یهودیان یثرب

یهودیان یثرب مدت‌ها پیش از ظهور اسلام در منطقهٔ حجاز در شبه‌جزیرهٔ عربستان سکونت داشتند.ماكس مارجوليز والكسندر ماركس، تاريخ الشعب اليهودي، دار ومكتبة بيبليون، بيروت، 2014، ص30 یثرب شهری زیبا با دیواری کهن و نخلستان‌های گسترده در پیرامون آن بوده است. خرماهای این شهر از کیفیتی بسیار عالی و طعمی شیرین برخوردار بوده و دارای دژها و قلعه‌های مستحکمی بوده است.ابن الوردي، خريدة العجائب وفريدة الغرائب، ط الأولى، مكتبة الثقافة الاسلامية، القاهرة، 2008، ص148 برخی از مورخان بر این باورند که یثرب به دست یهودیان بنیان‌گذاری شده است.ماكس مارجوليز والكسندر ماركس، تاريخ الشعب اليهودي، دار ومكتبة بيبليون، بيروت، 2014، ص31

 مهاجرت یهودیان به یثرب 
مهاجرت یهودیان به یثرب در موج‌های متوالی و در دوره‌های زمانی مختلف صورت گرفت.بطرس البستاني، دائرة المعارف، دار المعرفة، بيروت، ج11 ص672توفيق برو، تاريخ العرب القديم، ط الثانية، دار الفكر، بيروت، 2001، ص186 زمان دقیق نخستین سکونت یهودیان در یثرب به‌طور قطعی مشخص نیست. سمهودی در این‌باره دو دیدگاه را مطرح کرده است: نخست، حضور یهودیان در یثرب را به دوران موسی نسبت می‌دهد و دوم، آن را به زمان نبوکدنصر پیوند می‌زند. السمهودي، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1419هـ، ج1 ص128 پس از این دوره، مهاجرت دیگری به یثرب روی داد. یاقوت حموی در این باره می‌گوید: «سپس رومیان در شام پدیدار شدند و بسیاری از بنی‌اسرائیل را کشتند؛ از این‌رو، بنی‌قریظه، بنی‌نضیر و هُدَل از شام گریختند و قصد داشتند به حجاز، جایی که بنی‌اسرائیل پیش‌تر در آن سکونت داشتند، بروند تا در کنار آنان زندگی کنند».ياقوت الحموي، معجم البلدان، ط الثانية، دار صادر، بيروت، 1995، ج5 ص84

 تبار 
برخی از پژوهشگران، از جمله ولفنسون، بر این باورند که یهودیان یثرب از تبار اسرائیلی بوده‌اند. ولفنسون، تاريخ اليهود في بلاد العرب، ط الأولى، مكتبة النافذة، الجيزة، 2006، ص29 در مقابل، گروهی دیگر، از جمله فیلیپ هیتی، معتقدند که یهودیان یثرب عمدتاً از قبایل عربی بوده‌اند که به دین یهودیت گرویده بودند، هرچند هستۀ اصلی این جماعت را افراد اصالتاً اسرائیلی تشکیل می‌دادند. فيليب حتي، تاريخ العرب، ط الثالثة عشر، دار الكشاف، بيروت، 2009، ص 153

 قبایل 
سمهودی یادآور شده است که قبایل یهودی در یثرب بیش از بیست و چند قبیله بوده‌اند،السمهودي، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1419هـ، ج1 ص142 از جمله: بنی عکرمه، بنی ثعلبه، بنی محمّر، بنی زعورا، بنی قینقاع، بنی نضیر، بنی قریظه، بنی هدل، بنی عوف، بنی قصیص و بنی ماسله. این قبایل در شهر و پیرامون آن سکونت داشتند.جواد علي، المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام، ط الرابعة، دار الساقي، 2001، ج12 ص95

از میان آنان، بنی قریظه و بنی نضیر به «کاهنین» شهرت یافته بودند که این نسبت را به جدّشان «کاهن» می‌رساندند، و «کاهن» همان کاهن بن هارون بن عمران است.جواد علي، المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام، ط الرابعة، دار الساقي، 2001، ج12 ص98

درباره قبیله بنی قینقاع، سمهودی به نقل از حافظ ابن حجر آورده است که آنان از نسل یوسف هستند.السمهودي، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1419هـ، ج1 ص131

در خصوص قبیله بنی هدل آمده است که «بنی هدل نه از بنی قریظه‌اند و نه از بنی نضیر، بلکه نسب‌شان فراتر از آن است و آنان پسرعموهای آن قوم‌اند».السهيلي، الروض الأنف، ط الأولى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 2000، ج6 ص230 بر این اساس، احتمال دارد بنی هدل از نسل داوود باشند، زیرا در میان یهود، پادشاهی و ریاست تا امروز در نسل داوود ادامه داردابن حزم، جمهرة أنساب العرب، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1983، ص506 و این جایگاه از نسل کاهن برتر دانسته می‌شود. همچنین ممکن است آنان نیز از نسل کاهن باشند، اما از نظر نسب، مرتبه‌ای بالاتر داشته‌اند که این تفاوت می‌تواند ناشی از اختلاف در جایگاه و منزلت باشد، همان‌گونه که میان نضیر و قریظه در میزان دیه تفاوت وجود داشت.جواد علي، المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام، ط الرابعة، دار الساقي، 2001، ج10 ص265 یا شاید مقصود این باشد که جدّی که به او انتساب دارند، از نظر تاریخی در مرتبه‌ای بالاتر بوده است، چنان‌که سُهیلی یاد کرده که «در نسب قریظه و نضیر، عمرو که همان هدل است، ذکر شده».عبد الرحمن السيهلي، الروض الأنف، ط الأولى، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 2000، ج1 ص86

بنی ثعلبه نیز طایفه‌ای بودند که پادشاه آنان فُطیون نام داشت. ابن اثیر یاد کرده است که آنان از بنی‌اسرائیل بوده‌اند.ابن الأثير، الكامل في التاريخ، دار صادر، بيروت، 1966، ج1 ص656 بر این اساس، احتمال می‌رود که بنی فطیون از نسل داوود باشند، چراکه مطابق کتاب مقدس، پادشاهی در میان یهود تنها در نسل داوود جایز است، چنان‌که آمده است: «زیرا خداوند گفته است پادشاهی که بر تخت اسرائیل می‌نشیند، همواره باید از نسل داوود باشد».الكتاب المقدس، سفر إرميا، ترجمة شريف، الإصحاح 33 الفقرة 17

 ویژگی‌ها 
یهودیان یثرب پیش از اسلام با ویژگی‌های متعددی شناخته می‌شدند که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. تسلط آنان بر منابع اصلی ثروت مدینه، از جمله مهم‌ترین مزارع، فعالیت‌های تجاری و صنایع سودآور، به‌ویژه ساخت طلا و سلاح. اکثر ساکنان مدینه برای رفع نیازهای مالی خود به آنان مراجعه می‌کردند، از ایشان وام می‌گرفتند و بهره می‌پرداختند، و بدین‌وسیله یهودیان کنترل مالی منطقه را در دست داشتند.
از دیرباز یهودیان یثرب به‌ویژه به دلیل مهارت در ساخت سلاح‌هایی مانند شمشیر، تیر، سپر، پیکان و تیغه شهرت داشتند و از این راه تجارت اسلحه در حجاز پیش از اسلام را رهبری می‌کردند. آنان همچنین گردنبندهایی از جواهرات گرانبها و مهره‌های ارزشمند عقیق ظفاری تولید می‌کردند. بازار بنی‌قینقاع در مرکز یثرب، در نزدیکی پل بطحان، قرار داشت و محل تولید محصولات آنان و فروش جواهراتی همچون دستبند، گوشواره، خلخال، النگو و انگشتر بود.

۲. آنان اهل کتاب بودند و در علوم و معارف گوناگون دینی و امور دنیوی مهارت داشتند؛ از این‌رو پیش از ظهور اسلام، نفوذ فکری و فرهنگی قابل توجهی در مدینه داشتند.

۳. یهودیان یثرب با برخی از قبایل عرب در نجد و اطراف مدینه ارتباط و اتحاد داشتند و خود را محدود به مرزهای داخلی شهر نمی‌کردند. این پیوندها به‌ویژه در نبرد احزاب علیه مسلمانان به‌روشنی آشکار شد.

