زنان در فرهنگ بلوچی

بندانگشتی
زنان در فرهنگ بلوچی به جایگاه و نقش زنان در جنبه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه بلوچ اشاره دارد. فرهنگ بلوچی در مناطق مختلف ایران، پاکستان و افغانستان رواج دارد و به دلیل گستردگی جغرافیایی و تنوع جوامع بلوچ، شیوه‌های زندگی و نقش‌های اجتماعی زنان در میان گروه‌های مختلف بلوچ یکسان نیست. زنان در این جوامع در حوزه‌هایی مانند خانواده، پوشاک سنتی، صنایع دستی، هنرهای بومی و انتقال برخی عناصر فرهنگی از نسلی به نسل دیگر نقش دارند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های نقش زنان در فرهنگ بلوچی، مشارکت آنان در تولید و حفظ هنرهای سنتی، به‌ویژه سوزن‌دوزی بلوچی است. سوزن‌دوزی در بسیاری از مناطق بلوچستان بخشی از پوشاک سنتی زنان بلوچ را شکل می‌دهد و نقش‌ها و شیوه‌های آن در برخی مناطق از طریق آموزش میان نسل‌های مختلف منتقل شده است. خبرگزاری مهر سوزن‌دوزی را از هنرهای سنتی مرتبط با زنان بلوچ دانسته و به انتقال نقش‌ها و مهارت‌های آن از مادران به دختران اشاره کرده است.

نقش زنان بلوچ در دوران معاصر، افزون بر حوزه‌های سنتی، در زمینه‌هایی مانند آموزش، فعالیت‌های اقتصادی، صنایع دستی و مشارکت‌های اجتماعی نیز مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، وضعیت زنان بلوچ در مناطق مختلف به عواملی مانند محل سکونت، شرایط اقتصادی، میزان شهرنشینی و تحولات اجتماعی بستگی دارد و نمی‌توان ویژگی‌های یک منطقه یا جامعه محلی را به تمامی زنان بلوچ تعمیم داد.

 جایگاه زنان در جامعه بلوچ 
جایگاه زنان در جامعه بلوچ تحت تأثیر ساختارهای خانوادگی، روابط خویشاوندی، شرایط اقتصادی و اجتماعی و تفاوت‌های منطقه‌ای قرار دارد. جامعه بلوچ در گستره‌ای از مناطق ایران، پاکستان و افغانستان زندگی می‌کند و به همین دلیل، نقش و جایگاه زنان در میان جوامع مختلف بلوچ یکسان نیست. تفاوت میان مناطق شهری و روستایی و همچنین تحولات اجتماعی و اقتصادی معاصر نیز در شکل‌گیری نقش‌های اجتماعی زنان تأثیرگذار بوده است.
بندانگشتی|زن بلوچ در حال سوزن دوزی
در جوامع بلوچ، زنان در کنار نقش‌های خانوادگی، در حفظ و انتقال بخشی از میراث فرهنگی نیز مشارکت دارند. فعالیت اقتصادی زنان نیز یکی از جنبه‌های حضور آنان در جامعه بلوچ است. صنایع دستی، به‌ویژه سوزن‌دوزی، در برخی مناطق به‌عنوان یکی از زمینه‌های درآمدزایی زنان شناخته می‌شود. همچنین زنان در برخی بازارهای محلی و فعالیت‌های مرتبط با فروش محصولات و کالاهای مورد نیاز خانوار حضور دارند. حضور زنان بلوچ، به‌ویژه زنان میان‌سال و سالخورده، در میان دست‌فروشان بازار سنتی بلوکان در چابهار بسیار پررنگ است.

