گویش آملی

گویش آملی گویشی از زبان مازندرانیواژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 که در سه شهرستان آمل، محمودآباد و شهرستان نور (منطقه امیرآباد و بنفشه‌ده) گویش می‌شود. گویش آملی یکی از پرگویشورترین گویش‌های زبان مازندرانی می‌باشد. دانشنامه ایرانیکا گویش مازندرانی شهرستان دماوند را با گویش آملی یکی می‌داندthe valleys surrounding the mountain of Damāvand the Gīlakī dialect of Āmol is spoken =, ولی واژه‌نامه بزرگ تبری این دو گونه زبانی را نزدیک بهم ولی دو گویش جدا معرفی می‌کند. حبیب برجیان گویش آملی= The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š./2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi) و بابلی را جز گویش‌های مرکزی مازندرانی می‌داند و شناسه‌های فعلی آن را با گویش‌های شرقی همچون ساروی، قائمشهری، و بهشهری متفاوت می‌داند. ولادمیر الکسیویچ ایوانف گویش آملی را یکی از گویش‌های زبان مازندرانی می‌داند. گویش آملی زیر شاخه زبان مازندرانی است ولی وجود برخی قواعد زبان شرقی سغدی در آن جای تأمل دارد.

 محدوده جغرافیایی 
بندانگشتی|300px| نقشهٔ زبانی استان مازندران
گویش آملی از کوهستان‌های بندپی تا چلاو، لاریجانات، نمارستاق و کلارستاق آمل تا حوالی امامزاده هاشم و جلگه‌های دو سمت هراز تا لواسانات، دشت‌سر و محمودآباد و کوهپایه‌ها و جلگه‌های جاده چمستان، میان آمل و نور گویش می‌شود و در شهرستان دماوند در محلات شمالی شهر دماوند تا سه کیلومتری مرکز شهر همچون دشتبان، دشتک، دشتمزار، چشمه‌علا، مشا، احمدآباد و اوره به زبان مازندرانی صحبت می‌شود. همچنین روستاهایی که در مسیر گردنه‌های گدوک و امامزاده هاشم و اطراف آنها واقع شده‌اند همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند. از مسیر گدوک: کهنک در منتهی‌الیه شرقی دماوند، آرو، روستاهای دشت کوه شامل: یهر، لی پشت، دهنار، مومج و هویر و سیدآباد درپنجاه کیلومتری گدوک و روستاهای جنوبی آن: کلاک، مشهد ویدره و از مسیر امامزاده هاشم: دهستان آبعلی شامل: مبارک‌آباد، آبعلی، قائم محله، سادات محله، کریتون، جورد، وسکاره و ایراء همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.دماوند نامه، زبان و فرهنگ مازندرانی در کوهپایه‌های دماوند. گویش آملی شامل پنج شهرستان آمل، محمودآباد، پردیس، شمیرانات و دماوند می‌شود.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش آملی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.واژه‌نامه بزرگ تبری (گویش آملی)، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 261
 ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع فاعلی، آمل men te/tu ve amâ šemâ vešun مفعولی، آمل mere tere vere amâre šemare vešunre/vešunne ملکی، آمل me/mi/mene te/ti/tene ve/vi/vene ame/ami šeme vešune

 شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش آملی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش آمل تنظیم شده است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -bemu = آمد
 بن ماضی استمراری: -emu = می‌آمد
 گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه eme i e/∅ emi eni ene شناسه (پس از واکه) me i e/∅ mi ni ne

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -e = می‌آید

 حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه eme eni ene emi enni enene شناسه (پس از واکه) me ni ne mi nni nene

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -bi = بیاید

 حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه em i/∅ e im in en شناسه (پس از واکه) m i/∅ e im in n

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل آمدن (bemuan) بر اساس گویش آمل در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 232(نمونه زیر براساس گویش آمل می‌باشد)

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع گذشته ساده bemume bemui bemu bemumi bemuni bemune گذشته کامل bemu-bime bemu-bi bemu-bie bemu-bimi bemu-bini bemu-bine گذشته التزامی bemu-bum bemu-bui bemu-bu bemu-buim bemu-buin bemu-bun گذشته التزامی کامل bemu-bi-bum bemu-bi-bui bemu-bi-bu bemu-bi-buim bemu-bi-buin bemu-bi-bun گذشته استمراری emume emui emu emumi emuni emune گذشته در حال انجام dai-emume dai-emui dai-emu dai-emumi dai-emuni dai-emune حال ساده/آینده eme eni ene emi enni enene حال در حال انجام dar-eme dar-eni dar-ene dar-emi dar-enni dar-enene حال التزامی biem bi biye bim bin bien آینده xâme biem xâni bi xâne bie xâmi bim xânni bin xânne bien

