ترجمه تاریخ یمینی

در اوایل سدهٔ هفتم ه‍.ق و به‌درخواست «ابوالقاسم علی بن حسین»، وزیر «جمال‌الدین آی‌اِبِه اُلُغ باربِک» حاکم عراق عجم، یکی از منشیان چیره‌دست او در زبان‌های فارسی و عربی به‌نام «ابوالشرف ناصح بن ظفر بن سعد منشی جُرفادِقانی»، تاریخی را که محمد عُتبی پیرامون سلطنت سبکتگین و پسرش سلطان محمود به‌زبان عربی نگاشته بود، با نام ترجمهٔ تاریخ یمینی به فارسی برگرداند، و دنباله‌ای دربرگیرندهٔ حوادث عراق عجم بین سال‌های ۵۸۲ تا ۶۰۳ ه‍.ق را بدان ضمیمه کرد، که منبعی مهم برای بررسی تاریخ خطهٔ یادشده در آن سال‌ها است. ترجمهٔ تاریخ یمینی، از واپسین کارهای برجسته در زمینهٔ نثر فارسی، در دوران پیش از حملهٔ مغول به ایران محسوب می‌شود.

علی‌رغم آن‌که نثر ادبی که جرفادقانی، برای ترجمهٔ این اثر به‌کاربرده بود مورد تحسین ادیبان پس از خودش قرار گرفت، ولی بنابر نوشتهٔ سعدالدین وراوینی مترجم مرزبان‌نامه به فارسی، او درنهایت پاداش درخوری بابت کارش دریافت نکرد. این ناسپاسی، در حق جرفادقانی را وراوینی با ماجرای فردوسی و سلطان محمود قیاس‌کرده و سپس یک بیت عربی از جرفادقانی را که در مذمت خودش، برای انجام این کار سروده در دیباچهٔ ترجمهٔ مرزبان‌نامه نقل‌کرده است:

ترجمهٔ تاریخ یمینی ظاهراً از همان زمان مترجم شهرت یافت و مورد استفادهٔ مورخان قرار گرفت؛ به‌طوری‌که برخی از اشعار و عبارات آن عیناً در آثاری چون تاریخ طبرستان از ابن اسفندیار، جامع‌التواریخ از رشیدالدین فضل‌الله و تاریخ وصاف شیرازی به‌کاررفته است. در امپراتوری عثمانی، ترجمهٔ جرفادقانی توسط «درویش حسن» به‌زبان ترکی عثمانی برای سلطان مراد سوم ترجمه شد. «جیمز رنولدز» از کار جرفادقانی سال ۱۸۵۸ ترجمه‌ای انگلیسی در لندن به‌نشر رساند.The Kitabi-i-yamini, historical memoirs of the Amír Sabaktagín, and the Sultán Mahmúd of Ghazna, early conquerors of Hindustan, and founders of the Ghaznavide dynasty, translated from the Persian version of the contemporary Arabic chronicle of al Utbi, by James Reynolds. Internet Archive.

از تاریخ یمینی، به‌جز ترجمهٔ جرفادقانی، دست‌کم دو ترجمهٔ دیگر نیز صورت‌گرفته، که یکی را محمدفضل خیرآبادی در هندوستان به‌انجام رسانده و به «ترجمهٔ امینی» نامور است، دیگری به‌دستور بهمن میرزا پسر عباس میرزا سال ۱۲۶۱ ه‍.ق به‌کوشش «عبدالکریم اهری»، ترتیب داده‌شده است.

 ملحقات کتاب 
بخش‌های حاشیه‌ای تاریخ یمینی را، جرفادقانی به فارسی برنگرداند؛ گویا به این دلیل که می‌خواست با ترجمهٔ آن‌ها به‌دست دیگران، توان و ظرافت نثر خود را در قیاس با دیگر مترجمان به‌نمایش بگذارد. در کمتر از ۳۵ سال از ترجمهٔ متن اصلی، فردی با نام «ابواسماعیل سعید اصفهانی»، رسالهٔ «آخر یمینی» را که در آن عتبی دربارهٔ امیری با نام «ابوالحسن بَغَوی» بدگویی‌کرده بود به‌فارسی برگرداند و به‌اصل متن ترجمه، افزود. «حبیب‌الدین جرفادقانی (گلپایگانی)»، سال ۱۲۷۲ ه‍.ق و بیش از پنج‌سده پس از ترجمهٔ اصفهانی، مرثیه‌ای را که عتبی برای مرگ نصر بن سبکتگین نوشته بود به فارسی برگرداند و سرانجام، در سال ۱۳۱۶ ه‍.ق ثقةالاسلام تبریزی به‌خواست امیرنظام گروسی رسالهٔ «بَثُّ‌الشَّکْویٰ» عتبی را به فارسی ترجمه و ضمیمهٔ اصل ترجمه کرد.

