گستهم پسر گژدهم

گُستَهَم نامی است، برگرفته شده از ایران باستان از واژهٔ وسیتَخمَه (لاتین: vistaxma) به معنای دارنده نیروی گستردهشاهنامه و فرهنگ ایران، مجموعه مقالات جلال خالقی مطلق در دانشنامهٔ ایرانیکا ترجمه فرهاد اصلانی، معصومه پورتقی، انتشارات دکتر محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن ،1396
نام چند تن از شخصیت‌های شاهنامه است، یکی گستهم پسر نوذر شاه کیانی و دیگری گستهم دایی خسرو پرویز است. همچنین افرادی به همین نام در دوره یزدگرد بزه‌گر و بهرام گور بودندشاهنامه فردوسی، بر پایه چاپ مسکو، انتشارات هرمس، صفحه ۱۲۹۹،شاهنامه فردوسی، بر پایه چاپ مسکو، انتشارات هرمس، صفحه ۱۳۶۶،.
پهلوانی که این نوشتار در مورد اوست پسر گژدهم، برادر کوچک گردآفرید، یکی از پهلوانان دوره کیخسرو است.
از گستهم پسر گژدهم در شاهنامه فردوسی به عنوان درفش‌دار در جنگ دوازده رخ و جنگ با فرودسیاوش یاد شده‌است.شاهنامه فردوسی، بر پایه چاپ مسکو، انتشارات هرمس، داستان فرودسیاوش گستهم در عروج کیخسرو به همراه هفت پهلوان دیگر از همراهان کیخسرو بودسخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق به کوشش علی دهباشی، انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، پاییز ۱۳۹۷, صفحهٔ ۲۷۵.

 گستهم پسر گژدهم در خردسالی 
در شاهنامه فردوسی نخستین بار از گستهم در یورش سهراب به دژ سپید یاد می‌شود. آن زمان گژدهم پدر گستهم مسئول دژ سپید بود و گستهم خردسال بوده‌استhttps://iranicaonline.org/articles/dez-e-safid.
شاهنامه فردوسی از منش پهلوانی گستهم از همان دوران خردسالی یاد می‌کند. در زمانی که سهراب به دژ سپید حمله می‌کند و گردآفرید خواهر گستهم پس از اسارت هجیر نگهبان دژ به مبارزه با سهراب می‌رود، حکیم ابوالقاسم فردوسی به خردسالی گستهم اشاره دارد، تا نبود گستهم را در دفاع از دژ را شرح دهد. در دوران خردسالی، گستهم به همراه گردآفرید و پدرشان در دژ سپید زندگی می‌کردند.

هنگام خردسالی گستهم، پدرش در سن کهنسالی بود. چنانچه در شاهنامه آمده‌است:

 شخصیت گستهم پسر گژدهم 
گستهم پهلوانی است که خود را از پهلوانان دیگر کمتر نمی‌داند و از این رو غرور پهلوانی او از اینکه گودرز او را برای نبرد با پهلوانان تورانی در جنگ دوازده رخ انتخاب نمی‌کند جریحه‌دار می‌شود و برای نشان دادن دلیری و زوردست خود مترصد فرصت مناسب می‌نشیندسخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق، به کوشش علی دهباشی ، انتشارات محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن، دربارهٔ عنوان دوازده رخ، صفحه 64،.

کشمکش روانی گستهم در این داستان یکی از عمیق‌ترین لحظات روانکاوی در شاهنامه است.سخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق، به کوشش علی دهباشی ، انتشارات محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن، دربارهٔ عنوان دوازده رخ، صفحه 65،

گستهم به عنوان بزرگ خاندان:

گستهم به عنوان درفش دار:

او در شاهنامه فردوسی دوست بیژن پسر گیو معرفی می‌شود که به گفته بیژن در غم و شادی همواره با گستهم بوده‌است.

