گویش تجریشی

300px|بندانگشتی|نقشهٔ زبانی استان تهران، رنگ سبز تیره زبان مازندرانی، رنگ سبز روشن گویش‌های انتقالی بین فارسی و مازندرانی، رنگ زرد زبان فارسی
گویش تجریشی یکی از گویش‌های زبان فارسی و زیر مجموعه گویش‌های فارسی-تبری است.Journal of Persianate Studies 4 (2011) 246-271 brill.nl/jps T h e Extinct Dialect of Tajrish: Caspian or Persian?
Habib Borjian Encyclopaedia Iranica. p.265.

حبیب برجیان، زبان‌شناس ایرانی، که بررسی کامل تمام منابع در دسترس از گویش تجریشی را انجام داده در پایان پژوهش خود می‌نویسد: «بررسی ژنتیکی گویش تجریش این امر را تأیید می‌کند که تجریشی، بااین‌همه تغییرات جزئی نسبت به فارسی استاندارد امروزی، تفاوتی با گروه فارسی (زبان‌های ایرانی جنوب غربی) نشان نمی‌دهد. در ریخت‌شناسی فعل است که در تجریشی یک تأثیر بزرگ از زبان‌های کاسپین پیدا می‌کنیم که به واسطه پیوندهای قدیمی اجتماعی-اقتصادی با نواحی شمال کشور بر این گویش تأثیرگذار شده است؛ بنابراین می‌توانیم تجریشی و دیگر گویش‌های شمیرانی را فارسی با تأثیرگیری قابل توجه از گویش‌های کاسپین بدانیم.»

حبیب برجیان در ادامه می‌نویسد: «با کمال تعجب، ما در گویش تجریش و دیگر روستاهای قدیم شمیران هیچ اثری از زیربنای شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی نمی‌یابیم … و تنها چیزی که در این میان می‌توان یافت لایه صرفی نسبتاً سطحی است که از گویش‌های گاسپین جذب شده است. این نشان‌دهنده آن است که تجریش، شمیران، ری و سکونتگاه‌های پیرامون آن از دورانی بسیار نخستین فارسی‌زبان بوده‌اند.Journal of Persianate Studies 4 (2011) 246-271 brill.nl/jps The Extinct Dialect of Tajrish: Caspian or Persian?
Habib Borjian Encyclopaedia Iranica. p.265.

گویش‌های انتقالی میان فارسی و مازندرانی را گویش‌های فارسی-مازندرانی نامیده‌اند که در مناطق شمالی‌تر از شمیران نظیر آهار، اوشان و فشم گویش می‌شود. دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جاجرود و تجریش در جنوب شمیران حالت انتقالی بین فارسی و مازندرانی دارد و تأثیراتی از زبان‌های حاشیه جنوبی دریای خزر را نشان می‌دهد.the region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr. , “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online editionدیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فصل قصران خارج: داستان تجریشی والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند.

به دلیل تأثیر زبان مازندرانی بر تجریشی برخی، پیش از انجام بررسی‌های کامل که نشان داده تجریشی ز گویش‌های فارسی است، آن را در دسته انتقالی بین فارسی و مازندرانی ذکر کرده بودند.. به اعتقاد حبیب برجیان گویش تجریشی گویشی منقرض شده است. به گفته حسین سامعی، دکتر سامعی نقل نمودند که تجریشی اصیل می‌باشند و هنوز در خانواده ایشان سالخوردگان بین خود به گویش تجریشی سخن می‌گویند. به گفته الهه گل‌بستان گویش آهاری گویشی از گویش‌های تجریشی است. به گفته وی این گویش تحت تأثیر زبان فارسی در شرف انقراض می‌باشد.

تحقیق دربارهٔ گویش تجریش را نخستین بار ژوکوفسکی در سال ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۹ انجام داد و سپس سامعی در سال ۱۳۸۳ تحقیق جامع‌تری را در این باره منتشر کرد. به گفته مهدی علمداری در حال حاضر فقط بعضی افراد مسن تجریش با این گویش آشنایی دارند اما در روستاهای دورتر از مرکز تجریش هنوز کم و بیش به آن سخن می‌گویند. این گویش شباهت زیادی به گویش مناطق جنوبی شهرهای دماوند مانند گیلیارد و آیینه‌ورزان دارد.

به گفتهٔ حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف وسیعی از لهجه‌های ترکیبی وجود دارند که می‌توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش‌های طبری هستند که تحت تأثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تبری‌گون گفته می‌شود و گروه دوم گویش‌های زبان فارسی هستند که تحت تأثیر زبان طبری قرار داشته‌اند و به نوعی مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب می‌شوند. در گویش‌های انتقالی یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می‌شود که با لهجه تهرانی تلفظ می‌شوند و از نظر ریخت‌شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند ولیکن از نظر فعلی تحت تأثیر زبان مازندرانی هستند و دراین گویش‌ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می‌شود. باوجود نزدیکی بین گویش‌های انتقالی و فارسی، به علت وجود واژگان متفاوت و استفاده از افعال مازندرانی درک متقابل بین گویشوران این دو زبان به شدت پایین می‌باشد و پژوهشگرانی همچون صادق کیا از زبان طبری برای فهم این گونه گویش‌ها بهره جسته‌اند.

دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جاجرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای از گویش‌های انتقالی است.the region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr. , “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online editionدیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فصل قصران خارج: داستان تجریشی 

والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کندو تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمیرانی صحبت می‌کنند.
گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.دیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی.حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد.

 محدوده جغرافیایی 
گویش تجریشی گویش بومیان تجریش بود که در تجریش گویش می‌شده است.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش تجریش ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
 ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع فاعلی، تجریش man tu u mâ šomâ unâhâ مفعولی، تجریش manro toro uro mâro šomaro unâhâro ملکی، تجریش m t š mon ton šon

 شناسه 
در گویش تجریش شناسه‌ها به صورت زیر در آخر فعل می‌آیند:

 گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه پس از همخوان (صامت) am i ∅ im in an شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل حال m y e ym yn n شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل گذشته m y ∅ ym yn n شناسه پس از واکه (ی) am ey ∅ eym eyn an

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل دادن (hâdian) بر اساس گویش تجریش در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی hâdam hâdi hâde hâdim hâdin hâdan حال ساده hâmdam hâmdi hâmde hâmdim hâmdin hâmdan حال در حال انجام daram-hâmdam dari-hâmdi dare-hâmde darim-hâmdim darin-hâmdin daran-hâmdan گذشته ساده hâdâm hâdây hâdâ hâdâym hâdâyn hâdân گذشته استمراری hâmdâm hâmdây hâmdâye hâmdâym hâmdâyn hâmdân گذشته در حال انجام dabom-hâmdâm daboy-hâmdây dabo-hâmdâye daboym-hâmdâym daboyn-hâmdâyn dabon-hâmdân گذشته کامل hâdaye bom hâdaye boy hâdaye bo hâdaye boym hâdaye boyn hâdaye bon

در جدول زیر فعل دیدن (bedian) بر اساس گویش تجریش در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی beinam beini beine beinim beinin beinan حال ساده meinam meini meine meinim meinin meinan حال در حال انجام daram-meinam dari-meini dare-meine darim-meinim darin-meinin daran-meinan گذشته ساده bediam bediey bedi bedieym bedieyn bedian گذشته استمراری mediam mediey medi medieym medieyn median گذشته در حال انجام dabom-mediam daboy-mediey dabo-medi daboym-medieym daboyn-medieyn dabon-median گذشته کامل bedia bom bedia boy bedia bo bedia boym bedia boyn bedia bon

 نشانه جمع 
اسم در گویش تجریشی با [hâ] و [â] به اسم جمع تبدیل می‌شود.
 خونه‌ها xonahâ بچه‌ها iâlâ

 نشانه نکره 
در گویش تجریشی با افزودن حرف [yek] یا [ye] به اول جمله اسم نکره ایجاد می‌شود همچنین اگر به آخر اسمی حرف [i] اضافه شود اسم نکره ساخته می‌شود.
 یک نفر yek kesi یک پسر yâli

 مضاف مضافٌ‌الیه 
در گویش تجریشی همچون زبان‌های فارسی مضافٌ‌الیه پس از مضاف می‌آید. در گویش طالقانی و مازندرانی و گیلکی برخلاف این قاعده عمل می‌شود.
 نماز شب nemâz šou پل بالا pul bâlâ

 صفت و موصوف 
در گویش تجریشی همچون زبان فارسی صفت پس از موصوف می‌آید. در گویش طالقانی و مازندرانی و گیلکی برخلاف این قاعده عمل می‌شود.

 نان سوخته nun besauxte صورت سفید dim sefidi

 حرف اضافه 
در گویش تجریشی حرف اضافه از قبیل زیر است:
 فارسی معیار گویش تجریش از ez/az روی bar به be در de/mon/mun روی ru با vâ/vo برای vase را o/u/ro/ra
 فارسی معیار گویش تجریش بینی در صورت هست demog mon dim dere برو در خانه bašu mun xune برای این دختر می‌آورم vase i duxteri miorem پشیمان بود چرا من سکه مسی (پول سیاه) را نگرفتم pešimon vobu vase či men puli siyoru honegetam با تو کار دارد vo tu kor dore کفشم در پام نبود kušem pomde danabu هر دو زن را بده har dotu zonu hode آن پسر را می‌خواهد un puserro moxo قبل از این کدخدای ده بودم piš ez inâ xydoi de bum

 فعل شدن 
در گویش تجریشی سه فعل [gedian] و [bavoan] و [šodan] به معنای شدن است.

 فارسی معیار گویش تجریش سنگین شد sangin gede خوب می‌شوند xob megedian خوب شدم xob bavum عوض شد avaz bavo غروب که می‌شود qorub ke meše

 فعل بودن 
در گویش تجریش همچون زبان مازندرانی برای بیان بودن در جایی از فعل [dar] (زمان حال) و از فعل [dav] (زمان گذشته) استفاده می‌شود.
 فارسی معیار گویش تجریش کتاب کجا هست ketâb koje dare این بچه کجا هست i yâlak koje dare دیشب کجا بودی dišo koje davoy یک نفر اینجا بود ye nafer injâ davo

 افعال 
شماری از افعال تجریشی و مقایسه آن با گویش ساری و فارسی:

 گویش تجریش گویش ساری فارسی biyâmom biyâmome آمدم biyoudan biyourden آوردن dabessam davesseme بستم hâmde hedâ داد mukunam kumbe می‌کنم kunam hâkunem بکنم baressiey baresiye رسید meresi reseni می‌رسی

 واژگان 
شماری از واژه‌های تجریشی و مقایسه آن با گویش کجوری و فارسی:

 گویش تجریش گویش کجوری (کندلوس) فارسی puser rikâ/pesar پسر yâl/beče vače پسر adisa ašnufe عطسه vase vesse برای mišgâ/gungušd mičkâ گنجشک vezgak vag قورباغه četuni čitini چطورید dim dim صورت bua piyar پدر nana mâr/nenâ مادر qalâq kalâj کلاغ bol bâl دست

 جستارهای وابسته 

 منابع 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین