اسطوره‌شناسی سیستانی

اسطوره‌شناسی سیستانی یا اساطیر سیستانی شامل مجموعه‌ای از باورها و اعمال گروهی برخاسته از تاریخ فرهنگی و مذهبی ایرانیان سیستانی، و دانسته‌های مردمی رایج در این سرزمین می‌باشند که عمدتاً توسط سنن شفاهی و منابع مکتوب به زمان کنونی منتقل شده‌اند.زینی، مهری(1397). سیستان، مکان اسطوره‌ای شاهنامه و ارتباط آن با قهرمان اسطوره‌ای، نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، تهران.نیک پناه، منصور(1384). اساطیر سیستان و تجلی آن در ادب فارسی، ماهنامه اسوه.

 سرزمین 
سیستان در اساطیر ایران و آئین زرتشت، اهمیت بسزایی دارد.
سرزمین سیستان در پاره‌های ۱۳ و ۱۴ نخستین فصل وندیداد (اوستا) به عنوان یازدهمین سرزمین نیک که اهورامزدا آفریده، یاد شده است.(نامهٔ باستان، جلد اول، میر جلال‌الدین کزازی، ۱۳۸۵، ص۳۹۷.)
طبق متون اساطیری سیستان را گرشاسب پسر اثرت بن شهر بن کورنگ بن بیداسب بن تور بن جمشیدالملک بن نونجهان بن اینجد بن اوشهنگ بن خراوک بن سیامک بن موسی بن کیومرث بنا کرده است.مؤلف ناشناس، تاریخ سیستان، به تصحیح محمد تقی بهار (ملک الشعرا)، تهران، معین، ۱۳۸۱، ص۴۹–۵۰.

 شخصیت‌های اساطیری 
 رستم 
رُسْتَم یا رستم سیستانی نام‌آورترین چهرهٔ اسطوره‌ای در ایران و سیستان است و به تبع آن، مهم‌ترین چهرهٔ اسطوره‌ای ادبیات فارسی است. او فرزند زال و رودابه است. وی اسبی به نام رَخش داشت که در تمام نبردها یار و یاور او بود. رستم و اسبش، رخش، سرانجام با دسیسه شغاد، برادر ناتنی رستم، کشته شدند.

 زال 
زال یا دستان از قهرمانان اسطوره‌ای سیستانی در ایران است که نامش در شاهنامه رفته است. وی پسر سام و پدر رستم است. سام از آن که پسرش با موی سپید (آلبینیسم) و در شکل پری یا دیو به دنیا آمده بود ناخرسند بود. از این رو او را در پای البرز کوه که سیمرغ بر آن آشیان داشت رها کرد. سیمرغ نوزاد را یافت و به آشیانه خود برد و بزرگ کرد. از این پس سیمرغ تا پایان زندگی یاور زال و پسرش رستم است.

 سام 
سام، پدر زال و پدر بزرگ رستم از تبار گرشاسپ، پهلوان اسطوره‌ای ایران است.A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on SamWerner Heiduczek: Die schönsten Sagen aus Firdausis Königsbuch neu erzählt (nach Görres, Rückert und Schack). Der Kinderbuchverlag, Berlin 1982, ISBN 3-7684-5525-4, Neudruck (Werner Daustein) Hanau o. J. , S. 26–47 (Zweites Buch: Destan Zal …) und 51–53 (Drittes Buch: Rustam …).

 نریمان 
نریمان نیای بزرگ رستم پهلوان اسطوره‌ای شاهنامه از نسل گرشاسپ است. از نریمان به عنوان پهلوان سرشناس سیستانی خاندان سام در شاهنامه سخن رفته و این پهلوان در دژ سپید کشته شد و رستم سال‌ها بعد انتقام او را بگرفت.معرفی مشاهیر 

 گرشاسپ 
گَرْشاسْپ پهلوان بزرگِ سیستانی و نیای بزرگ رستم و نامور به «اژدهاکُش» است. منظومهٔ گرشاسپ‌نامه از اسدی طوسی در شرح دلاوری‌های اوست. این پهلوان از چهره‌های نامدار اساطیر ایران است.Encyclopedia Iranica, "GARŠĀSP-NĀMA", FRANÇOIS DE BLOISدوستخواه، جلیل (ویرایش): اوستا، کهن‌ترین سرودهای ایرانیان، انتشارات مروارید، تهران ۱۳۷۴ (چاپ دوم)، صص ۱۰۴۲–۱۰۴۴.

 فرامرز 
فرامرز از پهلوانان سیستانی و اساطیر ایرانی است. او فرزند رستم سیستانی، نوه زال و نواده سام و نریمان بود که به دست بهمن کشته شد.

 سهراب 
سهراب جنگجوی افسانه‌ای در اساطیر ایران و در تراژدی رستم و سهراب است. او پسر رستم سیستانی که از پهلوانان ایرانی بود. او در جوانی به دست پدرش رستم کشته شد.

 عشاق اسطوره‌ای 
 زال و رودابه 

داستان عشق زال به رودابه یکی از مهم­ترین داستان­های عاشقانه شاهنامه فردوسی است؛ زیرا حاصل این عشق به دنیا آمدن رستم، قهرمان بزرگ شاهنامه است. اسطوره­ای که با شروع داستان زال و رودابه حضور فعّال دارد و تا آخر به بهترین شکل نقش خود را ایفا می­کند.طغیانی، اسحاق، حیدری، مریم. تحلیل شخصیت‌های برجسته در حماسه عاشقانه زال و رودابه.

 رستم و تهمینه 

رستم قهرمان برجسته شاهنامه فردوسی با اسب خود رخش به شکار می رود. رستم هنگام استراحت به خواب می رود و ترکان اسب را می‌ربایند و نزد چند مادیان می‌برند تا نسل از نسل اسب رستم پرورش دهند. رستم در جست و جوی رخش به پایتخت سمنگان نزدیک می‌شود. پادشاه سمنگان از او استقبال می‌کند و برای حضور رستم جشن می‌گیرد. نیمه شب تهمینه دختر پادشاه سمنگان به اتاق خواب رستم می‌رود.
thumb|رستم دستبند خود را به تهمینه می گذارد. جوزف روتر، تفلیس 
تهمینه به عشق خود به رستم اعتراف می کند و پس از مشورت با پدر تهمینه، پادشاه سمنگان، آن دو با هم زوج می شوند. روز بعد رستم تهمینه را ترک می کند و به ایران باز می گردد. او به نشانه عشقش به او یک دستبند هدیه می دهد. نه ماه بعد پسرشان سهراب به دنیا می آید.Friedrich Rückert: Rostem und Suhrab. Eine Heldengeschichte in 12 Büchern. Nachdruck der Erstausgabe von 1838. epubli, Berlin, 2010, Kapitel 7-1.

 موجودات افسانه‌ای 
 بزلنگی 
بزلنگی یکی از شبه دیوان در میان مردم سیستان است.
او موجودی است قوی شبیه به دیو چه مانند انسان بر روی دو پا راه می‌رفته و چون نمی‌توانسته به‌طور قائم بایستد یک پایش را میکشده، که به همین علت سیستانی‌ها آنرا بزلنگی نامیده‌اند. این موجود در افسانه‌های سیستانی نقش عمده‌ای در جنگ با مردم دارد و اغلب هم دچار شکست می‌شود.

 مردآزما 
در افسانه‌های مردم سیستانی آن را نوعی جن می‌دانند که اگر کسی از آنها نترسد، با او دوست می‌شوند. ولی اگر از او بترسند، قربانی‌اش را آنقدر می‌ترساند تا از پای درآید.
در این افسانه‌ها گفته می‌شود مردآزما به صورت حیوانی اهلی بر مسافران مرد پدیدار می‌شود و ناگهانی سخن می‌گوید یا تغییر شکل می‌دهد و با این کار میزان دلاوری و مردانگی مسافر را می‌آزماید. بر پایه افسانه، مردآزما بیشتر در جای‌های تاریک و خلوت نمودار می‌شود ولی به کسی آسیبی نمی‌زند و به باور گروهی، در برابر افراد ترسو ظاهر نمی‌شود تا از آن‌ها آسیبی نبیند. گفته می‌شود این داستان برای این ساخته شده تا به افراد کم‌جرأت قوت قلب بدهند که اگر به جای تاریک یا خلوتی رفتند کمتر بترسند زیرا به آن‌ها گفته می‌شد مردآزما به افراد شجاع کاری ندارد.

 دیو پاهلو 
در میان سیستانی‌ها گفته می‌شود دیوی وجود دارد به نام دیو یاهلو که شبیه گاو نری است که در شب دیده می‌شود و به قربانیانش حمله و تجاوز می‌کند.

 کلوخ پران 
در میان سیستانی‌ها موجودی است به نام جن کلوخ پران که به سمت قربانیان خود سنگ و کلوخ داغ پرتاب می‌کند ولی آن‌ها هرچه اطراف خود را نگاه می‌کنند کسی که سنگ پرتاب می‌کند را نمی‌بینند.

 سیمرغ 
سیمرغ مشهور، مرغی ایزدی است که بر کوه البرز آشیان دارد و «زال» پدر «رستم» را پرورش داده است. «سام» (پدر زال) از این که فرزندش در هنگام تولد سفیدمو بوده است، خشمگین می‌شود و او را بر سر راه می‌گذارد. سیمرغ کودک را می‌یابد و به امر اهورامزدا او را پرورش می‌دهد. پس از آنکه زال در سایهٔ تربیت سیمرغ جوان نیرومندی شده بود، سام پشیمان می‌شود و او را به خانه برمی‌گرداند. سیمرغ پری از خود به زال می‌دهد تا هنگام سختی آن را آتش زند و از او یاری بخواهد زال دو بار به سیمرغ محتاج می‌شود: ۱. هنگام تولد رستم که به علت درشتی جثهٔ وی، مادرش در آستانهٔ مرگ قرار گرفته بود؛ ۲. در جنگ رستم با اسفندیار که رستم و اسبش به شدت مجروح شده بودند، سیمرغ به یاری آنها می‌شتابد و پس از علاج زخم‌های رستم راه غلبه بر اسفندیار را به او نشان می‌دهد.حماسه‌سرایی در ایران، صفا؛ ذبیح‌الله، فردوسی، تهران، چاپ ششم، ۱۳۷۴، ص ۵۳۵.

به دلیل همین حمایت‌های سیمرغ از خاندان زال، عده‌ای نظر داده‌اند که این مرغ فرشته نگهبان یا توتم سیستانی‌ها (خانواده رستم) است. دلیل دیگری که برای این ارتباط ذکر شده، این است که برخی جایگاه سیمرغ را «کوه اپارسن» (aparsan) در «سکستان» (سیستان) نام برده‌اند.فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، یاحقی؛ محمد جعفر، سروش، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۹، ص ۲۶۷.

 جستارهای وابسته 
 مردم سیستانی
 سیستان
 سیستان (شاهنامه)
 اسطوره‌شناسی ایرانی
 اسطوره‌شناسی کردی
 اسطوره‌شناسی گیلکی
 اسطوره‌شناسی مازندرانی
 اسطوره‌شناسی آذری

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 
رده:اسطوره‌شناسی سیستانی
رده:فرهنگ در ایران
رده:فرهنگ در سیستان
رده:فرهنگ عامه ایران
رده:فرهنگ و هنر سیستانی‌ها