ارسال‌المثل‌ها و مثل‌های دیوان حافظ

پاره‌ای ابیات و مصراع‌های دیوانِ حافظ مَثَل شده‌اند. اِرسالُ‌الْمَثَل‌ها در شعرِ حافظ دو گونه هستند: دستهٔ نخست، یادکردِ مثل‌های دیگر شاعران و نویسندگان در شعر هستند مانند «علاج کی کنمت آخر الدوا الکی» یا «که زور مردم‌آزاری ندارم»؛ و دستهٔ دوم — که عمدهٔ ارسال‌المثل‌های شعر حافظ را دربرمی‌گیرند — اشعارِ خودِ اوست که مَثَل شده‌اند و تا پیش از او گذشته‌ای نداشته‌اند و در شعرِ حافظ جان می‌گیرند.

تشخیص و تفکیکِ ارسال‌المثل‌های شعرِ حافظ کاری دشوار است؛ چراکه این عمل باید در میانِ اشعاری با اشاره‌هایی ساده و شعرهایی با مفاهیمِ پیچیدهٔ حِکْمی و عرفانی و نیز شناختِ احوال و افکارِ حافظ از میانِ دیوانِ او صورت پذیرد. در این میان، جایگاهِ مردمِ عادی و خوش‌ذوقی‌شان در دوره‌های گوناگون برای برگزیدن و خواندنِ مکررِ ابیاتی ویژه در موقعیت‌هایی خاص در زندگیِ روزمره، اهمیت فراوانی دارد. در این ارسال‌المثل‌ها از آرایه‌های ادبیِ مرتبط با پند و اندرز، اخبار و حِکَم، امثالِ سائِر، و ضرب‌المثل در ساختارِ شعر استفاده شده است. مثل‌های حکمی و تمثیلی به نظم و نثر نیز در این میان دیده می‌شود. در این ارسال‌المثل‌ها از مضامینی چون رموزِ اصطلاحاتِ خاصِ ایهام، تشبیه‌های غیرمستقیم، خطابِ عنادگونه و استهزا، نکته‌گویی و نکته‌سنجی، بهره‌گیری از واژگانِ غیرفصیح و نامأنوس و موسیقایی، ایجاز و نیز ترکیب‌های تازه بهره برده شده است. موضوعِ ارسال‌المثل‌های حافظ بسیار گسترده است. پاره‌ای از این موضوعات عبارتند از: اسرارِ خداوندی، مهربانی، سرنوشت، تشویق به خوش‌گذرانی، کوتاهیِ عمر، مردم‌فریبی، لقمهٔ شبهه‌ناک، زهدفروشی، تلاش و کوشش، غنیمت‌شماریِ زندگانی، احتیاط، گوشه‌نشینی، بی‌هنری، بی‌اعتباریِ دنیا، مناعتِ طبع، انتقاد، بی‌وفایی، رندی، مرگ، سخن‌چینی، غنیمت‌شماریِ فرصت، دعای مستمندان، نامحرم، سود و زیان، و واعظِ بی‌عمل.

فهرستِ این مقاله برپایهٔ نسخهٔ دیوانِ حافظِ محمد قزوینی و قاسم غنی و دیوانِ حافظِ سید محمد قدسی شیرازی است. ترتیبِ فهرستْ برپایهٔ ترتیبِ نخستینِ بیتِ هر ردیف در دیوانِ حافظ است. ابیاتِ پسین، شاهدها و نمونه‌هایی برای بیتِ نخستین هستند. مصراع‌ها یا ابیاتِ مثل، ایتالیک شده‌اند.

 فهرست 
فهرستِ ارسال‌المثل‌ها و مثل‌های دیوانِ حافظ ردیف ابیات کاربرد ۱ بیان سختی‌ها و دشواری‌های راه عشق یا هر خواسته‌ای ۲ بیان سرپیچی نکردن از دستورهای مرشدان و خردمندان ۳ ناآگاهی و بی‌خبری انسان رنج نکشیده از حال انسانی که در رنج و سختی است. ۴ اگر همه از رازی خبردار شوند، دیگر آن موضوع یک راز نیست. ۵ بیان تفاوت آشکار بین دو موضوع ۶ بیان اینکه انسان نباید خطرها را فراموش کند و فریب ظاهر و مادیات دنیا را بخورد. ۷ دربارهٔ از دست دادن صبر ۸ بیان زیبایی طبیعی چیزها بدون اینکه نیاز به آرایش داشته باشند. ۹ بیان از راه به‌در شدن به واسطهٔ جذابیت بالای چیزی. ۱۰ بیان اینکه در راه عشق می‌بایست سختی‌های مسیر و بی‌مهری‌های معشوق را تحمل کرد. ۱۱ بی‌خبری انسان از اسرار هستی و آفرینش ۱۲ اشاره به به‌دست آوردن دل خردمندان و سایرین با خوش‌رویی و مهربانی. ۱۳ بیان اینکه انسان‌های زیبا و لزوماً وفادار و مهربان نیستند. ۱۴ عاشق واقعی توانایی پنهان کردن راز درونی را ندارد. ۱۵ در بیان اینکه در سختی و رنج نیز باز هم انسان شوق دیدن معشوق را دارد. ۱۶ کسی که با دشمنانش هم مدارا می‌کند، زندگی آسوده‌ای خواهد داشت. ۱۷ افرادی که تظاهر به پارسایی می‌کنند از اسرار طریقت آگااهی نخواهند داشت و فقط پرهیزگاران واقعی به آن دست می‌یابند. ۱۸ وقتی برای رسیدن به هدف‌های عالی از روش‌های مبتدی و ساده استفاده شود و نتیجه‌ای ندهد. ۱۹ دربارهٔ شخصی که در پیری هم مانند جوانان رفتار می‌کند. ۲۰ هم‌نشینی با انسان‌های با ایمان و باخدا موجب امنیت و آرامش است. ۲۱ این جهان فانی است و حضور ما در این دنیا موقت است. ۲۲ انسان نباید برای به دست آوردن مال دنیا طمع کند زیرا نهایت همهٔ انسان‌ها خاک است. ۲۳ فریب ندادن مردم با تظاهر به دین‌داری. ۲۴ افراد گناهکار هم اگر دلشان پاک و صادق باشد، تا حدودی به اسرار هستی می‌رسند. ۲۵ انسان عاشق به واسطهٔ نام نیکی که از خود به جای می‌گذارد همیشه زنده خواهد ماند. ۲۶ شراب خوردن با دل پاک بهتر از خوردن نان حرام است. ۲۷ مهربانی و دلبری یار چنان است که نمی‌توان دربرابر او مانند پارسایان رفتار کرد. ۲۸ همان‌طور که در میکده هیچ‌کس هوشیار نیست، در این جهان هم هیچ‌چیز ابدی نیست. ۲۹ پیروزی و عاقبت به خیری از آن کسی است که اشارت بداند. ۳۰ نباید انسان عاشق را سرزنش کرد. ۳۱ اگر انسان یاری نداشته باشد دیگر خوشی‌های جهان برایش لذتی ندارد. ۳۲ هرچیز در کنار زیبایی‌ها و خوبی‌هایی که دارد، زشتی‌ها و رنج‌هایی هم دارد. ۳۳ دخالت نکردن در سبک زندگی دیگران. ۳۴ اگر کسی فکر می‌کند که عاشقان در اشتباهند، باید