حصار ناصری تهران

300px|بندانگشتی|نقشه تهران - وزارت علوم - ۱۳۰۱ خورشیدی
300px|بندانگشتی|نقشه تهران - توسط شرکت Karl Baedeker 

 - در سال ۱۹۱۴ میلادی

حصار ناصری محدوده‌ای به شکل هشت‌ضلعی در کلان‌شهر تهران است که احداث حصارهای آن در سال ۱۲۸۴ قمری به فرمان ناصرالدین‌شاه آغاز شد.

 تاریخچه 
«ناصرالدین شاه در سال ۱۲۶۳ ق به سلطنت رسید. تهران تا ۲۰ سال بعد از به قدرت رسیدن ناصرالدین شاه تغییرات عمده‌ای نکرد، در نتیجه شاه در سال ۱۲۸۴ ق فرمان احداث حصار جدید را صادر کرد. با مهاجرت مردم به تهران و کمبود جا، مردم را به سکونت در پشت دروازه‌های شهر کشانده بود.» (اتحادیه، ۱۳۷۷)

میرزا عیسی وزیر که از دولتمردان زمان ناصرالدین شاه قاجار است و چندین مرتبه از سوی ناصرالدین شاه مورد تشویق قرار گرفته است «همراه با میرزا یوسف مستوفی‌الممالک از طرف شاه مأمور شدند که حصار جدید را احداث کنند. حصارکشی چنان مقدر شد که از سمت دروازهٔ شمیران ۱٬۸۰۰ ذرع و از جهت‌های دیگر ۱٬۰۰۰ ذرع به مساحت شهر تهران اضافه شود.»

میرزا عیسی وزیر، میرزا رضا مهندس باشی که طراحی شهری و عمران تحصیل کرده انگلستان بود را به عنوان مسئول طراحی و اجرای این حصار قرار داد، میرزا رضا دیگر به رسم دوران قدیم بارویی پیرامون شهر طراحی نکرد، بلکه یک خندق به دور شهر کند که نقش زه‌کشی داشت و از سیل جلوگیری می‌کرد، و دروازه‌هایی پیرامون شهر تعبیه کرد. این اولین توسعه مدرن تهران بود.

 مشخصات و توصیف‌ها 
عنوان=نقشه عبدالغفّار نجم‌الدّوله

طبق توضیحات عبدالغفار نجم‌الدوله در حاشیهٔ «نقشهٔ شهر دارالخلافهٔ ناصری طهران» (مشهور به نقشهٔ نجم‌الدّوله یا عبدالغفّار) که در ۱۸۷۰م منتشر شده:

باروی نوی شهر تهران به شکل هشت‌ضلعی با دوازده دروازه به نام‌های «دروازه شمیران (در انتهای پل چوبی)، دروازه دوشان‌تپه (در میدان شهدا)، دروازه دولاب (در سه‌راه شکوفه)، دروازه خراسان (در میدان خراسان)، دروازه شاه عبدالعظیم (در میدان شوش)، دروازه غار (در تقاطع خیابان‌های شوش و هرندی)، دروازه خانی‌آباد (در محل تلاقی خیابان‌های شوش و شهید رجایی)، دروازه گمرک (در انتهای خیابان مولوی)، دروازه قزوین (در نزدیکی میدان قزوین)، دروازه باغشاه (در انتهای خیابان امام خمینی)، دروازه یوسف‌آباد (در محل تقاطع خیابان‌های جمهوری و حافظ) و دروازه بهجت‌آباد و دروازه چراغ برق» درآمد. این دروازه‌ها شب‌ها بسته می‌شد و آمدورفت از آنها ممنوع می‌شد، مگر با گفتن (اسم شب) که همه‌روزه وزیر دربار آن را به رئیس قراولان می‌داد.

عین‌السلطنه قهرمان میرزا سالور، دومین پسر شاهزاده عبدالصمد میرزا عزالدولة بن محمد شاه قاجار؛ یعنی برادرزادهٔ ناصرالدین شاه بود در خاطرات خود ضمن شکایت از وضع شهر تهران پس از گسترش آن می‌گوید:

 (عین‌السلطنه، ۱۳۷۴، ص ۵۶۱)

تخریب
در دوران پهلوی اول (۱۳۰۴-۱۳۲۰خ) طرح تحول اساسی تهران در دستور کار قرار گرفت. ابتدا تغییرات در محدوده حصار ناصری به ایجاد محدود معابر و میدان‌های جدید و تعریض خیابان‌های قبلی انجامید. در سال ۱۳۰۹، با تصویب قانون نو بلدیه تهران، سرعت تغییرات در شهر بسیار افزایش یافت. از حدود ۱۳۱۱، تخریب حصار ناصری و توسعهٔ تهران به خارج آن در دستور کار قرار گرفت. نقشهٔ طرح توسعهٔ تهران در ۱۳۱۶ تهیه و احداث خیابان‌ها و میادین جدید بر آن مشخص و پس از تایید رضاشاه به وزارت کشور ابلاغ گردید. پس از چندی، با اجرای طرح یادشده، خندق حصار ناصری پر شد و تمام دوازده دروازهٔ پیرامون تهران تخریب گشتند.

 منابع 

 کلهر، فریده (۱۳۹۷) «معرفی و تحلیل دو سند تاریخی دربارهٔ توسعهٔ تهران ناصری»، نشریهٔ اثر، ۸۰: ۵۲-۴۱.
 معتقدی، کیانوش (۱۳۹۷) «دروازه، بنایی که به تاریخ پیوست.»، وبگاه دائرةالمعارف بزگ اسلامی. دستیابی در ۱۶ بهمن ۱۳۹۹.

رده:تهران قدیم
رده:نقاط دیدنی تخریب‌شده در تهران