افعی پفنده

افعی پفنده که با نام‌های افعی پفندهٔ آفریقایی و افعی پفندهٔ معمولی نیز شناخته می‌شود، گونه‌ای مار سمی از تیرهٔ گرزه‌ماران است که در ساواناها و علفزارها، از مراکش و غرب شبه‌جزیرهٔ عربستان در سراسر آفریقا — به‌جز صحرا و جنگل‌های بارانی — پراکنده است. این گونه به دلیل گسترهٔ وسیع، فراوانی در مناطق پرجمعیت و خلق‌وخوی تهاجمی، مسئول بیشترین شمار مرگ‌ومیر ناشی از مارگزیدگی در قارهٔ آفریقا است و احتمالاً رایج‌ترین و گسترده‌ترین مار این قاره به شمار می‌رود. افعی پفنده جثه‌ای بزرگ و تنومند، نیش‌هایی به بلندی حدود ۵ سانتی‌متر و سمی از نوع سیتوتوکسیک/خون‌مخرب دارد و با حمله‌ای که سرعتش به حدود ۲ متر بر ثانیه می‌رسد، یکی از سریع‌ترین ضربات را در میان مارهای هم‌اندازهٔ خود اجرا می‌کند. این گونه تنها مار شناخته‌شده‌ای است که هم با زبان و هم با دم خود طعمه را فریب می‌دهد. تاکنون دو زیرگونه برای آن به رسمیت شناخته شده است.

 نام‌شناسی 
این گونه برای نخستین بار در سال ۱۸۲۰ میلادی توسط طبیعت‌شناس آلمانی، بلازیوس مررم، با نام Vipera (Echidna) arietans توصیف علمی شد. صفت گونه‌ای arietans در لاتین به معنای «به‌شدت ضربه‌زننده» است و از فعل arieto گرفته شده؛ نامی که به حملهٔ سریع و خشین این مار اشاره دارد. در طول تاریخ، هم‌نام‌های (سینونیم‌های) متعددی چون Echidna arietans، Clotho (Bitis) arietans و Bitis lachesis بر آن نهاده شده است. خاستگاه گونهٔ نمادین (Type locality) نیز «دماغهٔ امید نیک» (کیپ گود هوپ) در آفریقای جنوبی تعیین شده است.

نام رایج انگلیسی این مار، «Puff adder»، به رفتار دفاعی آن اشاره دارد؛ افعی پفنده هنگام احساس خطر، بدن و گلویش را از هوا پر می‌کند و با بیرون‌دادن نیرومند دم، صدای بلند، عمیق و ممتد «پوف» و فیس ایجاد می‌کند تا بزرگ‌تر و تهدیدآمیزتر جلوه کند. در آفریکانس به آن «Pofadder» و در برخی زبان‌های بومی آفریقا از جمله سواحلی «Bafe» و در شونا «Chiva» گفته می‌شود.

 رده‌بندی و فرگشت 
تجزیه‌وتحلیل‌های تبارزایی (ریخت‌شناختی و مولکولی) نشان می‌دهند که Bitis arietans به همراه Bitis worthingtoni یکی از نخستین شاخه‌های واگرا (early-diverging) در سردهٔ Bitis است؛ در حالی که سایر گونه‌ها — شامل «افعی‌های بزرگ» مانند افعی گابون و گونه‌های کوچک جنوب آفریقا — کلادهای مجزایی تشکیل می‌دهند.

سنگواره‌های سردهٔ Bitis کمیاب‌اند؛ کهن‌ترین سنگوارهٔ منتسب به این سرده از نهشته‌های میوسن زیرین آریس‌دریفت در نامیبیا گزارش شده است. یافته‌ای درخشان‌تر مربوط به غار قفزه در اسرائیل است: ۶۲ قطعه استخوان متعلق به کمپلکس Bitis arietans از لایه‌های پلیستوسن پسین اولیه (MIS 5) که تنها سنگواره‌های شناخته‌شدهٔ این سرده در بیرون از آفریقا هستند و نشان می‌دهند در دوره‌های میان‌یخچالیِ گرم‌تر، گسترهٔ این مار تا شام امتداد می‌یافته است.

