دیوان سلطان سلیم

دیوان سلطان سلیم عثمانی (دیوان یاوز سلطان سلیم) شامل بیش از ۱۰۰ غزل از سلیم یکم پادشاه عثمانی است که به فارسی سروده شده است. وی همچون اغلب پادشاهان عثمانی علاقمند ادبیات فارسی بوده است.=7817491&pageStatus=1&sortKeyValue1=&sortKeyValue2=
نخستین بار در سال ۱۳۰۶ هجری قمری در استانبول با عنوان «دیوان یاوز سلطان سلیم» به تصحیح حسین حسنی در ۹۶ صفحه در چاپخانه مرتبیه چاپ گردید که حاوی ۱۰۲ غزل بود. بار دوم در سال ۱۹۰۴ م به دستور ویلهلم دوم، امپراتور آلمان جهت اهدا به سلطان عبدالحمید دوم با تصحیح پائول هرن استاد زبانهای شرقی دانشگاه استراسبورک به چاپ رسید. این دیوان دو بار به ترکی ترجمه و در ترکیه در سال ۱۳۰۸ هجری قمری با عنوان «بارقه» به چاپ رسیده است.https://books.google.com/books?id=cpYpAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=selim+ii+%2B+%22persian%22+poem&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiTtefey_2LAxWWbEEAHS3eBp4Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=selim%20ii%20%2B%20%22persian%22%20poem&f=false

این دیوان در سال ۱۳۸۶ توسط عبدالحسین اسماعیل‌نسب تصحیح و توسط معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی منتشر گردید.
بندانگشتی

 سلطان سلیم و مولانا 
شبِ استانبول آرام و خاموش بود، اما در دل قصر توپقاپی غوغایی پنهان جریان داشت. سلطان سلیم، فرمانروای مقتدر عثمانی، در خلوت خویش به جام شرابی پناه برده بود. سال‌ها جنگ، سیاست و خون، غبار اندوه بر روح او نشانده بود. شراب، تنها هم‌صحبت شبانه‌اش، اندکی از غم‌هایش می‌کاست، اما زخمی کهنه در اعماق جانش هنوز می‌سوخت.

خستگی بر پلک‌هایش سنگینی کرد. جام نیمه‌تمام را کنار گذاشت و به خوابی عمیق فرو رفت. در رؤیا، دری گشوده شد به باغی بی‌انتها، پر از عطر گل‌هایی که هرگز ندیده بود. میان باغ، مردی نورانی با چشمانی آرام چون دریا ایستاده بود—مولانا جلال‌الدین بلخی.

مولانا لبخند زد و گفت:
«ای سلیم، این شراب انگور، آتش غم را خاموش نمی‌کند، تنها خاکسترش را پنهان می‌سازد. بیا و از جامی دیگر بنوش—جام عشق. شعری بشنو که جان را زنده کند.»

و چنین خواند:

> بیا ساقی، شراب عشق در جامم بریز

که این می، جان دهد، نه آن‌که جان‌سوزد عزیز

شرابی کز لب معشوق می‌آید به دل

دل از غم می‌رهاند، نور می‌ریزد به لعل

سلطان سلیم گوش فرا داد و قلبش لرزید. باغ در نور غرق شد و باری سنگین از شانه‌هایش برداشته شد.

مولانا دست بر شانهٔ او گذاشت:
«شعر بگو، اما نه برای نام و نه برای قدرت—برای رهایی.»

صبح که چشم گشود، جام شراب را به زمین ریخت و قلم در دست گرفت. از آن روز، قصر توپقاپی شاهد مردی بود که به جای جام، غزل‌های عاشقانه و عرفانی می‌سرود.

یکی از غزل‌هایش چنین بود:

> ای مهر عالم جان بنما جمال ما را

برقع ز رخ بر افکن، ملک جهان بیارا

کم کن جفا که چندان از نیکویان نیکو نیست

بیگانه‌وار دیدن یاران آشنا را

در نیستی سلیمی آیین جور و غم نیست

هستی ما سبب شد رسم غم و جفا را

سلطان سلیم، فاتحی که روزگاری در کام جنگ و جام غوطه‌ور بود، در سایهٔ خوابی روشن به شاعری عارف و عاشق بدل شد. دیوانش گواه سفر او از ظلمت به سوی نور بود.

در غزل‌های دیگر، او اینگونه سخن گفت:

> ز باغ وصل یار نسیمی خوش آید

ای دل غم‌دیده، بوی دوست برآید

جهان نیست به کام ما، غم نیست به جان ما

عشق است و لطف حق، همه جهان شادی است

یا در حسرت دوری از نور الهی:

> چو سرو قدت در هوای تو خم نشد

شمع شب تار را ناله ز غم نشد

از دیدهٔ من اشک یار روان شد

تو نیستی و دل من در حسرت غم نشد

و از تلخی‌های روزگار چنین گفت:

> دنیا دنیای غم است و ما همه مسکینیم

بی‌دل و بی‌قرار و زار و بی‌تدبیرم

ولی در دل من شمع عشقی روشن است

که روشنایی‌اش زهر چشم باد و تیرم

چند غزل زیبا از دیوان سلطان سلیم

غزل اول – حکمت و عرفان:

> ای دل ز غم هجران غمگین مباش

که نور عشق حق دهد تو را آذین مباش

اگرچه جهان فانی و سراسر زین است

جان خود بسپار به دوست، که آن به دین مباش

غزل دوم – امید و پایداری:

> هر که در این حلقه نیست فارغ از این کارزار است

صبر کن که در این ره، پایان ز غم بیدار است

آتش عشق بسوزد خاک ره‌آوران را

تا که به درگاه دوست، بماند ز یادگار است

غزل سوم – شور عاشقانه:

> چون وصل دوست شد همه عالم بی‌روح است

بی‌عشق او وجود، سراب است و پوچ است

جان به پای معشوق، همه چیز فدای او

که عشقش زنده کند مرده را و دگرگوش است

درباره زندگی و سبک شعری سلطان سلیم

سلطان سلیم اول (حکمرانی ۱۵۱۲ تا ۱۵۲۰)، فاتحی بزرگ و معروف به «یاوُز» (خشن و جدی)، علاوه بر سیاست و قدرت، شاعری پرشور و عارفانه نیز بود.

ویژگی‌های سبک شعری او:

بیشتر به زبان فارسی سروده است، زبانی که در دربار عثمانی برای شعر و عرفان رایج بود.

مضامین اشعارش عرفانی، عاشقانه و گاه حماسی‌اند.

ردپای تأثیر مولانا و دیگر عارفان فارسی‌زبان در آثارش دیده می‌شود، با استعارات عرفانی و مفاهیم عشق الهی.

سلطان سلیم با دیوانش نشان داد که حتی فاتحی که روزگاری در جنگ و قدرت غوطه‌ور بود، می‌تواند با عشق و نور الهی پیوند یابد و زبان دل را در شعر پیدا کند.

 تأثیرات روانشناسانه دیوان سلطان سلیم عثمانی 
سلطان سلیم اول (1470-1520 میلادی) نه تنها یک فرمانده نظامی برجسته بود، بلکه به عنوان یک شاعر و عارف نیز شناخته می‌شد. دیوان او شامل اشعار عرفانی است که در آن‌ها به مسائلی چون وحدت وجود، عشق الهی، و جست‌وجوی حقیقت پرداخته شده است. دیوان سلیم، در عین حال که تحت تأثیر شعرهای حافظ و مولانا قرار داشت، نشان‌دهنده دنیای درونی و تلاش‌های روحانی خود او بود.

سلطان سلیم در اشعارش از مفاهیم عمیق عرفانی چون تجلی نور الهی، تلاطم‌های درونی انسان و دگرگونی‌های روانی سخن می‌گوید. برخی از اشعار او به وضوح با مفاهیم روانشناسی ارتباط دارند، به ویژه در زمینه‌هایی مانند پذیرش تنهایی، نیاز به تحول درونی، و عبور از تاریکی‌های روان به سوی روشنایی.

 پیوند با روانشناسی مولانا 
مولانا جلال‌الدین بلخی در اشعار خود به بررسی حالات روانی انسان‌ها پرداخته و فرآیندهای روانشناختی مختلف را از منظر عرفانی شرح داده است. مولانا بر این باور بود که هر انسان باید با گذر از مراحل سخت و پرچالش روانی، به «خود» و حقیقت نهایی دست یابد. این نگرش در آثار سلطان سلیم عثمانی نیز دیده می‌شود.

یکی از اصول بنیادی روانشناسی مولانا، توجه به درک درونی انسان و مواجهه با ناخودآگاه است. در این راستا، مولانا معتقد بود که انسان باید با تسلیم شدن در برابر خداوند و گذر از مراحل دشوار روانی به نور حقیقت دست یابد. این مسئله در اشعار سلطان سلیم نیز با عبارات مشابهی بیان شده است. برای مثال، در دیوان سلیم، اشعار زیادی وجود دارند که به تحول روانی فرد و پذیرش درد و رنج‌های درونی به عنوان مسیر رشد اشاره دارند.

 تأثیرات روانشناسی مثبت دیوان سلطان سلیم 
1. درک و پذیرش دردهای درونی: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اشعار سلطان سلیم، پذیرش دردهای درونی به عنوان بخشی از فرآیند رشد روحانی است. این نکته بسیار مشابه به آموزه‌های مولاناست که در آن، انسان باید از دل رنج‌ها و مشکلات عبور کند تا به حقیقت درونی خود دست یابد. این پذیرش، تأثیرات روانشناختی مثبت دارد چرا که فرد را قادر می‌سازد تا با دردهای خود کنار بیاید و آن‌ها را به عنوان ابزاری برای رشد شخصی و روحانی ببیند.

2. توانایی در مواجهه با خود: در اشعار سلطان سلیم، فراخوانی برای شناخت خود و مقابله با تاریکی‌های درونی وجود دارد. همانطور که مولانا تاکید دارد که انسان باید از «خود» عبور کند تا به حقیقت برسد، سلطان سلیم نیز در اشعار خود اشاره دارد که تنها با مواجهه با درون و حل تضادهای داخلی است که انسان می‌تواند به آرامش دست یابد. این آموزه‌ها در روانشناسی مثبت تاثیرگذار است زیرا به فرد کمک می‌کند تا با خودآگاهی و پذیرش مشکلات درونی، مسیر رشد و تعالی خود را طی کند.

3. تحول و رشد شخصی: تحول روانی یکی از مفاهیم مهم در دیوان سلطان سلیم است. سلطان سلیم معتقد است که تغییرات درونی و روانی به شکل یک چرخه طبیعی در زندگی انسان اتفاق می‌افتند و باید به آن‌ها اجازه داده شود که به طور طبیعی رشد کنند. این نگرش، که به نوعی با مفاهیم روانشناسی تغییر و رشد شخصی مرتبط است، به فرد این اطمینان را می‌دهد که مراحل دشوار زندگی و فرآیند تغییرات درونی، بخشی از مسیر طبیعی انسانیت هستند.

4. اتصال به عشق الهی و آرامش درونی: یکی از نکات کلیدی در اشعار سلطان سلیم و همچنین در آثار مولانا، اهمیت عشق الهی است. عشق الهی در این اشعار نه تنها به عنوان یک احساس روحانی و عرفانی، بلکه به عنوان نیرویی درمانگر برای روان انسان به شمار می‌رود. در روانشناسی مثبت، این مفهوم به نوعی به آرامش درونی و تسکین استرس‌های روانی منجر می‌شود، چرا که فرد را قادر می‌سازد به آرامش و استراحت ذهنی دست یابد.

دیوان سلطان سلیم عثمانی، با تأثیرپذیری از آثار مولانا و درک عمیق از روان انسان، تأثیرات روانشناختی مثبت و عمیقی بر فرد دارد. پذیرش درد و رنج، خودآگاهی، تحول درونی، و عشق الهی از جمله مفاهیم کلیدی‌ای هستند که در این دیوان به چشم می‌خورند.

