گویش شهمیرزادی

گویش شهمیرزادی (به مازندرانی: شامِرزایی) گویشی از زبان مازندرانی و زیرمجموعه زبان‌های کاسپین می‌باشدhttps://glottolog.org/resource/languoid/id/shah1253 که در نواحی شمالی استان سمنان علی‌الخصوص بخش شهمیرزاد در شهرستان مهدیشهر استان سمنان گویش می‌شود. گویش‌های مازندرانی در بین رشته کوه‌های البرز و کرانه‌های جنوب شرقی دریای خزر مورد استفاده قرار می‌گیرند: ساری، بابل، آمل، تنکابن، شاهی، چالوس، همچنین در چندین روستای رشته کوه‌های البرز مانند ولاترو در شمال تهران و شهمیرزاد در سی کیلومتری شمال سمنان. گویش مازندرانی یکی از معدود گویش‌هایی است که از سنت ادبی کهن برخوردار است (طبری، گرگانی، دیوان امیر پازواری)
گویش شهمیرزادی با زبان سمنانی که در شهرستان سمنان گویش می‌شود متفاوت است و با گویش‌هایی مانند گویش‌های شمال دامغان و شمیرانات که در امتداد البرز گویش می‌شود نزدیکی دارد.https://www.academia.edu/Documents/in/Caspian_language_grouphttps://www.academia.edu/Documents/in/Caspian_language_grouphttps://www.academia.edu/Documents/in/Caspian_language_group
شهر شهمیرزاد (به صورت محلی شامرزا) در امتداد دامنه‌های جنوبی رشته کوه البرز، در ۱۵ مایلی شمال سمنان، در ۳۵٫۸ درجه از عرض جغرافیایی شمال، ۵۳٫۳ درجه طول شرقی و ۲٬۰۰۰ متر ارتفاع از سطح دریا قرار دارد. ولادیمیر ایوانف گویش شهمیرزادی را یکی از گویش‌های زبان مازندرانی می‌داند.

گویش شهمیرزادی بیش از ۴۵ هزار نفر گویشور دارد که حدود ۱۵ هزار نفر از آنها سکنه دائمی شهمیرزاد هستند و بقیه شهمیرزادی‌ها در تابستان از تهران، مازندران و مشهد به شهمیرزاد می‌آیند.

 طبقه‌بندی 
طبق کتاب راهنمای زبان های ایرانی، گویشی از زبان مازندرانی در شهمیرزاد رایج است گویش‌های مازندرانی در بین رشته کوه‌های البرز و کرانه‌های جنوب شرقی دریای خزر مورد استفاده قرار می‌گیرند: ساری، بابل، آمل، تنکابن، شاهی، چالوس، همچنین در چندین روستای رشته کوه‌های البرز مانند ولاترو در شمال تهران و شهمیرزاد در سی کیلومتری شمال سمنان. گویش مازندرانی یکی از معدود گویش‌هایی است که از سنت ادبی کهن برخوردار است (طبری، گرگانی، دیوان امیر پازواری). آرتور کریستین سن شهمیرزادی را شبیه به مازندرانی می داند. شباهت های بین شهمیرزادی و مازندرانی توسط شماری از پژوهشگران مورد بررسی قرار گرفته است. آنان به این نکته اشاره داشتند که شهمیرزاد ارتباط نزدیک با مازندران داشته زیرا بسیاری از سکنه متولد آنجا هستند و قبلا متعلق به مازندران بود و مردم شهمیرزاد زبان مازندرانی را تا ۹۰ درصد درک می کنند درحالیکه ایشان زبان های منطقه سمنان را تنها تا ۴۰ درصد درک می کنند 2.2. Classification of Languages and Dialects in Previous ResearchThe Ethnologue1classifies Semnani (smy, 21099 speakers), Lasgerdi (lsa), Sangisari (sgr) and Sorkhei (sqo) as Semnani languages and designates the following lineage to this group: Semnani Northwestern Western Iranian Indo-Iranian Indo-European. Shahmirzadi is classified together with Gilaki and Mazandarani in the Caspian group2. Shahmirzadi: Christensen has three groups: 1) Semnani, 2) Sangesari and Sorkhei-Lazgerdi (which he regards to be similar to dialects between Kashan and Esfahan) and 3) Shamirzadi, similar to Mazandarani. The similarity between Shahmirzadi and Mazandarani has also been recognized by Hemmati3(1386 AH: 90) and Qasemi Shahmirzadi (1379 AH: 24), who points out that Shahmirzad has very close ties to Mazandaran because many inhabitants were born there and because it used to belong to the province of Mazandaran. He writes that people from Shahmirzad understand 90%of Mazandarani whereas they only understand 40%of the languages spoken in the region of Semnan.Hoseini in Hemmati (1386 AH: 89) investigates four small villages1on the border between Semnan and Mazandaran, thus shedding light on the transition. Sangesari: The independence of Sangesari to Shahmirzadi has been pointed out by Zukovskij (Windfuhr 1965: 4). The article Sangiseri languageascertains the independence of Sangesari from Sorkhei, Lasjerdi, Biabanaki and Aftari2. Aftari Sorkhei Lasjerdi:In his article AFTARin Encyclopaedia Iranica3 Windfuhr groups Aftari together with Sorkhei-Lasjerdi and relates all of them to Sangesari, Shahmirzadi and furthermore to Tabari/Mazandarani , Alexander KolbitschM.A., Uppsala University, SweedenMirjam KolbitschB.Sc., Uppsala University, SweedenIn cooperation with University of Uppsala, Sweden & University of Sistan and Baluchestan, Iran , “The Thousand Accents Island: Languages and Dialects in the Township of Semnan” , Alexander Kolbitsch and Mirjam Kolbitsch. 2010. The Thousand Accents' Island: Languages and Dialects in the Township of Semnan. In The First International Conference on Iran's Desert Area Dialects, 2288-2319. Semnan: Semnan University Press., Alexander Kolbitsch and Mirjam Kolbitsch 2010 , “” glottolog, .گرنوت ویندفور شهمیرزادی را به همراه گویش های افتری و سرخه ای-لاسکردی با زبان مازندرانی مرتبط می داند Aftarī is closely related to Sorḵaʾī-Lāsgerdī; together with Sangesarī and Šahmīrzādī these dialects form a distinct semicircle around Semnān and are related to Ṭabarī/Māzandarānī, Gernot Ludwig Windfuhr. , “Aftari” Encyclopædia Iranica, online edition. برخی دیگر نیز زبان مردمان مناطق شهمیرزاد و سنگسر و افتر و پرور و اطراف آن را از جنس زبان مازندرانی می دانند.به باور حبیب برجیان نیز گویش شهمیرزاد از جنس مازندرانی است.آرزو نجفیان استاد دانشگاه و پژوهشگر زبان شناس، گویش شهمیرزادی را گویشی از زبان مازندرانی می داند.
در مورد این که شهمیرزادی گونه ای از زبان مازندرانی است یا این که به حد کافی از آن دور است که به عنوان زبانی مجزا زیر خانواده زبان‌های کاسپین طبقه‌بندی شود اختلاف نظر وجود دارد. دانشورانی چون ورا راستورگوئوا و ادلمن آن را گونه ای متمایز از مازندرانی دانسته‌اند؛ اتنولوگ آن را زیرگروهی از زبان‌های کاسپین مجزا از هم گیلکی و هم مازندرانی طبقه‌بندی می‌کند. گلوتولوگ زبان‌های کاسپین را به دو شاخه گیلکی-رودباری و مازندرانی-شهمیرزادی تقسیم می‌کند و کد shah1253 را به شهمیرزادی تخصیص می‌دهد Shahmirzadi, glottolog. , “Mazandarani-Shahmirzadi” , . دانلد استیلو که از بانیان تیپولوژی زبان‌های ایرانی است بر این باور است که ویژگی‌های کافی وجود دارد که بشود طبقه‌بندی مجزا برای شهمیرزادی درون خانواده کاسپین را توجیه کرد. علاوه بر این در مطالعه اخیری از گوناگونی‌های زبانی مازندرانی که ده ویژگی دستوری را در بر می‌گرفت شهمیرزادی فقط در یک ویژگی (زمان ماضی غیر تام) از مازندرانی متفاوت بود.

دانشنامه تبرستان و مازندران ذیل گویش شهمیرزادی چنین نقل نموده است، گونه زبانی شهمیرزادی لهجه ای از زبان مازندرانی است که با لهجه های غرب مازندران(تنکابن) قرابت و شباهت‌هایی دارد. گویش مردم ده‌صوفیان از روستاهای مجاور شهمیرزاد نیز مشابه گویش شهمیرزادی است.

 دستور زبان 
 ضمیر 
در مازندرانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.

 ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع فاعلی، ساریگویش ساری (مازندرانی)، گیتی شکری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1374، ص 75 men te ve emâ šemâ vešun مفعولی، ساری mere tere vere emâre šemâre vešunre ملکی، ساری me te vene ame šeme vešune فاعلی، چالوس men to ve amâ šomâ vešon مفعولی، چالوس mene/mere tere vere amâre šomâre vešonre ملکی، چالوس me te ve ame šeme vešone فاعلی، کلاردشتگویش کلاردشت (رودبارک)، ایران کلباسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1376، ص 44 men to un/on amâ šomâ ušon مفعولی، کلاردشت mene tere une/vere amâre šomâre ušone ملکی، کلاردشت me te une/ve ame šeme ušone فاعلی، شهمیرزادراهنمای زبانهای ایرانی، رودریگر اشمیت، انتشارات ققنوس، سال 1388، جلد دوم، ص 504 mo to/tu ü/o h-ama šamâ ošan مفعولی، شهمیرزاد mar-a tar-a/ter ür-a hamira šamira ošanra ملکی، شهمیرزاد me to/te e hami šami ošene فاعلی، تنکابنی mo to vi amâ šomâ ušân مفعولی، تنکابنی mere tere vere amere šemere ušâne ملکی، تنکابنی mi ti vi ami šimi ušane

 شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در زبان طبری سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.https://www.thefreelibrary.com/The+Caspian+Language+of+Sahmirzad-a0597634823(نمونه زیر بر اساس گویش شهمیرزاد تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: ba-xord = خورد
 بن ماضی استمراری: mo_xord = می‌خورد

 گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه ema i a emi eni ena

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: xor = می‌خورد

 حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه emma eni ena emmi enni enna

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -ba-xor = بخور

 حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه am i a im in an

 صرف فعل 
جدول زیر فعل خوردن (baxordan) بر اساس گویش شهمیرزادیدر زمان‌های مختلف صرف می‌شود. برای منفی کردن این فعل در زمان‌های: گذشته ساده، گذشته کامل، گذشته التزامی، گذشته کامل، گذشته کامل التزامی، حال التزامی n جایگزین b در ابتدای فعل می‌شود و در زمان‌های: حال ساده، گذشته استمراری، حال در حال انجام و گذشته در حال انجام ne در ابتدای فعل اصلی می‌آید.https://www.thefreelibrary.com/The+Caspian+Language+of+Sahmirzad-a0597634823

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع گذشته ساده baxordema baxordi baxorda baxordemi baxordeni baxordena گذشته کامل baxorde-bema baxorde-bi baxorde-bia baxorde-bemi baxorde-beni baxorde-bena گذشته التزامی baxorde-bam baxorde-bi baxorde-bo baxorde-bim baxorde-bin baxorde-ben گذشته التزامی کامل baxorde-bi-bam baxorde-bi-bi baxorde-bi-bo baxorde-bi-bim Baxorde-bi-bin baxorde-bi-ben گذشته استمراری moxordema moxordi moxorda moxordemi moxordeni moxordena گذشته در حال انجام davema-moxordema davi-moxordi dava-moxorda davemi_moxordemi daveni moxordeni davena moxordena حال ساده/آینده xoremma xoreni xorena xoremmi xorenni xorenna حال در حال انجام darma-xoremma dari-xoreni dara-xorena darmi-xoremmi darni xorenni darna xorenna حال التزامی baxoram baxori baxora baxorim baxorin baxoran آینده نوع اول vana baxoram vana baxori vana baxora vana baxorim vana baxorin vana baxoran آینده نوع دوم xâmma baxoram xâni baxori xâna baxora xâmmi baxorim xânni baxorin xânna baxoran

 فعل منفی 
۱. حالت اول:
جدول زیر فعل خوردن (baxordan) بر اساس گویش شهمیرزادی منفی شده‌است. در تمام افعال na قبل از ستاک فعل می‌آید به استثنا زمان گذشته استمراری و گذشته در حال انجام که حرف منفی ساز na بین حرف ma (علامت استمرار) و ستاک فعل قرار می‌گیرد.

 زمان فعل مثبت فعل منفی گذشته ساده baxordema na-xordema گذشته کامل baxorda-bema na-xorda-bema گذشته التزامی baxorda-bam na-xorda-bam گذشته التزامی کامل baxorda-bi-bam na-xorda-bi-ban گذشته استمراری moxordema ma-na-xordema گذشته در حال انجام davema moxordema davema ma-na-xordema حال ساده/آینده xorema na-xorema حال در حال انجام darma xorema darma na-xorema حال التزامی baxorem naxorem آینده نوع اول vana baxorem na-vana baxorem آینده نوع دوم xâme baxorem na-xâme baxorem

۲. حالت دوم:
جدول زیر فعل ریختن (dapâtan) بر اساس گویش شهمیرزادی منفی شده‌است. در افعالی که هجای da در آغازشان به کار رفته‌است در تمام زمان‌ها حرف na بین da و ستاک فعل قرار می‌گیرد.

