ریشارد گراملیش

ریشارد گراملیش (به آلمانی: Richard Gramlich؛ ۶ اوت ۱۹۲۵ در مانهایم — ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۶ در اونترهاخینگ) الهی‌دان، اسلام‌شناس و دین‌پژوه برجستۀ آلمانی و از کشیشانِ طریقت یسوعیان بود. او یکی از محقّقان پیشرو در عرصۀ تصوف اسلامی در سدۀ بیستم به‌شمار می‌رود و شهرتش عمدتاً مرهونِ پژوهش‌های ژرف و ترجمه‌های گستردۀ او از متون دستِ اولِ عرفان اسلامی است. گراملیش با رویکردی پدیدارشناسانه و با پرهیز از تحلیل‌های تقلیل‌گرا کوشید تا تجربۀ دینیِ عارفان مسلمان را از درونِ متون آن‌ها و با حفظ پیچیدگی‌های الهیاتی‌اش برای خوانندگان غربی روایت کند. مجموعه‌آثار او — که ابعادی چون زهد اسلامی، کرامات اولیا، طریقت‌های شیعی و عرفان توحیدی را پوشش می‌دهد — به‌عنوان منابعی مرجع در این حوزه شناخته می‌شوند.

 زندگی 
ریشارد گراملیش در سال ۱۹۴۶، بی‌درنگ پس از پایان جنگ جهانی دوم، به طریقت یسوعیان پیوست و دورانِ طولانیِ آموزش دینی و علمیِ این فرقه را آغاز کرد. او در دانشگاه بازل به تحصیل در رشتۀ اسلام‌شناسی و ایران‌شناسی پرداخت و در سال ۱۹۶۹، با ارائۀ رساله‌ای دربارۀ طریقت‌های شیعی در ایران زیر نظرِ فریتس مایر — یکی از برجسته‌ترین اسلام‌شناسانِ آن دوران — موفّق به اخذ درجۀ دکترا شد.برند راتکه، «ریشارد گراملیش (۲۰۰۶–۱۹۲۵)»، مجلۀ انجمن شرقیِ آلمان، جلد ۱۵۹، شمارۀ ۱، ۲۰۰۹، صص ۱–۳. پژوهش او برای این رساله، بنیانِ نخستین اثرِ سه‌جلدی‌اش را پی ریخت.

در سال ۱۹۷۱، گراملیش به‌عنوان استادِ تاریخ ادیان () در دانشکدۀ الهیات کاتولیکِ دانشگاه فرایبورگ منصوب شد. این انتصاب در دورانی صورت گرفت که مطالعۀ علمیِ سایر ادیان در دلِ الهیات مسیحی اهمیتی فزاینده می‌یافت. او تا زمان بازنشستگی‌اش در سال ۱۹۸۷ در این سِمت باقی ماند و سپس برای ادامۀ پژوهش‌های خود به نزدیکیِ بازل در سوئیس نقل مکان کرد.

در سال ۲۰۰۴، کتابخانۀ شخصی و ارزشمندِ او — که حاصلِ یک عمر پژوهش در زمینۀ اسلام و تصوف بود — به‌طور دائمی به کتابخانه ایالتی بایرن در مونیخ واگذار شد. این مجموعه که بالغ بر ۵٬۰۰۰ جلد کتاب و مجله است، منبعی غنی برای پژوهشگرانِ این حوزه به‌شمار می‌رود. .

 رویکرد و روش علمی 
رویکرد علمیِ گراملیش را می‌توان «پدیدارشناسیِ همدلانه» توصیف کرد. او به‌جای تحمیلِ چارچوب‌های نظریِ مدرن بر متون عرفانی، می‌کوشید تا دستگاهِ فکری و تجربۀ زیستۀ عارفان مسلمان را بر اساس اصطلاحات و مفاهیمِ خودِ آن‌ها دریابد. از این رو، بخشِ اعظمِ آثار او را ترجمه‌های دقیق و مفصّل از متون اصلیِ تصوف، همراه با شروح و تحلیل‌های مفهومی، تشکیل می‌دهد. او در مقدمۀ کتاب چشم‌پوشی از جهان تصریح می‌کند که هدفش در این کتاب، «گردآوری، ترجمه و نظام‌مند ساختنِ آن چیزی است که عارفان خود دربارۀ زهد گفته‌اند». این تمرکز بر متونِ دستِ اول و دوری از تعمیم‌های شتاب‌زده، از ویژگی‌های متمایزِ کار اوست و آثارش را به گنجینه‌ای از موادِ خامِ تحلیل‌شده برای پژوهشگرانِ بعدی بدل کرده است.

 آثار (گزیده) 
آثار گراملیش حول چند محورِ اصلی — از جمله طریقت‌های شیعی، کرامات اولیا، و بنیان‌های اخلاقی و الهیاتیِ تصوف — شکل گرفته‌اند. بسیاری از ترجمه‌ها و شروح او در مجموعۀ مطالعات اسلامیِ فرایبورگ () منتشر شده‌اند.

 طریقت‌های شیعی در ایران (به آلمانی: Die schiitischen Derwischorden Persiens). سه جلد، ویسبادن: اشتاینر، ۱۹۶۵، ۱۹۷۶، ۱۹۸۱. این اثرِ سه‌جلدی که حاصلِ رسالۀ دکتری و پژوهش‌های بعدیِ اوست، به بررسیِ تاریخ، آموزه‌ها و ساختار اجتماعیِ طریقت‌های درویشی در ایرانِ شیعی — به‌ویژه سلسله‌های نعمت‌اللهی، ذهبیه و خاکساریه — می‌پردازد. این اثر نخستین پژوهشِ جامعِ غربی در این زمینه بود و به‌عنوان یک کارِ مرجع شناخته می‌شود.

 معجزاتِ دوستانِ خدا: الهیات و مظاهرِ معجزه نزدِ مقدسینِ مسلمان (به آلمانی: Die Wunder der Freunde Gottes: Theologien und Erscheinungsformen des islamischen Heiligenwunders). ویسبادن: اشتاینر، ۱۹۸۷. این کتاب به تحلیلِ مفهومِ «کرامت» (معجزاتِ اولیا) در تصوف اسلامی می‌پردازد. گراملیش در آن، ریشه‌های الهیاتیِ این مفهوم، گونه‌شناسیِ کرامات (مانندِ شفای بیماران، راه رفتن بر آب، و فِراست) و کارکردِ اجتماعیِ آن‌ها در تثبیتِ مرجعیتِ شیوخ را با تکیه بر انبوهی از متون اصلی بررسی می‌کند.

 عرفان اسلامی: متون صوفیانه از ده قرن (به آلمانی: Islamische Mystik: Sufische Texte aus zehn Jahrhunderten). اشتوتگارت: کُلهامر، ۱۹۹۲. این کتاب یک گلچینِ جامع از متونِ برجستۀ تصوف است که از سده‌های نخستینِ اسلامی تا دوره‌های متأخر را در بر می‌گیرد. گراملیش با انتخاب و ترجمۀ این متون، تصویری پانوراما از سیرِ تحوّلِ مضامین و تجاربِ عرفانی در جهان اسلام ارائه می‌دهد.

 الگوهای کهنِ تصوف (به آلمانی: Alte Vorbilder des Sufitums). دو جلد، ویسبادن: اشتاینر، ۱۹۹۵ و ۱۹۹۶. این دو جلد به‌ترتیب به زندگی و آثارِ شیوخِ مغرب (شمال آفریقا و اندلس) و شیوخِ مشرق (خاورمیانه و ایران) در دوره‌های نخستینِ تصوف اختصاص دارد. گراملیش در این اثر، با رویکردی سرگذشت‌نامه‌ای و تحلیلی، الگوهای نخستینِ زهد و عرفان را معرفی می‌کند که بنیان‌های تصوفِ کلاسیک را شکل دادند.

