خاکساریه

خاکساریّه یا خاکسار، طریقه‌ای از تصوف با صبغهٔ برجستهٔ شیعی و متأثر از آیین‌های جوانمردی (فتوّت) و قلندری است؛ طریقه‌ای که به‌ویژه از دورهٔ صفوی در ایران رواج یافت، اما صورت رسمی و تشکیلاتی خود را در دورهٔ قاجار تثبیت کرد.طاهری، ۲۰۱۰افشاری، «خاکساریه» پیروان این طریقت خود را «اهلِ فقر» یا «فقرا» می‌نامند و ترکیبی از سنت‌های عیّاری، ملامتی و درویشیِ دوره‌گرد را به نمایش می‌گذارند. نام این طریقه از چند وجه ریشه‌یابی شده است: گروهی آن را برگرفته از نام مشایخ متقدمی همچون بابا داوودِ خاکی (د ۹۹۴ ق/ ۱۵۸۶ م) می‌دانند؛ گروهی نیز واژهٔ «خاکسار» را اشاره به فقر و تواضع پیروان آن و برگرفته از رسم «خاک بر سر ریختن» در مراسم و افسانه‌های پایه‌گذار طریقت تفسیر می‌کنند.گراملیش، ۱۳۹۹، ص ۱۹۳D’Herouville, 2016, vol. 1

خاکساریه در ادوار متأخر به چهار شاخهٔ اصلی تقسیم شده است: جلالیه (یا ابوترابی، که بعدها به غلامعلیشاهی شهرت یافت)، معصوم‌علیشاهی، نورائی و دودهٔ عَجَم. شاخهٔ جلالیه تبار خود را به جلال‌الدین حسین بخاری می‌رساند و شاخهٔ عجم مدعی اتصال به حبیب عجمی است. این چهار شاخه اگرچه در مبانی و برخی مناسک اشتراک دارند، اما در سلسله‌مراتب، میزان پایبندی به شریعت و برخی آداب، متمایزند.گراملیش، ۱۳۹۹، صص ۲۰۰-۲۱۰

 خاستگاه و تاریخچه 
تاریخچهٔ خاکساریه با اسطوره‌ها و روایت‌های شفاهی درهم‌تنیده‌ای همراه است؛ شجره‌نامه‌ها (کرسی‌نامه‌ها)ی این طریقت، تبار معنوی خود را از طریق پیامبر اسلام و علی بن ابی‌طالب به انبیای پیشین چون آدم، نوح و ابراهیم می‌رسانند. در این سلسله‌مراتب نمادین، شخصیت سلمان فارسی (که در میان آنان به محمود پاتیلی شهرت دارد) و اویس قرنی از حلقه‌های کلیدی و بنیادین طریقت محسوب می‌شوند.گراملیش، ۱۳۹۹، صص ۱۹۵-۱۹۶

ریشه‌های تاریخی خاکساریه به احتمال فراوان به طریقت سهروردیه و شاخهٔ هندی آن، یعنی جلالیه، بازمی‌گردد. چهرهٔ محوری این پیوند، جلال‌الدین میرسرخ بخاری (د ۶۹۰ ق) و نواده‌اش مخدوم جهانیان سید جلال‌الدین حسین بخاری (د ۷۸۵ ق) هستند؛ مشایخی که سنت سهروردی را با آیین‌های قلندران منطقهٔ سند درآمیختند.D’Herouville, 2016, vol. 2: بحث «احیای جلالیه» این جریان تلفیقی سپس با طریقت ریشی‌ها و خاکی‌ها در منطقهٔ کشمیر پیوند خورد و زمینه‌ساز شکل‌گیری هسته‌های اولیهٔ خاکساریه شد. ورود رسمی این طریقت به ایران در اواخر دورهٔ زندیه و اوایل قاجار (حدود ۱۲۰۰ قمری) عموماً به شخصی با نام غلامعلی‌شاه هندی (یا ابوعلی قلندر) نسبت داده می‌شود؛ وی که از شبه‌قاره به شیراز آمد، با گرایش‌های غلیظ شیعی، این طریقت را در ایران تثبیت کرد.گراملیش، ۱۳۹۹، صص ۱۹۸-۲۰۰