بداند که خودش در اشتباه است. ۳۵ انسان‌های آزادهٔ راستین نه از جهنم می‌ترسند و نه وابستگی‌ای به این جهان دارند و نه در آرزوی بهشت. ۳۶ بیان اینکه انسان می‌تواند در دلش غوغا باشد اما ظاهرش را آرام جلوه دهد. ۳۷ همراهی و هم‌دلی با دیگران در عین وجود دردهای درونی و خصی. ۳۸ عاشق واقعی دست از دنیا و تجملات فانی آن می‌کشد. ۳۹ انسان در این دنیا مانند یک مسافر است که روزی به آن وارد می‌شود و روزی هم از آن خارج. ۴۰ برای رسیدن به نتیجهٔ دلخواه باید بسیار رنج کشید و بسیار تلاش کرد. ۴۱ زندگی فانی است و همهٔ ما به زودی نابود می‌شویم. پس می‌بایست قدر لحظات کوتاه زندگی را دانست و به بهترین شکل این لحظات را گذراند. ۴۲ ثروت و دارایی نباید انسان را مغرور کند و به خطا بکشاند. ۴۳ هر هدیه‌ای که از طرف خوبان برسد، نیک و پسندیده است. ۴۴ قدر لحظات را باید بدانیم زیرا اگر بگذرد دیگر تکرار نمی‌شود. ۴۵ اشاره به اینکه چیزی ممکن است در ظاهر بی‌ارزش باشد اما درواقع ارزش آن بسیار زیاد باشد. ۴۶ راست‌گویی موجب عاقبت به‌خیر شدن و دروغ‌گویی موجب دوزخی شدن انسان می‌شود. ۴۷ در دورهٔ جوانی انسان احوالات بسیار گوناگونی را تجربه می‌کند. ۴۸ انسان‌های شعیف و بی‌اراده نمی‌توانند با انسان‌های بزرگ هم‌نشین شوند. ۴۹ هنگامی که انسان گوشه‌نشینی و تنهایی را ترجیح می‌دهد. ۵۰ در پیش انسان‌های بخشنده نیاز به بیان کردن درخواست نیست و آن‌ها خود حاجت را می‌دهند. ۵۱ وقتی انسان به آنچه که می‌خواسته می‌رسد، دیگر سختی‌ای تحمل نمی‌کند. ۵۲ کنایه از دوست و همراه واقعی نبودن. ۵۳ دعوت کردن از دوست و همراه. ۵۴ نباید بر کسی که رنج و سختی‌ای را تحمل می‌کند خرده گرفت چرا چنین و چنان می‌کند. ۵۵ اشاره به کسانی که دل به این دنیا نمی‌بندند. ۵۶ انسان بزرگ نباید میل به انجام کارهای بی‌ارزش و کوچک داشته باشد. ۵۷ انسان در دنیا اختیار ندارد و باید به هرچه خدا به او داد رضایت بدهد. ۵۸ بی‌مهری این دنیا مانند یاری است که با هزار نفر در رابطه است. ۵۹ اشاره به شیوا و دل‌پذیر بودن لحن سخن یا دستور. ۶۰ اشاره به درست بودن تجویز و راه حل پیشنهاد شده. ۶۱ هر داستان عشقی متفاوت با داستان دیگری است؛ هرچند که در ظاهر مشابه باشند. ۶۲ در وصف زیبایی معشوق و زادگاه. ۶۳ راضی بودن به روزی و طمع‌کار نبودن. ۶۴ دروصف محافظه‌کار و محتاطانه عمل کردن. ۶۵ رستگار کسی است که به این دنیا وابستگی نداشته باشد و سبکبار باشد. ۶۶ دعوت به فاصله گرفتن از هیاهوی دنیا و راحت‌طلبی. ۶۷ برای رستگار شدن می‌بایست سبک‌بار بود. ۶۸ اگر از علم استفاده نکنیم کاربردی ندارد. ۶۹ انسان‌ها همه در اعماق خود تمایل به تفریح و خوش گذرانی دارند. ۷۰ عقل و عشق هر کدام به سویی می‌روند و هم‌مسیر نیستند. ۷۱ کسی با دانش و تجربهٔ اندک، ماهر و توانمد نمی‌شود. ۷۲ زیبایی‌های دنیا همه فانی است. ۷۳ اشاره به وقت زیاد و خالی درویشان. ۷۴ انسان از طریق نظاره دنیا نیز می‌تواند خدا را ببیند. ۷۵ برخی زمان‌ها ادب و انسانیت حکم می‌کنید که ادعای بی‌گناهی نکنیم و حتی گناه دیگران را هم گردن بگیریم. ۷۶ انسان نمی‌تواند همیشه شادی و خوش‌دلی‌اش را در اختیار بگیرد. ۷۷ اشاره به هنگامی که انسان در انتظار مجازات عمل اشتباه و نادرستش است. ۷۸ انسان حتی اگر شکرگزار نعمت‌های این دنیا نباشد باز هم باید شکرگزار لطف خدا باشد. ۷۹ آرمان‌ها و اهداف هرکس به اندازهٔ تلاش و دید فکری اوست. ۸۰ اعتراف به خطاهای خود. ۸۱ عمر و توانایی‌های انسان محدود است. ۸۲ انسان باید برروی محبوبش تمرکز کند و به سختی‌ها توجه نکند. ۸۳ اشارهٔ به رابطهٔ فال نیک و حال نیک. ۸۴ اشاره به وفاداری عاشق و بی‌وفایی معشوق. ۸۵ اشاره به آنجا که هرچه عاشق به معشوق توجه و محبت می‌کند، معشوق باز هم بی‌توجه به عاشق است. ۸۶ نمایش توانمندی‌ها در کمال تواضع. ۸۷ اشاره به هیاهوی انسان خالی و سکوت انسان حکیم. ۸۸ باید قدر زندگی را دانست زیرا فردای هیچ‌کس مشخص نیست. ۸۹ انسان نباید اسیر بالا و پایین و حواشی روزگار شود. ۹۰ نامعلوم بودن عاقبت و سرنوشت. ۹۱ زیبایی واقعی در درون است نه در ظاهر. ۹۲ ناچیز بودن انسان‌های بی‌هنر و ارزش زیاد هنرمندان. ۹۳ گاهی خواب و رؤیای انسان از زندگی واقعی‌اش بسیار شیرین‌تر است. ۹۴ رستگاری در بی‌آزار بودن مقابل مردم است. ۹۵ هنگامی که بخواهند یاری را که وعدهٔ وصال داده به وفاداری دعوت کنند. ۹۶ با قضا و قدر نمی‌توان مبارزه کرد. ۹۷ تقدیر همه دست خدواند است. ۹۸ اشاره به نبود هدف رضای خدا. ۹۹ خداوند با معرفت است و می‌توان به درگاه اون وناه برد. ۱۰۰ با خودخواهی نمی‌توان به حقیقت رسید. ۱۰۱ خداوند کمال لطف را به ما دارد اما انسان‌ها به با توجه به محدودیت‌هایشان فقط بخشی ازآن را می‌توانند دریافت کنند. ۱۰۲ عمل راستین از درون می‌آید و نه از ظاهر. ۱۰۳ در انجام کار نیک نباید تعلل کرد. ۱۰۴ اشاره به مفید نبودن کسی در کاری. ۱۰۵ رندان از اسرار هستی با خبر هستند