بیرامعلی خان قاجار

بیرامعلی خان قاجار عزالدینلو خان یا امیر مرو (۱۷۸۳–۱۷۸۶) از دودمان قاجار بود. خاندان او از زمان شاه عباس صفوی بر مرو حکومت می‌کردند. بیرام خان طی حمله شاه مراد خان حاکم بخارا به مرو کشته و پس از مرگش فرزندش محمد حسین خان جانشین او شد.

شعر بایرامعلی در ترکمنستان امروزی به نام اوست.

 حکومت 
بیرامعلی خان با نام کامل بیرامعلی قاجار عزالدینلو بن شاهقلی بیگ، برجسته‌ترین امیر مرو بود. مدت سلطنت او مورد اختلاف است. میر عبدالکریم بخاری می‌گوید که او از سال ۱۷۸۲ تا ۱۷۸۵ سلطنت کرده است. با این حال، ویلیام وود این را یک اشتباه تایپی می‌داند؛ حاجی محمد حسین، پسر بایرام علی خان، می‌گوید که او یا ۳۱ سال سلطنت کرده یا ۵۰ سال. محمد صادق مروزی بیان می‌کند که بایرام علی خان توسط رهبران محلی برای رهبری پس از فروپاشی افشاریان (مدتی پس از ۱۷۴۷) انتخاب شد. کریستین نوئل-کریمی تاریخ مشخصی را ذکر نمی‌کند، اما اشاره می‌کند که پدر بیرامعلی خان، شاهقلی بیگ قاجار، در حدود سال ۱۷۴۱ به عنوان والی مرو منصوب شد و تا سال ۱۷۵۱، علینقی خان قاجار حاکم مرو بود و سپس حکومت به بیرامعلی خان منتقل شد. 

بیرامعلی خان روابط خوبی با دانیال بیگ امیر بخارا داشت. آن‌ها رابطه‌ای شبیه پدر و پسری داشتند در حدی که دانیال بیگ، بیرامعلی خان را «فرزند» خطاب می‌کرد.

پس از مرگ دانیال بیگ در سال ۱۷۸۵، بیرامعلی خان هدایایی برای پسر و جانشینش شاه مراد فرستاد. با این حال، شاه مراد لحن خصمانه‌ای نسبت به قاجارها در پیش گرفت زیرا می‌خواست از مرو به عنوان پایگاهی برای عملیات علیه ایران استفاده کند. در سال‌های ۱۷۸۵ و ۱۵۸۶، شاه مراد اولین لشکرکشی خود را به سمت مرو آغاز کرد. طی این حمله بیرامعلی خان قاجار کشته شد و سرش به بخارا فرستاده و به دار آویخته شد. پس از عقب‌نشینی نیروهای بخارا، مردم مرو، حاجی محمد حسین، پسر بیرامعلی خان را از مشهد بازگرداندند تا حاکم مرو شود. در سال ۱۷۸۸، شاه مراد دومین لشکرکشی خود را به سمت مرو رهبری کرد و شهر را فتح و سیستم آبیاری آن را نابود کرد. با حمله او حکومت قاجاریان بر مرو به پایان رسید زیرا محمد حسین خان مجبور شد برای حفظ امنیت خود به ایران فرار کند. اهالی ایرانی مرو نیز به اجبار به بخارا کوچانده شدند.

در سالی که مرو سقوط کرد، آقامحمد خان در حال جنگ و ستیز با دیگر مدعیان در نقاط مختلف ایران بود. البته هیچ نشانی از آن نیست که بیرامعلی خان از آقامحمد خان درخواست یاری کرده باشد یا حتی فرصت این کار را داشته است.مرو در نخستین دهه‌های حکومت قاجار، فیض الله بوشاسب گوشه، پژوهشنامه تاریخ، شماره ۹، صفحهٔ ۲۶ در ۱۲۱۰ هجری قمری، آقامحمد خان که مشهد را تصرف کرده بود، در نامه‌ای به شاه‌مراد خان، به قتل بیرامعلی خان اعتراض نموده و با تهدید بخارا به حمله، خواستار بازگرداندن اهالی مرو شد.مرو در نخستین دهه‌های حکومت قاجار، فیض الله بوشاسب گوشه، پژوهشنامه تاریخ، شماره ۹، صفحهٔ ۲۸ گرفتاری‌های آقامحمد خان در شمال غرب ایران و درگیری‌هایش با روس‌ها، او را از اقدام مؤثر در شمال شرق ایران بازداشت و پس از قتلش در قلعه شوشی، تهدیدش ناتمام ماند.مرو در نخستین دهه‌های حکومت قاجار، فیض الله بوشاسب گوشه، پژوهشنامه تاریخ، شماره ۹، صفحهٔ ۳۰

 منابع 

 Mir Abd al-Karin al-Bukhari, Histoire de l'Asie Centrale, París 1876
رده:قاجاریان
رده:اهالی مرو