زنان در انتخابات ایران

بندانگشتی
زنان در انتخابات ایران به حضور و مشارکت زنان در فرایندهای انتخاباتی ایران، از جمله انتخابات مجلس شورای اسلامی، انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، انتخابات مجلس خبرگان رهبری و انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا اشاره دارد. این مشارکت شامل حضور زنان به‌عنوان رأی‌دهنده، نامزد انتخاباتی و فرد منتخب است. زنان همچنین در فعالیت‌های انتخاباتی، ستادهای انتخاباتی، احزاب و جریان‌های سیاسی و کارزارهای انتخاباتی مشارکت داشته‌اند.

 تاریخچه مشارکت زنان در انتخابات ایران 
مشارکت سیاسی زنان در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و موضوع حضور آنان در حیات سیاسی کشور، از جمله مشارکت در انتخابات، از دوره انقلاب مشروطه مورد بحث بوده است. زنان در نظام انتخاباتی دوره مشروطه از حق رأی برخوردار نبودند و موضوع مشارکت سیاسی آنان در جریان شکل‌گیری نظام سیاسی جدید ایران با محدودیت‌هایی همراه بود.

اعطای حق رأی به زنان در دهه ۱۳۴۰ نقطه عطفی در تاریخ مشارکت انتخاباتی زنان در ایران به‌شمار می‌رود. پس از این تحول، زنان امکان شرکت در انتخابات به‌عنوان رأی‌دهنده را به دست آوردند و زمینه برای حضور آنان در برخی نهادهای انتخابی نیز فراهم شد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، زنان در انتخابات مختلف جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان رأی‌دهنده حضور داشته‌اند و در برخی انتخابات نیز به‌عنوان نامزد شرکت کرده‌اند. حضور زنان در مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا از مهم‌ترین نمودهای حضور آنان در نهادهای انتخابی پس از انقلاب بوده است.

 حق رأی و حق نامزدی زنان 
حق رأی زنان در ایران در ۱۲ اسفند ۱۳۴۱ به رسمیت شناخته شد. در تاریخ ۱۹ دی‌ماه ۱۳۴۱، با اعلام انقلاب سفید توسط محمدرضا شاه که در شش اصل خلاصه می‌شد اعطای حق رأی به زنان نیز داده شد و علی‌رغم همهٔ مخالفت‌های مراجع تقلید و روحانیانی نظیر خمینی، حق رأی زنان پذیرفته شد. با تصویب قانون انتخابات در دوره نخست مجلس شورای ملی، اولین گروهی که از حق رأی و همچنین از انتخاب شدن و انتخاب کردن منع شدند، زنان بودند. حاج شیخ تقی ایرانی وکیل‌الرعایا نماینده همدان تنها نماینده ای بود که در مجلس دوم این قانون را به پرسش گرفت.

حق نامزدی زنان در انتخابات، بسته به نوع انتخابات و شرایط قانونی مربوط به آن، متفاوت است. زنان در انتخابات مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا امکان نامزدی و انتخاب شدن دارند و در دوره‌های مختلف شماری از آنان به این نهادها راه یافته‌اند. در انتخابات ریاست‌جمهوری نیز زنان در دوره‌های مختلف برای نامزدی ثبت‌نام کرده‌اند، اما تاکنون هیچ زنی به مقام ریاست‌جمهوری ایران نرسیده است. موضوع تفسیر عبارت «رجل سیاسی» در اصل ۱۱۵ قانون اساسی و نحوه بررسی صلاحیت نامزدهای زن، از موضوعات مورد بحث دربارهٔ نامزدی زنان در انتخابات ریاست‌جمهوری بوده است.

در انتخابات مجلس خبرگان رهبری نیز موضوع نامزدی زنان با شرایط و الزامات قانونی خاص این انتخابات همراه بوده است. حضور زنان در فرایند ثبت‌نام و بررسی صلاحیت‌ها از موضوعات مورد بحث در زمینه مشارکت سیاسی زنان در این انتخابات بوده است.

 پیشینه تاریخی 
 زنان و انتخابات در دوره مشروطه 
موضوع مشارکت سیاسی زنان در ایران هم‌زمان با شکل‌گیری انقلاب مشروطه و ایجاد نهادهای جدید سیاسی و قانون‌گذاری مطرح شد. با تصویب قانون اساسی مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی، مسئله حق رأی و مشارکت زنان در ساختار سیاسی کشور نیز مورد بحث قرار گرفت. با این حال، زنان در نخستین نظام انتخاباتی دوره مشروطه از حق رأی برخوردار نبودند و در انتخابات مجلس نیز امکان انتخاب کردن و انتخاب شدن نداشتند.

