ابوالوفا بغدادی

تاج العارفين سید ابوالوفا محمد بن محمد أريز البغدادی (متولد ۱۰۲۶ - درگذشته ۹ دسامبر ۱۱۰۷)، که با القاب ابوالوفا بغدادی، الکاکس یا الکردی نیز شناخته می‌شود، بنیانگذار طریقت وفاییه بود. در شرح حال او آمده است که او سیدی از نسل علی مرتضی بوده است.

 زندگی 
بر اساس شرح حال‌ها، ابوالوفا، که نام اصلی‌اش محمد بن محمد أريز بود، در سال ۱۰۲۶ در روستای کوسان در عراق، در خانواده‌ای با اصالت کرد، متولد شد. Ahmet Yaşar Ocak, "Ebü'l-Vefâ el-Bağdâdî" , DİA, c.10, s. 347 Şefik Can, "Hazreti Mevlana'nın Etrafındakiler ", Konya Belediyesi sitesi, (erişim: 7.1.2021) همچنین مشخص است که او در روستایی به نام کلمینا اقامت داشته است. پدر او سید محمد أريز بود که گفته می‌شود متعلق به قبیله کرد بنی‌نرگس، یکی از نوادگان امام حسین ، بوده و به دلیل ظلم و ستم مداوم مجبور بوده به طور متناوب بین روستاهای زباله و هیاسم زندگی کند و مادرش فاطمه ام‌کلثوم نیز کرد بود. به گفته برخی از محققان، در حالی که پدرش محمد در منطقه زباله عراق زندگی می‌کرد، به دلیل آزار و اذیت سادات آنجا به منطقه کوسان گریخت و به قبیله کرد بنی‌نرگس پناه برد و با دختری کرد از این قبیله ازدواج کرد و ابوالوفا در اینجا متولد شد. Haşim Şahin, "Vefâiyye" , DİA, c. 42, s. 600-603 

ابوالوفا، که درباره زندگی او اثری به نام «مناقب نامه تاج العارفين السيد أبو الوفا» وجود دارد، در ۹ دسامبر ۱۱۰۷ درگذشت. مقبره ابوالوفا در روستای الأمه (وريور) در منطقه بسروجيه، در جنوب غربی شهر کوت در عراق قرار دارد. "Ünlü sufi Ebü'l Vefa'nın mezarı bulundu" , Gazete Duvar, 13.01.2021, (erişim: 11.02.2021)

 طریقت وفاییه 
سید محمد بنیانگذار طریقت وفاییه است. او به لقب تاج العارفین مشهور بود. و در میان کردها به «کاکی» معروف بود. پس از گذراندن بخش قابل توجهی از تحصیلات خود در بغداد، به بخارا رفت. پس از فراگیری علوم دینی، به بغداد بازگشت و در آنجا به شیح ابومحمد شنبکی پیوست. Haşim Şahin, "Vefâiyye" , DİA, c. 42, s. 600-603

شیخ ابومحمد شنبکی در طول زندگی خود یکی از بزرگترین شیوخ عراق محسوب می‌شد. شیخ ابومحمد شنبکی آموزش صوفیانه خود را زیر نظر ابوبکر بن حواز الهواری البتیحی، که به خاطر رفتار جذاب و شخصیت قاطعش شناخته می‌شد، به پایان رساند. شیخ شنبکی به سرعت نفوذ خود را در منطقه افزایش داد و شاگردان بی‌شماری تربیت کرد. خلفایی که او تربیت کرد، به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر فرقه‌های صوفیه، به ویژه طریقت وفاییه، و همچنین فرقه‌های رفاعی و قادری تأثیر گذاشتند. سید محمد که نزد چنین شخصیت بانفوذی به تحصیل تصوف پرداخته بود، تحسین فراوان شیخ خود را به دست آورد، به طوری که پس از مدت‌ها خدمت به او، به خاطر وفاداری و صداقتش، لقب «ابوالوفا» را به او اعطا کرد. Haşim Şahin, "Selçuklu ve Erken Osmanlı Döneminde Vefâiyye Tarikatı" . Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sayı: 70 (2014): s. 41 پس از مرگ ابومحمد شنبکی، ابوالوفا جانشین او شد و تقریباً از هر طبقه‌ای شاگردان بی‌شماری به دست آورد. گزارش شده است که این وضعیت خلیفه عباسی، قائم بمرالله (۱۰۳۱-۱۰۷۵)، را نگران کرد، زیرا گمان می‌کرد که ابوالوفا، به عنوان یک سید، ممکن است در آینده به خلافت چشم دوخته باشد. طبق شرح حال، خلیفه برای کاهش این نگرانی، شیخ را به بدعت متهم کرد، قصد داشت او را در برابر کمیته‌ای از علما محاکمه و به اعدام محکوم کند. با این حال، این نقشه طبق برنامه پیش نرفت و شیخ با پاسخ‌های قانع‌کننده به سؤالات، آنها را شرمنده کرد.Ahmet Yaşar Ocak, "Ebü'l-Vefâ el-Bağdâdî" , DİA, c.10, s. 347 معجزات زیادی در مناقب‌نامه به او نسبت داده شده است. طبق یک روایت، سید ابوالوفا، که قبل از تحصیل عربی نمی‌دانست، شبی پیامبر را در خواب دید. پس از بیدار شدن، او شروع به صحبت کردن به زبان عربی روان کرد. به همین دلیل، او گفت: «من کُرد به رختخواب رفتم و عرب از خواب بیدار شدم.» Haşim Şahin, "Selçuklu ve Erken Osmanlı Döneminde Vefâiyye Tarikatı" . Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sayı: 70 (2014): s. 41 مولانا جلال‌الدین رومی نیز همین جمله را در مقدمه مثنوی خود ، ضمن توصیف نسب حسام‌الدین چلبی، نقل می‌کند. Mevlana, Konularına Göre Açıklamalı Mesnevi Şerhi, 1. Cilt , Tercüme eden ve açıklayan: Şefik Can, Ötüken Yayınevi, İstanbul 1997, s.12

دیدگاه کلی در مورد سلسله وفاییه این است که این طریقت شاخه‌ای از شنبکیه است. طریقتی که توسط ابوالوفا تأسیس شد، پس از مرگ او وفاییه نام گرفت. اطلاعات کافی در مورد سلسله، آیین‌ها، رویه‌ها و قوانین این طریقت وجود ندارد. از نظر تاریخی، به نظر می‌رسد که وفاییه در برخی مناطق سنی و در برخی دیگر غیرسنی بوده و ماهیتی علوی-باطنی داشته است. در برخی دوره‌ها، به نظر می‌رسد که در یک منطقه به هر دو شکل وجود داشته است. Haşim Şahin, "Selçuklu ve Erken Osmanlı Döneminde Vefâiyye Tarikatı" . Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sayı: 70 (2014): s. 41 در مناقب‌نامه آمده است که ابوالوفا در طول زندگی خود سماع را اجرا می‌کرد، موضوعی که باعث اعتراض و بحث‌هایی در بین اعضای سایر طریقت‌ها شد.آیشنور اوزکول، مناقب تاج العارفین ابوالوفا - تحلیل و متن -، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مرمره، موسسه علوم اجتماعی، گروه علوم پایه اسلامی، ۲۰۰۸، ص ۹۰ و ۱۸۶: «... هنگامی که به آسمان‌ها برخاستند، از هر سو شروع به چرخش کردند. ظاهراً در میان آنها فرد نادانی بود که گفت: «این چرخش چیست؟ از آن چه حاصل می‌شود؟ ما بچه‌های کرد نیستیم که دائماً بچرخیم...» (مناقب تاج العارفین، ff. 116a) برخی از وقایع نقل شده در شرح حال ابوالوفا نشان می‌دهد که رفتار او کاملاً با اصول اهل سنت سازگار نبوده است. بخشی از این اثر روایت می‌کند که خلیفه به همراه نامه‌ای، جام شرابی برای شیخ فرستاد و در نامه آمده است که این جام برای سرو شراب در مراسمی که مردان و زنان با هم انجام می‌دادند، فرستاده شده است.Ahmet Yaşar Ocak, "Ebü'l-Vefâ el-Bağdâdî" , DİA, c.10, s. 347 

یکی از شجره‌نامه‌های قدیمی وفاییه، مربوط به سال ۱۴۵۱، ظاهراً نام چهار خلیفه اول را در بخش دعا در ابتدای آن آورده است، در حالی که دیگری، مربوط به سال ۱۵۸۲، که همزمان با پیامدهای رقابت عثمانی-صفوی است، نام سه خلیفه اول را حذف کرده و نام دوازده امام را جایگزین آنها کرده است. آیفر کاراکایا-استامپ، که به خاطر تحقیقاتش در مورد وفایی‌گرایی و علوی‌گرایی شناخته می‌شود، این ترکیب ظاهراً التقاطی را از منظر فرقه‌ای به عنوان «بازتابی از تکامل میراث وفاییه از سنی‌گرایی اسمی به یک متادوکسی با مرزهای فرقه‌ای مبهم در طول گسترش میراث وفایی از عراق قرن یازدهم تا آناتولی پس از حمله مغول و از آنجا به یک تصویر شیعه/علی‌گرا که پس از رقابت عثمانی-صفوی تشدید می‌شود» تفسیر می‌کند.آیفر کاراکایا-استامپ، وفاییه، بکتاشیه، قزلباشیه: تجدید نظر در منابع علوی، تاریخ و تاریخ نگاری، دانشگاه بیلگی استانبول، 2015، صص 192-193 

پس از مرگ ابوالوفا، فرقه وفاییه از طریق خلفایی مانند علی بن هیتی، علی الکردی، معاد الکردی، چاکر الکردی، بوغا بن باتو، عبدالرحمن بن دوغانجی، محمد ترکمانی، شیخ تورهان، شیخ تکین، محمد بن بلقیسا، مطر البدرانی و احمد بن بکلی الیمنی به طور گسترده در سراسر عراق و سوریه گسترش یافت. سپس فعالیت خود را در آناتولی آغاز کرد. این واقعیت که سه نفر از خلفای ابوالوفا با نام مستعار "کردی" شناخته می‌شدند، نفوذ قابل توجه شیخ را در میان قبایل کرد نشان می‌دهد. وجود خلفای دیگری با نام‌های ترکی نشان می‌دهد که نفوذ ابوالوفا محدود به مناطق کردنشین نبوده است. با این حال، اطلاعات مربوط به وضعیت وفاییه در عراق و سوریه، مناطق اصلی گسترش آن و مدت زمان نفوذ آن در آنجا، کمتر از آناتولی است. مهمترین نماینده این طریقت در آناتولی، شیخ ترکمن دده گارکین بود که تقریباً یک قرن پس از مرگ شیخ زندگی می‌کرد و گفته می‌شود که یک طریقت مذهبی به نام خود تأسیس کرده است. سنتی که او نماینده آن بود، بیشتر توسط بابا الیاس خراسانی و شیوخ خانواده‌اش نمایندگی می‌شد. شیخ اده‌بالی، چهره برجسته‌ای در تأسیس امارت عثمانی، نیز عضوی از این طریقت بود. وفاییه نفوذ خود را در جغرافیایی وسیع و برای مدت طولانی حفظ کرد. Haşim Şahin, "Selçuklu ve Erken Osmanlı Döneminde Vefâiyye Tarikatı" . Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sayı: 70 (2014): s. 41

 دودمان 

 ۱. امام علی
 ۲. امام حسین
 ۳. امام زین العابدین
 ۴. سید حسین
 ۵. سید یحیی
 ۶. سید حسن فکی
 ۷. سید زید
 ۸. سید حسین
 ۹. سید محمد
 ۱۰. سید علی
 ۱۱. سید زید
 ۱۲. سید محمد کبیر أريز
 ۱۳. سید ابوالوفا

 منبع 

رده:اسلام‌شناسان
رده:صوفیان
رده:صفحه‌های با ترجمه بازبینی‌نشده