عزیزالله خان شادلو

عزیزالله خان سالار مفخم ملقب به سردار معزز (متولد: ۱۲۵۹ خورشیدی در بجنورد - مرگ: ۳۱ تیر ۱۳۰۴ خورشیدی) از ایل کرد شادلو، حاکم نواحی شمال خراسان به مرکزیت بجنورد در دوران سلطنت سه پادشاه قاجار مظفرالدین شاه ،محمد علی شاه و احمد شاه قاجار بوده است. در دوران حکومت عزیزالله خان، وقایع مهمی مانند انقلاب مشروطه و حکومت خودمختار خراسان رخ داد.

 زندگی‌نامه 
 اوایل زندگی 
عزیزالله خان شادلو سومین فرزند یارمحمد سهام‌الدوله در سال ۱۲۵۹ در بجنورد به دنیا آمد. او در سن ۱۴ سالگی از سوی ناصرالدین شاه به‌عنوان عزیزالله خان سهام‌الدوله ملقب شد. لقب سهام‌الدوله عنوان موروثی حاکمان شادلو بود.

 حاکم بجنورد (دور نخست) 
در سال ۱۲۸۲ با مرگ یار محمد خان سهام الدوله، عزیزالله خان با اینکه سومین فرزند یار محمد خان بود، جانشین پدرش شد. در اوایل حکومت عزیزالله واقعه دختران قوچان که جرقهٔ انقلاب مشروطه در ایران بود، رخ داد. سردار معزز به اتهام نقش داشتن در این واقعه از مقام خود عزل و زندانی شد.

 دور دوم حکومت 
با روی کار آمدن محمد علی شاه قاجار و رخ دادن استبداد صغیر در ۱۲۸۷ سردار معزز نیز از زندان آزاد شد و دوباره به حکومت بجنورد منصوب شد. عزیزالله در ابتدا برای مبری کردن خود از اتهامات سابق دست به کشتار بسیاری از راهزنان ترکمن که به شهرهای خراسان یورش می بردند پرداخت. سردار معزز پس از اینکه قوام‌السلطنه به حکومت خراسان منصوب شد با او ارتباط نزدیک برقرار کرد و مأمور سرکوب شورش تهیدستان کرد به رهبری خداوردی خان (ملقب به خدو سردار) شد. پس از اینکه قوام‌السطنه دستگیر شد و به تهران فرستاده اما با این حال به مقام نخست‌وزیری منصوب شد، محمد تقی پسیان ملقب به کلنل پسیان در ۱۳۰۰ قیام و جمهوری خودمختار خراسان را اعلام کرد. سردار معزز از برجسته‌ترین مخالفان پسیان در خراسان بود. سردار معزز به همراه تعدادی دیگر از خان‌های کرد که مخالف اصلاحات پسیان بودند، با ارتشی به سمت مشهد حرکت کرده و در ۱۱ مهر ۱۳۰۰ در نبرد جعفر آباد در نزدیکی قوچان محمد تقی پسیان در نبرد با نیروهای کرد به رهبری سردار معزز کشته شد.

 سقوط و مرگ 
پس از کشته شدن کلنل پسیان، سردار معزز به‌عنوان قدرتمندترین شخص در خراسان شناخته می‌شد. با روی کار آمدن رضاخان به‌عنوان نخست‌وزیر ایران، رضاخان (سردارسپه) تمایل داشت قوانین مشخص و دوایر دولتی را در سراسر کشور به اجرا درآورد و اعمال این سیاست تمرکزگرایانه که طی آن او برای اجرای دقیق قوانین ادارهٔ مالیه در سال ۱۳۰۳ش، ده نفر نظامی را به بجنورد گسیل کرد، موافق طبع سردارمعزز واقع نشد و این مسئله به تنش میان آنان انجامید و موجب شد تا برای مدت کوتاهی سردارمعزز به دستور رضاخان دستگیر و امور شهر بجنورد به دست سرهنگ خزاعی اداره شود. با دستگیری عزیزالله خان شادلو، مردم با اجتماع در منزل امام جمعه سیدحسن امامی و سیدرضا امامی، خواهان آزادی حاکم بجنورد شدند. رضاخان که در همین زمان برای تثبیت موقعیت خود در جنوب به سرکوب شورش شیخ خزعل مبادرت کرده بود، فرصتی برای سرکوب بجنورد نداشت، به همین دلیل عزیزالله خان را با وساطت امیراقتدار و با اهدای یک قبضه شمشیر به منصب خود برگرداند.

در غیاب سردار معزز، امور شهر به دست نیروهای دولتی اداره می‌شد. با بازگشت او، سرهنگ خزاعی عزل و به جای او جان محمدخان امیرعلائی به فرماندهی لشکر شرق منصوب شد. به دلیل اینکه این دو، یعنی عزیزالله خان و جان محمدخان قدرت یکدیگر را برنمی‌تافتند، شروع به دشمنی با یکدیگر کردند. جان محمدخان، سردار معزز بجنوردی را به تحریک ترکمنان متهم کرد و از این رو گزارش‌های فراوانی بر ضدّ عزیزالله خان شادلو به تهران ارسال کرد. جان محمدخان پس از بازدیدی که از منطقهٔ بجنورد داشت، سرداران بجنوردی را که در بدرقهٔ او تا مشهد شرکت کرده بودند از رکاب خود مرخص نکرد و در مشهد دستور بازداشت آنان را داد. جان محمدخان در مشهد برای آزادی سردار مبلغی را معین کرد، اما سردار از پرداخت مبلغ فوق طفره رفت. جان محمدخان نیز به دنبال این مسئله و طی تلگراف‌های متعدد به تهران، خواهان اعدام سردار معزز به جرم تحریک ترکمن‌ها و برهم زدن امنیت منطقه شد. رضاخان که به تازگی مشکل مخالفت علما و مجلس را با جمهوری فیصله داده و شیخ خزعل را سرکوب کرده بود، از چنین پیشنهادی استقبال کرد. و در ۳۱ تیر ماه ۱۳۰۴ سردار معزز شادلو به همراه دو تن از برادران و چهارتن از همراهانش در مشهد اعدام شد. اعدام عزیزالله خان پایان حکومت ایل شادلو بر بجنورد و شمال خراسان بود.

 جستارهای وابسته 
 حکومت خودمختار خراسان

 منابع 

رده:اهالی بجنورد
رده:حاکمان قاجار بجنورد
رده:سیاستمداران اهل ایران در دوره قاجار
رده:کردهای اهل ایران
رده:سیاستمداران اهل خراسان دوره قاجار
رده:خاندان شادلو