گویش تویسرکانی

گویش تویسرکانی گویش بومی و کهن شهرستان تویسرکان در استان همدان است که در میان مردم این منطقه رواج دارد. بر پایهٔ پژوهش‌های زبان‌شناختی، این گویش از گویش‌های زبان فارسی به‌شمار می‌رود و به دلیل موقعیت جغرافیایی و پیشینهٔ تاریخی منطقه، بسیاری از ویژگی‌های کهن فارسی را حفظ کرده است. گویش تویسرکانی دارای ویژگی‌های آوایی، واژگانی و دستوری خاصی است که آن را از فارسی معیار متمایز می‌کند. با این حال، از نظر واژگانی، آوایی و دستوری با فارسی معیار و دیگر گویش‌های فارسی‌زبان استان همدان، به‌ویژه گویش همدانی، پیوند نزدیکی دارد و بسیاری از واژگان، اصطلاحات و ساختارهای گفتاری این گویش‌ها مشترک است. گویش تویسرکانی نه تنها وسیله‌ای برای ارتباط روزمرهٔ مردم منطقه، بلکه بخشی ارزشمند از هویت فرهنگی و تاریخی شهرستان تویسرکان نیز به‌شمار می‌آید.

 جایگاه گویش تویسرکانی 
گویش تویسرکانی در شهرستان تویسرکان و برخی مناطق پیرامون آن رایج است. این گویش در چارچوب زبان فارسی قرار می‌گیرد و مانند بسیاری از گویش‌های محلی ایران، در طول قرن‌ها تحت تأثیر شرایط جغرافیایی، تاریخی و اجتماعی منطقه ویژگی‌های خاص خود را پیدا کرده است.

با وجود تفاوت‌هایی که میان گویش تویسرکانی و فارسی معیار وجود دارد، گویشوران این منطقه به‌راحتی با فارسی رسمی ارتباط برقرار می‌کنند و بخش عمده ساختارهای زبانی آن با فارسی مشترک است. بسیاری از واژگان کهن فارسی نیز در این گویش حفظ شده‌اند و هنوز در گفتار روزمره مردم به کار می‌روند. گویش تویسرکانی به دلیل همجواری جغرافیایی با سایر گونه‌های زبانی غرب ایران، در عین حفظ ساختار اصلی خود، پیوندهای مشترک واژگانی و فرهنگی با حوزه‌های زبانی همسایه نیز نشان می‌دهد.

 گویش یهودی تویسرکان 
در کنار گویش عمومی تویسرکانی، در میان جامعهٔ یهودی تویسرکان گونه‌ای زبانی وجود داشته است که دونالد استیلو، زبان‌شناس، آن را با اختصار TJ معرفی می‌کند. به نوشتهٔ استیلو، این گونه گونه‌ای نزدیک به گویش یهودیان همدان بوده است و گویش یهودیان تویسرکان و همدان در بسیاری از ویژگی‌های عمدهٔ دستوری و واژگانی با یکدیگر اشتراک داشته‌اند. از جمله نمونه‌های ذکرشده برای گونهٔ تویسرکانی، واژه‌ها و ساخت‌هایی به معنی «خود»، «اینجا»، «گرفتن»، «بزرگ»، «کوچک» و «دیگر» است. همچنین مجموعهٔ شناسه‌های فعلی در دو گونه تقریباً یکسان گزارش شده و قواعد کاربرد نشانگر استمرار نیز مشابه دانسته شده است؛ هرچند در برخی واژگان میان آن‌ها تفاوت‌هایی وجود دارد.

استیلو گویش یهودیان همدان و گونهٔ نزدیک یهودیان تویسرکان را در گروه گویش‌های فلات مرکزی، از شاخهٔ زبان‌های ایرانی شمال غربی، قرار می‌دهد و آن را از زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی، از جمله زبان فارسی، متمایز می‌کند. از این رو، گویش یهودی تویسرکان که در پژوهش استیلو با عنوان TJ معرفی شده است، از گویش عمومی تویسرکانی که در این مقاله بررسی می‌شود و در منابع دیگر در چارچوب گویش‌های فارسی استان همدان قرار گرفته است، متمایز است.

بر اساس گزارش‌های احسان یارشاطر که استیلو به آن‌ها استناد می‌کند، در سال ۱۹۶۹ تنها دو خانوادهٔ یهودی در تویسرکان باقی مانده بودند و اعضای این جامعه در آن زمان در حال برنامه‌ریزی برای ترک منطقه بودند. استیلو بر همین اساس احتمال می‌دهد که جامعهٔ یهودی تویسرکان بعدها از میان رفته باشد.

 شباهت گویش تویسرکانی و گویش همدانی 
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های گویش تویسرکانی، شباهت بسیار زیاد آن با گویش همدانی است. نزدیکی جغرافیایی تویسرکان و همدان، پیشینه تاریخی مشترک و ارتباطات گسترده میان مردم این مناطق باعث شده است که این دو گویش در بسیاری از جنبه‌ها به یکدیگر نزدیک باشند.

بخش قابل توجهی از واژگان، اصطلاحات روزمره، ضرب‌المثل‌ها و ساختارهای گفتاری در هر دو گویش مشترک است. برخی پژوهش‌های دانشگاهی معاصر، گویش تویسرکانی را در کنار گویش‌های همدان، ملایر، نهاوند و اسدآباد به عنوان بخشی از حوزه گویش‌های فارسی‌زبان استان همدان مورد مطالعه قرار داده‌اند. به همین دلیل، مردم تویسرکان و همدان معمولاً بدون هیچ دشواری خاصی گفتار یکدیگر را درک می‌کنند.

بسیاری از تفاوت‌های موجود میان این دو گویش به برخی واژه‌های محلی، تلفظ‌های خاص و اصطلاحات بومی محدود می‌شود. از دید بسیاری از گویشوران بومی، گویش تویسرکانی و همدانی را می‌توان دو گونه بسیار نزدیک از یک حوزه گویشی مشترک دانست که در طول زمان هر کدام ویژگی‌های محلی خود را حفظ کرده‌اند.

این شباهت گسترده نشان‌دهنده پیوندهای عمیق تاریخی و فرهنگی میان مردم مناطق مختلف استان همدان است و اهمیت مطالعه این گویش‌ها را برای شناخت بهتر تحول گویش‌های فارسی در غرب ایران آشکار می‌کند.

 پژوهش‌های نوین دربارهٔ گویش تویسرکانی 
بررسی‌های دانشگاهی جدید نیز وجود پیوندهای گسترده میان گویش تویسرکانی و سایر گویش‌های فارسی‌زبان استان همدان را تأیید می‌کنند. در پژوهش «اطلس گویشی و اندازه‌گیری فاصله‌های زبانی در استان همدان» که در نشریه علمی جستارهای زبانی منتشر شده است، گویش‌های شهرستان‌های تویسرکان، همدان، ملایر، نهاوند و اسدآباد به‌صورت میدانی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در این پژوهش، نمونه‌هایی از گویش تویسرکانی در روستاهای کارخانه، اریکان و ابرلاق علیا گردآوری و با سایر گویش‌های استان مقایسه شده‌اند.

نتایج این بررسی نشان می‌دهد که گویش‌های فارسی‌زبان استان همدان دارای پیوندهای واژگانی و زبانی گسترده‌ای هستند و عوامل تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی نقش مهمی در شکل‌گیری این شباهت‌ها داشته‌اند.

یافته‌های این پژوهش با تجربه بسیاری از مردم منطقه نیز همخوانی دارد؛ به‌گونه‌ای که گویشوران تویسرکانی، همدانی، ملایری و نهاوندی در بسیاری از موارد گفتار یکدیگر را بدون دشواری درک می‌کنند و اشتراک‌های فراوانی در واژگان و اصطلاحات میان آنان دیده می‌شود.

 ویژگی‌های زبان‌شناختی گویش تویسرکانی 
گویش تویسرکانی دارای ویژگی‌های آوایی، واژگانی و دستوری خاصی است که آن را از فارسی معیار متمایز می‌کند. یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های این گویش، تمایل به مختصر کردن واژه‌ها و جمله‌هاست. در گفتار روزمره، بسیاری از کلمات به صورت کوتاه‌شده تلفظ می‌شوند و صامت‌ها اغلب از میانه واژه حذف می‌شوند.

 ویژگی‌های آوایی 
صامت‌های گویش تویسرکانی همان صامت‌های موجود در زبان فارسی هستند. در کنار آن‌ها دو مصوت مرکب نیز وجود دارد:
 ay
 ey

برخی از مهم‌ترین تغییرات آوایی عبارت‌اند از:
فارسیتویسرکانیآبeoبخیرvexeyrخبرxeverمنmenزبانzevun
از مهم‌ترین دگرگونی‌های آوایی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
 تبدیل ab به o
 تبدیل b به v
 تبدیل a به e

این ویژگی‌ها نقش مهمی در شکل‌گیری آهنگ خاص گفتار مردم تویسرکان دارند.

 ویژگی‌های دستوری 
ساختار دستوری گویش تویسرکانی در بسیاری از موارد به فارسی نزدیک است.
 صفت همانند فارسی پس از موصوف قرار می‌گیرد، اما معمولاً بدون کسره بیان می‌شود.
 مضاف و مضاف‌الیه نیز مانند فارسی هستند و مضاف‌الیه در پایان ترکیب قرار می‌گیرد.
 تمایل به کوتاه‌سازی واژه‌ها و عبارت‌ها در گفتار روزمره بسیار رایج است.
 نشانهٔ مصدر در این گویش «an» است.

نمونه‌ها:
 rextan = ریختن
 jomidan = جنبیدن، تکان خوردن

 واژگان بومی 
گویش تویسرکانی دارای مجموعه‌ای غنی از واژگان محلی است که بخشی از آن‌ها تنها در تویسرکان و مناطق پیرامون آن شناخته شده‌اند.
 واژه Romanization معنی اِسپار espar بیل زدن خوازمنی Khāzmeni خواستگاری بَیی bayi بدی ایسیل isil استخر پِشمِه pešme عطسه دُماغ domâgh بینی تُجی toje سبد (محلی) مُرغ آمین morghe amin مرغ حق کِنه kene کنه مِیاز meyaz زنبور دوله doleh دیزی قُزون qozon لوس

برخی از افعال گویش تویسرکانی که برخی از آن‌ها در گویش‌همدانی دیده می‌شود:
 فعل Romanization معنی اِسّاندن essândan ستاندن، گرفتن ناختن nâxtan انداختن، پرت کردن هَشتن haštan گذاشتن، نهادن چِقّیدن čeqqidan فرورفتن، خلیدن پشگیدن pešgidan افشاندن، پاشیدن (لازم) پِشکاندن peškândan افشاندن، پاشیدن (متعدی) تُمّیدن tommidan تو رفتن چیزی رُمّیدن rommidan فروریختن، خراب شدن چولسیدن čulsidan پلاسیدن وَخزادن vaxzâdan برخاستن، بلند شدن وِلایدن velâydan له کردن، فشار دادن؛ (عامیانه) دزدیدن یا خوردن دِروردن derowrdan درآوردن دِلَک دادن delak dâdan رو به جلو هل دادن کِرریدن kerridan خراشیده شدن پوست بدون خونریزی نِشتَن neštan نشستن

وجود این واژگان نشان‌دهنده غنای فرهنگی و تاریخی گویش تویسرکانی است.

 ضرب‌المثل‌ها و ادبیات شفاهی 
یکی از مهم‌ترین بخش‌های فرهنگ مردم تویسرکان، ادبیات شفاهی و ضرب‌المثل‌های محلی است. این ضرب‌المثل‌ها حاصل تجربه‌های نسل‌های مختلف مردم منطقه هستند و بخش مهمی از هویت فرهنگی آنان را تشکیل می‌دهند.

 اَ پی بِرِه رُو دُمّه، تا دُمّه خُو بِجُمّه 
از پیه برود روی دنبه، تا دنبه خوب بجنبد.

کاربرد: اعتراض به تصاحب مال و دارایی افراد ضعیف توسط افراد قدرتمند.

 اَ جِوُنی تا پیری، از پیری تا بمیری؟ 
از جوانی تا پیری، از پیری تا بمیری؟

کاربرد: کنایه از ادامه دادن اشتباه و غفلت و دعوت به اصلاح رفتار.

 اَچَرچی می‌شه کُنِه بِخِری؟! 
از پیله‌ور می‌شود جنس کهنه خرید؟

کاربرد: اشاره به دشواری معامله با افراد زیاده‌طلب و کم‌گذشت.

 اَ دِرِ باغ وَریَردی، بهتِرِ تا بِری مینِ باغِ 
از در باغ برگردی بهتر است تا داخل باغ بشوی.

کاربرد: اگر متوجه اشتباه خود شدی، هرچه زودتر از تصمیم نادرست بازگرد.

 اَ کاسه‌پُشت پُرسییَن شی اَزِت می‌یا، گُ جِلِو داری 
از لاک‌پشت پرسیدند چه هنری داری؟ گفت: جلوداری سپاه.

کاربرد: تمسخر افراد پرادعا و کم‌توان.

 اَ لا عَلاجی وِ گُروِه مییه خانِم باجی 
از روی ناچاری به گربه می‌گوید خانم‌باجی.

کاربرد: احترام گذاشتن به فردی نالایق از روی ناچاری.

 اَ مییُ خُمُنه سُختُنیم، اَ دَر مردمِ 
از داخل خودمان را سوزانده‌ایم و از بیرون مردم را.

