محمود ذوالفقاری

محمود ذوالفقاری (زاده ۱۲۸۱ خورشیدی در زنجان - درگذشته ۱۳۶۶ خورشیدی در تهران)، نماینده مردم شهر زنجان در دوره هجدهم، دوره نوزدهم و دوره بیستم مجلس شورای ملی بود.

 پیشینه خانوادگی اوایل زندگی 
محمود ذوالفقاری در سال ۱۲۸۱ خورشیدی در زنجان به دنیا آمد. وی فرزند ارشد حسین‌قلی‌خان سردار، اسعدالدوله بود. مادر او ملقب به منورالدوله، دختر سلطان‌علی وزیر افخم، یکی از رجال سیاسی دورهٔ قاجار، بود.

بندانگشتی|نمایی از خانه ذوالفقاری در ۱۳۹۱
خانوادهٔ ذوالفقاری یکی از خوانین، اربابان و خاندان اشرافی دورهٔ قاجار و اوایل دوران پهلوی در منطقهٔ خمسه و زنجان بود. 
برادران و خواهر محمود ذوالفقاری عبارتند از:
 مصطفی ذوالفقاری، نمایندهٔ زنجان در دورهٔ هجدهم و نمایندهٔ بیجار و گروس در دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی
 ناصر ذوالفقاری، یکی از خوانین زنجان بود که املاکش توسط حکومت خودمختار آذربایجان مصادره شده بود. وی نمایندهٔ زنجان در دوره‌های ۱۵، ۱۶ و ۱۷ مجلس شورای ملی، معاون نخست‌وزیر در کابینهٔ حسین علاء و منوچهر اقبال، شهردار تهران ۱۳۳۸–۱۳۳۹ و وزیر مشاور در کابینهٔ علی امینی. همسر او شکوه عدل دختر منصور السلطنه بود.
 امیرحسن ذوالفقاری
 فخرایران ذوالفقاری، همسر احمد سیدامامی و مادر طناز، کامران، کاظم و کاووس سیدامامیخاندانهای حکومتگر، خاندان ذوالفقاری و افخمی، باقر عاقلی

گفته شده وی در جوانی برای تحصیل عازم فرانسه شده و در رشته اقتصاد دانشنامه گرفته و اداره ۱۶۵ روستا با وی بوده است.

منزل پدری وی تحت عنوان خانه ذوالفقاری در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌ و هم اکنون تحت عنوان موزه باستان شناسی زنجان بهره برداری می شود.

 دوران حزب توده در آذربایجان 
هجوم نیروهای انگلیس و شوروی در شهریور ۱۳۲۰ موجب فروریختن پایه های حاکمیت شانزده ساله رضاشاه، گریختن افسران از پایتخت و سربازان به روستاها، گریختن روسای ایلات و عشایر از حوزه نظارت پلیس، بازگشت سیاستمداران کهنه کار به صحنه عمومی، از سرگیری خطابه توسط رهبران مذهبی، ورود روشنفکران به صحنه سیاست و انتشار روزنامه ها گردید.

آذربایجان از زمان نهضت مشروطه تا زمان سقوط رضاشاه دچار صدمه های فراوانی شد. به عنوان نمونه طی دهه ۱۳۱۰ این خطه دچار رکود و وقفه شد و در فضای باز اوایل دهه ۱۳۲۰ این پرسش مطرح بود که چرا بودجه تهران ۲۰ برابر آذربایجان است در حالی که جمعیت آن نصف است. با طرح این سوال ها عقده ها و رازهایی که در زمان رضاشاه کسی جرات اظهار آنها را نداشت در مطبوعات و احزاب دهه ۲۰ افشا شد.

در اواخر خرداد یا اوایل تیر سال ۱۳۲۴ به سبب نفوذ خانوادگی در منطقه زنجان، نصرت‌الله جهانشاهلو از طرف حزب توده به سمت مسئول حزب توده در زنجان تعیین و اعزام می شود. از همین زمان ستیزه های محمود ذوالفقاری با وی و تشکیلات حزب توده در زنجان آغاز گردید. نخست این رودررویی ها از طریق گفتگوی آقای مجتهدی امام جمعه زنجان با وی آغاز گردید.ما و بیگانگان، جلد اول، ص ۲۰۴ در مقابل نصرت الله جهانشاهلو در جلسه ای که به دعوت آقای مجتهدی امام جمعه وقت زنجان و جمع زیادی از روحانیون شهر در حضور آقای محمود ذوالفقاری تشکیل شده بود درباره وی چنین گفته بوده است:ما و بیگانگان، جلد اول، ص ۲۰۷ تا ۲۰۹«آقایانی که در اینجا امروز گرد آمده اند بحمدالله همه از بزرگان دین و مرجع تقلید اند و بخوبی به یاد دارند که عاملین و مجریان کشف حجاب در این شهر چه کسانی بوده اند. آیا من و پدرم و یا کسی از خانواده من و ایل افشار در این کار پیشقدم بودند یا خانواده آقای ذوالفقاری مهمانیها دادند و کشف حجاب را در این شهر استقبال کردند. آیا در خانواده خویشاوندان من برای عمال دولت بساطهای رنگین و میگساری برپا میشد یا در خانه آقای اسعدالدوله ذوالفقاری؟ آیا هنگامی که استخوان نیاکان مردم مسلمان را در این شهر با ماشین زیر و رو کردند من و خانواده ام و کارگران زنجان در آن دخالت داشتند یا آقایان ذوالفقاری ها گردانندگان شهرداری زنجان و تصویب کننده آن اعمال کفرآمیز بودند؟ ... هم اکنون در این شهر چه کسانی به لهو و لعب و شرب خمر و قمار مشغولند. من و کارگران یا آقایان ذوالفقاری ها و دوستان آنان. شبها صدای عربده گماشتگان مست آقای ذوالفقاری از میخانه های خیابان پهلوی زنجان که فراوان است همواره بلند می شود. ... پاره ای از آقایان به آقای ذوالفقاری خشمناک و چپ چپ نگاه می کردند.»
پیش آمد مسجد سید زنجان بخش دیگری از اقدامات ذوالفقاری بود که در آن قصد داشت مقدماتی فراهم نماید تا امام جمعه زنجان جهانشاهلو را تکفیر نماید که با خودداری امام جمعه از حضور در مراسم ناکام ماند.ما و بیگانگان، جلد اول، ص ۲۱۳ تا ۲۱۷

 دوران فرقه دموکرات آذربایجان 
با آغاز انتخابات دوره چهاردهم مجلس شورای ملی از خرداد ۱۳۲۲ در آذربایجان، پیشه وری و نامزد دیگر از حزب توده حداکثر آرا را از بین نه نماینده منتخب بدست آوردند ولی شورای نظارت بر انتخابات، که هواداران سرلشگر مقدم (حسن مقدم متولد ۱۲۶۵، مراغه – درگذشتهٔ ۱۳۶۲) استاندار آذربایجان بودند، اعتبار نامه های آنها را تایید نکردند. ... نتیجه این اقدام دو سال بعد در غائله آذربایجان آشکار گردید.

فرقه دمکرات آذربایجان در زمان نخست وزیری صدرالاشراف (خرداد ۱۳۲۴ – آبان ۱۳۲۴) بوجود آمد. وی با سرکوب احزاب موجی از اعتراض مردم را برانگیخت و سیاست خشن او در آذربایجان منجر به برخوردهای مسلحانه میان نیروی انتظامی و مخالفان شد.

پس از تسلط فرقه دموکرات آذربایجان بر زنجان، محمودخان ذوالفقاری از شهر خارج شد و در خاتون کندی مستقر گردید و از آنجا به مقابله با نیروهای فرقه پرداخت. ذوالفقاری پس از اعلام خودمختاری فرقه، به همراه برادرانش در روستاهای زنجان به سازمان‌دهی نیرو پرداخت و مدتی روستای حبش را مرکز فرماندهی خود قرار داد. با سقوط این روستا، نیروهای او به مناطق غربی زنجان و سپس همدان عقب‌نشینی کرده و به دیگر خوانین مخالف فرقه پیوستند. درگیری‌ها تا زمستان ۱۳۲۴ ادامه یافت و دو طرف تلفات و اسیرانی برجای گذاشتند.

