فرونشست زمین در استان فارس

استان فارس در جنوب ایران به واسطهٔ برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه کشاورزی پرآب‌بر و کاهش بارش‌ها، به یکی از نواحی بحرانی در زمینه فرونشست زمین تبدیل شده است. نقش برداشت نامناسب از سفره‌های زیرزمینی به‌عنوان عامل اصلی این پدیده توسط کارشناسان برجسته شده است.

در بخش‌هایی از شرق استان به‌ویژه اطراف شهرستان فسا، میانگین نرخ فرونشست زمین در سال‌هایی به ۵۶ سانتی‌متر نیز رسیده است که حتی از تهران نیز بیشتر گزارش شده است. همچنین در دشت مرودشت میزان این فرونشست به‌طور متوسط بین ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر در سال برآورد شده است.

این آمارها نشان می‌دهد که استان فارس در میان استان‌های ایران به‌شدت آسیب‌پذیر است و وضعیت فرونشست زمین در آن به‌مرز یک بحران زیست‌محیطی رسیده است.

 علل 
فرونشست زمین در استان فارس عمدتاً ناشی از ترکیبی از عوامل طبیعی و انسان‌ساز است. در ادامه، مهم‌ترین علل را با استناد به پژوهش‌ها و گزارش‌های معتبر ذکر شده است:

 برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی 
اصلی‌ترین عامل فرونشست در استان فارس، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و صنعتی است. طی سال‌های اخیر، تعداد زیادی از چاه‌های مجاز و غیرمجاز بدون کنترل کافی به بهره‌برداری رسیده و به دلیل نبود مدیریت پایدار، بیلان منفی شدید در آبخوان‌های استان ایجاد شده است. این روند نه‌تنها باعث افت سطح ایستابی شده بلکه با کاهش توان تحمل لایه‌های خاک، شرایط برای فرونشست تشدید شده است.

 خشکسالی و کاهش بارندگی 
در کنار برداشت‌های غیرمجاز، خشکسالی‌های مکرر و کاهش بارش‌های سالانه نیز تأثیر زیادی بر کاهش تغذیه سفره‌های زیرزمینی داشته است. افت بارندگی باعث شده منابع آبی تجدیدپذیر به‌شدت محدود شود و روند افت سطح آب تسریع گردد. این شرایط در بلندمدت باعث کاهش ظرفیت نگهداری خاک و بروز فرونشست در گستره وسیعی از دشت‌های استان شده است.

 گسترش کشاورزی پرآب‌بر 
الگوی کشت در استان فارس، به‌ویژه در دشت‌های مرودشت، فسا و داراب، متکی بر محصولات پرآب‌بر است. توسعهٔ بی‌رویه کشاورزی و حفر چاه‌های غیرمجاز برای تأمین نیاز آبی این محصولات، فشار مضاعفی بر منابع آب وارد کرده و موجب تسریع نرخ فرونشست شده است. بنا بر گزارش‌ها، حدود ۷۰ دشت استان فارس با نرخ‌های بالای فرونشست مواجه‌اند و برخی مناطق حتی در محدوده‌های شهری نیز آسیب دیده‌اند.

 تأثیر زمین‌شناسی و لرزه‌خیزی 
هرچند نقش عوامل انسانی در فرونشست فارس پررنگ‌تر است، اما ویژگی‌های زمین‌شناسی منطقه نیز در شدت‌گیری این پدیده بی‌تأثیر نبوده است. خشک‌شدن قنات‌های قدیمی، وجود لایه‌های سست رسوبی و تأثیر زلزله‌های گذشته، مقاومت زمین را کاهش داده و زمینهٔ فرونشست را در برخی دشت‌ها فراهم کرده است.

 ضعف مدیریت منابع آبی 
یکی از دلایل اصلی تشدید فرونشست، نبود مدیریت جامع منابع آب و کنترل ناکافی بر برداشت‌های غیرمجاز است. صدور بی‌رویه پروانه‌های بهره‌برداری، عدم پایش مناسب و اجرای ناقص طرح‌های تعادل‌بخشی، موجب شده روند افت سطح آب و در نتیجه فرونشست به شکل بحران ادامه یابد.

 مناطق بحرانی و نرخ‌های فرونشست 
استان فارس یکی از بحرانی‌ترین مناطق ایران از نظر فرونشست زمین به‌شمار می‌رود و در بسیاری از دشت‌های آن نرخ‌های بالای نشست گزارش شده است. دشت‌های فسا، داراب، مرودشت، زرقان و جهرم در زمرهٔ مناطق پرخطر قرار دارند. در دشت مرودشت که آثار تاریخی مهمی همچون تخت جمشید و نقش رستم قرار دارند، نرخ فرونشست سالانه بین ۱۵ تا ۳۰ سانتی‌متر برآورد شده است، وضعیتی که می‌تواند تهدیدی جدی برای این میراث جهانی باشد. در شرق استان و به‌ویژه اطراف شهرستان فسا، شدت این پدیده حتی بیشتر گزارش شده و در برخی نقاط میانگین نرخ سالانه به ۵۶ سانتی‌متر نیز رسیده که از رکوردهای ثبت‌شده در تهران و اصفهان نیز بالاتر است. علاوه بر این، مطالعات سازمان زمین‌شناسی کشور نشان داده است که از ۷۶ دشت استان فارس، ۷۰ دشت درگیر فرونشست هستند و این وضعیت حتی به حریم برخی شهرها از جمله شیراز و زرقان نیز رسیده است، موضوعی که خطرات زیرساختی و امنیتی قابل‌توجهی را به دنبال دارد.

 پیامدها 
فرونشست زمین در استان فارس پیامدهای گسترده‌ای بر زیرساخت‌ها، محیط‌زیست و میراث فرهنگی این منطقه گذاشته است. ترک‌خوردگی و آسیب به جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، لوله‌های انتقال آب و گاز از نخستین آثار این پدیده است که هزینه‌های سنگینی برای نگهداری و بازسازی زیرساخت‌ها ایجاد می‌کند. در بخش کشاورزی، کاهش سطح آب و تغییر بافت خاک، بهره‌وری زمین‌های کشاورزی را کاهش داده و امنیت غذایی را تهدید می‌کند. افزون بر این، آثار تاریخی مهمی همچون تخت جمشید، نقش رستم و پاسارگاد در محدودهٔ دشت مرودشت به‌شدت در معرض خطر قرار دارند، به‌طوری که کارشناسان نسبت به ایجاد ترک در سازه‌های سنگی و نشست تدریجی بناها هشدار داده‌اند. همچنین خطر افزایش مهاجرت‌های روستایی، تشدید بیابان‌زایی و کاهش توان زیست‌پذیری مناطق مسکونی، از دیگر نتایج این بحران محسوب می‌شود.

 منابع 

رده:استان فارس
رده:مسائل زیست‌محیطی در استان فارس