در دهه‌های اخیر، حضور زنان بلوچ در عرصه‌های آموزشی، حرفه‌ای و اجتماعی نیز افزایش یافته است. این تغییرات در کنار گسترش شهرنشینی و دسترسی بیشتر به آموزش، به شکل‌گیری الگوهای جدیدی از مشارکت اجتماعی زنان انجامیده است. در عین حال، میزان و نوع این مشارکت در مناطق مختلف بلوچستان متفاوت است و شرایط اقتصادی و اجتماعی هر منطقه بر آن تأثیر می‌گذارد. نمونه‌هایی از حضور زنان بلوچ در مناصب مدیریتی و اجتماعی نیز در رسانه‌های ایران گزارش شده است؛ از جمله انتصاب سامیه بلوچ‌زهی به عنوان شهردار کلات در شهرستان سرباز که نمونه‌ای از حضور زنان بلوچ در مدیریت محلی است.

 خانواده و ازدواج 
بندانگشتی|یک زوج بلوچ
خانواده و پیوندهای خویشاوندی از عناصر مهم ساختار اجتماعی جوامع بلوچ به‌شمار می‌روند. ساختار اجتماعی بلوچ‌ها در مناطق مختلف یکسان نیست و عواملی مانند محل سکونت، نوع زندگی، شرایط اقتصادی و تحولات اجتماعی بر روابط خانوادگی و شیوه‌های ازدواج تأثیر گذاشته‌اند. از این رو، رسوم مربوط به خانواده و ازدواج در میان گروه‌های مختلف بلوچ می‌تواند تفاوت‌هایی داشته باشد.

ازدواج در فرهنگ بلوچ افزون بر ایجاد پیوند میان زن و مرد، در بسیاری از موارد با روابط میان خانواده‌ها و خویشاوندان نیز ارتباط دارد. مراسم ازدواج نیز بخشی از آیین‌های اجتماعی و فرهنگی جوامع بلوچ محسوب می‌شود و در مناطق مختلف بلوچستان با شیوه‌ها و رسوم متفاوتی برگزار می‌شود. پوشاک سنتی، موسیقی و گردهمایی‌های خانوادگی از جمله عناصر فرهنگی مرتبط با برخی مراسم ازدواج بلوچ‌ها هستند.

در برخی جوامع بلوچ، خانواده در فرایند انتخاب همسر و شکل‌گیری ازدواج نقش دارد. با این حال، میزان و نوع مشارکت اعضای خانواده در این فرایند در مناطق مختلف و در میان نسل‌های گوناگون متفاوت است. تغییرات اجتماعی، افزایش شهرنشینی و گسترش آموزش نیز در دهه‌های اخیر بر الگوهای ازدواج و روابط خانوادگی در برخی مناطق بلوچ تأثیر گذاشته است.

زنان در مراسم ازدواج و آیین‌های خانوادگی نیز مشارکت دارند و بخشی از رسوم و سنت‌های مربوط به این مراسم از طریق آنان به نسل‌های بعد منتقل می‌شود. برگزاری مراسم خانوادگی و مشارکت خویشاوندان در آیین‌های ازدواج، از جلوه‌های پیوندهای اجتماعی در جوامع بلوچ به‌شمار می‌رود.

 پوشاک و زیورآلات زنان بلوچ 
بندانگشتی|نمونه ای از پوشاک زنان بلوچ
پوشاک زنان بلوچ یکی از جلوه‌های فرهنگ و هنر سنتی مردم بلوچ به‌شمار می‌رود. این پوشاک در مناطق مختلف بلوچستان دارای تفاوت‌هایی در شیوه دوخت، تزئینات، رنگ و نوع پارچه است. سوزن‌دوزی بلوچی از مهم‌ترین عناصر تزئینی پوشاک زنان بلوچ است و در بخش‌هایی از بلوچستان به‌عنوان یکی از هنرهای سنتی زنان رواج دارد. این هنر با استفاده از نقش‌های هندسی و تزئینی بر روی پارچه انجام می‌شود و در پوشاک سنتی زنان کاربرد دارد.

