گویش سبزواری

گویش سبزواری به دلیل پیشینه و زنده بودن واژه‌ها، اصیل‌ترین گویش فارسی خراسانی است. زبان شناسان گویش سبزواری را عصاره زبان فارسی نو و تاثیرگذارترین گویشِ این زبان می‌دانند.سیدی، مهدی. افول لهجهٔ مشهدی؛ گریز مردمانی گونه‌گون از گذشته‌ای همگون، روزنامه شهر آرا، ۱۳۹۱ با سپری شدن بیش از هزار سال از نگارش کتاب تاریخ بیهقی، بسیاری از اصطلاحات این کتاب همچنان بدست مردم سبزوار به کار می‌رود.امین، سید علینقی، تاریخ سبزوار، به کوشش سید حسن امین، انتشارات دایرةالمعارف ایران‌شناسی، ۱۳۸۱ دانش واژه‌های گویش سبزواری که در شهرستان‌های سبزوار، ششتمد، داورزن، خوشاب، جغتای، جوین، اسفراین، بام و صفی‌آباد، بخش بیارجمند شهرستان شاهرود، دهستان فرومد شهرستان میامی و روستای آبه سبزواری‌ها در شهرستان آزادشهر رواج دارد، بر گرفته از واژه‌های قدیمی زبان فارسی و زبان فارسی نو است. این گویش، تنها گویش فارسی خراسانی است که افزون‌بر استان خراسان در سایر استان‌های ایران نظیر سمنان و گلستان نیز گویشور دارد. به دلایل تاریخی واژه‌های گویش سبزواری هنوز اصالت فارسی خود را نگه‌داشته و کمتر از واژگان بیگانه در آن استفاده شده‌است. این گویش زنده بوده و پیشینه آن گاهی به دوران ایران باستان و گویش‌های رایج در آن زمان می‌رسد و اکنون نیز به‌طور روزمره در محاوره میان مردم به کار می‌روندپارسی پور، حسن، سند توسعه شهرستان سبزوار، انتشارات دانشگاه حکیم سبزواری، ۱۳۹۶ اکنون اقلیت‌های قومی ساکن شهر سبزوار نظیر ترک‌ها، کردها، عرب‌ها و بلوچ‌ها افزون‌بر زبان مادری خود به گویش سبزواری نیز صحبت می‌کنند. گویش سبزواری در میان اقلیت‌های دینی سبزوار مانند مسیحیان(ارامنه)، یهودیان و بهائیان نیز رواج داشته‌است. این گویش با گویش یزدی کمی شباهت دارد اما با آن تمایز دارد.

 گویش بودگی 
زبان شناسان گویش(dialect) را چنین تعریف کرده‌اند: «گونه ای زبانی که در سه سطح آوایی، نحوی و واژگانی، نسبت به هنجارهای گونه معیار یک زبان، انحراف و واگرایی از خود نشان دهد. بدیهی است در موقعیت‌های متفاوت، انحراف در هریک از این سطوح می‌تواند نسبت به دو سطح دیگر دارای درجه و برجستگی بیشتری باشد». براین اساس زبان شناسان سبزواری را گویش دانسته‌اند و نه لهجه(accent)پرهیزگار، محمدرضا، «ترجمه کردن در لهجه: ناهی به ترجمه گویش در ادبیات»، مجموعه مقاله‌های پنجمین کنفرانس زبان‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، به کوشش محمد دبیر مقدم و ابراهیم کاظمی، ۱۳۸۲، ص. ۱۲۷مستعلی پارسا، غلامرضا و همکاران، «فعل در رمان جای خالی سلوچ و منشأ آن» مجله علمی پژوهشی جستارهای ادبی، ش. ۱۷۳، ۱۳۹۰، ص. ۱۶۳

 ثبت در فهرست میراث ناملموس سازمان میراث فرهنگی کشور 
گویش سبزواری به عنوان اصیل ترین گویش‌ فارسی خراسانی، در سال ۱۴۰۰ در فهرست میراث ملی ناملموس سازمان میراث فرهنگی کشور ثبت گردیده‌است. این گویش تنها گویش فارسی خراسانی است که در فهرست یادشده به ثبت رسیده‌است.در جدول زیر اصطلاحات گرداوری شده گویش سبزواری آمده است.

 اصطلاحات 
 فارسی معیارگویش سبزوارینحوهٔ تلفظآرایش کردن و لباس شیک پوشیدناَرا کردنara kerdan آرزو اِرمو Ermoo آرنج و سقلمه زدن زِنگیچه zengichahآن طور (چنان)چونوchoonooآنجاست هُونَس hownassاخم وتَخموجِر وِقِرvejer vegherافسرده (گوشه‌نشینی)گاشه نیشیgasha nishiادرارچُر-زردآبzerdab-chorاز موقعی کهاِز مَلَّی کهEz mallay keاز روی استیصال به هر دری زدندِ تُو اِفتیَهde tow efteyaاکنونهِمالhemalایراد گرفتنعُللون بِدَر کِردنolloon bedar kerdanاینطور (چنین)چینیchiniباج وحق حساب و پول با تحقیر کسی دادنکینه مُشتیkine moshtyباد سردخُونُوکاkhonokaباد گرمنُوهورماnohormaباغچه (مزرعه کوچک)خِوِرkheverبشکن (زدن)انگرشتکengoroshtak بشین باخُسب Ba khosbبشین بیشی Beyshiبدردنخوراَخلَهakhla بی حس (عضو بدن)کِلَرkelarبی‌عقل/ساده/گیجهپّو/ گچّوhappow/ gechhowپارچ/تنگ/ظرف نسبتا بزرگ مایعاتتُنگیلیtongiliپاره شده/جر خوردهوادِرریَه vaderreyaپارچه‌ای که بجای پوشک بچه استفاده می شدشُونی (کهنه)showniپستونکسینیموکsinimook پدر پییَر piyar پدر بزرگ باکلو bakkluپاره شد/سوراخ شد (پارچه،تیوب...) بوکورچی bokorchiyi مطیعی، رضا، سبزوار شهر سربدار، انتشارات کتاب کامیاب، ۱۳۹۵پریشبپیرینَpirinaپذیرفتن اشتباه از روی عصبانیتقاقghagh پنهانی خپنه khepana تاول اُوله Ovla تره گِندنای Gendonayتشَک نِلیچَه/نِهِلی neilichaتنبلی (کاهلی)کِیلی keiliتوالتکُنار اوkonar ovتیپ/قیافه گرفتن/ژست گرفتنقِوَرَه ghevarahجستجو کن/بگردواجایvajayجوی آبراجوی ra joy چانه چنَق chenaghچاقگِمبوgembooچاق شدهواجِرقیَه vajergheyaچشم غرهچِشُم اَلَهcheshom alaچروکپیرمچلpir machalچرخیدنتُو خواردنtow khardanچربی (چسبیده به گوش در غذا)شلحهshelhaچه چیزی؟/چی؟چیشی/چیشchishi/chishچوب کوچک وباریکخلشهkhelashaچوب چوله، چو choulah، chowحیاط- خانه- منزلحوالیHavaliحوض دِریَچهderyachaخارزیرzeer خاطرخواه/درگیر/اسیر کاری یا چیزی شدن کِلِوَنگ Kelevangetomختنه‌سوریدسته حلالیdaste halaliخیس(تر) لیش Lishدفعهکِرَتkeratدسته/نوعبیلهbeylaدستبنددیستِنَه distenaدیگ کوچکدگچهdegchaدیگ بزرگغِلِفت gheleft دیوار کوتاه (گلی)دایdaiدر را باز کندَرِواکِش dar re vakeshدرست بودن چیزی/کاریعَلِس allesدندهقبرغَه ghobargheداس بزرگ بایتی baytiدو رو بودن و مخفی کاری کردندشوو د ریdeshoo de reeدهانکلفKelafدیشبدیشنَdishnaراه پله رازینَ razinaراست و محکمترخت Terekhtرعد و برقاِتش برقetesh barghرطیلدلمکDalmakزنبوردندdendزرنگترز و برزterz o berzزیر چیزیدشوو (مثلا: دشوو بخاری)deshooزیرپوش لباس زیرزرپرهنیzer perheni سایه اِیاس Ayass سکسکه اُکچَ Okcha سرگیجه و سر سنگین (مریضی)کِلُوkelooسروصدا، آشوبقِرقََشه