فهرست حاکمان زنگی

این فهرست امیران و سلاطین زنگی در دوره زمانی ۵۲۱–۶۴۹ قمری/۱۱۲۷–۱۲۵۱ میلادی است. عمادالدین زنگی بنیان‌گذار سلسلۀ زنگیان و پسرِ آق‌سنقر، اتابک، فرماندۀ ترک و امیرِ دست‌نشاندۀ سلطان ملکشاه سلجوقی در حلب (۴۷۹ق/۱۰۸۶م تا ۴۸۷ق/۱۰۹۴م) بود. ریشۀ لقب زنگی مشخص نیست. معنای محتمل آن می‌تواند سیاه‌پوست آفریقایی باشد که به رنگ پوست تیره اشاره دارد؛ اما چنین معنایی برای یک ترک غیرمعمول است. در سال ۵۲۱ق/۱۱۲۷م، سلطان محمود دوم، زنگی را به عنوان حاکم موصل و اتابک دو پسرش منصوب کرد. شرایط بی‌ثباتِ سلطنت سلجوقیان غرب و ظهور دیگر اتابکان نیمه‌مستقل و امیرنشین‌های ترک، مانند بوریان و ارتقیان، به ظهور زنگیان کمک کرد. پایگاه زنگی در موصل، در موقعیت مناسبی برای گسترش قلمرو به سمت غرب از طریق جزیره به سوریه و به سمت شمال قلمروش قرار داشت. او در مواقعی با سلطان سلجوقی مخالفت کرد، با امیران محلی عرب و ترکمن درگیر شد و با بیزانسی‌ها و فرانک‌های صلیبی جنگید. تصرف ادسا (اورفا) در سال ۵۳۹ق/۱۱۴۴م و شکست کنت ژوسلین دوم، که پایان کنت‌نشین صلیبی ادسا را رقم زد، او را به قهرمان جهان سنی تبدیل کرد.

پس از مرگ زنگی، قلمرو او بین پسرانش تقسیم شد؛ سیف‌الدین غازی اول، پسر بزرگتر، موصل و توابع آن یعنی سنجار، اربل و جزیره را به ارث برد و نورالدین محمود، فتوحات سوری زنگی را در اختیار گرفت. بعدها، شاخۀ سوم خاندان زنگی، حدود پنجاه سال در سنجار حکومت کرد و خط چهارم، پس از آنکه مسعود بن مودود در موصل تابع ایوبیان شد، در جزیره ابن عمر ادامه یافت؛ درحالی‌که خط پنجم، مدت کوتاهی در شهرزور حکومت کرد. سیاست نورالدین در سوریه و اراضی در مقابل صلیبیون و فاطمیانِ روبه‌زوال، راه را برای قدرت‌گرفتن صلاح‌الدین ایوبی در آن منطقه و تشکیل سلطنت ایوبیان هموار کرد. شاخۀ سوری زنگیان بعدها در شاخۀ موصل ادغام شد؛ سپس زنگیان ناگزیر با ایوبیان، که سیاست توسعه‌طلبانه‌ای در جزیره و دیاربکر داشتند، درگیر شدند. صلاح‌الدین دو بار در سال‌های ۵۷۸ق/۱۱۸۲م و ۵۸۱ق/۱۱۸۵م در تصرف موصل ناکام بود؛ اما مسعود بن مودود، مسعود یکم، مجبور به پذیرش شرایط شد و ایوبیان را به عنوان فرمانروای خود به رسمیت شناخت.

پایان حکومت زنگیان با برتری بدرالدین لؤلؤ در موصل، نایب و امیر ارسلان‌شاه (دوم) بن مسعود (دوم)، رقم خورد. پس از مرگ ارسلان‌شاه دوم، نایب‌السلطنۀ او به امارت رسید. وقتی آخرین زنگی، محمود بن مسعود دوم، در سال ۶۳۱ق/۱۲۳۴م، به‌ قولی به قتل رسید، لؤلؤ اتابک موصل شد. او و پسرانش تا زمان ظهور هلاکوخان مغول و اخلاف او، سلسله‌ای کوتاه‌مدت در آنجا تشکیل دادند.

