سکه‌شناسی زیاریان

سکه‌های زیاری از جنس طلا (دینار)، نقره (درهم) و مس (فلوس) ضرب می‌شدند. این سکه‌ها که در ضرابخانه‌های شهرهای جرجان، استرآباد، آمل، سارویه، کرج و ری ضرب می‌شدند، همگی حاوی نام و القاب امیران زیاری، سال و نام شهری که سکه ضرب شده می‌باشند.ملک‌زاده

کلیفورد ادموند باسورث دربارهٔ اقتصاد زیاریان می‌گوید: «در وضع اقتصادی شکوفان و مترقی جهان اسلامی شرق در دوره قبل از دودمان سلجوقی - یا به تعبیر متز در دوره «رنسانس اسلام» - بی‌شک سکه‌های اولین امرای زیاری در سرتاسر جاده‌های تجاری به روسیه و بالتیک به مبادله رواج داشته‌است.» اما در ادامه می‌گوید: «از طرف دیگر، دوره‌ای که از ربع دوم قرن یازدهم میلادی به بعد آغاز می‌شود، دوران عدم آرامش و تزلزل سیاسی بوده و زندگی تجاری و اقتصادی را دستخوش شکست و گسیختگی کرده‌است. از این رو قدرت سیاسی آل زیار محدود شد و تا بدان حد کاستی گرفت که امرای این دودمان به صورت سردسته‌هایی کوه‌نشین درآمدند و همین واقعیت‌ها و حقایق تاریخی است که فقدان سکه‌های مربوط به زمان امرای بعدی زیاری را در نظر نویسنده امروز کاملاً توجیه می‌کند.»باسورث، ص ۳۸۱.

سکه‌هایی که در زمان زیاریان و بوییان ضرب می‌شد، تقلیدی عینی از شکل و طرح کلی مسکوکات دو حاشیه‌اش عباسی بود که در آن‌ها شهادتین نقش می‌بست. در سکه‌های زیاری، پس از شهادتین نام حاکم زیاری می‌آمد و پشت سکه عبارت «الله، محمد رسول‌الله، نام خلیفه عباسی» درج می‌شد که نشان می‌دهد آل زیار خود را موظف به اشاره به نام خلیفه می‌دانستند.محرم باستانی و حسن کریمیان، ص ۵۳

 جدول سکه‌های امیران زیاری 
 مرداویج 
بندانگشتی|سکهٔ مرداویج زیاری.
تنها سکه‌ای از زیاریان که دینار و از جنس طلاست، متعلق به دوران پادشاهی مرداویج است و در پنج ماه نخست سال ۳۲۲ هجری در کرج ابی‌دلف ضرب شده‌است.مهرآبادی، ص ۲۷۴.
 نوع سکه سال ه‍.ق) شهر وزن قطر متن رو متن پشت منبع دینار ۳۲۰ کرج [ابی‌دلف] ۴٫۸۰ گرم ۲۳ میلی‌متر وسط: لا اله الا اللهوحده لا شریک لهابوالقسم بمامیرالمؤمنینمردآویج بن زیاردور:بسم‌الله ضرب هذالدینار بکرج سنه اثنی و عشرین وثلثمائهلله الامر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المومنون وسط: للهمحمد رسول للهاللهالقاهرباللهدور:محمدرسول الله - ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین ولو کره المشرکون ملک‌زاده

 وشمگیر 
بندانگشتی|سکهٔ وشمگیر زیاری.
ساتر در مقاله سکه‌های آمل بسیاری از سکه‌هایی که به نام نوح یکم سامانی و منصور سامانی در شهرهای مختلف طبرستان ضرب شده‌است را به دوران وشمگیر نسبت می‌دهد. وی معتقدست وشمگیر حاکمی دست‌نشانده بوده و به علت وابستگی به سامانیان، به نام امیر سامانی سکه می‌زد.STERN

