فهرست شهرستان‌های استان خراسان رضوی

180px|thumb|تراکم جمعیت به تفکیک شهرستان
استان خراسان رضوی در حال حاضر ۳۴ شهرستان دارد و پس از استان فارس، دومین استان ایران از لحاظ تعدد شهرستان‌هاست. نام چهار شهرستان مشهد، قوچان، سبزوار و تربت حیدریه در دومین قانون تقسیمات کشوری ایران در آبان ۱۳۱۶ ذیل استان شمال شرق به میان آمد. دو ماه بعد که قانون اصلاح شد، همین چهار شهرستان به اضافهٔ گناباد، در کنار بجنورد و بیرجند (که این دو حالا خارج از استان قرار گرفته‌اند) هفت شهرستان استان نهم را تشکیل دادند. سایر شهرستان‌ها در طول زمان از همین شهرستان‌های «اولیه» منتزع شدند. شهرستان‌های نیشابور، کاشمر، و درگز به ترتیب در ۱۳۲۰ و ۱۳۲۲ و ۱۳۲۷ پدید آمدند. درگز در ۱۳۳۵ منحل و ضمیمهٔ قوچان شد، اما فقط چهار سال بعد دوباره تشکیل شد. شهرستان تربت جام در ۱۳۳۵ به وجود آمد و تایباد در ۱۳۵۴. سایر شهرستان‌ها پس از انقلاب ۱۳۵۷ و بنا بر سومین قانون تقسیمات کشوری ایران (مصوب ۱۳۶۲) ایجاد شدند. هنگام تقسیم استان خراسان، ۱۹ شهرستان از ۲۷ شهرستان خراسان در خراسان رضوی قرار گرفتند، هرچند شهرستان‌های قائنات و فردوس به ترتیب در سال ۱۳۸۳ و ۱۳۸۵ از خراسان رضوی جدا شدند و به خراسان جنوبی پیوستند. شهرستان صالح‌آباد در سال ۱۳۹۷، شهرستان کوهسرخ در سال ۱۳۹۸، شهرستان‌های زبرخان، ششتمد و گلبهار در سال ۱۳۹۹ تأسیس شدند و جدیدترین شهرستان تشکیل‌شده، میان‌جلگه است که در سال ۱۴۰۱ تأسیس شد.

نام اکثر شهرستان‌ها از نام بزرگ‌ترین شهرشان اخذ شده است، هرچند استثناهایی میان شهرستان‌های نوبنیادتر مثل کوهسرخ یا میان‌جلگه دیده می‌شود که به نام عوارض جغرافیایی منطقه‌شان نامگذاری شده‌اند. برخی دیگر نظیر جوین یادآور نام تاریخی همان منطقه هستند. سه شهرستان پس از به وجود آمدن تغییر نام دادند: باخرز در ۱۳۵۹ به تایباد تغییر نام یافت (در سال ۱۳۸۹ دوباره شهرستان جدیدی به نام باخرز تشکیل شد که از تایباد منتزع شده بود). نام برداسکن در ۱۳۷۹ به بردسکن اصلاح شد و نام تخت‌جلگه در ۱۳۹۰ به فیروزه تغییر کرد. همچنین نام شهرستان بینالود (سابق) محل بحث بوده است و در سطح محل عموماً از عنوان طرقبه شاندیز برای اشاره به آن استفاده می‌شود و پیشنهادهایی برای تغییر نام آن نیز ارائه شد که در سال ۱۴۰۱ با موفقیت به طرقبه شاندیز تفییر یافت.

هر شهرستان به ۲ تا ۴ بخش تقسیم شده است و هر بخش ۱ تا ۶ دهستان دارد. در مجموع استان خراسان رضوی ۸۱ بخش، ۱۷۷ دهستان، و ۸۶ شهر دارد. همهٔ شهرستان‌ها بخشی به نام مرکزی دارند که مرکز شهرستان در آن واقع است؛ جز شهرستان طرقبه شاندیز که بخش مرکزی ندارد و مشتمل بر دو بخش طرقبه و بخش شاندیز است. سه شهرستان تربت حیدریه، سبزوار، و نیشابور فرمانداری ویژه دارند و از اختیارات گسترده‌تری نسبت به سایر شهرستان‌ها برخوردارند. شهرستان‌های خواف و تربت جام هر کدام با ۵ شهر، بیشترین نقاط شهری در استان را دارند. مشهد پرجمعیت‌ترین شهرستان استان است که به تنهایی بیش از نیمی (۵۲ درصد) از جمعیت استان را در خود جای داده است.سالنامهٔ آماری استان خراسان رضوی – ۱۳۹۷، ص ۱۶۶ کم‌جمعیت‌ترین شهرستان استان، داورزن است که فقط ۲۱٬۹۱۱ نفر جمعیت دارد. خواف با مساحت ۹٬۸۲۷ کیلومتر مربع پهناورترین شهرستان استان است و گلبهار با ۱٬۰۰۷ کیلومتر مربع کوچک‌ترین. میانگین مساحت شهرستان در این استان ۳٬۵۳۰ کیلومتر مربع است و میانگین جمعیت ۱۹۴٬۹۸۵ نفر.

 شهرستان‌ها 
 شهرستان بخش‌ها دهستان‌ها شهرها (مرکز†)سال تأسیسمنتزع از جمعیت(۱۳۹۵) مساحت(km²)سالنامهٔ آماری استان خراسان رضوی – ۱۳۹۷، ص ۳۳تراکم جمعیت(بر km²) نقشه باخرز مرکزی مالین باخرز†۱۳۸۹شهرستانتایباد ۵۴٬۶۱۵ ۱۸۸۹۲۹ 100px دشت ارزنه بالاولایت بالاولایت قلعه‌نو علیا اشتین بجستان مرکزی بجستان بجستان†۱۳۸۶شهرستانگناباد ۳۱٬۲۰۷ ۳۷۹۲۸ 100px جزین یونسی یونسی یونسی سردق بردسکن مرکزی کنارشهر بردسکن†۱۳۷۴شهرستانکاشمر ۷۵٬۶۳۱ ۷۱۲۶۱۱ 100px کوهپایه انابد درونه انابد صحرا شهرآباد شهرآباد شهرآباد جلگه تایباد مرکزی کرات تایباد†کاریز۱۳۵۴شهرستانتربت جام ۱۱۷٬۵۶۴ ۲۹۲۹۴۰ 100px پایین ولایت میان‌ولایت دشت تایباد مشهد ریزه کوهسنگی تربت جام مرکزی جامرود تربت جام†۱۳۳۵شهرستانمشهد ۲۲۴٬۲۴۵ ۴۹۶۷۴۵ 100px جلگه موسی‌آباد میان‌جام بوژگان دشت جام احمدآباد صولت نیل‌شهر هریرود پایین‌جام گل‌بانو سمیع‌آباد زام نصرآباد بالاجام نصرآباد کاریزان تربت حیدریه مرکزی بالاولایت تربت حیدریه†۱۳۱۶– ۲۲۴٬۶۲۶ ۳۶۸۱۶۱ 100px پایین ولایت بایگ بایگ بایگ جلگه‌رخ بالارخ رباط سنگ
نسر میان‌رخ پایین‌رخکدکن کدکن کدکن رقیچه جغتای مرکزی جغتای جغتای†۱۳۸۶شهرستانسبزوار ۴۹٬۱۷۵ ۱۷۱۶۲۹ 100px دستوران هلالی میان‌جوین ریواده پایین‌جوین جوین مرکزی بالاجوین نقاب†۱۳۸۶شهرستانسبزوار ۵۴٬۴۸۸ ۱۶۵۳۳۳ 100px پیراکوه عطاملک حکم‌آباد حکم‌آباد زرین چناران مرکزی چناران چناران†۱۳۶۸شهرستانمشهد ۸۸٬۶۹۲ ۲۰۷۳۴۳ 100px بقمچ رادکان رادکان رادکان غیاث‌آباد سیدآباد سیدآباد سیدآباد حکیم‌آباد خلیل‌آباد مرکزی حومه خلیل‌آباد†۱۳۸۲شهرستانکاشمر ۵۱٬۷۰۱۱۱۲۱۴۶ 100px رستاق شش‌طراز شش‌طراز کندر کویر خواف مرکزی میان‌خواف خواف†نشتیفان۱۳۶۸شهرستانتربت حیدریه ۱۳۸٬۹۷۲ ۹۸۲۷۱۴ 100px نشتیفان جلگه زوزن کیبر قاسم‌آباد زوزن سلامی سلامی سلامیسده بالاخواف سنگان بستان سنگان پایین‌خواف خوشاب مرکزی سلطان‌آباد سلطان‌آباد†۱۳۸۹شهرستانسبزوار ۳۷٬۱۸۱ ۱۸۶۹۲۰ 100px رباط‌جز مشکان مشکان مشکان یام نوده انقلاب نوده انقلاب نوده انقلاب طبس داورزن مرکزی مزینان داورزن†۱۳۹۱شهرستانسبزوار ۲۱٬۹۱۱ ۲۴۲۰۹ 100px کاه باشتین باشتین ریوند مهر درگز مرکزی تکاب درگز†۱۳۲۷شهرستانقوچان ۷۲٬۳۵۵ ۳۷۷۷۱۹ 100px چاپشلو قره‌باشلو چاپشلو میانکوه لطف‌آباد دیباج لطف‌آباد زنگلانلو نوخندان درونگر نوخندان شهرستانه رشتخوار مرکزی رشتخوار رشتخوار†۱۳۸۱شهرستانتربت حیدریه ۶۰٬۶۸۹ ۳۵۹۸۱۷ 100px آستانه جنگل جنگل جنگل شعبه زاوه مرکزی زاوه دولت‌آباد†۱۳۸۷شهرستانتربت حیدریه ۶۷٬۶۹۵ ۲۵۷۵۲۶ 100px صفائیه سلیمان سلیمان چخماق ساق زبرخان مرکزی زبرخان قدمگاه† خرو درود۱۳۹۹شهرستاننیشابور ۵۶٬۶۳۵ ۱۱۰۲۵۱ 100px اردوغش اسحاق‌آباد اسحق‌آباد اسحق‌آباد حشمتیه سبزوار مرکزی رباط