جیمز مولیسون ویلسون

زندگی و فعالیت حرفه‌ای 
جیمز مولیسون ویلسون (به انگلیسی: James Mollison Wilson) در ۲۸ مارس ۱۸۸۷ در اسکاتلند متولد شد. او در سال ۱۹۰۳ میلادی به‌عنوان کارآموز معماری نزد ویلیام الکساندر (William Alexander)، معمار شهری داندی، آغاز به کار کرد. پس از درگذشت الکساندر در سال ۱۹۰۴ میلادی و تعطیلی دفتر او، ویلسون دوره کارآموزی خود را نزد توماس مارتین کاپون (Thomas Martin Cappon) ادامه داد و تا سال ۱۹۰۹ میلادی با او همکاری داشت.

در سال ۱۹۰۹ میلادی، ویلسون به دفتر معماری Thoms & Wilkie پیوست و به‌عنوان دستیار مشغول به کار شد. یک سال بعد، در ۱۹۱۰، به لندن رفت و در دفتر Gibson Skipwith & Gordon فعالیت کرد. این جابه‌جایی امکان تحصیل در مدرسه آکادمی سلطنتی هنر بریتانیا (Royal Academy Schools) را برای او فراهم کرد.

ویلسون در حدود سال‌های ۱۹۱۲ یا ۱۹۱۳ میلادی به دفتر معمار برجسته بریتانیایی Edwin Lutyens پیوست و در پروژه‌های طراحی دهلی نو با او همکاری کرد. تجربه حضور در هند و آشنایی با معماری استعماری بریتانیا بعدها تأثیر عمیقی بر رویکرد معماری و شهرسازی او در خاورمیانه گذاشت.

در سال ۱۹۱۵ میلادی، هم‌زمان با جنگ جهانی اول، ویلسون به ارتش هند بریتانیا پیوست. پس از پایان جنگ، در سال ۱۹۱۸ به عنوان معاون اداره امور عمرانی بغداد (Deputy Director of Civil Works in Baghdad) منصوب شد و در سال ۱۹۲۰ به سمت مدیر اداره امور عمرانی عراق (Director of Public Works in Iraq) ارتقا یافت. او در این دوره نقش مهمی در طراحی ساختمان‌های دولتی، زیرساخت‌های شهری و پروژه‌های عمرانی عراق داشت.

ویلسون همچنین در دوران اقامت خود در خاورمیانه همکاری گسترده‌ای با شرکت نفت ایران و انگلیس (Anglo-Iranian Oil Company) داشت و در پروژه‌های مرتبط با توسعه پالایشگاه آبادان، ساختمان‌های اداری، محله‌های سازمانی و زیرساخت‌های شهری جنوب ایران مشارکت کرد.

او در اول دسامبر ۱۹۲۴ با استفاده از مقررات ویژه دوران جنگ، به عضویت انجمن سلطنتی معماران بریتانیا (ARIBA) درآمد. این عضویت احتمالاً مقدمه‌ای برای تأسیس دفتر مستقل معماری او در لندن در ژانویه ۱۹۲۶ بود. پیشنهاددهندگان عضویت او شامل James Glen Sivewright Gibson، Walter Symington Athol Gordon و Alexander Godolphin Bond بودند.

ویلسون بعدها دفتر معماری J. M. Wilson, H. C. Mason & Partners را بنیان‌گذاری کرد و تا پایان عمر به‌عنوان مشاور این دفتر فعالیت داشت. او در سال ۱۹۵۶ و در سن ۶۹ سالگی به عضویت افتخاری انجمن سلطنتی معماران بریتانیا (FRIBA) درآمد. پیشنهاد عضویت افتخاری او توسط H. C. Mason، M. Savage و Walter Gordon ارائه شد.

جیمز مولیسون ویلسون در ۲۶ ژوئن ۱۹۶۵ درگذشت.

 فعالیت حرفه‌ای در عراق 
ویلسون یکی از نخستین معمارانی بود که در روند شکل‌گیری دولت مدرن عراق نقش مستقیم داشت. اداره امور عمرانی عراق، در آن زمان مسئول طراحی ساختمان‌های دولتی، مدارس، بیمارستان‌ها، ایستگاه‌های حمل‌ونقل، زیرساخت‌های شهری و پروژه‌های عمومی بود. 

او در طراحی‌های خود تلاش می‌کرد میان معماری غربی و عناصر بومی عراق تعادل ایجاد کند. استفاده از آجر، قوس، ایوان‌های عمیق، سایه‌بان و تهویه طبیعی از ویژگی‌های اصلی آثار او بود. پژوهشگران معماری، سبک او را نمونه‌ای از «معماری هیبریدی» در دوران استعمار بریتانیا توصیف کرده‌اند.

 آثار مهم در عراق 
از مهم‌ترین پروژه‌های ویلسون در عراق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

 دانشگاه آل‌البیت بغداد (۱۹۲۲–۱۹۲۴)
 بیمارستان بصره (۱۹۲۱)
 کلیسای الحکمه بغداد (۱۹۲۹)
 برج کنترل فرودگاه بصره (۱۹۳۸)
 طرح ایستگاه راه‌آهن بغداد
 ساختمان‌های دولتی و آموزشی بغداد و بصره

 فعالیت در ایران و شهرهای نفتی آن 
جیمز مولیسون ویلسون علاوه بر عراق، در ایران نیز با شرکت نفت ایران و انگلیس (Anglo-Persian Oil Company) همکاری داشت و در توسعه کالبدی و معماری شهر نفتی آبادان نقش مهمی ایفا کرد. پژوهشگران تاریخ معماری صنعتی، او را از معماران مؤثر در شکل‌گیری نخستین الگوهای شهرسازی مدرن نفتی در خاورمیانه می‌دانند. 

در دوره گسترش پالایشگاه آبادان، شرکت نفت ایران و انگلیس برای طراحی زیرساخت‌های شهری، محله‌های مسکونی کارکنان، ساختمان‌های اداری، باشگاه‌ها، مراکز درمانی و خدماتی از معماران و مهندسان بریتانیایی استفاده می‌کرد. ویلسون یکی از مهم‌ترین معمارانی بود که در طراحی این مجموعه‌ها مشارکت داشت. 

ویلسون از اواخر دهه ۱۹۲۰ میلادی، همکاری خود را با شرکت نفت ایران و انگلیس (Anglo-Persian Oil Company / APOC) آغاز کرد. نخستین پروژه مهم او برای این شرکت، طراحی «بیمارستان شماره یک نفت آبادان» در سال ۱۹۲۷ بود که به سفارش سر آرنولد ویلسون انجام شد.

از میانه دهه ۱۹۳۰، ویلسون به‌طور رسمی مسئول طراحی و برنامه‌ریزی بخشی از شهرهای نفتی ایران شد. پروژه‌های او شامل طراحی ساختمان‌های اداری، بیمارستان‌ها، مراکز خدماتی، محله‌های مسکونی و برنامه‌ریزی شهری در آبادان، مسجدسلیمان، هفتکل، آغاجاری، گچساران و بندر ماهشهر بود.

 نقش در شهرسازی آبادان 
ویلسون در طراحی محله‌های سازمانی آبادان از اصول شهرسازی استعماری بریتانیا و الگوهای «company town» استفاده کرد؛ الگویی که پیش‌تر در شهرهای صنعتی هند و مستعمرات بریتانیا تجربه شده بود. در این طرح‌ها:

 محله‌های مسکونی بر اساس جایگاه شغلی کارکنان تفکیک می‌شدند؛
 خیابان‌ها دارای نظم هندسی و فضای سبز بودند؛
 ساختمان‌ها متناسب با اقلیم گرم و مرطوب آبادان طراحی می‌شدند؛
 استفاده از ایوان، سایه‌بان، تهویه متقاطع و مصالح آجری در طراحی‌ها دیده می‌شد. 

 پروژه‌های مرتبط با آبادان 
اگرچه بسیاری از اسناد معماری شرکت نفت ایران و انگلیس به طور کامل حفظ نشده‌اند، اما منابع تاریخی به نقش ویلسون در طراحی یا نظارت بر تعدادی از پروژه‌های زیر اشاره می‌کنند:

 خانه‌های سازمانی کارکنان پالایشگاه آبادان
 ساختمان‌های اداری شرکت نفت ایران و انگلیس
 مراکز درمانی و خدماتی
 باشگاه‌های کارکنان خارجی
 زیرساخت‌های اولیه شهر نفتی آبادان

 طراحی محله بوارده در آبادان 
مهم‌ترین پروژه ویلسون در ایران، طراحی محله بوارده (Bawarda) در جنوب شرقی آبادان بود؛ محله‌ای که به‌عنوان نماد تحول شهرسازی شرکت نفت در دهه ۱۹۳۰ شناخته می‌شود. طرح بوارده از الگوهای «باغ‌شهر» (Garden City Planning)، شهرهای صنعتی برنامه‌ریزی‌شده و تجربه شهرسازی استعماری بریتانیا الهام گرفته بود. برخی پژوهشگران این طرح را متأثر از پروژه‌های تونی گارنیه (Tony Garnier)، والتر برلی گریفین (Walter Burley Griffin) و همچنین طرح دهلی نو توسط ادوین لوتینز می‌دانند.

