محاصره هرات (۱۷۴۹-۱۷۵۰)

محاصره هرات یک درگیری نظامی بود که در بهار ۱۷۴۹، در جریان بحران قدرت پس از مرگ نادرشاه افشار رخ داد. شهر هرات که یکی از استحکامات راهبردی خراسان به‌شمار می‌رفت، به‌طور اسمی تحت اقتدار شاهرخ شاه افشار، نوهٔ نادرشاه، قرار داشت، اما ادارهٔ عملی آن در دست یکی از سران عرب محلی بود.

با بهره‌گیری از بی‌ثباتی سیاسی در ایران، احمد شاه درانی، بنیان‌گذار امپراتوری درانی، لشکرکشی نظامی برای قرار دادن هرات تحت کنترل افغان‌ها آغاز کرد. نیروهای او در سال ۱۷۴۹ شهر را به محاصره درآوردند و در پی احیای نفوذ افغان‌ها در منطقه بودند.

 پیش‌زمینه 
این محاصره در بحبوحهٔ آشفتگی سیاسی در ایران رخ داد؛ جایی که سلیمان شاه و شاهرخ برای کنترل منطقهٔ خراسان در حال رقابت بودند. در چنین شرایطی، رهبران محلی هرات، امیر خان و بهبود خان، دادخواست‌هایی برای احمد شاه درانی در قندهار ارسال کردند و از او خواستند مداخله کند. احمد شاه که این وضعیت را فرصتی برای گسترش قلمرو خود می‌دید، سپاهی که شمار آن حدود ۲۵٬۰۰۰ نفر گزارش شده‌است گرد آورد و در بهار ۱۷۴۹ به سوی هرات حرکت کرد.

 روند محاصره 
پس از رسیدن به شهر، احمد شاه درانی از امیر خان و بهبود خان دعوت کرد تا با او دیدار کنند. اگرچه آن‌ها در ابتدا تمایل نشان دادند، اما با مخالفت بزرگان محلی مواجه شدند که این دو را بازداشت کردند. در پی این اقدام، امیر خان استحکامات دفاعی هرات را تقویت کرد و در پاسخ به دعوت شاه، آتش توپخانه گشود.

سپاه درانی تلاش کرد با حمله‌ای مستقیم شهر را تصرف کند، اما با تلفات سنگین عقب رانده شد. در نتیجه، احمد شاه محاصره‌ای طولانی‌مدت را آغاز کرد و حلقهٔ محاصره را طی ماه‌ها تنگ‌تر ساخت. بر اساس مجمل‌التواریخ، محاصره نه ماه به طول انجامید، در حالی که فریر مدت آن را چهارده ماه برآورد کرده و برخی منابع دیگر زمان کوتاه‌تری را ذکر کرده‌اند.

اگرچه امیر خان از شاهرخ شاه در مشهد درخواست کمک کرد، اما هیچ نیرویی به یاری او نرسید. فرماندهی به نام یوسف‌علی اعزام شد، اما ظاهراً هرگز به هرات نرسید، زیرا شاهرخ شاه در غیاب او به‌دست سلیمان اسیر شد.

 یورش نهایی 
با کاهش ذخایر شهر و نرسیدن نیروهای کمکی، احمد شاه درانی برای یورش نهایی و همه‌جانبه آماده شد. پس از اقامهٔ دعای فتحه و قرائت «کلمهٔ شهادت»، نیروهای افغان در سپیده‌دم حمله‌ای گسترده آغاز کردند. با وجود تلفات سنگین ناشی از آتش توپخانه و انفجار باروت، مهاجمان سرانجام موفق شدند دیوارهای شهر را درهم بشکنند. مدافعان که به‌واسطهٔ پیشنهادهای صلح گمراه شده و غافلگیر شده بودند، نتوانستند حملهٔ تازهٔ افغان‌ها را دفع کنند. در پوشش تاریکی، سربازان افغان از دیوارها بالا رفتند، درون شهر جنگیدند و دروازه‌ها را گشودند. سپاه درانی به‌طور گسترده وارد شهر شد و هرات را غارت کرد. امیر خان کوشید از ارگ ضدحمله‌ای انجام دهد، اما شکست خورد. او و بهبود خان با درک بی‌فایده بودن ادامهٔ مقاومت، به احمد شاه درانی تسلیم شدند و درخواست عفو کردند.

 پیامدها 
پس از تصرف شهر، هرات به‌طور رسمی به امپراتوری درانی ملحق شد. احمد شاه درانی شاهرخ شاه افشار را به‌عنوان فرمانروایی صوری تحت تابعیت افغان‌ها ابقا کرد و سپس علی خان، یکی از سران قبیلهٔ هزاره، را به‌عنوان حاکم جدید شهر منصوب نمود.

 منابع 

 کتاب‌شناسی 

رده:نبردهایی که سلطنت درانی در آن دخیل بود