میرزا محمدمهدی خان چنداولی

میرزا محمدمهدی خان چنداولی (۱۲۷۴–۱۳۱۲ خورشیدی) از فعالان جنبش مشروطیت دوم افغانستان و از کارگزاران دورهٔ شاه امان‌الله خان بود. او پس از سقوط حکومت امانی و در دورهٔ سلطنت محمدنادر شاه بازداشت شد و در سال ۱۳۱۲ خورشیدی در زندان دهمزنگ کابل اعدام گردید.غبار، میر غلام‌محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، جلد دوم.

 زندگی‌نامه 
میرزا محمدمهدی خان چنداولی در سال ۱۲۷۴ خورشیدی در محلهٔ چنداول شهر کابل زاده شد. پدرش میرزا علی‌جان خان از کارگزاران دولت در دورهٔ امیر حبیب‌الله خان بود.مهدیزاده کابلی، «چنداولی، میرزا محمدمهدی»، دانشنامه آریانا.

او آموزش‌های رایج زمان خود را فراگرفت و با زبان‌های فارسی، عربی و ترکی آشنایی داشت. برخی منابع از آشنایی او با زبان فرانسوی نیز یاد کرده‌اند.نصیر مهرین، «اندکی پیرامون مهدی جان چنداولی»، کابل ناته.

محمدمهدی خان فعالیت دولتی خود را در دفتر سنجش آغاز کرد و بعدها در بخش‌های مختلف حکومت خدمت نمود. از جمله سمت‌های ذکرشده برای او غندمشر، مدیر لوازم وزارت حربیه و عضو وزارت دربار امانی است.امان کبیری، «محمد مهدی خان چنداولی»، افغان جرمن آنلاین.

 فعالیت‌های سیاسی 
محمدمهدی خان چنداولی از فعالان جنبش مشروطیت دوم افغانستان به شمار می‌رفت. این جریان در اوایل قرن بیستم میلادی با هدف اصلاحات سیاسی و اجتماعی در افغانستان شکل گرفت.عبدالحی حبیبی، جنبش مشروطیت در افغانستان.

او با شماری از مشروطه‌خواهان و اعضای جریان موسوم به «جوانان افغان» همکاری داشت. برخی منابع خانهٔ او در محلهٔ چنداول کابل را از محل‌های گردهمایی فعالان این جریان دانسته‌اند.نصیر مهرین، «اندکی پیرامون مهدی جان چنداولی»، کابل ناته.

پس از به سلطنت رسیدن امان‌الله خان در سال ۱۲۹۸ خورشیدی و اعلام استقلال افغانستان، محمدمهدی خان در دستگاه حکومت امانی فعالیت کرد و به عنوان منشی خاص شاه امان‌الله خان شناخته شد.میر غلام‌محمد غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، جلد دوم.

 مخالفت با حکومت نادرشاه 
پس از سقوط حکومت امانی در سال ۱۳۰۸ خورشیدی و روی کار آمدن حکومت‌های حبیب‌الله کلکانی و سپس محمد نادر شاه، محمدمهدی خان همچنان با شماری از هواداران دورهٔ امانی ارتباط داشت و برای برگشت امان الله فعالیت می کرد.عبدالصبور غفوری، سرنشینان کشتی مرگ یا زندانیان قلعه ارگ.

در ۱۶ عقرب ۱۳۱۱ خورشیدی، او همراه با شماری از مشروطه‌خواهان و مخالفان سیاسی حکومت بازداشت و زندانی شد. از جمله افراد بازداشت‌شده در این دوره محمدولی خان دروازی، غلام‌جیلانی خان چرخی، شیرمحمد خان چرخی و فقیر محمد خان بودند.عبدالصبور غفوری، سرنشینان کشتی مرگ یا زندانیان قلعه ارگ.

 اعدام 
میرزا محمدمهدی خان چنداولی در سنبله ۱۳۱۲ خورشیدی همراه با شماری از زندانیان سیاسی در زندان دهمزنگ کابل اعدام شد.میر غلام‌محمد غبار، افغانستان در مسیر تاریخ، جلد دوم.

در برخی خاطرات تاریخی آمده است که هنگام اجرای حکم اعدام، او درخواست کرده بود پیش از محمدولی خان دروازی اعدام شود تا شاهد مرگ او نباشد. این روایت در برخی نوشته‌های تاریخی دربارهٔ روابط میان مشروطه‌خواهان آن دوره بازتاب یافته است.عبدالصبور غفوری، سرنشینان کشتی مرگ یا زندانیان قلعه ارگ.

 همسر 
امیر بیگم، همسر میرزا مهدی‌خان، از زنان باسواد و مشروطه‌خواه افغانستان بود. پس از اعدام همسرش در سال ۱۳۱۲ خورشیدی، در شرایطی که فرزندانش از تحصیل رسمی محروم شدند و خانواده با فشارهای سیاسی و انزوای اجتماعی روبه‌رو بود، مسئولیت آموزش و تربیت آنان را بر عهده گرفت. بنا بر خاطرات محمدآصف آهنگ، او با استقامت و آگاهی، فرزندانش را با اندیشه‌های مشروطه‌خواهی و آرمان‌های پدرشان آشنا ساخت و نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری شخصیت و اندیشهٔ محمدآصف آهنگ ایفا کرد. 

 میراث و جایگاه تاریخی 
میرزا محمدمهدی خان چنداولی در پژوهش‌های مربوط به تاریخ معاصر افغانستان به عنوان یکی از فعالان جنبش مشروطیت دوم و از شخصیت‌های مرتبط با دورهٔ امانی معرفی شده است.عبدالحی حبیبی، جنبش مشروطیت در افغانستان.

پس از اعدام او، خانواده‌اش با مشکلات سیاسی و اجتماعی روبه‌رو شد. سه فرزند او، محمدیونس مهدوی، محمدآصف آهنگ و محمدسلیمان مهدوی، بعدها در حوزه‌های فرهنگی و سیاسی افغانستان شناخته شدند.رسول رهین، «برگ دیگری از وقایع دوران اختناق در افغانستان: زندگی‌نامه دردآور محمدآصف آهنگ».

 پانویس 

 منابع 

 حبیبی، عبدالحی. جنبش مشروطیت در افغانستان.
 غبار، میر غلام‌محمد. افغانستان در مسیر تاریخ. جلد دوم.
 غفوری، عبدالصبور. سرنشینان کشتی مرگ یا زندانیان قلعه ارگ.
 مهرین، نصیر. «اندکی پیرامون مهدی جان چنداولی». کابل ناته.
 مهدیزاده کابلی. «چنداولی، میرزا محمدمهدی». دانشنامه آریانا.
 کبیری، امان. «محمد مهدی خان چنداولی». افغان جرمن آنلاین.
 رهین، رسول. «برگ دیگری از وقایع دوران اختناق در افغانستان: زندگی‌نامه دردآور محمدآصف آهنگ».
 ناظمی، لطیف. «آهنگ بر جا مانده‌ای از کاروان مشروطه». کابل ناته.
رده:اهالی کابل
رده:زادگان ۱۲۷۴
رده:درگذشتگان ۱۳۱۲