تجارت ایتالیا و صفویان

تجارت صفویان و ایتالیا به مجموعه‌ای از روابط اقتصادی، بازرگانی و دیپلماتیک میان ایران صفوی و دولت‌شهرهای ایتالیا، به‌ویژه جمهوری ونیز در سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی اشاره دارد. این ارتباطات بیشتر در زمینه مبادله کالاهای تجملی، صنایع دستی و مواد خام شکل گرفت و با شرایط سیاسی و نظامی اروپا و خاورمیانه پیوند داشت.

 زمینه تاریخی 

با برآمدن دودمان صفوی در آغاز سده شانزدهم میلادی (اوایل قرن دهم هجری قمری)، ایران وارد مرحله‌ای تازه از تاریخ سیاسی و فرهنگی خود شد. شاه اسماعیل اول، بنیان‌گذار این سلسله، با تثبیت تشیع اثنی‌عشری به عنوان مذهب رسمی، هویت سیاسی ـ مذهبی تازه‌ای برای ایران به وجود آورد که موجب تمایز جدی این سرزمین از همسایگان سنی‌مذهب، به‌ویژه امپراتوری عثمانی، شد. همین امر، صفویان را در موقعیتی قرار داد که برای حفظ موجودیت و قدرت خود نیازمند یافتن متحدانی خارج از حوزه جهان اسلام باشند.

در همین زمان، اروپا نیز در حال تجربه تحولات عمیق بود. ایتالیا اگرچه به صورت یکپارچه و متحد اداره نمی‌شد، اما با وجود تجزیه سیاسی به دولت‌شهرها و جمهوری‌های گوناگون مانند ونیز، جنوا، فلورانس، میلان و حتی پاپ‌نشین رم، از اهمیت ویژه‌ای در تحولات اقتصادی و فرهنگی برخوردار بود. موقعیت جغرافیایی شبه‌جزیره ایتالیا در میانه مدیترانه، آن را به پل ارتباطی مهمی میان شرق و غرب بدل کرده بود. بازرگانان ونیزی و جنوایی در طول قرون میانه نقش بی‌بدیلی در انتقال کالاها، اندیشه‌ها و حتی فنون از شرق به غرب ایفا کردند.

در این میان، شهر ونیز جایگاه برجسته‌ای داشت؛ چراکه با تکیه بر نیروی دریایی نیرومند و شبکه گسترده بازرگانی، کنترل بخش بزرگی از تجارت کالاهای شرقی ـ از جمله ادویه، ابریشم و سنگ‌های قیمتی ـ را در اختیار داشت. اما با پیشروی عثمانیان و تصرف قسطنطنیه در سال 1453 میلادی، ونیز و دیگر قدرت‌های ایتالیایی با رقیب سرسختی روبه‌رو شدند. قدرت عثمانی در بالکان، دریای اژه و شرق مدیترانه به سرعت گسترش یافت و همین امر فشار اقتصادی و نظامی زیادی بر ایتالیا وارد آورد.

از سوی دیگر، صفویان که از همان آغاز حکومت خود درگیر جنگ‌های طولانی و خونین با عثمانی بودند، به دنبال یافتن متحدانی در اروپا می‌گشتند تا بتوانند با استفاده از منافع مشترک، فشار نظامی و سیاسی عثمانیان را کاهش دهند. طبیعی بود که نگاه آنها به سوی دولت‌های اروپایی‌ای معطوف شود که خود نیز از تهدید عثمانی رنج می‌بردند. در این چارچوب، ایتالیا ـ به ویژه جمهوری ونیز ـ با توجه به موقعیت جغرافیایی و نیازهای تجاری، گزینه‌ای مناسب برای همکاری به شمار می‌رفت.

تبادل سفیران، نامه‌نگاری‌های دیپلماتیک، و تلاش برای یافتن راه‌های مشترک علیه دشمن مشترک یعنی عثمانی، در همین بستر تاریخی شکل گرفت. در واقع، اتحادهای سیاسی و بازرگانی صفویان با اروپاییان را باید بخشی از یک شبکه گسترده‌تر دانست که هم در خدمت اهداف ژئوپولیتیکی و نظامی بود و هم زمینه‌ساز گسترش روابط فرهنگی و اقتصادی میان ایران و اروپا شد.

 کالاهای مبادله‌شده 

 از ایران: ابریشم، قالی، ادویه شرقی (از طریق مسیرهای زمینی ایران)، فلزات.
 از ایتالیا: شیشه، منسوجات، رنگ‌های طبیعی، و برخی فناوری‌های کشتی‌سازی و اسلحه.

 مسیرهای تجاری 
راه‌های ارتباطی ایران و ایتالیا عمدتاً از مسیرهای زیر می‌گذشت:

 از تبریز و اصفهان به دریای سیاه، سپس انتقال به مدیترانه و ایتالیا.
 مسیر خلیج فارس و دریای عرب تا مدیترانه، که در برخی دوره‌ها به دلیل رقابت پرتغالی‌ها و عثمانی‌ها با دشواری روبه‌رو می‌شد.

 جنبه‌های دیپلماتیک 

جمهوری ونیز به عنوان یکی از قدرت‌های اصلی دریایی مدیترانه، قرن‌ها با امپراتوری عثمانی درگیر رقابت و جنگ بود. پس از گسترش فتوحات عثمانی در بالکان، دریای اژه و بخش بزرگی از شرق مدیترانه، ونیزی‌ها بارها متحمل شکست‌های سنگین شدند و پایگاه‌های مهم تجاری‌شان را از دست دادند. این شرایط آنها را به فکر یافتن متحدانی در شرق انداخت که بتوانند فشار عثمانی را از دو سو افزایش دهند. در همین راستا، نگاه ونیز به ایران صفوی معطوف شد؛ کشوری که از آغاز برآمدن این دودمان در قرن شانزدهم میلادی، درگیر جنگ‌های پیوسته و فرساینده با عثمانیان بود.

در دوران شاه عباس اول (1587–1629م)، روابط دیپلماتیک میان ایران و ونیز ابعاد تازه‌ای یافت. شاه عباس که سیاستی فعال در عرصه خارجی داشت، تلاش می‌کرد با برقراری پیوندهای سیاسی و تجاری با اروپاییان، نه تنها دشمن مشترک یعنی عثمانی را مهار کند، بلکه راه‌های تازه‌ای برای تجارت ابریشم ایران نیز بیابد. از سوی دیگر، ونیزی‌ها نیز امیدوار بودند که اتحاد با ایران بتواند جبهه‌ای تازه در شرق علیه عثمانی بگشاید و توازن قدرت را به سود آنان تغییر دهد.

 اهمیت 
تجارت ایران و ایتالیا سبب انتقال دانش فنی، افزایش شهرت ابریشم در اروپا و تقویت روابط سیاسی میان شرق و غرب گردید. با این حال، جنگ‌های مداوم و رقابت قدرت‌های استعماری، مانع پایداری کامل این روابط شد.

 جستارهای وابسته 

 صفویان
 تجارت ابریشم
 جمهوری ونیز
 شاه عباس یکم

 منابع 

 ماتئو، جی. روابط ایران و اروپا در دوره صفوی. ترجمه به فارسی، تهران: نشر علمی.
 ساوجی، م. تجارت صفویان. تهران: انتشارات سمت.
 گزارش‌های بایگانی ونیز درباره ایران (به زبان ایتالیایی).

رده:تجارت خارجی ایران
رده:تجارت خارجی ایتالیا