روز سیاه کارگر

روز سیاه کارگر رمانی است نوشتهٔ احمدعلی خداداده کرد دینوری که جلد نخست آن در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ در مطبعهٔ شرکت سعادت کرمانشاه و جلد دوم آن در مردادماه ۱۳۰۷ منتشر شد. جلد اول چهارده فصل و جلد دوم شش فصل دارد. این کتاب از نخستین نمونه‌های رئالیسم سوسیالیستی و ادبیات کارگری در ایران به‌شمار می‌رود و برخی آن را «نخستین رمان ادبیات کارگری ایران» خوانده‌اند.تارنگار ایران‌چهر، سرآغاز رئالیسم سوسیالیستی در ایران، محمدحسین خسروپناه، بازدید در ۲۸ فوریه ۲۰۱۹ میلادی.

 نویسنده 
احمدعلی خداداده دینوری، نویسنده‌ای کرد اهل آبادی شیرخان دینور در بخش صحنهٔ کرمانشاه، بنا بر منابع در سال ۱۲۶۱ یا ۱۲۶۲ خورشیدی زاده شد. او در جوانی به جنبش مشروطیت دلبستگی داشت و بعدها به کمونیسم و هواداری از شوروی گرایید. خداداده با آنکه خود مذهبی و مؤمن بود، وجود روحانیت را یکی از مهم‌ترین علل عقب‌ماندگی ایران می‌دانست و بر ارزش انسان فارغ از وابستگی قومی و مذهبی تأکید می‌کرد.

 داستان و ساختار 
راوی جلد نخست، دهقان‌زاده‌ای کرد به نام «بختیار» است که سرگذشت خود و خانواده‌اش را بازگو می‌کند. نویسنده برای روایت داستان از قالب «سفرنامه»—که شیوه‌ای رایج در ادبیات آن دوره بود—بهره برده و راوی را به روستاهای کردنشین غرب ایران و سپس تهران می‌فرستد. روایت در جلد اول اول‌شخص و از زبان بختیار است و در جلد دوم به سوم‌شخص دانای کل تغییر می‌کند. داستان بیشتر در فضای روستایی منطقهٔ دینور می‌گذرد و از این‌رو از نخستین نمونه‌های ادبیات اقلیمی ایران نیز دانسته شده‌است. به گفتهٔ نویسنده، کتاب گرچه در ظاهر رمان و افسانه است، در باطن واقعیت‌های زندگی اجتماعی-سیاسی استان‌های غربی ایران و تهران را در سال‌های ۱۲۷۰ تا ۱۳۰۵ بازمی‌گوید.

 درون‌مایه 
درون‌مایهٔ اصلی رمان نقد ظلم و ستم است؛ نویسنده دستگاه حکومت قاجار، شریعت‌مداران و تجار را عامل فقر و نادانی مردم می‌داند. رمان با آمیزه‌ای از رئالیسم، سنت قصه‌گویی شرقی و قراردادهای رمان اروپایی سدهٔ نوزدهم نوشته شده و در آن صحنه‌های متعدد دادگاه، پوچی نظام اداری و شکست عدالت به تصویر کشیده شده‌است. گرایش خداداده به کمونیسم به رمان وجهی ایدئولوژیک می‌دهد، اما به گفتهٔ منتقدان از ارزش ادبی، تاریخی و مردم‌شناسانهٔ آن نمی‌کاهد.

 انتشار و بازچاپ 
بنا بر منابع، ترجمهٔ روسی کتاب چند سال پس از انتشار در مسکو منتشر شد و در شوروی به چاپ سوم رسید؛ همچنین از چاپی در تاشکند در سال ۱۳۱۴ و ترجمه‌ای کردی به‌قلم عبدالله مردوخ در ۱۳۷۴ یاد شده‌است. رمان به سبب محتوای بی‌پردهٔ خود امکان انتشار در ایران را نیافت و جلد دوم آن هرگز در ایران پخش نشد. در تابستان ۱۳۹۵ نشر نقطه متن کامل کتاب را در یک مجلد و در ۳۳۸ صفحه، همراه با پیشگفتار و پانوشت‌هایی از ناصر مهاجر و اسد سیف، بازچاپ کرد.

 منابع 

رده:رمان‌های فارسی‌زبان
رده:کتاب‌های ۱۳۰۵
رده:کرمانشاه در ادبیات داستانی