مدح‌شدگان حافظ

مدح‌شدگان حافظ یا ممدوحان حافظ کسانی هستند که حافظ، شاعر ایرانی قرن هشتم هجری، در اشعار خود صراحتاً آنها را ستایش یا از آنها به نیکی یاد کرده‌است. حافظ به دربار امیران محلی رفت‌آمد داشت و به تبع آن غزلیات فراوانی در مدح افراد مختلف سروده‌است. وی گاهی در یک یا دو بیت از غزل به مدح پرداخته و گاهی کل غزل را به مدح اختصاص داده‌است که در این حالت اصطلاحات مربوط به «معشوق» را دربارهٔ ممدوح به کار برده‌است، به‌طوری که به نظر می‌رسد شعر دربارهٔ معشوق است. در بسیاری از موارد نام ممدوح را در شعر خود نیاورده و تنها با استفاده از قرائن و شواهد می‌توان حدس زد که منظور نظر حافظ کدام شخص بوده‌است.

دوران حکومت کوتاه و بیست‌سالهٔ آل اینجو بازتاب ویژه‌ای در شعرِ حافظ داشت؛ به‌جز غزل‌ها و قطعه‌های سروده‌شده برای غیاث‌الدین کیخسرو و جلال‌الدین مسعودشاه، حافظ اشعار متعددی دربارهٔ شاه ابواسحاق دارد و از دوران حکومت او به نیکی یاد کرده‌است. اما با شروع دوران حکومت امیر مبارزالدین که بازار زهدفروشی و ظاهرپرستی رونق گرفت، حافظ نه تنها امیر مبارزالدین را مدح نکرد، بلکه با طعنه و کنایه، او را محتسب خوانده‌است. پس از این دوران، روزگار شاه شجاع آغاز شد که خود شاعر و اهل تساهل و تسامح بود و حافظ سروده‌های زیادی در مورد وی و روزگارش دارد. برپایهٔ پژوهش قاسم غنی، ۱۲۳ مورد از همهٔ سروده‌های حافظ به شاه شجاع اشاره دارند که در ۸ مورد از آن‌ها، نام یا کنیهٔ شاه شجاع در شعر ذکر شده‌است. حافظ در مورد برخی دیگر از حاکمان شیراز و سایر سرزمین‌ها نیز ابیاتی تمجیدآمیز دارد، اما مهم‌ترین ممدوح حافظ پس از شاه شجاع، برادرزادهٔ شاه شجاع به‌نام شاه منصور است که حافظ به وی دلبستگی ویژه‌ای داشت و بارها با نام بردن از او، نکویی‌هایش را ستود. حافظ همچنین در مورد وزیران، بزرگان معاصر خود نیز اشعاری دارد.

حافظ در هردو زمینهٔ غزل و مدیحه انقلابی ایجاد کرد و جایگاهی برای غزل آفرید که پیشتر به قصیده اختصاص داشت. حافظ مانند دیگر شاعران، برای بلندپایگان شیراز مدیحه می‌سرود، اما به جای قصیده، از غزل استفاده می‌کرد. از آنجا که غزل بسیار کوتاه‌تر است، مدیحه به یک یا دو بیت در غزل محدود می‌شد و سایر بیت‌ها دربردارندهٔ عناصر عشق و بزم‌پرستی بودند. بنابراین، استعاره‌های کام‌گرایانه به محیط واقعی پیوند زده می‌شد؛ چنان‌که به تعبیر ریپکا، در شعر حافظ معشوق همان ممدوح بود.

 فهرست مدح‌شدگان 
در این فهرست، نام افرادی از معاصران حافظ آمده‌است که حافظ در اشعار خود، صراحتاً نام آن‌ها را ذکر کرده‌است. 
نام مدح شوندهجایگاه مدح‌شوندهقالب شعرمدح/توصیفمنبعجلال‌الدین مسعودشاه 
(درگذشتهٔ ۷۴۳ قمری)فرمانروای شیرازاز خاندان آل اینجوقطعهخسروا دادگرا شیردلا بحر کفاای جلال تو به انواع هنر ارزانیهمه آفاق گرفت و همه اطراف گشادصیت مسعودی و آوازه شه‌سلطانی...متن کاملشیخ ابواسحاق

(درگذشتهٔ ۷۵۸ قمری)فرمانروای شیرازاز خاندان آل اینجوقصیده...جمال چهرهٔ اسلام شیخ ابواسحاقکه ملک در قدمش زیب بستان گیردچراغ دیدهٔ محمود، آن که دشمن راز برق تیغ وی آتش به دودمان گیرد...متن کامل غزل...راستی خاتم فیروزهٔ بواسحاقیخوش درخشید ولی دولت مستعجل بود...متن کامل غزل...پیش از این کاین نُه رواق چرخ اخضر برکشنددور شاه کامگار و عهد ابواسحاق بود...متن کامل قطعهبه عهد سلطنت شاه شیخ ابواسحاقبه پنج شخص عجب ملک فارس بود آباد...متن کامل قطعه...خسرو روی زمین قوس زمان بواسحاقکه به مه طلعت او نازد و خندد بر گل...متن کامل شاه شجاع 
(درگذشتهٔ ۷۸۶ قمری)فرمانروای شیرازاز خاندان مظفرغزلسحر ز هاتف غیبم رسید مژده به گوشکه دور شاه شجاع است می بنوش... غزل...خیال آب خضر بست و جام کیخسروبه جرعه‌نوشی سلطان ابوالفوارس شدمتن کامل غزلزمان شاه شجاع است و دور حکمت و شرعبه راحت دل و جان کوش در صباح و رواحغزلقسم به حشمت و جاه و جلال شاه شجاعکه نیست با کسم از بهر مال و جاه نزاع...جبین و چهرهٔ حافظ خدا جدا نکندز خاک بارگه کبریای شاه شجاعمتن کاملغزلبه فر دولت گیتی‌فروز شاه شجاعکه هست در نظر من جهان حقیر متاع...غزل...مظهر لطف ازل روشنی چشم املجامع علم و امل جان جهان شاه شجاعمتن کاملغزل...داور دین شاه شجاع آن که کردروح قدس حلقهٔ امرش به گوش...متن کاملقصیده...دارای دهر شاه شجاع آفتاب ملکخاقان کامکار و شهنشاه نوجوان...متن کاملشاه یحیی

(درگذشتهٔ ۷۹۵ قمری)فرمانروای شیرازاز خاندان مظفرغزلدارای جهان نصرت دین خسرو کاملیحیی بن مظفر ملک عالم عادل...متن کاملغزل...گویی برفت حافظ از یاد شاه یحیییارب به یادش آور درویش پروریدنمتن کاملغزل...فلک جنیبه‌کش شاه نصرت‌الدین استبیا ببین ملکش دست در رکاب زده...متن کامل غزل...نصرت‌الدین شاه یحیی آنکه خصم ملک رااز دم شمشیر چون آتش در شراب انداختی...متن کاملغزل...گر نکردی نصرت دین شاه یحیی از کرمکار ملک و دین ز نظم و اتساق افتاده بود...متن کامل شاه منصور
(درگذشتهٔ ۷۹۵ قمری)فرمانروای شیرازاز خاندان مظفرغزلبیا که رایت منصور شاه رسیدنوید فتح و بشارت به مهر و ماه رسید...متن کاملغزل...شهنشاه مظفرفر شجاع ملک و دین منصورکه جود بی‌دریغش خنده بر ابر بهاران زد...متن کاملغزل...به یمن دولت منصورشاهیعلم شد حافظ اندر نظم اشعار...متن کاملغزل...شاه منصور واقف است که ماروی همت به هر کجا که نهیمدشمنان را ز خون کفن سازیمدوستان را قبای فتح دهیم...متن کاملغزل...از مراد شاه منصور ای فلک سر بر مدارتیزی شمشیر بنگر قوت بازو ببینمتن کاملغزل...منصور بن مظفر غازی است حرز منوز این خجسته نام بر اعدا مظفرم...متن کاملقطعه...بر مسند خسروی بمانادمنصور مظفر محمد...متن کاملسلطان اویس
(درگذشتهٔ ۷۷۶ قمری)فرمانروای عراق

از خاندان جلایریغزل...من از جان بندهٔ سلطان اویسماگرچه یادش از چاکر نباشد...متن کامل سلطان احمد
(درگذشتهٔ ۸۱۳ قمری)فرمانروای عراق

از خاندان جلایریغزلاحمدالله علی معدلةالسلطاناحمد شیخ اویس حسن ایلکانی...متن کامل پور پشنگیکی از اتابکان لرستانغزل...شوکت پور پشنگ و تیغ عالم‌گیر اودر همه شهنامه‌ها شد داستان انجمن...متن کامل قوام‌الدین حسن
(درگذشتهٔ ۷۵۴ قمری)وزیر شیخ ابواسحاقغزل...دریای اخضر فلک و کشتی هلالهستند غرق نعمت حاجی قوام مامتن کاملقطعه...دیگر کریم چو حاجی قوام دریادلکه نام نیک ببرد از جهان به بخشش و داد...متن کامل غزل...به رندی شهره شد حافظ میان همدمان لیکنچه غم دارم که در عالم قوام‌الدین حسن دارممتن کاملعمادالدین محمود
(احتمالاً درگذشتهٔ ۷۵۹ قمری)از وزیران شیخ ابواسحاقغزل...بخواه جام صبوحی به یاد آصف عهدوزیر ملک سلیمان عمادالدین محمود...متن کاملمجدالدین اسماعیلقاضی شیراز قطعه...دگر مربی اسلام شیخ مجدالدینکا قاضی‌یی بِهْ از او آسمان ندارد یاد...متن کامل قطعهمجد دین سرور سلطان قضات اسماعیلکه زدی کلک زبان‌آورش از شرع نطق...متن کاملخواجه ابونصر برهان‌الدین
(درگذشتهٔ ۷۸۰ قمری)وزیر امیر مبارزالدینغزل...برهان ملک و دین که ز دست وزارتشایام کان یمین شد و دریا یسار هم...متن کاملغزل...مسندفروز دولت کان شکوه و شوکتبرهان ملک و ملت بونصر بوالمعالیمتن کاملجلال‌الدین تورانشاه
(درگذشتهٔ ۷۸١ قمری)وزیر شاه شجاعقطعهآصف عهد زمان جان جهان تورانشاهکه درین مزرعه جز دانهٔ خیرات نکشت...متن کاملغزل...تورانشهِ خجسته که من یزید فضلشد منت مواجب او طوق گردنممتن کاملغزل...وفاداری و حق‌گویی نه کار هرکسی باشدغلام آصف ثانی جلال‌الحق والدینم...متن کاملقوام‌الدین محمد صاحب‌عیار
(درگذشتهٔ ۷۶۴ قمری)از وزیران دوران آل مظفرقطعهاعظم قوام دولت و دین آن که بر درشاز بهر خاکبوس نمودی فلک سجود...متن کاملقطعه...زمانه گر نه زر قلب داشتی کارشبه دست آصف صاحب عیار بایستی...متن کاملسلطان غیاث‌الدیننامعلومغزل...حافظ ز شوق مجلس سلطان غیاث دینخامش مشو که کار تو از ناله می‌رودمتن کامل شیخ بهاءالدین عثمان

(درگذشتهٔ ۷۸۲ قمری)از امامان شافعیقطعهبهاءالحق و الدین طاب مثواهامام سنت و شیخ جماعت...متن کاملخواجه کمال الدین سید ابوالوفااز بزرگان شیرازغزل...وفا از خواجگان شهر با منکمال دولت و دین بوالوفا کردمتن کاملشیخ امین‌الدیناز مشایخ اهل طریقتقطعه...گر بقیه‌ی ابدال شیخ امین‌الدینکه یمن همت او کارهای بسته گشاد...متن کامل شیخ عضدالدیناز بزرگان دربار ملوک شبانکارهقطعه...دگر شهنشه دانش عضد که در تصنیفبنای کار مواقف به نام شاه نهاد...متن کامل 

 یادداشت 

 پانویس 

 منابع 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

رده:حافظ
حافظ
حافظ