محمد فدایی خراسانی

محمّد بن زین‌العابدین فدایی خراسانی ( ۱۸۵۰ – ۱۹۲۳ میلادی/ ۱۲۶۶ – ۱۳۴۲ قمری) نویسندهٔ برجستهٔ اسماعیلی نِزاری ایرانی بود. وی در روستای اسماعیلی دیزباد، شرق نیشابور، در شمال خراسان، به دنیا آمد و علوم دینی را در مشهد آموخت. در سال ۱۹۰۳ با امام نزاری، آقاخان سوم در بمبئی ملاقات کرد و آقاخان سوم، او را به عنوان مسئول امور دینی جماعت اسماعیلیه نزاری در ایران منصوب کرد. فدایی چندین اثر در زمینهٔ عقاید اسماعیلیه به رشته تحریر درآورد، علاوه بر اینکه کتابی تاریخی تحت عنوان «» دربارهٔ تاریخ اسماعیلیه نوشت. دیوان شعر او که حدود ۱۲۰۰۰ بیت دارد، هنوز به صورت خطی باقی مانده و منتشر نشده است. فدایی، از شخصیت‌های برجستهٔ اسماعیلیه نزاری در ایران قاجاری در زادگاهش، درگذشت و به خاک سپرده شد.

 زندگی و پیشه 
محمد بن زین العابدین بن کربلایی داوود حدود ۱۲۶۶ هجری قمری/۱۲۲۸ هجری شمسی / ۱۸۵۰ میلادی در دیزباد، روستایی اسماعیلی در کوهستان‌های میان مشهد و نیشابور در شمال خراسان، به دنیا آمد. او از نسل امامقلی خاکی خراسانی، شاعر برجستهٔ اسماعیلی در دوران صفویه بود. پس از اتمام تحصیلات ابتدایی خود در دیزباد و درّود، مدتی را در مشهد سپری کرد و در مدرسهٔ باقریه به تحصیل علوم دینی، از جمله فقه و کلام، پرداخت.

در سال ۱۸۹۶، فدایی اولین سفر خود به هند را آغاز کرد تا با امام نِزاری آن زمان، آقاخان سوم دیدار کند. در سال ۱۹۰۰، دوباره به بمبئی سفر کرد و چند سالی را در آنجا گذراند و در این مدت دسترسی به کتابخانه ارزشمند آقاخان نیز پیدا کرد. در ۱۹۰۳، امام نِزاری در دیداری فرمانی صادر کرد که بر اساس آن فدایی به عنوان معلم مسئول امور دینی جامعه اسماعیلیهٔ ایران منصوب شد. در بازگشت از سفر، فدایی از حجاز گذر کرد و به زیارت مکه رفت، که همین امر باعث شد او به لقب حاجی آخوند معروف شود. در ۱۹۰۶، فدایی آخرین بار با گروهی از نِزاریان برجستهٔ دیزبادی، به بمبئی سفر کرد و در آنجا علاوه بر دیدار از امام نِزاری، در دادگاه در دفاع از آقاخان سوم شهادت داد. این شهادت مربوط به پروندهٔ حاجی بی‌بی بود که در آن، حاجی بی‌بی، یکی از بستگان آقاخان، علیه دارایی و درآمد آقاخان شکایت کرده بود.

در طول سال‌های انقلاب مشروطه در ایران، فدایی که تا آن زمان در میان جامعهٔ نِزاری خراسان به‌طور موفقیت‌آمیزی برای تقویت هویت دینی اسماعیلیان ایران و تقویت اقتدار آقاخان سوم فعالیت کرده بود، قربانی توطئه‌های برخی از اسماعیلیان مخالف شد. این مخالفان که تحت رهبری مراد میرزا به چالش کشیدن اقتدار آقاخان پرداخته بودند، همچنین از آزار و اذیت‌هایی که برخی از علمای دوازده‌امامی محلی علیه او و پیروانش به راه انداخته بودند، رنج می‌بردند. تا آن زمان، اسماعیلیان ایران مناسک دینی خود را عمدتاً به شیوهٔ شیعهٔ دوازده‌امامی برگزار می‌کردند. اما در نهایت آقاخان سوم توانست از طریق مداخلهٔ کنسول بریتانیا در مشهد، از آزار و اذیت پیروان خراسانی خود جلوگیری کند.

فدائی در دیزباد در سال ۱۹۲۳ میلادی/ ۱۳۴۲ هجری قمری/ ۱۳۰۲ هجری شمسی درگذشت و همان‌جا کنار خاکی خراسانی به خاک سپرده شد. این مزار در سال ۱۹۶۶ بازسازی شد

 شعر او 
دیوان شعر فدایی که توسط نسل‌های بعدی او جمع‌آوری شده و هنوز منتشر نشده است، شامل حدود ۱۲٬۰۰۰ بیت شعر می‌باشد. شعرهای او عمدتاً در قالب مثنوی‌ها، قصیده‌ها یا غزلیات است و به گفتهٔ فرهاد دفتری «به‌طور کلی از کیفیت بالایی برخوردار نیستند.» این اشعار عمدتاً به موضوعات دینی و آموزشی پرداخته یا مدایحی برای امامان نِزاری هستند.

 آثار 
فدائی چندین اثر عقیدتی نوشت، از جمله آن‌ها:
 «»: با ویرایش الکساندر سیمونوف در مسکو در سال ۱۹۵۹ چاپ شد.
 «ارشاد السالکین»
 «کشف الحقائق»
 «کتاب دانش اهل بینش»
 «»

 منابع 

رده:اهالی اسماعیلی مذهب نیشابور
رده:اهالی نیشابور
رده:درگذشتگان ۱۳۰۲
رده:درگذشتگان ۱۳۴۲ (قمری)
رده:درگذشتگان ۱۹۲۳ (میلادی)
رده:زادگان ۱۲۲۸
رده:زادگان ۱۲۶۶ (قمری)
رده:زادگان ۱۸۵۰ (میلادی)
رده:شاعران سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران
رده:نویسندگان دینی اهل ایران
رده:اسماعیلیان سده ۱۹ (میلادی)
رده:اسماعیلیان سده ۲۰ (میلادی)