فهرست همکاران چندباره بهرام بیضایی

بندانگشتی|263px|از چپ به راست: مژده شمسایی، بهرام بیضایی، شهرام جعفری‌نژاد، علیرضا جلالی‌تبار، حسام نوّاب صفوی و هدایت هاشمی در جلسهٔ بررسیِ وقتی همه خوابیم، بهمنِ ۱۳۸۷. شمسایی، همسرِ دوّمِ بیضایی، بیش از هر بازیگرِ دیگری با او کار کرده است.

بهرام بیضایی در فیلم‌ها و نمایش‌ها و کارهای نوشته‌اش با بازیگران و هنرمندان و ناشرانِ فراوانی همکاری کرده است. بعضی از همکارانش بیش از یک بار با او کار کرده‌اند و بعضی جز بیضایی با غیری همکاریِ عمده‌ای نداشته‌اند و به کار با بیضایی شناخته شده‌اند.

 بازیگران 

با این که محدودیت‌های گوناگون نگذاشت تا بیضایی چندان که می‌خواست فیلم بسازد و نمایش اجرا کند، او با بازیگرانِ فراوانی کار کرد – اغلب با «بازیگران حرفه‌ای به ویژه آن‌ها که رگ و ریشهٔ تآتری دارند» و گاهی در کارهایی که نافرجام مانده و به تکمیل و انتشار نرسیده. کار با بازیگرانِ تئاتر در سینما را خسرو دهقان نمونه‌ای می‌داند از این «خصیصه» که بیضایی «دوست دارد روی تک تک سلول‌های فیلم‌اش، احاطه و کنترل مو به مو و صد در صد داشته باشد.» بازی برای بیضایی موضوعِ گفتارهای نظری (از جمله رضا کیانیان) و آرزوی بازیگرانِ فراوانی (از جمله آزیتا حاجیان و علی نصیریان) بوده است. سه بازیگرِ زنِ نقشِ اوّل در سینمای بیضایی پروانه معصومی و سوسن تسلیمی و مژده شمسایی بوده‌اند. رضا کیانیان نوشته: «همان طور که بهترین بازیگر آثار کوروساوا، توشیرو می‌فونه بود، بهترین بازیگر آثار بیضایی هم سوسن تسلیمی بوده است.هوشنگ کاووسی نیز به چنین سنجشی اشارتی دارد. () در بازی‌های او برای بیضایی تصنعی نمی‌بینیم. حرکات او طوری‌ست که انگار سال‌ها از آن خود او بوده‌اند. اما می‌دانیم که این حرکات از اصل مال بیضایی‌ست، ولی تسلیمی قدرت استحاله‌ی آن‌ها را در خود و ارایه‌ی طبیعی و قابل باور آن‌ها را داشته؛ به علاوه‌ی این که فهم آیین و روایت را نیز داشته و دارد.» مژده شمسایی نیز، با سنجشِ تجربهٔ خودش در بازی برای بیضایی در زمانی که بازیگر نبود با زمانی که بازیگرِ حرفه‌ای شده بود، کارِ معصومیِ تازه‌کار و تسلیمیِ آموخته با بیضایی را دو جورِ متفاوت شناخته: «. . . معمولاً بیضایی وقتی با بازیگران حرفه‌ای و تکنیکی کار می‌کند نقش را تحلیل می‌کند و زیر و بم نقش را برای بازیگر می‌شکافد تا هر چه بازیگر می‌تواند به نقش بیفزاید، ولی وقتی با بازیگر غریزی کار می‌کند اصلاً وارد تحلیل و تفسیر درباره نقش نمی‌شود و با این مفاهیم او را گیج نمی‌کند و سعی می‌کند بازیگر تنها لایه رویه نقش را به سادگی و روانی اجرا کند.» تسلیمی در گفتگویی مکاتبه‌ای در پاییزِ ۱۳۷۹ دربارهٔ همکاریش با بیضایی آورده: «من هر دانشی که از بازیگری در سینما کسب کرده‌ام، از بیضایی می‌دانم. او لازم می‌دانست که من همه چیز را بدانم و آنها را در جریان کار به من یاد می‌داد.» به نظرِ بابک شاکر بیضایی با سه بازیگرِ زنِ اصلیِ کارهای سینماییش «سه وضعیت متفاوت از زن را صورت‌بندی می‌کند: زنِ درگیر با غیبت، زنِ مواجه با اسطوره و جنگ، و زنِ آگاه از سازوکار روایت و قدرت.»زن، روایت، ایستادگی؛ سه صورتِ زن در جهان بهرام بیضایی بعضی از کارهای بیضایی، مانند سگ‌کُشی و طرب‌نامه، بازیگر بسیار داشت و بدین واسطه شماری از شاگردانش نیز مجالِ بازی در کارهای سینمایی و تئاتریِ او را یافتند. حسّاسیتِ بیضایی در گزینش و آزمایشِ بازیگرانِ کارهایش مشهور بوده است، چنان که به خاطرِ تحمیلِ بازیگر به کارش یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های سینمایی خود را تعطیل کرد: عیّارِ تنها، که می‌خواستند نقش اوّلش را به بهروز وثوقی بدهند، در حالی که بیضایی منوچهر فرید را برای آن نقش در نظر گرفته بود. بیضایی دربارهٔ این حسّاسیتِ خود فیلم هم ساخت: وقتی همه خوابیم (۱۳۸۷). او «ابائی از دادن نقشهای فیلمهایش به آدم‌های غیرمعروف غیرپولساز نداشته است» و بدین ترتیب بازیگرانی مانندِ پرویز فنّی‌زاده و حسین پرورش را به سینمادوستان شناسانید.

عصمت صفوی و آنیک شفرازیان و محمّدعلی کشاورز و جمیله شیخی و نصرت پرتوی و پرویز پورحسینی و هما روستا و مهدی هاشمی و امین تارخ از بازیگرانی هستند که در کارهای بیضایی نقش بازی کرده و دیده شده‌اند. نیز از همین جمله‌اند صادق بهرامی و جهانگیر فروهر و جعفر بزرگی و جمشید مشایخی و اکبر دودکار و محمود دولت‌آبادی و باقر صحرارودی و محمّد پورستّار و خسرو شجاع‌زاده و غلامرضا طباطبایی و اسماعیل شنگله و بهزاد فراهانی و کامران نوزاد و سعید اویسی و فیروز بهجت محمّدی و بهمن مفید و کاظم افرندنیا و ولی‌الله شیراندامی و سیامک اطلسی و داریوش فرهنگ و رضا بابک و علیرضا مجلّل و رضا فیّاضی و حسین محجوب و اسماعیل پوررضا و داوود فتحعلی‌بیگی و صادق هاتفی و داریوش ارجمند و اکبر زنجانپور و جمشید اسماعیل‌خانی و محمّد مطیع و حسن پورشیرازی و فردوس کاویانی و هرمز هدایت و بهرام شاه‌محمّدلو و علیرضا خمسه و مهدی میامی و حسین محب اهری و حمید احیاء و سیروس حسن‌پور و عبّاس دسترنج و محسن محمّدباقر و حمید امجد و پارسا پیروزفر و عدنان عفراویان و علی‌رضا جلالی‌تبار و محسن نامجو و علی زندیه و رقیه چهره‌آزاد و پروین سلیمانی و مهین دیهیم و فرّخ‌لقا هوشمند و نیکو خردمند و مهری ودادیان و فهیمه رحیم‌نیا و مریم بوبانی و محبوبه بیات و مرضیه برومند و فاطمه نقوی و یاسمن آرامی و مهتاب نصیرپور و فاطمه معتمد آریا و سپیده خسروجاه و پریسا بیضایی و پانته‌آ بهرام و ستاره اسکندری و بهناز جعفری و شبنم طلوعی و شبنم فرشادجو و سحر دولتشاهی و متین نصیری‌ها.

بازیگرانی هم بوده‌اند که در چندین کارِ بیضایی همکاری کرده‌اند. جدولِ زیر مکرّرترین بازیگرانِ بیضایی را نشان می‌دهد.

 فیلم‌ها و نمایش‌هاسالِ تولیدمژده شمساییجمشید لایقمنوچهر فریدعنایت‌الله بخشیسوسن تسلیمیپروانه معصومیمجید مظفّریسامی تحصّنیحسین کسبیانکریم اکبریعلی عمرانیافشین هاشمی عروسکها۱۳۴۵--------- ضیافت و میراث۱۳۴۶---------- سُلطان مار۱۳۴۸---------- عمو سیبیلو۱۳۴۹------------ رگبار۱۳۵۰--------- سفر۱۳۵۱---------- غریبه و مه۱۳۵۲--------- کلاغ۱۳۵۵--------- چریکه‌ی تارا۱۳۵۷---------- مرگ یزدگرد (نمایش)۱۳۵۸---------- مرگ یزدگرد (فیلم)۱۳۶۰---------- باشو، غریبه‌ی کوچک۱۳۶۴----------- شاید وقتی دیگر۱۳۶۵----------- مسافران۱۳۷۰------- بانو آئویی۱۳۷۶----------- کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش۱۳۷۶------------ گفتگو با باد۱۳۷۷----------- سگ‌کُشی۱۳۸۰-------- شبِ هزارویکُم۱۳۸۳---------- مجلس شبیه در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رخشید فرزین۱۳۸۴---------- قالی سخنگو۱۳۸۵----------- افرا، یا روز می‌گذرد۱۳۸۶---------- وقتی همه خوابیم۱۳۸۶--------- جانا و بلادور۱۳۹۱----------- آرش۱۳۹۳----------- گزارش ارداویراف۱۳۹۴---------- طرب‌نامه۱۳۹۵---------- چهارراه۱۳۹۷----------- داش آکُل به گُفته‌ی مرجان۱۴۰۳-----------

 عوامل 
 تصویر 
 مهرداد فخیمی
 اصغر رفیعی جم
 عزیز ساعتی

 صحنه 
 ایرج رامین‌فر

 گروه کارگردانی 
 واروژ کریم‌مسیحی
 حمیدرضا صلاحمند

 موسیقی 
 شیدا قراچه‌داغی
 بابک بیات
 صبا خضوعی
 محمّدرضا درویشی

 چهره‌پردازی 
 فرهنگ معیّری
 مژده شمسایی

 کارگردان 
 داوود رشیدی
 عبّاس جوانمرد
 امیر نادری

 تدوین 
 شمیم بهار
 هایده صفی‌یاری

 طرّاحیِ گرافیک 

 مرتضی ممیّز (غریبه و مه و شاید وقتی دیگر)
 آیدین آغداشلو

 ناشر 
 انتشاراتِ جوانه
 انتشاراتِ نگاه
 انتشاراتِ روزبهان
 انتشاراتِ امیر کبیر
 انتشاراتِ ابتکار
 انتشاراتِ دماوند
 انتشاراتِ روشنگران و مطالعاتِ زنان (که تا ۱۳۷۵ «انتشارات روشنگران» نام داشت.)
 انتشاراتِ بیشه

 دانشگاهِ تهران 
 هوشنگ گلشیری
 شمیم بهار
 محمّد کوثر
 گلی ترقّی
 حسین پرورش
 غفّار حسینی

 جستارهای وابسته 
 فهرستِ همکاری‌های کارگردانِ فیلم و بازیگر

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

رده:بهرام بیضایی
رده:فهرست‌های تفنن‌ها
بیضایی