قانون مسعودی

قانون مسعودی یا القانون المسعودی فی الھیئة والنجوم یکی از تألیفات ابوریحان بیرونی به زبان عربی است۔

قانون مسعودی دانشنامه‌ای جامع در ۱۱ گفتار است که اخترشناسی دوره اسلامی را به اوج خود رساند. 
قانون مسعودی شامل یازده باب است که هر باب به فصل‌های متعددی تقسیم می‌شود. این کتاب در حکم دانشنامه‌ای بزرگ از علوم ریاضی و ستاره‌شناسی است و افزون بر دانسته‌های دانشمندان پیشین، مطالب و افزوده‌های فراوانی نیز در آن دیده می‌شود. قانون مسعودی برای سلطان مسعود غزنوی نوشته شد و به نام او نام‌گذاری گردید. کارلو نالینو (۱۸۷۲ ـ ۱۹۳۸ میلادی)، خاورشناس ایتالیایی، دربارهٔ این کتاب و محتوای آن توضیحات سودمندی ارائه کرده است.علم الفلکی، خلاصهٔ سخنرانی‌های نالینو در دانشگاہ مصر، طبع روم، ۱۹۱۱ میلادی، ص ۳۸ ـ ۴۰۔

در قانون مسعودی دربارهٔ مبانی علم هیئت، گاه‌شماری ملت‌های گوناگون و استخراج برخی از تاریخ‌ها از یکدیگر، حساب مثلثات به‌ویژه مثلثات کروی، و نیز دایره‌های کرهٔ آسمانی و مختصات ناشی از آن‌ها بحث شده است. همچنین پدیده‌هایی که بر اثر حرکت ظاهری روزانهٔ کرهٔ آسمان به گرد زمین پدید می‌آید، از جمله مطالع بروج در فلک مستقیم، اختلاف مشرق‌ها و مغرب‌ها، ارتفاع خورشید در اقلیم‌های گوناگون، تعیین عرض جغرافیایی شهرها از راه اندازه‌گیری سایه‌ها و روش‌های مشابه، شکل زمین، ابعاد آن، شیوهٔ اندازه‌گیری طول جغرافیایی شهرها، محاسبهٔ فاصلهٔ میان دو شهر با طول و عرض معلوم، تعیین سمت قبله و دیگر مسائل مربوط به طول و عرض جغرافیایی، تقسیم زمین به اقلیم‌ها و ویژگی‌های شهرهایی که طول و عرض آن‌ها شناخته شده است، بررسی شده‌اند.

بیرونی در این اثر همچنین به حرکت‌های خورشید و چگونگی تبیین آن‌ها با بهره‌گیری از شکل‌های هندسی، حرکت‌های ماه و توضیح آن‌ها با شکل‌های هندسی، اختلاف منظرهای ماه در ارتفاع، طول و عرض، مقارنه‌های دو فروزان یعنی خورشید و ماه، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی و محاسبهٔ رؤیت هلال پرداخته است. از دیگر موضوعات این کتاب می‌توان به ستاره‌های ثابت و منازل ماه، حرکت‌های پنج سیارهٔ سرگردان (سیارات) در طول و عرض، تبیین هندسی آن‌ها، حرکت مستقیم و بازگشتی آن‌ها، فاصلهٔ هر یک از زمین، اندازهٔ جرم آن‌ها و نیز زمان‌های پیدایی، ناپیدایی و پوشیدگی آن‌ها اشاره کرد.

در پایان نیز مسائل گوناگونی از مثلثات کروی و هیئت کروی که برای امور مورد نیاز منجمان احکامی کاربرد داشته است، مطرح شده‌اند.دکتر ذبیح اللہ صفا: احوال و آثار ابوریحان بیرونی، ص ۹۵ـ ۹۶۔

بر اساس تحلیل‌های علمی دانشمندانی چون اچ. جی. جی. وینتر و سید حسن بارنی بر این متن، دستاوردهای اصلی بیرونی در این کتاب شامل این موارد است:

 اثبات حرکت اوج خورشید: بیرونی برخلاف بطلمیوس که اوج خورشید را ثابت می‌دانست، با تکیه بر رصدهای خود در گرگانج و غزنین اثبات کرد که اوج خورشید حرکت رو به شرق دارد. او نرخ این حرکت را یک درجه در هر ۷۰ سال و یک‌سوم سال (معادل ۷۰.۳ سال) محاسبه کرد که به محاسبات مدرن امروزی (یک درجه در ۷۲ سال) بسیار نزدیک است.

 محاسبه نرخ حرکت تقدیمی ستارگان: بیرونی آهنگ جابه‌جایی ستارگان ثوابت بر روی دایره‌بروج را نیز برخلاف بطلمیوس (یک درجه در ۱۰۰ سال) و دیگر ستاره‌شناسان مسلمان (یک درجه در ۶۶ سال)، دقیقاً برابر با حرکت اوج خورشید یعنی یک درجه در ۷۰.۳ سال تعیین کرد که دقیق‌ترین محاسبه تا آن زمان بود.

 نوآوری در مثلثات کروی و سازوکار سایه‌ها: بیرونی در مقاله سوم، روش‌های یونانی مبتنی بر وترها را به طور کامل کنار گذاشت و از مفهوم «جیب» (سینوس) بهره برد. او جداول نجومی خود را بر پایه فواصل ۱۵ دقیقه‌ای تنظیم کرد و با فرمول‌نویسی ریاضی برای طول سایه شاخص (مقیاس)، مفاهیم تانژانت و کتانژانت را در دستگاه مختصات کروی توسعه داد که مبنای زیج‌های بعدی مانند زیج ایلخانی شد.

 موضع‌گیری علمی درباره حرکت زمین: بیرونی در مقاله اول و همچنین در بررسی اسطرلاب زورقی ساخت ابوسعید سجزی، با نگاهی به نظریه نسبیت حرکت‌های نجومی، تاکید کرد که چرخش زمین به دور خود از نظر محاسبات ریاضی هیچ آسیبی به دانش اخترشناسی وارد نمی‌کند و پدیده‌های نجومی با هر دو نظریه (زمین‌مرکزی و حرکت زمین) قابل توجیه هستند؛ هرچند رد یا اثبات نهایی آن را وظیفه فیلسوفان طبیعی (فیزیکدانان) دانست.
 
 تعیین دقیق مرز پدیده شفق و فلق: بیرونی در مقاله هشتم مشخص کرد که پدیده‌های پگاه و شامگاه (شفق و فلق) زمانی آغاز می‌شوند یا پایان می‌یابند که خورشید ۱۸ درجه در زیر افق قرار گرفته باشد. این یافته بر پایه دانش نورشناسی (اپتیک) بیرونی استوار است و با محاسبات نوین علمی همخوانی کامل دارد.
 
 رد دیدگاه‌های خرافی اخترگویی (احکام نجوم): او با وجود تخصص در طالع‌بینی، در بخش‌های مختلف کتاب از جمله در بخش مربوط به ستارگان ثوابت و نیز در مقاله یازدهم، اصول پیش‌بینی بر پایه اخترگویی را برآمده از گمانه‌زنی‌های متناقض، اصول پوچ و فرضیات بی‌اساس دانست که فیلسوفان گذشته برای جلب توده مردم به اخترشناسی، آن‌ها را به این دانش استوار پیوند داده بودند.

