بیداری روح و علم حضوری

بیداری روح (به انگلیسی: Spiritual Awakening) در سنت‌های فلسفی و عرفانی به تجربه‌ای اطلاق می‌شود که طی آن انسان به آگاهی بی‌واسطه از حقیقت یا ذات الهی دست می‌یابد. در فلسفه اسلامی، این نوع معرفت با عنوان علم حضوری شناخته می‌شود؛ دانشی که نه از راه استدلال و مفاهیم ذهنی بلکه از طریق حضور و شهود مستقیم حاصل می‌گردد.ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 2002.

در عرفان اسلامی، به‌ویژه در آثار ابن عربی، بیداری روح به عنوان لحظه‌ای بنیادین توصیف شده است که انسان از غفلت عبور کرده و به «یقظه» (بیداری قلبی) می‌رسد. ابن عربی در الفتوحات المکیه و فصوص‌الحکم این مسیر را شامل چند مرحله می‌داند: آغاز با یقظه، سپس گذر از ریاضت‌ها و مجاهدات، و در نهایت رسیدن به فنا و بقا بالله.ابن عربی، الفتوحات المکیة، بیروت: دار صادر، 1999.ابن عربی، فصوص الحکم، تصحیح: ابوالعلاء عفیفی، قاهره: دار الکتب المصریة، 1946. او این تجربه را نوعی علم حضوری می‌داند؛ آگاهی مستقیم از حقیقت الهی که فراتر از مفاهیم ذهنی و استدلال‌های عقلی است.William C. Chittick, The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination, Albany: State University of New York Press, 1989.

ملاصدرا، فیلسوف سده یازدهم هجری، نیز همین مسیر را در قالب فلسفی بسط داد. او تصریح می‌کند که علم حضوری «حقیقی‌ترین نوع معرفت» است و بیداری روح یعنی انتقال از علم حصولی (مفهومی) به علم حضوری (شهودی).ملاصدرا، همان. این رویکرد نشان می‌دهد که در سنت فلسفه اسلامی، بیداری روح نه تنها یک تجربه عرفانی بلکه مبنایی برای معرفت‌شناسی است.

در پژوهش‌های غربی نیز این مفهوم بررسی شده است. هنری کُربَن، فیلسوف فرانسوی، ابن عربی را مهم‌ترین نماینده عرفان اسلامی در تبیین تجربه‌های بیداری و شهود می‌داند.Henry Corbin, Creative Imagination in the Sufism of Ibn Arabi, Princeton University Press, 1969. ویلیام چیتیک نیز در آثار خود نشان داده است که ابن عربی بیداری روح را فرآیندی پیوسته از شهود، تخیل خلاق و علم حضوری معرفی می‌کند.William C. Chittick, The Self-Disclosure of God, SUNY Press, 1998.

در حوزه روان‌شناسی دین، این پدیده با عنوان «تجربه‌های دگرگونی آگاهی» مطالعه می‌شود. پژوهشگرانی همچون دیوید یادن نشان داده‌اند که تجربه بیداری روح در فرهنگ‌های مختلف شباهت‌هایی دارد و می‌تواند پیامدهای روان‌شناختی و اخلاقی مثبت به همراه داشته باشد.David B. Yaden et al., Varieties of Self-Transcendent Experience, Review of General Psychology, Vol. 21, No. 2, 2017.

 پانویس 

 منابع 

 ابن عربی، محیی‌الدین.فتوحات المکیة. بیروت: دار صادر، چاپ چهارم، 1999.
 ابن عربی، محیی‌الدین. فصوص الحکم. تصحیح: ابوالعلاء عفیفی. قاهره: دار الکتب المصریة، 1946.
 ملاصدرا، صدرالدین شیرازی. الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 2002.
 Chittick, William C. The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-Arabi's Metaphysics of Imagination. Albany: State University of New York Press, 1989.
 Chittick, William C. The Self-Disclosure of God: Principles of Ibn al-ʿArabī’s Cosmology. Albany: State University of New York Press, 1998.
 Corbin, Henry. Creative Imagination in the Sufism of Ibn Arabi. Princeton: Princeton University Press, 1969.
 Yaden, David B.; Haidt, Jonathan; Hood, Ralph W.; Vago, David R.; Newberg, Andrew B. "Varieties of Self-Transcendent Experience". Review of General Psychology, Vol. 21, No. 2, 2017, pp. 143–160.

رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر