میزان الاعتدال فی نقد الرجال

میزان الاعتدال فی نقد الرجال («ترازوی میانه‌روی در ارزیابی راویان») کتابی در زمینهٔ راستی‌سنجی (علم جرح و تعدیل) راویان آموزه‌های پیامبر اسلام است که توسط حافظ ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان بن قَیْماز شمس‌الدین ذهبی نوشته شده است. این کتاب اثری پرمحتوا در نقد بازگوکنندگان آموزه‌های پیامبر اسلام (راویان حدیث) و شناخت بزرگان نقل روایت است و ذهبی آن را پس از تألیف کتاب «المغنی فی الضعفاء» («بی‌نیازکننده دربارهٔ سست‌گویان») نوشت. او در «میزان» افرادی را نیز افزود که در «المغنی» نیامده بودند. در این کتاب، ذهبی به معرفی راویان در گروه‌های گوناگون پرداخته: دروغ‌گویان، ترک‌شدگان، راویان ضعیف، حافظانی که دینداری‌شان محل تردید است، کسانی که روایت‌شان تنها برای تأیید روایت‌های دیگر پذیرفتنی است، راویان راست‌گویی که اندکی ضعف دارند یا ناشناخته‌اند، و حتی کسانی که به‌رغم وثاقت، از سوی برخی بی‌اعتبار دانسته شده‌اند. ذهبی خود گفته است: «این کتابم دربرگیرندهٔ یادکرد دروغ‌گویان، جعل‌کنندگان، سپس راویان راست‌گو یا استادان ناشناس با اندکی ضعف است، و نیز شمار زیادی از راویان مجهول را دربر دارد».لسان الميزان، حافظ ابن حجر عسقلانی.ذیل دیوان الضعفاء و المتروکین، حافظ ذهبی.میزان الاعتدال فی نقد الرجال، حافظ ذهبی.

 منابع ذهبی 
ذهبی در این کتاب از منابع بسیاری دربارهٔ راویان حدیث استفاده کرده است، از جمله:

 کتاب «کتاب الضعفاء الکبیر» (سست‌گویان بزرگ) نوشتهٔ ابوجعفر محمد بن عمرو العقیلی مکی (درگذشت ۳۲۲ق)
 کتاب «المجروحین من المحدثین» (آسیب‌دیدگان در حدیث‌گویی) نوشتهٔ حافظ ابن حبان بُستی (درگذشت ۳۵۴ق)
 کتاب «الکامل فی ضعفاء الرجال» (کامل دربارهٔ راویان ضعیف) اثر عبدالله بن عدی جرجانی (درگذشت ۳۶۵ق)
 کتاب «الضعفاء» (راویان ضعیف) اثر محمد بن حسین ابوالفتح ازدی (درگذشت ۳۶۷ق)
 کتاب «الضعفاء و المتروکین (دارقطنی)» (راویان ضعیف و ترک‌شده) اثر علی بن عمر دارقطنی (درگذشت ۳۸۵ق)
 کتاب «الضعفاء» (سست‌گویان) اثر محمد بن احمد بن ابی‌احمد حاکم (درگذشت ۳۷۸ق)
 کتاب «الذیل علی الکامل» (پیوست بر کتاب کامل) نوشتهٔ محمد بن طاهر مقدسی (درگذشت ۵۰۷ق)
 کتاب «الضعفاء و المتروکین» نوشتهٔ ابن جوزی (درگذشت ۵۹۷ق)
 کتاب «ذیل دیوان الضعفاء و المتروکین» نوشتهٔ خود ذهبی (درگذشت ۷۴۸ق)

 شمار زندگینامه‌ها 
در این کتاب، زندگینامهٔ ۱۱٬۰۵۳ تن از راویان آمده است.

 راستی‌سنجانی که ذهبی از آن‌ها نقل کرده 
ذهبی در این کتاب از گفته‌های ۳۲۹ دانشمند از منابع مکتوب، و ۶۵ تن دیگر به‌صورت شفاهی نقل کرده است. در میان اینان، افرادی هستند که بیش از صد بار در کتاب آمده‌اند. از جمله:

 ابوحاتم رازی (۲۸۳۴ بار)
 ابن معین (۱۶۴۱)
 ابن عدی (۱۲۶۳)
 بخاری (۱۱۱۵)
 دارقطنی (۱۰۶۹)
 ابن حبان (۹۹۹)
 نسائی (۹۸۷)
 احمد بن حنبل (۸۶۶)
 ابوالفتح ازدی (۶۲۸)
 العقیلی (۵۷۱)
 ابوزرعه رازی (۴۶۴)
 خطیب بغدادی (۳۸۵)
 ابوداود (۳۷۱)
 علی بن مدینی (۳۵۳)
 یحیی بن قطان (۲۰۹)
 حاکم نیشابوری (۱۷۱)
 عمرو بن علی فلاس (۱۳۶)
 ابواسحاق جوزجانی (۱۴۶)
 ابن جوزی (۱۴۳)
 ترمذی (۱۳۲)
 ابن سعد (۱۱۱)
 و سپس عجلی (۹۷)

 دست‌نوشته‌ها 
از جمله نسخه‌های معتبر مورد استفاده در چاپ دارالرسالة العالمیة در دمشق، نسخه‌ای است که به خط خود مؤلف نوشته شده و در کتابخانهٔ زاویهٔ ناصریه در «تَمْکروت» از توابع مجموعهٔ نسخه‌های خطی اوقاف مراکش نگهداری می‌شود.میزان الاعتدال. دار الرسالة العالمية. شمس‌الدین ذهبی. سال=۲۰۰۹. دمشق|صفحات=۱۹–۱۷

 منابع 

 

رده:ادبیات تسنن
رده:علم رجال
رده:کتاب‌های رجال