نگارگری دیواری ساسانیان

300px|بندانگشتی|در تاجیکستان
نقاشی‌های متنوعی در مکان‌هایی واقع در قلمرو امپراتوری ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۰ میلادی) یافت شده‌اند. در حالی‌که عملکرد اصلی این نقاشی‌ها تزئینی است، عملکرد ثانویه آن‌ها را می‌توان با توجه به محل قرارگیری، درون‌مایه و ابعادشان تشخیص داد، که این عملکرد ثانویه از اهمیت زیادی برخوردار است زیرا بازتابی از جهان‌بینی ساسانیان محسوب می‌شود. نقاشی‌های دیواری تنها در هفت سایت در ایران، عراق امروزی و سوریه امروزی کشف شده‌اند و در مقایسه با نقش‌برجسته‌ها، ظروف نقره یا سکه‌های ساسانی، کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند. نقاشی‌های دیواری شناخته‌شده عمدتاً سکولار بوده و به عنوان هنر عمومی در خدمت تبلیغات سلطنتی به‌کار می‌رفتند. بیشتر آن‌ها با گفته مورخ رومی، آمین مارسلینوس (۳۳۰–۳۹۱ م)، همخوانی دارند: «در کشورشان، هیچ چیز نقاشی یا حجاری نمی‌شود مگر صحنه‌های جنگ و کشتار». صحنه‌های جنگ و شکار، قدرت و جایگاه پادشاه را به نمایش می‌گذاشتند و در نقوش برجسته، ظروف نقره و نقاشی‌های دیواری تکرار می‌شدند.

نقاشی‌های دیواری ساسانی بر هنر همسایگان و همچنین هنر اسلامی تأثیر گذاشتند. برای مثال، در نقاشی‌های کوشانو-ساسانی در غلبیان، آثار بودایی بامیان، و نقاشی‌های سغدی در افراسیاب، پنجکنت، و ورخشه. همچنین در قصر اموی قصرالحیر الغربی و کاخ عباسی سامرا ردپای تأثیر هنر ساسانی دیده می‌شود.
با اینکه طبیعت زودگذر نقاشی‌های دیواری قضاوت دربارهٔ جایگاه آن‌ها در هنر ساسانی را دشوار می‌سازد، شواهد نشان می‌دهند که آن‌ها نقشی مهم در فرهنگ تصویری این دوره ایفا می‌کردند.

در حاجی‌آباد، نقاشی‌ها تعاملات اجتماعی را بازتاب می‌دهند و با مجسمه‌های نیم‌تنهٔ ساسانی در گچ، نقره یا برنز که دلالت‌های اجتماعی داشتند، قابل مقایسه‌اند.

پلاستر در مکان‌های مختلف متفاوت بود: در شوش خاک رس، در حاجی‌آباد گل، و در تیسفون گچ. در حاجی‌آباد از تکنیک *secco* (خشک) و در تیسفون از هر دو روش *secco* و *fresco* (خیس) استفاده شده است.

اطلاعات اندکی دربارهٔ خود نقاشان وجود دارد: مشخص نیست آیا آنان وابسته به دربار بودند یا صنعتگرانی موقتی؛ یا اینکه هنرمند محسوب می‌شدند یا صرفاً صنعتگر.

 ایران 
 گور (فیروزآباد) 
نقاشی‌ای که گفته می‌شود چهار عضو از خانواده سلطنتی ساسانی را نشان می‌دهد—دو زن، یک مرد و یک کودک همراه با گوساله—در یک ساختار که به عنوان کاخ تفسیر شده کشف شد. به گفتهٔ لیلا نیاکان، این نقاشی به دوران اردشیر اول (۲۲۴–۲۴۲) بازمی‌گردد.

 شوش 
بقایای نقاشی‌ها در اتاقی از ویلای سلطنتی کشف شد که احتمالاً محل اقامت یک فرد مهم بوده است. این نقاشی‌ها صحنه شکار را در اندازه‌ای دو برابر اندازه واقعی نشان می‌دهند. گاه‌شماری این نقاشی‌ها میان قرن دوم (دوره اشکانی) تا قرن چهارم (دوره ساسانی) محل اختلاف است.

 ایوان کرخه 
قطعاتی از نقاشی‌های دیواری در سه ایوان مقابل دروازه جنوبی یک کاخ یافت شد. گمان می‌رود این نقاشی‌ها متعلق به قرن چهارم میلادی و دارای عملکرد ایدئولوژیک بوده‌اند.