 زمان فعل مثبت فعل منفی گذشته ساده da-pâta da-na-pâta
۳. حالت سوم:
فعل بودن اگر بصورت معین نباشد با هجای da می‌آید و در حالت منفی حرف منفی ساز na بین حرف da و ستاک فعل قرار می‌گیرد.

 فارسی معیار گویش شهمیرزادی خانه بود xona da-vea خانه نبود xona da-na-vea خانه هست xona da-ra خانه نیست xona da-ni-a

 نشانه جمع 
 در گویش شهمیرزاد از نشانه‌های [un] برای جمع استفاده می‌شود.
 چشم‌ها čaš un زن‌ها zan un درخت‌ها dâr un
 در گویش شهمیرزاد با افزودن [â] به آخر اسم می‌توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.

 کفش‌ها kuš â
 در گویش شهمیرزاد با افزودن [hâ] به آخر اسم می‌توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.

 سیب‌ها siu hâ مرغ‌ها karg hâ
 در گویش شهمیرزاد با افزودن [hama] به آخر اسم می‌توان آن را به اسم جمع تبدیل کرد.

 انگورها angir hama

 ضمایر پرسشی 
ضمایر پرسشی به در گویش شهمیرزادی.

 فارسی معیار شهمیرزاد چه کسی/کی ki/ke کجا koja چه/چی čači چرا čukâ چطور/چگونه čati کدام kan

 صفت ملکی 
صفت ملکی در گویش شهمیرزاد.

 ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع ملکی، شهمیرزاد me te e ame/hami šame/šami ošone
 دخترم me detar صورتش e dim کفشت te kuš

 حرف اضافه 
حروف اضافه در گویش شهمیرزادی.
 فارسی معیار شهمیرزادی گویش ساری درون dela/damin dele روی dim/sar dim/sar برای/را ra/a/r re/e برای vra/vera/ev vesse/se/ve از jen je در/روی sar/dim sar/dim/dam زیر beni/jir ben/jer دنبال demâl demâl کنار pali/var pali/var با/به وسیله hamrâ/vari/bâ hamrâ/je/jâ/bâ مانند vâri vâri
 فارسی معیار شهمیرزادی ساروی زن برای من بچه می‌آورد zan me-vra kota urana zan me-ve kote yârne برای کتاب جلد بخر ketab-ev jald baxer ketab-ve jeld baxer من خود را داخل آینه دیدم mo xoštan-e ayne dela badima men xeštan-e ayne dele badime من در مسجد بود mo masjed-e damin davema men masjed-e darun davime از کجا می‌آیی koja jen ani koje je eni من روی دیوار تکیه دادم mo divar-e dim tekye hadâma men divâr-e dim tekye hedâme او در را با کلید باز کرد u dare-re kali-vari va hakerda ve dar-re keli je vâ hâkerde سر تو مانند سر من کچل شد te sar me sare vâri kal bavea te sar me sare vâri kal bavie اون موش را ببین un miš-ra hišin un gal-re hâreš مرد را گفت mard-a bogota mardi-a baote خوابم می‌گیرد ma-r xu girna me-re xu girne

 واژگان 
شماری از واژه‌های شهمیرزادی و مقایسه آن با گویش ساروی و فارسی:

 گویش شهمیرزادی گویش ساروی فارسی pesar rikâ/peser پسر detar kijâ/deter دختر kota kote/vače بچه čitekâ čindekâ جوجه bâmši bâmeši گربه molije melije مورچه maryija mičkâ گنجشک haštpa ban/kârten عنکبوت abr miâ ابر čâka čuke رودخانه por mašt/per پر valg valg/gelâm برگ našt lačer کثیف šeno hasno شنا adi diru دیروز barekkian barekessen/barkiyen خاراندن hakorden hâkerden کردن dom badâan dem badâen دور انداختن dârtan bazâen دنیا آوردن

 جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 زبان مازندرانی
 گویش ساروی
 مهدیشهر
 گویش کلارستاق
 گویش فیروزکوهی
 زبان سنگسری
 گویش الیکایی
 استان مازندران
 شهمیرزاد
 استان سمنان

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 فرهنگ لغات مازندرانی به فارسی
 تبرستان

*
رده:زبان‌های استان سمنان
رده:استان مازندران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
مازندرانی
رده:زبان‌های باستانی
رده:زبان‌های فعل-فاعل-مفعول
رده:زبان‌های کاسپین
رده:زبان‌های نهاد-فعل-مفعول
مازندرانی
رده:ویکی‌سازی رباتیک