اما صلاح نمی‌دانند که اسرار را فاش کنند. ۱۰۶ نباید روی این جهان حساب کرد و به آن اعتماد کرد. ۱۰۷ آسودگی و خوشی‌ای لذت‌بخش است که به آسانی به دست آید و نه با رنج. ۱۰۸ آزردن خلق گناه‌ترین گناه‌هاست. ۱۰۹ نمی‌توان هم عاشقی کرد و هم در پی حفظ آبرو بود. ۱۱۰ جهل مرکب. ۱۱۱ اشاره به غیرقابل اعتماد بودن نسیه و ترجیح نقد بر آن. ۱۱۲ نامعلوم بودن عاقبت و سرنوشت. ۱۱۳ ایرادان دیگران را نباید بیان کرد و هرکس باید پاسخگوی اعمال خودش باشد. ۱۱۴ همه در ذات و درون خود در جست‌وجوی حقیقت و پروردگار هستند. ۱۱۵ انسان از عاقبت خود و دیگران آگاه نیست. ۱۱۶ نکوهش درشت‌گویی و تشویق به موبانه سخن گفتن. ۱۱۷ توصیه به رفع کدورت و آشتی کردن. ۱۱۸ در نکوهش نقد اشتباه. ۱۱۹ حرف دربارهٔ عشق و عاشقی بسیار است. ۱۲۰ و ۱۱۷ انسان با همکاری و کمک دیگران می‌تواند از پس مشکلات برآید. ۱۲۱ باید راهمان را از کسی که فکر می‌کند می‌توان شور عشق را با کلمات بیان کرد و نمی‌پذیرد که قابل وصف نیست، جدا کنیم. ۱۲۲ اشاره به ارج ننهادن به ارزش افراد هنرمند و اهل نظر. ۱۲۳ از تاریکی‌ها و دشواری‌ها فقط می‌توان به کوکب هدایت پناه برد. ۱۲۴ مسیر عشق پایانی ندارد. ۱۲۵ بی‌معرفتی دوست بهتر از همدلی دشمن است. ۱۲۶ عشق موجب پارسایی و رستگاری می‌شود و نه عبادت و دانش. ۱۲۷ هرچه معشوق دوست بدارد و بخواهد، رواست که عاشق آن را انجام دهد. ۱۲۸ شادمانی و خوش‌گذرانی بدون نگرانی از آبرو و مصلحت. ۱۲۹ روزگار وفا ندارد و باید با شادی و خوشی آن را گذراند. ۱۳۰ حد نگاه داشتن در هر کاری. ۱۳۱ اشاره به گوش‌دادن به سخن‌چینی دروغ دربارهٔ دیگران. ۱۳۲ آرزوی سلامتی برای دوست بیماری و دلداری دادن او. ۱۳۳ بیم دادن از نتایج کینه‌ورزی و بازداشتن از آن. ۱۳۴ سرشت انسان‌ها تغییر نمی‌کند و خوشبختی و سعادت آن‌ها وابسته به همین سرشت است. ۱۳۵ اشاره به آنجا که انسان از مشکلی فارغ شود و به مشکل دیگری دچار شود. ۱۳۶ اشاره به آن‌جا که عده‌ای گناه می‌کنند ولی فقط یک‌نفر مؤاخذه می‌شود. ۱۳۷ اشاره به به آسمان پرتاب کردن کلاه از فرط شادی. ۱۳۸ دعوت به دوستی و دشمنی نکردن. ۱۳۹ قدر دانستن لحظانی که با دوستان و یاران می‌گذرد. ۱۴۰ سعادت در گرو لطف و توجه خداست و به نیکی و کفر ربطی ندارد. ۱۴۱ تسلی دادن با کوچک انگاشتن چیزی. ۱۴۲ تلافی کردن رنجش. ۱۴۳ دعوت به عمل و پرهیز از بی‌عملی و تنبلی. ۱۴۴ دعوت به نیکوکاری در حق نیازمندان. ۱۴۵ صمیمیت بین دو کس باعث می‌شود زودتر به احوال و اهداف هم پی ببرند. ۱۴۶ کمک به مردم و نیازمندان در سختی‌های زندگی به خودمان بازمی‌گردد. ۱۴۷ وفا کردن باعث وفا دیدن می‌شود. ۱۴۸ هر عمل انسان در این دنیا به پاداش یا جزایی خواهد داشت. ۱۴۹ دعوت به نوشیدن می به سلامتی اهل دل. ۱۵۰ جاذبهٔ درونی انسان‌ها بسیار مهم‌تر و جذاب‌تر از حاذبهٔ ظاهری آن‌هاست. ۱۵۱ تفاوت سخن عاشقانه با سخن معمولی در شور و حال آن است. ۱۵۲ افکار و تصورات هرکس تنها محدود به بینش و علم اوست. ۱۵۳ هشدار به گفتن هر سخن در جا و مکان درست خود. ۱۵۴ دل نبستن به ثبات در دنیا. ۱۵۵ اشاره به بی‌هنر و مهارت نبودن خود. ۱۵۶ گوش کردن به نصیحت افراد باتجربه. ۱۵۷ در توصیف خانهٔ دنج. ۱۵۸ نارفیقان ادب و احترام را هم رعایت نمی‌کنند. ۱۵۹ حتی اگر عاشق در راه عشق مجبور به تظاهر به کفر شود، گناه او بخشوده خواهد شد. ۱۶۰ دزد بودن روزگار. ۱۶۱ بی‌ارزش بودن هنر مصنوعی و غیرواقعی در مقایسه با هنر راستین. ۱۶۲ برای موفقی باید آگاهی و علم داشت. ۱۶۳ انسان باید در زندگی راهنما داشته باشد تا منحرف نشود. ۱۶۴ اشاره به ظلمی که انسان از دشمنش هم انتظار ندارد اما از آشنایان می‌بیند. ۱۶۵ به خوبی یاد کردن از اثر کسی. ۱۶۶ عاشقان و شایستگان عشق را می‌شناسند و نه انسان‌های ظاهربین. ۱۶۷ روزگار دغلبازان را رسوا می‌کند و همراه صادقان و راست‌گویان است. ۱۶۸ نهی از بدعملی و دعوت به درست‌کاری. ۱۶۹ فریب ظواهر فریبنده را نباید خورد. ۱۷۰ با تقدیر نمی‌توان جنگید. ۱۷۱ اگر دوستی میان دوکس قوی باشد، با بدگویی بدخواهان از بین نمی‌رود. ۱۷۲ احساس به معشوق را با هیچ حس دیگری نمی‌توان مقایسه کرد. ۱۷۳ اشاره به حسادت عاشق. ۱۷۴ اشارهٔ طنزآلود به حساسیت بیش از حد معشوق. ۱۷۵ نازیدن به خود در انتخاب معشوق. ۱۷۶ کسب اجازه از قدرتمندان برای انجام نکوهیده و نادرست. ۱۷۷ در تفسیر عرفانی اشاره به شناخت خدا از طریق شناخت خود دارد و گاهی هم به تحصیل حاصل اشاره دارد. ۱۷۸ انجام همه امور مشروط به خواست خداست. ۱۷۹ غفلت کردن در تضاد با آیین سلوک است. ۱۸۰ درخواست دادخواهی و کمک. ۱۸۱ امید و قوت قبل دادن. ۱۸۲ اگر کسی عهدشکنی کند، مرید و یارش با درست‌پیمان دیگری عهد ببندند. ۱۸۳ تأثیر نگذاشتن شور و هیجان محیط بر مخاطب. ۱۸۴ اشاره به کارهای دیوانه‌وارانه از شدت وجد. ۱۸۵ جواب دادن کار نیک با کار ناپسند. ۱۸۶ لذت بردن از لحظات زندگی و دور کردن اضطراب و غم. ۱۸۷ هشدار دادن دربارهٔ اینکه برای لذتی کوچک به دردسری بزرگ دچار شویم. ۱۸۸ نکوهش زیر بار منت دیگران رفتن. ۱۸۹ راه نداشتن غیر عاشقان در حریم عشق. ۱۹۰ رندان عالم به دنبال دارایی‌های دنیوی نیستند. ۱۹۱ باید شرابط مهیا باشد تا هنر به اعتلا برسد. ۱۹۲ بی‌همتا بودن معشوق. ۱۹۳ بی‌فکر و نسنجیده عمل نکردن. ۱۹۴ مرشد هرطور که عمل کند به صلاح است. ۱۹۵ برخی مقدسات ریایی هستند و باید آن‌ها را دور انداخت. ۱۹۶ باید با معیارهای تجربی تفاوت بین حق و باطل را متوجه شد. ۱۹۷ با راحت‌طلبی نمی‌توان به عشق واقعی رسید و باید ازخودگذشته و پاکباز بود. ۱۹۸ انسان‌های فرزانه نباید درگیر غم‌های گذرا و سطحی این دنیا شوند. ۱۹۹ اگر چیز مقدسی به دست نااهلان بیفتد، دیگر کسی به دنبال آن نمی‌رود. ۲۰۰ سرزمینی که در آن ارزش بی‌هنران بیشتر از هنرمندان باشد، سرزمین بی‌سعادتی است. ۲۰۱ انسان غریب هرگز دیارش را از یاد نخواهد برد. ۲۰۲ گاهی رخدادهای ناگواری رخ می‌دهد که در نهایت منجر به اتفاق نیکی می‌شود. ۲۰۳ هرکس که زیبایی شعر حافظ یا آفرینش خدا را درک نکند یک بی‌هنر واقعی است. ۲۰۴ حقیر و عزیز شدن انسان دست خدا است. ۲۰۵ عشق فقط مربوط به دفتر و درس نیست. ۲۰۶ لذت بردن از همهٔ لحظات کوتاه عمر. ۲۰۷ انسان باید ارزش اسباب عیش و شادی‌ای را که دارد بداند وگرنه خوشبخت‌تر نمی‌شود. ۲۰۸ بشارت دادن در خصوص وصل محبوب. ۲۰۹ اشاره به کسی که مهارتی را تعلیم ندیده باشد اما آن را ذاتی داشته باشد. ۲۱۰ به اوج رسیدن انسان دون پایه‌ای. ۲۱۱ انسان در راه عشق نیازمند راهنمایی و ارشاد است. ۲۱۲ برای رسیدن به خوشبختی باید گرد بدگمانی را از دل پاک کنیم. ۲۱۳ ترغیب به نگهداری و راز و درون‌داری. ۲۱۴ اشاره به خطرات راه عشق. ۲۱۵ کسی مهارت‌های کم داشته باشد هنرمند بزرگ نمی‌شود. ۲۱۶ با بزرگنمایی مصنوعی کسی به سروری نمی‌رسد. ۲۱۷ رهایی یافتن همهٔ همدستان از موضوعی و گرفتار شدن فقط یک نفر. ۲۱۸ رسیدن راحتی و آسایش پس از سختی‌های روزگار. ۲۱۹ طمع و انتظار نداشتن هنگام عبادت و عبادت از روی خلوص. ۲۲۰ اشاره به نکات پشت پرده و اهمیت آن‌ها. ۲۲۱ هنرشناسان واقعی بر خلاف مردم عای، ارزش واقعی هنر را می‌دانند. ۲۲۲ پراکنده شدن هواداران در صورتی که محرمان معشوق با آن‌ها دعوا گیرند. ۲۲۳ یادآوری نیستی بودن پایان و کنار آمدن و با خوب و بد هستی. ۲۲۴ زودگذر و کوتاه بودن روزهای شاد و در کنار معشوق. ۲۲۵ امروز که دارا هستی بشندگی کن زیر این دارایی همیشگی نیست. ۲۲۶ جز خوبی و نیکی چیزی باقی نخواهد ماند. ۲۲۷ عاشق به تنهایی به قصد خود نمی‌رسد و نیازمند همراهی یار هم هست. ۲۲۸ هنگام انتقاد و بررسی باید هم خوبی را دید و هم بدی را و فقط روی بدی تمرکز نکرد. ۲۲۹ انسان در میان همه موجودات، امانت الهی را به دست آورده. ۲۳۰ اشاره به این دارد که از هفتاد و سه مذهب اسلام، هفتاد و دوتای آن‌ها در نبرد با یک‌دیگرند و چون هیچ‌کس به حقیقت دست پیدا نکرده، رو به افسانه‌سرایی آورده‌اند. ۲۳۱ اگر خلوص مدعیان اهل طریقت را اندازه بگیرند، صومعه‌داران از کار بی‌کار خواهند شد. ۲۳۲ ترک غم و اندوه و دعوت به شادمانی. ۲۳۳ اشاره به باقی نماندن نعمت و آورده‌ای. ۲۳۴ اشاره به لزوم حفظ عدالت. ۲۳۵ مبدأ آسودگی و آسایش از خداست. ۲۳۶ درد هرجا که باشد درمان هم همانجاست. ۲۳۷ تسلی دادن با اشاره به لطف و بخشندگی خدا. ۲۳۸ افراد کوته‌نگر فقط ایراد دیگران را می‌بینند. ۲۳۹ شاگرد برای اینکه به هدف خود برسد باید جانانه و مانند موسی به شعیب خدمت کند. ۲۴۰ به شوق آوردن دیگران برای انجام کاری. ۲۴۱ دعوت به اجرای عدالت و برتری دادن عدالت بر عبادت. ۲۴۲ زیبارویان نیازی به آرایش و سرخاب ندارند. ۲۴۳ انسان‌های ناشایست از هنر اصیل و واقعی گریزانند. ۲۴۴ آرزوی دریافت توجه صاحب‌نظران. ۲۴۵ شفای واقعی را باید فقط از خداوند خواست و نه پزشکان متظاهر. ۲۴۶ چون با علم نمی‌توان به خدا رسید، نیاز نیست که دربارهٔ او افسانه‌سرایی کنیم. ۲۴۷ رستگاری به رندی و پرهیزگاری نیست و فقط منوط به لطف خداست. ۲۴۸ اینک مه مأخوذ هستن چنین رفتار می‌کنند؛ وای به حال روزی که خودشان را آزاد ببینند. ۲۴۹ مخفیانه گناه کردن بهتر از تظاهر به عبادت است. ۲۵۰ هنگامی که یار شروع به رقصیدن می‌کند، فرشتگان نیز به شور می‌آیند و او را همراهی می‌کنند. ۲۵۱ اشاره به افرادی که نصحیت می‌کنند اما خودشان آن را انجام نمی‌دهند. ۲۵۲ افرادی که دعوت به دین‌داری می‌کنند خودشان چرا چنین نمی‌کنند. ۲۵۳ باور نداشتن به روز قیامت و دریافت مکافات اعمال. ۲۵۴ اشاره به غرور و خودبرتربینی انسان‌های تازه به‌دوران رسیده. ۲۵۵ دعوت به مخفیانه انجام‌دادن برخی امور. ۲۵۶ تلنگر به متظاهرانی که بی‌هنری خود را هنر اصیل جلوه می‌دهند. ۲۵۷ اشاره به دشواری پنهان کردن راز عشق. ۲۵۸ اشاره به این‌که خوب‌رویان سنگ‌دل هستند و به همین دلیل دلی به دست نمی‌آورند. ۲۵۹ انسان‌های به ظاهر زاهد خود اهل گناه هستند اما تظاهر به