از نگارگری تا نئوعرفان؛ سفر در هنر ایران

نئوعرفان در هنر ایران اصطلاحی است که شماری از پژوهشگران برای توصیف گرایشی در هنر معاصر ایران به‌کار می‌برند. این گرایش کوششی است برای بازخوانی و بازآفرینی عناصر معنوی و عرفانیِ سنتی در قالب‌های هنری جدید. نئوعرفان با الهام از نگارگری ایرانی و ادبیات عرفانی فارسی، مضامینی همچون نور، فنا، بقا و وحدت وجود را در زبان بصری نوین بازتاب می‌دهد.

 پیشینه 
پیوند میان مضامین عرفانی و نگارگری از دوره‌های تیموری و صفوی در ایران به‌صورت نظام‌مند در متن و تصویر دیده می‌شود و روایت‌های ادبی عرفانی در نگاره‌ها بازتاب یافته‌اند. در روزگار معاصر، این میراث معنوی در چارچوب بیان‌های جدید هنری بازخوانی شده و در پژوهش‌های دانشگاهیِ مرتبط با هنر معاصر ایران بررسی شده‌است.

 مفاهیم کلیدی 

 نور و تجلی: عنصر بنیادین در فلسفه اسلامی و عرفان ایرانی که در بسیاری از نگاره‌ها و نیز خوانش‌های معاصر به‌عنوان نماد حضور الهی بازنمایی شده‌است.
 عالم مثال: نسبت عالم خیال با صورت‌بندی فضا در نگارگری و استمرار آن در قرائت‌های معاصر مورد بحث قرار گرفته‌است.
 ترکیب خط و تصویر: همانند نگارگری سنتی، در برخی آثار معاصر نیز خطاطی فارسی در کنار تصویر برای تقویت مضمون معنوی به‌کار می‌رود.

 ویژگی‌ها 

 استفاده از رنگ‌های درخشان و نمادین با معانی عرفانی
 بهره‌گیری از هندسهٔ مقدس و ترکیب‌بندی‌های متقارن
 توجه به مفاهیم حکمی مانند وحدت وجود، فنا و بقا
 تأکید بر تجربهٔ تأملیِ مخاطب در مواجهه با اثر

 در پژوهش‌های معاصر 
مطالعات دانشگاهی به استمرار مؤلفه‌های عرفانی در هنر معاصر ایران پرداخته‌اند و نسبت عناصر سنتی با زبان بصری جدید را بررسی کرده‌اند.

 نقدها 

 برخی منتقدان بازخوانی نمادهای عرفانی در هنر معاصر را گاه نزدیک به تزیین‌گرایی می‌دانند.
 فاصلهٔ مخاطب امروز از نظام نمادینِ گذشته، فهم برخی مفاهیم را دشوار می‌کند.
 مرز میان «نوآوری» و «تقلید» در به‌کارگیری عناصر سنتی همواره موضوع بحث بوده‌است.

 جستارهای وابسته 

 نگارگری ایرانی
 هنر معاصر ایران
 عرفان اسلامی

 منابع