فهرست آثار ابن سینا

این مقاله سیاهه‌ای است از نوشته‌های ابن سینا.

آثار فراوانی از ابن سینا به جا مانده یا به او نسبت داده شده که فهرست جامعی از آن‌ها در فهرست نسخه‌های مصنفات ابن سینایحیی مهدوی آورده شده‌است. این فهرست شامل ۱۳۱ نوشته اصیل از ابن سینا و ۱۱۱ اثر منسوب به او است.

 نوشته‌ها و رساله‌ها 
از مصنفات اوست:
 کتاب المجموع در یک جلد
 کتاب الحاصل و المحصول در بیست جلد
 کتاب البرّ و الاثم در دو جلد
 کتاب شفا (کتاب الشفاء) در هجده جلد
 کتاب القانون فی الطب در هجده جلد
 کتاب الارصاد الکلیه در یک جلد
 کتاب الانصاف در بیست جلد
 کتاب النجاه در سه جلد
 کتاب الهدایه در یک جلد
 کتاب الاشارات در یک جلد
 کتاب المختصر الاوسط در یک جلد
 کتاب العلائی در یک جلد
 کتاب القولنج در یک جلد
 کتاب لسان العرب فی اللغه در ده جلد
 کتاب الادویة القلبیه در یک جلد
 کتاب الموجز در یک جلد
 کتاب بعض الحکمة المشرقیه در یک جلد
 کتاب بیان ذوات الجهه در یک جلد
 کتاب المعاد در یک جلد
 کتاب المبدأ و المعاد در یک جلد.
الحکمة العرشیه
 عیون الحکمه و الانصاف و الانتصاف
 الاشارات و التنبیهات

از دیگر تألیفات وی می‌باشد.

و رساله‌های او عبارتند از:
 رسالة القضاء و القدر
 رسالة فی الآلة الرصدیه
 رسالة عرض قاطیغوریاس
 رسالة المنطق بالشعر
 قصائد فی العظة و الحکمه
 رسالة فی نعوت المواضع الجدلیه
 رسالة فی اختصار اقلیدس
 رسالة فی مختصر النبض به زبان فارسی
 رسالة فی الحدود
 رسالة فی الاجرام السماویة
 کتاب الاشاره فی علم المنطق
 کتاب اقسام الحکمه
 کتاب النهایه
 کتاب عهد کتبه لنفسه
 کتاب حیّ بن یقطان
 کتاب فی انّ ابعاد الجسم ذاتیة له
 کتاب خطب
 کتاب عیون الحکمه
 کتاب فی انّه لا یجوز ان یکون شیء واحد جوهریا و عرضیا
 کتاب انّ علم زید غیر علم عمرو
 رسائل اخوانیه و سلطانیه و مسائل جرت بینه و بین بعض العلماء.

 طبقه‌بندی موضوعی آثار 

 فلسفه 
 کتاب شفا
 نجات
 الاشارات و التنبیهات

 ریاضیات 
 زاویه
 اقلیدس
 الارتماطیقی
 علم هیئت
 المجسطی
 جامع البدایع

 طبیعی 
 ابطال احکام النجوم
 الاجرام العلویة واسباب البرق والرعد
 فضا(1)
 النبات والحیوان

 پزشکی 
بندانگشتی|چپ|200px|کتاب قانون ابن سینا در سال ۱۵۹۳
 قانون
 الادویة القلبیه
 دفع المضار الکلیه عن الابدان الانسانیه
 قولنج
 سیاسة البدن وفضائل الشراب
 تشریح الاعضا
 الفصد
 الاغذیه والادویه

قانون یک دائرةالمعارف پزشکی است که در آن تمام مبانیِّ طب سنتی مانند: کالبد شناسی، نشانه‌شناسی، داروشناسی، داروسازی، نسخه‌نویسی مورد بحث قرار گرفته‌است. کتاب قانون در ۱۳۶۰ توسط عبدالرحمان شرفکندی از زبان عربی به زبان فارسی امروزی ترجمه شد و توسط انتشارات سروش منتشر گردید و تا کنون چندین بار تجدید چاپ شده‌است. این کتاب در دانشگاه‌های اروایی و آمریکایی تا دو سده پیش مورد استفاده پزشکان بوده و به بیشتر زبانهای دنیا ترجمه شده‌است، قانون بعد از انجیل بیشترین چاپ را داشته‌است. افلاطون مغز و دل و کبد را اندام‌های زیستی یا اعضای رئیسه یا اندام‌های اصلی بدن انسان می‌دانست و به همین دلیل این اعضا را مثلث افلاطون یا تریگونوم پلاطو، به یونانی trigonome plato یا Plato's tripod و به انگلیسی plato's triangle می‌نامیدند. ابن سینا اعلام نمود که بقای نسل انسان وابسته به دستگاه تولید مثل است و بنابراین جمع چهار اندام نام برده را مربع ابن سینا، به زبان یونانی کوادرانگولا اویسینا quadrangula Avicenn و به انگلیسی Avicenna's quadrangle نامیدند. وی همچنین علاقه‌مند به تأثیرات اندیشه بر جسم بود و آثاری نیز در باب روانشناسی دارد.

 علوم غریبه 
ابن سینا از جمله فلاسفه‌ای ست که به علوم غریبه پرداخته‌اند. او رساله‌ای دربارهٔ حروف مقطعه در قرآن دارد و برای هر یک از حروف معنایی قائل است.
همچنین او رساله‌ای به فارسی به نام کنوزالمعزمین نگاشته‌است که شامل شرح نیرنجات، طلسمات، رُقیه و تسخیر کواکب می‌باشد.

 موسیقی 

ابن سینا نظریه‌پردازی دارای دیدگاه‌های موسیقایی است. او مردِ دانش و نه کنش در موسیقی بود؛ ولی آنچنان از همین دانش نظری سخن می‌راند که گویی در کنش نیز چیره‌دست است. گمان می‌شود ابن سینا و فارابی از بنیادگذارانِ نخستین پایه‌های هارمونی در موسیقی بوده‌اند. آثار موسیقاییِ ابن سینا روی هم رفته پنج اثر مهم اوست که در بخش‌هایی از آنها به موسیقی پرداخته شده:ستایشگر، ۳۷–۳۱
 شفا که نام بخش موسیقی آن " جوامع علم الموسیقي " می‌باشد
 المدخل الی صناعة الموسیقي*گمان برخی بر این است که این اثر به جز کتاب نجات اوست. (در دسترس نیست)
 لواحق (در دسترس نیست)
 دانشنامه علایی
 نجات
 اقسام العلوم

 آثار فارسی ابن سینا 
از میان آثار مکتوب ابن سینا، تنها دو اثر به زبان فارسی از ابن سینا به دست ما رسیده است: کتاب کوتاهی به نام «اندر دانش رگ» (در علم نبض، همچنین معروف به رساله نبض)، و رساله‌ای در فلسفه به معنای وسیع به نام «دانشنامه» (کتاب دانش).

زبان فارسی از اواسط قرن ۴ق‌/۱۰م در نوشتن آثار تاریخی و جغرافیایی و دینی به کار گرفته شد و پیش از زمان ابن سینا چند کتاب در نجوم و طب نیز به این زبان نگارش یافته بود، ولی به کار گرفتن نثر پارسی دری برای بیان مفاهیم دقیق فلسفی و علوم وابسته بدان با ابن سینا آغاز می‌شود و شیوه او در دوره‌های بعد توسط شاگردان او ادامه می‌یابد و با آثار کسانی چون ناصر خسرو، عمرخیام، عمربن سهلان ساوی، افضل‌الدین کاشانی، خواجه نصیرالدین طوسی، قطب‌الدین شیرازی و همه کسانی که آثار منسوب به ابن سینا را نوشته‌اند، به کمال می‌رسد.

