چورتن

thumb|طواف دور چورتن در صومعه لابرانگ در گانسو.
thumb|چورتن پارک بی‌های، پکن (دودمان چینگ)
چورتن (، وایل: mchod rten، تی‌اچ‌ال: chörten، تلفظ: چورتِن) نام تبتی استوپاها (با ریشه هندی) بودایی است که در سراسر آسیا یافت می‌شوند. چورتن‌ها در سری‌لانکا داگوبا نیز نامیده می‌شوند. این سازه‌ها، گسترده‌ترین بیان معماری بودیسم را تشکیل می‌دهند. این بناها در همه جا و در اندازه‌های گوناگون دیده می‌شوند.Christian Deweirdt, Monique Masse, Marc Moniez, Le Tibet, coll. « Les guides Peuple du monde », Éditions de l'Adret, Paris, 3rd édition, 2008, pp. 110-111 (Le chörten). چورتن‌ها در سراسر مناطق هیمالیا ساخته شده‌اند و ساخت آن‌ها همچنان ادامه دارد.

 خاستگاه‌ها 

استوپای هندی در ابتدا بنایی ماندگار بود که نماد یک بنای یادبود تدفینی بدون فضای داخلیِ قابل دسترسی بود. نخستین استوپا در سده ۲ پیش از میلاد در هند ساخته شد. در دورانی که استفاده از تصاویر مذهبی مجاز نبود، این بنا یکی از نمادهای آیین بودایی به‌شمار می‌رفت.

نخستین چورتن‌های تبت برای نگهداری بقایای متبرک گوتاما بودا در نظر گرفته شده بودند. آن‌ها بعدها به مخزنی برای پیکر تبتی‌هایی تبدیل شدند که مقدس شمرده می‌شدند. بقایای جسد مقامات عالی‌رتبه مانند دالایی لاما یا پانچن لاما در یک چورتن با ابعاد بسیار بزرگ یا ساخته شده از طلا دفن می‌شود. چورتن‌های دیگر حاوی متون مقدس هستند. تبت هزاران چورتن داشت که برای یادبود استادان بزرگ یا برای جای دادن بقایای متبرک و هدایا بنا شده بودند، اما تقریباً همه آن‌ها در جریان انقلاب فرهنگی یا پیش از آن تخریب شدند.

 از استوپا تا چورتن 
شکل استوپا در جریان انتشار در قاره آسیا دستخوش تغییرات بسیاری شد و هر منطقه سبک خاص خود را توسعه داد. به این ترتیب در تبت و همچنین در بوتان، لداخ و سیکیم، استوپا با شکل پیازی‌مانند و مشخص خود به «چورتن» تبدیل شد؛ در حالی که در میانمار و جنوب شرق آسیا، شکلی شبیه به زنگوله به خود گرفت. این نوع چورتن در سراسر چین نیز یافت می‌شود؛ برخی در دوره دودمان یوآن بنا شده‌اند (معبد تایوآن در شانشی، پاگودای اسب سفید در گانسو، استوپای سفید معبد میائویینگ در پکن) و برخی دیگر در دوره دودمان چینگ (پاگودای بزرگ سفید در جزیره چیونگ‌هوا در پکن)؛ چرا که دولت‌های وقت این سلسله‌ها از پیروان آیین بودیسم تبتی بودند.

هشت شکل مختلف از استوپا وجود دارد. یکی از آن‌ها که «پیروزی بر ماره» نامیده می‌شود، توسط توبتن نگودوپ برای ساخت استوپایی تقدیم شده به دولت در تبعید تبت در هند در گانگچن کیشونگ، در نزدیکی دارامشالا انتخاب شد. این بنا که محکم در زمین استوار شده، به داشتن قدرتی برای مقابله با نیروهای منفی زیرزمینی شهرت دارد.Thubten Ngodup, Nechung, l'oracle du Dalaï-lama, avec Françoise Bottereau-Gardey et Laurent Deshayes, Presses de la Renaissance, Paris, avril 2009, , p. 315.

 معماری 
چورتن‌ها در هر اندازه‌ای وجود دارند؛ از مجسمه‌های مینیاتوری که روی یک محراب قرار می‌گیرند تا بناهای یادمانی عظیم و در چندین رنگ دیده می‌شوند.

 مصالح 
به دلیل کمیابی نسبی چوب در تبت و نبود بناهای یادمانی سنگی، چورتن با همان مصالحی ساخته می‌شود که در خانه‌های روستایی و صومعه‌ها به کار می‌رود: آجرهای خشک شده یا سنگ‌های تراش‌خورده با روکشی از گچ. تجدید گچ‌کاری این بناها یک عمل ثواب و شایسته محسوب می‌شد.Robert E. Fisher, L'art du Tibet, Édition Thames & Hudson, 1998, pp. 83-89.

 سبک چورتن‌ها 
سبک چورتن‌ها از کپی‌برداری از استوپاهای هندی (به‌ویژه استوپاهای کشمیر یا امپراتوری پالا) تا بناهای پیچیده ساخته‌شده در چندین طبقه با فضاهای داخلیِ قابل دسترسی و اختصاص‌یافته به عبادت متغیر است؛ مانند چورتن گیانتسی که به آن کومبوم نیز می‌گویند و مهم‌ترین چورتن تبت است. برخی دیگر نیز به شکل دروازه هستند.

