روابط تجاری ساسانیان و روم

روابط تجاری ساسانیان و روم به مبادلات اقتصادی بین امپراتوری ساسانی و امپراتوری روم (و پس از سال ۳۹۵ میلادی، امپراتوری بیزانس) از سده سوم تا هفتم میلادی اشاره دارد. این تجارت که بر بستر میراث بازرگانی به جا مانده از امپراتوری اشکانی استوار بود، به اوج جدیدی از پیچیدگی و حجم رسید. اگرچه روابط سیاسی دو ابرقدرت غالباً خصمانه و مملو از جنگ‌های مکرر بود، اما منافع اقتصادی متقابل، جریان پررونق کالاها را حتی در دوران تنش‌های شدید نیز تا حد زیادی تضمین می‌کرد. موقعیت استراتژیک ایران ساسانی به عنوان تنها پل ارتباطی زمینی بین جهان مدیترانه و خاور دور، نقش این امپراتوری را به عنوان واسطه‌ای انحصاری و سودبر تقویت می‌نمود.

 پیش‌زمینه تاریخی 
با سقوط اشکانیان و برآمدن ساسانیان در سال ۲۲۴ میلادی، ساختارهای تجاری پیشین نه تنها از بین نرفت، بلکه تحت حکومتی متمرکزتر و با انضباط‌تر تقویت شد. ساسانیان که خود را وارثان مشروع هخامنشیان می‌دانستند، سیاست اقتصادی فعال‌تری را در پیش گرفتند. از سوی دیگر، رومیان که به کالاهای لوکس شرق عادت کرده بودند، برای تأمین این نیازها به برقراری رابطه تجاری با ساسانیان نیاز داشتند، حتی اگر این امر به معنای تقویت اقتصادی دشمن دیرینه‌شان باشد. پیمان نصیبین در سال ۲۹۸ میلادی بین دیوکلتیان و نرسه، که پس از یک پیروزی رومی منعقد شد، اولین چارچوب حقوقی رسمی برای تجارت بین دو امپراتوری را تعریف کرد و شهرهای مشخصی را به عنوان مراکز تجاری مجاز تعیین نمود.

 مسیرهای تجاری 
شبکه راه‌های تجاری ساسانی بسیار پیشرفته بود و بر سه مسیر اصلی استوار بود:
 جاده ابریشم: این مسیر اصلی از شهرهای چینی مانند چانگان آغاز و از طریق مرو، نیشاپور، هگمتانه و تیسفون (پایتخت ساسانی) ادامه می‌یافت و سپس به مرزهای روم در سوریه می‌رسید.
 مسیرهای دریایی: کشتی‌های رومی و ساسانی در خلیج فارس و اقیانوس هند فعال بودند. بنادر مهمی مانند ریواردشیر، هرموز و سیراف در ایران و بصره در مرز روم و ایران، مهم تجارت دریایی بین هند، ایران و روم بودند. کالاهای هندی از این بنادر به بین‌النهرین و سپس به سوریه منتقل می‌شدند.
 مسیر شمالی (از طریق قفقاز): این مسیر از طریق ایبریا و ارمنستان می‌گذشت و اگرچه به دلیل جنگ‌های مکرر ناپایدارتر بود، اما مورد استفاده قرار می‌گرفت.

 کالاهای تجاری 
مبادلات بین دو امپراتوری بسیار گسترده و متنوع بود:

صادرات ساسانی به روم:
 کالاهای ترانزیتی شرقی: ابریشم چینی (مهم‌ترین کالا)، ادویه‌های هندی، عاج، فلفل، دارچین و عطرهای عربی.
 کالاهای تولیدی ساسانی: پارچه‌های ابریشمی و پشمی (از جمله پارچه‌های سوسنی معروف)، فرش و گلیم، میوه‌های خشک (پسته، بادام، کشمش).

صادرات روم/بیزانس به ایران ساسانی:
 فلزات گران‌بها و سکه: خروج عظیم سکه‌های طلای رومی به شرق که یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های اقتصادی امپراتوران رومی بود.
 کالاهای لوکس: ظروف نقرهای و برنزی، ظروف شیشه‌ای بسیار مرغوب، شراب، روغن زیتون و منسوجات کتانی.
 مواد خام: چوب و الوار

 ساختار و مدیریت تجارت 
ساسانیان بر خلاف اشکانیان، کنترل بسیار متمرکز و دقیقی بر تجارت اعمال می‌کردند. بازرگانان اغلب در انجمن‌های صنفی سازمان‌دهی می‌شدند و دولت ساسانی با اعمال عوارض گمرکی (معروف به "اُکتاو") که بر کالاهای ترانزیتی و صادراتی وضع می‌کرد، منبع درآمد عظیمی به دست می‌آورد. این عواید به تأمین هزینه‌های دربار عظیم، نظام حرفه‌ای ارتش و پروژه‌های عظیم عمرانی مانند شهرسازی کمک می‌کرد.

 تأثیرات اقتصادی 
 برای ساسانیان: تجارت منبع اصلی ثروت و شکوفایی اقتصادی بود. درآمد حاصل از مالیات و عوارض گمرکی، پایه مالی قدرت ساسانیان را تشکیل می‌داد.
 برای روم/بیزانس: اگرچه دسترسی به کالاهای شرقی برای اقتصاد و سبک زندگی اشرافی روم حیاتی بود، اما خروج مداوم طلا و نقره به شرق، باعث کسری مزمن تراز پرداخت‌ها و تضعیف اقتصاد روم می‌شد. امپراتوران رومی بارها سعی کردند با قوانین محدودکننده مصرف کالاهای لوکس یا تشویق تولید ابریشم محلی در سوریه، این جریان را کاهش دهند، اما موفقیت چندانی به دست نیاوردند.

 چالش‌ها: جنگ و رقابت 
جنگ‌های مکرر بزرگ‌ترین تهدید برای تجارت بود. محاصره شهرها، ناامن شدن راه‌ها و تحریم‌های متقابل می‌توانست جریان کالا را برای سال‌ها متوقف کند. با این حال، به محض برقراری آتش‌بس، تجارت بلافاصله از سر گرفته می‌شد، که نشان‌دهنده وابستگی متقابل دو طرف بود. رومیان به‌طور مداوم سعی می‌کردند با ایجاد روابط مستقیم با تولیدکنندگان ابریشم در چین یا با توسعه پرورش کرم ابریشم در خود امپراتوری در زمان ژوستینین یکم، از انحصار ساسانیان بگریزند.

 میراث و اهمیت 
سیستم تجاری ساسانی-رومی الگویی برای تجارت بین‌المللی در دوران باستان متأخر بود. این شبکه‌های تجاری پس از فتوحات اعراب مسلمان دست نخورده باقی ماندند و زیربنای تجارت دوران طلایی تمدن اسلامی شدند. تبادلات تجاری تنها به کالا محدود نمی‌شد، بلکه به تبادل فرهنگی، فناوری (مانند تکنیک‌های آبیاری)، و ایده‌های فلسفی و مذهبی نیز کمک شایانی کرد.

 گاهشمار رویدادهای کلیدی مؤثر بر تجارت 
 ۲۹۸ میلادی: پیمان نصیبین، نصیبین را به مرکز اصلی تجاری روم و ایران تبدیل کرد.
 ۵۳۱ میلادی: پیمان «صلح ابدی» بین خسرو انوشیروان و ژوستینین یکم که شامل بندهای تجاری بود.
 ۵۵۰ میلادی (حدود): ورود کشیشان نستوری به بیزانس که تخم کرم ابریشم را قاچاق کردند و آغاز تولید ابریشم بیزانسی.
 ۶۲۸ میلادی: پایان جنگ ویرانگر ایران و بیزانس؛ هر دو امپراتوری از نظر اقتصادی ورشکسته شدند.
 ۶۵۱ میلادی: سقوط امپراتوری ساسانی به دست اعراب مسلمان.

 پانویس 

 منابع 

 
 

رده:روابط خارجی روم باستان
رده:شاهنشاهی ساسانی