سازگاری ایرانی (کتاب)

سازگاری ایرانی نام رساله و نظریه‌ای از مهدی بازرگان است که نخستین بار در سال ۱۳۴۳ منتشر شد. این اثر یکی از متون کلاسیک در حوزه جامعه‌شناسی و آسیب‌شناسی خلقیات ایرانیان محسوب می‌شود که به تحلیل نحوه بقای جامعه ایران در برابر تلاطم‌های تاریخی و جغرافیایی می‌پردازد. او در این کتاب استدلال می‌کند که ایرانیان برخلاف اقوام صلب که در برابر طوفان حوادث (مانند هجوم اعراب یا مغول) می‌شکنند و نابود می‌شوند، مانند ساقه گندم خم شده، طوفان را از سر می‌گذرانند و پس از فروکش کردن آن، دوباره برمی‌خیزند. بازرگان این ویژگی را محصول اقلیم و تاریخ ایران می‌داند که به شکل‌گیری نوعی «سازگاری» برای ماندگاری منجر شده است. بازرگان این سازگاری را همزمان هم علت بقای ایران و هم ریشه برخی رفتارهای ناپسند اجتماعی مانند تملق یا پنهان‌کاری در فرهنگ ایرانی می‌داند.

 محتوا و درون‌مایه 
بازرگان در این کتاب، برخلاف رویکردهای صرفاً اخلاقی یا انتقادی (مانند دیدگاه‌های عصر قاجار)، ویژگی‌های رفتاری ایرانیان را به مثابه «راهبردهای بقا» تحلیل می‌کند. او معتقد است که ایرانیان به دلیل قرارگیری در یک جغرافیای کم‌آب و مواجهه با تهاجم‌های مکرر ایلیاتی و استبداد سیاسی، نوعی صفت «سازگاری» را در خود نهادینه کرده‌اند. .

مهم‌ترین محورهای این نظریه عبارتند از:
 تأثیر جغرافیا: بازرگان ریشه بسیاری از روحیات را در سیستم قنات و ضرورت همکاری‌های محدود و منعطف برای دسترسی به آب می‌داند.
 روحیه دفاعی: او استدلال می‌کند که ایرانیان به جای ایستادگی صلب در برابر فاتحان (مانند رومیان)، آموخته‌اند که مانند «ساقه گندم» در برابر توفان خم شوند تا شکسته نشوند و پس از عبور خطر، دوباره به جای خود بازگردند.
 انعطاف‌پذیری اخلاقی: بازرگان ویژگی‌هایی نظیر پنهان‌کاری یا تقیه اجتماعی را نه رذیلت ذاتی، بلکه ابزاری برای حفظ هویت و بقا در محیط‌های ناامن توصیف می‌کند. 

 نقد و بررسی 
این نظریه در دهه‌های اخیر مورد بازخوانی منتقدان قرار گرفته است. برخی از پژوهشگران نظیر مقصود فراستخواه معتقدند که اگرچه این «سازگاری» باعث بقای فیزیکی ملت شده، اما در درازمدت مانع از شکل‌گیری انضباط اجتماعی و صراحت سیاسی گردیده است. .

 نقد و بازخوانی 
حسین بشیریه در بررسی آرای مهدی بازرگان، رویکرد او در کتاب سازگاری ایرانی را مورد نقد قرار داده است. بشیریه معتقد است که بازرگان با تأکید مفرط بر عوامل جغرافیایی و اقلیمی برای تبیین روحیه سازگاری، از نقش کلیدی «ساختارهای قدرت سیاسی» و تداوم استبداد در ایران غفلت کرده است. از دیدگاه او، آنچه بازرگان به عنوان سازگاری ذاتی ایرانیان توصیف می‌کند، در واقع محصول واکنش‌های دفاعی جامعه در برابر نظام‌های سیاسی سرکوبگر و متمرکز بوده است که تظاهر و پنهان‌کاری را به تنها راه بقای نخبگان و توده‌ها بدل ساخته بودند.

حسن نراقی در کتاب پی‌نکته‌هایی بر جامعه‌شناسی خودمانی، ضمن بازخوانی نظریه مهدی بازرگان، استدلال می‌کند که مفهوم «سازگاری» در گذر زمان از یک مکانیسم دفاعی برای بقا، به سدی در برابر تحولات بنیادین اجتماعی بدل شده است. او معتقد است که این ویژگی باعث شده تا میل به اصلاحات در لایه‌های عمیق جامعه جای خود را به پذیرش وضع موجود بدهد.

همچنین محمدعلی همایون کاتوزیان در تحلیل خود، ریشه‌های این نوع سازگاری و رفتارهای صوری را با ساختار «جامعه کوتاه‌مدت» و فقدان امنیت مالکیت در تاریخ ایران مرتبط می‌داند. از دیدگاه او، وقتی چشم‌انداز بلندی برای آینده وجود ندارد، فرد برای حفظ امنیت آنی خود، راهبرد سازگاری حداکثری با قدرت حاکم را در پیش می‌گیرد که پیامد مستقیم آن تقویت تظاهر و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر است.

 جستارهای وابسته 
 خلقیات ایرانیان

 پانویس 

رده:تاریخ اجتماعی ایران
رده:کتاب‌های ۱۳۴۳