 اصالت 
در مورد اصالت هیچ‌یک از این دو اثر (یعنی اندر دانش رگ و دانشنامه) مشکلی وجود ندارد. نویسندگی ابن سینا توسط شاگرد و دوستش ابوعبید عبدالواحد بن محمد جوزجانی (گوزگانی) تأیید شده و هرگز مورد تردید قرار نگرفته است. مقدمه هر دو اثر نشان می‌دهد که هر دو به درخواست علاء الدوله کاکویه، حاکم بویهی اصفهان، یعنی در چهارده سال آخر عمر ابن سینا که در آن شهر گذراند، نوشته شده است. مقایسه این دو مقدمه که هر دو به زبان ستایش‌آمیز خطاب به حاکم اصفهان نوشته شده‌اند، نشان می‌دهد که احتمالاً «دانش رگ» قبل از «دانشنامه» تألیف شده است، زیرا ابن سینا در مقدمه «دانشنامه» اظهار می‌دارد که «در سایه آن شاهزاده به تمام آرزوهای خود دست یافته است—برای امنیت، عزت، احترام به علم…» این نشان می‌دهد که او سال‌های خوشی را قبل از تکمیل «دانشنامه» در اصفهان سپری کرده بود.

سبک نگارش ابن سینا در این آثار روان و بی‌تکلف است و اگر سیاق عبارات او امروز در مواردی دشوار و نامأنوس به نظر می‌رسد، از آن روست که بیش از هزار سال فاصله در میان است. جمله‌ها کوتاه و ارتباط میان اجزاء جمله روشن و بی‌ابهام است و عبارت رنگ و حالت ترجمه که معمولاً در اینگونه آثار دیده می‌شود، ندارد. ابن سینا از آوردن واژه‌های عربی تا آنجا که تا زمان وی در زبان فارسی وارد شده و رایج بوده، اجتناب نداشته و واژه‌های فارسی شاذ و نادر نیز در کلام خود نیاورده است. لغات فارسی او کلاً همانهایی است که نویسندگان نظم و نثر فارسی سده‌های ۴ و ۵ق‌/۱۰ و ۱۱م به کار برده‌اند. اصطلاحات فلسفی و منطقی را غالباً به دو صورت فارسی و عربی با هم داده است تا فهم مطلب دشوار یا ناممکن نگردد، همچون این عبارت «... اندر رسیدن که به تازی تصوّر خوانند… گرویدن، چنان‌که بگروی که پری هست… و این را به تازی تصدیق گویند»، ولی در مواردی نیز که برای اصطلاحی معادل فارسی درست و قابل فهم نمی‌یافته، از جعل الفاظ غریب خودداری و به ذکر صورت عربی رایج آن بسنده کرده، چنان‌که در برابر اصطلاحاتی چون جنس، نوع، فصل، عرض عام و عرض خاص لفظی به فارسی نیاورده است. ابن سینا در نقل مفاهیم علمی و فلسفی به زبان فارسی یا الفاظ رایج این زبان را که در آثار پیشینیان و معاصران او چون بلعمی و فردوسی و دیگران به معانی متداول آمده است، به معانی اصطلاحی به کار می‌گیرد یا از ترکیب واژه‌های رایج فارسی با یکدیگر یا واژه‌های فارسی و عربی، اصطلاحات جدید می‌سازد. 

 **نوع اول (الفاظ رایج با معانی اصطلاحی):** چندی (= کمیّت)، چونی (= کیفیت)، نهاد (= وضع)، کنش (= فعل)، جنبش (= حرکت)، تنومند (= جسمانی)
 **نوع دوم (ترکیب واژه‌های رایج فارسی):** بخواست (= ارادی)، اندریابایی (= ادراک)، ایستاده به خود (= قائم به ذات)، بستناکی (= انجماد)، بهره پذیری (= قابلیت تقسیم)، زود جنب (= سریع الحرکة)، شاید بود (= ممکن)، هرآینگی (= وجوب)، چه چیزی (= ماهیت)
 **نوع سوم (ترکیب واژه‌های فارسی و عربی):** حد مهین (= حداکبر)، حد کهین (= حداصغر)، حرکت گرد (= حرکت مستدیر)، قوت کُنایی (= قوه فاعله)، قوت داننده (= قوه عاقله)، قیاس راست (= قیاس مستقیم).

 توصیف کلی 
نوشته‌های ابن سینا به زبان عربی، زبان دین و بیان علمی در کل جهان اسلام در آن زمان، برای شاگردان و سایر متخصصان در نظر گرفته شده بود و می‌توان آن‌ها را به عنوان «کتاب‌های درسی پیشرفته» توصیف کرد. در مقابل، دو کتاب او به زبان فارسی، زبان گفتاری و ادبی مردم ایران، کتاب‌های راهنمای مقدماتی هستند که برای استفاده یک فرد ناآشنا نوشته شده‌اند و دارای ویژگی‌های مناسب هستند: زبان روشن، عبارت‌بندی نزدیک به محاوره (اصطلاحات فنی عربی در «دانشنامه» با معادل‌های فارسی جایگزین شده و در «دانش رگ» همراه با معادل‌های فارسی ارائه شده است)، انتخاب موضوعات و سؤالاتی که دسترسی به دانش نسبتاً ابتدایی در هر زمینه را فراهم می‌کند، حذف موضوعاتی که فقط برای متخصصان جالب است، کاهش طول فصل‌ها، و استفاده مکرر از توصیف توضیحی به جای تعریف منطقی. اینها از جمله ویژگی‌های مشترک این دو اثر هستند.

 اندر دانش رگ 

 دانشنامه علائی 

ابن سینا دانشنامه را به درخواست و برای علاء الدوله کاکویه نوشته‌است. این کتاب ظاهراً نخستین کتاب فلسفی است که پس از تأسیس فلسفه اسلامی به زبان فارسی نوشته شده‌است. دانشنامه چهار بخش منطق، طبیعیات، ریاضیات و الهیات را دربردارد.

 ترجمه‌ها 
ترجمه‌های دانشنامه علائی:
 **عربی:** مقاصد الفلاسفه محمد غزالی (درگذشت ۵۰۵ هجری قمری/ ۱۱۱۱ میلادی) را می‌توان ترجمه عربی دانشنامه دانست زیرا ساختار و محتوای آن به‌طور کلی در همان راستا است.
 **فرانسوی:** ترجمه هر چهار بخش توسط م. آشنا و هانری ماسه، تحت عنوان کتاب علم، ۲ جلد، پاریس، ۱۹۵۵–۵۸؛ جلد اول منطق و متافیزیک، جلد دوم علوم طبیعی و ریاضیات. تحلیلی از متافیزیک توسط آشنا به جلد اول ضمیمه شده است. نسخه جدید اصلاح شده و تصحیح شده در سال ۱۹۸۵ منتشر شد؛ به این نسخه مقدمه‌ای شامل ترجمه‌های زندگینامه خودنوشت ابن سینا و زندگینامه جوزجانی، مقدمه‌ای بر منطق و نسخه‌ای اصلاح شده و گسترده از همان تحلیل متافیزیک مانند نسخه اول اضافه شده است.
 **انگلیسی:** ترجمه با تفسیر توسط پ. موروج، تحت عنوان متافیزیک ابن سینا (ابن سینا): ترجمه انتقادی-تفسیری و تحلیل استدلال‌های اساسی در متافیزیک ابن سینا در دانشنامه علائی، پی‌اچ‌اس، لندن، ۱۹۷۳. [م. آشنا این کتاب را ندیده است].
 **روسی:** ترجمه توسط بوگوتدینوف، استالین‌آباد (دوشنبه)، 1973.

 معرفی مهم‌ترین آثار 
کتاب‌ها و رساله‌های فراوانی را به ابن سینا نسبت داده‌اند. یحیی مهدوی همهٔ آثار منسوب به شیخ‌الرئیس را با تفکیک آثار اصیل از آثار مشکوک برشمرده‌است. در اینجا مهم‌ترین آثار ابن سینا معرفی می‌شود:

