ارتش شاهنشاهی ایران

ارتش شاهنشاهی ایران، پیکره اصلی نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران در دوران پهلوی بود. وظیفهٔ اصلی ارتش، حفظ تمامیت ارضی و دفاع از ایران در برابر تهاجم نظامی بیگانگان بود. ارتش شاهنشاهی توسط رضاشاه بنیان‌گذاری شده بود زیرا ایران در دوران قاجاریه، از وجود نعمت ارتشی یکپارچه، آموزش دیده و متمرکز محروم بود. در پی اعلام بی‌طرفی ارتش در روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ پس از گذشت ۲۶ روز از خروج شاه از ایران، نهایتاً انقلاب ۱۳۵۷ به وقوع پیوست و دودمان پهلوی برکنار شد. پس از انقلاب، بسیاری از افسران عالی‌رتبه و کاردان ارتش شاهنشاهی اعدام شدند.

221x221px|بندانگشتی|محمدرضا شاه پهلوی با پوشش رسمی بزرگ ارتشتاران در کنار سپهبد نادر جهانبانی و ارتشبد محمد خاتمی
نوسازی و قدرتمند کردن ارتش از دوره سلطنت محمدرضاشاه تسریع شد. با دستور مستقیم شاه، نیروی هوایی شاهنشاهی با خرید جنگنده اف۱۴ و دیگر هواپیماهای جنگنده مدرن آمریکایی تجهیز گردید که در جنگ ایران و عراق کمک شایانی به ایران کرد. نیروی دریایی ارتش نیز با خرید ناوهای جنگی به قدرتی رسیده بود که کنترل خلیج فارس را به تنهایی به دست بگیرد. ارتش شاهنشاهی ایران تا سال ۱۳۵۷ به عنوان پنجمین نیروی نظامی قدرتمند جهان شمرده می‌شد، بزرگ‌ترین و قدرتمندترین نیروی هوایی غرب آسیا و سومین در جهان و قدرت نخست دریایی در خاورمیانه بود.Institute for national strategic studies. National Defence University, Washington, 1994, Paper No. 29, S. 178

 جایگاه ارتش شاهنشاهی 
ارتش شاهنشاهی در حکومت پهلوی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود. رضاشاه و پسرش محمدرضاشاه با امید زیادی که به ارتش برای حفظ تمامیت ارضی ایران داشتند، بیشترین بودجهٔ کشور را صرف تجهیز ارتش می‌کردند. خرید سلاح‌های پیشرفته از کشورهای غربی به‌ویژه آمریکا، پُرشمار کردن نفرات ارتش و اختصاص دادن حقوق و مزایای عالی برای نظامیان بالادست از جمله اقدامات محمدرضا پهلوی در این زمینه بود. وی با درآمدهای نفتی، ارتش ۱۲۰ هزار نفری را در سال ۱۹۷۵ به ۴۱۰ هزار نفر و همچنین بودجهٔ ارتش را از ۶۰ میلیون دلار در سال ۱۹۵۴ به ۷٫۳ میلیارد دلار در سال ۱۹۷۷ رساند.

محمدرضاشاه علاقهٔ بسیاری به مسائل نظامی داشت؛ او برخی از امور دولتی را نیز در یونیفورم نظامی انجام می‌داد و در مصاحبه‌ای با محققی خارجی خودش را «ارتش» نامید (اشاره‌ای است به جمله معروف لوئی چهاردهم پادشاه فرانسه: «دولت یعنی من!»). تجار اسلحه به شوخی می‌گفتند شاه چنان به جان کاتالوگ‌های نظامی می‌افتد که مردان دیگر مجلهٔ اروتیک پلی‌بوی را می‌خوانند. البته این علایق منحصر به خرید نظامی نبود — شاه علاقهٔ شدیدی به تمرین نیرو، رزمایش و رفاه ارتشیان داشت. اعضای ارتش شاهنشاهی از حقوق‌های کلان، خانه‌های مناسب، سفرهای متناوب خارجی و امتیازات دیگر بهره‌مند بودند.

 آموزش 
رضاشاه، سامانه آموزش نظامی در مدارس نظام و دانشکده افسری را بر اساس پیاده‌نظام مدرن اروپایی تدوین کرد. همچنین در اردیبهشت ۱۳۰۱، اعلام نمود که هرساله تعدادی افسر ایرانی را برای آموزش فنون نظامی به فرانسه خواهد فرستاد. اولین گروه از این افسران در خرداد ماه سال ۱۳۰۲ به دانشکده‌های افسری سن سیر (پیاده‌نظام)، سمور پاریس (سواره نظام)، ژیمناستیک ژوان ویل، مدرسه توپخانه پواتیه، مدرسه مهندسی ورسای و دیگر مدارس نظام فرانسه اعزام شدند. قشون کشی‌های داخلی و جنگ‌های نامنظم برای تثبیت حاکمیت ملی نیز به کسب تجربه بیشتر توسط نیروها کمک شایانی نمود.همان‌جا، ص ۶۶
+دانشگاه‌ها و مراکز آموزش تابعه ارتش شاهنشاهی ایران دانشگاه تأسیس مکاندانشگاه افسری۱۳۰۰تهراندانشگاه فرماندهی و ستاد (دافوس)۱۳۱۴تهراندانشکده صنعت هواپیمایی کشوری۱۳۱۷تهراندانشگاه فرماندهی عالی و ستاد مشترک۱۳۴۰تهرانمرکز آموزش تخصص‌های دریایی باقرالعلوم۱۳۴۱رشتدانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار۱۳۵۵زاهداندانشگاه پدافند ملی۱۳۴۷تهران

در سال ۱۹۲۵، مجلس تصمیم گرفت که خدمت سربازی اجباری را برای همه مردان ۲۱ ساله که قرار بود به مدت دو سال در خدمت فعال و ۲۵ سال در نیروهای ذخیره خدمت کنند، معرفی کند. در سال ۱۹۳۸، دوره خدمت در ذخیره کوتاه شد، فرصت‌های پیشرفت برای فارغ التحصیلان دانشگاه و فارغ التحصیلان دبیرستان ساده شد و معافیت روحانیون از خدمت اجباری لغو شد.

معرفی خدمت سربازی اجباری برای همه مردان ایرانی گام مهمی در جهت ادغام اجتماعی و فرهنگی در جامعه بود، چرا که نیروهای استخدام شده از طبقات مختلف اجتماعی را گرد هم آورد و به گسترش سواد در مناطق روستایی کمک کرد، زیرا همه سربازان در طول خدمت سربازی خواندن و نوشتن را آموختند.
در حالی که آموزش افسران در مقایسه با سایر ارتش‌ها گسترده بود و ترفیعات فقط پس از معاینات منظم و نشان دادن عملکرد استثنایی اعطا می‌شد، آموزش اولیه در ارتش در عمل ناکافی بود: فقدان تجربه رزمی، بی سوادی و بی‌تجربه بودن با تجهیزات نظامی مدرن نیاز به استخدام مشاوران، مربیان و تکنسین‌های خارجی متعددی را به دنبال داشت.

در سال‌های اخیر، آموزش‌های پایه به شدت از آموزش ارتش ایالات متحده الگوبرداری شده است. این عملیات با همکاری ژاندارمری محلی و واحدهای نیروی دریایی و هوایی انجام شد. فرماندهی نیروی زمینی وظیفه آموزش تمامی نیروهای زمینی را بر عهده داشت. آموزش‌های پایه از طریق پنج مرکز آموزشی، تمرینی و صلاحیتی سازماندهی شد، جایی که دانش آموزان ابتدا یک دوره ۹ هفته ای زبان، خواندن و نوشتن را قبل از شروع آموزش رزمی واقعی شرکت کردند که به نوبه خود شامل ۱۳ تا ۱۷ هفته آموزش مقدماتی رزمی در شاخه مربوط ارتش و ۲۲ هفته آموزش عملی بود. افسران آینده آموزش جداگانه دریافت کردند. آنها ابتدا به مدت سه سال در آکادمی نظامی شاهنشاهی ایران در تهران شرکت کردند و سپس در شاخه نظامی خود تخصص یافتند.
ارتشبد رضا عظیمی آموزش خواندن و نوشتن به زبان فارسی به سربازان را یکی از بزرگ‌ترین خدمات ارتش شاهنشاهی در طول ۵۳ سال حکومت پهلوی عنوان کرده است که موجب سواد آموزی حدود پنج میلیون نفر شده است.

برخی از افسران در خارج از کشور آموزش دیده بودند. قبل از جنگ جهانی دوم، عمدتاً در فرانسه، بعداً در ایالات متحده، بریتانیا، جمهوری فدرال آلمان، بلژیک، ترکیه و پاکستان (از سال ۱۹۷۱). بین سالهای ۱۹۶۸ و ۱۹۷۲، ایران چندین بار افسران را به اتحاد جماهیر شوروی فرستاد.

 ساختار سازمانی و بودجه 
ساختار سازمانی ارتش شاهنشاهی ایران از ۴ نیروی زمینی، هوایی، دریایی و گارد جاویدان، همچنین یک معاونت هماهنگ‌کننده تشکیل می‌شود و به همراه وزرات جنگ، که این نیروها و کلیه یگان‌های زیرمجموعه آن را، تحت نظر ستاد کل نیروهای (ستاد بزرگ ارتشتاران) فعالیت می‌کنند.
 نیروی زمینی ارتش (IIGF): بزرگ‌ترین نیروی فعال در نیروهای مسلح ایران بود. وظیفه نیروی زمینی حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی و حفاظت از مرزهای زمینی کشور بر عهده داشت. آخرین فرمانده نیروی زمینی شاهنشاهی سپهبد عبدالعلی بدره ای بود که فرماندهی آن را برعهده داشت.
 نیروی دریایی ارتش (IIN): نیروی دریایی ارتش نیز مسئولیت حفاظت از آب‌های سرزمینی ایران در شمال و جنوب را برعهده داشت. آخرین فرمانده نیروی دریایی شاهنشاهی دریاسالار کمال حبیب الهی بود که فرماندهی این نیرو را بر عهده داشت.
 نیروی هوایی ارتش (IIAF): مسئولیت حفاظت از مرزهای هوایی ایران و پشتیبانی از نیروهای رزمی را برعهده داش و آخرین فرمانده آن نیز برعهده سپهبد امیر حسین ربیعی بوده.
 گارد جاویدان شاهنشاهی: گارد جاویدان بخشی کوچکی از ارتش شاهنشاهی بود که وظیفهٔ آن حفاظت از دودمان پهلوی مجموعه کاخ‌ها و ابنیه‌های سلطنتی را بر عهده داشت. آخرین فرمانده گارد جاویدان بر عهده سرلشکر علی نشاط بود.

 یگان‌های تابعه 
+سلسله مراتب و فرماندهان یگان‌های تابعه ارتشسازمانفرماندهجانشین فرماندهمعاون هماهنگ‌کنندهنشانستاد بزرگ ارتشتارانارتشبد عباس قره باغیسپهبد هوشنگ حاتمسپهبد ناصر فیروزمندوسط|بی‌قاب|150x150پیکسلنیروی زمینی ارتشسپهبد عبدالعلی بدره ایسپهبد حسین رستگارسپهبد چنگیز وشمگیروسط|بی‌قاب|150x150پیکسلگارد جاویدان شاهنشاهیسرلشکر علی نشاطسرلشکر محمد امین بیگلرینامعلومبی‌قاب|۱۵۴×۱۵۴پیکسل|150x150پیکسلنیروی دریایی ارتشدریاسالار کمال حبیب الهیدریاسالار اسدالله محسن زادهدریادار امیر هوشنگ آریانپوربی‌قاب|200x200pxنیروی هوایی ارتشسپهبد امیرحسین ربیعیسپهبد شاپور آذربرزینسرتیپ فریدون مهدویبی‌قاب|150x150پیکسلتاج طلاییسپهبد نادر جهانبانینامعلومنداردبی‌قاب|۱۵۴×۱۵۴پیکسل|150x150پیکسلهوانیروز ارتشسرلشکر منوچهر خسرودادنامعلومنامعلومبی‌قاب|150x150pxهواپیمایی نیروی دریایی ارتشنامعلومنامعلومنداردپدافند هواییسپهبد سید سعید مهدیوننامعلومندارددژبان کل ارتشنامعلومنامعلومنامعلوم

 بودجه 
تا سال ۱۹۳۰، دولت ایران به‌طور منظم تا ۵۰ درصد از تولید ناخالص ملی ایران را صرف ارتش می‌کرد. بر اساس ارقام رسمی، بین سالهای ۱۹۲۱ تا ۱۹۴۱، بیش از ۳۳٫۵ درصد از کل درآمد دولت، بدون احتساب درآمدهای نفتی، که مقوله جداگانه ای را تشکیل می‌داد، صرف امور نظامی می‌شد.

مخارج رسمی دفاعی بیشترین سهم از هزینه‌های دولت را در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ به خود اختصاص داد، اگرچه بسیاری از پروژه‌های نظامی مانند ساخت جاده‌ها، فرودگاه‌ها و بیمارستان‌ها اغلب با همکاری سایر وزارتخانه‌ها اجرا می‌شد و بودجه‌های تخصیص یافته تجمیع می‌شد. بودجه دفاعی از ۱٫۱۶۰ میلیارد دلار (۸٫۲ درصد از تولید ناخالص ملی) به ۹٫۵۰۳ میلیارد دلار (۱۴٫۲ درصد از تولید ناخالص ملی) رسید که نشان دهنده افزایش ۲۵ برابری هزینه‌های نظامی در یک دهه است. افزایش هزینه‌های دفاعی همزمان با افزایش درآمدهای نفتی بود. از سال ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۵، زمانی که قیمت نفت در طول بحران نفت به شدت افزایش یافت، هزینه‌های دفاعی تقریباً ده برابر شد. ایران بزرگ‌ترین واردکننده تسلیحات در جهان شد. در سال ۱۹۷۴، این کشور تنها ۳ میلیارد دلار برای خرید تسلیحات از ایالات متحده هزینه کرد.

