الاعلاق النفیسه

الأعلاق النفیسه (گوهرهای گران‌بها) کتابی است از آگاهی‌های جغرافیایی به زبان عربی که به قلم ابن رُسته، دانشور ایرانی، در اواخر سده سوم هجری نوشته شده است. 
این کتاب در سال ۲۹۰ هجری قمری در اصفهان نگاشته شد. ابوعبید بکری بسیار از آن بهره برده است.

باسورث، این کتاب را دانشنامه مختصری از دانش کیهانی، جغرافیایی و تاریخی دانسته است. الأعلاق‌النفسیه مهم‌ترین اثر برجای‌مانده از ابن رسته که فقط اندکی از جلد هفتم آن به روزگار ما رسیده است. جلد هفتم اطلاعاتی پیرامون کره زمین و تقسیمات جغرافیایی آن، فاصله زمین از کره ماه و ستارگان، جغرافیای ایران، عربستان، یمن، آفریقای شمالی، اسپانیا، آسیای کوچک، روسیه، ترکستان و هند مشتمل بر شهرها و روستاها و رودها، میزان خراج ولایات، مسیر راه‌های کهن و … ارائه می‌دهد.

 رویکرد کتاب 
این کتاب ساختاری شبیه به دانشنامه دارد و هفت جلد از آن درباره جغرافیای شهرهاست. در این اثر به شگفتی‌های آسمان‌ها، مرکزیت و اندازه زمین پرداخته شده و دریاها، رودها و اقلیم‌های هفت‌گانه، به‌ویژه ایران و نواحی پیرامون آن، توصیف شده‌اند. فصلی از کتاب به پیشگامانی اختصاص دارد که چیزهای تازه‌ای پدید آوردند و دیگران از آن‌ها پیروی کردند. فصل دیگری نیز به افراد دارای شرایط مشابه، کسانی که در یک کنیه مشترک هستند و افراد مشهوری که دارای نقص عضو بوده‌اند، می‌پردازد. نویسنده بخش جغرافیای منطقه‌ای را با توصیف مکه و مدینه آغاز کرده است، اما تنها به توصیف سرزمین‌های اسلامی بسنده نکرده، بلکه دیگر کشورها را نیز شرح داده است. برخی این کتاب را دانسته‌اند.

 بکری و الاعلاق النفیسه 
ابن رسته و کتابش الاعلاق النفیسه بی‌گمان یکی از منابع مهم ابوعبید بکری بوده‌اند؛ به‌ویژه در بخش نخست و فصل‌های مربوط به زمین‌ها، رودها، دریاها، پرستشگاه‌های بزرگ دوران جاهلیت در مکه و مدینه، و بخش‌های ایران‌شهر. همچنین توصیف برخی از مناطق هند و بخش‌های مربوط به اروپا مانند توصیف قسطنطنیه، روم و یادداشت‌هایی درباره اسلاوها و بلغارها از این کتاب وام گرفته شده است. در مجموع، بکری نزدیک به ۶۰ بخش را به‌طور کامل یا تا حدودی از ابن رسته نقل کرده است.

 انتساب کتاب به ابن رسته 
یوسف الیان سرکیس در معجم المطبوعات، کتاب الاعلاق النفیسه را به ابن رسته نسبت داده است، و عمر رضا کحاله نیز در معجم المؤلفین چنین کرده است؛ اگرچه کحاله به سرکیس استناد کرده، اما منابع دیگری را نیز نام برده است. افزون بر این، خولسون، خاورشناس روسی، نیز این کتاب را از آنِ او دانسته است، هرچند در نام او دچار لغزش شده و وی را «ابن دسته» نامیده است.

 نقد کتاب 
یکی از خرده‌هایی که بر این کتاب گرفته‌اند، گنجاندن احادیث ساختگی در آن است.

 دست‌نویس‌ها 
یک نسخه خطی از این کتاب در موزه بریتانیا با شماره نگهداری ۱۳۱۰ و نسخه دیگری در دانشگاه کمبریج با شماره ۱۰۰۳ نگهداری می‌شود. به نظر می‌رسد این دو، نسخه‌هایی از جلد هفتم کتاب باشند.

 منابع ابن رسته 
ابن رسته داده‌های مربوط به هند را از ابوعبدالله محمد بن اسحاقاو کسی غیر از ابن اسحاق، نویسنده شناخته‌شده سیره و مغازی است. نقل کرده است؛ کسی که بیشتر خاورشناسان او را تنها منبع ابن رسته در این زمینه می‌دانند.
وی در کتاب الاعلاق النفیسه شماری از باب‌های کتاب «المعارف» نوشته ابن قتیبه را گنجانده است. او درباره موضوعاتی چون: پیشگامان (الاوائل)، اشراف، افراد دارای نقص عضو، نام‌های آموزگاران و کسانی که در یک تبار پیاپی بوده‌اند سخن گفته است، تا جایی که همسانی‌هایی میان متن این دو کتاب دیده می‌شود. او همچنین از ابومعشر بلخی و احمد بن طیب سرخسی نیز مطالبی را وام گرفته است.

 چاپ‌ها و ترجمه‌ها 
دانیل خولسونبه حروف لاتین: Daniel Chwolson در سال ۱۸۶۹ میلادی این کتاب را در سن پترزبورگ منتشر کرد و به زبان روسی برگرداند. دخویه نیز جلد هفتم این کتاب را به همراه کتاب «البلدان» در جلد هفتم از مجموعه «کتابخانه جغرافیدانان عرب» به چاپ رساند که در چاپخانه بریل در لیدن به سال ۱۸۹۲ میلادی منتشر شدبا وجود اینکه چند منبع سال ۱۸۹۲ را زمان چاپ بریل ذکر کرده‌اند، اما سال ۱۸۹۱ در این نسخه به روشنی دیده می‌شود.، سپس در سال ۱۹۶۷ و بار دیگر در سال ۲۰۱۴ تجدید چاپ شد. پیش از آن نیز مؤسسه تاریخ دانش‌های عربی و اسلامی در فرانکفورت، نسخه دخویه را در سال ۱۹۹۲ بازنشر کرده بود. دار إحیاء التراث العربی در بیروت نیز این کتاب را در سال ۱۹۸۸، و دار الکتب العلمیه در سال ۱۹۹۸ منتشر کردند.

این کتاب با ترجمهٔ حسین قره‌چانلو در سال ۱۳۶۵ منتشر و در مراسم کتاب سال جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کتاب برگزیده معرفی شد.آیینه دوران: گزارش سی و شش دوره کتاب سال ایران، تهیه و تنظیم مؤسسه خانه کتاب، تهران: خانه کتاب، ۱۳۹۷

الاعلاق النفیسه به زبان‌های روسی، آلمانی و فرانسوی ترجمه شده است. با این حال، تنها جلد هفتم آن به چاپ رسیده است.

ترجمه‌ای به زبان فرانسوی از گاستون ویت وجود دارد که انجمن جغرافیای مصر در سال ۱۹۵۵ آن را در قاهره به چاپ رساند. ترجمه‌ای آلمانی نیز در سال ۱۹۰۵ چاپ شده است.

 منابع 

رده:کتاب‌های ۱۳۶۵
رده:کتاب‌های فارسی
رده:کتاب‌های برگزیده در کتاب سال جمهوری اسلامی ایران
رده:کتاب‌های عربی
رده:کتاب‌های انتشارات امیرکبیر
رده:کتاب‌های جغرافیایی