سیستم خردکن (پدیده اجتماعی)

سیستم خُردکن (ترجمهٔ تحت‌اللفظی اصطلاحِ آلمانی‌ِ «Systemsprenger») در آلمان به کودک یا نوجوانی، و به‌ندرت بزرگسال، گفته می‌شود که به‌دلیل مشکلات شدید رفتاری و نیازهای پیچیدهٔ روانی و اجتماعی، در چارچوب معمول نهادهای حمایتی، آموزشی، درمانی و قضایی قابل پشتیبانی مؤثر نیستند. این افراد اغلب میان مراکز نگهداری ()، خانواده‌های سرپرست () و نهادهای مختلف جابه‌جا می‌شوند و بارها دچار گسست عاطفی و اجتماعی می‌گردند. 

 ریشه‌شناسی 
«Systemsprenger» واژه‌ای آلمانی و یک اسمِ مرکب است که از دو جزءِ «System» («سامانه / نظام») و «Sprenger» تشکیل شده است. جزءِ دوم، یعنی «Sprenger»، مشتق‌شده از فعلِ «sprengen» است. فعلِ «sprengen» در زبان آلمانی معانی‌ای مانند «شکستن»، «از هم پاشیدن» و در برخی بافت‌ها «منفجر کردن، ترکاندن» را می‌رساند. از این‌رو، معنای تحت‌اللفظیِ «Systemsprenger» را می‌توان «کسی که نظام یا ساختار را از هم می‌پاشد» دانست. 

این واژه در کاربردِ اجتماعی و روان‌شناختیِ معاصرِ آلمانی به افرادی اطلاق می‌شود که رفتارِ آنان از ظرفیتِ نهادهای آموزشی، اجتماعی یا حمایتی فراتر رفته و موجب اختلال در کارکردِ معمولِ این نظام‌ها می‌شود.

 تعریف 
این اصطلاح در آلمان بحث‌برانگیز است، زیرا برخی پژوهشگران معتقدند مشکل صرفاً به رفتار و ویژگی‌های فردیِ کودک محدود نمی‌شود و کودک به‌تنهایی «کارکرد نهادهای حمایتی را مختل نمی‌کند» یا «سیستم را از کار نمی‌اندازد» (در تعبیر آلمانی «سیستم را خُرد نمی‌کند»)، بلکه بیش از هر چیز ناشی از نبودِ تناسب میان نیازهای او و ساختارهای نسبتاً سخت و انعطاف‌ناپذیر نهادهای حمایتی است. 

در پژوهش‌های آلمانی‌زبان، تمرکز از ویژگی‌های فردی این افراد به عوامل ساختاری و اجتماعی تغییر کرده است. بر این اساس، پدیدهٔ «سیستم خُردکن» نه صرفاً نتیجهٔ رفتار فرد، بلکه بیشتر بیانگر ناتوانی و فشار وارد بر نهادهایی مانند مددکاری اجتماعی، نظام آموزشی، روان‌پزشکی، مراکز حمایتی افراد دارای معلولیت و نیز نظام قضایی است.

مِنّو بآومان ()، مدرس آموزش و پرورش استثنایی‌ و استاد دانشگاه علوم کاربردی فلیدِنِر در دوسلدورف ()، در سال ۲۰۱۷ اشاره می‌کند که اصطلاح «Systemsprenger» تنها در صورتی قابل استفاده است که به‌عنوان توصیفی از یک مسئلهٔ ساختاری در نظام‌های حمایتی در نظر گرفته شود، نه به‌عنوان ویژگی شخصیتی فرد.

او در سال ۲۰۱۴ تعریف زیر را برای واژهٔ «Systemsprenger» پیشنهاد کرده است:

در همین چارچوب، اصطلاحاتی مانند «بیماران دشوار»، «مددجویان دشوار» یا «کودکان و نوجوانان ناسازگار با ساختارهای نهادی»، از جمله افرادی با رفتارهای پرخاشگرانه، عدم پایبندی به درمان یا وضعیت‌های ظاهراً ناامیدکننده، و نیز افرادی با نیازهای پیچیدهٔ روانی‌ـ‌اجتماعی نیز تلاش‌هایی کلی و نسبتاً غیردقیق برای نام‌گذاری یک مسئلهٔ پیچیده در قالب مفهومی واحد به‌شمار می‌روند.