مهرآبادی معتقدست بسیاری از سکه‌هایی که به وشمگیر نسبت داده می‌شود، در واقع از دوران جانشینش، بیستون، هستند و برای نمونه، سکه‌ای که در موزه بانک سپه هست و ملک‌زاده بیانی آن را به وشمگیر نسبت داده، از این جمله می‌شمارد و متعلق به بیستون معرفی می‌کند. مهرآبادی همچنین دو سکه‌ای که جورج سی. مایلز تصاویرشان را منتشر کرد، بررسی کرده‌است. دور سکه‌ای که متعلق به کلکسیون شخصی فردی به نام ریموند جی. هبرت بوده، عبارت «نصر من الله و فتح قریب» به صورت طعنه‌آمیزی آورده شده که یحتمل اشاره به فتح ری توسط وشمگیر دارد.مهرآباد، ص ۲۷۴–۲۷۶. مهرآبادی همچنین دو سکهٔ دیگر که شکستگی داشتند و توسط لِین پول در کاتالوگ موزه بریتانیا به وشمگیر نسبت داده شدند، را متعلق به بیستون دانسته؛ در حالی که باسورث هم شرح لین پول را تأیید کرده‌بود.مهرآبادی، ص ۲۷۷.
 نوع سکه سال ه‍.ق) شهر وزن قطر متن رو متن پشت منبع درهم ۳۴۷ ری ؟ ؟ وسط: لا اله الا الله وحده لا شریک لهنصر من اللهدور:بسم‌الله ضرب هذالدرهم بالری سنه سبع و اربعین و ثلثمائه محمد رسول‌اللهارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین … المشرکون وسط: للهمحمد رسول لله… الملکوشمگیرو فتح قریبمهرآبادی، ص ۲۷۵. درهم ۳۳۰ یا ۳۶۰ ؟ ۴٫۶۰ گرم ۲۵ میلی‌متر وسط: لا اله الا اللهوحده لاشریک لهالمطیع‌للهدور:بسم‌الله ضرب هذالدینار سنه ثلثین و وثلثمائهللهمحمد رسول‌الله...ظهیرالدولهابومنصوروشمگیر وسط: للهمحمد رسول للهاللهالقاهرباللهدور:محمدرسول الله - ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین ولو کره المشرکون ملک‌زادهمهرآبادی، ص ۲۷۵.

 بیستون 
بندانگشتی|سکهٔ بیستون زیاری.
سکه‌های متعددی از بیستون زیاری به جای مانده‌است. در این مسکوکات گاه نام «بیستون» و گاه لقب «ظهیرالدوله» به چشم می‌خورند. برخی از سکه‌های ضرب شده توسط بیستون، اشتباهاً به دوران وشمگیر نسبت داده می‌شود.مهرآبادی، ص ۲۷۶. ساترن ده سکه از دوره بیستون را در مقاله‌ای تحت عنوان سکه‌های آمل شناسایی و فهرست کرده‌است. اغلب این سکه‌ها در سه شهر آمل، ساری و گرگان (جرجان) ضرب شده‌اند و علاوه بر اسم و لقب بیستون، نام خلیفه وقت و رکن‌الدوله ابوعلی (حاکم بوییان) بر آنان نقش بسته‌است.STERN تا سال ۳۶۰ هجری تنها نام «بیستون» بر سکه‌ها درج می‌شد ولی در این سال، خلیفه عباسی به بیستون لقب «ظهیرالدوله» بخشید و نام او به صورت «ظهیرالدوله ابومنصور وشمگیر» بر روی سکه‌ها حک شد.مهرآبادی، ص ۲۷۷–۲۷۸.
 نوع سکه سال ه‍.ق) شهر وزن قطر متن رو متن پشت منبع درهم ۳۵۷ جرجان ۴٫۲۰ گرم ۳۵ میلی‌متر وسط: لا اله الا اللهوحده لا شریک لهبیستونبن وشمگیردور:محمدرسول الله - ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین ولو کره المشرکون محمد رسول‌الله......ابوعلیبویه دور:... درهم… جرجان سنه سبع و خمسین و ثلثمائه ملک‌زاده درهم ۳۵۸ آمل ؟ ؟ وسط:لا اله الاالله وحدهلا شریک لهبیستون بنوشمکیردور:بسم الله ضرب هذا الدرهم بامل سنه ثمان و خمسین و ثلثمائه[آیات قرآن] وسط: للهمحمدرسول‌اللهالمطیع للهرکن الدولهابو علی بویهدور: [آیات قرآن] STERN, p 251. درهم ۳۶۶ هوسم ۳٫۶۳ گرم ؟ وسط: لا اله الاالله وحدهلا شریک لهظهیرالدوله وسط: اللهمحمد رسول‌اللهالطائع بالله.... biddr - Stephen Album Rare Coins, Auction 33, lot 783. ZIYARID: Bisutun. biddr. درهم ۳۶۰ ؟ ؟ ؟ وسط: لا اله الا اللهوحده لا شریک لهالمطیع للهدور:بسم‌الله… رهم … و ثلث مائهلله الامر الخ وسط: اللهمحمد رسول‌اللهرکن الدوله ابوعلی ظهیرالدولهابومنصوروشمک‍...مهرآبادی، ص ۲۷۷. درهم ۳۶۵ آمل ؟ ؟ وسط: لا اله الا الله وحدهلا شریک لهالطائع للهدور:… همبامل سنهخمس و ستین[و ثلث‍]‌مائه وسط: الله... رسول‌الله... دوله ابوعلی ظهیرالدولهابومنصوروشمگیرمهرآبادی، ص ۲۸۳.

