خطای پزشکی در ایران

خطای پزشکی در ایران از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا علاوه بر پیامدهای جدی پزشکی و حقوقی، تأثیر قابل توجهی بر اعتماد عمومی به نظام سلامت کشور دارد. تحقیقات و گزارش‌های مختلف نشان می‌دهند که خطای پزشکی در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی ایران همواره مورد توجه رسانه‌ها و افکار عمومی بوده و باعث افزایش مطالبه‌گری بیماران و اصلاح رویه‌های قانونی و نظارتی شده است. به گفته وزارت بهداشت، ۱۸ تا ۲۵ درصد بیماران با خطای پزشکی مواجه می‌شوند. در حوزه دارویی نیز خطاهایی وجود دارد که در این زمینه نیز تیم ارائه کننده دارو اعم از پزشک، پرستار و متصدی داروخانه نقش دارند.

بر اساس پژوهشی چاپ شده در مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، میزان خطای پزشکی در بیمارستان های ایران ۰.۰۱ درصد گزارش شده است.

 تعریف 
در حقوق ایران، خطای پزشکی به‌عنوان نوعی جرم غیرعمدی یا شبه‌عمدی شناخته می‌شود که در پی سهل‌انگاری، بی‌احتیاطی یا عدم رعایت استانداردهای علمی از سوی پزشک یا کادر درمانی رخ می‌دهد. این نوع خطاها در ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی به‌عنوان «تقصیر» تعریف شده و مجازات آن پرداخت دیه به زیان‌دیده است.

 چارچوب قانونی خطای پزشکی در ایران 
مطابق با ماده ۳۳۶ قانون مجازات اسلامی، تقصیر شامل بی‌مبالاتی، بی‌احتیاطی، عدم مهارت و عدم رعایت مقررات دولتی است. در صورتی که پزشک در انجام وظایف خود کوتاهی کند و این کوتاهی منجر به آسیب یا فوت بیمار شود، مسئولیت مدنی و کیفری برای وی ایجاد می‌شود. در پرونده‌های مربوط به خطای پزشکی، علاوه بر مسئولیت مدنی و کیفری، مسئولیت انتظامی نیز مطرح است. سازمان نظام پزشکی به‌عنوان مرجع رسیدگی به تخلفات حرفه‌ای پزشکان، می‌تواند مجازات‌هایی مانند توبیخ، تعلیق یا ابطال پروانه طبابت را برای پزشک متخلف در نظر بگیرد. در برخی موارد، پزشک ممکن است با اخذ رضایت از بیمار یا خانواده وی، از مسئولیت قانونی معاف شود. اما این معافیت تنها در صورتی اعمال می‌شود که پزشک تمامی موازین علمی و فنی را رعایت کرده باشد و خطای وی عمدی نباشد. در نهایت، برای اثبات خطای پزشکی، بررسی‌های دقیق و کارشناسی از سوی مراجع ذی‌صلاح مانند پزشکی قانونی و دادگاه‌های عمومی ضروری است. این بررسی‌ها به تعیین میزان مسئولیت پزشک و تعیین مجازات مناسب کمک می‌کند.

 آمار خطاهای پزشکی در ایران 
در سال ۱۴۰۱، بیش از ۱۲ هزار پرونده شکایت از پزشکان در سازمان نظام پزشکی ایران ثبت شد که نسبت به سال قبل، ۳۰ درصد افزایش داشت. از این تعداد، حدود ۵۷۱۲ پرونده منجر به محکومیت پزشک متخلف و ۶۷۳۳ پرونده با تبرئه به پایان رسید. این آمار نشان‌دهنده روند رو به رشد شکایات از پزشکان در کشور است. در سال ۱۴۰۳، تعداد پرونده‌های شکایت از پزشکان به حدود ۱۵ تا ۱۶ هزار مورد رسید که نسبت به سال‌های گذشته رشد ۱۰ درصدی را نشان می‌دهد. بیشترین شکایات در این سال‌ها مربوط به جراحی‌های زیبایی بوده است. شکایت از دندانپزشکان در صدر و در حدود ۲۰ درصد از این شکایات، به دلیل اقدامات زیبایی و ترمیمی بوده است.

