طرح آمایش سرزمین سال ۱۳۵۶ ایران (ستیران)

طرح آمایش سرزمین ۱۳۵۶ ستیران ایران با نام کامل مطالعه استراتژی درازمدت طرح آمایش سرزمین سال ۱۳۵۶، اولین سند جامع تدوین استراتژی توسعه فضایی بلندمدت توسط دولت مرکزی ایران است هدف از آن تشخیص محدودیت‌های مختلف جامعه، جغرافیا و اقتصاد ایران برای رویکرد برنامه‌ریزی دولت محور و مرکزی توسعه برای توزیع بهینه تشخیص داده شده جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی ارائه شد و توصیه آن تمرکز جمعیت ایران در بخش غربی ایران بود. در این طرح علی‌رغم تاکید ضمنی به استفاده از برنامه‌ریزی توسعه استانی، ولی مناطق و استان‌های هدف اصلی تخصیص بودجه برای توسعه به شکل مرکزی انتخاب می‌شدند. در این راستا در این سند محور غربی ایران از استان خوزستان تا آذربایجان اولویت توسعه و تمرکز جمعیت انتخاب شد و توسعه و استقرار جمعیت محور شرقی و سواحل جنوبی (دریای عمان و خلیج فارس) ایران غیراقتصادی توصیف شده بود.☃☃ در این مطالعات، تدوین کننده وضعیت ایران در افق‌های سال ۱۳۶۱، ۱۳۷۱ بررسی و پیش‌بینی کرده و علاوه بر آن برای شاخص‌های اصلی وضعیت کشور در افق ۱۳۹۱ نیز پیش‌بینی ارائه شده بود. نتایج نهایی آن برای تهیه برنامه عمرانی ششم (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱) استفاده شد. اجرای این برنامه توسعه با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ ایران و جنگ عراق به ایران اجرایی نشد، تا اینکه در سال ۱۳۷۱ با الگوگیری از آن، تدوین سندهای آمایش سرزمین و توسعه مرکزی در قالب برنامه‌های توسعه پنج ساله دوباره دنبال شد.

در این طرح که در مجموع با پیوست‌ها در ۱۸۴ صفحه تدوین شد، نتیجه‌گیری شده بود که توسعه در ایران با اهداف اقتصادی به دلیل کم‌آبی محور شرقی و سواحل جنوبی ایران، باید بر روی نیمه غربی کشور و دامنه‌های زاگرس - در محور استان آذربایجان تا خوزستان متمرکز شده و تشویق شود تا جلوی موج مهاجرت به شهرهای ناحیه مرکزی و دامنه‌های البرز گرفته شود و بدین شکل بحران شلوغی تهران کنترل شده و بدتر نگردد. راه حل توسعه کلانشهرها در این طرح، ایجاد شهرهای ستاره‌ای و اقماری بود. روش تحقق این اهداف در این طرح برنامه‌ریزی دولت برای هدایت بودجه توسعه‌ای به مناطق هدف با تعریف ترکیبی از پروژه‌های مختلف در بخش کشاورزی، صنعت، حمل و نقل، مسکن و … هدف‌گذاری توسعه در نواحی هدف محقق می‌شد. همچنین در این طرح ذکر شده بود باید از مهاجرت مردم از روستاها به شهرهای در حال توسعه مرکز کشور دولت جلوگیری شود. تنها در برخی استراتژی‌ها، توسعه بنادری در سواحل جنوبی کشور، از جمله بندرها محور اهواز-بندرشاهپور، بوشهر، بندرعباس و چابهار برای استقرار جمعیت در این مناطق شهری بررسی می‌شد که هدف از آن برای استقرار جمعیت در این مناطق، مقاصد استراتژیک و غیر اقتصادی عنوان می‌شود، ولی بیان می‌شود که پیاده کردن این سناریو مورد بررسی با توسعه سواحل خلیج فارس و دریای عمان و استقرار جمعیت در بندرها ذکر شده اولویت‌دار نبوده و عوارضی در عدم تحقق اهداف اصلی در تمرکز بر محور غربی کشور دارد.