بحث دربارهٔ مشارکت سیاسی زنان در این دوره، در میان روشنفکران، فعالان اجتماعی و جریان‌های سیاسی ادامه داشت. برخی از فعالان جنبش زنان و نویسندگان آن دوره، محرومیت زنان از حقوق سیاسی را مورد انتقاد قرار دادند و خواستار مشارکت آنان در امور عمومی و سیاسی کشور شدند. در مقابل، گروه‌هایی نیز با اعطای حق رأی به زنان مخالفت می‌کردند و این موضوع را با شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه آن زمان مرتبط می‌دانستند.

در نخستین دهه‌های پس از مشروطه نیز زنان در انتخابات رسمی کشور حق رأی نداشتند. با وجود این، فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی زنان افزایش یافت و انجمن‌ها و تشکل‌های زنان در زمینه آموزش، فعالیت‌های اجتماعی و طرح مطالبات حقوقی و سیاسی فعالیت کردند. این فعالیت‌ها در شکل‌گیری گفتمان حقوق سیاسی زنان در دهه‌های بعد تأثیرگذار بود.

 تلاش‌ها برای اعطای حق رأی به زنان 
در دهه‌های پس از مشروطه، موضوع حقوق سیاسی زنان به‌تدریج در مباحث اجتماعی و سیاسی ایران مطرح‌تر شد. افزایش حضور زنان در عرصه‌های آموزشی و اجتماعی و شکل‌گیری سازمان‌ها و نهادهای مرتبط با زنان، زمینه طرح دوباره مسئله مشارکت سیاسی آنان را فراهم کرد.

در دوره محمدرضا شاه پهلوی، موضوع اعطای حق رأی به زنان در چارچوب برنامه‌های اصلاحات سیاسی و اجتماعی حکومت مطرح شد. این موضوع با مخالفت برخی از جریان‌های سیاسی و مذهبی مواجه شد و از جمله در جریان اعتراضات مرتبط با انقلاب سفید، اعطای حق رأی به زنان یکی از موضوعات مورد مناقشه بود.

در این دوره، موافقان اعطای حق رأی به زنان، مشارکت سیاسی آنان را بخشی از روند نوسازی اجتماعی و افزایش حقوق شهروندی می‌دانستند. مخالفان نیز با این اقدام مخالفت کردند و دربارهٔ پیامدهای سیاسی و اجتماعی آن دیدگاه‌های متفاوتی مطرح کردند. اختلاف نظر دربارهٔ حق رأی زنان، بخشی از مناقشات سیاسی و اجتماعی ایران در سال‌های منتهی به اصلاحات دهه ۱۳۴۰ بود.

 اعطای حق رأی به زنان 
در سال ۱۳۴۱، دولت وقت طرحی را برای اصلاح برخی قوانین انتخاباتی و گسترش مشارکت سیاسی زنان مطرح کرد. اعطای حق رأی به زنان در چارچوب برنامه‌های اصلاحات موسوم به انقلاب سفید دنبال شد. پس از تصویب این تغییرات، زنان ایرانی برای نخستین بار در انتخابات رسمی کشور امکان شرکت به‌عنوان رأی‌دهنده را پیدا کردند.

این تحول نقطه عطفی در تاریخ مشارکت سیاسی زنان در ایران محسوب می‌شود. زنان پس از به‌دست‌آوردن حق رأی، علاوه بر مشارکت در انتخابات به‌عنوان رأی‌دهنده، امکان نامزدی برای برخی نهادهای انتخابی را نیز پیدا کردند و به‌تدریج حضور آنان در ساختارهای سیاسی و قانون‌گذاری افزایش یافت.

اعطای حق رأی به زنان با واکنش‌های متفاوتی در جامعه روبه‌رو شد. برخی جریان‌های سیاسی و مذهبی با این تصمیم مخالفت کردند، در حالی که حکومت وقت آن را بخشی از برنامه اصلاحات اجتماعی و سیاسی معرفی می‌کرد. با وجود این اختلافات، زنان از دهه ۱۳۴۰ به بعد به‌طور رسمی وارد فرایند انتخاباتی کشور شدند.