 رویکرد ادبی 
مشخص است که جرفادقانی، مترجم این اثر، بر هردو زبان فارسی و عربی تسلط کامل داشته است؛ بااین‌حال، او مشخصاً به ادبیات عرب دلبستگی بیشتری داشته و این موضوع را صراحتاً در این کتاب بیان نیز داشته و نثر عربی‌اش را از نثر فارسی‌اش برتر دانسته است:

جرفادقانی بیان کرده که می‌خواسته مطابق رویهٔ رایج در روزگارش، ترجمه‌ای متکلف و مصنوع را ارائه دهد؛ ولی وزیر به او تذکر داده که از حد معمول فراتر نرود تا فهم مطلب برای خواننده دشوار نباشد. از این جهت، این اثر جزو نمونه‌های ساده‌تر نثر فنی به‌حساب می‌آید. پس از تاریخ عقدالعلی از ابوحامد کرمانی و راحةالصدور راوندی کار جرفادقانی، کهن‌ترین نمونهٔ شناخته‌شده از نگارش یک تاریخ فارسی، با نثری فنی محسوب می‌شود. این سبک تاریخ‌نویسی بعدها با ظهور آثاری چون تاریخ وصاف و تاریخ معجم، به‌اوج افراط کشیده شد. در واقع، نویسندگان فارسی‌نویس سدهٔ هفتم ه‍.ق بسیار راغب بودند که از اسلوب ترجمهٔ تاریخ یمینی به‌همراه ترجمهٔ کلیله و دمنه، تاریخ عقدالعلی و مقامات حمیدی تقلید کنند، و چون تقلید یکی از این آثار، به‌تنهایی برای آن‌ها راضی‌کننده نبود، اسلوب آثار مذکور را آمیخته و سطح بالاتری از تکلف و تصنع را در نثر فارسی پایه‌گذاری کردند.

درکل ۴۳ بیت شعر فارسی در این ترجمه به‌کاررفته که تنها یک‌هشتم تعداد ابیات عربی است. برخی ابیات عربی، از خود جرفادقانی بوده، درمقابل، به‌تصریح مترجم ابیات فارسی نتیجهٔ ذائقهٔ وزیر هستند. از بین این ابیات فارسی، بیشترشان از شاعران نامداری مانند فردوسی، اسدی طوسی، محمد معزی، انوری و ظهیر فاریابی هستند، و تعدادی، احتمال می‌رود که از سروده‌های خود وزیر باشند. مترجم در جایی به ترجمهٔ کلیله و دمنه، از ابوالمعالی نصرالله منشی اشاره‌ای نداشته، ولی از شیوهٔ واژه‌گزینی و جمله‌بندی بخش‌هایی از ترجمه‌اش، آشکار شده که به آن اثر توجه داشته و از رویش تقلیدهایی کرده است.

 دیدگاه‌های صاحب‌نظران 
 تئودور نلدکه:

 محمدتقی بهار:

 ذبیح‌الله صفا:

 کریم کشاورز:

 جعفر شعار:

 علی‌اصغر خبره‌زاده:

 سیروس شمیسا:

 تصحیح‌ها 
نخستین‌بار این اثر به‌کوشش حبیب‌الدین جرفادقانی با حمایت بهمن میرزا بهاءالدوله، به‌سال ۱۲۷۲ ه‍.ق در تهران، به‌تصحیح و چاپ سنگی رسید. در سال ۱۳۳۴ ه‍.خ «علی قویَم»، برپایهٔ آن تصحیح، تصحیحی دیگر به‌چاپ رساند. کامل‌ترین تصحیح را جعفر شعار سال ۱۳۴۵ ه‍.خ و برپایهٔ هفت نسخهٔ خطی و چاپ‌های پیشین به‌انجام رسانید.

 یادداشت 

 منابع 

رده:ادبیات فارسی
رده:غزنویان
رده:کتاب‌های تاریخ ایران پس از اسلام
رده:کتاب‌های تاریخی درباره هند
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۱۳ (میلادی)
رده:کتاب‌های تاریخی سده ۷ (قمری)
رده:کتاب‌های ترجمه‌شده به فارسی
رده:کتاب‌های دهه ۱۲۰۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۱۳ (میلادی)
رده:کتاب‌های فارسی سده ۷ (قمری)
رده:نثر فنی فارسی