شرطة الخمیس

شُرطَةُ الخَمیس (به معنای لغوی: نیروی ویژهٔ پنج‌گانه) یک سازمان نظامی و انتظامی نخبه بود که توسط علی بن ابی‌طالب، خلیفهٔ چهارم مسلمانان، در کوفه پایه‌گذاری شد. این گروه متشکل از وفادارترین و جان‌برکف‌ترین یاران علی بود که علاوه بر حضور در خط مقدم نبردها، وظیفهٔ محافظت از جان خلیفه، اجرای حدود الهی و برقراری امنیت در قلمرو حکومت را نیز بر عهده داشتند. نام «شرطة الخمیس» به مرور زمان به نمادی از وفاداری مطلق و شهادت‌طلبی در راه آرمان‌های علی بن ابی‌طالب تبدیل شد.

 معنای لغوی و اصطلاحی 
ترکیب «شرطة الخمیس» از دو واژه تشکیل شده است:
 شُرطه: در لغت به معنای گروهی از سپاه است که برای جان‌فشانی و پیشروی در نبرد «شرط» (پیمان) می‌بندند و خود را ملزم به پایداری تا پای جان می‌دانند. در اصطلاح دیوانی بعدها به معنای نیروهای پلیس و انتظامات به کار رفت که ریشه در همین سازمان نخستین دارد.
 خَمیس: اشاره به سازمان پنج‌گانهٔ سپاه (میمنه، میسره، قلب، مقدمه، ساقه) دارد. این واژه همچنین می‌تواند کنایه از «لشکر گران» و انبوه باشد. در مجموع، «شرطة الخمیس» را می‌توان «نیروی ویژهٔ فدایی پنج‌رکن» یا «پیمان‌داران سپاه گران» ترجمه کرد.

به‌کارگیری این عنوان از سوی علی بن ابی‌طالب نشان‌دهندهٔ رویکردی سازمانی و استراتژیک در ایجاد یک واحد نظامی بسیار منضبط، باانگیزه و فداکار بود.

 تاریخچه و شکل‌گیری 
پس از جنگ جمل (۳۶ هجری) و انتقال مرکز خلافت به کوفه، علی بن ابی‌طالب برای رویارویی با چالش‌های امنیتی متعدد، از جمله ناآرامی‌های داخلی، توطئه‌های معاویه و شورش خوارج، دست به ایجاد یک واحد نظامی کاملاً وفادار و آموزش‌دیده زد. نخستین حضور میدانی ثبت‌شدهٔ این گروه در جنگ صفین (۳۷ هجری) گزارش شده است، جایی که به عنوان گارد جلودار و خط‌شکن سپاه ایفای نقش می‌کردند. پس از پایان نبردها نیز وظیفهٔ تأمین امنیت داخلی و حراست از بیت‌المال و شخص خلیفه را بر عهده گرفتند.

بر اساس برخی روایات، پیامبر اسلام پیشتر به برخی از اصحاب خود، از جمله جابر بن عبدالله انصاری، مژدهٔ عضویت در گروه نخبه و فداکار علی بن ابی‌طالب را داده بود که بعدها بر اهمیت و جایگاه معنوی این نهاد افزود.

 پیمان فداکاری و ویژگی‌ها 
بارزترین ویژگی اعضای شرطة الخمیس، پیمان سخت و ویژه‌ای بود که با علی بن ابی‌طالب می‌بستند. آنان «شرط» می‌کردند که در نبردها، تحت هیچ شرایطی عقب‌نشینی نکنند و تا پای جان بجنگند. در مقابل، علی بن ابی‌طالب نیز با الهام از آموزه‌های قرآنی، آنان را به بهشت و پیروزی بشارت می‌داد. این پیمان، این گروه را از یک نیروی نظامی صرف فراتر برده و به آنان انسجامی اعتقادی و روحیه‌ای استثنایی می‌بخشید.

