ایل چاپشلو

thumb|الله‌یار خان رئیس ایل چاووشلو (چاپشلو) و حکمران درگز در زمان قاجار (برگرفته از کتاب ایلات و طوایف درگز)
ایل چاپشلو یکی از ایل‌های بزرگ ترک در ایران است.اسکندرمنشی، ج ۱، ص ۴۲، ج ۲، ص ۱۰۸۸این طایفه از تیره‌های بزرگ ایل استاجلو می‌باشد.استرآبادی، ص ۱۸۸اسکندرمنشی (ج ۱، ص ۱۳۸-۱۳۹)چاپشلوها در استقرار حکومت شاه اسماعیل یکم(حک: ح ۹۰۶-۹۳۰)سهم جدّی داشتند. ظاهراً در این زمان، چاپشلوها در آذربایجان بودند و بعدها در خراسان ساکن شدند.چارلز ادوارد ییت، خراسان و سیستان، ترجمهٔ قدرت‌الله روشنی زعفرانلو و مهرداد رهبری، تهران ۱۳۶۵ ه‍.ش، ص۱۵۲

سران و خان‌های چاپشلو بیش از یک سده، در زمرهٔ بزرگان دولت صفوی بودند.(حک: ح ۹۰۶-۱۱۳۵) اوغلان امت چاپشلو، در آغاز کار اسماعیل جوان در ۹۰۵، در ساروقیه دو ماه میزبان او بود. در ۹۱۱، شاه اسماعیل وی را نزد علاءالدوله ذوالقدر، حاکم ناحیهٔ شرقی آناتولی و بخش علیای رود فرات، فرستاد تا او را به اطاعت شاه اسماعیل فراخوانَد. علاءالدوله توجهی نکرد و اوغلان امت را حبس کرد. او دو سال در زندان علاءالدوله بود و سرانجام گریخت و نزد شاه اسماعیل بازگشت. شاه نیز، برای قدردانی از اوغلان امت، روستای یزدکان، از توابع خوی، را به رسم سیورغال به او واگذار کرد.جهانگشای خاقان، ص ۲۴۷-۲۴۸غفاری قزوینی، ص۲۷۰سومر، ص ۲۶

چاپشلوها در جنگ چالدران شرکت داشتند و تعدادی از آنان نیز کشته شدند.جهانگشای خاقان، ص ۴۹۴اسکندرمنشی، ج ۱، ص ۴۲-۴۳ آنان در کشمکش قدرت میان صاحب منصبان دوره شاه‌طهماسب اول نیز حضور داشتند.روملو، ج ۲، ص ۱۱۵۶

در دورهٔ سلطنت شاه‌طهماسب، برخی از سرداران چاپشلو صاحب‌منصب بودند. حسین‌بیگ چاپشلو تا هنگام مرگش در ۹۶۸، قورچی تیروکمان شاه‌طهماسب بود.(نویدی، ص 117) یوسف‌بیگ چاپشلو در ۹۸۱ از سوی شاه‌طهماسب به داروغگی تبریز منصوب شد. او می‌بایست به شورشی که از ۹۷۹ در این شهر ادامه داشت، پایان می‌داد.اسکندرمنشی، ج ۱، ص ۱۱۸قس روملو، ج ۳، ص ۱۴۸۴-۱۴۸۵: یوسف‌بیگ استاجلوهمچنین، شاهقلی سلطان چاپشلو در آخرین سال‌های سلطنت شاه طهماسب، حاکم هرات بود(بدلیسی، ص ۵۳۲) و الغوث سلطان چاپشلو نیز در ۹۸۴، حکومت کلوت و شوشتر را برعهده داشت.(اسکندرمنشی، ج ۱، ص ۱۳۹)

در دورهٔ سلطنت محمد خدابنده‌،(حک: 985ـ996) سلمان‌خان استاجلو حاکم شروان شد و تعدادی از خانزادگان چاپشلو را با خود به آنجا برد.(همان، ج 1، ص260ـ261) چاپشلوها در کشمکش قدرت میان طوایف قزلباش، بر سر سلطنت عباس‌میرزا، جانب او را داشتند. مرشدقلی‌خان استاجلو،سومر، ص 179، 197 که وی را از طایفهٔ چاپشلو دانسته است)، که نقشی اساسی در به سلطنت رسیدن شاه عباس یکم(حک: 996ـ 1038) داشت و وکیل‌السلطنهٔ او بود، در آغاز حکومت شاه‌عباس، به دستور او کشته شد.(منشی قمی، ج 2، ص 859، 883) پس از قتل وی، عده‌ای از خان‌های چاپشلو، که خویشاوندان یا برکشیدگانش بودند، به گیلان گریختند و به خان احمدخان گیلانی پناه بردند. وی به اصرار و تهدید شاه‌عباس آن‌ها را تسلیم کرد.(اسکندرمنشی، ج 1، ص 399، 418حسینی استرآبادی، ص 149هدایت، ج 8، ص 257 به دستور شاه، تعدادی از سران چاپشلو به قتل رسیدند.اسکندرمنشی، ج 1، ص 281، 410، 437، 439ـ440

طایفهٔ چاپشلو از آغاز سلطنت نادرشاه افشار(حک: 1148ـ1160) به یکی از نیروهای اجتماعی مؤثر خراسان تبدیل شدند و حکومت ناحیه درگز را حدود دویست سال تا انقراض سلسلهٔ قاجاریان،(حک: 1210ـ1344) در اختیار گرفتند. از شکل اجتماعی زندگی چاپشلوها به هنگام ورود به درگز اطلاعی در دست نیست، اما احداث قصبه جدید محمدآباد، مرکز شهرستان درگز، به دست آقامحمدخان چاپشلو، حاکی از زندگی یکجانشینی چاپشلوهاست.(قاسمی، ص 359) سران چاپشلو در آغاز کار نادر به او پیوستند. باباخان چاپشلو، از سرداران معروف نادر، در جنگ با افغان‌ها و عثمانی‌ها شرکت داشت. او در ۱۱۴۴ و ۱۱۴۵ حاکم لرستان و در ۱۱۴۷ حاکم هرات بود و سرانجام در ۱۱۴۹، در جنگ با ازبکان در ناحیهٔ شلوک، از توابع قرشی، کشته شد.(مروی، ج 1، ص 254ـ256، ج 2، ص 597ـ599استرآبادی، ص 188ـ189

از دوران ناصرالدین‌شاه اقتدار محلی حکام موروثی چاپشلو رو به افول نهاد و نفوذ دولت مرکزی در عزل و نصب آنان افزایش یافت.(اعتمادالسلطنه، ج 2، ص 1219، 1346، 1751) از ۱۲۸۱ تا حدود ۱۳۲۵، محمدعلی منصورالملک، سرتیپ قراخان (معروف به سوله‌خان)، صیدعلی‌خان چاپشلو و پسرش مسعودخان حاکم درگز شدند. مسعودخان به مشروطه‌خواهان گرایش داشت و نخستین مدرسهٔ درگز، به شیوهٔ نوین، در ۱۳۳۰ به همت او ساخته شد. مسعودخان و پدرش در ۱۳۰۰ ه‍.ش کشته شدند. سپس، رضاخان، پسر دیگر صیدعلی‌خان، به جای او نشست و نیابت حکومت را به عموزاده خود، زبردست‌خان، واگذاشت. پس از چندی، میان این دو اختلاف پیش آمد، زبردست‌خان رضاخان را کشت و حکومت درگز را اختیار گرفت.(قاسمی، ص 382ـ383میرنیا، ص 116، 120ـ123

 پانویس 

 منابع 
 اروج‌بیگ‌بن سلطان‌علی‌بیگ، دون ژوان ایرانی، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران ۱۳۳۸ ش
 محمدمهدی‌بن محمدنصیر استرآبادی، جهانگشای نادری ، چاپ عبداللّه انوار، تهران ۱۳۴۱ ش
 اسکندرمنشی
 اعتمادالسلطنه
 محمودبن هدایت‌اللّه افوشته‌یی، نقاوهالا´ثار فی ذکر الاخیار: در تاریخ صفویه ، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۷۳ ش
 شرف‌الدین‌بن شمس‌الدین بدلیسی، شرفنامه، [قاهره ? ۱۹۳۱
 جهانگشای خاقان: تاریخ شاه‌اسماعیل، چاپ اللّه دتّا مضطر، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، ۱۳۶۴ ش
 جورج پرسی چرچیل، فرهنگ رجال قاجار، ترجمه و تألیف غلامحسین میرزاصالح، تهران ۱۳۶۹ ش
 حسن‌بن مرتضی حسینی استرآبادی، تاریخ سلطانی: از شیخ‌صفی تا شاه‌صفی، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۶۴ ش
 فضل‌اللّه‌بن عبدالنبی خاوری شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، چاپ ناصر افشارفر، تهران ۱۳۸۰ ش
 محمدهاشم رستم‌الحکما، رستم‌التواریخ، چاپ محمد مشیری، تهران ۱۳۵۷ ش
 حسن روملو، احسن التواریخ، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۸۴ ش
 محمدتقی‌بن محمد علی سپهر، ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه، چاپ جمشید کیانفر، تهران ۱۳۷۷ ش
 فاروق سومر، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ترجمه احسان اشراقی و محمد تقی امامی، تهران ۱۳۷۱ ش
 احمدبن محمد غفاری قزوینی، تاریخ جهان‌آرا، تهران ۱۳۴۳ ش
 ابوالفضل قاسمی، خاوران: گوهر ناشناخته ایران، مشتمل بر تاریخ و جغرافیای درگز و کلات، )تهران، بی‌تا.
 ابوالحسن‌بن محمدامین گلستانه، مجمل‌التواریخ، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۵۶ ش
 محمدهاشم‌بن محمد مرعشی، زبور آل‌داود: شرح ارتباط سادات مرعشی با سلاطین صفویه، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۷۹ ش
 محمدخلیل‌بن داوود مرعشی صفوی، مجمع التواریخ، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران ۱۳۶۲ ش
 محمد کاظم مروی، عالم‌آرای نادری،چاپ محمدامین ریاحی، تهران ۱۳۶۴ ش
 جلال‌الدین محمد منجم یزدی، تاریخ عباسی، یا، روزنامه ملاجلال، چاپ سیف‌اللّه وحیدنیا، تهران ۱۳۶۶ ش
 احمدبن حسین منشی قمی، خلاصه التواریخ، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۵۹ـ۱۳۶۳ ش
 غلامحسین میرزاصالح، جنبش کلنل محمد تقی‌خان پسیان بنابر گزارشهای کنسولگری انگلیس در مشهد ، تهران ۱۳۶۶ ش
 علی میرنیا، سردارانی از ایلات و طوایف درگز در خدمت میهن، مشهد ۱۳۶۱ ش
 زین‌العابدین علی بن عبدالمؤمن نویدی، تکمله الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ۹۷۸ هجری قمری، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۶۹ ش
 رضاقلی‌بن محمد هادی هدایت، ملحقات تاریخ روضه الصفای ناصری، در میرخواند، ج ۸ ـ۱۰؛
 چارلز ادوارد ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌اللّه روشنی زعفرانلو و مهرداد رهبری، تهران ۱۳۶۵ ش.

رده:استان خراسان رضوی
رده:اقوام در ایران
رده:اقوام ترک‌تبار
رده:اقوام خراسان
رده:تاریخ مردمان ترک‌تبار
رده:ایل‌های ترک خراسان