تاریخ معماری در ایران

بندانگشتی|بقایای تخت جمشید در شیراز، ایران

سرزمین ایران پیش از ورود آریایی‌ها، اقوام گوناگونی را در خود جای داده است. اقوامی مانند ماننا، لولوبی، گوتی، کاسی، ایلامی که هر یک دارای حکومت‌هایی بودند. آریایی‌ها پس از ورود با اقوام بومی امتزاج پیدا کرده و بعدها تمدن‌های درخشان ماد و هخامنشی، پارت و ساسانی پدیدار گردیدند.

معماری از قدیمیترین هنرها در ایران است. آثار برجای مانده از معماری نشان دهنده آن است که ایران از کانونهای نخستین شهرسازی، سدسازی و مهندسی بوده است. سابقه این هنر حداقل از ۵ هزار سال پیش از میلاد مسیح تا عصر حاضر نمونه‌های فراوانی از سوریه تا هندوستان شمالی و کناره‌های چین، از قفقاز تا زنگبار پراکنده است و از تنوع خاصی برخوردارند. به طوری که یکی از معماران آمریکایی به نام پوپ در این زمینه نوشته است که بناهای ایرانی گوناگون است. از کلبه‌های دهقانی و قهوه‌خانه و کوشک‌ها گرفته، تا زیباترین و با شکوهترین ساختمان‌هایی که در جهان وجود دارد.

آثار معماری ایران بیش از هر چیز مذهبی هستند و دارای خصلت نیایشی می‌باشند. آداب و رسوم، مراسم مذهبی، روحیه، اخلاقیات، اندیشه و عقیده نسل‌ها در معماری ایران انعکاس واضحی دارد. وبا وجود اینکه در طی دوران‌های مختلف تحولات چشمگیری داشته است، دارای ویژگی‌های خاصی است که این اصول حفظ گردیده است. این آثار را می‌توان در ادوار تاریخی مختلف بررسی کرد.

 معماری پیش از اسلام 
 معماری دوره ایلام 
ایلامی‌ها حدود هزار سال پیش از میلاد، در ایران حکومت می‌کردند. ایلامی‌ها ساکنان اصلی نواحی خوزستان و نواحی مجاور آن بوده‌اند و قدیمی‌ترین مدارک مربوط به پادشاهی ایلامی به قرن هفتم پیش از میلاد می‌رسد. معماری ایلامی به سه دسته تقسیم می‌شوند:

 معماری ایلام قدیم 
بندانگشتی|طرح یک معبد ایلام قدیم بر روی یک مهر تنها اطلاع از معماری این دوره از نقش مهرهایی است که از دوران اولیه ایلام به جای مانده و آن یک نقش برجسته مربوط به نینوا در دوره مردم آشوری متاخر است. در این نقش برجسته معبدی به صورت یک بنای مربع شکل بلند بر یک شالوده ایوان دار نشان داده شده است. نمای جلو دارای روزنه‌هایی بوده است. در قسمت پشت ممکن است پله‌هایی برای دسترسی به معبد وجود داشته باشد. جالبترین ویژگی این معبد شاخ‌های بزرگی است که در دو طرف دیوارهای معبد نصب شده است؛ که این جزء مهمی از از هر معبد را تشکیل می‌دادند. چون نماد الوهیت بود.

 معماری ایلام میانی 
درخشانترین دوره حاکمیت ایلامی‌ها دوره میانی است که در آن آثار معماری ارزشمندی ایجاد گردیده که اغلب معابد هستند. ایلامی‌ها به مذهب و پرستش خدایان متعدد اهمیت می‌داده‌اند. از آثار مهم این دوران می‌توان زیگورات چغازنبیل و هفت تپه در خوزستان را نام برد.

 معماری ایلام جدید 
از دوره ایلام جدید به جز یک معبد کوچک که نقشه مربع دارد و به زمان شوتروک_نهونته دوم در اواخر قرن ۸ قبل از میلاد تعلق دارد، هیچ اثر معماری دیگری به دست نیامده است. آجرهای لعابدار و دیگر آثاری که پیرامون این معبد در دست است نسبت به آجرهای لعابدار ایلام میانی از تکنیک و ظرافت بیشتری برخوردار بودند.

آثار دیگر معماری ایلامی که از اسناد و مدارک نقش برجسته به دست آمده‌اند، عبارتند از: معبد سه شاخ بزرگ، قصرها و معابدی که در بیرون و داخل دیوارهای شهر دور _اونتاش کشف شده و تصویری از شهر شوش.

 معماری دوره ماد 
بر مبنای برخی نظرات، مادها در بدو ورود به ایران در شرق دریاچه ارومیه، در سرزمینی به نام مادای یا آمادای ساکن شدند. اما بعضی نیز معتقدند مادها به هنگام آمدن از شرق، احتمالاً در طول جاده تابستانی که از تپه دامغان از طریق ساوه به همدان و کرمانشاه می‌گذشت حرکت کردند. بررسی هنر معماری ماد با کمبود مدارک موجود است، اما از آثار به جای مانده از آنها معماری ماد را به دو دسته تقسیم می‌کنند:

 معماری صخره ای 
با ایجاد فضای مورد احتیاج مردم آن زمان، مانند خانه یا آرامگاه در دامنه کوه‌ها و صخره‌ها ایجاد گردیده‌اند. این آثار در نواحی غرب ایران و همچنین در بخشی از خاک عراق پراکنده‌اند و اغلب جنبه مذهبی دارند. از جمله این آثار مقبره صخره ای فخریکا، مقبره صخره ای صحنه، مقبره صخره ای دکان داود، مقبره صخره ای داو دختر و مقبره صخره ای قیزقاپان را نام برد.

 معماری معمولی 
این آثار در محل‌هایی به نام تپه نوشیجان، ملایر، گودین تپه، باباخان، تپه ازبکی و زیویه قرار دارند که در کاوش‌های باستان‌شناسی به دست آمده است، مانند تالار ستون دار آپادانا دژ باباخان تپه، دژ خارخار، دژ کیشه سو و کاه دوروشاروکین.

 رنگ در دوره مادها 
از دوران مادها آثار زیادی برجای نمانده است. استحکامات و شهر هگمتانه یکی از بقایای مهم این دوره است. از شگفتی‌های این مجموعه که تاریخ نویسان به آن اشاره کرده‌اند، هفت باروی آن است که هر کدام به رنگی آراسته بودند. به قول هرودت؛ «اولی سفید، دومی سیاه، سومی ارغوانی، چهارمی آبی و پنجمین نارنجی است و تمام اینها را با الوان رنگین کرده بودند و دوتای آخری یکی از نقره و دیگری از طلا مستور شده بود.» به گمان بسیار، باروهای هفتگانه و هفت رنگ هگمتانه به شیوه‌ای نمادین و مرموز، نشانه‌ای از آسمان و هفت اختر گردان بوده است.

 معماری دوره هخامنشیان 
بندانگشتی|ویرانه‌های تخت جمشید بر جای مانده از دوره هخامنشی در حدود ۵۶۰ سال پیش از میلاد دو دولت ماد و پارس با هم متحد گشتند و امپراتوری بزرگ هخامنشیان به وجود آمد. نخستین پادشاه این امپراتوری کورش کبیر بوده است. هنر معماری در دورا پادشاهی کورش و داریوش به اوج ترقی خود رسید و سپس پیشرفت آن متوقف گشت. در زمان خشایار شاه و اردشیر مختصر جنبشی از خود نشان داد. مهم‌ترین بناهای این دوران کاخ‌های شاهی است.

تاریخ ساختمان کاخ‌ها به اواسط قرن ششم قبل از میلاد بازمی‌گردد. یکی از عناصر مهم ساختمانی در این دوران صفه مصنوعی است که روی آن ساختمان‌های کاخ‌ها و اقامتگاه‌های شاهی را بنا می‌کردند. از آثار این دوره می‌توان تل تخت (تخت سلیمان) آرامگاه کورش، کاخ دروازه، مجموعه کاخ‌ها و باغ شاهی، کاخ بارعام کورش، کاخ اختصاصی کورش، باغ پاسارگاد، مقبره کمبوجیه، پل پاسارگاد، کاخ آپادانا، کاخ شائور، معبد آپادانا را نام برد.

