کارل زیگبرت رهبرگ

<div style="text-align: justify">

کارل‌زیگبرت رِهبرگ (آلمانی: Karl-Siegbert Rehberg؛ زاده ۲ آوریل ۱۹۴۳) استاد مؤسس رشتهٔ جامعه‌شناسی دانشگاه فنی درسدن و آخرین دستیار انسان‌شناس سدهٔ بیستم، آرنولد کارل فرانتس گلن (آلمانی: Arnold Karl Franz Gehlen؛ زاده ۲۹ ژانویهٔ ۱۹۰۴) است. او وارث علمی کرسی انسان‌شناسی گلن—که خود در انتهای ده سی تجربه کرسی فلسفه در دانشگاه میراث کانت در کونیگسبرگ را داشت—و شخصیت‌ اصلی گسترش و بازخوانی سنت انسان‌شناسی فلسفی و پیوند آن با جامعه‌شناسیِ فرهنگ به‌شمار می‌رود.Fischer, Joachim (2023). ‘‘Der Dresdner Soziologe Karl-Siegbert Rehberg wird 80’’, Frankfurter Allgemeine Zeitung.«Biografie – Prof. em. Dr. Karl-Siegbert Rehberg», Technische Universität Dresden.
 زندگی و تحصیلات 
رِهبرگ پس از دوره‌ای فعالیت در کتاب‌فروشی و انجام کار روزنامه‌نگاری، تحصیلات خود را در رشته‌های علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در دانشگاه‌های کلن و آخن آغاز کرد. او در سال ۱۹۷۳ رسالهٔ دکتری خود را زیر نظر آرنولد گلن با موظوع «جامعه‌شناسیِ آینده‌نگرِ نهادها» تکمیل کرد.Fischer & Joas (eds.). Kunst, Macht und Institution. Campus Verlag, Frankfurt am Main, 2003. او سپس در زمینه نظریهٔ جامعه‌شناسی، فرهنگ و فلسفهٔ اجتماعی به تدریس پرداخت. از سال ۱۹۹۲ کرسی «نظریهٔ جامعه‌شناسی، تاریخ نظریه و جامعه‌شناسی فرهنگی» را در دانشگاه فنی درسدن بنیاد نهاد و از سال ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۷ ریاست دانشکدهٔ فلسفهٔ این دانشگاه را بر عهده گرفت.«History of the Institute and Professorships – TU Dresden Institute of Sociology». وی به‌عنوان استاد مهمان در دانشگاه لیدن، موسسه مطالعات پیشرو پاریس (École pratique des hautes études) و دانشگاه لا ساپینتسا رم نیز حضور داشت.

 سهم علمی 
اهمیت رِهبرگ در پیوند سنت کلاسیک جامعه‌شناسی آلمان — همچون آراء ماکس وبر، گئورگ زیمل و آرنولد گلن — با مسائل فرهنگی و نمادین جهان مدرن است. وی از چهره‌های فعال در بازسازی علوم اجتماعی در آلمان شرقی پس از وحدت آلمان است و کوشید جامعه‌شناسی را بار دیگر به مبحث نهادها، فرهنگ و تاریخ اجتماعی پیوند دهد.
چنانچه رِهبرگ به‌عنوان ویراستار مجموعهٔ ده‌جلدی آثار گلن (Gesammelte Werke)، نقش مهمی در بازخوانی انتقادی انسان‌شناسی فلسفی در چارچوب جامعه‌شناسی فرهنگی ایفا کرد.«Arnold Gehlen – Gesamtausgabe (Editionsplan)». Vittorio Klostermann Verlag. آرنولد گلن سال ۱۹۳۸ بر کرسی فلسفه دانشگاه کونیگسبرگ منصوب شده بود؛ که از نظر تاریخی با سنت انتقادی ایمانوئل کانت پیوند داشت. این نسبت هرچند به معنی تداوم مستقیم اندیشه‌های نئوکانتی نبود، اما جایگاه آکادمیک گلن را در بستری قرار داد که حدود «کنش انسانی» و واقعیت بیولوژیکی او را در امتداد پرسش‌ «امکان» قرار می داد. با این تحول چشمگیر که گلن یک «فلسفه تجربی» از ادارکات تازه حول زیست شناسی و دانش عصب شناسی را در کانون توجه قرار داد. 
رِهبرگ در فرآیند گسترده و طولانی تدوین مجموعهٔ ده‌جلدی Gesammelte Werke با اندیشه‌های او چه در سطح مفهومی و چه در سطح تاریخی درگیر بود. ایدهٔ مرکزی «انسان به‌مثابه موجودی ناتمام» (Mängelwesen) در کتاب «Der Mensch. Seine Natur und seine Stellung in der Welt» با بررسی‌ بنیادهای زیستی مطرح شد. در مختصات مخصوص از جمله «تولد زودرس عادی شده normalisierte Frühgeburt»، انسان تنها از راه ساختن الگوهای کنش می‌تواند از فشار دائمی زمان و محرک‌های محیطی بکاهد. سپس کتاب Moral und Hypermoral» (۱۹۶۹)» نیز نقشی کلیدی در پژوهش‌های گلن ایفاء کرد. محور نقد اجتماعی او در این کتاب، مفهوم «فرااخلاق» (Hypermoral) است؛ وضعیتی که در آن احساسات عاطفی و انسان‌دوستانهٔ برآمده از افق‌های نزدیک (خانواده و فرد) به سطحی انتزاعی تعمیم می‌یابد. رِهبرگ در پژوهش‌های خود، این اثر را نه تنها به‌عنوان صورت‌بندی نهایی پروژهٔ انسان‌شناختی گلن، بلکه به‌عنوان متنی کلیدی برای فهم پیوند میان نهادها، اخلاق اجتماعی و اشکال نمادین نظم در جامعه‌شناسی فرهنگی بازخوانی و در بستر منازعات فکری پس از ۱۹۶۸ مطرح ساخت. از جمله کتاب «Symbolische Formen und gesellschaftliche Ordnung» و مطالعات او دربارهٔ تاریخ مفاهیم، پیچیدگی فرهنگی و سنت جامعه‌شناسی آلمانی که ساختارهای نهادی (نظم، حقوق، دولت، دین) را صرفاً تنظیم‌کننده‌های عملی رفتار نمی‌داند، بلکه به عنوان «صورت‌های نمادین» به تحلیل می‌رساند. 
آن‌چنان‌که در برخی آثار، از جمله در کتاب ماجراهای مدرنیته: سال‌های بزرگ جامعه‌شناسی، ۱۹۴۹ تا ۱۹۶۹ نوشتهٔ توماس واگنر (Thomas Wagner, Abenteuer der Moderne. Die großen Jahre der Soziologie 1949–1969) می‌توان رد آن را دید، مسیر علمی کارل‌زیگبرت رِهبرگ در پیوند مستقیم با دوره‌ای شکل گرفت که در آن جامعه‌شناسی آلمان در حال گذار و بازتعریف مفاهیم بنیادین خود بود. در این فضا، رِهبرگِ جوان با نوربرت الیاس به نقل از همکار ایرانی رهبرگ، پس از بازگشت نوربرت الیاس از تبعید ناخواسته جنگ دوم، رِهبرگ رابطه‌ای نزدیک و انسانی با او برقرار کرد. نشانهٔ این پیوند، جشن هفتادسالگی الیاس (سال ۱۹۶۷) در خانهٔ رِهبرگ بود؛ که هم‌زمان با بیست‌وچهارمین سالروز تولد خود او نیز بود. این دیدار به‌ شکل نمادین تقاطع نسل‌های دانشگاهی و انتقال سنت‌های جامعه‌شناسی مدرن را در زندگی شخصی و مسیر علمی رِهبرگ منعکس می‌کند. 

وجه جالب توجه این موضوع در نقل‌قولی از دکتر یزدان کیخسرو دولتیاری در مقاله‌ای با عنوان «مسئلهٔ زمان و ایرانیان در آلمان» Yazdan Keikhosrou Doulatyari, 2025. The element of time...بازتاب یافته است؛ جایی که او از گفت‌وگوهای خود با رِهبرگ یاد می‌کند: «در یک کنفرانس دانشگاهی که برای گرامیداشت صدمین سالگرد تولد ماکس وبر در هایدلبرگ برگزار شده بود، یک قوم‌شناس از ماینتس ادعا کرد که الیاس را در آکرا زنده دیده است؛ «مربوط به زمانی که الیاس ناچار به ترک آلمان شده و ابتدا به انگلستان و سپس بعدها به‌عنوان استاد مهمان در آن شهر حضور داشت». با این حال بسیاری از جامعه‌شناسان آلمانی با قاطعیت پاسخ داده بودند: “نه، این درست نیست؛ او خیلی وقت پیش درگذشته است.”»

به نقل از کیخسرو، رِهبرگ این خاطره را «تصویری کوچک از بازتاب دوره ای می‌دانست که جامعه آلمان؛ عبور، بازگشت و تنش‌های فکری را از سر میگذارند.

در جریان نگارش یک پژوهش ادبی–تحقیقی چهارجلدی دربارهٔ عنصر سنتز در تاریخ تطبیقی ایران و آلمان ــ با عنوان اختصار «گلستان الست» و در تمرکز بر مفهوم تنش میان «درون» و «صورت بیرون»؛ ــ کیخسرو سال ۲۰۲۳ به دانشگاه فنی درسدن دعوت شد. سرآغاز دوستی و همکاری نزدیک میان او و کارل‌زیگبرت رِهبرگ .

به تعبیر کیخسرو، هم انسان آلمانی و هم انسان ایرانی، با وجود نوعی گرایش درونی به گذشته، در تاریخ فرهنگی خود از افقی بیرونی مورد خطاب قرار گرفته‌اند. این وضعیت تاریخی نوعی تجربهٔ زیسته از تنش را پدید آورده است؛ تجربه‌ای که در آن، علاقه به «خود» در مدار نیرومندی جریان دارد؛ اما هم‌زمان آمیخته با فاصله نیز هست. از نظر او، این وضعیت به طرح مسئله‌ای جامعه‌شناختی خاص برای ایرانیان و آلمانی ها انجامیده است؛ دو ملتی که تجربهٔ رویارویی با امرِ دینی را به شیوه‌ای ویژه در تاریخ خود داشته اند. طرح این ایده توجه رِهبرگ را به برخی مسائل تاریخی و انسان‌شناختی ایران جلب کرد.https://tu-dresden.de/gsw/phil/iso/mak/die-professur/gastwissenschaftlerinnen/dr-yazdan-keikhosrou-doulatyari که پیش تر دستیار کارل مانهایم بود، ارتباط برقرار کرد و چشم‌انداز نظری خود را در سال‌های اولیهٔ فعالیتش عمق بخشید. رهبرگ با نیکلاس لومان نیز در تعامل علمی نزدیک قرار داشت و بخشی از دگرگونی‌های مفهومی آن دوره را از خلال این ارتباط تجربه کرد. او همچنین تحولات فکری میان آدورنو و آرنت با آرنولد گلن _به‌عنوان شاگرد و دستیار علمی_ را از نزدیک تجربه کرد و در جریان این دینامیسم نظری قرار داشت. در دهه های بعد؛ تداوم این نسبت دو سویه با هم انگیختگی او و کسانی چون لارس کلاوزن به عنوان گردآور آثار زیمل و یوهانس وایس به عنوان گردآور ماکس وبر دیده شد. این مجموعه تجربه‌های زنده در نوشتار او قابل تشخیص‌اند و او گمانی بر پیوستگی آنها داشت. از این روست که در نامه گرامیداشت درگذشت (نوشته مشترک با یزدان کیخسرو دولتیاری) یوهانس وایس گردآور آثار ماکس وبر نوشت: «نوشتن درباره مرگ یک انسان به معنای پدید آوردن نوعی مرئیّتِ وجودی است که فراتر از داده‌های صرفِ یک مسیر زندگی است. برای یوهانس وایس این امر به‌گونه‌ای خاص صادق است، به‌ویژه اگر به گفت‌وگوهایی بیندیشیم که او حتی در دوران بیماریِ سخت نیز دست از آن‌ها نکشید. چه بسیار فقدان این دانشمندِ پرشور احساس می‌شود. ماکس وبر برای او نه بنیان‌گذار دستگاهی بسته، بلکه گشایندهٔ میدانی از اندیشیدن بود و در نهایت آنچه باقی می‌ماند نه صرفاً یک کارنامهٔ علمی، بلکه حضوری است که در یاد و در نسبت‌های انسانی تداوم می‌یابد». https://doi.org/10.13140/RG.2.2.14536.89604 میان او و هابرماس نیز همین گفتگو جاری بود؛ به عنوان تقابل میان انسان‌شناسی فلسفی آرنولد گلن در ضمن استدلال‌های زیستی و بیولوژیکی دربارهٔ نهادها به‌مثابه سازوکارهای مهار «بار اضافی کنش» و نقد اجتماعی تئودور آدورنو بر ایدئولوژی و سلطه در سرمایه‌داری متأخر؛ تقابلی که با ظهور نظریهٔ سیستم‌های نیکلاس لومان و تأکید آن بر خودارجاعی سیستم‌های اجتماعی، رِهبرگ را به سوی تحلیلی تاریخی از نهادها، قدرت و نظم نمادین در جامعهٔ مدرن سوق داد. یک دورهٔ فکریِ پُرکشش که بخشی از آن در تجربه‌های علمی رِهبرگ و بخشی دیگر در دورهٔ پرکارِ نگارشی او بازتاب یافته است. 

 ریاست انجمن جامعه‌شناسی آلمان 
رِهبرگ از ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۷، دو دوره ریاست «انجمن جامعه‌شناسی آلمان» (Deutsche Gesellschaft für Soziologie) را بر عهده داشت. او در این زمان تحلیل‌های صوری زیمل را با انسان‌شناسی فلسفی گلن و جنبه‌هایی از نظریهٔ انتقادی آدورنو و هانا آرنت پیوند داد و چشم‌انداز تازه ای برای جامعه‌شناسی آلمان در آغاز سدهٔ بیست‌ویکم فراهم آورد و به تحلیل نگاه آنان با شرایط امکان کنش انسانی در جامعهٔ مدرن پرداخت.«Ritterschlag für alt-Vorsitzenden der DGS». Soziologie.de, 2011. انجمن جامعه‌شناسی آلمان که چهره‌هایی چون فردیناند تُونیس-برای یک دوره طولانی ۱۹۲۱ تا ۱۹۳۳- و تئودور آدورنو از سال 1963 تا 1967 ریاست آن را بر عهده داشتند، در دورهٔ رهبِرگ، بازتاب تازه‌ای از بازخوانی و تحلیل آرای انتقادی در افق جامعه‌شناسی آلمان بود.
 حوزه‌های پژوهش 
 نظریهٔ نهادها و تاریخیت اجتماع
 نمادها، آیین و کنش‌های نمایشی در فرهنگ
 جامعه‌شناسی هنر و قدرت نمادین
 انسان‌شناسی فلسفی و نسبت آن با جامعه‌شناسی معاصر
 آثار منتخب 
 Rehberg, Karl-Siegbert (۲۰۱۴). Symbolische Ordnungen: Beiträge zu einer soziologischen Theorie der Institutionen. Nomos, Baden-Baden. ISBN 978-3848713374.
 گردآورِ تفصیلی در مجموعه ده‌جلدی آثار آرنولد گلن (نشر ۹ جلد در انتشارات ویتوریو کلسترمان، فرانکفورت).
 جوایز 
 ۱۹۹۲ – جایزهٔ فریدریش ویلهلم، دانشگاه RWTH آخن
 ۲۰۱۱ – جایزهٔ بنیاد Aby-Warburg؛ نشان «شوالیهٔ نخل‌های آکادمیک»
 ۲۰۲۲ – جایزهٔ دستاوردهای برجسته در اثرگذاری عمومی جامعه‌شناسی از سوی انجمن جامعه‌شناسی آلمان
 ادبیات
یواخیم فیشر و هانس یواس. «هنر، قدرت و نهاد: پژوهش‌هایی در انسان‌شناسی فلسفی، نظریهٔ جامعه‌شناختی و جامعه‌شناسی فرهنگ در دوران مدرن». گزیده‌ مقالاتی برای گرامیداشت تولد شصت سالگی کارل‌-زیگبرت رهبرگ، انتشارات Campus، فرانکفورت آم‌ ماین، ۲۰۰۳.
(Kunst, Macht und Institution. Studien zur Philosophischen Anthropologie, soziologischen Theorie und Kultursoziologie der Moderne) 
 پیوند به بیرون 
 آثار کارل‌زیگبرت رِهبرگ در کتابخانهٔ ملی آلمان (Deutsche Nationalbibliothek – DNB)
 بیوگرافی و دربارهٔ کرسی نظریهٔ جامعه‌شناختی، تاریخ نظریه و جامعه‌شناسی فرهنگ در دانشگاه فنی درسدن (TU Dresden)
 جستارهای وابسته 
 آرنولد گلن
 گئورگ زیمل
 ماکس وبر
 جامعه‌شناسی فرهنگی
 منابع 

رده:استادان دانشگاه اروه‌ته‌ها آخن
رده:استادان دانشگاه گوتینگن
رده:استادان دانشگاه لایپزیگ
رده:استادان دانشگاه لیدن
رده:اهالی آخن
رده:دریافت‌کنندگان نشان شوالیه نخل آکادمیک
رده:جامعه‌شناسان اهل آلمان
رده:زادگان ۱۹۴۳ (میلادی)