عبیدالله بن حر جعفی

عبیدالله بن حرّ جعفی (درگذشتهٔ حدود ۶۷ تا ۷۵ هجری قمری) ملقب به «سلطان الحظ»، یکی از جنگجویان و شاعران مشهور عرب در سدهٔ اول هجری بود. وی از تابعین و منسوب به قبیلهٔ جعفی، از شاخه‌های مَذحِج بود. او در وقایع مهم سیاسی و نظامی عراق در دوران فتنه دوم نقش مؤثری ایفا کرد. نام او به‌ویژه به دلیل دیدار سرنوشت‌سازش با حسین بن علی و عدم همراهی با او در واقعه کربلا در تاریخ ثبت شده است. زندگی عبیدالله سرشار از فرصت‌طلبی‌ها و تغییر مواضع متعدد بود؛ به‌گونه‌ای که در مقاطع مختلف به امویان، مختار ثقفی و زبیریان پیوست و همین امر سبب شده تا مورخان او را شخصیتی فرصت‌طلب و عمل‌گرا توصیف کنند.

 نام و نسب 
نام کامل او عبیدالله بن حرّ بن یزید جعفی مَذحِجی و کنیه‌اش «ابوالأشوش» یا «ابوالبرش» بود. لقب «سلطان الحظ» (به معنای بسیار خوش‌اقبال یا بسیار بداقبال) به دلیل فرصت‌های استثنایی و تصمیمات سرنوشت‌سازی که در زندگی‌اش گرفت، به او داده شده است. از تاریخ تولد دقیق او اطلاعی در دست نیست، اما با توجه به حضور او در فتوحات و وقایع صدر اسلام، می‌توان او را از تابعان (کسانی که با صحابه دیدار داشته‌اند) به شمار آورد. از ویژگی‌های شخصیتی او شجاعت، مهارت در جنگاوری، تسلط بر فنون سوارکاری و شاعری بود.

 دیدار با حسین بن علی و امتناع از یاری 
مشهورترین و سرنوشت‌سازترین مقطع زندگی عبیدالله، دیدار او با حسین بن علی در مسیر کربلا است. هنگامی که حسین بن علی به سمت کوفه حرکت می‌کرد، در منزل «قصر بنی مقاتل» یا «شراف» با عبیدالله بن حرّ جعفی که در خیمه‌اش اقامت داشت، دیدار کرد. امام حسین (ع) ابتدا یکی از یارانش را برای دعوت نزد او فرستاد، اما عبیدالله نپذیرفت. سپس شخص حسین بن علی به همراه چند تن از یارانش به خیمهٔ او رفتند. امام او را به یاری خود و قیام علیه یزید بن معاویه فراخواند و از جایگاه اجتماعی و توان نظامی‌اش برای تأثیرگذاری در این راه سخن گفت.

عبیدالله بن حر در پاسخ، با وجود ابراز ارادت به خاندان پیامبر، از همراهی با حسین (ع) عذر خواست. او دلیل خود را چنین بیان کرد که هیچ‌کس در کوفه به یاری حسین (ع) برنخواهد خاست و از او خواست که به کوفه نرود. در برخی منابع، گفته شده که او به صراحت گفت: «من از کوفه بیرون نیامده‌ام جز به این دلیل که نمی‌خواهم حسین (ع) وارد کوفه شود و من در آنجا باشم، زیرا یاران او در کوفه یا کشته شده‌اند یا فرار کرده‌اند.» همچنین نقل شده که او حسین (ع) را از بی‌وفایی کوفیان برحذر داشت و گفت: «تو را به خدا قسم می‌دهم که به سوی کوفه نروی، زیرا جز شمشیرها و نیزه‌های بنی‌امیه چیزی در انتظارت نیست.»

پس از امتناع او، حسین بن علی (ع) از او خواست که اگر قصد یاری ندارد، حداقل سلاح و اسب خود را در اختیارش بگذارد. عبیدالله گفت: «اگر قدرت جنگیدن داشتم، همراهی‌ام از اسب و شمشیر برای تو سودمندتر بود.» او حتی اسب ممتاز خود را نیز به امام نداد. در نهایت، حسین (ع) به او فرمود: «حال که چنین می‌گویی، از این سرزمین دور شو تا ندای استغاثهٔ ما را نشنوی؛ زیرا هر که فریاد ما را بشنود و به یاری ما نشتابد، خداوند او را با صورت در آتش دوزخ افکند.» با این حال، برخی منابع اشاره کرده‌اند که عبیدالله بعدها از این تصمیم خود به شدت ابراز پشیمانی می‌کرد و در اشعارش نیز این ندامت مشهود است.

گفته می‌شود در روز عاشورا و هنگام عبور کاروان اسرا از منطقه، او که به منطقه برگشته بود با دیدن صحنه‌های دلخراش و شنیدن خطبه‌های اسرا، سخت تحت تأثیر قرار گرفت و ندامت خود را در اشعاری بیان کرد. در روایتی آمده که او برای جبران این قصور، در همان ایام به یک کاروان تدارکاتی و نظامی عبوری از لشکر یزید حمله کرد و آن را غارت نمود، اما این اقدام محدود، تأثیری بر واقعهٔ کربلا نداشت.

 زندگی سیاسی و نظامی پس از عاشورا 
 پیوستن به توابین و مختار ثقفی 
پس از واقعهٔ عاشورا، عبیدالله بن حر که از ندامت و فشار وجدان رنج می‌برد، در ابتدا به گروه توابین به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی پیوست. اما پس از شکست و سرکوب توابین در نبرد عین الورده (۶۵ هجری)، به مختار ثقفی که برای خون‌خواهی حسین بن علی قیام کرده بود، ملحق شد. او در قیام مختار، نقش نظامی فعالی ایفا کرد و در نبردهایی که برای سرکوب قاتلان کربلا و سران اموی در عراق صورت گرفت، شرکت جست. از جمله، وی در حمله به کاخ فرمانداری کوفه و محاصرهٔ عوامل حکومت اموی در دارالاماره حضور داشت. با این حال، دیری نپایید که به دلیل اختلافات داخلی و روش‌های رادیکال مختار، از او جدا شد.

 پیوستن به زبیریان و شورش علیه آنان 
پس از جدایی از مختار، عبیدالله بن حر به اردوگاه عبدالله بن زبیر که در حجاز و سپس عراق علیه امویان ادعای خلافت داشت، پیوست. برادر عبدالله بن زبیر، مصعب بن زبیر که از سوی برادرش حاکم عراق شده بود، از توان نظامی عبیدالله استفاده کرد و او را در نبردهایش علیه مختار ثقفی و سپس امویان به کار گرفت. گفته می‌شود عبیدالله در شکست و سرکوب نهایی مختار ثقفی در سال ۶۷ هجری تحت فرماندهی مصعب نقش داشت.

با این حال، روحیهٔ سرکش و عدم تمایل او به اطاعت کامل از یک قدرت مرکزی، باعث شد تا اندکی بعد با مصعب بن زبیر نیز دچار اختلاف شود. در پی این اختلافات، عبیدالله سر به شورش برداشت و به راهزنی و غارت اموال دولتی در اطراف کوفه پرداخت. این اقدامات، نظم منطقه را برهم زد و خشم مصعب را برانگیخت.

 سرانجام و مرگ 
دربارهٔ سرانجام عبیدالله بن حرّ جعفی، چند روایت متفاوت در منابع تاریخی وجود دارد:

۱. روایت اسارت و اعدام به دستور مصعب: بر اساس این روایت، مصعب بن زبیر، پس از آنکه از شورش و راهزنی‌های عبیدالله به ستوه آمد، سپاهی به فرماندهی یکی از سردارانش برای دستگیری او گسیل داشت. در یک درگیری، عبیدالله اسیر شد و به نزد مصعب برده شد. مصعب نیز دستور به قتل او داد و بدین ترتیب عبیدالله در حدود سال ۶۷ تا ۶۸ هجری در کوفه کشته شد.

۲. روایت فرار و غرق شدن در فرات: روایت مشهورتری که توسط ابن اثیر نیز نقل شده، حاکی از آن است که عبیدالله در یکی از درگیری‌ها یا پس از نبردی که در صف زبیریان داشت، به سمت شام گریخت تا به عبدالملک بن مروان خلیفهٔ اموی بپیوندد. اما در حین فرار و هنگام عبور از رود فرات، اسبش رم کرد و او در آب افتاد و غرق شد و جنازه‌اش در کرانهٔ رود پیدا شد. این واقعه احتمالاً در اوایل دههٔ ۷۰ هجری رخ داده است.

 شعر و جایگاه ادبی 
عبیدالله بن حر علاوه بر جنگاوری، شاعری چیره‌دست نیز بود. دیوانی از اشعار او بر جای مانده که بیشتر مضامین آن حول محور جنگ، نبرد، فخر به قبیله، عشق و مهم‌تر از همه، ندامت از عدم همراهی با حسین بن علی می‌چرخد. اشعار او در رثای حسین (ع) و ابراز پشیمانی از تصمیمی که در قصر بنی مقاتل گرفت، بسیار تأثیرگذار و مشهور است. از جملهٔ این اشعار، ابیات زیر است که خطاب به حسین بن علی (ع) سروده شده است:

ترجمه:

 در فرهنگ عامه 
در سریال تلویزیونی مختارنامه (۱۳۸۹–۱۳۹۰) به کارگردانی داوود میرباقری، نقش عبیدالله بن حر جعفی را شهرام حقیقت‌دوست ایفا کرده است.

 منابع 

 برای مطالعهٔ بیشتر 
 سعیدیان جزی، مریم. «تحلیلی بر شخصیت عبیدالله بن حرّ جعفی و جایگاه او در تحولات عراق». دوفصلنامه علمی - ترویجی سخن تاریخ، دوره ۱۱، شماره ۲۵ (۱۳۹۶): ۲۱-۵۰.
 طبری، محمد بن جریر. تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک). جلدهای ۵ و ۶. بیروت: دارالتراث.
 ابن اثیر، عزالدین. الکامل فی التاریخ. جلد ۴. بیروت: دارالکتب العلمیة.
 اصفهانی، ابوالفرج. الاغانی. جلد ۱۲. قاهره: دارالکتب المصریة.

رده:شاعران عرب سده ۱ (قمری)
رده:تابعین
رده:اهالی عراق در سده ۷ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۶۷ (قمری)
رده:درگذشتگان ۷۵ (قمری)
رده:شورشیان اهل عراق
رده:جنگجویان عرب