سنگ‌نوشته اردشیر بابکان

سنگ‌نوشته اردشیر بابکان در نقش رستم شامل دو متن سه‌زبانه به فارسی میانه، پارتی و یونانی است که در سنگ‌نگاره گماردن اردشیر بابکان به مقام شاهنشاهی از سوی اهورامزدا، بر شانه اسب‌های این دو تن ثبت شده‌اند. این دو متن باهم کهن‌ترین و درعین‌حال یکی از کوتاه‌ترین سنگ‌نوشته‌های دولتی دوره ساسانی را شکل می‌دهند.Touraj Daryaee & Emmanuel Keyvān, Ardaxšīr & Ohrmazd, Naqš-e Rostam (ANRm-a&b), Sasanika. کتیبه مذکور کهن‌ترین سنگ‌نوشته شناخته‌شده به فارسی میانه نیز محسوب می‌شود. ژان شاردن و انگلبرت کمپفر از روی آن در سده ۱۷ ترسیم‌هایی انجام دادند که به‌سبب سه‌زبانگی سنگ‌نوشته، کمک بزرگی به سیلوستر دوساسی برای رمزگشایی از خط پهلوی در سال ۱۷۹۳ کرد.H. Luschey, ARDAŠĪR I ii. Rock reliefs, Encyclopædia Iranica.
بندانگشتی|کپی متن‌ها در باغ موزه کتیبه‌ها، تهران

علی‌رغم رسمیت فارسی میانه از آغاز دوره ساسانی، پارتی و یونانی به‌عنوان زبان‌هایی با پیشینه دولتی کهن‌تر دست‌کم توسط اردشیر و شاپور یکم در سنگ‌نوشته‌های سلطنتی به‌کار می‌رفتند. بااین‌حال از زمان نرسه، یونانی از رسمیت افتاد و در سنگ‌نوشته‌های به‌جامانده از جانشینان نرسه، تنها فارسی میانه دیده می‌شود. کاربرد سه زبان در ابتدای دوره ساسانی، یادآور سنگ‌نوشته‌های هخامنشی است.

 درون‌مایه 
 اردشیر بابکان 
این متن ANRm-a نامیده می‌شود و از بالا به پایین شامل سه سطر به پارتی، چهار سطر به یونانی و سه سطر نیز به فارسی میانه است. متن بازسازی‌شده و ترجمه‌اش چنین است:Back Michael, Die Sassanidischen Staatsinschriften, Internet Archive.

بندانگشتی|متن مربوط به اردشیر بابکان
عناوین داده‌شده به اردشیر و پدرش در متن با عناوین به‌کاررفته در سکه‌های هم‌دوره تطابق دارد. در کنار سکه‌ها، این کهن‌ترین ارجاع به نام ایران به‌مثابه نامی سیاسی و حکومتی است.احمد اشرف، هویت ایرانی؛ از دوران باستان تا پایان پهلوی، به همراه دو مقاله از: گراردو نیولی و شاپور شهبازی، گردآوری و ترجمه از حمید احمدی، تهران، نشر نی، ۱۳۹۵ (چاپ هشتم ۱۳۹۸).

 اهورامزدا 
با نام ANRm-b شناخته می‌شود و درمجموع تنها سه سطر دارد؛ از بالا به پایین، شامل یک سطر برای هر کدام از زبان‌های فارسی میانه، پارتی و یونانی. این ترتیب با ترتیب کتیبه سه‌زبانه سنگ‌نگاره شاپور یکم در نقش رجب هماهنگ است.Helmut Humbach, EPIGRAPHY i. Old Persian and Middle Iranian epigraphy, Encyclopædia Iranica. متن بازسازی‌شده و ترجمه آن:

نکته قابل‌توجه درج نام زئوس (Diōs / ΔΙΟC) در رونوشت یونانی به‌عنوان برابری برای نام اهورامزدا است که ادامه یافتن سنت تلفیق دینی دوره اشکانی را نشان می‌دهد. Ohrmazd یا Hormizd در فارسی میانه و Aramazd در پارتی صورت‌های نام اهورامزدا در متن هستند.M. Boyce, AHURA MAZDĀ, Encyclopædia Iranica.

 منابع 

رده:اردشیر بابکان
رده:زبان پارتی
رده:سنگ‌نوشته‌های ساسانیان
رده:سنگ‌نوشته‌های یونانی
رده:نقش رستم