صنعت هواپیماسازی در ایران

صنعت هواپیماسازی در ایران، از دوره پهلوی آغاز شد و در دوره جمهوری اسلامی ادامه داشت. محصولاتی که در کل دوره صنعت هواپیماسازی در ایران ساخته شده‌است، در نوع‌های جنگنده جت، جت آموزشی، بمب‌افکن، هلیکوپتر، مسافربری سبک، قایق‌پرنده و ناوبری سبک بوده‌است.

 تاریخچه 
 پهلوی 
ایجاد صنعت هوایی در ایران، به دوران رضاشاه پهلوی بر می‌گردد. رضاشاه در سال ۱۳۱۲ دستور ایجاد یک کارخانه هواپیماسازی برای تأمین هواپیماهای نظامی مورد نیاز ایران را داد. برای این منظور یک تیم مهندسی سوئدی با تأمین قطعات از فرانسه، انگلیس و آمریکا، کارخانه هواپیماسازی شهباز را در سال ۱۳۱۵ در تهران ایجاد کردند. این کارخانه توانست تعداد قابل توجهی هواپیماهای بمب افکن دی هاویلند تایگر موث را در ایران مونتاژ کند. در سالهای بعد هواپیماهای دیگری نیز به خطوط هوایی ایران اضافه شد. این اقدامات با شروع جنگ جهانی دوم متوقف شد و ایران عملاً یک واردکننده مطلق در زمینه هواپیمایی بود.

با پایان جنگ جهانی، محمدرضا پهلوی اقدام به تربیت دانش‌آموختگان در صنعت هوایی کرد و قصد داشت تا با همکاری آمریکا خط تولید اف ۱۴ را در ایران اجرا کند که با انقلاب ۱۳۵۷، موفق به این کار نشد.همچنین محمدرضا پهلوی با مقامات آمریکایی مذاکره کرده بود که خط تولید جنگنده اف-۱۶ را در اصفهان راه اندازی کند که هزینه آن پرداخته شده که با وقوع انقلاب لغو شد ، قرار بود ایران ۱۶۰ فروند اف-۱۶ را وارد کند و ۱۴۰ فروند آن را در ایران مونتاژ کند. در سال ۱۳۴۸، دولت ایران و شرکت ایتالیایی آگوستا مقدمات ایجاد یک واحد تعمیراتی-پشتیبانی بالگرد را در ایران، با عنوان شرکت سهامی هلیکوپتر ایران، بنا نهادند که منجر به تأسیس شرکت شرکت پشتیبانی و نوسازی بالگردهای ایران به اختصار پنها شد.

 جمهوری اسلامی 
در دوره جمهوری اسلامی و پس از انقلاب ۱۳۵۷، ایران وارد جنگی طولانی با عراق شد که سبب فرسودگی ناوگان هوایی شد. از این رو، برنامه‌هایی برای نگهداری، بازسازی، تعمیر و ساخت هواپیماها تدوین شد. اولین محصول ترابری در ایران، هواپیمایی سبکی به نام پرستو بود که در سال ۱۳۶۷ توسط تیمی به سرپرستی منصور ستاری ساخته شد. در سال ۱۳۶۰، گروه صنایع دفاعی ایران، طبق تصویب مجلس شورای اسلامی تشکیل گردید و صنایع پنها در گروه سازمان صنایع هوایی ایران قرار گرفت. صنایع هوایی قدس در سال ۱۳۶۳ تأسیس شد. این شرکت زیر نظر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کار می‌کند و در ابتدا زیر نظر صنایع هوافضا بود. این شرکت بیشتر در زمینه ساخت پهپاد، پاراگلایدر موتوردار و هواپیمای بدون سرنشین فعالیت دارد.

آذرخش یک مهندسی معکوس از جنگنده اف ۵ است که در ایران بومی‌سازی شده‌است. پروژه مشابهی با عنوان صاعقه نیز در ایران توسط دانشگاه شهید ستاری و گروه صنایع اوج پی گرفته شد. این جنگنده با چند سال تأخیر در سال ۱۳۹۳ به تولید انبوه رسید. جنگنده شفق هواپیمایی آموزشی از نوع رادار گریز و سبک حمله به زمین بود که در ابتدا به صورت جت آموزشی طراحی و بعداً به جت جنگی مبدل شد. این پروژه توسط دانشگاه مالک اشتر و به کمک مهندسان روسی طراحی شد. این پروژه به خاطر تحریم‌ها هیچگاه به صورت عملیاتی در نیامد. در سال ۱۳۹۱، ایران از یک نوع جنگنده نسل پنجم رونمایی کرد. این جنگنده که قاهر ۳۱۳ نام دارد، در سال ۱۳۹۶، تست‌های سرعت بر روی باند را انجام داد. با این وجود بسیاری از کارشناسان نظامی، در صحت چنین تکنولوژی برای ایران تردید کرده‌اند و آن را ماکت توصیف کرده‌اند.

غیر از پروژه‌های آموزشی و نظامی، هواپیمای ایران ۱۴۰، از هواپیماهای مسافربری ساخت ایران بود که تعداد محدودی از آنها ساخته شد. این هواپیما بر اساس آنتونوف آن-۱۴۰ تحت لیسانس اوکراین ساخته شده بود. به گفته منوچهر منطقی در سال ۱۳۹۲، قرار بود تا نسل جدیدی از این هواپیما با نام ایران ۱۴۱ ساخته شود.

در سال ۱۳۸۵، خبر تولید قایق‌های پرنده از طرف مسئولان نظامی ایران مطرح شد. در سال ۱۳۸۷ اولین پرواز این قایق‌ها به نمایش گذاشته شد.

 اهمیت 
از آنجا که برتری هوایی در مقابل حدود ۲۰۰ هواپیمای ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا که در بحرین مستقر است برای ایران غیرممکن به نظر می‌رسد، اما با این حال ایرانی‌ها در مواجهه با آمریکا می‌توانند با موشک‌های بالستیک و کروز پایگاه و ناوهای آمریکا هدف قرار دهند، دست یافتن به برتری عددی در مقابل کشتی‌های آمریکایی با استفاده از قایق‌های کوچک تندرو و موشک‌های ضدکشتی آن‌ها است. اما این قایق‌ها به سرعت با یورش بالگردها و هواپیماهای آمریکایی روبرو خواهند شد و اکثر متخصصان جنگ دریایی معتقدند که بالگرد در جنگ با قایق به قدری برتری دارد که اصلاً نمی‌توان رویارویی آن‌ها را نبرد توصیف کرد اما اگر یک تهدید هوایی علیه بالگردها ایجاد شود و تمرکز آن‌ها را برهم زند اوضاع تغییر می‌کند. ایران با استفاده سامانه موشکی باور ۳۷۳ می‌تواند بالگرد و جنگنده‌های آمریکایی هدف قرار دهد، ایران همچنین در یک دههٔ اخیر تلاش کرده با طراحی سلسله‌ای از هواگردها این پروژهٔ نظامی را تکمیل کند. پروژه‌ای که ایران به سختی بر روی آن تمرکز کرده اما به ندرت به آن اشاره می‌کند. این هواگردها باید بتواند از قایق‌های تندرو کلاس بردستون در جنگ با ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا پشتیبانی کند. ایران برای این منظور چند بالگرد سبک تهاجمی/شناسایی شاهد و بالگرد طوفان (بالگرد) در اختیار دارد اما آن‌ها به خوبی مسلح نیستند و برد عملیاتی کافی هم ندارند، اما ایران در سال‌های اخیر تعداد و برد و قدرت عملیاتی آنها افزایش داده‌است، اما جت دیگر تولید داخلی ایران یعنی جنگنده صاعقه هم در مقابل توانایی‌های ناوگان جنگی آمریکا کاری از پیش نخواهد برد، اما شاید مدلی از قاهر بتواند نقطه ضعف قایق‌های بردستون را پوشش دهد.

 شرکت‌های هواپیماسازی در ایران 
+نام شرکتزیر مجموعهسال تأسیسهدفوضعیتکارخانه هواپیماسازی شهبازنیروی هوایی شاهنشاهی۱۳۱۵ساخت هواپیماهای نظامیصنایع هواپیمایی ایران۱۳۴۵تعمیرات اساسی جنگنده‌ها، هواپیماهای مسافربری و ارائه طرح‌های پشتیبانی هواییفعالسازمان صنایع هوایی ایرانوزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح۱۳۴۵ متمرکزسازی، طرح‌ریزی، کنترل و ادارهٔ صنایع هوایی مدنی و نظامی ایرانفعالپشتیبانی و نوسازی هلیکوپترهای ایرانسازمان صنایع دفاع جمهوری اسلامی ایران۱۳۴۸تعمیرات سنگین ناوگان بالگرد، تعمیرات ردیاب، ساخت بالگردادغام شده. (زیر مجموعه سازمان صنایع هوایی ایران)صنایع هواپیماسازی ایرانوزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح۱۳۵۴ساخت هواپیماهای مختلف.ادغام شده. (زیر مجموعه سازمان صنایع هوایی ایران)صنایع هوایی قدسسپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران۱۳۶۴فعالصنعت هوایی و مواد ترکیبی فجروزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلحفعالصنایع هوایی شاهدوزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلحفعال (زیر مجموعه سازمان صنایع هوایی ایران)