سبزوار†۱۳۱۶– ۲۸۲٬۰۴۹ ۷۲۱۷۳۹ 100px قصبه شرقی قصبه غربی کراب روداب خواشد رودآب فروغن کوه همایی سرخس مرکزی سرخس سرخس†۱۳۶۸شهرستانمشهد ۹۷٬۵۱۹ ۵۳۹۷۱۸ 100px تجن خانگیران مرزداران مرزداران مزداوند پل خاتون گل‌بی‌بی ششتمد مرکزی بیهق ششتمد†۱۳۹۹شهرستانسبزوار ۲۴٬۲۶۱ ۲۹۳۷۸ 100px تکاب کوه‌میش شامکان شامکان شامکان ربع شامات صالح‌آباد مرکزی صالح‌آباد صالح‌آباد†۱۳۹۷شهرستانتربت جام ۴۳٬۴۲۶ ۳۱۸۳۱۴ 100px باغ کشمیر قلعه حمام جنت‌آباد جنت‌آباد جنت‌آباد استای طرقبه شاندیز طرقبه طرقبه طرقبه۱۳۸۶شهرستانمشهد ۶۹٬۶۴۰ ۱۱۵۸۶۰ 100px جاغرق شاندیز شاندیزشاندیز ابرده فریمان مرکزی فریمان فریمان† فرهادگرد۱۳۷۲شهرستانمشهد ۹۹٬۰۰۱ ۳۳۵۶۲۹ 100px بالابند سنگ بست قلندرآباد قلندرآباد سفیدسنگ قلندرآباد سفیدسنگ فیروزه مرکزی فیروزه فیروزه†۱۳۸۶شهرستاننیشابور ۳۷٬۵۳۹ ۱۴۹۰۲۵ 100px تخت جلگه طاغنکوه طاغنکوه شمالی همت‌آباد
گرماب طاغنکوه جنوبی قوچان مرکزی سودلانه قوچان†مزرج۱۳۱۶– ۱۷۴٬۴۹۵ ۳۸۴۸۴۵ 100px شیرین‌دره باجگیران دولت‌خانه باجگیران آبکوه دوغائی آلماجق بهار قوچان عتیق قوچان عتیق شهرکهنه یزدان کاشمر مرکزی بالا ولایت کاشمر†۱۳۲۲شهرستان تربت حیدریه ۱۴۳٬۶۵۰ ۱۱۵۲۱۲۵ 100px پایین ولایت فرح‌دشت رزق‌آباد فرگ قلعه قلعه بالا کلات مرکزی کبودگنبد کلات†حسن‌آباد۱۳۸۱شهرستانمشهد ۳۶٬۲۳۷ ۳۵۰۳۱۰ 100px هزارمسجد زاوین زاوین شهرزو
چنار پساکوه کوهسرخ مرکزی برکوه ریوش†۱۳۹۸شهرستانکاشمر ۲۵٬۰۱۴ ۲۱۹۸۱۱ 100px کوه سفید بررود بررود – تکاب گلبهار مرکزی بیزکی گلبهار†۱۳۹۹ شهرستانچناران ۶۶٬۳۲۱ ۱۰۰۷ ۶۶ 100px نوبهار گلمکان گلمکان گلمکان چشمه‌سبز گناباد مرکزی حومه گناباد† بیدخت روشناوند۱۳۱۶– ۸۸٬۷۵۳ ۵۷۸۹۱۵ 100px پس‌کلوت کاخک کاخک کاخک زیبد مشهد مرکزی تبادکان مشهد†۱۳۱۶– ۳٬۳۷۲٬۶۶۰ ۹۱۶۹۳۶۸ 100px درزآب طوس کارده کنویست میان ولایت احمدآباد پیوه ژن ملک‌آبادشهر جدید بینالود سرجام رضویه آبروان رضویه پایین ولایت میامی مه‌ولات مرکزی حومه فیض‌آباد†عبدل‌آباد۱۳۸۴شهرستانتربت حیدریه ۵۱٬۴۰۹ ۳۳۱۷۱۵ 100px مه‌ولات جنوبی شادمهر مه‌ولات شمالی شادمهر ازغندمیان‌جلگهمرکزیعشق‌آبادعشق‌آباد†۱۴۰۱شهرستاننیشابور۳۹٬۲۸۸۲۸۹۰۱۴بی‌قاب|100x100پیکسلغزالیبلهراتسالاری–بلهرات نیشابور مرکزی بینالود نیشابور† بار۱۳۲۰شهرستان مشهد ۳۵۵٬۸۵۷ ۲۷۶۳۱۲۹ 100x100پیکسل درب قاضی ریوند فضل مازول سرولایت سرولایت چکنه برزنون استانخراسان رضوی ۸۱ ۱۷۷ مشهد†و ۸۵ شهر دیگر۱۳۸۳استان خراسان ۶٬۴۳۴٬۵۰۱ ۱۱۶٬۴۸۷۵۵

 نقشه‌ها 

center|500px|thumb|دهستان‌ها و بخش‌های خراسان رضوی در سال ۱۳۹۹

 جستارهای وابسته 

 فهرست شهرهای استان خراسان رضوی
 حوزه‌های انتخابیه مجلس شورای اسلامی در استان خراسان رضوی

 یادداشت 

 منابع 

رده:استان خراسان رضوی
*