کاربرد: پنهان کردن مشکلات شخصی از دیگران؛ معادل «سیلی صورت خود را سرخ نگه داشتن».

 اِشکِمِ گاو او بَلگ مِو؟ 
شکم گاو و برگ مو؟

کاربرد: دربارهٔ افراد بسیار حریص و پرتوقع که به چیزهای اندک قانع نمی‌شوند.

 نقش گویش تویسرکانی در هویت فرهنگی منطقه 
گویش تویسرکانی تنها یک شیوه سخن گفتن نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم منطقه محسوب می‌شود. بسیاری از ترانه‌های محلی، داستان‌های شفاهی، ضرب‌المثل‌ها، آداب و رسوم و خاطرات جمعی مردم تویسرکان از طریق این گویش منتقل شده‌اند.

در دهه‌های اخیر، گسترش رسانه‌ها و افزایش استفاده از فارسی معیار باعث شده است بخشی از واژگان و اصطلاحات محلی کمتر مورد استفاده قرار گیرند. با این حال، علاقه مردم منطقه به حفظ فرهنگ بومی، ثبت واژگان محلی و انتشار آثار مرتبط با گویش تویسرکانی، نقش مهمی در حفظ این میراث ارزشمند داشته است.

گویش تویسرکانی یکی از ارزشمندترین گویش‌های بومی استان همدان و شهرستان تویسرکان است که در بستر زبان فارسی شکل گرفته و در طول قرن‌ها بسیاری از ویژگی‌های خاص خود را حفظ کرده است. شباهت فراوان آن با گویش همدانی، وجود واژگان کهن، ساختارهای دستوری ویژه و مجموعه‌ای غنی از ضرب‌المثل‌ها و ادبیات شفاهی، اهمیت این گویش را دوچندان کرده است.

حفظ و مستندسازی گویش تویسرکانی نه تنها به پاسداری از هویت فرهنگی مردم منطقه کمک می‌کند، بلکه بخشی از میراث زبانی و فرهنگی ایران را برای نسل‌های آینده حفظ خواهد کرد.

 جستارهای وابسته 
 شهرستان تویسرکان
 گویش همدانی
 زبان‌های یهودی-ایرانی
 زبان‌های ایرانی شمال غربی

 پانویس 

 منابع 
 طاهرزاده، ابراهیم، و مهدی صابونی. شرح و توضیح هزار مثل در گویش تویسرکانی. تهران: شادرنگ، ۱۳۹۰.
 طاهرزاده، ابراهیم، و مهدی صابونی. هزارآوا: دیرین واژگان تویسرکان. تویسرکان: ابراهیم طاهرزاده، ۱۳۸۹.
 رستم‌بیک تفرشی، آتوسا. «اطلس گویشی و اندازه‌گیری فاصله‌های زبانی در استان همدان»، فصلنامه جستارهای زبانی، دوره ۷، شماره ۱، ۱۳۹۵، صص ۵۷–۸۰.
 براتی، مرتضی. «بررسی فرآیندهای واجی در گویش فارسی تویسرکان»، فصلنامه زبان و زبان‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا، دوره ۱۵، شماره ۲۹، ۱۳۹۸، صص ۴۵–۶۸.
 رضایتی کیشه خاله، محرم، و مریم محبی. «بررسی و تحلیل ساختار دستوری و ویژگی‌های کهن واژگانی در گویش‌های فارسی استان همدان»، فصلنامه علمی پژوهش‌های زبان‌شناسی کاربردی، دوره ۶، شماره ۲، ۱۳۹۴، صص ۸۵–۱۰۸.
 اذکایی، پرویز. «مباحثی در گویش همدانی». فرهنگ ایران‌زمین. شماره ۲۸، ۱۳۶۹، صص ۲۴۰–۲۶۵.
 کریمی دوستان، غلامحسین. «جایگاه گویش‌های فارسی استان همدان در تقسیم‌بندی‌های زبانی». فرهنگ همدان. شماره ۳۱، ۱۳۸۲، صص ۱۲–۲۵.
 مقدم، محمد. گویش‌های همدان، ملایر و تویسرکان. تهران: ایران‌کوده، ۱۳۳۴.
 کلباسی، ایران. فرهنگ توصیفی گونه‌های زبانی ایران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۸.
 اذکایی، پرویز. همدان‌نامه: بیست و چهار گفتار دربارهٔ تاریخ و فرهنگ همدان. همدان: دانشگاه بوعلی سینا، ۱۳۸۵.
 
ضرب مَثَل‌هایی انحصاری، در گویش تویسرکانی.

رده:استان همدان
رده:شهرستان تویسرکان
رده:لهجه‌های زبان فارسی