فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ارشدترین سِمَتِ نظامی در مجموعهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است که فرماندهی و نظارت بر نیروی زمینی سپاه، نیروی دریایی سپاه، نیروی هوافضا و نیروی قدس، همچنین سازمان بسیج را برعهده دارد و به‌طور مستقیم توسط فرمانده کل نیروهای مسلح (رهبر جمهوری اسلامی ایران) منصوب می‌شود.

 پیشینه 
در نخستین روزهای پس از انقلاب، حسن لاهوتی حکمی از سید روح‌الله خمینی دریافت کرد تا به تشکیل نیرویی که بتواند در مقابل انواع تهدیدات داخلی و خارجی علیه نظام مقابله کند، اقدام نماید. دولت موقت، ابراهیم یزدی معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب را مأمور کرد که با لاهوتی برای تشکیل این نیرو همکاری کند. در ۹ اسفند ۱۳۵۷ علی دانش منفرد به عنوان فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی انتخاب شد. اما در سه تشکل دیگر هم نیروهایی به صورت مسلح فعالیت می‌کردند. قرار شد از هرکدام از این مراکز ۳ نفر انتخاب شده و این ۱۲ نفر، مسئله ادغام را پیگیری کنند. پس از آن، گروه سه نفره‌ای متشکل از محسن رضایی، محسن رفیق‌دوست و عباس دوزدوزانی در اواخر فروردین ۱۳۵۸ در قم نزد سید روح‌الله خمینی می‌روند و با توجه به مشکلاتی که سپاه با دولت موقت داشت، استدلال می‌کنند که سپاه باید زیر نظر شورای انقلاب اسلامی اداره شود. ادغام این سه گروه مسلح در درون سپاه، ۱۸ فروردین ۱۳۵۸ صورت گرفته و در دوم اردیبهشت ۱۳۵۸ حکم اعضای شورای فرماندهی با امضای سید محمد بهشتی دبیر شورای انقلاب صادر شد. با پایان یافتن مدت ۶ ماههٔ حکم مذکور، لاهوتی که هم در شورای انقلاب عضویت نداشت و هم با منصوری دچار اختلاف نظر بود، با ادامه فعالیت شورای فرماندهی مخالفت نموده و حکمی نیز به عنوان سرپرست سپاه از رهبری دریافت کرد. به دنبال تشدید اختلافات بین لاهوتی و منصوری در خصوص فرماندهی سپاه، در ابتدا سید عبدالکریم موسوی اردبیلی و سپس اکبر هاشمی رفسنجانی برای مدت کوتاهی از سوی شورای انقلاب مأمور رسیدگی به مشکلات شدند. در این دوران ۴ ماهه، از مصطفی چمران (تا پیش از انتصاب به‌عنوان وزیر دفاع ملی) و نیز سرهنگ دوم فریدون کیان به عنوان فرماندهان بالفعل سپاه نام برده شده است. لاهوتی در هنگام اشغال سفارت آمریکا، در بیمارستان بستری بود، ولی روز ۱۹ آبان شخصاً در محل حاضر شد و از طرف خود و سپاه، حمایت کامل خویش را از اقدام دانشجویان و اهداف آنان اعلام کرد. سرانجام وی به علت اختلاف بر سر نحوه نظارت شورای انقلاب بر سپاه در ۲۹ آبان استعفا داد.

با توجه به این که هاشمی رفسنجانی در تاریخ ۲۱ آبان وارد هیئت دولت موقت شورای انقلاب شده و به سرپرستی وزارت کشور منصوب شده بود و نیز لاهوتی که استعفای کتبی خود را رسانه‌ای کرده بود، سید علی خامنه‌ای به سرپرستی کل سپاه منصوب گردید. حسن حبیبی سخنگوی شورای انقلاب این خبر را در شامگاه ۲ آذر اعلام نمود. خامنه‌ای طی مصاحبه‌ای، برنامه‌های خود را تحقق بخشیدن به اهداف چهارگانهٔ توسعه، تقویت، آموزش و انضباط در سپاه عنوان کرده بود. با انتصاب ابوالحسن بنی‌صدر به فرماندهی کل نیروهای مسلح، او استعفای خود از سرپرستی سپاه و نیز معاونت وزارت دفاع را به شورای انقلاب تحویل داد. منصوری نیز یک روز از پس از انتصاب بنی‌صدر، استعفا داده بود. عباس دوزدوزانی از ۵ اسفند، فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت. وی نخستین فرمانده کل سپاه بود که حکم فرماندهی خود را از بنی‌صدر دریافت کرده بود. دوزدوزانی هم به دلیل مخالفت‌های رئیس‌جمهور وقت، استعفا می‌دهد و از این مسئولیت کنار می‌رود.

thumb|از راست: رضایی، صفوی، جعفری و سلامی - فرماندهان سابق کل سپاه پاسداران|راست

فرمانده بعدی سپاه عباس آقازمانی معروف به «ابوشریف» بود که در تاریخ ۲ خرداد ۱۳۵۹ طی حکمی از سوی بنی‌صدر به فرماندهی سپاه پاسداران منصوب شد اما کمتر از یک ماه بعد در تاریخ ۲۷ خرداد استعفا کرد. آقازمانی می‌گوید احکامی که شورای انقلاب برای نخستین شورای فرماندهی صادر کرده بود، ۶ ماهه بود و قرار بر این بوده است که بعد از ۶ ماه، در سپاه انتخابات شود و طبق اساس‌نامه سپاه، فرماندهان از طریق انتخابات تعیین شوند اما بعد از گذشت ۶ ماه، انتخابات صورت نگرفته بود. سرانجام سمیناری با حضور اعضای سپاه برگزار شده و پس از برگزاری انتخابات، آقازمانی برای فرماندهی برگزیده می‌شود. آقازمانی به دلیل این که در حکم صادره از سوی بنی‌صدر، انتصابش از سوی فرمانده کل نیروهای مسلح ذکر نشده و بنی‌صدر نیز از صدور حکم جدید امتناع می‌کرد، استعفا داد اما به دلیل آنچه «بحرانی بودن وضعیت کشور» خوانده است، به فعالیت خود تا انتصاب فرمانده جدید ادامه داد.

بنی‌صدر در روز ۸ تیر اعلام کرد که سید محمدکاظم موسوی بجنوردی را به فرماندهی سپاه منصوب کرده است. بجنوردی که به تازگی و در دوم انتخابات مجلس شورای اسلامی از حوزه انتخابیه تهران، ری و شمیران به مجلس راه یافته بود، در ابتدا فرماندهی سپاه را به صورت مشروط پذیرفته بود اما پس از انتشار این خبر و مشورت با سید احمد خمینی، اعلام کرد که فرماندهی سپاه را نمی‌پذیرد. در نهایت بنی‌صدر در ۲۲ تیر، مرتضی رضایی را به فرماندهی سپاه منصوب کرد اما رضایی حکم فرماندهی بدون امضای رهبری را فاقد اعتبار دانست و آن را قبول نکرد تا اینکه این حکم در ۲۸ تیر به تأیید رهبری رسید.

پس از مرتضی رضایی، شورای فرماندهی سپاه به دستور رهبری، گزینه‌های فرماندهی را اعلام می‌کند. شورای فرماندهی، محمد بروجردی، یوسف کلاهدوز و محسن رضایی را در نظر داشت که از این میان، محسن رضایی ۲۷ ساله را به عنوان فرمانده کل سپاه انتخاب کرده و محسن رضایی، ۱۶ سال فرماندهی سپاه را بر عهده می‌گیرد. رفیق‌دوست می‌گوید که هنگام انتصاب مرتضی رضایی به فرماندهی سپاه، از او خواسته بود کلاهدوز را قائم‌مقام خود کند تا امور سپاه را کلاهدوز اداره کرده و او فقط فرمانده باشد. با عزل بنی‌صدر، قرار می‌شود تا فرمانده جدیدی برای سپاه تعیین شود. اعضای شورای فرماندهی سپاه بر روی کلاهدوز نظر داشتند که عملاً در یک سال گذشته فرمانده سپاه بوده اما او به دلیل ارتشی بودن، نمی‌پذیرد.

 فهرست 

 فرماندهان نخستین 

فرماندهمعاون وزیر کشوردر امور سپاه پاسدارانسرپرست کلآغاز تصدیپایان تصدیتوضیحاتمنابع–علی دانش منفردcolspan=2 ۱۳۵۷۱۳۵۸از سپاه پاسداران خارج شد.۱جواد منصوری↓↓۱۳۵۸۱۳۵۸از سپاه پاسداران خارج شد.colspan=2 rowspan=3 اکبر هاشمی رفسنجانی۱۳۵۸۱۳۵۸از سپاه پاسداران خارج شد.rowspan=2 حسن لاهوتی۱۳۵۸۱۳۵۸از سپاه پاسداران خارج شد.سید علی خامنه‌ای۱۳۵۸۱۳۵۸از سپاه پاسداران خارج شد.–عباس دوزدوزانیcolspan=2 ۱۳۵۸۱۳۵۹از سپاه پاسداران خارج شد.۲عباس آقازمانیcolspan=2 ۱۳۵۹۱۳۵۹از سپاه پاسداران خارج شد.۳مرتضی رضاییcolspan=2 ۱۳۵۹۱۳۶۰در سپاه پاسداران ماند.

 فرماندهان کل 
نامنگارهشاخهآغاز تصدیپایان تصدیطول دورانسمت‌های پیشینمنابع۴محسن رضایی100pxاط.۱۳۶۰۱۳۷۶رئیس اداره اطلاعات (۱۳۶۰–۱۳۵۸)۵سید یحیی صفوینزسا۱۳۷۶۱۳۸۶فرمانده سپاه پاسداران استان کردستان (۱۳۵۹) • فرمانده ستاد عملیات جنوب (۱۳۶۰) • فرمانده نزسا (۱۳۶۵–۱۳۶۴) • جانشین فرمانده نزسا (۱۳۶۸–۱۳۶۵) • سرپرست فرماندهی نزسا (۱۳۶۸–۱۳۶۷) • جانشین فرمانده کل (۱۳۷۶–۱۳۶۸) • فرمانده قرارگاه ثارالله (۱۳۷۸–۱۳۷۴)۶محمدعلی جعفری100pxنزسا۱۳۸۶۱۳۹۸فرمانده تیپ ۱ عاشورا (۱۳۶۰) • فرمانده قرارگاه نجف اشرف (۱۳۶۴–۱۳۶۱) • فرمانده قرارگاه قدس (۱۳۶۷–۱۳۶۴) • جانشین فرمانده نزسا (۱۳۷۱–۱۳۶۹) • فرمانده نزسا (۱۳۸۴–۱۳۷۱) • فرمانده قرارگاه ثارالله (۱۳۸۴–۱۳۷۹) • رئیس مرکز راهبردی (۱۳۸۶–۱۳۸۴)۷حسین سلامی100pxس.م.۱۳۹۸۱۴۰۴فرمانده دانشکده فرماندهی و ستاد (۱۳۷۶–۱۳۷۱) • رئیس اداره عملیات ستاد مشترک (۱۳۸۴–۱۳۷۶) • جانشین رئیس ستاد مشترک (۱۳۸۴) • فرمانده نهسا (۱۳۸۸–۱۳۸۴) • جانشین فرمانده کل (۱۳۹۸–۱۳۸۸) • سرپرست معاونت هماهنگ‌کننده (۱۳۹۷)۸محمد پاکپور100pxنزسا۱۴۰۴۱۴۰۴فرمانده لشکر ۸ نجف اشرف (۱۳۷۹–۱۳۷۶) • فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا (۱۳۸۲–۱۳۷۹) • معاون هماهنگ‌کننده نزسا (۱۳۸۴–۱۳۸۲) • معاون عملیات (۱۳۸۸–۱۳۸۷) • فرمانده نزسا (۱۴۰۴–۱۳۸۸)

 جانشین فرمانده کل 
 فهرست جانشینان 
نامنگارهشاخهآغاز تصدیپایان تصدیسمت‌های پسینمنابع۱یوسف کلاهدوز100px۱۳۵۹۱۳۶۰۲علی شمخانی۱۳۶۰۱۳۶۸فرمانده سپاه پاسداران استان خوزستان (۱۳۶۰–۱۳۵۸) • فرمانده منطقه هشتم کشوری (۱۳۶۰) • فرمانده نزسا (۱۳۶۷–۱۳۶۵) • معاون اطلاعات و عملیات ستاد فرماندهی کل قوا (۱۳۶۸–۱۳۶۷) • فرمانده نداجا (۱۳۷۶–۱۳۶۸) • فرمانده ندسا (۱۳۷۶–۱۳۶۹) • رئیس مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی (۱۳۹۲–۱۳۸۴)سمت‌های غیرنظامی: وزیر سپاه پاسداران (۱۳۶۸–۱۳۶۷) • وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح (۱۳۸۴–۱۳۷۶) • رئیس کمیسیون دفاعی و امنیتی شورای راهبردی روابط خارجی (۱۳۹۳–۱۳۸۵) • دبیر شورای عالی امنیت ملی (۱۴۰۲–۱۳۹۲) • نماینده رهبر در شورای عالی امنیت ملی (۱۴۰۲–۱۳۹۲) • رئیس کمیسیون سیاسی، دفاعی و امنیتی مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۴۰۴–۱۳۹۲) • مشاور سیاسی رهبر (۱۴۰۴–۱۴۰۲) • نماینده رهبر در شورای دفاع کشور (۱۴۰۴) • دبیر شورای دفاع کشور (۱۴۰۴)۳سید یحیی صفوینزسا۱۳۶۸۱۳۷۶فرمانده کل (۱۳۸۶–۱۳۷۶) • دستیار و مشاور عالی فرمانده کل قوا (اکنون–۱۳۸۶) • رئیس پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس (اکنون–۱۳۹۸)سمت‌های غیرنظامی: رئیس کمیسیون دفاعی و امنیتی شورای راهبردی روابط خارجی (اکنون–۱۴۰۲)۴محمدباقر ذوالقدر100pxس.م.۱۳۷۶۱۳۸۴معاون امور بسیج ستاد کل نیروهای مسلح (۱۳۸۸–۱۳۸۶)سمت‌های غیرنظامی: معاون امنیتی و انتظامی وزیر کشور (۱۳۸۶–۱۳۸۴) • قائم‌مقام وزیر کشور (۱۳۸۶–۱۳۸۴) • معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم رئیس قوه قضائیه (۱۳۹۱–۱۳۸۹) • معاون راهبردی رئیس قوه قضائیه (۱۳۹۹–۱۳۹۱) • دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام (۱۴۰۵–۱۴۰۰) • دبیر شورای عالی امنیت ملی (اکنون–۱۴۰۵) • نماینده رهبر در شورای عالی امنیت ملی (اکنون–۱۴۰۵)۵مرتضی رضایی100pxحفاسا۱۳۸۵۱۳۸۷رئیس هیئت مدیره بنیاد تعاون (۱۳۹۲–۱۳۸۶) • مشاور فرمانده کل در امور امنیتی و اقتصادی (؟ –۱۳۸۷)۶سید محمد حجازی100pxنمسا۱۳۸۷۱۳۸۸معاون آماد، پشتیبانی و تحقیقات صنعتی ستاد کل نیروهای مسلح (۱۳۹۳–۱۳۸۸) • جانشین فرمانده نقسا (۱۴۰۰–۱۳۹۸)۷حسین سلامی100pxس.م.۱۳۸۸۱۳۹۸فرمانده کل (۱۴۰۴–۱۳۹۸)۸علی فدوی100pxندسا۱۳۹۸۱۴۰۴رئیس گروه مشاوران فرمانده کل (اکنون–۱۴۰۴)۹احمد وحیدی100pxاط.۱۴۰۴در حال تصدی

 یادداشت‌ها 

 پی‌نوشت‌ها 

 منابع 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

 
فرمانده کل سپاه پاسداران