تظاهر در فرهنگ ایرانی

ریاکاری در فرهنگ ایرانی یا تظاهر در فرهنگ ایرانی، فریب‌کاری در فرهنگ ایرانی، به وضعیتی در جامعه‌شناسی ایران اشاره دارد که در آن کنشگران برای کسب امنیت، منزلت یا دسترسی به منابع قدرت، میان باورهای درونی و رفتارهای بیرونی خود شکاف ایجاد می‌کنند. این پدیده که در ادبیات فارسی با واژگانی چون ریا و دروغ نکوهش شده است، از دیدگاه پژوهشگرانی نظیر علی رضاقلی محصول ساختار جامعه کلنگی و عدم امنیت تاریخی است که فرد را ناچار به اتخاذ رفتارهای صوری برای بقا می‌کند. علاوه بر ریشه‌های تاریخی، برخی تحلیل‌گران سیاسی معتقدند تضاد میان ارزش‌های رسمی حکومت‌ها و سبک زندگی واقعی جامعه، به شکل‌گیری یک «شخصیت دوگانه» (اندرونی و بیرونی) دامن زده است. در پژوهش‌های معاصر، تظاهر به عنوان یک «استراتژی عقلانی» برای سازگاری با ساختارهای غیردموکراتیک و توزیع رانتی منابع تعریف می‌شود که منجر به فرسایش سرمایه اجتماعی و اعتماد در میان مردم ایران شده است. 

 تعریف و قلمرو مفهوم 
در متون جامعه‌شناسی و پژوهش‌های فرهنگی، پدیده مورد بحث در ایران معمولاً تحت عنوان جامع «تظاهر اجتماعی» صورت‌بندی می‌شود که بر حسب بستر بروز، به مفاهیم زیر تفکیک می‌گردد:

۱. تظاهر: به معنای نمایش آگاهانه رفتارها، باورها یا وضعیت‌های اقتصادی و مذهبی است که با واقعیتِ درونی فرد انطباق ندارد. این کنش اغلب با هدف کسب «سرمایه نمادین»، امنیت یا ارتقای شغلی انجام می‌شود. 

۲. ریاکاری: وجه اخلاقی و مذهبی تظاهر است که در ادبیات کلاسیک فارسی (به‌ویژه در اشعار حافظ) به عنوان ابزاری برای فریب افکار عمومی و سوءاستفاده از مقدسات شناخته می‌شود. در این معنا، فرد خود را متدین‌تر از آنچه هست نشان می‌دهد.

۳. تقیه و کتمان: راهبردی دفاعی در برابر سرکوب سیاسی یا مذهبی است. برخلاف ریاکاری که جنبه «منفعت‌طلبانه» دارد، تقیه تاریخی در ایران اغلب جنبه «صیانتی» داشته و فرد برای حفظ جان یا حریم خصوصی، عقاید واقعی خود را پنهان می‌کند. </ref>

۴. دوگانگی شخصیت (اندرونی و بیرونی): شکاف میان زیست خصوصی و حیات عمومی که منجر به شکل‌گیری یک «منِ نقاب‌دار» در فضای اجتماعی ایران شده است. این وضعیت ریشه در تضاد میان ارزش‌های رسمی حکومت و ارزش‌های واقعی جامعه دارد. 

 پنهان‌کاری 
پنهان‌کاری در ساختار رفتاری جامعه ایران، به عنوان یک راهبرد عقلانی برای سازگاری با محیط‌های ناامن تاریخی و سیاسی تبیین می‌شود. طبق نظریه جامعه کلنگی، به دلیل فقدان حاکمیت قانون و نبود امنیت برای مالکیت و جان، فرد ناچار بوده است برای صیانت از دارایی، عقاید و حریم خصوصی خود، آن‌ها را از دیدرس قدرت حاکم پنهان نگاه دارد. این ضرورتِ صیانتی، پیوند عمیقی با مفاهیمی نظیر «کتمان» و تقیه در تاریخ مذهبی و سیاسی ایران دارد که کارکرد اصلی آن حفظ حیات در برابر سرکوب بوده است.

احمد اشرف نیز بر این باور است که فشار ساختارهای سیاسی و مذهبی برای یکسان‌سازی، منجر به شکل‌گیری یک «شخصیت دوگانه» (تقابل فضای اندرونی و بیرونی) شده است؛ به طوری که پنهان‌کاری در حریم خصوصی، تنها راه حفظ هویت فردی در برابر الزامات فضای عمومی تلقی می‌شود. در پژوهش‌های معاصر نیز این کنشگری به عنوان یک «منفعت‌طلبی عقلانی» تعریف می‌شود؛ چرا که آشکار کردن حقایق در ساختارهای مداخله‌گر می‌تواند منجر به از دست رفتن امنیت یا منافع حیاتی گردد.

 ریاکاری جامعه 
تحقیقاتی بر بازه‌های زمانی قدیمی‌تر در ایران صورت گرفته است و نتایج آن نشان می‌دهد جامعهٔ ایرانی از دیرباز با مشکل تظاهر و ریاکاری روبرو بوده است. از سده‌های هفتم و هشتم، اولین ادبیات برخلاف ریاکاری و تظاهر یافت شده‌اند. نوشتار ادبی و تاریخی این دوران حکایت از آن دارند که در این دوره جامعه دچار مشکل تظاهر بوده است. به عنوان یک مثال الگوگیری اجتماعی، بسیاری از مردم ایران ممکن است برای کسب امکانات اجتماعی یا کسب تأیید اجتماع، خود را دین‌دار و مؤمن نشان دهند اما در عمل، چنین نباشند. جامعه کنونی ایران، ریاکاری و تظاهر را به عنوان یک استراتژی تعامل پذیرفته است. به شکل کلی، فرهنگ تاریخی جامعه، حکومت و ارزش‌هایی که شغل شخص برای وی ایجاد می‌کنند، باعث گسترش تظاهر، خودسانسوری و ریاکاری در جامعه ایرانی شده است. همچنین وجود تضاد فرهنگی/فکری در مردم ایران، که به دلیل پیشینه این کشور است باعث دامن زدن به ریاکاری و دوگانگی ارزشی در ایران شده است. در طول تاریخ، مردم ایران همواره ارزش‌های قدرت سیاسی را محترم شمرده‌اند، هرچند که با هربار تغییر حکومت، تضادهای تازه‌ای به وجود آمده است. صدیقه مقدم، پژوهشگر دین، ایمان و اخلاص، در سال ۱۳۹۶ اعلام کرد که ریاکاری در جامعه ایران بی‌داد می‌کند.

 پژوهش سال ۱۳۹۳ 
پژوهش سال ۱۳۹۳ که نتایج آن در وبسایت پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شد، نشان داد که دلیل ایرانیانی که تملق (چاپلوسی-ریاکاری) را جایز می‌دانند، راهگشا بودن آن در جامعه، شناخته شدن به عنوان مهارتی اجتماعی، پذیرش اجتماعی، کمک به ایجاد دوستی و طی کوتاه‌ترین راه برای کسب موفقیت بوده است.

 تأثیر بر تحلیل‌های جمعی 
باتوجه به اینکه ریاکاری و دوگانگی ارزشی در جامعه ایران نهادینه شده است، مردم این کشور در مصاحبه‌ها، نظرسنجی‌ها و مباحث گروهی، ممکن است که به‌طور معمول برخلاف نظریات واقعی و باورهای خود نظرشان را اعلام کنند و به آنچه معمول می‌خوانند، تظاهر کنند؛ بنابراین تحلیل‌های جمعی در ایران می‌تواند دشوار و غیرممکن باشد. همچنین پیش‌بینی کنش جمعی ایرانیان، در سال‌های اخیر دشوارتر شده است.

 ریاکاری حکومت‌های ایران 
 جمهوری اسلامی ایران 
ریا و فریب‌کاری جمهوری اسلامی ایران مورد بحث بوده است. وزارت خارجه ایالات متحده آمریکا، با اشاره به امتیازات ویژه روحانیون و فسادهای اقتصادی ایران، حکومت جمهوری اسلامی ایران را مملو از فاسدان ریاکار دانسته است. با وجود اینکه این حکومت اسلامی دانسته می‌شود، دارای دستگاه‌هایی غیرشفاف، فساد گسترده حتی در بالاترین نهادهای کشوری و مشکلات عمیق اجتماعی است. این مشکلات همگی در حالی هستند که روحانیون به شکلی پیوسته در حال تأثیرگذاری بر مردم هستند و در تلویزیون ملی ایران، به شکلی پیوسته آموزه‌های دینی پخش می‌شود و انواع مراسم‌های مذهبی به‌طور کشوری در ایران برگزار می‌شوند. رسانه فارسی رادیو فردا در این‌باره چنین دیدگاهی داشت: «دین برای بسیاری چیزی نیست جز نقابی برای ریاکاری و همنوایی با معنویت دولتی». برایان هوک، سیاستمدار آمریکایی، حکومت جمهوری اسلامی ایران را عمیقاً ریاکار دانسته است.

