غوطه‌وری

غوطه‌وری () که به فارسی فرورفتگی نیز ترجمه شده است، یک حالت روان‌شناختی-حسی است که در آن فرد احساس می‌کد به طور کامل در یک محیط، فعالیت یا روایت محو شده و از آگاهی مستقیم از دنیای فیزیکی اطراف خود کاسته می‌شود. این مفهوم در حوزه‌های متنوعی از جمله روانشناسی، علوم رسانه، واقعیت مجازی، آموزش، هنر و سینما مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

 تعریف و ماهیت 

غوطه‌وری به عنوان «تجربه ذهنی حضور در یک محیط غیرفیزیکی» تعریف می‌شود. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که فرد توجه خود را به طور کامل بر یک محرک یا مجموعه‌ای از محرک‌ها متمرکز کرده و از محیط فیزیکی اطراف خود جدا می‌شود. این حالت می‌تواند از طریق رسانه‌های مختلفی ایجاد شود، از مطالعه یک کتاب جذاب تا استفاده از پیشرفته‌ترین سیستم‌های واقعیت مجازی.

 سطوح غوطه‌وری 
پژوهشگران معمولاً غوطه‌وری را در سه سطح دسته‌بندی می‌کنند:
 غوطه‌وری حسی: درگیری سیستم‌های حسی فرد با محیط مجازی
 غوطه‌وری شناختی: درگیری ذهنی و فکری فرد با محتوا
 غوطه‌وری عاطفی: درگیری احساسی و هیجانی با تجربه

 تاریخچه مفهوم 

اصطلاح غوطه‌وری ریشه در واژه لاتین immersio دارد که به معنای «فرو بردن در مایع» است. استفاده از این مفهوم در روانشناسی به کارهای ویلیام جیمز در قرن نوزدهم برمی‌گردد. اما کاربرد مدرن آن در مطالعات رسانه‌ای از دهه ۱۹۹۰ و با گسترش واقعیت مجازی رواج یافت.

 غوطه‌وری در رسانه‌های مختلف 

 در ادبیات 
مطالعه کتاب‌های داستانی می‌تواند حالت عمیقی از غوطه‌وری ایجاد کند که به «غوطه‌وری روایی» معروف است. در این حالت، خواننده خود را در دنیای داستان تصور کرده و با شخصیت‌ها همذات‌پنداری می‌کند.

 در بازی‌های ویدیویی 
بازی‌های ویدیویی از طریق ترکیب داستان‌پردازی، تعامل و چالش‌های شناختی، غوطه‌وری عمیقی ایجاد می‌کنند. کیفیت گرافیک، طراحی صدا و مکانیک بازی در ایجاد این تجربه نقش اساسی دارند.

 در واقعیت مجازی و افزوده 
واقعیت مجازی (VR) و واقعیت افزوده (AR) با ایجاد محیط‌های دیجیتالی که کاربر می‌تواند در آنها به تعامل بپردازد، پیشرفته‌ترین شکل غوطه‌وری حسی را ارائه می‌دهند.

 غوطه‌وری در سینما 

غوطه‌وری در سینما به روش‌های مختلفی ایجاد می‌شود و تکامل فناوری‌های سینمایی همواره در جهت افزایش عمق غوطه‌وری تماشاگر بوده است.

 سینمای سنتی 
حتی در سینمای سنتی، تکنیک‌های مختلفی برای ایجاد غوطه‌وری به کار می‌روند:
 صداگذاری سه‌بعدی: استفاده از سیستم‌های صوتی چندکاناله برای ایجاد حس جهت‌داری و عمق صدا
 تصویربرداری با وضوح بالا: افزایش وضوح تصویر برای طبیعی‌تر به نظر رسیدن صحنه‌ها
 تکنیک‌های فیلمبرداری: استفاده از حرکت‌های نرم دوربین، نمای نقطه نظر (POV) و عمق میدان برای درگیر کردن بیننده
 داستان‌پردازی جذاب: ایجاد شخصیت‌های باورپذیر و روایت‌های emotionally engaging

 سینمای سه‌بعدی (3D) 
سینمای سه‌بعدی با ایجاد illusion عمق، لایه دیگری به غوطه‌وری سینمایی اضافه کرد. اگرچه این فناوری گاهی به دلیل ایجاد ناراحتی برای برخی بینندگان مورد انتقاد قرار گرفته، اما در فیلم‌هایی مانند آواتار (۲۰۰۹) موفقیت قابل توجهی در ایجاد غوطه‌وری داشته است.

 سینمای ۳۶۰ درجه و واقعیت مجازی 
سینمای واقعیت مجازی (VR Cinema) پیشرفته‌ترین شکل غوطه‌وری سینمایی را ارائه می‌دهد. در این فرمت:
 بیننده می‌تواند به جای نگاه کردن به یک قاب ثابت، سر خود را در تمام جهات بچرخاند
 حس حضور فیزیکی در فضای داستان ایجاد می‌شود
 امکان تعامل محدود با محیط فراهم می‌شود
 روایت می‌تواند غیرخطی و وابسته به نگاه بیننده باشد

فیلم‌سازان VR از تکنیک‌های خاصی برای هدایت توجه بیننده استفاده می‌کنند، از جمله:
 نشانه‌های صوتی جهت‌دار
 حرکت عناصر در محیط
 تغییرات نور و رنگ

 سینمای تجربی و غوطه‌ور 
برخی از فرمت‌های سینمایی تجربی نیز به دنبال ایجاد غوطه‌وری عمیق‌تر هستند:
 سینمای فولادوم (Fulldome): نمایش فیلم بر روی گنبد کامل که بیننده را کاملاً احاطه می‌کند
 سینمای ۴DX: ترکیب اثرات فیزیکی مانند حرکت صندلی، باد، بو و آبپاش با نمایش فیلم
 پروژه‌های سینمای غوطه‌ور (Immersive Cinema): installations هنری که بیننده را در فضای فیزیکی مرتبط با فیلم قرار می‌دهند

 عوامل مؤثر بر غوطه‌وری 

 عوامل فنی 
 وضوح و کیفیت تصویر
 کیفیت صدا و طراحی صوتی سه‌بعدی
 نرخ نوسازی (refresh rate) بالا
 تأخیر کم (low latency)
 میدان دید گسترده

 عوامل روان‌شناختی 
 توانایی فرد برای تعلیق disbelief (تعلیق ناباوری)
 توجه متمرکز
 همذات‌پنداری با شخصیت‌ها
 انتظارات و نگرش فرد

 عوامل روایی 
 داستان‌پردازی قوی و پیوسته
 شخصیت‌پردازی باورپذیر
 جهان‌سازی (world-building) منسجم
 ریتم و pacing مناسب

 کاربردهای عملی 

 در آموزش 
غوطه‌وری در محیط‌های آموزشی مجازی می‌تواند یادگیری تجربی را تقویت کند، از جمله در شبیه‌سازی‌های پزشکی، آموزش خلبانی و تمرین مهارت‌های فنی.

 در درمان 
از غوطه‌وری در درمان‌های روانشناختی مانند درمان فوبیا، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و مدیریت درد استفاده می‌شود.

 در هنر و سرگرمی 
موزه‌ها و گالری‌ها از installations غوطه‌ور برای ایجاد تجربه‌های هنری تعاملی استفاده می‌کنند.

 چالش‌ها و انتقادات 

اگرچه غوطه‌وری generally مثبت ارزیابی می‌شود، اما نگرانی‌هایی نیز درباره آن وجود دارد:
 امکان ایجاد سردرگمی بین واقعیت و虚拟世界
 خطر اعتیاد به محیط‌های مجازی
 مسائل اخلاقی در مورد manipulation احساسی
 هزینه بالای ایجاد سیستم‌های غوطه‌ور کامل

 جستارهای وابسته 
 واقعیت مجازی
 واقعیت افزوده 
 سینمای سه‌بعدی
 سینمای واقعیت مجازی
 حضور (واقعیت مجازی)
 روانشناسی رسانه

 منابع 

رده:روان‌شناسی