گویش‌های فارسی-طبری

گویش‌های مازندرانی-فارسی یا گویش‌های فارسی-طبری (Perso-Tabaric Dialects) گویش های مازندرانی می‌باشد که فارسی را تحت تاثیر قرار داده اند، این گویش در محدوده شهر دماوند، پایین جاجرود و منطقه لواسانات، شمیرانات، شهرستان کرج و روستاهای جاده چالوس صحبت می‌شود. گلاتولوگ این خانواده زبانی را زیر مجموعه مازنی در نظر گرفته است.https://glottolog.org/resource/languoid/id/qazv1239

به گفته حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف گسترده‌ای از لهجه‌های ترکیبی وجود دارند که می‌توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش‌های طبری هستند که تحت تأثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تبروید گفته می‌شود و گروه دوم گویش‌های فارسی هستند که تحت تأثیر زبان طبری هستند و به گونه‌ای مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب می‌شوند که اصطلاحاً به آن گویش فارسی طبری گفته می‌شود. در گویش‌های فارسی-مازندرانی یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می‌شود که با لهجه تهرانی تلفظ می‌شوند و از نظر ریخت‌شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند ولیکن از نظر فعلی تحت تأثیر زبان مازندرانی هستند و دراین گویش‌ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می‌شود. باوجود نزدیکی میان گویش‌های فارسی-مازندرانی و فارسی، به علت وجود واژگان متفاوت و استفاده از افعال مازندرانی درک رو در رو میان گویشوران این دو زبان بسیار پایین می‌باشد و پژوهشگرانی همچون صادق کیا از زبان طبری برای فهم این گونه گویش‌ها بهره جسته‌اند این گونه زبانی درگذشته معمولاً با عنوان‌هایی همچون فارسی-طبری، فارسی-مازندرانی، مازندرانی-فارسی، فارسی قدیم و تاتی شناخته می‌شده است و مستشرق روسی والنتین ژوکوفسکی در قرن نوزدهم از آن به عنوان زبانی نزدیک به مازندرانی یاد می‌کند که اهالی تهران به آن زبان دهاتی (روستایی) می‌گفتند.
دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جیرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای فارسی-مازندرانی است و ویژگی‌های زبان‌های کاسپین را داردthe region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr. , “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online edition در سال‌های دور آن دسته از بومیان تهران که در محدوده ونک و شمیران سکونت داشتند به دلیل مجاورت با استان مازندران لهجه مازندرانی داشتند. والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند؛ گویشی که شباهت بسیاری با گویش مازندرانی دارد. تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمرانی صحبت کنند؛ لهجه‌ای که ملایم شده گویش مازنی است.گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.دیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد.

 محدوده جغرافیایی 
گویش‌های فارسی مازندرانی یا به نوعی گویش‌هایی که بخشی از زبان مازندرانی و تاثیر دهنده فارسی هستند در استان های تهران، البرز، سمنان و گلستان دیده می‌شود.

 استان تهران 
گویش‌های فارسی-مازندرانی در در محدوده شهر دماوند، پایین جاجرود و منطقه لواسانات شمیرانات و نواحی جنوبی منطقه رودبار قصران گویش می‌شود گویش این سه منطقه به یکدیگر نزدیک است و گویشهای فارسی مازندرانی نواحی شرقی و جنوبی بخش رودبار قصران نسبت به دو منطقه دیگری به مازندرانی نزدیکتر است.
 بخش رودبار قصران شهرستان شمیرانات: این گویش با نام تجریشی در نواحی جنوبی و شرقی رودبار قصران همچون اوشان، فشم، آهار و شهر تجریش صحبت می‌شود و در نواحی غربی و شمالی رودبار قصران به گویش قصرانی زبان مازندرانی گویش می‌شود. گویش تجریشی گویشی از زبان فارسی است که به دلیل ارتباطات اقتصادی با شمال کشور در قدیم، در زمینه صرف فعلی خود از زبان‌های حاشیه دریای خزر تأثیراتی گرفته است.Journal of Persianate Studies 4 (2011) 246-271 brill.nl/jps T h e Extinct Dialect of Tajrish: Caspian or Persian?
Habib Borjian Encyclopaedia Iranica. p.265.
 بخش لواسانات شهرستان شمیرانات: این گویش با نام لواسانی در اکثر روستاهای بخش لواسانات صحبت می‌شود و در روستا ایرا و وسکاره نیز به گویش قصرانی زبان مازندرانی صحبت می‌شود.
 بخش مرکزی شهرستان دماوند: این گویش در اکثر محلات شهر دماوند گویش می‌شود و در محلات شمالی شهر از جمله دشتبان، دشتک، دشتمزار و چشمه‌علا از زبان مازندرانی استفاده می‌شود.

 استان البرز 
گویش‌های فارسی-مازندرانی در شهرستان کرج گویش می‌شود.
 شهرستان کرج: این گویش با گونهٔ کرجی در شهرستان کرج از آداران تا شهر کرج و در شهرستان‌های فردیس و ساوجبلاغ گویش می‌شود و روستاهای شمالی و شرقی و مرکزی بخش آسارا همچون شهرستانک، شلنک، لانیز و همه جا به گویش قصرانی زبان مازندرانی گویش می‌کنند.

 استان گلستان 
گویش‌های فارسی-مازندرانی در بخش شرقی شهرستان گرگان و روستاهایی همچون تقی‌آباد و تقر تپه صحبت می‌شود اما در دهستان بهاران به مرکزیت نوده ملک به گویش کتولی صحبت می‌شود و در نواحی غربی شهرستان گرگان به به گویش طبری گرگانی زبان مازندرانی صحبت می‌شود و در نواحی جنوبی شهرستان گرگان به گویش زیارتی صحبت می‌شود که دو گویش کتولی و گویش زیارتی زیرمجموعه زبان مازندرانی هستند همچنین تا قرن شانزدهم گویش استرآبادی که گویشی بسیار نزدیک به زبان مازندران بود در گرگان رواج داشت.

 استان سمنان 
از منطقه سمنان تا گرمسار هیچ گونه بومی از زبان فارسی شناخته نشده است و شهر سمنان و روستاهای اطراف سمنان گویش کومشی خود را حفط نموده‌اند و در آرادان و روستاهای اطراف گرمسار همچون فروان به زبان مازندرانی صحبت می‌شود و گونه ای از گویش‌های فارسی-مازندرانی در ایوانکی صحبت می‌شود ولیکن در دامغان به زبان فارسی صحبت می‌شود و در شاهرود زبان فارسی را گویش می‌شود. در نواحی شمالی و شمال غربی شهر سمنان گویش‌هایی نظیر افتری، لاسجردی، سنگسری و سرخه ای وجود دارد که نزدیکی بسیاری به زبان مازندرانی دارد و متأثر از دو زبان مازندرانی و سمنانی می‌باشند. در روستاها و شهرهای شمالی شهرستان دامغان همچون تویه دروار، دیباج و مجن به زبان مازندرانی صحبت می‌شود و در بخش شهمیرزاد گویش شهمیرزادی که گویشی از زبان مازندرانی است گویش می‌شود. در بسطام برخی نشانه‌های گویش‌های فارسی-مازندرانی وجود دارد ولیکن نفوذ زبان فارسی و گویش فارسی خراسانی در آن آشکارتر است. در برخی روستاهای جنوبی و جنوب شرقی دامغان همچون شریف‌آباد به گونه‌های از گویش‌های فارسی-مازندرانی صحبت می‌شود.

 دستور زبان 
 صرف فعل (گویش تجریش) 
در جدول زیر فعل دادن (hâdian) بر اساس گویش تجریشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی hâdam hâdi hâde hâdim hâdin hâdan حال ساده hâmdam hâmdi hâmde hâmdim hâmdin hâmdan حال در حال انجام daram-hâmdam dari-hâmdi dare-hâmde darim-hâmdim darin-hâmdin daran-hâmdan گذشته ساده hâdâm hâdây hâdâ hâdâym hâdâyn hâdân گذشته استمراری hâmdâm hâmdây hâmdâye hâmdâym hâmdâyn hâmdân گذشته در حال انجام dabom-hâmdâm daboy-hâmdây dabo-hâmdâye davboym-hâmdâym daboyn-hâmdâyn dabon-hâmdân گذشته کامل hâdaye bom hâdaye boy hâdaye bo hâdaye boym hâdaye boyn hâdaye bon

 صرف فعل (گویش لواسان) 
در جدول زیر فعل آمدن (bimun) بر اساس گویش لواسانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی biâm biey biâ bieym bieyn biân حال ساده miâm miey mie mieym mieyn miân حال در حال انجام daram-miâm dari-miey dare-mie darim-mieym darin-mieyn daran-miân گذشته ساده bimum bimuy bimu bimuym bimuyn bimun گذشته استمراری mimum mimi mimu mimim mimin mimun گذشته در حال انجام dâšdam-mimum dâšdi-mimi dâšd-mimu dâšdim-mimim dâšdtin-mimin dâšdtan-mimun گذشته کامل bimu bom bimu bi bimu bo bimu boym bimu boyn bimu bon