 رنگ در دوران هخامنشی 
در دوران هخامنشی از وجود رنگ در بناها بهره‌گیری فراوان شده است. علاوه بر رنگ آمیزی سطوح بناها در کف سازی‌ها نیز از مصالح رنگین استفاده شده است. نمونه‌هایی از اندود ماسه آهک همراه با پوکه آجر خرد شده و رنگ اُخرا به شکل ملاتی رنگین در کف‌سازی کاخ داریوش به یادگار مانده است. از جمله باید به مانده‌هایی از یک فرش گچی اشاره کرد که به رنگ قرمز در گوشه یکی از اتاق‌های شمالی کاخ تچر به دست آمده است. همچنین محققان توانسته‌اند با توجه به بقایای رنگی و عناصر شیمیائی موجود در خلل و فرج سنگی تخت جمشید ـ فارغ از میزان صحت و دقت ـ نقشی رنگین از فَروَهر را بازسازی کنند. کم و بیش در دیگر آثار معماری باقی‌مانده از زمان هخامنشیان نیز تصاویر نقاشی شده به چشم می‌خورد. از جمله در شهر هخامنشی دهانه غلامان صحنه‌ای از شکار به تصویر کشیده و در صحنه کنده کاری شده دیگر اثری از شمایل یک حیوان که به احتمال زیاد اسب است و روی پلکانی ایستاده، دیده می‌شود.

رنگ آمیزی تیرهای چوبی و سقف‌های چوبی آسمانه در کاخ‌های هفده‌گانه تخت جمشید با بهره‌گیری از رنگ‌های تند انجام شده است. ضمناً ستون‌ها با استفاده از رنگ خاکستری طبیعی یا با رنگ سیاه صیقلی و براق مورد توجه بوده است.

قابل ذکر است علاوه در کاوش‌ها، ظروف سفالین رنگ آمیزی شده هزارهٔ پنجم، چهارم و سوم قبل از میلاد نشانگر استفاده‌های اصولی از رنگ‌های طبیعی و معدنی بوده است. این بهره‌گیری در سفال‌ها به شکل گل‌های رزاس به صورت آجرهای لعاب دار نشانگر تکامل شیوه استفاده از رنگ و پخت کامل و پیدایش اصولی کاشی و آجرهای رنگین بوده است. نمونه‌ای از آجرهای ذکر شده به صورت گل رزاس در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. مصالح تزیینی ذکر شده در بناهای هخامنشی کاربرد فراوان داشته‌اند.

 معماری دوره اشکانیان 
قوم پارت یا پارتوآ یکی از شعبه‌های نژاد آریایی ایرانی است. پارت‌ها در زمینه هنر به ویژه در معماری ابتکارات فراوانی داشتند و تحول عظیمی ایجاد کردند. آنها دو عنصر جدید را در معماری افزودند. یکی احداث گنبد بر روی بناهای چهار ضلعی (مربع شکل) از طریق فیل پوش‌ها، و دیگری توسعه ساختمان ایوان تاق دار. از زمان پارت‌ها ایوان نقش مهمی را در معماری آسیای غربی بازی می‌کند. چنین بناهایی هنوز در طول رودخانه یا دریاچه هیرمند، در شرق ایران و احتمالاً در پیرامون دریاچه آرال در آسیای مرکزی دیده می‌شوند. اما به دلیل اینکه بناهای خود را بیشتر ساده و با خشت خام می‌ساختند، اکثر بناهای مربوط به آن زمان بر اثر عوامل طبیعی مانند زلزله و تغییرات آب و هوایی از بین رفته‌اند. پارت‌ها شهرهایی را بنیاد گذاشتند که براساس نقشه دایره شکل بودند، مانند شهرهای مرو، تیسفون و الحضر. از فضای دایره وار می‌توان آسان‌تر از چهارگوش دفاع کرد. این شیوه شهرسازی تا زمان ساسانی و اسلام ادامه یافت. از آثار این دوره می‌توان هیکاتوم پلیس(صد دروازه)، کاخ هترا، کاخ آشور، کوه خواجه، بازه هور، معبد آناهیتا_کنگاور، معبد خورهه و پرستشگاه‌هایی که در اروک و تاسکیلا در پاکستان باقی مانده‌اند را نام برد.

