آینه‌ها (ترانه)

آینه‌ها که با نام‌های غریبه یا مسخ نیز شناخته می‌شود، ترانه‌ای با فرهاد مهراد، شعر اردلان سرفراز و آهنگسازی حسن شماعی‌زاده است که در سال ۱۳۵۱ خورشیدی منتشر شد.

 تاریخچه و انتشار 
ترانه «آینه‌ها» (که با عنوان «مسخ» نیز شناخته می‌شود) در سال ۱۳۵۱ خورشیدی ضبط و در قالب یک صفحه گرامافون ۷ اینچی (۴۵ دور) توسط انتشارات «لاوی» به بازار عرضه شد. این تک‌آهنگ که در روی دوم آن بازخوانی قطعه مشهور تو دوستی داری ("You've Got a Friend) اثر کارول کینگ قرار داشت، حاصل همکاری فرهاد با حسن شماعی‌زاده (آهنگساز) و اردلان سرفراز (ترانه‌سرا) بود. اگرچه در برخی آرشیوهای بین‌المللی سال انتشار آن ۱۹۷۳ قید شده، اما این اثر در متنِ خودِ صفحه و منابع داخلی متعلق به سال ۱۳۵۱ است. این قطعه بعدها به عنوان یکی از آثار کلیدی در آلبوم گردآوری‌شده «مرد تنها» نیز جای گرفت.‏ تنظیم‌کننده این ترانه منوچهر اسلامی بود.‏

 متن ترانه 
متن ترانه:‏

 آهنگسازی و تنظیم 
آهنگسازی این اثر در گام مینور انجام شده اما حسن شماعی‌زاده با استفاده از تکنیک «اختلاط مدها» (Mode Mixture) و تغییرات مکرر بین گام‌های کوچک و بزرگ، نوسانات احساسی راوی را به تصویر کشیده است. شماعی‌زاده در مصاحبه‌های خود اشاره کرده که ملودی این کار را متناسب با ویژگی‌های صوتی و انزوای خاص صدای فرهاد مهراد ساخته است.تنظیم این قطعه بر عهده منوچهر اسلامی بود. او با بهره‌گیری از سازهای بادی برنجی (به‌ویژه ترومپت) و هارمونی‌های مدرن، فضایی سرد و وهم‌آلود ایجاد کرد که با مفهوم «مسخ» در شعر همخوانی دارد. استفاده از این چیدمانِ سازی، «آینه‌ها» را از ساختار معمول موسیقی پاپ آن زمان متمایز کرده و به فضای موسیقی آوانگارد نزدیک کرد.
 
 پیوندهای ادبی و درون‌مایه 
ترانه «آینه‌ها» پیوندی عمیق با مفاهیم ادبیات کلاسیک و مدرن دارد. اردلان سرفراز در باب سرودن این ترانه بیان داشته است: «در زمان نوشتن این ترانه، خود را مثل شخصیت آن قصه مسخ می‌دیدم.» این ترانه با داستان مسخ اثر فرانتس کافکا (با برگردان صادق هدایت) گره خورده است. داستان «مسخ» حکایت انسانی به نام «گرگوار سامسا» است که یک روز صبح درمی‌یابد جسم انسانی خود را از دست داده و به حشره‌ای بدل شده است. سرفراز با الهام از این زوال تدریجی و از دست رفتن شئون انسانی، وضعیت مشابهی را در آینه تصویر می‌کند که در آن فرد با چهره خود بیگانه شده است.

اردلان سرفراز در تحلیل این اثر، به مفاهیم منطق‌الطیر عطار نیشابوری نیز اشاره کرده است. همان‌طور که در داستان عطار، سی مرغ پس از طی هفت شهر عشق، حقیقتِ «سیمرغ» (وجود برتر) را در خود می‌یابند، در این ترانه نیز آینه ابزاری برای عبور از کثرت به وحدت و جستجوی هویت انسانی از دست رفته است. در این اثر می‌توان بازتابی از تفکرات آندره ژید را دید که معتقد بود: «زندگی کنونی ما آینه‌ای می‌شود که خود را در آن بازمی‌شناسیم و با آنچه بوده‌ایم خواهیم دانست که چه هستیم.» همچنین اشاره به دیدگاه صادق هدایت که برای رسیدن به «من حقیقی»، باید تمامی پاره‌های شخصیت را در کنار هم قرار داد، در تار و پود این ترانه مشهود است.

یکی از ویژگی‌های برجسته این شعر، جایگزینی «لامسه» به جای «بینایی» برای کشف حقیقت است. در حالی که آینه و چشم تنها «صورتک» و ظاهر را نشان می‌دهند، شاعر با کشیدن دست بر صورت، به یقینی شهودی می‌رسد. در این اثر، «دست» نمادِ تجربه مستقیم و معرفت حضوری است که فریب ظاهر را نمی‌خورد:

«انکار خود» در این قسمت از ترانه به اوج می‌رسد:

اگرچه تا اینجای ترانه، فرازی شجاعانه وجود دارد، درست در بخش پایانی ترانه با فرودی یاس گونه اما بیدارکننده ترانه خاتمه پیدا می‌کند:

این دو بیت مشابهت بسیاری با بخش پایانی ترانهٔ «هفتهٔ خاکستری» از شهیار قنبری دارد:

 جستارهای وابسته 
 ترانه‌شناسی فرهاد مهراد

 منابع 

رده:ترانه‌های ۱۳۵۱
رده:ترانه‌های سیاسی
رده:ترانه‌های فارسی‌زبان
رده:ترانه‌های فرهاد مهراد