درست‌کاری می‌کنند. ۲۶۰ کنایه از این‌که زهدفروشان هم واقعاً پارسا نیستند. ۲۶۱ آرزوی رفع مشکلی و باز شدن گره‌ای. ۲۶۲ اشاره به از روی ریا عمل کردن به جای خلوص نیت. ۲۶۳ در چشم دلبر همدل، عیوب انسان هم به هنر می‌ماند. ۲۶۴ سرخاک هنرمندان و بزرگان گویند. ۲۶۵ اشاره به اینکه زاهدان مغرور از اسرار الهی آگاه نیستند. ۲۶۶ خدا به انسان مشتاق است و انسان به خدا محتاج. ۲۶۷ با هرشکل و طریقی که باشد، این خداست که روزی انسان را می‌رساند. ۲۶۸ اشاره به نزدیکی بسیار زیاد. ۲۶۹ اشاره به ثروث موقت. ۲۷۰ پاکدامنی باعث خوش‌بختی خانواده می‌شود. ۲۷۱ اشاره به برباد دادن زحمات توسط انسان نادان و بی‌ملاحظه. ۲۷۲ اشاره به نکته‌بینی و تشخیص سریع حق و ناحق. ۲۷۳ اشاره به تداوم و استمرار مهر و علاقهٔ اولیه. ۲۷۴ گوهرها بزرگ و افزون می‌شوند اما انسان گوهرشناس کم است. ۲۷۵ اشاره به هنگامی که بساط خوشی به ناگهانی و یکباره فراهم گردد. ۲۷۶ هرکس در زندگی مهربانی نکند عمرش را به باد داده. ۲۷۷ زندگی سراسر وقت تلف کردن است به‌جز لحظاتی که انسان با دوستان است و اوقات خوشی را سپری می‌کند. ۲۷۸ خودبینی و تکبر منجر به جهل و حماقت می‌شود. ۲۷۹ اعتراف به گناه و انتقاد کردن از خود. ۲۸۰ دانستن قدر دقایق زندگی. ۲۸۱ هیچ‌کس خبر از سرنوشت و عاقبتش ندارد. ۲۸۲ دعوت به عزت نفس داشتن. ۲۸۳ اشاره به بی‌اهمیت جلوه دادن ترک اولی. ۲۸۴ دعوت به رازدار بودن. ۲۸۵ اشاره به گستردگی و محبوبیت شعر حافظ و هنر ایرانی. ۲۸۶ اشاره به رشد ناگهانی چیزی. ۲۸۷ هرچند که صبوری کردن سخت است اما انسان باید در هرکاری صبور باشد. ۲۸۸ وقتی که انسان تازه‌به‌دوران رسیده‌ای به ثروت خود افتخار کند گویند. ۲۸۹ انسان دانا و خردمند فقط زیبایی ظاهر برایش کافی نیست. ۲۹۰ برای موفقیت باید ذات انسان پاک و درست باشد. ۲۹۱ آرام کردن خاطر خویش. ۲۹۲ بدی که از بین برود خوبی به جان آن می‌نشیند. ۲۹۳ دعوت به عزت نفس و خودداری بیگاری نکردن برای ستگمران. ۲۹۴ آرزوی موفقیت کردن پس از اتمام کاری. ۲۹۵ تحمل و صبر منجر به شادکامی و پیروزی می‌شود. ۲۹۶ صبوری کردن نتیجهٔ خوبی خواهد داشت. ۲۹۷ انسان‌های متخصص و کاربلد، هنرواقعی را به هرقیمت نگه می‌دارند یا به‌دست می‌آورند. ۲۹۸ آسایش در گرو زحمت و تلاش است. ۲۹۹ انسان باید به‌دنبال انجام کار خیر باشد. ۳۰۰ اشاره به آرامش پیدا کردن انسان سختی کشیده و رنجور. ۳۰۱ تبریک گفتن به دوستان و طعن زدن به دشمنان. ۳۰۲ جلب مهربانی دل‌بر و اشاره به مغرور نشدن. ۳۰۳ اشاره به پی‌بردن به رازی بسیار مهم. ۳۰۴ پند و اندرز را باید منتقل کرد چه مخاطب گوش کند و چه گوش نکند. ۳۰۵ اشاره به محفل گرم و دوستانه. ۳۰۶ معشوق باید ناز کند و عاشق نیاز کند. ۳۰۷ رفت‌وآمد نکردن با دوستان بد. ۳۰۸ دعوت به صراحت بیان و پرهیز از گنگ صحبت کردن. ۳۰۹ رسیدن به خوشبختی مشروط به خواست خداست و نه فقط ارادهٔ شخصی. ۳۱۰ حرف‌های انسان‌های دردکشیده و اهل معنی بسیار پندآموز و شنیدنی است. ۳۱۱ لباس مندرس انسان رند چون صاف و صادق است، از تسبیح شیوخ دین‌فروش ارزش بیشتری دارد. ۳۱۲ آن زمان که کسی تو را نمی‌شناخت من دوستت داشتم؛ حال که معروف شده‌ای من را فراموش نکن. ۳۱۳ دانستن قدر لحظات و آرامش فعلی. ۳۱۴ انسان رنج‌دیده دیگر از چیزی ترسی ندارد. ۳۱۵ بدون تلاش و راهنمایی استاد نمی‌توان کسی به جایی نمی‌رسد. ۳۱۶ شناخته نشدن ارزش هنر و هنرمند واقعی. ۳۱۷ باید از دیدار دوستان بهرهٔ کافی را برد زیرا ممکن است سرنوشت به گونه‌ای رقم بخورد که دیگر دیدار ممکن نباشد. ۳۱۸ تا انسان رنج دوری نکشد، لذت وصال را نحواهید فهمید. ۳۱۹ باید خوش‌بین بود زیرا شکست‌ها به پیروزی و غم‌ها به شادی تبدیل خواهد شد. ۳۲۰ عاقبت هر رنجی شادی و رضایت است. ۳۲۱ انسان نباید از مشکلات ناامید شود زیرا از اسرار الهی و عاقبت کار خبر ندارد. ۳۲۲ داشتن راهنمای قابل اعتماد می‌تواند انسان را از بحران‌ها نجات دهد. ۳۲۳ در راه عشق سختی وجود دارد ولی عاشق نباید از آن‌ها ترسی داشته باشد. ۳۲۴ پایان داشتن همهٔ مشکلات. ۳۲۵ دعوت به گوش دادن پند و نصیحت دیگران. ۳۲۶ گاهی تقدیر با تدبیر انسان هم‌سو نیست. ۳۲۷ راضی بودن از داشته‌ها. ۳۲۸ اکتفا کردن و قانع بودن به چیزهای کم. ۳۲۹ اگر دوستان و بخت با انسان همراه باشد، از هیچ دشمنی نباید ترسید. ۳۳۰ شکرگزاری از دیدن یار. ۳۳۱ نباید با دیدن مشکلات، به دل ترس و شک راه داد. ۳۳۲ اگر از دست انسان کمکی برمی‌آید باید انجام دهد و به دنبال حساب و کتاب پاداش آن نباشد. کما اینکه خداند نیکی را می‌بیند. ۳۳۳ عشق امانتی الهی و مخصوص انسان‌هاست که فرشته‌ها از آن بی‌بهره‌اند. ۳۳۴ در مسیر عشق، حجاب فقط خود انسان است. ۳۳۵ اشاره به دوستی محتسبان با شبگردان. ۳۳۶ انسان در زندگی نیاز به همدم وفادار دارد. ۳۳۷ نکوهش ریاکاری و دعوت به صداقت و صفای مستی. ۳۳۸ پاداش پرهیزگاران بهشت است اما رندان به همینی که دارند راضی هستند. ۳۳۹ تغییرات و