ابومنصور بن لنگر

ابومنصور بن لنگر (که در متون تاریخی با لقبِ نظامیِ قطب‌الدین ابومنصور اسفهسالار نیز شناخته می‌شود)، چهارمین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود. وی پس از مرگ برادرش، مبارزالدین وردان‌روز، در سال ۶۱۶ هجری قمری (۱۲۱۹ میلادی) به قدرت رسید و تا سال ۶۲۶ هجری قمری (۱۲۲۹ میلادی) بر ولایت یزد و نواحی مرکزی فلات ایران حکومت کرد.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵-۳۷۶. اهمیت تاریخی و برجسته‌ترین دستاورد دوران ده‌سالهٔ حکومت ابومنصور، تدبیر وی در مواجهه با یورش چنگیزخان مغول بود. او با انقیاد و پذیرش پرداخت خراج، یزد را از تخریب و کشتار در امان نگه داشت و این شهر را به یکی از معدود پناهگاه‌های امن برای آوارگان، دانشمندان و بازرگانان ایرانی در آن عصر پرآشوب تبدیل کرد.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۳-۴۰۴.
تبار و پیشینهٔ نظامی
ابومنصور، فرزندِ عزالدین لنگر (تثبیت‌کنندهٔ سلسله اتابکان یزد) بود. او پیش از رسیدن به مقام پادشاهی و در دوران حکومت دوازده‌سالهٔ برادر بزرگ‌ترش (وردان‌روز)، عالی‌ترین مقام نظامی یزد یعنی فرماندهی کل ارتش اتابکان را بر عهده داشت. به همین سبب، در متون تاریخی همواره لقبِ دیوانیِ «اسفهسالار» (معرب واژهٔ اصیل فارسیِ سپهسالار، به معنای فرمانده سپاه) با نام او گره خورده است.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

پس از درگذشت وردان‌روز در سال ۶۱۶ هجری قمری، ابومنصور که علاوه بر جایگاه بلندپایهٔ نظامی، از کاردانی و حمایت نخبگان دربار نیز برخوردار بود، بدون خونریزی یا جنگ جانشینی، بر تخت حاکمیت یزد تکیه زد.

مواجهه با یورش مغولان
سال آغازین حکومت ابومنصور (۶۱۶ هـ.ق) دقیقاً مقارن با یکی از بزرگ‌ترین و ویرانگرترین رویدادهای تاریخ ایران، یعنی عبور سپاهیان چنگیزخان مغول از رود جیحون و یورش به امپراتوری خوارزمشاهیان بود. در حالی که شهرهای بزرگ و پررونقی چون مرو، نیشابور، ری و سمرقند در جریان رویارویی و مقاومت در برابر مغولان محاصره شده و با خاک یکسان گردیدند، ابومنصور با درک دقیقِ توازن قوا، رویکردی کاملاً متفاوت و واقع‌گرایانه اتخاذ کرد.

او که زوال قطعی ارتش سلطان محمد خوارزمشاه را می‌دید، دست به مقاومت نظامی بیهوده نزد. ابومنصور نمایندگانی را با هدایای نفیس به اردوی مغولان فرستاد، تسلیم ولایت یزد را اعلام کرد و تعهد داد که خراج سالانهٔ دیوان مغول را به موقع پرداخت کند. فرماندهان مغول نیز که درگیر تسخیر مناطق مقاوم‌تر و استراتژیک‌ترِ شمال و شرق ایران بودند، این انقیاد را پذیرفتند و به این ترتیب، یزد از هجوم و غارتِ مستقیم قشون چنگیزخان مصون ماند.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۱.
یزد، پناهگاه امن فلات ایران
سیاست محافظه‌کارانه و تسلیمِ پیش‌دستانهٔ قطب‌الدین ابومنصور، پیامدهای جمعیتی و اقتصادی شگرفی برای یزد به همراه داشت. با ویرانی گستردهٔ خراسان و عراق عجم، موجی از آوارگان، بازرگانان ثروتمند، هنرمندان و علمای فراری از دمِ تیغ مغول، به سمت یزد که به جزیره‌ای امن در میان آتش جنگ تبدیل شده بود، سرازیر شدند.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۲.

ورود این نخبگان و سرمایه‌ها، سبب رونق بی‌سابقهٔ اقتصادی و فرهنگی ولایت یزد شد. ابومنصور با بهره‌گیری از این شکوفایی و دریافت مالیاتِ راه‌های امن تجاری، بودجهٔ قابل توجهی را به توسعهٔ شهری و کشاورزی اختصاص داد. از مهم‌ترین آثار عمرانی او، احداث مرکز علمی و دینیِ بزرگی به نام «مدرسهٔ قطبیه» (مأخوذ از لقب وی، قطب‌الدین) بود که در کنار مدرسهٔ وردان‌روز، تا سال‌ها به عنوان یکی از کانون‌های اصلی تدریس فقه و علوم اسلامی در مرکز ایران فعالیت می‌کرد.کاتب یزدی، احمد بن حسین. تاریخ جدید یزد، ص. ۷۰.

درگذشت و جانشینی
ابومنصور بن لنگر پس از ده‌سال حکومتِ توأم با صلح و توسعه در دلِ یکی از تاریک‌ترین ادوار تاریخ ایران، سرانجام در سال ۶۲۶ هجری قمری (۱۲۲۹ میلادی) در شهر یزد بر اثر مرگ طبیعی درگذشت.باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید، ص. ۳۷۵.

پس از او، فرزندش محمودشاه بن ابومنصور (معروف به قطب‌الدین محمودشاه) با تأیید و حمایت امرای دربار جانشین وی شد. محمودشاه نیز با الگوبرداری از هوشمندیِ سیاسی پدر، روابط حسنه و دیپلماتیک یزد را با اوگتای خان (جانشین چنگیزخان) و دیوانِ امپراتوری مغول در قراقورم حفظ کرد و بقای این دودمان را در عصر ایلخانی تضمین نمود.

منابع و پانویس‌ها
 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.