محمد رفیع طباطبائی تبریزی

محمدرفیع‌ طباطبائی تبریزی مشهور به نظام‌العلماء (١٢۵٠-۱۳۲۶ق) از جمله ادبا و متمولین آذربایجان بود.

 نسب و جایگاه خانوادگی 
پدر وی حاج میرزا علی‌اصغر مستوفی و از بزرگان و ثروتمندان تبریز بوده و بر اساس اسناد خانوادگی از نوادگان عبدالوهاب تبریزی، که سادات عبدالوهابیه به ایشان منتسب اند، می باشد. نسب سادات عبدالوهابیه به حسن مثنی فرزند امام حسن مجتبی (ع) می‌رسد. 

اسدالله ناظم‌الدوله، محمود علاءالملک و فضل‌الله خان وکیل‌الملک، برادران وی از صاحب منصبان سیاسی و مقامات دیپلماتیک در ایران قاجاری بودند.

 زندگی 
محمدرفیع‌ طباطبائی در تبریز متولد شد. 

وی با دختر امین‌الوزاره تبریزی به نام حاجیه زیور خانم ازدواج کرد و دارای هفت پسر و سه دختر بوده است.

نام فرزندان نظام‌العلما به ترتیب سن به شرح زیر می باشد:
‌‌ سیده معصومه سلطان عظمت الدوله، ۱۲۸۰ق
 حاج سید نصرالله ناصرالسلطنه، ۱۲۸۱ق
 سید اسماعیل اعزاز السلطنه، ۱۲۸۵ق
 حمیده دلارام، ۱۲۸۶ق
 حاج سید فتح‌الله سعیدالسلطنه، ۱۲۸۸ق
 حاج سید عبدالعلی سیدالمحققین، ۱۲۹۱ق
 حاج سید ابوالفضل دبیرالسلطنه، ۱۲۹۲ق
 سید عبدالله سالار ارفع، ۱۲۹۵ق
 سید مهدی (مهدی خان آذری مکرم الدوله) شجاع‌الدوله، ۱۲۹۶ق، پدر سهراب دیبا و پدربزرگ فرح پهلوی
 سیده راضیه رفعت السلطنه، ۱۳۰۸ق

 احتکار گندم و شورش نان در تبریز 
شورش نان تبریز در مرداد ۱۲۷۷ خورشیدی (سال دوم سلطنت مظفرالدین شاه) در پی احتکار گندم توسط برخی مالکان بزرگ آذربایجان، از جمله خود محمدعلی میرزا ولیعهد و روحانیونی مانند محمدرفیع‌ طباطبائی نظام‌العلماء و جواد مجتهد تبریزی و عبدالکریم امام جمعه تبریزی، و صاحب منصبانی چون برادر محمدرفیع‌ طباطبائی نظام‌العلماء علاءالملک و متعاقب چند سال بی عملی دولت و کمبود شدید نان و گرانی بی‌رویه رخ داد.

امیرنظام گروسی پیشکار آذربایجان وقتی از ولیعهد ناامید شد به شاه تلگراف زد که اجازه دهد انبارهای محتکرین را به زور باز کرده و غله را به بهای عادله بفروش برسانند. ولی در پاسخ شاه اجازه شکستن انبارهای محتکرین به استثنای محتکرین عمده که از مقربین و متمولین بودند را می دهد.

پس از سخنرانی‌های روحانی به نام سیدمحمد یزدی علیه محتکران و تعطیلی بازارها، مردم در امامزاده سید حمزه (تبریز) تجمع کردند. پس از آنکه گروهی از نانوایان موفق به خرید غله از خانهٔ محمدرفیع‌ طباطبائی نظام‌العلماء نشدند، اعتراض‌ها متوجه وی و خاندانش شد و مردم به سوی خانهٔ او حرکت کردند و خانه نظام‌العلماء را محاصره نمودند. وی که از پیش آگاه شده بود، تفنگچیانی را آماده کرده بود.

امیرنظام گروسی با مشاهده هیجان شدید مردم و هجوم آنها به کنسولگری روسیه تصمیم به اقدام شدید گرفته و افراد خود را به خانه محمدرفیع‌ طباطبائی نظام‌العلماء که قریب هفتاد هزار خروار گندم در انبارش داشت روانه می سازد. افراد نظام‌العلما شروع به تیراندازی کرده زد و خورد خونین در گرفت و ۱۵-۱۶ نفر کشته شدند. در این وقت امیرنظام دستور حمله داد و سربازان تمام خانه نظام‌العلما را عارت کردند و خانه علاءالملک نیز به غارت رفت و آن چه باقی مانده بود آتش زدند.

محمدرفیع‌ طباطبائی نظام‌العلماء و خانواده اش با کمک حاجی میرزا موسی ثقه‌الاسلام (پدر ثقةالاسلام تبریزی) شبانه از شهر خارج شده بودند و روز بعد آن مردم خانه‌های آنان را تاراج کردند.

در برخی منابع گفته شده که زینب پاشا نیز در جریان حمله به انبار نظام‌العلما شرکت داشته است.جهان زن (مجله)، دوره جدید، سال اول، شماره ۳، دهم آبان ۱۳۵۸، ص ۱۳

 اندیشهٔ سیاسی 
اندیشهٔ سیاسی محمدرفیع‌ طباطبائی نظام‌العلماء عمدتاً در رساله‌ حقوق دول و ملل متمدن يا تحفه خاقانيه بازتاب یافته است که در آن، مسئلهٔ حکومت و نسبت آن با دین در عصر غیبت بررسی می‌شود. وی با تأکید بر ضرورت وجود دولت، حکومت را شرط حفظ نظم اجتماعی، امنیت عمومی و جلوگیری از هرج‌ومرج می‌داند و بر این باور است که نبودِ سلطان، جامعه را در معرض فساد و ناامنی قرار می‌دهد. نظام‌العلماء با تکیه بر برخی احادیث و استدلال‌های کلامی، اطاعت از سلطان را، حتی در صورت بروز ظلم، واجب می‌شمارد و آن را بر بی‌حکومتی ترجیح می‌دهد. از نظر او، نقد و اعتراض به عملکرد پادشاه ممکن است، اما خروج و شورش علیه حکومت به سبب پیامدهای اجتماعی آن مردود است. وی علما و اندیشمندانی را که مشروعیت حکومت را به‌طور کلی نفی می‌کنند، فاقد توجه کافی به لوازم نظم اجتماعی می‌داند.

در تبیین مفهوم عدالت، نظام‌العلماء عدالت سیاسی را نه به معنای تحقق کامل عدالت فقهی، بلکه به نیت و ارادهٔ سلطان برای حفظ نظم، رفع آشوب و کاستن از ظلم تعریف می‌کند. بر این اساس، حتی حکومت‌های ناعادل نیز در صورتی که مانع فروپاشی اجتماعی شوند، قابل تحمل‌اند و صبر بر جور آنان بر آشوب و بی‌دولتی ترجیح دارد. وی همچنین با اقتیاس از کتاب اخلاق ناصری میان دو نوع سیاست تمایز می‌نهد: سیاست فاضله که در آن پادشاه در پی اقامهٔ دین و عدالت است، و سیاست ناقصه که مبتنی بر منافع شخصی و ظلم است؛ با این حال، حتی سیاست ناقصه نیز در قیاس با فقدان حکومت، زیان کمتری برای جامعه دارد. این دیدگاه، نظام‌العلماء را در زمرهٔ نمایندگان اندیشهٔ سلطنت‌محور در اواخر دورهٔ قاجار قرار می‌دهد که در برابر گرایش‌های ضداستبدادی و اصلاح‌طلبانه، بر تقدم نظم و اقتدار سیاسی حتی در مواجهه با حکومت‌های معیوب تأکید داشتند.

نظام‌العلماء در رساله مذکور تلاش کرده تا با استناد به احادیث و تجربهٔ تاریخی ایران، بویژه پیامدهای هرج‌ومرج پس از فروپاشی حکومت مرکزی، به توجیه استمرار سلطنت حتی در صورت فساد و ستم‌گری شاه بپردازد و مردم را به صبر و بردباری در برابر ظلم و پرهیز از شورش دعوت کند.

چنین رساله هایی کوشیده اند تا سرکوب مخالفان و اتخاذ روش تهدید و خشونت را به شاه القا کنند. چنانکه چندی پس از واقعه رژی (لغو امتیاز در دی ماه ۱۲۷۰ خورشیدی) نگارش چنین رساله هایی از سوی دستگاه حکومت مورد حمایت قرار گرفت.

 آثار 
نام کتب و رسالاتی که محمدرفیع‌ طباطبائی نظام‌العلماء تحریر کرده است بدین شرح می باشد:
 ترجمة الادب فارسی در صرف و نحو
 تحفة الامثال
 لولوة البحار
 حقیقة الامر در بیان مسئله لا جبر و لا تفویض
 رساله در علم عروض
 کنوز السعاده در رموز الشهاده عربی
 مفاتیح الکنوز فارسی در مراثی و اسرار شهادت
 مصباح الانوار در توحید و بیان معاد جسمانی
 سر الشهادة
 مقالات نظامیه
 فتوحات نظامیه
 سفرنامه غروی
 تحفه خاقانیه در بیان حدود و حقوق سلطنت و رعیت، چاپ ۱۳۱۲ق (۱۲۷۳خورشیدی)
 انیس الادباء و سمیر السعداء مشتمل بر مطالب متفرقه که در سبک کشکول است
 کتاب حقوق دول و ملل، چاپ ۱۳۱۲ق (۱۲۷۳خورشیدی)
 آداب الملوک در شرح دستورالعمل جناب امیر به محمد ابن ابی بکر وقتی که به حکومت می فرستاد
 سفرنامه رضوی مجموعه زیارت امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س) 
 مجمع‌الفضائل در ذکر مناقب و فضائل جناب امیر (ع)
 اربعین مختصر مشتمل به چهل حدیث مختصر
 اربعین مفصل مشتمل بر چهل حدیث مفصل
 دیوان قصائد و اشعار عربی و فارسی در مدائح و مراثی
 فواید نظامیه 
 لب الحساب
 حقوق نظامیه
 مجالس نظامیه
 تذکره علویه
 وسیلة الزائرین

 تشابه نام 
در برخی منابع از نظام‌العلماء یاد شده است که در جلسه محاکمه سید علی‌محمد باب در بهمن ۱۲۲۶ خورشیدی، که به دستور حاجی میرزا آقاسی صدراعظم محمدشاه قاجار در تبریز ترتیب داده شد، شرکت نموده و نظام العلما سوالاتی از باب طرح کرده که وی نتوانسته پاسخ بدهد. اما نظام العلمای حاضر در جلسه محاکمه، میرزا محمود تبریزی نظام‌العلماء از شاگردان احمد اَحسائی است که به دستور محمدشاه قاجار مدتی نیز معلم ولیعهد ناصرالدین میرزا بوده است.

محمدشاه قاجار در اواخر تابستان ۱۲۲۷ خورشیدی فوت نموده و اعدام علی‌محمد باب به دستور امیرکبیر و ناصرالدین شاه در ۱۸ تیر ۱۲۲۹ واقع شده است. 

 درگذشت 
او در سال ۱۳۲۷ قمری (١٢٨٧ خورشیدی) در سن ٧٧ سالگی قمری (۷۵ سالگی خورشیدی) در روستای نعمت‌آباد (تبریز) درگذشت و در مقبره خانوادگی خاندان دیبا در صحن اتابکی حرم فاطمه معصومه در قم به خاک سپرده شد.

 منابع 

 منابع 

نظام العلماء - لغت‌نامهٔ دهخدا
رده:خاندان دیبا 
رده:درگذشتگان ۱۳۲۶ (قمری)
رده:روحانیان شیعه اهل ایران
رده:ویکی‌سازی رباتیک