سنت نذر آب و برکه سازی در لارستان

سنت نذر آب و برکه سازی در لارستان سابقه ای دیرینه دارد. لارستان، منطقه‌ای تاریخی و فرهنگی در جنوب استان فارس، با ویژگی‌های جغرافیایی خاص خود نظیر اقلیم خشک و بیابانی، همواره با چالش‌های تأمین آب مواجه بوده است. در این منطقه، سنت‌های دیرینه‌ای برای مقابله با کم‌آبی و ذخیره آب باران شکل گرفته است که یکی از برجسته‌ترین آن‌ها، «نذر آب» و «برکه‌سازی» می‌باشد. در کنار نذر آب، ساخت «برکه» یا «آب‌انبار» نیز از دیرباز در لارستان رواج داشته است. این سازه‌های گنبدی‌شکل با عمق زیاد، به‌منظور ذخیره آب باران و جلوگیری از تبخیر آن در فصول گرم سال طراحی شده‌اند. برکه‌ها در واقع نمادهایی از هوش و ابتکار مردمان این منطقه در مقابله با کم‌آبی و حفظ منابع آبی به‌شمار می‌روند.این سازه‌ها نه‌تنها به‌عنوان منابع حیاتی آب عمل می‌کنند، بلکه به‌عنوان نمادهایی از وقف و نیکوکاری در فرهنگ اسلامی نیز شناخته می‌شوند. در سال‌های اخیر، با توجه به بحران‌های آبی و تغییرات اقلیمی، این سنت با مشارکت خیرین و نیکوکاران همچنان ادامه دارد و برکه‌های جدیدی ساخته و وقف می‌شوند تا نیازهای آبی منطقه را برطرف کنند.

برکه‌ها در لارستان عمدتاً در دوران صفویه و قاجاریه ساخته شده‌اند. برای مثال، آب‌انبار «کوریچان» در لار که در ا مردادماه ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است، نمونه‌ای از این سازه‌هاست. این آب‌انبار با استفاده از سنگ، ملات، کاه‌گل و گچ ساخته شده و دارای طاق‌هایی آذین‌شده و دیواره‌ای بلند است. سازه‌هایی مانند «دهن‌شیر چاربرکه» در بازار قیصریه لار و «آب‌انبار معتمد» نیز از دیگر نمونه‌های برجسته برکه‌سازی در این منطقه هستند. در سال‌های اخیر، با توجه به بحران‌های آبی و تغییرات اقلیمی، مردم لارستان سنت نذر آب و برکه‌سازی را احیا کرده‌اند. برای مثال، در سال ۱۴۰۳، پس از ۵۰ سال توقف، ساخت یک برکه جدید در نزدیکی پارک جنگلی لار آغاز شد.

 معماری برکه‌ها در لارستان 
در لارستان، به‌ویژه در شهرهای لار، اوز و گراش، برکه‌ها یا آب‌انبارها به‌عنوان سازه‌های حیاتی برای ذخیره آب در اقلیم خشک و گرم منطقه طراحی و ساخته شده‌اند. این سازه‌ها نه تنها از نظر عملکردی اهمیت دارند، بلکه از لحاظ معماری نیز نمونه‌هایی برجسته از هنر و مهندسی سنتی ایران به‌شمار می‌روند. برکه‌های لارستان معمولاً دارای پلان دایره‌ای یا استوانه‌ای با سقف‌های گنبدی یا مخروطی هستند. این طراحی به‌منظور افزایش مقاومت سازه در برابر فشار خاک و آب و نیز بهینه‌سازی تهویه طبیعی صورت گرفته است. برای مثال، آب‌انبار سید جعفر با پلان استوانه‌ای و گنبد مخروطی، عمقی بیش از ۱۸ متر و گنجایش حدود پنج میلیون لیتر آب دارد. مصالح به‌کار رفته در این سازه‌ها شامل سنگ، ساروج و گچ است.

برکه‌ها در لارستان نه تنها به‌عنوان منابع آب عمل می‌کردند، بلکه مراکز اجتماعی و فرهنگی نیز بوده‌اند. مردم در اطراف این سازه‌ها گرد هم می‌آمدند و در بسیاری از موارد، ساخت و نگهداری آن‌ها به‌عنوان عمل خیریه و نیکوکاری در نظر گرفته می‌شده است. این سنت همچنان در منطقه ادامه دارد و بسیاری از برکه‌ها توسط خیرین ساخته یا مرمت می‌شوند.

نکته جالب در مورد برکه‌های لارستان وجود برکه‌های مستیطل شکل است. در زمانی که اقلیت‌های دینی به ویژه یهودیان در این مناطق ساکن بودند به فرموده علمای شهر برای تمایز میان برکه مسلمانان و یهودیان برکه‌های اقلیت‌های دینی به این شکل ساخته شدند. به گفته رئیس میراث فرهنگی لارستان با وجود اینکه آب لوله‌کشی در شهر لار وجود دارد اما هنوز هم برکه‌ها مورد استفاده مردم است و برای حفظ این هویت فرهنگی باید همه با هم تلاش کنند و بخش دولتی نیز هم افزایی بیشتری با هم داشته باشند.

 سنت نذر آب در لارستان 
در این سنت، زنان و مردان روستا یا محله با همکاری یکدیگر آبی را از قنات، چشمه یا کاریز قدیمی جمع‌آوری می‌کردند و در مسیر آوردن آب، اشعاری با مضمون دعا و طلب باران می‌خواندند. این آب به‌صورت نمادین در کوزه‌ها یا مشک‌ها حمل می‌شد و به درختی مقدس یا مکان متبرکی چون امامزاده یا مسجد برده می‌شد. مردم باور داشتند که این کار موجب برکت، افزایش باران و گشایش در زندگی خواهد شد. اغلب، کودکان و دختران جوان نقش پررنگی در این مراسم داشتند؛ آن‌ها با آوازهای ساده و دعاگونه، همراهی‌کنندهٔ نذر بودند. همچنین در پایان آیین، مردم با تقسیم کردن آب یا پاشیدن آن در زمین‌های خشک، نمادی از بارش و سرسبزی را بازآفرینی می‌کردند. «نذر آب» تنها یک عمل مذهبی نبود، بلکه جلوه‌ای از همبستگی اجتماعی هم محسوب می‌شد. مردم با مشارکت در این مراسم، پیوند خود را با طبیعت و با یکدیگر تقویت می‌کردند. امروزه اگرچه با تغییر سبک زندگی و گسترش منابع جدید آب، این آیین کمتر برگزار می‌شود، اما همچنان در حافظهٔ جمعی مردم لارستان به عنوان نشانی از ایمان، امید و همبستگی باقی مانده است.

 جستارهای وابسته 
 لارستان

 پیوند به بیرون 
 نذر آب و برکه سازی در لارستان در برنامه ایران من شبکه یک

 منابع 

رده:شهرستان لارستان