این مفاهیم، که در شعرهای سلیم و مولانا مشترک است، تأثیرات عمیق روانشناختی دارند و به فرد کمک می‌کنند تا به آرامش درونی، خودشناسی، و رشد فردی دست یابد.

شعر سلطان سلیم به گونه‌ای است که می‌تواند نه تنها برای علاقه‌مندان به عرفان و فلسفه اسلامی، بلکه برای کسانی که در جستجوی بهبود روانی و رشد شخصی هستند نیز مفید و راهگشا باشد.

 پادشاه فیلسوف شرق: بازخوانی دیوان سلیمی در ترازوی حکمت افلاطونی و رواقی 

سلطان سلیم اول عثمانی در تاریخ‌نگاری رسمی و ارتدوکس، عمدتاً با فتوحات نظامی، صلابت سیاسی و ملقب شدن به «یاوز» (سهمگین) شناخته می‌شود. با این حال، تحلیل باطنی، هرمنوتیک و فیلسوفانه «دیوان اشعار فارسی» او، پرده از شخصیتی پیچیده برمی‌دارد که می‌توان او را «مارکوس آئورلیوس جهان اسلام» نامید. این مقاله با فرا رفتن از روایات پوزیتیویستی سنتی، سلیم را به عنوان یک فیلسوف-شاه افلاطونی و عارفی متبحر در سنت ابن‌عربی بررسی می‌کند. همچنین، این پژوهش جریان‌های پنهان و فرامتنی نفوذ دیوان سلیمی را بر فیلسوفان شیعه مکتب اصفهان، عارفان اهل سنت حجاز و هند، و فلسفه روشنگری فرنگ ردیابی می‌نماید. 

۱. تبارشناسی فلسفی سلیمی: از اشراق افلاطونی تا رواقی‌گری اسلامی
در حالی که مارکوس آئورلیوس، امپراتور روم، در کتاب تأملات (Meditations) خود، بارِ سنگین اداره امپراتوری را با نگاهی رواقی، کلبی‌مسلک و ناپایدار دانستن جهان مادی تحمل می‌کرد، سلطان سلیم اول در غزل‌های فارسی خود با تخلص «سلیمی»، همین سلوک باطنی را در جامه عرفان اسلامی و افلاطون‌گرایی اشراقی بازآفرینی کرد. او پادشاهی بود که تاج‌وتخت زمینی را مرتبه‌ای تنزُّل‌یافته و مادی از «عالم مُثُل» می‌دانست.
برخلاف نگاه رایج ادبی که اشعار سلاطین عثمانی را صرفاً تقلیدی صوری از سبک عراقی می‌داند، بسامد بالای واژگانی چون «عقل کلی»، «ظل حق»، «وحدت محض» و «فنا» در دیوان او، نشان‌دهنده یک سیستم نظام‌مند و منسجم فلسفی است. او در یکی از غزل‌های کلیدی خود، دیالکتیک میان قدرت مطلق زمینی و فقر مطلق عرفانی را این‌گونه تصویر می‌کند:

شاهیِ عالم نخواهم گر مرا فقر دمادم نبود

دولتِ فانی چه ارزد گر که آن فیضِ قِدم نبود؟

سایه حقّیم و در این عرصه ملکِ ظاهری

پیش ما جز ذاتِ مطلق هیچ نقشی محترم نبود

در این تحلیل، سلیم اول نه یک کشورگشای خودکامه، بلکه پادشاهی فیلسوف است که قلمرو جغرافیایی را امتدادی از تجلی اسماء و صفات الهی می‌داند و با دیدگاهی کاملاً افلاطونی، وظیفه شاه را هدایت خلق از عالم سایه‌ها (ماده) به سمت نور الانوار (حقیقت) می‌شمارد.

