تلگراف در ایران

تلگراف در ایران به معنای به‌کارگیری فناوری تلگراف در دورهٔ قاجار برای ایجاد خطوط ارتباطی داخلی و بین‌المللی است. این شبکه، که در ابتدا تنها شامل چند مرکز محدود و مراکز دولتی می‌شد، به تدریج به زیرساختی حیاتی برای تبادل سریع پیام‌های سیاسی، تجاری و اطلاعاتی ایران با جهان تبدیل شد. بهره‌برداری از خطوط تلگراف در چارچوب امتیازات متعدد، به شرکت‌ها و دولت‌های خارجی واگذار شد که این موضوع نقش مهمی در نفوذ سیاسی و اقتصادی آن‌ها در ایران داشت.

 مقدمه 
تلگراف در ایران از نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم میلادی به یکی از زیربنایی‌ترین ابزارهای ارتباطی دولت قاجار بدل شد. نخستین خطوط تلگرافی از اواخر دههٔ ۱۸۵۰ میلادی با همکاری مهندسان اروپایی ایجاد شد و در دههٔ ۱۸۶۰ به‌تدریج تحت طرح‌های بزرگ‌تر روسیه و بریتانیا توسعه یافت. گسترش شبکهٔ تلگراف، افزون بر پیامدهای فنی و اداری، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رقابت سیاسی دو قدرت شمال و جنوب، جایگاهی محوری در دیپلماسی قاجار یافت. این شبکه بعدها نقش مهمی در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران، از جمله در جنبش مشروطه، ایفا کرد.George N. Curzon, Persia and the Persian Question, vol. 2, London: Longmans, Green & Co., 1892, pp. 496–500.«Исторический обзор деятельности персидской телеграфной экспедиции», Сборник Министерства иностранных дел, № 28, Санкт-Петербург, 1901, pp. 14–18.

 اهمیت سیاسی و اقتصادی 
گسترش تلگراف در ایران از همان آغاز با اهداف سیاسی دولت‌های روس و بریتانیا پیوند خورده بود. برای بریتانیا، ایجاد مسیر تلگرافی سریع میان اروپا و هند اهمیتی راهبردی داشت؛ از همین رو امتیاز «تلگراف هند و اروپا» که از جنوب ایران عبور می‌کرد، یکی از زیرساخت‌های اصلی ارتباطی امپراتوری بریتانیا در قرن نوزدهم شد.Curzon, vol. 2, 1892, pp. 501–506.

در مقابل، روسیه با ایجاد و توسعهٔ «تلگراف قفقاز ـ ایران» اهدافی مشابه در شمال دنبال می‌کرد. اسناد رسمی وزارت خارجهٔ روسیه نشان می‌دهد که از دههٔ ۱۸۶۰ به بعد، احداث و نگهداری خطوط تلگراف شمال ایران بخشی از سیاست پیشبرد نفوذ روسیه در آذربایجان و خراسان بود.Сборник Министерства иностранных дел, 1901, pp. 22–27.

از منظر داخلی، تلگراف ابزار تمرکز قدرت سیاسی در دولت مرکزی شد. ارتباط سریع میان تهران، ایالات، و نمایندگی‌های خارجی برای نخستین‌بار امکان نظارت مستمر بر ولایات، صدور فرمان‌های فوری، و مدیریت بحران‌های امنیتی را برای دولت فراهم کرد. اعتمادالسلطنه در روزنامهٔ خاطراتش بارها تأکید می‌کند که اگر تلگراف نبود، بسیاری از فرمان‌های فوری در دورهٔ ناصری عملی نمی‌شد.محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، روزنامهٔ خاطرات، چاپ امیرکبیر، صص. ۲۸۳–۲۸۴.

از نظر اقتصادی نیز تلگراف نقش مهمی در توسعهٔ تجارت برون‌مرزی، تنظیم قیمت‌ها، و انتقال سریع اخبار بازار میان بنادر جنوبی، تبریز و تهران داشت. کرزن می‌نویسد که «با گسترش تلگراف، بازارهای ایران برای نخستین‌بار واکنش‌های هم‌زمان نسبت به قیمت کالاهای وارداتی و صادراتی نشان دادند».Curzon, vol. 2, 1892, p. 507.

 تاریخچه 
 ورود اولیهٔ تلگراف به ایران 
ورود تلگراف به ایران در دورهٔ ناصرالدین‌شاه قاجار آغاز شد. نخستین تلاش‌ها در دههٔ ۱۸۵۰ میلادی، با همکاری مهندسان اروپایی و با هدف برقراری خطوط آزمایشی میان تهران و شمیران صورت گرفت. به نوشتهٔ کرزن، دولت ایران «در نخستین گام قصد داشت مسیرهای کوتاه داخلی را سامان دهد، اما به‌سرعت تحت تأثیر پروژه‌های بزرگ‌تر روس و بریتانیا قرار گرفت».George N. Curzon, Persia and the Persian Question, vol. 2, London: Longmans, Green & Co., 1892, pp. 496–497.

طبق گزارش رسمی «تلغرافیست‌های اعزامی روسیه»، نخستین تماس‌های فنی میان ایران و روسیه در این زمینه در سال‌های ۱۸۵۷–۱۸۵۸ برقرار شد؛ زمانی که ایران در حال بازسازی ادارات خود پس از جنگ‌های قفقاز بود.«Исторический обзор деятельности персидской телеграфной экспедиции», Сборник Министерства иностранных дел, № 28, Санкт-Петербург, 1901, p. 14.

 امتیاز تلگراف هند و اروپا (بریتانیا) 
یکی از نخستین و مهم‌ترین امتیازات تلگرافی در ایران، امتیاز «تلگراف هند و اروپا» بود که بریتانیا از سال ۱۸۶۲–۱۸۶۳ میلادی آغاز به احداث آن کرد. اهمیت این مسیر برای بریتانیا در اتصال مستقیم لندن به هند از طریق خلیج فارس بود. کرزن نوشته است: «ایران در این مسیر نه‌تنها گذرگاهی جغرافیایی، بلکه حلقهٔ راهبردی میان اروپا و مستعمرهٔ بزرگ هند بود.»Curzon, vol. 2, 1892, pp. 501–503.

خط مزبور از بوشهر به شیراز و اصفهان و سپس به تهران می‌رسید. افزون بر این، بریتانیا در جنوب اقدام به تأسیس ایستگاه‌های تلگرافی متعدد در بنادر خلیج فارس کرد. دولت ایران طبق امتیازنامه، از تلگراف جنوب سهمی از درآمد و همچنین امکان استفادهٔ رسمی برای مکاتبات دولتی داشت، گرچه مدیریت فنی در دست مهندسان انگلیسی باقی ماند.همان، ص. ۵۰۴.

 امتیاز تلگراف قفقاز ـ ایران (روسیه) 
هم‌زمان با گسترش خطوط جنوبی، روسیه نیز در شمال ایران امتیاز احداث و بهره‌برداری از مسیر قفقاز ـ تبریز ـ تهران را از دولت قاجار دریافت کرد. نخستین بخش این خط در سال ۱۸۶۵ میلادی فعال شد و در دهه‌های بعد توسعه یافت.

در نسخهٔ رسمی اسناد وزارت خارجهٔ روسیه (۱۹۰۱)، آمده است که هدف روسیه «ایجاد شبکه‌ای مطمئن برای ارتباط سریع میان تفلیس، ایروان، جلفا، تبریز و تهران» بود و از دههٔ ۱۸۷۰ به بعد، این شبکه زیر نظر «اکسپدیسیا تلگرافی پرشسکایا» اداره می‌شد.Сборник Министерства иностранных дел, 1901, pp. 22–24.

خطوط روسی به‌طور رسمی تحت نظارت دولت ایران بود، اما تعمیرات، نگهداری، مدیریت فنی، و حتی حقوق کارکنان عمدتاً در اختیار روسیه باقی مانده بود. در همان اسناد آمده است که دولت ایران برای هر قطع ارتباط، روزانه جریمه‌ای مشخص پرداخت می‌کرد.همان، ص. ۲۵.

 خط تلگراف چیکیشلار–استرآباد 
خط تلگراف چیکیشلار–استرآباد یکی از مسیرهای اولیهٔ شمال ایران بود که نقش مهمی در ارتباط داخلی و بین‌المللی داشت. این مسیر، که توسط روس‌ها احداث شد، شهرهای استراتژیک شمالی ایران را به شبکهٔ تلگراف قفقاز متصل می‌کرد و امکان ارسال سریع پیام‌های سیاسی و تجاری میان تهران و مناطق شمالی را فراهم می‌کرد.Сборник Министерства иностранных дел Российской Империи. 1901, pp. 28–30.

احداث این مسیر، بخشی از سیاست روسیه برای تقویت نفوذ خود در شمال ایران بود و اهمیت آن تا دههٔ ۱۹۱۰ ادامه یافت. در اسناد رسمی روسیه آمده است که این خط تحت نظارت مهندسان روس قرار داشت، اما دولت ایران نیز برای هر قطعی ارتباط، جریمهٔ روزانه پرداخت می‌کرد.همان، p. 31.

 توسعهٔ مسیرهای داخلی و ادغام شبکه‌ها 
از دههٔ ۱۸۷۰ تا ۱۸۹۰، دولت ایران شبکهٔ داخلی تلگراف را با بهره‌گیری از تجربهٔ بریتانیا و روسیه گسترش داد. مسیرهای تهران ـ مشهد، تهران ـ رشت، تهران ـ قزوین ـ زنجان، و تهران ـ اراک در این دوره تکمیل شد. به گزارش «روزنامهٔ خاطرات» اعتمادالسلطنه، دربار قاجار سالانه بودجهٔ قابل‌توجهی برای نگهداری این خطوط تخصیص می‌داد و گروهی از تلگرافچیان ایرانی برای نخستین‌بار آموزش رسمی دیدند.اعتمادالسلطنه، روزنامهٔ خاطرات، چاپ امیرکبیر، ص. ۳۱۲.

 تمدیدها و بازنگری امتیازات 
 تمدیدهای بریتانیا 
امتیاز تلگراف جنوب چند بار در دورهٔ ناصری و مظفری تمدید شد. طبق گزارش کرزن، تمدیدهای اصلی در سال‌های ۱۸۷۲ و ۱۸۹۱ انجام شد و هر بار مدت مدیریت بریتانیا در خطوط جنوبی چندین سال افزایش یافت.Curzon, vol. 2, 1892, p. 505.

 تمدید و بازنگری امتیازات روسیه 
در اسناد رسمی ۱۹۰۱ روسیه آمده است که امتیاز مسیر قفقاز ـ ایران در دهه‌های ۱۸۷۰، ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰ چند بار بازنگری شد و در هر مرحله مسئولیت تعمیر و ادارهٔ خطوط همچنان در دست دولت روسیه باقی ماند. تمدید رسمی عمده در سال‌های ۱۸۷۹ و ۱۸۹۳ ثبت شده است.Сборник Министерства иностранных дел, 1901, pp. 30–31.

 نقش دولت ایران در مدیریت تلگراف 
از دههٔ ۱۸۹۰ به بعد، دولت ایران کوشید تا بخشی از مدیریت خطوط را به‌طور مستقیم در اختیار گیرد. تأسیس «ادارهٔ کل تلگراف» در این دوره، پاسخی به وابستگی فنی ایران به روس و بریتانیا بود. به نوشتهٔ اعتمادالسلطنه، دولت به‌تدریج «تلگرافچیان ایرانی را جانشین مهندسان اروپایی کرد»؛ با این حال در خطوط بین‌المللی، نفوذ دو قدرت همچنان پابرجا ماند.اعتمادالسلطنه، همان، ص. ۳۸۵.

 آثار و پیامدها 
 نوسازی اداری و تحول در ساختار حکمرانی 
گسترش تلگراف یکی از عوامل مهم در نوسازی اداری دورهٔ قاجار بود. دولت‌های ناصری و مظفری برای نخستین‌بار توانستند تصمیمات حکومتی را در زمانی کوتاه به ولایات ارسال کنند. اعتمادالسلطنه در روزنامهٔ خاطرات نوشته است که تلگراف «امکان نظارت دائمی پایتخت بر شهرهای دوردست را فراهم آورد» و بسیاری از امور دیوانی، از جمله ارتباطات وزارت خارجه، خزانه، و ایالات، بر پایهٔ تلگراف سامان یافت.اعتمادالسلطنه، روزنامهٔ خاطرات، چاپ امیرکبیر، ص. ۴۱۲.
به گفتهٔ کرزن، ایران «برای نخستین‌بار از طریق تلگراف قادر شد در مدت چند ساعت به بحران‌های مرزی یا ناآرامی‌ها پاسخ دهد»، امکانی که پیش‌تر گاهی هفته‌ها به طول می‌انجامید.Curzon, Persia and the Persian Question, vol. 2, London 1892, p. 510.

 تقویت حضور و نفوذ قدرت‌های خارجی 
 بریتانیا 
خطوط جنوبی تلگراف، که از بوشهر تا تهران امتداد یافت، بخشی از راهبرد بریتانیا در «راه هند» و حفاظت از مستعمرات آسیایی بود. کرزن می‌نویسد که این شبکه به بریتانیا «کانال ارتباطی سریع و مطمئنی» می‌داد که از نظر راهبردی با اهمیت بود.Curzon, vol. 2, 1892, pp. 501–503.
ایستگاه‌های تلگراف بریتانیا در بنادر خلیج فارس، نوعی حضور دائمی کارکنان و مأموران فنی انگلیس را در ایران تثبیت کرد.

 روسیه 
در شمال کشور نیز شبکهٔ روسیه، به‌ویژه مسیر قفقاز ـ تبریز ـ تهران، یکی از ابزارهای مهم نفوذ سیاسی ـ نظامی روسیه در ایران بود. در نسخهٔ رسمی ۱۹۰۱ وزارت خارجهٔ روسیه تصریح شده است که «حفظ ارتباطات تلگرافی از ضروریات ادارهٔ مناطق قفقاز و پیگیری وضعیت سیاسی ایران» به شمار می‌رفت.Сборник Министерства иностранных дел, Санкт-Петербург, 1901, p. 37.
روس‌ها در بسیاری از نقاط مسیر، تعمیرات و نگهداری را به‌طور انحصاری در دست داشتند که این موضوع عملاً کنترل فنی مسیر را از دولت ایران سلب می‌کرد.

 تلگرافخانه‌ها و نقش اجتماعی ـ سیاسی آن‌ها 
 تلگراف به‌عنوان رسانهٔ جدید عمومی 
تلگرافخانه‌ها در ایران به‌تدریج به مراکز تبادل خبر، شکایت، ارتباطات محلی و تماس مستقیم مردم با حکومت تبدیل شدند. تعدادی از پژوهشگران دورهٔ قاجار تلگرافخانه را «اولین رسانهٔ ارتباط مستقیم مردم با دولت» دانسته‌اند. اعتمادالسلطنه نیز اشاره می‌کند که بسیاری از والیان از گزارش‌های فوری تلگراف «بیم داشتند».اعتمادالسلطنه، همان، ص. ۳۹۷.

 تلگراف و جنبش مشروطه 
تلگراف یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاسیِ جنبش مشروطه بود. شبکهٔ گستردهٔ تلگراف داخلی باعث شد که اخبار اعتراضات، بست‌نشینی‌ها و درخواست‌های عمومی به‌سرعت میان شهرها پخش شود. از مهم‌ترین نمونه‌ها، تلگراف‌های دسته‌جمعی مردم تبریز، مشهد و اصفهان به مجلس و دربار در سال‌های ۱۹۰۶–۱۹۰۷ است. کرزن نوشته است که بدون تلگراف «هماهنگی شهرهای ایران در چنین مقیاسی ممکن نبود».Curzon, vol. 2, 1892, p. 516.

در اسناد روسی نیز آمده است که «تلگراف ایران در سال‌های ۱۹۰۵–۱۹۰۶ نقشی فراتر از یک ابزار فنی یافت و عملاً به وسیلهٔ سازمان‌دهی سیاسی تبدیل شد».Сборник МИД, 1901, commentary appendix added 1907 notes, p. 44. (یادداشت‌های ضمیمهٔ ۱۹۰۷ در نسخه‌های وزارت خارجهٔ روسیه افزوده شده بود و گزارش‌های پس از انقلاب مشروطه را تحلیل می‌کرد.)

تلگرافخانه‌ها به‌تدریج به محل تحصن مردم در جریان جنبش مشروطه تبدیل شدند. معترضان برای جلب توجه دولت مرکزی و حفاظت از خود، در این مراکز تجمع می‌کردند، زیرا تلگرافخانه‌ها تحت نظارت اداری مستقل یا نیروهای خارجی قرار داشتند و نسبت به مداخلات فوری دولت امنیت نسبی داشتند. تحصن در تلگرافخانه‌ها امکان می‌داد پیام‌ها و شکایات سریع به مرکز ارسال شود و هماهنگی میان شهرهای مختلف ایران در جریان جنبش مشروطه ممکن گردد.Curzon, vol. 2, 1892, pp. 515–516.Сборник МИД, 1901, commentary appendix, p. 44.

 پیامدهای اقتصادی، تجاری و ارتباطی 
تلگراف باعث شد که تجارت داخلی و منطقه‌ای ایران سرعت و انسجام بیشتری پیدا کند. تاجران تبریز، رشت، بوشهر و اصفهان توانستند با مراکز تجاری در استانبول، مسکو، بمبئی و لندن ارتباط مستقیم برقرار کنند. این تحول به‌طور ویژه در دورهٔ مظفرالدین‌شاه، که پست و تلگراف ادغام شد، نمود بیشتری یافت.

کرزن اشاره می‌کند که «بازار تهران و تبریز از طریق تلگراف قادر بود اخبار قیمت‌ها و کمبودها را به‌صورت روزانه مبادله کند»، موضوعی که ساختار سنتی تجارت ایران را دگرگون کرد.Curzon, vol. 2, 1892, p. 512.

 پیامدهای امنیتی و نظامی 
تلگراف به دولت امکان می‌داد تحرکات قبایل، راهزنان، و ناآرامی‌های محلی را سریع‌تر کنترل کند. در «گزارش تلگرافی ایران» (۱۹۰۱) آمده است که در چند مورد شورش‌های محلی تنها با «ارسال سریع دستورها از تهران» مهار شد.Сборник Министерства иностранных дел, 1901, p. 52.

 چالش‌ها و پایان دورهٔ امتیازات 
 مشکلات نگهداری خطوط و محدودیت‌های فنی 
شبکهٔ تلگراف ایران از همان آغاز با مشکلات فنی و اقلیمی متعدد روبه‌رو بود. خطوط طولانی از میان کوهستان‌های لرستان، جنگل‌های گیلان و بیابان‌های جنوب عبور می‌کرد و آسیب‌پذیری زیادی در برابر سیل، برف، گرما و آتش داشت. در اسناد رسمی وزارت خارجهٔ روسیه آمده است که «قطع ارتباطات در مسیر تبریز ـ تهران گاهی تا هفته‌ها ادامه می‌یافت و دولت روسیه برای تعمیرات مکرر هزینه‌های سنگین می‌پرداخت».Сборник Министерства иностранных дел, Санкт-Петербург, 1901, p. 48.
بخش بزرگی از خطوط داخلی نیز به‌دلیل کمبود تجهیزات و نیروی انسانی آموزش‌دیده در ایران به‌سختی نگهداری می‌شد. اعتمادالسلطنه در روزنامهٔ خاطرات تأکید می‌کند که «تلگراف در ایران محتاج مراقبت دائمی است» و دولت در بسیاری از سال‌ها توان تأمین بودجهٔ کافی برای تعمیرات را نداشت.اعتمادالسلطنه، روزنامهٔ خاطرات، چاپ امیرکبیر، ص. ۴۲۵.

 تضاد منافع و رقابت روسیه و بریتانیا 
تلگراف به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی «بازی بزرگ» میان روس و بریتانیا در ایران، همواره در سایهٔ رقابت‌های سیاسی و امنیتی دو قدرت قرار داشت. خطوط جنوبی تحت مدیریت بریتانیا و خطوط شمالی تحت نفوذ روسیه قرار داشت و هر دو کشور در تلاش بودند دامنهٔ نفوذ تلگرافی خود را گسترش دهند. کرزن اشاره می‌کند که «هرگونه توسعهٔ شبکهٔ ایران بی‌درنگ با حساسیت یکی از دو قدرت روبه‌رو می‌شد».Curzon, Persia and the Persian Question, vol. 2, London 1892, p. 506.

این تضاد منافع، مدیریت یکپارچهٔ شبکهٔ ملی را برای دولت ایران دشوار می‌کرد و در عمل، ایجاد یک «شبکهٔ سراسری تحت حاکمیت کامل ایران» تا پایان دورهٔ قاجار ممکن نشد.

 ظهور فناوری‌های جدید: تلگراف بی‌سیم 
از دههٔ ۱۹۰۰ میلادی، ورود تلگراف بی‌سیم (رادیویی) چالش مهمی برای خطوط سیمی محسوب می‌شد. نخستین ایستگاه‌های بی‌سیم در منطقهٔ جنوبی ایران با همکاری بریتانیا و در مسیر خلیج فارس راه‌اندازی شد. به گفتهٔ کرزن، این تحولات نشان می‌داد که شبکه‌های سیمی به‌تدریج «در معرض کاهش اهمیت راهبردی» قرار گرفته‌اند.Curzon, vol. 2, 1892, pp. 513–514.

تلگراف بی‌سیم امکان ارتباط میان کشتی‌ها، جزایر خلیج فارس و پایگاه‌های دریایی را فراهم کرد و بریتانیا با سرعت، این فناوری را جایگزین بخش‌هایی از خطوط قدیمی بوشهر–بندرعباس کرد.

 پایان امتیاز تلگراف هند و اروپا (IETD) 
امتیاز تلگراف هند و اروپا (IETD) که از دههٔ ۱۸۶۰ در اختیار بریتانیا بود، در اوایل قرن بیستم با تغییر شرایط سیاسی و فنی اهمیت پیشین خود را از دست داد. با افزایش استفاده از تلگراف بی‌سیم و کوتاه‌شدن مسیرهای ارتباطی از طریق عثمانی و روسیه، بریتانیا تمایل کمتری به حفظ شبکهٔ طولانی جنوب نشان می‌داد.

طبق گزارش‌های دورهٔ پس از ۱۹۰۰، بریتانیا بخش‌هایی از خطوط را به دولت ایران واگذار کرد و مدیریت این مسیرها به‌تدریج در اختیار «ادارهٔ کل پست و تلگراف» قرار گرفت. در منابع روسی نیز آمده است که «در سال‌های پس از ۱۹۰۵، اهمیت راهبردی خط بوشهر ـ تهران کاهش شدیدی یافت و بریتانیا آمادهٔ واگذاری آن بود».Сборник МИД, 1901, appendix, p. 61.

 فروپاشی شبکهٔ روسیه پس از انقلاب ۱۹۱۷ 
شبکهٔ تلگراف شمال که تحت مدیریت روسیه بود، با وقوع انقلاب ۱۹۱۷ و عقب‌نشینی نیروهای روس از ایران عملاً فروپاشید. دولت روسیه پس از فروپاشی امپراتوری قادر به نگهداری، تأمین مالی یا مدیریت فنی این خطوط نبود. در گزارش‌های رسمی آمده است که «ایستگاه‌های تلگرافی تحت اختیار روسیه در ایران در سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰ تخلیه، رها یا تعطیل شدند».Сборник Министерства иностранных дел, 1901, supplementary notes added after 1917, p. 67.

با خروج روس‌ها، بخش‌های مهمی از شبکهٔ شمال به دولت ایران انتقال یافت، گرچه وضعیت نامنظم سیاسی کشور در سال‌های جنگ جهانی اول و پس از آن مانع از بازسازی سریع این خطوط شد.

 یکپارچه‌سازی و پایان دورهٔ نفوذ خارجی 
در سال‌های پس از جنگ جهانی اول و در آغاز دولت پهلوی، دولت ایران با تکیه بر ساختارهای تازهٔ اداری و درآمدهای گمرکی، به‌تدریج مالکیت و مدیریت همهٔ خطوط تلگراف کشور را یکپارچه کرد. ادارات تلگراف جنوبی و شمالی به مجموعهٔ واحدی تحت عنوان «پست و تلگراف ایران» ملحق شد.

این فرایند سرانجام پایان دوره‌ای را رقم زد که در آن شبکهٔ تلگراف ایران دهه‌ها میان دو قدرت خارجی تقسیم شده بود. پس از دههٔ ۱۹۲۰، هیچ امتیاز خارجی مؤثری در زمینهٔ تلگراف باقی نماند و دولت ایران کنترل کامل این زیرساخت را به‌دست گرفت.

 پیوندهای وابسته 
 تلگراف
 تلگراف بی‌سیم
 پست ایران
 ارتباطات در ایران
 جنبش مشروطه ایران
 قاجاریان
 بازی بزرگ 
 کنوانسیون انگلیس و روسیه

 منابع 

 مطالعات تکمیلی 

رده:ارتباطات در ایران
رده:تلگراف