تاریخچه تصحیح و نسخه‌های خطی 
کتاب قانون مسعودی برای نخستین بار در سال ۱۹۵۶ میلادی توسط «دایرةالمعارف العثمانیه» در حیدرآباد دکن هند در سه جلد به چاپ رسید. این متن ویراستهٔ اخترشناختی، بر پایه تلاش‌های ده ساله ماکس کراوزه، اخترشناس و خاورشناس آلمانی، استوار است که پیش از درگذشتش در بمباران هامبورگ (۱۹۴۳ میلادی) متن را بر اساس کهن‌ترین نسخه‌های خطی جهان بازنویسی و با یکدیگر تطبیق داده بود. محمد نظام‌الدین، مدیر وقت این موسسه، کار کراوزه را تکمیل و منتشر کرد. این تصحیح بر پایه هفت دست‌نوشتۀ کهن استوار است:
 نسخه کتابخانه بودلیان آکسفورد (نسخه Or. 516): این نسخه در سال ۴۷۵ هجری قمری (تنها ۳۵ سال پس از درگذشت بیرونی) نگارش شده و کهن‌ترین نسخه شناخته‌شده است که نیمه نخست کتاب (تا پایان مقاله ششم) را در بر دارد و با نشانه «O» یا «خ» مشخص می‌شود.
 نسخه کتابخانه ملی فرانسه در پاریس (نسخه Arabe 6840): این نسخه در سال ۵۰۱ هجری قمری در اصفهان توسط ابوغالب بن ابی‌علی کتابت شده و کهن‌ترین نسخه کامل و تاریخ‌دار جهان است که با نشانه «F» یا «ف» شناخته می‌شود.
 نسخه کتابخانه ملت در استانبول (نسخه جارالله ۱۴۹۸): تاریخ کتابت آن ۵۳۱ هجری قمری است؛ نسخه‌ای بسیار دقیق، کامل و اعراب‌گذاری شده که برای یکی از بزرگان به نام مکین‌الدوله احمد بن اسماعیل تهیه شده بود و با نشانه «J» یا «ج» متمایز است.
 نسخه کتابخانه بایزید در استانبول (نسخه ولی‌الدین ۲۲۷۷): متن پایه تصحیح ماکس کراوزه است که تاریخ دقیق کتابت آن در سده پنجم یا اوایل سده ششم هجری (احتمالاً ۵۰۳ یا پیش از ۵۳۶ هجری) بوده و با نشانه «V» یا «و» مشخص می‌شود.
 نسخه دانشگاه توبینگن آلمان (نسخه Orient Quart 1213): این نسخه در سال ۵۶۲ هجری قمری توسط نصر بن محمد بیهقی کتابت شده و پیش‌تر در کتابخانه امپراتوری کلکته هند نگهداری می‌شده که در سال ۱۹۲۷ میلادی به برلین منتقل شد و با نشانه «Berlin» یا «ط» معرفی می‌شود.
 نسخه موزه بریتانیا در لندن (نسخه Or. 1997): در سال ۵۷۰ هجری قمری در بغداد کتابت شده و در دوره‌های مختلف در کتابخانه‌های سلطنتی شاهان گورکانی هند نظیر شاه‌جهان، عالمگیر و فرخ‌سیر نگهداری می‌شده است و نشانه آن «L» یا «ل» است.
 نسخه دارالکتب المصریه در قاهره (نسخه میقات ۸۶۶): نسخه‌ای مجلل و اعراب‌گذاری شده که در سال ۶۷۳ هجری قمری توسط محمد بن مسعود سنجاری منجم برای فرمانروایان ایوبی سنجار کتابت شده و با نشانه «Misr» یا «ص» مشخص می‌شود.

منابع

البیرونی، ابوریحان محمد بن احمد. القانون المسعودی، جلد ۳، حیدرآباد دکن، هند: دایرةالمعارف العثمانیه، ۱۹۵۶.
و در آن کتاب:
بخش مقدمه علمی اچ. جی. جی. وینتر (به زبان انگلیسی):
Winter, H. J. J. "The Place of the Qanun-i-Mas'udi in the History of Science". In Al-Qanunu'l-Mas'udi, Vol. 3. Hyderabad, India: Dairatu'l-Ma'arif-il-Osmania, 1956, pp. 37-49.
 رساله مقدماتی سید حسن بارنی:
Barani, Syed Hasan. "Al-Biruni and His Magnum Opus Al-Qanun u'l-Mas'udi". In Al-Qanunu'l-Mas'udi, Vol. 3. Hyderabad, India: Dairatu'l-Ma'arif-il-Osmania, 1956, pp. 1-75.

جستارهای وابسته
سلطان مسعود غزنوی
ابوریحان بیرونی

پیوند به بیرون
دکتر ذبیح اللہ صفا: احوال و آثار ابو ریحان بیرونی، چاپخانهٔ مؤسسهٔ انتشارات و چاپ دانشگاہ تھران، ۱۳۵۲ ش۔

رده:ابوریحان بیرونی