 نخستین حضور زنان در انتخابات پس از اعطای حق رأی 
پس از به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حق رأی زنان، آنان در انتخابات مختلف شرکت کردند و مشارکت سیاسی زنان از سطح رأی‌دهندگی فراتر رفت. در انتخابات مجلس شورای ملی، شماری از زنان به‌عنوان نامزد شرکت کردند و تعدادی نیز به نمایندگی مجلس رسیدند. حضور زنان در مجلس و دیگر نهادهای سیاسی، زمینه شکل‌گیری تجربه جدیدی از مشارکت رسمی زنان در ساختار سیاسی ایران را فراهم کرد.

در سال‌های بعد، تعداد زنان فعال در عرصه سیاست افزایش یافت و برخی از آنان در نهادهای قانون‌گذاری و اجرایی کشور مسئولیت‌هایی برعهده گرفتند. با این حال، میزان حضور زنان در نهادهای سیاسی در مقایسه با مردان همچنان محدود بود و مشارکت سیاسی زنان یکی از موضوعات مورد بحث در ارزیابی وضعیت اجتماعی و سیاسی ایران به‌شمار می‌رفت.

 زنان و انتخابات پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، ساختار سیاسی و انتخاباتی کشور دستخوش تغییر شد و انتخابات جدیدی برای تعیین نهادهای جمهوری اسلامی برگزار شد. زنان در نخستین انتخابات پس از انقلاب، از جمله همه‌پرسی جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان رأی‌دهنده مشارکت کردند. پس از تشکیل جمهوری اسلامی ایران نیز انتخابات ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا برگزار شد و زنان در این انتخابات‌ها حضور یافتند.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، زنان در انتخابات برگزارشده در جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان بخشی از جمعیت واجد شرایط رأی دادن مشارکت داشته‌اند. این مشارکت در انتخابات ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا مشاهده شده است. در کنار مشارکت به‌عنوان رأی‌دهنده، زنان در برخی دوره‌ها به‌عنوان نامزد نیز در انتخابات شرکت کرده و شماری از آنان به نهادهای انتخابی راه یافته‌اند.

دولت پس از انقلاب حق رای همگانی را حفظ کرد. در همه‌پرسی فروردین ۱۹۷۹ برای تعیین ماهیت دولت جدید، دولت موقت به همه ایرانیان بالای سن شانزده سال اجازه رای دادن اعطا کرد، و بدین ترتیب در مقاومت یک قرنی علما با مشارکت عمومی زنان و پایین آوردن موقت سن رای دادن تجدیدنظر کرد. پس از رای به نفع جمهوری اسلامی، سید روح‌الله خمینی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی به تشویق مشارکت مستقیم سیاسی زنان ادامه داد و وعده ارتقای جایگاه آنان در جامعه را داد. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به مردان و زنان حق رای دادن اعطا می‌کند.

 زنان و انتخابات ریاست‌جمهوری 
پس از انقلاب ۱۳۵۷، زنان در تمام دوره‌های انتخابات ریاست‌جمهوری به‌عنوان رأی‌دهنده امکان مشارکت داشته‌اند. در کنار این موضوع، شماری از زنان نیز در دوره‌های مختلف برای نامزدی انتخابات ریاست‌جمهوری ثبت‌نام کرده‌اند. با این حال، تاکنون هیچ زنی به ریاست‌جمهوری ایران نرسیده است.

موضوع امکان نامزدی زنان برای ریاست‌جمهوری، به‌ویژه در ارتباط با تفسیر عبارت «رجل سیاسی» در اصل ۱۱۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، از موضوعات مورد بحث در حقوق انتخاباتی ایران بوده است. شورای نگهبان در دوره‌های مختلف صلاحیت نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری را بررسی کرده است و زنان ثبت‌نام‌کننده نیز مشمول فرایند بررسی صلاحیت‌ها بوده‌اند.

 روند مشارکت انتخاباتی زنان در جمهوری اسلامی 
در طول دهه‌های پس از انقلاب، مشارکت زنان در انتخابات ایران در دو سطح رأی‌دهندگی و نامزدی ادامه یافته است. زنان در انتخابات ریاست‌جمهوری و مجلس شورای اسلامی به‌عنوان رأی‌دهنده حضور داشته‌اند و در انتخابات مجلس و شوراهای اسلامی نیز به‌عنوان نامزد شرکت کرده‌اند. میزان حضور زنان در نهادهای انتخابی در دوره‌های مختلف متفاوت بوده است.

در مجلس شورای اسلامی، تعداد زنان منتخب در دوره‌های مختلف تغییر کرده و در برخی دوره‌ها افزایش یافته است. در انتخابات شوراهای اسلامی نیز زنان در سطح مدیریت محلی حضور پیدا کرده‌اند. این روند باعث شده است مشارکت انتخاباتی زنان به یکی از موضوعات مورد توجه در مباحث مربوط به مشارکت سیاسی و اجتماعی در ایران تبدیل شود.

در مجموع، تاریخ مشارکت انتخاباتی زنان در ایران را می‌توان به چند دوره اصلی تقسیم کرد: دوره محرومیت زنان از حق رأی در سال‌های پس از مشروطه، دوره تلاش‌ها و مناقشات پیرامون اعطای حق رأی، دوره به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حق رأی زنان در دهه ۱۳۴۰، و دوره پس از انقلاب ۱۳۵۷ که در آن زنان به‌عنوان رأی‌دهنده و در برخی انتخابات به‌عنوان نامزد و فرد منتخب در فرایندهای انتخاباتی حضور داشته‌اند.

 میزان مشارکت زنان در انتخابات 
میزان مشارکت زنان در انتخابات ایران را می‌توان از دو جنبه بررسی کرد: نخست، حضور آنان به‌عنوان رأی‌دهنده و دوم، حضور آنان به‌عنوان نامزد و فرد منتخب. زنان پس از برخورداری از حق رأی، در انتخابات مختلف کشور به‌عنوان رأی‌دهنده حضور داشته‌اند و در دوره‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز در انتخابات ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا مشارکت کرده‌اند.

با این حال، آمار رسمی تفکیک‌شده بر اساس جنسیت برای میزان مشارکت رأی‌دهندگان در تمام دوره‌های انتخابات به‌صورت منظم و یکسان منتشر نشده است.

در برخی انتخابات، آمار واجدان شرایط رأی دادن به تفکیک جنسیت در سطح استان‌ها و حوزه‌های انتخابیه منتشر شده است. برای نمونه، در انتخابات دوازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی در استان قزوین، از مجموع ۹۵۸٬۰۷۶ نفر واجد شرایط رأی دادن، ۴۸۸٬۰۴۱ نفر مرد و ۴۷۰٬۰۳۵ نفر زن بودند. این آمار نشان می‌دهد که زنان در این استان حدود ۴۹ درصد از واجدان شرایط رأی دادن را تشکیل می‌دادند؛ با این حال، این داده به‌تنهایی میزان مشارکت واقعی زنان در رأی‌گیری را نشان نمی‌دهد، زیرا تعداد واجدان شرایط با تعداد افرادی که در انتخابات شرکت کرده‌اند متفاوت است.

در انتخابات ریاست‌جمهوری نیز زنان بخش قابل توجهی از جمعیت واجد شرایط رأی دادن را تشکیل می‌دهند، اما آمار رسمی مشارکت رأی‌دهندگان معمولاً به‌صورت کلی اعلام می‌شود و میزان مشارکت زنان و مردان به‌طور جداگانه در نتایج نهایی انتخابات منتشر نمی‌شود. برای نمونه، در مرحله دوم انتخابات چهاردهمین دوره ریاست‌جمهوری در سال ۱۴۰۳، میزان مشارکت کلی ۴۹٫۸ درصد اعلام شد. این رقم مربوط به مجموع واجدان شرایط رأی دادن بود و نمی‌توان از آن میزان مشارکت زنان را به‌طور مستقل محاسبه کرد.

مشارکت زنان در انتخابات تنها به رأی دادن محدود نمی‌شود و حضور آنان به‌عنوان نامزد نیز یکی از شاخص‌های مشارکت سیاسی زنان محسوب می‌شود. زنان در انتخابات مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا در دوره‌های مختلف نامزد شده و شماری از آنان به نهادهای انتخابی راه یافته‌اند. برای نمونه، در انتخابات مجلس و انتخابات میان‌دوره‌ای، زنان در برخی حوزه‌های انتخابیه به مجلس راه یافته‌اند.

در انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا نیز زنان در مقام نامزد و عضو منتخب شوراها حضور داشته‌اند. آمارهای منتشرشده دربارهٔ ترکیب برخی شوراهای شهر نشان می‌دهد که زنان بخشی از اعضای شوراهای منتخب را تشکیل می‌دهند، هرچند سهم آنان در شوراهای مختلف و در دوره‌های گوناگون متفاوت است.

 فعالیت زنان در ستادهای انتخاباتی 
زنان در انتخابات ایران علاوه بر حضور به‌عنوان رأی‌دهنده و نامزد انتخاباتی، در فعالیت‌های ستادهای انتخاباتی نیز مشارکت داشته‌اند. این فعالیت‌ها شامل حضور در ستادهای مرکزی و استانی نامزدها، مسئولیت امور بانوان، برنامه‌ریزی و برگزاری نشست‌های انتخاباتی، فعالیت‌های تبلیغاتی و رسانه‌ای و ارتباط با گروه‌ها و تشکل‌های اجتماعی بوده است. شکل و میزان این مشارکت در انتخابات مختلف و میان ستادهای نامزدها متفاوت بوده است.

در برخی ستادهای انتخاباتی، برای ارتباط سازمان‌یافته‌تر با رأی‌دهندگان زن، مسئولیت یا کمیته‌ای با عنوان «امور بانوان» تشکیل شده است. این بخش‌ها وظیفه ارتباط با فعالان اجتماعی و سیاسی زن، برگزاری نشست‌های تخصصی دربارهٔ مسائل زنان و انعکاس دیدگاه‌ها و مطالبات آنان در برنامه‌های انتخاباتی نامزدها را بر عهده داشته‌اند. برای نمونه، در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۳، فاطمه راکعی به‌عنوان نماینده امور بانوان ستاد انتخاباتی مسعود پزشکیان معرفی شده بود و قرار بود در نشستی با موضوع زنان و برنامه‌های دولت آینده حضور یابد.

فعالیت زنان در ستادهای انتخاباتی به انتخابات ریاست‌جمهوری محدود نبوده است. در انتخابات مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا نیز زنان در فعالیت‌های تبلیغاتی و سازماندهی ستادهای انتخاباتی نامزدها مشارکت داشته‌اند. با نزدیک شدن به زمان برگزاری انتخابات، ستادهای انتخاباتی نامزدها در شهرها و استان‌های مختلف شکل می‌گیرند و فعالیت‌های تبلیغاتی، نشست‌ها و کارزارهای انتخاباتی آغاز می‌شود.

یکی از زمینه‌های فعالیت زنان در ستادهای انتخاباتی، مشارکت در برنامه‌های تبلیغاتی و ارتباط مستقیم با جامعه زنان است. ستادهای انتخاباتی با برگزاری نشست‌ها و برنامه‌های ویژه، تلاش می‌کنند دیدگاه‌ها و برنامه‌های نامزدها را در میان گروه‌های مختلف اجتماعی مطرح کنند. در این میان، زنان فعال در ستادها می‌توانند در برقراری ارتباط با تشکل‌های اجتماعی، گروه‌های زنان و فعالان حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی نقش داشته باشند.

در برخی انتخابات، فعالیت زنان در ستادها با ایجاد شبکه‌های انتخاباتی و برنامه‌های آموزشی و ترویجی نیز همراه بوده است. این فعالیت‌ها می‌تواند شامل آموزش حقوق انتخاباتی، آشنایی با فرایند انتخابات، تشویق به مشارکت سیاسی و ارتباط میان فعالان زن و نامزدهای انتخاباتی باشد. برای نمونه، در آستانه انتخابات شوراهای اسلامی، موضوع ایجاد شبکه‌های حمایت از نامزدهای زن و ارتقای مشارکت کیفی زنان در فرایندهای انتخاباتی در برخی برنامه‌های مرتبط با امور بانوان مطرح شده است.

 زنان منتخب در انتخابات ایران 
زنان در انتخابات مختلف ایران به‌عنوان نامزد شرکت کرده و شماری از آنان به نهادهای انتخابی راه یافته‌اند. بیشترین حضور زنان منتخب در مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا بوده است. در انتخابات ریاست‌جمهوری، با وجود ثبت‌نام زنان در دوره‌های مختلف، تاکنون هیچ زنی به ریاست‌جمهوری ایران انتخاب نشده است. برخی از زنان منتخب در انتخابات عبارتند از:

 زنان منتخب مجلس شورای اسلامی 
نامدوره مجلسحوزه انتخابیهسمتمنبعمریم بهروزیدوره اول مجلس شورای اسلامیتهراننماینده مجلس شورای اسلامیسهیلا جلودارزادهدوره‌های پنجم، ششم، هفتم و دهمتهران، ری، شمیرانات و اسلامشهرنماینده مجلس شورای اسلامیفاطمه رهبردوره‌های هفتم، هشتم و نهمتهران، ری، شمیرانات و اسلامشهرنماینده مجلس شورای اسلامیپروانه مافیدوره دهم مجلس شورای اسلامیتهران، ری، شمیرانات و اسلامشهرنماینده مجلس شورای اسلامیفاطمه ذوالقدردوره دهم مجلس شورای اسلامیتهران، ری، شمیرانات و اسلامشهرنماینده مجلس شورای اسلامیسیده فاطمه حسینیدوره دهم مجلس شورای اسلامیتهران، ری، شمیرانات و اسلامشهرنماینده مجلس شورای اسلامیمعصومه ابتکاردوره ششم مجلس شورای اسلامیتهراننماینده مجلس شورای اسلامیالهام امین‌زادهدوره هفتم مجلس شورای اسلامیتهراننماینده مجلس شورای اسلامی

 زنان منتخب در شوراهای اسلامی 
زنان در انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا نیز به‌عنوان نامزد شرکت کرده و در دوره‌های مختلف به عضویت شوراهای منتخب درآمده‌اند. تعداد زنان منتخب در شوراها در دوره‌های مختلف و در مناطق مختلف کشور متفاوت بوده است.
نامدوره شوراشهر یا حوزه انتخابیهسمتمنبعزهرا صدراعظم نوریدوره پنجم شورای اسلامی شهر تهرانتهرانعضو شورای اسلامی شهر تهرانالهام فخاریدوره پنجم شورای اسلامی شهر تهرانتهرانعضو شورای اسلامی شهر تهرانناهید خداکرمیدوره پنجم شورای اسلامی شهر تهرانتهرانعضو شورای اسلامی شهر تهرانمعصومه آباددوره چهارم شورای اسلامی شهر تهرانتهرانعضو شورای اسلامی شهر تهران

 زنان در انتخابات ریاست‌جمهوری 
زنان در دوره‌های مختلف انتخابات ریاست‌جمهوری ایران برای نامزدی ثبت‌نام کرده‌اند، اما تاکنون هیچ زنی به‌عنوان رئیس‌جمهور ایران انتخاب نشده است. ازاین‌رو، جدول زیر به جای «زنان منتخب»، نمونه‌هایی از زنان ثبت‌نام‌کننده یا نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری را نشان می‌دهد.
نامانتخاباتوضعیتمنبعزهرا مصطفویانتخابات ریاست‌جمهوریثبت‌نام‌کنندهاعظم طالقانیانتخابات ریاست‌جمهوریثبت‌نام‌کننده
تا کنون هیچ زنی در انتخابات ریاست‌جمهوری ایران به مقام ریاست‌جمهوری نرسیده است.

 عوامل مؤثر بر مشارکت انتخاباتی زنان 
میزان مشارکت انتخاباتی زنان در ایران تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی قرار دارد. این عوامل هم بر تصمیم زنان برای شرکت در انتخابات به‌عنوان رأی‌دهنده و هم بر تمایل آنان برای نامزدی و فعالیت در رقابت‌های انتخاباتی تأثیر می‌گذارند. پژوهش‌های انجام‌شده دربارهٔ مشارکت سیاسی زنان در ایران، عواملی مانند سطح تحصیلات، وضعیت اقتصادی، فعالیت احزاب، هزینه‌های انتخاباتی، نگرش‌های اجتماعی نسبت به نقش سیاسی زنان و ساختار سیاسی و انتخاباتی را از عوامل مؤثر بر میزان حضور زنان در عرصه سیاسی دانسته‌اند.

 سطح تحصیلات و آگاهی سیاسی 
سطح تحصیلات از جمله عواملی است که می‌تواند بر مشارکت سیاسی و انتخاباتی زنان تأثیر بگذارد. افزایش دسترسی زنان به آموزش عالی و گسترش حضور آنان در دانشگاه‌ها، زمینه آشنایی بیشتر با مسائل اجتماعی و سیاسی و افزایش حضور آنان در فعالیت‌های عمومی را فراهم کرده است. گزارش‌های منتشرشده دربارهٔ وضعیت آموزش زنان در ایران نیز از افزایش سهم زنان در آموزش عالی در دهه‌های پس از انقلاب خبر داده‌اند.

