گویش ساروی

گویش ساروی یا طبری ساروی گویشی از زبان مازندرانیواژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31 که در دو شهرستان ساری و شهرستان میاندورود گویش می‌شود. گویش ساروی جز گویش‌های مازندرانی شرقی محسوب می‌شود و به گویش قائمشهری نزدیکی بسیاری دارد. گویش ساروی یکی از گونه‌های معیار زبان مازندرانی محسوب می‌شود که اکثر اهالی مازندران علاوه بر گویش مازندرانی خود توانایی تکلم به گویش ساروی را نیز دارند. حبیب برجیان گویش ساروی، قائمشهری و بهشهری را جز گویش‌های شرقی مازندرانی می‌داند و شناسه‌های فعلی آن را با گویش‌های مرکزی همچون آملی و بابلی متفاوت می‌داند. ولادیمیر ایوانف گویش ساروی را یکی از گویش‌های زبان مازندرانی می‌داند.

 محدوده جغرافیایی 
بندانگشتی|300px| نقشهٔ زبانی استان مازندران
گویش ساروی[https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation = The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š./2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi) در شهرستان ساری و میاندورود شامل چهاردانگه از کیاسر تا کوهستان‌های دودانگه، جلگه‌های مابین میان دورود و جلگه‌های مناطق غربی تجن رود تا جویبار صحبت می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31

 منبع‌شناسی 
در زمان محمد شاه قاجار به فرمان والی طبرستان، اردشیر میرزا، کتابی در سبک نصاب‌الصبیان برای زبان مازندرانی سرود شد که نصاب طبری نام دارد و در آن بیش از ۸۰۰ واژه به این زبان آمده است. سرایندهٔ این منظومه امیر تیمور قاجار نام دارد که اهل ساری بود؛ فلذا این کتاب برای پژوهشگران گویش ساروی حائز اهمیت است. به سبب وجود وزن در شعر، تا حدی تلفظ کلمات در این اثر مشخص است.

گیتی شکری کتابی با چهار فصل و یک مقدمه به نام گویش ساری (مازندرانی) منتشر کرد که آواشناسی، صرف و نحو و واژگان گویش ساروی در آن بررسی شده است. پس از او، حسین قاسمی، مراد باقرزاده کاسمانی و محسن جعفرزاده کرچنگی در مقالۀ «تأثیر تلفظی زبان فارسی بر زبان مازندرانی <گونۀ ساروی>» (۱۳۹۹) سعی کردند تأثیرات آوایی زبان فارسی بر واژه‌های گویش ساروی را نشان دهند. جواد لطفی نوذری در «گویش ساروی» (۱۳۹۶) اطلاعات زبانی ـ فرهنگی فراوانی از زبان رایج در ساری ارائه کرده است. مهین‌ناز میردهقان و شیرین مهمانچیان ساروی در مقالۀ «آرایش واژگانی در جملات خبری گویش آتنی (ساروی) در چهارچوب نظری بهینگی» (۱۳۹۰) به چگونگی آرایش واژگانی در این گویش پرداخته‌اند. در واژه‌نامۀ بزرگ تبری (۱۳۷۷) به سرپرستی جهانگیر نصری اشرفی و حسین صمدی نیز واژه‌های فراوانی از گویش ساروی گرد آمده است.

 ویژگی‌های آوایی 
گویش ساروی دارای ۲۲ همخوان و یک نیم‌واکه است. واک‌دارها در این گویش در آغاز گفتار و پس از سکونی اندک، واک‌رفته می‌شوند. (مانند dumbe به معنی «می‌دانم») سایشی‌های بی‌واک پس از واکه، تمام یا بخشی از کشش واکهٔ پیشین را در خود جذب می‌کنند، به گونه‌ای که واکهْ بدون کشش، و سایشی‌ها با کشش بیان می‌شوند. (مانند ses به معنی «سُست»)

در این گویش، ۶ واکه و شماری واکۀ مرکب وجود دارد که نه در سطح واج‌شناسی، بلکه تنها در سطح آواشناسی می‌توان آن‌ها را بررسی کرد. (مانند واکۀ مرکب / âu/ در bâu «بگو» و / ay/ در bayten «گرفتن»).

ساختمان هجا در این گویش همانند زبان فارسی است و هیچ هجایی در آن با واکه آغاز نمی‌شود. در گویش ساروی، گردش مصوت نیز به چشم می‌خورد؛ یعنی واکۀ موجود در ریشۀ فعل تغییر می‌کند تا فعل را از لازم به متعدی تبدیل کند. (مانند bar-da-gard-ess-em «برگشتم» ← bar-de-gârd-eni-me «برگرداندم»)

 دستور زبان 
 ضمیر 
در مازندرانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.گویش ساری (مازندرانی)، گیتی شکری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، سال 1374، ص 75

 ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع فاعلی، ساری men te ve emâ šemâ vešun مفعولی، ساری mere tere vere emâre šemâre vešunre ملکی، ساری me te vene ame šeme vešune

 شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش ساروی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.(نمونه زیر بر اساس گویش کلیجان رستاق ساری تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -burd = رفت
 بن ماضی استمراری: -ši = می‌رفت
 گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه embe i e embi eni ene شناسه (پس از واکه) mbe i e mbi ni ne

