آخرالزمان‌شناسی امپراتوری

آخرالزمان‌شناسی امپراتوری () مفهومی در فرجام‌شناسی است که در آن پیروزی و گسترش یک امپراتوری زمینی به‌عنوان پیش‌درآمد یا ابزار تحقق آخرالزمان تلقی می‌شود. این مفهوم در دوران متأخر باستان — به‌ویژه میان قرن‌های چهارم تا هفتم میلادی — در میان پیروان زرتشتی‌گری، یهودیت، مسیحیت و اسلام اولیه به شکل‌های مختلف رواج داشت.

پژوهش‌های سنتی دربارهٔ ادبیات آخرالزمانی اغلب بر ماهیت ضدامپراتوری این ادبیات تأکید می‌کردند. استیون شومیکر، استاد مطالعات دینی دانشگاه اورگان، در کتاب خود «آخرالزمان امپراتوری» (۲۰۱۸) نشان داده که این ویژگی در همه زمان‌ها و مکان‌ها صدق نمی‌کند و در دوران متأخر باستان، آخرالزمان‌شناسی اغلب ماهیتی امپراتوری‌گرایانه داشت.

 نسخه زرتشتی-ساسانی 

در آخرالزمان‌شناسی زرتشتی، به‌ویژه در نقش شخصیت مسیحایی کی‌بهرام، آخرالزمان‌شناسی امپراتوری حضور پررنگی داشت. همانند آخرین امپراتور سیبیل تیبورتینه، کی‌بهرام پس از شکست امپراتوری ایران از دشمنان همسایه به‌عنوان شخصیت مسیحایی ظهور می‌کند، گروهی از پیروان را گرد می‌آورد، دشمنان ایران را شکست می‌دهد و در نهایت قدرتش را احیا می‌کند. شاهان ساسانی باور داشتند که در حال اجرای سناریوهای اسطوره‌ای زرتشتی هستند که در آن‌ها پایان جهان از طریق امپراتوری ایران محقق خواهد شد.

در اواخر قرن ششم میلادی، این سنت‌های آخرالزمانی در شورش بهرام چوبین زنده شدند که بسیاری از هوادارانش او را همان پادشاه مسیحایی موعود می‌دانستند — پادشاهی که پیروزی‌اش پایان آخرالزمانی هزاره و آغاز نوسازی جهان (فرشکرد) را به همراه خواهد آورد.

 نسخه یهودی 
در یهودیت اولیه، آخرالزمان‌های یهودی مانند اخنوخ اول و کتاب دانیال دیدگاه منفی نسبت به امپراتوری‌ها داشتند، ولی یهودیت متأخر باستان امپراتوری‌ها را به‌عنوان عاملان بازگشت الهی در آخرالزمان مثبت‌تر ارزیابی می‌کرد. این تحول در متون آخرالزمانی یهودی قرن هفتم مانند سفر زروبابل و سفر الیاهو آشکار است که در آن‌ها امپراتوری روم یا ایران نقشی محوری در فرایند آخرالزمانی ایفا می‌کنند.

 نسخه مسیحی-بیزانسی 
در مسیحیت بیزانسی، امپراتوری روم به‌عنوان آخرین قدرت جهانی دیده می‌شد که در پایان زمان قدرت را به خدا تسلیم خواهد کرد. امپراتور بازیگر کلیدی این درام بود و برخی متون مفهوم آخرین امپراتور افسانه‌ای را توسعه دادند که همه دشمنان خدا را فتح خواهد کرد و سپس به اورشلیم خواهد رفت و تاجش را بر زمین خواهد گذاشت. مهم‌ترین منبع این سنت آخرالزمان شبه‌متودیوس است که در اواخر قرن هفتم به زبان سریانی نوشته شده.

 نسخه اسلامی اولیه 
شومیکر استدلال می‌کند که اسلام اولیه نیز جنبشی بود که انتظارات آخرالزمانی فوری آن را به سمت فتح سرزمین مقدس سوق می‌داد و این باور را در بستر گسترده‌تری از انتظار آخرالزمانی قرار می‌دهد که شامل مسیحیت بیزانسی، یهودیت و زرتشتی‌گری ساسانی می‌شود. افسانه سریانی اسکندر که منبع روایت قرآنی از ذوالقرنین است، به‌عنوان «سند دست اول» ارتباط مستقیم میان آخرالزمان‌شناسی امپراتوری متأخر باستان و اسلام اولیه دانسته می‌شود.

 تأثیر متقابل 
در قرن‌های ششم و هفتم میلادی، هم یهودیان و هم مسیحیان روم را در نقشی فعال در آغاز آخرالزمان می‌دیدند — از طریق بازگرداندن صلیب مسیح به اورشلیم که راه را برای ظهور مسیح یهودی پس از روم هموار می‌کرد. در فصل چهارم، شومیکر نشان می‌دهد که چگونه امپراتوری ایران جایگاه روم را به‌عنوان نشانه آخرالزمان در برخی متون یهودی به خود اختصاص داد.

 جستارهای وابسته 
 اسرار ربی شیمون بن یوخای
 آخرالزمان پولس
 آخرالزمان پطرس
 سفر زروبابل

 پانویس 

 منابع 

 
 
 

رده:ادبیات آخرالزمانی
رده:شاهنشاهی ساسانی
رده:یهودیت