نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران

نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران شامل ارتش شاهنشاهی ایران، ژاندارمری کشور شاهنشاهی ایران و شهربانی کشور شاهنشاهی ایران در دوران شاهنشاهی پهلوی تشکیل شده بود. وزارت جنگ نیز مسئولیت هماهنگی و برنامه ریزی برای نیروهای نظامی را بر عهده داشت. با وقوع انقلاب در ایران در سال ۱۳۵۷ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی جایگزین آن شد و هم اکنون در این قالب به فعالیت خود ادامه می دهد.

کلیه شاخه های نیروهای مسلح تحت امر ستاد بزرگ‌ارتشتاران است. وزارت جنگ و تدارکات نیروهای مسلح مسئول برنامه ریزی تدارکات و تامین مالی نیروهای مسلح است و با فرماندهی عملیات نظامی در میدان دخالت ندارد.

نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران در سال های آخر حکومت پهلوی با داشتن بیش از ۶۵۰ هزار نفر کارکنان فعال و بیش از ۳۵۰ هزار نفر نیروی ذخیره بزرگ ترین نیروی مسلح در غرب آسیا محسوب می شد.De Akan Malici, Stephen G. Walker: Role Theory and Role Conflict in U.S.-Iran Relations: Enemies of Our Own Making Berlin 2007, ISBN 978-1-315-52593-8, S. 107.

نیروهای فعال
نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران با در اختیار داشتن حدود ۶۶۰ هزار نفر نیروی فعال و بیش از ۳۷۰ هزار نفر نیروی ذخیره، یکی از بزرگ‌ترین نیروهای مسلح را در غرب آسیا در اختیار داشت. محمدرضا شاه و فرماندهان نیروهای مسلح در نظر داشتند تا سال ۱۳۶۱ نیروهای فعال را به ۹۰۰ هزار نفر برسانند.

نیروی انسانی
 ارتش شاهنشاهی ایران 
ارتش شاهنشاهی ایران، نخستین ارتش ایران از نوع منظم محسوب می‌شود که حدوداً دارای ۵۴۰ هزار نفر نیرو داشت. از این رو، ارتش شاهنشاهی ایران خود، از چهار زیر مجموعه تشکیل می‌شد که به آن‌ها قوای چهارگانه ارتش می‌گویند.
 نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی ایران :حدود ۳۸۵ هزار نفر نیرو 
 نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران : حدود ۱۰۰ هزار نفر نیرو The Islamic Republic of Iran Air Force – IRIAF History

 نیروی دریایی ارتش شاهنشاهی ایران : حدود ۳۰ هزار نفر نیرو
 گارد جاویدان شاهنشاهی ایران : دارای ۲۰ هزار نفر نیروظهور و سقوط سلطنت پهلوی خاطرات ارتشبد فردوست . انتشارات اطلاعات. تهران. ۱۳۶۹

شهربانی کشور شاهنشاهی ایران 
شهربانی شاهنشاهی ایران حدود ۴۰ هزار نفر نیرو داشته و به ۵ زیر مجموعه تقسیم می‌شود.
 اداره اطلاعات شهربانی کل کشور (رکن دوم)
 پلیس آگاهی 
 پلیس پیشگیری 
 اداره راهنمایی و رانندگی 
 پلیس بین‌الملل 

 ژاندارمری کشور شاهنشاهی ایران 
ژاندارمری کشور شاهنشاهی ایران حدود ۷۰ هزار نفر نیرو داشته و دارای چندین زیرمجموعه است.

 نیروی پایداری ژاندارمری 
 اداره اطلاعاتی ژاندارمری 
 مرزبانی کشور شاهنشاهی ایران 
 سازمان وظیفه عمومی ژاندارمری 
 هواپیمایی ژاندارمری کشور شاهنشاهی ایران 
 گارد ساحلی ژاندارمری 
 پلیس راه ژاندارمری

شاخه ها
رسته های ارتش شاهنشاهی ایران
 رسته‌های نیروی زمینی شاهنشاهی ایران عبارت بودند از: 
الف - رسته‌های رزمی که تشکیل می‌شود از: رسته پیاده، رسته توپخانه، رسته زرهی و رسته هوابرد. 
ب - رسته‌های پشتیبانی رزمی که تشکیل می‌شود از: رسته دژبان، رسته مهندسی، رسته مخابرات الکترونیک ش.م.ه و رسته اطلاعات نظامی. 
پ - رسته‌های پشتیبانی خدمات رزمی که تشکیل می‌شود از: رسته اداری، رسته اردنانس، رسته بهداری، رسته ترابری، رایانه، رسته مکانیک، رسته عمران و استحکامات، رسته دامپزشکی، رسته دارایی، رسته سررشته‌داری (لجستیک)، رسته قضایی و رسته موزیک.

 رسته‌های نیروی هوایی شاهنشاهی ایران عبارت‌اند از: 
الف - رسته‌هایی که نوع وظایف آنها مربوط به امور هوایی بوده و اصطلاحاً رسته‌های خاص هوایی نامیده می‌شوند شامل رسته‌های زیر می‌شود: 
رسته خلبانی
 رسته ناوبری 
 رسته پرواز یاری 
رسته فنی هوایی 
 رسته اسلحه و مرمیات
رسته کنترل شکاری 
 رسته‌هواشناسی 
 رسته ارتباط و مراقبت هوایی 
 رسته مهندسی هوایی
ب - رسته‌هایی که وظایف آنها نوعاً در نیروهای ارتش شاهنشاهی (نیروی زمینی، نیروی هوایی، نیروی دریایی و گارد جاویدان) مشترک و یکسان بوده و اصطلاحاً رسته‌های عمومی نامیده می‌شوند شامل‌رسته‌های زیر می‌شود:
رسته بهداری
رسته دامپزشکی
رسته قضایی 
 رسته موزیک 
رسته اطلاعات نظامی 
 رسته آجودانی 
 رسته اردنانس
 رسته‌ترابری
 رسته دارایی
رسته سررشته‌داری
رسته خدمات بهداری
 رسته مهندسی
رسته دژبان

 رسته‌های شهربانی کشور شاهنشاهی ایران 
رسته انتظامی
 رسته اطلاعات و ضد اطلاعات (رکن دوم) 
رسته پلیس جنایی
رسته پلیس سیاسی 
رسته گارد (ضد شورش)
رسته آجودانی
رسته پیشگیری
رسته هوابرد
 رسته مالی
 رسته مخابرات
 رسته اردنانس
 رسته مهندسی
رسته بهداری
رسته آگاهی
رسته پلیس بین‌الملل
رسته راهنمایی و رانندگی شهری
رسته های ژاندارمری کشور شاهنشاهی ایران
پلیس مناطق روستایی و غیر شهری
رسته اطلاعاتی (رکن دوم)
رسته مرزبانی
رسته بهداری 
رسته مالی 
رسته هوابرد 
رسته اطلاعاتی
رسته مخابرات 
رسته دریابانی 
رسته آجودانی 
رسته انتظامی در مناطق دور افتاده 
رسته مبارزه با قاچاق
رسته راهنمایی و رانندگی (روستایی و بین شهری)
رسته دریابانی
بودجه
بودجه
تا سال ۱۳۰۹ خورشیدی ، دولت وقت ایران به طور منظم تا ۵۰ درصد از تولید ناخالص ملی ایران را صرف ارتش و نیروهای نظامی می کرد. بر اساس ارقام رسمی، بین سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ ، بیش از ۳۳.۵ درصد از کل درآمد دولت، بدون احتساب درآمدهای نفتی، که مقوله جداگانه ای را تشکیل می داد، صرف امور نظامی می شد.

مخارج رسمی دفاعی بیشترین سهم از هزینه های دولت را در دهه های ۶۰ و ۷۰ میلادی به خود اختصاص داد، اگرچه بسیاری از پروژه های نظامی مانند ساخت جاده ها، فرودگاه ها و بیمارستان ها اغلب با همکاری سایر وزارتخانه ها اجرا می شد و بودجه های تخصیص یافته تجمیع می شد. بودجه دفاعی از ۱.۱۶۰ میلیارد دلار (۸.۲ درصد از تولید ناخالص ملی) به ۹.۵۰۳ میلیارد دلار (۱۴.۲ درصد از تولید ناخالص ملی) رسید که نشان دهنده افزایش ۲۵ برابری هزینه های نظامی در یک دهه است. افزایش هزینه های دفاعی همزمان با افزایش درآمدهای نفتی شروع بود. از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۵ ، زمانی که قیمت نفت در طول بحران نفت به شدت افزایش یافت، هزینه های دفاعی تقریباً ده برابر شد.ایران بزرگترین واردکننده تسلیحات در جهان شد. در سال ۱۹۷۴ ، ایران تنها 3 میلیارد دلار برای خرید تسلیحات از ایالات متحده هزینه کرد.

از سال ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۷ ، بودجه رسمی بودجه نظامی ایران تقریباً ۴۶ میلیارد دلار بود (نمودار زیر را ببینید). این علاوه بر سایر خریدهای تسلیحاتی بدون بودجه بود.
+ هزینه‌های نظامی (ارتش) بودجه‌بندی شده ایران 1970-1977 (سطح قیمت 1978) سال بودجه (میلیون دلار آمریکا)درصد درآمد تولید ناخالص داخلی ۱۹۷۰ ۱.۹۰۶۵.۸۶٪ ۱۹۷۱ ۱.۸۱۰۳.۰۵٪ ۱۹۷۲ ۲.۵۱۸۱.۸۶٪ ۱۹۷۳ ۳.۴۶۷۸.۷۵٪ ۱۹۷۴ ۷.۶۴۴۱۲.۰۷٪ ۱۹۷۵ ۹.۷۳۱۱۱.۲۵٪ ۱۹۷۶ ۱۰.۵۵۷۱۰.۱۹٪ ۱۹۷۷ ۸.۵۷۳۱۱.۱۱٪ 
 سال بودجه کل (میلیون دلار) درصد درآمد تولید ناخالص داخلی ۱۹۵۴ ۲۰۰ ـ ۱۹۵۵ ۲۵۰ ـ ۱۹۵۶ ۳۰۰ ـ ۱۹۵۷ ۳۵۰ ـ ۱۹۵۸ ۴۰۰ ـ ۱۹۵۹ ۴۵۰ ـ ۱۹۶۰ ۵۰۰ ۲٫۳٪ ۱۹۶۱ ۶۰۰ ۲٫۳۵٪ ۱۹۶۲ ۷۵۰ ۲٫۳۱٪ ۱۹۶۳ ۸۵۰ ۲٫۶٪ ۱۹۶۴ ۱۰۰۰ ۲٫۹٪ ۱۹۶۵ ۱۱۰۰ ۳٫۲۵٪ ۱۹۶۶ ۱۳۰۰ ۳٫۸۲٪ ۱۹۶۷ ۱۵۰۰ ۴٫۵٪ ۱۹۶۸ ۱۷۰۰ ۵٫۲٪ ۱۹۶۹ ۲۰۰۰ ۶٪ ۱۹۷۰ ۲۳۰۰ ۵٫۹٪ ۱۹۷۱ ۳۰۰۰ ۳٬۰۵٪ ۱۹۷۲ ۳۸۰۰ ۲٫۳٪ ۱۹۷۳ ۴۵۰۰ ۱٫۹٪ ۱۹۷۴ ۵۵۰۰ ۸٫۸٪ ۱۹۷۵ ۶۵۰۰ ۱۲٫۱٪ ۱۹۷۶ ۷۲۰۰ ۱۱٫۲۵٪ ۱۹۷۷ ۹۰۰۰ ۱۰٫۲٪ ۱۹۷۸ ۱۰۵۰۰ ۱۱٫۲٪

 فرماندهان عالی رتبه
 محمدرضا پهلوی ( بزرگ ارتشتاران )
 ارتشبد عباس قره باغی ( رئیس ستاد بزرگ ارتشتاران) 
 سپهبد هوشنگ حاتم (جانشین رئیس ستاد بزرگ‌ارتشتاران)
 سپهبد جعفر صانعی (معاون هماهنگ کننده ستاد بزرگ‌ ارتشتاران)
 ارتشبد جعفر شفقت ( وزیر جنگ ) 
 شاپور بختیار (وزیر کشور) 
فرماندهان ارتش
سپهبد عبدالعلی بدره ای (فرمانده نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی ایران)
سپهبد امیرحسین ربیعی (فرمانده نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران) 
دریاسالار کمال حبیب الهی (فرمانده نیروی دریایی ارتش شاهنشاهی ایران)
سرلشکر علی نشاط (فرمانده گارد جاویدان شاهنشاهی ایران)
فرمانده شهربانی
سپهبد مهدی رحیمی (رئیس شهربانی کشور شاهنشاهی ایران)
سپهبد فضل الله جعفری ( جانشین رئیس شهربانی کشور شاهنشاهی ایران ) 
فرمانده ژاندارمری
سپهبد احمد علی محققی (فرمانده ژاندارمری کشور شاهنشاهی ایران) 
سپهبد بیوک امینی افشار (رئیس ستاد ژاندارمری کشور شاهنشاهی ایران)
رتبه بندی
ارتش شاهنشاهی ایران در سال های آخر حکومت پهلوی پنجمین نیروی نظامی دنیا از نظر تعداد نفرات و ارزش تجهیزات بود De Akan Malici, Stephen G. Walker: Role Theory and Role Conflict in U.S.-Iran Relations: Enemies of Our Own Making Berlin 2007, ISBN 978-1-315-52593-8, S. 107.و پنجمین ارتش قدرتمند جهان محسوب می شد. نیروی هوایی ایران با در اختیار داشتن ۴۷۸ جنگنده مدرن قدرتمندترین نیروی هوایی غرب آسیا و سومین در جهان بود. همچنین نیروی هوایی ایران یکی از بزرگترین ناوگان سوخت رسان دنیا را در اختیار داشت Institute for national strategic studies. National Defence University, Washington, 1994, Paper No. 29, S. 178 نیروی دریایی نیز بزرگ ترین نیروی دریایی خلیج فارس و قدرت اول خاورمیانه بود و تا زمان سقوط حکومت پهلوی ایران بزرگترین ناوگان هاورکرافت دنیا را داشت.ایران در سال ۵۷ سومین هوانیروز قدرتمند جهان و دارای بزرگترین ناوگان هلیکوپتری در آسیا بود. و همچنین لشکر ۹۲ زرهی اهواز بزرگترین لشکر خاورمیانه بوده و اکنون نیز می باشد.

جستارهای وابسته 
درجه های نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران
نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران
فهرست دانشگاه های نظامی ایران 
رسته های نیرو‌های مسلح ایران
صااایران
اداره دوم ستاد بزرگ‌ارتشتاران
ارتش شاهنشاهی ایران 
خواندن بیشتر
منابع