ویلسون در طراحی بوارده از محورهای هندسی، خیابان‌های عریض، باغ‌ها، مسیرهای سبز، فضاهای ورزشی، سینما، مدرسه فنی و ساختمان‌های یادمانی استفاده کرد تا تصویری مدرن و نمایشی از شهر نفتی آبادان ایجاد کند. محور اصلی محله از پالایشگاه آغاز می‌شد، از کنار بازار قدیمی آبادان عبور می‌کرد و تا مخازن نفت امتداد می‌یافت. در طول مسیر، فضاهای سبز، آب‌نماها، مسیرهای پیاده و امکانات عمومی قرار داشتند که نوعی تصویر آرمان‌شهری و مدرن از زندگی شهری ارائه می‌کردند.

 سبک معماری و مدرنیسم بومی 
معماری ویلسون ترکیبی از:

 معماری آرت دکو (Art Deco)،
 نئوکلاسیسیسم اروپایی،
 معماری استعماری بریتانیا،
 و عناصر معماری سنتی ایران و بین‌النهرین

بود. او تلاش می‌کرد ساختمان‌هایی متناسب با اقلیم گرم عراق و جنوب ایران طراحی کند و در عین حال ویژگی‌های معماری دولتی بریتانیا را حفظ نماید. استفاده از سقف‌های بلند، ایوان‌های عمیق، سایه‌بان، گردش طبیعی هوا و فضاهای نیمه‌باز از ویژگی‌های طراحی او بود. 

او در پروژه‌های آبادان از آجرکاری سنتی خوزستان، کاشی‌کاری ایرانی، طاق‌های الهام‌گرفته از معماری ساسانی و فضاهای نیمه‌باز استفاده کرد. پژوهشگران معتقدند ویلسون آشنایی عمیقی با معماری ساسانی و الگوهای تاریخی ایران داشت و این تأثیرات در آثار او به‌وضوح دیده می‌شود. ساختمان‌هایی مانند سینما نفت آبادان (سینما تاج)، مدرسه فنی آبادان و خانه‌های سازمانی بوارده نمونه‌هایی از ترکیب آرت دکو با عناصر بومی ایران بودند.

 سازگاری با فرهنگ و اقلیم 
اگرچه بسیاری از خانه‌های بوارده برای کارکنان خارجی طراحی شده بودند، اما ساختار فضایی آن‌ها با سبک زندگی ایرانی نیز سازگار بود. برخی ویژگی‌های معماری سنتی ایران در این خانه‌ها دیده می‌شد. از جمله سلسله‌مراتب ورودی، حفظ حریم خصوصی، فضاهای واسط، استفاده از پشت‌بام برای خواب در تابستان، طراحی اقلیمی متناسب با گرمای جنوب ایران و همچنین استفاده از فضای سبز متراکم و پرچین‌های گیاهی، که علاوه بر الهام از باغ‌شهرهای بریتانیایی، نقش مهمی در تهویه و کاهش گرمای محیط داشت.

 پس از ملی‌شدن صنعت نفت 
پس از ملی‌شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۱ و تشکیل شرکت ملی نفت ایران (NIOC)، ویلسون و دفتر او همچنان در پروژه‌های مسکن و شهرسازی مناطق نفتی فعالیت داشتند.

از دهه ۱۹۵۰ میلادی تا انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ شمسی، بسیاری از شهرهای نفتی جنوب ایران تحت تأثیر الگوهای معماری و شهرسازی ویلسون توسعه یافتند. در این دوره، محله‌هایی مانند بوارده به نمادی از زندگی مدرن، رفاه شهری و شهرسازی برنامه‌ریزی‌شده در جنوب ایران تبدیل شدند. با وجود جنگ ایران و عراق، فرسودگی شهری و تغییرات کالبدی، بسیاری از پروژه‌های ویلسون همچنان بخشی از حافظه جمعی و هویت شهری آبادان محسوب می‌شوند.

 منابع 

رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر