زرنگی در فرهنگ ایرانی

زرنگی در فرهنگ ایرانی به نوعی راهبرد رفتاری و هوشمندیِ معطوف به فردیت اشاره دارد که بر دستیابی به هدف از کوتاه‌ترین و گاه غیرقانونی‌ترین مسیر ممکن تأکید می‌کند. اگرچه این واژه در لغت با مفاهیمی نظیر ذکاوت و هوش هم‌پوشانی دارد، اما پژوهشگرانی نظیر محمدعلی جمال‌زاده و حسن نراقی آن را متمایز از هوشِ سازنده و نوعی فرصت‌طلبی یا «هوشمندی منحرف‌شده» قلمداد کرده‌اند. . از منظر روان‌شناسی فرگشتی و جامعه‌شناسی تاریخی، زرنگی به عنوان یک مکانیسم بقا و نوعی انعطاف‌پذیری رفتاری در پاسخ به ناپایداری‌های ساختاری و عدم امنیت حقوقی در جامعه کوتاه‌مدت ایران تحلیل می‌شود. . این صفت در تعاملات اجتماعی ایران مرز باریکی میان تحسین به دلیل زیرکی و نکوهش به دلیل تضییع حقوق جمعی دارد.

 تحلیل‌های جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی 

 عقلانیت بقا و کنش کوتاه‌مدت 

مقصود فراستخواه پدیده زرنگی را در چارچوب «عقلانیت بقا» تحلیل می‌کند. او معتقد است در جوامعی که با بی‌ثباتی‌های ساختاری و عدم قطعیت نسبت به آینده روبرو هستند، افراد به جای «عقلانیت معطوف به توسعه»، به سمت راهبردهای کوتاه‌مدت و فردمحور سوق می‌یابند. در این بستر، زرنگی نه به عنوان یک امر غیرفرهنگی، بلکه به عنوان یک سازوکار هوشمندانه برای سازگاری با محیطی ناامن تلقی می‌شود که در آن نهادهای قانونی توانایی حمایت از حقوق فردی را ندارند. .

 زرنگی به مثابه مهارت زبانی و منزلت 

ویلیام بیمن در مطالعات انسان‌شناختی خود درباره ایران، زرنگی را با ساختار زبان و تعاملات قدرت پیوند می‌دهد. او بر این باور است که توانایی در بازی‌های زبانی و جابه‌جایی میان سطوح مختلف منزلت اجتماعی مانند کاربرد ظریف تعارف، نوعی مهارت اجتماعی محسوب می‌شود که در فرهنگ ایرانی با مفهوم زرنگی هم‌پوشانی دارد. از نظر این پژوهشگر، این ویژگی به کنشگران اجازه می‌دهد تا در یک ساختار سلسله‌مراتبی، بدون ایجاد تقابل مستقیم، منافع خود را پیش برده یا از جایگاه خود دفاع کنند. 

 مصادیق و تعاریف زرنگی در جامعه 
در جامعه ایرانی به شخصی «زرنگ» می‌گویند که بیشتر حیله‌گر است، مسؤولیت اجتماعی برایش مفهومی ندارد و به زیرپا گذاشتن حقوق دیگران افتخار می‌کند؛ پدیده‌ای که برخی پژوهشگران آن را نوعی تفاخر به بی‌شعوری توصیف کرده‌اند. مثال‌هایی همچون نحوه رانندگی و مخدوش کردن پلاک برای ورود به طرح ترافیک، استفاده غیرمجاز از خدمات بیمه دیگران، تقلب در مدرسه و دانشگاه و کم‌کاری در محیط‌های اداری از نمونه‌های متداول زرنگی در جامعه ایرانی است. «آدم زرنگ» در فرهنگ ایران کسی است که در صف نمی‌ایستد و مالیات نمی‌دهد.

در رفتار برخی ایرانیان نوعی تفاخر به حیله‌گری دیده می‌شود. ویلیام بیمن، پژوهشگر خاورمیانه و استاد انسان‌شناسی دانشگاه مینه‌سوتا در کتاب «زبان، منزلت و قدرت در ایران» معتقد است نوع خاصی از روابط اجتماعی متداول در ایران، چنین تلقی‌ای از زرنگی را ساخته است. .

 ریشه لغوی 
در لغت‌نامه دهخدا سه معنی برای واژه زرنگی آمده است: نخست چابکی و چالاکی، دوم زیرکی و کاردانی و سوم حیله‌گری. بازه تعریفی زرنگی در فرهنگ دهخدا بازه گسترده‌ای است که از مفهومی مثبت مانند چابکی تا مفهومی منفی به نام حیله‌گری را در بر می‌گیرد؛ اما مشاهدات عینی در محیط زندگی اجتماعی، وزنه مفهوم منفی حیله‌گری را برای تعریف زرنگی سنگین‌تر کرده است.

 نمونه‌هایی از رفتارهای منسوب به زرنگی 
برخی از رفتارهای اجتماعی در ایران که توسط بخشی از جامعه به عنوان «زرنگی» تعبیر می‌شود، عبارتند از:
 عبور از چراغ قرمز یا رانندگی در جهت مخالف.
 بهره‌برداری از اشتباه فروشنده در بازگرداندن باقی پول.
 خیانت در امانت یا خیانت در روابط زناشویی.
 کم‌کاری و زیرآب‌زنی در محل کار برای کسب موقعیت بهتر.
 استفاده غیرمجاز از خدمات بیمه متعلق به دیگران.
 هجوم برای دریافت نذری یا پرخوری در میهمانی‌های رسمی.
 تعویض لباس پس از استفاده موقت و بازگرداندن آن به فروشگاه.
 تقلب در امتحانات رسمی و دانشگاهی.

 دلایل 
 نقص آموزشی 
تعلیم و تربیت در ایران، چه در پهنهٔ خانواده، چه در مدرسه و چه در پهنهٔ عمومی اجتماعی، تابع وضعیت سیاسی دانسته شده است. محمدرضا نیکفر معتقد است اختناق سیاسی و فرهنگی منجر به اختناق پداگوژی می‌شود؛ در چنین بستری فرد، مستقل، متکی به نفس، جسور و دارای منطقی روشن نمی‌شود. او می‌آموزد که حرفش را مستقیم نزند، خودش و دیگران را جدی نگیرد و به جای انتقاد، به دشنام روی آورد. در این سیستم آموزشی، فرد می‌آموزد که چیزی را تصرف کند، اما مسئولیت‌پذیری را نمی‌آموزد. او از تجربه زمانه درمی‌یابد که «زبان سرخ چگونه سر سبز را بر باد می‌دهد» و در نتیجه به دورویی و رفتار آب‌زیرکاه روی می‌آورد. در چنین شرایطی، موفقیت فرد در گرو «زرنگ» بودن به معنای رذیلانه آن تعریف می‌شود که در آن رذایل ملی متبلور شده است.

 اختناق 
اختناق و استبداد مشوق دورویی و زرنگ‌بازی قلمداد می‌شود و بقای استبداد نیز به نوبهٔ خود تا حد بسیاری به فرصت‌طلبی زرنگ‌های ایرانی پیوند می‌خورد. با راهبرد زرنگی، شرایط دشوار قابل تحمل شده و فرد می‌تواند «گلیم خود را از آب بکشد»؛ به طوری که در جای لازم از وضع موجود اعلام حمایت کرده و در جایی دیگر خود را مخالف نشان دهد.

 نظام ارزشی نامتعارف 
وجه دیگر از متناقض‌نمایی زرنگی ایرانی، یعنی این که همزمان هم فضیلت و هم رذیلت محسوب می‌شود، شاید در ادوار تاریخی گذشته برآیندی مثبت داشته است؛ اما در دوران معاصر که فضیلت در روشن‌بینی، صراحت و شجاعت مدنی تعریف می‌شود، این ویژگی تنها به تباهی بیشتر ساختارهای اجتماعی می‌انجامد.

 پیامدهای فرهنگ زرنگی در ساختارهای کلان 
در جوامعی که «زرنگی» به ارزش محوری تبدیل می‌شود، خلاقیت و استعداد جای خود را به میان‌بر زدن می‌دهند؛ چرا که موفقیت نه محصول کوشش و تخصص، بلکه نتیجه دور زدن قواعد پنداشته می‌شود. به باور محمدرضا نیکفر، با راهبرد زرنگی نمی‌توان به جایگاه واقعی هنرمند، دانشمند یا کنشگر مدنی دست یافت، زیرا دانش و اخلاق با این منطق سازگار نیستند. در چنین سیستمی، نظام سیاسی-اجتماعی نیز به جای توسعه عمیق، تنها به «مدرنیزاسیون مصرفی» بسنده می‌کند. آثار مخرب این فرهنگ در سطوح کلان عبارتند از:

 فرسایش سرمایه اجتماعی و اعتماد 
هنگامی که قانون‌گریزی نشانه «هوش» و قانون‌مداری نشانه «سادگی» تلقی شود، اعتماد متقابل میان شهروندان و حاکمیت فرو می‌ریزد. علی رضاقلی در تحلیل‌های خود اشاره می‌کند که ساختارهای استبدادزده تاریخی، بستری برای رشد رفتارهای فرصت‌طلبانه فراهم کرده‌اند که هزینه‌های تعاملات اجتماعی و اقتصادی را به‌شدت افزایش می‌دهد. 

 انزوای متخصصان و مهاجرت نخبگان 
در ساختاری که رانت و پیوندهای شخصی (مبتنی بر زرنگی) جایگزین شایسته‌سالاری می‌شود، افراد متخصص که به اصول اخلاق حرفه‌ای پایبندند، دچار سرخوردگی می‌شوند. این پدیده منجر به مهاجرت نخبگان از بدنه اجرایی و مدیریتی شده و جایگاه آن‌ها را به افرادی می‌سپارد که در تظاهر و بهره‌برداری از «پوسته‌های قانونی» توانمندترند.

 بحران هویت و زوال خلاقیت 
وقتی هدف اصلی دست‌یافتن به «عناوین» و «مدارک» با کمترین تلاش ممکن باشد، تولید دانش اصیل متوقف می‌شود. در این وضعیت، جامعه با پدیده «اصالت پوسته» مواجه می‌گردد؛ یعنی ایجاد نهادها و عناوینی که در ظاهر مدرن هستند اما در مواجهه با بحران‌های واقعی، فاقد کارایی و توان حل مسئله می‌باشند.

 جستارهای وابسته 
خلقیات ما ایرانیان

سیاحتنامه ابراهیم بیگ

 منابع 

رده:فرهنگ در ایران
رده:جامعه‌شناسی در ایران