آرداش کاکافیان

آرتاش کاکافیان (؛ ۱۵ دسامبر ۱۹۴۰ – ۶ ژانویه ۲۰۰۰) نقاش و هنرمند تجسمی ارمنی‌تبار اهل عراق بود. او در موصل زاده شد و از سنین جوانی در میانۀ دهۀ ۱۹۵۰ میان اعضای «گروه بغداد برای هنر مدرن» برجسته گردید. سپس تحصیلات خود را در سال ۱۹۶۱ در مدرسهٔ ملی عالی هنرهای زیبای پاریس ادامه داد و همانجا ساکن شد. او اولین نمایشگاه انفرادی خود را در سال ۱۹۶۷ در پاریس برگزار کرد. سپس، نمایشگاه‌های متعددی در عراق و اروپا برگزار کرد و با آثار گرافیکی‌اش که تلفیقی از میراث مکتب بغدادی و تأثیرات امپرسیونیستی بود، شهرت یافت. او جوایز بین‌المللی متعددی از جمله جایزهٔ جهانی «دوم» را دریافت کرد و نامش در سال ۱۹۷۵ در دانشنامهٔ فرانسوی گران لَاروس ذکر شد. با وجود چهل سال اقامت در پاریس، کاکافیان هرگز از عراق و خاطرهٔ مادرش که زود از دستش داد، جدا نشد و همواره به هویت عراقی خود افتخار می‌کرد. وقتی در سال ۲۰۰۰ در پاریس درگذشت، وصیت کرد که جسدش سوزانده و خاکسترش روی دجله افشانده شود، «بازگشتی به زادگاه و به آغوش مادری که در همهٔ عمر در جست‌وجویش بود.»

 زندگی و پیشه 
آرتاش (آرتاشِس) کاکافیان در ۱۵ دسامبر ۱۹۴۰ در شهر موصل، پادشاهی عراق از خانواده‌ای ارمنی متولد شد که برای فرار از نسل‌کشی ارمنی‌ها در عثمانی به عراق پناه برده بودند. او در اعتراضات سیاسی علیه سیاست‌های پیوند دادن عراق به متحدان خارجی، مانند پیمان بغداد شرکت کرد که این امر به بازداشت کوتاه‌مدتش انجامید. از کودکی استعداد هنری خود را نشان داد و پس از ارزیابی آثارش، جواد سلیم و همکارانش او را به عنوان کوچک‌ترین عضو گروه بغداد برای هنر مدرن پذیرفتند. کاکافیان همراه آنان در نمایشگاه‌های اولیه شرکت کرد. در سال ۱۹۵۴ در نخستین نمایشگاه نقاشی و مجسمه‌سازی بغداد که در باشگاه المنصور برگزار شد شرکت نمود و همچنین در نمایشگاه گروه امپرسیونیست‌ها حضور یافت. در سال ۱۹۵۶ تنها یک تابلو در نمایشگاهی مشابه ارائه داد. تا سال ۱۹۵۷ پنج تابلو در نمایشگاه هنرهای عراقی در بیروت به نمایش گذاشت و سپس در سال ۱۹۵۸ اولین نمایشگاه انفرادی خود را در تالار مؤسسه هنرهای زیبا در بغداد برگزار کرد. او در سال ۱۹۶۱، در حالی که تنها ۲۰ سال داشت، عراق را ترک کرد و به فرانسه رفت. بنا به خواست پدرش، ابتدا به تحصیل معماری پرداخت، اما سپس وارد مدرسهٔ ملی عالی هنرهای زیبای پاریس شد تا تحصیلات آکادمیک خود را در رشته هنر ادامه دهد و از آنجا دیپلم دریافت کرد. او تحصیلاتش را در مدرسهٔ بوزار پاریس ادامه داد و مدرک لیسانس معماری داخلی گرفت. در سال ۱۹۶۷، جایزهٔ اول سالن پاییزی هنرهای تجسمی پاریس را از آن خود کرد و نامش در محافل هنری پاریس پیچید. سپس در سال ۱۹۷۱ جایزهٔ جهانی دوم (Dome) را دریافت کرد.

او از سبک مکتب بغدادی (که به نام مکتب واسطی نیز شناخته می‌شود) تأثیر پذیرفت و از آثار بزرگان امپرسیونیسم چون گوگن، ون‌گوگ، مانه، سزان و ماتیس الهام گرفت. هدف او پیوند دادن میراث مکتب بغدادی با روح امپرسیونیستی بود. از دوران کودکی، شیفتهٔ خطوط بیانی و رنگ‌های درخشان بود و به آثار مونه و تولوز-لوترک علاقه نشان می‌داد. همچنین دلباختهٔ آثار مودیلیانی بود.