در میان شاخه‌های خاکساریه، «دودهٔ عَجَم» پیوند عمیق و منحصربه‌فردی با اصناف بازار و توده‌های شهری برقرار کرد.Ridgeon, 2019, pp. 305-307 بر اساس رسالهٔ «وسیلة النجات» (نگاشته شده در ۱۲۶۶ ش/ ۱۸۸۷ م به قلم یکی از مشایخ عجم)، درویشان عجم خود را به‌شدت مقید به رعایت ظواهر شریعت شیعهٔ دوازده‌امامی، پرداخت خمس و زکات به مجتهدان، و انجام فرایض دینی می‌دانستند.Ridgeon, 2019, p. 310 آنان همچنین تبار خویش را به حبیب عجمی و درویشی اسطوره‌ای به نام وحشی متصل می‌کردند. در افسانه‌های پایه‌گذار این دوده آمده است که هنگام اشغال اصفهان توسط آزادخان افغان و منع بردن نام علی بن ابی‌طالب، این درویش به‌همراه شانزده درویش دیگر از هفده صنف مختلف بازار، کفن پوشیدند، تبرزین به دست گرفتند، خاک بر سر ریختند و با ذکر «یا علی» به پا خاستند و با قیام خود، الگویی از مقاومت صنفی-شیعی را بنیان نهادند.Ridgeon, 2019, p. 312 این دوده، درویشان خاکسار سنّتی را به دلیل ترک نماز، روزه و فرایض شرعی، اهل بدعت می‌دانستند و ورود آنان را به حلقهٔ عجم —در صورت اصرار بر ترک شریعت— مطلقاً ممنوع کرده بودند.Ridgeon, 2019, p. 314

 مبانی سیر و سلوک و مراسم تشرف 
سیر و سلوک و مراسم تشرف در این طریقت بر مناسک عینی، نمادین و جسمانی استوار است و سالک باید مقامات هفت‌گانهای را به ترتیب پشت سر بگذارد.گراملیش، ۱۳۹۹، صص ۲۱۵-۲۲۰D’Herouville, 2016, vol. 1 این هفت مقام که هر یک دارای آداب و اذکار خاص خود است، بازتاب‌دهندهٔ نگاه این طریقت به تطهیر نفس از طریق محسوسات است:

 لسان (یا توبه): پیر، مرید را غسل طریقت می‌دهد و موی سر و صورت او را قیچی می‌کند («مُهر کردن»)؛ سپس موها تا پایان عمر بلند نگاه داشته می‌شود و نام طریقتی «علیشاه» اعطا می‌گردد.
 پیاله: نوشیدن شربت از دوازده پیاله به نشانهٔ پذیرش تعهدات طریقت.
 کسوت (یا داغ): داغ نهادن سکه بر بازوی راست و سوزاندن با شمع («مُهر نبوت») برای پیروزی بر بخل.
 گل‌سپردن: تقدیم پوست خشک‌شدهٔ داغ به پیر، به معنای تقدیم وجود به علی بن ابی‌طالب.
 جوزشکستن: شکستن گردو نزد سادات اهل حق برای برقراری پیوند طریقتی با آنان (متأثر از یارسان).
 چراغی گرفتن (لُنگ عشق‌الله): انتصاب به دستیاری دائم مرشد.
 ارشاد: دریافت اجازهٔ دستگیری و رسیدن به مرتبهٔ مرشدی.

در بسیاری از این مقامات، طبخ و توزیع غذای آیینی «دیگ‌جوش» الزامی است و ذکر محوری «یا علی» و «یا هو» با نواختن بوق (نفیر) همراه می‌شود.گراملیش، ۱۳۹۹، صص ۲۱۸-۲۲۰

 سلسله‌مراتب، حیات اجتماعی و نمادها 
سلسله‌مراتب طریقت از سالکان تازه‌وارد، درویشان اختیاری، نقباء، خلفا تا قطب امتداد می‌یابد و اطاعت از قطب شرط سلوک است. نمادهای ظاهری درویشان شامل تاج (کلاه دوازده‌تَرک)، کفنی (لباس سفید بلند)، کشکول، تبرزین، لُنگ و نفیر (بوق شاخی) است که هر یک معنایی رمزی دارند.گراملیش، ۱۳۹۹، صص ۲۲۲-۲۲۵ درویشان دوره‌گرد با برپایی «چادر قلندری» در برابر منازل اعیان تکدی می‌کردند.

برجسته‌ترین نمود اجتماعی، سنت «سخنوری» در قهوه‌خانه‌ها، به‌ویژه در دودهٔ عجم بود. درویشان با تسلط بر اشعار آکرواستیک و چامه‌های بی‌نقطه، معارف شیعی و اسرار هفده صنف بازار را روایت می‌کردند و قهوه‌خانه‌ها را به خانقاه‌هایی مردمی بدل ساخته بودند.Ridgeon, 2019, pp. 316-320

 آموزه‌های متمایز 
خاکساریه بر ظهور قدرت و کرامات قطب و تصرّف او در عالم تأکید دارد و به دلیل حفظ ظواهر غریب، همواره از سوی علمای ظاهرگرا نقد شده است.گراملیش، ۱۳۹۹، صص ۲۳۰-۲۳۲ با این حال، آموزه‌های حماسی و فتوتی آن تأثیری پایدار بر فرهنگ عامه و ادبیات عیاری ایران نهاده است.

 پانویس 

 منابع 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

رده:طریقت‌های تصوف