تمرکزگرایی در تهران

تمرکزگرایی در تهران به تمرکز سیاسی، اقتصادی، اداری و فرهنگی در پایتخت ایران، تهران گفته می‌شود. این پدیده از دورهٔ قاجار آغاز شد و در سدهٔ بیستم و بیست‌ویکم شدت گرفت. تمرکزگرایی سبب شده است که تهران به‌عنوان «نخست‌شهر» ایران بخش بزرگی از جمعیت، سرمایه، زیرساخت‌ها و تصمیم‌گیری‌های ملی را در خود متمرکز کند.

 زمینهٔ تاریخی 
از زمان انتقال پایتخت به تهران در دورهٔ آقامحمدخان قاجار، این شهر به‌تدریج مرکز سیاسی ایران شد. در دورهٔ پهلوی با گسترش درآمدهای نفتی و سرمایه‌گذاری‌های دولتی، تمرکز منابع در تهران شدت یافت. پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز با وجود طرح‌های آمایش سرزمین، روند تمرکزگرایی ادامه پیدا کرد.

 داده‌های آماری 
بر پایهٔ سرشماری ۱۳۹۵، جمعیت استان تهران حدود ۱۳٫۲ میلیون نفر (۱۶٪ جمعیت کشور) بوده است، در حالی که مساحت آن تنها ۱٪ از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد. 
جمعیت شهر تهران بیش از ۸٫۷ میلیون نفر بوده و همچنان مقصد اصلی مهاجرت داخلی است. 

پژوهش‌های وزارت علوم نشان می‌دهد که تهران در دهه‌های اخیر بزرگ‌ترین مقصد مهاجرت داخلی بوده است و مهاجران عمدتاً از استان‌های کم‌برخوردارتر به این شهر می‌آیند. 
گزارش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهرداری تهران (۱۴۰۴) نیز تأکید می‌کند که روند مهاجرت به تهران همچنان ادامه دارد و در صورت نبود سیاست‌های تمرکززدایی، پایداری اقتصادی و زیست‌پذیری شهر تهدید خواهد شد. 

از نظر اقتصادی، تهران حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد تولید ناخالص داخلی ایران را به خود اختصاص داده و بیش از ۴۰ درصد فعالیت‌های خدماتی و مالی کشور در این شهر متمرکز است.

 عوامل تمرکزگرایی 
 سیاسی: تمرکز نهادهای حکومتی و اداری در پایتخت. 
 قتصادی: تمرکز سرمایه‌گذاری‌های صنعتی و خدماتی در تهران. 
 زیرساختی: تمرکز شبکهٔ حمل‌ونقل، آموزش عالی و بهداشت. 
 جمعیتی: مهاجرت گسترده از استان‌ها به تهران در جست‌وجوی کار و خدمات. 
 فرهنگی ـ رسانه‌ای: تمرکز رسانه‌های ملی و نهادهای فرهنگی در تهران.

 پیامدها 
 رشد نامتوازن شهری: افزایش جمعیت تهران و گسترش حاشیه‌نشینی. 
 نابرابری منطقه‌ای: فاصلهٔ توسعه‌ای میان تهران و سایر استان‌ها. 
 آلودگی و بحران زیست‌محیطی: تراکم خودروها و صنایع در پایتخت. 
 تمرکز قدرت سیاسی: کاهش نقش استان‌ها در تصمیم‌گیری‌های ملی. 
 تغییرات فرهنگی: غلبهٔ فرهنگ پایتخت بر تنوع فرهنگی مناطق دیگر.

 مقایسهٔ بین‌المللی 
پدیدهٔ تمرکزگرایی در پایتخت تنها به ایران محدود نیست. نمونه‌های مشابه در پاریس، قاهره و بانکوک نیز دیده می‌شود که در آن‌ها بخش بزرگی از جمعیت و منابع ملی در یک شهر متمرکز شده است. پژوهشگران این وضعیت را «نخست‌شهری» می‌نامند.

 نقد و دیدگاه‌ها 
برخی پژوهشگران تمرکزگرایی را نتیجهٔ «انتخاب‌های ایدئولوژیک و سازوکارهای قدرت» می‌دانند که تهران را به مرکز هژمونیک بدل کرده است. در مقابل، برخی دیگر آن را پیامد طبیعی رشد اقتصادی و تمرکز منابع می‌دانند. 

 سیاست‌ها و راهکارهای تمرکززدایی 
 انتقال برخی نهادهای اداری و دانشگاهی به استان‌ها. 
 تقویت شبکهٔ حمل‌ونقل ملی برای کاهش وابستگی به تهران. 
 اجرای سیاست‌های آمایش سرزمین و توسعهٔ متوازن منطقه‌ای. 
 ایجاد قطب‌های اقتصادی و فرهنگی در شهرهای بزرگ دیگر مانند اصفهان، مشهد و شیراز. 

 جستارهای وابسته 
 تمرکززدایی
 نخست‌شهر
 آمایش سرزمین در ایران

 منابع 

رده:تهران
رده:جغرافیای شهری