همچنین چورتن‌های نذری کوچکی از جنس مس وجود دارند. نقشه چورتن‌های تبتی می‌تواند متفاوت باشد و از نقشه دایره‌ای در منطقه خام تا نقشه مربعی در لداخ تغییر کند. پرچم‌های دعای بودایی نیز به این بناها آویخته می‌شوند.

 نمادگرایی 
چورتن‌ها در گذشته در سراسر مناطق هیمالیا ساخته شده‌اند و ساخت آن‌ها همچنان ادامه دارد. مؤمنان این عمل را فضیلت‌بار می‌دانند.

چورتن علیرغم سادگی ظاهری، پاسخگوی یک نمادگرایی پیچیده است و سطوح مختلفی از تفسیر را پذیراست.
این بنا در درجه اول نشان‌دهنده «سه پناهگاه» بودیسم است:
 چهار پله پایین، نماد جامعه مذهبی (سانگها) است؛
 پایه مکعبی به آموزه‌های بودا (دارما) اشاره دارد؛
 بخش پیازی‌شکل واژگون، یادآور خودِ بودا است.

شکل بخش‌های مختلف آن معنای نمادین بسیار دقیقی دارد:
 محور مرکزی نشان‌دهنده محور جهان است که دوزخ، زمین و آسمان‌ها را به هم متصل می‌کند.
 پایه مربعی با عنصر خاک مرتبط است؛ این بخش نشان‌دهنده اخلاقِ «ده فضیلت» است که تمرینات معنوی بر آن استوار است.
 بخش گرد یا پیازی‌شکل نماد یک قطره و عنصر آب، یعنی سیالیت است.
 بخش شعله‌مانند که عموماً از سیزده دیسک روی هم انباشته تشکیل شده، نماد عنصر آتش یعنی گرما و سیزده وضعیت فرا-انسانی است.
 هلال ماه نشان‌دهنده عنصر هوا یا همان شفافیت است.
 در نهایت، دایره‌ای که در فضا به یک نوک تیز ختم می‌شود (خورشیدی که شعله‌ای بر فراز آن است)، نماد عنصر اثیر یعنی ظرافت است.

از نظر طرح‌واره، چورتن با جنبه‌های متعددِ پیشروی به سوی «بیداری» (اشراق) مطابقت دارد. این تکامل، پنج حکمت را به کار می‌گیرد که هر کدام با یک دیانی بودا (بودای مراقبه) مرتبط است. از پایین به بالا، عناصر چورتن، پنج حکمت و پنج دیانی بودا به شرح زیر با هم مرتبط هستند:
 پایه: حکمت هویت: راتناسامبهاوا؛
 بخش پیازی: حکمت آینه‌گون: آکشوبیا؛
 ساقه با سیزده دیسک: حکمت تشخیص: آمیتابها؛
 ماه: کمالِ اعمال: آموقاسیدهی؛
 خورشید: حکمت قانون: وایرُوچانا.

اگر مجسمه‌ها بازنمایی بدنه بودا باشند و متون مقدس کلام او را منتقل کنند، چورتن ناقلِ روح اوست. این بنا می‌تواند حاوی اشیاء متبرک مختلفی باشد که به آن قدرت می‌بخشند؛ به این ترتیب، چورتن می‌تواند برکت بودا را منتقل کند.
 هشت مرحله زندگی بودا 
انواع مختلفی از چورتن وجود دارد که هشت نوع اصلی آن با مراحل زندگی بودا مطابقت دارد. هر یک از آن‌ها جزئیاتی دارند که آن‌ها را از دیگران متمایز می‌کند:
 چورتن انبوه نیلوفرها که با تولد او مطابقت دارد؛
 چورتن بیداری (اشراق)؛
 چورتن به حرکت درآوردن چرخ دارما که با نخستین آموزش او مطابقت دارد؛
 چورتن فرود از جهان خدایان که بودا به آنجا رفته بود؛
 چورتن آشتی؛
 چورتن معجزات؛
 چورتن پیروزی واقعی (پیروزی بر مرگ)؛
 چورتن پارینیروانا (مرگ بودا).

 طواف 
برای نشان دادن احترام، باید چورتن را از سمت چپ دور زد. همانند استوپا، می‌توان با قدم زدن به دور یک چورتن در جهت عقربه‌های ساعت و با پیروی از مسیر خورشید، «ثواب» (شایستگی معنوی) کسب کرد. این عمل طواف نامیده می‌شود؛ آیینی که در بسیاری از ادیان و باورها یافت می‌شود.

در فرهنگ عامه 
در سال ۱۹۶۰، کتاب تن‌تن در تبت اثر هرژه (طراح کمیک)، چندین چورتن را در روایت خود به تصویر می‌کشد. در این داستان، کاپیتان هادوک یاد می‌گیرد که یک چورتن باید از سمت چپ دور زده شود، در غیر این صورت «دیوها خشمگین می‌شوند.»
 منابع