 ویژگی‌های ظاهری 
بندانگشتی|چپ|250px|نمای نزدیک از سر؛ نوارهای تیرهٔ سر و رنگ طلایی تا نقره‌ای عنبیه به‌خوبی دیده می‌شوند.
افعی پفنده معمولاً حدود ۱ متر طول کل (تنه و دم) دارد و بدنی بسیار قطور و سنگین دارد. نمونه‌های بزرگ با طول تا ۱٫۵–۱٫۹ متر و وزن ۴٫۵ تا ۶٫۸ کیلوگرم نیز گزارش شده‌اند که آن را به یکی از سنگین‌ترین افعی‌های جهان تبدیل می‌کند. نمونه‌های عربستان سعودی کوچک‌ترند و معمولاً از ۷۰–۸۰ سانتی‌متر فراتر نمی‌روند و ترکیب سم آن‌ها نیز اندکی متفاوت است. نرها معمولاً بزرگ‌تر از ماده‌ها هستند و دم نسبتاً بلندتری دارند؛ ماده‌ها دم کوتاه‌تری دارند اما از نظر ظاهری دو جنس بسیار شبیه‌اند.

سر پهن و سه‌گوش است و نیش‌های حفره‌ای (سولنوگلیف) آن حدود ۵ سانتی‌متر بلندی دارند و بر روی آرواره‌های بالاییِ چرخان قرار گرفته‌اند، به‌طوری که در حالت عادی در دهان تا می‌شوند و هنگام حمله به جلو پرتاب می‌گردند. الگوی رنگی این گونه از نظر جغرافیایی متغیر است: روی سر دو نوار تیرهٔ مشخص — یکی روی فرق سر و دیگری میان دو چشم — و در دو سوی سر، دو نوار تیرهٔ مورب از چشم تا فلس‌های بالالپی کشیده شده‌اند. زیر سر زرد مایل به سفید با لکه‌های پراکندهٔ تیره است و رنگ عنبیه از طلایی تا خاکستری نقره‌ای متغیر است. رنگ زمینهٔ پشت بدن از زرد کاهی تا قهوه‌ای روشن، نارنجی یا سرخ‌مایل‌به‌قهوه‌ای تغییر می‌کند و ۱۸ تا ۲۲ نوار تیرهٔ قهوه‌ای تا سیاهِ رو‌به‌عقب — معمولاً به شکل شورون (∧) و گاهی U — در امتداد پشت و دم کشیده شده‌اند؛ این نقش‌های روشن و تیره، فرم بدن مار را در برابر زمین می‌شکنند و استتار او را کامل می‌کنند. شکم کرم تا زرد روشن است با چند لکهٔ تیرهٔ پراکنده و نوزادان تازه‌متولدشده نقش‌های طلایی روی سر دارند.

یک نمونهٔ ناهنجار راه‌راه نیز در سال ۱۹۸۸ توسط برنچ و فارل از ایست لندن در آفریقای جنوبی گزارش شد که نواری باریک (به پهنای یک پولک) و زرد روشن از فرق سر تا نوک دم داشت. با این حال، این مارها عموماً ظاهری نسبتاً کدر دارند؛ به‌جز نرهای ساکن ارتفاعات شرق آفریقا و استان کیپ غربی آفریقای جنوبی که معمولاً الگوی رنگی زرد و سیاه خیره‌کننده‌ای نشان می‌دهند. نمونه‌های ملانیستیک (سیاه‌رنگ) نیز به‌ندرت دیده می‌شوند.

رشد در این گونه، مانند بیشتر مارها، نامعین (مادام‌العمر) است؛ نرخ رشد در اسارت در مرحلهٔ نوزادی تقریباً نمایی است و پس از بلوغ کند می‌شود.

 فلس‌بندی 
سر شکلی کمتر سه‌گوش از سایر افعی‌ها دارد و پوزه کوتاه و گرد است، با این حال سر بسیار پهن‌تر از گردن است. فلس روسترال (پوزه‌ای) کوچک است؛ حلقهٔ پیرامون چشم از ۱۰ تا ۱۶ فلس تشکیل شده و در بالای سر ۷ تا ۱۱ فلس بین‌چشمی وجود دارد. سه یا چهار فلس، زیرچشمی‌ها را از بالالپی‌ها جدا می‌کند. این مار ۱۲ تا ۱۷ فلس بالالپی و ۱۳ تا ۱۷ فلس زیرالپی دارد که سه یا چهار تای نخستِ زیرالپی‌ها با تنها جفت سپر چانه‌ای در تماس‌اند. بر هر آروارهٔ بالا اغلب دو نیش وجود دارد که هر دو می‌توانند کارا باشند.

در میانهٔ بدن، ۲۹ تا ۱ ردیف فلس پشتی وجود دارد که به‌جز ردیف‌های بیرونی، به‌شدت کیل‌دار (برجسته) هستند. شمار فلس‌های شکمی ۱۲۳ تا ۱۴۷ و فلس‌های زیردمی ۱۴ تا ۳۸ عدد است (در ماده‌ها حداکثر ۲۴). فلس مقعدی منفرد است.

 حواس و ادراک 
افعی پفنده محیط خود را با مجموعه‌ای از حواس می‌سنجد: سیگنال‌های شیمیایی (از طریق زبان و اندام وومرونزال)، حرارتی، ارتعاشی، لامسه‌ای و بینایی؛ سیگنال‌های شیمیایی و حرارتی برای زمان‌بندی دقیق حمله به طعمهٔ در حال عبور حیاتی‌اند.

این گونه همچنین دارای نوعی «پنهان‌ماندگی بویایی» (شیمیایی) است که شناسایی آن را برای سگ‌های آموزش‌دیده و میرکت‌ها — شکارچیان بویایی — دشوار می‌سازد. ماهیت دقیق این توانایی ناشناخته است، اما فرض می‌شود با نرخ متابولیک پایین و جابه‌جایی مار پس از پوست‌اندازی و دفع مرتبط باشد.

 پراکندگی جغرافیایی و زیستگاه 
گسترهٔ افعی پفنده از جنوب مراکش در سراسر قاره تا کیپ غربی آفریقای جنوبی کشیده می‌شود و بخش جنوب غربی شبه‌جزیرهٔ عربستان را نیز در بر می‌گیرد؛ در عربستان، پراکنش آن تا شمال طائف می‌رسد و از منطقهٔ ظفار در جنوب عمان نیز گزارش شده است.

این گونه در همهٔ زیستگاه‌ها به‌جز بیابان‌های واقعی، جنگل‌های بارانی و زیستگاه‌های آلپی (کوهستانی گرمسیری) یافت می‌شود و بیش از همه با علفزارهای سنگلاخی، ساواناها و بیشه‌های باز در ارتباط است؛ دسترسی به منبع آب دائمی، اقلیم گرم و پناهگاه از الزامات زیستگاه اوست. افعی پفنده در مناطق جنگل بارانی ساحل غرب آفریقا و مرکز قاره (مرکز جمهوری دموکراتیک کنگو) و نیز در منطقهٔ ساحلی مدیترانه‌ای شمال آفریقا غایب است.

 رفتار 
بندانگشتی|چپ|250px|یک سنجک در حال تعقیب افعی پفنده و سردادن بانگ هشدار برای هشداردادن به دیگران.
افعی پفنده شکارچی کمین‌گرِ منزوی و عمدتاً شب‌گرد است و برای محافظت از خود به استتار تکیه می‌کند. این مار بسیار بی‌تحرک است و ممکن است هفته‌ها در یک نقطهٔ کمین بی‌حرکت بماند. حرکت آن عمدتاً مستقیم‌الخط است؛ با استفاده از پولک‌های پهن شکمی به سبک کرم ابریشم و با کمک وزن بدن برای اصطکاک. با این حال هنگام برانگیخته‌شدن، می‌تواند با حرکت مارپیچِ معمولِ مارها، با سرعتی غافلگیرکننده جابه‌جا شود.

اگرچه عمدتاً زمین‌زی است، شناگر خوبی است و به‌آسانی نیز بالا می‌رود؛ اغلب در حال آفتاب‌گرفتن در بوته‌های کوتاه دیده می‌شود و یک نمونه در ارتفاع ۴٫۶ متری از سطح زمین، روی درختی متراکم‌شاخه یافت شده است. در فصل‌های بسیار گرم و خشک نیز ممکن است به حالت بی‌فعالی (تابستان‌خوابی) فرو رود.

 رفتار دفاعی و حمله 
اگر مزاحم شود، با صدای بلند، عمیق و ممتد فیس می‌کشد، گلو و بدنش را باد می‌کند و حالت دفاعیِ حلقه‌پیچِ متراکمی به خود می‌گیرد که در آن بخش جلویی بدن به شکل «S» کشیده نگه داشته می‌شود — اغلب آخرین هشدار پیش از حمله. همزمان ممکن است بکوشد عقب‌عقب به سوی پناهگاه بخزد. این مار می‌تواند ناگهانی و بسیار سریع حمله کند — به پهلوها به‌آسانیِ جلو — و سپس به‌سرعت به حالت دفاعی بازگردد و آمادهٔ حملهٔ دوباره شود. نیروی ضربه چنان زیاد است و نیش‌های بلند چنان عمیق فرو می‌روند که طعمه گاهی از همان آسیب فیزیکیِ ضربه می‌میرد؛ نیش‌ها حتی می‌توانند در چرم نرم نیز فرو روند.

مطالعات بیومکانیک نشان داده‌اند که افعی پفنده با وجود جثهٔ سنگین، به لطف عضلات محوریِ پرقدرت خود، سرعت و شتاب ضربتی برابر یا بیشتر از مارهای بسیار کوچک‌تر achieves می‌کند — با میانگین حدود ۲ متر بر ثانیه. برد حملهٔ این مار حدود یک‌سوم طول بدن اوست، اما نوزادان می‌توانند هنگام حمله تمام بدن خود را به جلو پرتاب کنند. افعی پفنده به‌ندرت طعمه را نگه می‌دارد و به‌جای آن، به‌سرعت رها می‌کند و به حالت حمله بازمی‌گردد تا از آسیب‌دیدن خود جلوگیری کند.

 فریب طعمه با زبان و دم 
افعی پفنده تنها مار شناخته‌شده‌ای است که از هر دو اندام برای جلب طعمه استفاده می‌کند: در «فریبنده‌سازی زبانی» (Lingual luring)، مار زبان دراز، دوشاخه و تیرهٔ خود را بیرون می‌آورد و مانند کرم یا حشره‌ای بی‌قرار تکان می‌دهد تا وزغ‌ها و دوزیستان را به برد حمله بکشاند؛ در «فریبنده‌سازی دمی» (Caudal luring) نیز دم خود را به همان منظور می‌جنباند. مشاهدات نشان داده‌اند که فریبنده‌سازی زبانی در جذب طعمه کارآمدتر است.

 تغذیه 
افعی پفنده به‌ندرت به‌طور فعال به جست‌وجوی غذا می‌پردازد و در عوض در کمین می‌نشیند. طعمه‌های اصلی او پستانداران، به‌ویژه جوندگان (سرده‌های Aethomys، Otomys، Rattus، Mastomys، Arvicanthis، Rhabdomys pumilio و Saccostomus campestris) و گاه حتی گوزن‌های کوچک هستند؛ پرندگان، دوزیستان (مانند Schismaderma carens و سایر وزغ‌ها)، مارمولک‌ها، سایر مارها و لاک‌پشت‌ها نیز به رژیم او افزوده می‌شوند. رژیم نوزادان شامل جوندگان کوچک، حشرات و وزغ‌های کوچک است.

این گونه نقش اکولوژیک مهمی در مهار جمعیت جوندگان — آفات کشاورزی و ناقلان بیماری — ایفا می‌کند و نوزادان آن نیز با خوردن حشرات، تعادل زیستگاه را یاری می‌رسانند.

