گویش کاشمری (ترشیزی)

گویش کاشمری یا گویش تُرشیزی از دسته گویش‌های زبان فارسی در استان خراسان رضوی است که مردم منطقهٔ ترشیز یعنی شهرستان کاشمر، شهرستان خلیل‌آباد، شهرستان بردسکن و بخش‌هایی از شهرستان مه‌ولات (به‌ویژه روستاهای شمس‌آباد و سلطان‌آباد) و شهرستان سبزوار (برخی از روستاهای بخش روداب) به آن سخن می‌گویند. اگرچه گویش ناحیهٔ کوهسرخ که بخشی از ترشیز می‌باشد کوهسرخی است. این گویش به گویش‌های شهرستان تربت حیدریه، شهرستان نیشابور و شهرستان قوچان نزدیکی دارد.

 منطقه ترشیز 
نام این منطقه در نوشته‌های کهن ترشیز، کشمر و پشت و گونه‌های دیگری از این سه نام آمده استخسروی، محمدرضا. تاریخ کاشمر. مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲، ص۱۳–۱۴. منطقهٔ ترشیز از دیدگاه جغرافیای تاریخی شامل شهرستان‌های کاشمر، خلیل‌آباد و بردسکن و کوهسرخ و بخش‌هایی از شهرستان‌های تربت حیدریه و مه‌ولات را در بر می‌گیرد.کاشمر. نشریه پاژ، بهار و تابستان ۱۳۸۵، ش۵، ص۱۲۳.بردسکن. نشریه پاژ، بهار و تابستان ۱۳۸۵، ش۵، ص۱۵.

 تبارشناسی 
گویش کاشمری، از گونه‌های گویشی زبان فارسی دری است. ایران کلباسی گویش کاشمری را در گروه گویش‌های منطقه خراسان و در گروه زبان‌های ایرانی نو جنوب غربی دسته‌بندی نموده است. اما بر پایه دیدگاه ایوانف (Gilbert Vladimir lvanov؛ خاورشناس روس در مقاله Notes on the ethnology of Khurasan منتشر شده در The Geographical journal در فوریه ۱۹۲۶م)؛ گویش ترشیز و گناباد، تشکیل‌دهنده گروه گویشی مرکزی خراسان است. او گویش‌های خراسانی را در سه گروه اصلی شمالی (نیشابور-جوین)، مرکزی (ترشیز - گناباد) و جنوبی (قائن-تون-بیرجند) تقسیم‌بندی نموده است.

 گویش ترشیز 
در پژوهشی که تحت نظارت کتابخانه دانشنامه جهان اسلام انجام شده، گویش کاشمری (ناحیه ترشیز) به عنوان یکی از گویش‌های خراسان مورد بررسی قرار گرفته است.نجفیان، آرزو. زبان‌ها و گویش‌های خراسان. تهران: کتاب مرجع، ۱۳۹۳، ص۱۰۱. ایوانف، خاورشناس روس، گویش‌های خراسانی را در سه گروه اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم‌بندی نموده است و گویش ناحیه ترشیز را در گروه گویشی خراسان مرکزی شناخته‌ست.نجفیان، آرزو. زبان‌ها و گویش‌های خراسان. تهران: کتاب مرجع، ۱۳۹۳، ص۳۳.

علی‌اکبر خلیلی، بخشی از کتاب «فرهنگ مردم کاشمر (فولکلور): نگاهی به فرهنگ عامهٔ ترشیز کهن» را به گویش مردم این ناحیه اختصاص داده و به معرفی گویش‌ها، واژگان، اصطلاحات و ضرب‌المثل‌های رایج در این گویش پرداخته است.خلیلی، علی‌اکبر. فرهنگ مردم کاشمر (فولکلور). کاشمر: کشمر، ۱۳۹۱، ص۲۷۰–۳۲۲. همچنین دو پژوهش پایان‌نامه‌ای دربارهٔ گویش مردم این بخش با عنوان‌های «بررسی گویش کاشمر» (اسحاقی، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۷۹)اسحاقی، ا. بررسی گویش کاشمر. دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۷۹ «بررسی دستوری لهجهٔ کاشمر» (پورموسی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۰)پورموسی، زهرا. بررسی دستوری لهجهٔ کاشمر. دانشگاه سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۰ و یک مقاله با عنوان «بررسی و توصیف ساختمان فعل در گویش کاشمر» (به‌آبادی، گردهمایی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران، ۱۳۹۳)به‌آبادی، راضیه. بررسی و توصیف ساختمان فعل در گویش (کاشمر). نهمین همایش بین‌المللی زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۳، ص۹۷۹–۹۹۳ در دست است.

