بداء در مکتب فکری کنش فراکنش

بداء در مکتب کنش–فراکنش

بداء از ژرف‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین آموزه‌های کلام امامیه است که در متون دینی شیعه، از آن به عنوان «اوج توحید و عبودیت» یاد شده است. با این حال، به دلیل برداشت‌های سطحی، گاه به معنای جهل یا پشیمانیِ الهی تفسیر شده است. در این مقاله، پس از تبیین معنای دقیق بداء در لغت، قرآن، روایات و کلام شیعه، دیدگاه فیلسوفانی چون ملاصدرا و خواجه نصیر طوسی بررسی می‌شود. سپس بر اساس مبانی حکمت متعالیه و با بهره‌گیری از الگوی «مکتب کنش–فراکنش»، تفسیری نو از بداء ارائه می‌گردد که در آن بداء به عنوان «تجلی قضای ایجابی مشروط در چارچوب سنن الهی» معرفی می‌شود. در این نگاه، بداء نه تنها با علم ازلی خداوند منافات ندارد، بلکه نشان‌دهنده قدرت مطلقه الهی و نقش محوری اختیار انسان در تحقق یا تغییر تقدیرات غیرحتمی است.

 مقدمه 
«بداء» یکی از آموزه‌های اختصاصی و در عین حال بسیار ظریف امامیه است. در نگاه نخست، ممکن است این تصور پیش آید که بداء به معنای تغییر رأی و پشیمانی خداوند است – چیزی که با صفات کمالی خداوند ناسازگار می‌نماید. اما با اندکی تأمل در متون دینی و فلسفی، روشن می‌شود که بداء در فرهنگ اهل‌بیت نه تنها نقصی بر ساحت الهی نیست، بلکه «قله توحید» و نشانه «قدرت مطلقه خداوند در تصرف در تکوین» به شمار می‌آید.

امام صادق : «ما عُبِدَ اللّه ُ عزّ و جلّ بشَيءٍ مِثْلِ البَداءِ»؛ خداوند به چیزی مانند بداء پرستش نشده است این روایت به تنهایی گویای جایگاه رفیع بداء در معارف شیعی است.

از سوی دیگر، بداء ارتباط وثیقی با مفاهیمی چون قضا و قدر، لوح محو و اثبات، اختیار انسان، دعا و توبه دارد. از این رو، تبیین فلسفی بداء می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل دشوار در حوزه جبر و اختیار، علم الهی و نسبت اراده انسان با تقدیر باشد.

در این مقاله، پس از مرور معناشناسی بداء و مستندات قرآنی و روایی آن، دیدگاه دو فیلسوف – خواجه نصیر طوسی (نماینده فلسفه مشاء) و ملاصدرا (بنیان‌گذار حکمت متعالیه) – را بررسی می‌کنیم. سپس با تکیه بر الگوی «مکتب کنش–فراکنش» که در مقاله پیشین تبیین شد، تفسیری نو و منسجم از بداء ارائه می‌دهیم.

 معناشناسی بداء 
بداء در لغت

«بداء» در لغت عرب از ریشه «ب د و» به معنای «ظاهر شدن و آشکار گشتن» است. همچنین به معنای «رأی جدید پیدا کردن» نیز به کار می‌رود اما هنگامی که این واژه به خداوند نسبت داده می‌شود، معنای لغوی آن به صورت استعاری یا با تأویل به کار می‌رود – زیرا خداوند نه جهلی دارد تا چیزی بر او آشکار شود و نه رأیی دارد تا تغییر کند.

بداء در اصطلاح کلام شیعه

در اصطلاح متکلمان امامیه، بداء عبارت است از «تغییر مقدّرات غیرحتمی از سوی خداوند بر اساس افعال اختیاری انسان و پاره‌ای حوادث و وقایع و تحت شرایط و عوامل ویژه» . به عبارت دیگر، بداء به معنای آن است که خداوند بر اساس علم ازلی خود، برخی تقدیرها را مشروط به شرایطی قرار داده است. هنگامی که آن شرایط حاصل نشود، تقدیر تحقق نمی‌یابد و تقدیر دیگری جایگزین می‌شود. این «جایگزینی» از دید بندگان «بداء» نامیده می‌شود.

