آتش‌سوزی جنگل‌های هیرکانی

آتش‌سوزی جنگل‌های هیرکانی، با آتش‌سوزی در جاده چالوس، به‌عنوان یکی از شدیدترین حوادث زیست‌محیطی در استان مازندران ایران، از شامگاه ۱۰ آبان ۱۴۰۴ آغاز شد و بخش‌های وسیعی از جنگل‌های هیرکانی حفاظت‌شده الیت که قدمتی ۲۵ تا ۵۰ میلیون ساله دارند را در نزدیکی مرزن‌آباد و شهرستان چالوس به آتش کشید. در ۲ آذر ۱۴۰۴ آتش‌سوزی در روستای درازنو آغاز شد و در روزهای بعدی در مینودشت، کلاله، گالیکش، علی‌آباد کتول، مناطق جنگلی کردکوی، آزادشهر ادامه یافت.

 آتش‌سوزی 
در بررسی داده‌های نقشه‌های آتش ناسا، بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی نشان می‌دهد که آتش‌سوزی‌های الیت ابتدا در ۱۰ آبان (۱ نوامبر) در ناحیه‌ای کوهستانی حدود شش کیلومتری روستای الیت آغاز شده و طی ۲۴ ساعت نخست خاموش شده‌اند. اما دو هفته بعد، در ۲۴ آبان (۱۵ نوامبر) آتش دوباره و این‌بار با گستره بسیار بیشتر از قبل شعله‌ور می‌شود. روز بعد، ۲۵ آبان، آتش به سمت جنوب و شرق گسترش می‌یابد و سپس در ۲۶ آبان وسعت آن به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته و تنها در دو نقطه در بخش شرقی محل اولیه باقی می‌ماند.

در ۲۷ آبان اثری از آتش دیده نمی‌شود، اما در ۲۸ آبان دوباره گسترده می‌شود و در ۲۹ آبان نسبت به وضعیت ۲۴ آبان رو به شمال و شرق پیشروی می‌کند. در نهایت، در ۳۰ آبان، آتش‌سوزی در دو بخش وسیع اما مجزا ادامه پیدا می‌کند.

 آسیب‌ها 
در جنگل‌های هیرکانی حدود ۳۲۰۰ گونهٔ گیاهی و ۵۸۰ گونهٔ جانوری زندگی می‌کنند که شامل درختان کهن‌سال انجیلی، راش، توسکا و شمشاد می‌شود. در این آتش‌سوزی تابه‌حال بیش از چهل هکتار از جنگل‌ها در ارتفاع ۱۴۰۰ تا ۱۸۰۰ متری سوخته‌اند و نهال‌ها، بوته‌ها و لایهٔ بارور خاک بیشترین آسیب را دیده‌اند.

به گفتهٔ مهدی یونسی رستمی، استاندار مازندران، ۲۰ نفر از نیروهای همیار طبیعت در جریان مهار این آتش‌سوزی زخمی شده‌اند.

 علت آتش‌سوزی 
اظهارات رئیس سازمان جنگل‌ها و مراتع ایران در مورد منشأ آتش‌سوزی جنگل‌های هیرکانی الیت چالوس، بر احتمال بالای دخالت عامل انسانی تأکید دارد، زیرا در آن روزها نه رعد و برقی در آن بخش اتفاق افتاده و نه خطوط برق از آن مناطق رد می‌شوند.

این آتش‌سوزی، که بخش‌های وسیعی از اکوسیستم حساس هیرکانی را تهدید می‌کند، با فرضیه‌های زمین‌خواری نیز مرتبط دانسته شده، و بررسی‌ها برای رصد عوامل وابسته به تصرف غیرقانونی زمین آغاز گردید.

 بحران تجهیزات 
دیرکرد در اعزام نیرو و کمبود تجهیزات دائمی، مهار این آتش را با مشکلات سختی روبه‌رو کرد. گزارش‌ها حاکی هستند که عملیات اولیه با حداقل امکانات (۲–۳ بالگرد) در ابتدا پیش رفت و نیروهای محلی مجبور به استفاده از بیل و ابزار دستی شدند، در حالی که حجم دود و باد، پروازها را محدود کرد.

این حریق که از آبان‌ماه جرقه زد، با تلاش‌های پیوسته محیط‌بانان، جنگل‌بانان، داوطلبان محلی و کوهنوردان بارها فروکش کرد، اما وزش بادها آن را دوباره برافروخت و دامنه‌اش را وسیع‌تر ساخت. ساکنان، مرد و زن، با ابزارهایی چون بیل به به سوی آتش رفتند تا از گسترشش بر دامنه‌های الیت جلوگیری کنند، اما عدم تجهیزات کافی، مانع جلوگیری از حریق شد.

طبق گزارش‌ها، درخواست بالگرد از تهران در روزهای اولیه به دلیل «کوچک شمردن» حادثه رد گردید، اما تا ۱۹ آبان سه بالگرد فعال بود و عملیات اصلی از ۲۹ آبان با اعزام ۵–۷ بالگرد و دو هواپیمای ایلیوشین آغاز شد. طبق گزارش‌های محلی و دولتی ۴۰۰ نیروی امدادی بدون تجهیزات کافی، ساعت‌ها درحال پیاده‌روی در منطقه بودند، درحالی که هیچ تجهیزاتی نبود. در ادامه این تأخیر منجر به گسترش حریق از کف به تاج درختان شد.

به نقل از کارشناسان اشاره شده که ایران فاقد هواپیماهای آب‌پاش دائمی و وابسته به اجاره ایلیوشین از روسیه و ترکیه است که روندی هزینه‌بر و کُند می‌باشد. رئیس سازمان جنگل‌ها، رضا افلاطونی، در گفتگویی اشاره کرد که تجهیزات پیشگیرانه مانند برج‌های دیدبانی و آشکارسازهای حرارتی وجود ندارد، و در این سطح با بودجهٔ ناکافی مشکلات زیادی به وجود آمده است.

 بی‌توجهی به آتش‌سوزی 
بندانگشتی|جنگل‌های هیرکانی قبل از اتش‌سوزی
همزمان با گسترش آتش‌سوزی این جنگل، برخی منابع محلی و فعالان زیست‌محیطی از تأخیر نهادهای دولتی در واکنش جدی به حریق و سهل‌انگاری‌ها انتقاد کرده‌اند؛ بر اساس گزارش‌های منتشرشده، درخواست‌های اولیه برای اعزام بالگردهای آب‌پاش در روزهای نخست این اتفاق با اتهام «بزرگ‌نمایی مسئله» روبه‌رو شده و این رویکرد، مهار به‌موقع حریق را با چالش‌های جدی مواجه کرد.

این انتقادها، که عمدتاً از سوی جوامع محلی و کارشناسان منابع طبیعی مطرح شده، بر لزوم بازنگری در پروتکل‌های اضطراری و افزایش آمادگی نیروهای امدادی برای حوادث مشابه تأکید دارد و بحث‌های عمومی را در مورد مدیریت بحران‌های زیست‌محیطی در ایران برانگیخت.

 درخواست کمک ایران 
با تشدید آتش‌سوزی در جنگل‌های الیت چالوس، دولت ایران درخواست کمک‌های فوری بین‌المللی را برای مهار آتش در نواحی‌ای از جنگل‌های هیرکانی ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو اعلام کرد. طبق گزارش‌ها، هواپیماهای تخصصی اطفای حریق ترکیه به مرزن‌آباد رسید، و روسیه، بلاروس و آذربایجان نیز آمادگی خود را برای ارسال پشتیبانی ابراز داشته‌اند. حسین ساجدی‌نیا، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، در تاریخ ۲ آذر گفت که با وجود اعلام آمادگی چند کشور برای کمک به مهار آتش‌سوزی جنگل الیت، تا کنون هیچ کشوری نیرویی برای کمک اعزام نکرده است.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 آتش‌سوزی ۱۴۰۴ جنگل‌های ایران
 آتش‌سوزی جنگل‌های زاگرس

 منابع 

رده:آتش‌سوزی‌ها در ایران
رده:آتش‌سوزی‌های ۲۰۲۵ (میلادی) در آسیا
رده:آتش‌سوزی‌های ۲۰۲۵ (میلادی)
رده:آتش‌سوزی‌های جنگل در ایران
رده:فاجعه‌های ۲۰۲۵ (میلادی)