گروه صنایع مهمات

گروه صنایع مهمات، که با نام گروه صنایع مهمات و متالورژی نیز شناخته می‌شود، تولیدکننده اصلی مهمات دولتی ایران است. این شرکت تحت نظر سازمان صنایع دفاع ایران وابسته به وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح فعالیت می‌کند. منابع اتحادیه اروپا گروه صنایع مهمات را به عنوان «بزرگ‌ترین گروه صنعتی سازمان صنایع دفاع» توصیف می‌کنند. طبق گزارش وزارت خزانه‌داری آمریکا، گروه صنایع مهمات متعلق به سازمان صنایع دفاعی ایران است که به نوبه خود به وزارت دفاع و لجستیک نیروهای مسلح ایران پاسخگو است. بنابراین در حساب‌های بین‌المللی، گروه صنایع مهمات به عنوان بخش کلیدی از مجموعه نظامی-صنعتی ایران در نظر گرفته می‌شود. این گروه (و شرکت‌های وابسته به آن) بیش از یک دهه است که هدف تحریم‌ها قرار گرفته‌اند: این گروه توسط شورای امنیت سازمان ملل (قطعنامه ۱۷۴۷، مارس ۲۰۰۷) به دلیل نقشش در گسترش سلاح‌های هسته‌ای و بعداً توسط اتحادیه اروپا (اکتبر ۲۰۲۳) و وزارت خزانه‌داری ایالات متحده (به عنوان اس‌دی‌ان) به دلایل عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای و تحریم‌های ایران در فهرست تحریم‌ها قرار گرفته است.

 سازمان و مالکیت 
گروه صنایع مهمات کاملاً متعلق به دولت است. این شرکت مستقیماً تابع سازمان صنایع دفاعی ایران است که نهاد اصلی تولید نظامی تحت نظر وزارت دفاع است. اسناد تحریم‌های آمریکا به صراحت از «گروه صنایع مهمات و متالورژی» به عنوان یک نهاد مسدود شده نام می‌برد و به نام‌های مستعار آن (مثلاً «گروه صنایع مهمات») اشاره می‌کند. در داخل ایران، AMIG کارخانه‌ها و مجتمع‌های متعددی را که در زمینه مهمات و متالورژی تخصص دارند، کنترل می‌کند. شرکت‌های وابسته قابل توجه گروه صنایع مهمات عبارتند از:
 صنایع متالورژی خراسان (مشهد)، که قبلاً صنایع هفتم تیر یا ثامن نامیده می‌شد: این کارخانه به صراحت به عنوان یک واحد فرعی گروه صنایع مهمات شناخته می‌شود) یک شرکت تابعه DIO/AMIG که «مسئول تولید مهمات و اجزای سانتریفیوژ و همچنین ابزارهای برش و محصولاتی مانند مته، فرز، قلاویز، برقو و ابزارهای ترکیبی است».
 صنایع شهید صیاد شیرازی (تهران): یک مجتمع تولید موشک متعلق به یک ژنرال سابق سپاه. این مجموعه «بخشی از [گروه صنایع مهمات] است که نقش کلیدی در تولید و توسعه تسلیحات ایفا کرده است» و «مستقیماً در توسعه موشک نقش دارد».
 صنایع متالورژی یزد (یزد): یک شرکت تابعه سازمان صنایع دفاع ایران/گروه صنایع مهمات که فولاد با استحکام بالا و قطعات دقیق تولید می‌کند. گزارش‌های اتحادیه اروپا حاکی از آن است که این شرکت «وابسته به سازمان صنایع دفاع ایران و یک شرکت تابعه گروه صنایع مهمات در ایران است» و در تولید قطعات سانتریفیوژ آی‌آر-۱ و سایر کالاهای قابل استفاده در برنامه‌های هسته‌ای/موشکی نقش دارد.

این کارخانه‌ها و کارخانه‌های دیگر (مثلاً کارخانه‌های گلوله‌سازی، مجتمع‌های سوخت و مین) شبکه داخلی گروه صنایع مهمات را تشکیل می‌دهند. آنها در مجموع مهمات و مواد مرتبط را برای نیروهای مسلح ایران (اعم از ارتش منظم و سپاه پاسداران) تأمین می‌کنند.

 محصولات و توانمندی‌ها 
طیف محصولات گروه صنایع مهمات گسترده است. اسناد تحریم اتحادیه اروپا، فهرست محصولات گروه صنایع مهمات را شامل «مهمات، بمب‌های خمپاره‌ای، مواد آتش‌زا، مین‌های ضد تانک و دریایی، نارنجک‌های دستی، چاشنی‌ها، مواد برنجی، ابزارهای برش، شیرهای صنعتی، [و] سوراخ‌کننده …» و سایر اقلام ذکر می‌کند. در عمل، این بدان معناست که گروه صنایع مهمات بیشتر مهمات متعارف ایران را تولید می‌کند: مهمات سلاح‌های سبک (گلوله، فشنگ)، گلوله‌های توپخانه و گلوله‌های خمپاره، خرج‌های تخریب، نارنجک و مین‌های زمینی/دریایی. همچنین بسیاری از اجزای انفجاری (فیوز، چاشنی) و مواد منفجره / سوخت موشک را تولید می‌کند. به عنوان مثال، صنایع متالورژی خراسان (تأسیسات گروه صنایع مهمات در مشهد) طیف کاملی از گلوله‌ها و کلاهک‌ها و ابزارهای فولادی (مته، برقو و غیره) مورد نیاز برای ساخت آنها را تولید می‌کند.

واحدهای گروه صنایع مهمات علاوه بر مهمات متعارف، محصولات فلزی تخصصی تولید می‌کنند. کارخانه متالورژی یزد قطعات دقیقی برای برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران (مثلاً قطعات سانتریفوژ) تولید می‌کند. محصولات ابزارسازی خراسان نیز می‌توانند کاربرد دوگانه داشته باشند (قابل استفاده در صنایع غیرنظامی و نظامی). به‌طور خلاصه، کارخانه‌های گروه صنایع مهمات، مهمات و مواد منفجره (توپخانه، خمپاره، سلاح‌های سبک و مین) و همچنین مواد مهندسی کلیدی (فولادهای آلیاژی، ابزارهای برش، قطعات شیرآلات دقیق) را برای بخش دفاعی ایران تأمین می‌کنند.

 امکانات 
+ نام مرکز مکان فعالیت‌های اولیه کارخانه مهمات سازی اصفهان اصفهان مهمات ضدهوایی تولید می‌کند. مجتمع صنعتی هفتم تیر نزدیک اصفهان در ساخت راکت، موشک و قطعات سانتریفیوژ نقش دارد. صنایع شهید شیرودی تهران اسلحه‌های کوچک و قطعات برنجی تولید می‌کند. صنایع متالورژی یزد یزد متخصص در متالورژی برای کاربردهای دفاعی. صنایع متالورژی خراسان مشهد در زمینه متالورژی و تولید قطعات سانتریفیوژ فعالیت دارد. صنایع شهید صیاد شیرازی تهران بر توسعه و تولید موشک تمرکز دارد. صنایع شهید ستاری تهران در ساخت و نگهداری تجهیزات پشتیبانی زمینی مشارکت دارد. صنایع مهمات پارچین پارچین انواع مهمات و مواد منفجره تولید می‌کند.

 نقش در برنامه‌های دفاعی و استراتژیک ایران 
شرکت متالورژی خراسان ذاتاً در زنجیره تأمین نظامی ایران ادغام شده است. مهمات آن، نیروی زمینی ارتش، نیروی دریایی و سپاه پاسداران ایران را تغذیه می‌کند. ناظران بین‌المللی همچنین از ارتباط بین گروه صنایع مهمات و تلاش‌های استراتژیک (هسته‌ای/موشکی) ایران خبر می‌دهند. منابع وزارت خزانه‌داری آمریکا و سازمان ملل متحد، تأسیسات گروه صنایع مهمات را به عنوان دریافت‌کنندگان فولاد مارایجینگ و سایر مواد حساس مورد استفاده در غنی‌سازی اورانیوم و تولید موشک شناسایی کرده‌اند. به عنوان مثال، متالورژی خراسان و شرکت‌های وابسته به آن به عنوان «کاربران نهایی محموله‌های فولاد ماراجینگ ارائه شده توسط» شبکه‌های تدارکات غیرقانونی، مواد حیاتی برای روتورهای سانتریفیوژ پیشرفته و قطعات موشک، ذکر شده‌اند. به همین ترتیب، گزارش شده است که متالورژی یزد اجزای سانتریفیوژ آی‌آر-۱ و سایر اقلامی را که «برای تولید سلاح‌های هسته‌ای یا وسایل نقلیه برای تحویل چنین سلاح‌هایی استفاده می‌شود» تولید می‌کند.

کارخانه صنایع شهید شیرازی گروه صنایع مهمات به صراحت کلاهک‌های موشکی تولید می‌کند. متن تحریم‌های اتحادیه اروپا تأکید می‌کند که این واحد «نقش کلیدی در تولید و توسعه تسلیحات ایفا کرده است» و «مستقیماً در توسعه موشک نقش دارد». از نظر عملی، تولیدات AMIG نیروهای موشکی ایران و به‌طور بالقوه تسلیحات شبه‌نظامیان متحد را تقویت می‌کند. AMIG با تأمین مهمات و قابلیت‌های ساخت بمب، به حفظ فعالیت‌های نظامی منطقه‌ای ایران (مثلاً حمایت از گروه‌های نیابتی) کمک می‌کند، حتی اگر شواهد مستقیم صادرات اسلحه از تأسیسات AMIG در منابع آزاد محدود باشد.

 تحریم‌ها و اقدامات بین‌المللی 
شرکت گروه صنایع مهمات به شدت توسط نهادهای غربی و بین‌المللی تحریم شده است. در فهرست تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد در مارس ۲۰۰۷ (قطعنامه ۱۷۴۷)، AMIG به عنوان نهادی که در برنامه‌های تسلیحات کشتار جمعی/موشکی ایران مشارکت دارد، تعیین شد. اتحادیه اروپا رسماً در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۳ «گروه صنایع مهمات و متالورژی» را در فهرست اقدامات محدودکننده خود قرار داد وزارت خزانه‌داری ایالات متحده، گروه صنایع مهمات را در فهرست اتباع ویژه تعیین‌شده خود تحت برنامه‌های عدم اشاعه و تحریم‌های مالی ایران قرار می‌دهد. این فهرست‌ها، مسدود کردن دارایی‌ها و ممنوعیت معاملات توسط اشخاص آمریکایی (و اغلب توسط کشورهای متحد) با گروه صنایع مهمات یا شرکت‌های تابعه آن را مجاز می‌دانند. مدخل اتباع ویژه تعیین‌شده وزارت خزانه‌داری به صراحت اشاره می‌کند که گروه صنایع مهمات «تحت تحریم‌های ثانویه» قرار دارد. سوئیس و سایر حوزه‌های قضایی، تحریم‌های اتحادیه اروپا/سازمان ملل را بر گروه صنایع مهمات و زیرمجموعه‌های آن اعمال کرده‌اند. در عمل، این اقدامات، گروه صنایع مهمات را از تجارت و سیستم‌های مالی بین‌المللی مشروع جدا می‌کند.

 تحولات و جنجال‌های قابل توجه 
گزارش‌های اخیر، نقش گروه صنایع مهمات در شبکه‌های تکثیر سلاح‌های هسته‌ای را برجسته می‌کند. در آوریل ۲۰۲۵، ایالات متحده یک حلقه قاچاق مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران را که شامل شرکت‌های وابسته به گروه صنایع مهمات (مانند متالورژی خراسان) به عنوان کاربران نهایی واردات غیرقانونی بود، تحریم کرد. اسناد تحقیقاتی اتحادیه اروپا نشان داده است که واحدهای AMIG مواد محدود شده را به دست آورده‌اند: به عنوان مثال، صنایع شهید شیرازی در تلاش برای تهیه فلزات با کارایی بالا از چین که «در سلاح‌های پیشرفته، از جمله موشک‌های هسته‌ای دوربرد» استفاده می‌شود، دستگیر شد.

هیچ سابقه عمومی نشان‌دهنده هیچ سرمایه‌گذاری مشترک خارجی مشروعی با گروه صنایع مهمات نیست؛ عملیات آن به شدت توسط نهاد نظامی ایران کنترل می‌شود. در داخل کشور، این گروه گهگاه در نمایشگاه‌های دفاعی دولتی یا در اخبار مربوط به تولیدات نظامی ظاهر می‌شود (به عنوان مثال، مطبوعات ایران گلوله‌های توپخانه جدید یا طرح‌های نارنجک از «صنایع مهمات‌سازی» را تبلیغ می‌کنند). با این حال، در خارج از ایران گروه صنایع مهمات عمدتاً از طریق فهرست‌های تحریم و گزارش‌های تحلیلگران شناخته می‌شود. به‌طور خلاصه، گروه صنایع مهمات همچنان یک عنصر حیاتی اما مبهم از صنعت دفاعی ایران است - که برای تولید مهمات متعارف حیاتی است و عمیقاً با برنامه‌های موشکی و هسته‌ای ایران گره خورده است.

 حوادث 
در تاریخ ۲۹/۰۴/۲۰۲۵ انفجاری در انبار صنایع شیمیایی آوانر پارسیان در میمه، استان اصفهان رخ داد که منجر به کشته شدن یک نفر و زخمی شدن دو نفر شد. این تأسیسات که در زمینه تولید مواد آتش‌بازی و باروت فعالیت می‌کند، تحت نظارت شورای عالی امنیت ملی ایران فعالیت می‌کند. علت انفجار همچنان در دست بررسی است.

در تاریخ ۲۸ و ۲۹ ژانویه ۲۰۲۳، کارخانه مهمات‌سازی در اصفهان، وابسته به وزارت دفاع ایران، مورد حمله پهپادی قرار گرفت. مقامات ایرانی گزارش دادند که سه پهپاد در این حمله دخیل بوده‌اند که دو فروند از آنها سرنگون شده و یکی از آنها خسارات جزئی به سقف تأسیسات وارد کرده است. هیچ تلفات جانی گزارش نشده است.

در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱، انفجار قابل توجهی در یک انبار مهمات در نزدیکی بیدگنه، تقریباً ۴۰ کیلومتری جنوب غربی تهران، منجر به کشته شدن ۱۷ نفر از اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از جمله سرتیپ حسن تهرانی مقدم، یکی از چهره‌های کلیدی برنامه موشکی ایران، شد.

 منابع 

رده:تولیدکنندگان مهمات
رده:شرکت‌های دفاعی در ایران
رده:وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح