زند و پازند

زَند و پازند: سوگند عاشقانه در شعر فارسی کلاسیک

سوگند در شعر فارسی، به ویژه در قالب عاشقانه، همواره نقش مهمی در انتقال شدت احساسات داشته است. شاعران کلاسیک با بهره‌گیری از تصاویری از بدن و اعضای مختلف آن، عاطفه و شور عاشقانه را به مخاطب منتقل می‌کردند. اصطلاح «زَند و پازند» یکی از این سوگندهای عاشقانه است که به مچ و آرنج اشاره دارد و در شعر فارسی کلاسیک جایگاه ویژه‌ای یافته است. برای من، مدت‌ها سوال بود که «سوگند به زَند و پازند» دقیقاً یعنی چه و چرا در شعرهای عاشقانه به کار رفته است. بررسی منابع ادبی و نمونه‌های شعر کلاسیک نشان داد که این سوگند، نوعی تعهد عاشقانه است و تصویر ملموسی از وفاداری و شدت احساسات ایجاد می‌کند. 

استفاده از اعضای بدن برای تأکید عاطفی در شعر فارسی، یک ابزار تصویری قدرتمند است. سوگند به زَند و پازند، برخلاف سوگندهای صرفاً کلامی یا دینی، تجربه عاطفی را ملموس می‌کند و برای مخاطب تصویری زنده از شدت عشق ترسیم می‌نماید. زَند، به معنای مچ دست و پازند، به معنای آرنج است و شاعران کلاسیک از این دو عضو برای تأکید بر وفاداری، صمیمیت و اتصال عاطفی استفاده می‌کردند. این تصویرسازی به ویژه در شعر عاشقانه فارسی، شدت احساسات عاشقانه را به خوبی منتقل می‌کند.دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.

حافظ، شمس‌الدین محمد. دیوان حافظ. بررسی محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۷۰. 

اصطلاح «زَند و پازند» ریشه‌ای در قرون ۶ تا ۹ هجری دارد و در شعر فارسی میانه و کلاسیک رواج داشته است. در دیوان حافظ و آثار سعدی، نمونه‌هایی از سوگندهایی به اعضای بدن مشاهده می‌شود که شدت وفاداری و عشق را نشان می‌دهند. همچنین در موسیقی سنتی ایران، از جمله اجراهای تاج اصفهانی، این اصطلاح برای انتقال شور عاشقانه استفاده شده و پیوند شعر و موسیقی را در انتقال احساسات نشان می‌دهد. 

سوگند به اعضای بدن، ابزاری تصویری است که علاوه بر بیان تعهد، مخاطب را با تصویر ذهنی از شدت و صمیمیت عشق مواجه می‌کند. این نوع سوگند، برخلاف سوگندهای دینی که جنبه مقدس دارند، ماهیتی انسانی و عاشقانه دارد و هدف آن تأکید بر عاطفه و شور عاشقانه است. با تأکید بر زَند و پازند، شاعر می‌تواند شدت عاطفه و التزام عاشقانه را به شکلی ملموس و قابل درک برای مخاطب ارائه دهد و تجربه‌ای نزدیک به زندگی واقعی عشق ایجاد کند. 

نمونه معروف این سوگند در اجرای تاج اصفهانی عبارت است از: «قسم به زَند و پازند»، که بیانگر تعهد و شدت احساسات عاشقانه است. در دیوان حافظ و آثار سعدی نیز مصرع‌هایی مشابه مشاهده می‌شود که با سوگند به دست و اعضای بدن، وفاداری و عشق را نشان می‌دهند. این اصطلاح، نه تنها یک ابزار ادبی است، بلکه بخش مهمی از فرهنگ عاشقانه فارسی را تشکیل می‌دهد و جایگاه ویژه‌ای در موسیقی سنتی و شعر کلاسیک دارد. استفاده از آن در شعر و موسیقی، نشان‌دهنده اهمیت انتقال احساس و شدت عاطفه در فرهنگ ادبی ایران است و نمونه‌ای برجسته از هنر شاعری ایرانی است که عشق را با تصویرسازی بدنی و صادقانه بیان می‌کند. 

منابع 

دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷. 

حافظ، شمس‌الدین محمد. دیوان حافظ. بررسی محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۷۰. 

سعدی، ابوالمعالی. گلستان و بوستان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵. 

قائمی، احمد. تصویرسازی در شعر فارسی کلاسیک. تهران: نشر نی، ۱۳۸۵. 

نصراللهی، مهدی. شعر عاشقانه و سوگند در ادبیات فارسی. تهران: مرکز پژوهش‌های ایرانی، ۱۳۹۰. 

شفیعی کدکنی، احمد. تاریخ ادبیات فارسی. تهران: نشر قطره، ۱۳۸۰.