آزار جنسی در نظام آموزشی ایران

آزار جنسی در نظام آموزش ایران به هرگونه رفتار ناخواسته با ماهیت جنسی گفته می‌شود که در محیط‌های آموزشی ایران، اعم از مدارس دولتی و غیردولتی شامل ابتدایی، متوسطه یا مراکز آموزش عالی شامل دولتی و آزاد و مراکز همچنین آموزشگاه‌های خصوصی رخ می‌دهد و بر توانایی دانش‌آموز یا دانشجو یا هنر جو برای یادگیری، امنیت روانی یا مشارکت در فعالیت‌های آموزشی تأثیر منفی می‌گذارد. این پدیده شامل طیفی گسترده‌ای از رفتارها می‌شود از مزاحمت‌های کلامی گرفته تا تجاوز جنسی است.

 پیشینه 
موضوع آزار جنسی در مدارس و دانشگاه‌های ایران اغلب به‌عنوان یک «تابو» در نظر گرفته می‌شود و کمتر در رسانه‌های داخلی بازتاب پیدا می‌کند. با این حال، گزارش‌های مستقل و رسانه‌های بین‌المللی از دههٔ ۱۳۸۰ به بعد، مواردی از سوءاستفاده جنسی معلمان از دانش‌آموزان یا آزار همسالان نسبت به یکدیگر را برجسته کرده‌اند.

 موارد تعرض 
 پروندهٔ سعید طوسی 

در گزارشی که در مهر ۱۳۹۵ از بخش فارسی صدای آمریکا در برنامهٔ صفحهٔ آخر پخش شد؛ وی متهم به رابطه جنسی (تجاوز) با ۱۰ تا ۱۹ پسر نوجوانی شده است که نزد او قرائت می‌آموخته‌اند. این جوانان طوسی را متهم کردند که او آنان را آزار جنسی داده است.

در خرداد سال ۱۳۹۵، اسنادی راجع به اتهام آزار جنسی علیه سعید طوسی منتشر شد. همزمان با انتشار خبر این پرونده از بخش فارسی صدای آمریکا، اسنادی که ادعا می‌شود مدارک و فایل‌های صوتی این پرونده است، از جمله تصویر توبه‌نامه‌هایی که به امضای سعید طوسی بودند و شاکیان در مصاحبه با بی‌بی‌سی به آن‌ها اشاره کردند در برخی وبگاه‌ها منتشر شدند. در تصاویر این مدارک نامه‌های دادگاه تجدیدنظر نیز موجود هستند.

۲۹ مهر ۱۳۹۵ سعید طوسی بیانیه‌ای مبنی بر رد کردن این اتهامات را منتشر کرد و هدف از طرح این اتهامات را «حمله به رهبر ایران» عنوان کرد. او در این بیانیه به‌طور سربسته به برنامهٔ صفحهٔ آخر اشاره کرد و گفت شرمسار است که «قرعهٔ آنان به نام من افتاد» و سرافراز است که او را قاری محبوب علی خامنه‌ای خواندند؛ و اتهامات را ساخته و پرداختهٔ رسانه‌های یهودی و «توطئهٔ مسموم یهود» دانست.

او «مستندات و اظهارات» طرح شده در پایگاه‌های اینترنتی و کانالهای تلویزیونی خارج از ایران را «سراسر کذب و جعلی» دانست. او ضمن تهدید به شکایت از رسانه‌ها و اشخاص طرح‌کننده این اتهام‌ها اظهار داشت که «دشمنان» جمهوری اسلامی او را «واسطه هتاکی» به علی خامنه‌ای قرار داده‌اند.

در خرداد سال ۱۳۹۷، خبر آزار جنسی گروهی از دانش‌آموزان توسط یکی از مسئولان دبیرستان پسرانه مقطع متوسطه اول، واقع در یک مجتمع آموزشی غیرانتفاعی در منطقه ۲ تهران توسط مسئولان آموزش و پرورش این منطقه تأیید شد. مدیر آموزش و پرورش منطقه ۲ تهران اظهار کرد: «در پی ادعای مطرح شده مبنی بر تحریک تعدادی از دانش‌آموزان توسط یکی از نیروهای آزاد واحد آموزشی مذکور به عمل غیراخلاقی، پرونده‌ای در مراجع قضایی با شکایت والدین و پیگیری مسئولان منطقه تشکیل شده است.»

محمود صادقی، نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی، روز جمعه ششم بهمن ماه ۱۳۹۶ در حساب توئیتری خود از تبرئه مربی «صوت و لحن قرآن» که متهم به تجاوز جنسی است خبر داد. او نوشت: «شعبه ۵۶ دادگاه تجدیدنظر تهران، بدون امضای رئیس دادگاه، با رأی دو مستشار از شعبه دیگر، حکم صادره علیه مربی صوت و لحن مبنی بر ۴ سال حبس را نقض و او را تبرئه کرد.» آقای صادقی با تأکید بر این که «اسناد پرونده، حاکی از اعمال نفوذ آشکار در فرایند دادرسی است» نوشته است: «حدود ۲ سال بود که مدیرکل دادگستری پرونده را از دادگاه گرفته بود.» آبان ماه ۱۳۹۶، محمود صادقی مکاتبات دو کمیسیون مجلس با مقام‌های قضایی را منتشر کرد. این مکاتبات حاکی از «بلاتکلیفی» در پرونده سعید طوسی و دخالت رئیس دادگستری تهران در روند رسیدگی به این پرونده بود. سعید طوسی در مصاحبه با بی‌بی‌سی فارسی خبر تبرئه خود را تأیید کرد و گفت ادعاها دربارهٔ اعمال نفوذ مقام‌های دفتر رهبر در این پرونده صحت ندارد. این درحالیست که مطابق حکم دادگاه بدوی، طوسی در جریان رسیدگی به پرونده به «ارتباطات ناسالم با قاریان نوجوان» اقرار کرده بود.

پس از تبرئه طوسی در دستگاه قضایی ایران و انتشار تصاویری از حضور وی در مراسمی در ازمیر، در خرداد ۱۳۹۷ پرونده جدیدی با شکایت یکی از شاکیان در دستگاه قضایی ترکیه باز شد. پدر یکی از شاکیان (که گفته شد در سفری در ترکیه هم مورد آزار قرار گرفته) در مصاحبه با روزنامه شرق گفت که با مراجعه به وزارت خارجه مراحل اداری ثبت شکایت از سعید طوسی در دادگاه‌های ترکیه را پیش برده و برای دادرسی ۲۰ دلار هزینه پرداخت کرده تا کنسولگری ترکیه نامه او را تأیید کند. او همچنین گفت «اگر بخواهیم در ترکیه وکیل بگیریم و مسئله را دنبال کنیم، هزینه‌های بیشتری خواهد داشت؛ اما اگر شده زندگی‌ام را بفروشم، دنبال احقاق حقوق فرزندم خواهم رفت. این بچه‌ها آسیب دیده‌اند. حق‌شان نبود».

 تعرض جنسی دبیرستان دکتر معین 

هفتم خرداد سال ۱۳۹۷ خبر آزار جنسی و در برخی خبرها تجاوز ناظم مدرسه معین به ده‌ها دانش آموز منتشر شد. انتشار این خبر در حالی بود که این واقعه دو ماه قبل از آن فاش شده بود و خانواده‌های این دانش‌آموزان از ناظم مدرسه شکایت کرده بودند. خانواده‌ها در زمان رسانه‌ای شدن این ماجرا نگران تأثیرگذاری افراد پرنفوذ نزدیک به متهم پرونده بودند.

نهم خرداد، عباس جعفری دولت‌آبادی دادستان وقت تهران در ارتباط با این پرونده گفت: «از روزی که خبر مربوط به این حادثه تلخ را شنیدیم موضوع را پیگیری کرده و پس از ارجاع پرونده به دادسرا، بلافاصله متهم توسط پلیس به دادسرا تحویل داده شد و با ادامه یافتن تحقیقات از متهم، قرار وی به بازداشت تغییر کرد.»

او با بیان اینکه دادستانی تهران پس از تشکیل پرونده تحقیقات تخصصی خود را آغاز کرد، افزود: در گام نخست دانش‌آموزانی که والدین آنها طرح شکایت کرده بودند در پزشکی قانونی حضور یافته مورد معاینه قرار گرفتند. در تمام گزارش‌های پزشکی قانونی به آن معنا تجاوز جنسی که در اخبار اولیه آمده بود به‌معنای جرایم خاص جنسی دیده نشد، ولی تعرضات جنسی گزارش شد و متهم هم پذیرفته است.

۲۲ خرداد دادستان تهران از صدور کیفرخواست برای ناظم مدرسه معین با چهار عنوان اتهامی خبر داد و گفت: «در گام نخست پانزده نفر از والدین دانش‌آموزان این مدرسه شکایت خود را نسبت به ناظم مدرسه اعلام کردند و در نهایت هشت نفر در دادگاه حضور یافتند.»

نهایتاً پرونده ناظم این مدرسه به مجتمع قضایی ارشاد ارسال و جلسه دادگاه در روز شنبه ۱۶ تیر با حضور تعدادی از اولیای دانش‌آموزان و دو تن از دانش‌آموزان برگزار شد؛ جلسه‌ای که چهار ساعت به‌طول انجامید و نهایتاً دادگاه ختم رسیدگی را صادر کرد و در ۲۳ تیر حکم متهم این پرونده در مرحله بدوی، صادر و ناظم مدرسه به جرم آزار جنسی دانش آموزان به ۱۰ سال حبس، ۲ سال انفصال از خدمت و ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد. این حکم مورد تجدیدنظرخواهی واقع گرفت؛ دادگاه تجدیدنظر، رأی بدوی را تأیید کرد و عیناً همان مجازات تعیین شده از ناحیه دادگاه بدوی قطعیت پیدا کرد.

با اعلام نظر پزشکی قانونی اتهام معاون مدرسه معین از تجاوز به تفخیذ یا تقبیل و ملامسه تقلیل یافت. در تفخیذ، حد فاعل و مفعول صد ضربه شلاق است و از این جهت فرقی میان محصن و غیرمحصن و عُنف و غیرعنف نیست. همچنین در قانون مجازات اسلامی اگر لواط‌کننده غیرمحصن (مجرد) باشد یا متوسل به زور نشده باشد، مجازات او صد ضربه شلاق است.

 تعرض جنسی در اصفهان 
مدیر روابط عمومی اداره کل آموزش و پرورش استان اصفهان، روز دوشنبه ۱۲ آذر (سوم دسامبر) ۱۳۹۷، اعلام کرد که مدیر و ناظم یک مدرسه پسرانه که تعدادی از دانش‌آموزان آن مورد آزار جنسی قرار گرفته بودند، از کار برکنار شده‌اند. وی همچنین افزود: «فرد مورد اتهام که نایب رئیس انجمن اولیا و مربیان مدرسه بوده، دستگیر شده است. منتظر نظر نهایی پزشکی قانونی هستیم، آموزش و پرورش ناحیه چهار نیز از این فرد به دلیل از بین بردن شأن آموزش و پرورش شکایت کرده است.»

دادستان عمومی و انقلاب اصفهان: «موضوع اتفاق افتاده در یکی از مدارس پسرانه اصفهان را «در حد کودک آزاری» خواند و گفت که تجاوز به اثبات نرسیده است».

در گزارش خبرگزاری ایسنا دربارهٔ این واقعه از قول والدین یکی از دانش آموزان آمده است: «مگر این مدرسه دوربین نداشته که چنین اتفاقی رخ داده است، کودکان با ترس و لرز به این مدرسه وارد می‌شوند و از سرویس بهداشتی ترس دارند.»

والدین دیگر دانش‌آموزان از ترس کودکان و تهدید آنان به سکوت سخن گفته‌اند. والدین یکی از دانش‌آموزان گفته است: «روی دست یکی از کودکان با چاقو ردی گذاشته‌اند تا فرزندان نتوانند صحبت کنند.»

 تعرض جنسی به ۱۸ دختر 
طبق سند و اطلاعات رسیده به ایران اینترنشنال، یک معلم مرد ۵۵ ساله در اسلامیه، واقع در شهرستان فردوس استان خراسان جنوبی، به دست‌کم ۱۸ دختر دانش‌آموز هشت تا ۱۱ ساله تعرض جنسی کرده است.

