ادبیات اردو

ادبیات اردو آثار ادبی نوشته‌شده به زبان اردو را دربرمی‌گیرد. این ادبیات بیشتر زیر نفوذ شعر بوده و به‌ویژه قالب‌های غزل و نظم در آن جایگاه برجسته‌ای دارند؛ اما به‌تدریج به سبک‌های دیگر نوشتاری نیز گسترش یافته که از میان آن‌ها می‌توان به داستان کوتاه (افسانه) اشاره کرد. ادبیات اردو بیشتر در پاکستان که اردو زبان ملی آن است و در هند که اردو یکی از زبان‌های رسمی شناخته‌شده در برنامه هشتم قانون اساسی هند به‌شمار می‌رود رواج دارد.

ادبیات اردو پیشینه‌ای نزدیک به هفت سده دارد و از دوران شکل‌گیری نخستین گونه‌های زبان اردو در شبه‌قاره هند آغاز شده‌است. امیرخسرو دهلوی که در سده سیزدهم میلادی می‌زیست به‌عنوان «پدر ادبیات اردو» شناخته می‌شود. این ادبیات در گذر زمان از مراحل گوناگونی چون دوره دینی در دکن، دوره شکوفایی غزل در دهلی، جنبش نوگرایی علیگر و جنبش نویسندگان پیشرو گذشته و چهره‌های بزرگی چون غالب دهلوی، میر تقی میر، اقبال لاهوری و سعادت حسن منتو را پرورش داده‌است.

 خاستگاه 

زبان اردو در سده‌های دوازدهم و سیزدهم میلادی شکل گرفت، هرچند در آن زمان نام «اردو» برای این زبان به کار نمی‌رفت. امیرخسرو دهلوی که در سده سیزدهم می‌زیست به گویش ریخته (آمیزه‌ای فارسی‌شده از هندوی) شکل داد که صورت آغازین اردوی معیار امروزی بود. از همین رو او را «پدر ادبیات اردو» نامیده‌اند. سنت‌های پایدار اسلام و حمایت حاکمان مسلمان — که معمولاً ترک‌تبار یا افغان‌تبار بودند — از فرهنگ‌های بیرونی نشان خود را بر زبان اردو گذاشت؛ چراکه هر دو میراث فرهنگی در سراسر قلمرو اردوزبانان حضوری نیرومند داشتند. زبان اردو با واژگانی که نزدیک به‌طور برابر میان واژه‌های برگرفته از سنسکریت و پراکریت از یک‌سو و واژه‌های عربی–فارسی از سوی دیگر تقسیم می‌شد بازتابی از این آمیزش فرهنگی بود.

 دوره دینی (۱۳۵۰–۱۵۹۰) 
نخستین سرایش‌های ادبی به زبان اردو از سده چهاردهم میلادی در دکن آغاز شد. صورت آغازین اردو نخستین بار از سوی سربازان علاءالدین خلجی که از ۱۲۹۴ تا ۱۳۱۱ به دکن لشکر کشیدند به این منطقه رسید. در سال ۱۳۲۶ محمد بن تغلق پایتخت خود را از دهلی به دکن انتقال داد و در ۱۳۴۷ ظفرخان، فرماندار او در دکن، استقلال اعلام کرد و با برپایی سلطان‌نشین بهمنی لقب علاءالدین بهمن‌شاه را برگزید. سلاطین بهمنی کاربرد اردو را در پادشاهی خود — در برابر فارسی که زبان دربار سلطان‌نشین دهلی بود — گسترش دادند. این گویش که تا ۱۳۷۵ تفاوتی با اردوی دهلی نداشت زیر تأثیر زبان‌های بومی مانند گجراتی و مراتی قرار گرفت و به دکنی شهرت یافت. آثار این دوره بیشتر نثر و شعر دکنی با درونمایه‌های دینی بودند.

از نویسندگان برجسته این دوره بنده نواز گیسو دراز بود که اثرش «معراج العاشقین»، رساله‌ای صوفیانه، یکی از نخستین نمونه‌های نثر اردو به‌شمار می‌رود. دیگر نویسندگان مهم شاه میرانجی و پسرش شاه بوران بودند.

 اردو در دکن (۱۵۹۰–۱۷۳۰) 

 شاعران قطب‌شاهی (۱۵۹۰–۱۶۸۷) 
محمدقلی قطب‌شاه، پنجمین سلطان سلسله قطب‌شاهی گلکنده و بنیان‌گذار شهر حیدرآباد، شاعری شاهانه و نویسنده‌ای پرکار به فارسی و دکنی بود. دیگر شاعران وجهی و گوّاسی بودند. در سال ۱۶۵۵ ابن‌نشاطی «پُل‌بَن» را سرود که داستانی عاشقانه در ۱۳۰۰ بیت بود. «قصه و بیرمِ گل‌اندمن» نوشته طبعی از آثار مهم این دوره است که در ۱۶۷۰ سروده شد و نزدیک به ۲۷۰۰ بیت دارد.

 شاعران عادل‌شاهی (۱۵۹۰–۱۶۸۸) 
ابراهیم عادل‌شاه دوم شاعری شاهانه و حامی هنر و ادبیات بود. کتاب او «کتاب نوْرَس» (کتاب نُه رَسَه) به دکنی مجموعه‌ای از ۵۹ شعر و ۱۷ بیت است. دیگر شاعران مهم رستمی، نصرتی و میرزا بودند.

 اردو در دکن زیر حکمرانی مغولان (۱۶۸۷–۱۷۳۰) 
مهم‌ترین نویسنده اردو در این دوره بود.

 سده هجدهم 
 دوره نخست اردو در دهلی (۱۷۳۰–۱۸۳۰) 
thumb|250px|غلام حمدانی مصحفی، شاعری که گفته می‌شود نخستین بار در حدود ۱۷۸۰ میلادی نام «اردو» را برای زبانی به کار برد که پیش از آن با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شد.
در سده هجدهم سه قالب شعری مهم اردو عبارت بودند از غزل، قصیده و مثنوی. از شاعران مهم دهلی در این دوره بود و آثار اصلی او شامل دو دفتر شعر «دیوان» و «دیوانزاده» است. شعر اردو زیر نفوذ ، ، میر و درد قرار داشت که بعدها «چهار ستون شعر اردو» نامیده شدند. چهره بزرگ دیگر بود که به مثنوی‌هایش شهرت داشت و معروف‌ترین آن‌ها «سحرالبیان» (مشهور به «مثنوی میر حسن») بود.

دیگر شاعران مهم این دوره ، و بودند.

 سده نوزدهم 
 شعر 
 شعر اردو در لکنو 
در سده نوزدهم کانون ادبیات اردو از دهلی جابه‌جا شد؛ زیرا بیشتر ادیبان به بخش‌های دیگر هند مانند حیدرآباد، پتنه و لکنو کوچیدند. دربار لکنو با شور و شوق فراوان از شاعران دهلی پذیرایی کرد و به کانون شعر اردو بدل شد. سرآمدان این شاعران خلیق، ضمیر، و بودند. دیگر شاعران انیس و دبیر بودند.

 دوره دوم اردو در دهلی 
دهه دوم سده نوزدهم شاهد احیای شعر اردو در دهلی در دربار مغول بود. بهادرشاه دوم، واپسین فرمانروای مغول، خود شاعر و حامی شعر بود. شاعران بزرگی که زیر حمایت او شکوفا شدند عبارت بودند از ، غالب، آزرده و .

برخی از شاگردان مؤمن در شعر مانند و میر حسین تسکین خود به شاعرانی برجسته بدل شدند.

 جنبش نوین 
فروپاشی امپراتوری مغول و پادشاهی اوده پس از شورش ۱۸۵۷ و آشنایی با زبان انگلیسی جنبش تازه‌ای را در ادبیات اردو آغاز کرد. پرچمداران این جنبش سید احمد خان، و الطاف حسین حالی بودند. این دوره شاهد رشد نثر، نقد ادبی و نمایشنامه در ادبیات اردو بود و نویسندگان و شاعران به بررسی درونمایه‌ها و زمینه‌های تازه و آزمودن قالب‌های نو پرداختند.

الطاف حسین حالی شاعری پرکار بود و آثار فراوانی از خود بر جای گذاشت. مهم‌ترین آثار شعری او شامل مثنوی‌ها، «مسدّس حالی»، «شکوه هند» و «قصیده غیاثیه» بود. او همچنین مرثیه‌هایی بر درگذشت غالب، حکیم محمودخان و سید احمد خان سرود.

 از دیگر پیروان جنبش نوین در شعر اردو بود. او شعرهای میهنی مانند «خاکِ وطن»، «عروسِ حبّ وطن» و «مادرِ هند» سرود. شعرهای تاریخی و دینی او شامل «پدمنی»، «چتای پدمنی» و «گریه و زاری سیتاجی» است.

 نثر 
غالب که بیشتر به شعرش شناخته می‌شود در طول زندگی نثر اردوی قابل‌توجهی نیز نوشت که شامل مجموعه نامه‌هایش و سه رساله کوتاه با عنوان‌های «لطایف غالب»، «تیغ تیز» و «نامه غالب» بود. نامه‌های او که ماهیتی زندگی‌نامه‌ای داشتند در دو جلد با عنوان «اردوی معلّا» و «عود هندی» گردآوری و منتشر شدند.

 نویسندگان کالج فورت ویلیام 
تا سده نوزدهم فارسی زبان رسمی دربار و فرهنگ بود و همه مکاتبات به فارسی انجام می‌شد. گسترش نثر اردو برای کاربردهای عملی را می‌توان به بنیادگذاری کالج فورت ویلیام در کلکته در سال ۱۸۰۰ بازگرداند که برای آموزش زبان‌های بومی هند به افسران بریتانیایی کمپانی هند شرقی بریتانیا تأسیس شد. ، رئیس کالج، نویسنده چندین اثر هندوستانی بود. او گروهی از دانشمندان هندی را در کالج گرد آورد که به نوشتن کتاب‌هایی برای افسران تازه‌وارد پرداختند و نثر معیاری برای اردو و هندی پدیدآوردند.

 جنبش علیگر 

سید احمد خان، چهره پیشتاز جنبش علیگر، نویسنده و روزنامه‌نگاری پرکار بود که کتاب‌های گوناگونی از زمینه‌های کلامی تا تاریخی نوشت. مهم‌ترین اثر کلامی او «الخطبات الاحمدیه فی العرب و السیرة المحمدیه» بود که در ۱۸۷۶ منتشر شد. او از راه نشریه‌های و سهمی بزرگ در روزنامه‌نگاری اردو داشت.

جنبش علیگر گروهی از دلبستگان ادبی پرورش داد که تأثیری ژرف بر ادبیات اردو گذاشتند. سرآمدان آنان شبلی نعمانی و در زمینه تاریخ و ، و وقارالملک در زمینه ادبیات بودند.

شبلی نعمانی پدر تاریخ‌نگاری نوین اردو شمرده می‌شود. او چندین کتاب زندگی‌نامه‌ای و تاریخی نوشت مانند «»، «سیرت النعمان»، «الفاروق»، «المأمون»، «الغزالی» (زندگی‌نامه امام غزالی)، «مولانا رومی» (زندگی‌نامه مولانا رومی) و «اورنگ‌زیب عالمگیر پر ایک نظر» دربارهٔ زندگی اورنگ‌زیب. او همچنین نخستین سفرنامه اردو با عنوان «سفرنامه روم و مصر و شام» را نوشت.

«تاریخ هندوستان»، مجموعه‌ای چهارده‌جلدی از تاریخ هند به اردو نوشته دستاوردی عظیم در این دوره بود.

الطاف حسین حالی افزون بر شعر در نثر اردو نیز سهمی بزرگ داشت. «حیات سعدی» (زندگی‌نامه سعدی)، «حیات جاوید» (زندگی‌نامه سید احمد خان) و «» (زندگی‌نامه و نقد غالب) از مهم‌ترین آثار نثری او هستند.

 رمان اردو 
در سال ۱۸۶۹ نذیر احمد دهلوی «» را منتشر کرد که نخستین رمان اصیل اردو بود. این اثر نوعی دربارهٔ ازدواج بود. او همچنین «بنات‌النعش» و «توبةالنصوح» را در همین دوره نوشت که هر دو کتاب‌های اخلاقی برای القای فضیلت‌های اخلاقی بودند.

 با «قصص‌الهند» و «دربار اکبری» بنیاد رمان تاریخی در اردو را نهاد. اثر او «» که تاریخ شعر اردو از ولی تا غالب است نخستین تاریخ زمانی شعر اردو شمرده می‌شود.

 با رمان دنباله‌دار «» که زیر تأثیر دن کیشوت نوشته شد داستان‌نویسی واقعی و حسّ رئالیسم را به رمان اردو آورد. دیگر رمان‌های مهم او «سیرِ کوهسار» و «جامِ سرشار» بودند.

 زیر تأثیر رمان‌های تاریخی والتر اسکات عنصر تاریخی را در آثار خود مانند «ملکة العزیزه ورجینا» گنجاند.

میرزا هادی رسوا شاعر و نویسنده‌ای بود که بیشتر به رمان «امرائو جان ادا» که در پایان سده نوزدهم منتشر شد شناخته می‌شود.

 نمایشنامه 
نمایشنامه در ادبیات اردو در سده نوزدهم با نمایش «» نوشته آغاز شد که نخستین بار در ۱۸۵۳ روی صحنه رفت. این اثر یک کمدی موسیقایی با طرحی ساده بود و از الگوی اپرای اروپایی پیروی می‌کرد.

 سده بیستم 
 نثر 
 دوران پریم‌چند 
پریم‌چند در آغاز دهه ۱۸۹۰ وارد صحنه ادبی شد و به‌زودی به یکی از برجسته‌ترین نویسندگان و رمان‌نویسان در پیشینه ادبیات اردو تبدیل شد. او به هندی نیز می‌نوشت. پریم‌چند دربارهٔ اصلاحات دینی و اجتماعی در «ایثارِ معابد» و «هم خرما و هم ثواب»، دربارهٔ سرنوشت زنی تن‌فروش در «»، مسائل کشاورزان در «گوشه عافیت» و مشکلات طبقه میانه و زنان در «نیرمالا» نوشت. پریم‌چند نخستین نویسنده‌ای بود که داستان کوتاه به سبک اروپایی را به اردو آورد. نخستین مجموعه داستان کوتاه او «سوزِ وطن» که در ۱۹۰۷ منتشر شد از سوی دولت بریتانیا توقیف شد.

 جنبش نویسندگان پیشرو 

در دهه ۱۹۳۰ داستان کوتاه (افسانه) به قالب پیشتاز نثر اردو بدل شد؛ عمدتاً به‌سبب نفوذ ادبیات غربی به‌ویژه انگلیسی، فرانسوی و روسی. انتشار «» در ۱۹۳۲ — مجموعه داستانی از سجاد ظهیر، رشید جهان، محمودالظفر و احمد علی — سرآغاز جنبش نویسندگان پیشرو بود که دو دهه بر محتوای ادبیات اردو تأثیری ژرف گذاشت.

 رمان‌نویس و داستان‌نویس پیشرو بود که به‌طور گسترده دربارهٔ زنانگی نوشت. آثار مهم او شامل مجموعه داستان‌های «کلیان» و «چوٹیں» است. او بیشتر به داستان کوتاه «» (۱۹۴۲) شهرت دارد.

 زندگی را در رمان‌ها و داستان‌هایش مانند «یک گدهه کی سرگذشت»، «شکست»، «زندگی کی موڑ پر»، «هم وحشی هیں»، «آنّا دتّا»، «کالو بهنگی» و «پودی» به‌شکلی واقع‌گرایانه به تصویر کشید.

دیگر نویسنده برجسته این دوره سعادت حسن منتو بود که داستان‌هایی ژرف‌نگرانه مانند «کهول دو»، «»، «موزل» و «» نوشت.

 پیشگامان ویژه 
امیرخسرو دهلوی تأثیری بزرگ بر رشد آغازین نه‌تنها ادبیات اردو بلکه خودِ زبان داشت. به او نظام‌بخشی موسیقی سنتی شمال هند از جمله موسیقی سنتی هندوستانی نسبت داده می‌شود و آثاری هم به فارسی و هم به هندوی نوشت. پس از یک سده قلی قطب‌شاه به زبانی سخن می‌گفت که می‌توان آن را اردو شمرد. محمدقلی قطب‌شاه دانشوری در فارسی و عربی بود و به زبان‌های تلوگو، فارسی و اردو نیز شعر سرود. دیوان او با عنوان «کلیات قلی قطب‌شاه» گردآوری شده‌است. او نخستین شاعر صاحب‌دیوان اردو شمرده می‌شود و زبان اردو به یاری سهم‌های او جایگاه یک زبان ادبی یافت. محمدقلی قطب‌شاه در سال ۱۶۱۱ درگذشت.

 حماسه‌های داستان‌گویی 
ادبیات اردو در دوره‌های پیشین بیشتر از شعر تشکیل می‌شد و عنصر نثری آن عمدتاً به قالب کهن داستان‌های حماسی موسوم به «داستان» محدود بود. این داستان‌های بلند و پیچیده با آفریده‌ها و رویدادهایی شگفت‌انگیز و جادویی سروکار داشتند. این‌گونه ادبی در خاورمیانه ریشه داشت و از سوی قصه‌گویان مردمی گسترش یافت. قدیمی‌ترین داستان شناخته‌شده اردو «داستان امیر حمزه» است که در آغاز سده هفدهم ثبت شد. بیشتر روایت‌های منثور در آغاز سده نوزدهم ثبت شدند؛ از جمله «باغ و بهار» نوشته میر امّان و «مذهب عشق» نوشته نهالچند لاهوری.

 تذکره‌نویسی 
تذکره‌ها مجموعه‌هایی از یادداشت‌های ادبی‌اند که ابیات و حکایت‌هایی از شاعران بزرگ را همراه با داده‌های زندگی‌نامه‌ای و نکته‌هایی دربارهٔ سبک آنان گرد می‌آورند. بیشتر آن‌ها فهرستی از نام‌ها با یک یا دو سطر آگاهی دربارهٔ هر شاعرند. برخی تذکره‌ها جزئیات زندگی‌نامه‌ای و تصویری کوتاه از توانایی شعری را نیز ارائه می‌دهند. بیشتر آن‌ها نام‌ها را به ترتیب الفبا و برخی به ترتیب زمانی ردیف کرده‌اند.

 شعر اردو 
شعر اردو در سده نوزدهم به اوج خود رسید. پیشرفته‌ترین قالب شعری غزل بود که هم از نظر کیفیت و هم از نظر کمیت در سنت اردو جایگاهی بی‌همتا داشت. دیگر قالب‌های مهم شامل قصیده، مثنوی، نظم، و بودند. در سده بیستم اقبال لاهوری با سرودن اشعاری فلسفی و الهام‌بخش در باب خودشناسی و احیای تمدن اسلامی به یکی از تأثیرگذارترین شاعران اردو بدل شد.

 منابع 

 
 

 پیوند به بیرون 
 ریخته — کتابخانه دیجیتال ادبیات اردو

رده:هنرها در هند
رده:فرهنگ اسلامی