محمدحسین طباطبایی در تفسیر المیزان می‌نویسد: «بداء به این معناست که خداوند چیزی را که بندگان گمان می‌کردند حتمی است، به سبب مصلحتی که خود می‌داند، تغییر دهد. این بداء به معنای جهل یا پشیمانی نیست، بلکه به معنای اظهار مصلحتی است که نزد بندگان مخفی بوده است» 

 مستندات قرآنی بداء 
آیه محو و اثبات مهم‌ترین مستند قرآنی بداء،:

«يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ ۖ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»

خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند و هر چه را بخواهد اثبات می‌نماید و امّ الکتاب (لوح محفوظ) نزد اوست.

در این آیه، میان دو نوع «کتاب» تفکیک شده است: یکی «ام الکتاب» که تغییرناپذیر است و دیگری «کتاب محو و اثبات» که تغییر می‌پذیرد. محو و اثبات در همین کتاب دوم رخ می‌دهد که همان «قضای غیرحتمی» است.

علامه طباطبایی در ذیل این آیه می‌گوید: «محو و اثبات در تقدیرات الهی به این معناست که خداوند برخی از حوادث را به سبب دعا، صدقه، صله رحم یا توبه برمی‌دارد و حادثه دیگری را جایگزین می‌کند. این با علم ازلی خداوند منافات ندارد، زیرا خداوند از ازل می‌دانسته که این تقدیر مشروط به عدم دعا است و چون دعا واقع شده، تقدیر تغییر می‌کند»

آیه تغییر سرنوشت

«إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»

این آیه صراحتاً بر نقش کنش انسان در تغییر سرنوشت جمعی تأکید دارد. اگر «تغییر سرنوشت» به معنای بداء در تقدیرات جمعی نباشد، چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟ در مکتب کنش–فراکنش، این آیه به روشنی نشان می‌دهد که قضای ایجابی (واکنش سنن الهی) مشروط به کنش‌های انسان است.

. نمونه‌های تاریخی بداء در قرآن

قرآن کریم نمونه‌های متعددی از وقوع بداء را گزارش کرده است:

الف) داستان یونس : قوم یونس در آستانه عذاب الهی قرار داشتند، اما پیش از رسیدن عذاب، توبه کردند و ایمان آوردند. خداوند عذاب را از آن‌ها برداشت . این تغییر، بدایی آشکار است: آنچه بندگان گمان می‌کردند حتمی است (عذاب)، به سبب توبه آن‌ها محو شد.

ب) داستان ذبح اسماعیل: ابراهیم در خواب مأمور به ذبح فرزند خود شد. اما هنگامی که آمادگی کامل خود را نشان داد، خداوند قوچی را جایگزین اسماعیل کرد . در اینجا نیز تقدیر اول (ذبح) به تقدیر دوم (قوچ) تبدیل شد – نه به دلیل جهل خداوند، بلکه به دلیل آزمون و تربیت.

ج) عمر مشروط: در آیات و روایات، طول عمر انسان گاه مشروط به صله رحم یا صدقه معرفی شده است. پیامبر فرمود: «صله رحم، عمرها را طولانی می‌کند و صدقه، مرگ بد را دفع می‌نماید» . این بداء در تقدیرات فردی است.

---

 مستندات روایی بداء 
۳.۱. روایت «ما عبد الله بشیء مثل البداء»

امام صادق : «ما عُبِدَ اللّه ُ عزّ و جلّ بشَيءٍ مِثْلِ البَداءِ» . این روایت نشان می‌دهد که بداء در فرهنگ اهل‌بیت، اوج معرفت توحیدی است. راوی می‌پرسد: چگونه بداء عبادت است؟ امام پاسخ می‌دهد: «زیرا کسی که بداء را باور دارد، باور کرده است که خداوند هر کاری می‌تواند بکند و هیچ چیزی از قدرت او بیرون نیست».

