آثار منسوب به دوازده امام

آثار منسوب به امامان شیعه یکی از مسائلی است که در آثار مکتوب شیعه، به عنوان یک پدیده در قرن دوم و پس از آن در قرن سوم تلقی می‌شود. موضع تشیع در نگارش حدیث، موضعی مثبت بوده و همواره به این مسئله به منزله پایه تدوین حدیث نگریسته‌است. در این راستا، کتبی به علی بن ابی‌طالب منسوب است که توسط پیامبر اسلام به وی انشاء شده‌است. بنابر روایتی از سیوطی، علی بن ابی‌طالب به نگارش احادیث و علی‌الخصوص با سند آن، توصیه می‌کرد. در همین راستا، وقتی دانشمندان از اختلاف اصحاب پیامبر دربارهٔ نگارش حدیث خبر می‌دادند، از علی بن ابی‌طالب و حسن مجتبی (دو امام اول شیعیان) به عنوان موافقان نگارش حدیث یاد کرده‌اند. جعفر صادق نیز از توصیه کنندگان به نگارش حدیث بود همین امر سبب شد تا شاگردانش در جلسات درس، به همراه لوح و قلم به ضبط احادیثش بپردازند.

پدیده آثار منسوب به امامان شیعه همواره این سؤال را ایجاد کرده‌است که آیا امامان شیعه برای شیعیان، آثاری مکتوب را به یادگار گذاشته‌اند یا آنکه اساساً با تألیف اثر مکتوب توسط خودشان، مخالف بودند. در این میان، منابع شیعی و غیر شیعی همواره آثار متعددی را به امامان خویش منسوب می‌دانستند. سید محسن امین، یکی از دلایل نبود منابع بیشتر از امامان شیعه را اختناق ناشی از حکومت‌های بنی امیه و بنی عباس دانسته که سبب شده بود تا امامان شیعه به تقیه مجبور باشند و از بیان تمام حقایق، محروم شوند. در یک تقسیم، آثار منسوب به امامان شیعه به دو دسته کلی آثار کامل و آثار ناقص تقسیم می‌شوند. آثار کامل، به آثاری گفته می‌شود که توسط نسخه کاملی از آن در دسترس باشد. در مقابل آثار ناقص، تنها بخش یا قسمت کوتاهی از آن در دیگر آثار منعکس شده یا به صورت مجزا، باقی مانده‌است. در این میان برخی از آثار نیز به‌طور کل از بین رفته و نسخه‌ای از آن باقی نمانده‌است. در این راستا، عالمان امامیه، در تلاش برای شناسایی و یافتن کتب منسوب به امامان خویش بوده‌اند؛ از جمله این افراد می‌توان به تتبع سید محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، محمدرضا حسینی در کتاب تدوین السنة الشریفه، باقر شریف قرشی در کتب مربوط به تاریخ ائمه و سید علی شهرستانی در منع تدوین الحدیث اشاره کرد.

با وجود آنکه برخی از محققان، آثاری را که به دست مولفانی غیر از امامان شیعه نگاشته شده باشد، به شرط استماع از امامان یا تخصص در نگارش، به عنوان آثار منسوب به امامان شیعه به حساب می‌آورند؛ اما در فهرست حاضر، تنها آثاری که در نسخه‌ای از نسخ آن به امامان شیعه، منسوب باشد، پرداخته شده‌است.

 فهرست آثار منسوب به امامان شیعه 
راهنمای فهرست: ()، ()، ()، (نسخه خطی نادر = نسخه‌های نفیس و غیر دسترس عموم)، (نسخه مفقود = عدم وجود نسخه، حتی خطی نادر)

