فهرست شیخ‌الاسلام‌های اصفهان

نخستین بار امپراطوری عثمانی در قرن ۱۵میلادی (۹ هجری) به تقلید از کلیسای کاتولیک اروپا اقدام به تأسیس منصب شیخ الاسلام کرد. مورخین متفق القول هستند که نخستین بار سلطان محمد فاتح در ۱۴۵۱ میلادی چنین فردی را منصوب کرده‌است بتدریج این جایگاه بالا رفت تا اینکه در زمان سلطان سلیم اول به مقام مهمی در دربار تبدیل شد و در زمان سلطان سلیمان قانونی، شیخ الاسلام به یک نهاد اداری و قانونی تبدیل شد که در استانبول قرار داشت و از طریق فتواهای خود سیاستهای حکومت را پشتیبانی می‌کرد. صفویه نیز به تقلید از عثمانی منصب شیخ الاسلام را تأسیس کردند که در اصفهان مستقر شد. پس از صفویه با کمرنگ شدن نقش این مقام جای خود را به مجتهدین عام شیعه داد. برنارد لوئیس می‌نویسد: ایرانیان نمی‌دانند که با اینکار در واقع اسلام را مسیحی کرده‌اند. در دوران پادشاهان ضعیف مثل شاه طهماسب (محقق کرکی) و شاه سلیمان و شاه سلطان حسین (محمد باقر مجلسی) قدرت زیادتری می‌گرفت. تا جایی که محمد باقر مجلسی به‌طور سازمان یافته اقدام به ایجاد تغییرات عظیمی در شیعه اثنی عشری کرد قداست امامان شیعه را افزود، اهمیت گریه کردن و عزاداری را بالا برد، عقل‌گرایی را زدود و شیعه را به یک مکتب احساسی بدل کرد، خرافات زیادی را نیز وارد شیعه کرد. مجلسی ذهن عوام را ناقص می‌دانست و راه رسیدن به سعادت را حکومت فقها همراه با پادشاهان اسلامی می‌دانست

محقق کرکی (۱۵۳۱–۱۴۶۱م)(۹۴۰–۸۷۰ق) نخستین شیخ الاسلام شیعی در ۱۵۰۰ میلادی به دعوت شاه اسماعیل به ایران آمد. وی اظهار می‌داشت: برای مصلحت امت، لازم است یک عالم شیعه پیشوای مشروعی برای انجام وظایف امام غایب باشد. پس از مرگ شاه اسماعیل، محقّق کَرکی به عنوان نائب امام مهدی (ولایت مطلقه) در همهٔ شئون اقتصادی، سیاسی و دینی دولت شیعی جدید صاحب اختیار مطلق شد تا آنجا که شخص شاه طهماسب نیز نائب او به‌شمار می‌آمد و او را به مقام شیخ الاسلامی نائل کرد. در زمان صفویان، مقام‌های مذهبی شیخ الاسلام برای همه شهرهای بزرگ منصوب شدند.مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱)، خاندان شیخ الاسلام اصفهان، گل بهار اصفهان، ص۳۲

شیخ الاسلام‌ها در اصفهان زندگی می‌کردند و این منصب تا زمان انقلاب مشروطه (۱۹۰۶م-۱۲۸۵ش) یعنی تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه برقرار بوده‌است که البته در اواخر بصورت یک سمت تشریفاتی منصوب شده توسط شاه درآمده و در عمل مردم بیشتر پیرو مجتهدین دیگر بوده‌اند. آخرین آنها علی‌اکبر شیخ‌الاسلام بود که در ۱۲۷۰ شمسی یعنی ۱۵ سال قبل از مشروطه توسط ناصرالدین شاه منصوب شده بود و پس از انقلاب مشروطه شهردار اصفهان و سپس نماینده مجلس شورای ملی شد تا اینکه در ۱۳۱۱ ش یا ۱۹۳۲ میلادی در زمان رضاشاه پهلوی درگذشت.

در دوره صفوی، شیخ‌الاسلام اصفهان عالی‌ترین مقام قضایی در کشور بود.

