فهرست فرق و مذاهب اعتقادی اسلام

فهرست فرق و مذاهب اعتقادی اسلام فهرستی است از فرقه‌ها و مذاهب اسلامی که از لحاظ اعتقادی (علم کلام) با هم اختلاف داشتند و همین امر سبب شده است تا مسلمانان، هر کدام به پیروی از فرقه‌ای به‌خصوص بپردازند. فرقه‌های اسلامی که بنابر روایاتی از پیامبر اسلام، تعداشان به ۷۳ فرقه می‌رسد، در منابع به دو دسته فرقه‌های کلامی و فرقه‌های فقهی تقسیم شده‌اند. هر کدام از فرقه‌های اصلی که در این فهرست به مذهب شناخته می‌شوند، دارای زیر شاخه‌های منشعب شده از خود می‌باشند که از جهت اختلاف در اعتقادات، در دسته‌های جداگانه قرار گرفته‌اند. 

 فرقه و مذهب 
 تفاوت فرقه و مذهب 
فرقه در لغت به معنای دسته و طایفه است و در اصطلاح، به گروه و افرادی که به جهت اختلافات اعتقادی از یک دین جدا می‌شود؛ اطلاق می‌شود. در فرهنگ علوم سیاسی نیز به بخشی از جامعه که از مذهب رسمی جدا شده یا به آئین دیگری گرویده است، فرقه گفته می‌شود. این تعریف شامل جنبش‌های سیاسی نیز می‌شود. فرقه‌ها دسته‌بندی مختلفی از جهت نوع فعالیت، چگونگی شکل‌گیری، هدف فرقه، زمان تشکیل، نگرش سیاسی یا مذهبی و… تقسیم‌بندی می‌شود. این واژه در آیه ۱۲۲ سوره توبه نیز بکار رفته است و در اصطلاح قرآنی آن، به معنای جمعیتی از افراد است که نسبت به طایفه تعداد بیشتری را داشته است.

 علت پیدایش و تعداد مذاهب اسلامی 
معیار اسلامی بودن هر فرقه و مذهبی، پذیرش اسلام به عنوان دین است. شهرستانی در بیان اختلاف‌های امت اسلامی، مهم‌ترین اختلاف میان امت اسلامی را در مسئله امامت و خلافت پس از پیامبر اسلام می‌داند.

تعداد فرقه‌ها یا مذاهب اسلامی همواره مورد اختلاف منابع قرار گرفته است. با این حال بدوی معتقد است که این فرقه‌ها یا مذاهب منحصر به تعدادی محدود نیست و تلاش گروهی از نویسندگان در انحصار مذاهب اسلامی، ناتمام بوده است. بدوی با نقدی بر روایت فرقه ناجیه در منابع اهل سنت، تلاش برخی از مورخان را که سعی در ذکر ۷۳ فرقه یا توجیه تعداد زیاد فرق اسلامی توسط آنان را اشتباه دانسته است و گوشزد می‌نماید که تعداد فرقه‌های اسلامی پس از نگارش کتب مورخان و گذران عصر آنان، همچنان رو به افزایش بوده است. بنابر آنچه منابع روایی شیعه و سنی نقل کرده‌اند، پس از پیامبر اسلام، ملت مسلمان به هفتاد و سه فرقه منشعب خواهند شد. در برخی از این روایات از نجات و بر حق بودن یکی از فرقه‌های هفتاد و سه‌گانهٔ اسلام یاد شده است که به آن روایت «فرقه ناجیه» گفته می‌شود. با توجه به اینکه تعداد فرقه‌های اسلامی، بدون احتساب مذاهب فرعی، از عدد مذکور در روایت کمتر، و با احتساب مذاهب فرعی از عدد هفتاد و سه بالاتر خواهند بود، نویسندگان ملل و نحل به توجیه روایت دست زده‌اند. ضمن آنکه برخی منابع به نقد این روایت پرداخته و با ضعیف یا جعلی دانستن این روایت؛ تعداد کثیری از فرقه‌های موجود در کتب ملل و نحل را ساختگی، سیاسی یا با اغراض شخصی دانسته‌اند. از این رو، کتب ملل و نحل به فرقه سازی متهم شده‌اند. از منابع اهل سنت، سنن ابن‌ماجه، مسند احمد بن حنبل، سنن ابن‌داود، سنن ترمذی و المستدرک علی الصحیحین حاکم این روایت را به نقل از ابوهریره، ابودردا، جابر بن عبدالله انصاری، ابوسعید خدری، انس بن مالک، عبدالله بن عمرو بن عاص، ابوامامه و واثله نقل کرده‌اند. در منابع شیعی نیز کلینی در روضه کافی، روایت را به نقل از امام محمد باقر نقل کرده است. در اعتبار یا عدم اعتبار این روایت از لحاظ سند، اختلافاتی گزارش شده است. در این بین، فخر رازی در مفاتیح الغیب، ابن حزم اندلسی و ذهبی در کتب خویش این روایت را ضعیف و غیرقابل اعتماد دانسته‌اند. در کنار تضعیف روایت، گروهی دیگر سکوت را اختیار کرده‌اند؛ از جمله ابوالحسن اشعری -موسس فرقه اشاعره- را می‌توان یاد کرد که در صحت یا عدم صحت این حدیث، سکوت اختیار کرده است. گروه دیگری نیز به تأیید روایت همت گماشته‌اند و با ذکر مواردی همچون تواتر، تکرار و اسناد مختلف حدیث، اقدام به تصحیح و تأیید روایت کرده‌اند. افرادی چون مناوی در فیض القدیر، حاکم نیشابوری در المستدرک، شاطبی در الاعتصام و سفارینی در لوامع الانوار البهیه این روایت را تأیید کرده‌اند.

کتب ملل و نحل، از فرقه‌های بسیاری یاد کرده‌اند و در موارد بسیاری نیز تنها به ذکر نام فرقه اکتفا نموده‌اند. در تدوین فهرست حاضر، از فرقه‌هایی که تنها به ذکر نامشان اکتفا شده، در بخش توضیحات فرقه اصلی که از آن منشعب شده‌اند اکتفا شده است.

 فرقه‌های کلامی (اعتقادی) 
علم کلام که به اصول دین نیز شناخته می‌شود، علم نظر و استدلال است که در حوزه فروع دین نیز کاربرد دارد. به‌طور کلی علمی که شخص با داشتن آن، توانایی بر اثبات عقاید دینی برای دیگران از طریق ادله و پاسخگویی به شبهات را داشته باشد؛ علم کلام گویند.«هو علم یقدر معه علی اثبات العقائد الدینیه علی الغیر بایراد الحجج و دفع الشبهه» (ببینید در: ) در این تعریف، مقصود از علم، هرگونه باور و تصدیق است و مقصود از غیر، فرد مشخصی نمی‌باشد. مسائل این علم، اعم از عقاید دینی و آنچه باورهای دینی به آن وابسته هستند می‌باشد. هدف از این علم نیز ترقی از تقلید و رسیدن به یقین در اعتقادات است. فرقه‌ها در اسلام، به جهت اختلافات فقهی یا اعتقادی و کلامی تشکیل می‌شوند. در فهرست حاضر، به فرقه‌های اسلامی در حوزه کلامی به صورت فهرست‌وار اشاره شده است.

 فهرست فرقه‌های کلامی اسلامی 
راهنمای فهرست: ( (۶۹) (۱۰۵) (۱) (۲۷) (۵۴) (۳۱) )، (ن/م = نامشخص)، (مـ = متوفی)، (تـ = تولد)
فهرستنام (های) مذهبنام (های) فرقهموسس یا رهبر فرقهسال و محل تأسیس فرقهسال انقراض یا پراکندگی جمعیتعلت نامگذاریباورهاتوضیحات / فرقه‌های منشعب‌شدهمنبعشیعه
(خاصه، رافضیه) اِمامِیّه
(شیعه، قطعیّه، شیعه دوازده‌امامی، شیعه إثنی‌عشری، عدلیّه، تشیّع)مذهب رسمی در ایران و مذهب غالبعراق و بحرینامامیه: اتخاذ از واژه امامت از اساس باورهای فرقه

رافضی (ـه): به جهت رهاکردن (به عربی: رَفَضَ) سه خلیفه اول اهل سنت

عدلیه: به جهت باور به عدل الهی

قطعیه: به جهت قطع و یقین به مرگ موسی کاظم (برخلاف واقفیه) امامت و وصایت علی بن ابی‌طالب و دوازده فرزند از فرزندان وی پس از محمد
 عصمت امامان
 رجعت
 شفاعت
 توسل
 خمس و متعه
 مهدویت
 عدالت خداشاخه‌های منشعب:

عقیراویه، کرجیه، یعفوریه، کاغذیه، انصار المهدی و مزرعیهناووسیّه

(صارمیه)عجلان بن ناووس۱۴۸ ه‍.ق
ناووس از حوالی بصرهمنقرض شدهناووسیه: اقتباس شده از نام مؤسس فرقه، عجلان بن ناووس یا شهری که فرقه در آنجا ظهور کرده است. برتری علی بر امت اسلام و کفر منکر این فضیلت
 انکار مرگ جعفر صادق و مهدویت ویسمیطیّه
(شمیطیه)یحیی بن ابی‌شمیط۱۴۸ ه‍.ق

در مدینهسمیطیه، شمیطیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه، یحیی بن ابی‌سمیط (شمیط) امامت محمد بن جعفر پس از جعفر صادق
 مهدویت و قائمیت یکی از اولاد محمد بن جعفراین طایفه پس از مرگ جعفر صادق با ادعای امامت فرزندش محمد از امامیه منشعب شدند.فطحیّه
(افطحیه)عبدالله بن جعفر افطح
(مـ ۱۴۸ ه‍.ق)۱۴۸ ه‍.ق
در مدینه۱۴۸ ه‍.قفطحیه، افطحیه: اقتباس از نام رهبر فرقهکه به جهت داشتن سری یا بینی پهن به افطح شناخته می‌شد امامت عبدالله افطح پس از جعفر صادقاکثریت فطحیه پس از مرگ عبدالله بن جعفر، مجدداً به مذهب امامیه بازگشتند.

