کشتار اتوبوس بیروت ۱۹۷۵

کشتار اتوبوس بیروت ۱۹۷۵ (به عربی: ) که با نام‌های رویداد عین الرمانه و یکشنبه سیاه نیز شناخته می‌شود، نام مجموعه‌ای از درگیری‌های مسلحانه کوتاه‌مدت میان نیروهای فالانژیست (کتائب) و عناصر فلسطینی در خیابان‌های مرکزی بیروت است که به‌طور گسترده به‌عنوان جرقه آغاز جنگ داخلی لبنان در نیمه دهه ۱۹۷۰ شناخته می‌شود. این رویداد در ۱۳ آوریل ۱۹۷۵ در محله عین الرمانه در بیروت شرقی رخ داد.

در پی تیراندازی مهاجمان ناشناس به کلیسایی در عین الرمانه که چهار کشته بر جای گذاشت، شبه‌نظامیان حزب کتائب اتوبوسی را که فلسطینیان هوادار جبهه آزادی‌بخش عرب و هم‌پیمانان لبنانی‌شان را حمل می‌کرد به کمین کشیدند و ۲۷ تن از سرنشینان را کشتند و ۱۹ تن را زخمی کردند. این کشتار موجب شعله‌ور شدن درگیری‌های فرقه‌ای گسترده در سراسر لبنان شد و سرانجام به جنگ داخلی پانزده‌ساله‌ای انجامید که جان بیش از ۶۰٬۰۰۰ تن را گرفت.

 پیش‌زمینه 
thumb|کلیسای نوتردام دو لا دلیورانس که تلاش برای ترور پیر جمیل در برابر آن رخ داد.

صبح روز ۱۳ آوریل ۱۹۷۵، در مقابل کلیسای نوتردام دو لا دلیورانس در محله عین الرمانه در بیروت شرقی که ساکنانش عمدتاً مارونی بودند، درگیری میان چند چریک مسلح سازمان آزادی‌بخش فلسطین که سوار بر خودرویی در حال عبور بودند و طبق رسم معمول تیراندازی هوایی می‌کردند و گروهی از شبه‌نظامیان یونیفرم‌پوش نیروهای انتظامی کتائب درگرفت.O'Ballance, Civil War in Lebanon (1998), p. 1.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2. شبه‌نظامیان کتائب که ترافیک را در مقابل کلیسای تازه تقدیس‌شده هدایت می‌کردند، تلاش کردند مسیر خودرو را تغییر دهند. چون سرنشینان فلسطینی از تغییر مسیر سرباز زدند، درگیری فیزیکی رخ داد و شبه‌نظامیان به راننده فلسطینی خودرو شلیک کردند.

ساعت ۱۰:۳۰ صبح، هنگامی که جمعیت شرکت‌کننده در مراسم در مقابل درِ کلیسا گرد آمده بودند، گروهی از افراد مسلح ناشناس با دو خودروی غیرنظامی که پوسترها و برچسب‌هایی متعلق به جبهه خلق برای آزادی فلسطین بر آن‌ها چسبانده شده بود، نزدیک شدند و ناگهان به سوی کلیسا و حاضران آتش گشودند و چهار تن را کشتند.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2.Gordon, The Gemayels (1988), p. 48.Katz, Russel & Volstad, Armies in Lebanon (1985), p. 4.

از جمله کشته‌شدگان ژوزف ابو عاصی، شبه‌نظامی غیرفعال کتائب و پدر کودکی که در آن روز غسل تعمید یافته بود، و سه محافظ شخصی به نام‌های آنتوان حسینی، دیب عساف و سلمان ابراهیم ابو بودند که هنگام تلاش برای پاسخ‌گویی به آتش مهاجمان کشته شدند.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2.Gordon, The Gemayels (1988), p. 48.Hirst, Beware of small states: Lebanon, battleground of the Middle East (2011), p. 99.El-Khazen, The Breakdown of the State in Lebanon, 1967–1976 (2000), p. 287. این محافظان از اعضای همراهان پیر جمیل، رهبر نیرومند حزب فالانژیست راست‌گرا بودند. جمیل از این سوءقصد جان سالم به در برد. مهاجمان زیر آتش محافظان بازمانده و شبه‌نظامیان کتائب از صحنه گریختند.Katz, Russel & Volstad, Armies in Lebanon (1985), p. 4.

بنا بر منبع فرانسوی، پیر جمیل پیش از پایان مراسم کلیسا را ترک کرده بود و در زمان تیراندازی حضور نداشت، اما بعدها ادعا کرد که در لحظه تیراندازی حاضر بوده است.

 حمله به اتوبوس 
در آشوبی که به دنبال تیراندازی پدید آمد، شبه‌نظامیان مسلح کتائب و شبه‌نظامیان «ببرها» وابسته به حزب ملی لیبرال به خیابان‌ها ریختند و در عین الرمانه و دیگر محله‌های مسیحی‌نشین بیروت شرقی ایست‌های بازرسی برپا کردند و خودروها را متوقف و هویت سرنشینان را بررسی می‌کردند.Katz, Russel & Volstad, Armies in Lebanon (1985), p. 5. در همان حال، در بخش‌های غربی عمدتاً مسلمان‌نشین شهر، گروه‌های فلسطینی نیز همین کار را انجام دادند.

فالانژیست‌ها که بر این باور بودند عاملان حمله به کلیسا چریک‌های فلسطینی بوده‌اند و از جسارت سوءقصد به جان رهبر تاریخی‌شان خشمگین بودند، بی‌درنگ درصدد پاسخ‌گویی برآمدند.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2. اندکی پس از نیمروز، اتوبوسی متعلق به سازمان آزادی‌بخش فلسطین که هواداران بی‌خبر جبهه آزادی‌بخش عرب و هم‌پیمانان لبنانی‌شان را حمل می‌کرد و از گردهمایی سیاسی در منطقه تل زعتر بازمی‌گشت که از سوی جبهه خلق برای آزادی فلسطین – فرماندهی کل برگزار شده بود، از عین الرمانه عبور می‌کرد و به سوی اردوگاه آوارگان صبرا می‌رفت.Hirst, Beware of small states: Lebanon, battleground of the Middle East (2011), p. 99.

بر پایه منبع فرانسوی، سرنشینان اتوبوس شامل زنان و کودکان بودند و بیشتر خودروهای کاروان مسیر دیگری را در پیش گرفته بودند، اما این اتوبوس از کوتاه‌ترین راه یعنی عین الرمانه عبور کرد. هنگامی که اتوبوس از کوچه‌های تنگ عبور می‌کرد، گروهی از شبه‌نظامیان کتائب آن را به کمین کشیدند. بنا بر منبع فرانسوی، این کمین را بشیر جمیل، پسر کوچک‌تر پیر جمیل، فرماندهی می‌کرد.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2. فالانژیست‌ها فوراً به اتوبوس رگبار گلوله بستند و ۲۷ تن از سرنشینان از جمله راننده را کشتند و ۱۹ تن را زخمی کردند.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2.Weinberger, Syrian Intervention in Lebanon: The 1975–76 Civil War (1986), p. 147.Kassir, La Guerre du Liban: De la dissension nationale au conflit régional (1994), p. 103.

شمار کشته‌شدگان در منابع گوناگون متفاوت است. جامعه‌شناس سمیر خلف همه ۲۸ سرنشین را کشته‌شده دانسته است،Khalaf, Civil and Uncivil Violence in Lebanon: A History of the Internationalization of Human Contact (2002), p. 228f. در حالی که برخی منابع دیگر شمار کشته‌شدگان را ۲۲ تن ذکر کرده‌اند.Laffin, The War of Desperation: Lebanon 1982-85 (1985), p. 10. یک شمارش دیگر از ۲۲ کشته (ده فلسطینی، ده لبنانی، یک سوری و یک عراقی) و ۱۲ زخمی سخن می‌گوید.

 پیامدها 
کشتار اتوبوس، کینه‌ها و بی‌اعتمادی‌های فرقه‌ای دیرینه را شعله‌ور ساخت. این رویداد درگیری‌های سنگینی را در سراسر کشور میان شبه‌نظامیان کتائب و فدائیان فلسطینی و متحدان چپ‌گرای آنان در ائتلاف جنبش ملی لبنان برانگیخت که تنها در سه روز بیش از ۳۰۰ کشته بر جای گذاشت.Harris, Faces of Lebanon: Sects, Wars, and Global Extensions (1997), p. 161.

نخست‌وزیر تازه منصوب لبنان، رشید الصلح مسلمان سنی، بیهوده کوشید تا هرچه زودتر اوضاع را آرام کند. او شامگاه روز پس از کشتار، دسته‌ای از ژاندارمری نیروهای امنیت داخلی را به عین الرمانه فرستاد که شماری از مظنونان را بازداشت کردند. افزون بر این، نخست‌وزیر صلح تلاش کرد بر پیر جمیل رئیس حزب فالانژیست فشار آورد تا شبه‌نظامیان کتائب مسئول کشتن راننده فلسطینی را به مقامات تحویل دهد. اما جمیل علناً از این کار سرباز زد و اشاره کرد که او و حزبش دیگر از اقتدار دولت پیروی نخواهند کرد.O'Ballance, Civil War in Lebanon (1998), p. 2. او سپس هیئتی فالانژیست را برای آزادی مظنونان بازداشت‌شده فرستاد و اعلام کرد که افراد دخیل در رویداد تنها از خود دفاع کرده‌اند و هیچ اتهامی نمی‌تواند علیه آنان مطرح شود.

با گسترش خبر کشتار، درگیری‌های مسلحانه میان گروه‌های چریکی فلسطینی و دیگر شبه‌نظامیان مسیحی در سراسر پایتخت لبنان شعله‌ور شد. بی‌درنگ شبه‌نظامیان جنبش ملی لبنان در کنار فلسطینیان وارد نبرد شدند.Harris, Faces of Lebanon: Sects, Wars, and Global Extensions (1997), p. 161. آتش‌بس‌ها و گفت‌وگوهای سیاسی متعدد با میانجی‌گری بین‌المللی بی‌نتیجه ماندند. تا ۳۱ اکتبر ۱۹۷۵، جنگ به دهمین آتش‌بس خود رسیده بود.Jean Sarkis, Histoire de la guerre du Liban, PUF, 1993, p. 27. خشونت‌های پراکنده طی دو سال بعد به جنگ داخلی تمام‌عیار تبدیل شد که به فاز ۱۹۷۵–۱۹۷۷ جنگ داخلی لبنان معروف است و در آن ۶۰٬۰۰۰ تن جان باختند و لبنان را برای ۱۵ سال دیگر در امتداد خطوط فرقه‌ای و جناحی از هم شکافت.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2.

 جنجال‌ها و اختلاف روایت‌ها 
زنجیره رویدادهایی که به تیراندازی کلیسای عین الرمانه و «کشتار اتوبوس» آوریل ۱۹۷۵ انجامید، از پایان جنگ داخلی در سال ۱۹۹۰ تاکنون موضوع گمانه‌زنی‌های فراوان و بحث‌های پرشور در لبنان بوده است. دو روایت متناقض از رویدادهای آن روز وجود دارد.

 درباره حمله به اتوبوس 
فالانژیست‌ها حمله به اتوبوس را دفاع از خود توصیف کرده و بر این نکته پافشاری کرده‌اند که اتوبوس نیروهای مسلح تقویتی جبهه آزادی‌بخش عرب را حمل می‌کرد که در حال تیراندازی بودند. آنان مدعی شدند که با پیش‌بینی چنین واکنشی کلیسا را نگهبانی می‌دادند و در نتیجه تیراندازی ۱۴ فدایی فلسطینی را کشته‌اند.Jureidini, McLaurin, and Price, Military operations in selected Lebanese built-up areas (1979), Appendix B, B-2.

بیشتر روایت‌های سازمان آزادی‌بخش فلسطین این نسخه را رد کرده و سرنشینان اتوبوس را خانواده‌های غیرنظامی قربانی حمله‌ای بی‌دلیل دانسته‌اند، نه چریک‌های مسلح. با این حال، عبدالرحیم احمد از جبهه آزادی‌بخش عرب سال‌ها بعد تأیید کرد که برخی از سرنشینان اعضای غیرفعال آن جبهه بودند.Personal interview with Rex Brynen in Amman, Jordan, December 28, 1986, quoted in Sanctuary and Survival: the PLO in Lebanon (1990), pp. 65–66, note 1.

 درباره هویت عاملان حمله به کلیسا 
ابو ایاد، یکی از مقامات بلندپایه سازمان آزادی‌بخش فلسطین، بعدها پیشنهاد کرد که این رویداد مسئولیت فالانژیست‌ها نبوده بلکه تحریکی عمدی از سوی حزب ملی لیبرال بوده است؛ حزبی محافظه‌کار و عمدتاً مسیحی به رهبری رئیس‌جمهور پیشین کمیل شمعون.Abu Iyad, My Home, My Land (1981), p. 164. رهبران فلسطینی دیگر نیز به نوبه خود فالانژیست‌ها را تحریک‌کننده اصلی می‌دانستند.Weinberger, Syrian Intervention in Lebanon: The 1975–76 Civil War (1986), p. 148.

با این حال هیچ‌یک از این روایت‌ها هرگز با مدارک قانع‌کننده پشتیبانی نشد و بسیاری به تردید افتادند که آیا جبهه خلق برای آزادی فلسطین واقعاً مسئول حمله نخستین به کلیسا بوده است یا نه. منتقدان به حضور بیش از حد آشکار خودروهای غیرنظامی مزین به تبلیغات آن جناح فلسطینی و شیوه به‌کاررفته (تیراندازی از خودروی در حال حرکت) اشاره کردند که با روش‌های رایج جنبش‌های چریکی فلسطینی در آن زمان هم‌خوانی نداشت.Collelo, Lebanon: a country study (1989), p. 241.

شواهد تازه‌ای که در اواخر دهه ۱۹۹۰ پدیدار شد، ظاهراً تأیید می‌کرد که مهاجمان فدائیان فلسطینی نبودند بلکه اعضای حزب سوسیال ناسیونالیست سوری بودند؛ سازمانی لبنانی راست‌گرا، فرافرقه‌ای و پان‌سوری. گفته می‌شود این حزب در انتقام از سرکوب خشن اعضایش پس از کودتای ناکام ۱۹۶۱–۱۹۶۲ که توسط پیر جمیل وزیر کشور وقت سازمان‌دهی شده بود، دست به این اقدام زده بود.Beshara, The Politics of Frustration - The Failed Coup of 1961 (2013), pp. 1; 3; 153; 160. تیراندازان حزب سوسیال ناسیونالیست سوری که در تیراندازی آوریل ۱۹۷۵ دست داشتند هرگز دستگیر نشدند و ظاهراً بدون بر جای گذاشتن ردی ناپدید شدند. برخی گزارش‌های تأییدنشده حاکی از آن است که آنان در نبرد کشته شدند.Collelo, Lebanon: a country study (1989), p. 241.

 سرنوشت لاشه اتوبوس 
اتوبوس مورد حمله در سال ۲۰۱۱ میلادی پیدا شد؛ صاحب آن لاشه اتوبوس را در همان وضعیت نگه‌داری کرده بود. همان سال سازمان مردم‌نهاد لبنانی «اُمام» که آرشیوهایی از گذشته لبنان گردآوری می‌کند، آن را به نمایش گذاشت. به مناسبت پنجاهمین سالگرد جنگ داخلی در سال ۲۰۲۵، این اتوبوس در موزه نابو به نمایش درآمد.

 جستارهای وابسته 
 جنگ داخلی لبنان
 پیر جمیل
 حزب کتائب
 سازمان آزادی‌بخش فلسطین
 جنبش ملی لبنان
 کمیل شمعون
 کشتار تل زعتر

 منابع 

 
 
 
 

رده:کشتارهای جنگ داخلی لبنان
رده:کشتارها علیه فلسطینی‌ها
رده:حادثه‌های تروریستی در بیروت