رقص خراسانی

رقص خراسانی به مجموعه رقص‌هایی گفته می‌شود که در خراسان ایران رواج دارد. گستره این رقص استان‌های خراسان، بخش‌های خاوری و شمال خاوری استان سمنان و بخش‌هایی از استان گلستان رایج است. بیشتر کارشناسان براین دیدگاه‌اند که رقص و پایکوبی که میان خراسان رواج دارد به‌راستی یک‌گونه ورزش و گرم کردن رزمی و حماسی است که در گذشته سربازان این منطقه برای نشان دادن یکی بودن و آمادگی جسمانی خود اجرا می‌کردند. شناخته‌ترین رقص خراسانی رقص‌دوره (یک دست یا یک قرصه) که رقص‌کنندگان به‌شکل دایره جمع می‌شوند و می‌رقصند و چوب‌بازی که به گویش فارسی خراسانی چو بَزی، چو بِیزی یا دو چُوَ گفته می‌شود می‌باشد. برجسته‌ترین سازهایی مردم خراسان با آن رقص می‌کنند دوتار، قشمه یا دوسازه، دهل، سرنا، کمانچه و دایره است.
بندانگشتی|رقص‌چوب خراسان در سبزوار
بندانگشتی|490x490پیکسل|رقص‌دوره یا یک‌قرصه روستای پل‌گرد در درگز

 پیشینه 
برخی از پژوهشگران میراث فرهنگی و معنوی بر این باورند که ریشه رقص خراسانی به دوران باستان بازمی‌گردد. یعنی دورانی که اشکانیان بر ایران فرمانروایی می‌کردند. رقص خراسانی به دلیل اینکه رقص نیست و یک گونه گرم کردن نظامی میان سربازان در گذشته بوده رقص نامیده نمی‌شود و در میان اهالی خراسان بازی نامیده می‌شود. یکی از رقص‌های اصیل و با پیشینه دراز در خراسان چوب‌بازی است. چوب بازی شباهت های زیادی با رقص اسب چوبی دارد که آن هم از دیگر آیین‌های فولکلور منطقه خراسان به‌ویژه سبزوار است که ریشه شکل گیری آن را به دوران سربداران نسبت می دهند که در واقع اسب چوبی در این رقص نمادی از حمله مغولان به ایران است و حرکات نمایشی رقصنده ها همراه با چوب در واقع آموزش های نظامی مردان سربدار بوده است که در دوران فشار مغول با یکدیگر حمله به دشمن تازنده و پشتیبانی از خود را تمرین می‌کرده اند که در پایان منجر به شکست و فرار اسب چوبی (دشمن) می شده است.
 گستره و جغرافیا 
رقص خراسانی می‌توان گفت میان همه اقوام خراسان اجرا می‌شود. این رقص در استان خراسان، در استان سمنان در شهرستان میامی و بخش‌هایی از شهرستان شاهرود و دامغان، و در استان گلستان در شرق و جنوب شرق استان و میان عشایر کردهای خراسان رواج دارد. این رقص به‌دلیل اینکه در شمال خراسان به‌دست کردهای خراسان در برابر دشمنان مانند ازبکان برای ترس آنان اجرا می‌شده رواج یافته و در آن منطقه رقص کردی و یا کرمانجی نیز نامیده می‌شود.

 گونه‌های این رقص 
رقص خراسانی دارای گونه‌های گوناگون است. پایه همه رقص‌های خراسانی یکی است ولی در مناطق جنوب و شرق خراسان و شمال خراسان در شتاب حرکات و گونه حرکات تفاوت‌هایی است ولی بازهم می‌توان فهمید که این رقص‌ها از یک ریشه‌اند. برخی از این رقص‌ها مانند:
 رقص دوره 
رقص دوره، رایج‌ترین رقص در خراسان است که رقصندگان دایره‌ای را شکل داده و با دست‌های خود حرکت می‌زنند و می‌رقصند. دوره در جنوب و شرق خراسان نسبت به دیگر مناطق خراسان سنگین‌تر و متفاوت‌تر است. در رقص دوره به حرکات دست قرصه گفته می‌شود. در مرکز و غرب (نیشابور و سبزوار) و جنوب‌غرب (منطقه ترشیز) خراسان معمولا از ۱ قرصه تا ۳ قرصه رقص می‌شود (این رقص‌ها با نام قرصه معمولا در جنوب‌غرب خراسان رایج نیست و نام دیگر دارد ولی تفاوتی در حرکات وجود ندارد) اما در شمال خراسان از ۱ قرصه تا ۱۲ قرصه رقص می‌کنند. در جنوب و شرق خراسان نیز چیزی به‌نام قرصه وجود ندارد ولی با توجه به رقصشان می‌شود فهمید معمولا ۱ قرصه سنگین و ۲ قرصه می‌رقصند.
 چوب بازی یا رقص چوب 
چوب بازی، نیز یکی از رقص‌های رایج و اصیل در کل خراسان است و رقصندگان همانند رقص دوره دایره‌ای شکل می‌دهند و با چوب‌های خود مانند شمشیر بازی می‌کنند.
 هَتَن 
هتن یکی از رقص‌هایی است که برباور بسیاری از پژوهشگران میراث‌فرهنگی در گذشته رزمی برای آمادگی بدنی سربازان بوده است. ریشه این رقص به تربت‌جام و شرق خراسان بازمی‌گردد. این رقص با تفاوت‌هایی کم در شمال خراسان به‌نام خانان یا آلگیز اجرا می‌شود. (این رقص به رقص دوره شباهت دارد اما حرکات اجرایی آن متفاوت است.)
 مات ماتی 
مات ماتی این رقص مربوط به شمال خراسان است و در غرب خراسان هم با نام‌های دیگر نیز رایج است.
 شلنگی 
شلنگی بیشتر مربوط به شمال خراسان و منطقه سبزوار است.
 چرخشی 
چرخشی از گونه رقص‌هایی است که ویژه منطقه خاصی در خراسان نیست و در تمام خراسان رواج دارد فقط در مناطقی بیشتر (مانند شرق و جنوب خراسان) و در مناطقی کمتر به صورت‌های گوناگون استفاده می‌شود. در غرب و جنوب‌غرب خراسان به این رقص دوره تربتی هم گفته می‌شود. این رقص در جنوب خراسان معمولا رقص پایه هست ولی در مرکز و غرب خراسان معمولا در پایان استفاده می‌شود.
 چاپی 
رقص چاپی که معمولا با نام چاپی سرخسی شناخته می‌شود ریشه در سیستان دارد که در شرق خراسان، سرخس و مناطقی از تربت حیدریه رواج دارد و شباهت‌هایی با رقص چرخشی دارد.
 اسب چوبی 
اسب چوبی گونه‌ای رقص یا بازی است که امروزه با چوب‌انجام می‌شود. ریشه این رقص به پیروزی قیام سربداران در برابر غارت‌گری مغولان بازمی‌گردد. این رقص کمتر در عروسی‌ها بکار می‌رود و بیشتر در جشن‌های ویژه بکار می‌رود.

 جستارهای وابسته 

 فرهنگ خراسان
 موسیقی خراسان
 فولکلور
 رقص آذربایجانی
 رقص هالای
 رقص کردی
 رقص سیستانی
 رقص بختیاری
 رقص لری
 رقص‌ مازندرانی

 منابع 

رده:رقص‌های خاورمیانه
رده:رقص در ایران
رده:رقص فولکلور
رده:رقص‌های فولکلور
رده:رقص بر پایه جغرافیا
رده:رقص ایرانی