فال چهل سرود

فال چهل سرود یا چل سرو یکی از آداب کهن در استان لرستان،استان کرمانشاه،استان ایلام،استان همدان و در شهرهایی که قوم لک سکونت دارند که در غرب کشور است و لک هایی که تعبید و کوچانده شده اند.اشعار فال "‌چل سُرو" ‌بخشی از ادبیات شفاهیِ زبان لکی به شمار می‌آید. قدمت این اشعار به درستی روشن نیست و این سروده‌ها از دیر‌باز تا کنون در میان مردم لک‌زبان رواج داشته‌اند‌. "‌چل سُرو‌" شامل مجموعه‌ی وسیعی از اشعار لکی است که در هر نشست چهل بیت از آن‌ها به شکلی تصادفی خوانده می‌شود‌؛ و سرانجام تفسیر و تأویل آخرین بیت نتیجه‌ی کار را روشن می‌کند‌. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه کاشان - 1388 - [کارشناسی ارشد]چل سرو به معنی چهل سرود یا چهل تک بیت به زبان لکی است؛ که به صورت فال و برای پی بردن به سرانجام نیتی که شخص گیرنده فال در دل دارد، گرفته می شود. این رسم دلنشین که یکی از مظاهر ادبی مناطق لرستان، ایلام و کرمانشاه است؛ از قدمت زیادی در میان مردمان این نواحی برخوردار است. معشوق در ابیات این فال جایگاه ویژه ای دارد.از این روی در مقاله حاضر به بررسی سیمای معشوق در ابیات این فال پرداخته شده است تا در کنار توصیف سیمای معشوق در ابیات چهل سرو، این رسم ادبی در جامعه فرهنگ و ادب ایران بهتر شناخته گردد. از پژوهش پیش رو که به روش توصیفی- تحلیلی انجام گرفته است، نتایجی حاصل شد که نشان از اوصاف ظاهری متمایز و استعارات و تشبیهاتی با وجه شباهت ها و ارکانی متفاوت است که معشوق ابیات فال چهل سرو را از معشوق شناخته شده ادب فارسی جدا می کند و این نکته بدون شک متاثر از محیط و شرایط جغرافیایی مناطق غرب کشور است.فصلنامه ادبیات و زبانهای محلی ایران زمین، سال دهم شماره 2 (پیاپی 28، تابستان 1399)از اشعار عامیانۀ زبان لکی موسوم به فال چهل سرود را مورد بررسی قرار دادیم. در این راستا، ابتدا مصراع‎های فال چهل سرود را به شطرها، پایه‎ها و هجاهای تشکیل دهنده تقسیم کرده و سپس تکیۀ وزنی را در آنها مشخص کردیم. از بین 560 هجای بررسی شده، 112 هجا دارای تکیۀ وزنی هستند. 25/81 درصد از هجاهایی که تکیۀ وزنی گرفته‎اند، هجای سنگین هستند. در بقیۀ موارد (75/18 درصد) هجای سبک پایان واژه، دارای تکیۀ وزنی شده است که طبق قانون تکیه در زبان لکی، این هجاها دارای تکیۀ واژگانی هستند.وزن اشعار عامیانۀ لکی، مطالعۀ موردی فال چهل سرود
مائده السادات میرطلائی1 حجت الواری2
1) دانشجوی دکتری زبان‎شناسی، دانشگاه بوعلی سینا
2) دانش‎آموختۀ کارشناسی فقه و حقوق، دانشگاه بوعلی سینا-آزادبخت، جهانشاه،)1386(، سرودههای ماندگار فال )چهلسرو( و زاگرننشینان به روایت آن، خرمآباد: شاپورخواست.
- اینگه دمانت، مورتنسن،)1375( ،کوچنشینان لرستان، ترجمه محمد حسین آریا، تهران
انتشارات پژوهنده.
- بهار، محمد تقی،)1314( ، تار یخ سیستان، تهران: خاور.
- جهانبخت،سیدحمید،)1385( ، رندلرستان،خرم آباد: شاپورخواست.
- رحیمی، رستم،)1379(، بومیان دره مهرگان، کرمانشاه: انتشارات ماهیدشت.
- روح االمینی، محمود،)1368( ، زمینۀفرهنگ شناسی، تهران: عطارد.
- کوچکی، رشید،)1386(، از هگمتانه تا شوش، خرم آباد: فلک االفالک.
- نجف زاده قبادی، امیدعلی، )1391( ، ادبیات عامۀلکی ّ
ر
، خ
مآباد: شاپورخواست.
مجالت
- ابراهیمی، معصومه،) 1393(، »خاستگاه، تاریخ و فرهنگ لکها«،مجلۀفرهنگ مردم ایران، ش 
.72-61 صص ،37
- توسلی، غالمعباس و سیاوش، قلی پور) 1368( ،»جهانی شدن و هویت فرهنگی قوم لک«، مجلۀ 
جامعهشناسی ایران، دورۀ هشتم، ش 3، صص 104-81.
- چرمگی عمرانی، مرتضی، )1392(، »سیمای معشوق و عناوین والقاب شاعرانۀ او در اشعار به جا 
مانده از رودکی«، پژوهشنامۀ ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال یازدهم، ش 21، 
.82-65 صص
- ذوالفقاری،حسن، )1394(، »کاربرد ویژگیهای دوبیتی در بومی سرودههای ایرانی«، مجلۀ ادب
پژوهی دانشگاه تربیت مدرن تهران، ش سوم، صص 95 که غالباً در شب یلدا و شب‌های بلند زمستان در محافل شاعرانه یا دیگر مراسمات محلی اجراء می‌شود. این فال مجموعه‌ای از تک بیت‌ها به زبان لکی است که مردم در مناسبت‌های مختلف از آن استفاده می‌کنند. فال چهل سرود در میان غیر لک زبانان استان لرستان نیز رواج گسترده دارد. فال چهل سرود به درخواست مدیریت کل صنایع دستی و گردشگری استان لرستان، در فهرست میراث شفاهی و سنن ایرانی قرار گرفت و به ثبت ملی رسید.

 ویژگی‌ها 
مردم قوم لک طبق رسوم قدیمی خود در روزهای جشن ملی یا مذهبی نظیر نوروز یا شب یلدا، با این اشعار فال و طالع بینی می‌کنند. فال چل سرو بیشتر در استان‌های غربی ایران و بیشتر در استان لرستان و تا حدودی در استانهای، کرمانشاه، همدان و ایلام رواج دارد. و با رشد مدرنیته اما، هنوز هم جای فال «چل سرو» در شب‌های این مردم پایدار است و این محفل همچنان پابرجاست. هر فال متشکل از چهل بیت شعر بوده، که تک بیتی ابتدای آن بیت خوانده می‌شود، و دارای مفاهیم متعدد و پر محتواست که مفهوم بیت چهلم یا پایانی نتیجه فال می‌باشد.

 روند گرفتن فال «چل سرو» 
فردی چهل عدد سنگ‌ریزه یا تسبیحی را، که باید دور از چشم بقیه بماند، در دست داشته، سپس، از تسبیح سه دانه را با نیت و نام بردن از نام «الله» و پیامبر اسلام و امام اول شیعیان جدا می‌کند و شروع فال را اعلام می‌کند و به ازای خواندن هر بیت یک دانه تسبیح می‌اندازد و این کار را تا دانه چهلم آن، ادامه می‌دهد. افراد حاضر در جمع که اشعار را می‌خوانند باید ۳ یا ۷ نفر باشند و به صورت تصادفی هر یک بیتی را بخوانند، و هنگام گرفتن فال کافی‌ست قسمتی از ابتدای بیت که معمولاً دو واژه است خوانده شود اما بیت پایانی کامل خوانده شده و تفسیر می‌شود.

برای نمونه:

شخصی تک بیت «خُدالَم شُکریْ» را می‌خوانند و به همین ترتیب تا پایان چهل بیت خوانده می‌شود؛ و آن‌کسی که تسبیح یا سنگ‌ریزه را در دست دارد، پس از خوانده شدن نیمه اول هر مصرع یک‌دانه تسبیح یا سنگ ریزه را جدا نموده، هنگامی که نوبت به دانه چهلم رسید، همان نیم مصرع پایانی را که یکی از حضار خوانده است به صورت کامل خوانده و با صدای بلند تکرار و به این ترتیب پایان اشعار و نتیجه فال
را بر مبنای شعر سروده شده و معنی آن اعلام می‌کند.

 نمونه‌هایی از ابیات فال 

 معنی: خدا به تو دو گل بهاری دهد: اول اسب و زین دوم زن و دارایی←معنی فال() 

 معنی: اگر تمایلم نسبت به تو فراموش شود، روی من با کفن سفید پوشیده شود ←معنی فال()
 معنی دیگر: اگر میل و دوستی تو فراموشم شود، بالاپوشم از کفن سفید باشد←()

 معنی:خدا خدا می‌کردم باران ببارد، سبز چهره چشم خمار، آب از رود بیاورد.

 معنی:دهانت را بر دهانم بگذار، بلکه دل پر غمم آرام شود ()

 معنی: یارم ابتدا خوب، الان میلش سرد شده است و از من یاغی شده به خاطر حرف‌های (توطئه) مردم ().

 معنی: مگر من چه گفتم و تو چه از من شنیدی و از دست (توطئه) مردم تو از من بیزار شدی←معنی فال() 

 معنی: همیشه در رفت و آمد هستی، از بلا به دور باشی و همیشه کمر بسته (طلبیده شوی) ضریح امام رضا باشی←معنی فال() 

 معنی: تاری از زلفت پا بند پایم است ساعتی تو را نبینم گویا دنیا برایم به پایان رسیده است ←معنی در فال () 

 معنی: تنها درختی بودم که چشمه از پای من می‌گذشت و گلچین خوبان روزگار در زیره سایه‌ام می‌نشستن←معنی فال()

 معنی: این چنین است که حال پیر شده‌ام و برگانم ریخته‌اند و خوبان باسایه‌ام قهر کردن←معنی فال() 

 

 معنی: راه کرمانشاه را سراسر از چوب بسازم تا که معشوقم راحت بیاید و برود←معنی فال() 

 معنی: یک شب خوابی دیدم و خواب هم دروغ نیست (خواب دیدم که) دستانم بر گردن معشوقم بوده است←معنی فال()

 معنی: شبی تا صبح کبکی میخواند (گریه میکرد) نگو که آن معشوقم بود که (با قهر) به خانه پدری اش می‌رفت←معنی فال()

 معنی: قسم به آن ماه که به زیر ابر رفت از دخترت غافل شوی پسران در اطراف او هستند←معنی فال() 

 معنی: خداوند حقم را از مادر بگیرد که من زجر کشیدم و شخص دیگری زیر سایه‌اش نشتست←معنی فال()

 معنی: به یاد می‌آوری که کارد دستم را برید و تو دستمال آوردی و دستم را با آن بستی؟←معنی فال(میانه)

 منابع 

رده:ادبیات
رده:مردم لک
رده:جشن‌ها و آیین‌ها در ایران
رده:جشن‌ها و عیدها
رده:فرهنگ ایرانی
رده:میراث فرهنگی ناملموس در ایران
رده:نمادهای ملی ایران
رده:طالع‌بینی
رده:فالگیری
 
 
رده:فرانظریه دین