تصویر خطاطینامنام اثر
نام‌های دیگرموضوع اثرحجم اثروضعیت نشرترجمهتوضیحات100x100پیکسلعلی بن ابی‌طالبجامعه
کتاب علیفقهاین اثر به صورت پراکنده در آثار مختلف شیعی گزارش شده‌است.رک: این اثر یکی از مهمترین پشتوانه‌های حدیثی نزد امامیه است که توسط پیامبر اسلام، انشاء و به خط علی بن ابی‌طالب به نگارش درآمده‌است. این اثر به جهت رویت افراد متعدد، در خصوص انتساب به علی بن ابی‌طالب، نسبت به سایر آثار منسوب، برتری دارد.صحیفه علی
صحیفه النبیفقهنسخه مفقوددر منابع اهل سنت، از کتابی با عنوان صحیفه علی یاد شده‌است که در زمینه‌های دیه، آزادی بنده و عدم جواز قتل مؤمن در برابر کافر، روایاتی را گزارش کرده‌است. برخی این اثر را با جامعه یکی دانسته‌اند و برخی دیگر محتوای آن دو را یکی گزارش کرده‌اند؛ اما دانشنامه اسلام، بین این دو اثر تفاوت گزارش کرده‌است.مصحف فاطمهعلوم خفیهسه برابر متن قرآننسخه مفقوداین اثر، نسخه‌ای از املاء جبرائیل و کتابت علی بن ابی‌طالب است که به جهت مخاطب قرار گرفتن فاطمه زهرا، به مصحف فاطمه مشهور است. برخی چون مدرسی، این اثر را به عنوان وصیتنامه فاطمه زهرا یاد کرده‌اند.کتاب الجفر
کتاب جفرعلوم خفیهنسخه خطی نادرکتاب الجفر یا کتاب جفر، کتابی است منسوب به علی بن‌ ابی‌طالب که محتوای آن، اخبار غیبی از حوادث آینده است. برخی این کتاب را در کنار جامعه و صحیفه گزارش کرده‌اند.مصحف علیقرآننسخه خطی نادرتصحیفی از قرآن است که توسط علی بن ابی‌طالب صورت گرفته‌است و شامل اوایل جزء ۲۳ قرآن (سوره یس) تا آیه ۴۵ از سوره فصلت می‌باشد. این مصحف به خط کوفی نوشته شده‌است. همین‌طور مصحف دیگری به خط علی از سوره هود تا آخر سوره کهف نیز باقیست که هر دو در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. نسخه کاملی از قرآن نیز به علی منسوب است که بر اساس ترتیب نزول تدوین شده‌است؛ اما از این نسخه، هیچ اثری گزارش نشده‌است. برخی چون رامیار در وجود این مصحف تردیدهایی را مطرح کرده‌اند.کتاب فی العلوم القرآن
کتاب املی فیه ستین نوعاً من انواع علوم القرآنعلوم قرآنی۱۳ برگ خطیچاپ شده در کتاب بحارالانواراین اثر، شامل علوم قرآنی بوده و در نوع خود، اولین اثر در حوزه فعالیت علوم قرآنی بوده‌است. این اثر توسط محمدباقر مجلسی در بحارالانوار به صورت کامل گزارش و در آن ۶۰ نوع از انواع علم قرآنی ذکر شده‌است.کتاب الدیات
کتاب الفرائضفقه۱۷ ورق چاپیچاپ شده در کتاب من‌لایحضره‌الفقیه فارسیاین اثر، کتابی است منسوب به علی بن ابی‌طالب که در آن به تشریح مقدار دیات پرداخته شده‌است.«عهدنامه مالک اشتر»اخلاق و عرفان۲ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب نهج البلاغه فارسی
 انگلیسیاز جمله آثار علی بن ابی‌طالب است که خطاب به مالک اشتر نوشته و به زبان‌های مختلف و به صورت مجزا، چاپ و نشر شده‌است.تعلیقة النحویهنحونسخه مفقوداین اثر توسط علی بن ابی‌طالب به ابو اسود دوئلی املا شده‌است.100x100پیکسلحسن مجتبی100x100پیکسلحسین بن علی100x100پیکسلعلی بن الحسینصحیفه سجادیه
صحیفه کاملهادعیهحجم این اثر، در نسخه‌های مختلف متفاوت است. قدیمیترین نسخه آن، شامل ۳۸ دعا می‌باشد.چاپ شده
شرح شده

ترجمه شده

تصحیح شده فارسی
 انگلیسی
 اردو
 بنگالی
 ژاپنی
 ترکی استانبولیاین کتاب در دو نسخه، توسط دو فرزند علی بن الحسین (محمد باقر و زید) استنساخ شده‌است و نسخه کنونی این کتاب، نسخه مقابله شده این دو نسخه، توسط «شیعه بلخی» است. علاوه بر صحیفه کامله، ۴ صحیفه دیگر نیز به علی بن الحسین منسوب است.رساله حقوقاخلاق۱۷ صفحه چاپیچاپ شده

شرح شده

ترجمه شده

تصحیح شده فارسی
 انگلیسی
 اردو
 هندیرساله حقوق، در کنار نامه‌ای دیگر از علی بن الحسین، در موضوع حقوق نگاشته شده‌است. با وجود آنکه سند نامه، نسبت به کتاب قوی‌تر است، اما کتاب حاوی نکات بیشتری‌است. این رساله به‌طور کامل در کتاب تحف العقول نقل شده‌است.کتاب علی بن الحسینحدیثنسخه مفقوداین اثر، از جمله آثاری است که اکنون در دسترس نیست و تنها بخش‌های اندکی از آن در کتب دیگر شیعه، گزارش شده‌اند.100x100پیکسلمحمد بن علیتفسیر الباقرتفسیر قرآننسخه مفقودکتابی تفسیری به محمد باقر منسوب است که ابن ندیم آن را منقول از ایوجارود دانسته‌است. بخشی از این اثر اکنون در دسترس است.رساله الی سعد الخیرکلام۵ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب کافی فارسیمتن دو نامه است که از جانب محمد باقر به شخصی به نام سعد الخیر از بنی امیه نگاشته شده‌است که کلینی هر دو نامه را در روضه کافی گزارش کرده‌است.100x100پیکسلجعفر بن محمدرساله الاهوازیه
رساله عبدالله بن نجاشیکلام و فقه۲ صفحه چاپیچاپ شده

شرح شده

ترجمه شده فارسیاین اثر، نامه‌ای از جعفر صادق به عبدالله بن نجاشی، والی اهواز است. این اثر در کتب مختلفی چون بحارالانوار گزارش شده و توسط برخی از عالمان امامی همچون مجلسی، دارای شرح می‌باشد.رساله فی الغنائمفقه۵ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب تحف العقول فارسیاین اثر در کتاب تحف العقول نقل شده‌است.رساله فی وجوه معایش العباداخلاق و عرفان۱۰ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب تحف العقول فارسیاین اثر جوابی است به نامه شخصی که از جعفر صادق، در خصوص معایش عباد از جهت کسب و کار و تعاملات معاملاتی و انواع نفقه‌ها.رساله الی اصحابهعرفان۳ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب تحف العقول فارسیاین اثر، نامه‌ایست از جعفر صادق به اصحابش که آنان را به دقت نظر در مفاد آن توصیه کرده‌است و متذکر شده که پس از هر نماز به مفادش نگاه بیندازند. این رساله در کتاب تحف العقول با عنوان «رسالته إلی جماعة شیعته وأصحابه» منتشر گردیده‌است.100x100پیکسلموسی بن جعفرتفسیر منسوب به موسی کاظمتفسیر قرآننسخه مفقوداین اثر، تا قرن ششم در دسترس بوده، اما اکنون از آن نسخه‌ای باقی نمانده‌است. ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب خود از این کتاب، نقل‌هایی را گزارش کرده‌است.مسند الامام موسی بن جعفرحدیث۵۹ روایتچاپ شده
تحقیق شدهاین اثر توسط موسی بن ابراهیم مروزی از موسی کاظم استماع و کتابت شده‌است.100x100پیکسلعلی بن موسی الرضاصحیفه رضویه
صحیفه الرضاحدیث۲۵۶ صفحه چاپیچاپ شده

