بحران ازدواج در ایران

بندانگشتی
بحران ازدواج در ایران اصطلاحی است که برای توصیف کاهش نرخ ازدواج، افزایش سن نخستین ازدواج و رشد تجرد قطعی در میان بخشی از جمعیت ایران به کار می‌رود. این پدیده در چند دههٔ اخیر مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی، جمعیت‌شناسان و سیاست‌گذاران قرار گرفته است.
بر پایهٔ داده‌های مرکز آمار ایران، میانگین سن نخستین ازدواج زنان از ۱۸٫۴ سال در دههٔ ۱۳۴۰ به ۲۳٫۴ سال در سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است.تحولات میانگین سن در اولین ازدواج در ایران با تأکید بر نتایج سرشماری 1395 همچنین نرخ ازدواج از ۴٫۲۵ درصد در سال ۱۴۰۱ به ۳٫۸۵ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است.

به گزارش سازمان ثبت احوال، در سال ۱۴۰۲ تعداد ۴۸۱٬۳۹۵ ازدواج ثبت شده که نسبت به سال‌های گذشته کاهش محسوسی را نشان می‌دهد. مطالعات همچنین بیان می‌کند که ۱۴ درصد از زنان و ۴ درصد از مردان بالای ۴۵ سال هرگز ازدواج نکرده‌اند.

کاهش ازدواج با کاهش نرخ موالید نیز مرتبط دانسته شده است به گونه ای که کاهش حدود ۴۰ درصدی ازدواج‌ها طی یک دههٔ اخیر، به افت ۳۴ درصدی تولدها در کشور منجر شده است.

 پیشینه تاریخی ازدواج در ایران 
 ازدواج در ایران باستان 
در متون تاریخی و اساطیری ایران باستان، ازدواج جایگاهی مقدس و اجتماعی بسیار مهم داشته است و خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه تلقی می‌شده است. برخی منابع به انواع مختلف پیوندهای زناشویی در دوره‌های ساسانی و پیش از آن اشاره کرده‌اند، نظیر «شاه‌زن»، «ایوک‌زن»، «ستَرزن»، «چاکرزن» و «خودسرزن». در این تقسیم‌بندی‌ها، تفاوت‌هایی میان وضعیت زنانی که برای نخستین بار ازدواج می‌کردند یا بیوه بودند یا برخلاف میل والدین اقدام به ازدواج داشتند دیده می‌شود. همچنین شواهدی وجود دارد از تأکید سیاست‌های حکومتی بر ازدواج و افزایش جمعیت، نظیر مواردی که پادشاهان برای تسهیل ازدواج دختران بی‌قیمت، جهیزیه فراهم می‌کردند.

در کتیبه‌ها و اسناد تاریخی نیز بر نقش زنان و اهمیت فرزندآوری تأکید شده و زن به عنوان عضو فعال خانواده جایگاهی داشته است. برای مثال، در کتیبه بیستون به تناسب به نقش ازدواج و فرزندآوری اشاره شده است.
بندانگشتی|مراسم ازدواج احمدشاه با دختر یکی از سران ایل قاجار در اردیبهشت 1292 شمسی

 ازدواج در دوره اسلامی تا پیش از مدرنیته 
پس از ورود اسلام به ایران، قوانین شرعی و فقهی تأثیر عمده‌ای بر مقررات ازدواج، مهریه، قیود ارث و روابط خانواده گذاشتند. روابط و حدود شرعی ازدواج در فقه اسلامی در طول قرون میانی در ایران جاری شد. شرایط اجتماعی، اقتصادی و مذهبی دوره‌های مختلف (صفوی، قاجار، پهلوی) هم بر الگوهای ازدواج تأثیر گذاشتند، به‌خصوص در شهرها و مراکز بزرگ، وقتی عناصر مدرنیته و تعامل با غرب وارد ایران شدند. در دوره قاجار و پهلوی، با افزایش تحرک اجتماعی، تحولات شهری و آموزش و پرورش بیشتر، تغییراتی در سن ازدواج و انتخاب همسر روی داد؛ اما داده‌های آماری مستند از این دوره محدود است یا پراکنده در تحقیقات تاریخی می‌باشد.
بندانگشتی|جشن عروسی عشایر 

 ازدواج در دوران معاصر 
در دهه‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۷۰، به دلیل سیاست‌های جمعیتی تشویقی و نیز روند رشد جمعیت، تعداد ازدواج‌ها به صورت کلی افزایشی بود.مروری بر سیاست‌های فرزندآوری کشور؛ از تحدید تا تشویق از دههٔ ۱۳۸۰ به این سو، با تغییر شرایط اقتصادی، شهری شدن سریع‌تر، تغییر نگرش‌های اجتماعی و تحولات فرهنگی، روند کاهش نرخ ازدواج، افزایش سن ازدواج و رشد تجرد قطعی بیشتر مشهود شده است. برخی تحلیل‌ها می‌گویند سال ۱۳۹۰ نقطه‌ای مهم بوده و به «آغاز دهه تجرد» تعبیر شده است؛ یعنی در این دوره تعداد جوانانی که وارد سن ازدواج می‌شوند بدون ازدواج باقی می‌مانند به چشم آمده است. همچنین آمارها نشان می‌دهند که نسبت ازدواج به جمعیت در دههٔ ۹۰ کاهش داشته است و آمار طلاق افزایشی بوده است.

 مقایسه بحران ازدواج در ایران با سایر کشورها 
مقایسه بین‌المللی بحران ازدواج نشان می‌دهد که کاهش نرخ ازدواج و افزایش سن نخستین ازدواج تنها پدیده‌ای مختص ایران نیست و بسیاری از کشورهای جهان، به ویژه کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، با چالش‌های مشابهی مواجه‌اند. در کشورهای اروپایی، افزایش تحصیلات، حضور گسترده زنان در بازار کار، و تغییر نگرش‌های فرهنگی نسبت به ازدواج و زندگی مشترک موجب شده است تا سن ازدواج به‌طور متوسط افزایش یابد و تعداد افرادی که هرگز ازدواج نمی‌کنند بیشتر شود. به عنوان مثال، در کشورهای اسکاندیناوی، میانگین سن ازدواج برای زنان بالای ۳۰ سال و برای مردان نزدیک به ۳۳ سال است، و میزان تجرد قطعی نیز نسبتاً بالاست.

آمار ازدواج در ژاپن در سال ۲۰۲۳ تقریباً ۶ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافت. این نخستین بار در ۹۰ سال گذشته است که آمار ازدواج در این کشور به زیر ۵۰۰ هزار مورد رسیده است و همزمان، طبق آمار رسمی، آمار طلاق در سال گذشته ۲٫۶ درصد افزایش یافته است. در کشورهای همسایه ایران مانند ترکیه، لبنان، قرقیزستان، قزاقزستان نیز روند مشابهی مشاهده می‌شود؛ افزایش هزینه‌های زندگی، تغییر سبک زندگی شهری، و تحولات فرهنگی باعث شده است تا سن ازدواج بالا رود و برخی جوانان از ازدواج فاصله بگیرند. با این حال، تفاوت‌هایی نیز وجود دارد؛ در بسیاری از این کشورها سیاست‌های حمایتی دولت و فرهنگ خانواده گسترده‌تر و منسجم‌تر است که اثر کاهش نرخ ازدواج را کمی تعدیل می‌کند. مقایسه بین‌المللی نشان می‌دهد که بحران ازدواج در ایران در بستر اقتصادی و نهادی، شدت بیشتری دارد و ترکیبی از فشارهای اقتصادی، فرهنگی و ساختاری موجب شده است که جوانان ایرانی نسبت به همتایان خود در کشورهای دیگر، دیرتر و کمتر ازدواج کنند.

 عوامل مؤثر بر بحران ازدواج در ایران 
پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بحران ازدواج در ایران پدیده‌ای چندبعدی است و ریشه در عوامل گوناگون اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی دارد. مشکلاتی چون بیکاری و تورم، گرانی مسکن و افزایش هزینه‌های زندگی، از مهم‌ترین موانع اقتصادی ازدواج جوانان به‌شمار می‌رود. به صورت کلی عوامل مؤثر بر بحران ازدواج در ایران را می‌توان به این صورت دسته‌بندی کرد:

 عوامل اقتصادی 
 بیکاری 
بیکاری یکی از مهم‌ترین موانع برای جوانان جهت ورود به مرحله ازدواج است. کسانی که شغل ثابت یا درآمد کافی ندارند، تمایل و توان کمتری برای شروع زندگی مشترک دارند. به عنوان مثال، رئیس سازمان تجاری‌سازی فناوری جهاد دانشگاهی گفته است که بیکاری عامل اصلی کاهش ازدواج و نرخ باروری است.

 گرانی مسکن 
افزایش سرسام‌آور قیمت مسکن در شهرها جوانان را از خرید یا اجاره مسکن مستقل بازمی‌دارد، و بدون مسکن مناسب، دشوار است که جوانان به فکر ازدواج بیفتند. پژوهشی تحت عنوان «اثر قیمت مسکن بر ازدواج در نقاط شهری ایران» این موضوع را به صورت علمی بررسی کرده است.

 گرانی و تورم 
وقتی هزینه‌های زندگی از جمله هزینه مواد غذایی، پوشاک، حمل‌ونقل و غیره بالا رود، فشار اقتصادی بر خانواده‌ها و افراد مجرد زیاد می‌شود و ازدواج به تأخیر می‌افتد. تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی از عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری‌اند که مرتبط با بحران ازدواج نیز می‌باشند.

 عوامل فرهنگی و اجتماعی 
 تغییر نگرش‌ها نسبت به ازدواج 
سنت‌ها و ارزش‌های فرهنگی دربارهٔ سن مناسب ازدواج، نقش زن و مرد در خانواده، و اهمیت ازدواج دستخوش تغییر شده‌اند. جوانان در مطالعات مختلف بیان کرده‌اند که اولویت‌ها و ترجیحاتشان تغییر کرده است؛ مثلاً پژوهش «مطالعه نگرش جوانان به ازدواج و ارتباط آن با ترجیحات ارزشی، دینداری و شیوه‌های فرزندپروری» در استان آذربایجان‌غربی این تحولات را نشان می‌دهد.مطالعه نگرش جوانان به ازدواج و ارتباط آن با ترجیحات ارزشی، دین داری و شیوه‌های فرزندپروری (مورد مطالعه: جوانان استان آذربایجان‌غربی)؛ تغییر در الگوی مصرف، نوع پوشاک، مسکن، افزایش سطح انتظارات و توقعات خانواده‌ها، روحیه تنوع طلبی، تجملاتی شدن زندگی اجتماعی، بستر مناسبی برای تغییر سبک زندگی جامعه ما فراهم آورده است. برخی جوانان بر این باورند که ازدواج موجب ایجاد محدودیت در بسیاری از خواسته‌ها و نیازهای آنان می‌شود. از این رو، ترجیح می‌دهند به شکل مجرد و آزاد زندگی کنند! این گرایش نه تنها در بین پسران، بلکه بسیاری از دختران نیز ازدواج را نوعی محدودیت و موجب سلب آزادی‌های فردی خود می‌دانند.

 فضای همسرگزینی و شبکه‌های اجتماعی 
روابطی که سابقاً با تعاملات چهره به چهره به وجود می‌آمد، اکنون با فناوری‌های جدید و در بستر شبکه‌های اجتماعی انجام می‌شود؛ یعنی نوع جدیدی از روابط میانفردی به واسطهٔ اینترنت ایجاد شده است.رابطه عملکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی با شیوه‌های همسرگزینی تغییر در نحوه آشنایی زوج‌ها، کاهش نقش خانواده در انتخاب همسر، افزایش توقعات نسبت به ویژگی‌های همسر و امکان انتخاب بیشتر، همه باعث شده‌اند که انتخاب مناسب‌تر زمان‌برتر شود و ازدواج دیرتر صورت گیرد. در مقاله «عوامل مؤثر بر افزایش سن ازدواج جوانان در شهر تهران»، این جنبه‌ها بررسی شده‌اند.

 عوامل ساختاری و نهادی 
عوامل ساختاری و نهادی نیز نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری بحران ازدواج در ایران دارند. در سال‌های اخیر افزایش شدید قیمت مسکن و کمبود سیاست‌های حمایتی مؤثر در حوزه مسکن جوانان، توانایی آن‌ها را برای تشکیل خانواده به شدت کاهش داده است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که افزایش هزینه مسکن در شهرهای ایران به‌طور مستقیم با کاهش تمایل به ازدواج مرتبط است و بسیاری از جوانان به دلیل ناتوانی در تأمین سرپناه مستقل، ازدواج خود را به تعویق می‌اندازند.اثر قیمت مسکن بر ازدواج در نقاط شهری ایران، مجله علمی-پژوهشی دانشگاه بوعلی سینا، بازبینی: ۳ اکتبر ۲۰۲۵ علاوه بر این، نظام آموزشی و طولانی شدن دوره تحصیلات عالی نیز در به تأخیر افتادن ازدواج مؤثر بوده است، زیرا دانشجویان تا پایان یافتن تحصیل و یافتن شغل مناسب کمتر به ازدواج می‌اندیشند.نگرش دانشجویان نسبت به ازدواج و عوامل مؤثر بر آن، مجله پژوهش‌های علوم انسانی، بازبینی: ۳ اکتبر ۲۰۲۵ ضعف در اجرای سیاست‌های حمایتی دولت، از جمله ناکارآمدی برخی طرح‌های تسهیلات ازدواج یا وام‌های مسکن، نیز عاملی دیگر در گسترش این بحران محسوب می‌شود.پایین بودن نرخ ازدواج؛ ریشه بحران جمعیتی، ایرنا، بازبینی: ۳ اکتبر ۲۰۲۵ به این ترتیب مجموعه‌ای از شرایط نهادی و ساختاری، از سیاست‌های ناکافی در حوزه رفاه اجتماعی گرفته تا مشکلات مسکن و اشتغال، به عنوان بسترهایی عمل کرده‌اند که زمینه را برای تعمیق بحران ازدواج در کشور فراهم ساخته‌اند.

 عوامل اجتماعی و فرهنگی 
عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز سهم قابل توجهی در تشدید بحران ازدواج در ایران دارند. در چند دهه اخیر نگرش جوانان نسبت به ازدواج دستخوش تغییر شده است و بسیاری از آنان ازدواج را نه یک ضرورت اجتماعی، بلکه انتخابی شخصی و وابسته به شرایط فردی تلقی می‌کنند. افزایش سطح تحصیلات، رشد فردگرایی، و اولویت‌یافتن فرصت‌های شغلی و مهاجرت موجب شده است تا جوانان تمایل کمتری به ازدواج در سنین پایین داشته باشند و بیشتر ترجیح دهند ابتدا به اهداف شخصی و حرفه‌ای خود برسند.[https://journals.ui.ac.ir/article_21711.html
 نگرش دانشجویان نسبت به ازدواج و عوامل مؤثر بر آن، مجله پژوهش‌های علوم انسانی، بازبینی: ۳ اکتبر ۲۰۲۵ همچنین تغییر در الگوهای همسرگزینی و کاهش نقش خانواده در انتخاب همسر سبب شده فرایند تشکیل زندگی مشترک زمان‌برتر و دشوارتر شود، زیرا معیارها و توقعات جوانان برای انتخاب شریک زندگی افزایش یافته است. تغییر سبک زندگی در شهرهای بزرگ، گسترش رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی، و نیز تغییر ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی در مورد نقش زن و مرد در خانواده نیز از جمله عواملی بوده‌اند که در روند کاهشی ازدواج نقش‌آفرینی کرده‌اند. مجموع این شرایط نشان می‌دهد که بحران ازدواج تنها به عوامل اقتصادی محدود نمی‌شود، بلکه ریشه‌های عمیقی در تحولات فرهنگی و اجتماعی معاصر ایران دارد.

 عوامل روان‌شناختی 
عوامل روان‌شناختی نیز در کنار مسائل اقتصادی و اجتماعی، نقش مهمی در شکل‌گیری بحران ازدواج در ایران ایفا می‌کنند. یکی از مهم‌ترین این عوامل، ترس از تعهد و پذیرش مسئولیت‌های زندگی مشترک است. بسیاری از جوانان به دلیل نگرانی از مشکلات مالی، احتمال شکست در زندگی زناشویی یا فشارهای اجتماعی، ازدواج را به تعویق می‌اندازند یا از آن اجتناب می‌کنند. در کنار این موضوع، افزایش توقعات فردی و بالا رفتن استانداردهای مورد انتظار از همسر آینده نیز عامل دیگری است که انتخاب شریک زندگی را دشوارتر کرده است. مطالعات نشان داده‌اند که جوانان امروز بیش از گذشته به ویژگی‌های تحصیلی، اقتصادی و ظاهری شریک آینده توجه می‌کنند و همین امر روند ازدواج را طولانی‌تر می‌سازد.عوامل مؤثر بر افزایش سن ازدواج جوانان در تهران، فصلنامه مطالعات توسعه اجتماعی ایران، بازبینی: ۳ اکتبر ۲۰۲۵ علاوه بر این، احساس ناامنی روانی و بی‌ثباتی اجتماعی، همراه با افزایش میزان استرس و اضطراب در جامعه، موجب شده است برخی افراد توانایی یا انگیزه لازم برای تشکیل خانواده را نداشته باشند. این عوامل روانی در مجموع باعث شده‌اند که حتی در شرایطی که موانع اقتصادی و اجتماعی کمتر وجود دارند، باز هم بخشی از جوانان از ازدواج فاصله بگیرند.