 افعال 
 صرف فعل شدن (bayen\bavien) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش آملی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال (نوع اول) bume buni bune bumi bunni bunene زمان حال (نوع دوم) vume vuni vune vumi vunni vunene زمان گذشته baime bai baie baimi baini baine زمان گذشته کامل bai bime bai bii bai bie bai bimi bai bini bai bine زمان حال التزامی bavvem bavvi bavve bavvim bavvin bavven
 فارسی معیار گویش آملی بچهٔ خارپشت دارد بزرگ می‌شود taši kete dare gat bune او دیوانه شد ve šeft baie تو باید خوب بشوی tu vene xâr bavvi
 صرف فعل بودن (bien) در زمان حال و گذشته به گویش آملی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال hasseme hassi hasse hassemi hasseni hasene زمان گذشته bime bi bie bimi bini bine زمان گذشته buem\bavušem bui\bavuši bue\bavuše buim\bavušim buin\bavušin buen\bavušen
 فارسی معیار گویش آملی آنها بچهٔ کی هستند vešun kine vače hasene آنها شبیه من بودند vešun mi vâri bine
 صرف فعل بودن در جایی (dayen\davien)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش آملی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال dareme dari dare daremi dareni darene زمان گذشته daime dai daie daimi daini daine زمان حال التزامی davvem davvi davve davvim davvin davven
 فارسی معیار گویش آملی ما خانه هستیم amâ xene daremi او داخل چاه بود ve kele dele daie می‌توانم با تو باشم tume ti hemrâ davvem

 متن مازندرانی به گویش آملی قرن دوازدهم 
متن مازندرانی حکایت سابقهٔ آمل به گویش آملی قرن دوازدهم:
 فارسی معیار گویش آملی اول آمل اسپه کلا (است) در سمت اسپه کلا (در) سبزه میدان بنای قدیم (مزار) میربزرگ قرار دارد. می‌گویند بنا از (عهد) شاه عباس است. جای خوبی است. تمام (آن) را از آجر (و) کاشی درست کرده (اند). در کنار میر بزرگ حوضی (قرار) دارد که بسیار بزرگ است. در جانب میر بزرگ قلعه ای نهاده است (که بدان) خندق می‌گویند. از قراری که می‌گویند نال جمشید جم است. âmel avvel espe-kelâ(e) var sabze maydun mir bezerg benâ-e qadim hasse .genene benâ ye shah abbâs hasse. xub jâ-yi hasse. temâme âjer-e kâši derest hâkerde. xed-e mir bezerg(e) var huz dârne xale gat hasse. sabzemaydân-e var attâ ale dârne xandaq. az qerâr-i ke genene mâl-e jemshid-e jam bie. آمل پلی دارد دارای دوازده چشمه. بنای قدیم است. یک نفر حاجی بوده از (طایفه) مشائی (طایفه مشا لاریجان). این دوازده چشمه را ده بار درست کرد (ولی هر بار آن را) آب برد. وقتی دید (کار) پیشرفت ندارد (سرانجام) با عشق دوارده امام درست کرد آنگاه (دیگر آن را) آب نبرد. yek pel dârne âmel davâzdah pelle dârne. benâ-ye qadim hasse. yek nafar haji daie mašâi bie.in davâzdah pelle_re dah dafe derest hâkerde ,u baverde. un vaqt badie pišraft nârne , bâ eshq-e devâzdah emâm derest hâkerde, on-vaqt u naverde. آنسوی پل (جایگاه) قدیم (آمل پیش از آنکه) آمل را آب ببرد اکنون زمین (کشتزار) است. (درانجا) مردم برنجم می‌کارند. عراقی‌ها (عراق عجم، مردم طبرستان به اهالی فلات ایران عراقی می‌گفتند) آن ملک را می‌خرند آنرا می کَنند (شخم می‌زنند) آب (به آن) می‌بندند (و از آن) طلا نقره مروارید و برخی اسباب دیگر می‌گیرند. وقتی زمین را میکَنند خانه حمام مسجد سردابه (از) خاک در می‌آید. pel be_on_var , qadim ke âmel_re u baverde, alân zamin hasse. mardem binji kennene. arâqi un melk-e xarinnane, vere kannene, u vannene,telâ,noqre,mervârid, bazi asbâb-e diger girnene. vaqti un zamin-re kannene , xâne , hammâm , mased, sardâbe xâk(e)(jâ) dârne.

 جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 زبان مازندرانی
 گویش کجوری
 گویش کلارستاق
 گویش تنکابنی
 مازندرانی دماوند
 استان مازندران
 شهرستان آمل
 آمل

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:آمل
رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:شهرستان آمل