فهرست شیخ‌الاسلام‌های اصفهان نگاره نام لقب آغاز (قمری) پایان (قمری) تاریخ مرگ (قمری)دورهصفویان ۹۰۷–۱۱۴۸علی بن حسین بن عبد العالیمحقق کرکی۹۴۰شاه طهماسبامیر معزالدین محمد بن شاه تقی الدین محمد اصفهانی۸ سال شیخ الاسلام و صدر اعظم نیز بودهخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۴۷۱۹۵۲شاه طهماسبزین الدین علی بن احمد بن محمد بن هلال کرکی عاملیعلی منشار عاملی۹۸۴شاه طهماسب150pxبهاءالدین محمد بن حسین عاملیشیخ بهایی۹۹۶۱۰۳۰۱۰۳۰شاه عباس بزرگشیخ محمد مفتی اصفهانجمادی‌الاول ۱۰۳۰جعفریان، رسول، مجله نور و علم، ش ۳۷، صشاه عباس بزرگمیر غیاث الدین محمدمیر میران۱۰۳۵مکارم الاثار ج ۳ ص ۸۲۲صدر نیز بودهخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۴۹۰شاه عباس بزرگمیرزا قاضی بن کاشف الدین محمد اردکانیمیرزا قاضی شیخ الاسلام اصفهان۲۳ شعبان ۱۰۵۵ (عزل توسط خلیفه سلطان)محمدعلی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج ۳، ص ۸۲۲۱۰۷۴خاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۲۳شاه صفی یکمشاه عباس دومعزالدین علی نقی بن علی بن ابی العلاعلی نقی بن علی بن ابی العلا هاشم کمره ای شیرازیریاض العلما ص 272 چهارم۲۳ شعبان ۱۰۵۵ (منصوب شده توسط خلیفه سلطان)۱۰۶۰۱۰۶۰شاه عباس دوممیرزا علیرضا بن میرزا حبیب‌الله صدراز خاندان خاتم‌المجتهدین۱۰۶۰ (در هنگام فوت پدرش)خلد برین، ایران در زمان شاه صفی، ص ۴٩٣۱۰۷۴۱۰۹۱شاه عباس دومسید محمد بن عبدالحسین بن ابراهیم بن شبابه حسینی بحرانیسید علی خان مدنی، سلافه العصر، ص ۴۹۷در سال تألیف کتاب سلافه العصر شیخ الاسلام بودشاه عباس دوممحمد باقر سبزواریمحقق سبزواریدر شوال ۱۰۷۸، مراسم جلوس دوم و تغییر نام شاه سلیمان، شیخ الاسلام بودخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۲۹۱۰۹۰۱۰۹۰شاه عباس دومشاه سلیمانمیر سید محمد معصوم بن میرزا مهدی اعتماداللهامل المل، ج۱، ص ۱۸۰از خاندان خاتم‌المجتهدین۱۰۹۱ بعد از وفات عمویش (میرزا علیرضا)، شیخ الاسلام شدریاض العلما ج ۲ ص ۷۰۱۰۹۵۱۰۹۵شاه سلیمان150pxآقا حسین خوانساریآقا حسین محقق خوانساری۱۰۹۵آقا حسین خوانساری ، مجموعه تاریخی فرهنگی مذهبی تخت فولاد۱۰۹۸محمدعلی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج ۳، ص ۸۲۴۱۰۹۹شاه سلیمان150pxمحمدباقر مجلسیعلامه مجلسی۱۰۹۸، حکم رسمی در ۱۱۰۶خاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۴۰۲۷ رمضان ۱۱۱۰شاه سلیمانشاه سلطان حسینجعفر بن عبدالله حویزی داماد آقا حسین خوانساریشیخ جعفر قاضیخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۵۱۱۱۱۱، ۱ سال و نیم بعد از فوت علامه مجلسی (در طول بک سال و نیم، شیخ الاسلامی برای اصفهان منصوب نشده)محمدعلی معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج ۳، ص ۸۲۵۱۱۱۵۱۱۱۵شاه سلطان حسینمیر محمد صالح خاتون آبادی (داماد علامه مجلسی، شوهر دخترش)از خاندان خاتون‌آبادی۱۱۱۵خاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۵۴در ۵ ربیع‌الثانی ۱۱۲۴ از منصب شیخ الاسلام معزول و در ذی الحجه ۱۱۲۵ دو مرتبه به این سمت برگشتخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۶۵۱۱۲۶شاه سلطان حسینمیر محمد باقر خاتون آبادی فرزند محمد اسماعیلاز خاندان خاتون‌آبادیدر سلخ شهر ربیع‌الثانی ۱۱۲۴ شیخ الاسلام بودهخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۶۶ذی الحجه ۱۱۲۵شاه سلطان حسینمولی محد حسین بن ملا شاه محمد تبریزی اصفهانیملا محمد حسین ملاباشیخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۶۷۱۱۲۶۱۱۲۷شاه سلطان حسینمیرزا سید محمد بن میرزا محمد امینخاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۶۹۱۱۲۷شاه سلطان حسینشیخ عبدالله بن حاج صالح سماهیجی بحرینیلو لو ه البحرین ص ۱۰۳ چاپ نجفشیخ عبدالله سماهیجی۹ جمادی‌الثانی ۱۱۳۵شاه سلطان حسینمحمد زکی بهبهانیعبدالنبی قزوینی، تتمیم امل المل، ص ۱۷۴شاه تهماسب دومملا محمد شفیع بن مولی فرج گیلانیملا محمد شیخ گیلانیمحمد علی حزین تذکره ص ۹۰۱۱۴۲ (پس از شکست و فرار افاغنه)۱۱۴۳پس از ۱۱۴۳شاه تهماسب دومافشاریان ۱۱۴۸–۱۱۶۳میرمحمدحسین بن محمد صالح خاتون‌آبادی اصفهانیمحمدحسین خاتون‌آبادیدر اواخر عمرتتمیم امل المل-الفیض القدسی ص ۱۲۶۲۲ شوال الکرم ۱۱۵۱امیر عبدالغنی بن میر محمد معصوم بن عبدالحسین خاتون آبادیاز خاندان خاتون‌آبادیرمضان ۱۱۶۱افشاریان ۱۱۴۸–۱۱۶۳ - زندیان ۱۱۶۳–۱۲۰۹محمدرحیم بن محمدجعفر سبزواریاز خاندان محقق سبزواری۱۱۵۱جناب، علی، (۱۳۸۵)، رجال و مشاهیر اصفهان (الاصفهان)، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ص ۴۸۵۱۱۸۱خاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، ص ۵۷۲۲۱ ذی الحجه ۱۱۸۱نادرشاهکریم‌خان زند
علیمردان خان بختیاریابوالفتح‌خان بختیاریزندیان ۱۱۶۳–۱۲۰۹ - قاجاریان ۱۲۰۹–۱۳۴۴ میرزا مرتضی شیخ‌الاسلامآقا احمد کرمانشاهی، مرات الاحوال جهان‌نما، ص ۲۲۳از خاندان محقق سبزواری۱۲۲۶صفر ۱۲۲۶کریم‌خان زندآقا محمد خانفتحعلی شاهمحمدحسین خان صدر اصفهانیقاجاریان ۱۲۰۹–۱۳۴۴میرزا محمد رحیم دوممحمدعلی، معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، (جلد۴)، ص ۱۳۴۱از خاندان محقق سبزواری۱۲۲۶۱۲۴۹نهم صفر ۱۲۴۹فتحعلی شاهعبدالله خان امین‌الدولهمیرزا عبدالله دوممهدوی، سید مصلح الدین، دانشمندان و بزرگان اصفهان جلد ۱، گلدسته، ص ۴۳۷از خاندان محقق سبزواری۱۲۴۹۱۲۹۰ذی الحجه ۱۲۹۰عباس امانت، فریدون وهمن، ۲۰۱۶، از طهران تا عکا، بابیان و بهاییان در اسناد دوران قاجار، ص۳۴۶محمدشاهناصرالدین شاهخسروخان گرجیظل السلطان150pxحاج میرزا محمدرحیم سوممهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱)، خاندان شیخ الاسلام اصفهان، گل بهار اصفهان، صص۱۳۷–۱۳۸از خاندان محقق سبزواری۱۲۹۱۱۳۰۶۱۳۰۶ناصرالدین شاهظل السلطانحاج میرزا محمدحسن شیخ‌الاسلاممهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱)، خاندان شیخ الاسلام اصفهان، گل بهار اصفهان، صص۱۳۸–۱۴۰از خاندان محقق سبزواری۱۳۰۶۱۳۰۹۱۷ جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ناصرالدین شاهظل السلطان150pxحاج میرزاعلی‌اکبر شیخ‌الاسلاماز خاندان محقق سبزواری۱۳۰۹۱۳۴۳ (دراین تاریخ شیخ الاسلام بوده)۲۲ ذی القعده ۱۳۵۰ناصرالدین شاهمظفرالدین‌شاهمحمدعلی‌شاهاحمدشاهرضاشاهظل السلطانسلطان محمد خان سردار اشجعصمصام‌السلطنهغلامحسین خان سردار محتشم