سطح تحصیلات همچنین می‌تواند بر آگاهی افراد از حقوق شهروندی، برنامه‌های نامزدها و مسائل سیاسی اثر بگذارد. برخی پژوهش‌های مربوط به مشارکت زنان در ایران نیز افزایش سطح تحصیلات و آگاهی اجتماعی را از عوامل مرتبط با افزایش مشارکت سیاسی زنان دانسته‌اند.

 وضعیت اقتصادی و اشتغال 
وضعیت اقتصادی و میزان حضور زنان در بازار کار نیز می‌تواند بر مشارکت سیاسی آنان تأثیرگذار باشد. اشتغال و استقلال اقتصادی ممکن است فرصت بیشتری برای حضور زنان در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی ایجاد کند، در حالی که محدودیت‌های اقتصادی و وابستگی مالی می‌تواند مشارکت سیاسی را کاهش دهد. در پژوهش‌های مربوط به مشارکت سیاسی زنان در ایران، عوامل اقتصادی و هزینه‌های مربوط به فعالیت‌های انتخاباتی از جمله موانع مشارکت زنان در رقابت‌های سیاسی و انتخاباتی عنوان شده‌اند.

 نگرش‌های فرهنگی و اجتماعی 
نگرش جامعه نسبت به نقش زنان در عرصه عمومی و سیاسی یکی دیگر از عوامل مؤثر بر مشارکت انتخاباتی آنان است. در جوامعی که نقش سیاسی زنان کمتر پذیرفته شده باشد، زنان ممکن است با موانع بیشتری برای ورود به فعالیت‌های انتخاباتی و رقابت‌های سیاسی روبه‌رو شوند. در مقابل، تغییر نگرش‌های اجتماعی و افزایش پذیرش حضور زنان در مدیریت عمومی می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر آنان را فراهم کند.

در ایران نیز موضوع نقش زنان در انتخابات و مدیریت محلی در برخی برنامه‌ها و نشست‌های مرتبط با مشارکت سیاسی مورد توجه قرار گرفته است. برای نمونه، مسئولان امور بانوان در برخی استان‌ها بر نقش زنان در افزایش مشارکت انتخاباتی و حضور آنان در مدیریت‌های محلی تأکید کرده‌اند.

 وضعیت سیاسی و میزان رقابت انتخاباتی 
فضای سیاسی و میزان رقابت میان نامزدها می‌تواند بر تصمیم رأی‌دهندگان برای شرکت در انتخابات تأثیر بگذارد. در صورتی که رأی‌دهندگان احساس کنند گزینه‌های انتخاباتی متنوع‌تر هستند و امکان تأثیرگذاری رأی آنان وجود دارد، انگیزه مشارکت ممکن است افزایش یابد. در مقابل، کاهش رقابت سیاسی یا محدود شدن گزینه‌های انتخاباتی می‌تواند بر میزان مشارکت اثر بگذارد.

در انتخابات مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۲، میزان مشارکت کلی حدود ۴۱ درصد اعلام شد که پایین‌ترین میزان مشارکت در انتخابات مجلس در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بود. خبرگزاری رویترز کاهش مشارکت را در ارتباط با عواملی مانند مشکلات اقتصادی، محدودیت‌های سیاسی و کاهش گزینه‌های انتخاباتی برای بخشی از جامعه تحلیل کرد. این عوامل به‌طور کلی می‌توانند بر مشارکت زنان و مردان تأثیر بگذارند، هرچند آمار رسمی تفکیک‌شده‌ای برای تعیین میزان مشارکت زنان در این انتخابات منتشر نشده است.

 اعتماد سیاسی و احساس تأثیرگذاری رأی 
اعتماد به نهادهای سیاسی و انتخاباتی و احساس تأثیرگذاری رأی می‌تواند از عوامل مؤثر بر مشارکت انتخاباتی باشد. هنگامی که بخشی از جامعه نسبت به تأثیر رأی خود بر نتیجه انتخابات یا امکان تغییر سیاست‌ها تردید داشته باشد، انگیزه مشارکت ممکن است کاهش یابد. در مقابل، احساس اثرگذاری بر روند تصمیم‌گیری سیاسی می‌تواند انگیزه حضور در انتخابات را افزایش دهد.

در انتخابات ایران، کاهش مشارکت کلی در برخی دوره‌ها با افزایش نارضایتی سیاسی و کاهش اعتماد بخشی از جامعه به فرایند انتخاباتی مرتبط دانسته شده است. با این حال، نمی‌توان این عامل را به‌طور اختصاصی به زنان نسبت داد، زیرا آمار رسمی تفکیک‌شده بر اساس جنسیت برای همه انتخابات منتشر نشده است.

 فعالیت احزاب و تشکل‌های سیاسی 
احزاب و تشکل‌های سیاسی می‌توانند در افزایش مشارکت زنان نقش داشته باشند. این نقش شامل جذب زنان به فعالیت‌های سیاسی، آموزش انتخاباتی، معرفی نامزدهای زن، تشکیل شبکه‌های انتخاباتی و فراهم کردن فرصت برای حضور زنان در ستادهای انتخاباتی است. در مقابل، محدود بودن حضور زنان در ساختارهای تصمیم‌گیری احزاب و نبود سازوکارهای مؤثر برای حمایت از نامزدهای زن می‌تواند فرصت مشارکت آنان را کاهش دهد.

 هزینه‌های انتخاباتی و دسترسی به منابع 
هزینه‌های تبلیغات انتخاباتی و دسترسی به منابع مالی و سازمانی از دیگر عوامل مؤثر بر مشارکت زنان به‌عنوان نامزد انتخاباتی است. فعالیت انتخاباتی در سطح ملی یا حوزه‌های انتخابیه می‌تواند نیازمند منابع مالی، نیروی انسانی و شبکه‌های سیاسی و اجتماعی باشد. پژوهش‌های مرتبط با مشارکت سیاسی زنان در ایران، هزینه‌های انتخاباتی و منابع مالی مورد نیاز برای حضور در رقابت‌های سیاسی را از جمله موانع مشارکت زنان در انتخابات دانسته‌اند.

 نقش رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی 
رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر به یکی از ابزارهای مهم ارتباط میان نامزدها و رأی‌دهندگان تبدیل شده‌اند. این رسانه‌ها امکان معرفی نامزدها، انتشار برنامه‌های انتخاباتی و شکل‌گیری کارزارهای سیاسی را فراهم می‌کنند. زنان نیز به‌عنوان رأی‌دهنده، فعال سیاسی و عضو ستادهای انتخاباتی از این فضا برای مشارکت در فعالیت‌های انتخاباتی استفاده کرده‌اند.

در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۰، پژوهشی دربارهٔ راهبردهای کارزارهای انتخاباتی در توییتر فارسی نشان داد که شبکه‌های اجتماعی در فعالیت‌های انتخاباتی نقش قابل توجهی پیدا کرده‌اند و بخشی از فعالیت‌های سازمان‌یافته مرتبط با انتخابات در فضای مجازی شکل گرفته است.

 نقش خانواده و شبکه‌های اجتماعی غیررسمی 
خانواده و شبکه‌های اجتماعی غیررسمی نیز می‌توانند بر رفتار انتخاباتی زنان تأثیرگذار باشند. روابط خانوادگی، گروه‌های اجتماعی، دوستان و شبکه‌های محلی ممکن است در شکل‌گیری نگرش افراد نسبت به انتخابات و تصمیم آنان برای شرکت یا عدم شرکت در انتخابات نقش داشته باشند. میزان این تأثیر در میان زنان و در گروه‌های اجتماعی و مناطق مختلف می‌تواند متفاوت باشد.

 تجربه سیاسی و حضور زنان در مدیریت عمومی 
تجربه حضور زنان در نهادهای انتخابی و مدیریت عمومی می‌تواند بر انگیزه زنان برای مشارکت سیاسی تأثیر بگذارد. افزایش شمار زنان در شوراهای اسلامی شهر و روستا و مجلس شورای اسلامی، امکان حضور بیشتر زنان در ساختارهای تصمیم‌گیری را فراهم کرده است. برخی مسئولان نیز مشارکت زنان در مدیریت محلی را عاملی برای توجه بیشتر به موضوعاتی مانند امنیت اجتماعی، آموزش، سلامت شهری و کیفیت زندگی دانسته‌اند.

 منابع 

رده:زنان در سیاست