هزارافسان کجاست؟

هِزاراَفسان کجاست؟ مفصّل‌ترین رسالهٔ پژوهشیِ منتشرشدهٔ بهرام بیضایی تا هنگامِ چاپ در بهارِ ۱۳۹۱ است، که به ریشه‌یابیِ داستانِ بنیادینِ هزارویک شب می‌پردازد. این کتاب جلدِ دوّمِ ریشه‌یابیِ درخت کهن به‌شمار می‌رود. این کتاب پیش‌تر در ۱۳۸۴، چندی پس از نمایشِ شب هزارویکُم و اندکی پس از انتشارِ پارهٔ نخستش در همان سالِ ۱۳۸۳ که ریشه‌یابیِ درخت کهن نام داشت، نوشته شده بود و بنا بود به نمایشگاهِ بین‌المللیِ کتابِ تهران در اردیبهشتِ ۱۳۸۵ برسد، ولی انتشارش تا بهارِ ۱۳۹۱ پس‌افتاد.

 متن 

کتاب سالِ ۱۳۸۴، اندکی پس از ریشه‌یابیِ درخت کهن و نمایشِ شب هزارویکُم، نگاشته شد؛ چند سال منتظرِ پروانهٔ نشرِ وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی ماند؛ و سرانجام در بهارِ ۱۳۹۱ به صورتِ مصوّرِ رنگی چاپ شد و روزِ ۲۹ اردیبهشت در خانهٔ هنرمندانِ ایران در تهران رونما شد. نویسنده نیز پیامی تصویری فرستاد، از آمریکا، که در جشنِ رونمایی به نمایش درآمد.

 موضوع 

این کتاب پارهٔ دوّمِ کتابِ ریشه‌یابیِ درخت کهن از همین نویسنده است و حاویِ جستارهای بیضایی در همانندی‌های داستانِ بنیادین هزارویک شب با داستانِ جم و ضحّاک در شاهنامه است. در «پی‌آورد» ِ سوّمِ کتاب نیز به «حقیقت چقدر آسیب‌پذیر است» ِ احمد شاملو پرداخته شده است.

 فهرستِ مندرجات 
 پیش‌خوانی
 آیا هزارافسان خیالات است؟
 چشم‌ها را باید شُست!
 شَهرزاد و دین‌آزاد از کُجا می‌آیند؟
 گُذر در زمان
 سخنِ رهایی‌بخش
 درختِ سخنگو
 سَرانجامِ اسطوره
 پِی‌آوَردها:
 زنِ بَلاگردان
 اژدهاکُشیِ گَرشَسب
 اژدهای شورشی
 پِیوست‌ها:
 ترانه‌ی دُو خاتون
 جَن و پَری
 سرودِ نیایشِ سخن
 نگاره‌ها
 فهرست اعلام

 در چشمِ دیگران 

اولریش مارزلف نوشت: «هزارافسان کجاست؟ . . . پژوهشی جالب در زمینهٔ یافتن کهن‌الگوهای داستان بنیادین هزارویک شب است؛ گرچه فصل آغازین کتاب به راستی برای من شگفت‌آور بود . . . شاید بهتر آن بود که از این فصل آغازین کتاب به سادگی گذر کرد چرا که فاقد قاعده‌های ابتدایی پژوهشی مانند ارزیابی دقیق منابع مورد استفاده و ارجاعات است.» با این همه، مارزلف سپس‌تر پیشنهادِ البتّه مسبوق به سابقهٔ فصلِ اوّل را دربارهٔ احتمالِ ایرانی بودنِ اصلِ هزارویک شب تأیید کرد.کتاب هزارویک روز و ریشه‌های آن در ادبیات ترکی عثمانی و فارسی (۱۳۹۷) ولی عبدالحسین آذرنگ گمانِ اصالتِ ایرانیِ پیش از هخامنشیِ هزارویک شب را خیال‌پردازانه می‌دانسته.تاریخ ترجمه در ایران. تهران: ققنوس. ۱۳۹۵. ص. ۷۶.جلال ستّاری در افسون شهرزاد پیشینه‌ای از این مناقشه به فارسی به دست داده بود. سال‌ها پیش از بیضایی دانکن بلک مک‌دونالد (MacDonald, D. B. "The Earlier History of the Arabian Nights." The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. No. 3. July, 1924. Pp. 353-397.) و دیرتر احمد تفضّلی (تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام) و علی شلق (نقاط التطور في الأدب العربي) نیز اصلِ هزارویک شب را ایرانی می‌دانستند. محمّدعلی سپانلو نیز الف لیل و لیله را ترجمهٔ عربیِ «هزار افسانه فارسی» می‌شناخت، که بعدها باز به فارسی درآمده و شده هزارویک شب. (قصهٔ قدیم: ۱۱۱ قصه از سرچشمه‌های ایران و اسلام. تهران: نشر چشمه. ۱۳۹۰. ص. ۵۸۵.) بوده‌اند کسانی هم که اصلِ هزارویک شب را از هند دانسته‌اند؛ مثلاً ده سال پس از انتشارِ هزارافسان کجاست؟ محمود دولت‌آبادی جدال بر سرِ ایرانی یا عربی بودنِ اصلِ هزارویک شب را بیهوده شمرد و یک داستانِ هندی به نامِ «سپیده‌دم» را گواهِ ریشهٔ هندیِ این کتابِ کهن دانست. (سپیده‌دم. تهران: نشر چشمه. ۱۴۰۱. ص. ۹.)

ابوالفضل خطیبی دربارهٔ این کتاب نوشت: «این کتاب را ببینید. شما حیرت می‌کنید که چقدر زمان گذاشته و این همه منبع را با دقت بررسی کرده است. با این همه، بین بیضایی هنرمند و بیضایی پژوهشگر فاصله‌ای است. می‌خواهم بگویم بیضایی هنرمند در اوج اوج قامت برافراشته است، اما بیضایی پژوهشگر در اوج اوج نیست. پیش خود خیال کردم آیا بهتر نبود بخشی از زمانی را که او صرف نوشتن پژوهش‌هایش کرده است، فیلم می‌ساخت، بگذریم که ساخت فیلم در ایران خود داستانی دارد غم‌انگیز یا نمایشنامه می‌نوشت. آیا کسی را می‌شناسید که در این دو حوزه در اوج اوج باشد. برای نمونه زنده‌یاد ملک الشعرای بهار و زنده باد شفیعی کدکنی؟»یاداشت‌های ابوالفضل خطیبی در وبسایت شخصی. چهاردهم نوامبر ۲۰۱۳.http://fa.horaforex.com/966500-بیضایی_پژوهشگر.html

شهرنوش پارسی‌پور در شهریورِ ۱۳۹۲ در رادیو زمانه دربارهٔ این کتاب سخن گفت.پارسی‌پور، شهرنوش. «خانم نویسنده، قسمت ۶۶: نگاهی به کتاب «هزارافسان کجاست» پژوهشی از بهرام بیضایی». رادیو زمانه. ۱۴ شهریور ۱۳۹۲.

احتمالاً مفصّل‌ترین گفتار دربارهٔ این کتاب از حمید امجد در جشنِ رونماییش در ۲۹ اردیبهشتِ ۱۳۹۱ در خانهٔ هنرمندانِ ایران بوده است. امجد در این روز پس از محمّد رضایی راد سخن گفت، و خلاصه‌ای از گفتارش در شمارهٔ ۱۵ دفترهای تآتر (۱۳۹۷) منتشر شده است.

 جستارهای وابسته 
 اژدهاکُشی: وجوهی از سخن‌شناسیِ هندواروپایی
 مبارکشاه مرورودی
 ضحاک

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 
 
 
 بیضایی، بهرام. «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی». مجلّه سیمیا زمستان ۱۳۸۶ شماره ۲ ص ۲۸.
 
 
 
 خطیبی، ابوالفضل. یاداشت‌های ابوالفضل خطیبی در وبسایت شخصی. چهاردهم نوامبر ۲۰۱۳.
 
 
 
 
 

 پیوند به بیرون 

 
 گزارش نشست «جهان هزارافسان ایرانی»، ۱۴ دیِ ۱۴۰۴، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

رده:آثار درباره شاهنامه
رده:آثار درباره هزارویک شب
رده:ادبیات تطبیقی
رده:اسطوره‌شناسی ایرانی
رده:تک‌نگاشت‌ها
رده:کتاب‌ها درباره کتاب‌ها
رده:کتاب‌های ۱۳۹۱
رده:کتاب‌های اسطوره‌شناسی
رده:کتاب‌های انتشارات روشنگران و مطالعات زنان
رده:کتاب‌های ایران‌شناسی
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۲۱ (میلادی)
رده:کتاب‌های زبان‌شناسی
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۲۰۱۲ (میلادی)
رده:کتاب‌های غیرداستانی بهرام بیضایی
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۵ (قمری)