 حاکمان زنگی 
 امیران موصل 
 ردیف سکه نام کامل/لقب پدر / حکومت فرزند(ان) ۱ عمادالدین زنگی

الملک‌ المنصور آق سنقر الحاجب۱۰۸۵

۱۴ سپتامبر ۱۱۴۶ ۱۱۲۷–۱۱۴۶ غازیمحمودامیرمیرانمحمد توضیحات: پسر آق سنقر الحاجب و بزرگ‌شده در دربار سلجوقیان و نزد کربوغا شرکت در سرکوب امیر حله و بادیه عراق و اعطای امارت واسط و شحنگی بصره به وی همراهی با سلطان محمود سلجوقی در فتح عراق و اعطای شحنگی بغداد به وی اعطای امارت حلب (۱۱۲۷)، موصل (۱۱۲۸) و شهرهایی همچون نصیبین، حران و سنجار برعهده گرفتن وظیفهٔ تربیت‌کردن فرزندان سلطان و دریافت عنوان اتابک قدرت‌گیری در شام و جزیره و آغاز درگیری با بوریان دمشق، ارتقیان، امپراتوری بیزانس و دولت‌های صلیبی تلاش ناموفق برای فتح بغداد پس از مرگ سلطان محمود سلجوقی تلاش چندباره ناکام برای فتح دمشق فتح ادسا و برانداختن دولت صلیبی آن شهر در سال ۱۱۴۴ به قتل رسیدن توسط غلام فرانک، یارانکاش، در سال ۱۱۴۶ ۲100px سیف‌الدین غازی (یکم) عمادالدین زنگی۱۱۰۸ یا ۱۱۱۶

۱۱۴۹ ۱۱۴۶–۱۱۴۹ یک پسر توضیحات: چالش با برادرش، نورالدین محمود بر سر قدرت همکاری با نورالدین برای جنگ علیه دولت‌های صلیبی به‌خصوص در جریان جنگ صلیبی دوم و محاصره دمشق فتح ماردین و قلعه دارا (از شهرهای منطقه جزیره بین نصیبین و ماردین) و بسیاری دیگر از توابع ماردین مصالحه با حسام‌الدین تیمورتاش، امیر ماردین ۳100px قطب‌الدین مودود عمادالدین زنگی ۱۱۲۳

۶ سپتامبر ۱۱۷۰ ۱۱۴۹–۱۱۶۹ غازی عادل مسعود توضیحات: رسیدن به قدرت در موصل با کمک جمال‌الدین وزیر و زین‌الدین علی کوچک منازعه با نورالدین بر سر قدرت موصل پس از مرگ سیف‌الدین با پیوستن برخی سپاهیانش به نورالدین و همچنین توصیه جمال‌الدین وزیر، صلح با برادرش نورالدین به دست گرفتن قدرت در موصل، جزیره و سنجار و واگذاری حمص، رقه و رحبه به نورالدین واگذاری و هدیه دادن حران و رقه به قطب‌الدین از جانب نورالدین همکاری با برادر در جنگ و خواندن خطبه به نام وی در دست گرفتن کنترل عقر، هکاریه، شهرزور و تکریت حمایت سیاسی و نظامی از سلطان محمد بن محمود سلجوقی در نزاع با سلیمانشاه سلجوقی شرکت در لشکرکشی سلطان محمد به بغداد تصرف جزیره ابن عمر مشارکت در لشکرکشی‌های نورالدین علیه دولت‌های صلیبی ۴100px سیف‌الدین غازی (دوم) قطب‌الدین مودود۱۱۴۹

۱۱۸۰ ۱۱۷۰–۱۱۸۰ سنجرشاه توضیحات: به قدرت رسیدن با همکاری فخرالدین عبدالمسیح و مادرش با وجود وصیت قطب‌الدین به جانشینی عمادالدین منازعه و اختلاف نورالدین با فخرالدین عبدالمسیح، نایب و پیشکار قطب‌الدین و سیف‌الدین از دست دادن کنترل خابور، نصیبین و سنجار در مقابل نورالدین و واگذاری سنجار به عمادالدین لشکرکشی شمس‌الدین ایلدگز، اتابک آذربایجان، به موصل و خلع فخرالدین از قدرت حرکت نورالدین به موصل و بازگرداندن سیف‌الدین به قدرت در آن شهر و واگذاری جزیره ابن عمر به او مشارکت و همکاری با نورالدین در جنگ علیه صلیبیون با مرگ نورالیدن، در دست گرفتن کنترل جزیره با وجود پیشنهاد امرا به گرفتن قدرت در شام و دمشق، مصالحه با ملک الصالح و تثبیت قلمروی خود در جزیره جنگ و لشکرکشی علیه صلاح‌الدین ایوبی پس از حضور وی در سوریه بخاطر دعوی قدرت در شامات رد پیشنهاد صلاح‌الدین شکست لشکرکشی به رهبری برادرش عزالدین مسعود در نبرد قرون حمات از صلاح‌الدین مصالحه با برادرش عمادالدین زنگی دوم لشکرکشی مجدد علیه صلاح‌الدین با کمک حصن کیفا و ماردین و شکست مجدد از سلطان ایوبی پس از سقوط حلب توسط صلاح‌الدین، مصالحه با ایوبیان و به رسمیت شناختن قلمروش توسط آنها ۵100px عزالدین مسعود قطب‌الدین مودود نامشخص

۱۱۹۳ ۱۱۸۱-۱۱۹۳ ارسلان‌شاه توضیحات: مخالفت با همراهی بزرگان زنگی با جانشینی پسران سیف‌الدین غازی دوم بخاطر خطر صلاح‌الدین بنا به وصیت ملک الصالح، رسیدن حکومت حلب به وی، اما واگذاری حلب به برادرش عمادالدین و گرفتن سنجار در ازای آن ناکام گذاشتن صلاح‌الدین در فتح موصل اما از دست دادن سنجار و جزیره دستگیری نایب و پیشکار خود، مجاهدالدین قایماز و از دست دادن اربل و جزیره ابن عمر حمله مجدد صلاح‌الدین به موصل اما رها کردن آن به قصد فتح خلاط، آمد و حصن حمله مجدد صلاح‌الدین به موصل و از دست رفتن شهرزور و توابع آن و نواحی ماورای زاب ضرب سکه به نام صلاح‌الدین ایوبی فرستادن نیروها به صلاح‌الدین در جنگ علیه صلیبیون تلاش برای تسلط بر جزیره پس از مرگ صلاح‌الدین اما مرگ وی براثر بیماری و مصالحت برادرش با العادل و ایوبیان ۶100px نورالدین ارسلان‌شاه (یکم) عزالدین مسعودنامشخص

۱۲۱۱ ۱۱۹۳-۱۲۱۱ مسعود عمادالدین توضیحات: مخالفت شرف‌الدین بن قطب‌الدین مودود، بزرگ خاندان زنگی، با به حکومت رسیدن وی ناکامی در فتح و تسلط بر نصیبین و روبه‌رو شدن با حمله العادل به ماردین پذیرفتن تبعیت و حاکمیت مجدد العادل و ایوبیان استفاده از منازعات درون خاندان ایوبی و اتحاد با الافضل و الظاهر ایوبی برای مقابله با العادل لشکرکشی به ماردین و موفق به شکستن محاصره نیروهای ایوبیان با همراهی پسرعموهایش اتابک سنجار و اتابک جزیره ابن عمر لشکرکشی به مادرین و حران اما پذیرفتن صلح با العادل شکست در تصرف بخش‌هایی از قلمروی اتابک سنجار ازدواج دخترش با پسر العادل، سلطان ایوبی و بهبودی روابط پیشنهاد طرح تقسیم قلمروی اتابکان زنگی سنجار و جزیره ابن عمر ۷100px عزالدین مسعود (دوم)

ملک القاهر نورالدین ارسلان‌شاه (یکم)نامشخص

۱۲۱۸ ۱۲۱۱-۱۲۱۸ محمود ملکشاه ارسلان‌شاه توضیحات: دوران نیابت و قدرت بدرالدین لولو در دربار موصل ۸100px نورالدین ارسلان‌شاه (دوم) عزالدین مسعود (دوم)نامشخص

۱۲۱۹ ۱۲۱۸-۱۲۱۹ - توضیحات: دوران نیابت و قدرت بدرالدین لولو در دربار موصل جنگ بدرالدین لولو با مدعیان داخلی و خارجی و پایان یافتن با وساطت خلیفه عباسی بیماری مداوم ۹100px ناصرالدین محمود عزالدین مسعود (دوم)۱۲۱۶

۱۲۳۴ ۱۲۱۹-۱۲۳۴ - توضیحات: دوران نیابت و قدرت بدرالدین لولو در دربار موصل تلاش مجدد دیگر مدعیان از خاندان زنگی برای گرفتن قدرت در موصل مرگ ناصرالدین و انقراض حکومت زنگیان در موصل و به قدرت رسیدن بدرالدین لولو با حمایت خلیفه

 امیران حلب 
 ردیف سکه نام کامل پدر / حکومت فرزند(ان) ۱ عمادالدین زنگی

الملک‌ المنصور آق سنقر الحاجب۱۰۸۵

۱۴ سپتامبر ۱۱۴۶ ۱۱۲۸–۱۱۴۶ غازیمحمودامیرمیرانمحمد پیشتر بیان شد. ۲100px نورالدین محمود

الملک عبدالقاسم عمادالدین زنگی۱۱۱۸

۱۵ مه ۱۱۷۴ ۱۱۴۶-۱۱۷۴ اسماعیل توضیحات: ٰ پس از مرگ عمادالدین، رسیدن حکومت حلب به وی ٰ آغاز حمله علیه دولت‌های صلیبی به‌خصوص شاهزاده‌نشین انطاکیه ٰ دفع حمله و تلاش ژوسلین دوم برای بازپس‌گیری ادسا ٰ اتحاد با اتابک دمشق، معین‌الدین انر و ازدواج با دختر او ٰ عدم اعتماد طرفین نسبت به یکدیگر و پیمان اتحاد معین‌الدین انر با پادشاهی اورشلیم ٰ فتح صلخد و بصری و ارتاح، کفرلاته و باره ٰ دستور و همکاری سیف‌الدین، عزیمت به سمت دمشق برای کمک به معین‌الدین انر در دفع حمله صلیبیون ٰ آغاز یورش‌های مجدد علیه دولت‌های صلیبی و شکست نیروهای انطاکیه در نبرد اناب و کشته شدن شاهزاده آن و فتح بخش‌های شرقی رود العاصی ٰ اتحاد با سلجوقیان روم و مسعود یکم و شکست مجدد ژوسلین دوم ٰ فتح دمشق و گرفتن کنترل بیشتر سوریه ٰ دخالت در مسئله مصر با فرستادن چندین‌باره نیروهایش به رهبری اسدالدین شیرکوه و صلاح‌الدین ایوبی ٰ اختلاف با صلاح‌الدین ایوبی پس از برافتادن خلافت فاطمی در مصر ۳100px الصالح اسماعیل

ابوالفتح نورالدین محمود۱۱۶۳

۱۱۸۱ ۱۱۷۴-۱۱۸۱ - توضیحات: اختلافات با مدعیان بر سر حکومت سوریه پس از مرگ نورالدین دعوی صلاح‌الدین ایوبی بر قلمروی نورالدین و آغاز پیشروی خود در شامات تصرف دمشق، حمص و حماه توسط صلاح‌الدین تغییر مقر حکومت خود از دمشق به حلب شکست نیروهای زنگی از صلاح‌الدین و مصالحه با وی انداختن نام الصالح اسماعیل از خطبه توسط صلاح‌الدین شکست مجدد زنگیان از صلاح‌الدین و پذیرفتن حاکمیت وی درگیری با اسماعیلیان شام منازعات داخلی و کشته شدن وزیر ابن عجمی و گمشتکین ۴100px عمادالدین زنگی (دوم)

ابوالفتح قطب‌الدین مودود؟

۱۱۸۳ ۱۱۸۱-۱۱۸۳ محمد محمود توضیحات: پناهنده در حلب در نزد نورالیدن پس از رسیدن قدرت به برادرش سیف‌الدین غازی دوم در موصل فتح سنجار و تأسیس شاخه سنجار زنگیان واگذاری سنجار به عزالدین مسعود و گرفتن حلب در ازای آن اما سقوط سنجار توسط صلاح‌الدین در همان سال محاصره حلب توسط صلاح‌الدین و توافق عمادالدین با ایوبیان و دریافت سنجار در ازای واگذاری حلب مشارکت در لشکرکشی‌های صلاح‌الدین پس از مرگ صلاح‌الدین، مشارکت در لشکرکشی‌های زنگیان علیه ایوبیان اما در آخر مصالحت با العادل

 امیران دمشق 
 ردیف سکه نام کامل پدر / حکومت فرزند(ان) ۱100px نورالدین محمود

الملک عبدالقاسم عمادالدین زنگی۱۱۱۸

۱۵ مه ۱۱۷۴ ۱۱۵۴-۱۱۷۴ اسماعیل پیشتر بیان شد. ۲100px الصالح اسماعیل

ابوالفتح نورالدین محمود۱۱۶۳

۱۱۸۱ ۱۱۷۴ - پیشتر بیان شد.

 امیران سنجار 
 ردیف سکه نام کامل پدر / حکومت فرزند(ان) ۱100px عمادالدین زنگی (دوم)

ابوالفتح قطب‌الدین مودود؟

۱۱۸۳ ۱۱۷۱-۱۱۹۷ محمد محمود پیشتر بیان شد. ۲100px قطب‌الدین محمد عمادالدین زنگی دوم نامشخص

۱۲۱۹ ۱۱۹۷-۱۲۱۹ عمر شاهنشاه محمود توضیحات: منازعه با پسرعمویش ارسلان‌شاه بر سر موصل و شکست از وی در نزدیکی نصیبین با کمک العادل و همچنین عقب‌نشینی ارسلان‌شاه بخاطر بیماری، فتح مجدد نصیبین روی گرداندن از العادل و شرکت در لشکرکشی ارسلان‌شاه علیه وی مجددا اتحاد با العادل و خواندن خطبه به نام وی برای مقابله با ارسلان‌شاه با کمک نیروهای ایوبی، بازپس‌گیری نصیبین و تل‌عفر لشکرکشی العادل به جزیره پس از اتحاد با ارسلان‌شاه و تلاش قطب‌الدین برای مصالحه با وی از راه‌های مختلف با دخالت خلیفه عباسی، بازگردادن سنجار به قطب‌الدین مشروط با واگذاری خابور و نصیبین ۳ عمادالدین شاهنشاه قطب‌الدین محمد؟

۱۲۲۰ ۱۲۱۹-۱۲۲۰ - توضیحات: کشته شدن توسط برادرش فتح‌الدین عمر در تل‌عفر ۴ فتح‌الدین عمر قطب‌الدین محمد؟

۱۲۲۰ ۱۲۲۰ - توضیحات: همپیمان با بدرالدین لولو و ملک الاشرف ایوبی کشتن برادر و به دست حکومت زنگیان در سنجار شکست ابن مشطوب در نزدیکی سنجار آغاز مخالفت با الاشرف با تحریک ابن مشطوب واگذاری سنجار به الاشرف در ازای رقه مرگ و پایان زنگیان سنجار

 امیران جزیره ابن عمر 
 ردیف سکه نام کامل پدر / حکومت فرزند(ان) ۱100px معزالدین سنجرشاه سیف‌الدین غازی دوم؟

۱۲۰۸ ۱۱۸۰-۱۲۰۸ محمود مودود غازی توضیحات: بخشی از امارت موصل و نداشتن استقلال نیابت مجاهدالدین قایماز در ایام خردسالی وی دستگیری مجاهدالدین توسط عزالدین مسعود و جدایی از امارت موصل اعلام تابعیت و اطلاعت از صلاح‌الدین ایوبی و همراهی با وی در لشکرکشی علیه موصل و صلیبیون اختلاف با صلاح‌الدین و دستور سلطان ایوبی به فتح جزیره توسط عزالدین مسعود و دستگیری وی مصالحت با صلاح‌الدین و عزالدین و واگذاری نیمی از جزیره به عزالدین حضور در لشکرکشی زنگیان (عزالدین موصل و عمادالدین سنجار) علیه العادل و لشکرکشی ارسلان‌شاه برای شکستن محاصره ماردین و همچنین لشکرکشی ملک الاشرف ایوبی و قطب‌الدین علیه ارسلان‌شاه قتل توسط پسرش به نام غازی در هنگام مستی ۲100px معزالدین محمود

الملک المعظم معزالدین سنجرشاه؟

۱۲۴۱ ۱۲۰۸-۱۲۴۱ محمود توضیحات: پس از قتل پدر، رسیدن به قدرت در جزیره با کمک استادالدار کشتن و سوزاندن کنیزان و ملازمان پدرش قتل برادرش مودود ناکامی ارسلان‌شاه در فنح جزیره ۳ مسعود شاهنشاه معزالدین محمود؟

؟ ۱۲۴۱-۱۲۵۰ - توضیحات: ازدواج وی با دختر بدرالدین لولو، نایب قدرتمند موصل لشکرکشی بدرالدین به جزیره و گرفتن قدرت غرق شدن در دجله توسط ماموران بدرالدین

 امیران شهرزور 
 ردیف سکه نام کامل پدر / حکومت فرزند(ان) ۱ عمادالدین زنگی (سوم) نورالدین ارسلان‌شاه دوم؟

؟ ؟-۱۲۳۳ - اطلاعاتی در دست نیست. ۲ نورالدین ایل ارسلان عمادالدین زنگی سوم؟

؟ ۱۲۳۳-۱۲۵۱ - اطلاعاتی در دست نیست.

 شجره‌نامه 

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

 منابع 
 

 ISBN 978-1-5760-7862-4.
 ISBN 978-1-5760-7862-4.

رده:دودمان زنگیان
رده:فهرست‌های پادشاهان
رده:حاکمان زنگی