اعتیاد دیجیتال

بندانگشتی|310x310پیکسل
اعتیاد به دیجیتال به‌عنوان یکی از پدیده‌های نوظهور جامعه مدرن، نتیجهٔ از گسترش سریع فناوری‌های دیجیتال و حضور فراگیر آن‌ها در زندگی روزمره انسان است. اینترنت، تلفن‌های هوشمند، شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های ویدئویی و پلتفرم‌های آنلاین نقش مهمی در آموزش، ارتباطات، سرگرمی و اقتصاد جهانی ایفا می‌کنند و مزایای گسترده‌ای برای افراد و جوامع داشته‌اند. با این حال، افزایش مداوم زمان استفاده از این فناوری‌ها نگرانی‌هایی را در زمینهٔ سلامت روان، روابط اجتماعی و سلامت جسمی ایجاد کرده است. پژوهشگران بر این باورند که در برخی افراد، استفادهٔ افراطی از ابزارهای دیجیتال می‌تواند به الگوهای رفتاری وابسته‌گونه منجر شود که عملکرد روزمره فرد را مختل می‌کند. اعتیاد دیجیتال به‌ویژه در میان کودکان و نوجوانان اهمیت ویژه‌ای یافته است، زیرا این گروه‌های سنی در مرحلهٔ شکل‌گیری هویت، مهارت‌های شناختی و اجتماعی قرار دارند. دسترسی آسان و مداوم به فضای دیجیتال، همراه با طراحی پلتفرم‌ها بر پایهٔ جلب توجه، باعث شده است که کنترل میزان استفاده برای بسیاری از کاربران دشوار شود.

 تعریف و پیشینه 
بندانگشتی|337x337پیکسل
اعتیاد دیجیتال به حالتی گفته می‌شود که فرد در استفاده از فناوری‌های دیجیتال دچار وابستگی روانی و رفتاری می‌شود و توانایی کنترل زمان، شدت یا هدف استفادهٔ خود را از دست می‌دهد. این وضعیت معمولاً با نشانه‌هایی مانند اضطراب هنگام عدم دسترسی، احساس اجبار به استفاده، کاهش کنترل شخصی و نادیده گرفتن مسئولیت‌های تحصیلی، شغلی یا اجتماعی همراه است. نخستین مطالعات علمی دربارهٔ این پدیده در دههٔ ۱۹۹۰ و با عنوان «اعتیاد به اینترنت» انجام شدند. کیمبرلی یانگ از پیشگامان این حوزه بود که الگوهای رفتاری مشابه اعتیادهای رفتاری را در کاربران اینترنت شناسایی کرد. با گسترش تلفن‌های هوشمند، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین، دامنهٔ این مفهوم گسترش یافت و پژوهشگران به بررسی انواع مختلف وابستگی دیجیتال پرداختند. در سال ۲۰۱۹، سازمان بهداشت جهانی «اختلال بازی‌های ویدئویی» را در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها (ICD-11) قرار داد که این اقدام نقطهٔ عطفی در به‌رسمیت‌شناختن اعتیادهای رفتاری دیجیتال محسوب می‌شود.

 تأثیرات و ویژگی‌ها 
 تأثیرات روانی و شناختی 
اعتیاد دیجیتال می‌تواند تأثیرات قابل توجهی بر سلامت روان و عملکرد شناختی افراد داشته باشد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که استفادهٔ افراطی از ابزارهای دیجیتال با افزایش اضطراب، افسردگی، تحریک‌پذیری و اختلالات خواب همراه است. افراد مبتلا به اعتیاد دیجیتال ممکن است تمرکز و توجه پایدار خود را از دست بدهند و در انجام فعالیت‌هایی که نیازمند تمرکز طولانی‌مدت هستند، دچار مشکل شوند. وابستگی شدید به فضای آنلاین می‌تواند باعث کاهش توانایی تنظیم هیجانات و افزایش حساسیت به محرک‌های فوری شود. همچنین، پاداش‌های سریع و مداوم در محیط‌های دیجیتال ممکن است سیستم پاداش مغز را تحت تأثیر قرار دهد و تحمل فرد در برابر تأخیر در دریافت لذت را کاهش دهد. این تغییرات شناختی می‌توانند تصمیم‌گیری، کنترل تکانه و مدیریت زمان را مختل کنند. در برخی موارد، فرد برای فرار از احساسات منفی به استفادهٔ بیشتر از فناوری روی می‌آورد، که این امر چرخهٔ وابستگی را تقویت می‌کند.

 تأثیرات اجتماعی 
از نظر اجتماعی، اعتیاد دیجیتال می‌تواند موجب کاهش تعاملات حضوری و تضعیف روابط خانوادگی و دوستانه شود. افراد ممکن است زمان کمتری را با اطرافیان خود سپری کنند و ترجیح دهند بیشتر در فضای مجازی حضور داشته باشند. این وضعیت می‌تواند احساس انزوا، تنهایی و گسست اجتماعی را افزایش دهد. در محیط‌های آموزشی و کاری، استفادهٔ افراطی از ابزارهای دیجیتال ممکن است باعث کاهش عملکرد تحصیلی یا شغلی شود. در کودکان و نوجوانان، اعتیاد دیجیتال می‌تواند بر رشد مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی اثر منفی بگذارد. از سوی دیگر، برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که نقش فناوری در روابط اجتماعی پیچیده است و اثرات آن به نوع استفاده، زمینهٔ فرهنگی و شرایط فردی بستگی دارد.

 تأثیرات جسمی 
استفادهٔ طولانی‌مدت از ابزارهای دیجیتال با پیامدهای جسمی نیز همراه است. کاهش فعالیت بدنی، مشکلات بینایی، دردهای عضلانی و اسکلتی، و اختلال در الگوی خواب از جمله پیامدهای رایج گزارش‌شده هستند. نشستن طولانی‌مدت و استفادهٔ مداوم از صفحه‌نمایشها می‌تواند سلامت عمومی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. این اثرات جسمی معمولاً در کنار پیامدهای روانی و اجتماعی ظاهر می‌شوند و یکدیگر را تشدید می‌کنند.

 نقدها و دیدگاه‌های مختلف 
دربارهٔ مفهوم اعتیاد دیجیتال دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی پژوهشگران معتقدند که استفادهٔ زیاد از فناوری لزوماً به معنای اعتیاد نیست و باید میان استفادهٔ پرحجم و استفادهٔ آسیب‌زا تمایز قائل شد. از این دیدگاه، معیار اصلی اعتیاد، اختلال در عملکرد فردی، اجتماعی یا شغلی است، نه صرفاً میزان زمان استفاده. برخی دیگر بر این باورند که به‌کاربردن واژهٔ «اعتیاد» برای رفتارهای دیجیتال ممکن است باعث برچسب‌زنی نادرست شود. در مقابل، گروهی از متخصصان سلامت روان تأکید دارند که الگوهای رفتاری مرتبط با استفادهٔ افراطی از فناوری شباهت‌های زیادی با اعتیادهای رفتاری دیگر دارد و نیازمند توجه جدی و مداخلات پیشگیرانه است. به‌طور کلی، اجماع علمی بر این است که اعتیاد دیجیتال پدیده‌ای پیچیده است و باید با رویکردی متعادل و مبتنی بر شواهد بررسی شود.

 جستارهای وابسته 
 اعتیاد رفتاری
 اعتیاد به اینترنت 
 سلامت روان
 شبکه‌های اجتماعی

 منابع 
رده:اعتیاد
رده:تلفن‌های همراه
رده:رایانه
رده:سلامت روان