 دشمنان طبیعی 
با وجود جثه و سم قدرتمند، افعی پفنده طعمهٔ شماری از جانوران بی‌باک می‌شود؛ از جمله راتل (عسل‌خوار)، خدنگ‌ها، جنگ‌خنوک‌ها، پرندگان شکاری و روباه‌ها. راتل به‌ویژه به شکار مارهای سمی بزرگ، از جمله افعی پفنده و کبرای سیاه، شهرت دارد. پنهان‌ماندگی رنگی و بویایی، فیس‌کشیدن، بادکردن بدن و گزش سمی، مهم‌ترین سازوکارهای این گونه در برابر دشمنان‌اند.

 تولید مثل 
بندانگشتی|چپ|250px|نوزاد افعی پفنده در حالت آمادهٔ حمله.
ماده‌ها برای جذب نرها فرمون ترشح می‌کنند و نرها در رقابت، «نبرد کشتی‌گیری با گردن» به راه می‌اندازند؛ در مالیندی، ماده‌ای دیده شد که هفت نر به دنبالش بودند. جفت‌گیری معمولاً میان اکتبر تا دسامبر رخ می‌دهد و سیستم جفت‌گیری از نوع چندهمسریِ دوطرفه (پولی‌آناندری) است. courtship می‌تواند تا یک ساعت به درازا بکشد: نر، ماده را تعقیب می‌کند، زبانش را به سوی او می‌جنباند، دچار انقباض می‌شود و می‌کوشد دم ماده را بلند کند تا بر او سوار شود؛ در این میان هر دو جنس دم خود را موج می‌دهند.

این گونه تخم‌زنده‌زا است و ماده‌ها معمولاً در آوریل زایمان می‌کنند. شمار نوزادان بسیار زیاد است: دسته‌های ۲۰ تا ۶۰ تایی معمول‌اند، زایمان‌های بیش از ۸۰ نوزاد گزارش شده و یک مادهٔ کنیایی در باغ‌وحشی در چک ۱۵ نوزاد به دنیا آورد که بزرگ‌ترین شمار نوزاد در میان همهٔ گونه‌های مار است. ماده‌ها گاهی هم‌زمان با زایمان، تخم‌های بارورنشده را نیز دفع می‌کنند. نوزادان ۱۴ تا ۲۵ گرم وزن دارند و طولشان در منابع مختلف حدود ۱۲٫۵ تا ۲۵ سانتی‌متر گزارش شده است. هیچ‌گونه مراقبت والدینی در این گونه وجود ندارد و نوزادان از همان آغاز مستقل‌اند. بلوغ در حدود چهارسالگی حاصل می‌شود.

 طول عمر 
کهن‌سال‌ترین افعی پفندهٔ ثبت‌شده در اسارت نزدیک به ۱۶ سال (۱۵٫۸ سال) زیسته است؛ میانگین طول عمر در اسارت حدود ۱۳ تا ۱۶ سال برآورد می‌شود. در طبیعت، به دلیل فشار شکارگری و نوسان منابع غذایی، طول عمر کوتاه‌تر و در شرایط مطلوب به یک دهه یا بیشتر می‌رسد.

 در اسارت 
افعی پفنده در اسارت خوب دوام می‌آورد، اما پرخوری — به‌ویژه در نوزادان — گزارش شده و تغذیهٔ بیش‌ازحد می‌تواند به مرگ بینجامد. کافلد (۱۹۶۹) اشاره می‌کند که نمونه‌ها را می‌توان سال‌ها تنها با یک وعده غذا در هفته سالم نگه داشت، اما اگر هر چه می‌خواهند به آن‌ها داده شود، نتیجه اغلب مرگ، یا در بهترین حالت، بازگرداندن دسته‌جمعی غذاست. این مار بدخلق است و برخی نمونه‌ها هرگز در اسارت آرام نمی‌گیرند و هر بار که کسی نزدیک شود، فیس می‌کشند و پوف می‌کنند.

 سم و اهمیت پزشکی 
گونهٔ Bitis arietans بیش از هر مار دیگری در آفریقا مسئول مرگ‌ومیر ناشی از مارگزیدگی است؛ ترکیبی از عوامل شامل گسترهٔ وسیع، فراوانی زیاد، جثهٔ بزرگ، سم قدرتمندی که به مقدار زیاد تولید می‌شود، نیش‌های بلند، و عادت به آفتاب‌گرفتن کنار راه‌های پیاده و بی‌حرکت‌ماندن هنگام نزدیک‌شدن انسان. این گونه سهم بزرگی از برآورد حدود ۳۲٬۰۰ مرگ سالانهٔ ناشی از مارگزیدگی در آفریقا را به خود اختصاص می‌دهد.

 ترکیب سم 
سم افعی پفنده اثر سیتوتوکسیک و خون‌مخرب دارد و بر پایهٔ LD50 یکی از سمی‌ترین سم‌ها در میان افعی‌هاست. بررسی پروتئومیک این سم دست‌کم ۴۳ پروتئین متمایز را از ۹ خانوادهٔ سمی شناسایی کرده است؛ خانواده‌های غالب شامل متالوپروتئینازهای سم مار (SVMP)، سرین پروتئازها (SVSP)، فسفولیپازهای A2 (PLA2) و لکتین‌های نوع C هستند که مسئول خونریزی، اختلال انعقاد، تخریب بافتی و اثرات سمی سیستمیک‌اند. ترکیب سم در جمعیت‌های جغرافیایی مختلف — از جمله نمونه‌های عربستان سعودی — اندکی متفاوت است که پیامدهایی برای اثربخشی پادزهرها دارد.

مقادیر LD50 در موش متغیر است: ۰٫۴ تا ۲٫۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم وریدی، ۰٫۹ تا ۳٫۷ میلی‌گرم بر کیلوگرم صفاقی و ۴٫۴ تا ۷٫۷ میلی‌گرم بر کیلوگرم زیرجلدی. میزان سم‌دهی معمولاً ۱۵۰ تا ۳۵۰ میلی‌گرم و حداکثر تا ۷۵۰ میلی‌گرم سم خشک است. حدود ۱۰۰ میلی‌گرم از این سم کافی دانسته می‌شود تا یک مرد بالغ سالم را بکشد و مرگ در صورت عدم درمان پس از حدود ۲۵ ساعت رخ می‌دهد.

 علائم گزش در انسان 
گزیدگی این گونه می‌تواند علائم شدید موضعی و سیستمیک ایجاد کند. بر پایهٔ نوع و شدت اثر موضعی، گزش‌ها به دو دستهٔ علامتی تقسیم می‌شوند — آن‌ها که خون‌ریزی سطحی ناچیز دارند و آن‌ها که خون‌ریزی در آن‌ها به شکل خون‌مردگی، خونریزی و تورم آشکار است. در هر دو دسته درد و حساسیت شدید رخ می‌دهد، اما در دستهٔ دوم، بافت‌مردگی گستردهٔ سطحی یا عمقی و سندرم کمپارتمان دیده می‌شود. در گزش‌های شدید، اندام در نتیجهٔ خونریزی یا انعقاد قابل‌توجه در ماهیچه‌های آسیب‌دیده، به‌طور غیرقابل‌حرکتی در حالت خمیده ثابت می‌ماند؛ با این حال سفت‌شدگی باقی‌مانده نادر است و این نواحی معمولاً به‌طور کامل بهبود می‌یابند.

از دیگر علائم احتمالی می‌توان به ادم گسترده، شوک، تراوش خون آبکی از زخم‌ها، تهوع و استفراغ، کبودی زیرپوستی، تاول‌های خونی که ممکن است به‌سرعت تشکیل شوند و تورم دردناک غدد لنفاوی ناحیه‌ای اشاره کرد. تورم معمولاً پس از چند روز کاهش می‌یابد، به‌جز ناحیهٔ پیرامون محل گزش. افت فشار خون همراه با ضعف، سرگیجه و دوره‌های نیمه‌هوشی یا بیهوشی نیز گزارش شده است.