این افزایش شکایات می‌تواند ناشی از عواملی مانند افزایش آگاهی مردم، تبلیغات گسترده در فضای مجازی، و گسترش خدمات پزشکی در حوزه زیبایی باشد. همچنین، ضعف نظارتی و عدم رعایت استانداردهای علمی و فنی در برخی موارد نیز می‌تواند به وقوع خطاهای پزشکی منجر شود.

 مقایسه خطای پزشکی در ایران با استانداردهای جهانی 
در مقایسه با استانداردهای جهانی، آمار خطاهای پزشکی در ایران به‌ویژه در حوزه خطاهای دارویی، در برخی موارد بالاتر از میانگین جهانی است. مطالعات متعدد نشان داده‌اند که نرخ خطاهای دارویی در بیمارستان‌های ایران به‌طور میانگین حدود ۱۰٫۹٪ است، با دامنه‌ای بین ۵٫۱٪ تا ۲۱٫۷٪. این نرخ در برخی مناطق مانند سنندج در سال ۲۰۰۶ به ۹۹٫۵٪ نیز رسیده است، در حالی‌که در کاشان در سال ۲۰۱۹ این نرخ تنها ۰٫۲٪ گزارش شده است. در مقایسه با منطقه مدیترانه شرقی سازمان جهانی بهداشت (EMRO)، که شامل ۲۲ کشور از جمله ایران است، میانگین بروز عوارض جانبی در بیمارستان‌ها حدود ۱۸٪ تخمین زده می‌شود. این آمار نشان‌دهنده این است که نرخ خطاهای پزشکی در ایران در برخی موارد بالاتر از میانگین منطقه‌ای است.

بر اساس یک بررسی سیستماتیک در سال ۲۰۲۰، نرخ بروز خطاهای پزشکی در ایران بین ۰٫۰۶٪ تا ۴۲٪ متغیر بوده است. این تفاوت‌های گسترده می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی مانند نوع مطالعه، روش‌های گزارش‌دهی، و تفاوت‌های منطقه‌ای باشد.

در مطالعه اخیری که در آمریکا انجام شده است، نرخ مرگ و میر بین ۲۵۰ هزار تا ۴۴۰ هزار در سال برآورد شده است. به گفته این محققان، تعداد دقیق افرادی که به دلیل جراحی‌های غیرحرفه‌ای، تجویز اشتباه دارو، یا صرفاً یک اشتباه کوچک در اطلاعات کامپیوتری درگذشته اند.

در سطح جهانی، مطالعات نشان داده‌اند که نرخ بروز خطاهای دارویی در بیمارستان‌ها معمولاً بین ۱۰٪ تا ۲۰٪ است؛ بنابراین، نرخ ۱۰٫۹٪ گزارش‌شده در ایران با میانگین جهانی همخوانی دارد. با این حال، نرخ‌های بالاتر در برخی مناطق ایران نشان‌دهنده چالش‌های خاص در نظام سلامت کشور است. 