تحرکات پدیده‌های طبیعی گواهی بر جاودانه نبودن این دنیا است. ۳۴۰ پذیرفتن و کنارآمدن با سرنوشت. ۳۴۱ اشاره به سرزنش شنیدن از انسان‌های نادان بابت یک خوشی ساده. ۳۴۲ اشاره به موقعیتی که راه برگشتی باقی نمانده باشد و فقط می‌بایست ادامه داد. ۳۴۳ به کسی دوست گویند که در همهٔ ابعاد زندگی همراه انسان باشد. ۳۴۴ دعوت به رعایت اعتدال هم در عبادت هم در می نوشیدن. ۳۴۵ حتی اگر در ظاهر اشتباه باشد، حرف انسان اهل طریقت حق و درست است. ۳۴۶ تا می‌توانی گره از کار دیگران بگشا زیرا زندگی سراسر مشکل و گره است. ۳۴۷ از رسم دوستی و وفاداری چیزی جز نام باقی نمانده است. ۳۴۸ انسان‌های باهوشن باید مشکلات زندگی را بهتر تحمل کنند. ۳۴۹ برای حکومت‌داری باید عقلانیت و تفکر پیشه کرد و نه رندی و پرهیزگاری. ۳۵۰ در راه و روش پرهیزگاری، باید توکل کرد و به علم و عمل متکی نبود. ۳۵۱ عاشقان از فرط غم عشق باید مدام شراب بنوشند. درخواستی نعمتی به صورت مستمر. ۳۵۲ عاشق به فکر معشوق و وفاداریست ولی معشوق همواره در حال جفا در حق عاشق است. ۳۵۳ یاران باید همواره به فکر نیازمندان هم باشند. ۳۵۴ گران‌قدر شدن بی‌هنر و ذلیل شدن هنرمند. ۳۵۵ شنوندهٔ خردمند و دانا سخنگو را به ادامه دادن مایل می‌کند. ۳۵۶ دشوار بودن راه عشق. ۳۵۷ دعا در حق محبوب. ۳۵۸ ثروتمندان نباید نیازمندان را فراموش کنند. ۳۵۹ دشواری و نامتناهی بودن مسیر عشق. ۳۶۰ رسیدن به مقصود، سختی‌های مسیر را جبران می‌کند. ۳۶۱ در راه و روش رندی، کسی ثروتمند و آبرومند نمی‌شود. ۳۶۲ کسی که ادعای عشق دارد باید دوری‌ها و وصل نیافتن‌های آن را هم تحمل کند. ۳۶۳ اشاره به بی‌نقص بودن یک کتاب یا مشابه آن. ۳۶۴ دیگر زمان گوشه‌نشینی اهل نظر گذشته و نیاز نیست کسی ساکت باشد و خون دل بخورد. اکنون فرصت صحبت کردن هست. ۳۶۵ استفاده از فرصتی که مدت‌ها ممنوع بوده است. ۳۶۶ باید به فسق تظاهر کرد و نه به پرهیزگاری. ۳۶۷ هرکس خودش بهتر صلاح خودش را می‌داند. ۳۶۸ با اینکه نتیجه کارها در دست خداست و نه انسان، اما باز هم انسان باید تمام تلاشش را بکند. ۳۶۹ خداوند بخشنده و مهربان است و با لطف بسیارش گناهان ما را می‌بخشاید. ۳۷۰ انگار که جهان هم بر انسان‌هایی که بر خود سختگیرند، سخت می‌گیرد. ۳۷۱ باید هنگام تحمل سختی‌ها خندان و صبور بود و از دشواری‌ها نباید برآشفت. ۳۷۲ انسان نااهل از اسرار الهی محروم است. ۳۷۳ در جمع انسان‌های بزرگ نباید پرحرفی کرد؛ باید یا ساکت بود یا بسیار سنجیده حرف زد. ۳۷۴ آنجا که انسان برای انجام کاری در ترس و امید در نوسان باشد. ۳۷۵ آنجا که انسان بی‌اراده‌ای آرزوهای محال داشته باشد. ۳۷۶ عمر طولانی هم مانند مال دنیا بالاخره تمام می‌شود. ۳۷۷ اشاره به حس شدن ضرورت مهاجرت از جایی. ۳۷۸ باید سست‌پیمان نبود تا بتوان زندگی را شرافتمندانه گذراند. ۳۷۹ بیان بدبینی و ناامیدی از زمانه. ۳۸۰ آنجا که دو طرف یک قرار هر دو درست‌کار باشند. ۳۸۱ اشاره به بی‌وفایی فرزندان. ۳۸۲ عدم پرهیز فرد بی‌باک و بدپیمان از عمل شبهه‌ناک. ۳۸۳ گله از روزگار و آشفتگی در آن. ۳۸۴ اهمیت و بزرگی مقام دوست صمیمی. ۳۸۵ گناهی که دیگران را نرنجاند یا حتی خیری هم به آن‌ها برساند، نیکو و پسندیده است. ۳۸۶ پرهیز از بخل. ۳۸۷ معرفت انسان از خداوند ناقص است. ۳۸۸ انسان صاحب‌نظر و دانا می‌تواند خلوص مردم را تشخیص دهد. ۳۸۹ بی‌عمل نبودن و ناامید نشدن از همت خود. ۳۹۰ مژده دادن به نزدیک شدن به مورد خوبی. ۳۹۱ ظلم کردن عاقبت خوبی نخواهد داشت. ۳۹۲ اشاره به بی‌ذوق بودن کسی صاحب نظر بودن در زمینهٔ دیگری. ۳۹۳ آنجا که توان انسان برای انجام دادن کاری کم باشد. ۳۹۴ اشاره به این که طبق اصول فلسفه، هرچه که بی‌آغاز باشد پایانی هم ندارد. ۳۹۵ انتقاد کردن از خویشتن. ۳۹۶ توبه کردن انسانی متجاوز هنگامی که دیگر کار از کار گذشته باشد. ۳۹۷ خطرات و سختی‌های عاشق تمامی ندارد. ۳۹۸ آنجا که کسی از کاری سودی نبرده باشد و آبروی خود را هم در آن راه باخته باشد. ۳۹۹ عاشقان و مستان پند نمی‌گیرند و حرف را متوجه نمی‌شوند و از آنان انتظاری هم نیست. ۴۰۰ اعتراف به کوتاهیی و اشتباه خود. ۴۰۱ پیش آمدن حادثه ای ناگوار. ۴۰۲ عاشق راستین فقط به معشوقش فکر می‌کند. ۴۰۳ ابراز ناراحتی از بیچارگی خود. ۴۰۴ همیشه عشق با غم و اندوه همراه است. ۴۰۵ مراد جویی از روشی خلاف و نادرست. ۴۰۶ صبوری کردن تلخ و سخت است اما نتیجهٔ خوبی دربردارد. ۴۰۷ شکر کردن خدا بابت به دست آوردن موفقیتی. ۴۰۸ نفی کردن پیری خود به زبان طنز. ۴۰۹ هنگامی که امکان انجام دادن خدمتی برای کسی نباشد. ۴۱۰ شکر از استفادهٔ صحیح از قدرت خود و تجاوزگری نکردن. ۴۱۱ با روی گشاده رنج‌ها را تحمل کردن. ۴۱۲ سپاس گفتن از کسی به قصد شکر و ناز او. ۴۱۳ درخواست کمک کردن از دانایان. ۴۱۴ همهٔ فکر عاشق معشوقش است. ۴۱۵ اشاره به بلندمرتبگی انسانی. ۴۱۶ اشاره به غم و سختی‌های سفر. ۴۱۷ شکوه از فاش شدن راز توسط محارم. ۴۱۸ بندگی تو را کردن بهتر از سلطان جهان بودن است. ۴۱۹ نقل است که اگر در گذشته خوبان کسی را پیر خطاب می‌کردند، در جواب این بیت را برای او می‌خواندند. ۴۲۰ اشتیاق برای بازگشت به وطن در غربت. ۴۲۱ اشتیاق برای چندچیز به صورت یکجا. ۴۲۲ صبور و بودن و رنج کشیدن. ۴۲۳ خود را بی‌تعصب و زهدنافروش شناساندن خود. ۴۲۴ ناچیز بودن جهان و محتویاتش. ۴۲۵ بیان آزادگی. ۴۲۶ اشاره به بدنامی رندان و بی‌فایده بودن صلاح‌اندیشی آن‌ها. ۴۲۷ نقد خویش و ملامتگری. ۴۲۸ انسان از خلقت و مرگش بی‌خبر است. ۴۲۹ شاد بودن در ظاهر و غمگین بودن در درون. ۴۳۰ اشاره آنجا که کسی را به گناهکاری متهم کنند اما بی گناه باشد. ۴۳۱ اشاره به کمال ارجمندی انسان. ۴۳۲ حواس عاشق محو معشوقش است. ۴۳۳ کنایه به کسی از سخن درست و حقیقت ناخشنود می‌شود. ۴۳۴ اشاره به تسلیم و همرنگ جماعت شدن در آخر کار. ۴۳۵ کسی در ظاهر بی‌مرتبه باشد اما در باطن کلام ارزشمندی داشته باشد. ۴۳۶ نادانی و غیرعقلانی عمل نکردن هنگام بحران‌ها. ۴۳۷ بعد از درس و تلاش به عیش و عشق و یار پرداختن. ۴۳۸ دیدار با معبود پس از مرگ. ۴۳۹ اشاره به حق‌گو بودن و نه منتقد و بدگو بودن. ۴۴۰ اسرار معنوی به صورت رمز و نشانه گفته می‌شود و تکرار هم نمی‌شود. ۴۴۱ در جست‌وجوی حقیقت و واقعیت‌ها بودن. ۴۴۲ دلتنگی و آروزی دیدار دلبر. ۴۴۳ دون‌پایه بودن ظاهری اما ارج و قرب بالایی هنگام سخن گفتن داشتن. ۴۴۴ شکرگذاری بابت رویدادی میمون. ۴۴۵ رفع شدن سخت‌گیری‌های محسبانه. ۴۴۶ اهمیت جاذبه و زیبایی وصف‌ناپذیر در زیبایی‌شناسی. ۴۴۷ نصیحت انسان رنجدیده و با تجربه به انسان جوان و بی‌تجربه. ۴۴۸ توجیه روی آوردن به درگاهی از روی سرگشتگی. ۴۴۹ تسلی پیدا کردن در آرزوی استغفار. ۴۵۰ نکوهش دوستان و هم‌نشینان نااهل. ۴۵۱ اشاره به هدایت و راهنمایی‌های الهی. ۴۵۲ توقع نیکی و مهربانی از یار داشتن. ۴۵۳ دوری از مناقشه و بحث. ۴۵۴ بی‌ارزش شمردن و همرنگ جماعت جلوه کردن از روی فروتنی. ۴۵۵ در طلب توجه و رضای یار بودن. ۴۵۶ دوری از باکرامات دانستن خود. ۴۵۷ میخانه پناهگاهی است برای فتنه‌های جهان. ۴۵۸ تغییر دادن سرنوشت با متحد شدن. ۴۵۹ حمایت و اتحاد با دوستان هنگام وقوع مشکلات. ۴۶۰ اشاره به بالاگرفتن اختلاف نظر بر سر موضوعی. ۴۶۱ تجاوز نکردن از حد و مرز خود. ۴۶۲ آنجا که بساط شادی و لذت فراهم است و فقط جای یار خالی است. ۴۶۳ کنایه به نبودن اسباب لذت و عیش راستین. ۴۶۴ دعوت به رفتار نیکو. ۴۶۵ اشاره به حرمان هنرمندان. ۴۶۶ بی‌توجهی به بدگویان. ۴۶۷ با حرف حق و درست نمی‌توان مقابله کرد. ۴۶۸ سررشتهٔ امور در دست خداوند است. ۴۶۹ اعتراف به بدون اختیار بودن. ۴۷۰ آنجاکه ظاهر کسی ژنده باشد و اما باطن بلندمرتبه‌ای داشته باشد. ۴۷۱ اشاره به صداقت خود. ۴۷۲ دعوت به همت کردن و در دست گرفتن اوضاع. ۴۷۳ دعوت به تعهد و دوری از عهدشکنی. ۴۷۴ دعوت به یک‌دلی و اخلاص. ۴۷۵ اشاره به کثرت بندگان مؤمن خدا. ۴۷۶ هنگامی که پادشاهی قدرت رابه دست بگیرد و همه را سر جای خود بنشاند. ۴۷۷ معتمد بودن شخص طرف مشورت. ۴۷۸ نباید غم دنیای فانی را خورد زیرا هیچ چیز برای همیشه ثابت نیست. ۴۷۹ بی‌اعتنایی به حرف مردم. ۴۸۰ اگر انسان فرصت‌ها را غنیمت نشمارد، بعداً حسرتش را خواهد خورد. ۴۸۱ ارزش قائل شدن برای هم‌صحبتی و هم‌نشینی با دوستان. ۴۸۲ زود ناامید نشدن و محکم بودن در مسیر. ۴۸۳ فاش نکردن عیب و زشتی دیگران. ۴۸۴ محبت کردن و علاقه‌ورزیدن امری دوطرفه است. ۴۸۵ عمل نکردن به پند و اندرزهای خود. ۴۸۶ احترام نگذاشتن به ریاکاران و متظاهران. ۴۸۷ آرزوی برآورده شدن خواست و دعا. ۴۸۸ بهره بردن از دارایی خود و بهره رساندن به دیگران از آن دارایی. ۴۸۹ تشویق به گوش دادن به نصیحت دیگران. ۴۹۰ اشاره به خطاکاری انسان‌هایی که به ظاهر درست‌کار هستند. ۴۹۱ آرزوی بهتر شدن یک چیز خوب. ۴۹۲ عشق همراه با ناراحتی است اما حتی ناراحتی عشق نیز دوست‌داشتنی است. ۴۹۳ تشویق نوجوانان. ۴۹۴ اگر کسی ظاهراً خطایی کرده به این معنی نیست در باطن قضیه هم همین‌طور باشد. ۴۹۵ بخشش الهی همهٔ انسان‌ها را در بر می‌گیرد. ۴۹۶ انسان نتیجهٔ اعمالش را هم در این دنیا و هم در آخرت خواهد دید. ۴۹۷ این دنیا به هیچ‌کس رحم نمی‌کند و نباید به آن دل‌بست. ۴۹۸ منت محترمانه گذاشتن بر سر معشوق. ۴۹۹ عاشق برای جلب رضایت معشوق هرکاری می‌کند. ۵۰۰ باید به این دنیا به چشم عبرت گرفتن نگاه کرد. ۵۰۱ یاران همدم راز یکدیگر را نگه می‌دارند. ۵۰۲ ما راه و رسم پارسیایی را می‌دانیم اما اقبالمان چیز دیگری است. ۵۰۳ انکار و نکوهش زهد و پرهیزگاری. ۵۰۴ راز دوستان را باید از نظر دشمنان پنهان کرد. ۵۰۵ تجربه و نظر پیران از شانس و اقبال جوانان برتر است. ۵۰۶ ترجیح شهر خود یا شیراز به هرجای دیگراز جهان. ۵۰۷ چه در عرفان و چه در عشق برای رسیدن به سلوک باید پاک‌دل بود. ۵۰۸ اهل معرفت واقعی چنین اند که حتی اگر به ظاهر غرق شده باشند اما در باطن حتی آب به تنشان نخورده است. ۵۰۹ نباید