ویژگی‌های سازماندهی این گروه عبارت بود از:
 نخبه‌گرایی و گزینش سختگیرانه: تنها افرادی به عضویت پذیرفته می‌شدند که ایمان، شجاعت و بصیرت دینی آنان اثبات شده بود.
 انعطاف‌پذیری عملیاتی: این نیرو قادر بود در یک روز، نقش گارد پیشقراول در جبهه، محافظ شخصی خلیفه، و ضابط اجرایی در شهر را ایفا کند.
 یادگیرندگی و بصیرت‌بخشی: جلسات مستمر میان علی و فرماندهان این گروه، محلی برای آموزش فقه، تفسیر قرآن و تحلیل سیاسی بود که آنان را به «عالمان مجاهد» بدل کرده بود.

 وظایف و عملکردها 
شرطة الخمیس یک سازمان چندمنظوره بود که در سه حوزهٔ اصلی فعالیت می‌کرد:
 نظامی: حضور در خط مقدم نبردها (صفین، نهروان)، عملیات‌های ویژه و شناسایی، و حفاظت از جان فرماندهی کل قوا (علی بن ابی‌طالب).
 امنیتی: خنثی‌سازی توطئه‌های ترور، سرکوب شورش‌های داخلی، و حفاظت از مراکز حساس حکومتی مانند دارالاماره و بیت‌المال.
 قضایی و اجتماعی: اجرای حدود الهی، دستگیری مجرمان، و برقراری نظم در بازارها و معابر شهر کوفه. این وظیفه، آنان را به عنوان اولین نیروی رسمی «پلیس» یا «شهربانی» در تاریخ اسلام مطرح می‌کند.

 اعضای سرشناس 
در تعداد اعضای شرطة الخمیس اختلاف است؛ منابعی چون شیخ مفید تعداد آنان را شش هزار و ابن عساکر دوازده هزار نفر ذکر کرده‌اند. رقم بزرگ‌تر احتمالاً به کل سپاهیان آماده‌باش کوفه اشاره دارد، در حالی که هستهٔ اصلی و نخبهٔ فدایی تعداد محدودتری بوده‌اند.

از جمله شاخص‌ترین اعضای این گروه می‌توان به این افراد اشاره کرد:
 جابر بن عبدالله انصاری: صحابی بزرگ پیامبر که وفاداری‌اش به علی (ع) مثال‌زدنی بود.
 میثم تمار: خرمافروش و خطیب پرشوری که به دلیل افشای جنایات بنی‌امیه، بعدها به شهادت رسید.
 اصبغ بن نباته: فرماندهٔ ارشد شرطة الخمیس و از یاران دیرین علی (ع) که در بسیاری از نبردها حضور داشت.
 قنبر: غلام و محافظ شخصی وفادار علی بن ابی‌طالب.
 کمیل بن زیاد نخعی: از شیعیان خاص و راویان حدیث.
 سلیم بن قیس هلالی: از نخستین مؤلفان شیعه و حافظ اسرار.
 رشید هجری: از یاران نزدیک که به جرم وفاداری به علی (ع) به شهادت رسید.
 احمر بن شمیط: از فرماندهان نظامی کوفه که بعدها در قیام مختار ثقفی نیز نقش آفرینی کرد.

 تأثیر و میراث 
الگوی سازماندهی شرطة الخمیس، پس از شهادت علی بن ابی‌طالب نیز تداوم یافت. در دوران فتنه دوم، مختار ثقفی با الهام از این ساختار، سازمان نظامی خود را برای خون‌خواهی حسین بن علی تشکیل داد و فرماندهانی چون کیسان ابوعمره و عبدالله بن کامل شاکری را به ریاست شرطهٔ کوفه گماشت که نشان‌دهندهٔ استمرار این سنت نظامی-سیاسی در میان شیعیان است.دیکسون، The Umayyad Caliphate، ص ۷۱.

 پانویس 

 منابع 
 
 

رده:علی
رده:نیروهای نظامی و اطلاعاتی
رده:خلافت راشدین
رده:نیروهای ویژه
رده:اصطلاحات نظامی اسلام
رده:کوفه