اگر به‌دقت درمان نشود، بافت‌مردگی گسترش می‌یابد و پوست، بافت زیرپوستی و ماهیچه از بافت سالم جدا شده و سرانجام همراه با تراوش آبکی می‌ریزند؛ این ریزش ممکن است سطحی یا عمقی باشد و گاهی تا استخوان می‌رسد. گانگرن و عفونت‌های ثانویه شایع‌اند و می‌توانند به از‌دست‌رفتن انگشتان و اندام‌ها بینجامند.

 مرگ‌ومیر و درمان 
نرخ مرگ‌ومیر به‌شدت به شدت گزش و کیفیت مراقبت بستگی دارد. مرگ استثنایی است و احتمالاً در کمتر از ۱۵٪ موارد درمان‌نشده رخ می‌دهد (معمولاً ۲ تا ۴ روز پس از گزش، بر اثر عوارض ناشی از کاهش حجم خون و انعقاد درون‌رگی منتشر)، هرچند برخی گزارش‌ها نرخ مرگ‌ومیر ۵۲٪ را در مسمومیت‌های شدید نشان می‌دهند. بیشتر مرگ‌ها با مدیریت بالینی ضعیف و بی‌توجهی درمانی مرتبط‌اند.

درمان اختصاصی، پادزهر است؛ پادزهر چندظرفیتی SAIMR که توسط «تولیدکنندگان واکسن آفریقای جنوبی» (SAVP) ساخته می‌شود، در برابر سم این گونه — و نیز سم کبراها، مامبا و رینکالس — مؤثر شناخته شده است. با این حال، بحران کمبود پادزهر در آفریقا، دسترسی به درمان را در بسیاری مناطق محدود کرده و بر شدت پیامدهای گزش می‌افزاید.

 زیرگونه‌ها 
دو زیرگونه از این گونه به رسمیت شناخته می‌شود:
 Bitis arietans arietans (Merrem, 1820) — افعی پفندهٔ آفریقایی — سراسر آفریقا از جنوب مراکش تا کیپ غربی و جنوب غربی شبه‌جزیرهٔ عربستان.
 Bitis arietans somalica Parker, 1949 — افعی پفندهٔ سومالی — سومالی و شمال کنیا.

 وضعیت حفاظتی 
این گونه در فهرست سرخ اتحادیهٔ بین‌المللی حفاظت از طبیعت در وضعیت «کمترین نگرانی» (LC) ارزیابی شده و جمعیت‌های آن پایدار دانسته می‌شوند. افعی پفنده یکی از رایج‌ترین مارهای آفریقا است و به دلیل گسترهٔ وسیع و فراوانی زیاد، در حال حاضر تهدید جهانی جدی متوجه آن نیست؛ هرچند در برخی مناطق با کشتن عمدی توسط انسان و تصادف با وسایل نقلیه مواجه است.

 در فرهنگ 
بندانگشتی|چپ|180px|مطالعهٔ افعی پفنده اثر گوستاو مورو، نقاش فرانسوی.
چهرهٔ خیره‌کننده و شهرت کشندهٔ افعی پفنده توجه هنرمندان را نیز به خود جلب کرده است؛ گوستاو مورو، نقاش نمادگرای فرانسوی، مطالعه‌ای از این مار با عنوان «Étude de vipère heurtante» بر جای گذاشته و این گونه در چاپ‌های اروپایی سدهٔ نوزدهم، از جمله مجلهٔ آلمانی Die Gartenlaube (۱۸۷۱)، نیز به تصویر کشیده شده است. شهرت این مار به‌عنوان «مرگبارترین مار آفریقا» آن را به چهره‌ای ماندگار در فرهنگ عامه و مستندهای حیات وحش تبدیل کرده است.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 افعی گابون
 افعی شاخدار بیابانی
 گرزه‌ماران
 مارگزیدگی

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 افعی پفنده در Animal Diversity Web 
 Bitis arietans در پایگاه دادهٔ خزندگان 

رده:گرزه‌ماریان
رده:مارهای سمی
رده:خزندگان آفریقا
رده:خزندگان توصیف‌شده در ۱۸۲۰ (میلادی)
رده:فهرست سرخ IUCN از گونه‌های کمترین نگرانی
رده:مارهای آفریقا