مازندرانی دماوند

مازندرانی دماوند یا گویش دماوندی که در دماوند، آبعلی و آبادی‌های شمالی و غربی شهرستان دماوند و آبادی‌های شمالی شهرستان پردیس در استان تهران گویش می‌شود. زبان مازندرانی در دماوند گویشورانی دارد. واژه‌نامه بزرگ تبری، گویش‌های گوناگون زبان مازندرانی را در دوازده منطقه تعریف کرده که گویش دوازدهم در منطقه دماوند شامل بخش‌های کوهستانی شهرستان دماوند و بومهن و فیروزکوه را شامل می‌شود. حبیب برجیان زبان‌شناس و عضو هیئت ویراستاری دانشنامه ایرانیکا در تعریف حد جنوبی زبان مازندرانی آورده‌ است: اما حد جنوبی مازندرانی از مرزهای استان کنونی درمی‌گذرد و در مسیر جاده تهران- به فیروزکوه و دماوند می‌رسد و تا لواسان و رودبار قصران و گچسر- به فاصله یک تیغه کوه از شهر تهران- پیش می‌رود. این گویش نزدیکی بسیار زیادی با گویش شهرستان آمل داردhttps://iranicaonline.org/articles/damavand. زبان مازندرانی فراتر از رشته‌کوه البرز، شامل فیروزکوه و دماوند می‌شود و تمام مسیر جنوب به حومه تهران در شمیرانات، لواسانات، رودهن و غیره را در بر می‌گیرد. واژه نامه بزرگ تبری گویش دماوندی را به عنوان یکی از دوازده گویش زبان مازندرانی معرفی می کند. گویش طبری دماوندی گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد که در تمام بخش‌های کوهستانی شهرستان دماوند و پردیس را در بر می‌گیرد. گویش منطقه دماوند بدست صادق کیا و مهدی علمداری مورد بررسی قرار گرفته است. در محلات شمالی شهر دماوند تا سه کیلومتری مرکز شهر همچون دشتبان، دشتک، دشتمزار، چشمه‌علا، مشا، احمدآباد و اوره به زبان مازندرانی صحبت می‌شود. همچنین روستاهایی که در مسیر گردنه‌های گدوک و امامزاده هاشم و اطراف آنها واقع شده‌اند همگی به زبان مازندرانی سخن می‌گویند. از مسیر گدوک: کهنک در پایانه شرقی دماوند، آرو، روستاهای دشت کوه شامل: یهر، لی‌ پشت، دهنار، مومج و هویر و سیدآباد در پنجاه کیلومتری گدوک و روستاهای جنوبی آن: کلاک، مشهد ویدره و از مسیر امامزاده هاشم: دهستان آبعلی شامل: مبارک‌آباد، آبعلی، قائم‌‌محله، سادات‌‌محله، کریتون، جورد، وسکاره و ایراء همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.دماوند نامه، زبان و فرهنگ مازندرانی در کوهپایه‌های دماوند. به گفته علیرضا علیجانی عضو شورای اسلامی گویش محلی شهر دماوند برگرفته از مازندرانی و تهران قدیم است

 محدوده جغرافیایی 
گویش طبری دماوندی گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد که در تمام نواحی کوهستانی شهرستان دماوند و پردیس را در بر می‌گیرد. در محلات شمالی شهر دماوند تا سه کیلومتری مرکز شهر همچون دشتبان، دشتک، دشتمزار، چشمه‌علا، مشا، احمدآباد و اوره به زبان مازندرانی صحبت می‌شود. همچنین روستاهایی که در مسیر گردنه‌های گدوک و امامزاده هاشم و اطراف آنها واقع شده‌اند همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند. از مسیر گدوک: کهنک در منتهی‌الیه شرقی دماوند، آرو، روستاهای دشت کوه شامل: یهر، لی پشت، دهنار، مومج و هویر و سیدآباد درپنجاه کیلومتری گدوک و روستاهای جنوبی آن: کلاک، مشهد ویدره و از مسیر امامزاده هاشم: دهستان آبعلی شامل: مبارک‌آباد، آبعلی، قائم محله، سادات محله، کریتون، جورد، وسکاره و ایراء همگی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.دماوند نامه، زبان و فرهنگ مازندرانی در کوهپایه‌های دماوند.
شهرهایی که طبری دماوندی در آن رایج هستند از قبیل زیر هستند:
 دماوند: در شمال شهر دماوند، به فاصله دو یا سه کیلومتر از مرکز شهر، گویش مازندرانی رایج است؛ اما درجنوب شهر تا شعاع ۳۰ کیلومتری لهجه‌های گویش دماوندی رواج دارد.دماوند نامه، گویش دماوندی.
 رودهن: بومیان قدیمی شهر رودهن به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.
 بومهن: بومیان قدیمی شهر رودهن به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.
 آّبعلی: تمامی ساکنان شهر آبعلی به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش طبری دماوندی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.دماوند نامه، زبان و فرهنگ مازندرانی در کوهپایه‌های دماوند.
 ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع فاعلی، طبری دماوندی men te/tu ve/vi emâ šemâ vešun مفعولی، طبری دماوندی mere tere vere emâre šemare vešunre ملکی، طبری دماوندی me/mene te/tene ve/vene ame šeme vešune

 شناسه 
در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش طبری دماوندی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش طبری دماوندی تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -bemu = آمد
 بن ماضی استمراری: -emu = می‌آمد
 گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه me i e/∅ emi eni ene

۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -e = می‌آید

 حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه mme ni ne emmi enni enne

۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -bi = بیاید

 حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع شناسه em/m i/∅ e/ye im/m in/n en/n

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل آمدن (bemuan) بر اساس گویش طبری دماوندی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 232(نمونه زیر براساس طبری دماوندی می‌باشد)

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع گذشته ساده bemume bemui bemu bemumi bemuni bemune گذشته کامل bemu-bime bemu-bi bemu-bie bemu-bimi bemu-bini bemu-bine گذشته التزامی bemu-bum bemu-bui bemu-bu bemu-buim bemu-buin bemu-bun گذشته التزامی کامل bemu-bi-bum bemu-bi-bui bemu-bi-bu bemu-bi-buim bemu-bi-buin bemu-bi-bun گذشته استمراری emume emui emu emumi emuni emune گذشته در حال انجام dai-emume dai-emui dai-emu dai-emumi dai-emuni dai-emune حال ساده/آینده emme eni ene emmi enni enne حال در حال انجام dar-emme dar-eni dar-ene dar-emmi dar-enni dar-enne حال التزامی biem bi biye bim bin bien آینده xâmme biem xâni bi xâne biye xâmmi bim xânni bin xânne bien

 جملات 
برخی جملات طبری دماوندی و مقایسه آن با فارسی:
 فارسی معیار گویش طبری دماوندی آردیش را بیخته، الکش را آویخته vene ârd alak baye vene parijen dâr گنجشک تن تو یک مثقال است mičkâ te tan atâ mesqâle پسر او دوتا پسر دارد ve rikâ deta rikâ dâyne

 جستارهای وابسته 

 مردم طبری
 زبان مازندرانی
 استان تهران
 استان مازندران
 شهرستان دماوند
 شهرستان آمل

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین
رده:شهرستان دماوند