 الشفاء: این کتاب مفصل‌ترین اثر فلسفی ابن سیناست که اکنون در اختیار داریم. الشفاء دائرة المعارفی است در چهار قسم: منطق، ریاضی، طبیعی و الهی. سه قسم نخست، هریک مشتمل بر بخش‌های دیگری است. بنابر گزارش جوزجانی، شیخ در همدان،شیخ الرئیس به دستور سماءالدوله ابوالحسن (حاکم وقت همدان) به مدت چهار ماه در قلعه ای در همدان زندانی شد. فهرست عناوین اصلی مطالب شفا را در دو روز و بدون مراجعه به هیچ کتابی تهیه کرد و سپس به کار نگارش آن همت گماشت، تا اینکه جمیع طبیعیات و الهیات (جز کتاب حیوان و نبات) و بخشی از منطق را بنگاشت؛ و سپس به همراه تنی چند از جمله شاگردش جوزجانی از همدان به اصفهان رفت و سپس به تکمیل کتاب شفا همت گماشت و منطق و ریاضیات را نوشت؛ و سپس در مسیر سابون باقی‌مانده شفا یعنی کتاب نبات و حیوان و نیز نجات را تصنیف کرد.
 النجاة: این کتاب تلخیصی است از الشفاء که بنا بر سنت متداول تلخیص‌نویسی در آن دوران، نوشته شده‌است. این کتاب نیز مشتمل بر چهار قسم منطق، ریاضی، طبیعی و الهی است.
 الاشارت و التنبیهات: این کتاب که در پایان حیات ابن سینا نگاشته شده، پخته‌ترین و پربارترین کتاب او در زمینه فلسفه است و آخرین دیدگاه‌های وی را در بر می‌گیرد. این کتاب نیز چهار بخش دارد: منطق، طبیعیات، الهیات و عرفان، که به جای ریاضیات قرار گرفته‌است.
 المبدأ و المعاد: ابن سینا در این کتاب در سه مقاله دربارهٔ واجب الوجود و صفات او، ترتیب و چگونگی فیض وجود از موجود نخستین تا آخرین (و پایین‌ترین) موجود و سرانجام خلود نفس، سعادت و شقاوت اخروی آن سخن می‌گوید و مباحث آن را ثمره دو علم مابعد الطبیعه و طبیعیات می‌داند.
 التعلیقات این کتاب همان گونه که از نام آن پیداست، مشتمل بر تعلیقه‌های ابن سینا بر آثار فلسفی اسلافیعنی پیشینیان یا آثار خود اوست و گاه پاسخ‌هایی است به پرسش‌هایی که از او پرسیده‌اند. در این کتاب دربارهٔ موضوعات منطقی، طبیعی، الهی(= مابعدالطبیعی) و احیاناً ریاضی سخن گفته شده‌است و مباحث متفرقه دیگری نیز در آن یافت می‌شود.
 المباحثات: این کتاب نیز حاصل گفت و گوهایی است مکتوب بین ابن سینا و برخی شاگردانش (به ویژه بهمنیار و ابو منصور بن زیله) که مانند التعلیقات، موضوعات متنوعی را دربر می‌گیرد.
 عیون الحکمة: این کتاب به‌طور فشرده و مختصر مباحث اصلی منطق، طبیعیات و الهیات را پیش می‌کشد. مولف در این کتاب سعی در بیان مطالب متنوع به طور موجز کرده است که این موجب نگارش تعلیقات فراوان توسط دیگر نویسندگان برای رفع ابهامات موجود در عیون الحکمه شد. برای مثال مراجعه شود به کتاب شرح عیون الحکمه فخر رازی.
 دانش نامه علایی: (توضیحات در بخش آثار فارسی آمده است).
 الانصاف: کتابی است که به گفته ابن سینا نزدیک به ۲۸هزار مسئله را در بر می‌گرفته‌است. دست نوشته آن در حمله مسعود غزنوی به اصفهان به تاراج رفت. ابن سینا می‌خواست آن را دوباره بنویسد، اما ظاهراً در این کار توفیقی نیافت. پاره‌هایی از این کتاب را عبدالرحمن بدوی یافته و در کتاب ارسطو عندالعرب گنجانیده‌است.
 القانون فی الطب: (توضیحات در بخش پزشکی آمده است).
 رسالة فی اقسام العلوم العقلیة: ابن سینا در این رساله فلسفه را به نظری و عملی، و هریک از آن دو را به اقسامی تقسیم و به‌طور فشرده آن‌ها را تعریف و به موضوعات، مسائل و فروع آن‌ها اشاره می‌کند.
 الرسالة الاضحویة فی امر المعاد: بوعلی این رساله را برای شخصی به نام ابوبکر بن محمد ملقب به الشیخ الامین نوشته‌است و در آن دربارهٔ حقیقت معاد، آراء گوناگون دربارهٔ آن، ابطال آراء باطل، حقیقت انسان (یعنی نفس) و بقای آن و ضرورت معاد و آخرت سخن گفته‌است. ابن سینا در این رساله معاد جسمانی را نا ممکن دانسته‌است و ظاهر آیات قرآن را که بر معاد جسمانی دلالت دارند، تأویل کرده‌است.
 رسالة الحدود: در این رساله تعریف مفاهیم و اصطلاحات فلسفی را پیش کشیده‌است.
 رسالة حی بن یقظان: این اثر، رساله ای است عرفانی از ابن سینا، و ترجمه و شرحی فارسی بر آن یافت شده که به شاگردش جوزجانی نسبتش داده‌اند.
 منطق Maimonides|منطق المشرقیین: این کتاب بخش منطق از کتابی است که ابن سینا در مقدمهٔ آن می‌گوید آرزو داشته امهات علم راستین را که فقط کسانی می‌توانند آن را دریابند که بسیار اهل فکر و نظرند و از حدس صائب بهره مندند، در آن بگنجاند. ابن سینا می‌گوید این کتاب را فقط برای کسانی که مانند خود او هستند، نوشته‌است و برای عموم اهل فلسفه، کتاب الشفاء را کافی، و بلکه فراتر از نیازشان شمرده‌است. بدین ترتیب معلوم می‌شود ابن سینا در این کتاب می‌خواسته مسلک و مکتب ویژه ای را عرضه کند غیر از آنچه در شفا عرضه کرده بود؛ اما متأسفانه جز بخش منطق، چیزی از آن به دست ما نرسیده‌است و همین مقدار نیز با منطق شفا تفاوت چندانی ندارد.

