالی) و آدریاتیک (سواحل کم‌شیب و تالاب‌ها) بسیار متنوع‌اند.

 رودخانه‌ها و دریاچه‌ها 
پو طولانی‌ترین رود (حدود ۶۴۵ کیلومتر) است؛ آدیجه، تیبر و آرنو از دیگر رودهای مهم‌اند. بیش از ۱۵۰۰ دریاچه وجود دارد؛ دریاچه‌های آلپیِ گاردا، ماجیوره، کومو، ایسئو، لوگانو از نظر اقلیم محلی و انرژی برق‌آبی اهمیت دارند؛ برخی حوضه‌ها آتشفشانی یا کارستی‌اند.

 خاک‌ها و زمین‌ساخت/آتشفشان‌خیزی 
گستره‌ای از خاک‌های پودسولیک تا ترا روسا در جنوب/سیسیل دیده می‌شود. فعالیت آتشفشانی جاری در وزوو، اتنا و دشت فلگری و زمین‌لرزه‌خیزیِ نیرومند در آپنین‌های مرکزی–جنوبی/سیسیل، ویژگی‌های ژئودینامیک برجستهٔ کشورند.

 اقلیم 
با طول قابل توجه شبه‌جزیره و نقش توپوگرافی، چند ناحیهٔ اقلیمی قابل تفکیک است: اقلیم قاره‌ای کوهستانی آلپ با بارش/برف فراوان؛ تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد در درهٔ پو؛ اقلیم مدیترانه‌ای در تیرنی/لیگوریا؛ و الگوهای متفاوت در آپنین، کالابریا، سیسیل و ساردینیا (تحت‌تأثیر سیروکو/میسترال). بارش‌های پاییزی سنگین و نوسان دما/باد (فوئن، بورا) نقش‌آفرین‌اند.

 پوشش گیاهی و جانوری 

 حیات گیاهی 
از کمربندهای درختی آلپ (زیتون/سرو/آس همیشه‌سبز در پیرامون دریاچه‌ها تا راش/کاج/صنوبر در ارتفاعات) تا جوامع ماکیس مدیترانه‌ای، زیتون، بلوط چوب‌پنبه‌ای و کاج حلب و بازمانده‌های جنگل‌های کهنسال در جنوب/کالابریا، طیفی وسیع از زیست‌بوم‌ها حضور دارد.

 حیات جانوری 
از بُزکوهی، شوکا، گوزن، خرس قهوه‌ای و پرندگان شکاری در آلپ تا گراز وحشی/گرگ در آپنین، و گونه‌های دریایی (تون باله‌آبی، شمشیرماهی) در جنوب، تنوع جانوری چشمگیری ثبت شده است؛ هرچند فشار انسان‌زاد گسترهٔ زیستگاه‌ها را محدود کرده است.

 مردم، زبان‌ها و مذهب 

 گروه‌های قومی و تحولات جمعیتی 
ترکیب قومی–تاریخی ایتالیا حاصل لایه‌های متوالی اتروسکی، رومی، ژرمنی، یونانی، نورمنی و… است. از دههٔ ۱۹۷۰، موج‌های مهاجرت از آسیا/آفریقا و سپس اروپای شرقی (پس از ۲۰۰۴/۲۰۰۷) سیمای جمعیتی کشور را دگرگون کرده است.

 زبان‌ها 
ایتالیایی استاندارد (ریشه‌گرفته از سنت ادبی توسکانی) مدت‌ها پیش از اتحاد ملی وجود داشت، اما گسترش گفتاریِ آن به‌ویژه با مهاجرت‌های فرامرزی قرن ۱۹/۲۰ و سپس تلویزیون شدت گرفت. در کنار آن، گویش‌ها/زبان‌های منطقه‌ای—از ناپلی/سیسیلی/ساردینیایی تا فریولی، لادین، آلمانی (سودتیولی)، فرانسوی (واله دائوستا)، اسلووِنیایی)—در محدوده‌های قانونی معینی به‌رسمیت شناخته شده‌اند.

 مذهب 
کاتولیک رومی تاریخی‌ترین نقش را در ایتالیا داشته است. با پیمان لاتران (۱۹۲۹) کاتولیک دین رسمی شد و سپس در ۱۹۸۵ جایگاه رسمی آن پایان یافت. جوامع پروتستان، ارتدوکس شرقی، یهودی و جمعیت فزایندهٔ مسلمان نیز حضور دارند.

 مناطق سنتی و تقسیمات 
ایتالیا دارای ۲۰ منطقهٔ اداری است که غالباً با نواحی تاریخی همپوشانی دارند. تقسیم چهاربخشیِ رایج به شمال، مرکز, جنوب و جزایر، برای فهم تفاوت‌های فرهنگی–اقتصادی سودمند است: از پیمونت/لیگوریا/لومباردی/ونتو در شمال تا امیلیا-رومانیا/توسکانی/اومبریا/لاتزیو در مرکز، کامپانیا/پولیا/باسیلیکاتا/کالابریا در جنوب و سیسیل/ساردینیا در جزایر.

 دیاسپورا و نمادها 
دیاسپورای ایتالیا از بزرگ‌ترین‌ها در جهان است. بر پایهٔ گزارش سالانهٔ «ایتالیایی‌های جهان» (Fondazione Migrantes)، بیش از ۶ میلیون شهروند ایتالیایی در «ثبت احوال ایتالیاییان مقیم خارج» (AIRE) نام‌نویسی شده‌اند و جوامع پرتراکم در آرژانتین، آلمان، سوئیس، فرانسه، بریتانیا، ایالات متحده آمریکا و برزیل دیده می‌شود. سامانهٔ A.I.R.E. ابزار رسمیِ ثبت و به‌روزرسانیِ وضعیت شهروندان مقیم خارج است که به‌طور مشترک توسط شهرداری‌های محلِ زاد ثبت و سفارتخانه‌ها/سرکنسولگری‌ها اداره می‌شود. در آیین‌های هویتی دیاسپورا—از جشن‌های محلی تا رویدادهای فرهنگی—سه‌رنگ و آتزورو، در کنار عناصر خوراک و موسیقی ایتالیایی، پرکاربردترین نمادهای بازنمایی هویت به‌شمار می‌آیند.

 جستارهای وابسته 

 پرچم ایتالیا

 سرود ملی ایتالیا

 اتحاد ایتالیا

 ایالات پاپی

 امپراتوری مقدس روم

 جمع‌بندی 
نمادهای ایتالیا از کهن‌الگوهای کلاسیک (ستاره، گرگ رم) تا رموز جمهوری‌خواهانهٔ مدرن (چرخ‌دنده، زیتون، بلوط) و شمایل‌های فرهنگیِ جهانی (ونیز، کولوسئوم، وسپا) امتداد می‌یابند. این لایه‌مندی بازتاب تاریخ چند‌هزارساله، تنوع جغرافیایی و تکثر زبانی/فرهنگی کشور است.

 پانویس