تحقیق شده

چاپ شده فارسیاین اثر شامل روایات نقل شده از علی بن موسی الرضا است که توسط عبدالله بن احمد بن عامر نقل گردیده‌است. این روایات به سال ۱۹۴ ه‍.ق و در مدینه استماع گردیده‌است. موضوع روایات کتاب، ادعیه، اهمیت نمازهای یومیه و نماز میت و همچنین ذکر فضایل اهل بیت پیامبر است.رساله تمام الشریعه المصطفویه فی اصول الدینکلام۵۴ برگ خطی ۷ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب تحف العقول فارسیاین اثر، در علم کلام و مخاطبش مأمون عباسی است.100x100پیکسلمحمد بن علی100x100پیکسلعلی بن محمدرساله جبر و تفویض
رسالته علیه السلام فی الرد علی اهل الجبر و التفویض و اثبات العدل و المنزلة بین المنزلتینکلام۱۴ صفحهمنتشر شده در کتاب تحف العقول فارسیاین اثر، به عنوان اولین کتاب در زمینه رد بر جبر و تفویض از میان منابع اسلامی یاد می‌شود و به‌طور کامل در کتاب تحف العقول گزارش شده‌است.100x100پیکسلحسن عسکری«مواعظ القصار»حدیث۲ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب تحف العقول فارسیمتن روایاتی است که به همراه نامه‌ای به اسحاق بن اسماعیل نیشابوری، در کتاب تحف العقول گزارش شده‌است.رساله المنقبتکلاممتن نامه‌ایست که توسط حسن عسکری به سال ۲۵۵ ه‍.ق کتابت شده و در خصوص حلال و حرام‌ها بوده‌است. همچنین متن نامه‌ای دیگر که ابن شهرآشوب از آن را در مناقب خود خبر داده‌است و می‌افزاید که این نامه در خصوص مکاتبات دو تن با حسن عسکری در خصوص احکام دین است.100x100پیکسلحجت بن الحسن

 آثار منسوب مورد مناقشه 
در بین آثار منسوب به امامان شیعه، برخی آثار در انتسابشان مورد مناقشه قرار گرفته‌اند؛ که عبارتند از:
تصویر خطاطینامنام اثر
نام‌های دیگرموضوع اثرحجم اثروضعیت نشرترجمهتوضیحات100x100پیکسلعلی بن ابی‌طالبجمع القرآن و تأویلهعلوم قرآنینسخه مفقودکتابی است در خصوص جمع‌آوری و نسخه‌نویسی قرآن به همراه ترتیب نزول سوره‌های آن که سید محسن امین آن را از آثار علی بن ابی‌طالب می‌داند.100x100پیکسلمحمد بن علیکتاب الهدایهنسخه مفقودابن ندیم، کتابی را با نام الهدایه یاد می‌کند که به عقیده محسن امین، این اثر احتمالاً منسوب به محمد باقر است.المناسکفقه۵ صفحه چاپیچاپ شده در کتب مختلف همچون مسند احمداین اثر به درخواست مسلمین که از مناسک حج بی اطلاع بودند نگاشته شده‌است و در انتساب اثر بین محمد باقر و پدرش علی بن الحسین اختلاف است.100x100پیکسلجعفر بن محمدالاهلیجه فی التوحیدکلام۱۰۶ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب بحارالانوارموضوع کتاب حدیث‌های کلامی است که توسط محمدباقر مجلسی، یکی از مصادر بحارالانوار قرار گرفته‌است. این کتاب توسط مفضل بن عمر گزارش شده و توسط جعفر صادق بر او املا شده‌است. ابن ندیم، تألیف شدن کتاب توسط جعفر صادق را محال می‌داند اما وجه محال بودن آنرا بیان نمی‌کند.توحید مفضل
کتاب التوحیدکلام۳ صفحه چاپیچاپ شده