۳.۲. روایت تفکیک دو علم الهی

امام صادق : «خداوند را دو علم است: علمی مکنون و مخزون که جز خودش کسی آن را نمی‌داند و بداء از این نوع علم است، و علمی که به فرشتگان و پیامبران آموخته است»

این روایت کلید فهم فلسفی بداء است: بداء به معنای تغییر در «علم مکنون» نیست، بلکه به معنای تفاوت میان «تقدیر حتمی» (علم مکنون) و «تقدیر مشروط» (علم آموخته شده به فرشتگان و پیامبران) است.

۳.۳. روایت نفی پشیمانی از خداوند

امام صادق : «مَن زَعمَ أنّ اللّه َ عزّ و جلّ يَبدو لَهُ في شَيءٍ لَم يَعلَمْهُ أمسِ فابْرَؤوا مِنهُ». هر کس اعتقاد داشته باشد که برای خداوند در چیزی بدا حاصل می‌شود که دیروز آن را نمی‌دانسته است، از او بیزاری بجویید.

این روایت صراحتاً نفی می‌کند که بداء به معنای جهل یا پشیمانی الهی باشد. بداء در فرهنگ شیعه عبارت است از «اظهار مصالحی که نزد بندگان مخفی بوده»، نه ظهور علم پس از جهل.

---

 دیدگاه فلاسفه در باب بداء 
خواجه نصیر طوسی و مسئله بداء در شرح الاشارات

خواجه نصیرالدین طوسی در شرح الاشارات به طور مستقیم به بداء نپرداخته است، اما مبانی فلسفی او در باب قضا و قدر، چارچوبی برای فهم بداء فراهم می‌کند. از نظر خواجه، نظام عالم نظامی علّی است و خداوند از طریق علل میانی، تقدیرات را تدبیر می‌کند آنچه ما «تغییر تقدیر» می‌نامیم، در واقع تغییر در علل میانی (مانند دعا و توبه) است که خداوند از ازل به آن علم داشته است.

خواجه در بحث شر، بر «نظام احسن» تأکید دارد. از این منظر، بداء نیز در چارچوب نظام احسن قابل تبیین است: گاهی تغییر یک تقدیر برای رسیدن به خیر برتر ضرورت می‌یابد.

۴.۲. ملاصدرا: تفکیک مراتب قضا و قدر

صدرالمتألهین شیرازی در حکمت متعالیه، بداء را در چارچوب مراتب قضا و قدر تبیین می‌کند. از نظر وی:

· در مرتبه ذات الهی و مرتبه قضای ازلی (لوح محفوظ) تغییری راه ندارد. این مرتبه، همان «ام الکتاب» در آیه است.

· در مراتب پایین‌تر – که از آن به «لوح محو و اثبات» تعبیر می‌شود – تغییر امکان‌پذیر است. این مرتبه، در دسترس فرشتگان و اولیای الهی است 

ملاصدرا بداء را به دو نوع تقسیم می‌کند:

الف) بداء ثبوتی: وقوع محو و اثبات در نفوس جزئی افلاک. به این معنا که در عالم طبیعت و افلاک، تقدیرات بر اساس شرایط و عوامل تغییر می‌کند.

ب) بداء اثباتی: اتصال نفوس انبیا و اولیا به نفوس جزئی افلاک و دریافت دو خبر متفاوت در یک موضوع. پیامبر ابتدا خبر از یک تقدیر می‌دهد و بعداً خبر از تقدیری دیگر – نه به دلیل جهل، بلکه به دلیل تغییر در لوح محو و اثبات 

ملاصدرا تأکید می‌کند که بداء با علم ازلی خداوند منافات ندارد، زیرا خداوند از ازل به هر دو تقدیر (تقدیر اول و تقدیر بدلی) عالم بوده است. آنچه تغییر می‌کند، تقدیر ظاهری و مشروط است، نه علم الهی.