۴. آنان در هنر معماری برتری چشمگیری داشتند و در ساخت قلعه‌ها و سقف‌ها خلاقیت ویژه‌ای نشان می‌دادند. این قلعه‌ها در روزگار خود به‌عنوان استحکامات نظامی محسوب می‌شدند و به‌گونه‌ای طراحی می‌گردیدند که آب، غذا، سوخت و سایر نیازمندی‌های ضروری برای اقامت‌های طولانی یا شرایط محاصره در آنها ذخیره شود. قلعه‌ها با سنگ‌های محکم تراشیده‌شده به اشکال هندسی ساخته می‌شدند و ضخامت دیوارهایشان به یک متر یا بیشتر می‌رسید و غالباً در دو یا سه طبقه بنا می‌گردیدند.

در میان یهودیان یثرب، نجارانی ماهر وجود داشتند که در نجاری معماری همچون ساخت درها، پنجره‌ها و سقف‌ها مهارت فراوانی داشتند. خانه‌های بنی‌نضیر دارای درها، پنجره‌ها و سقف‌های ظریف و مزین به حکاکی‌های زیبا بودند. بسیاری از ثروتمندان یثرب خانه‌هایی مبله و آراسته داشتند و استفاده از صندلی در میان آنان رایج بود؛ این صندلی‌ها از چوب ساخته شده و پایه‌هایشان از آهن بود.

این شواهد بیانگر آن است که جامعه عرب در یثرب در سطحی از تمدن و پیشرفت قرار داشته است که محمد حسنین هیکل نیز آن را «جامعه‌ای بسیار پیشرفته و متمدن» توصیف کرده است:

«ساکنان این خانه‌ها از یهودیان و قبیله اوس، در منطقه حرّه آثاری بر جای گذاشتند که نشان‌دهنده تمدن و نظم آنان است. آن‌ها کارگاه‌ها و مخازن آب ساخته بودند که امروزه جز ویرانه‌های فرسوده‌ای از آن‌ها باقی نمانده است.»

 زبان 
زبان یهودیان در حجاز، عربی بود؛ اما نه به صورت عربی خالص، بلکه آمیخته با اصطلاحات عبری. آنان زبان عبری را به‌طور کامل کنار نگذاشته بودند، بلکه همچنان در نمازها و آموزش‌های دینی خود از آن استفاده می‌کردند. از این‌رو، ناگزیر بودند برخی واژگان عبری را در گفتار عربی خویش وارد کنند.

 اوضاع سیاسی 
در منطقه حجاز و سایر بخش‌های شبه‌جزیره عربستان، اشکالی از اقتدار و سازمان سیاسی شکل گرفت.برهان الدين دلو، جزيرة العرب قبل الاسلام، ط الأولى، دار الفارابي، بيروت، 1989، ج2 ص355 البستانی اظهار می‌دارد که «قبایل و امارت‌های یهودی مستقلی در حجاز و یمن وجود داشتند که همچون پادشاهی‌های مستقل عمل می‌کردند.» برخی شرق‌شناسان حامی نظریه وستنفلد بر این باورند که در یثرب یک دولت یهودی شکل گرفت که اقتدار سیاسی آن گستره تمام شمال حجاز را شامل می‌شد.ولفنسون، تاريخ اليهود في بلاد العرب، ط الأولى، مكتبة النافذة، الجيزة، 2006، ص68 یهودیان یثرب پادشاهی به نام «فیطون» یا «فطیون» داشتند؛ یاقوت حموی بیان کرده است: «هنگامی که یهودیان در دوران باستان بر مدینه تسلط یافتند و آن را تحت کنترل درآوردند، پادشاهی به نام فطیون داشتند.»ياقوت الحموي، معجم البلدان، ط الثانية، دار صادر، بيروت، 1995، ج2 ص242 وی همچنین افزود: «پادشاه بنی‌اسرائیل، فیطوان نامیده می‌شد و در کتاب ابن کلبی، فطیون نوشته شده است. یهودیان، اوس و خزرج تابع او بودند.»ياقوت الحموي، معجم البلدان، ط الثانية، دار صادر، بيروت، 1995، ج5 ص85 مورخان نیز اسامی برخی از فرمانروایان فطیون را ذکر کرده‌اند.جواد علي، المفصل في تاريخ العرب قبل الاسلام، ط الرابعة، دار الساقي، ج12 ص98 آخرین پادشاه آنان، جونی بن شریف بن کعب،المقريزي، إمتاع الأسماء، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1999، ج9 ص173 از فاطمیان بود و حکومت آنان در زمان حارث بن جبله، پادشاه غسانی، رو به افول گذاشت.المقريزي، إمتاع الأسماء، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1999، ج9 ص173 گفته می‌شود که حجاز در گذشته یکی از توابع پادشاهی یهودا بوده است؛ ابن خلدون نقل می‌کند: «مسعودی گفته است که حجاز در آن زمان سرزمینی پر درخت و دارای منابع آبی فراوان بود، بنابراین یهودیان در سرزمین یثرب سکونت گزیدند و در آنجا ثروت اندوختند، خانه‌ها و بناهای خود را ساختند و امور خود را اداره کردند؛ همچنین قبایلی از عرب به آنان پیوستند و با آنان همزیستی کردند، و امور آنان به پادشاهان اورشلیم، از فرزندان سلیمان، بازمی‌گشت.»ابن خلدون، ديوان المبتدأ والخبر في تاريخ العرب، ط الثانية، دار الفكر، بيروت، 1988، ج2 ص342