این سند از این جهت قابل توجه است که در زمان که الگوی برنامه‌ریزی توسعه دولت محور مبتی بر برنامه‌ریزی مرکزی در ایران شاهنشاهی تصور می‌کرد توسعه سواحل خلیج فارس و دریای عمان اولویت اقتصادی نیست، در جنوب خلیج فارس و امیرنشین‌های منفصل عربی، برنامه‌ریزی‌های توسعه محلی انجام می‌دادند و با توجه به ظرفیت‌های منحصربفرد محلی، مسیر توسعه را شروع کرده بودند که نشان از برتری سیستم برنامه‌ریزی توسعه محلی در این کشورها می‌دهد که مشابه عمده کشورهای توسعه یافته اینکار انجام و دهه‌ها بعد نتایج آن به تدریج نمایان شد.

 مشخصات 
در سال ۱۳۵۳ دفتر آمایش سرزمین توسط سازمان برنامه و بودجه تأسیس شد. در سال ۱۳۵۴ قرارداد تهیه طرح آمایش سرزمین با شرکت مهندسین مشاور ستیران بسته شد. نتایج اولیه مطالعات آن در سال ۱۳۵۵ منتشر شد و مطالعات مرحله دوم و نهایی آن نیز در سال ۱۳۵۶ منتشر شد. نتایج مطالعات ستیران برای پیاده‌سازی، در برنامه توسعه ششم (۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱) بکار گرفته شد.صالحی، اسماعیل؛ پوراصغر سنگاچین، فرزام. تحلیلی بر موانع فراروی آمایش سرزمین در ایران. مجله راهبرد. پاییز ۱۳۸۸. شماره 52 در روش‌شناسی طرح مذکور، آشکارا بکار بردن تجربه آمایش سرزمین سالهای اواخر دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ فرانسه (طرح فراگیر آمایش سزام) به چشم می‌خورد. مطالعاتی هم که بعد از انقلاب در زمینه آمایش سرزمین در ایران انجام گرفته تا حدی متأثر از طرح «ستیران» است.

این سند در شرایط آن روزگار که بدنه اجرایی حکومت و عموم مردم نمی‌توانستند چیزی خلاف منویات ملوکانه را به شکل رسمی تأیید کنند، دارای صراحت لهجه و شجاعانه به‌شمار می‌آید؛ زیرا به‌روشنی و به‌درستی موقعیت بحرانی کشور را یادآوری می‌کند. بسیاری از شاخص‌ها و ارقام پیش‌بینی شده در این مطالعات، با تأخیری ناشی از انقلاب و جنگ، به‌تقریب قابل قبولی محقق شده‌اند و راه حل‌هایی که برای سامان‌یابی سرزمین پیشنهاد کرده است، هنوز بعد از دهه‌ها می‌توانند بخشی از راه حل‌های سطح سرزمینی ایران باشند. این طرح پروژه‌های جاه‌طلبانه حکومت ایران در آن زمان، همچون شهستان پهلوی، جابه‌جایی پایتخت، مهار کردن جمعیت و محدود نگهداشتن جمعیت تهران اظهار نظرهای صریحی کرده و آن‌ها را بلندپروازانه، غیر عملی و حتی به زیان کشور دانسته بود.

پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، انجام مطالعات آمایش سرزمین ادامه داشت و نتیجه آن در سال ۱۳۶۲ با عنوان طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی انتشار یافت، ولی به دنبال ناپایداری‌های وقوع انقلاب و سپس وقوع جنگ ایران و عراق، تا سال ۱۳۷۱ اجرای طرح‌های آمایش سرزمین با برنامه‌ریزی مرکزی مانند طرح ستیران متوقف بود، تا اینکه در آن سال شورای عالی اداری با توجه به سیاست عمومی برنامه اول توسعه،طرح آمایش سرزمین به معنای تعیین استراتژی‌های توزیع فضایی جمعیت و فعالیت در پهنه سرزمین، توسط سازمان برنامه و بودجه با همکاری دستگاه‌های ذیربط تهیه و به تصویب هیئت وزیران برسد.

 انتقادها 
برخی تحلیلگران، طرح استراتژی آمایش سرزمین ۱۳۵۶ را دولت محور و مرکزگرا مبتنی توسعه نفتی دانسته‌اند که تقلید از آن در دوره‌های بعد در تدوین طرح‌های آمایش سرزمین و برنامه‌های توسعه در ایران موجب انحراف مسیر مطالعات و برنامه‌ریزی محلی توسعه برای استفاده بهینه از ظرفیت‌ها و رها کردن برنامه‌ریزی‌های کلان توسعه جامع کشور با تمرکز برنامه‌ها به مسائل محلی و منطقه ای برنامه‌ریزی توسعه و آمایش سرزمین شد.

 بررسی ایده انتقال پایتخت 
در این سند، گزینه انتقال پایتخت سیاسی و اداری به نقطه دیگری برای حل مشکلات تهران نیز مطرح شده، ولی نتیجه‌گیری شده که اینکار تأثیر چندانی در وضعیت جمعیت تهران در میان مدت نمی‌گذارد و می‌توان از آن چشم پوشید و دلیل آن را عدم امکان تطابق بخش خصوصی و بخشی از بخش اداری با این تغییر و انتقال به شهر جدید می‌داند و نتیجه می‌گیرد اینگونه ناهماهنگی‌ها در عدم امکان انتقال سریع بخشی از دستگاه‌ها و ناهماهنگی‌های ناشی از انتقال دستگاه‌ها رشد اقتصاد ملی را به خطر می‌اندازد.

 شایعه پیش‌بینی استقرار ۲۵ میلیون نفر در سواحل مکران 
در برخی شایعات و اظهارات فاقد سند مشخص در مورد طرح آمایش سرزمین ۱۳۵۶ ایران (ستیران) ادعا می‌شود که در این طرح آمایش سرزمین پیش بینی شده که در سال آخر این طرح، یعنی سال ۱۳۷۸، جمعیت ایران کلا ۵۰ میلیون خواهد بود و توصیه و برنامه ریزی شده که از این ۵۰ میلیون جمعیت، ۲۵ میلیون آن در سواحل شمالی خلیج فارس و دریای عمان (سواحل مکران) مستقر شوند، اما این شایعات جدید بوده و هیچ مبنا و سندی ندارند و در متن سند آمایش سرزمین ستیران در واقع عکس این گفته‌ها بیا شده، بدین صورت که پیش‌بینی شده با توجه به شرایط آب و هوایی و کمبود آب در نواحی شرقی و سواحل جنوبی ایران در دریای عمان و خلیج فارس، امکان استقرار جمعیت زیاد در سواحل جنوب ایران و قسمت شرقی کشور ممکن نیست و توصیه به تمرکز زدایی از جمعیت از مرکز کشور و تهران برای استقرار جمعیت ایران در محور غربی ایران (از تبریز تا اهواز) شده است. همچنین در این طرح یک سناریو برای توسعه سه محور و منطقه اقتصادی در نزدیکی سواحل می‌شود که شامل اهواز-بندشاهپور، بندرعباس، بوشهر و چابهار در سواحل دریای عمان و خلیج فارس در این طرح بررسی می‌شود، ولی هدف از آن را موقعیت استراتژیک این مناطق می‌داند تا توسعه اقتصادی و ذکر می‌شود دنبال کردن سناریو توسعه اقتصادی در سواحل جنوبی ایران مطلوب نیست، زیرا که می‌تواند موجب نادیده گرفتن توسعه سایر مناطق (محور غربی کشور) و تشدید مهارجت به سوی استانی‌های مرکزی شود و در چنین شرایطی، کنترل رشد جمعیت تهران بیش از پیش دشوار می‌شود.

در بخش‌های پایانی طرح آمایش سرزمین ستیران استراتژی جابجایی جمعیت نواحی مرکزی به سواحل خلیج فارس و دریای عمان (به غیر از غرب زاگرس) را بررسی کرده و جمع بند می‌کند که این بخش‌های جغرافیای کشور (سواحل جنوبی ایران) به دلیل محدودیت منابع آب شیرین تنها می‌توانند بخش کوچکی از جمعیت را در بر بگیرند و این سناریو نشدنی جلوه می‌دهد و رد می‌شود.

 جستارهای وابسته 
 برنامه‌ریزی مکانی
 سند آمایش ملی سرزمین

 پانویس 

رده:کاربری سرزمین