 اشعار 
ابن سینا در شعر نیز دستی داشته و اشعار زیادی به زبان عربی سروده‌است و حتی منظومه‌هایی مثل قصیده ارجوزه در مسایل علمی ساخته‌است. اشعاری نیز به زبان فارسی از او روایت کرده‌اند که برخی از آن‌ها به نام دیگران نیز آمده‌است و با توجه به اسلوب و معانی آن‌ها باید در انتساب این اشعار به ابن سینا تردید روا داشت.

از شیوه نگارش کتاب‌های علمی و فلسفی ابن سینا و اشعار عربی او که مشهورترین آن‌ها قصیدهٔ عینیه روحیه است به خوبی می‌توان توانایی و چیرگی او در شاعری و سخنوری در ادبیات عرب را دریافت. اشعار فارسی‌ای که به ابن سینا نسبت داده‌اند، روی هم رفته ۲۲ قطعه و رباعی در ۶۵ بیت می‌شود، ولی در درستی انتساب آن‌ها به وی تردید کرده‌اند.

 اشعار فارسی ابن سینا 
در تذکره‌ها اشعاری فارسی نیز به ابن سینا نسبت داده‌اند، اما درستی این نسبتها را به هیچ روی نمی‌توان تأیید کرد، زیرا اولاً در شرح حال و فهرستی که جوزجانی از آثار او داده است و در فهرستهای دیگری که از تألیفات و نوشته‌های او در کتب متقدمان دیده می‌شود، ذکری از اینکه ابن سینا به فارسی شعر یا سخن منظومی داشته، به میان نیامده است. ثانیاً اشعار فارسی منسوب به ابن سینا غالباً در تألیفات و تذکره‌هایی نقل شده است که از زمان صفویه به این سوی تألیف یافته‌اند. اما از سوی دیگر چون سرودن اشعارِ متضمن معانی حکمی خصوصاً به صورت رباعی در روزگار زندگانی ابن سینا رواج تمام داشته و کسانی چون ابوسعید ابوالخیر، عمر خیام، خواجه عبدالله انصاری و پیش از اینان رودکی و شهید بلخی و دیگران، از اینگونه اشعار می‌سروده‌اند، به هیچ روی دور از احتمال نیست که شیخ نیز کلمات منظومی از قبیل آنچه به او نسبت داده‌اند، سروده باشد. از این روی شاید بتوان برخی از رباعیات و سخنان منظوم منسوب به ابن سینا خصوصاً آنهایی را که در سفینه‌های کهن‌تر مندرج است، از سروده‌های او دانست.

