درون‌مایه‌های آثار بهرام بیضایی

بندانگشتی|261px|بیضایی در نشستِ خبریِ وقتی همه خوابیم در جشنوارهٔ فیلم فجر ۱۳۸۷. لغتِ «بیضایی‌وار» را بعضی فارسی‌زبانان برای وصفِ آنچه از شگردها و اندیشه‌های بیضایی تأثیر پذیرفته به کار برده‌اند.مثلاً: نیز: نیز: 

موضوعات و مضامین و عناصرِ مایگانیِ آثارِ بهرام بیضایی (۱۳۱۷) موضوعِ پژوهش و سرچشمهٔ تأثیرِ فکری و فرهنگی بوده است. او خود استفادهٔ لغتِ «درونمایه» را به سخره گرفته است. دانشنامهٔ دانش‌گستر «دلبستگی‌های او در مجموعهٔ آثارش» را چنین برشمرده است: «مسئلهٔ هویتِ گم‌شده، بازیابیِ اسطوره‌ها، حضورِ اشباح، جاذبه‌های بصری، بازخوانیِ تاریخ، و گرفتاری‌های اجتماعی و روانیِ زن در همهٔ دوره‌های تاریخی.»سالیانی پیش از انتشارِ دانشنامهٔ دانش‌گستر عبّاس بهارلو (با نامِ مستعارِ «غلام حیدری») در کتاب سال سینمای ایران ۱۳۸۰ مجلّهٔ فیلم نوشته بود: «تعلق خاطر بیضایی در مجموعهٔ آثارش (نمایش‌نامه، فیلم و فیلم‌نامه) مسألهٔ هویت گم‌شده، بازیابی اسطوره‌ها، حضور اشباح، جاذبه‌های بصری، بازخوانی تاریخ و گرفتاری‌های اجتماعی و روانی زن در همهٔ دوره‌های تاریخی است.» (ص. ۱۱۲) همین مطلب در صد چهرهٔ سینمای ایران نیز آمده است. (ص. ۱۲۸) عبدالعلی دست‌غیب نیز موضوعات و مضامینِ آثارِ بیضایی را به اجمال چنین برشمرده و وصف کرده که «بیضائی گاه رویدادهای تاریخی را بازسازی می‌کند . . . و گاه از روستا می‌گوید و زمانی از شهر، و در این زمینه‌ها گاه عواملی از عرفان، تاریخ، افسانه را به کمک می‌گیرد . . . .» پرداختِ این مایه‌ها در دوره‌های مختلفِ کارِ بیضایی دگرگونی‌هایی نیز پذیرفته است.

 افسانه‌های ناگفتهٔ تاریخِ نیندیشیده 

بسیاری از آثارِ بیضایی به فضاها و موضوعاتِ تاریخی (در مقابلِ «معاصر») و گاه افسانه‌ایشان نامورند. نمایشنامه‌هایش، به قولی، «سرشار از درونمایه‌های اساطیر ایرانی است.» خودش گفته «من راجع به گذشته و نقش گذشته در تکوین خودمان بحث می‌کنم. نه میگویم گذشته بد است و نه میگویم گذشته خوب است.» یا، به عبارتِ حمید امجد، «بیضایی نشان می‌دهد از تاریخ و اسطوره خلاصی نداریم.» ولی بوده‌اند کسانی هم که این گرایش را راهی برای فرار از سانسور شناخته‌اند؛مثلاً: هرچند دیگرانی تداومش را گواهِ آن گرفته‌اند که «ریشه‌دارتر از این‌ها است.» بعضِ نویسندگان نیز نسبتِ فکرِ بیضایی با تاریخ را در تضاد با نگاهِ شیفته‌وار و نوستالژیکِ علی حاتمی به تاریخ فهم و چنین خلاصه کرده‌اند − و این خود برگرفته از تصریحِ خودِ بیضایی بوده − که بیضایی از تاریخ زخم و عقده به دل دارد و، نگرانِ امروز و اندیشناک از فردا، ناگزیر از بازاندیشیِ آن است.مثلاً: نسیم خلیلی حتّی گفته که «بیضایی در آونگ رقصان میان تاریخ گذشته و تاریخی که ما می‌سازیم و ما را می‌سازد . . . نوشت تا اگر تاریخ‌نگاران از نوشتن تاریخ واقعی سر باززدند، نمایشنامه‌نویس تاریخ‌دانی . . . درخت تناور تاریخ را آبیاری کرده باشد». مریم موحّدیان مضامینِ نمایشنامه‌های بیضایی پیش از ۱۳۵۷ را چنین برشمرده است: «جایگزینی نسل نو، عشق و گذشت»، «نادانی»، «مبارزه برای حق»، «عدالت اجتماعی»، «فساد دولتی»، «خودشناسی»، «کشف حقیقت»، «جنگ»، «کینه‌توزی»، «میراث‌داری»، «خیانت»، «مرگ» و «میراث گذشته».

 بیگانگی و راندگی 
«رفتار با ناشناخته‌ها و غریبه‌ها و تازه‌واردها و نامأنوس‌ها»، به قولِ خسرو دهقان، از «دل‌مشغولی‌ها و ذهن‌مشغولی‌های» بیضایی بوده است. در چندین فیلمِ بیضایی آرامشِ اجتماعی با سررسیدنِ یکی بیگانه آشفته می‌شود و این به دگرگونیِ اجتماع دامن می‌زند. ولی حکایتِ بیگانهٔ بیضایی به خوبی و خوشی به انجام نمی‌رسد و بیگانه، پس از آن که اندک اثری (اصلاحی؟) از خود به جا می‌گذارد (اگر نمی‌گذارد و ناکام می‌ماند)، طرد می‌شود: از هشتمین سفر سندباد (۱۳۴۳) که کشته می‌شود تا چهارراه (۱۳۸۸) که یکی مرگ را برمی‌گزیند و دیگری ماندن در وطن و جدایی از شوهر را. جلال آل احمد مایهٔ نمایشنامه‌های عروسکیِ بیضایی را «حقیر و خصوصی» وصف کرده و اشاره به مذهبِ خانوادگیِ بیضایی می‌کرد. به نظرِ محسن علوی‌پور «نزد بیضایی . . . «ما» تنها در تنیدگی با «غریبه» است که جوهره خویش را کشف می‌کند و می‌تواند برای بهبود و ارتقای وضعیت خویش تلاش کند.»

 عشق و والایِش 
در اغلبِ آثارِ آغازینِ بیضایی یک رگهٔ قویِ عشقی پیداست،https://www.filmnews.ir/سینمای-ایران/نگاهی-به-موضوع-عشق-در-آثار-بهرام-بیضا با قهرمانانِ مردِ جوان و عاشق و تنها و شکست‌خورنده و سرکوفته در جستجویی و تکاپویی اجتماعی یا روانی که سرانجامش مرگ است. جستجو و شکستِ قهرمان در این آثار کمتر کیشوتی و بیشتر تراژیک است. عروسک‌ها و پهلوان اکبر می‌میرد و هشتمین سفر سندباد و رگبار نمونه‌هایی از این گروهند. سرخوردگیِ اجتماعی امتیازِ معرفت‌شناختیِ قهرمانِ این آثار می‌شود و عقدهٔ محرومیت به صورتِ خواسته‌های اجتماعی دگرگونیِ عرفانی (مهایانه‌‌ای؟) می‌پذیرد؛ و این «والایشی» را «که اوج آرمانی را مد نظر دارد» فریندخت زاهدی ذیلِ تأثّراتِ غیرمستقیمِ بیضایی از کارِ هنریک ایبسن به اختصار توضیح داده است. شکستِ قهرمان نیز نه از ناتوانی، بلکه از بزرگیِ خیرخواهی است، و خود از پیروزی‌های حقیرِ مألوف نتیجهٔ بهتری می‌بخشد و نومیدانه نیست.طلاجوی و عبیدی در کنفرانس تابستان ۱۴۰۰

گذشته از داستانِ کوتاهِ «نقاش» (۱۳۳۷)، از سُلطان مار است که قهرمانِ زن در کارِ بیضایی پیدا می‌شود: سالِ ۱۳۴۴. و قهرمانِ مردِ عاشقِ ناکام از آثارِ بیضایی کم و بیش ناپدید می‌شود.

 شکست و شهادت 
«بیضایی»، به قولِ حسین قره، «راوی آن بوده که چرا ما شکست‌خورده‌ایم و چگونه شکست‌خورده‌ایم و چه باید می‌کردیم و چه‌ها نکردیم.»بهرام بیضایی راوی زنان، اسطوره و تاریخ، ۱۴۰۱ «از دست رفتن و تاراج ذخایر و میراث فرهنگی ایران باستان» نیز از مایه‌هایی در همین خطّ و ربط در آثارِ بیضایی است. بازاَندیشیِ انگیزه‌ها و چگونگیِ شهادتِ قهرمان در نخستین کارهای وی بوده است: آرش از اوّلین و معروف‌ترین نمونه‌هاست. او خود دربارهٔ این مضمون در پهلوان اکبر می‌میرد (۱۳۴۲) گفته «اگر پهلوان را از نزدیک تجزیه و تحلیل کنیم، از او چیزی بیشتر از یک قربانی و شهید باقی نمیماند . . . .»

 نمایش 
نمایشْ خود موضوعِ اندیشهٔ بیضایی در آثارِ نمایشی و غیرنمایشی بوده است.مثلاً نمایش در ایران و حقیقت و مرد دانا و سیاوش‌خوانی او نمایش را «آزمایشگاهِ طبایعِ بشری» دانسته و به حالِ اجتماع سودمند.https://www.bbc.com/persian/arts/2009/10/091021_pm_fb_beizaei_sohrabkoshihttps://www.bbc.com/persian/arts/story/2008/01/080105_la-ek-beizaee

 تفسیرهای دیگر 
فراوان پیش آمده که کارهای بیضایی تفسیر به رأی شده و کسانی به سودِ خود معنای اثری از بیضایی را به حدّی فروکاسته‌اند که بیضایی منکرش بوده و درون‌مایه‌ای در آثارش شناخته‌اند که خود حقیر می‌شمرده است. یکی از مکرّرترین معناهایی که به آثارِ بیضایی تحمیل شده یا آثارِ بیضایی بدان‌ها فروکاسته شده اعتراض به دولتِ حاکم با نمادهای دور از ذهن بوده است. مثلاً حتّی حمید نفیسی سال‌ها پس از نخستین نمایشِ رگبار در داستانِ فیلم ردِّ هراس از پلیسِ مخفی دید«. . . مُد شده بود می‌گفتند آن کارگری که در فیلم عینک زده و گاری دستی را می‌راند، نمادی است از ساواک . . . .» هرمز هدایت، ۱۳۹۹ (مصاحبه در وبسایتِ عصر اسلام با عنوانِ «بیضایی سیاسی نبود و نیست») و غریبه و مه را نمادپردازیِ پوشیده‌گویانه از بهرِ انتقاد از نظامِ سیاسی و اجتماعی دانست.

 گونه‌های شخصیت‌ها 
بسیاری از شخصیت‌های حاملِ درون‌مایه‌های آثارِ داستانیِ بیضایی «بین اسطوره، نماد اجتماعی یا تاریخی سیر می‌کنند».

 ضدّقهرمان 
پروتاگونیستِ بعضی از برجسته‌ترین آثارِ بیضایی یکی ناچارِ مطرود استواعظ‌زاده، عباس. صبری، محمد. «تحلیل جامعه‌شناختی آثار بهرام بیضایی بر اساس نظریهٔ داغ ننگ اروینگ گافمن». پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی. ۱۴۰۳. که با درستکاری اخلاقِ منحطِّ اجتماعِ فاسدی را − که می‌تواند سوداگرِ آوازهٔ پهلوانِ منجی‌ای که جز قربانی نیست باشد و مخدومِ بی‌عنایت − رسوا می‌کند. بازیابیِ این معنی در روایت‌هایی افسانه‌ای و تاریخی هم بخشِ چشمگیری از کارِ داستانیِ او بوده است. از این لحاظ، یعنی قربانی بودن، قهرمان‌های بیضایی ماننده به خودش شناخته شده‌اند.

 دیو و کودک و زن 

بیضایی، همچون بعضِ متفکّرانِ هم‌روزگارش در ایران و مملکت‌های همسایه‌اش،مثلاً نوال سعداوی و گایاتری چاکراورتی اسپیواک و مهرانگیز کار عطفِ توجّه به وضعِ زن اغلب در اجتماعِ دچارِ مشکلاتِ توسعه کرده است. او «کاراکتر زن را در مرکزیت داستان قرار داد»؛ ولی قهرمانانِ زنِ بیضایی، بر خلافِ قهرمانانِ زن در آثارِ بیشترِ همکارانش، وابسته به مرد و بی اختیار نیستند. به قولِ سوسن تسلیمی، «او زن کمال‌گرا را به تصویر می‌کشد که شرایط موجود زندگی‌اش را نمی‌پذیرد، پرسشگر است، به قضا و قدر تن نمی‌دهد، تصمیم‌گیرنده است، و دنباله‌روی سنت نیست.»مرور کارنامه سوسن تسلیمی در گفتگو با خودش / سپیده زرین پناه / وبسایتِ بی‌بی‌سی فارسی / ۱۳۸۶ به نظرِ حبیب کاوش بیضایی «ملال نهفته در انبوهی از آفرینه‌های مدرنیستی سینمای ایران را از دیدگاهی فمینستیک به تصویر می‌کشد»؛ ولی به نظرِ محمّد رضایی راد زنِ آثارِ بیضایی بیشترِ اوقات «مدرن» و در جستجوی «حقوق» نیست و «کمتر در ملتقای . . . جهان سنت و جهان جدید قرار می‌گیرد.» به نظرِ حسن بنی‌عامری «اگر صادق هدایت بیش‌ترین تأثیر را می‌گذارد در تقسیم‌بندیِ تیپیکِ زن‌ها به «اَثیری» و «لَکّاته»، فقط بهرام بیضایی است بعد از فردوسی که در آثارش تلاش سنت‌شکنانه می‌کند که زن را، با تمام خصلت‌های زمینی‌اش، متفکر و پویا و رها و مؤثر در تمام دوره‌های تاریخی ایران، خصوص در دوران معاصر نشان بدهد.»تو آرش مایی، بیضایی! جستجوی شوهرِ گم‌شده از بن‌مایه‌های مکرّرِ داستان‌های زنانهٔ بیضایی است.

 عالِم 
اندیشه و آزادی، و «نیکی» و قوّتِ قهرمانِ دانا در بعضی از محبوب‌ترین آثارِ بیضایی نمود دارد، مثلِ طومار شیخ شرزین (۱۳۶۵). گفته شده که «می‌توان بیضایی را روایتگر خواص و روشن‌فکران جامعه دانست»، هرچند بسیاری اوقات بیضایی با بسیارانی درگیر بوده که به «روشنی» ِ فکر نامور بوده‌اند.

 عامی 
هرچند عوام در بسیاری از آثارِ بیضایی همچون نمایندهٔ انگیزه‌ها و خواسته‌ها و گرایش‌های موجّهی به تصویر کشیده نشده‌اند، بیضایی اغلب خود را طرفدارِ بخشِ «بهتر» ِ ایشان دانسته که «سزاوارِ بهترند». «مردم»، از نظرِ بیضایی، «اسطوره»ای است که باید «شکافته» شود و عوام حاملِ سنّتی هستند که بازاَندیشی می‌خواهد − در سخنرانیِ ۲۰ مهرِ ۱۳۵۶ این معنی را با استعارهٔ «شستشو» چنین گفت: «فکر می‌کنم اگر این شستشو می‌بایست در فضا اتّفاق بیفته یک مقدار هم باید در ما اتّفاق بیفته.» او عامّه را چنان که هست نمی‌پسندد، ولی کمابیش چنان که هست به تصویر می‌کشد، و زیانکاریِ «کانایان» ِ احیاناً متّحدش را برجسته می‌کند و با او می‌ستیزد و این را تربیتِ ایشان می‌داند. با این همه، خواسته‌اش برای عامّه منطبق بر آرمان‌ها و روش‌های گرایش‌های غالبِ زمانه‌اش، از چپ و راستِ مذهبی و غیرمذهبی، نمی‌شود.

 اعیان 
ستایشِ واقفانی چون حسین آقا ملک و یاورِ فردوسی در دیباچه‌ی نوین شاهنامه (۱۳۶۵) نمایندهٔ پسندِ بیضایی است دربارهٔ چگونگیِ زیستِ سودمندِ توانگران. او در کارِ خود نیز هم از حمایتِ سرمایه‌دارانی بهره برده (مثلاً در ساختِ سگ‌کُشی) و هم از فروشِ آثارش به توده‌های مردم. اعیان در آثارِ بیضایی مختارند که فرهنگ‌پرور باشند یا نباشند، سودجو باشند یا بخشنده یا اهلِ سوء استفاده، منفعتِ خود را برتر شمارند یا منفعتِ دیگری را یا منفعتِ همگان را. ولی چگونگیِ ثروتمند شدن کمتر موضوعِ توجّهِ مستقیمِ بیضایی بوده است − مثلاً آنچنان که در پلّکانِ اکبر رادی.

 جستارهای وابسته 
 شاخصِ آرنه–تامپسون–اوتر
 شاخصِ بن‌مایهٔ ادبیاتِ عامیانه
 سینتوپیکون
 فرهنگنامهٔ داستان‌های متون فارسی

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 

 پیوند به بیرون 
 ویژگی های ۹ زن مهم در آثار بهرام بیضایی

رده:بهرام بیضایی
بیضایی