 گستهم پسر گژدهم در جنگ دوازده رخ 
نقش گستهم در جنگ دوازده رخ https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/855533-%D9%84%D8%A8%D8%AE%D9%86%D8%AF-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF 
پس از شکست سپاه توران به فرماندهی پیران ویسه و کشته‌شدن پیران در نبردی تن‌به‌تن با گودرز، لهاک و فرشیدورد، دو برادر پیران بدون آنکه مانند دیگر سپاهیان تورانی پوزش‌خواه به توران بازگردند، بر آن شدند از راه بیابان راهی توران شوند که گودرز، گستهم را روانه کرد تا آنان را به پوزش‌خواهی نزد او بیاورد.
در نَبردی دشوار، گستهم دو برادر پیران را از پای درآورد ولی خود زخم‌هایی عمیق برداشت و در کنار چشمه‌ای بی‌هوش، آماده شد تا مرگ را پذیرا شود. از دیگر سو، بیژن، چون آگاه شد گستهم به تنهایی به نبرد دو پهلوان تورانی رفته، سخت پریشان شد و به‌رغم مخالفت پدر به یاری گستهم شتافت و اسب گستهم، بیژن را به دوست دیرینه‌اش رساند که اگر اندک زمانی دیرتر رسیده بود، گستهم نیز به لهاک و فرشیدورد می‌پیوست. بیژن زاری‌ها کرد و جامه درید و زخم‌های خونریز گستهم را ببست و سپس تورانی‌ای را به اسارت گرفته، به یاری او پیکر بی‌جان لهاک و فرشیدورد را بر اسبان‌شان ببست و چون گستهم توان نشستن بر زین اسب را نداشت، اسیر را گفت که بر اسب بنشیند و گستهم را در حالت نشسته بر زین در آغوش کشد که مبادا از اسب فروغلتد و با این شیوه، بیژن به سوى قرارگاه سپاه ایران بازگشت. پس از رفتن بیژن در پی گستهم، گیو، براى جان تنها فرزند خویش سراسر اضطراب و دغدغه بود و پیوسته نگاهش در جهت مسیری بود که امید بازگشت بیژن را داشت. در این هنگام خروشی برخاست و گرد سوارانی پدیدار گشت و دیده‌بانان گفتند سه اسب و دو کشته که به زاری بر اسب بسته شده‌اند و نیز یک سوار دیگر که در پیشاپیش آنهاست، به سوی ما می‌آیند. با آوای دیده‌بانان، همه نامداران سپاه ایران شگفت‌زده به آن راه چشم دوختند که از مرز توران چه کسی جسارت آن را دارد که در این دشت کین به سوى سپاه ایران آید. در حالی که همگان چشم به راه دوخته بودند، به ناگاه بیژن را دیدند، کمان به بازو افکنده، به نرمی اسب می‌تازد تا اسبی که دو سوار بر پشت آن بودند، راهوار حرکت کنند و بر دو اسب دیگر پیکر بی‌جان لهاک و فرشیدورد را دیدند که واژگونه و نگون‌سار و پر‌خون و پر‌غبار، بر اسبان‌شان بسته شده بودند و بر اسبی دیگر، گستهم با حالی نزار در آغوش سربازی تورانی نشسته بود. بیژن چون نزدیک‌تر آمد، دانست کیخسرو نیز به سپاه ایران پیوسته است و چون کیخسرو، با آن چهره دلنشین و سر و تاج شکوهمندش، بیژن را بدید، او را گفت: «ای شیرمرد، در این دشت نبرد به کجا رفته بودی؟». بیژن شادمانه شهریار ایران را درود گفت و پیوستن او را به سپاه، ستایش‌ها کرد و سپس از گستهم و دلاوری‌های او و از نبردش با دو پهلوان تورانی و از آرزوی او براى دیدار شهریار ایران سخن گفت و افزود سپاس یزدان پاک را که برآورده‌شدن آرزوی گستهم دشوار نیست، زیرا شهریار خود به دیدار گستهم آمده است و اکنون اگر او جان بسپارد، افسوسی نیست چراکه به آرزوی خویش رسیده است. شهریارِ سپاس‌مند ایران، فرمان داد گستهم را به نزد وی آورند و با دیدن حال نزار او و زخم‌های عمیقش ژاله بر مژگان چکاند. گستهم، بوی شهریار خویش را دریافت و به آرامی چشم گشود، چندان ناتوان گشته بود که او را توان سخن‌گفتن نبود. بزرگان سپاه با مشاهده پهلوان خویش که این‌گونه از پای فتاده بود، زاری‌ها کردند و از روی مهر و عشق بر پهلوان‌شان گریان شدند. شهریار ایران را دلِ آن نبود که گستهم جان بسپارد که سر او در زیر زخم‌های دشمنانش همانند سندانی درهم‌شکسته شده بود. از روزگار هوشنگ و تهمورث و جمشید مهره‌ای جادوئی به یادگار بر بازوی کیخسرو بود که زخم‌ها را درمان می‌کرد و آن مهره به میراث به کیخسرو رسیده بود از سر مهر و با آرزوی نجات گستهم، آن را از بازوی خویش برگرفت و بر زخم‌های او بمالید. سپس پزشکانی از روم و هند و چین و ایران و یونان که در سپاه ایران بودند، همه را بر بالین گستهم فراخواند. آنان هرگونه درمان و افسونی که می‌دانستند، به کار بستند و سپس کیخسرو، سر و تن از غبار بشست و به نیایش ایستاد و از یزدان پاک آرزوی نجات گستهم را کرد و بسیار با جهان‌آفرین از این آرزو سخن گفت. دو هفته تمام گستهم در اغما بود، گاه به هوش می‌آمد و گاه از هوش می‌رفت و سرانجام پس از چهارده روز، در روزی آفتابی که خورشید بر چهره سپاهیان ایران لبخند می‌زد، گستهم چشم گشود، با لبخندی نویدبخش. نخست کسی که چشم‌گشودن گستهم را بدید، بیژن بود که روزها در پی روزها در کنار یار دیرینه خویش نشسته بود، به تمنای آن چشم‌گشودن و چون آن تمنا برآورده شد، همه رنج‌هایش سر آمد و کوشش او براى نجات گستهم به بار نشست، گویی گستهم درختی کهنسال بود که بر اثر قهر طبیعت تندری او را به آتش کشیده بود و اکنون آن لبخند، جوانه سبزی بود که از شاخه‌ای سر برآورده و امید زندگی را به یارانش نوید می‌داد.

اکنون که گستهم اندک توانی یافته بود، بیژن بر آن بود که آرزوی او را هرچه زودتر برآورده کند. او را به نرمی بر اسبی نشانده، به نزد شهریار ایران برد و چون شاه به او بنگریست و دریافت از مرگ حتمی جان به در برده است، به همراهان او گفت: «یزدان پاک مهر خویش را از ایرانیان دریغ نمی‌دارد و نیایش‌های‌شان را بی‌پاسخ نمی‌گذارد و به راستی با این زخم‌های عمیق، زندگی دوباره گستهم از شگفتی‌هاست و او نخواست دل ما از مرگ گستهم غمین و دژم شود». آن‌گاه به بیژن گفت: «گستهم جان خویش را مدیون توست، تو نیک‌بخت و یزدان‌شناس هستی و هرگز براى تن خویش هراس نداشته باش که او نگهبان و نگهدار تو است و همه آنچه براى تو رخ داده، از مهر پروردگارت بود و بس و تنها او یاری‌بخش تو است و نه هیچ‌کس دیگر و اوست که جاوید و فریادرس است و با هر آرزویی که از ژرفای دل برآید، دست تو را می‌گیرد، همان‌گونه که تن مرده گستهم را زنده گرداند». و آن‌گاه گستهم را گفت: «این جهان هیچ‌کس را چون بیژن تیماردار ندیده است که از سر مهر، رنج بر خود بگزیده». شاه یک هفته دیگر در زیبد بماند و به سپاهیان درم بخشید و سپاه خویش را دلگرم گرداند.https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/855533-%D9%84%D8%A8%D8%AE%D9%86%D8%AF-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF

سروده های شاهنامه فردوسی
 آغاز جنگ دوازده رخ و انتخاب ده مبارزشاهنامه و فرهنگ ایران، مجموعه مقالات جلال خالقی مطلق، در دانشنامهٔ ایرانیکا، ترجمه فرهاد اصلانی، معصومه پورتقی، انتشارات دکتر محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن، 1396 
پیش از وقوع جنگ دوازده رخ جهت جلوگیری از نابودی کامل دو سپاه ایران و توران، و جلوگیری از ریختن خون بیگناهان پیران خواستار جنگ تن به تن بین خود و گودرز می‌شود. و پیران و گودرز هر کدام ده مبارز را از لشکرهایشان انتخاب می‌کنند. و بین مبارزان هر یک با یکی از مبارزان دشمن خویش می‌جنگند. مطابق توافق گودرز و پیران فرماندهان سپاه ایران و توران قرار بر ده مبارزه تن‌به‌تن بین لشکریان ایران و توران است، اما جنگ گستهم با لهاک و فرشیدورد این جنگ را به دوازده مبارزه یا دوازده رخ تبدیل می‌کند.

گزیدن ده مبارز از هر سپاه:

با شنیدن گفتار پیران، گودرز آن را آرزوی خود می‌داند:

که نامی از گستهم در این بین وجود ندارد. مطابق قرار گودرز و پیران می‌بایست علاوه بر مبارزه خود آنها ده مبارزه صورت گیرد، اما جنگ گستهم آن را به دوازده مبارزه یا دوازده رخ تبدیل می‌کند.سخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق، به کوشش علی دهباشی ، انتشارات محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن، دربارهٔ عنوان دوازده رخ، صفحه 65،

 رفتن گستهم در پی لهاک و فرشیدوردشاهنامه فردوسی، بر پایه چاپ مسکو، انتشارات هرمس، داستان دوازده رخ صفحه 728، 729 
 وقتی گودرز در جنگ دوازده رخ گستهم را برای جنگ تن به تن انتخاب نکرد، گستهم برای رفع این ننگ از خود، به تنهایی خواستار جنگ و تعقیب دو برادر پیران به نام‌های لهاک و فرشیدورد دو تن از طلایه‌داران تورانی می‌شود که از جنگ گریخته بودند. گودرز می‌دانست که اگر لهاک و فرشیدورد به مقصد برسند کار بر سپاه ایران سخت می‌شود بنابراین به دنبال داوطلب برای کشتن آن دو می‌شود:

کسی جز گستهم خواستار مبارزه با لهاک و فرشیدورد نیست. گستهم از گودرز، درخواست مبارزه با آن دو را دارد، و گودرز سپهدار لشکر ایران می‌پذیرد. سپاهیان ایران که توان لهاک و فرشیدورد را می‌دانستند می‌گویند که این جنگ بر گستهم پایان خوبی ندارد. گستهم به جستجوی لهاک و فرشیدورد راهی می‌شود:

 کشته شدن لهاک و فرشیدورد به‌دست گستهم و زخمی شدن گستهمشاهنامه فردوسی، بر پایه چاپ مسکو، انتشارات هرمس، داستان دوازده رخ صفحه 732، 733 

گستهم بعد از کشتن لهاک و فرشیدورد زخمی در کنار چشمه‌ای می‌افتد و آرزویش این است که، سپاه ایران بدانند که او جز با سرافرازی و نام‌نیک نمرده‌است:

در ابیات فوق نظر گستهم متوجه یازده نبرد پیشین و پیروزی پهلوانان ایرانی است. او نیز می‌خواهد مانند آن یازده تن با نعش هم‌نبرد تورانی به سپاه ایران برگردد. وقتی بیژن به بالین او می‌رسد همین آرزو را تکرار می‌کند.سخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق، به کوشش علی دهباشی ، انتشارات محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن، دربارهٔ عنوان دوازده رخ، صفحه 64

 رفتن بیژن از پی گستهم 
بعد از جنگ همه جنگجویان (دوازده رخ) به نزد کیخسرو می‌شتابند جز گستهم. بیژن نگران می‌شود. و بعد از آگاهی از اینکه گستهم به تنهایی به تعقیب لهاک و فرشیدورد رفته‌است، بیژن به نزد نیای خود گودرز می‌رود و به سبب تنها رفتن گستهم اعتراض می‌کند. گودرز از بین لشکر به دنبال داوطلب برای جستجو گستهم می‌گردد، اما کسی جز بیژن داوطلب نمی‌شود.
بیژن به نیای خود گودرز می‌گوید یا من به جستجوی گستهم باید بروم یا خود را می‌کشم گودرز که این را می‌بیند اجازه رفتن می‌دهد. اما به او می‌گوید دلت به حال پدرت گیو بسوزد که تنها تو را دارد. با این‌وجود بیژن به جستجوی گستهم روان می‌شود.

 رفتن گیو از پی فرزند 
بعد از آگاهی یافتن گیو از این که فرزندش بیژن به دنبال گستهم رفته‌است، گیو به دنبال بیژن روان می‌شود و از راه میان‌بر خود را به او می‌رساند، و از او می‌خواهد که برگردد. بیژن خوبی‌های گستهم را در حق خود، و رشادت گستهم در جنگ لاون را گوشزد می‌کند، و می‌گوید که این از عدالت به دور است، که گستهم را تنها رها کنیم، و به سخن پدر اعتنایی نمی‌کند:

 پیدا کردن و نجات گستهم به‌وسیلهٔ بیژن 
زمانی که بیژن تن مجروح گستهم را در کنار چشمه ای می‌بیند، لباس رزم گستهم را از او جدا می‌کند و لباس خود را پاره می‌کند و با آن زخم‌های گستهم را می‌بندد، حال گستهم بسیار بد است. گستهم آرزو می‌کند که بار دیگر روی شهریار ایران کیخسرو را ببیند و سپس بمیرد.

 بردن پیکر مجروح گستهم به نزد شهریار ایران کیخسروشاهنامه فردوسی، تصحیح جلال خالقی مطلق، انتشارات سخن، جلد اول، صفحه 784 
بیژن پس از پیدا کردن تن مجروح گستهم کنار چشمه‌ای زخم‌های او را می‌بندد و سپس بیژن یکی از تورانیان را با کمند اسیر کرده و به او امان می‌دهد و می‌گوید که گستهم را سوار بر اسب در آغوش بگیرد و همراه با او گستهم را نزد سپاه ایران برساند.

از دور ایرانیان آنها را می‌بینند و زمانی که به نزد سپاه ایران می‌رسند بیژن داستان را نزد کیخسرو بازگو می‌کند که تنها آرزوی گستهم دیدن روی شماست و شهریار ایران گستهم را ملاقات می‌کند.شاهنامه و فرهنگ ایران، مجموعه مقالات جلال خالقی‌مطلق، در دانشنامهٔ ایرانیکا، ترجمه فرهاد اصلانی، معصومه پورتقی، انتشارات دکتر محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن، سال1396شاهنامه فردوسی، تصحیح جلال خالقی مطلق، انتشارات سخن، جلد اول صفحه 773 تا 790شاهنامه فردوسی، بر پایه چاپ مسکو، انتشارات هرمس، صفحه۷۲۸ تا ۷۴۰

 مهرورزی کیخسرو بر گستهم 
کیخسرو، با بستن مهره‌ای شفابخش به بازوی او جانش را نجات می‌دهد. مهره ای را که از روزگاران دور به یادگار داشت از بازوی راست باز می‌کند و بر بازوی گستهم می‌بندد و پزشکانی که همراه سپاه ایران بودند به بالین گستهم می‌آورد و برای درمان گستهم نیایش می‌کند. دو هفته بعد گستهم بهبود می‌یابد. پس از بهبودی دست بیژن را در دستان گستهم می‌گذارد و به گستهم می‌گوید که قدردان این دوست باش:

در پایان داستان گستهم به آرزوی خود می‌رسد. مانند سایر پهلوانان و حتی بیشتر از سایر پهلوانان مورد توجه کیخسرو قرار می‌گیرد.سخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق، به کوشش علی دهباشی، انتشارات محمود افشار، با همکاری انتشارات سخن، دربارهٔ عنوان دوازده رخ، صفحه 64،

 مرگ گستهم پسر گژدهم به همراه دیگر پهلوانانسخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق به کوشش علی دهباشی، انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، پاییز ۱۳۹۷, صفحهٔ ۲۷۵ 
بنا به شاهنامه فردوسی کیخسرو پس از شصت سال پادشاهی دل از جهان برمی‌کند و از خداوند می‌خواهد او را به سوی خود بازخواند. کیخسرو بر این آرزو پنج هفته شب و روز به نیایش می‌پردازد تا آن‌که در پایان این مدت سروش در خواب بدو نمایان می‌گردد و به او مژده می‌دهد که آرزوی او پذیرفته گشت. کیخسرو چون از خواب برمی‌خیزد، پس از اندرز کردن بزرگان به سوی جهانی دیگر رهسپار می‌گردد. هشت تن از پهلوانان او را همراهی می‌کنند. پس از سپردن پاره‌ای از راه سه تن از پهلوانان (زال و رستم و گودرز)
به سفارش کیخسرو بر می‌گردند. اما پنج تن دیگر (فریبرز، بیژن، و گستهم) او را همچنان همراهی می‌کنند تا شب‌هنگام به چشمه‌ای می‌رسند. کیخسرو به همراهان می‌گوید که با سرزدن خورشید او را دیگر نخواهند دید. چون پاسی از شب می‌گذرد، کیخسرو برمی‌خیزد و در آب چشمه شستشو می‌کند. سپس همه پهلوانان می‌خوابند چون با تابش خورشید چشم می‌گشایند اثری از کیخسرو نیست پهلوانان ناچار بازمی‌گردند ولی این پنج تن همگی در برف جان می‌سپارند.سخن‌های دیرینه، سی گفتار دربارهٔ فردوسی و شاهنامه، جلال خالقی مطلق به کوشش علی دهباشی، انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، پاییز ۱۳۹۷, صفحهٔ ۲۷۵

 منابع 

رده:پهلوانان ایرانی شاهنامه
رده:شخصیت‌های شاهنامه

فهرست شخصیت‌های شاهنامه