 کلید واژه‌ها 
ردیفکاشمریفارسی۱مَدَر، نَنَهمادر۲پی یَرپدر۳بُِرار، گَگَبرادر۴دَدَخواهر۵خَلو، دِییدایی۶شوشوهر۷خُشمادر شوهر، مادر زن۸خُسُرپدر شوهر، پدر زن۹حولی، خَنَه، اُغالخانه۱۰مِیدو، وِردَربیرون۱۱فِلِکَهمیدان۱۲میلانکوچه۱۳مین، میندو، مییوداخل۱۴دُلَختگرد و خاک۱۵گِلَدَ، گَل، قِرَدَچرخ۱۶لَخَفرسوده، خراب۱۷یِکَهتنها۱۸شَخلَهتند و سریع۱۹وِیستیدَن، اَستیدَنایستادن۲۰اَخمَخاحمق۲۱صَبوصابون۲۲دُوریبشقاب۲۳چِقَلسفت، بد بدن۲۴ساغُلزنده باد، آفرین۲۵میسمس۲۶شینشن۲۷گیلگل۲۸اَفتوآفتاب۲۹تُوتاب، گشت و گذار، تب۳۰نونان، غذا۳۱اُوآب۳۲گُوگاو۳۳شُوشب۳۴خُوخواب۳۵تَرو، روچهره، صورت۳۶نِماشُمغروب۳۷دیوال، دیفالدیوار۳۸قُچاق، چُغُندبزرگ۳۹جِوَنَهگوساله (جانور جوان)۴۰اَستُندَن، گیریفتَنگرفتن، خریدن۴۱غِلبِرغربیل۴۲دِیبازی۴۳شِمالباد ملایم۴۴وَخِ، بِخِزبرخیز۴۵مونجزنبور۴۶گُسبندگوسفند۴۷شُمشام، شب۴۸لینگ، پِلنگ، پا۴۹کِلیک، اَنگوشتانگشت۵۰اَوست، زاچحامله۵۱شِگمشکم۵۲گُردَپهلو۵۳بُرجمعی از افراد۵۴زِنگیچَآرنج۵۵ریجَرخت آویز۵۶جیرکش، نوعی چرم۵۷رِنگیموسیقی شاد۵۸دُوهرگونه مراسم۵۹چَندِچه اندازه۶۰نییَنیست۶۱دِشمُم، دُِشنام، فاشفحش۶۲لُکجمع۶۳بِلقَستنوعی گیاه۶۴کَقنارس۶۵اَخکوکزردآلو نارس۶۶تِرِقَنَترقه۶۷لُو، لَفچلب۶۸چُیچای۶۹کُوشکفش۷۰کُوککبک۷۱چُمبَتنبیه کردن۷۲وِرمُختبه عهده۷۳یِلَول۷۴دِردیر۷۵اَلوآتش۷۶مُستُِرابمستراح، سرویس بهداشتی۷۷اَفتَوَآفتابه۷۸دیکومغازه۷۹خوردیکوچک۸۰مَبگیر۸۱تاختَ، از مَلَتا موقع۸۲کُخکرم۸۳کِلپَسَمارمولک۸۴بَلیش مارخرخاکی۸۵چینگنوک۸۶بوکگونه۸۷چِنَقچانه۸۸نَک، دندودندان۸۹اَختلاتصحبت کردن۹۰پَلَتیکه۹۱مِکینَچاه آب۹۲سَرگوانباشته شدن مدفوع حیوانات۹۳پَلِززمین کشاورزی۹۴گُوچَگودال کوچک۹۵زِرزیر۹۶بادناراحت۹۷جِرقروشن کردن زغال۹۸چُوریالنگو۹۹پِشکِلَفچپر حرف، فضول۱۰۰کَلَففک۱۰۱کَلَفچفک و دهان۱۰۲شُخچرک بدن۱۰۳سِلاخ، قالسوراخ۱۰۴پِندَریپنداری، فکر می‌کنی۱۰۵اِشتُوکیعجله داشتن۱۰۶کُلُنگکلنگ۱۰۷دِلِنگوآویزان۱۰۸صِبافردا۱۰۹اُو گِردوملاقه بزرگ۱۱۰پِیغُر، پِیغُرغُرنوعی قارچ۱۱۱بِلبیل۱۱۲رِگریگ۱۱۳مِخمیخ۱۱۴دِگدیگ۱۱۵کِرَتبار، مرتبه۱۱۶تُوِستوتابستان۱۱۷نِسَر، سَیَهسایه۱۱۸بانگبانک۱۱۹چَرَشاگردک۱۲۰پوفَکپفک۱۲۱رِخمَسوکشخص ضعیف و لاغر۱۲۲سِریک نوع واحد اندازه‌گیری، نداشتن اشتها۱۲۳خِفتیگردنبند۱۲۴کِلیکی، انگوشترانگشتر۱۲۵اِشکافکشو۱۲۶تُِسمَکمربند۱۲۷خِدِبا، به همراه۱۲۸پوشتپشت۱۲۹اَنَ، بُک، وَعلامت تعجب۱۳۰خاخب، قبول است۱۳۱پورپر۱۳۲جیشتزشت۱۳۳خُنوکبی‌مزه و مسخره۱۳۴شُوگیرتاریکی صبح۱۳۵هَمالان، اَلانِ گی، آلانالان۱۳۶پرِتُوپرت کردن، انداختن۱۳۷اَفتُوآفتاب۱۳۸گِییرابطه جنسی۱۳۹بوبود۱۴۰جَلَتگرگ۱۴۱چِرَغوچراغان، مهمانی(شب نشینی)۱۴۲تِراکترک، شکاف۱۴۳دوشنَ، دیشُودیشب۱۴۴چُختسقف۱۴۵لوطیدست‌ودل‌باز، خواننده۱۴۶جِلِسقَجلیقه و رخت شبیه آن

