روحانیون شیعه و واکنش به نو آوری

روحانیون شیعه و مخالفت با نو آوری در روند گذار ایران از جامعه‌ای سنتی به جامعه‌ای مدرن، ورود فناوری‌ها، نهادهای اداری جدید و مظاهر فرهنگی نوین با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شده است. در این میان، منابع تاریخی و پژوهشی گزارش داده‌اند که روحانیون در دوره‌های مختلف نسبت به بخشی از این تحولات مواضع انتقادی یا مخالفت‌آمیز اتخاذ کرده‌اند.

 نهادهای اداری و هویتی 
 شناسنامه و ثبت احوال 
با ایجاد سازمان ثبت احوال و صدور شناسنامه در ایران در زمان رضا شاه پهلوی، برخی روحانیون نسبت به ثبت رسمی تولد، نام خانوادگی و سن افراد ابراز تردید کردند. در گزارش‌ها آمده است که این مخالفت‌ها بیشتر ناشی از بی‌اعتمادی به دولت مدرن و تغییر سازوکارهای سنتی هویت فردی بوده است.

 بهداشت، پزشکی و فناوری‌های نوین 
 واکسیناسیون و قرنطینه 
از دورهٔ قاجار به بعد که واکسن و قرنطینه برای جلوگیری از بیماری‌های واگیر شناخته شد، گزارش شده است که گروه‌هایی از روحانیون و طلاب با برنامه‌های واکسیناسیون عمومی و قرنطینهٔ بیماران واگیر مخالفت کردند. بر اساس برخی نوشته‌های تاریخی، گفته شده که این مخالفت‌ها گاهی با استناد به توکل، مشیت الهی یا مخالفت با روش‌های علمی زمان همراه بوده است و گاهی نیز واکسن را ورود جن به بدن یا در دوران جمهوری اسلامی نانو ربات برای کنترل مردم دانستند، هرچند این دیدگاه‌ها در نهایت نتوانستند مانع گسترش پزشکی نوین شوند. در آخرین رویداد رهبر جمهوری اسلامی علی خامنه‍ای در پاندمی کرونا با مخالفت با ورود واکسن خارجی به ایران باعث مرگ عده زیادی از ایرانیان شد.

 آب لوله‌کشی و حمام دوشی 

استفاده از آب لوله‌کشی و دوش حمام به جای خزینهٔ سنتی با مخالفت برخی علما همراه بود که پاکی شرعی این آب را زیر سؤال می‌بردند.

 آموزش و پرورش 
 آموزش نوین 
در اواخر دوران قاجار و ابتدای دوران پهلوی اول رضا شاه کبیر، برخی روحانیون در دورهٔ آغاز آموزش نوین در ایران نسبت به بازشدن مدارس جدید موضع گرفتند. منابع تاریخی نشان می‌دهند که علما نگران بودند آموزش سکولار ارزش‌های دینی را تضعیف کرده و کنترل تعلیم و تربیت را از حوزهٔ روحانیت خارج کند. مخالفت‌ها گاه به تخریب مدارس یا تهدید مؤسسان منجر شد و برخی علما حتی فتواهایی علیه مدارس جدید صادر کردند. پژوهش‌های تاریخی نیز اشاره کرده‌اند که برخی علما با گسترش مدارس ابتدایی به‌دلیل نگرانی از تضعیف مکتب‌خانه‌ها مخالفت کردند.

 مدارس دخترانه 
در سال‌های آغازین عصر مشروطه، گزارش‌هایی دربارهٔ مخالفت برخی روحانیون با تأسیس مدارس دخترانه وجود دارد. بر اساس این گزارش‌ها، برخی علما این حرکت را مخالف با برداشت‌های سنتی از نقش زنان در جامعه می‌دانستند، مانی که در سال اولین دبستان دخترانه به نام «دوشیزگان» توسط بی‌بی خانم استرآبادی تأسیس شد، روحانیان به مخالفت برخاستند و دستور تخریب دادند زیرا سوادآموزی زنان را مخالف دین اسلام می‌دانستند. از جمله شیخ فضل‌الله نوری از روحانیون زمان مشروطه فتوا داد که «تأسیس مدارس دخترانه مخالف شرع اسلام است».