 نمونه‌های شاخص خطای پزشکی در ایران 
 در سال ۱۳۹۵، «ستایش» دختر ۸ ساله در حین جراحی پای شکسته در یکی از بیمارستان‌های تهران دچار قطع اکسیژن به مدت ۶ دقیقه شد که منجر به مرگ مغزی و در نهایت فوت وی گردید.
 در سال ۱۳۹۵، کودک دو ساله‌ای در یکی از بیمارستان‌های اصفهان از ناحیه دست چپ تحت عمل جراحی قرار گرفت. این کودک هنگام تولد از ناحیه تاندون دست راست آسیب می‌بیند و بر اساس توصیه پزشکان باید در دوسالگی عمل شود اما بعد از عمل جراحی، مادر و پدر کودک متوجه می‌شوند که اشتباه عجیبی رخ داده است. آن‌ها در همان نگاه اول متوجه می‌شوند که پزشک معالج به جای دست راست، دست چپ فرزندشان را عمل کرده است.
 در سال ۱۳۹۳، خانم بارداری برای زایمان سزارین به یکی از بیمارستان‌های قم مراجعه می‌کند و متأسفانه حین عمل سزارین، تیغ جراحی به سر نوزاد برخورد کرده و شکاف ۱۵ سانتی‌متر بر روی سر نوزاد ایجاد کرده بود؛ همین مسئله باعث خونریزی شدید نوزاد و عوارض پس از آن شد به طوری که این کودک همچنان پس از گذشت چند سال از تولدش، دچار مشکلات جسمی و حرکتی است و آثار بریدگی بر روی سرش کاملاً مشخص است.
 جراحی سزارین در بیمارستان ولیعصر کازرون منجر به سوراخ شدن روده مادر و عفونت شدید شکمی شده است.
 در هنگام جراحی و لوله‌گذاری در نای یک دختر شش ساله در بیمارستان طالقانی گرگان، شکافی در تراشه نای کودک ایجاد شده که در پی آن هوا به این فضا وارد و اطراف ریه کودک جمع شده است که منجر به ایست قلبی شده و سپس کار احیاء انجام شده اما بر روی مغزش اثر گذاشته و بیمار به کما رفته و بعد از ۳ ماه فوت شده است.
 مادری به دلیل قد کوتاه و نقص دیگری در بدنش باید با سزارین وضع حمل می‌کرده اما به اصرار کادر پزشکی بیمارستان ایزدی قم طبیعی فرزند خود را به دنیا آورد و فرزندش دچار فلج مغزی شد.
 کودک ۵ ساله ای در استان خوزستان و شهرستان ایذه ساکن خمینی شهر به علت بریدگی روی چانه به طول ۶–۱۰ میلیمتر به همراه مادر خود به بیمارستان اشرفی مراجعه می‌کند. به دستور پزشک صورت این کودک بخیه می‌شود اما با نداشتن مبلغ ۱۰۵هزار تومان بخیه‌های این کودک به دستور پزشک و پرستار متخلف باز می‌شود.
 کودک ۵ساله ای توسط والدینش به بیمارستان شهدای خلیج فارس بوشهر منتقل می‌شود. بیماری این کودک که توسط پزشک اطفال اسهال و استفراغ تشخیص داده شده بود، موجب شد تا پزشک مربوطه برای وی دیازپام و داروی ضد تهوع تجویز کند به همین دلیل کودک پنج ساله پس از مدتی از حالت عادی خارج شده و علائم هوشیاری خود را از دست می‌دهد. این کودک ۱۶ ساعت بعد از این واقعه فوت می‌شود.
 در بیمارستان حضرت ابوالفضل بیرجند انجام عمل جراحی بیماری که دارای بارداری خارج رحمی بوده و تخلیه نادرست جنین، موجب شده تا بیمار دچار عفونت گسترده شده و با خارج کردن رحم بیمار قدرت باروری او برای همیشه از بین برود.
 دختر جوانی برای خارج کردن کیست از شکمش به یکی از متخصصان زنان و زایمان در اصفهان مراجعه می‌کند و تحت عمل جراحی قرار می‌گیرد، اما بعد متوجه می‌شود که پزشک جراح به اشتباه، کلیه او را خارج کرده است. این دختر اصفهانی به دلیل مشکلات ژنتیکی تنها یک کلیه داشته است و از آن به بعد فقط با دیالیز زنده می‌ماند.

 نحوه رسیدگی به جرایم پزشکی 
نحوه رسیدگی به جرایم پزشکی پس از ثبت شکایت به این نحو است که پرونده مطروحه در تهران به دادسرای ناحیه ۲۶ ویژه رسیدگی به جرایم پزشکی و دارویی و در شهرستان‌ها به شعباتی از دادسراها که ویژه رسیدگی به جرایم پزشکی و دارویی هستند، ارجاع داده می‌شود.

روند رسیدگی به پرونده‌های پزشکی در دادسرای جرایم پزشکی این گونه است که پس از طرح و ارجاع موضوع به کمیسیون‌های پزشکی، پرونده بررسی می‌شود و در صورتی که قصور کادر درمانی مشخص شود، موارد به شعبه رسیدگی کننده پرونده ارسال می‌شود.

بعد از ارسال پرونده به شعبه رسیدگی کننده، پزشک یا تیم پزشکی که از آنها شکایت شده برای ادای توضیحات احضار می‌شوند.

بعد از ادای توضیحات اگر برای دادگاه اثبات شد که قصوری رخ نداده قرار منع یا موقوفی تعقیب صادر می‌کند، در غیر این صورت پرونده را با صدور کیفرخواست پرونده را به دادگاه ارسال می‌کند و دادگاه عمومی جزایی نیز بر اساس محتویات پرونده، نظریه کارشناس و دفاعیات هردو طرف اقدام به صدور رای می‌کند.

در دادگاه‌های عمومی جنبه جزایی یا حقوقی نسبت به قصور پزشکی، قابل رسیدگی است.

از جنبه کیفری، اگر اقدامات پزشک که منجر به صدمات بدنی در بیمار شده است، عمد یا غیرعمد تشخیص داده شود، دادگاه متناسب با آن حکم صادر می‌کند. مطابق ماده ۲۳ قانون مجازات اسلامی سال ۱۳۹۲ مرتکب را به مجازات‌های تبعی شامل محرومیت دوره‌ای به اشتغال حرفه پزشکی یا لغو پروانه محکوم می‌کند.

از نظر حقوقی، قانون مجازات اسلامی در ماده ۴۹۵ پیش‌بینی کرده که هرگاه پزشک در معالجاتی که انجام می‌دهد موجب تلف یا صدمه بدنی شود، باید دیه پرداخت کند.

 مبلغ دیه قصور پزشکی 
مبلغ دیه قصور پزشکی در سال ۱۴۰۳ به شرح زیر است:
مقدار دیهنوع دیه / توضیح۱۲۰ میلیون توماندیه شکستن استخوان دست که مطلوب التیام یابد۱۲۰ میلیون توماندیه شکستن نازک‌نی و درشت نی استخوان پا هر کدام۱۲۰ میلیون توماندیه شکستن بینی۴۸ میلیون توماندیه شکستن ترقوه۳۰ میلیون توماندیه شکستن جمجمه سر در حد هاشمه۱۲ میلیون توماندیه زخم سر در حد دامیه۲۴ میلیون توماندیه زخم صورت در حد دامیه۴۰ میلیون توماندیه دندان‌های پیشین که کامل ساقط شوند۴۰ میلیون توماندیه دندان‌های پشتی که کامل ساقط شوند۶۰۰ میلیون توماندیه یک دست۶۰۰ میلیون توماندیه یک پا۱۲۰ میلیون توماندیه شکستن دنده‌ها، بسته به محیط اطراف سینه۱۲۰ میلیون توماندیه خردشدن استخوان مطلوب التیام یابد

 راهکارها و اصلاحات پیشنهادی 
برای کاهش میزان خطاهای پزشکی در ایران، مجموعه‌ای از راهکارها در حوزه‌های آموزشی، مدیریتی و فناورانه پیشنهاد شده است:
حوزهراهکار پیشنهادیتوضیح / مثالی / ملاحظهفرهنگ گزارش‌دهی و شفافیتراه‌اندازی و تقویت سیستم گزارش‌دهی خطاها به صورت داوطلبانه و ناشناساستفاده از فرم‌های آنلاین، امکان گزارش بدون ترس از مجازات، بازخورد به گزارش‌دهندگانسیستم‌های فناوری و پشتیبانی اطلاعاتیتوسعه و بهبود پرونده الکترونیک سلامت و سیستم‌های ثبت الکترونیکی داروکاهش خطاهای دست‌نویس، هشدار هوشمند تداخلات دارویی، دسترسی سریع به سوابق درمانیاستفاده از نرم‌افزارهای هشداردهنده و ابزارهای تشخیصی کمکیسیستم‌هایی که در زمان تجویز نادرست دارو یا تداخل دارویی هشدار دهندبهره‌گیری از روش‌های تحلیل ریشه‌ای خطاتحلیل سیستماتیک خطاها برای یافتن نقاط ضعف ساختاری و طراحی مجدد رویه‌هاآموزش و توانمندسازی کارکنانآموزش مداوم در زمینه ایمنی بیمار، خطاپروری و اخلاق پزشکیبرگزاری دوره‌های تخصصی، کارگاه‌ها، شبیه‌سازی‌هااصلاحات نظامی و سیاست‌گذاریتدوین سیاست ملی ایمنی بیمار و الزام قانونی گزارش‌دهیتضمین پشتیبانی از سطوح مدیریتی بالا، ساختار نظارتی منسجمایجاد مراکز ملی تحقیق در زمینه خطاهای پزشکی و پایش سیستمبهره‌گیری از داده‌های بومی برای اصلاح سیاست‌ها

 جستارهای وابسته 
 خطای پزشکی
 حقوق پزشکی

 منابع 

رده:امنیت بیمار
رده:پزشکی
رده:حقوق سلامت
رده:خطاهای پزشکی
رده:خطای پزشکی
رده:سلامت در ایران