 شعر گویشی 
یکی از نمودهای گویشی بخش ترشیز (کاشمر بزرگ)، سروده شدن شعرهایی درخور با پیرامون و شرایط بومی این بخش است. قطعه زیر دربارهٔ «فصل انگور باز کردن» (چیدن میوه انگور) است.اشعری با لهجه کاشمری برای فصل انگور باز کنی‎ وبگاه کاشمری، ۶ شهریور ۱۳۹۱

 ضرب‌المثل‌ها 
ردیفکاشمریمفهوم۱کَم بُخُر کِلپورَ مَخُرکنایه از این است که اگر در خوردن زیاده روی نکنیم مجبور نیستیم با دوا و داروی تلخ معالجه بشویم۲خَرِ مُردُمِ بِس نیم بَر سِوار ریوسیله ای که از خودت نیست باید با احتیاط برانی۳اَگر به دُرو نُبرَنِت مِنگالتِ اَزِت نِمِستَنَنیعنی اگر این کار نفعی برایت نداشته باشد ضرر هم نمی‌کنی۴سَگ قافله باش خُورد خَنَ مَباشکنایه از اینکه تمام کارهای خانه را به بچه کوچک می‌گفتند۵اَجَل سگ کِه مِرسَ نو چُپور مُدُزدَوقتی مقام بالاتری در جهت تنبیه زیردستی که بهانه ای به دستش داده برآید۶گُو که پِنوم بوقَ بُخرَ آشکار مِزَیَکنایه از اینکه هر کار بدی عاقبت ندارد و رسوایی به بار می‌آورد۷از بی سِگی رِسمو دِ گِردَن شغال کِردِمدر مورد افراد پرتوقعی به کار می‌رود که سطح تمایلات و خواسته‌هایشان بسیار بالا ولی امکانات و توانایی شان بسیار کم است۸مرغ شا رو مِخ تخم مِنَ کنایه از شانس زیاد۹ وِر مال مُردمُ مَکو جِوَنی / از تو مِستَنَن خجل مِمَنیبا چیزی که برای تو نیست پز نده۱۰گُو کوش گُو مُکشَ کُلاغَجَ روزگار بِی مِتَدربارهٔ کسانی که قدر امکاناتشان را نمی‌دانند و به راحتی آن را از دست داده و فدای دیگران می‌کنند۱۱بِ جوق نِمِری بُرو ب مَلَاگر کار آسان را انجام ندهی کار مشکل‌تری به تو می‌دهند۱۲از خاک وِرخِستَ دِ خَکِستَر نشستهبعد از حل یک مشکل دچار مشکل بزرگ‌تر می‌شود

 جستارهای وابسته 

 ترشیز
 زبان فارسی
 گویش فارسی خراسانی
 استان خراسان رضوی
 شهرستان کاشمر
 کاشمر

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 بررسی و توصیف ساختمان فعل در گویش کاشمر
 بررسی و توصیف گویش کاشمر
 ضرب‌المثل‌های خراسانی

رده:ترشیز
رده:زبان‌های خراسان
رده:شهرستان بردسکن
رده:شهرستان خلیل‌آباد
رده:شهرستان کاشمر
رده:گویش‌های زبان فارسی