 رنگ در دوران اشکانی 
در بناهای دوران اشکانیان از رنگ برای رنگ آمیزی بر سطوح اندودها و نقاشی از صورت نگاره و موارد دیگر استفاده می‌شده است. در کاخ شاهی کوه خواجه، گالری ۴۰ متر طول و ۵/۱ تا ۲ متر پهنا دارد. با وجود تخریب و آوار فراوان، رنگ‌هایی اینجا و آنجا بر سطح طاق موجود و دیوارها به چشم می‌خورد که حکایت از نقش مایه‌های دیواری گسترده و وسیع منقوش دارند. به نظر می‌رسد که در این نقاشی‌ها از رنگ‌های زرد، سرخ، سبز، قهوه‌ای و آبی استفاده شده است. در این نقش‌ها خدایان، که بخش و قسمتی از پیکر هریک از آنان پشت پیکر خدای دیگر قرار گرفته است، همه به صورت تمام رخ ایستاده‌اند. احتمالاً این شیوه پوشش یک تصویر بر روی تصویر دیگر به منظور القای عمق بوده است.

 معماری دوره ساسانی 
بندانگشتی|کاروانسرای دیر گچین بر جای مانده از دوره ساسانی سلسله ساسانی آخرین حکومت پیش از اسلام ایران است. اردشیر بابکان در سال ۲۲۴ میلادی، آخرین پادشاه پارتی، اردوان پنجم را در نبردی شکست داد و سلسله ساسانی را تشکیل داد. و مرکز حکومت خود را شهر استخر در نزدیکی تخت جمشید قرار داد. ساسانیان نیرویی پرقدرت و مرکزی را بنیان‌گذاری کردند. و به این ترتیب توانستند با تنظیم یک برنامه و سازمان کارآمد در امر آبیاری، شهرسازی، معماری و صنعتی کردن کشور بسیار پیشرفت داشته باشند. معماری طاق دار در دوره ساسانی تحول چشمگیری داشته است. همچنین در این دوره شهرسازی طرح دایره ای شکل بسیار اهمیت داده می‌شد. معماری ساسانی، صرفا معماری کاخ‌ها نیست. معماری خانه‌ها، آتشگاه‌ها و معابد بعد از کاخ‌ها بیشترین آثار معماری به جای مانده از دوران ساسانی هستند. به‌طور کلی دربارهٔ معماری ساسانی باید گفت که معماری این عهد بر اساس معماری بومی و نواحی خشک مرکزی و شرقی ایران بنیان‌گذاری شده است. از جمله آثار به جا مانده از آن دوران عبارتند از: قلعه دختر فیروز آباد، کاخ فیروز آباد، تخت‌نشین، طاق کسری (ایوان مدائن)، معبد آناهیتای نیشابور، کاخ سروستان، قصر شیرین، تخت سلیمان، طاق بستان.

 رنگ در دوران ساسانی 
در بناهای دوران ساسانیان از رنگ برای رنگ آمیزی بر سطوح اندودها و نقاشی از صورت نگاره و موارد دیگر نهایت استفاده می‌شده است. شیوهٔ نقاشی ساسانیان بر روی آثار هند اثر کامل داشته و به سبک ساسانی معروف شده است. گفته شده در صفه بزرگ طاق کسری بر سطح گچ کاری دو دیوار طولی تصویرهای بزرگی با رنگ‌های گیاهی و معدنی از صحنه‌های عظیم از جنگ میان ایرانیان و رومیان چهرهٔ انوشیروان در میان سربازان فاتح نقاشی شده بود که تا خرابی کاخ به نام دیوارنگاره باقی بوده است. همچنین در کاخ سفید و تالارها و سرسراهای بنای تیسفون دارای نقاشی و صورت نگاری بوده است.

به روایت پوپ تا سال ۱۳۰۴ هجری شمسی در طاق بستان در کرمانشاه، یکی از یادگارهای دوره ساسانی، آثار رنگ‌های قرمز، زرد، فیروزه‌ای، آبی پررنگ، سبز کم رنگ، ارغوانی، بنفش، نارنجی، صورتی و سپید بر این بنا قابل مشاهده بوده است. صحنه‌هایی از جنگ، شکار و گردش، موضوع نقاشی‌های دیواری موجود بر سطوح را تشکیل می‌داده. طرح تزئینات تالار پذیرائی بیشاپور (نزدیک کازرون) نیز شامل گچبری‌های رنگ آمیزی شده و نقوشی به رنگ‌های اخرائی، زرد، سیاه و آبی بوده که البته گاهی با موزائیک‌های رنگین نیز تلفیق می‌شده. گویا در قصر تیسفون نیز از یک نقاشی دیواری با صحنه‌ای از تسخیر انطاکیه گزارش شده است. از نکات جالب در مورد نقاشی‌های دوره ساسانیان تأثیری است که بر نقاشی مانویان به جا گذاشته است.

 معماری ایرانی در دوران اسلام 
بندانگشتی|کتیبه‌های معماری اسلامی مسجد شاه اصفهان هنر و معماری در جهان اسلام دارای چهار شیوه بنیادی مصری، شامی، مغربی و ایرانی است، و شیوه ایرانی از همه مهم‌تر و گسترده‌تر بوده است. بعد ز آمدن اسلام به ایران، دگرگونی‌هایی صورت گرفتند که باعث به وجود آمدن چهار شیوه خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی است.

 رنگ در ادوار اسلامی 
در دورهٔ اسلامی از رنگ آمیزی برای زیباسازی‌های داخلی بناهایی چون بقعه امامزاده محمدبن جعفر صادق از دوره سلجوقی بهترین شکل و همچنین در سایر بناها استفاده فراوان شده است. از آغاز دورهٔ تیموری تا شکوفایی هنر در عهد صفویه از رنگ‌های معدنی برای انواع لعاب‌های قلیایی، سربی، لعاب مینایی قلع و بسیاری از ترکیبات رنگی دیگر برای کاشی‌سازی و به ویژه نقاشی بر روی گچ کاری از نقوش گل و برگ، انواع ترنج اندازی‌ها و به‌خصوص صورت نگاره‌های گوناگون با رنگ‌های به اصطلاح پخته به نام جوهرها و همچنین برای قالی بافی و نساجی و قلمکاری و… استفاده فراوان شده است.

در دورهٔ زندیه از انواع رنگ‌های معدنی در نقاشی بناها به‌خصوص در اتاق‌ها و تالارهای ارگ کریمخانی و موزهٔ پارس و همچنین در نقوش رنگین ساروج بُری برای حمام‌ها استفاده فراوان شده است.

در دورهٔ قاجاریه انواع نقاشی‌های تزیینی به شکل گل و گیاه و یه تصویرسازی روی اندودهای سیم کاهگل، گچ کاری، دیوار نگاره‌ها و قاب سازی‌ها در سقف و نقاشی بر سطح زیر و رو آینه و گچبری و بسیاری دیگر به شکل‌های مختلف به وجود آمد.

 معماری از دیدگاه شاهنامه 
در کتاب مقالات شاهنامه نوشته پیش‌نویس:محمد رسولی می‌خوانیم: از لابه لای ابیات شاهنامه، مهندسی و توان علمی ایرانیان عهد کهن در ساخت و ساز را می‌توان یافت. برای مثال خسرو انوشیروان در ابیات شاهنامه برای ساخت ایوان دقت نظر فراوانی دارد. در شاهنامه، راجع به معماری‌ها و انواع ساختمان‌ها و شهرسازی اشارات بسیاری وجود دارد. در خصوص نحوه کاربرد مصالح ساختمانی و چگونگی تهیه کردن و آماده ساختن آنها در شاهنامه سخن رفته است یا در مرود استفاده از رنگ و زیبایی‌های ظاهری ساختمان‌ها نیز ابیاتی در شاهنامه موجود است که جملگی برای درک این ابیات نیاز به دانش شاهنامه‌شناسی است.