 اوضاع اقتصادی 
چپ|بندانگشتی|راه تجاری ایلاف و سفر زمستانی و تابستانی که تجارت شهر مکه و جنوب شبه جزیره عربستان را با شام پیوند می‌داد، از یثرب می‌گذشت.
یثرب در مسیر کاروان‌های تجاری میان شام و یمن واقع بود و به‌عنوان واحه‌ای حاصلخیز با خاک مناسب برای کشاورزی شناخته می‌شد. این شهر به همت یهودیان ساکن آن، به‌ویژه قبایل بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، به یکی از مراکز مهم کشاورزی منطقه تبدیل گردید. افزون بر این، یهودیان در حوزه تجارت، به‌ویژه تجارت جواهرات و طلا، نقش فعالی ایفا می‌کردند و در صنایعی همچون زرگری و ساخت سلاح نیز مهارت داشتند. بدین ترتیب، آنان کنترل بخش قابل‌توجهی از امور اقتصادی شهر را در دست داشتند، به‌ویژه از آن جهت که فعالیت‌های بانکداری و وام‌دهی با بهره‌های سنگین را نیز بر عهده داشتند.توفيق برو، تاريخ العرب القديم، ط الثانية، دار الفكر، بيروت، 2001، ص188

 افراد سرشناس 

 سلام بن مشکم، از بزرگان و سید بنی‌نضیر و صاحب خزانه آنان بود.الطبري، تاريخ الرسل والملوك، ط الثانية، دار التراث، بيروت، 1387هـ، ج2 ص484 وی از پذیرش منصب ریاست یهودیان خودداری کرد،ابن عساكر، مختصر تاريخ دمشق، ط الأولى، دار الفكر، دمشق، 1984، ج2 ص197 شاعری توانا بودابن عبد البر، الاستيعاب في معرفة الاصحاب، ط الأولى، دار الجيل، بيروت، 1992، ج4 ص1871 و از وفاداران به پیمان میان یهود و مسلمانان به شمار می‌رفت.ابن سعد، الطبقات الكبرى، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1990، ج2 ص44 ابن عباس روایت کرده است که گروهی از یهود، از جمله سلام بن مشکم، نعمان بن اوفی، شاس بن قیس و مالک بن صیف، نزد رسول خدا آمدند و گفتند: «چگونه از تو پیروی کنیم، در حالی که قبله ما را ترک کرده‌ای و نمی‌گویی عزیر پسر خداست؟» در این باره، آیه «وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّه» نازل شد.
 حُیَیّ بن أخطب، از سران بنی‌نضیرالحلبي، إنسان العيون في سيرة الأمين المأمون، ط الثانية، دار الكتب العلمية، بيروت، 1427هـ، ج2 ص288 و ملقب به «سید الحاضر و البادی»،الطبري، تاريخ الرسل والملوك، ط الثانية، دار التراث، بيروت، 1387هـ، ج2 ص590 از سرسخت‌ترین دشمنان مسلمانان بودابن هشام، السيرة النبوية، شركة الطباعة الفنية المتحدة، ج2 ص141 و در نگاه یهود، عامل اصلی شعله‌ور شدن جنگ با مسلمانان به شمار می‌رفت.الواقدي، المغازي، ط الثالثة، دار الأعلمي، بيروت، 1989، ج2 ص530
 کعب بن اسد، سید بنی‌قریظه،الحلبي، إنسان العيون في سيرة الأمين المأمون، ط الثانية، دار الكتب العلمية، بيروت، 1427هـ، ج2 ص423 چهره‌ای زیبا داشت تا آنجا که گفته می‌شد: «صورتش چون آینه‌ای صیقلی بود که دختران قبیله تصویر خود را در آن می‌دیدند».ابن الأثير، تاريخ الكامل في التاريخ، دار صادر، بيروت، 1966، ج2 ص218
 کعب بن اشرف، از بنی‌نضیر، شاعری مشهورالصالحي الشامي، سبل الهدى والرشاد، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1993، ج 6 ص 25 و از ثروتمندان بزرگ یهود حجاز بود که با دارایی فراوان خود در میان آنان سروری می‌کرد.الزرقاني، شرح الزرقاني على المواهب اللدنية بالمنح المحمدية، ط الأولى، دار الكتب العلمية، 1996، ج 2 ص 368
 رفاعه بن زید، از بزرگان بنی‌قینقاع.المقريزي، إمتاع الأسماع، ط الأولى، دار الكتب العلمية، 1999، ج8 ص370
 فنحاص بن عازورا، سید بنی‌قینقاعالثعلبي، تفسير الثعلبي، ط الأولى، دار إحياء التراث العربي، 2002، ج3 ص225 و از عالمان و احبار یهود بود که یهودیان در «بیت المدارس» گرد او جمع می‌شدند.الصالحي الشامي، سبل الهدى والرشاد، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1993، ج3 ص400
 شاس بن قیس، از اشراف و بزرگان بنی‌قریظهالزرقاني، شرح الزرقاني على المواهب اللدنية بالمنح المحمدية، ط الأولى، دار الكتب العلمية، 1996، ج3 ص76 و از زبردست‌ترین سیاستمداران آنان بود، تا جایی که درباره‌اش گفته‌اند: «مردی حیله‌گر و دگرگون‌کننده اوضاع بود که هیچ جمعی را رهبری نکرد مگر آنکه پراکنده‌شان ساخت و هیچ گرهی را محکم ندید مگر آنکه آن را گشود».الواقدي، المغازي، ط الثالثة، دار الأعلمي، بيروت، 1989، ج2 ص519 درباره او نیز آیه «وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّه» نازل شد.
 عَزّال بن شموئیل، پهلوان بنی‌قریظه بود که در شجاعتش گفته‌اند: «او پیشرو ما در یورش و نگهبان ما در هنگام عقب‌نشینی بود»
 مُخَیریق، از بنی ثعلبه بن الفیطون، که پیامبر اسلام درباره‌اش فرمود: «مخَیریق، بهترین یهود است».الذهبي، تاريخ الاسلام، ط الأولى، دار الكتاب العربي، بيروت، 1987، ج2 ص205
 ریحانه بنت زید، از بنی‌قریظه و از ام‌المؤمنین‌ها و همسران پیامبر اسلام، که به زیبایی مشهور بود.ابن الأثير، أسد الغابة، دار الفكر، بيروت، 1989، ج6 ص120ابن حجر العسقلاني، الإصابة في تمييز الصحابة، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1415هـ، ج 8 ص 146
 اُسَید بن الفیطون، از بنی ثعلبه بن الفیطون، که پیامبر اسلام درباره‌اش دعا کرد: «خدایا، زیبایی او را پایدار گردان».ابن حجر، الإصابة في تمييز الصحابة، ط الأولى، دار الكتب العلمية، بيروت، 1415هـ، ج1 ص232
 عُقبه بن زید، از بزرگان بنی‌قریظه که به کارهای نیک شهرت داشت، تا آنجا که گفته می‌شد: «والی رفاده یهود و پدر یتیمان و بیوه‌زنان یهود».
 وهب بن زید، فرمانده سپاه بنی‌قریظه که درباره‌اش گفته می‌شد: «پرچم یهود در میدان جنگ».
 ساره قرظیه، شاعره‌ای از بنی‌قریظه.جواد علي، المفصل في تاريخ العرب، ط الرابعة، دار الساقي، 2001، ج18 ص357

 منابع 
رده:یهودیان عرب
رده:مذهب‌ها