اصلی‌ترین عنصر لباس بلوچی زنانه سوزن‌دوزی و اصلی‌ترین عنصر سوزن‌دوزی، طرح‌ها و نقوشی هستند که روی پارچه دوخته می‌شوند. این طرح‌ها شامل نقوش انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی بوده و از میان آن‌ها نقوش هندسی متنوع‌تر از سایر طرح‌ها است و به وفور در سوزن‌دوزی‌های این منطقه یافت می‌شوند. گاهی بانوان بلوچ برای ایجاد تنوع، بر اساس ذوق و قریحه درونی خود تغییراتی ایجاد می‌کنند مانند زنجیر دوزی با نخ ابریشم؛ اما اصل طرح و نقشه همان طرح‌های ثابت همیشگی است. نقش‌های ظریف‌تر را خودکار و نقش‌های درشتی که مرغوبیت نوع اول را ندارند، توئی می‌نامند.

پوشاک سنتی زنان بلوچ معمولاً شامل پیراهنی بلند و شلوار است که بخش‌هایی از آن با سوزن‌دوزی و دیگر شیوه‌های تزئینی آراسته می‌شود. در برخی نمونه‌های لباس سنتی، قسمت‌هایی مانند پیش‌سینه، سرآستین و پایین لباس با نقش‌های سوزن‌دوزی تزئین می‌شوند. نوع و میزان تزئینات پوشاک در میان مناطق مختلف بلوچستان متفاوت است و طرح‌ها و رنگ‌های به‌کاررفته می‌توانند ویژگی‌های محلی داشته باشند.

سوزن‌دوزی در پوشاک زنان بلوچ تنها جنبه تزئینی ندارد و بخشی از هنرهای دستی و میراث فرهنگی این جامعه محسوب می‌شود. در برخی مناطق، زنان این هنر را از سنین پایین فرا می‌گیرند و مهارت‌های مربوط به آن در خانواده و میان نسل‌های مختلف انتقال می‌یابد. به همین دلیل، پوشاک سنتی و شیوه‌های تزئین آن در حفظ برخی عناصر هنر و فرهنگ محلی نقش دارد.

 زیورآلات 
طلا و زیورآلات در زندگی زن بلوچ چنان رسوخ کرده که زندگی بدون قطعه ای طلا زیبایی و ظرافت نداشته و ندارد. داشتن زیرورآلات یکی از خصوصیات زنان بلوچ بوده و است.

زیورآلات نیز در کنار پوشاک، بخشی از عناصر ظاهری و تزئینی مورد استفاده زنان بلوچ را تشکیل می‌دهد که برای سر و مو، گوش، دست و پا استفاده می‌شود. نوع زیورآلات و شیوه استفاده از آن‌ها در میان زنان بلوچ، مانند پوشاک، می‌تواند بر اساس منطقه و شرایط اجتماعی و اقتصادی متفاوت باشد. زیورآلات در برخی مراسم و مناسبت‌های اجتماعی و خانوادگی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند و در کنار پوشاک سنتی، بخشی از جلوه ظاهری فرهنگ بلوچ را شکل می‌دهند.

 زنان و هنرهای سنتی 
زنان بلوچ در حفظ و انتقال بخشی از هنرها و صنایع دستی سنتی جامعه بلوچ نقش دارند. این هنرها شامل سوزن‌دوزی بلوچی، حصیربافی، برخی صنایع دستی و در برخی مناطق، گونه‌هایی از موسیقی و آواز محلی است. بسیاری از این مهارت‌ها در چارچوب خانواده و به‌صورت نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند و در برخی مناطق به‌عنوان فعالیت‌های فرهنگی و اقتصادی زنان شناخته می‌شوند. هنرهای سنتی زنان بلوچ علاوه بر جنبه کاربردی و اقتصادی، بخشی از میراث فرهنگی مناطق بلوچ‌نشین به‌شمار می‌روند.

 سوزن‌دوزی 
سوزن‌دوزی بلوچی از شناخته‌شده‌ترین هنرهای سنتی مرتبط با زنان بلوچ است. این هنر با ایجاد نقش‌ها و طرح‌های تزئینی بر روی پارچه انجام می‌شود و در بخش‌هایی از پوشاک سنتی زنان بلوچ کاربرد دارد. طرح‌ها و شیوه‌های سوزن‌دوزی در مناطق مختلف بلوچستان تفاوت‌هایی دارند و برخی نقش‌ها و الگوها از طریق آموزش خانوادگی و انتقال مهارت میان نسل‌های مختلف حفظ شده‌اند.

سوزن‌دوزی در برخی مناطق بلوچستان علاوه بر ارزش فرهنگی، زمینه‌ای برای فعالیت اقتصادی زنان نیز فراهم کرده است. تولید و فروش محصولات سوزن‌دوزی‌شده، به‌ویژه پوشاک و صنایع دستی، در برخی مناطق به‌عنوان یکی از راه‌های درآمدزایی زنان شناخته می‌شود. خبرگزاری جمهوری اسلامی در گزارشی دربارهٔ صنایع دستی بلوچستان، سوزن‌دوزی را از جمله هنرهای شاخص این منطقه معرفی کرده و به نقش آن در فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی اشاره کرده است.

 حصیربافی و صنایع دستی 
حصیربافی یکی دیگر از صنایع دستی رایج در برخی مناطق بلوچستان است. مواد اولیه این هنر معمولاً از گیاهان بومی منطقه تهیه می‌شود و محصولات حصیربافی برای مصارف مختلف کاربرد دارند. زنان در برخی جوامع محلی در تولید و عرضه این محصولات مشارکت می‌کنند و مهارت‌های مربوط به آن در میان نسل‌های مختلف انتقال می‌یابد.

حصیر بافی، پرده بافی یا خولک بافی که حاصل آن نوعی پرده خاص به نام پرده خولکی یا حصیری است، یکی از صنایع دستی معروف منطقه سیستان بوده که تاریخی نامعلوم و به گفته برخی افراد سال‌خورده منطقه قدمتی همزاد با دریاچه هامون دارد.

 موسیقی و آواز 
موسیقی بلوچی یکی از عناصر مهم فرهنگ شفاهی و هنری جامعه بلوچ است. موسیقی در مناطق مختلف بلوچستان دارای گونه‌ها و شیوه‌های اجرایی متفاوتی است و در مراسم و مناسبت‌های اجتماعی و فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

زنان در برخی مناطق در اجرای آوازها و ترانه‌های محلی، به‌ویژه در محیط‌های خانوادگی و مراسم خاص، مشارکت داشته‌اند. آوازهای محلی زنان می‌توانند در انتقال روایت‌ها، خاطرات و عناصر فرهنگ شفاهی نقش داشته باشند. با این حال، میزان و شکل حضور زنان در موسیقی و آواز در جوامع مختلف بلوچ یکسان نیست.

 نقش زنان در حفظ میراث فرهنگی 
بندانگشتی
زنان بلوچ از طریق مشارکت در تولید صنایع دستی، آموزش مهارت‌های سنتی و انتقال برخی عناصر فرهنگ شفاهی به نسل‌های بعد، در حفظ بخشی از میراث فرهنگی جامعه بلوچ نقش دارند. انتقال مهارت‌هایی مانند سوزن‌دوزی و برخی صنایع دستی در بسیاری از موارد در محیط خانواده و میان نسل‌های مختلف زنان صورت می‌گیرد.

در سال‌های اخیر، برخی نهادهای فرهنگی و فعالان حوزه صنایع دستی نیز بر اهمیت آموزش و توسعه فعالیت‌های زنان در زمینه هنرهای سنتی تأکید کرده‌اند. این فعالیت‌ها علاوه بر کمک به حفظ هنرهای بومی، می‌تواند زمینه حضور بیشتر زنان در فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی را فراهم کند. خبرگزاری ایرنا در گزارش‌هایی دربارهٔ صنایع دستی سیستان و بلوچستان، بر ظرفیت هنرهای سنتی و صنایع دستی منطقه در حفظ میراث فرهنگی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای جامعه محلی تأکید کرده است.

 آموزش و سواد زنان بلوچ 
آموزش و سواد زنان بلوچ از موضوعات مرتبط با تحولات اجتماعی در مناطق بلوچ‌نشین ایران است. وضعیت دسترسی به آموزش در این مناطق تحت تأثیر عواملی مانند پراکندگی سکونتگاه‌ها، فاصله جغرافیایی، شرایط اقتصادی و میزان دسترسی به امکانات آموزشی قرار دارد. به همین دلیل، وضعیت آموزشی زنان و دختران بلوچ در مناطق مختلف یکسان نیست و میان مناطق شهری و روستایی تفاوت‌هایی وجود دارد. کمبود نیروی انسانی در کنار دغدغه بازماندگان از تحصیل، کمبود فضاهای آموزشی، هزینه‌های بالای آموزشی کودکان استثنایی و نیاز کودکان عشایر به وسایل و تجهیزات اولیه تحصیل به عنوان مهم‌ترین چالش‌های آموزشی سیستان و بلوچستان محسوب می‌شوند.

آموزش زنان بلوچ تنها به آموزش رسمی محدود نمی‌شود و در برخی مناطق، آموزش مهارت‌های حرفه‌ای و کاربردی نیز مورد توجه قرار گرفته است. در سال‌های اخیر، طرح‌هایی برای آموزش مهارت و توانمندسازی زنان و جوانان در مناطق روستایی سیستان و بلوچستان اجرا شده است.

زنان و دخترانی که سالیان سال از بی سوادی رنج می‌بردند اینک راهی کلاسهای درس شده و راه کسب علم و دانش را با جدیت طی کردند بگونه ای که اکنون به یاری خدا شمار دانش آموزان و دانشجویان دختر اگر بیشتر از پسران نباشد کمتر از آنان نیست.

 زنان در ادبیات و فرهنگ شفاهی بلوچ 
فرهنگ شفاهی بخش مهمی از میراث فرهنگی جامعه بلوچ را تشکیل می‌دهد و شامل داستان‌ها، افسانه‌ها، ترانه‌ها، لالایی‌ها، ضرب‌المثل‌ها و روایت‌هایی است که عمدتاً به‌صورت شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌اند. زنان نیز در این فرایند، هم به‌عنوان موضوع برخی روایت‌ها و هم به‌عنوان راوی و انتقال‌دهنده بخشی از فرهنگ شفاهی نقش داشته‌اند. این نقش به‌ویژه در محیط خانواده و در ارتباط با کودکان و نسل‌های جوان اهمیت داشته است.

ادبیات شفاهی بلوچ در مناطق مختلف بلوچستان دارای گونه‌ها و روایت‌های متنوعی است و مضامین آن موضوعاتی مانند عشق، خانواده، دلاوری، مهاجرت، سوگ و زندگی اجتماعی را دربرمی‌گیرد. بازتاب زنان در این آثار نیز به زمینه و نوع روایت بستگی دارد و شخصیت‌های زن در برخی داستان‌ها و ترانه‌ها دارای نقش‌های متفاوتی هستند.

 جایگاه زنان در افسانه‌ها و داستان‌های بلوچی 
زنان در برخی افسانه‌ها و داستان‌های شفاهی بلوچ به‌عنوان شخصیت‌های اصلی یا فرعی حضور دارند. این شخصیت‌ها ممکن است در روایت‌های عاشقانه، حماسی و خانوادگی ظاهر شوند و بازتاب‌دهنده برخی ارزش‌ها و نگرش‌های اجتماعی جوامعی باشند که این داستان‌ها در میان آن‌ها رواج داشته‌اند.

در برخی روایت‌های عاشقانه بلوچی، زن به‌عنوان یکی از شخصیت‌های اصلی داستان معرفی می‌شود و روابط عاطفی و خانوادگی محور روایت را شکل می‌دهد. داستان‌های عاشقانه شفاهی در فرهنگ بلوچ در بسیاری از موارد با موسیقی و آواز همراه بوده‌اند و بخشی از میراث ادبی و موسیقایی این جامعه را تشکیل می‌دهند.