پس از تنظیم موافقتنامه قوام-سادچیکف و ترک نیروهای شوروی از ایران [[احمد قوام|قوام] مذاکراتی را با هیئت نمایندگی آذربایجان انجام داد که نتیجه ای نداشت. تا این که در نهایت در اوایل آذر ۱۳۲۵ محمدرضاشاه فرمان اعزام نیرو به سمت زنجان را صادر کرد و قوای دولتی بدون مقاومتی در زنجان مستقر شدند و درنهایت در تاریخ ۲۵ آذر ۱۳۲۵ با ورود ارتش به تبریز و فرار سران حکومت خودمختاری آذربایجان و اعدام چند تن از افسران ارتش به جرم همکاری با آنان غائله آذربایجان خاتمه یافت.

 پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
محمود ذوالفقاری در بهمن ۱۳۵۷، در جریان رویدادهای پس از انقلاب و در زمانی که در منطقهٔ گیلوان اقامت داشت، توسط کمیته انقلاب اسلامی بازداشت شد، اما پس از مدتی آزاد گردید. در سال ۱۳۵۸، روابط عمومی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور با انتشار اطلاعیه‌ای اعلام کرد که به‌دلیل مصادره اموال خاندان ذوالفقاری، انجام هرگونه معامله بر روی املاک آنان ممنوع است. بر اساس احکام صادره از دادگاه انقلاب اسلامی زنجان کلیهٔ اموال و املاک محمود ذوالفقاری به نفع بنیاد مستضعفان مصادره شد. در میان مالکان عمدهٔ زنجان، املاک خاندان ذوالفقاری از جمله بیشترین اموال مصادره‌شده در حاشیهٔ شهر بود. در سال ۱۳۶۶، روزنامهٔ اطلاعات گزارش داد که منزل مصادره‌شدهٔ محمود ذوالفقاری در تهران (نیاوران) پس از گذشت سه سال از صدور حکم مصادره، با نظارت نمایندهٔ دادسرای ویژهٔ امور اقتصادی تخلیه شد. به‌گفتهٔ مسئولان بنیاد مستضعفان، با توجه به کهولت سن ذوالفقاری و بر اساس نظر هیئت مستثنیات احکام، یک واحد آپارتمان برای سکونت وی در اختیار او قرار گرفت.

 درگذشت 
محمود ذوالفقاری در سال ۱۳۶۶ بر اثر سکته قلبی در تهران و در سن ۸۱ سالگی فوت نمود و در کنار پدرش حسین قلی خان سردار اسعدالدوله در مقبره خانوادگی ذوالفقاری‌ها در امامزاده عبدالله تهران به خاک سپرده شد.

 جستارهای وابسته 
 اسعدالدوله ذوالفقاری
 میرجعفر باقرف
 آقاسلیم آتاکشی اف
 حزب توده
 فرقه دموکرات آذربایجان
 حکومت خودمختار آذربایجان
 سید جعفر پیشه‌وری
 غلام‌یحیی دانشیان
 خانه ذوالفقاری
 مردان نمکی

 منابع 

رده:اهالی ایران در سده ۲۰ (میلادی)
رده:اهالی زنجان
رده:درگذشتگان ۱۳۶۶
رده:زادگان ۱۲۸۱
رده:مقاله‌های خرد سیاستمدار ایرانی
رده:نمایندگان زنجان در مجلس شورای ملی
رده:نمایندگان دوره بیستم مجلس شورای ملی
رده:نمایندگان دوره نوزدهم مجلس شورای ملی
رده:نمایندگان دوره هجدهم مجلس شورای ملی
رده:خاندان ذوالفقاری
رده:خاک‌سپاری‌ها در امامزاده عبدالله شهرری