 

 رنگ و رنگ‌آمیزی در معماری ایران 
 کاربرد رنگ در معماری ایران باستان 
به‌طوری‌که مشخص است رنگ و رنگ‌آمیزی برای زیباسازی بنا انجام می‌شود. علاقه به رنگ به صورت فطری در ایران باستان مورد توجه بوده است. رنگ چه از نوع گیاهی و چه از نوع طبیعی و چه معدنی به ترتیب کیفیت مورد توجه می‌باشد. به‌طوری‌که در کاوش‌های باستان‌شناسی در طبقات زیرین تپه‌های سیلک یا دیگر نقاط ایران از هزارهٔ پنجم قبل از میلاد انجام شده نمایشگر رنگ آمیزی اشیایی بوده است که در جوار درگذشتگان در گورها می‌گذاشتند. بدیهی است اشیاء به دست آمده و تحقیقات باستان‌شناسی در هزارهٔ چهارم و سوم نیز با رنگ آمیزی همراه بوده است. به‌طوری‌که مشخص است از اُخرا که قرمز رنگ آجری می‌باشد، برای تزیین بسیاری از وسایل زندگی و همچنین رنگ آمیزی دیوارهٔ اتاق‌ها استفاده می‌شده است.

 رنگ‌های مورد مصرف در نقاشی 
در نقش دهی و نقاشی چه در ادوار گذشته و چه در دوران کنونی سعی بر این بوده است که از رنگ‌های معدنی استفاده شود زیرا تجربه نشان داده است که رنگ‌های معدنی نسبت به رنگ‌های شیمیایی بسیار مقاوم و دارای شفافیت بیشتری می‌باشد.

 رنگ‌های معدنی 
 سفیدآب قلع: معروف به سفید آب شیخ که دارای رنگ سفید و شفاف می‌باشد.
 سفیدآب سرب: دارای رنگ نخودی مایل به زرد می‌باشد.
 لاجورد: برای رنگ‌های آبی و نیلی
 گل اُخرا: این رنگ در مایه نارنجی سیر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
 پودر زرد، پودر قرمز، شنگرف، زرنیخ و …

 رنگ‌های جوهری 
این رنگ‌ها عموماً گیاهی می‌باشند مانند حنا، نیل، روناس، مازو، اِسپَرَک، گل رنگ (گل کاجیره)، پوست گردو و تعدادی دیگر. معمولاً برای عمل آوردن این رنگ‌ها که جوهر نامیده می‌شود، پس از سایش و الک شدن، با آب به نسبت لازم یا روغن الیف مخلوط شده و جوهر رنگ به دست می‌آید. از جوهر رنگ برای نقاشی‌های تذهیب و مینیاتور استفاده می‌شود. شایان ذکر است در مواردی نادر بر سطح دیوار نگاره‌هایی که از رنگ‌های معدنی نقشی به وجود آمده است از رنگ‌های جوهری نیز به شکل نقطه‌گذاری رنگین، لعاب و پوشش رنگ جوهری بر سطح رنگ معدنی داده می‌شده است و سپس برای نگهداری نقش لعابی بسیار رقیق از روغن جلا روی آن زده می‌شده است.

 جستارهای وابسته 
 هنر ایران
 معماری اسلامی
 کاشی‌کاری
 گچبری

 پانویس 

 منابع 

 

رده:تاریخ معماری
رده:شاهنامه
رده:طراحی ایرانی
رده:فرهنگ در ایران
رده:معماری اسلامی
رده:معماری ایرانی
رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر
رده:هنر در ایران باستان