بیماری‌های منتقله از راه حشرات و نقش دافع‌های حشرات: مروری بر وضعیت جهانی و ایران

بیماری‌های منتقله از راه حشرات (Vector-borne diseases) از مهم‌ترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان‌اند. برآوردهای سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد سالانه بیش از ۷۰۰ هزار مرگ به دلیل این بیماری‌ها رخ می‌دهد. ناقل‌هایی مانند پشه‌ها، کنه‌ها و مگس‌ها می‌توانند انواع ویروس‌ها، باکتری‌ها و انگل‌ها را به انسان منتقل کنند. کنترل ناقلین از طریق بهبود محیط، استفاده از پشه‌بند، سم‌پاشی و به‌ویژه بهره‌گیری از دافع‌های حشرات انجام می‌شود.

 بیماری‌های مهم 

 مالاریا: ناشی از انگل‌های Plasmodium و ناقل پشه آنوفل.
 دنگی، زیکا و چیکونگونیا: ویروس‌های منتقل‌شده توسط Aedes aegypti و Aedes albopictus.
 تب زرد: یک بیماری ویروسی جدی در مناطق گرمسیری.
 سالک پوستی و لیشمانیوز احشایی: ناشی از انگل Leishmania و ناقل پشه خاکی.
 بیماری لایم: منتقل‌شده توسط کنه‌ها.
 تب خونریزی‌دهنده کریمه–کنگو (CCHF): ویروس منتقل‌شده توسط کنه‌های Hyalomma.
 ویروس نیل غربی (WNV): بیماری پشه‌زاد با گستره جهانی.

 دافع‌های حشرات 
 دافع‌های شیمیایی 

 DEET: مؤثر و پرکاربرد با ماندگاری تا حدود ۸ ساعت؛ امکان تحریک پوستی و دغدغه‌های زیست‌محیطی گزارش شده است.
 پرمترین (Permethrin): بیشتر برای آغشته‌سازی لباس؛ برای آبزیان مضر است.

 دافع‌های گیاهی 

 علف لیمو، اکالیپتوس لیمویی، اسطوخودوس، نعناع فلفلی و رزماری

مزایا: سمیت کمتر برای انسان و محیط زیست، تجزیه‌پذیری سریع‌تر. محدودیت‌ها: دوام کوتاه‌تر (۲–۴ ساعت) و نیاز به استفاده مکرر.

 مقایسه دافع‌های گیاهی و شیمیایی 
ویژگیدافع‌های شیمیاییدافع‌های گیاهیاثربخشیبالا (حدود ۶–۸ ساعت)متوسط (حدود ۲–۴ ساعت)عوارض انسانیتحریک پوستی/چشمی، در دوزهای بالا نوروتوکسیسیته گزارش شدهعمدتاً خفیف؛ احتمال حساسیت پوستیاثر زیست‌محیطیپایداری و آلودگی بیشترتجزیه‌پذیرتر و کم‌خطرترهزینهمعمولاً ارزان‌ترگاهی گران‌تر

 وضعیت ایران 
به‌دلیل اقلیم متنوع، ایران با طیفی از بیماری‌های منتقله مواجه است:

 مالاریا: تمرکز اصلی در سیستان و بلوچستان، هرمزگان و کرمان؛ گزارش‌ها حاکی از افزایش موارد در سال‌های ۲۰۲۲–۲۰۲۳ است.
 دنگی: در ۲۰۲۴ گزارش موارد بومی در جنوب ایران (نظیر بندرلنگه و چابهار) منتشر شد؛ ناقلین در برخی استان‌های جنوبی و شمالی شناسایی شده‌اند.
 سالک پوستی: اندمیک در استان‌هایی چون اصفهان، فارس، کرمان، یزد و چند استان دیگر.
 لیشمانیوز احشایی: کانون‌های پایدار در اردبیل، آذربایجان شرقی، فارس و قم گزارش شده است.
 CCHF: بیشترین سهم از موارد در سیستان‌وبلوچستان.
 WNV: شواهد سرواپیدمیولوژیک، شیوع بالاتر را در خوزستان نشان داده‌اند.

 جمع‌بندی 
بیماری‌های منتقله از راه حشرات همچنان تهدیدی جدی برای سلامت عمومی در جهان و ایران‌اند. دافع‌های شیمیایی عموماً اثربخشی بیشتری دارند اما نگرانی‌های انسانی و زیست‌محیطی، توجه به گزینه‌های گیاهی را افزایش داده است. راهبرد بهینه، ترکیبی از اقدامات محیطی، مراقبت اپیدمیولوژیک و استفاده آگاهانه از دافع‌های ایمن است.

 منابع