باسیا اریوفورا

باسیا اریوفورا (نام علمی: Bassia eriophora) گونه‌ای گیاه یک‌ساله از سردهٔ باسیا و تیرهٔ تاج‌خروسیان (Amaranthaceae) است. این گونه در گذشته با نام علمی Kochia eriophora شناخته می‌شد، اما بر پایهٔ مطالعات جدید آرایه‌شناسی و فیلوژنتیکی به سردهٔ Bassia منتقل شده و امروزه Bassia eriophora نام پذیرفته‌شدهٔ آن در منابع گیاه‌شناسی است. این گیاه از عناصر شاخص پوشش گیاهی نواحی خشک و بیابانی جنوب غربی آسیا و بخش‌هایی از شمال آفریقا به‌شمار می‌رود و به دلیل سازگاری بالا با گرما، خشکی و خاک‌های فقیر، یکی از گونه‌های مهم مناطق بیابانی محسوب می‌شود.

باسیا اریوفورا گیاهی علفی و یک‌ساله است که معمولاً بین ۶ تا ۴۰ سانتی‌متر ارتفاع دارد، هرچند در شرایط مناسب ممکن است بزرگ‌تر نیز شود. ساقه‌ها راست، خوابیده یا صعودکننده هستند و از قاعده انشعاب فراوانی دارند و در گیاهان بالغ ظاهری بوته‌ای ایجاد می‌کنند. ساقه و شاخه‌ها معمولاً به رنگ سفید مایل به خاکستری بوده و به‌طور متراکم از کرک‌های سفید و پشمی پوشیده شده‌اند. همین پوشش کرکی یکی از ویژگی‌های بارز گونه است و علت نام‌گذاری آن نیز به همین ویژگی بازمی‌گردد؛ واژهٔ لاتین «eriophora» به معنای «پشم‌دار» یا «دارای پوشش پشمی» است.

برگ‌ها متناوب، ساده، باریک و نیزه‌ای تا نیزه‌ای-کشیده هستند و طول آن‌ها معمولاً بین ۷ تا ۲۰ میلی‌متر و عرض آن‌ها بین ۱٫۵ تا ۵ میلی‌متر است. سطح برگ‌ها دارای کرک‌های ظریف است و در امتداد شاخه‌ها به‌تدریج کوچک‌تر می‌شوند. گل‌ها کوچک، سبزرنگ و بدون گلبرگ‌های نمایان هستند و به‌صورت مجتمع در محور برگ‌ها قرار می‌گیرند. گل‌ها ممکن است دوجنسی یا تک‌جنسی باشند و در برخی جمعیت‌ها حتی گیاهان کاملاً نر نیز مشاهده شده‌اند. گل‌آذین‌ها ظاهری سنبله‌مانند دارند و به‌وسیلهٔ کرک‌های متراکم سفید تا حد زیادی پوشیده می‌شوند.

میوه کوچک و تقریباً کروی است و قطری در حدود ۲ میلی‌متر دارد. دانه‌ها بیضوی فشرده، سبز مایل به قهوه‌ای و دارای بخش مرکزی روشن هستند. این گونه معمولاً از ماه مارس تا مه گل می‌دهد و میوه‌های آن از آوریل تا ژوئن می‌رسند، اگرچه زمان دقیق گل‌دهی و میوه‌دهی بسته به شرایط اقلیمی منطقه ممکن است اندکی متفاوت باشد.

زیستگاه طبیعی این گونه شامل بیابان‌ها، بوته‌زارهای خشک، دشت‌های شنی، زمین‌های ریگی، خاک‌های رسی و سیلتی و همچنین خاک‌های نسبتاً شور است. این گیاه از سطح دریا تا حدود ۶۸۰ متر از سطح دریا رشد می‌کند و توانایی تحمل شوری خاک و کمبود آب را دارد. وجود کرک‌های متراکم روی اندام‌های هوایی، اندازهٔ کوچک برگ‌ها و ویژگی‌های فیزیولوژیکی آن باعث کاهش تبخیر و افزایش مقاومت گیاه در برابر تنش‌های محیطی می‌شود.

پراکنش طبیعی باسیا اریوفورا از شبه‌جزیرهٔ سینا تا جنوب غربی پاکستان امتداد دارد. این گونه در کشورهای ایران، عراق، افغانستان، پاکستان، عربستان سعودی، کویت، فلسطین، کشورهای حوزهٔ خلیج فارس و بخش‌هایی از شمال آفریقا یافت می‌شود. در ایران نیز در نواحی خشک، بیابانی و نیمه‌بیابانی، به‌ویژه در مرکز، جنوب و جنوب‌شرق کشور گزارش شده است.

باسیا اریوفورا از گیاهان دارای فتوسنتز C4 است و ساختمان کالبدشناختی ویژه‌ای موسوم به «کرانتس» (Kranz anatomy) دارد. این نوع فتوسنتز موجب افزایش کارایی مصرف آب، افزایش توانایی تثبیت دی‌اکسید کربن در دماهای بالا و مقاومت بیشتر گیاه در برابر خشکی می‌شود. پژوهش‌های مولکولی و کالبدشناسی نشان داده‌اند که این گونه، برخلاف شباهت ظاهری زیاد، با گونهٔ Bassia eriantha خویشاوندی نزدیکی ندارد و هر دو گونه در شاخه‌های متفاوتی از سردهٔ باسیا قرار می‌گیرند. تفاوت در شکل برگ، ساختار گلپوش و نوع کالبدشناسی کرانتس از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که این دو گونه را از یکدیگر متمایز می‌کند.

بر اساس ارزیابی‌های جدید حفاظتی، باسیا اریوفورا در حال حاضر در معرض خطر انقراض قرار ندارد و جمعیت‌های آن در گسترهٔ طبیعی خود پایدار ارزیابی شده‌اند. این گیاه یکی از اجزای مهم پوشش گیاهی بیابان‌ها و بوته‌زارهای خشک است و در تثبیت خاک، کاهش فرسایش بادی و حفظ پایداری زیست‌بوم‌های بیابانی نقش دارد. در برخی مناطق نیز در مراحل اولیهٔ رشد به‌عنوان گیاه علوفه‌ای توسط دام‌ها مورد چرا قرار می‌گیرد، هرچند ارزش علوفه‌ای آن محدود است.
 منابع 

رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر