تاتی طالقانی

تاتی طالقانی یا گویش طالقانی گویشی از زبان‌های ایرانی شمال غربی و زیرمجموعهٔ زبان تاتی ایرانی می‌باشد. گویش طالقانی به دو گویش تاتی طالقانی که اکثریت روستا ها را در بر میگیرد و طبری طالقانی تقسیم می‌شود. به عقیده صاحب نظران گویش مردم طالقان به دو دسته طبری طالقانی و تاتی طالقانی تقسیم می‌شود. روستاهایی که بین جوستان و کوه‌های کندوان قرار گرفته‌اند به لهجه مازندرانی سخن می‌گویند. از جوستان به سمت باختر به تاتی با لهجه طالقانی سخن می‌گویند. زبان مردم طالقان مازندرانی و تاتی است و لهجه آنها طالقانی می‌باشد و فقط در روستای میناوند مردم به زبان ترکی سخن می‌گویند. به گفته اعظام الوزاره زبان اهل طالقان مرکب است از لهجه و لسان تاتی و طبرستانی چون با این دو ولایت همسایگی و مجاورت دارند و از هر دو سمت وضع تکلم و تلفظ خود را اقتباس نموده است.به عقیده زبان‌شناسان گویش طالقانی مرز انتقال گویش کاسپین (مازندرانی و گیلکی)، تاتی و فارسی می‌باشد. گویش طبری طالقانی گویشی از زبان مازندرانی و زیر مجموعه گویش کلارستاقی می‌باشد که به گویش مردم شهرستان چالوس شباهت دارد و برخی ویژگی‌های نحوی آن به گویش‌های مازندرانی گونه همچون شمیرانی شباهت دارد.M. Bazin, E. Ehlers, B. Hourcade, “ALBORZ iii. Geography,” Encyclopædia Iranica, I/8, pp. 813-821; an updated version is available online at http://www.iranicaonline.org/articles/alborz-geography (accessed on 17 May 2014).

 تقسیم‌بندی 
به عقیده حبیب برجیان شهمیرزاد، قصران و ساوجبلاغ، طالقان و الموت و کلاردشت و تنکابن یا کاسپی مرکزی گونه‌های زبانی پیرامون مازندران محسوب می‌شوند. این پژوهشگر زبان طبری علاوه بر زبان، رسوم مشترک را همدیگر ویژگی شهروندان حوزه زبان کاسپی دانست و گفت: آیین تیرماه سیزده شو از ویژگی‌های مشترک گیلان و مازندران است. مردم طالقان و الموت هم از این جشن سخن می‌گفتند. در کتاب استان‌شناسی البرز چاپ وزارت آموزش و پرورش، گویش مناطقی از کرج و طالقان، ساوجبلاغ شبیه به مازندرانی عنوان است. گویش طالقانی می‌تواند گونه‌ای از زبان‌های شبهه طبری باشد. برخی از صاحب‌نظران نیز گویش طالقانی را از گویش‌های تاتی‌گونه می‌دانند. گرچه گویش مردم طالقان با گویش تات‌های دیگر مناطق ایران تفاوت دارد. به گفته منیژه یوحنایی حوزه گستردگی زبان مازندرانی از شرق تا گرگان از جنوب تا شهمیرزاد، سنگسر، فیروزکوه، دماوند، لواسانات و مناطق شمالی امامزاده داوود و طالقان و از غرب تا تنکابن است.

 گویش‌های طالقان 
گویش‌های طالقان به دو دسته طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود.
 گویش طالقانی: این گویش از جوستان به غرب و در تمام آبادی‌ها پایین طالقان میان طالقان و کنارود گویش می‌شود.
 طبری طالقانی: این گویش از کندوان تا جوستان گویش می‌شود و بیشتر آبادی بالا طالقان به جز جوستان را درمی‌گیرد.

همچنین یک زبان رمزی به نام «پَس‌پَسایی» یا «سَپ‌سَپایی» در طالقان وجود دارد که گویا فشارهای اجتماعی زمان مغول سبب ایجاد آن شده است. بیشتر واژگان این زبان رمز واژگون شده هستند.

 دستور زبان 
 ضمایر 
در گویش طالقانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.
 ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع فاعلی، طالقانی men te/to u mâ šemâ ošan مفعولی، طالقانی mene/mere tere ure mâre šemâre ošane ملکی، طالقانی meni/mi ti uyi mâyi šemayi ošani

 شناسه 
در گویش طالقانی شناسه به صورت زیر می‌باشد.

در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش طالقانی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.

۱. گذشته:
 بن ماضی ساده: -biâma = آمد
 بن ماضی استمراری: -miyâma = می‌آمد

گذشته۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمعشناسهyamai/eya/∅eymeynana
۲. حال ساده:
 بن مضارع اخباری: -miya= می‌آید

حال ساده۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمعشناسهemi/eyaeymeynan
۳. حال التزامی:
 بن مضارع التزامی: -biya = بیا

حال التزامی۱ مفرد۲ مفرد۳ مفرد۱ جمع۲ جمع۳ جمعشناسهem/ameyaeymeynan

 صرف فعل 
در جدول زیر فعل آمدن (biâmiyan) بر اساس گویش طالقانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی biyem biyey biya biyeym biyeyn biyan حال ساده miyem miyey miya miyeym miyeyn miyan حال درحال انجام darem-miyem dari-miyey dare-miya darim-miyeym darin-miyeyn daren-miyan گذشته ساده biyâmiyama biyâmiey biyâmia biyâmieym biyâmieyn biyâmiana گذشته استمراری miyâmiyama miyâmiey miyâmia miyâmieym miyâmieyn miyâmiana گذشته درحال انجام dabiyam-miyâmiyam dabiy-miyâmiey dabiya- miyâmia dabiyeym-miyâmieym dabiyeyn- miyâmieyn dabiyan-miyâmian گذشته کامل biyâma biyam biyâma bi biyâma ba biyâma biyeym biyâma biyeyn biyâma biyan آینده mexâm biyem mexây biyey mexâ biya mxâym biyeym mexâyn biyeyn mexân biyan

در جدول زیر فعل گفتن (bagoten/boten) بر اساس گویش طالقانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.

 زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع حال التزامی bagom bagoi bagoa bagoim bagoin bagoan حال ساده migom migoi migoa migoim migoin migon حال درحال انجام darem-migom dari-migi dare-migoa darim-migim darin-migin daren-migon گذشته ساده bagotema bagoti bagote bagotim bagotin bagotena گذشته استمراری migotem migoti migota migotim migotin migoten گذشته درحال انجام dabiyam-migotem dabiy-migoti dabiya-migota dabiyeym-migotim dabiyeyn-migotin dabiyan-migoten گذشته کامل bagote biyam bagote bi bagote ba bagote biyeym bagote biyeyn bagote biyan آینده mexâm bagom mexây bagoi mexâ bagoa mexâym bagoim mexâyn bagoin mexân bagoan

 نشانه جمع 
در گویش طالقانی از نشانه‌های [on] و [kon] برای جمع استفاده می‌شود.
 دخترها detar kon گاوها go on

 حرف اضافه 
حروف اضافه در گویش طالقانی به شرح زیر است.
 فارسی معیار گویش طالقانی گویش ساری داخل dela dele برای be ve از de je را re re با hamrâ hemrâ زیر bon ben روی sar sar
 فارسی معیار گویش طالقانی برای من mi/meni be برای تو ti be از من mi/meni de از تو ti de پدر را piyar re دختر را detar re با تو ti hamrâ زیر میز mizi bon بالا میز mizi sar

 افعال 
 صرف فعل شدن (babiyan) در زمان حال، گذشته و حال التزامی به گویش طالقانی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال mibom mibi miboe mibim mibin mibon زمان گذشته babiyama babiy babiya babiyeym babiyeyn babiyana زمان حال التزامی babum babi babu babim babin babun
 صرف فعل بودن (biyan) در زمان حال و گذشته به گویش طالقانی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال hassema hassi hassa hassim hassin hassena زمان گذشته biyam bi ba biyeym biyeyn biyan
 صرف فعل بودن در جایی (daben)در زمان حال، گذشته و حال التزامی در زمان‌های مختلف به گویش طالقانی.
 فعل شدن ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع زمان حال darem dari dare darim darin daren زمان گذشته dabem dabiy daba dabeim dabein daban زمان حال التزامی dabum/dabâšem dabui/dabâši dabu/dabâše dabuim/dabâšim dabuin/dabâšin dabun/dabâšen

 واژگان 
شماری از واژه‌های طالقانی و مقایسه آن با گویش کلارستاقی (چالوس) و فارسی:

 گویش طالقانی گویش کلارستاقی (چالوس) فارسی piyar piyar پدر mâr mâr مادر šu mâr ši mâr مادر شوهر zan berâr zan berâr برادر زنxaxor/xoarxaxorخواهرberârberârبرادر pesser rikâ/peser پسر detar kijâ/detar دختر darzen darzen سوزن dim dim صورت emšo emšu امشب isa esâ اکنون kaše kaše بغل vâš vâš علفbonben پشتjoz/aquzaquzگردوvergvergگرگdela/miyândeleداخلxana/serexana/sereخانه

 جستارهای وابسته 

 مردمان مازندرانی
 طبرستان
 استان مازندران
 زبان مازندرانی
 ادبیات مازندرانی
 کرج
 استان البرز
 شهرستان طالقان
 شهرستان کرج
 طالقان

 منابع 

 پیوند به بیرون 

رده:زبان مازندرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:زبان‌های ایرانی شمال غربی
رده:زبان‌های کاسپین