شرح شده

ترجمه شده فارسیدر انتساب این کتاب مناقشاتی وجود دارد و گروهی این اثر را مربوط به قرن چهارم و تألیف شده توسط فرقه اسماعیلیه دانسته‌اند که بعدها از حوزه اسماعیلیه به حوزه امامیه منتقل گردید.مصباح الشریعهاخلاق و عرفان۲۰۴ صفحه چاپیچاپ شده
ترجمه شده فارسی
 انگلیسیانتساب این کتاب مورد مناقشه قرار گرفته‌است و با وجود چاپ‌های متعددش، توسط برخی از علماء امامیه همچون محمدباقر مجلسی، مورد انکار قرار گرفته‌است. مخالفان معتقدند که این کتاب از مؤلفی صوفی بوده و ادبیاتش با ادبیات آثار قرن دوم، متفاوت است.جعفریات
اشعثیاتحدیث۲۴۱ صفحه چاپیچاپ شدهاین اثر با وجود آنکه تألیف یکی از عالمان امامی مذهب به نام محمد بن محمد بن اشعث (قرن چهارم) بوده، به جهت جمع‌آوری روایات جعفر صادق، به وی منسوب گردیده‌است که این انتساب، باطل است.نثر الدر
نثر الدررحدیث۱۰ صفحه چاپیچاپ شده در کتاب تحف العقول فارسیاین اثر، توسط فرزند شیخ طبرسی به نگارش درآمده و به اشتباه، به جعفر صادق منسوب است.خواص القرآن الکریم
منافع القرآنعلوم قرآنینسخه خطی نادردر مقدمه این اثر، کتاب به جعفر صادق منسوب شده‌است؛ تألیف شده در قرن چهارم ه‍.ق است و نسخه خطی آن در کتابخانه ظاهریه دمشق موجود است. با وجود آنکه در متن کتاب از کتاب کشف السر تألیف محمد بن احمد بن سعید تمیمی اقتباساتی صورت گرفته‌است، انتساب این اثر به جعفر صادق از جانب برخی نسخه‌شناسان، به شدت تقویت شده‌است.تفسیر امام جعفر صادقتفسیر قرآن۲۷۲ صفجه چاپیچاپ شده

تحقیق شدهاین اثر، با وجود انتساب به جعفر صادق، محتوایی باطنی داشته که به عقیده مخالفان انتساب، در فضایی اسماعیلی و صوفیانه نگارش یافته‌است و توسط ابوعبدالرحمن سلمی، به صورت مزدوج با تفسیر وی درآمیخته است. انتساب این اثر توسط علمای امامیه، مردود است.لویی ماسینیون اینگونه آثار منسوب به جعفر صادق را اثری از جابر بن حیان می‌داند که تألیفات خود را به نام جعفر صادق منتشر می‌نمود.ذکر مناظرة جعفر الصادق لبعض الشیعه فی التفضیل بین ابی‌بکر و علیکلامنسخه خطی نادرنسخه این اثر مربوط به ۸۰۰ سال قبل بوده و حاوی اعتقاداتی است که با عقاید شیعه سازگاری ندارد. همین امر سبب شده‌است تا این اثر نزد شیعیان امامیه اعتباری نداشته باشد. نویسنده این اثر یکی از علمای اهل سنت بوده‌است که در غالب مناظره‌ای (احتمالاً ساختگی) فضائلی را از جانب جعفر صادق برای ابوبکر اثبات نماید.رساله یعلم منها اختبارات الایام النحسة و الجیدةعلوم غریبه۱۲ برگ خطینسخه خطی نادرعالمان امامیه، این اثر را منسوب به جعفر صادق ندانسته‌اند.رسالة لجعفر بن محمد الصادق فی الکیمیاکیمیانسخه خطی نادردر انتساب این اثر به جعفر صادق، دلیل موثقی وجود ندارد و احتمال داده‌شده‌است که مؤلف آن، جابر بن حیان و از تعلیمات جعفر صادق باشد.الرساله المفضلیة و الاتکال علی باری البریةکلام۵ برگ خطینسخه خطیاین رساله را علویان سوریه به جعفر صادق منسوب می‌دارند و به جهت وجود اعتقادات باطنی (که از اعتقادات خاص نصیریان و علویان سوریه است) انتساب این اثر به جعفر صادق مورد مناقشه قرار گرفته‌است.الصراطکلامچاپ شدهاین کتاب، از کتب سری فرقه علویان سوریه (نصیریه) می‌باشد که احتمال داده‌شده توسط یکی از رهبران این فرقه و در قرون اخیر نگارش یافته و به جعفر صادق منسوب گردیده‌است. در این اثر، اعتقاداتی چون تناسخ ارواح و مسخ مطرح گردیده‌است.کتاب الجفرعلوم خفیهنسخه خطی نادرگروهی از اهل سنت همچون ابن خلدون، کتاب الجفر را منسوب به جعفر صادق می‌دانند، اما دیدگاه به واقع نزدیک‌تر، انتساب این کتاب به علی بن ابی‌طالب است.الهفت و الاظلة
الهفت الشریفکلام۲۲۴ صفجه چاپیچاپ شده
تحقیق شدهاین کتاب، از کتب مورد استناد فرقه علویان سوریه بوده و سبک نگارش آن، پر شباهت به آثار اسماعیلیه است تا آنجا برخی این اثر را کتابی از کتب اسماعیلیه دانسته‌اند.100x100پیکسلعلی بن موسی الرضارساله ذهبیهطب۸۱ صفحه چاپیچاپ شده
شرح شده

تحقیق شده

ترجمه شدهفارسی
اردواین اثر، کتابی است با موضوع طب که به دستور مأمون - خلیفه عباسی - به نگارش درآمده‌است. برخی چون محمدباقر مجلسی در نسبت این کتاب با علی بن موسی الرضا به دید تردید نگریستند. جهت شهرت این اثر به رساله ذهبیه (رساله طلایی)، نگارش آن با آب طلاست.صحیفه امام رضا
مسند امام رضاحدیث۷۳ صفحه چاپیچاپ شده

تحقیق شدهاثر مسند امام رضا که گاهی به صحیفة الرضا نیز خوانده شده‌است، مجموعه روایاتی است که از علی بن موسی الرضا جمع‌آوری شده و توسط مؤلف به عنوان کتابی مستقل ارائه گردیده‌است. این مجموعه کتاب‌ها توسط مؤلفین متفاوت از هم منتشر شده‌اند و در انتساب آن به علی بن موسی الرضا، تردیدهایی وجود دارد.فقه الرضا
فقه رضویفقه۴۰۹ صفحه چاپیچاپ شده

تحقیق شدهاین اثر تا قرن دهم ه‍.ق ناشناخته بود تا آنکه محمدباقر مجلسی آن را در منابع بحارالانوار استفاده و آن را معتبر دانست. با این وجود در انتساب این کتاب، اختلافات و تردیدهایی وجود دارد. نسخه خطی این اثر از مدینه به اصفهان منتقل شده و از آنجا گسترش یافته‌است.100x100پیکسلحسن عسکریتفسیر حسن عسکریتفسیر قرآن۷۳۶ صفحهچاپ شده

تحقیق شده

ترجمه شدهفارسی
اردوقدیمی‌ترین نسخه خطی این اثر تفسیری، با وجود آنکه یک قرن پس از کشته شدن حسن عسکری استنساخ شده‌است اما تا پیش از آن، اثری از یادکرد این کتاب در منابع وجود ندارد و همین امر در انتساب این تفسیر به حسن عسکری، تردید ایجاد می‌نماید. پس از آن صدوق، این کتاب را به‌طور کامل در تفسیرش و به‌طور موضوعی در کتب دیگرش، گزارش می‌کند. از این اثر تا قرن پنجم ه‍.ق یادی نمی‌شود تا آنکه ابن‌غضائری این اثر را مجعول می‌داند. بعدها ابن شهرآشوب اثری دیگر در موضوع تفسیر قرآن را به حسن بن خالد برقی منسوب می‌کند که در ۱۲۰ جلد از حسن عسکری استنساخ شده‌است.

 جستارهای وابسته 
 مکاتیب الائمه

 پانویس 

 منابع 

 منابع مکتوب 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 منابع آنلاین 
 
 
 
 
 

 منابع انگلیسی 

 
 

رده:آثار منسوب به امامان شیعه
رده:ویکی‌سازی رباتیک
رده:متون اسلامی
رده:فهرست‌های مربوط به ادیان
رده:کتاب‌شناسی‌های مذهبی
رده:کتاب‌شناسی شیعه
رده:کتاب‌شناسی شیعه دوازده‌امامی