خلقیات ایرانیان

خلقیّاتِ ایرانیان موضوعِ حوزه‌ای از مطالعات در علوم اجتماعی است که به تبیین و ریشه‌یابی الگوهای فرهنگی و رفتاری جمعی مردم ایران در پیوند با ساختارهای تاریخی و سیاسی می‌پردازد. این پژوهش‌ها که در چارچوب مباحث مرتبط با شخصیت ملی قرار می‌گیرند، تلاش می‌کنند تا نسبت میان کنش‌های فردی را با تحولات تاریخ ایران تحلیل کنند.

بنیان‌های اولیه این تحلیل‌ها در گزارش‌های سیاحان و دیپلمات‌های خارجی شکل گرفت و بعدها در آثار روشنفکران ایرانی به ابزاری برای نقد وضعیت اجتماعی و سیاسی بدل گشت. در حالی که گروهی از تحلیل‌گران، این ویژگی‌ها را پاسخی عقلانی به ناامنی‌های تاریخی و ساختار قدرت می‌دانند، منتقدان معاصر این رویکرد را به دلیل کلی‌گویی و نادیده گرفتن تکثر فرهنگی، تعمیم غیرعلمی توصیف کرده‌اند.

 تفاوت با هویت 
در مطالعات اجتماعی ایران، هویت ایرانی به معنای یک «تعلق عاطفی و تعهد نسبت به اجتماع ملی» است که موجب وحدت و انسجام جامعه در طول تاریخ می‌شود و ابعادی چون فرهنگ، دین و جغرافیا را در بر می‌گیرد. اما در مقابل، خلقیات ایرانیان طبق تعریف محمدعلی جمال‌زاده به معنای «اخلاق، اطوار، روحیات و عادات خوب و بد» مردم است که از قدیم‌الایام توسط ناظران داخلی و خارجی ثبت شده و بیشتر بر رفتارهای مشاهده‌شدنی و کنش‌های روزمره تمرکز دارد. تفاوت بنیادی این دو در آنجاست که هویت، یک ویژگی «استمراری و تاریخی» برای حفظ موجودیت ملت است، در حالی که خلقیات به بررسی «ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری» می‌پردازد که می‌تواند تحت تأثیر شرایط اجتماعی دچار آسیب یا تغییر شود. 

 تحلیلِ نظری 
پژوهشگران در تحلیل تفاوت‌های بنیادین میان دیدگاه‌های رسمی و منتقدان پیرامون خلقیات ایرانیان، به دو الگوی متضاد در تبیین منشأ بحران‌های اخلاقی اشاره کرده‌اند. در دیدگاه‌های نزدیک به قدرت سیاسی و گفتمان‌های حاکم (اعم از دوره پهلوی و دوران پس از انقلاب)، خلقیات منفی جامعه غالباً به مثابه معلول نفوذ عوامل بیرونی و تضعیف ارزش‌های مورد تأیید حکومت تحلیل می‌شود. در دوره پهلوی، این ناهنجاری‌ها عمدتاً ناشی از «کهنه‌پرستی» و دوری از تمدن بزرگ، و در دوران بعد، ناشی از تهاجم فرهنگی غرب قلمداد شده است که راه‌حل هر دو در مهندسی فرهنگی توسط دولت جستجو می‌گردد.

در مقابل، نویسندگان منتقد، ریشه‌های این خلقیات را در رسوبات تاریخی و بن‌بست‌های فکری درونی جستجو می‌کنند. آثاری چون درخشش‌های تیره با طرح مفهوم دین‌خویی، این ویژگی‌های رفتاری را ناشی از امتناع تفکر در بستر سنت می‌دانند. همچنین در رویکرد کتاب برآمدن ژانر خلقیات در ایران، استدلال می‌شود که هر دو جریان با استفاده از «ژانر خلقیات»، اخلاق را جایگزین تبیین‌های ساختاریِ سیاسی و اقتصادی کرده‌اند تا مسئولیت بحران‌ها را به جای نظام‌های قدرت، متوجه روحیات مردم سازند.

 کتاب‌شناسیِ توصیفی 
این بخش به معرفی آثار برجسته‌ای می‌پردازد که موضوع «خلقیات» را از زوایای تاریخی، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی واکاوی کرده‌اند. این آثار هسته مرکزی تحلیل‌های ارائه شده در این نوشتار را تشکیل می‌دهند.

سازگاری ایرانی (۱۳۴۳)؛ مهدی بازرگان: بازرگان در این اثر، ویژگی‌های رفتاری ایرانیان را محصول اقلیم خشک و هجوم‌های مکرر بیگانگان می‌داند. او با تمثیل «گیاه در برابر طوفان»، خصلت‌هایی چون قناعت و تقیه را ابزارهای استراتژیک برای ماندگاری و بقای فرهنگی در محیطی ناامن توصیف می‌کند.

خلقیات ما ایرانیان (۱۳۴۵)؛ محمدعلی جمال‌زاده: این کتاب نخستین تلاش جدی برای گردآوری آرای مورخان و سیاحان دربارهٔ ایرانیان است. جمال‌زاده در این اثر با رویکردی انتقادی، خصلت‌هایی نظیر بی‌اعتمادی به دولت و پنهان‌کاری را به عنوان واکنش‌های تاریخی جامعه به استبداد مستمر تحلیل می‌کند.

غرب‌زدگی (۱۳۴۱)؛ جلال آل‌احمد: آل‌احمد در این اثر کلاسیک، به نقد «بی‌هویتی» و «تقلید کورکورانه» نخبگان و جامعه در مواجهه با تجدد غربی می‌پردازد. او این وضعیت را نوعی بیماری فرهنگی می‌داند که منجر به گسست از ریشه‌های اصیل و شکل‌گیری شخصیت‌های متزلزل شده است.

جامعه‌شناسی خودمانی: چرا درمانده‌ایم؟ (۱۳۸۱)؛ حسن نراقی: این کتاب با زبانی صریح به نقد عادت‌های اجتماعی ایرانیان نظیر «ریاکاری در فرهنگ ایرانی»، «قهرمان‌پروری» و «فقدان انضباط اجتماعی» می‌پردازد. نراقی این ویژگی‌ها را نه ریشه در ذات، بلکه محصول بی‌ثباتی ساختارهای تاریخی و نبود امنیت حقوقی می‌داند.

ما ایرانیان (۱۳۹۳)؛ مقصود فراستخواه: فراستخواه با رویکردی علمی، بسیاری از رفتارهای منفیِ انتسابی به ایرانیان را «پاسخ‌های عقلانی» جامعه به یک محیطِ پُرخطر و بی‌ثبات می‌بیند. او تأکید دارد که خصلت‌هایی مانند «زرنگی در فرهنگ ایرانی» یا «بی‌اعتمادی»، مکانیسم‌های بقا در برابر ساختارهای نهادیِ اصلاح‌نشده هستند.

درخشش‌های تیره (۱۳۷۷)؛ آرامش دوستدار: دوستدار در این اثر با طرح مفهوم «دین‌خویی»، مدعی است که ساختار ذهنی ایرانیان چنان با انگاره‌های دینی عجین شده که مانع از پرسشگری عقلانی و شکل‌گیری پیوندهای مدنی مدرن می‌شود. او این ویژگی را ریشه بن‌بست فکری در تاریخ ایران می‌داند.

برآمدن ژانر خلقیات در ایران (۱۳۹۸)؛ ابراهیم توفیق: این اثر به نقدِ خودِ سنتِ «خلقیات‌نویسی» می‌پردازد. توفیق معتقد است که این نوشته‌ها، با تقلیل دادن مسائل ساختاری و سیاسی به مسائل اخلاقی، مانع از تحلیل دقیق قدرت شده و نوعی «شرق‌شناسی بومی» را بازتولید کرده‌اند.

جامعه کوتاه‌مدت (۱۳۸۹)؛ همایون کاتوزیان: کاتوزیان در این اثر، خصلت‌هایی نظیر «فقدان انباشت سرمایه و دانش» را محصول فقدان امنیت مالکیت و استبداد تاریخی می‌داند که منجر به شکل‌گیری جامعه‌ای با افق دید کوتاه‌مدت و رفتارهای واکنشی شده است.

 جستارهای وابسته 
 قانون‌گریزی در فرهنگ ایرانی
 هویت ایرانی
 مردمان ایرانی‌تبار
 تاریخ اجتماعی ایران
 ایران‌شناسی

 پانویس 

رده:ایران‌شناسی
رده:تاریخ اجتماعی ایران
رده:جامعه‌شناسی در ایران
رده:روان‌شناسی اجتماعی
رده:فرهنگ در ایران