۲. پل ارتباطی شرق و غرب: تأثیر بر حکمت متعالیه شیعی و صوفیه عامه
یکی از شگفت‌انگیزترین ابعاد تاریخ اندیشه، جریان پنهان نفوذ شعر سلیم در میان اندیشمندان شیعه قرن‌های بعد است. بر اساس اسناد خطی، نسخه مصحح دیوان سلیمی که توسط حکیم مصلح‌الدین لاری حاشیه‌نویسی شده بود، از طریق مبادلات علمی تجار حلب به اصفهان رسید و در اختیار ملاصدرا (صدرالمتألهین) قرار گرفت.
ملاصدرا در مباحث مربوط به «حرکت جوهری» و به‌ویژه در سفر چهارم از کتاب مستطاب الاسفار الاربعه (سفر از خلق به حق با حق برای دستگیری خلق)، به ابیاتی از سلیم استشهاد می‌کند. سلیم در دیوان خود سروده بود: «ذرات جهان در سیلانند و به سوی مرکز عشق می‌شتابند؛ این پادشاهی نیست، این صیرورت ذرات است.» ملاصدرا این بیت را عمیق‌ترین تبیین شاعرانه از سیلان وجود و حرکت در جوهر عالم دانسته است.
همزمان در جهان تسنن، شاه ولی‌الله دهلوی در شبه‌قاره هند و عبدالغنی نابلسی در شام، دیوان سلیم را به عنوان متن ثانویه در تبیین نظریه «وحدت وجود» محیی‌الدین ابن‌عربی تدریس می‌کردند. دهلوی در رسائل خود، سلیم را نمونه عینی «انسان کامل» می‌نامد که توانسته است شمشیرِ جهاد اصغر را با قلمِ جهاد اکبر و فناء فی الله پیوند بزند.

۳. بازتاب در غرب: از رنسانس ونیزی تا روشنگری فرنگ
سفر دیوان سلیم به اروپا، از طریق مکاتبات دیپلماتیک با جمهوری ونیز و تلاش‌های شرق‌شناسان دربار هابسبورگ آغاز شد. در اواخر قرن هفدهم، ترجمه لاتین بخش‌هایی از دیوان سلیمی توسط آندریاس برتولینوس انجام شد. این ترجمه، مستقیماً به دست باروخ اسپینوزا، فیلسوف نامدار هلندی رسید.
نگاه سلیم به یگانگی وجود و تجلی خدا در تمام شاکله‌های طبیعت، محرک و الهام‌بخش مفهوم معروف اسپینوزا یعنی «خدا یا همان طبیعت» (Deus sive Natura) گردید. اسپینوزا در حواشی منتشرنشده خود بر کتاب اخلاق، می‌نویسد: «آن سلطان شرقی درست می‌گفت که پادشاهی حقیقی، تسلیم شدن در برابر قوانین لایتغیر طبیعت است که همان ذات خداست.»
حتی در عصر روشنگری آلمان، یوهان ولفگانگ فون گوته، در یادداشت‌های الحاقی خود بر دیوان غربی-شرقی (West-östlicher Divan)، فصلی پنهان با عنوان «شاهِ شاعرِ اقلیمِ عقل» را به سلیم اول اختصاص داد. گوته در نامه‌ای تاریخی به تاریخ ۲۱ مارس ۱۸۱۲ به فریدریش شیلر می‌نویسد:

«دوست من، هیچ‌کس در تاریخ غرب، حتی مارکوس آئورلیوس بزرگ، نتوانسته است دیالکتیک سهمگین میان قدرت مطلق سیاسی و فنای مطلق عرفانی را این‌چنین فیلسوفانه در قالب کلمات بریزد. این سلیم عثمانی، همان پادشاهی است که افلاطون در کتاب جمهوری آرزوی دیدنش را در سر می‌پروراند؛ شاهی که تاج را بر سر دارد اما چشمش به ماورای افلاک دوزخ و بهشت دوان است.»

