نظریه مادران یخچالی

​نظریه مادران یخچالی (به انگلیسی: Refrigerator mother theory) یک نظریه علمی رد شده و فاقد اعتبار در زمینه‌ روان‌شناسی و روان‌پزشکی است که در اواسط قرن بیستم مطرح بود. بر اساس این فرضیه، علت بروز اوتیسم یا اسکیزوفرنی کودکی، ناشی از سردی عاطفی مادران و عدم ارتباط گرم و صمیمی والدین با کودک دانسته می‌شد.
​این اصطلاح در حدود سال ۱۹۵۰ به عنوان برچسبی برای مادران کودکان اوتیستیک رایج شد. طرفداران این نظریه معتقد بودند که اوتیسم یک اختلال مادرزادی یا بیولوژیکی نیست، بلکه مکانیزمی دفاعی است که کودک در برابر بی‌توجهی و فضای سرد عاطفی خانه اتخاذ می‌کند. این نظریه در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ با پیشرفت علم عصب‌شناسی و ژنتیک و اثبات ریشه‌های بیولوژیکی اوتیسم، به‌طور کامل مردود اعلام شد.

 تاریخچه و خاستگاه 
مفهوم مادران یخچالی ریشه در جریان اصلی روان‌کاوی در ایالات متحده آمریکا و اروپا در اواسط قرن بیستم داشت. در آن زمان، بسیاری از مشکلات رشدی کودکان به رابطه آن‌ها با والدین نسبت داده می‌شد.
​لئو کانر، روان‌پزشک اتریشی-آمریکایی که برای اولین بار در سال ۱۹۴۳ اوتیسم را به عنوان یک سندرم مشخص توصیف کرد، در شکل‌گیری اولیه این دیدگاه نقش داشت. کانر در مقالات اولیه خود اشاره کرد که والدین کودکانی که او معاینه کرده بود، اغلب افرادی بسیار باهوش اما «سرد» و «وسواسی» بودند. او نوشت که این کودکان در «یخچالی که یخ‌زدایی نشده است» رها شده‌اند. اگرچه کانر بعدها تأکید کرد که اوتیسم احتمالاً یک وضعیت مادرزادی است، اما مشاهدات اولیه او زمینه را برای نظریه‌پردازان بعدی فراهم کرد تا علت اصلی را تماماً بر گردن والدین بیندازند.

 نقش برونو بتلهایم 
شخصیت اصلی که باعث گسترش و تثبیت این نظریه در افکار عمومی و محافل علمی شد، برونو بتلهایم، روان‌شناس و نویسنده اتریشی بود. بتلهایم که خود بازمانده هولوکاست بود، در کتاب معروف خود به نام قلعه خالی: اوتیسم کودکی و تولد خویشتن (۱۹۶۷)، این ایده را مطرح کرد که اوتیسم واکنشی است که کودک برای مقابله با شرایطی مشابه با اردوگاه‌های کار اجباری از خود نشان می‌دهد.
​بتلهایم ادعا می‌کرد که کودکان اوتیستیک به دلیل احساس طرد شدن شدید از سوی مادرانشان، به دنیای درونی خود پناه می‌برند و دیواری دفاعی به دور خود می‌کشند. او معتقد بود که «سردی هیجانی» مادر باعث می‌شود کودک احساس کند که وجودش تهدید شده است. بتلهایم برای درمان، روشی به نام «پارنکتومی» یا «جداسازی از والدین» را پیشنهاد می‌کرد که طی آن کودکان باید برای مدت طولانی در مؤسسات شبانه‌روزی و دور از خانواده نگهداری می‌شدند.

 تأثیرات منفی بر خانواده‌ها 
نظریه مادران یخچالی برای چندین دهه باعث ایجاد احساس گناه، شرمساری و رنج شدید در میان والدین، به‌ویژه مادران کودکان دارای اوتیسم شد. بسیاری از مادران خود را مسئول وضعیت فرزندشان می‌دانستند و تحت فشارهای شدید روانی قرار گرفتند. جامعه پزشکی و روان‌شناسی آن زمان، به جای حمایت از خانواده‌ها، آن‌ها را به عنوان عامل بیماری متهم می‌کرد. این نگرش باعث شد که تحقیقات در مورد ریشه‌های زیست‌شناختی و ژنتیکی اوتیسم برای سال‌ها به تعویق بیفتد.

 رد نظریه و دیدگاه مدرن 
فروپاشی نظریه مادران یخچالی از اواخر دهه ۱۹۶۰ آغاز شد. یکی از چهره‌های کلیدی در رد این نظریه، برنارد ریملند، روان‌شناس آمریکایی بود که خود پسری اوتیستیک داشت. او در سال ۱۹۶۴ کتابی با عنوان اوتیسم کودکی: سندرم و پیامدهای آن برای نظریه عصبی رفتار منتشر کرد و با استدلال‌های قوی نشان داد که اوتیسم یک اختلال بیولوژیکی و عصبی است، نه نتیجه تربیت غلط.
​در دهه ۱۹۷۰، مطالعات دوقلوها توسط محققانی مانند سوزان فولستین و مایکل روتر شواهد غیرقابل انکاری از نقش ژنتیک در بروز اوتیسم ارائه داد. این تحقیقات نشان داد که اگر یکی از دوقلوهای همسان دارای اوتیسم باشد، احتمال ابتلای دیگری بسیار بالا است، در حالی که این همبستگی در دوقلوهای ناهمسان بسیار کمتر بود. این یافته‌ها ثابت کرد که عوامل وراثتی نقش اصلی را ایفا می‌کنند.

 اجماع علمی کنونی 
امروزه اختلال طیف اوتیسم به عنوان یک اختلال عصب‌تحولی شناخته می‌شود که تحت تأثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی (بیولوژیکی) ایجاد می‌شود. سازمان‌های معتبر جهانی مانند سازمان بهداشت جهانی و انجمن روان‌پزشکی آمریکا به‌طور صریح اعلام کرده‌اند که سبک فرزندپروری و عواطف والدین هیچ نقشی در ایجاد اوتیسم ندارد. اصطلاح «مادر یخچالی» اکنون به عنوان یک اشتباه تاریخی و نمونه‌ای از آسیب‌هایی که نظریات بدون پشتوانه علمی می‌توانند ایجاد کنند، در متون درسی یاد می‌شود.

 جستارهای وابسته 
 ​تاریخچه اوتیسم
 نظریه دلبستگی

 منابع