 ترانه‌ها و لالایی‌ها 
ترانه‌ها و لالایی‌ها از گونه‌های فرهنگ شفاهی هستند که در زندگی خانوادگی و اجتماعی مردم بلوچ جایگاه دارند. زنان در برخی جوامع بلوچ در حفظ و انتقال این گونه‌های شفاهی نقش داشته‌اند. لالایی‌ها که معمولاً در ارتباط با کودکان و در محیط خانواده خوانده می‌شوند، می‌توانند مضامینی مانند محبت، دلتنگی، آرزوها و نگرانی‌های مادرانه را دربرگیرند.

زنان سیستان و بلوچستان، بی‌آنکه آموزش رسمی موسیقی دیده باشند، قرن‌هاست که با رباعی‌ها، لالایی‌ها و «سیتک» های سوزناک، روح آیین‌های سوگواری منطقه را زنده نگه داشته‌اند؛ آیین‌هایی که نه تنها روایتگر غم و فقدانند، بلکه بخشی ارزشمند از حافظه فرهنگی و هویت قومی سیستان به‌شمار می‌آیند. به جرئت می‌توان گفت زن بلوچ پیشتازتر از مردان در عرصه شعر و ادب بوده است؛ آنگاه‌که فرزند خود را در گهواره لالائی می‌دهد و شعر بلوچی با «لولی» آغاز می‌شود و از آن به عنوان قدیمی‌ترین بخش شعر بلوچی یاد می‌شود، این زن بلوچ است که آغازگر شعر بوده و در همه مراحل تربیت فرزند زن بلوچ در قالب شعر او را همراهی می‌کند.

 اشعار دربارهٔ زنان 
زنان در شعر و ادبیات شفاهی بلوچ با مضامین گوناگونی بازنمایی شده‌اند. در اشعار عاشقانه، زن گاه به‌عنوان معشوق و شخصیت محوری شعر ظاهر می‌شود و در برخی روایت‌های حماسی و تاریخی نیز زنان در ارتباط با خانواده، عشق و سرنوشت شخصیت‌های اصلی قرار می‌گیرند.

در این اشعار زنان به اشکال گوناگون رخ نمایی می‌کنند: بانَلی شمشیر زن، هانیِ شیدا، گوهر دولتمند، اشرفیِ پاک مهناز، مادران مهربانِ دودا و میر قمبر.

 شخصیت‌های زن در روایت‌های سنتی 
شخصیت‌های زن در روایت‌های سنتی بلوچ دارای نقش‌های متنوعی هستند. برخی از آنان در داستان‌های عاشقانه حضور دارند و برخی دیگر در روایت‌های خانوادگی و اجتماعی به‌عنوان مادر، همسر یا عضو خانواده معرفی می‌شوند. در برخی داستان‌ها، زنان نقش فعال‌تری در پیشبرد روایت دارند و تصمیم‌ها و اقدامات آنان بر سرنوشت شخصیت‌های دیگر تأثیر می‌گذارد.

 نقش زنان در انتقال فرهنگ و زبان به نسل‌های بعد 
زنان در محیط خانواده یکی از عوامل مهم انتقال فرهنگ شفاهی به نسل‌های بعد به‌شمار می‌روند. آموزش واژگان و شیوه گفتار، خواندن لالایی‌ها، نقل داستان‌ها و افسانه‌ها و انتقال ترانه‌ها و ضرب‌المثل‌های محلی از جمله شیوه‌هایی است که از طریق آن‌ها بخشی از میراث شفاهی و زبانی در خانواده منتقل می‌شود.

این نقش در جوامعی که فرهنگ شفاهی اهمیت بیشتری دارد، می‌تواند در حفظ عناصر زبان و هویت فرهنگی مؤثر باشد. مادران و دیگر زنان خانواده در ارتباط روزمره با کودکان، بخشی از واژگان، اصطلاحات، داستان‌ها و روایت‌های محلی را به نسل جدید منتقل می‌کنند.

 زنان بلوچ در اقتصاد 
بندانگشتی
نقش زنان بلوچ در اقتصاد، بسته به محل سکونت و شرایط اجتماعی و اقتصادی، در حوزه‌هایی مانند صنایع دستی، فعالیت‌های خانگی، کشاورزی، دامداری و برخی مشاغل محلی دیده می‌شود. در مناطق روستایی بلوچستان، بخشی از فعالیت اقتصادی زنان در قالب کارهای خانگی و خانوادگی انجام می‌شود و صنایع دستی از مهم‌ترین زمینه‌های فعالیت آنان به‌شمار می‌رود.

 صنایع دستی و مشاغل خانگی 
صنایع دستی یکی از حوزه‌های مهم فعالیت اقتصادی زنان در مناطق بلوچ‌نشین ایران است. سوزن‌دوزی بلوچی، حصیربافی و برخی دیگر از صنایع دستی از جمله فعالیت‌هایی هستند که زنان در تولید آن‌ها مشارکت دارند. این فعالیت‌ها در برخی مناطق علاوه بر حفظ میراث فرهنگی، به‌عنوان منبع درآمد برای زنان و خانواده‌ها نیز اهمیت دارند.

فعالیت زنان در صنایع دستی گاه به‌صورت کار در خانه یا کارگاه‌های کوچک انجام می‌شود. این شیوه فعالیت می‌تواند امکان مشارکت اقتصادی زنان را در مناطقی که فرصت‌های شغلی رسمی محدودتر است فراهم کند. با این حال، وابستگی برخی از این فعالیت‌ها به بازار فروش، قیمت مواد اولیه و دسترسی به بازارهای گسترده‌تر از جمله عواملی است که بر درآمد حاصل از صنایع دستی تأثیر می‌گذارد.

 فعالیت‌های کشاورزی و اقتصادی روستایی 
زنان روستایی در استان سیستان و بلوچستان در کنار فعالیت‌های صنایع دستی، در برخی فعالیت‌های کشاورزی و تولیدات محلی نیز مشارکت دارند. زنان در فعالیت‌هایی مانند صنایع دستی، پرورش طیور، فرآوری محصولات کشاورزی، سبزی‌کاری، حصیربافی، سوزن‌دوزی، سکه‌دوزی و تولید نان و کلوچه محلی فعالیت دارند.

 کارآفرینی و توانمندسازی اقتصادی 
در سال‌های اخیر، برنامه‌هایی برای تقویت فعالیت‌های اقتصادی زنان در مناطق روستایی و توسعه کسب‌وکارهای کوچک در استان سیستان و بلوچستان اجرا شده است. یکی از این برنامه‌ها طرح‌های مرتبط با توانمندسازی اشتغال‌محور زنان روستایی و عشایری است که هدف آن افزایش مهارت‌های کسب‌وکار و ایجاد فرصت‌های اشتغال برای زنان در مناطق روستایی عنوان شده است.

برخی برنامه‌های توسعه‌ای نیز بر تقویت زنجیره ارزش صنایع دستی و افزایش دسترسی زنان به بازار تأکید دارند. در این زمینه، سازمان توسعه صنعتی ملل متحد (یونیدو) اعلام کرده است که برنامه‌هایی برای تقویت کسب‌وکارهای کوچک و فعالیت‌های مرتبط با صنایع دستی در استان سیستان و بلوچستان با تمرکز بر ایجاد فرصت‌های اشتغال پایدار و توانمندسازی اقتصادی زنان و جوانان اجرا شده است.

 چالش‌های اقتصادی 
فعالیت اقتصادی زنان در برخی مناطق بلوچستان با چالش‌هایی مانند محدودیت دسترسی به بازار، افزایش هزینه مواد اولیه و دشواری فروش محصولات صنایع دستی روبه‌رو است. در حوزه سوزن‌دوزی نیز افزایش هزینه تولید و مشکلات بازار می‌تواند بر درآمد زنان تولیدکننده تأثیر بگذارد.

 جستارهای وابسته 
 سوزن‌دوزی بلوچی
 پوشاک بلوچی

 منابع 

رده:زنان در ایران
رده:فرهنگ و هنر بلوچ‌ها