سپاه نیزووی امپراتوری روسیه

سپاه نیزووی (به روسی: Низовой корпус)، که در برخی منابع روسی با نام سپاه ایرانی (به روسی: Персидский корпус) نیز شناخته می‌شد، یگانی از ارتش امپراتوری روسیه در دورهٔ پتر کبیر بود. واحدهای تشکیل‌دهندهٔ آن از سال ۱۷۲۱ سازمان یافتند و پس از لشکرکشی روسیه به ایران در سال‌های ۱۷۲۲ و ۱۷۲۳، برای استقرار در متصرفات روسیه در کرانه‌های غربی و جنوبی دریای خزر به کار گرفته شدند. مأموریت اصلی این سپاه، نگهداری از پادگان‌ها و مناطق تحت اشغال روسیه، از جمله دربند، باکو و بخش‌هایی از گیلان، بود.

در پی پیشروی نیروهای روسیه و هم‌زمان با گسترش نفوذ امپراتوری عثمانی در قفقاز و نواحی غربی ایران، نماینده طهماسب دوم در سپتامبر ۱۷۲۳ پیمان سن‌پترزبورگ را امضا کرد. بر پایهٔ این پیمان، دربند، باکو و ولایات گیلان، مازندران و استرآباد به روسیه واگذار شدند؛ با این حال، طهماسب دوم پیمان را تصویب نکرد و روسیه نیز هرگز بر مازندران و استرآباد کنترل مؤثر به دست نیاورد. حضور واقعی روسیه عمدتاً به دربند، باکو و بخش‌هایی از گیلان محدود ماند.

 نام 
این سپاه نظامی در منابع تاریخی با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود. پرکاربرد‌ترین آنها «سپاه محلی» یا «سپاه عوام» هستند. این سپاه همچنین در منابع روسی «سپاه پارسی (ایرانی)» هم نامیده شده است.

 تاریخچه و تشکیلات 
سپاه محلی با فرمان پتر کبیر امپراتور روسیه در سال ۱۷۲۱، از ۹ هنگ تشکیل شد. هنگامی که تهاجم روسیه به ایران در سال ۱۷۲۲ آغاز شد، ۲۰ گردان برای این جنگ اعزام شدند که هرکدام از گردان‌ها در سال ۱۷۲۳ به نام فرماندهٔ خود نام‌گذاری شد. به درخواست ژنرال فرماندهٔ سپاه محلی در سال ۱۷۲۴، این ۲۰ گردان در قالب ۹ هنگ پیاده‌نظام سازمان‌دهی شدند که هر هنگ از ۲ گردان، و هر گردان از ۴ گروهان تشکیل شده بود. هر یک از این هنگ‌ها، نام یکی از سرزمین‌های تصرف‌شده را به خود گرفت که شامل هنگ‌های: استرآباد، دربند، باکو، شیروان، انزلی، رشت، هیرکان، مازندران، داغستان بود.

پس از پیمان صلح در سال ۱۷۲۳، این سپاه در استان‌های اشغالی ماندند. در پایان سلطنت پتر کبیر، سپاه محلی متشکل از ۱۲۴۰۰ نفر بود. تا پایان سال ۱۷۲۵، هنگ پیاده‌نظام گسکر نیز به نه هنگ اول اضافه شد. در آن زمان بود که این مجموعه هنگ‌های مستقر در این استان‌ها نام سپاه محلی را دریافت کردند. در تابستان ۱۷۲۶، ۵ هنگ پیادهٔ دیگر شامل دو گردان برای تقویت سپاه محلی از روسیه اروپایی به ایران فرستاده شد: هنگ‌های رانکوه، لنکران، کرگانرود، آستارا و اُجارود. علاوه بر این‌ها، این سپاه شامل دراگون‌ها، هوسارها، کازاک‌ها و دسته‌های سواره‌نظام ملی بود که تعداد و ترکیب آنها دائماً در حال تغییر بود.

در سپتامبر ۱۷۳۱، بیشتر نیروهای سپاه محلی در گیلان مستقر بودند به طوری که هفت هنگ (شامل هنگ‌های رشت، مازندران، استرآباد، هیرکان، انزلی، گسکر و رانکوه) در مرکز گیلان مستقر بوده و چهار هنگ (شامل هنگ‌های لنکران، کرگانرود، آستارا و کُر) در آستارا بودند. دو هنگ (شامل هنگ‌های باکو و شیروان) در قلعه باکو، دو هنگ (شامل هنگ‌های دربند و داغستان) در دربند، و سرانجام هفت هنگ دراگون به همراه هنگ پیادهٔ تنکینسکی نیز در واقع در داغستان بودند.

بر پایهٔ عهدنامهٔ رشت در سال ۱۷۳۲، روسیه پذیرفت نیروهای خود را از گیلان و دیگر مناطق جنوبی دریای خزر خارج کند. تخلیهٔ گیلان در سال‌های بعد انجام شد و سازمان سپاه نیزووی در ۱۷۳۳ برچیده شد. بااین‌حال، عقب‌نشینی روسیه از تمام متصرفات پیشین در همان سال کامل نشد؛ روسیه بر اساس عهدنامهٔ گنجه در ۱۷۳۵ از باکو و دربند نیز عقب‌نشینی کرد.

 فهرست فرماندهان 
فهرست فرماندهان ارشد سپاه محلی از سال تاسیس تا انحلال در ۱۷۳۳ میلادی به شرح زیر است:
 از ۱۷۲۲ - سرلشکر، سپهبد 
 از ۱۷۲۶ - ژنرال کل (از ۱۷۲۸ ژنرال فیلد مارشال) پرنس 
 از ۱۷۲۸ - سپهبد 
 از ۱۷۳۰ - سپهبد 
 از ۱۷۳۲ - ژنرال سپهبد پرنس 
 از ۱۷۳۳ - ژنرال 

 پرچم 
در ۱۸ اکتبر ۱۷۳۵، امپراتریس آنا دستور داد که به هنگ‌های سپاه محلی سابق بنرهایی اعطا شود که یک مورد سفید رنگ و بقیه به رنگ‌های تصادفی بودند. بر روی بنرهای سفید به جای تمثال سنت جورج، نشان دولتی با تک‌نگار امپراتور گلدوزی شده بود. برای رنگی‌ها فقط یک مونوگرام امپراتور آنا روی یک سپر طلایی زیر تاج امپراتوری در یک پس‌زمینه آبی به تصویر کشیده شده بود.

 ضرر و زیان 
این سپاه در مقابل هزینه‌هایش دستاوردهای اندکی داشت. در عین سرمایه‌گزاری و کمیت بالای آن، این سپاه نتوانست پس از خیزش دوباره ایران (در زمان نادرشاه) دوام بیاورد و مواضع روسیه را حفظ کند. در این فاصله و حتی به جهت دشواری‌های غیرنظامی، این سپاه متوجه خساراتی سنگین شد. مورخ معاصر روسی 
 در این باره می‌گوید:
«در عرض ده سال، یک ارتش کامل به سپاهی کوچک تبدیل شد؛ بیش از ۷۰ هزار سرباز و تقریباً نیمی از آنها نه در نبردها، بلکه به دلیل گرمازدگی در مناطق بد آب و هوا جان باختند. همچنین لازم است مرگ ملوانانی که کشتی‌های ناوگان خزر را ساختند و وسایل، آذوقه و تجهیزات را حمل می‌کردند و نیز پنج هزار کارگر که تقریباً همگی از شدت سختی جان باختند را به حساب بیاوریم...»

 پانویس 

 منابع 

 

 پیوند به بیرون 

رده:واحدها و تشکیلات نظامی
رده:واحدها و تشکیلات نظامی امپراتوری روسیه
رده:واحدها و تشکیلات نظامی بنیان‌گذاری‌شده در ۱۷۲۲ (میلادی)