gherghashaسنگینی هِنگُووhen gowسیلیشِپات sheppatسیلی زدن (تو گوشی زدن)خُو گوشیkhow gooshسوپ (شوربا)شِرواshervaسوتفیتک fitakسهم/دنگداوdawشانه (عضو بدن )لوک lokشبح پِرهَوper heawشرّی کردن (بچه)شُرتیshortyشخم زدنشیار؛ کالشshiar; kaleshشعله (کشیدن)اَلُو (گرفت)alow gerefصندوق کوچکمِجری mejri (صوت تعجب) یووک- ایووک yookطناب برای آویزان کردن لباسریجهrijaظرف (نسبتا بزرگ) شیر/روغنچلگchelagعدس (چیز/مقدار کوچک)مُوجیmoojiعود کردن بیماریواجگردvajgardغذا/خوراکی با طبع گرمگِرمیَنَgermianaغلتاند،غلتاندنگِلاندَنgalandغلیظزفتzaft(غذای محلی) کمه جوش kemeh joosh(غذای محلی) اِماج emaj(غذای محلی) اُوجیج ou jij(غذای محلی)روغن شیرَهroghan shira(غذای محلی)گرماستgor mastفرار کردنبگریختنbogrikhtanفرار کنباگرِزbagrezفردی که بزرگ‌نمایی و اغراق می‌کندپُرهِله‌باشpor hele bashفردی که بیمار و از کار افتاده می‌شودعَلِّتوalletooفرد بسیار هیکلغول تِشنگghool teshangفَک زبک zebakفشار خچارkhocharقابلمه سنگی (برای دیزی)هرکرَharkaraقصه و افسانهاوسنهowsanaکتنیم تنهnim tanaکثیفنِشویnesshooyکج ومعوج شده، ناموزون، بد ریختقَرنِه قِزیgharne gheziکچل، بی موگِر روgerrovکنج؛ گوشهکینهkinaکیسه/بق‌چهسارُقsaroghکیسه پارچه ای (برای ماست و لبنیات)خِلتهkheltaکوچکخُردیkhordiکوتاه (قد)کالَه kalahکوتاه (لباس) ،کوچکموتیلیmootiliگشاد گشاد (راه رفتن)قَچَه قَچَه ghachaگلابیاِمبروت emberootگلوخَسمkhasm گلوله نخ / کامواگلارهgolarah گردنبندی که از سکه طلا درست شدهخفتیkheftiگرسنهگوسنَه gosnaگنجشکچُغوک choghokگودالگوgavگیج (آدم گیج و بی‌حواس)گِچُّوْ gechowلاف زنپوتوpootooلاغرسیخ لِنگsekh lengلاغر اندامگِرنِخgernekhلپ (گونه)بیکbikلگدالیجelijلب و لوچهلِفچlefchلیسیدن/ته ظرف را انگشت کشیدنوالیشتنvaleshtanلوچ/چسبناکالفچelefchمات زده/مبهوتهَپَکَهhapakaمادرمارMarمادرشوهرخاشkhashمارمولککلپسهkelpasaمقدار کمیک اَنجوyak enjooمقدار کم، اندک، یک چیز بی ارزشیَک هِله پیکyak hele peekeموهای بافته شدهگیلهgilahمیمونهندینَhandina نفخ دَم demeshنرم (خرد) کردن یا رشته رشته کردنتی‌خیل‌تی‌خیلti khil ti khilنیشگونخُن چلکkhonchelekناتنی (نامادری/ناپدری/...)اندر (مادر اَندَر/پدر اَندَر/...)andarنادان / پخمهپِخ‌خُوpekh khowناهموار (دارای پستی و بلندی) و نامنظمکال کالkal kalنمی خواهم/میل ندارمنَم مامnam mamنردهمَعجَرmajarنوک (پرنده)چینگchingنیش زددیگزی degziنوعی فحش برای افراد منفور و زشتهَندینَه handinaوعده غذا برای کسی در نظر گرفتنبِق (مثلا: بق ۱۰ نفر را گرفتیم)beghهوو (زن دوم)اوسنیoosniیاکریمموساتقیmosatteghiیواشکیآرومشکaroomeshakیواشکی سرک کشیدنکله کیشکKellekishak

 ضرب‌المثل‌ها 
 سبزواری فارسی مورد استعمال اِز جِغْن مَتِرس که او مَرَ بوم به بوم / اِز نرمَ بتِرس که او مِنَ کار تُمُوم از جغد نترس که از این بوم به اون بوم می‌پرد از کبوتر بترس که کار را تمام می‌کند در مورد افراد پرادعایی به کار می‌رود که برخلاف افراد کم ادعا در عمل کاری از پیش نمی‌برندمِهمون غُروب موندِنیس مهمانی که غروب وارد بشود حتماً شب ماندنی است اظهارنظر افراد باتجربه و کهنسال است در مواقعی که سخن از مهمان بی وقت و مهمانی رفتن پیش می‌آید مورچَه وِر رَد چِربی راه مَره مورچه به دنبال چربی راه می‌رود در مورد افراد سودجو و پول‌پرستی که هیچگونه تعهدی نسبت به اجتماعی و صفات عالی بشری ندارند. به کار می‌رودمو اِز اِسیا میمُ ای مِگَه نوبَتِت نیس من از آسیاب می‌آیم این شخص می‌گوید نوبت تو نیست زبان حال کسی است که نسبت به امری یقین کامل دارد ولی دیگران با آگاهی کمی که دارند حرف او را نقض می‌کنندنِه بِل مَزنَه نِه پَیَه اِنگور مُخرَه دِ سَیَه نه بیل می‌زند نه پایه، انگور می‌خورد در سایه در مورد افراد خوش گذران که از دست رنج دیگران استفاده می‌کنند، به کار می‌رودوقتی فکر نون گُربَر مینی میش خَنَتِ خُراب مِنَ وقتی فکر غذای گربه را می‌کنی موش خانه شما را خراب می‌کند در مورد افرادی به کار می‌رود که باید در رابطه با کاری هزینه کنند اما از این کار خودداری می‌کنند در نتیجه در آینده ضمن پشیمانی مجبور می‌شوند چند برابر بیشتر هزینه کنند.نون نَدَرَه باخرَه پیاز مُخرَه اِشتِها واگنِه نان ندارد که بخورد پیاز می‌خورد تا اشتها باز کند در مورد افراد پرتوقعی به کار می‌رود که سطح تمایلات و خواسته‌هایشان بسیار بالا ولی امکانات و توانایی شان بسیار کم استنَوکِردَه قُبار نَمیشنَسَه بابارِ نوکرده قبا را، نمی‌شناسد بابا را در مورد افراد تازه به دوران رسیده که دوستان قدیم و ولینعمتان خود را به دیده تحقیر می‌نگرند به کار می‌رودنِه دُزد باش نِه دُزد زییَه نه دُزد باش نه دُزد زَده در مورد افرادی که زیر بار ظلم می‌روند یا به حقوق دیگران تجاوز می‌کنند، به کار می‌رودکِلی دِ زِرِ کلاهِ کوریس که وِر مُلاءِ کچلی در زیر کلاه است و دیده نمی‌شود ولی کوری برکلا و آشکار است در مذمت بی سوادی به کار می‌رودکَم باخار کِلپورَه نَخار کم بخور تا کلپور (داروی تلخ) را برای درمان نخوری در نصیحت به کم خوری و مذمت پرخوری به کار می‌رود.پیر رَفتی پیر مِش، اِز اَغَل بیری کَش پیر شدی ای میش پیر، از آغل برو بیرون همان "(برو به سلاخ خانه، دیگر نوبتت فرا رسیده)" می‌باشد.بوم وِریت بِفْتِه، نوم وِریت نَفتِه بام بر روی تو خراب شود ولی نام بد بر تو نیافتد در اهمیت آبرو و اعتبار به کار می‌رود.تِرمَه کُهنَه مَرَه، پِتَوَه نَمَرَه ترمه کهنه می‌شود اما پیتوه (پارچه ارزان قیمت که زنان روستایی زیر دامن خود می‌پوشیدند) نمی‌شود در مورد ارزش اصالت بکار می‌رودبه دِرَوْ نَمُبْرِنِتْ، هَشَرتِّ که وِنَمِسْتِنِنْ ممکن است که تو رابه کار درو کردن نبرند، اما داسَت را که از تو نمی‌گیرند شانست رو برای پیدا کردن کار (فرصت‌های زندگی) امتحان کن، ضرر نمی‌کنی.احمدی، محمد ابراهیم، سیمای سبزوار سرزمین سربداران، انتشارات نبوغ، ۱۳۷۵، صص. ۸۶–۸۵

 ویژگی‌های منحصر به فرد 
مهم ترین ویژگی‌های منحصر به فرد گویش سبزواری عبارت اند از:

۱- مصوت ها: برخلاف زبان فارسی که ۶ مصوت دارد، گویش سبزواری از ۱۴ مصوت برخوردار است . به‌طور مثال می‌توان به آی کشیده اشاره کرد که فقط در گویش سبزواری می‌توان آن را یافت. نکته درخور تأمل آنکه زبان اوستایی نیز ۱۴ مصوت داشته‌است. به عبارت دیگر اگر درصد شناخت زبان اوستایی باشیم باید به گویش سبزواری توجه کنیم و این امر از نکات بسیار مهم گویش سبزواری است.

۲- واو مجهول: از دیگر ویژگی‌های منحصر به فرد این گویش میتوان به واو مجهول اشاره کرد که تنها در گویش سبزواری وجود دارد. به‌طور مثال کلمه خواهر در همه کشور «خاهر» تلفظ می‌شود، اما هنوز در منطقه داورزن سبزوار این واو را تلفظ می‌کنند. این واو مجهول بازمانده ۲۵۰۰ سال قبل است و حتی تا دوره سعدی در قرن هفتم و هشتم وجود داشته‌است. این واو مجهول به جز داورزن سبزوار در نقاط مختلف کشور تقریباً در شرف ار بین رفتن است.

۳- یای مجهول: یکی دیگر از ویژگی‌های گویش سبزواری وجود یای مجهول در این گویش می‌باشد که حتی اندیشمندان ایرانی و غربی نظیر مرحوم ملک الشعرای بهار و ژیلبر لازار فرانسوی اذعان نموده‌اند که این یای مجهول در تمام کشور به جز سبزوار از بین رفته‌است. این یای مجهول در سبزوار به وفور پیدا می‌شود. به عنوان مثال در سبزوار به هیچ می‌گویند هِچ، یا به بیل می‌گویند بِل، یا در کتاب کلیدر محمود دولت‌آبادی به جای بیکار از واژه بِکار استفاده شده‌است. این مورد در زبان اوستایی (با قدمت ۲۳۰۰ تا ۲۷۰۰) نیز وجود داشته و به کار می‌رفته‌است. همچنین یای مجهول در شعر مولوی به کار رفته‌است:

کار پاکان را قیاس از خود مگیر *** گر چه ماند در نبشتن شر و شیر

هر دو مورد با شیر نوشته می‌شده‌است و در نتیجه تا قرن هفتم و هشتم این یای مجهول وجود داشته اما به مرور در زبان فارسی از بین رفته اما در سبزوار همچنان به قوت خود باقی است.

۴- مقاومت در برابر کلمات زبان های خارجی: از ویژگی‌های مهم دیگر گویش سبزواری می‌توان به مقاومت این گویش در برابر کلمات زبان‌های خارجی از جمله کلمات انگلیسی، عربی، روسی، ترکی و … اشاره کرد چرا که به ندرت می‌توان کلمات خارجی را در گویش سبزواری مشاهده نمود. دراین راستا تمام کلماتی که وارد این گویش شده‌است به صد مورد نمی‌رسد. در خصوص واج‌ها نیز باید بیان داشت که هیچ واجی وارد گویش سبزواری نشده‌است، به عبارت دیگر واج‌های گویش سبزوار بکر باقی مانده‌است. کلمات اوستایی در گویش سبزواری خیلی زیاد است. به‌طور مثال می‌توان به واژه دِو (دیو)، جام (کاسه) و یام و … یا کلمه کوف اشاره کرد که در هیچ نقطه از کشور وجود ندارد و فقط در حوزه سبزوار به ویژه داورزن وجود دارد.

۵- فعل های ساده و پیشوندی: یکی از ویژگی‌های دیگر این گویش این است که فعل‌های ساده و پیشوندی در گویش سبزواری بسیار زیاد است و در زبان فارسی این فعل‌ها در شرف از بین رفتن است؛ در این زمینه می‌توان به فعل‌های ساده انجیدن به معنی ریز ریز کردن (انجو انجو کو)، تیجیدن (بارا ای لباس بتیجو)، دِویستَن، وِرخِچِلوندن (فشار دادن)، دِندوختَن (شایعه کردن)، خوچوندن (فشار دادن)، وِرتِلِزگین (از جا پریدن)، وِراِمیَن، واکِشیَن (بستن در) و … اشاره نمود.

۶- نام آواها: در گویش سبزواری نام‌آواها و صوت‌های بسیار زیادی وجود دارد که تعداد زیادی از آن‌ها در شرف از بین رفتن است. به‌طور مثال می‌توان از جق‌جق (صدای ترشیده ماست)، لق‌لق (صدای جوشیدن آب)، کرکر، مس‌مس، زق‌زق، فش‌فش، هف‌هف (صدای سگ) و …. یاد کرد.

۷- از دیگر ویژگی‌های گویش سبزواری این است که در این گویش برای هر پدیده‌ای اسم مجزایی وجود دارد؛ مثلاً اگر چوب بزرگ باشد از کلمه کنده استفاده می‌شود یا اگر چوب خیلی کوچک باشد از کلمه خِلَشَه مثل خِلَشِه کبریت استفاده می‌شود، همین‌طور اگر چوب تازه باشد و از درخت کنده شده باشند آن را شوش می‌گویند، یا اگر چوب درخت انار باشد، آن را ترکه می‌گویند یا مثلاً وقتی چیزی را باد می‌کند برحسب مورد از فعل‌های مختلفی همچون وِرتِلِزگییَن، وِرقُلُپییَن، وِرسُلُمبییَن و … استفاده می‌شود.

 منابع 

لغت نامه لهجه شیرین سبزواری-اسرار نامه
لهجه سبزواری 
اصطلاحات لهجه سبزواری - سبزوار نگار

رده:لهجه‌های زبان فارسی