شاخه‌های منشعب:

فطحیه خلّص و عماریهواقفیّه
(مَمطورِه، مولّفه، موسویّه)علی بن اَبی‌حَمزهٔ بَطائِنی
(مـ ۲۰۰ ه‍.ق)

زیاد بن مَروان قَندی و

عثمان بن عیسی رَواسی

(مـ ۲۰۳ ه‍.ق)۱۸۳ ه‍.ق
در عراق و مدینهقرن ششم ه‍.قواقفیه: به جهت وقف در امامت موسی کاظم
ممطوره: اقتباس از عبارت «کلب ممطوره» به معنای سگ خیس«ممطوره به معنای سگ خیس، تشبیه مخالفان فرقه واقفیه از طرفداران این فرقه به جهت بوی بد سگ خیس» ختم امامت به موسی کاظم
 مهدویت و غیبت موسی کاظماکثریت این فقه تا پیش از قرن سوم، به امامیه پیوستند اما اندکی از آنان پس از مرگ علی بن موسی مجدداً به واقفیه بازگشتند و مولفه شناخته شدند.مِتوالیّه
(میتوالیه)قرن ششم ه‍.ق
در لبنان

(میان بلعلبک و صفه)لبنان و سوریهمتوالیه: اقتباس از کلمه «متولی» به معنای یار خالص علی بن ابی‌طالب نجاست غیر مسلمانان
 اعتقاداتی همچون امامیهاین طایفه ایرانی الاصل بودند و احتمالاً از کردهای مهاجر در دوره صلاح الدین ایوبی باشند.سَیّابیه
(مقلده)عبدالرحمن بن سیابه کوفی بجلیقرن دوم ه‍.ق
در مدینهسیابیه: اقتباس از نام رهبر فرقه لزوم سکوت در صفات خداوند
 صحت سخنان جعفر صادق در صفات خدامحمدیهمحمد بن علی الهادی۲۵۴ ه‍.ق
در عراقمنقرض شدهمحمدیه: به جهت باور به امامت محمد (برادر حسن عسکری) پس از وی انکار امامت حسن عسکری
 امامت و مهدویت محمد برادر حسن عسکریعسکریهحسن عسکری

(مـ ۲۶۰ ه‍.ق)۲۶۰ ه‍.قعسکریه: به جهت باور به مهدویت حسن عسکری مهدیت و غیبت حسن عسکریشیخ صدوق این گروه را شاخه‌ای از واقفیه ذکر کرده است. این فرقه خود شاخه‌ای از امامیه است.نعمانیه
(شیطانیه)ابوجعفر محمد بن نعمان احول
(مـ ۱۶۰ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.ق
در کوفهشیطانیه: مخالفان ابوجعفر (مؤمن الطاق)، وی را شیطان الطاق و مذهبش را شیطانیه خواندند
نعمانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه حرکت دانستن افعال آفریدگان به جهت امر به فعل خدا به بندگان
 اضطراری بودن معارف
 امامت امامان دوازده‌گانهاحمدالحسنی
(یمانی، انصار المهدی)احمد الحسن بصری ملقب به یمانی
(تـ ۱۳۹۳ ه‍.ق)۱۴۲۱ ه‍.ق
در بصره، نجف و کربلاعراق و ایرانانصار المهدی: نامی که رهبر فرقه برای پیروان خود برگزیده است، به جهت ادعای همراهی با حجت بن الحسن از فرزندان حجت بن الحسن بودن احمد الحسن
 جانشینی احمد الحسن برای حجت بن الحسن
 امامت احمد الحسننام اصلی رهبر فرقه، احمد اسماعیل گاطع است و در سال ۱۳۹۳ ه‍.ق به دنیا آمده است. فرقه در سال ۱۴۲۱ و پس از فارغ‌التحصیلی وی از دانشکده مهندسی نجف شکل گرفته است.نفیسیهنفیس (غلام علی النقی)قرن سوم ه‍.ق
در کاظمیننفیسیه: اقتباس از نام نفیس، که اعتقادات این فرقه از قول او منتشر شده است. انکار امامت حسن عسکری
 امامت محمد بن علی پس از علی النقی
 امامت جعفر بن علی پس از محمد بن علی
 قائمیت جعفر بن علیمحمد بن علی قبل از علی النقی از دنیا رفت. نفیس، غلام علی النقی بود که سرانجام در حوضی غرق شد.سکاکیهمحمد بن خلیل سکّاکقرن سوم ه‍.قسکاکیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه ذاتی دانستن وصف علمیت برای خدارهبر فرقه از شاگردان هشام بن حکم است.اهل سنت
(عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه)معتزله
(عدلیه، قُدَریه، واصلیه، قبریه)واصل بن عطا
(مـ ۱۳۱ ه‍.ق)قرن اول ه‍.ق
در بصرهبدون هیچ‌گونه فعالیت و نقشی از قرن ششم تا قرن چهاردهم ه‍.ق
در قرن چهاردهم برخی از دانشمندان مصری به این دیدگاه گرایش پیدا کردند.معتزله: کنارگیری (عزلت) مؤسس فرقه از درس استادش حسن بصری پس از بیان دیدگاه‌هایش
عدلیه: به جهت باور به عدل الهی

قدریه: به جهت انتساب اعمال بندگان به قدرت‌های انسان

قبریه: به جهت انکار عذاب قبر خلقت قرآن
 دخالت عقل در استنباط احکام شرعی و عقائد کلامی (برخلاف سایر فِرَقِ اهل‌سنت)
 انکار عذاب قبرشاخه‌های منشعب:
اسکافیه، اصلحیه، بشریه، بهشمیه، ثمامیه، جاحظیه، جبائیه، حماریه، خیاطیه، کعبیه، ضراریه، قصبیه، مرداریه، خابطیه، معمریه، هشامیه (قرطیه)، کسبیه، عبادیه، نظامیه و هذلیهقرطیه
(فوطیه، هشامیه)هشام بن عمرو فوطی (یا قرطی)
(مـ ۲۲۶ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.ق

در عراقفوطیه، قرطیه، هشامیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه عدم قدرت خلق مجدد یا شبیه آن مخلوق پس از خلق یکباره توسط خدا
 خلقت بهشت و جهنم در قیامتوی در ابتدا از معتزله بود اما پس از جلب پیروانی، فرقه جدیدی را تأسیس کرد. این فرقه انشعابی از معتزله محسوب می‌شود.عثمانیهعده‌ای از صحابه محمدقرن اول ه‍.ق
در مدینهقرن چهارم ه‍.قعثمانیه: به جهت تأسیس فرقه پس از قتل عثمان بن عفان و به خونخواهی وی افضلیت ابوبکر، عمر و عثمان بر سایر اصحاب محمد
 غلو در فضیلت سه خلیفه اول بر دیگر صحابه پیامبراین گروه که شاخه‌ای از اصحاب عمر بن خطاب (عمریه) بودند، در مقابل نقدهایی که بر عثمان وارد می‌شد، از او دفاع می‌کردند.طحاویهابوجعفر طحاوی
(مـ ۳۲۱ ه‍.ق)قرن چهارم ه‍.ق
در مصرطحاویه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه اکثر عقائد عموم اهل سنت و جماعت
 ممنوعیت قیام بر حاکم ولو ظالم باشد.
 انکار تجسیم خدا
 ترجیح نقل بر عقل (برخلاف ماتریدیه)ماتریدیهابومنصور ماتریدی سمرقندی
(مـ ۳۳۳ ه‍.ق)قرن چهارم ه‍.قماتریدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه اعتبار بخشیدن به عقل
 ترجیح عقل بر نقلفرقه ماتریدیه و اشعریه، هر دو با هم در یک عصر ظهر کردند و هر دو به نوعی یک گرایش و حرکت اعتقادی را آغاز کرده در حالی که از هم بی‌خبر بودند.مرجئه
(وعیدیه، شاکه)حسن بن محمد بن حنفیه۴۰ ه‍.ق
در مدینهقرن دوم ه‍.قمرجئه: به جهت اعتقاد فرقه به تأخیر در بهشتی یا جهنمی دانستن افراد و ارجاع آن به قیامتواژه مرجئه، به معنای تأخیر است و طرفداران این فرقه، هر کار خوبی را ایمان ندانند و اعمال نیک و بد دیگران را به قیامت ارجاع می‌دهند. اصالت عقیده در مقابل اعمال
 عدم تأثیر اعمال بر عقیده و بلعکس
 عاصی ندانستن عاصی به جهت احتمال توبهشاخه‌های منشعب:

یونسیه، عبیدیه، غسانیه، بوثوبانیه، تومنیه، صالحیه

دیگر شاخه‌های فرعی:

جهمیه، غیلانیه، بشبیه، شمریه، مرحبة الفقها، کرامیه، جحدریه، جعدیه، خالدیه، راجیه، معاذیه، رقاشیه، شانیه، علائیه، مریسیه، ماصریه، قبریهکرامّیهمحمد بن کرام بن عراف بن خزامه بن براء
(مـ ۲۵۵ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.ققرن ششم تا هشتم ه‍.قکرامیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه تجسیم خدا
 غلو در صفات ظاهری خدا
 عصمت پیامبران
 حرمت کسب و کارسلطان محمود غزنوی از مریدان ابن کرام بوده است. این فرقه شاخه‌ای از مرجئه است.فارقیهفارقیه: به جهت اعتقاد به فرق بین ایمان و علم تفاوت بین ایمان و علم و غیریت این دو
 نداشتن ایمان برای صاحب علم و نداشتن علم برای صاحب ایماناین فرقه از شاخه‌های منشعب شده از اهل سنت و جماعت هستند و جزء هفتاد و سه فرقه به‌شمار آمده است.فرائضیهحاجی شریعت‌الله
(مـ ۱۲۵۶ ه‍.ق)قرن سیزدهم ه‍.ق
در بنگال شرقیفرائضیه: به جهت اعتقاد به عامل دانستن خود به فرائض دینی عقائدی شبیه به سلفی‌های وهابیاین جنبش سیاسی، به جهت استقلال پاکستان شکل گرفت.خوارج
(خارجیه، مارقین)خوارج
(حروریه، شراء، شراة)عبدالله بن کواء
و

شبث بن ربعی

(مـ ۷۰ ه‍.ق)۳۷ ه‍.ق
در حرورا از منطق کوفهمنقرض شدهحروریه: به جهت عزیمت به منطقه حرورا و سکونت در آنجا

شراء: به جهت ادعای فدای آخرت شدن«شراء به معنای فدا شدگان است»

خوارج: مخالفان این فرقه به جهت خروج آنان از سپاه علی یا خروج از دین به آنها داده‌اند. خروج از اسلام به سبب ارتکاب به گناه کبیره
 کفر علی بن ابی‌طالب، عثمان، معاویه و حکمین
 عدم انحصار امامت در اعراب و قریش
 اعتبار سنتشاخه‌های منشعب:
نسویه، شمیطیه، مبهوتیه، یحیاییه، زیادیه، عزریه، شمراخیه، سابئیه، فضیلیه، فضلیه، کوزیه، عبدلیه، کنزیه، محکمیهمُحکمة الاولی
(محکمه)عروة بن حدیر
یا

یزید بن عاصم محاربیمنقرض شدهمحکمه الاولی: به جهت اعتقادشان به شعار لا حکم الا للهاولین فرقه از خوارج بودند که از پیروی از علی بن ابی طالب سر باز زدند و شمشیر کشیدند.اِباضیهعبدالله بن اباض تمیمی
(مـ۸۰–۱۰۰ه‍.ق)

و

جابر بن یزید

(مـ ۱۰۴ ه‍.ق)۶۵ ه‍.ق
در بصرهعمان، سیوه، حضرموت، جربه، زنگبار، طرابلس غرب و الجزایراباضیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه موحد دانستن عاصی به گناهان کبیره و مؤمن ندانستن وی
 اعتقاداتی همچون عموم اهل سنتشاخه‌های منشعب:
وهبیه، حارثیه، طریفیه، نکار، نفاثیه، خلفیه، عمریه، حسنیه، سکاکیه، حفصیه، رستمیه و یزیدیهأزارَقهابو راشد نافع بن ارزق
(مـ ۶۵ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.قمنقرض شدهازارقه: اقتباس از نام رهبر فرقه تکفیر مخالفان خود
 حلیت جان، مال و ناموس مخالفان خود
 انکار حکم سنگسار
 قطع دست سارق بدون هیچ قید و شرطی
 کفر علی بن ابی‌طالباین فرقه، از افراطی‌های خوارج به‌شمار می‌آید.بیهسیهابی‌بیهس هیصم بن جابرمنقرض شدهبیهسیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه اثبات کفر و ایمان عاصی، به حکم حاکمکتب ملل و نحل این فرقه را جزء چهار فرقه اصلی خوارج آورده‌اند.
شاخه‌های منشعب: عوفیهثعالبهثعلبة بن مشکانقرن دوم ه‍.ق
در شرق ایرانمنقرض شدهثعالبه: اقتباس از نام مؤسس فرقه مخالفت با حکم برائت از کودکان نابالغ در مذهب عجاردهشاخه‌های منشعب: اخنسیه، رشیدیه، جرودیه، شیبانیه، معبیه، خلفیه، مکرمیه و زیادیهشحامیهابویعقوب شحاممنقرض شدهشحامیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه صدور مقدور واحد از دو قادردر ذکر نام مؤسس این فرقه، بین ابویعقوب شحام و علی بن محمد شحام اختلاف شده است.عجارده
(عجردیه)عبدالکریم بن عجردقرن دوم ه‍.قمنقرض شدهعجردیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه بیزاری از کودکان تا قبل از پذیرش اسلام
 حرمت تعدی به مال، جان و ناموس مخالفان
 انکار سوره یوسف از قرآنموسس این فرقه ابتدا از پیروان عطیه بن اسود بود که فرقه جدید عجارده را تأسیس کرد.
شاخه‌های منشعب: خلفیه، صلتیه، حمزیه، شعیبیه، میمونیه، اطرافیه، جازمیه، ثعالبه، شیبانیه، بطیحیه، مجهولیه.صفریهعبدالله بن صفارقرن اول ه‍.ق
در عراقمنقرض شدصفریه: اقتباس از نام پدر مؤسس فرقه حکم سنگسار
 تکفیر مرتکبان به گناه بدون حد
 جواز ازدواج با کافر در دار تقیهاین فرقه بعدها به فرقه‌های مختلفی منشعب شد و منقرض گردید.ضاحکیه
(ضحاکیه)ضحاک بن قیس خارجی شیبانیبین‌النهرینمنقرض شدهضحاکیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه جواز لعن بر معاویه، عمروبن عاص و عثمان
 جواز نکاح مسلمان با کافرضحاک آخرین نفر از خوارج بود که از بین‌النهرین خروج کرد و پس از تصرف کوفه به دست مروان بن محمد کشته شد.شبیبیهشبیب بن یزید شیبانی۷۶ ه‍.ق
در موصلمنقرض شدهشبیبیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه جواز امامت زناناین فرقه از دشمنان بنی امیه به‌شمار می‌آمدند که بر حجاج بن یوسف خروج کردند.راسبیهعبدالله بن وهب راسبی ازدی
(مـ ۳۸ ه‍.ق)قرن اول ه‍.ق ۳۸ ه‍.قراسبیه: اقتباس از نام مؤسس فرقهنجداتنجده بن عامر
(مـ ۶۹ ه‍.ق)قرن اول ه‍.ق

در یمامه، بحرین و عمانمنقرض شدهنجدات: به جهت داشتن پیروانی از نجد حذف حد شرابخواری از حدود شرعی
 برابری دروغگو و کافرپس از آنکه نافع بن ازرق حکم به جواز قتل کودکان مخالفان خود را داد، گروه‌هایی از جمله نجده از وی جدا شدند. با بدعت‌های نجده، گروهی از پیروانش او را امامت خلع و به توصیه خود او ابوفدیک را به جانشینی‌اش برگزیدند.
شاخه‌های منشعب:

عطویه، فدیکیهعوضیهمنقرض شدهعوضیه: به جهت اعتقاد این فرقه به در عوض بودن بهشت و جهنم از طاعت و معصیت ورود افراد به بهشت به شرط طاعت
 بهشتی بودن کودکان
 انکار شفاعت و میزانشیبانیه
(سیانیه)شیبان بن سلمه خارجی۱۳۵ ه‍.قمنقرض شدهشیبانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه آفریده شدن علم در خداوند
 جبر آدمیاناین گروه به کمک ابومسلم خراسانی قیام کردند.فدیکیهابوفدیکبحرین، احساء و یمامهمنقرض شدهفدیکیه: اقتباس از نام رهبر فرقه مخالفت با نجده و نافع بن ازرقابوفدیک قاتل نجده بن عامر بوده است. این فرقه برخلاف سایر فرق خوارج در شمال عراق هیج حضوری نداشتند.زیدیهزِیدیهزید بن علی
(مـ ۱۲۲ ه‍.ق)۱۲۰ ه‍.ق
در کوفهصنعا در کشور یمنزیدیه: اقتباس از نام یکی از رهبران آنان حذف عمر و ابوبکر از فهرست امامان خویش با وجود اعتقاد زید بن علی به امامت آنان.
 گرایش در فقه و کلام به اهل سنت
 امامت هر فاطمی نسبی که عالم، زاهد و شجاع باشد و قیام کند.
 انکار عصمت و رجعتدر سال ۱۲۱ ه‍.ق و با قیام زید فرزند سجاد، و همین‌طور قیام فرزند او در سال ۱۲۶ ه‍.ق که شکست آن دو را به همراه داشت، فرقه زیدیه شکل گرفت. آورده‌اند زید یکسال قبل از قیام دعوت مخفیانه خود را شروع کرده بود.
شاخه‌های منشعب: حسینیان، حسنیه، خلفیه، دکینیه، ذکیریه، مرثیه، طالقانیه، طرفیه، صباحیه، مطرفیه، نعیمیه، یعقوبیه و عقبیهخَشبیّه (سرخابیه)سرخابقرن اول ه‍.قمنقرض شدهسرخابیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه
خشبیه: به جهت تنها سلاحشان که چوب بوده است.این فرقه پس از خروج مختار ثقفی، قیام کردند.کوکبیّهحسین کوکبیقرن سوم ه‍.ق
در قزوینکوکبیه: اقتباس از نام رئیس فرقه امامت حسین کوکبیصالحیُه
(اَبتریه، بُتریه، مبتوریه)حسن بن صالح بن حی همدانی ثوری کوفی
(مـ ۱۸۶ ه‍.ق)

و کثیر النواء ملقب به ابترقرن دوم ه‍.قمنقرض شدهابتریه: اقتباس از لقب مؤسس فرقهمؤسس این فرقه، توسط جعفر صادق و به طعنه، به ابتر ملقب شده بود. تفویض امامت توسط علی بن ابی‌طالب به سایر خلفاء
 صحت امامت فاضل بر افضل با رضایت هر دو
 انتخابی بودن امام
 سکوت دربارهٔ عثمانشهرستانی با وجود اینکه دو مذهب صالحیه و بتریه را جدای از هم ذکر کرده، آن دو را یک فرقه دانسته است.
شیخ طوسی این فرقه را به جهت اعتقاد به انتخابی بودن امام، جزء فرقه‌های شیعه محسوب نمی‌کند.عَجلیّههارون بن سعید عجلی
(مـ ۱۴۵ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.قعجلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقهاین طایفه نیز شاخه‌ای از بتریه محسوب می‌شوند. هارون از اصحاب جعفر صادق و از اهالی کوفه بود.سُلیمانیّه
(جریریه)سلیمان (سلیم) بن جریرقرن دوم ه‍.قسلیمانیه، جریریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه انتصابی بودن امام
 جواز امامت مفضول بر افضل
 پذیرش امامت ابوبکر و عمر
 کفر عثمان
 شورایی بودن امامتشیخ طوسی این فرقه را به جهت اعتقاد به انتخابی بودن امام، جزء فرقه‌های شیعه محسوب نمی‌کند.قاسمیّه
(هادیه)قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل الحسنی
(مـ ۲۴۶ ه‍.ق)۱۹۹ ه‍.ق
در جبال قدس اطراف مدینهقاسمیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت قاسم بن ابراهیم پس از محمد بن ابراهیم (برادرش)رهبر این فرقه پس از مرگ برادرش محمد بن ابراهیم ادعای امامت کرد.ناصریّهابومحمد الحسن بن علی اطروش (مـ ۳۰۱ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.ق
دیلم و گیلانناصریه: اقتباس از لقب مؤسس فرق امامت ناصر الحقجارودیه
(سَرحوبیه)ابی جارود زیاد بن منذر همدانی
(مـ ۱۵۰ ه‍.ق)۱۲۲ ه‍.ق
در خراسانجارودیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه
سرحوبیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقهسرحوب به معنای شیطان نابینا است که توسط جعفر صادق و در ذم مؤسس فرقه به او داده شد. وضع امامت به وصف نه به نص
 اشتباه مسلمانان در تشخیص وصف در بیعت با ابوبکر
 انکار بدا و تقیه
 افضلیت علی بن ابی‌طالب و امامت وی
 مهدویت زید بن علی
 کفر هر سیدی که قیام نکندشیخ مفید، در بین تمام مذاهب و فرق زیدیه، تنها جارودیه را لایق عنوان شیعه دانسته است.
شاخه‌های منشعب:

ابرقیهإدریسیه
(ادریسیان)ادریس بن عبدالله
(مـ ۱۷۷ ه‍.ق)۱۷۲ ه‍.ق
در شهر ولیله کشور مراکش۳۷۵ ه‍.قادریسیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت ادریس بن عبداللهادریسیه به سرکردگی ادریس بن عبدالله، در مراکش توانست اولین حکومت مستقل شیعه را تأسیس کند.یَحیَویّهیحیی بن عبدالله بن حسن بن علیدیلمیحیویه: اقتباس از نام رهبر فرقه انکار مرگ و مهدویت یحیی بن عبداللهحُسینیهحسین بن قاسم
(مـ ۴۰۴ ه‍.ق)۳۹۲ ه‍.ق
در یمن۸۴۰ ه‍.قحسینیه: اقتباس از نام رهبر فرقه انکار مرگ و مهدویت حسین بن قاسم
 برتری حسین بن قاسم بر پیامبر اسلامعُمَریّهیحیی بن عمر بن یحیی بن حسین بن حسین بن زید بن علی۲۳۵ ه‍.ق
در خراسان انکار مرگ یحیی بن عمر و مهدویت وی
 خروج یحیی بن عمر در آخرالزمان و سقوط بنی عباسرهبر این فرقه دو بار قیام کرده و در قیام دوم به دست محمد بن طاهر و در کوفه کشته شده و سرش به نزد المستعین بالله عباسی برده شد.یمانیهمحمد بن یمانی کوفییمانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه اجزاء داشتن خدا
 تغییر در اجزاء خدا بجز در چهره وی
 همانند انسان بودن خدا
 انکار قیامت
 حلیت خوردن شراب و مردارسَلَفیه
(صفاتیه)اهل حدیث
(سلفیه)پیروان سلف صالحقرن سوم ه‍.قسلفیه: به جهت تبعیت از علماء و محدثین متقدمواژه سلفیه، به معنای متقدم و گذشته است. تجسیم خدا
 عدم خلقت قرآنشاخه‌های منشعب:
قضائیهکلابیهابوعبدالله بن کلابقرن سوم ه‍.قکلابیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه نشنیدن خدا و شنیده نشدن صدای او
 انتقال پیام وحی توسط الهام از طرف خدا و به واسطه جبرئیلابوالحسن اشعری، خود از پیروان این فرقه بود و سپس افکارش توسط شاگردان او بسط داده شد و فرقه اشعریه را شکل داد.اشعریه

(اشاعره، رهبانیه)ابوالحسن اشعری
(مـ ۳۳۰ ه‍.ق)۳۰۰ ه‍.ق
در بصره و بغدادن/مرهبانیه: توسط مخالفان به رهبانیه خوانده شدند.
اشعریه، اشاعره: اقتباس از نام مؤسس فرقه ارجحیت نقل بر عقل (به مرور زمان بلعکس شد)
 امکان مشاهده خدا
 قدیم بودن کلام خدا
 جواز تکلیف مالایطاق از جانب خداابوالحسن اشعری که در ابتدا از معتزله بود، پس از مدتی در سن چهل سالگی مذهب اشعریه را تأسیس کرد.
فرقه‌های منشعب: باسطیهوهابیت
(محمدیه)محمد بن عبدالوهاب
(مـ ۱۲۰۶ ه‍.ق)قرن دوازدهم ه‍.ق
در نجدحاکم بر عربستان سعودیمحمدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه
وهابیت: توسط مخالفان و مقتبس از نام مؤسس فرقه انکار شفاعت و توسل
 تکفیر مخالفانمحمد بن عبدالوهاب با توجه به آثار ابن تیمیه، مذهب وهابیت را شکل داد.لفظیهحسین کرابیسی
(مـ ۲۴۸ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.قلفظیه: به جهت باور به یکی بودن لفظ و ملفوظ یکی بودن لفظ و ملفوظ
 قدمت قرآنفاضلیه
(مخلوقیه، نصفیه، حشویه، ساویه، مالکیه)فاضلیه: به جهت باور به تفضیل نبی بر قرآن
مخلوقیه: به جهت باور به مخلوقیت قرآن

نصفیه: به جهت باور به خلقت نصفی از قرآن تفضیل نبی بر قرآن
 مخلوقیت قرآن
 کفر منکر مخلوقیت قرآن
 خلقت نصف قرآن و قدمت نیمی دیگر از آناین فرقه، در مقابل فرقه لفظیه شکل گرفته است.صاعدیهابن صاعدصاعدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه انکار ختام نبوت با محمد و امکان بعثت پیامبران جدیداسماعیلیه
(تعلیمیه، حشیشیه، حشاشین، سبعیه، سفاکین، فدائیه، فداویه، ملاحده)خالصه
(واقفه، تعلیمیه، سبعیه)مقلاص بن ابی الخطاب
(مـ ۱۴۳ ه‍.ق)۱۳۵ ه‍.ق
در کوفهبا گذر زمان منقرض شدهاسماعیلیه: به جهت باور به امامتاسماعیل بن جعفر
تعلیمیه: اقتباس از صفتشان که در خراسان به آن شهره‌اند

سبعیه: به جهت باور به‌شمار ائمه به عدد هفت دور امامت اسماعیل فرزند جعفر صادق ومهدویت ویشاخه‌های منشعب:

ناصریه و غیاثیهناصریهناصرخسرو قبادیانی
(مـ ۴۸۱ ه‍.ق)قرن پنجم ه‍.ق
در طخارستانناصریه: اقتباس از نام رهبر فرقه رهبر بودن ناصرخسرو در مسائل دینیه
 تقدس و زیارت قبر ویاین فرقه از اسماعیلیه خالصه منشعب شده و مورد توجه سایر فِرَق اسماعیله قرار گفته است.مبارکیهمبارک غلام اسماعیل بن جعفرقرن دوم ه‍.ق
کوفهن/ممبارکیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت محمد بن اسماعیل پس از امامت جعفر صادققرمطیان
(قرمطیه، قرامطه، باطنیه، مأمونیه)حمدان بن اشعث قرمط۲۶۱ ه‍.ق
در منطقه واسط، کشور عراقبا گذر زمان و در بین سال‌های ۳۷۸ ه‍.ق تا ۴۴۴ ه‍.ق در عراق و در سال ۴۷۰ ه‍.ق در تمام مناطق و به‌طور کامل منقرض شدند.قرمطیان: اقتباس از نام مؤسس فرقه
باطنیه: به جهت اعتقاد به وجود ظاهر و باطن برای قرآن و احادیث

مأمونیه: به جهت مأموریت مأمون بن مهرویه برای دعوت اهالی فارس به این فرقه انکار مرگ محمد بن اسماعیل و رجعت و مهدویت وی
 حلیت اکل خمر
 لغو حکم غسل جنابت
 نماز با شکلی متفاوتقرامطه نسبت به دگراندیشان فرقه خویش، سخت‌گیر بوده و مال و جان آنان را مباح می‌دانستند؛ همین امر سبب شد تا آنان افراد زیادی را کشته و زخمی و اموال فراوانی را غارت کنند. این امور باعث شد تا افکار عمومی، قرمطیان را خارجی از دین بدانند.
شاخه‌های منشعب: بقلیه، شباشیه، عقدانیهفاطمیان
(ساطیان، فاطمیه، مهدویه)عبیدالله مهدی
(مـ ۳۲۲ ه‍.ق)۲۹۲ ه‍.ق
آفریقا و مصر۵۶۷ ه‍.ق
به دست صلاح الدین ایوبیفاطمیان: به جهت نسب سرکردگان فرقه که به فاطمه زهرا ختم می‌شود
ساطیان: نگارش اشتباه از فاطمیان حذف نام علی بن ابی‌طالب از فهرست امامان به جهت اساسیت وی در فهرست
 امامت اسماعیل بن جعفر به عنوان ششمین اماماحتمال یکی بودن دو فرقه فاطمیان و قرمطیان داده‌شده است.دروزیه
(مذهب توحید)حمزه بن علی لباد۴۰۸ ه‍.ق
در مصرلبنان، دمشق و جبل حوراندروزیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه
(به معنای خیاط) الوهیت حاکم بامرالله
 انکار مرگ حاکم بامرالله
 حلولیت و تناسخ
 حلیت ازدواج با محارمرئیس این فرقه از اسماعیلیان فاطمی بود که از آنها جدا و فرقه جدیدی تأسیس کرد.نزاریه
(خوجه، آقاخانیه، صباحیه، مسقطیه)حسن صباح
(مـ ۵۱۸ ه‍.ق)۱۷۱ ه‍.ق
در شام، عراق و ایران (قلعه الموت)ایران، آسیای میانه، آفریقا و هندخوجه: از جانب مخالفان به این نام خوانده شدند.
آقاخانیه: اقتباس از نام مؤسس این فرقه

مسقطیه: به جهت باور به اسقاط فروع دین توسط امام انکار امامت حسن بن علی
 آغاز فهرست امامان از علی بن ابی‌طالب
 فارسی دانستن زبان دین
 بی‌اهمیت نسبت به تعالیم و تکالیف دینیشاخه‌های منشعب:
سنانیه، مومن‌شاهی، قاسم‌شاهی و آقاخانیهحافظیه
(مجیدیه)ابوالمیمون عبدالمجید
(مـ ۵۴۴ ه‍.ق)۵۲۶ ه‍.ق
در مصر، شام و یمنمجیدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت ابوالمیمون عبدالمجید پس از مرگ جانشین الآمر باحکام اللهاین فرقه از انشعاب فرقه مستعلویه، پس از فوت الآمر باحکام الله (جانشین مستعلی) به وجود آمد.طیبیه
(آمریه)طیب بن آمر باحکام الله۵۲۴ ه‍.ق
در مصر و شامطیبیه، آمریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت طیب بن آمر
 مهدویت و غیبت طیب بن آمراین فرقه از انشعاب فرقه مستعلویه، پس از فوت الآمر باحکام الله (جانشین مستعلی) به وجود آمد.داودیه
(بهره داودی)داود برهان الدیناین فرقه به دو شاخه علویه و ناکوشیه منشعب شدند که فرقه دوم پس از مدتی به مذهب اهل سنت و جماعت و فرقه اول به دین هندوئیسم تمایل یافت.داودیه، بهره داودی: اقتباس از نام مؤسس فرقهاین دو انشعاب از فرقه طیبه، از جهت اعتقادات با هم یکی بوده و تنها در شخص داعی اختلاف داشته‌اند.با مرگ داوود بن عجب شاه (بیست و ششمین داعی و نماینده مطلق امام اسماعیلیان)، فرقه طیبیه به دو فرقه داودیه و سلیمانیه منشعب شد.سلیمانیه
(بهره سلیمانی)سلیمان بن حسن۹۹۶ ه‍.ق
در یمننواحی شمالی یمن و بخش‌هایی از هندوستانسلیمانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقهمقنعه
(ابیضیه)عطاء مروی مقنع
(مـ ۱۶۳ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.قپیروان مقنع، پس از مرگش، به دیگر فرق اسماعیله گرویدند و مذهب آنان خود به خود منقرض شد.مقنعه: اقتباس از نام مؤسس فرقه حلول روح ابومسلم خراسانی در بدن عطاء مروی مقنع
 نبوت و الوهیت عطاء مروی مقنعمراغیه
(کله بزیه، مانوی)الموت و مراغهاطراف شاهرود و روستای گوره‌در و دیگین در نزدیکی الموت و خرقان قزوینکله بزیه: به جهت نگهداری کله بز در خانه خود
مراغیه: به جهت تأسیس فرقه در مراغه کراهت خوردن گوشت حیوانات مریض
 احترام به حسن صباح
 پرهیز از رابطه جنسی با زنان باردار
 حرمت خرید برده
 حرمت طلاق
 حرمت تعدد زوجاتاین فرقه از باطنیان بوده و به مزدکیان نسبت داده شدند. اسماعیلیهمستعلیه
(بهره)عادة عبدالله یمنی
یا

مستعلی بن مستنصر۴۶۰ ه‍.ق
هند، مصر، یمن و شامجزیرة العرب، حواشی خلیج فارس، سوریه و هندمستعلیه: اقتباس شده از نام مؤسس فرقه (بکاربرده شده در مصر، یمن و مغرب)
بهره: به جهت قبول فرقه توسط تجار (بکاربرده شده در هند) مهدویت و غیبت طیب فرزند آمر باللهاین فرقه انشعابی از فرقه فاطمیان بود که باورشان در فهرست امامان، همچون فاطمیان گزارش شده است. این فرقه در سال ۵۵۷ ه‍.ق منقرض شد اما پس از مدتی با نام بهره در هند مجدداً احیا گردید.کیسانیهمختاریه

(کیسانیه خالص، کیسانیه خلص)مختار ثقفی
(مـ ۶۷ ه‍.ق)

و کیسان ابوعمره۶۶ ه‍.ق
در کوفهمنقرض شدند.کیسانیه: اقتباس از نام رئیس پلیس حکومت مختار
مختاریه: اقتباس از نام مختار که دعوت به امامت محمد حنفیه می‌نمود امامت محمد حنفیه پس از حسین بن علی
 مهدویت و بدا در امامت محمد حنفیه
 تناسخ و حلول
 رجعتاین فرقه اولین انشعاب در فرقه تشیع بود که با مرگ محمد حنفیه به ۱۲ فرقه دیگر منشعب شد.سراجیهحسان بن سراجسراجیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت محمد حنفیه و مهدویت ویهاشمیهابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیهقرن اول ه‍.قهاشمیه: اقتباس از نام رهبر فرقه امامت ابوهاشم
 ادامه امامت در فرزندان عباس بن عبدالمطلب پس از ابوهاشم
 عالم بودن امام به تمام امور
 عالم بودن علی بن ابی‌طالب به تمام علوم و آموختن علوم به محمد حنفیه و سپس به ابوهاشمپس از مرگ ابوهاشم، این فرقه به پنج فرقه دیگر منشعب شد.کربیهابوکرب ضریرکربیه: اقتباس از نام رهبر فرقه (به معنای نابینایی) امامت محمد حنفیه
 انکار مرگ و اعتقاد به مهدویت محمد حنفیه
 زیستن محمد حنفیه در کوه رضویشیخیهشیخیه
(پشت سری‌ها، پشت سریه)زین‌الدین احمد احسائی
(مـ ۱۲۴۱ ه‍.ق)قرن سیزدهم ه‍.ق
در عراقشیخیه: مقتبس از لقب مؤسس فرقه
پشت سری: به جهت خواندن نماز در پشت سر قبر امامان و باطل دانستن نماز در جلوی قبرشان اصول دین (ارکان اربعه): توحید، نبوت، امامت و رکن رابع
 انکار معاد جسمانی
 لازم دانستن حقانیت قرآن و عدل و معاد به واسطه اعتقاد به نبوتپس از احمد احسائی، شاگردش سید کاظم رشتی (م ۱۲۵۹ ه‍.ق) جانشین وی شد.کشفیهسید کاظم رشتی
(مـ ۱۲۵۹ ه‍.ق)۱۲۴۱ ه‍.ق
در ایراناین فرقه انشعابی از شیخیه است. رهبر این فرقه شاگرد و نائب احمد احسائی بوده است.کریمخانیه
(کرمانیه، رکنیه)محمد کریم‌خان قاجار
(مـ ۱۲۷۶ه‍.ق)قرن سیزدهم ه‍.ق
در کرمانکریمخانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه
رکنیه: به جهت ابداع رکن رابع توسط مؤسس این فرقه

کرمانیه: به جهت تأسیس فرقه در کرمانمحمد کریم‌خان پسر عمو و داماد فتحعلی شاه و از شاگردان کاظم رشتی بوده است. فرقه تأسیس شده توسط او، شاخه‌ای از کشفیه است.باقریهمحمدباقر خندق‌آبادی۱۲۷۶ ه‍.ق
در همدانباقریه: اقتباس از نام مؤسس فرقهوی از شاگردان محمد کریم‌خان بوده است. این فرقه شاخه‌ای از کریمخانیه است.احقاقیهملا محمدباقر اسکوئی
(مـ ۱۳۰۱ ه‍.ق)قرن سیزدهم ه‍.ق
در کربلامنطقه آذربایجان، کشور کویت، شهر کربلا و حواشی خلیج فارساحقاقیه: اقتباس از نام کتابی از مؤسس فرقه انکار رکن رابع به عنوان اصول دین
 لعن محمد کریم‌خاناین فرقه شاخه‌ای از کشفیه است و از دسته شیخیه آذربایجان محسوب می‌شود. رهبر کنونی این طایفه رسول احقاقی است.حجةالاسلامیهمحمد مامقانی
(مـ ۱۲۶۹ ه‍.ق)۱۲۴۱ ه‍.ق
در تبریزحجت‌الاسلامیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقهاین فرقه انشعابی از شیخیه است و در دسته‌بندی از شیخیه آذربایجان محسوب می‌شود. پیروان این فرقه به مخالفت و تکفیر علی‌محمد باب پرداختند.ثقةالاسلامیهشفیع ثقةالاسلام تبریزی (م۱۳۰۱ه‍.ق)قرن سیزدهم ه‍.ق
در تبریزثقةالاسلامیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقهاین فرقه شاخه‌ای از کشفیه بوده و از دسته شیخیه آذربایجان محسوب می‌شوند.
شاخه‌ها منشعب: عمیدالاسلامیهفرقه‌های مستقلپسیخانیه

(محمودیه، واحدیه، نقطویه)محمود پیسخانی گیلانی
(مـ ۸۳۱ ه‍.ق)۸۰۰ ه‍.ق
در ایرانپسیخانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه
نقطویه: به جهت اعتقاد به خلقت همه چیز از خاک (رهبر فرقه به خاک نقطه می‌گوید) قبح و البته جواز زناشویی
 انکار بهشت، جهنم و قیامت
 پرستش انسان کامل
 مهدویت محمود پسیخانیروشنیه
(روشنیان)ابویزید (بایزید) انصاری
(مـ ۹۹۴ ه‍.ق)۹۴۹ ه‍.ق
در افغانستانروشنیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه اعتقاداتی تلفیقی از اسلام و مسیحیت
 مسیح و مهدی دانستن ابویزید انصاری
 مطهر دانستن بادرئیس فرقه در سال ۹۹۴ ه‍.ق به دار آویخته شد.صباحیهابوالصباح سمرقندیصباحیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه قدم آفرینش و خلقت
 حرمت ازدواج با زنان اهل کتاب
 اشتباه علی بن ابی‌طالب در جنگ با معاویهطالبیهطالب بن عبدالله بن صباحطالبیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه مظهریت محمد باقرعثمانیهسجستانعثمانیه: به جهت باور به برتری عثمان بر دیگر خلفا برتری عثمان بر ابوبکر، عمر و علی بن ابی‌طالباین فرقه به عنوان فرقه‌ای ناصبی دسته‌بندی می‌شود.غفاریهابوغفارغفاریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه حرمت گوشت خوک
 حلیت مغز و چربی خوکاین فرقه اعتقادی همچون شیعیان امامیه دارند.ذکریه
(نمازیه)محمدمهدی اتکی
(مـ ۱۰۲۹ ه‍.ق)قرن یازدهم
در مکرانپاکستان و بلوچستانذکریه، نمازیه: به جهت باور به نسخ نماز به ذکر مهدویت و نبوت محمدمهدی اتکی
 نسخ حکم نماز
 نسخ حکم روزه رمضان
 تعلق زکات نسبت به همه اموال
 انکار قبله و حجاین فرقه خود را مسلمان نمی‌دانند با این حال، گرایشی شیعی دارند.فشاریه اشتراک اموال دنیا بین تمام خلائق به جهت فرزندی آدم
 حق دو برابری مردان نسبت به زنانقولیه
(مجردیه)قولیه، مجردیه: به جهت باور بحصول ایمان به مجرد قول لا اله الا الله مؤمن شدن با گفتن قول «لا اله الا الله» حتی اگر ایمان واقعی نباشدسمعیهمحمد بن سهل بصری سمعیسمعیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه عدم قبول توبه قاتل قتل عمدزنادقهراوندیهابوالحسن احمد بن یحیی بن اسحاق راوندی
(مـ ۲۹۸ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.ق
در راوند از توابع کاشانراوندیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه نفی خدا
 قدم عالم هستی
 طعن به پیامبر اسلاماحمد بن یحیی راوندی که ابتدا از معتزله بود، به زنادقه پیوست و این فرقه را تأسیس نمود.
شاخه‌های منشعب:

عباسیه خلصفانیهفانیه: به جهت اعتقادشان به فنای بهشت فنای بهشت و جهنمسمنیه
(شمنیه)ابن حزم ازدی سمنیقرن دوم ه‍.ق
در هندهند، چین و خراسان در ایرانسمنیه: اقتباس از نام رهبر مؤسس یا از نام بت مورد پرستش آنان تناسخ
 تنها راه علم، از طریق حساین فرقه در هند، چین و خراسان فراوان‌اند و از بت پرستان هندی بودند.محروقیه
(حرقیه)محروقیه: به جهت باور به یکبار سوختن در دوزخ عذاب شدن دوزخیان به یکبار سوختن و خاکستر شدن در دوزخجبریه
(مجبّره)جبریهقرن اول ه‍.ق

در مدینه و شامجبریه: به جهت باور به جبر بندگان در ارتکاب افعال انتساب خیر و شر به خدا
 عدم اختیار در افعالاین فرقه در مقابل قدریه شکل گرفته‌اند.
شاخه‌های منشعب: نهالیه، معتریه، سابقیه، مفروغیه، عجزیه، مضطربهصیاحیه
(صباحیه)صیاح (صباح) بن معمّرصیاحیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه عدم اختیار در افعالمتمنیهمتمنیه: به جهت باورشان خیریت آنچه که نفس به آن آرام گیردوهمیهوهمیه: به جهت باورشان به وهم بودن افعال آدمی وهمیت افعال آدمی
 انکار عذاب اخرویکسبیه
(کسلیه)کسبیه، کسلیه: به جهت نرفتن به سراغ کسب و کار یا به جهت اعتقاد به عدم کسب ثواب و عقاب بندگان اباحه‌گری
 عدم نیاز خدا به طاعت بندگان
 عدم ضرر خداوند از معصیت بندگان
 عدم کسب ثواب و عقاب توسط بندهنجاریه
(حسینیه، مکتب نجاریه)محمد بن حسین نجار
(مـ ۲۸۹ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.ق
بم واقع در کرماننجاریه: اقتباس از نام رهبر فرقه اعتقادی تلفیقی از اشاعره و معتزله
 حدوث قرآن
 نفی رویت خداشاخه‌های منشعب: برغوثیه، زعفرانیه و مستدرکهزعفرانیهالزعفرانیقرن سوم ه‍.ق
در ریزعفرانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه حرمت انگور و کشمش (به جهت مورد علاقه بودن این دو خوراکی برای رئیس فرقه)
 مخلوقیت قرآن با وجود اعتبار روایاتی که قرآن را غیر مخلوق می‌دانند
 مخالفت با اسماعیلیهاین فرقه شاخه‌ای از مکتب النجار یا همان نجاریه است.مقاتلیه
(مقابلیه)مقاتل بن سلیمان
(مـ ۱۵۰ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.ق

در بلخمقاتلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه تجسیم خدا
 ترکیب خدا از گوشت و خونرهبر این فرقه از بزرگان مرجئه بود که بعدها این فرقه را تأسیس کرد.صوفیه
(متصوفه)تجانیه

(تحینیه، تیجانیه)ابوالعباس احمد بن محمد تیجانی
(مـ ۱۲۳۰ ه‍.ق)۱۱۸۶ ه‍.ق
الجزایر، مراکشالجزایر، مراکشتجانیه، تیجانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه نبوت احمد تیجانی
 وجوب زیارت قبر احمد تیجانی قبل از مراسم حجاین فرقه، طریقه‌ای از خلوتیه محسوب می‌گردد.حروفیهفضل‌الله نعیمی تبریزی استرآبادی
(مـ ۷۹۶ ه‍.ق)۷۸۸ ه‍.ق
تبریزمنقرض شدهحروفیه: به جهت باور به تقدس حروف الفبا امامت و نبوت فضل‌الله نعیمی
 قدم عالم
 امکان رسیدن به الوهیت
 دوازدهمین امام بودن فضل‌الله نعیمیمیرانشاه تیمور، پس از اطلاع از ظهور مذهب حروفیه، فضل‌الله نعیمی را احضار و وی را کشته و جسدش را در خیابان‌های تبریز کشاند. برخی از اعتقادات این فرقه منقرض شده، در فرقه بکتاشیه وارد شده است.حلاجیهحسین بن منصور حلاج
(مـ ۳۰۹ ه‍.ق)۲۹۶ ه‍.ق
بغداد، اهوازبه مرور زمان منقرض شدندحلاجیه: اقتباس از نام رهبر فرقه حلول روح خدا در جسم حلاج
 وحدت وجود
 بی اعتقادی نسبت به فرائضحلاج در سال ۳۰۱ ه‍.ق دستگیر و در سال ۳۰۹ ه‍.ق به جرم ارتداد، به دار آویخته شد؛ سپس جسدش را سوزانیدند و سرش را بر بالای پل شهر بغداد آویختند.ذهبیه
(الهیه، محمدیه، علویه، رضویه، مهدیه، معروفیه، کبرویه، احمدیه)عبدالله برزش‌آبادی
(مـ نیمه دوم قرن نهم ه‍.ق)قرن نهم ه‍.قایران و انگلستانذهبیه: اقتباس از نام حدیث سلسله الذهب و ارتباط این فرقه به علی بن موسی الرضا
معروفیه: اقتباس از نام یکی از اقطاب فرقه به نام معروف کرخی ولایت کلیه شمسه
 ولایت جزئیه قمریهاین فرقه به سبب یک کودتا توسط مؤسس آن، رخ داده است و این اولین کودتا در تصوف محسوب می‌شود.
رهبر این فرقه در عصر معاصر، عبدالحمید گنجویان است که در انگلستان به سر می‌برد.سالمیه

(عوام السالمیه، سهلیه)سهل تستری
(مـ ۲۸۳ ه‍.ق)قرن سوم و چهارم ه‍.ق
بصره و کوفهسالمیه: اقتباس از نام شاگرد سهل تستری به نام ابوعبدالله محمد بن سالم (مـ ۲۹۷ ه‍.ق)
سهیلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه پیروی از فقه مالک بن انس
 تجلی خداوند
 قدمت افعال خدا
 بهتر بودن صبر نسبت به لذات از بهره‌بری آنها
 توبه و سجده کردن ابلیس به آدمبکتاشیهحاج بکتاش
(مـ ۷۳۸ ه‍.ق)۱۳۲۶ میلادی
آناتولی۱۹۲۲ میلادیبکتاشیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه گرایش به تشیع در عین ادعای تبعیت از اهل سنت
 دشنام به ابوبکر، عمر و عثمان
 تثلیث الله، محمد و علی
 عشای ربانیاین فرقه از فرقه حروفیه تعالیمی را کسب کرده است.
شاخه‌های منشعب: بلکانیهشمسیهشمس‌الدین ابوالثناء احمد بن ابوالبرکات محمد بن سیواس
(یا سیواسی‌زاده -

مـ ۱۰۰۹ ه‍.ق)قرن دهم ه‍.ق

در سیواسشمسیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه اعتقادات فرقه خلوتیهوی ابتدا از سران فرقه خلوتیه بود و در سیواس می‌زیست و برخی وی را مجدد فرقه خلوتیه دانند.اویسیهاویس قرنی
(مـ ۳۷ ه‍.ق)قرن ششم ه‍.قآمریکا، کانادا و ایراناویسیه: به جهت ختم طریقت به اویس قرنی عدم انتساب به هیچ شیخ و پیری
 پیمودن سلوک با توسل به پیامبر اسلاماین طریقت توسط جلال الدین علی عنقا در ایران احیاء و مجدد تأسیس شد و به نام شاه مقصودی اویسی شناخته می‌شود. این طریق اکنون در ایران و برخی کشورها در جریان است.احمدیه

(بدویه)سید احمد بدوی
(مـ ۶۷۵ ه‍.ق)۶۳۴ ه‍.ق
در طنطامصراحمدیه، بدویه: اقتباس از نام مؤسس فرقهشاخه‌های منشعب: شناویه، مرازقه، کنّاسیه، انبابیه، حمودیه، منائضیه، سلامیه، حلبیه، زاهدیه، شعیبیه، تسقیانیه، عربیه، سطوحیه، بنداریه، مسلمیه، شورون بلالیه و بیومیهبرهانیه

(برهمیه، دُسُوقیه)ابراهیم دسوقی
(مـ ۶۷۶ ه‍.ق)قرن هفتم ه‍.ق
در مصربرهانیه، دسوقیه، برهمیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه الوهیت ابراهیم دسوقیاین طایفه از دو فرقه شهاویه و شرابنه شکل گرفته‌اند.بسطامیه
(طیفوریه، یزیدیه)علی عشقی بسطامی

(مـ ۷۶۱ ه‍.ق)قرن هشتم ه‍.ق

در بسطام و ترکیهبسطامیه، طیفوریه، یزیدیه: اقتباس از بایزید بسطامی به عنوان پیر طریقت وحدت وجود
 حلولعبدکیهعبدکعبدکیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه حرمت مال دنیا در عصری که امام عادل نباشد
 اجازه تصرف در اموال مردم به حد قوت لایموت
 حرمت گوشتخواری در عصر غیبت امامادهمیهابراهیم ادهم
(مـ ۷۷۶ م)قرن هشتم ه‍.ق

در بلخادهمیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه اقتباسی از اعتقادات آئین بوداییشاخه‌های منشعب: چشتیهنوریهنوریه: به جهت باور به حجاب نوری حجاب ناری و حجاب نوریبرخی نوریه را نام دیگری از صوفیه دانسته‌اند.واصلیه برداشته شدن تکالیف پس از واصل شدن و شناخت کامل حق
 لزوم پذیرش درخواست مجامعت هر کسی از واصلیه پس از برانگیخته شدن شهوتشرعینیهاسماعیل بن عبدالله رعینیقرن چهارم و پنجم ه‍.ق
در آندلسرعینیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه معاد روحانی
 عدم مبعوث شدن اجساد از قبور
 امامت اسماعیل بن عبدالله
 حرمت همه اموال جز قوت لایموترهبر این فرقه مهم‌ترین مرید و شاگرد ابن مسره است.اسماعیلیهاسماعیل بن عبدالله

(مـ ۱۲۸۰ ه‍.ق)۱۲۵۸ ه‍.ق
در سوداناسماعیلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقهاین فرقه یک فرقه و حزب سیاسی است.اشراقیهشهاب الدین سهرودی
(مـ ۵۸۷ ه‍.ق)قرن ششم ه‍.ق
حلباشراقیه: اقتباس از لقب رهبر فرقهقادریهعبدالقادر گیلانی
(مـ ۵۶۱ ه‍.ق)قرن ششم ه‍.ق
بغدادقادریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه اقتباسی از فقه اهل سنت و جماعتشاخه‌های منشعب: یافعیه، مشارعیه، عرابیه، بناوه، گرزمر، اشرفیه، هندیه، خلوصیه، نابلسیه، رومیه، صَلْتِیه، فارضیه، قاسمیه، عماریه، عروسیه، بوعلیه، جلاله و بکائیهاکبریه
(حاتمیه)محی‌الدین بن عربی

(مـ ۵۴۳ ه‍.ق)قرن ششم ه‍.ق

دمشقاکبریه: اقتباس از لقب رهبر فرقه، ملقب به شیخ اکبر

حاتمیه: به جهت انتساب رهبر فرقه به خاندان حاتم طایی وحدت وجودبابائیهاسحاق ترکمانی کفرسودی۶۳۸ ه‍.ق
ادرنه (ادریانپول)این فرقه در فرقه بکتاشیه ادغام شدبابائیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه، ملقب به بابا اسحاق اعتقاداتی اقتباسی از تشیعبکائیهاحمد بکائی کونتی
(مـ ۹۱۱ ه‍.ق)قرن دهم ه‍.ق
سودانبکائیه: اقتباس از نام مؤسس فرقهاین فرقه از طایفه قادریه هستند. شاخه‌های منشعب: فضلیه و آل سیدیهبونوحیه
(بونیین)جنوب مراکشبیبریه(مـ ۱۳۴۲ ه‍.ق)قرن سیزدهم ه‍.ق
لیکیکیه در ترکیهحیدریه

(حیدری)میر حیدر تونی
(مـ ۸۳۰ ه‍.ق)قرن نهم ه‍.ق
در تبریزحیدریه: اقتباس از نام مؤسس فرقهبرخی رهبر و مؤسس فرقه حیدریه را قطب‌الدین بن حیدری تونی (م ۶۱۸ ه‍.ق) مدفون در شهر زاوه (تربت حیدریه امروز) دانسته‌اند.نعمتی

(نعمتی، نعمت‌اللهی)نعمت‌الله ولی
(مـ ۸۳۴ ه‍.ق)قرن نهم ه‍.ق
در کرماننعمتیه: اقتباس از نام مؤسس فرقهشاخه‌های منشعب: طاووسیه، نعمت‌اللهیه کوثریه، محبوب علیشاهی، شمسیه، کمیلیه، نوربخشیه، ذوالریاستین، نعمت‌اللهیه گنابادیهشاذلیهعلی بن عبدالله بن عبدالجبار بن تمیم بن هرمز شاذلی المغربی
(مـ ۶۵۶ ه‍.ق)شمال آفریقا (مصر، الجزایر و تونس)شاذلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه زیارت و تقدس قبر رهبر فرقه در مصر
 زهد و کناره‌گیری از دنیا
 عدم توجه به خانقاه و خلوتبرای این فرقه، ۱۵ شاخه نام برده‌شده است.
شاخه‌های منشعب: زیانیه، وفائیه، عروسیه، جذولیه، هفونیهسوقیهملامتیهابوحفص حداد

(مـ ۲۶۴ ه‍.ق)

و حمدون قصار

(مـ ۲۷۰ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.ق

در نیشابوربا وجود آنکه اعتقاد ملامتیه به مرور زمان رو به زوال گذاشت، در قرون اخیر در ترکیه فرقه ملامتیه قوت گرفته استملامتیه: اعتقاد به فضیلت ملامت شدن توسط دیگران فرار از شهرتشَبَکقرن نهم ه‍.ق
در ایران اقتباس اعتقادات از فرقه ملامتیه و مسیحیت
 شب غفران
 تجسم خدا
 لیلة الکفشه (روز دهم محرم) اباحه‌گریاین فرقه از طایفه کردهای عراق شکل گرفته است.
شاخه‌های منشعب: صارلیه (از غلاة)حلمانیهابوحلمان دمشقیدمشقحلمانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه حلول خدا در صورت‌های زیبا
 وجوب سجده به چهره‌های زیبا
 اباحه‌گریگویند حلاج از مریدان ابوحلمان بوده است.غالیان
(غلاة، غالیه)سَبائیه
(طیّاریه)عبدالله بن سباء
(مـ ۴۰ ه‍.ق)کوفه، دمشق و مصرسبائیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه؛ یا به جهت اعتقاد آنان به سب خلفاء اهل سنت
طیرانیه: به جهت اعتقاد به طیران جان‌ها الوهیت و مهدویت علی بن ابی‌طالب
 نبوت عبدالله بن سبا
 تناسخ
 رجعتاین فرقه امروزه با نام حربیه شناخته می‌شوند. برخی همچون سید مرتضی عسکری، عبدالله بن سبا را فردی خیالی می‌دانند که وجود خارجی نداشته است.
شاخه‌های منشعب: تمییه، عمریه، فارسیه، نضریه، قتیبیهاهل حق
(حقه، گوران)سلطان اسحاقلرستان و آذربایجانغرب ایران از جمله شهرهای قصر شیرین و سرپل ذهاب، تهران، منطقه خراسان و نواحی همسایه این مناطقاهل حق: اقتباس از شعار آنان که دین خود را دین حق یا حقیقت خوانند. اعتقاداتی آمیخته از ادیان کهن ایرانی، مانوی و مذهب اسماعیلیه
 تناسخ
 حرمت تراشیدن سبیل
 اقامه نماز فقط به جماعتاهل حق به فرقه‌های دیگری چون حروفی‌ها و متصوفه نیز اطلاق می‌شود ولی این عنوان بدون قرینه به طرفداران سلطان اسحاق اشاره دارد.
شاخه‌های منشعب: اهل سر، یارسان، نصیری و علی‌اللهینصیریه
(انصاریه، علویه، مقصره)ابی‌نصیر
(قرن پنجم ه‍.ق)قرن پنجم ه‍.ق
در شمال غربی سوریهجند الاردن و طبریهنصیریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه
مقصره: به جهت تقصیر این فرقه در برتری علی بر محمد

علویه: به جهت باور به الوهیت علی بن ابی‌طالب التقاط عناصر شیعه، مسیحیت و ایرانیان پیش از اسلام
 تثلیث در خداشناسی، نبوت و امامت
 خالقیت علی بن ابی‌طالباین طایفه با فرقه علی اللهی یکی دانسته شده است.
شاخه‌های منشعب: حیدریه، شمالیه (شمسیه)، کلازیه (قمریه) و غیبیه، جبلیه، حلبیه، حدادیه، خزمزجیه، رسالنه، سواحلیه، سوارخه، رشاونه، سرانیه، صرامتیه، شلاهمه، صوارمیه، عتاریه، عمامره، غیبیه، فخریه، فاوره، قبلیه، کلازیه، کلبیه، ماخوسیه، متاوره، مخازره، مخالسه، مهالبه، مرشدیه، نمیلانیه، نواصره، نیلانیه و یاشوطیهاسحاقیهاسحاق بن زید بن حارث انصاری۱۲۷ ه‍.ق
در کوفهقرن ششم ه‍.قاسحاقیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه الوهیت علی
 شراکت علی بن ابی‌طالب در نبوت با پیامبر اسلام
 عدم تفاوت بین نبوت و امامت
 حلول روح عبدالله بن معاویه در اسحاق بن زیداین فرقه شاخه‌ای از فرقه اباحیان است. پس از مرگ اسحاق بن زید، پیروانش به سه دسته تقسیم شدند و برخی به مهدویت وی، برخی به مرگ وی و برخی به قیام مجدد وی معقتد شدند.سمیعیه
(بشریه، بشیریه)سمیع بن محمد بن بشیر کوفی۱۸۳ ه‍.قسمیعیه، بشریه: اقتباس از نام رهبر فرقه انکار مرگ موسی کاظم
 مهدویت موسی کاظم
 امامت محمد بن بشیر و فرزندش سمیع
 کفر علی بن موسی و سایر امامان دوازده‌گانه
 اباحه‌گری بجز نماز و روزه
 تناسخبرخی این فرقه را همان بشریه می‌دانند.شریکیهشریکیه: به جهت باور به اشتراک نبوت محمد و علی اشتراک در نبوت محمد و علی همچون موسی و هارونخطابیه
(مخمسه)ابوالخطاب محمد بن مقلاص بن راشد منقری
(مـ ۱۳۸ ه‍.ق)کوفهبا کشته شدن ابوالخطاب، فرقه خطابیه به چند فرقه کوچک منشعب شدند.خطابیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه
مخمسه: به جهت اعتقاد به ظهور خدا در پنج صورت محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین. نبوت ابوالخطاب
 نبوت و الوهیت امامان
 الوهیت جعفر صادق
 تناسخ
 اباحه‌گریوالی کوفه با شنیدن اعتقادات ابوالخطاب، با پیروان وی به جنگ پرداخت و هفتاد تن از آنان را در مسجد کوفه به قتل رسانید. ابوالخطاب نیز کشته و به دار آویخته شد.
شاخه‌های منشعب: عمیریه، غرابیه، معمریه،سریهسریّ اقصمسریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه الوهیت جعفر صادق
 نبوت سری اقصم
 حلول روح
 حلول روح موسی در سریجعفر صادق دربارهٔ سری اقصم معتقد بود که وی دروغگوست.قزلباشیهصفی‌الدین اردبیلی

(مـ ۷۳۵ ه‍.ق)آناتولیقزلباشیه: اقتباس از روایتی که به استناد آن فرقه تأسیس شده است باور به برخی اعتقادات نصیریه
 حلول خدا در علی بن ابی طالب
 ترک نماز و روزه رمضان
 روزه گرفتن در ۱۲ روز اول محرم
 ارتباط بین خدا و انسان بواسطه دده‌هاروحانیون این فرقه دده نام داشته و رابط بین خدا و انسان هستند. فرقه شبک زیرشاخه‌ای از این فرقه است.بزیعیه
(بزیغیه)بزیع بن موسی حائکقرن دوم ه‍.قمنقرض شدندبزیعیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه الوهیت جعفر صادق
 نمایندگی و نبوت بزیع بن موسیاین فرقه از شاخه‌های خطابیه است.غمامیه

(ربیعه، یعقوبیه)محمد بن یعقوبغمامیه، ربیعیه: از جهت اعتقادشان به هبوط خدا در فصل بهار به زمین
یعقوبیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه نزول خدا در موسم بهار به زمین و طراوت بخشیدن به آن
 الوهیت علی بن ابی‌طالب
 ولادت علی در ابرهااین فرقه با فرقه سبائیه که سحابیه نیز نام دارد یکی دانسته شده.مالکیهآمل در مازندران ایرانآملمالکیه: به جهت اعتقادشان نسبت به امامت مالک اشتر امامت مالک اشتر نخعی پس از علی بن ابی‌طالبمسجد تشت زنان آمل به نام مالک اشتر است و ترمیم سالانه این مسجد از سنت‌های این فرقه محسوب می‌شود.ابومسلمیه
(خرم‌دینان، خرمیه، مسلمیه، اسحاقیه، حوالیه، تناسخیه، رزامیه، مسوده، شاعیه)اسحاق ترک
یا

رزام بن رزم۱۲۷ ه‍.ق
در مروخرمدینان: به علت پایه‌گذاری اعتقادات آنان توسط خرمیان
تناسخیه: به جهت اعتقاد به تناسخ ارواح

مسوده: به جهت لباس رسمی آنان

ابومسلمیه: به جهت باور به امامت ابومسلم خراسانی امامت و مهدویت ابومسلم خراسانی
 اباحه‌گری
 امامت به میراثبه شیعیانی که اعتقادات این فرقه را پذیرفتند، شاعیه گویند.
شاخه‌های منشعب:

اسحاقیه، راوندیه، سنباذیه، ابلقیه، مبیضّه، بابکیه، برکوکیه، فاطمیه، مازیاریه، کردکیه، نورساعیه و رزامیهبشاریه
(علیائیه)بشار شعیری کوفی
(مـ ۱۸۰ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.ق
در کوفهبشاریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه

علیائیه: به جهت اعتقاد به الوهیت علی بن ابی‌طالب الوهیت علی بن ابی‌طالب
 انکار نبوت محمدعبیداللهیهعبیداللهیه: به جهت اعتقاد به الوهیت عبیدالله مهدی الوهیت عبیدالله مهدیاین طایفه شاخه‌ای از اسماعیلیه هستند.شباسیه

(شباشیه)شواس (شباس) المغیمبصرهشباسیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه الوهیت شواس المغیممبرقعیهموسی بن محمد تقی بن علی بن موسی الرضا
(مـ ۲۹۶ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.ق
کوفهمنقرض شدندمبرقعیه: اقتباس از نام رهبر و مراد فرقه امامت موسی مبرقع پس از محمدتقیاین طایفه پس از مدتی مجدداً به امامت علی النقی عدول کردند.یزیدیهیزید بن ابی انیسهبصره و فارسیزیدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه بعثت پیامبری از فارس که اسلام را منسوخ سازداین فرقه از غلاة خوارج و شاخه‌ای از اباضیه محسوب می‌شوند.یزیدیهعدی بن مسافر

(مـ ۵۵۵ ه‍.ق)۵۵۵ ه‍.ق
کردستانعراق، مغرب، موصل، سنجار، دیاربکر، حلب و ارمنستانیزیدیه: به جهت انتساب به یزید بن معاویه، یا یزید بن ابی انیسه ثنویت زرتشتی
 اعتقاداتی مخلوط از مهرپرستی، یهود، نصاری و فرقه‌ای نسطوریاین فرقه، ابتدا زرتشتی بود که توسط عدی بن مسافر به اسلام دعوت شده و پس از مرگ وی، دچار انحرافات بسیاری گردید.بابکیهبابک خرمدین۲۰۱ ه‍.ق
در قلعه بابک۲۱۸ ه‍.قبابکیه: اقتباس از نام رهبر فرقه حلول روح
 بهره‌گیری از اعتقادات دین مزدایی
 برتری دادن شروین بر محمدمعتصم خلیفه عباسی به سال ۲۱۸ ه‍.ق با حمله به قلعه بابک، بابک خرمدین را کشته و بسیاری از یاران وی را به قتل رسانید؛ با این واقعه تعدادی از یایران وی به روم گریختند.حسینیه

(کسفیه، منصوریه)ابومنصور عجلیقرن دوم ه‍.ق
در کوفهکسفیه: به جهت تاویل آیه ۴۴ سوره طور و واژه کسف در آن آیه به ابومنصور عجلی
منصوریه: اقتباس از نام رهبر فرقه امامت علی بن ابی‌طالب تا محمدباقر
 امامت ابومنصور عجلی پس از محمدباقر
 به آسمان رفتن ابومنصور و سخن با خدااین طایفه در امام بعدی اختلاف کرده و به دو طایفه محمدیه و حسینیه منشعب شدند.متربصه

(مترابصه)زاهدانمتربصه: به جهت انتظار برای ظهور مهدی (متربص در عربی به معنای منتظر) انتصاب افراد به امامت و اعتقاد به مهدی آخرالزمان بودن وی
 انتصاب فرد جدید پس از مرگ امام قبلی
 جواز خروج بر حاکم مسلمانمنکریه
(میلیه)منکریه: به جهت انکار شفاعت در قیامت انکار شفاعت در قیامت به جهت نبود میل در آنجایعجوریهاحمد بن علی یعجورییعجوریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه سقوط حد از مرتکب گناهی پس از توبهفواتیهفوات بن احنففواتیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه اعطاء حق آفرینش، امر مرگ و زندگی و روزی دهندگی توسط خدا به علی بن ابی طالب و امامان از فرزندانش
 حلول خدا در انسانهشامیه
(جوالیقه، جوالیقیه)هشام بن سالم جوالیقی علاف
(مـ ۱۸۳ ه‍.ق)هشامیه، جوالیقه، جوالیقیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه تجسیم و تشبیهاهل سنت، این فرقه را از مجسمه دانسته‌اند.احمدیه
(قادیانیه)غلام‌احمد قادیانی
(مـ ۱۳۲۶ ه‍.ق)۱۲۹۷ ه‍.ق
در دهکده قادیان، شهر گرداسپور واقع در هندپاکستان، هند، بنگلادش، تانزانیا، آمریکا، کانادا و اندونزیاحمدیه: اقتباس از نام مؤسس و رهبر فرقه انکار هرگونه جهاد بجز جهاد با قلم
 نجات مسیح از روی صلیب و هجرت به هند
 |شاخه‌های منشعب: لاهوریهبیانیه
(سمعانیه)بیان بن سمعان تمیمی نهدی
(مـ ۱۱۹ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.ق
در کوفهمنقرض شدندبیانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه الوهیت علی بن ابی‌طالب
 نبوت بیان بن سمعان
 تناسخ
 رجعتخالد بن عبدالله القسری، بیان بن سمعان را به همراه یاران او در مسجد کوفه به آتش کشید و فرقه آنان را نابود کرد.علبائیه

(علیاویه، ذمیه)علباء بن دراع اسدی یا علیاء بن دراع دوسی
یا

بشار شعیری

(مـ ۱۸۰ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.ق
در بحرینذمیه: به جهت نکوهش محمد
علبانیه: به جهت مسخ شدن یکی از پیروان این فرقه به شکل مرغی به نام علباء برتری علی بن ابی طالب بر محمد
 الوهیت علی
 تناسخ
 اباحه‌گریبرخی کتب ملل و نحل این فرقه را همان علیائیه دانسته‌اند.متعالیه کفر نوشنده شراب، چه بداند شراب است و چه نداند، حتی اگر قطره‌ای شراب به ظرف آب باشدشلمغانیه

(عزاقریه)ابوجعفر محمد بن علی شلمغانی۳۲۲ ه‍.ق
در بغداد۳۴۰ ه‍.قشلمغانیه، عزاقریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه روح‌القدس بودن و حلول خدا در شلمغانی
 اباحه‌گریشلمغان نام مکانی در نواحی شهر واسط است که رئیس این فرقه منسوب به آنجاست.
شلمغانی با حسین بن روح به رقابت پرداخت و خود را باب دانست و در نهایت به امر حکومت به دار آویخته شد.شریعیهابومحمد حسن شریعی۲۶۰ ه‍.قشریعیه: اقتباس از نام رهبر فرقه حلول خدا در پنج تن آل عبا
 حلول خدا در شریعی
 بابیت شریعی پس از حسن عسکریپس از مرگ شریعی شخصی به نام نمیر ادعای جانشینی و حلول خدا در وی را کرد. این فرقه از شاخه‌های علیانیه دانسته شده است.راوندیه

(راوندیان)عبدالله راوندیقرن دوم ه‍.ق
در خراسانراوندیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت عباس بن عبدالمطلب و انتصابش توسط محمد
 الوهیت منصور
 مظهریت جبرائیل بودنفرماندار مکهپس از آنکه منصور با آنها مقابله کرد، آنان بر منصور شوریده و منصور با به قتل رساندند.
شاخه‌های منشعب: هریریه، رزامیه و ابومسلمیهعمرویهعمرو نبطیقرن دوم ه‍.ق
در مدینهعمرویه: اقتباس از نام مؤسس فرقه کافی بودن معرفت امام از عبادات
 تعطیل احکام
 وجود علی بن ابی‌طالب در ابرها و حرکت با بادهااین فرقه همچون مفضلیه از غلات هستند.قحطبیهعجلیه
(عمیریه)عمیر بن بیان عجلیقرن دوم ه‍.ق
در کوفهعجلیه، عمیریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه الوهیت جعفر صادقیزید بن عمر بن هبیره، پس از دستگیری عمیر بن بیان عجلی، وی را به دار آویخت.باقریه۱۱۴ ه‍.ق
در مدینهباقریه: به جهت اعتقاد به مهدویت محمد باقر امامت امامان شیعه تا محمد باقر
 رجعت محمدباقر
 مهدویت محمدباقربرخی این فرقه را باقیمانده کیسانیه دانسته‌اند که از ابوهاشم جدا و به پیروی از محمدباقر پرداختند. این فرقه پس از مرگ محمد باقر تأسیس شد و از غلاة گزارش شده است.طریفیهصالح بن طریفقرن دوم ه‍.قطریفیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه نبوت صالح بن طریف
 شریعتی غیر از اسلامرهبر فرقه در ابتدا از خوارج بود و پس از آن مدعی نبوت شد.مخترعه نجاست عرق زن حائض و مرد جنبمطبخیهابواسماعیل مطبخیمطبخیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه انکار وجوب نماز صبح، مغرب و عشاءلاعنیهقرن اول ه‍.قلاعنیه: به جهت التزامشان به لعن عمر، ابوبکر و… لعن عمر بن خطاب، ابوبکر، عثمان، طلحه، زبیر، معاویه، عایشه و ابوموسی اشعری
 ثواب داشتن لعننمیریهمحمد بن نصیر نمیریقرن سوم ه‍.ق
در بصرهپس از مرگ محمد بن نصیر، پیروان او به فرقه‌های مختلف دیگری منشعب شدندنمیریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت علی النقی
 نبوت محمد بن نصیر نمیری پس از علی النقی
 تناسخفرقه نصیریه، به محمد بن نصیر نمیری منسوب است. این فرقه پس از مرگ محمد بن نصیر به سه فرقه دیگر منشعب شدند و پیروانش پراکنده گردیدند.مبدلیه قتل را کفاره و شرط قبول توبه گنهکار دانستنجواربیهداوود جواربیجواربیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه تشبیه خدا به انسان
 اقتباس اعتقادات از توراتمخمسهمخمسه: به جهت باورشان به مأموران خمسه در اجرای مصالح اعطاء مأموریت اداره مصالح عالم توسط خدا به سلمان، مقداد، ابوذر، عمار و عمرو بن امیه
 ریاست سلمان بر گروه پنج نفرهکاکائیهاسحاقکرکوک و اربیل در عراقکرکوک و اربیلکاکائیه: اقتباس از واژه کاکا به معنای برادر در زبان کردی عقائدی شبیه به شبک
 تناسخ
 حلول
 تقدس و زیارت قبر اسحاق در کوه‌های اوراماناتاین فرقه از فرقه علی‌اللهیه و با شباهت بسیاری به عقائد شبک منشعب شده است.محمدیهفیاض بن علی
و

بهنکینیمه دوم قرن سوم ه‍.قمحمدیه: به جهت باور به الوهیت محمد الوهیت محمداعتقاد به الوهیت محمد، از مسیحیت به این فرقه رسوخ کرده است.ذبابیه
(مخطئه، غرابیه)ذبابیه، غرابیه: به جهت اعتقاد به شباهت محمد و علی همانند شباهت دو ذباب (مگس) یا دو غراب (کلاغ) اشتباه جبرئیل در انتقال وحی بین محمد و علی بن ابی‌طالبکیالیهاحمد بن کیّالکیالیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت و نبوت احمد بن کیال
 قائمیت وی
 اعتقاداتی اقتباسی از فلسفه و عرفان و فرق گنوستیکی مسیحیرهبر این فرقه به جهت اعتقادات خلاف آئین تشیع، توسط شیعیان مطرود شد.صائدیهصائد نهدی
و

بیان بن سمعانقرن دوم ه‍.قمنقرض شدهصائدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه مهدویت محمد بن حنفیهاین فرقه از شاخه‌های کربیه محسوب می‌شوند. جعفر صادق با آنان مخالفت شدیدی داشت.عینیه تقدم علی بر محمد
 الوهیت علیاین احتمال وجود دارد که این فرقه همان علبائیه بوده است.یونسیهیونس بن عبدالرحمن مولی علی بن یقطینقرن سوم ه‍.قیونسیه: اقتباس از نام رهبر فرقه غلو در تشبیه خداوند و عرشاز آنجا که یونس بن عبدالرحمن از اصحاب خاص شیعه محسوب می‌شود، این احتمال وجود دارد که این فرقه، ساختگی و در تقبیح وی توسط اهل سنت ساخته شده باشد.غیریه حکیم بودن محمد
 انکار رسالت محمدصاحب زمانیهسید حسن صاحب‌الزمانی
(مـ ۱۳۵۵ ه‍.ق)صاحب‌زمانیه: به جهت ادعای مؤسس این فرقه و اقتباس از شهرت وی امامت سید حسن صاحب زمانی
 مهدویت سید حسن صاحب زمانیرهبر این فرقه به جهت شباهتش به عکس‌های نقاشی شده از امامان شیعه، ادعای امامت و مهدویت کرد و مدعی شد که صاحب الزمان است.

پس از ادعای سید حسن، برخی به وی گرویدند و وی به همراه احمد کرمانی دستگیر و راهی تهران شد و پس از مدتی آزاد شده و از ادعاهایش توبه نمود.مشعشعیهسید محمد مشعشع
(مـ ۸۶۶ ه‍.ق)۸۴۰ ه‍.ق
در واسط و خوزستان۱۱۷۶ ه‍.قمشعشعیه: اقتباس از نام رهبر فرقه امامت و مهدویت مشعشع
 الوهیت علی بن ابی طالبوی با اعتقاد به زنده بودن علی بن ابی‌طالب، اقدام به تخریب بارگاه وی در نجف کرد و ضریح چوبی آن را نیز سوزانید.صافیه

(صافی)آناتولیآناتولی اعتقاداتی شبیه به شیعیان امامیه و صوفیانهتعداد آنان نزدیک به چهل هزار خانوار می‌رسد.مفضلیهمفضل صیرفیقرن سوم ه‍.قمفضلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه برتری علی بن ابی طالب بر دیگر خلفا
 الوهیت جعفر صادقامامیه معتقدند که این فرقه، به دست مفضل صیرفی تأسیس نشده است و وی مردی دانشمند بوده است.
این فرقه از خطابیه و پس از برائت جعفر صادق از ابوالخطاب، با برائت از وی و نه افکارش، توسط برخی پیروان او، تأسیس شد.سریغیهسریغ (شریغ یا سریف)سریغیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه حلول لاهوت در ناسوت در حق پنج تن (محمد، علی، عباس، جعفر و عقیل)سارقیهسارقیه: به جهت اعتقاد به کفاره بودن صدقه از مال سرقتی توسط سارق غلو در کفاره گناهان
 کفاره بودن غسل زن زناکار پس از زنا
 کفاره بودن صدقه دادن دزد از مال دزدی که سبب سقوط عذاب استمیمیه نبوت علی و محمد
 تقدم محمد بر علی در الوهیتاین فرقه در مقابل عینیه شکل گرفته است.معاویه
(حارثیه، جناحیه، حربیه)عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب
(مـ ۱۳۱ ه‍.ق)۱۲۷ ه‍.ق
در کوفهحارثیه، معاویه: اقتباس از نام مؤسس فرقه

جناحیه: به جهت شهرت جد مؤسس فرقه به ذوجناحین تناسخ ارواح
 حلول روح خدا در انبیاء
 حلول روح خدا در علی
 انتقال روح خدا به محمد حنفیه سپس به پسرش ابوهاشم
 اباحه‌گری
 مهدویت عبدالله طالبیرهبر این فرقه در زندان ابومسلم کشته شد. این فرقه انشعابی غالی از کیسانیه است.
شاخه‌های منشعب: حربیه و مغیریهنحلیهحسن بن علی نحلینفطه در تونسنحلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت در فرزندان حسن بن علی
 حرمت استفاده از میوه درختی که در پایش کود ریخته باشنداین فرقه، شاخه‌ای از کیسانیه است.یزیدیه امامت فرزندان حسین بن علی در هنگام اقامه نماز
 عدم صحت اقتدا به دیگری در صورت حیات یکی از فرزندان حسین بن علیهلالیهابوجعفر احمد بن هلال عبرتائی کرخی
(مـ ۲۶۷ ه‍.ق)قرن سوم ه‍.ق

در بغدادهلالیه: اقتباس از نمام پدر مؤسس فرقه نیابت ابوجعفر از برای حجت بن الحسن
 انکار نیابت عثمان بن سعید عمریمغیریهمغیره بن سعید عجلی کوفی
(مـ ۱۱۹ ه‍.ق)قرن دوم ه‍.ق
در کوفه۱۱۹ ه‍.قمغیریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امامت محمدباقر
 امامت مغیره بن سعید پس از وی
 مهدویت و نبوت وی
 کفر اصحاب پیامبر اسلامخالد بن عبدالله القسری پس از دستیابی به مغیره، وی را به همراه پنج تن از یارانش، بسوزانید.سمّاعیهسماعه اسدیسماعیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه نبوت و الوهیت سماعه اسدیاین فرقه پیروان سماعیه بودند که ادعای دانستن علم سیمیا داشت و بر این اساس کارهای عجیبی از وی سر می‌زد.قمیهاسماعیل قمیقمیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه امکان تغییر شکل خدا به هر شکلیاحمدیهاحمد بن موسی شاهچراغ

(مـ ۲۰۲ ه‍.ق)۲۰۳ ه‍.قمنقرض شدهاحمدیه: اقتباس از نام رهبر فرقه انکار امامت محمد تقی به جهت سن کم
 امامت احمد بن موسی پس از علی بن موسیمیسریهابومیسرمیسریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه اکتسابی بودن نبوت
 بعثت به نبوت هر کسی که به نهایت صلاح و پاکی برسد

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

 منابع 
 منابع فارسی 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 منابع آنلاین 
 
 

 منابع انگلیسی 

 

رده:الهیات اسلامی
رده:تسنن
رده:تشیع
رده:دین‌های نوظهور
رده:رهبران فرقه‌های اسلامی
رده:رهبران فرقه‌های خیالی
رده:صوفیان
رده:صوفیه
رده:علم کلام
رده:غالیان شیعه
رده:فرقه‌ها
رده:فرقه‌های اسلامی منقرض‌شده
رده:فرقه‌های خیالی
رده:فرقه‌های شیعه
رده:فهرست‌های مرتبط با اسلام
رده:فهرست‌های مرتبط با شیعه دوازده‌امامی
رده:مذاهب اسلامی
رده:مذاهب زیرشاخه تشیع
رده:مذهب‌های اهل سنت