در طول مسیر هنری خود، تکنیک‌های متعددی مانند چاپ چوبی، حکاکی، گراور و لیتوگرافی را تجربه کرد و آثاری گرافیکی دقیق و استادانه آفرید. او با شماری از شاعران همکاری داشت، از جمله با آدونیس در انتشار کتاب «آرارات» که در آن، متن‌هایی از آدونیس با چاپ‌های سنگی (لیتوگراف‌ها) از آثار او همراه بود. همچنین برای چند کتاب شعر فرانسوی تصویرسازی کرد. آثار گرافیکی‌اش ویژگی‌های بیانی و نمادین داشتند؛ او از خطوط تند و نافذ استفاده می‌کرد که بازتاب‌دهندهٔ خاطره‌هایی آکنده از درد، دلتنگی و کشمکش درونی بودند. از میان آثار برجسته‌اش در این حوزه می‌توان به مجموعه‌ای با عنوان «سوزن‌های خاطره» اشاره کرد. به گفتهٔ باسم توفیق در روزنامهٔ الرایه، نمادهای مردمی بخش بزرگی از جهان تجسمی کاکافیان را تشکیل می‌دهند و او از نمادها به‌صورت گسترده و گاه ناخودآگاه بهره می‌گیرد، مانند کاربرد مکرر قایق در آثارش که بیانگر نوعی غربت در روح اوست؛ غربتی که در پاریس – جایی که بیشتر عمرش را گذراند – با او بود. او می‌گفت: «می‌پنداشتم بغداد را ترک کرده‌ام، اما در واقع بغداد جزئی از من شد؛ وقتی سخن می‌گویم، احساس می‌کنم که خود بغداد است که از زبانم سخن می‌گوید.»

او نمایشگاه‌های انفرادی متعددی در شماری از کشورهای اروپایی برگزار کرد و در رویدادهای هنری برجسته‌ای شرکت داشت؛ از جمله در نمایشگاه‌های انجمن امپرسیونیست‌ها در بغداد و سالن پاییز پاریس، همچنین در جشنواره‌های بین‌المللی همچون آوینیون، آمینو و باساد. افزون بر این، آثار او در موزه لاوال در فرانسه به نمایش درآمد و در سالن هنرمندان جوان و سالن حقیقت نوین در پاریس نیز عرضه شد.

او به‌عنوان مدرس در مؤسسه هنرهای زیبای پاریس منصوب شد. در سال ۱۹۸۰ نمایشگاهی انفرادی در تالار واسطی بغداد برگزار کرد و سپس میان ۳۰ نوامبر ۱۹۸۷ تا ۷ ژانویه ۱۹۸۸، بیست‌وپنج اثر گرافیکی خود را در گالری اورفلی به نمایش گذاشت. در طول مسیر هنری‌اش، عضو انجمن هنرمندان تجسمی عراق و نقابت هنرمندان تجسمی عراق بود.او سفرهای هنری متعددی به هند و ژاپن انجام داد. در هند، هنرمند و منتقد هندی هاریش کاپور او را «هنرمند جهان‌های دور» نامید، و مؤسسات فرهنگی بسیاری در هند آثارش را خریداری کردند.

او در واپسین گفت‌وگوهایش گفته بود: «می‌کوشم در اندیشه‌ای تجسمی، مفهوم مادریِ بدن را جست‌وجو کنم.»کریم النجار، منتقد عراقی، دربارهٔ این جانب از هنر کاکافیان بیان کرد که آثار گرافیکی او، با شفافیت رنگ‌ها و شدت بیان در ترکیب‌بندی‌هایش، «نشانه‌ای روشن از آن کشمکش درونی است که وجودش را می‌سوزاند. به‌ویژه در ترسیم حالات زن، که مضمون اصلی نقاشی‌های او به‌شمار می‌رود — زن در آثارش نمادی از گم‌گشتگی و فقدان زودهنگام آغوش مادری است که در کودکی از دست داد، و یاد او تا پایان در ذهن و آثارش زنده ماند.» به گفتهٔ النجار، این فقدان زودهنگام، او را صاحب حافظه‌ای تشنه، سوزان و سرشار از اشتیاق بازگشت به عراق ساخت. با وجود غربت چهل‌ساله‌اش در فرانسه، همچنان به ریشه و میراث خود وفادار ماند، «به رؤیای بازگشت به بغداد و آرمیدن بر مزار مادرش، جهانی که غیبتش همواره در زندگی او محسوس بود. از همین‌رو وصیت کرد که پس از مرگ، پیکرش سوزانده و خاکسترش بر آب دجله پاشیده شود، تا پیوندش با آن شوق کودکی و خاطرهٔ جاودانهٔ مادر، تا ابد پایدار بماند.»

کاکافیان در ۶ ژانویه ۲۰۰۰ در پاریس درگذشت. در وصیت‌نامه‌اش خواسته بود که جسدش سوزانده شود و خاکسترش در رود دجله پاشیده گردد.

 منابع 

رده:زادگان ۱۹۴۰ (میلادی)
رده:زادگان ۱۳۱۹
رده:اهالی موصل
رده:ارمنیان اهل عراق
رده:دانش‌آموختگان اکول ده بوزار
رده:نقاشان سده ۲۰ (میلادی) اهل عراق
رده:عراقی‌های مهاجرت‌کرده به فرانسه
رده:درگذشتگان ۲۰۰۰ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۳۷۸