 چشم‌پوشی از جهان: مبانی و شیوه‌های زهد اسلامی (به آلمانی: Weltverzicht: Grundlagen und Weisen islamischer Askese). ویسبادن: هراسوویتس، ۱۹۹۷. این کتاب به مفهومِ «زهد» در اسلام می‌پردازد و آن را به‌عنوان یکی از پایه‌های اخلاقی و عملیِ تصوف واکاوی می‌کند. نویسنده با استخراجِ نظام‌مند از متون اصلی، اشکالِ گوناگونِ زهد (از ریاضت‌های بدنی گرفته تا فقر اختیاری و انزواطلبی) و مبانی قرآنی و رواییِ آن‌ها را تشریح می‌کند.

 خدای یگانه: ویژگی‌های اساسیِ عرفانِ توحیدیِ اسلامی (به آلمانی: Der eine Gott: Grundzüge der Liebesmystik des Islam). ویسبادن: هراسوویتس، ۱۹۹۸. این اثر، مفهومِ «توحید» و «عشق الهی» را به‌عنوان هستۀ مرکزیِ عرفانِ نظری و عملیِ اسلام تحلیل می‌کند. گراملیش در این کتاب، سیرِ تطوّرِ مفهومِ توحید از توحیدِ اعتقادی تا توحیدِ شهودی و وجودی را در نزدِ عارفان بزرگ با ذکر شواهد متنی دنبال می‌کند.

 اسناد صوتی 
 ابعاد اخلاقی و عرفانی تجربۀ ایمان اسلامی. سخنرانی ارائه‌شده در ۲۳ مارس ۱۹۷۳ در آکادمی کاتولیک فرایبورگ؛ منتشرشده در ۲۰۰۶ توسط کتابخانه دانشگاه فرایبورگ — منبع آنلاین.

 میراث علمی 
کتابخانۀ شخصیِ گراملیش که بالغ بر ۵٬۰۰۰ جلد کتاب و مجله در زمینه‌های اسلام‌شناسی، ایران‌شناسی و مطالعات تطبیقیِ ادیان را شامل می‌شود، در سال ۲۰۰۴ به کتابخانه ایالتی بایرن در مونیخ اهدا شد و امروزه به‌عنوان «مجموعۀ گراملیش» () در دسترسِ پژوهشگران است. این مجموعه، با تمرکز بر متونِ چاپیِ اصلی و پژوهش‌های غربی در حوزۀ تصوف، بازتابی از دقّت و گستردگیِ دامنۀ مطالعاتِ اوست.

 آثار دربارۀ او 
 برند راتکه، «ریشارد گراملیش (۲۰۰۶–۱۹۲۵)»، مجله انجمن شرقی آلمان، جلد ۱۵۹، شمارۀ ۱، ۲۰۰۹، صص ۱–۳. (سوگ‌نامه‌ای علمی به قلمِ یکی از شاگردان و همکاران نزدیک او که در آن، جایگاه علمی و رویکردِ روش‌شناختیِ گراملیش تحلیل شده است).

 پیوندهای آنلاین 
 
 زندگی‌نامۀ کوتاه و فهرست انتشارات در وبگاه کتابخانه دانشگاه فرایبورگ.
 پرترۀ ریشارد گراملیش.

 منابع 

رده:اسلام‌شناسان اهل آلمان
رده:اعضای هیئت علمی دانشگاه فرایبورگ
رده:درگذشتگان ۲۰۰۶ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۲۵ (میلادی)
رده:یسوعیان اهل آلمان
رده:اهل مانهایم
رده:مترجمان قرآن اهل آلمان
رده:مترجمان اهل آلمان
رده:خاورشناسان اهل آلمان