درختان کهنسال ایران

350px|بندانگشتی|سرو ابرکوه کهنسال‌ترین درخت ایران که در استان یزد قرار دارد و یک میراث ملی به‌شمار می‌آید.

درختان کهنسال ایران به عنوان مخازن ژنتیکی، گیاهی، فرهنگی و حتی تاریخی در جهان شناخته می‌شوند و تلاش‌های بی شماری برای نگهداری و حفاظت از آنها صورت می‌گیرد. کیفیت، تعداد و تنوع درختان با عمر طولانی در ایران چشمگیر و حیرت‌انگیز است.

بیش از ۲۰۰۰ نمونه درخت با عمر طولانی در ایران شناسایی و اطلاعات آنها ثبت شده است. طول عمر دوره‌ای از زندگی درخت است که با پوسیدگی محدود یا گسترده قلب در تنه درخت شروع می‌شود. شروع دوره طول عمر متفاوت است و به گونه درختان بستگی دارد. شروع طول عمر در برخی از درختان زمان بسیار زیادی طول می‌کشد که آنها را به نمونه‌هایی بسیار ارزشمند با عمر طولانی تبدیل می‌کند.

 دلایل 
زیستگاه‌های طبیعی مناسب، اهتمام ویژه به بهره‌وری بالای درختان، قرار گرفتن در اماکن تاریخی و مذهبی و اعتقادات مذهبی خاص از دلایل عمر فوق‌العاده طولانی مدت این درختان است.

 نمونه‌ها 
در ایران درخت چنار خاوری (Platanus orientalis) با ۳۹۸ مورد، گردو ایرانی (Juglans regia)، ارس (Juniperus excelsa)، سرو (Cupressus sempervirens) و بنه (Pistacia atlantica) بیشترین فراوانی را دارند. سرو عظیم و کهنسال ابرکوه (با قدمت ۴۰۰۰ ساله)، ارس مراد در جیرفت و پس از آن سرو شهرستانک، ابرسج و ارس سرانی با قدمت ۲۷۰۰ تا ۲۸۰۰ سال قرار دارند. سن سرو قشلاق روستای‌نوروزی ۱۱۰۰سال قدمت و سن سروهای استند و اسفاد ۹۹۰ تا ۱۰۴۰ سال تخمین زده شده است.
سرو ابرکوه که سرو زرتشتی (Cupressus sempervirens) در ابرکوه در استان یزد ایران نیز نامیده می‌شود، یکی از درختان شناخته شده کهنسال در ایران است. برای این درخت با ارتفاع ۲۵ متر و محیط ۱۱٫۵ متر قدمت و عمر چهار هزار سال تخمین زده می‌شود. ارس مراد در جیرفت که به‌تازگی شناسایی شده، بی‌نظیرترین درخت ارس ایران و جهان است. سن، تنها رکوردی نیست که درخت ارس مراد تغییر داده است. طبق پژوهش‌های انجام‌شده، این درخت، قطورترین، بلندقامت‌ترین و حجیم‌ترین ارس ایران و جهان است. تعیین سن دقیق درخت دشوار بوده است، اما کارشناسان قدمت آن را بیش از۴۰۰۰ سال تخمین می‌زنند. شرایط طبیعی مساعد محل آن را دلیل اصلی ماندگاری درخت می‌دانند. در مورد این درخت افسانه‌ای وجود دارد که می‌گوید این درخت اولین بار توسط زرتشت کاشته شد.

 حفظ و نگه‌داری 
در دو دهه گذشته تلاش‌های زیادی در جهت معرفی درختان با عمر طولانی به سازمان‌های مسئول صورت گرفته است تا از آن‌ها حفاظت دقیق و علمی صورت گیرد.

سرو استند، سرو محمدآباد، سرو مولید، سرو اسفاد و سرو شیرگ پنج درخت سرو کهنسالی هستند که در فهرست میراث طبیعی ملی کشور به ثبت رسیده است.‏ درخت سرو کهنسال روستای شیرگ زهان ۸۰۰ سال و سرو کهنسال محمدآباد تقریباً هزار سال قدمت دارد.‏

ارس، هُرس، هرست یا پیرو (در گویش‌های مختلف ایران نام آن متفاوت است) گونه‌ای سرو با ارزش و دیرزیست که در مناطق کوهستانی و در ارتفاع بیش از ۲۵۰۰ متر می‌روید. در دامنه جنوبی رشته کوه‌های البرز، رشته کوه‌های زاگرس، از آذربایجان تا خراسان و به ویژه در شرق کشور و در ارتفاعات به صورت عمومی یافت می‌شود. درخت ارس بسیار مقاوم و سازگار با هر نوع آب و هوا است و برگ‌هایش مانند دیگر گونه‌های سرو می‌باشد. این درخت دارای عمر طولانی بیش از دو هزار سال است و پراکندگی آن در سطح کشور تنها دو میلیون هکتار است. ارس از جمله درختان حفاظت شده به‌شمار می‌آید که قطع آن ممنوع است. ارس شهرستانک ۲۵۰۰ سال عمر دارد و در ارتفاع ۲۶۰۰ متری به حیات خود ادامه می‌دهد. این درخت تاریخی تنومند به نام محلی «هورست» و «پیر تودار» در استان البرز- شهرستان کرج- و در ضلع جنوب شرقی روستای شهرستانک قرار گرفته است. این درخت با ارتفاع ۱۷ متر و قطر ۱۳ متر و ۹۵ سانتی‌متر کهنسال‌ترین ارس ایران شناخته شده است. درخت کهنسال ارس سرانی دارای قطر برابر سینه معادل ۲۷۰ سانتی‌متر بوده، وسعت سطح تاج پوشش آن ۲۷۱ مترمربع را شامل می‌گردد و سن آن حدود ۲۷۰۰ سال تخمین زده می‌شود.‏

درخت گردوی کلوسه دارای میانگین قطر ۲۰۵ سانتیمتری یا محیط تنه ۶۴۴ سانتیمتری است که عمر این درخت بین ۵۰۰ تا ۵۵۰ سال تخمین زده شده است.

 نامزد ثبت جهانی 
درختان کهنسال ایران یکی از نامزدهای ثبت جهانی یونسکو در ایران است.‏ اطلاعات مربوط به پراکندگی، محیط و سن برخی از درختان با عمر طولانی شناسایی شده در ایران در جداول زیر نشان داده شده است. برخی از مهم‌ترین درختان با عمر طولانی در ایران:

+ کهنسال‌ترین درختان ایرانگونهموقعیتآدرسپهنا (سانتی‌متر)سن (سال)نقشهمنبعسرو ابرکوه
سرو نازاستان یزدشهرستان ابرکوه۹۶۲۴۰۰۰سرو های طرزاستان 
کرمانشهرستان 
راور۳۰۰۰-۱۵۰۰سرو لاراستان کهگیلویه و بویراحمدشهرستان باشت۷۰۰۲۷۸۰چنار کیذقان سبزواراستان خراسان رضویشهرستان ششتمد۶۰۰۲۵۰۰سرو بیزه سبزواراستان خراسان رضویشهرستان داورزن۱۳۰۲۵۰۰–۲۰۰۰سرو باغ‌مزار
سرو نازاستان خراسان رصویشهرستان کاشمر، شهر کاشمر۱۵۰۵۵۰سرو ده پابید
سرو نازاستان سیستان و بلوچستانشهرستان خاش روستای دهپید ۲ کیلومتری روستا۴۴۵۶۰۰–۷۰۰سرو زربین سنگان
سرو نازشهرستان خاش روستای سنگان محل عیدگاه نیرومد۷۵۷۳۰۰۰سرو اسفاد
سرو خمره‌ایاستان خراسان جنوبیشهرستان زیرکوه، حاجی‌آباد، بخش مرکزی روستای اسفاد۷۳۰۹۹۰–۱۰۴۰سرو استند
سرو خمره‌ایشهرستان قاین، شهرستان زیرکوه، بخش شاهکوه، در اراضی روستای استند۶۸۴۹۰۰–۹۵۰سرو محمدآباد
سرو خمره‌ایشهرستان زیرکوه، شهرستان حاجی‌آباد، روستای محمدآباد، در اراضی مزرعه روستا.۶۱۰۷۳۰–۷۸۰‏سرو خمره‌ایتخت درمیان، روستای غورک، در باغات روستا۶۸۴۸۰۰–۸۵۰ارس شهرستانک
ارساستان البرزکیلومتر ۶۵ جاده کرج - چالوس، روستای شهرستانک، بازال دره۹۱۰۲۷۰۰–۲۸۰۰ارس سرانی
ارسخراسان شمالیشیروان، منطقه گلور سارانی، حاشیه روستای سرانی، دامنه کوه کنجه خور.۸۶۰۲۷۰۰–۲۸۰۰ارس ابرسیج
ارسسمنانشهرستان شاهرود، بسطام، روستای ابرسیج۷۶۷۲۷۰۰–۲۸۰۰ارس آرچه
ارسخراسان شمالیشهرستان جاجرم، بخش جاجرم، حومه روستای ارچه۶۹۵۱۸۰۰–۱۹۰۰‏چنار سیردان
چنارقزوینشهرستان قزوین، بخش طارم سفلی، شهر سیردان۳۳۸۵۰۰–۱۰۰۰ارس بادرود
ارستهرانشهرستان فیروزکوه، روستای بادرود، نزدیک امامزاده اسماعیل۴۹۰۱۰۰۰–۱۱۰۰‏چنار سوهانک
درخت چنارتهرانشهرستان شمیرانات، سوهانک، حیاط مسجد اصلی سوهانک۷۰۰۹۰۰–۱۱۰۰https://www.hamshahrionline.ir/news/515360/روستای-چنار-۹۰۰-سالهصنوبر نظرعلی
درخت تبریزیخراسان شمالیشهرستان شیروان، بخش سرحد، بخش جیرستان، روستای نظرعلی۸۱۲۳۰۰–۳۲۰‏سپیداراستان سمنانشهرستان مهدیشهر، بخش فولادمحله۳۵۵۲۰۰–۲۵۰درخت گردوی کلوسه
گردوی ایرانیاستان اصفهانشهرستان فریدن شهر، منطقه پشتکوه، روستای کلوسه۱۰۱۰۹۰۰–۹۵۰گردوی ایرانیخراسان شمالیشهرستان شیروان، دهستان سیوکانلو، روستای چپانلو۸۱۷۶۰۰–۶۵۰گردوی ایرانیاستان چهارمحال و بختیاریشهرستان بروجن، روستای ارگان، باغ خان۸۱۰–۶۴۰۶۰۰–۵۵۰گردوی ایرانیاستان قزوینرجایی دشت، الموت غربی، بخش رودبار، روستای یارود، منطقه لات۹۲۵۸۳۰–۸۸۰گردوی ایرانیاستان قزوینرجایی دشت، الموت غربی، بخش رودبار، روستای یارود، منطقه لات۶۸۵۵۰۰–۵۵۰انجیر بنگالیاستان هرمزگانشهرستان میناب، بخش مرکزی، روستای چلوگاومیشی، در باغ هجینیروز۱۷۱۰۲۵۰–۳۰۰بلندمازواستان مازندرانشهرستان بابل، بندپی شرقی، روستای گاوزن محله، جنگل ماندرکه۱۵۴۵۵۵۰–۶۰۰بلندمازواستان مازندرانشهرستان بابل، بندپی شرقی، روستای گاوزن محله، جنگل وزیار۱۵۴۵۵۵۰–۶۰۰بلندمازواستان مازندرانشهرستان نوشهر، روستای نجارده، منطقه جلبن۷۸۵۴۷۰–۵۲۰اوریاستان سمنانشهرستان مهدیشهر، بخش شهمیرزاد، حومه روستای رودبارک۷۲۰۵۵۰–۶۰۰چنار خاوریاستان البرز۲۵ کیلومتری جاده کرج - چالوس، روستای گوراب، امامزاده شاهزاده حسین۲۱۵۰۷۵۰–۸۰۰چنار خاوریاستان خراسان شمالیشهرستان جاجرم، روستای کتالی۱۷۹۰۸۵۰–۹۰۰چنار خاوریاستان خراسان جنوبیشهرستان درمیان، روستای درمیان در منطقه دوشنگان۱۳۰۰۶۰۰–۶۵۰چنار خاوریاستان مازندرانشهرستان نوشهر، روستای کینج-۷۰۰چنار خاوریاستان مرکزیشهرستان تفرش، جنب حسینیه ششنگ۹۷۵۶۰۰–۷۰۰چنار خاوریاستان کرمانشهرستان برار، بخش هنزا، روستای کلدان، روبروی مسجد صاحب الزمان۵۶۵۳۵۰–۴۰۰بنهاستان خراسان جنوبیشهرستان بیرجند، روستای راچ، حاشیه روستا۶۲۵۸۰۰–۸۵۰سرو نازاستان کرمانشهرستان ارزویه، بخش سوقان، روستای سوغان۹۷۵۱۴۵۰–۱۵۰۰Pistacia khinjukاستان بوشهرنزدیک جاده بوشهر به گره بلده و کازرون، در منطقه بزپر.۳۷۰۵۵۰–۶۰۰بنهاستان چهارمحال و بختیاریشهرستان اردل در جاده چهاراز به روستای خوشه محدوده امامزاده جعفر۵۷۵۴۲۰–۴۷۰ کناراستان فارسشهرستان کازرون، بخش جره بلده روستای کنارمکتاب۹۵۰۱۱۰۰–۱۲۰۰چناراستان کرمانشاهشهرستان کرمانشاه طاق بستان، درخت شیرین و فرهاد (رحمت)ارتفاع ۳۷٫۷ متر و با عرض ۸٫۴۶۶۰۰ اُرس استان آذربایجان غربیذخیره‌گاه جنگلی زینهار، شهرستان تکاب سه تنهٔ ۱/۵ متری ۱۶۰۰سرو صحافی ها
سرو نازاستان یزدشهرستان ابرکوه۴۵۰۱۲۰۰بنه بدافاستان یزدشهرستان ابرکوه، روستای بداف۲۰۰۱۵۰۰کُردپرس: درختی با ۱۶ قرن عمر در تکاب شناسایی شد، نوشته‌شده در ۱۳ آبان ۱۴۰۳؛ بازدید در ۱۳ آبان ۱۴۰۳.

 جستارهای وابسته 
 فهرست میراث جهانی در ایران
 فهرست کهنسال‌ترین درخت‌ها

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 گردوهای کهنسال ایران
 ارس‌های کهنسال ایران
 اُرس‌ها ؛ نگهبان‌های کوهستان
 طبیعت ایران

 
رده:حفاظت محیط زیست در ایران
رده:درختان نامدار در ایران
رده:محیط زیست ایران