دانش‌آموزان در ایران

بندانگشتی|دانش‌آموزان در آغاز سال تحصیلی
دانش‌آموزان در ایران به گروهی اطلاق می‌شود که در مقاطع مختلف آموزش دبستانی و متوسطه در نظام آموزشی کشور مشغول به تحصیل هستند. نظام آموزشی ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ دستخوش تحولات گسترده‌ای شد، به‌گونه‌ای که پوشش تحصیلی و سوادآموزی در سراسر کشور — اعم از شهر و روستا — به‌طور چشمگیری افزایش یافت.

بر اساس گزارش‌های رسمی، تعداد کل دانش‌آموزان در ایران در سال‌های اخیر حدودا بین ۱۶٫۵ تا ۱۷ میلیون نفر برآورد شده است. از این میان، بخش عمده‌ای در مقطع ابتدایی مشغول به تحصیل‌اند؛ گفته شده که حدود ۹٫۴ میلیون دانش‌آموز در دورهٔ ابتدایی ثبت نام کرده‌اند.

 تاریخچه 
thumb|جمعی از دانش‌آموزان دبستان دخترانهٔ مازیار در سال ۱۳۲۷
thumb|جمعی از دانش‌آموزان مدرسهٔ تدین اردبیل در سال ۱۳۱۴
مدرن‌سازی آموزش رسمی در ایران را معمولاً با تأسیس دارالفنون به ابتکار امیرکبیر پیوند می‌دهند؛ دارالفنون در ششم دی‌ماه ۱۲۳۰ خورشیدی افتتاح شد و به‌عنوان نقطهٔ عطفی در شکل‌گیری آموزش نوین در ایران شناخته می‌شود. در دورهٔ سلطنت پهلوی، گسترش مدارس جدید، تأسیس ساختارهای دولتی برای آموزش و انتشار کتاب‌های درسی سازمان‌یافته باعث شد نرخ پوشش تحصیلی در شهرها و به‌تدریج در مناطق روستایی افزایش یابد؛ سیاست‌های آن دوره زیرساخت‌سازی مدرسه‌ای و تربیت معلم را تشدید کرد.

نهادسازی در حوزهٔ سیاست‌گذاری آموزشی نیز سابقه‌ای طولانی دارد؛ «شورای عالی آموزش و پرورش» از سال‌های دههٔ ۱۳۴۰ شکل گرفت و به‌عنوان یکی از نهادهای کلیدی در تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های درسی فعالیت کرده است.

پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Ministry_of_Education_(Iran).svg|بندانگشتی|وزارت آموزش و پرورش ایران

 ساختار آموزشی دانش‌آموزی در ایران 
ساختار رسمی آموزش عمومی در ایران بر اساس «قانون تأسیس و اداره مدارس و مراکز آموزشی» و «سند برنامهٔ درس ملی» شامل سه دورهٔ اصلی است:
 دوره ابتدایی
 متوسطهٔ اول
 متوسطهٔ دوم
بندانگشتی|بچه‌مدرسه‌ای‌ها، تهران، اثر آنتوان سوریوگین
طبق اعلام وزارت آموزش و پرورش، دوره‌ها به صورت زیر تعریف می‌شوند:

دورهپایهسن موقع ثبت نامتوضیحاتپیش دبستانیندارد۵پیش‌دبستانی دوره‌ای است که کودکان در یک یا دو سال قبل از ورود به دبستان می‌گذرانند. این دوره اجباری نیست.دبستانپایه اول۶دوره‌ای برای آموزش ابتدایی کودکان ۶ تا ۱۱ ساله است. برنامه‌های آموزشی در این سال‌ها بیشتر برای یاد دادن مهارت‌های پایه‌ای در خواندن، نوشتن و ریاضی و ایجاد یک پایهٔ محکم برای یادگیری‌های بعدی طراحی می‌شوند.پایه دوم۷پایه سوم۸پایه چهارم۹پایه پنجم۱۰پایه ششم۱۱متوسطه اولپایه هفتم۱۲دوره متوسطه اول در نظام آموزشی جدید به وجود آمده است. هرچند در گذشته هم به همین صورت بوده است.
دوره متوسطه اول شامل پایه‌های تحصیلی هفتم، هشتم، نهم می‌شود.پایه هشتم۱۳پایه نهم۱۴متوسطه دومپایه دهم۱۵متوسطهٔ دوم شامل شاخه‌های نظری (رشته‌های ریاضی، تجربی، انسانی و معارف)، فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش است؛ انتخاب شاخه بستگی به هدایت تحصیلی، علاقهٔ دانش‌آموز و ظرفیت مدارس دارد.پایه یازدهم۱۶پایه دوازدهم۱۷
در حال حاضر در ایران، دوره ابتدایی یا دوران دبستان به دو دوره ۳ ساله (دورهٔ اول یعنی پایه اول تا سوم ابتدایی و دورهٔ دوم یعنی پایه چهارم تا ششم ابتدایی) که روی هم شش سال تحصیلی می‌باشد، تقسیم‌بندی شده است که پس از گذشت این ۶ سال در این مقطع آموزشی، دانش‌آموزان وارد دورهٔ متوسطه اول می‌شوند. چارچوب برنامهٔ درسی و کتاب‌های پایهٔ ابتدایی توسط سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی تعیین و منتشر می‌شود.

 سن ورود و ثبت نام 
thumb|دفتر ثبت مشخصات دانش‌آموزان مدرسهٔ تدین اردبیل در دورهٔ پهلوی اول، شامل اطلاعات هویتی، تحصیلی و عکس دانش‌آموزان؛ نمونه‌ای از نظام ثبت و سامان‌دهی آموزش رسمی در مدارس ایران در اوایل سدهٔ چهاردهم خورشیدی.
حداقل سن رسمی ثبت‌نام در پایهٔ اول، ۶ سال تمام اعلام شده است؛ همچنین مطابق بخشنامه‌ها برای برخی سال‌ها سقف سنی در مدارس شهری و روستایی تفاوت‌هایی دارد (مثلاً سقف ۸ سال در شهر و ۱۰ سال در روستا برای پذیرش دیرهنگام در برخی آیین‌نامه‌ها). برای جزئیات سالانه و بازه‌های تولد باید بخشنامهٔ ثبت‌نام همان سال را ملاحظه کرد.

 برنامه درسی 
زمان تعلیم و تربیت ۱ سال تحصیلی از اول مهر ماه هر سال شروع و تا پایان شهریور ماه سال بعد ادامه خواهد داشت؛ زمان آموزش ۱ هر پایه تحصیلی در دوره ابتدایی ۹۲۵ ساعت، در دوره متوسطه اول ۱۱۱۰ ساعت و در دوره متوسطه دوم شاخه نظری ۱۲۹۵ ساعت و شاخه فنی و حرفه‌ای و کار دانش ۱۴۸۰ ساعت خواهد بود.

 مقایسهٔ وضعیت دانش‌آموزان ایران با سایر کشورها 
در مقایسه با استانداردها و وضعیت برخی کشورها، وضعیت دانش-آموزان در ایران از چند منظر قابل بررسی است:

 ساعات حضور در مدرسه 
بر اساس سند برنامه درسی ملی، در سال تحصیلی ۱۳۹۸ هر پایه تحصیلی در ایران میزان ساعات رسمی آموزش به‌صورت زیر تعیین شده است: ۹۲۵ ساعت برای دوره ابتدایی، ۱۱۰۰‑۱۱۱۰ ساعت برای دورهٔ متوسطه اول، و ۱۲۹۵ ساعت برای دورهٔ متوسطه دوم (شاخه نظری). با این وجود، طبق گزارشی در سال ۱۳۹۸، دانش‌آموزان دورهٔ ابتدایی — حتی در خوشبینانه‌ترین حالت — حدود ۱۵۵ روز به مدرسه رفته‌اند؛ یعنی فاصله چشمگیری با عدد نظری ۱۸۵ روز آموزش وجود دارد.

جدول مقایسه ساعات حضور دانش آموزان ایران با دانش‌آموزان جهان
کشور ساعات حضورایرانبررسی‌های آماری نشان می‌دهد تنها با احتساب ۹۰ روز تعطیلی تابستان و ۱۳ روز تعطیلی عید نوروز، دانش‌آموزان ایرانی فقط ۱۶۷ روز از سال را در کلاس درس حاضر می‌شوند. این ۱۶۷ روز منهای روزهای تعطیل رسمی در تقویم و روزهایی است که دانش‌آموزان و معلمان با هماهنگی هم کلاس را تعطیل می‌کنند. مانند روزهای آخر منتهی به عید نوروز و روزهای آخر اردیبهشت ماه و خرداد ماه.ژاپندانش‌آموزان ژاپنی در سال تا ۲۴۳ روز مدرسه دارند — عددی بسیار بالاتر از میانگین جهانی.کره‌جنوبی دانش‌آموزان کره‌ای حدود ۲۲۰ روز در سال تحصیلی در مدرسه حضور دارند.کانادادورهٔ تحصیلی در کانادا حدود ۱۸۳ روز در سال است.استرالیادانش‌آموزان استرالیایی تقریباً ۱۹۷ – ۲۰۰ روز در سال تحصیلی را به مدرسه می‌روند.برزیلمتوسط یک سال آموزشی در کشور برزیل نزدیک شامل ۱۸۰ روز تحصیلی است و هر سال نزدیک به ۸۰۰ ساعت فعالیت آموزشی است.ایالات متحدهطول دوره تحصیلی در این کشور بین ۱۷۵ تا ۱۸۷ روز است که از بسیاری از کشورهای جهان کم‌تر است.
بندانگشتی|تراکم دانش آموزان در برخی مناطق؛ حضور بیش از ۴۰ دانش آموز در هر کلاس درس در پردیس

 تراکم کلاس‌ها 
در برخی مناطق ایران، تراکم کلاس‌های درس بسیار بالا است؛ برای نمونه، گزارشی دربارهٔ کلاس‌های مدارس در استان البرز نشان می‌دهد که «نیمی از مدارس البرز دو شیفته» هستند و «سرانه آموزشی و پرورشی در البرز ۲٫۵ متر است» که بسیار کمتر از استاندارد جهانی است. در سطح کل کشور نیز، بر اساس اعلام مسئولان، ۶۲ درصد دانش‌آموزان ابتدایی در کلاس‌هایی تحصیل می‌کنند که «تراکم بالا» دارند؛ یعنی بیش از حد استاندارد تعریف‌شده برای تعداد دانش آموز در کلاس.

 رفاه و سلامت روان دانش‌آموزان 
در ایران طرحی با نام نظام مراقبت از دانش‌آموزان است که به جهت پایش و بهبود سلامت روان دانش‌آموزان اجرا می‌شود. بر اساس گزارش سال ۱۴۰۴، ۹۹٫۸٪ مدارس تحت پوشش پایش این طرح هستند و حدود ۵۰٪ دانش آموزان پایش سلامت روان شده‌اند. با این وجود در پژوهشی دربارهٔ وضعیت سلامت روان دانش‌آموزان در ایران، گفته شده که «شیوع اختلالات روانی دانش‌آموزان» بالا است و اختلالاتی مثل اضطراب، افسردگی، بیش‌فعالی و … در میان دانش‌آموزان مشاهده می‌شود.

در مقیاس بین‌المللی، گزارش سازمان جهانی بهداشت به همراه پژوهش‌های منتشر شده نشان داده است که فشار تحصیلی و کاهش «حمایت اجتماعی خانواده» بر سلامت روان نوجوانان تأثیر منفی داشته است. تقریباً در ۴۴ کشور یا منطقه تحت پوشش این پژوهش، بسیاری از نوجوانان کاهش رضایت از زندگی و افزایش شکایات جسمی و روانی (مثل اضطراب، بدخوابی، احساس تنهایی و …) را گزارش کرده‌اند.
حالتایران (گزارش ملی)آمار مطالعات سازمان جهانی بهداشتشیوع اختلالات روانی / اضطراب / افسردگی بین دانش‌آموزاندر گزارش سال ۱۴۰۰: در گروه سنی ۱۵–۱۸ سال، «اختلالات اضطرابی و رفتاری» ≈ ۲۲٫۲٪؛ در گروه ۱۰–۱۴ سال ≈ ۲۳٫۱٪؛ در دانش‌آموزان شهری ≈ ۲۳٪ و در روستایی ≈ ۱۶٪ منتشر شده است.مطالعات اخیر سازمان جهانی بهداشت، تمرکز بر «رفاه عمومی» و «حمایت اجتماعی» دارد؛ کاهش «حمایت خانوادگی و همسالان» مشاهده شده است: حمایت خانوادگی از ۷۳٪ (۲۰۱۸) به ۶۷٪ (۲۰۲۲) کاهش یافته است.احساس فشار تحصیلی در دانش‌آموزاننظام مراقبت از دانش‌آموزان یا «نماد» و غربالگری روانی دادهٔ دقیق فشار تحصیلی به صورت عددی عمومی منتشر نکرده است.طبق گزارش HBSC 2021/2022: در بین دانش آموزان ۱۵ ساله، ۶۳٪ دختران (افزایش از ۵۴٪ در ۲۰۱۸) و ۴۳٪ پسران (افزایش از ۴۰٪) احساس فشار تحصیلی دارند. — روندی صعودی در فشار تحصیلی مشاهده می‌شود.سطح حمایت خانوادگی / همسالان / همکلاسی / معلمطرح «نماد» در مدارس وجود دارد؛ اما گزارش‌ها حاکی‌اند که بسیاری از دانش‌آموزان با کمبود حمایت جدی مواجه‌اند؛ با این وجود آمار دقیق درصدی از حمایت منتشر نشده است. ۶۸٪ از نوجوانان (در سال ۲۰۲۲) گزارش داده‌اند که «حمایت خانوادگی بالایی» دارند (کاهش از ۷۳٪ در ۲۰۱۸). همسالان حمایت هم از ۶۱٪ به ۵۸٪ کاهش یافته است.دسترسی به خدمات بهداشت روان / مشاوره مدرسه / غربالگریبراساس گزارش، «نماد» و طرح غربالگری سلامت روان در مدارس اجرا می‌شود؛ در سال اخیر، حدود ۶٫۷ میلیون دانش‌آموز زیر پوشش غربالگری قرار گرفته‌اند.سازمان جهانی بهداشت بر «پشتیبانی اجتماعی» و نیاز به سیاست‌های حمایتی تأکید دارد، اما دسترسی به مشاوره مدرسه به صورت عددی گزارش نشده است.
داده‌های بین‌المللی سازمان جهانی بهداشت نشان داده‌اند که حتی در کشورهای توسعه‌یافته دانش آموزان فشار تحصیلی، کاهش حمایت خانوادگی یا تنش‌های اجتماعی را تجربه می‌کنند. این آمار به این معنی است که سلامت روان دانش‌آموزان صرفاً به امکانات کشور ربط ندارد، بلکه به ساختار تحصیلی، اجتماعی، فرهنگی و حمایتی هم بستگی دارد.

 جستارهای وابسته 
 آموزش
 آموزش در ایران
 آموزش ابتدایی
 آموزش متوسطه

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 وبگاه وزارت آموزش و پرورش
 پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش

رده:آموزش ابتدایی
رده:آموزش
رده:اصطلاحات مدرسه
رده:مرحله‌های آموزش
رده:آموزش و پرورش