۴.۳. دیدگاه میرداماد

میرداماد – استاد ملاصدرا – بداء را در حوزۀ امور تکوینی می‌داند. از نظر وی، قلمرو بداء عالم ماده است؛ عالم دهر و سرمد بداء نمی‌پذیرند. به عبارت دیگر، بداء در محدوده موجودات مادی و تغییرپذیر رخ می‌دهد، نه در عالم مجردات

۴.۴. دیدگاه امام خمینی 

امام خمینی بداء را در علم منتخبی که حصول آن در عالم شهادت و خارج می‌باشد جاری می‌داند و آن را از عوالم غیبی و حقایق کلیه خارج می‌داند. از نظر ایشان، بداء از متعلقات اراده و مشیت است و به معنای تغییر اراده و پشیمانی نیست، بلکه به معنای ایجاد و دگرگونی در تقدیرات ظاهری است .

---

 بداء در مکتب کنش–فراکنش 
حال با تکیه بر الگوی «کنش–فراکنش» که در مقاله پیشین تبیین شد، تفسیری نو از بداء ارائه می‌دهیم.

سه مرحله قضا و جایگاه بداء

در مکتب کنش–فراکنش، قضا به دو مرحله تقسیم می‌شود:

· قضای ایجادی (حتمی): اراده مطلق الهی در ایجاد پدیده‌ها. این مرحله تغییرناپذیر است.

· قضای ایجابی (غیرحتمی): واکنش سنن الهی به کنش‌های انسان، پس از انباشت فراکنش و رسیدن به آستانه.

بداء در این مکتب، ناظر به قضای ایجابی است. اما با یک نکته ظریف: بداء هنگامی رخ می‌دهد که پیش از رسیدن به آستانه، کنش اصلاحی (مانند دعا، توبه، صدقه) انجام شود و مسیر واکنش را تغییر دهد.

بداء به مثابه «تغییر در مسیر پیش از آستانه»

فرض کنید فراکنش‌های منفی یک جامعه در حال انباشت است و به تدریج به آستانه عذاب یا سقوط نزدیک می‌شود. در این میان، اگر مردم دست به کنش اصلاحی بزنند (توبه، عدالت‌خواهی، دعا)، دو حالت ممکن است:

1. اگر کنش اصلاحی پس از عبور از آستانه انجام شود، واکنش سنن الهی رخ داده است و تغییری ممکن نیست.

2. اگر کنش اصلاحی پیش از عبور از آستانه انجام شود، فراکنش‌های منفی خنثی می‌شوند و واکنش (عذاب) رخ نمی‌دهد. این تغییر از دید بندگان «بداء» نامیده می‌شود.

به عبارت دقیق‌تر: بداء، همان واکنش زودهنگام سنت الهی به کنش اصلاحی انسان است که از تحقق واکنش منفی جلوگیری می‌کند.

مثال‌ها در چارچوب کنش–فراکنش

داستان قوم یونس:

· کنش‌های منفی قوم یونس ← فراکنش انباشته ← نزدیک شدن به آستانه عذاب

· کنش اصلاحی (توبه) پیش از آستانه ← خنثی شدن فراکنش‌ها ← عدم وقوع عذاب

· این عدم وقوع، از دید آن‌ها «بداء» بود.

دعا و طول عمر:

· تقدیر اول: مرگ در سن ۶۰ سالگی (مشروط به عدم دعا و صدقه)

· کنش: دعا و صدقه ← فراکنش مثبت ← تغییر مسیر تقدیر ← مرگ در سن ۷۰ سالگی

· این تغییر، بداء در تقدیر فردی است.

بداء و لوح محو و اثبات

در مکتب کنش–فراکنش، «لوح محو و اثبات» را می‌توان سامانه ثبت و انباشت فراکنش‌ها دانست. در این لوح، همه کنش‌ها و فراکنش‌ها ثبت می‌شوند. خداوند از ازل می‌داند که اگر انسان کنش خاصی انجام دهد، چه فراکنشی ایجاد می‌شود و آیا به آستانه می‌رسد یا نه. اما تحقق خارجی، تابع کنش‌های اختیاری انسان است. هنگامی که انسان کنش خود را تغییر می‌دهد، آنچه در لوح محو و اثبات ثبت شده تغییر می‌کند – و این همان «محو و اثبات» در آیه است.