بندانگشتی|سکه‌ای از بیستون که دارای شکستگی است، ضرب آمل، در موزه بریتانیا.
دیگر نمونه‌های ثبت شده توسط مایلز در مقالهٔ «سکه‌شناسی دودمان زیاریان طبرستان و گرگان» چنین است:
 سال ۳۵۸، جرجان، بیستون - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۵۸، آمل، بیستون - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۵۹، آمل، بیستون - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۵۹، ساریه، بیستون - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۰، آمل، بیستون - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۰، جرجان، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۱، استرآباد، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۱، جرجان، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۱، ساریه، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۲، جرجان، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۲، آمل، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۲، ساری، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۲، استرآباد، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۳، جرجان، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۳، استرآباد، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۳، ساریه، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۳، آمل، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۴، استرآباد، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۴، بدون محل ضرب، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۴، جرجان، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - المطیع.
 سال ۳۶۴، هوسم، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۴، قومس، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۴، ساریه، ظهیرالدوله.
 سال ۳۶۵، استرآباد، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۵، آمل، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۵، جرجان، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۵، ساریه، ظهیرالدوله.
 سال ۳۶۶، استرآباد، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۶، آمل، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۶، جرجان، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۶، هوسم، ظهیرالدوله - رکن‌الدوله - الطائع.
 سال ۳۶۶، ساریه، ظهیرالدوله.Miles, p. 130-135.

 قابوس 
بندانگشتی|سکهٔ قابوس زیاری.
سکه‌هایی که از دوران حکومت قابوس بر جای مانده، بیشتر متعلق به دورهٔ نخست حکومت او هستند و پیش از ۳۷۰ هجری ضرب شده‌اند. وی تا پیش از خلع قدرت در این سال، سیادت عضدالدوله بویی و خلیفه الطائع را بر خود به رسمیت می‌شناخت. پس از آن که قابوس توانست دوره هجده سالهٔ فترت از حکومت را گذرانده و در ۳۸۸ هجری به حکومت بازگردد، دیگر نامی از امیران بویی بر روی سکه‌هایش نیاورد و تنها به ذکر اسم خلیفه اکتفا نمود.مهرآبادی، ص ۲۸۴–۲۸۵.

 نوع سکه سال ه‍.ق) شهر وزن قطر متن رو متن پشت منبع درهم ۳۶۷ ساریه ؟ ؟قابوس بن وشمگیر الطائععضدالدولهتاج الملهابوشجاع Miles, p. 135 درهم ۳۶۸ ؟ ؟ ؟وسط: لا اله الا الله وحدهلا شریک لهقابوس بن وشمگیردور:بسم‌الله… مان و صتین و ثلثما… الله الامر الخ محمدرسول‌الله ارسله الخللهمحمدرسول‌اللهالطائع للهعضدالدولهو تاج المله... Lane pool, p. 12 درهم ح. ۳۸۱–۴۰۳ ؟ ۶٫۲۰ گرم ۲۶ میلی‌متر وسط: لا اله الا اللهمحمد رسول‌اللهالقادر باللهدور:محمدرسول الله - ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین ولو کره المشرکون وسط:...شمس المعالیقابوس بن وشمگیر دور:... ارسله بالهدی ملک‌زادهمهرآبادی، ص 288.
از دیگر سکه‌های قابوس زیاری که کشف و طبقه‌بندی شده‌اند، عبارتند از:
 سال ۳۶۷، استرآباد، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۶۷، جرجان، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۶۷، آمل، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۶۸، استرآباد، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۶۸، آمل، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۶۸، جرجان، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۶۸، ساریه، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۶۹، آمل، قابوس - عضدالدوله - الطائع.
 سال ۳۷۰، جرجان، قابوس - عضدالدوله - الطائع.Miles, p. 135-137

 منوچهر 
بندانگشتی|سکهٔ منوچهر زیاری.
از منوچهر زیاری سکه‌های معدودی مانده‌است. من‌جمله یک سکهٔ مخدوش که تاریخش مشخص نیست ولی نام «فلک‌المعالی» بر آن حک شده‌است و سکه‌ای از ۳۹۵ هجری که ضرب جرجان است ولی نام امیر زیاری بر آن درج نیست و در زمان خلافت القادر ضرب شده و یحتمل از دوره منوچهر یا قابوس باشد.مهرآبادی، ص ۲۸۸.
 نوع سکه سال ه‍.ق) شهر وزن قطر متن رو متن پشت منبع درهم ۴۰۷ جرجان ۳٫۷۰ گرم ۲۲ میلی‌متر وسط: لا اله الا الله وحده لا شریک لهالقادر باللهدور:... وسط:للهمحمد رسول‌اللهالامیرالسیدفلک المعالیابومنصور دور:بسم‌الله ضرب هذالدرهم بمدینه الجرجان سنه سبع و اربع مائه ملک‌زادهMiles, p. 127-128

 انوشیروان 
بندانگشتی|سکهٔ انوشیروان زیاری.

 پانویس 

 منابع 
 
 
 
 

 
 

سکه‌ها
رده:زیاریان
رده:سکه‌های ایران