 پیامدهای بحران ازدواج در ایران 
پیامدهای بحران ازدواج در ایران ابعاد گسترده‌ای دارد و بر ساختار جمعیت، خانواده و جامعه تأثیر می‌گذارد. یکی از نخستین پیامدها کاهش نرخ باروری و افت موالید است که به گفته کارشناسان، ارتباط مستقیمی با کاهش ازدواج دارد. بر اساس گزارش خبرگزاری ایرنا، کاهش حدود ۴۰ درصدی ازدواج‌ها طی یک دهه اخیر منجر به افت ۳۴ درصدی تولدها در کشور شده استت. روند رو به افزایش تجرد قطعی نیز پیامد مهم دیگری به‌شمار می‌رود، به‌گونه‌ای که طبق آمار رسمی ۱۴ درصد زنان و ۴ درصد مردان بالای ۴۵ سال هرگز ازدواج نکرده‌اند و این پدیده بر الگوهای خانوادگی در ایران اثر گذاشته است. افزون بر آثار جمعیتی، بحران ازدواج پیامدهای روانی و اجتماعی نیز دارد. افزایش احساس تنهایی، افسردگی و اضطراب در میان جوانان و کاهش پیوندهای اجتماعی از جمله آثار این روند بر فرد و جامعه دانسته شده است. همچنین کاهش نرخ ازدواج و فروپاشی بخشی از هنجارهای سنتی خانواده در نهایت می‌تواند موجب تغییرات بلندمدت در ساختار اجتماعی و فرهنگی کشور شود.

 سیاست و راهکارها 
سیاست‌ها و راهکارها برای مقابله با بحران ازدواج در ایران عمدتاً بر سه محور اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی متمرکز شده‌اند. از جنبه اقتصادی، دولت برنامه‌هایی مانند اعطای وام ازدواج و ارائه تسهیلات مسکن برای جوانان را اجرایی کرده است تا فشار مالی و مشکل تأمین مسکن را کاهش دهد.

اعطای وام ازدواج و ارائه تسهیلات مسکن تا حدی توانسته است تمایل جوانان به تشکیل خانواده را افزایش دهد، هرچند کارشناسان معتقدند که این اقدامات به تنهایی کافی نیست. از دیدگاه اجتماعی و فرهنگی، تشویق به ازدواج از طریق آموزش‌های پیش از ازدواج، آگاهی‌بخشی در مدارس و دانشگاه‌ها، و تغییر نگرش‌های فرهنگی دربارهٔ ازدواج، نقش مؤثری در بهبود وضعیت دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که برنامه‌های آموزشی و مشاوره‌ای که مهارت‌های زندگی مشترک، مدیریت مالی و روابط بین فردی را به جوانان آموزش می‌دهند، می‌توانند نرخ موفقیت ازدواج‌ها را افزایش دهند. علاوه بر این، کارشناسان تأکید می‌کنند که برای اثرگذاری واقعی، این سیاست‌ها باید همزمان و هماهنگ با اصلاح ساختارهای نهادی، کاهش نابرابری‌های اقتصادی و بهبود شرایط اشتغال اجرا شوند. به این ترتیب، ترکیب راهکارهای اقتصادی، فرهنگی و نهادی می‌تواند بستر مناسبی برای کاهش بحران ازدواج و تقویت ساختار خانواده در ایران فراهم کند.

 جستارهای وابسته 
 ازدواج
 ازدواج در ایران
 ازدواج در اسلام
 حداقل سن ازدواج در ایران

 منابع 
رده:ازدواج و زندگی مشترک در ایران
رده:ازدواج