 اقامت مقامات و بستگان آنان در کشورهای توسعه‌یافته 
گاه تصاویر و گزارش‌هایی از بستگان مقامات حکومت جمهوری اسلامی ایران در خارج، در شبکه‌های اجتماعی پخش می‌شود. بستگان مقامات ایرانی به داشتن زندگی لوکس و استفاده از امکاناتی متهم شده‌اند که به دستور خویشاوندانشان که در مقام‌های کشوری هستند، مردم ایران از آنها محروم گشته‌اند. اقامت بستگان مقامات ایرانی در خارج از کشور، همچنین با انتقاد برخی از مسئولان دولتی جمهوری اسلامی ایران نیز مواجه شده است. وزارت خارجه آمریکا، دربارهٔ اقامت مقامات جمهوری اسلامی ایران و بستگان آنان در ایالات متحده اعلام کرد «درحالی‌که مقامات رژیم شعار مرگ بر آمریکا سر می‌دهند، خانواده‌هایشان را عازم به اصطلاح شیطان بزرگ می‌کنند تا در این کشور زندگی و تحصیل کنند و منابع مردم ایران را برای این منظور به کار می‌برند». وی همچنین این را نشانی از ریاکاری حکومت ایران خواند.

 فیلم‌های آمیزش جنسی مقامات 
رسانه جهانی فرانس ۲۴، در یک تحلیل معتقد است مردم ایران می‌دانند که فیلم‌های آمیزش جنسی مقامات ایرانی نشان‌دهنده ریاکاری نظام جمهوری اسلامی ایران است. بیشتر فیلم‌ها، از جمله فیلم آمیزش جنسی استاندار سابق کهگیلویه و بویراحمد با یک دوربین مخفی -احتمالاً مداربسته- گرفته شده است اما یکی از فیلم‌ها را خود مقام دولتی گرفته بوده و بعداً پخش شده است. انتشار فیلم‌های آمیزش جنسی تنها مختص به مقامات حکومتی و دولتی نبوده و حتی از یک فرمانده پیشین نیروی انتظامی استان تهران نیز چنین فیلمی منتشر شده است. دلیل حساسیت مردم ایران به فیلم‌های آمیزش جنسی مقامات نیز، نوع حکومت و ارزش‌های آن دانسته شده است. یکی از فیلم‌های پخش شده که مربوط به یک نماینده مجلس بود، به توطئه‌هایی از خارج از کشور مربوط دانسته شد.

 قطع اینترنت برای مردم 
پس از آنکه در جریان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران حکومت ایران اینترنت را برای مردم قطع کرد، رسانه‌های وابسته به حکومت جمهوری اسلامی ایران، هنوز در حال پوشش خبری در شبکه‌های اجتماعی خارجی بودند. وزارت خارجه ایالات متحده آمریکا، این عمل را یک ریاکاری از سوی حکومت ایران خواند که سعی دارد در غیاب مردم، به تبلیغات بپردازد.

 فناوری و رسانه‌های اجتماعی 
در سال ۲۰۱۹، محمد جواد ظریف قصد داشت به دیدن مجید تخت‌روانچی، سفیر ایران در سازمان ملل، در آمریکا برود که به دلیل محدودیت‌ها نتوانست. ظریف کمی بعد اعلام کرد: «به لطف فناوری، توانستم دوست ۴۰ ساله‌ام و سفیر ایران در سازمان ملل تخت‌روانچی که در بیمارستانی اینجا در نیویورک، تنها چند بلوک دورتر از من بستری است، ببینم و صحبت کنم». که چنین پاسخی را از ریچارد گرینل گرفت: «شما مانع دسترسی مردم ایران به فناوری و رسانه‌های اجتماعی می‌شوید و همچنان گروگان می‌گیرید. ریاکاری شما حد ندارد».

 جستارهای وابسته 
 خلقیات ایرانیان
 زرنگی در فرهنگ ایرانی
 قانون‌گریزی در فرهنگ ایرانی

 پانیس 

 منابع کلی مقاله 
 حکومت دینی در ایران چه فایده‌ای دارد؟
 مردم می‌گویند فیلم روابط جنسی مقامات نشان‌دهنده ریاکاری نظام است
 چرا افشای فساد جنسی مقامات با حساسیت مردم مواجه می‌شود؟
 عوامل ساختاری شکل‌گیری تظاهر در ایران (شماره چهارم، بهار ۱۳۹۷)
 تقیه: جواز ریاکاری در ایران (بی‌بی‌سی فارسی)
 شیوع رفتارهای ریاکارانه ریشه‌های فرهنگی دارد؛ دکتر صدیقه مقدم: ریاکاری اعتماد جامعه ما را برهم می‌زند
 تبارشناسی ریاکاری، دورویی و دروغگویی اجتماعی در ایران

 پیوند به بیرون 
 ریا و ریاکار از دید اسلام (خبرگزاری مهر)
 آیا جامعه صداقت را نمی‌خواهد؟

رده:فریب‌کاری در ایران
رده:نفاق در ایران