فهرست آثار درباره بهرام بیضایی

بندانگشتی|262px|بیضایی با مژده شمسایی و محمّدرضا درویشی در نشستِ خبریِ وقتی همه خوابیم در جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ ۱۳۸۷

«بهرام بیضایی و آثار گرانمایهٔ او از آن دست موضوعاتی است که در آغاز سخن درباره‌اش نمی‌توان این جمله بسوده و تکراری را به کار برد که «دربارهٔ او بسیار گفته و نوشته‌اند»؛ چراکه واقعیت این است که نه جامعهٔ ایرانی . . . و نه سیاستگذاران فرهنگی . . . آنچنان که باید و شاید او را نشناخته‌اند یا نخواسته‌اند که بشناسند!»زهرا حاتمی، ۱۳۹۷«به نظر من مقوله‌ای به نام بیضایی‌شناسی، بیضایی‌خوانی، خودش یک پژوهش است.»محسن حسینی، ۱۴۰۰
کار و زندگیِ بهرام بیضایی (۱۳۱۷) موضوعِ آثار و تأمّلاتِ بسیاری بوده است. اینک برگزیده‌ای از شناخته‌ترین‌های این‌ها.

سرآغازِ نگارش دربارهٔ بهرام بیضایی و کارش کمابیش به سرآغازِ کارِ نویسندگیِ خودِ بیضایی برمی‌گردد. بعضی از کسانی که نخستین بار در آغازِ دههٔ ۱۳۴۰ در نوشته به بیضایی و کارش اشاره کردند یا درباره‌اش مقاله نوشتند عبارتند از یحیی ذکاء، ژان-ژاک گوتیه، ایرج افشار، اکبر رادی و جلال آل احمد. (شاید نخستین بار که جایی مکتوب به نامِ بیضایی اشاره و منتشر شده باشد نشریهٔ پُست تهران در خردادِ ۱۳۳۳ باشد. برخی گزارش‌های ساواک را نیز می‌توان از نخستین نوشته‌ها دربارهٔ بیضایی به شمار آورد.) سپس‌تر آوازهٔ بیضایی سبب شد تا موضوعِ نوشته‌ها و نقّاشی‌ها و شعرها و فستیوال‌ها و سخنرانی‌های فراوان شود. دانشگاهیان نیز اغلب در مملکت‌های فارسی‌زبان پژوهش‌های فراوانی دربارهٔ بیضایی نوشتند که گاه به صورتِ کتاب نیز چاپ شده. با این همه، روی هم رفته بیشترِ آنچه دربارهٔ کار و زندگیِ بیضایی در زمانِ زندگیش گفته شده بیش و کم برگرفته از گفته‌های خودش بوده است.یک نمونه از بسیار: خاطراتِ مکتوب و ضبط‌شده نیز از منابعِ شناختِ بیضایی به شمار می‌رود، از راهِ نمونه خاطراتِ زین‌العابدین مؤتمن و عبّاس جوانمرددیدار با خویش (۱۳۹۶) و عزّت‌الله انتظامی و پرویز ممنون و حمید سمندریاناین صحنه خانه‌ی من است (۱۳۸۸) و هما روستاحمیدِ هما (۱۴۰۰) و جمشید لایقمیراث صحنه: زندگی تئاتری جمشید لایق و ایرج زهرییادها و بودها (۱۳۷۸) و داوود رشیدی و مجید دانش‌آراستهنوشتن . . . و دیگر هیچ (۱۴۰۳) و محمّد متوسلانی و ایرج پارسی‌نژادیادها و دیدارها (۱۴۰۰) و آیدین آغداشلوروایت زندگی: گفتگو با بیست استاد بزرگ معاصر (۱۳۹۶) و شیدا قره‌چه‌داغی و عنایت‌الله بخشی و منصور اوجیاوجی، منصور. مجاهد نقی، عبدالرحمن. منصور اوجی. تهران: ابتکار نو. ۱۳۹۵. و اسماعیل نوری علاجمعه‌گردی‌های اسماعیل نوری علا (۱۴۰۴) و لیلی گلستانگلستان، لیلی. فیروزبخش، امید. لیلی گلستان. تهران: نشر ثالث و کاظم هژیر آزاددر محضر استاد (۱۴۰۰) و داوود فتحعلی بیگیتقلیدچی عاشقانه‌ها(۱۴۰۳) و علیرضا خمسهمأموریت آقای شادی (۱۴۰۰) و دربارهٔ سینما با علیرضا خمسه (۱۴۰۴) و داریوش فرهنگکافه آپارات، ۱۰۸ و همایون کاتوزیان و امیر نادری و سوسن تسلیمیسوسن تسلیمی در گفت‌وگویی بلند با محمد عبدی و غزاله علیزاده و بهروز غریب‌پوربهروز غریب‌پور (۱۳۹۸) و اکبر زنجانپور و عبّاس میلانیسی چهره (جلدِ دوّم، ۱۴۰۲) و پرویز پورحسینی و اسماعیل جمشیدی و زاون قوکاسیان و سیّد محمّد بهشتی شیرازیگفتگوهای سینمایی و فرشیده نسرین و آناهید آباد و بهاره رهنما. و همچنین است دانشنامه‌ها و تواریخِ نمایشِ نوین و سینما و ادبیات در ایران، از Histoire du cinéma iranien 1900-1999 محمّد حقیقت و فردریک سابورو تا نمایش‌های ایرانی کارِ صادق عاشورپور و تاریخ سینمای ایران کارِ جمال امید و A History of Persian Literature زیرِ نظرِ احسان یارشاطر.

