دادخواهی به‌سوی مردم

بندانگشتی|یک سکه مربوط به روم باستان
دادخواهی به‌سوی مردم در روم باستان، یکی از اصول حقوق کیفری رومی بود که بر اساس آن مجازات اعدامِ یک شهروندِ رومیِ محکوم به مرگ می‌توانست ـ در صورتی که رأی مردم به‌نفع او باشد ـ به مجازاتِ دیگری که ملایم‌تر می‌بود تخفیف یابد.

این حق قضایی به واسطهٔ «قانون والِریایی در باب دادخواهی»به لاتین Lex Valeria de provocatione به سال ۵۰۹ قبل از میلاد و بر مبنای پیشنهاد کنسول پوبلیوس والریوس پوبلیکولا رسمیت یافت و بیشتر در عصر جمهوری روم مورد کاربرد واقع شد.

 در عهد پادشاهی 
وجود یا عدم وجود حق دادخواهی (Provocatio) و حقوق مشابه آن در عصر پادشاهی روم (که در آن پادشاه از حداکثر اقتدارات قضایی بهره‌مند بود) مورد بحث و مجادله است؛ با اینحال محتمل اینست که در این دوره برای رسیدگی به جرائم بسیار سنگین مجمعی از پاتریسی‌ها تشکیل می‌شد. به هر روی عقیدهٔ رایجِ نویسندگان عهد جمهوری این بود که چنین حقی در عهد پادشاهی نیز وجود داشته‌ است. این عرفِ حقوقی (به‌معنایی که یک متهم به مرگ با توسل به آن بتواند درخواست کند که مجازاتِ سنگینِ تحمیل شده بر او به‌دست یک مجمع مردمی مورد تجدیدنظر قرار گیرد) تنها و تنها پس از تصویب قانون موسوم به «قانون والِریایی در باب دادخواهی»به لاتین Lex Valeria de provocatione در سال ۵۰۹ قبل از میلاد سالِ تأسیس جمهوری بود که رسمیت یافت. تنها استثنای استفاده از این حق پیش از سال ۵۰۹ ق.م. در روایت تیتوس لیویوس در کتاب از پیدایش روم آمده که می‌گوید پوبلیوس هوراتیزس، که قرار بود بخاطر کشتن خواهرش اعدام شود، عبارت provoco را بر زبان آورد و مردم نیز او را بخاطر خدماتی که بتازگی به میهنش کرده‌بود بخشیدند.

 در عهد جمهوری 
متون تاریخی تأکید دارند که یکی نخستین اقدامات دولت جمهوری روم همانا تصویب و رسمیت بخشیدن به حق دادخواهی توسط پوبلیوس والریوس پوبلیکولا بود.

این حق در درجه نخست تنها برای محکومان به مرگِ طبقات عالیه (پاتریسی‌ها) قابل اعمال بود و بعدها بود که طبقات عامی (پلبی‌ها) نیز از آن منتفع شدند. اساساً ساختار مجمع کنتوریاها بگونه‌ای بود که با نابرابریِ شدید در توزیع کِنتوریاها، حقِ دادخواهی را بدل به ابزاری در دست طبقات متنفذتر کرده‌بود.

در عهد جمهوری، سیسرون (کنسولِ سال ۶۳ ق. م) پس از افشای توطئهٔ کاتیلینا، شهروندان رومیِ همدست کاتیلینا را که در کودتا دخیل بودند، بی‌آنکه حق دادخواهی از مردم را برایشان محترم شمارد، آنان را در زندان تولیانوم به اعدام محکوم کرد. بعدها یکی از رقبای سیاسی او، پوبلیوس کلاودیوس پولکر، با یک پله‌بیسیت قانونی را به تصویب رساند که بر مبنای آن کلانتری که یک شهروند رومی را ـ بدون آنکه حق دادخواهی را برای او محترم شمرده باشد ـ به مرگ محکوم می‌کرد، با مجارات تبعید تنبیه می‌شد.

 در عهد امپراتوری 
در عهد امپراتوری روم نیز حق دادخواهی از مردم همچنان پابرجا بود اما اینبار به جای مردم (populus) امپراتور (Caesar) بر این جایگاه تکیه زد و عبارت جدیدی نیز ابداع شد: شهروند رومی با گفتن Caesarem appello به معنای «از قیصر استمداد می‌کنم» خود را از محاکمهٔ کلانترِ ایالتی رهانیده و مرافعهٔ حقوقی‌اش را به رُم (پایتخت امپراتوری) ارجاع می‌داد. پولس رسول درست به واسطهٔ همین حق، خود را تا دو سال از محکومیت رهانیده و جهت تعیین تکلیف به روم منتقل شد.

حقوقدان یولیوس پائولوسIulius Paulus تأکید دارد که در زمان او حق دادخواهی از مردم مبدل به دادخواهی از امپراتور شد:

 جستارهای وابسته 
 حقوق روم
 روم باستان
 هوراتی‌ها و کوریاتی‌ها

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

رده:روم باستان

 منابع