جامعه کلنگی

نظریه جامعه کوتاه‌مدت که با نام جامعه کلنگی نیز در ادبیات سیاسی و اجتماعی ایران شناخته می‌شود، چارچوبی نظری است که توسط همایون کاتوزیان برای تبیین موانع توسعه تاریخی در ایران ارائه شده است. کاتوزیان در این نظریه استدلال می‌کند که برخلاف جوامع اروپایی که «جامعه بلندمدت» محسوب می‌شوند، ایران به دلیل فقدان امنیت مالکیت و حاکمیت استبداد، فاقد استمرار تاریخی در انباشت ثروت و دانش بوده است..

در جامعه کلنگی، هر طبقه یا حاکمیت جدید به جای بنا کردن بر روی دستاوردهای پیشین، اقدام به تخریب یا نادیده گرفتن آن‌ها می‌کند، به طوری که جامعه مدام مجبور به شروع از نقطه صفر است. کاتوزیان معتقد است که این ویژگی باعث شده تا فرایند توسعه در ایران به جای شکلی خطی و انباشتی، حالتی چرخه‌ای و گسسته داشته باشد.

 ویژگی‌های بنیادین جامعه کوتاه‌مدت 
همایون کاتوزیان چهار ویژگی اصلی را برای تبیین ساختارنظریه جامعه کوتاه‌مدت برمی‌شمارد که مانع از شکل‌گیری یک تحول بلندمدت و انباشتی در تاریخ ایران شده است.

 مشکل جانشینی و مشروعیت 
در تاریخ ایران، انتقال قدرت غالباً فاقد یک قانون محکم و پیش‌بینی‌پذیر (مانند حق ارشدیت در فئودالیسم اروپا) بوده است. این امر باعث می‌شد که با مرگ هر فرمانروا، جامعه دچار هرج‌ومرج شده و مدعیان جدید برای کسب قدرت به جنگ‌های داخلی دامن بزنند که منجر به نابودی زیرساخت‌ها در هر دوره می‌شد.

 مالکیت لرزان و غیرموروثی 
برخلاف جوامع بلندمدت که در آن‌ها حق مالکیت خصوصی ریشه در سنت‌های حقوقی تغییرناپذیر دارد، در ایران مالکیت همواره تابعی از قدرت سیاسی و اراده استبداد بوده است. همایون کاتوزیان معتقد است که در این ساختار، هیچ طبقه یا خاندانی نمی‌توانست اطمینان داشته باشد که ثروت و املاکش به نسل بعدی منتقل می‌شود؛ زیرا با تغییر حاکم یا غضب سلطان، تمامی دارایی‌ها در معرض مصادره ناگهانی قرار می‌گرفت.. این لرزان بودن پایه‌های مالکیت باعث می‌شد که ثروت به جای تبدیل شدن به «سرمایه پایدار» برای توسعه ملی، صرفاً در سطح خرد و برای مصرف کوتاه‌مدت باقی بماند و انباشت تاریخی سرمایه صورت نگیرد.

 فقدان انباشت تاریخی 
استعاره جامعه کلنگی مستقیماً به این ویژگی اشاره دارد که هر حکومت یا طبقه جدید، لزوماً بر شانه‌های گذشتگان خود نمی‌ایستد، بلکه تلاش می‌کند تا با تخریب آثار و نهادهای قبلی، همه چیز را از صفر آغاز کند. این گسست‌های مکرر باعث شده است که علم، قانون و ثروت پیش از آنکه به مرحله بهره‌وری برسند، از بین بروند.

 تغییرات رادیکال و کوتاه‌مدت 
کاتوزیان معتقد است که در چنین ساختاری، اصلاحات تدریجی به ندرت رخ می‌دهد و تغییرات معمولاً در قالب شورش‌های ناگهانی یا سقوط‌های کامل سیستم تجلی می‌یابند که باز هم به ماهیت کوتاه‌مدت بودن جامعه دامن می‌زنند.

 عوامل تداوم در جامعه کوتاه‌مدت 
همایون کاتوزیان در تبیین چگونگی بقای هویت ایران با وجود ساختار گسسته، بر نقش عناصر فرهنگی و اداری تأکید می‌کند. او معتقد است که فرهنگ و زبان فارسی به عنوان یک عامل پیونددهنده، توانست استمرار تاریخی را در لایه‌های زیرین جامعه حفظ کند، حتی زمانی که قدرت سیاسی دچار فروپاشی می‌شد. همچنین او به نقش دیوان‌سالاری ایرانی اشاره دارد که با انتقال سنت‌های اداری و تجربیات حکمرانی از یک سلسله به سلسله دیگر، از فروپاشی کامل ساختارهای اجرایی در میانه تغییرات رادیکال جلوگیری می‌کرد.

در دوران صفویان، رسمی شدن مذهب تشیع به عنوان ابزاری برای ایجاد هویت متمایز و انسجام سیاسی در برابر تهدیدات خارجی به کار گرفته شد. کاتوزیان این پدیده را عاملی برای تقویت نهاد دولت می‌داند، هرچند تأکید می‌کند که این انسجام همچنان بر پایه قدرت استبداد استوار بود و به یک نظام قانونی پایدار تبدیل نشد.

همایون کاتوزیان معتقد است که در دوران جنبش مشروطه ایران، طبقه متوسط جدید و روشنفکران تلاش کردند تا با تکیه بر آرمان حاکمیت قانون، پایه‌ای برای یک جامعه بلندمدت ایجاد کنند.. از دیدگاه او، دو عامل اصلی در این دوره سعی در ایجاد تداوم داشتند:

۱. تلاش برای تأسیس نهادهای مدرن: نخبگان مشروطه‌خواه با الگوبرداری از نهادهای اروپایی، سعی کردند تا مجلس شورای ملی را به عنوان مرکز ثقل قدرت و ضامن امنیت مالکیت جایگزین اراده فردی حاکم کنند.

۲. آرمان ناسیونالیسم قانونی: در این دوره، تلاش شد تا هویت ملی به جای تکیه صرف بر مذهب یا زبان، بر پایه حقوق مشترک شهروندی تعریف شود تا تداوم جامعه تضمین گردد؛ اما کاتوزیان استدلال می‌کند که به دلیل بازتولید استبداد و فقدان زیربنای اجتماعی لازم، این تلاش‌ها نیز دچار ماهیت کوتاه‌مدت شده و به بن‌بست رسیدند.

 زوال تخصص و اعتبار خانوادگی 
همایون کاتوزیان معتقد است که در نظریه جامعه کوتاه‌مدت، گسست‌ها تنها به لایه‌های سیاسی و اقتصادی محدود نمی‌مانند، بلکه دامنگیر نظام‌های معرفتی و تخصصی نیز می‌شوند. در یک جامعه بلندمدت، تخصص و اعتبار علمی یا تجاری در طی نسل‌ها در یک خاندان یا صنف انباشته شده و صیقل می‌خورد؛ اما در جامعه کلنگی، به دلیل فقدان امنیت و تداوم، هر نسل مجبور است اعتبار و دانش فنی خود را از نو ثابت کند

این پدیده منجر به نوعی «بی‌تجربگی ساختاری» می‌شود؛ چرا که تجربیات انباشته شده توسط یک نسل، به دلیل دگرگونی‌های ناگهانی سیاسی یا اجتماعی، به نسل بعدی منتقل نمی‌گردد. کاتوزیان اشاره می‌کند که در چنین شرایطی، جامعه به جای تکیه بر تخصص‌های موروثی و نهادینه شده، همواره با آزمون و خطاهای مکرر مواجه است که این خود هزینه‌های توسعه را به شدت افزایش می‌دهد.{. در نتیجه، نخبگان در هر دوره جدید، افرادی نوآمده هستند که فاقد ریشه‌های نهادی برای مقاومت در برابر استبداد یا هدایت اصلاحات بلندمدت می‌باشند.

 نقدها بر نظریه جامعه کوتاه‌مدت 
نظریه همایون کاتوزیان به دلیل ارائه چارچوبی بومی برای تحلیل موانع توسعه در ایران، مورد استقبال گسترده پژوهشگران قرار گرفته است.

علی میرسپاسی، جامعه‌شناس، بر این باور است که استعاره جامعه کلنگی به خوبی توانسته است تناقضات میان مدرنیته و ساختارهای سنتی در ایران را تبیین کند؛ همچنین سعید مدنی در تحلیل‌های خود دربارهٔ مسائل اجتماعی، به نظریه نظریه جامعه کوتاه‌مدت برای درک ریشه‌های ناپایداری نهادهای مدنی استناد کرده است.

فرهاد نعمانی و سهراب بهداد نیز در مطالعات خود پیرامون طبقات اجتماعی در ایران، هرچند نقدهایی به مدل کاتوزیان دارند، اما اهمیت تمرکز او بر «عدم امنیت مالکیت» را به عنوان عاملی کلیدی در عدم انباشت سرمایه تأیید کرده‌اند. از سوی دیگر، یرواند آبراهامیان با وجود تفاوت در مبانی تحلیل، قدرت این نظریه را در تبیین چرایی بروز رفتارهای سیاسی رادیکال و کوتاه‌مدت در تاریخ معاصر ایران ستوده است

همچنین نظریه همایون کاتوزیان با وجود تأثیرگذاری گسترده بر ایران‌شناسی، از سوی پژوهشگران متعددی به چالش کشیده شده است:

یرواند آبراهامیان با وجود تحسین برخی جنبه‌های کار کاتوزیان، در تحلیل‌های خود بر استمرار ساختارهای دیوان‌سالاری و طبقات اجتماعی در ایران تأکید دارد و معتقد است که گسست‌های تاریخی به آن شدتی که در نظریه جامعه کلنگی توصیف شده، باعث نابودی کامل انباشت سنتی نشده است.؛ همچنین مازیار بهروز بر این باور است که تمرکز بیش از حد بر استبداد داخلی به عنوان تنها عامل کوتاه‌مدت بودن جامعه، نقش عوامل ژئوپلیتیک و مداخلات استعماری را در برهم زدن استمرار توسعه ایران کم‌رنگ می‌کند.

 نقد تقلیل‌گرایی اقتصادی 
عباس امانت در آثار خود اشاره می‌کند که تاریخ ایران لزوماً چرخه‌ای از تخریب و شروع مجدد (کلنگی) نبوده است، بلکه سنت‌های فکری و نهادهای مذهبی (مانند نهاد وقف) سطحی از استمرار مالی و اجتماعی را در برابر اراده حاکمان مستبد فراهم می‌کردند که در نظریه جامعه کوتاه‌مدت نادیده گرفته شده است.؛ این منتقدان معتقدند که مدل کاتوزیان با وجود قدرت تبیین‌گری، در تعمیم دادن «بی‌قانونی محض» به تمامی ادوار تاریخ ایران مبالغه کرده است.

 جستارهای وابسته 
 همایون کاتوزیان
 فئودالیسم
 انسجام گروهی
 سرمایه اجتماعی

 پانویس 

رده:آثار همایون کاتوزیان
رده:تاریخ ایران
رده:جامعه‌شناسی سیاسی
رده:نظریه‌های جامعه‌شناسی
رده:نوواژه‌های دهه ۲۰۰۰ (میلادی)