 حاجی‌آباد 
در ایوان‌های یک سکونتگاه برجسته، نقاشی‌هایی شامل چهره‌های انسانی، صحنه نبرد و طرح‌های هندسی و گیاهی کشف شد. یکی از چهره‌ها، بزرگ‌تر از اندازه واقعی، احتمالاً نمایانگر صاحب‌خانه بوده است. این آثار به قرن چهارم میلادی تعلق دارند و احتمالاً کارکردی اجتماعی و سیاسی داشتند.

 تپه حصار 
نقاشی‌هایی در ساختمانی که احتمال می‌رود متعلق به دوره قباد یکم (حکومت ۴۸۸–۴۹۶ و ۴۹۹–۵۳۱) باشد کشف شده‌اند. یکی از نقاشی‌ها به وضوح یک سوارکار را نشان می‌دهد.

 سوریه 
 دورا اوروپوس در سوریه 
صحنه نبردی (نقاشی) در اتاقی از یک خانه معمولی یافت شد. عناصر این نقاشی شامل سواران، اشخاص روی تخت، کماندار، فردی با گل و طراحی‌های هندسی بود. بر اساس شواهد تاریخی و سبک‌شناسی، تاریخ نقاشی بین سال‌های ۲۵۳ تا ۲۵۶ میلادی تخمین زده می‌شود. به‌نظر می‌رسد این نقاشی ورود شاپور اول (۲۴۰–۲۷۲) به سوریهٔ روم را گرامی می‌دارد.

 عراق 
 تیسفون 
در یک خانه مربوط به قرون ۶ یا ۷ میلادی، نقاشی‌هایی از انسان‌ها با دست‌های برافراشته و یک پرنده یافت شده است. همچنین در حمامی در نزدیکی تالار تخت کاخ ساسانی، دیوارها با نقش‌مایه‌های تزئینی نقاشی شده‌اند.

 نقاشی دیواری ساسانی در سنت نقاشی خاور نزدیک 
مرز میان هنر پارت‌ها و ساسانیان به آن شدت نیست که تصور می‌شود. نقاشی‌های دیواری پارت‌ها در آشور و حترا، از جمله صحنه‌های سوارکاران، شباهت‌هایی با آثار ساسانی دارند. همچنین صحنه نبردی در برج نسا با نقاشی دورا اوروپوس مقایسه‌پذیر است. عناصر پارت مانند اسب نیشانی و مدل موی سه‌بخشی در هنر ساسانی ادغام شدند.

 منابع 

W. Andrae and H. Lenzen, Die Partherstadt Assur, Wissenschaftliche Veröffentlichung der Deutschen Orient-Gesellschaft 57, Leipzig, 1933.
M. Azarnoush, The Sasanian Manor House at Hājīābād, Iran, Monografie di Mesopotamia 3, Florence, 1994.
G. Azarpay, Sogdian Painting: The Pictorial Epic in Oriental Art, Berkeley, 1981.
A. D. H. Bivar, “The History of Eastern Iran,” Camb. Hist. Iran III, 1, pp. 181-231.
Idem, “Cosmopolitan Deities and Hellenistic Traces at Kuh-e Khwāja in Sistan,” in Religious Themes and Texts of Pre-Islamic Iran and Central* Asia, ed. C. G. Cereti et al., Wiesbaden, 2003, pp. 1-5.
Circle of Ancient Iranian Studies (CAIS), “Murals of Sasanian Imperial Family Unearthed in Gur – 18 February 2006,” available online* (accessed 20 July 2009).
J. Cribb, “Numismatic Evidence for Kushano-Sasanian Chronology,” Stud. Ir. 19, 1990, pp. 151-93.
Cultural Heritage News Agency (CHN), “Discovery of Murals of Four Sassanid Princes in Gour City – 10 January 2006,” available online* (accessed 20 July 2009).
Idem, “Figures of Four Sassanid Princes on a Mural in Gour City – 19 February 2006,” available online (accessed 20 July 2009).
A. De Waele, “The Figurative Wall Painting of the Sasanian Period from Iran, Iraq and Syria,” Iranica Antiqua 39, 2004, pp. 339-81.
K. Erdmann, “Eberdarstellung und Ebersymbolik in Iran,” Bonner Jahrbücher des Rheinischen Landesmuseums 147, 1942, pp. 345-82.
H. von Gall, Das Reiterkamfbild in der iranischen und iranisch beeinfluβten Kunst parthischer und sasanidischer Zeit, Teheraner Forschungen* 6, Berlin, 1990.
H. Gasche, “La période Roman Ghirshman (1946-1967),” in Une mission en Perse 1897-1912: Les dossiers du Musée du Louvre, ed. N. Chevalier,* Paris, 1997, pp. 168-79.
S. Ghanimati, “New Perspectives on the Chronological and Functional Horizons of Kuh-e Khwaja in Sistan,” Iran 38, 2000, pp. 137-50.
R. Ghirshman, L’Iran: Des origines à l’Islam, Paris, 1951.
Idem, “Cinq campagnes de fouilles à Suse (1946-1951),” Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale 46, no. 1, 1952, pp. 1-18.
Idem, Iran: Parthes et Sassanides, Paris, 1962.
B. Goldman and A. M. G. Little, “The Beginning of Sasanian Painting and Dura-Europos,” Iranica Antiqua 15, 1980, pp. 283-98.
F. Grenet, “La peinture sassanide de Ghulbiyan (Afghanistan),” Dossiers d’archéologie 243, 1999, pp. 66-67.
R. Gyselen and H. Gasche, “Suse et Ivān-e Kerkha, capitale provinciale d’Ērān-xwarrah-Šāpūr: Note de géographie historique sassanide,”* Studia Iranica 23, 1994, pp. 19-35.
P. O. Harper, “Art in Iran, History of. v. Sasanian,” EIr, II, pp. 585-94.
E. E. Herzfeld, Iran in the Ancient East, 2nd ed., Oxford, 1976.
T. S. Kawami, “Kuh-e Khwaja, Iran, and its Wall Paintings: The Records of Ernst Herzfeld,” Metropolitan Museum Journal 22, 1987, pp. 13-52.
Idem, “Ernst Herzfeld, Kuh-e Khwaja, and the Study of Parthian Art,” in Ernst Herzfeld and the Development of Near Eastern Studies, 1900-1950, ed. A. C. Gunter and S. R. Hauser, Leiden, 2005, pp. 181-214.
J. Kröger, Sasanidischer Stuckdekor, Baghdader Forschungen 5, Mainz, 1982.
A. M. G. Little, “IV. Pictures. I. The Sasanian Fresco,” in The Excavations at Dura-Europos: Preliminary Report of the Fourth Season of* Work, October 1930-March 1931, ed. P. V. C. Baur et al., New Haven, Conn., 1933, pp. 182-99.
V. N. Pilipko, “On the Wall-Paintings from the Tower-Building of Old Nisa,” Parthica 2, 2000, pp. 69-86.
E. Porada, Ancient Iran: The Art of Pre-Islamic Times, London, 1965.
R. V. Ricciardi, “Wall Paintings from Building A at Hatra,” Iranica Antiqua 31, 1996, pp. 147-65.
D. T. Rice, Islamic Painting: A Survey, Edinburgh, 1971.
B. Rowland, “The Dating of Sasanian Paintings at Bamiyan and Dukhtar-i Nushirvan,” Bulletin of the Iranian Institute 6, 1946, pp. 35-42.
W. al-Salihi, “Mural Paintings from the North Palace at Hatra,” Mesopotamia 31, 1996, pp. 197-202.
K. Schippmann, “De invloed van de Sassanidische kultuur,” in Hofkunst van de Sassanieden: Het Perzische Rijk tussen Rome en Chine, 224-642,* Bruxelles, 1993, pp. 131-41.
J. H. Schmidt, “L’expédition de Ctésiphon en 1931-1932,” Syria 15, no. 1, 1934, pp. 1-23.
E. F. Schmidt and F. Kimball, Excavations at Tepe Hissar Damghan, Philadelphia, 1937.
D. Shepherd, “Sasanian Art,” Camb. Hist. Iran III, 2, pp. 1055-112.
M.-J. Steve et al., “Suse dans l’histoire,” in Supplément au Dictionnaire de la Bible, XIII, fasc. 73 (Paris, 2002), cols. 403-512.
K. M. Trinkhaus, “Pre-Islamic Settlement and Land Use in Damghan, Northeast Iran,” Iranica Antiqua 18, 1983, pp. 119-44.
J. M. Upton, “The Expedition to Ctesiphon, 1931-1932,” Bulletin of the Metropolitan Museum of Art 27, no. 8, 1932, pp. 188-97.
“Wissenschaftliche Berichte: Ktesiphon,” Archiv für Orientforschung 8, 1932-33, pp. 331-32.

رده:ساسانیان
رده:هنر در ایران باستان