میرزا محمود تبریزی نظام‌العلماء

میرزا محمود تبریزی (درگذشتهٔ ۱۲۷۰ قمری / ۱۸۵۳ میلادی)، فقیه، متکلم و نویسندهٔ شیعهٔ ایرانی، ملقب به نظام‌العلما، از چهره‌های برجستهٔ مکتب شیخیه در سدهٔ سیزدهم قمری بود. او از شاگردان برجستهٔ شیخ احمد احسایی به‌شمار می‌رفت و اجازهٔ روایت حدیث را مستقیماً از وی دریافت کرد.التلامیذ والمجازون من الشیخ الأحسائی - مجلة الواحة

 زندگی 
با آن‌که سال تولد میرزا محمود تبریزی در منابع تاریخی ثبت نشده، انتساب او به شهر تبریز قطعی است و زندگی وی در چارچوب دوره قاجار قرار می‌گیرد. او تحصیلات دینی خود را در مکتب شیخیه گذراند و پس از آن به ری مهاجرت کرد.

در دوره‌ای از زندگی، میرزا محمود تبریزی به دربار محمدشاه قاجار راه یافت و از نزدیکان او به‌شمار می‌رفت. وی آموزگار ولیعهد وقت، ناصرالدین‌شاه قاجار، بود و این جایگاه موجب شهرت بیشتر او در منابع رجالی و کتاب‌شناختی شده است.
وی در طی سفری که ناصرالدین میرزا ولیعهد به نیابت پدرش محمدشاه در سال ۱۲۵۳ قمری (۱۲۱۶ خورشیدی، ۱۸۹۲ میلادی) برای دیدار نیکلای یکم که به سرکشی نواحی قفقاز آمده بود شرکت داشت.

 جایگاه علمی و رجالی 
میرزا محمود تبریزی در منابع رجالی شیعه مورد توجه قرار گرفته است. آقابزرگ تهرانی در آثار خود، به‌ویژه در الذریعه الی تصانیف الشیعه و طبقات اعلام الشیعه، از او یاد کرده و وی را عالمی جامع در علوم نقلی و عقلی دانسته است. با این حال، در یکی از مواضع، میان او و شخص دیگری با نامی مشابه (محمود بن محمد خویی تبریزی) خلطی رخ داده که حاشیه‌نویسان بعدی به تصحیح آن پرداخته‌اند.

محمدرضا نصیری نیز در کتاب اثرآفرینان، ترجمه‌ای کوتاه از وی ارائه کرده و او را نویسنده‌ای ادیب، از علمای شیخیهٔ آذربایجان و آموزگار ناصرالدین‌شاه معرفی کرده است. همچنین محمدعلی مدرس تبریزی در ریحانة الادب شرحی مختصر از زندگی او آورده، بی‌آنکه بر اطلاعات پیشین بیفزاید.

 مناظرات 
میرزا محمود تبریزی افزون بر فعالیت‌های علمی، در عرصهٔ مناظرات مذهبی نیز نقش فعالی داشت و آثاری در رد تصوف و دفاع از آموزه‌های شیخ احمد احسایی نگاشت. او همچنین در برابر جریان بابیه ـ که هم‌زمان با سال‌های پایانی زندگی‌اش پدیدار شد ـ موضعی انتقادی و مقابله‌جویانه اتخاذ کرد و در این زمینه با بسیاری از علمای شیعهٔ دوازده‌امامی هم‌داستان بود.

او در مجلسی که در سال ۱۲۲۵ ه‍.خ برای محاکمه سید علی‌محمد باب در تبریز برگزار شد شرکت داشت و بعدها صورت محاکمات این مجلس را در رساله‌ای مرتب و منتشر کرد. آنچه علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه در کتاب المتنبئین تالیف خود راجع به قضایای آن مجلس نقل کرده است از روی نسخه خطی رساله حاج ملا محمود تبریزی نظام‌العلماء که به خط خود مولف بوده می باشد.

 آثار 
بر پایهٔ آنچه در الذریعة و تراجم الرجال آمده، از میرزا محمود تبریزی آثار متعددی در حوزه‌های کلام، اخلاق و مناظره بر جای مانده است، از جمله:
 الشهاب الثاقب فی رد النواصب (به فارسی: شهاب ثاقب در رد نواصب)؛ اثری کلامی در چند باب، شامل مباحثی دربارهٔ فدک، واقعهٔ غدیر، خلافت مأمون عباسی و جایگاه عایشه.
 الأخلاق (یا اخلاق نظام‌العلما)؛ رساله‌ای اخلاقی که با معرفت نفس آغاز می‌شود و به مباحثی چون روزه، سکوت و تزکیه می‌پردازد.
 التحفة المحقرة
 الرد علی الرادّین علی الأحسائی
 شرح رسالة العلم؛ شرحی بر رسالهٔ العلم اثر شیخ احمد احسایی
 شفاء القلوب
 نقض الصحیفة
 شرح العوالم
 مصابیح المستخیر ومفاتیح المستشیر
 أصول الدین
 صحت خواب (به فارسی)
 شمایل ناصری؛ به زبان فارسی، در توصیف ناصرالدین‌شاه قاجار و نقد برخی از وزیران او

 درگذشت 
میرزا محمود تبریزی در سال ۱۲۷۰ قمری در ری درگذشت. به‌گفتهٔ آقابزرگ تهرانی، آثار او پس از وفاتش وقف شده و مورد استفادهٔ اهل علم قرار گرفته است.

 منابع 

 منابع 
 آقابزرگ تهرانی، طبقات أعلام الشیعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
 آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء.
 احمد حسینی اشکوری، تراجم الرجال، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
 عبدالله الحسن، مناظرات فی العقائد والأحکام.
 محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب.
 محمدرضا نصیری، اثرآفرینان.

رده:اهالی تبریز
رده:شیخیه
رده:عالمان شیعه
رده:عالمان شیعه