 محصولات 
+نامنوعسال رونماییسازندهدرناهواپیمای آموزشی۱۳۶۴شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانتلاشپهپاد۱۳۶۴صنایع هوایی قدسابابیلپهپاد۱۳۶۵شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانپنها ۲۰۹۱۱۳۶۶پشتیبانی و نوسازی هلیکوپترهای ایرانپرستوهوابرد ترابری سبک۱۳۶۷ظفر ۳۰۰بالگرد آزمایشی۱۳۶۸فجر اف. ۳هواپیمای آموزشی۱۳۷۳صنعت هوایی و مواد ترکیبی فجرآذرخشجت۱۳۷۶شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانپنها شباویز ۲۰۶۱بالگرد سبک۱۳۷۶پشتیبانی و نوسازی هلیکوپترهای ایرانایران ۱۴۰مسافربری۱۳۷۸شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانشاهد ۲۷۴بالگرد سبک۱۳۷۸شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانتذروجت۱۳۷۹شاهد ۲۷۸بالگرد سبک۱۳۸۰شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانمهاجرپهپاد۱۳۸۰صنایع هوایی قدسصاعقهجت۱۳۸۳صنایع اوج و دانشگاه شهید ستاریباور ۲قایق پرنده۱۳۸۷سازمان‌های صنایع هواییشاهد ۲۸۵بالگرد نهاجمی۱۳۸۸شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانسفره‌ماهیپهپاد۱۳۸۸شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانکرارپهپاد تهاجمی۱۳۸۸شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانشاهد ۲۱۶بالگرد سبکشرکت صنایع هواپیماسازی ایرانطوفانبالگرد نهاجمی۱۳۸۹سازمان صنایع هوایی ایرانقاهر ۳۱۳جنگنده نسل پنجم۱۳۹۱شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانیسیرپهپاد۱۳۹۱صنایع هوایی قدسسریرپهپاد تهاجمی۱۳۹۲حماسهپهپاد تهاجمی۱۳۹۲شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانفطرسپهپاد تهاجمی۱۳۹۲شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانصاعقهپهپاد تهاجمی۱۳۹۲صنایع هوایی شاهدشاهد ۱۲۹پهپاد تهاجمی۱۳۹۲شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانحازمپهپاد تهاجمیسورنابالگرد سبک۱۳۹۳پشتیبانی و نوسازی هلیکوپترهای ایرانسیمرغپهپاد تهاجمی۱۳۹۳صنایع هوایی شاهدهمابالگرد میان‌وزنپشتیبانی و نوسازی هلیکوپترهای ایرانمعراجپهپاد۱۳۹۵نیروی زمینی سپاه پاسدارانصبا ۲۴۸بالگرد سبک۱۳۹۵پشتیبانی و نوسازی هلیکوپترهای ایرانکوثرجت۱۳۹۶شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانیاسینجت۱۳۹۷شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانشاهد ۱۳۶پهپاد تهاجمی۱۳۹۹شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانفریادپهپاد۱۳۹۹نیروی زمینی ارتشرعد ۸۵پهپاد۱۳۹۹نیروی زمینی ارتشآرشپهپاد۱۳۹۹نیروی زمینی ارتشغزه (شاهد ۱۴۹)پهپاد فوق سنگین۱۴۰۰شرکت صنایع هواپیماسازی ایرانسیمرغهواپیما آموزشیشباویز ۲۷۵نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایرانرادپهپادحدودپهپادسبک بالپهپادزحلپهپادسایهپهپاد۱۳۹۲نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران نذیرپهپادکیانپهپاد۱۳۹۳قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیاشاهینپهپاد۱۳۹۵نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایرانعقابپهپاد۱۳۹۵نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایرانشاپرکپهپادنظیرپهپادرعدپهپادنیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایرانکمانپهپادنیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

 جستارهای وابسته 
 صنعت هواپیماسازی در روسیه
 صنعت هواپیماسازی در صربستان

 منابع 

رده:ایران
رده:صنعت بر پایه کشور
رده:صنعت در ایران