هنگامِ سرآغازِ قرنِ پانزدهمِ هجریِ خورشیدی بیضایی از نامدارترین پارسی‌گویان بوده و «هر گفتارش تفسیر می‌شود».

 کتاب 
 به تفکیکِ کار 
 دربارهٔ کتاب‌ها 

مترسکها در شب و عروسکها

آرش

پهلوان اکبر می‌میرد

نمایش در ژاپن

نمایش در ایران

سُلطان مار

دیوان بلخ

نمایش در چین

عیّار تنها

قصه‌های میرِ کفن‌پوش

اِشغال

روز واقعه

فتحنامه‌ی کلات

دیباچه‌ی نوین شاهنامه

پرده‌ی نئی

فیلم در فیلم

سیاوش‌خوانی

هیچکاک در قاب

چشم‌انداز

مقصد

اَفرا، یا روز می‌گذرد

ایستگاه سلجوق

مَجلس ضًربت زدن

مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین

شب هزارویکُم

ریشه‌یابیِ درخت کهن

هِزاراَفسان کجاست؟

چهارراه

ماهی

داش آکُل به گُفته‌ی مرجان

 دربارهٔ فیلم‌ها 
بندانگشتی|262px|زاون قوکاسیان (۱۳۹۳−۱۳۲۹)

قوکاسیان از پرکارترین بیضایی‌شناسانِ هم‌روزگارِ بیضایی بود. او پنج کتابِ مشترکِ عمدتاً سینمایی با بیضایی منتشر کرد. بیضایی در سوگِ مرگش دو شعر سرود.دانشنامه‌ی آثار بهرام بیضایی

رگبار

سفر

غریبه و مه

کلاغ

چریکه‌ی تارا

مرگ یزدگرد

باشو، غریبه‌ی کوچک

شاید وقتی دیگر

مسافران

گفتگو با باد

سگ‌کُشی

قالی سخنگو

وقتی همه خوابیم

 دربارهٔ سخنرانی‌ها 

«در موقعیت تئاتر و سینما»

 عمومی 

 دفتر 
 
 نظرزاده، رسول. تن‌پوشی از آینه: ساختمایه‌ی نمایش‌های ایرانی در آثار بهرام بیضایی (۱۳۸۴)
 
 
 
 
 

یادنامه
 
 تواضعی، جابر (گردآورنده). سر زدن به خانه‌ی پدری.