 ارتباطات و حمل‌ونقل 
 تلگراف 
ورود تلگراف در دورهٔ ناصرالدین‌شاه با سوءظن برخی روحانیون مواجه شد و آن را ابزار نفوذ قدرت‌های خارجی تلقی می‌کردند. منابع معتبر تاریخی گزارشی از مخالفت فقهی یا سازمان‌یافتهٔ روحانیون با خودِ فناوری تلگراف ارائه نمی‌دهند.

 قطار و راه‌آهن 
ساخت راه‌آهن سراسری در دورهٔ رضاشاه با مخالفت‌هایی از سوی نیروهای سنتی، از جمله برخی روحانیون، روبه‌رو شد که آن را تهدیدی برای ساختارهای اجتماعی یا اقتصادی می‌دانستند.

 دوچرخه 
دوچرخه در اوایل قرن چهاردهم خورشیدی به عنوان مرکب شیطان از سوی روحانیون شناخته شد. فتوای رسمی و مخالفت فقهی از سوی روحانیون صورت گرفت، هرچند بیشتر واکنش‌های منفی اولیه نسبت به دوچرخه بیشتر جنبهٔ فرهنگی و عرفی داشت و در میان بخش‌هایی از جامعه دیده می‌شد. اما این وسیله به‌تدریج به‌عنوان ابزاری عادی پذیرفته شد.

 رادیو 
با آغاز پخش رادیو، برخی روحانیون آن را ابزار اشاعهٔ فرهنگ غربی یا تضعیف ارزش‌های دینی دانستند.

 موسیقی 
موسیقی در دوره‌های مختلف موضوع فتاوا و مخالفت‌های فقهی برخی مراجع بوده و گاه به‌عنوان مصداق لهو و لعب معرفی شده‌ تا اینکه خمینی بحث غناء را مطرح و اگر غناء باشد را حرام و مابقی را آزاد کرد. 

 آزادی اجتماعی 
 حق رأی زنان 
در جریان تحولات سیاسی ایران در دهه‌های میانی سدهٔ بیستم، گروه‌هایی از روحانیون در مخالفت با اعطای حق رأی به زنان دیدگاه‌هایی ابراز کردند. یکی از نمونه‌ها، «اعلامیه ۹ امضایی» علما در واکنش به تصویب حق رأی زنان بود که در آن نگرانی‌هایی دربارهٔ تبعات اجتماعی مشارکت سیاسی زنان بیان شده است.

 پوشش و نمادهای فرهنگی 

در دوران پهلوی، از جمله در سال ۱۳۱۴ خورشیدی، اجرای سیاست کشف حجاب با واکنش‌های گسترده‌ای از سوی روحانیون و متدینان همراه شد که به اعتراض‌های خیابانی، از جمله واقعهٔ مسجد گوهرشاد انجامید. این مخالفت‌ها بخشی از تقابل میان دولت مرکزی و نیروهای مذهبی سنتی در مورد تغییرات فرهنگی و هنجارهای پوشش بود.

در سال‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷ خورشیدی نیز بحث‌های گسترده‌ای پیرامون قانون حجاب اجباری و نقش زنان در جامعه مطرح بوده است که در برخی مقاطع به اعتراضات گستردهٔ اجتماعی از سوی طرفداران حقوق زنان انجامیده است، از جمله اعتراض‌های ۸ مارس ۱۹۷۹ در تهران که به‌دلیل سیاست‌های مربوط به حجاب رخ داد.

 شطرنج 
بازی شطرنج از طرف مراجع و روحانیون حرام اعلام شد. حتی دستغیب در کتاب گناهان کبیره خود نگاه کردن به بازی دو نفر که شطرنج بازی می‌کنند را با نگاه کردن به فلان جای مادرش مقایسه کرده است. خمینی در زمان رهبری جمهوری اسلامی حکم به آزادی شطرنج داد.

 اصلاحات سیاسی، اجتماعی و نهادها 
 انقلاب سفید 
در دههٔ ۱۳۴۰ خورشیدی، برنامهٔ موسوم به «انقلاب سفید» شامل اصلاحات سیاسی–اجتماعی بود. برخی روحانیون و مراجع نسبت به این رفراندوم و اصلاحات، از جمله موضوعات مربوط به نقش زنان و اصلاحات ارضی، مواضعی انتقادی داشتند. تحلیل‌های تاریخی نشان داده‌اند که این مخالفت‌ها اغلب در چارچوب نگرانی نسبت به جهت‌گیری‌های حکومت و پیامدهای اجتماعی آن صورت گرفته است.

 منابع 

رده:دین در ایران