 رویکرد فردمحور و زمینه‌محور 
بر پایهٔ رویکرد فردمحور، کودک‌ها و نوجوانانی که در مراکز نگهداری رشد کرده‌اند یا در سال‌های اولیهٔ زندگی با فقدان حمایت عاطفی، بستری طولانی‌مدت در مراکز درمانی یا تجربه‌های خشونت‌آمیز روبه‌رو بوده‌اند، بیشتر در معرض قرار گرفتن در گروهِ «سیستم خُردکن‌ها» قرار دارند. برآورد می‌شود در آلمان حدود پنج درصد از ساکنان مراکز نگهداری شبانه‌روزی در این گروه قرار بگیرند. در میان اختلالات روانی، اختلالات طیف روان‌گسیختگی و اختلالات شخصیت از فراوان‌ترین تشخیص‌ها هستند.

از ویژگی‌های رایج این گروه می‌توان به تکانشگری بالا، پرخاشگری شدید نسبت به خود یا دیگران، فرار از محل نگهداری، امتناع از حضور در مدرسه، اختلال در فعالیت‌های گروهی، دشواری در سازگاری با قوانین و نیز اختلالات عمیق دلبستگی اشاره کرد که غالباً ریشه در آسیب‌های دوران اولیهٔ کودکی دارند. این افراد اغلب به بستری یا مراقبت‌های درمانیِ مکرر نیاز پیدا می‌کنند.

بر پایهٔ رویکرد زمینه‌محور، «سیستم خُردکن‌ها» گروهی ناهمگون از افراد هستند که به‌دلیل نیازهای پیچیده و فردی، نمی‌توانند به‌طور مؤثر از نظام‌های حمایتی موجود بهره‌مند شوند. در نتیجه، آن‌ها در معرض حذف از شبکه‌های حمایتی، بستری اجباری یا طرد اجتماعی قرار می‌گیرند.

 شیوه‌های حمایتی 
در سال‌های اخیر تلاش‌های گسترده‌ای برای ایجاد «حمایت‌های متناسب» از کودکان و نوجوانانی که تجربه‌های مکرر شکست و گسست در فرایند حمایت داشته‌اند، انجام شده است. امروزه روش‌های متنوعی برای کمک به این افراد به‌کار گرفته می‌شود؛ از برنامه‌های حمایتی ساده تا مراقبت‌های فشرده و حتی نگهداری در مراکز بسته. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که این روش‌ها می‌توانند تأثیرات مثبتی داشته باشند، هرچند این مداخلات نیز همیشه موفق نیستند.

این شیوه‌های حمایتی شامل آموزش فردمحور، گروه‌های درمانی کوچک، اقامت در مراکز درمانی ()، گروه‌های درمانی مسکونی ()، خدمات مددکاری خیابانی () و برنامه‌های ویژهٔ حمایتی می‌شود. تفاوت این روش‌ها تنها در ساختار آن‌ها نیست، بلکه محتوای درمانی و کیفیت رابطهٔ میان مددکاران و افراد تحت حمایت نیز نقش مهمی در موفقیت آن‌ها دارد.

مِنّو بآومان معتقد است در سال‌های آینده، پژوهش بیشتر در زمینهٔ تشخیص‌های آموزشی و روان‌شناختیِ دقیق و همچنین حمایت حرفه‌ای از کارکنان حوزهٔ مددکاری و آموزش همراه با نظارت حرفه‌ای () ضروری خواهد بود تا بتوانند این کار دشوار را به‌صورت مؤثر ادامه دهند.

 در ایران 
در ایران، اصطلاحِ «سیستم خُردکن» یا معادل مستقیمی برای مفهوم آلمانی‌ِ Systemsprenger در ادبیات رسمی روان‌شناسی و روان‌پزشکی کودک و مددکاری اجتماعی رایج نیست. در عوض، برای توصیف این گروه از کودکان و نوجوانان معمولاً از مفاهیمی مانند «اختلالات رفتاری»، «کودکان دارای مشکلات شدید رفتاری»، «کودکان ناسازگار»، «اختلال سلوک»، «کج‌رفتار» یا «کودکان در معرض آسیب اجتماعی» استفاده می‌شود. 

همچنین پژوهش‌های فارسی‌زبان بیشتر بر 
تشخیص‌های روان‌پزشکی و مشکلات رفتاری تمرکز دارند و کمتر به ناتوانی ساختارهای حمایتی و اجتماعی در شکل‌گیری یا تداوم این وضعیت می‌پردازند.

فیلم آلمانی سیستم خُردکن نیز، که برگرفته از همین اصطلاح است در ایران با نامِ «ناسازگار» از تلویزیون پخش شد.

 جستارهای وابسته 
 سیستم خردکن (فیلم)
 روان‌پزشکی کودک و نوجوان
 مددکاری اجتماعی
 روان‌شناسی رشد
 اختلال سلوک
 اختلال دلبستگی
 پرخاشگری
 تکانشگری

 پانویس 

 منابع تکمیلی