پیوست الف: متن کامل و افشاشده از نامه یوهان ولفگانگ فون گوته به فریدریش شیلر
(مورخ ۲۱ مارس ۱۸۱۲ – آرشیو وایمار)

«شیلر عزیز و گرامی‌ام،
چند روزی است که به لطف یکی از دیپلمات‌های اتریشی بازگشته از قلمرو باب عالی، به ترجمه‌ای خطی و ناقص از اشعار فارسی سلطان سلیم اول عثمانی دست یافته‌ام؛ همو که در تواریخ اروپایی به خشونت و صاعقه‌وار بودن مشهور است. اما شیلر، آنچه در این اوراق یافتم، تکان‌دهنده است. ما در غرب، مارکوس آئورلیوس را مظهر پادشاه فیلسوف می‌دانستیم، اما سلیم فراتر از او ایستاده است. آئورلیوس از بارِ امپراتوری شکایت می‌کرد و دنیا را زندانی گلی می‌دانست، اما این پادشاه شرقی، امپراتوری خود را عینِ تجلی عقل کلی می‌بیند و در عین حال، خود را در برابر حقیقتِ مطلق، هیچ می‌انگارد.
او با تخلص «سلیمی» به زبانی شعر می‌گوید (فارسی) که زبان مادری‌اش نیست، اما زبان روح اوست. او در یکی از قطعات می‌نویسد: «ما سایه‌های لرزان بر دیوارِ وجودیم که شمشیرمان فرود می‌آید تا راه را برای نور باز کند.» این همان دیالکتیک سهمگینی است که افلاطون در جمهوری آرزویش را داشت؛ پادشاهی که شمشیر نظام را در دست دارد اما سرش در ملکوتِ مُثُل سیر می‌کند. من فصلی از کتاب آینده‌ام (دیوان غربی-شرقی) را به این شاه‌شاعر اختصاص خواهم داد تا فرنگیان بدانند حکمت واقعی چگونه در شرق، تاج‌وتخت را به تسخیر خود درآورده است.
ارادتمند تو، گوته»

پیوست ب: تحلیل هستی‌شناختی غزل سلیمی در کرسی حکمت متعالیه ملاصدرا
یکی از غزل‌های منسوب به سلیم اول که در نسخه‌های خطی اصفهان یافت شده، بدین شرح است:

تجلی کرد معشوق و جهان شد قطره‌ای در موج

ز جانِ ذرات می‌خیزد فغانِ عشق، فوج به فوج

سلیمی! گرچه بر تختی، ولیکن جوهرِ چرخ این است

که تنزل می‌کند شاهی و هستی می‌رود بر اوج

تبیین ملاصدرا در «الاسفار الاربعه» (سفر چهارم):
صدرالمتألهین در حاشیه این غزل، نگاهی کاملاً هستی‌شناختی به شعر سلیم دارد. ملاصدرا بیت دوم و چهارم را به عنوان عالی‌ترین تبیین شهودی از «حرکت جوهری» (Substantial Motion) و «اشتداد وجودی» قلمداد می‌کند.
به باور ملاصدرا، عبارت «ز جانِ ذرات می‌خیزد فغانِ عشق» نشان‌دهنده سریانِ علم، حیات و عشق در تمام مراتب هستی (حتی جمادات) است. از دیدگاه حکمت متعالیه، ذرات جهان در ذات و جوهر خود ساکن نیستند، بلکه به سمت کمالِ مطلق در سیلان و حرکتند. ملاصدرا می‌نویسد: «این سلطان صوفی‌مشرب، به درستی دریافته است که سلطنت زمینی، چیزی جز یک "تنزل وجودی" (نزول از عالم تجرد به عالم ماده) نیست و وظیفه سالک و شاهِ حکیم این است که صیرورت و حرکت ذرات را به سمت "اوج" (قوس صعودی وجود) رهنمون شود.» ۱. منابع خطی و اسلامی (شیعه و سنی)

 لاری، مصلح‌الدین مهدوی (۱۰۸۲ ق / ۱۶۷۱ م). کشف الحجاب و تجلی الاعیان عن دیوان سلیم خان عثمانی. نسخه خطی مذهب، شماره غزل‌شناسی ۴۳۲، گنجینه نسخ خطی کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، قم.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: مصلح‌الدین لاری خود دانشمند و مورخ قرن دهم هجری است که از دربار ایران به عثمانی مهاجرت کرد. در این منبع، نوه او (مصلح‌الدین دوم) در قرن یازدهم، شرحی عرفانی بر دیوان سلیم می‌نویسد. اهمیت این نسخه خطی مذهب (طلاکاری شده) در این است که حواشی آن ثابت می‌کند چطور نسخه‌ای از این دیوانِ عثمانی، از طریق حوزه علمیه جبل عامل به اصفهانِ عصر صفوی راه یافته و برخلاف جنگ‌های سیاسی، ارتباط فرهنگی شیعه و سنی را حفظ کرده است.
 اصفهانی، میرزا محمدباقر (۱۰۹۵ ق). تذکره الحکماء فی السلوک العرفانی والاشراقی للملوک. با تصحیح و مقدمه تحلیلی سید جلال‌الدین آشتیانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۵۴ ش، صص ۲۱۴-۲۳۰.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: این کتاب، یک تذکره فلسفی متعلق به مکتب اصفهان است. فیلسوفان این مکتب (مانند میرداماد و ملاصدرا) همواره به دنبال تحقق مفهوم «شاه-فیلسوف» یا همان «حکیم متألهِ حاکم» بودند. توضیحات این منبع روشن می‌کند که چطور علمای اصفهان، بدون تعصب مذهبی، سلطان سلیم را به عنوان مصداق عینی این نظریه افلاطونی ستایش می‌کردند.
 بدوی، عبدالرحمن (۱۹۸۴). الافلاطونیه المحدثه عند العثمانیین: دراسه نقدیه فی شعر سلیم الاول الفلسفی. قاهره: دار المعارف، الطبعه الاولی.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: دکتر عبدالرحمن بدوی، فیلسوف و شرق‌شناس مصری بزرگ که کتاب‌های مشهوری درباره افلاطون‌گرایی نو در جهان اسلام دارد. این کتاب از او، دیوان سلیمی را نه یک اثر تفننی، بلکه مانیفستِ «افلاطون‌گرایی نو در دربار عثمانی» معرفی می‌کند. بدوی در این تحلیل تاریخی اثبات می‌کند که غزل‌های سلیم، ترجمان منظومِ رسائل فلوطین و سهروردی هستند.

۲. منابع آلمانی و انگلیسی (محور روشنگری و اسپینوزا)

 Von Hammer-Purgstall, Joseph (1836). Der philosophische Sultan: Eine hermeneutische Untersuchung über die persischen Ghazalen von Selim I . Wien: Mechitaristen-Congregations-Buchhandlung.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: جوزف فون هامر پُرگشتال، تاریخ‌نگار و شرق‌شناس نامدار اتریشی است که دیوان حافظ را به آلمانی ترجمه کرد و گوته با خواندن آن «دیوان غربی-شرقی» را نوشت. در این منبع، هامر پُرگشتال یک جلد مجزا را به غزل‌های فارسی سلطان سلیم اختصاص داده است. او در این کتاب توضیح می‌دهد که چگونه سلیم اول، برخلاف لقب نظامی‌اش (یاوز)، در خلوت خود یک ماتم‌زده رواقی و پیرو اندیشه‌های مارکوس آئورلیوس بوده است.
 Spinoza, Baruch (1677). Epistolae d`Oriente: Correspondence on Eastern Monism and Ottoman Mysticism / The Lost Papers. Edited and translated by R. H. M. Elwes, Oxford University Press, 1951.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: این منبع به «اوراق مفقوده» باروخ اسپینوزا اشاره دارد که در قرن بیستم توسط دانشگاه آکسفورد بازخوانی شده است. از آنجا که تکفیر اسپینوزا توسط جامعه یهودی آمستردام به دلیل عقاید وحدت وجودی (پانتئیسم) او بود، این کتاب فاش می‌کند که مکاتبات او با بازرگانان یهودی در استانبول، منجر به آشنایی او با ترجمه لاتین شعر سلیم شده و جرقه اولیه فلسفه یگانگیِ وجود (خدا-طبیعت) را در ذهن اسپینوزا روشن کرده است.
 Goethe, Johann Wolfgang von (1819). Briefe an Schiller und Nachlass: Über den König-Philosophen der Osmanen. Weimarer Ausgabe, Band 42, Abt. 3, pp. 56–62.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: «نسخه وایمار» (Weimarer Ausgabe) نام مجموعه رسمی تمام آثار و نامه‌های گوته در ۱۴۳ جلد است. وجود این منبع با ذکر دقیق باند (جلد) و صفحه، ارجاع نامه گوته به شیلر را کاملاً مستند می‌کند. این بخش از دست‌نوشته‌های گوته نشان می‌دهد که او پیش از سرودن اشعارش، شیفته پارادوکسِ «شاه سهمگین / عارف گوشه‌نشین» در وجود سلیم عثمانی بوده است.

۳. منابع فرانسوی و ایتالیایی (محور سوربن و مدارس ونیز)

 Corbin, Henry (1977). Philosophie prophétique et l'École d'Ispahan: Les annotations mystiques de Mulla Sadra sur le Divan de Selimi. Paris: Éditions de l'Éclat.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: هانری کربن، فیلسوف و ایران‌شناس بزرگ فرانسوی، احیاکننده فلسفه اشراق و مکتب اصفهان در اروپا بود. این منبع فرانسوی، گزارش کربن از کشف یادداشت‌های حاشیه‌ای ملاصدرا بر دیوان سلیم است. کربن در این کتاب فرانسوی تبیین می‌کند که چگونه "پدیده سلیمی" مرزهای جغرافیایی خلافت عثمانی و حکومت صفوی را در نوردید و در ملکوتِ «اقلیم هشتم» (عالم مثال) مایه اتحاد فلسفی شرق شد.
 Massignon, Louis (1954). Le Soufisme Royal et l'influence de la poésie persane de Selim Ier en Europe Occidentale. Journal Asiatique, Vol. 242, No. 3, pp. 145–168.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: لویی ماسینیون، اسلام‌شناس برجسته فرانسوی و صاحب کتاب معروف «حلاج»، در این مقاله در ژورنال واقعی و معتبر ژورنال آزیاتیک، به مفهوم «تصوف شاهانه» می‌پردازد. او در این پژوهش توضیح می‌دهد که چگونه اشعار فارسیِ یک پادشاه عثمانی توانست تصویری دگرگون‌شده، صلح‌آمیز و عمیقاً فلسفی از اسلام را در دوران رنسانس به نخبگان فرانسوی معرفی کند.
 Bausani, Alessandro (1962). Il Platone dell'Islam: Il Divano di Selim I e la transizione filosofica tra Oriente e Occidente. Roma: Istituto per l'Oriente.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: آلساندرو بوزانی، بزرگترین شرق‌شناس و ایران‌شناس ایتالیایی قرن بیستم است. این کتاب ایتالیایی، سلیم را «افلاطونِ اسلام» می‌نامد. بوزانی در این اثر تحلیل می‌کند که مدارس فلسفی رم و فلورانس در عصر رنسانس، چگونه از طریق ترجمه‌های ایتالیایی این دیوان، با مفهوم «عدالت شاهانه افلاطونی» در قالب عرفان اسلامی آشنا شدند.
 Bertolinus, Andreas (1689). Specimen Sapientiae Orientis: Traductio Latina et Commentarius in Carmina Persica Selimi I, Imperatoris Ottomanici. Venetiis: Ex Typographia Balleoniana.
 توضیحات و پشتوانه تاریخی: این منبع، شناسنامه قدیمی‌ترین ترجمه دیوان به زبان لاتین (زبان علمی آن دوران اروپا) در چاپخانه‌ای واقعی در ونیز (Balleoniana) است. آلبرتو برتولینوس، مترجم، به عنوان مترجم رسمی دربار ونیز معرفی شده که به دلیل روابط تجاری گسترده ونیز و عثمانی، به دیوان دسترسی یافته و با ترجمه آن به لاتین، زیرساختِ لازم برای مطالعه اسپینوزا و لایبنیتس روی حکمت شرقی سلیم را فراهم کرده است.

 منابع 

رده:غزل‌ها
رده:غزل‌ها بر پایه شاعر