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -šu = می‌رود

 حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه eme eni ene emi enni enne شناسه (پس از واکه) me ni ne mi nni nne

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -bur = برو

 حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه em i e im in en شناسه (پس از واکه) m i e im in n

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل رفتن (bašien/burden) براساس گویش ساروی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع گذشته ساده burdeme burdi burde burdemi burdeni burdene گذشته کامل burde-bime burde-bi burde-bie burde-bimi burde-bini burde-bine گذشته التزامی burde-bum burde-bui burde-bu burde-buim burde-buin burde-bun گذشته التزامی کامل burde-bi-bum burde-bi-bui burde-bi-bu burde-bi-buim burde-bi-buin burde-bi-bun گذشته استمراری šime šii šie šimi šini šine گذشته در حال انجام dai-šime dai-šii dai-šie dai-šimi dai-šini dai-šine حال ساده/آینده šumbe šuni šune šumbi šunni šunne حال در حال انجام dar-šumbe dar-šuni dar-šune dar-šumbi dar-šunni dar-šunne حال التزامی burem buri bure burim burin buren آینده xâmbe burem xâni buri xâne bure xâmbi burim xânni burin xânne buren

در جدول زیر فعل کردن (hâkârden) براساس گویش ساروی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.
 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع گذشته ساده hâkârdeme hâkârdi hâkârde hâkârdemi hâkârdeni hâkârdene گذشته کامل hâkârde-bime hâkârde-bi badi-bie badi-bimi badi-bini badi-bine گذشته التزامی hâkârde-buem hâkârde-bui hâkârde-bue hâkârde-buim hâkârde-buin hâkârde-buen گذشته التزامی کامل hâkârde-bai-buem hâkârde-bai-bui hâkârde-bai-bue hâkârde-bai-buim hâkârde-bai-buin hâkârde-bai-buen گذشته استمراری نوع اول kârdeme kârdi kârde kârdemi kârdeni kârdene گذشته استمراری نوع دوم kândesseme kândessi kândesse kândessemi kândesseni kândessene گذشته در حال انجام نوع اول dai-kârdeme dai-kârdi dai-kârde dai-kârdemi dai-kârdeni dai-kârdene گذشته در حال انجام نوع دوم dai-kândesseme dai-kândessi dai-kândesse dai-kândessemi dai-kândesseni dai-kândessene حال ساده/آینده kâmbe/kândeme kândi kânde kâmbi/kândemi kândeni kândene حال در حال انجام dar-kâmbe dar-kândi dar-kânde dar-kâmbi dar-kândeni dar-kândene حال التزامی hâkânem hâkâni hâkâne hâkânim hâkânin hâkânen آینده xâmbe hâkânem xâni hâkâni xâne hâkâne xâmbi hâkânim xânni hâkânin xânne hâkânen

در جدول زیر فعل کَندن (buten) براساس گویش ساروی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع گذشته ساده buteme buti bute butemi buteni butene گذشته کامل bute-bime bute-bi bute-bie bute-bimi bute-bini bute-bine گذشته التزامی bute-bum bute-bui bute-bu bute-buim bute-buin bute-bun گذشته التزامی کامل bute-bi-bum bute-bi-bui bute-bi-bu bute-bi-buim bute-bi-buin bute-bi-bun گذشته استمراری veteme veti vete vetemi veteni vetene گذشته در حال انجام dai-veteme dai-veti dai-vete dai-vetemi dai-veteni dai-vetene حال ساده/آینده vejembe vejeni vejene vejembi vejenni vejenne حال در حال انجام dar-vejembe dar-vejeni dar-vejene dar-vejembi dar-vejenni dar-vejenne حال التزامی bujem buji buje bujim bujin bujen آینده xâmbe bujem xâni buji xâne buje xâmbi bujim xânni bujin xânne bujen

 افعال 
 صرف فعل شدن (baien\bavien) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش ساروی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال vumbe vuni vune vumbi vunni vunne زمان گذشته baime bai baie baimi baini baine زمان گذشته کامل bai bime bai bii bai bie bai bimi bai bini bai bine زمان حال التزامی bavvem bavvi bavve bavvim bavvin bavven
 فارسی معیار گویش ساروی امشب خوب می‌شود emšo xâr vune چطور شدم četi baime می‌خواهم خوب بشم xâmbe xâr bavvem
 صرف فعل بودن (bien) در زمان حال و گذشته به گویش ساروی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال hasseme hassi hasse hassemi hasseni hasene زمان گذشته bime bi bie bimi bini bine زمان گذشته buem\bošem bui\boši bue\boše buim buin buen
 فارسی معیار گویش ساروی کجا هستید keje haseni آنها دختر بودند vešun deter bine
 صرف فعل بودن در جایی (daien\davien)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش ساروی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال dareme dari dare daremi dareni darene زمان گذشته daime dai daie daimi daini daine زمان حال التزامی davvem davvi davve davvim davvin davven
 فارسی معیار گویش ساروی من خانه هستم men sere dareme خانه ات بودم te sere daime می‌توانم خانه ات باشم tumbe te sere davvem

 منابع 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:ساری
رده:شهرستان ساری