سدسازی در ایران

سدسازی در ایران به جهت کمبود آب، شرایط اقلیمی خاص و نیازهای روزمره به آب از اهمیت ویژه ای برخوردار است. سد سازه‌ای است که بر روی یک رودخانه یا بدنه آبی برای نگهداری، منحرف کردن یا کنترل آب ساخته می‌شود.

سد سازی یا بند سازی از فعالیت‌های مهندسی به‌شمار می‌رود که شرایط تاریخی و جغرافیایی خاص مناطق در پیدایش، شکل‌گیری و گسترش آن سهم به سزایی دارند. در گذشته و در هر منطقه خاص جغرافیایی بنابر ضرورت یا نیاز ساکنین آن جا نسبت به ایجاد سد، بند یا آبگیر اقدام می‌کرده‌اند تا نیازهای خود در زمینه آبیاری و آبرسانی را مرتفع سازند. در مناطقی نیز به خاطر پایین بودن سطح آب‌های رودخانه‌ها یا نیاز جهت تغییر مسیر رود، سد سازی انجام می‌گرفته تا بتوانند سطح آب را بالا آورده و برای نیازهای کشاورزی و عمرانی از آن استفاده کنند.

 سد سازی از دوره هخامنشیان تا قبل از اسلام 
پادشاهان هخامنشی به واسطه نیاز جغرافیایی کشور ایران و علاقه ای که در گسترش و آبادانی سرزمین تحت فرمانروایی از خود نشان می‌دادند و در زمان امپراتوری خود سدها و بندهای زیادی در بخش‌های جنوب غربی و جنوبی ایران ساختند. بسیاری از سیستم‌های آبرسانی و آبیاری که تا سال‌های متمادی نیز در ایران از آنها استفاده شد مرهون تلاش مهندسان و صنعتگران ایرانی است که در زمان‌های بسیار دور تلاش نمودند تا نیازها و کمبودها را در زمینه‌های عمرانی و آبادی بر طرف نمایند و آثار و شواهد آن را نیز می‌توان در نقاط مختلف ایران درک نمود. علاوه بر آن بسیاری از آثار به جا مانده از این دوران‌ها در سرزمین‌های تابعه حکومت‌های ایران باستان نیز قابل مشاهده است.

از جمله این سدها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
 سد ناصری که در ۴۸ کیلومتری شمال غربی تخت جمشید واقع شده است.
 بند فیض‌آباد مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرستان زرقان، روستای فیض آباد واقع شده است.
 بند بهمن در نزدیکی شهرک «کوار» در جنوب شیراز

 سدسازی در ایران 
ماجرای سدسازی در ایران از سال‌های پایانی دهه ۲۰ آغاز شد، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ظرفیت‌های بسیاری برای توسعه سدسازی به وجود آمد تا جایی که اکنون بر اساس آمار کمیسیون بین‌المللی سدهای بزرگ (ICOLD)، ایران در منطقه، پس از ترکیه، رتبه دوم و در جهان، رتبه هفدهم را در حوزه سدسازی دارد.

قبل از انقلاب اسلامی در سطح کشور ۱۹ سد وجود داشت، در حال حاضر و بعد از انقلاب اسلامی، ۱۸۵ سد در کشور ساخته شده است و از این حیث ایران جزو پنج کشور برتر سدسازی است و در ۱۶ کشور دنیا فعالیت‌های سدسازی را انجام می‌دهد.

دولت دهم علمدار سدسازی در ایران به حساب می‌آید. از اول مهرماه سال ۱۳۸۴ تا پایان شهریورماه سال ۱۳۸۸، بالغ بر ۱۸ سد به‌بهره‌برداری رسید اما قله سدسازی در دولت دهم و با تعداد ۳۹ سد قرار داشت.