نویسندگانِ کم‌شناخته‌ای چون سهیلا نجمبیضایی از نگاهی دیگر و مصطفی زمانی‌نیادر شبیخون نشابور و ایرج افشاری اصلزبان آرکائیک در نمایشنامه‌های بهرام بیضایی (۱۳۹۶) و آذر مهرابیقدرت نوستالژی (۱۳۹۹) و رضا ترنیانبهرام بیضائی؛ زبان، هویت و قدرت (۱۳۹۹) و محمّد عارفنمادها و نشانه‌ها در ادبیات نمایشی (۱۴۰۳) و شمیم شهلامفهوم تعزیه از نگاه بهرام بیضایی (۱۳۹۹) و مریم افشارتحلیلی بر بازتاب اسطوره در سینمای بهرام بیضایی (۱۳۹۴) و الهام باقریاز اسطوره تا تاریخ، از تاریخ تا اسطوره در آثار بهرام بیضایی و فرشید قلی‌پوراز شعر تا واگویه در آثار بهرام بیضایی و چند کتابِ دیگر و محمود صباحییک تاریخ درام و یک درام تاریخی و سعید رضویثنویت در آثار بهرام بیضایی و اکبر رادی و حسن امیرخانیایجاد اسطوره‌ی قهرمان نمایشی (۱۳۹۶) و آزاده سعیدی مقدمبررسی جایگاه زن در آثار بهرام بیضایی و فاطمه شفیع خانیقهرمان زن در سینمای بیضایی (۱۴۰۰) و منیر کی‌احمدیاستعارهٔ شناختی و روایت‌های استعاری و سارا آصفیچهار زن در دو دهه از سینمای بهرام بیضایی (۱۴۰۱) و مونا عمادLe théâtre iranien en transition: Les œuvres de Bahram Beyzaie و لیلا فیجانیتأثیر خود در نمایشنامه‌های سلطان مار مرگ یزدگرد و شب هزارویک بهرام بیضایی بر اساس نظریه دیگری باختین (۱۴۰۳) نیز کتاب‌هایی دربارهٔ بیضایی منتشر کرده‌اند. منصور خلجنمایشنامه‌نویسان ایران: از آخوندزاده تا بیضایی (۱۳۸۱) و محسن شهرنازدارمهرگان: جشن‌نامه مشاهیر معاصر ایران (۱۳۸۴) و سروش طاهری اولبازتاب حمله مغول در نمایش ایران و صمد رستمی و محمّد بقاییچهره‌ها و ناگفته‌ها (۱۴۰۱) و حسین فرّخینمایشنامه‌نویسان ایران: ۱۳۷۸−۱۳۵۷ (۱۴۰۱) و فریده شیر ژیانجایگاه نمایش سنتی در تئاتر معاصر ایران (۱۳۸۱) و ندا خوینیاز اسطوره تا سینما (۱۴۰۱) و ولی‌اله نصریشعر بی‌پایان (۱۴۰۳) و محمّدسجّاد نجفیسینمای ایران به روایت فلسفهٔ سیاسی (۱۴۰۳) و حمیرا علیزادهآثار سینمایی از منظر ژیلبر دوران (۱۴۰۳) و رسول نظرزادهتک‌گویی در سینمای ایران، جلدِ ۳ (۱۴۰۴) هم از نویسندگانی هستند که در بخش‌هایی از کتاب‌هاشان به بیضایی و کارش پرداخته‌اند.

 مقاله 
 
 
 
 
 
 
 
 
 دولت‌آبادی، محمود. «بهرام بیضایی» در کتابِ میم و آنِ دیگران.
 
 و نیز در کتاب دستی از دور.
 
 
 رحمانیان، محمّد. «بهرام بیضایی؛ نمایشنامه‌نویس».
 شمسایی، مژده. «بیضایی از نزدیک‌ترین فاصله».
 
 
 کیانیان، رضا. «بازی برای بیضایی» در کتاب بازیگری.
 (چاپِ دیگر در کتابِ نام‌ها از کجا می‌آیند؟ برندسازی شخصی؛ راه بلندمدت دوست‌داشتنی، ۱۴۰۳)
 نجیب، ابوالفضل. «بهرام بیضایی، ادبیات مدرن و سرگشتگی تاریخی زن»http://www.ensafnews.com/389750/بهرام-بیضایی،-ادبیات-مدرن-و-سرگشتگی-تا/
 

 
 Stümpel-Hatami, Isabel. "Sindbads Achte Reise: Geschichte und Gegenwart im Werk Bahram Beizai's am Beispiel eines frühen Dramas" in Gesellschaftlicher Umbruch und Historie im Zeitgenossischen Drama der Islamischen Welt
 Yarshater, Ehsan. "The Modern Literary Idiom." Critical Perspectives on Modern Persian Literature. Edited and Compiled by Thomas M. Ricks. Washington, D. C: Three Continents Press. 1984.

همچنین مقالاتِ فراوانی اغلب بی امضا در روزنامهٔ کیهان دربارهٔ بیضایی چاپ شده است. روزنامهٔ کیهان و روزنامهٔ شرق از نشریّاتی هستند که در دورانِ متأخّرِ کارِ بیضایی فراوان به وی پرداخته‌اند، یا بیضایی را بهانهٔ مشاجرهٔ قلمی با همدیگر کرده‌اند.

 ویژه‌نامه 
 فیلم و سینما، شمارهٔ ۲
 سیمیا، شمارهٔ ۲
 آزما، شمارهٔ ۱۰۹
 دفترهای تآتر، شمارهٔ ۱۵
 کاج، شمارهٔ ۲ و ۳
 فرهنگ امروز، شمارهٔ ۲۶
 چلچراغ، شمارهٔ ۷۷۹

 Iranian Studies, Vol 46, No. 5

 رساله 
 سعیدی امجد، حمید. بررسی مبادی تجدّد و درام ایرانی همراه با طرح خوانشی از آثار بهرام بیضایی.

 Talajooy, Saeed Reza. Mythologizing the Transition: A Comparative Study of Bahram Beyzaee and Wole Soyinka.
 Vatanabadi, Shouleh. Gholam Hossein Sa'edi & Bahram Beyzai: Censorship in Iranian Drama in the 1960's and 1970's.

 ادبِ جمیل 

 م. آزاد. «عصر». (زمستانِ ۱۳۴۱)
 م. آزاد. «مباحثات». (پاییزِ ۱۳۴۲)
 
 اسماعیلی، بشیر. «تذکره شیخنا و استادنا بهرام بیضایی» در ضمیمهٔ طنزِ روزنامهٔ قانون.
 گودرزی، شکرخدا. «استوار بر پیمان خویش».

 نمایش 
 مساوات، محمّد. بیضایی. (۱۳۹۴، چاپِ ۱۳۹۸)

 فیلم 

 یک فیلم در وست‌دویچر روندفونک
 مسافران در راه
 پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کُشی
 ریشه‌ها
 Cinema of Fire (۲۰۰۲ میلادی)
 
 چریکه‌ی بهرام یا ایمان به قدرت تصویر
 Bahram Beyzaie: A Mosaic of Metaphors (۲۰۱۹ میلادی)
 عیّار تنها (۲۰۲۰ میلادی)
 اعتراضِ بهرام بیضائی (۱۳۹۹؛ )
 سفری به دنبال هویت (۲۰۲۱ میلادی)

 عکس 
بندانگشتی|262px|پرترهٔ بیضایی، کارِ فخرالدّین فخرالدّینی (۱۳۸۱)
 پرتره، فخرالدّین فخرالدّینی (۱۳۸۱)
 پرتره، مریم زندی (در کتابِ چهره‌ها)
 پرتره، مهرداد اسکویی (در کتابِ یاد و نگاه و کتابِ پنجاه‌وپنج)
 پرتره، علیقلی ضیایی (در شمارهٔ ۱۲۱ بخارا)
 پرتره، حمیدرضا فرامرزی (در کتاب‌های هنرمندان در قاب سیاه و سفید و در کنار برترین هنرمندان معاصر و سایه‌های سپید (۱))
 چند عکس در جزیرهٔ کیش، ناصر تقوایی
 پرتره، پرویز جاهدasriran.com/002dGS
 دو پرتره از مهرداد دفتری (در کتابِ چشمِ درون)

نیز نمایشگاه‌ها و کتاب‌هایی از عکس‌های پشتِ صحنهٔ کارهای بیضایی برگزار و منتشر شده است − از جمله نمایشگاهی از عکس‌های عزیز ساعتی و کتابی از عکس‌های جمشید بایرامی.

 گفتگو 
 «جایگاه بیضایی در سینمای ما» در بهاری، مسعود. مرد آرام پرده نقره‌ای: مجموعه مقالات و نقدهای سینمایی (۱۳۹۷). تهران: انتشارات افراز. به کوششِ احمدرضا بشیری. (گفتگوی روبرت صافاریان و امیر پوریا و رضا درستکار و مسعود بهاری)
 
 «شناخت بیضایی برای جهان دشوار است». گفتگوی مجلّهٔ آزما با امید روحانی
 «زبان بیضایی، شعر است». گفتگوی مجلّهٔ آزما با عبّاس جوانمرد
 گفتگوی امیر پوریا و افشین هاشمی در بیست‌ویکمین برنامهٔ آپاراتچی ()
 مجموعهٔ پادکستِ ابدیت و یک روز به مناسبتِ هشتادسالگیِ بیضایی

 آثارِ تجسّمی 
یگانه شمایلِ بیضایی در معابرِ عمومی تا سالِ ۱۴۰۰ تصویرِ ابلقِ نیمرخی در بالای شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاهِ متروی تئاترِ شهرِ تهران بوده است.
 محصّص، اردشیر. طرحِ چهرهٔ بهرام بیضایی.
کاریکاتورهای فراوانی نیز از بیضایی کشیده شده که اغلب در مجلّاتِ سینمایی منتشر شده، از جمله از مانا نیستانی.

 فستیوال‌ها 
جشنواره‌ها و جایزه‌هایی به نامِ بیضایی برگزار شده است، که از آن میان می‌توان جشنوارهٔ ارغنون به سال ۱۳۹۵ و جشنواره ملّی تئاتر بهرام بیضایی و مجموعه سخنرانی‌های دانشگاهِ سنت اندروز (۲۰۱۷) به افتخار بیضایی را نام برد.

به مناسبتِ ده سال مربّی‌گریِ بیضایی در دانشگاهِ استنفورد برنامهٔ ایران‌شناسیِ این دانشگاه کنفرانسی در ژوئیهٔ ۲۰۲۱ میلادی برگزار کرد.https://iranian-studies.stanford.edu/beyzaie-conferencehttps://www.aasoo.org/fa/articles/3517

 جستارهای وابسته 
 فهرستِ آثارِ بهرام بیضایی

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 
 فهرست مقالات فارسی در زمینهٔ تحقیقات ایرانی
 فهرست مقالات فرهنگی در مطبوعات جمهوری اسلامی ایران (فهرست مقالات فارسی در مطبوعات جمهوری اسلامی ایران)
 خاشع، شهرزاد. کتابشناسی نقد فیلمهای ایرانی.
 

 پیوند به بیرون 
 کتاب‌ها دربارهٔ بهرام بیضایی در کتابخانهٔ باز
 Cinema Iranica Bibliography
 Cinema Iranica: "Bahram Beyzaie’s Dramatic and Cinematic Oeuvre" by Saeed Talajooy
 

رده:بهرام بیضایی
بیضایی