 صرف فعل (گویش دماوند) 
در جدول زیر فعل آوردن (biowrdan) بر اساس گویش دماوند در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی biowram biowri biowre biowrim biowrin biowran حال ساده miowram miowri miowre miowrim miowrin miowran حال در حال انجام daram-miowram dari-miowri dare-miowre darim-miowrim darin-miowrin daran-miowran گذشته ساده biowrdam biowrdi biowrde biowrdim biowrdin biowrdan گذشته استمراری miowrdam miowrdi miowrde miowrdim miowrdin miowrdan گذشته در حال انجام dâštam-miowrdam dâšti-miowrdi dâšt-miowrde dâštim-miowrdim dâštin-miowrdin dâštan-miowrdan گذشته کامل biowrda bam biowrda bi biowrda bo biowrda bim biowrda bin biowrda ban

 صرف فعل (گویش کرجی) 
در جدول زیر فعل آوردن (biyordan) بر اساس گویش کرجی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی biyoram biyori biyore biyorim biyorin biyoran حال ساده miyoram miyori miyore miyorim miyorin miyoran حال در حال انجام daram-miyoram dari-miyori dare-miyore darim-miyorim darin-miyorin daran-miyoran گذشته ساده biyordam biyordi biyorde biyordim biyordin biyordan گذشته استمراری miyordam miyordi miyorde miyordim miyordin miyordan گذشته در حال انجام dabom-miyordam daboy-miyordi dabo-miyorde daboym-miyordim daboyn-miyordin dabiyan-miyordan گذشته کامل biyorde bom biyorde bi biyorde bo biyorde boym biyorde boyn biyorde bon

 تشابه فعلی در زبان‌های کاسپین 
اکثر افعال در گویش‌های مختلف زبان‌های کاسپین مشابه می‌باشند. در گویش‌های زبان مازندرانی همچون گویش کلارستاقی (چالوس)، گویش طبری گرگانی، (غرب گرگان) گویش آملی، گویش شهمیرزادی، گویش طبری طالقانی و گویش شمیرانی (قصران) اکثر شناسه‌های افعال به مصوت (حرف صدادار) ختم می‌شوند. شناسه‌های زبان تاتی از پیچدگی بسیاری زیادی برخوردارست و با بقیه گویش‌های کاسپین متفاوت می‌باشد. گویش‌های فارسی-مازندرانی در زمان گذشته به شکل متفاوت از زبان مازندرانی و گیلکی صرف می‌شوند. گویش‌های فارسی-مازندرانی در زمان حال مستمر و گذشته مستمر همچون گویش مازندرانی صرف می‌شوند و گویش گیلکی به شکل متفاوت صرف می‌شود. در جدول زیر فعل رسیدن (baresiyan/baresiyen/faresien) در گویش‌های مختلف زبان‌های کاسپین در زمان گذشته ساده صرف می‌شود.

 گویش ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع طبری گرگانی (غرب گرگان) baresime baresi baresiye baresimi baresini baresine گویش آملی baresime baresiy baresiye baresimi baresini baresine گویش فیروزکوهی baresime baresi baresie baresimi baresini baresine گویش شمیرانی (قصران) baresima baresi baresia baresimi baresini baresina گویش کلارستاقی (چالوس) baresiyame baresi baresiya baresiyammi baresiyanni baresiyanne گویش شهمیرزادی baresima baresi baresia baresimmi baresinni baresinna طبری طالقانی (گته ده) baresieme baresi baresie baresiemi baresieni baresiene طالقانی (اوانک) baresiyama baresi baresiya baresieym baresieyn baresiyana گویش رامسری baresiyam baresiyey baresiya baresiyeym baresiyeyn baresiyan گویش لنگرودی (مریدان) baresem baresiy baresi baresim baresin baresen گویش رشتی faresem faresi farese faresim faresid faresid تاتی قزوین (خیارج) berasastaym berasastayš berasastaymun berasastaya berasast berasastaynd گویش کرجی baresiyam baresiyey baresi baresiyeym barsiyeyn baresiyan گویش تجریشی baresiyem baresiy baresi barsiyeym baresiyeyn baresiyen گویش لواسانی baresiyem baresiy baresi barsiyeym baresiyeyn baresiyen

 جستارهای وابسته 

 مردمان مازندرانی
 طبرستان
 استان مازندران
 زبان مازندرانی
 تهران
 کرج
 استان تهران
 استان البرز
 شهرستان شمیرانات
 شهرستان کرج
 شهرستان دماوند
 بخش رودبار قصران
 بخش لواسانات
 بخش آسارا

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین