شب هزارویکم

شب هزارویکُم کتابی است از بهرام بیضایی با سه نمایشنامهٔ تک‌پرده‌ایِ هم‌نامِ پی‌درپی، یا سه پرده از یک نمایشِ بلند.

 موضوع 

به گفتهٔ بیضایی، در شب هزارویکم/۱ «نمونه پیشین و گم‌شدهٔ افسانه ضحاک (اژدهاک) بازسازی شده؛ داستان گفته‌نشده شاه ضحاک و همسرانش شهرناز و ارنواز؛ که نویسنده فکر می‌کند سرچشمه اصلی داستان پایه‌ای و بنیادین کتاب نابودشدهٔ هزار افسان است.» نمایش دوّم «داستان گفته نشده مترجم گمنامی است که هزارافسان از پارسی به عربی برگرداند و نام آن الف لیله و لیله کرد؛ کتابی که قرن‌ها بعد در بازگرداندن دوباره به پارسی نام هزارویک شب گرفت.» و نمایش سوّم نیز «حتماً چند دهه پس از تاریخ چاپ بازگردان هزارویک شب به فارسی –۱۲۸۰ ه‍. ق- می‌گذرد و به روزگار ما نزدیک‌تر است؛ و داستان گفته نشده سرانجام زنی است که هزارویک شب خواند.»http://www.bbc.co.uk/persian/arts/story/2003/09/030929_la-pa-beizaee.shtml

این موضوع سپس‌تر در کتابِ ریشه‌یابیِ درخت کهن و پارهٔ دوّمش، هِزاراَفسان کجاست؟ (دربارهٔ یکسانیِ داستانِ قابِ هزارویک شب با داستانِ ضحاک در شاهنامه)، پژوهیده شد.

 متن 

این کتاب، که هم‌نامِ نمایشنامه‌ای از رضا کمال شهرزاد است، نخستین بار سالِ ۱۳۸۲ در انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان با عکسِ بغبانوی باروری از یک مهرِ ایلامی از موزهٔ ملّیِ ایران بر جلد طبع شد. در چاپ‌های بعدی عکس‌ها و اطّلاعاتِ اجرای نمایش به کتاب پیوست شد و تصویرِ روی جلد هم عوض شد.

 نمایشِ نخست 
سالِ ۱۳۸۱ نسخهٔ بیست‌دقیقه‌ایِ سوّمین از این سه پرده نوشته شده و در کپنهاگ به کارگردانیِ آلن لایدیارد به نمایش درآمد.

سه نمایشِ شب هزارویکُم نخستین بار به کارگردانیِ بیضایی از ۲۶ شهریور تا ۱۷ آبانِ ۱۳۸۲ هر شب هر سه نمایش پی‌درپی مانند سه پرده از یک نمایش در تالارِ چهارسوی تئاتر شهر در تهران بر صحنه رفت. استقبالِ تماشاکنان چشمگیر بود، چندان که همه بلیط‌ها در صف‌های طولانیِ گیشه (گاه سه دور گِردِ ساختمانِ تئاترِ شهر) پیش از رسیدنِ آبان پیش‌فروش شد.-.«آخرین خبر! رونق در تئاتر». انتخاب. ۱۳ آبان ۱۳۸۲. ش. ۱۳۰۹. ص. ۱۰. فروشِ نمایش تا ۱۸ آبان نزدیکِ ۲۱ میلیون تومان اعلام شد.-.«نمایش‌ها و فروش‌ها». انتخاب. ۱۸ آبان ۱۳۸۲. ش. ۱۳۱۳. ص. ۱۰. بازیگرانِ این نمایش از این قرار بودند:
 بخش نقش بازیگر۱شهرنازپانته‌آ بهرامارنوازبهناز جعفریضحّاکحمید فرّخ‌نژاد۲ خورزادِ نیکرخ مژده شمسایی ماهَک ستاره اسکندری شریف / عجمی / امیرِ حَرَس اکبر زنجانپور۳ روشنَک شبنم طلوعی رُخسان شبنم فرشادجو میرخان علی عمرانی
چند شب از آغازِ نمایش گذشته فرّخ‌نژاد «دچار حملهٔ قلبی شد و به بیمارستان رفت.» از آن شب علی عمرانی به جایش نقشِ ضحّاک را از روی متن بر صحنه خواند.

۲۹ مردادِ ۱۳۸۳ شیرین عبادی در فرهنگسرای نیاوران جایزهٔ انجمنِ منتقدان و نویسندگانِ خانهٔ تئاترِ ایران را به خاطرِ کارگردانیِ این نمایش به بیضایی داد.

بیضایی بارِ دیگر آواخوانی‌ای از این نمایشنامه را مهرماهِ ۱۳۹۴ با بازیِ مژده شمسایی در نخستین دورهٔ جشنوارهٔ نیکان در سان فرانسیسکو بر صحنه برد.http://www.bbc.com/persian/arts/2015/09/150928_l51_san_fran_festival_pictures

 ترجمهٔ انگلیسی 

 

 جستارهای وابسته 
 تیاتر ضحاک
 ضحاک (نمایشنامهٔ ساعدی)
 اژدهاک (برخوانی)

 پانویس 

 منابع 
 مجلّهٔ هنرهای نمایشی، آبان ۱۳۸۲، شمارهٔ ۲
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 سایت کتابخانه ملّی ایران
 سایت BBC فارسی

 

 پیوند به بیرون 

 
 بهرام بيضايي: فكر كردم براي گفتن، دير مي‌شود تقدير ما، خود ما هستيم/1/
 بهرام بيضايي: در هنر دوره‌ي جديد، به همه‌چيز فقط مي‌توان خنديد “ابن مقفع”، گناه لياقت و سواد خود را پس داد/2/

رده:آثار برگرفته از هزار و یک شب
رده:اقتباس‌های داستان پادشاهی ضحاک
رده:کتاب‌های ۱۳۸۲
رده:کتاب‌های انتشارات روشنگران و مطالعات زنان
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۲۱ (میلادی)
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۵ (قمری)
رده:مجموعه‌های نمایشنامه فارسی
رده:نمایشنامه‌های بهرام بیضایی
رده:نمایش‌های ۱۳۸۲
رده:نمایش‌های بهرام بیضایی