گویش تونی

گویش تونی یا گویش فردوسی یکی از گویش‌های فارسی خراسانی در شرق ایران است و زیر مجموعه‌ای از زبان فارسی نو می‌باشد ولی به دلیل تفاوت ساختاری که در صرف افعال، جمله‌بندی، وزن و ادای واژگان دارد درک آن را برای شنونده ناآشنا بسیار دشوار می‌نماید. افرادی که با این گویش تکلم می‌کنند، بیش از صد هزار نفر برآورد می‌شود.

 محدوده جغرافیایی گویشوران 
 استان خراسان جنوبی: شهرستان فردوس
 استان خراسان رضوی: شهر کاخک
 استان خراسان جنوبی: شهرستان سرایان
 استان خراسان جنوبی: شهر خضری دشت‌بیاض

 دستور زبان 
برخی از افعال ساده در این گویش به صورت مرکب به کار می‌روند مانند:
 زبان فارسیگویش تونی پوشیدن هوبر کِرده
برخی افعال مرکب در این گویش به صورت پیشوندی به کار می‌روند مانند:
 زبان فارسیگویش تونی برنده شدن، پیروز شدن وَبُرده
نکته دیگری که در این گویش بسیار به چشم می‌خورد پیشوندهایی است که بر سر اغلب افعال قرار می‌گیرند:
 پیشوند «وا» در اکثر افعال در حالت امر به جای پیشوند «ب» به کار می‌رود مانند:
 زبان فارسیگویش تونیفارسیگویش تونی (حومه سرایان)زبان فارسیگویش تونیبدهوادهبپرس اَوال پُرسبپرس واپرس
 پیشوند «هر» که اغلب به جای «بر» در فعل امری بکار می‌رود مانند:
 زبان فارسیگویش تونیزبان فارسیگویش تونیبلند شو، برخیزهرخز،هخهبردار هردر
 پیشوند «د» که هم در حالت امری و هم در حالت غیر امری به کار می‌رود مانند:
 زبان فارسیگویش تونی خواهم بست دخُم بس
 پیشوند (ب-م) مانند فارسی کهن دری برای منفی کردن بر سر افعال می‌آید مانند:
 زبان فارسیگویش تونی نرو بِمرو
 پیشوند (ب-ن) برای برخی از افعال نفی به کار می‌رود مانند:
 زبان فارسیگویش تونی نرفتن بِنری

 افعال و مصدرها و ضمایر 
 زبان فارسیگویش تونیزبان فارسیگویش تونیآب خوردم اوُمْ خاآمدم بِیَمَدُوممی‌خواستم مَستُمافتادمهُو تَم اِفتیخواهد شدخَد شُوُخواهد بودخَد بُوُنشستمهُونشَستُومخواهم کردخُوم کِینشان دادننَوُندَننمی‌باشدنِمَبَهویران شدهُوتُنْبِیدهفروریختهُوشِلیدهله شدهبِکُرچِیدهلیز خوردنخِلِشِیدنکامل شدهبُود شودهشکفتنشَخِیدَهنماندبِنِمُنخیس شدندِرِزگ شُودن

 ضمایر 
ضمایر شخصی و ضمایر اشاره
 مفردجمعمَه مایوایایِنُوتو شمایواوُ اوُنو

 ضمایر اشاره 
+ضمایرفارسیتونیمثال اشاره به دورآنهُوهوناکه : آن جااشاره به نزدیکاینهِیهیناکه: این جا
البته گاهی برای اشاره همراه با تعجب به جای "هِی" از "دِی"و به جای "هُو" از "دُو"استفاده میشود.

 ساختار 
+فارسیتونیمثال فارسیمثال تونینهاد +گزاره +فعلگزاره+نهاد+فعلتو کجا رفتی؟چه ات شونهاد+ گزاره +فعلگزاره+نهاد+فعلتو چکار کردی؟چه ات کی

 افعال 
گذشته فعل نشستن
 مفردجمع هُونشَسْتُم
 هُونْشَستَمَههُونشَستِد هُونشَسَتَتَههُونشَسِتَشْ هُونشَسَتَشَه

حال فعل نشستن
 مفردجمع هُومَنشیِنُم هُومَنشِینَمهُومَنشیِنِیهُومَنشِینَههُومَنشِینَد هُومَنشِینَنَد

آینده فعل نشستن
 مفردجمع هُوخُومنِشَس هُوخَم نِشَسهُوخِی نِشَسهُوخَه نِشَسهُوخَد نِشَسهُوخَند نِشَس

 نمونه نوشتار 

 گویش تونی: 
هو کَه زه گو هو کشمونو بَه رِش خَه شو،هر گَه شونه کَه زه گومه بَه رِش خَه رخ،اسپیکی کرمه ار ته دیده ،مِلّ هوجائو خد شو

 ترجمه: 
در صحرا ها و مزارع هم باران خواهد آمد ،و بر روی دیوار های گلی صحرا هایمان باران خواهد ریخت،آیا سفید کوه را دیده ای؟ مانند آنجا خواهد شد.مردم محلی و درمانده دور از توجه فرهنگی و اقتصادی

 آواشناسی گویش تونی 
در برخی واژگان حرف "خ"به جای صامت"ق" به کار می‌رود
مانند:
 زبان فارسیگویش تونی یقه یخه
در برخی واژگان حرف "ب" حذف و تبدیل پیشوند افعال به صورت گذشته خود " v" به کار می‌رود مانند:
 زبان فارسیگویش تونیزبان فارسیگویش تونی سبز سوز چوب چو
در برخی واژگان حرف "پ" به حرف "ف" تغییر نیافته و به صورت گذشته خود به کار می‌رود مانند:
 زبان فارسیگویش تونی گوسفند گوسپند
واژگانی که با شین یا سین شروع می‌شوند صدای اُ یا اِ به کار می‌روند مانند:
 زبان فارسیگویش تونیزبان فارسیگویش تونی شتر اُشتر شکم اِشکم
در برخی از واژگان حرف"و" به جای "ف" استفاده می‌شود مانند:
 زبان فارسیگویش تونی کفش کوش
در برخی از واژگان صامت‌های "ت" و "ن" حذف می‌شود مانند:
 زبان فارسیگویش تونی دست دس
برخی واژگان ساده به صورت مرکب به کار می‌روند که عموماً از ترکیب اسم + مصدر یا پیشوند + اسم یا به صورت ترکیبی از مضاف + مضافٌ‌الیه ساخته می‌شوند مانند:
 زبان فارسیگویش تونیزبان فارسیگویش تونی باجناغ هم زلفملاقه اُگردو

 واژگان 
برخی واژگان این گویش کهن با زبان‌های ایرانی غربی همچون لری مشترک است.
+ زبان فارسیگویش تونیزبان فارسیگویش تونی زبان فارسیگویش تونیزبان فارسیگویش تونی آب اُو شتر اُشترستاره اِستَرهسالم دُرواخترسیدناَرازشبشُوخوابخُوسبزسُوزلجبازیاِستِیزهتمامهَجاشعمدیاَلادَرناوداننَتُوانگراندِلَنْدَرواسرشبنُماشُومبرادربُراردیشبدُوشنَهمادرمَه مَه، ننهچشمچَشلثهاَرُوکناپسنداَنَاییْباردار، حاملهاَوُستحالااُزمَلَربه اندازهبُغادَهگهواره باچُوگونهبُکردیفپَستاسوگواری پُرسَهسرحالهَه جِیرایستاده هه لکآمادهتَیاربا حوصلهتِزوککوچکخُردُکچوب نازکخَلَاشَهآرنجزَنگِیچَهچانهزَنَخدنداننکصحراکَزَهمزرعهکِشمُوآفتابافتوبارانبَه رِشچوبچَفتهالاغچَه رواجوجه تیغیزِریکتَشیکاسیچخالهلَه لَهخواهرددهمترسکدَه یَلقطعهلُکّخانه گوسفندانگاشپناهگاه داملونتوپگوکسفیداسپیغم،غصهسوق ،دَسوقبز کوهی و پازنوَحشپنجرهآغشکهقرمز سُهر

 اشعار 
مهم‌ترین اثر مکتوب و به جامانده از این گویش دیوان میرتونی مربوط به سده نهم هجری قمری است. دو بیت از اشعار میر تونی

 صداها در گویش تونی 
واژه‌هایی که برای صداهای مختلف به کار می‌روند، این واژه‌ها در اکثر موارد با اضافه شدن ساکن «سین» و «تا» ساخته می‌شوند.

 زبان فارسیگویش تونیصدای شکستن
 جِرینگَستَصدای افتادن جسم سنگین
 گُرمْبَستَصدای افتادن جسم سبک
 تُرپَستَصدای کشیده شدن ورق
 خِشَستَصدای آتش گرفتن
 هُوفَستَصدای عبور وسیله تندرو
 وِژَستَصدای سیلی
 شَرقَستَصدای ترکیدن
 تَرقَستَصدای خورد شدن جسم زیر دندان
 کُرُچَستَصدای افتادن غیرمنتظره جسم
 هووستَ

 جستارهای وابسته 

 تون
 زبان فارسی
 گویش فارسی خراسانی
 شهرستان فردوس
 فردوس
 اسماعیلیان
 قهستان

 پانویس 

 

 منابع 
 یاحقی و بوذرجمهری، محمدجعفر و خدیجه، فردوس/تون، تاریخی جغرافیا، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی ،۱۳۷۳
 
 

رده:فردوس
رده:گویش‌های زبان فارسی