 فهرست سدهای ایران 
ناماستان(ها) (متر)نوعرودخانهسال ساختمنابعسد امندآذربایجان شرقی۲۴خاکی غیر همگنسینیخ چای (آجی چای)۱۳۷۲سد ارسآذربایجان شرقی۴۰خاکی با هسته رسیارس۱۳۵۰سد خداآفرینآذربایجان شرقی۶۴خاکی با هسته رسیارس۱۳۸۷سد ستارخان اهرآذربایجان شرقی۷۸خاکیاهرچایسد شهریارآذربایجان شرقیبتنی دو قوسیسد شهید کاظمی بوکانآذربایجان غربی۵۰هسته رسیزرینه رود۱۳۴۶سد علویانآذربایجان شرقیخاکی با هسته رسیصوفی چای۱۳۷۴سد قیز قلعه‌سیآذربایجان شرقی۳۷خاکی با هسته رسیارسسد مارازادآذربایجان شرقیخاکی با هسته رسیارسسد مجارشینآذربایجان شرقی۲۴مخزنیآغ درهسد آغ‌چایآذربایجان غربیمخزنیآغ چای۱۳۹۰سد اشنویهآذربایجان غربیخاکیچبر آباد۱۳۹۹سد سردشتآذربایجان غربی۱۱۲سنگریزه ای با هسته رسیزاب کوچک۱۳۹۶سد بارونآذربایجان غربیمخزنیزنگمارسد دریکآذربایجان غربی۳۷خاکی باهسته رسیدریک چای۱۳۸۹سد شهر چایآذربایجان غربی۸۴خاکی - سنگریزه‌ای با هسته رسیشهر چای۱۳۸۴سد قرمیش بوکانآذربایجان غربی۱۵سد بناب جدیدآذربایجان شرقی۳۲خاکی با هستهٔ رسی مرکزیسد مهابادآذربایجان غربی۴۷٫۵خاکی با هسته رسیمهابادسد نوروزلوآذربایجان غربی۶بتنیزرینه رود۱۳۴۷سد بفراجرداردبیل -خلخالخاکیبفراجرد۱۳۹۰سد برزکاصفهان۴۴بتنی وزنیبرزکسد زاینده‌روداصفهان۱۰۰بتنی دوقوسیزاینده رود۱۳۴۹سد گلپایگاناصفهان۵۶خاکی سنگریزه‌ایگلپایگان (قمرود)۱۳۳۶سدچشمه لنگاناصفهان۲۳٫۵۰بتنی وزنیسیبک - سرداب (دز)۱۳۸۴سد امیرکبیرالبرز۱۸۰بتنی دوقوسیکرج۱۳۴۲سد طالقانالبرز۱۰۹خاکی با هسته رسیشاهرود۱۳۸۵سد ایلامایلام۶۰چاویز-آفتابسد رئیس‌علی دلواریبوشهر۱۱۵بتنی دوقوسیشاپور۱۳۸۶سد زیارتتهران۱۱خاکی سنگریزه‌ایزیارت۱۳۶۵سد لتیانتهران۱۰۷بتنی وزنی پایه‌دارجاجرود۱۳۴۶سد ماملوتهران۸۹خاکی با هستهٔ رسیجاجرود۱۳۸۹سد نمرودتهران۸۳٫۵۰خاکی با هستهٔ رسینمرود (حبله رود)بند میزانخوزستانسد تنظیمیخوزستانسد تنظیمی کرخهخوزستانکرخهسد دزخوزستان۲۰۳بتنی دوقوسیدز۱۳۴۱سد جرهخوزستانجرهسد شهید عباسپورخوزستان۲۰۰بتنی دوقوسیکارون۱۳۵۵سد سوسنخوزستانکاروندر دست مطالعهسد کارون ۳چهارمحال و بختیاری|خوزستان۲۰۵بتنی دوقوسیکارون۱۳۸۳سد کارون ۴چهارمحال و بختیاری۲۳۰بتنی دوقوسیکارون۱۳۹۰سد کارون ۵چهارمحال و بختیاریارمنددر دست مطالعهسد غدیر باباحیدرچهارمحال و بختیاریسنگریزه ای با هسته رسیسرابسد سورکچهارمحال و بختیاریسد بیرگانچهارمحال و بختیاریدر حال اجراسد بهشت آبادچهارمحال و بختیاریبهشت آباددر دست مطالعهسد سبزکوهچهارمحال و بختیاریسد بازفتچهارمحال و بختیاریبازفتدر دست مطالعهسد خرسان ۳چهارمحال و بختیاریخرسانسد خرسان ۲چهارمحال و بختیاریخرسانسد خراسان ۱چهارمحال و بختیاریخرسانسد لیروچهارمحال و بختیاریسد کرخهخوزستان۱۲۷خاکی با هسته رسیکرخه۱۳۸۰سد مارونخوزستان۱۷۵خاکی سنگریزه ای با هسته رسیمارون۱۳۶۸سد گتوندخوزستان۱۸۲سنگریزه ای با هسته رسیکارون۱۳۹۰سد سیمرهایلام۱۸۰بتنی دوقوسیسیمره۱۳۹۳سد مسجدسلیمانخوزستان۱۷۷سنگریزه ای با هسته رسی قائمکارون۱۳۸۰سد احمد کندیزنجان۱۴خاکی۱۳۸۰سد بزوشازنجان۱۸خاکی با هسته رسی۱۳۸۵سد بلوکزنجان۲۹خاکی با هسته رسیبلوک۱۳۹۴سد بوئینزنجان۲۰خاکیبویین۱۳۸۸سد تلخابزنجان۲۰خاکی غیر همگنتلخاب۱۳۸۰سد تنظیمی پاوه رودزنجان۳۲بتنیقزل اوزن۱۳۹۷سد تهمزنجان۱۲۳خاکی با هسته رسیتهمسد جوره خانزنجان۱۶خاکی غیر همگنارمغانخانه۱۳۷۷سد چتززنجان۱۶خاکی همگناوغلبیک۱۳۷۴سد چرگرزنجان۳۳خاکی غیر همگنقاشغلی چای۱۳۷۵سد چریانزنجان۱۹خاکی غیر همگنارمغان خانه۱۳۷۲سد حسن ابدالزنجان۴۰خاکی همگنحسن ابدال۱۳۸۲سد خانقاه ایجرودزنجان۱۸خاکی غیر همگنایجرود۱۳۸۰سد خلیفه‌لوی زنجانزنجان۲۱خاکی غیر همگنخلیفه لوی۱۳۸۰سد خندقلوزنجان۲۵خاکیپری چای۱۳۶۷سد خیرآباد سلطانیهزنجان۶خاکیبویین۱۳۷۴سد داش بلاغزنجان۲۰خاکیزنجانرود۱۳۸۰سد ذاکر۱زنجان۲خاکیذاکر۱۳۷۴سد ذاکر۲زنجان۲خاکیذاکر۱۳۷۵سد زرنانزنجان۸خاکیزرنان۱۳۷۳سد سارمساقلوزنجان۱۹خاکی غیر همگنتهم چای۱۳۶۷سد سفید کمر ۲زنجان۳۰خاکی با هسته رسیسفید کمر۱۳۸۵سد سفیدکمرزنجان۲۷خاکی غیر همگنسفید کمر۱۳۷۸سد سلمانلوزنجان۲۳خاکی با هسته رسیسلمانلو۱۳۷۷سد سهرین۱زنجان۱۹خاکی غیر همگنسهرین۱۳۷۲سد سهرین۲زنجان۳خاکیسهرین۱۳۷۷سد سیدلرزنجان۱۶خاکی غیر همگن۱۳۷۱سد عمیدآبادزنجانسد فیله خاصهزنجانسد قارختولوزنجانسد قانلوزنجانسد قاهرانزنجانسد قره تپه زنجانزنجانسد قواقزنجانسد کبود گنبدزنجانسد کینه ورسزنجانسد گاوازنگزنجانسد گل تپه زنجانزنجانسد گلابرزنجانسد محمودآبادزنجانسد مراشزنجانسد مشمپازنجانسد میانجزنجانسد میرزاخانلوزنجانسد میرزاخانلو ۲زنجانسد نوده بینزنجانسد ینگجه زنجانزنجانسد کریتخراسان جنوبیوزنی-قوسیبند گلستانخراسان رضویسد پلبندخراسان رضوی۳۲خاکی غیر همگن با هسته رسیاشتیوان۱۳۶۵سد تبارکخراسان رضوی۷۴سنگریزه ای با هسته رسیتبارک۱۳۸۳سد دوستیخراسان رضوی۷۸خاکی با هسته رسی۱۳۸۴سد دهن‌قلعهخراسان رضوی۲۵خاکی همگن با هسته رسیدهن قلعه۱۳۸۵سد سنگرد سبزوارخراسان رضویخاکی سنگریزه ای با هسته رسیسنگرد سبزوارسد سید حسن مدرسخراسان رضویخاکیشش طرازسد شاهیخراسان رضویسد قدیمی طرقخراسان رضویسد چهچههخراسان رضویسد طرقخراسان رضوی۸۱بتنی دو قوسیطرق۱۳۶۷سد فریمانخراسان رضوی۳۵پایه ایفریمان۱۳۷۹سد کاردهخراسان رضوی۶۷بتنی دو قوسیکارده۱۳۶۶سد کمایستان سبزوارخراسان رضویبتنی وزنیکمایستان سبزوارسد نادریخراسان رضویسد یام سبزوارخراسان رضویخاکی با هسته رسییام سبزوارسد بارزوخراسان شمالی۸۳بتنی دوقوسیقلجق (سرشاخه اترک)۱۳۸۰سد بیدوازخراسان شمالی۸۰سنگریزه ای با هسته رسیبیدواز۱۳۸۳سد گوهرکوهسیستان و بلوچستان۲۰خاکی با هسته رسیاسپیتکدر حال ساختسد سلمان فارسیفارس۱۲۵بتنی قوسی وزنیقیروکارزین۱۳۷۴بند امیرفارسسد تنگ آب گراشفارسسد تنگابفارس۵۵سنگ ریزه ای خاکی با هسته رسیفیروز آبادسد درودزنفارس۵۸خاکی با هسته رسیکرسد سیوندفارسخاکی با هسته رسیسیوندسد گمپوفارسسد مخزنی رودبالفارس۷۱خاکی – سنگریزه‌ای با هسته رسیرودبال۱۳۹۴سد ملاصدرافارس۷۲سنگریزه‌ای با هسته نفوذناپذیرکر۱۳۸۶سد نرگسیفارس۸۰خاکی با هسته رسیجرهسد کبارقم۲۴سنگیکبارسد آزادکردستان۱۱۵سنگ ریزه ای با هسته رسیگورادر حال بهره‌برداریسد تالوارکردستانسد قشلاقکردستانخاکیرودخانه سنندجسد گارانکردستانخاکیمریوانسد گاوشانکردستانخاکیسیروان کامیارانسد گل‌بلاغکردستانسد وحدتکردستانسد سیاه‌زاغکردستان_شهر دیواندره۷۶/۵سد خاکی باهسته رسیقزل اوزن دیواندرهسال۱۳۸۰تا۱۳۹۲آبگیری شدسد بافتکرمان۶۵سنگریزه‌ای با هستهٔ رسیبافت۱۳۸۸سد جیرفتکرمان۱۳۳بتنی دوقوسیهلیل رود۱۳۷۰سد نساکرمان۱۱۱سنگریزه‌ای (CFRD)نساء۱۳۸۹سد انحرافی الوندکرمانشاهسد انحرافی روانسرکرمانشاهسد جامیشانکرمانشاه۵۸سنگریزه‌ای با هسته رسیجامیشان (گاماسیاب)۱۳۹۴نیروگاه پیرانکرمانشاهسد شاه قاسمکهگیلویه و بویراحمد۴۷٫۲۰خاکیپریکدون (بشار)۱۳۷۵سد کوثرکهگیلویه و بویراحمد،
هرمزگانسد وشمگیرگلستان۲۸خاکی همگنگرگانرود۱۳۴۹سد انحرافی تاریکگیلاندریچه ای با پایه‌های بتنیسفیدرودسد سفیدرودگیلان۴۱۲بتنی وزنی پایه دارسفیدرود (محل تلاقی رودخانه‌های قزل اوزن و شاهرود)۱۳۴۱سد شهربیجارگیلان۹۵خاکی با رویه بتنیزیلکیسد آبسردهلرستانسد ایوشانلرستانسد بختیاریلرستانسد حوضیانلرستانسد خاکی سرفراشلرستانسد دره باغلرستانسد رودبار الیگودرزلرستانسد گلرودلرستانسد مروکلرستانسد هالهلرستانسد کلانلرستان، همدانسد معشورهلرستانسد زمزممازندران۳۲خاکی بت هسته رسیآب تیجون۱۳۷۶سد گلورد نکامازندران۱۱۳سنگریزه با هسته رسی و رویه بتنینکارود۱۳۹۶سد آویدرمازندرانخاکیسد الیمالاتمازندران۲۶خاکیشامی رود (الیمالات)۱۳۷۳سد عباس‌آباد بهشهرمازندرانسد فریم صحرامازندران۴۸٫۵خاکی سنگ ریزه ایعروس و داماد۱۳۷۹سد لفورمازندران۷۸سنگ ریزه ای با هسته رسیبابل رود۱۳۸۹سد میجرانمازندران۵۹سنگ ریزه ای با هسته آسفالتینسا رود۱۳۸۲سد سنبل‌رودمازندران۲۲٫۵خاکی با هسته رسیسنبل رود۱۳۷۶سد شهید رجاییمازندران۱۳۸بتنی دوقوسی با سرریز آزادتجن۱۳۷۵سد شیادهمازندران۳۲٫۸خاکی با هسته رسیبز رود و چلیم۱۳۷۸سد لارمازندران۱۰۵خاکیهراز۱۳۶۱نیروگاه تلمبه‌ای ذخیره‌ای سیاه‌بیشهمازندرانسد الغدیرمرکزی۱۲۸بتنی دوقوسیقره‌چای۱۳۷۲سد پانزده خردادمرکزی۹۶٫۸۰خاکی با هستهٔ رسیقمرود۱۳۷۳سد کمال‌صالحمرکزیسد بزهرمزگانسد بست گزهرمزگانسد جابرهرمزگانسد جاویدهرمزگانسد شموهرمزگانسد مینابهرمزگانسد کلانهمدانسد آبشینههمدانسد اکباتانهمدانسد سرابیهمدانسد شنجورهمدانسد شیرین‌سوهمدانسد گرینهمدان

 برترین سدهای ایران 
سدهای زیر جزو ترین‌های سدسازی در ایران هستند:
 سد کارون۳ با ارتفاع ۲۳۰ متر از پی به عنوان بلندترین سد بتنی
 سد گتوند علیا با ارتفاع ۱۸۲ متر از پی بلندترین سد خاکی
 سد جگین با ارتفاع ۸۰ متر از پی و حجم مخزن ۳۰۰ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال، بلندترین سد بتن غلطکی
 بلندترین طول تاج مربوط به سد چاه‌نیمه ۴ با طول تاج بیش از ۱۵ کیلومتر و حجم مخزن ۸۲۰ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال در مرز بین ایران و افغانستان
 بیش‌ترین حجم مخزن نیز مربوط به سد کرخه با حجم مخزن ۵۳۴۷ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال
 سد دوستی با ارتفاع ۷۹ متر از پی و حجم مخزن ۱۲۲۳ میلیون مترمکعب بین ایران و ترکمنستان
 سد خداآفرین با حجم مخزن ۱۶۱۲ میلیون مترمکعب در رقوم نرمال بین ایران و آذربایجان بیشترین حجم مخزن سد مرزی

 خودکفایی ایران در حوزه سدسازی 
در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، صنعت سدسازی در ایران عمدتاً به دست شرکت‌های خارجی اداره می‌شد و کشورهای مختلف، نقش متولی و مشاور را در اجرای این پروژه‌های عظیم ایفا می‌کردند. در آن دوران، برخی از مهم‌ترین شرکت‌های بین‌المللی فعال در این حوزه شامل ایمپرجیلو (ایتالیا)، باستان-دایهو (ژاپن و ایران)، پور اتریش (اتریش)، تکنو پروم اکسپورت (شوروی سابق)، دبلیو. آ.آر. دی (آمریکا)، ساسر (فرانسه)، کوماگایی گومی (ژاپن)، لوزان-پور-لوزینگر (سوئیس) و موریسون نودسون (آمریکا) بودند. این شرکت‌ها، با همراهی تنها چهار شرکت ایرانی، اجرای پروژه‌های سدسازی را در نقاط مختلف کشور بر عهده داشتند.

در این دوره، فناوری، دانش فنی، طراحی و حتی بخش عمده‌ای از مدیریت پروژه‌ها، تحت سلطه و هدایت شرکت‌های خارجی بود و ایران وابستگی قابل توجهی به تخصص و تجهیزات وارداتی داشت. اما با گذشت زمان و به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، سیاست‌ها به سمت خودکفایی، توسعه توانمندی‌های داخلی و انتقال فناوری حرکت کرد.

در نتیجه این سیاست‌ها و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فنی دانشگاه‌های کشور، تلاش مستمر مهندسان ایرانی و همچنین تجربیات کسب‌شده در تعامل با شرکت‌های خارجی، امروز ایران به یکی از کشورهای توانمند در حوزه سدسازی در منطقه تبدیل شده است. اکنون ده‌ها شرکت مهندسی و پیمانکاری ایرانی با توان طراحی، اجرا و نظارت کامل، آماده ساخت انواع سدهای خاکی، بتنی و سنگ‌ریزه‌ای در داخل و حتی خارج از کشور هستند.

 منابع 

رده:آب و فاضلاب در ایران
رده:سدهای ایران