 توضیحات 
 در ترتیب شیخ‌الاسلام‌ها اندک اختلافی در بین کتب و منابع مرجع وجود دارد

 جستارهای وابسته 
 فهرست حاکمان اصفهان
 فهرست کلانتران اصفهان
 شاه اسماعیل یکم
 شیعه دوازده امامی

 پانویس 

 منابع 
 خاتون‌آبادی، سیدعبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام
 محمدعلی معلم حبیب آبادی مکارم الآثار (جلد۳ ) - در احوال رجال دو قرن ۱۳ و ۱۴ هجری صص ۸۲۱-۸۲۷
 مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۷۱)، خاندان شیخ الاسلام اصفهان، گل بهار اصفهان، صص۳۲–۴۸ صص ۱۲۵–۱۵۸
 جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹، صص ۲۰۹–۲۳۶
 آقابزرگ، الروضه النصره، صص ۲۷۰–۲۷۱
 در آینه کتاب تتمیم امل لاامل (گوشه ای از حیات فرهنگی و سیاسی ایران در قرن دوازدهم هجری)
 جعفریان، رسول ،درامدی بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی (تعامل خاندان کرکی و دولت صفوی) ، حکومت اسلامی، سال هشتم، شماره دوم ،صص ۱۲۲-۱۹۴
 جناب ،علی ، (۱۳۸۵) ، رجال و مشاهیر اصفهان (الاصفهان)، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، صفحات متعدد

رده:شیخ‌الاسلام‌های ایران