بدی کرد زیرا این دنیا بی‌وفاست. ۵۱۰ یک تجربهٔ اشتباه را نیابد دوباره تکرار کرد وگرنه موجب پشیمانی می‌شود. ۵۱۱ انسان‌های دانا را نمی‌توان با زیبایی و ظاهر دنیوی فریب داد. ۵۱۲ وقتی از روش‌های سخت استفاده می‌کنند که راه حل‌های ساده پاسخگو نبوده باشد. ۵۱۳ این دنیا خسیس است و باید هشیار بود زیرا خسیس هرچه را ببخشد باز پس خواهد گرفت. ۵۱۴ نکوهش دل‌بستن به دنیا. ۵۱۵ سختی کم در کنار لذت، بیشتر تحمل می‌شود. ۵۱۶ رموز عشق را باید از مدعیان عاشقی مخفی نگهداشت. ۵۱۷ در نکوهش دوری از یار. ۵۱۸ در راه و مسیر عاشقی نباید راحت‌طلب بود و باید به سختی‌ها تن‌داد و سازش کرد. ۵۱۹ حیف است اگر انسان دانایی دل به نیا ببندد. ۵۲۰ بخشش روزگار بر اساس موهبت است و نه سخت‌کوشی. ۵۲۱ رموز عشق قابل توصیف نیستند. ۵۲۲ نکوهش کم کردن تلاش و آرام حرکت کردن. ۵۲۳ ستایش و تشویق به قناعت. ۵۲۴ اشاره به یادگاری دلبر. ۵۲۵ کسی که ذوقش کور شده است نمی‌تواند هنر واقعی را ببیند و درک کند. ۵۲۶ نکوهش کسی که حد و مرز خود را نمی‌شناسد و رعایت نمی‌کند. ۵۲۷ شکایت از بی‌توجهی معشوق به عاشق. ۵۲۸ اگر دنیادار باشی همیشه نگرانی اما درویش که باشی خیالت آسوده است. ۵۲۹ صلح از جنگ و مناقشه بهتر است. ۵۳۰ برای رسیدن به سعادت باید در عشق ارادت ورزید. ۵۳۱ در مسیر عشق باید به بصیرت رسید وگرنه اگر نابینا باشی حتی جام جم هم مشکلت را حل نمی‌کند. ۵۳۲ درخواست توجه یار را داشتن. ۵۳۳ آنجا که موضوعی فقط برای زمان کوتاهی جلوه داشته باشد. ۵۳۴ وقتی بخت انسان بد باشد کاری نمی‌توان کرد. ۵۳۵ اشاره به هدر ندادن لحظات عمر. ۵۳۶ نکوهش غفلت و دعوت به جدیت و تلاش کردن. ۵۳۷ در کارهای خطرناکی مانند عشق می‌بایست بی‌باک بود. ۵۳۸ در کارهای مهم و بزرگ، اصل و نسب مهم نیست گوهر ذاتی انسان است که اهمیت دارد. ۵۳۹ گاهی از شراب نیز باید کناره‌گیری کرد. ۵۴۰ راهرو باید هوشیار و سریع باشد. ۵۴۱ خوشگرانی و رندی مخصوص روزهای جوانی است و نه پیری. ۵۴۲ اشاره به سختی‌های روزگار. ۵۴۳ در تمنای بهتر شدن وضع انسان‌ها و روزگار. ۵۴۴ در یاد یاران خوب بودن. ۵۴۵ نکوهش خوردن مال وقف. ۵۴۶ درد عشق را مرشدان کاربلد رفع می‌کنند و نه کسانی که مدعی و بی‌صلاحیتند. ۵۴۷ نکوهش محافظه کاری همراه با ریا. ۵۴۸ در دوستی بعد مکانی اهمیتی ندارد. ۵۴۹ اشاره به اهمیت دعا. ۵۵۰ نهی کردن تندروی و دعوت به بی‌باکی. ۵۵۱ آرزوی دست‌نیافتنی و دور داشتن. ۵۵۲ در آرزوی فرصت برای خوشگذرانی بودن. ۵۵۳ قدردانی و تشکر بابت داشتن نعمتی. ۵۵۴ رونق این هستی آن قدر هست که با پرهیزگاری پرهیزگاران زیاد و با گناه گناهکاران کم نشود. ۵۵۵ تعحب کردن از این‌که بعد از وقوع حادثه‌ای ناگوار هنوز هم زیبایی را می‌توان در زندگی دید. ۵۵۶ اشاره به حافظ بودن خداوند و دعوت به صبر. ۵۵۷ آرزوی پیدا شدن انسان متفکری در روزگار دشوار. ۵۵۸ روزی انسان از پیش مشخص شده و زیاده‌خواهی او باعث رنج و مصیبت می‌شود. ۵۵۹ غنیمت شمردن زندگانی و خوشگذرانی کردن. ۵۶۰ برای نگهدای و به‌دست آوردن جایگاه بلندمرتبه‌ای باید برای آن زحمت کشید. ۵۶۱ با تکیه بر بخشش خدا می‌توان به سعادت رسید. ۵۶۲ آنجا که کسی امکان عیش و خوشگذرانی داشته باشد اما کاری نکند و فرصت را از دست بدهد. ۵۶۳ کسی که سختی‌های مسیر را تحمل نکند، به نتیجهٔ خوب آن نخواهد رسید. ۵۶۴ اشاره به این که باید در کارها صبوری کرد. ۵۶۵ نهی کردن انجام امور به اغراض بد به جای خلوص نیت. ۵۶۶ دعوت به رعایت حال ضعیفان و کمک به آن‌ها. ۵۶۷ باطن مهم است و نه ظواهر. ۵۶۸ رنج‌های دوران عاشقی در صورتی که موجب وصل یار شود قابل تحمل است. ۵۶۹ ستایش کردن رفتار و اخلاق کسی. ۵۷۰ اشاره به این که جهان خسیس است و هرچه ببخشد نهایتاً پس‌می‌گیرد. ۵۷۱ انتقاد کردن از خود. ۵۷۲ نباید اسیر نعمت‌های دنیا شد و به آن‌ها دل‌بست. ۵۷۳ کسی که قناعت و گوشه نشینی پیشه کند به آرامش خواهد رسید. ۵۷۴ انسان نباید عاقبت اعمالش را فراموش کند. ۵۷۵ اشاره به این که اول باید شاگردی کرد تا به درجهٔ استادی رسید. ۵۷۶ برای والایش یافتن باید خودخواهی را ترک کرد. ۵۷۷ مهار کردن نفس لازمهٔ رسیدن به درجات بالای انسانی است. ۵۷۸ حالتی که کسی در ظاهر بی‌اعتبار باشد اما در باطن بلندمرتبه باشد. ۵۷۹ بدون راهنما نمی‌توان مسیر سلوک را طی کرد. ۵۸۰ پادشاه عالم کسی است که به آنچه دارد قانع باشد. ۵۸۱ افراد به ظاهر صالح آیین رهبری نمی‌دانند بلکه مرشدان واقعی می‌دانند. ۵۸۲ انسان معصوم از گناه وجود ندارد. ۵۸۳ با گناهانی که انسان انجام می‌دهد و کارنامهٔ اعمال او، اگر روز قیامتی در کار باشد فقط باید به خدا پناه برد. ۵۸۴ دعوت به مناعت طبع. ۵۸۵ با یار و دوست بد نباید رفت‌وآمد داشت. ۵۸۶ تا امکانش را داری به ضعیفان کمک کن زیرا همیشه این توانایی را نخواهی داشت. ۵۸۷ توکل کردن و رضایت از رضای خدا.

 پانویس 

 منابع 
 
 
 
 

*
رده:ضرب‌المثل‌ها و اصطلاح‌های فارسی
رده:ضرب‌المثل‌ها