از سال ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۷، بودجه رسمی بودجه نظامی ایران تقریباً ۴۶ میلیارد دلار بود (نمودار زیر را ببینید). این علاوه بر سایر خریدهای تسلیحاتی بدون بودجه بود.
+ هزینه‌های نظامی بودجه‌بندی شده ایران ۱۹۷۰–۱۹۷۷(سطح قیمت ۱۹۷۸) سال بودجه (میلیون دلار آمریکا) ۱۹۷۰ ۱٫۹۰۶ ۱۹۷۱ ۱٫۸۱۰ ۱۹۷۲ ۲٫۵۱۸ ۱۹۷۳ ۳٫۴۶۷ ۱۹۷۴ ۷٫۶۴۴ ۱۹۷۵ ۹٫۷۳۱ ۱۹۷۶ ۱۰٫۵۵۷ ۱۹۷۷ ۸٫۵۷۳
+ سهم مخارج نظامی رسمی ایران در تولید ناخالص داخلی (۱۹۶۰–۱۹۷۹) سال درصد ۱۹۶۰ ۲٫۲۹٪ ۱۹۶۱ ۲٫۳۵٪ ۱۹۶۲ ۲٫۳۱٪ ۱۹۶۳ ۲٫۵۹٪ ۱۹۶۴ ۲٫۸۸٪ ۱۹۶۵ ۳٫۲۵٪ ۱۹۶۶ ۳٫۸۲٪ ۱۹۶۷ ۴٫۴۶٪ ۱۹۶۸ ۵٫۱۸٪ ۱۹۶۹ ۵٫۹۷٪ ۱۹۷۰ ۵٫۸۶٪ ۱۹۷۱ ۳٫۰۵٪ ۱۹۷۲ ۲٫۲۸٪ ۱۹۷۳ ۱٫۸۶٪ ۱۹۷۴ ۸٫۷۵٪ ۱۹۷۵ ۱۲٫۰۷٪ ۱۹۷۶ ۱۱٫۲۵٪ ۱۹۷۷ ۱۰٫۱۹٪ ۱۹۷۸ ۱۱٫۱۱٪ ۱۹۷۹ ۵٫۸۰٪

 عملیات‌های نظامی برجسته 
 عملیات‌های داخلی 
ارتش شاهنشاهی ایران در سرک ایران در سرکوب گروهک‌های تجزیه طلب موفقیت‌های چشمگیری داشت. تا پیش از ظهور رضاخان در عرصه سیاست ایران کشور را سرتاسر آشوب گرفته بود. در شمال کشور و به‌ویژه رشت، میرزا کوچک خان جنگلی رهبر جنبش جنگل قدرت را در دست داشتند و عملاً شهرهای اطراف را نظیر قزوین را تهدید کرده بود. میرزا حتی نام حکومت خود را اعلام کرده بود:جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران. در خراسان به مرکزیت مشهد کلنل محمد تقی‌خان پسیان که فرمانده ژاندارمری آنجا بود قیام کرده و دولت خودمختار خراسان را بنا نهاده بود. در آذربایجان هم محمد خیابانی قیام کرده بود و دولت آزادیستان را بنا نهاده بود، در کردستان از سران ایل شکاک یعنی اسماعیل سیمیتقو دست به شورش گذاشته بود و در خوزستان هم حاکم مقتدر آنجا یعنی شیخ خزعل با کشتن برادرش به قدرت رسیده بود و تحت حمایت بریتانیا بود. در آستانه وقوع کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹، رضا خان سلسله عملیات‌ها و شبیخون‌هایی را برای ساقط کردن میرزا کوچک خان کلید زد که نهایتاً با اتمام جنبش جنگل و مرگ میرزا کوچک خان در آذر ۱۳۰۰ به سر انجام رسید. در خراسان هم که سرهنگ پسیان قیام کرده بود نهایتاً غائله اش با مرگ پسیان در درگیری با عشایر کرد به اتمام رسید. در آذربایجان محمد خیابانی در شهریور ۱۲۹۹ توسط نیروهای تحت امر رضا شاه کشته شد. در آذربایجان هم اسماعیل سیمیتقو توانسته در طی شورش نخست سیمیتقو شکاک مناطقی را از دریاچه ارومیه تا مرز عثمانی تصرف کرده بود نهایتاً در نبرد شکریازی شکست خورد و به اسارت نیروهای رضا شاه درآمد و نهایتاً در سال ۱۳۰۹ کشته شد. در موقعی که رضا خان به قدرت رسیده بود از شیخ خزعل طلب بدهی‌ها و مطالباتش را کرد اما شیخ از این امر سر پیچی کرد. رضا خان در ۱۳۰۳ به سمت خوزستان لشکر کشید اما نهایتاً خزعل با وساطت انگلیس عقب‌نشینی کرد اما رضا خان که از قدرت‌گیری خزعل بیم داشت با همت برخی از تکاوران ارتش خزعل در هنگامی که خواب بود ربوده شد و به تهران آورده شد و نهایتاً در خرداد ۱۳۱۵ توسط مأموران شهربانی و با دستور رضا شاه کشته شد تا نهایتاً غائله وی ختم به خیر شد و بدین ترتیب رضا خان توانست با همت ارتش به شورش‌های داخلی مهر پایان بزند.

 جنگ جهانی دوم 
در شهریور ۱۳۲۰ با وجود اعلام بی‌طرفی ایران متفقین حضور کارشناسان و مستشاران آلمانی را بهانه کردند و به خاک ایران حمله کردند. در روز ۳ شهریور ۱۳۲۰، ابتدا نیروهای شوروی از شمال و شرق از زمین و هوا به ایران حمله‌ور شدند و سپس نیروهای بریتانیایی نیز از جنوب و غرب حمله کردند و شهرهای سر راه را یک‌به‌یک به سرعت اشغال کردند و هر دو به سمت تهران حرکت کردند. با مرخص کردن سربازان ارتش ایران به سرعت متلاشی شد. رضاشاه با فشار متفقین به خصوص بریتانیا سریعاً استعفاء داد و سپس با گذشتِ مدت‌ها کشمکش بینِ روس‌ها با دیگر کشورهایِ متفقین، و همچنین شکل‌گیری بحران‌های فراوان در ایران، با وساطت محمدعلی فروغی، بالاخره بر سر نوع حکومت جدید ایران و انتقال سلطنت به پسرش (محمدرضا) که ولیعهد پیشین نیز بود، به توافق رسیدند.

 غائله آذربایجان 
پس از استعفاء رضاشاه و به سلطنت رسیدن محمدرضا شاه متفقین توافق کردند که خاک ایران را ترک کنند اما با این وجود نیروهای ارتش سرخ شوروی در ایران ماندند و در آذربایجان و کردستان حکومت‌های جمهوری خودمختار آذربایجان و جمهوری مهاباد را تشکیل دادند. در چهاردهم آبان ۱۳۲۴ ارتش سرخ اسلحه‌های را میان نیروهای چپگرا پخش کردند آنها هم با حمله به کلانتری‌ها و پادگان‌ها دست به کشتار نظامیان زدند. در هشتم آذر هم به پادگان تبریز حمله بردند. نهایتاً جمهوری خودمختار آذربایجان در ۲۱ آذر ۱۳۲۴ و جمهوری مهاباد در ۲ بهمن همان سال اعلام موجودیت کردند. در نتیجه نخست‌وزیر وقت حکیمی کناره‌گیری کرد و قوام جایش را گرفت. در نتیجه او با شوروی برای خروج نیروهایش به میز مذاکره نشست و قرارداد قوام–سادچیکف را که در آن ایران در ازای خروج نیروهای شوروی نفت شمال را به آنها می‌دهد را امضا کرد. در نتیجه شوروی حمایت‌های خودش را کم کرد و تبریز در ۲۱ آذر با حمله ارتش شاهنشاهی آذربایجان و کردستان از دست نیروهای دست نشانده شوروی آزاد شد و حکومت‌های خود مختار آذربایجان و کردستان از بین رفت. نهایتاً یکسال بعد قرارداد قوام سادچیکف لغو شد تا مهر پیروزی ایران بر شوروی در غائله آذربایجان زده شود.

کودتای ۲۸ مرداد

در طول کودتای ۲۸ مرداد ارتش نقش مهمی را در سرنگونی دولت محمد مصدق ایفا کرد.

 حضور به عنوان نیروهای حافظ صلح سازمان ملل 
thumb|در ژانویه ۱۹۶۳، ایران چهار فروند هواپیمای اف-۸۶ را برای عملیات سازمان ملل در کنگو (ONUC) ارسال کرد.|300pxنیروهای ارتش ایران به عنوان بخشی از عملیات سازمان ملل در کنگو در جمهوری کنگو حضور داشتند. در ۲۶ اکتبر ۱۹۷۳ ، نیروهای ایرانی به سایگون رسیدند تا جایگزین همتایان کانادایی خود شوند که از کمیسیون بین‌المللی کنترل و نظارت (ICCS)، یک سازمان بین‌المللی که برای نظارت بر آتش‌بس طرفین در جنگ ویتنام تشکیل شده بود، خارج شده بودند. اولین دسته از یگان حافظ صلح ارتش در ۸ مرداد ۱۳۵۴ عازم سوریه شدند. ایران ۳۹۰ پرسنل پیاده نظام را به نیروی ناظر بر آتش‌بس سازمان ملل متحد (UNDOF) در ارتفاعات جولان اعزام کرد تا بر آتش‌بس بین اسرائیل و سوریه نظارت کنند. پس از آنکه پرو نیروهای خود را خارج کرد. در طول این مأموریت، نیروهای حافظ صلح ایرانی در آبان ۱۳۵۶ توسط سربازان اسرائیلی مورد حمله قرار گرفتند، که در طی آن دو صلح‌بان، استوار آقایی و سرباز یدالله مرادپور کشته شدند. سربازان ایرانی در ترکیب اولیه نیروی موقت سازمان ملل متحد در جنوب لبنان (یونیفیل) بودند که در ۳ فروردین ۱۳۵۷ اعزام شده بودند ، اما اندکی پس از وقوع انقلاب ایران و سقوط رژیم شاهنشاهی ، تمام نیروهای حافظ صلح ایرانی توسط دولت موقت مهدی بازرگان فراخوانده شدند. بعداً در همان سال، فنلاند گردان ایرانی مسئول نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد در لبنان (UNDOF) را جایگزین کرد.
حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه

این جزایر از قرن بیستم میلادی توسط بریتانیا به عنوان قیم امارات متحده عربی به اشغال درآمد اما با این وجود مقامات هیچ‌گاه این موضوع را نپذیرفتند و آن را جزو ایران حساب می‌کردند. در نهایت پس از حدود ۷۰ سال شکایت مداوم دولت نهایتاً در ۹ آذر ۱۳۵۰ به تصرف ایران درآمد. فرماندهی این عملیات بر عهده دریابد فرج‌الله رسائی و ناخدا شهریار شفیق بود که در ابتدا توانستند تنب کوچک و تنب بزرگ را فتح کنند که در تنب بزرگ با نیروهای پلیس درگیر شده و چهار افسر پلیس و سه سرباز کشته شدند. در نهایت جزیره ابوموسی هم فتح شد که در آنجا با استقبال امیر آنجا مواجه شدند.

 جنگ ظفار 

ارتش شاهنشاهی ایران طی سال‌های ۱۹۷۲ تا ۱۹۷۵ به‌منظور سرکوب مخالفان در جنگ ظفار در سلطان‌نشین عُمان، عملیات نظامی داشت که طی آن افسران ارتش توانستند عملیات نظامی واقعی را تجربه کرده و بسیاری از طرح‌ها و آرایش‌های دفاعی و پیشروی جنگی را تمرین کنند که بعدها در جنگ ایران و عراق بسار مفید واقع شد. ارتش شاهنشاهی طی پیروزی در این عملیات توانست نیروی‌های چپ‌گرا و مخالف دولت عمان و سلطان قابوس را از خاک عمان بیرون براند.

 منازعات ایران و عراق 

ارتش ایران همچنین در ایران دوران منازعات مکرر مرزی با دولت عراق را داشت که عموماً شامل نبردهایی کوچک یا تخاصمات مرزی بین طرفین بود. همچنین به ادعای اسدالله علم نیروهای ارتش ایران به عنوان مستشار در شورش کردهای عراق آنها را هدایت می‌کردند.

 ویتنام 
ایران در اواخر جنگ ویتنام جنوبی و ویتنام شمالی با اعزام خلبانان و هواپیماهای خود از ویتنام جنوبی حمایت می‌کرده به گونه ای کهhttps://jangaavaran.ir/air-attack-on-tan-hua-bridge/ ۳۴ فروند هواپیمای F-5 A از سوی ایران به ویتنام تحویل داده شد.https://www.asriran.com/fa/news/154442/استفاده-آمريكا-از-جنگنده-هاي-اف-5-ايران-در-جنگ-ويتنام-عکس

اسدالله علم در خاطرات خود نیز به مشارکت نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی در جنگ ویتنام اشاره کرده و در خاطرات مورخ در ۵ آبان ۱۳۵۱ اعلام می‌کند که سفیر آمریکا پیام نیکسون را از طریق تماس تلفنی به شاه اعلام کرده و از ایران می‌خواست هواپیماهای اف۵ خود را راهی ویتنام کند که با موافقت شاه مواجه شد. ایران همچنین محل سوختگیری جنگنده‌های اعزامی به ویتنام بود. «به خواهش ما، ایران در کمیسیون چهار دولت در ویتنام شرکت کرد و به متفق ما (ویتنام جنوبی) تجهیزات نظامی تحویل داد.»اسدالله علم، گفت‌وگوهای من با شاه (خاطرات اسدالله علم)، تهران، جلد اول، انتشارات طرح نو، 1375، ص387.

 عملیات‌های اطلاعاتی 
از عملیات‌های اطلاعاتی مهم ارتش شاهنشاهی ایران می‌توان به برنامه شناسایی آیبکس و پروژه ژن تیره به ترتیب از ارتش عراق و شوروی اشاره کرد.

 رئسای ستاد ارتش و ستاد بزرگ‌ارتشتاران 
روسای ستاد ارتش

روسای ستاد بزرگ‌ارتشتاران
رتصاویر نام درجه شروع تصدی پایان تصدیمدت تصدی۱134x134پیکسلعبدالله هدایت ارتشبدمرداد ۱۳۳۴۲۴ اسفند ۱۳۳۹ ۵ سال۲100pxعبدالحسین حجازیارتشبد۲۴ اسفند ۱۳۳۹ ۳۰ آذر ۱۳۴۴۵ سال۳100pxبهرام آریاناارتشبد۳۰ آذر ۱۳۴۴۱۴ اردیبهشت ۱۳۴۸ ۴ سال۴100pxفریدون جمارتشبد۱۴ اردیبهشت 
۱۳۴۸۲۸ تیر ۱۳۵۰ ۲ سال ۲ ماه ۱۴ روز۵124x124پیکسلغلامرضا ازهاری ارتشبد۲۸ تیر ۱۳۵۰۱۳ دی ۱۳۵۷ ۷سال ۵ ماه ۱۵ روز۶117x117پیکسلعباس قره باغی ارتشبد ۱۳ دی ۱۳۵۷۲۲ بهمن ۱۳۵۷۱ ماه 
۹ روز
 تجهیزات 
در اوایل دهه ۱۳۵۰ اقتصاد ایران به لطف افزایش بی‌سابقه قیمت نفت سال‌های رکورددار رشد را تجربه کرد. تا سال ۱۳۵۵، تولید ناخالص داخلی ایران بیشترین مقدار در خاورمیانه بود. محمدرضا پهلوی برنامه نوسازی، مدرن سازی و تجهیز بی‌سابقه‌ای را برای نیروهای مسلح ایران آغاز کرد. در بسیاری از موارد، ایران حتی قبل از اینکه سلاح به کشورهای سازنده‌اش برسد ، از آن برخوردار می‌شد. صدها فروند جنگنده‌های نورثروپ اف-۵ و مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم خریداری شد و نیروی هوایی ایران به سرعت به یکی از برترین و بزرگترین نیروی‌های هوایی در منطقه تبدیل گردید. پس از تولید جنگنده‌های اف ۱۴ ۸۰ فروند در ابتدا سفارش داده شد و بعدها ۷۰ فروند دیگر برای شرکت گرومن ارسال شد و ۷۹ فروند تحویل و در قالب چهار اسکادران فعال شدند. خرید تعداد زیادی از انواع هلیکوپترهای جنگی بل ای‌اچ-۱ سوپرکبرا نیز هوانیروز ارتش را قدرتمند کرد. نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی نیز پس از خرید حجم گسترده‌ای از تسلیحات نظامی شامل تانک‌های چیفتن، ام۴۷ و ام۴۸ و ام۶۰ و مقداری زیادی موشک‌های ضدتانک مدرنیزه شد. در سال ۱۹۷۸ (۱۳۵۶–۵۷) قراردادهای دیگری به ارزش ۱۲ میلیارد دلار با آمریکا منعقد کرد که شامل این‌ها می‌شد: ۱۶۰ فروند اف-۱۶، ۲۵۰ فروند اف-۱۸، ۷۰ فروند اف-۱۴ تامکت، ۱۴۰ فروند اف-۱۶ دیگر (به صورت مونتاژ) ، دویست و نُه اف-۴، ۱۵ فروند هواپیمای سوخت رسان، ۷ فروند پی-۳ اوریون، ۶ فروند بالگرد آراچ-۵۳، ۴۰۰ فروند بل ۲۱۴ (به صورت مونتاژ) و همچنین ۴ ناوشکن کلاس کید و ۱۰ زیردریایی هسته‌ای. برآورد کنگرهٔ آمریکا نشان می‌داد ایران بزرگ‌ترین خریدار اسلحه در جهان است.

 سلاح‌های انفرادی 
نامنوعتعداداستفادهسازندهنکاتناگانت ام۱۸۹۵سلاح کمریاین سلاح در سال ۱۹۳۳ جایش را به پارابلوم ۱۹۰۸ آلمانی داد.اسمیت اند وسون مدل ۱۰سلاح کمریاین سلاح به یکی از سلاح‌های نیرو انتظامی ایران شد.پارابلوم ۱۹۰۸سلاح کمریاین سلاح تا ۱۹۵۲ یکی از سلاح‌های ایران بود.کلت ام۱۹۱۱سلاح کمریاین سلاح از سال ۱۹۵۲ تا به امروز از سلاح‌های کمری ارتش است.په په شهمسلسل دستیاین سلاح در سال ۱۹۴۰ تا زمانی که سلاح یوزی وارد ایران شود مسلسل دستی ایران بود.یوزیمسلسل دستیاین سلاح تا قبل از سلاح تندر مسلسل دستی ایران بود.دراگونوفتک‌تیراندازاین سلاح تا به امروز اسلحه تک‌تیرانداز ایران بوده و هست.Mannlicher M1888تفنگ جنگیاین سلاح سلاح ارتش ایران در عهد قاجار بود.تفنگ برتیهتفنگ جنگیاین سلاح از سلاح‌های مشروطیت بوده است.Carcanoتفنگ جنگیاین سلاح دومین سلاح ایران در عهد قاجار بود.برنوتفنگ جنگیاین سلاح سلاح ارتش ایران از سال ۱۹۳۰ بود و تا زمان ورود ام ۱ به ایران خدمت کرد.ام ۱تفنگ جنگیاین سلاح از جنگ جهانی دوم تا دهه ۱۹۷۰ سلاح رسمی ارتش ایران بود.ژ۳تفنگ جنگیاین سلاح از ۱۹۷۰ تا به امروز سلاح رسمی ارتش ایران است.ام ژ ۴۲مسلسل چندمنظورهاین سلاح اولین مسلسل چندمنظوره ایران بود.گرینوفمسلسل چندمنظورهاین سلاح در کنار ام ژ۳ مسلسل چندمنظوره ایران بود.ام‌ژ۳مسلسل چندمنظورهاین سلاح تا به امروز مسلسل چندمنظوره ایران است.مسلسل ماکسیممسلسل سنگین\این سلاح از عهد قاجار مسلسل سنگین ایران بود.دوشکامسلسل سنگیناین سلاح تا به امروز مسلسل سنگین ایران است.آرپی‌جی-۷راکت‌انداز دوش‌پرتاببا مجوز از روسیه در داخل ایران تولید می‌شود.استرلا ۲راکت‌انداز دوش‌پرتاب
نامنوعاستفادهسازندهنکاتام۱۱۳نفربر زرهیاز ۱۹۶۵در سال ۱۹۶۵ ۴۰۰ دستگاه از آمریکا خریده شد.بی‌تی‌آر-۶۰نفربر زرهیاز ۱۹۶۶۲۷۰ دستگاه بی تی آر-۵۰ و ۳۰۰ دستگاه بی تی ار-۶۰ از شوروی تا قبل از انقلاب مجموعاً ۵۷۰ دستگاه خریداری شد.رنالت اف تیتانک سبکاز ۱۹۲۸این تانک‌ها در سال ۱۹۵۰ از رده خارج شدپانزار ۳۸تانک سبکاز ۱۹۳۰اسکورپیونتانک سبکاز ۱۹۷۶در سال ۱۹۷۶ ۲۵۰ دستگاه خریداری شد.تانک چیفتنتانکاز ۱۹۷۱قبل از انقلاب ۸۸۸ دستگاه چیفتن خریداری شد.تانک ام۴۷تانکاز ۱۹۶۰۴۰۰ دستگاه در سال ۱۹۶۰ خریداری شدتانک ام۶۰ آ۱تانک۱۹۶۹۴۶۰ دستگاه از آمریکا خریداری شد.ام۴ شرمنتانکاز ۱۹۴۷ام ۲۶تانکاز ۱۹۵۵بعد از کودتا ۲۸ مرداد ۱۵۰ دستگاه خریداری شد.ب‌ام-۲۱ گرادراکت‌انداز چندگانهاز ۱۹۶۷در سال ۱۹۶۷ ۷۰ دستگاه از شوروی خریداری شد.
نامنوعاستفادهسازندهنکاتام۱۰۱هویتزر سبک ۱۰۵ میلی‌متری۱۹۶۱۲۵۰ دستگاه در دهه ۱۹۶۰ از آمریکا خریداری شد.ام۴۶توپ صحرایی ۱۳۰ میلی‌متری۱۹۷۰۷۲۶ عرابه در دهه هفتاد از شوروی خریداری شد.ام-۱۱۴هویتزر ۱۵۵ میلی‌متری۱۹۶۸۱۰۰ عراده در دهه ۱۹۶۰ از آمریکا خریداری شد.ام-۱۱۵هویتزر سنگین ۲۰۳ میلی‌متری۱۹۶۸۵۰عراده در سال ۱۹۶۸ از آمریکا خریداری شد.ام۱۹۵۵هویتزر ۱۵۲ میلی‌متری۱۹۵۵زنبورکهویتزر ۷۰ میلی‌متری۱۷۰۰این توپ از سلاح‌های ایرانی بوده است.ام-۱۰۹خودکششی هویتزر ۱۵۵ میلی‌متریاز ۱۹۷۰۵۰ دستگاه در سال ۱۹۷۰ و ۳۹۰ دستگاه بین سال‌های ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۹ از آمریکا خریداری شد.ام-۱۰۷خودکششی هویتزر ۱۷۵ میلی‌متریاز ۱۹۷۳۴۰ دستگاه در سال ۱۹۷۳ خریداری شد.ام-۱۱۰خودکششی هویتزر ۲۰۳ میلی‌متریاز ۱۹۷۳۳۸ دستگاه در سال ۱۹۷۳ خریداری شد.

 جستارهای وابسته 
 گارد شاهنشاهی ایران
 دانشگاه افسری
 دانشگاه جنگ
 بزرگ ارتشتاران
 ستاد بزرگ‌ارتشتاران
 ارتش جمهوری اسلامی ایران
 اداره دوم ستاد بزرگ‌ارتشتاران
 نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران

 منابع 

 
 

*
رده:سازمان‌های منحل‌شده ایران
رده:نیروهای مسلح منحل شده