جدول: بداء در مقایسه با دیدگاه‌های دیگر

معیار دیدگاه عامه (اشاعره) دیدگاه خواجه نصیر دیدگاه ملاصدرا مکتب کنش–فراکنش

امکان بداء انکار یا تأویل پذیرش در چارچوب علیت پذیرش در مراتب پایین قضا پذیرش در قضای ایجابی

جایگاه بداء – نظام احسن لوح محو و اثبات واکنش پیش از آستانه

رابطه با علم الهی تنافی دارد سازگار (علم ازلی به علل) سازگار (علم ازلی به هر دو تقدیر) سازگار (علم ازلی به نظام مشروط)

نقش انسان ندارد غیرمستقیم (علت میانی) غیرمستقیم محوری (کنش‌گر اصلی)

نوآوری اصلی – تبیین علی تفکیک مراتب قضا مفهوم آستانه و انباشت

---

 پاسخ به شبهات 
شبهه ۱: بداء به معنای جهل و پشیمانی خداوند است

پاسخ: روایات شیعه صراحتاً چنین معنایی را نفی می‌کنند. بداء به معنای تغییر در تقدیرات مشروط است، نه در علم الهی. خداوند از ازل می‌داند که اگر انسان دعا کند، تقدیر تغییر می‌کند. این تغییر در عالم خارج است، نه در علم خداوند.

شبهه ۲: بداء با کمال مطلق خداوند ناسازگار است

پاسخ: برعکس، بداء نشان‌دهنده قدرت مطلقه خداوند است. اگر خداوند نتواند تقدیرات را تغییر دهد، معنایش آن است که قدرتی بالاتر از او تقدیرات را حتمی کرده است. بداء یعنی خداوند هر لحظه می‌تواند در خلقت خود هر گونه تصرفی که بخواهد انجام دهد.

امام رضا (ع) فرمود: «خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد مگر با تحریم شراب و با اعتراف به بداء» .

شبهه ۳: بداء با ظاهر برخی آیات (مانند «لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ») منافات دارد

پاسخ: «کلمات الله» در این آیات به قضای حتمی و سنت‌های تغییرناپذیر الهی اشاره دارد، نه تقدیرات مشروط. بداء در تقدیرات غیرحتمی رخ می‌دهد، نه در قضای حتمی. تفکیک میان «ام الکتاب» و «لوح محو و اثبات» همین نکته را روشن می‌کند.

---

نتیجه‌گیری

بداء یکی از آموزه‌های عمیق و اختصاصی امامیه است که در صورت تبیین صحیح، نه تنها با علم ازلی و قدرت مطلق خداوند منافات ندارد، بلکه عین توحید و نشانه قدرت مطلقه الهی است.

در این مقاله، پس از مرور معناشناسی و مستندات قرآنی و روایی، دیدگاه سه جریان فکری – مشاء (خواجه نصیر)، حکمت متعالیه (ملاصدرا) و مکتب کنش–فراکنش – بررسی شد.

نوآوری مکتب کنش–فراکنش در تبیین بداء عبارت است از:

1. ارتباط بداء با مفهوم «آستانه»: بداء در واقع واکنش زودهنگام سنت الهی به کنش اصلاحی انسان پیش از عبور از آستانه است.

2. نقش محوری انسان: در این دیدگاه، انسان با کنش‌های اختیاری خود (دعا، توبه، صدقه) می‌تواند در تغییر تقدیرات غیرحتمی نقش مستقیم داشته باشد.

3. تبیین «لوح محو و اثبات» به عنوان سامانه انباشت فراکنش‌ها: این لوح، محل ثبت کنش‌ها و فراکنش‌هاست و تغییر در آن، همان بداء است.

در نهایت، بداء را می‌توان چنین تعریف کرد: تغییر در قضای ایجابی (غیرحتمی) به سبب کنش اصلاحی انسان، پیش از رسیدن فراکنش‌های منفی به آستانه واکنش سنن الهی. این تعریف، هم با علم ازلی خداوند سازگار است، هم با اختیار انسان، هم با قدرت مطلقه الهی، هم با آیات و روایات.

---

 منابع 

رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر