مصطفی جوان خوشدل

مصطفی جوان خوشدل (۱۳۲۵ – ۳۰ فروردین ۱۳۵۴) از اعضای اولیه و برجسته سازمان مجاهدین خلق ایران بود. او در شهریور ۱۳۵۱ دستگیر و به حبس ابد محکوم شد. در ۳۰ فروردین ۱۳۵۴، به همراه سید کاظم ذوالانوار و هفت تن از فدائیان خلق از جمله بیژن جزنی در تپه‌های اطراف زندان اوین تیرباران شد.

 زندگی و فعالیت‌های سیاسی 
مصطفی جوان خوشدل در سال ۱۳۲۵ در خانواده‌ای متوسط متولد شد. او در جوانی به فعالیت‌های مذهبی و سیاسی روی آورد و تحت تأثیر وقایع مانند قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ قرار گرفت. پس از پیوستن به نهضت آزادی و گسترش مطالعات ایدئولوژیک، به سازمان مجاهدین خلق ایران پیوست و به عضویت آن درآمد.اسلام رادیکال، ارواند آبراهامیان وی در سال ۱۳۴۸ در هسته اداره‌کننده گروه بازار سازمان فعالیت داشت. جوان خوشدل در قرآن و نهج‌البلاغه تبحر داشت و با بیانی ساده مسائل پیچیده را توضیح می‌داد. پیش از دستگیری، قرار بود برای مأموریتی به خارج برود اما در جریان ضربهٔ ساواک در شهریور ۱۳۵۰ دستگیر شد. او پیش از دستگیری مسئول شبکه محلات و بازار تهران بود.

 دستگیری و زندان 
۶ سال پس از تأسیس سازمان مجاهدین خلق ایران، در شهریور ۱۳۵۰ بیش از ۹۰ درصد از کادرها و مرکزیت سازمان توسط ساواک دستگیر شدند و به حکم دادگاه نظامی وقت، به اتهام «اقدام علیه امنیت کشور»، به اعدام، محکوم و برخی نیز زندانی شدند. مصطفی در جریان این حملات دستگیر شد و زیر شکنجه‌های شدید قرار گرفت که طی سالیان زندان ادامه داشت. ولی ساواک موفق به کسب اطلاعات از او نشد. به گفته یکی از اعضای خانواده در آخرین ملاقاتی که با وی داشتند مصطفی بر اثر شدت شکنجه بسیار رنجور و لاغر شده بود.

سروان علایی از مسئولین زندان قصر می‌گوید: «من می‌دیدم که چگونه وقتی مبارزات داخل زندان به اوج می‌رسید و حکومت به وسیله ساواک می‌خواست زهر چشمی از زندانیان مبارز و انقلابی بگیرد. زندانیانی مانند مصطفی جوان خوشدل و جزنی (گروه فدائیان) و مسعود رجوی را از زندان قصر به کمیته مشترک انتقال داده و آن‌ها را زیر شدیدترین و سبعانه‌ترین شکنجه‌ها که تحملش برای کم‌تر کسی امکان داشت، قرار می‌داد و بعد از مدتی مجدداً به زندان قصر بازگردانده می‌شدند.»

یک زندانی هم‌بند او در خصوص اخلاق و منش مصطفی می‌گوید: «گرچه مسلمان و نمازخوان نبودم ولی در سلول عمومی با زنده یاد مصطفی جوان خوشدل آشنا و مفتون شخصیت و مهربانی‌هایش شدم. او را از زندان قصر بازگردانده بودند تا دوباره زیر شکنجه ببرند، می‌گفتند عاقل نشده است!»

 تیرباران در تپه‌های اوین 
در ۳۰ فروردین ۱۳۵۴ مصطفی جوان خوشدل به همراه کاظم ذوالانوار از اعضای مرکزیت سازمان مجاهدین خلق و ۷ زندانی سیاسی از سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران، بیژن جزنی و یارانش حسن ضیاءظریفی، عزیز سرمدی، عباس سورکی، مشعوف کلانتری، محمد چوپانزاده، احمد جلیل افشار که در حال گذراندن محکومیت خود بودند، توسط مأموران ساواک به تپه‌های اوین انتقال داده شده و سپس آن‌ها را به رگبار بستند.

بعد از پیروزی انقلاب ۵۷، اعدام این ۹ زندانی سیاسی توسط ساواک در تپه‌های اوین توسط بهمن نادری پور (معروف به تهرانی) یکی از معروف‌ترین بازجویان ساواک در جریان محاکمه‌اش بازگویی شد:

«یک روز محمدحسن ناصری (عضدی) مرا خواست و گفت که باید در عملیات فوق محرمانه ای که به دستور ثابتی طراحی شده و چگونگی اجرای آن هنوز معلوم نیست شرکت کنی… در روز پنجشنبه ۲۹ فروردین جلسه هماهنگی برای این اقدام توسط رضا عطارپور در رستوران هتل آمریکا برگزار شد و عطارپور گفت (پرویز) ثابتی در جریان جزئیات طرح هست. وی گفت: «... شعبانی (حسینی) و نوذری (رسولی) زندانیان را تحویل گرفته و ما با راهنمایی سرهنگ وزیری (رئیس وقت زندان اوین) در حالیکه لباس نظامی به تن داشت به دنبال مینی‌بوس حامل زندانیان به بالای ارتفاعات بازداشتگاه اوین رفتیم… زندانیان را پیاده کرده به ردیف روی زمین نشاندند در حالی که دست‌ها و چشمانشان بسته بود، سپس رضا عطارپور فاتحانه پا پیش گذاشته و گفت همان‌طور که شما و رفقای شما در دادگاه‌های انقلابی خود رهبران و همکاران ما را محکوم کرده و حکم را اجرا می‌کنید ما هم شما را محکوم کرده و می‌خواهیم حکم را اجرا کنیم. بیژن جزنی و چند نفر دیگر به این عمل اعتراض کردند. اما اعتراض‌های آن ۹ نفر به جایی نمی‌رسد و رگبار مسلسل را به سمتشان می‌گیرند» «اولین کسی که رگبار مسلسل را به سوی آن‌ها بست سرهنگ وزیری بود و مسلسل را یکی یکی به ما داد؛ من نفر چهارم یا پنجم بودم که شلیک کردم.» «بعد سعدی جلیل اصفهانی بالای سر همه رفت و در تیر خلاص شرکت کرد». تهرانی گفت: «اجساد آن‌ها را داخل مینی‌بوس گذاشته و به بیمارستان ۵۰۱ ارتش تحویل دادیم. لباس‌های خون‌آلود و چشم‌بندهای مقتولین به دستور عطارپور، توسط من و رسولی سوزانده شد تا مدرکی باقی نماند.»

 روایت ساواک 
علی‌رغم اعدام ۹ چریک که برای ایجاد رعب در دل سایر زندانیان و انتقام آنان انجام شده بود، در رسانه‌های رسمیروزنامه کیهان، روز ٣٠ فروردین ١٣٥٤، صفحه نخستروزنامه اطلاعات، روز ٣١ فروردین ١٣٥٤، صفحه نخست با این عنوان اعلام شد: «۹ زندانی حین فرار کشته شدند.» چرا که آن نه نفر در حال گذراندن احکام زندان خود بودند و اعدام آنان اقدامی غیرقانونی بود.خبرگزاری گویا بهمن نادری پور در اعترافات خود می‌گوید: «روز بعد (از اعدام)، متنی به وسیلهٔ رضا عطارپور مجرد برای روزنامه‌ها تهیه شد که در آن عنوان شده بود این ۹ نفر در جریان انتقال از زندان به زندان دیگر، قصد فرار داشتند که مورد هدف گلولهٔ مأموران قرار گرفتند. این متن به دو دلیل بسیار ناشیانه تهیه شده بود اولاً همهٔ آن‌ها از روبه‌رو هدف گلوله قرار گرفته بودند، پس قصد فرار نداشتند. ثانیاً نحوهٔ انتقال زندانی طوری نبود که بتوان قبول کرد که قصد فرار در بین بوده است.»«تهرانی، جلاد ساواک، اعتراف می‌کند»، روزنامهٔ اطلاعات، ۱ خرداد ۱۳۵۸، ص ۳ این اعتراف رسمی، داستان ساختگی ساواک و روایت حکومت دربارهٔ یک «فرار نافرجام» را کاملاً بی‌اعتبار کرد.

 گزارش سازمان‌های حقوق بشری 
کمیسیون بین‌المللی قضات در گزارش سال ۱۹۷۶ خود در خصوص حقوق بشر و نظام حقوقی در ایران از این افراد و اعدام آن‌ها یاد کرد.

عفو بین‌الملل در ۲۲ آوریل ۱۹۷۵ در تلگرافی به شاه ایران خواستار تحقیق یک کمیسیون مستقل پزشکی در مورد این زندانیان شد. در بیانیه عفو آمده است که «ما در مورد اعتبار گزارش رسمی دربارهٔ مرگ این افراد تردیدهای جدی داریم». (سند عفو بین‌الملل، خبرنامه جلد ۵، شماره ۶، ژوئن ۱۹۷۵)https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/06/nws210061975en.pdf

 مستند تیرباران 
پس از گذشت بیش از سی سال از فروردین ۱۳۵۴ که ساواک اعلام کرده بود ۹ زندانی در حال فرار کشته شدند، تصویر جمجمه گلوله‌خورده مصطفی منتشر شد که محل گلوله و تیر خلاص مشاهده می‌شود. پس از درگذشت مادر مصطفی جوان خوشدل زمانی که قبر را باز کردند تا پیکر مادر را کنار پسر دفن کنند، یکی از ناظران تصاویری از جمجمه وی گرفت و منتشر کرد.

 محل دفن 
پیکر مصطفی و ۸ نفر از همراهانی که با وی تیرباران شدند؛ در ساعت ۲ بعد از ظهر روز ۳۰ فروردین ۱۳۵۴ به سردخانه بیمارستان ۵۰۱ ارتش انتقال یافت و به دستور ساواک شب هنگام ساعت ۲۳ اجساد عازم بهشت زهرا شده و کارکنان بهشت زهرا به دستور مأموران ساواک آن‌ها را با همان سر و وضع خونین داخل قبرها گذاشتند و دفن کردند. این اقدام کاملاً محرمانه سبب شد تا خانواده‌های آن ۹ نفر زندانی تا انقلاب ۵۷ از محل دفن آن‌ها بی‌خبر باشند. وی در قطعه ۳۳ بهشت زهرا در ردیف ۱۱۲ شماره ۹ دفن شده است،روزنامه ایران، گزارش احمد جلالی فراهانی، چهارشنبه ۲۰ خرداد ١٣٨٣.

 آثار مرتبط 
آزاده اخلاقی در یک پروژهٔ سه ساله عکاسی به نام «به روایت یک شاهد عینی»، صحنهٔ اعدام مصطفی جوان خوشدل، سید کاظم ذوالانوار، بیژن جزنی و سایر چریکهای همراه وی بر روی تپه‌های اوین را بازسازی کرده است.

 منابع 

رده:اعدام‌شدگان اهل ایران در زمان حکومت محمدرضا پهلوی
رده:اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران
رده:انقلابیون اهل ایران
رده:اهالی تهران
رده:درگذشتگان ۱۳۵۴
رده:درگذشتگان ۱۹۷۵ (میلادی)
رده:زادگان ۱۳۲۵
رده:زادگان ۱۹۴۶ (میلادی)
رده:خاک‌سپاری‌ها در قطعه ۳۳ بهشت زهرا
رده:زندانیان سیاسی اهل ایران
رده:قربانیان شکنجه اهل ایران
رده:کشته‌شدگان در زمان حکومت محمدرضا پهلوی