بر اساس این اطلاعات، معلم مورد نظر به بهانه برگزاری کلاس‌های خصوصی در پارکینگ خانه‌اش برای دانش‌آموزان دختر، اقدام به تعرض جنسی به آنان کرده است.

نسخه‌ای از حکم دادگاه که به دست ایران اینترنشنال رسیده که نشان می‌دهد هفت نفر از این معلم شکایت کرده‌اند و او به «آزار و اذیت جنسی تماسی»، «بهره‌کشی جنسی از طریق در اختیار گرفتن طفل» و «در دسترس قرار دادن محتوای مستهجن و مبتذل برای اطفال و نوجوانان» متهم شده است. در این حکم به تجاوز و تعرض جنسی به شکل مستقیم اشاره نشده است.

بر اساس حکم مذکور، این فرد برای اتهام «آزار و اذیت جنسی تماسی» به دو سال حبس تعزیری درجه شش و برای اتهام «بهره‌کشی جنسی از طریق در اختیار گرفتن طفل» به پنج سال حبس محکوم شده است.

او همچنین به عنوان مجازات تکمیلی به دو سال محرومیت از اقامت در استان خراسان جنوبی محکوم است.

در این حکم آمده است: «اقدام وی موجبات نارضایتی شدید والدین دانش‌آموزان و ضربه روحی و روانی به دانش‌آموزان دختر را فراهم آورده است.»

والدین یکی از دختران خردسال که نخواست هویتش فاش شود در گفت‌وگو با هدیه کیمیایی، خبرنگار ایران اینترنشنال گفت این معلم در گذشته نیز سابقه تجاوز و تعرض به دانش‌آموزان را داشته و حتی اماکن و آموزش و پرورش نیز در جریان بوده‌اند اما نه تنها او را از کار برکنار و توبیخ نکرده‌اند که به او اجازه کار داده‌اند.

پدر این کودک تأکید کرد یکی از دانش‌آموزان داخل مدرسه، موضوع تجاوز و تعرض جنسی را با مدیر مدرسه در میان گذاشته و او از بقیه دانش‌آموزان دربارهٔ این موضوع سؤال پرسیده که دست کم ۱۸ دختربچه موضوع تعرض را تأیید کرده‌اند.

او همچنین گفت: «بیشتر خانواده‌ها از اقشار کم‌درآمد و ضعیف جامعه‌اند و حتی توانایی پرداخت هزینه وکیل یا پزشکی قانونی را هم نداشتند.»

یک منبع آگاه در شهرستان فردوس نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایران اینترنشنال گفت مدیر مدرسه وقتی از جریان تعرض به دختران دانش‌آموز باخبر می‌شود، به رئیس آموزش و پرورش شهرستان فردوس اطلاع می‌دهد اما این مقام مسئول از او می‌خواهد تا در برابر رسانه‌ای کردن موضوع آزار جنسی به دانش‌آموزان سکوت کند وگرنه او را برکنار می‌کند.

به گفته این منبع آگاه، رئیس آموزش و پرورش شهرستان فردوس به مدیر مدرسه می‌گوید باید کاری کنند تا رضایت خانواده‌ها قبل از اینکه شکایت کنند، جلب شود. با این حال خانواده‌ها شکایت می‌کنند و این معلم بازداشت می‌شود اما بعد از یک هفته، او را با وثیقه ۵۰۰ میلیونی آزاد می‌کنند.

 تعرض جنسی در شهر ری 
پس از انتشار گزارش روزنامه «هم‌میهن» در روز یکشنبه، ۲۴ فروردین ۱۴۰۴، دربارهٔ تعرض یک معلم جوان در نمازخانه یک مدرسه پسرانه در دولت‌آباد شهر ری به دانش‌آموزان، دادسرای عمومی و انقلاب این شهرستان پرونده‌ای را در این خصوص تشکیل داد و اعلام کرد که «بررسی دقیق و پیگیری ترک فعل احتمالی مدیران و مسئولان مرتبط در دستور کار قرار دارد و هیچ‌گونه قصور در این زمینه قابل اغماض نخواهد بود.» طبق این گزارش، روایت مادران این شش دانش‌آموز مشابه یکدیگر است و به گفته آنان: «معلم مدرسه نام آزارهایش را «تنبیه سربازی» گذاشته بود؛ گاهی بشین و پاشو، گاهی لمس اعضای خصوصی بدن با پا و گاهی آزار جنسی همراه با تهدید. او می‌دانست اگر آن چند پسر کوچک را تهدید کند، همه‌چیز مسکوت باقی می‌ماند.»

بیشتر کودکان از ترس سکوت کردند، اما بعضی والدین از روی اضطراب شدید، کابوس‌های شبانه، افت تحصیلی و بی‌میلی فرزندشان برای حضور در مدرسه متوجه وجود مشکل شدند.

اوایل اسفند ۱۴۰۳ یکی از کودکان موضوع آزار جنسی را به مادرش اطلاع داد و ماجرا میان خانواده‌ها پخش شد و به تدریج شماری از این بچه‌ها دربارهٔ آزاری که دیده بودند، صحبت کردند.

روزنامه «هم‌میهن» در گزارش یکشنبه خود نوشته بود که «معلم کلاس پنجم» مدرسه مزبور، دانش‌آموزان را به نمازخانه روبه‌روی کلاس درس می‌برده و به نام خودساخته «تنبیه سربازی» آنها را آزار می‌داده است.

طبق این گزارش: «پسرهای کوچک نمی‌دانستند چرا معلم از آنها در نمازخانه می‌خواست که چشم‌هایشان را ببندند و از لمس بدنشان چیزی برای کسی تعریف نکنند؟ فقط می‌دانستند که این اتفاق نباید بیفتد، نباید به‌جای کلاس، در آن نمازخانه باشند و معلم به نام «تنبیه سربازی» آنها را «آزار» دهد، مرزهای خصوصی بدن‌هایشان را رد کند و آنها را با کابوس‌های شبانه و اضطراب تنها بگذارد.»

هم‌میهن روایت می‌کند که این معلم در یک مورد از تعرض‌هایش، با نشستن روی پای یکی از دانش‌آموزان، باعث شکستگی آن که قبلاً شکسته بوده، شده است. این کودک سپس آن‌قدر اضطراب گرفته بوده که ناخن‌هایش را مدام می‌جویده، کابوس می‌دیده و «گریه و فریادش به هم می‌پیچیده» است.

این پسر ۱۱ ساله در پاسخ به پرسش‌های والدینش، فقط می‌گفته: «در کلاس اذیتم می‌کنند.» و نمی‌دانسته که «با چند همکلاسی دیگر در آن خواب‌ها شریک است؛ کابوس «تنبیه سربازی» آقای معلم، در آن نمازخانه کوچک مدرسه، دور از چشم مدیر، همکلاسی، خانواده و دوربین‌ها.»

 واکنش‌های رسمی 
وزارت آموزش و پرورش ایران در مواردی محدود به وقوع آزار جنسی در مدارس اذعان کرده است. در سال ۱۳۹۷ پروندهٔ آزار گروهی از دانش‌آموزان در یک مدرسهٔ غیردولتی در تهران رسانه‌ای شد و وزیر وقت آموزش و پرورش قول رسیدگی و اصلاح آیین‌نامه‌های انضباطی را داد. با این حال، فعالان حقوق کودک و کارشناسان آموزشی معتقدند که سیاست‌گذاری شفاف و نظام حمایتی کافی برای قربانیان وجود ندارد.

در جریان رسوایی جنسی دبیرستان دکتر معین، پس از دستگیری متهم، سید علی خامنه‌ای طی نامه‌ای خطاب به رئیس قوه قضاییه، نوشت: «خبر جنایت در یکی از مدارس غرب تهران موجب اندوه و تأسف شد. مقتضی است پس از محاکمه سریعاً حدود الهی را در رابطه با محکومان اجرا نمایید.» سپس صادق لاریجانی این دستور اکید را حاکی از دغدغهٔ رهبری دانست، و به رئیس کل دادگستری استان تهران «اجرای حکم مقتضی بدون هیچ اغماضی» را دستور داد.

 آزار جنسی میان همسالان 
علاوه بر مواردی که معلمان یا کارکنان مدرسه متهم هستند، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که بخشی از آزارهای جنسی در مدارس ایران توسط خود دانش‌آموزان علیه یکدیگر صورت می‌گیرد. این آزارها شامل لمس ناخواسته، الفاظ جنسی و زورگویی با ماهیت جنسی است. در برخی گزارش‌ها به افزایش این نوع خشونت میان‌دانش‌آموزی در مدارس پسرانه اشاره شده است.

 آمار 
آمار دقیقی از کودک‌آزاری یا تعرض جنسی به کودکان در ایران در دست نیست و طبق گزارش‌های منتشرشده، تنها ۲۰ درصد از این موارد، مانند پرونده جنجالی سعید طوسی، قاری سرشناس نزدیک به بیت خامنه‌ای، پرونده آزار جنسی یک مربی فوتبال و نیز پرونده تجاوز و قتل فجیع آتنا اصلانی در پارس‌آباد دشت مغان، فاش می‌شوند و به رسانه‌ها یا نهادهای قضایی راه می‌یابند.

 نقد و چالش‌ها 
کارشناسان حوزهٔ جامعه‌شناسی آموزش در ایران بر این باورند که عوامل زیر موجب تداوم آزار جنسی در محیط‌های آموزشی می‌شود:
 تابو بودن گفتگو دربارهٔ مسائل جنسی در مدارس و خانواده‌ها.
 نبود آموزش رسمی دربارهٔ حقوق دانش‌آموزان و حریم شخصی.
 نبود سازوکار گزارش‌دهی امن برای قربانیان.
 فشار اجتماعی و ترس از بدنامی خانواده‌ها.

 قوانین و حمایت‌ها 
بر اساس قانون حمایت از اطفال و نوجوانان (۱۳۹۹)، هرگونه سوءاستفاده جنسی از کودکان جرم محسوب می‌شود. با این حال، در عمل اجرای این قوانین به‌دلیل عدم گزارش‌دهی یا فشارهای نهادی با چالش روبه‌روست.

قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ از جمله نوآوری‌های قانونگذار جهت پیشگیری از کودک‌آزاری و مقابله قانونی با این پدیده است که حمایت‌های قانونی قابل توجهی نسبت به اطفال و نوجوانان مبذول داشته است.

ازجمله نوآوری‌های این قانون، استفاده حداکثری از ظرفیت سازمان‌های دولتی از جمله سازمان بهزیستی در پیشگیری از کودک‌آزاری، شناسایی و حمایت قانونی از کودکان و نوجوانان در معرض خطر بزه‌دیدگی نظیر کودکان در معرض ترک تحصیل، کودکان دارای والدین زندانی و معتاد و بازتعریف آسیب‌های فراروی کودکان و نوجوانان نظیر بهره‌کشی اقتصادی از کودکان و هرزه‌نگاری کودکان می‌باشد.نوآوری‌ها و چالش‌های قانون حمایت از اطفال و نوجوانان در پیشگیری از کودک‌آزاری

 جستارهای وابسته 
 آزار جنسی
 تجاوز جنسی در ایران
 سوءاستفاده جنسی از کودکان
 حقوق کودک در ایران
 خشونت جنسیتی مرتبط با مدرسه

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 گزارش یونیسف درباره خشونت علیه کودکان در ایران (۲۰۲۱)
 پرونده ایران‌وایر درباره آزار جنسی در مدارس ایران

 
رده:آزار
رده:اصطلاحات مدرسه
رده:تجاوز جنسی
رده:تعرض (قانون)
رده:جرایم جنسی
رده:حقوق جوانی
رده:خشونت جنسی
رده:رسوایی‌های جنسی در ایران
رده:سوء استفاده جنسی از کودکان در ایران
رده:سوءاستفاده جنسی از کودکان
رده:سوءاستفاده جنسی
رده:سوءرفتار جنسی
رده:شکنجه
رده:کارزارهای ضدقلدری
رده:کودک‌آزاری در ایران
رده:موضوعات آموزشی