ابن سینا نویسنده مشهور رباعیات و قطعات فارسی (اشعار کوتاه) است که در مجموعه‌ها و منتخبات نقل شده است. تعداد و کیفیت آنها با منبع متفاوت است. دلیلی وجود دارد که باور کنیم ابن سینا استعداد شاعری داشته و در اوقات فراغت خود، به ویژه در اسارت، شعر می‌سروده است. این امر با ابیات آغازین بدون شک معتبر که تنها بازمانده دو قصیده عربی است که او سروده است، تأیید می‌شود. اینکه او باید به زبان فارسی، زبان مادری و روزمره خود، شعر می‌سرود، محتمل است، اما قابل اثبات نیست. هرمان اته دوازده رباعی و دو قطعه را که در مجموعه‌ها و منابع دیگر به ابن سینا نسبت داده شده است، گردآوری و متون را با ترجمه‌های آلمانی به اسم «Nachrichten von der Kgl. Gesellschaft der Wissenschaften und der Georg-August-Universität zu Göttingen» منتشر کرد. ادوارد براون ترجمه‌های دو رباعی از مجموعه اته را ارائه می‌دهد. سعید نفیسی در کتاب خود در مورد زندگی و آثار ابن سینا (پور سینا، تهران، ۱۳۳۳ ش. /۱۹۵۴) تمام اشعاری را که به ابن سینا نسبت داده شده است، با جزئیات منبع هر یک گنجانده است. می‌توان اضافه کرد که کتابخانه ملی پاریس دارای دو نسخه خطی زیر است:
 نسخه خطی مکمل فارسی ۷۹۳، منتخبی کوچک که در برگ ۱۰۳، رباعی «مائیم به لطف تو تمنا کرده» را شامل می‌شود که در بسیاری از مجموعه‌ها یافت می‌شود و در برخی به ابن سینا، در برخی دیگر به خیام نسبت داده می‌شود، و به دنبال آن رباعی‌ای که به ابوسعید بن ابی‌الخیر نسبت داده می‌شود (مقایسه کنید با نفیسی).
 نسخه خطی مکمل فارسی ۱۷۷۷، مجموعه‌ای از اشعار سه شاعر، قاسم الانوار، عطار و ناصرخسرو، که در حاشیه برگ ۳۲۶، شش رباعی که گفته می‌شود از ابن سینا است، درج شده است، اگرچه هیچ‌یک توسط سعید نفیسی ذکر نشده است. تاریخ این نسخه خطی ۲۵ صفر ۸۲۵/۱۴۲۲ است. ذبیح‌الله صفا مجموعه‌ای از اشعار فارسی منسوب به ابن سینا را منتشر کرده است.

 آثار منسوب و رساله‌های جعلی 
 ظفرنامه

 رساله‌های فارسی جعلی یا مشکوک 
ابن سینا رسائلی هم به فارسی داشته است که ابن ابی‌اصیبعه به آنها اشاره کرده است. رساله‌هایی در موضوعات مختلف به زبان فارسی، چون رساله نبض، معراجنامه، کنوزالمعزّمین، ظفرنامه، علل تسلسل موجودات و چند نوشته دیگر به نام او موجود است که در صحت انتساب اغلب آنها به وی جای تردید است. از میان رسائل منسوب به ابن سینا تنها رساله نبض به تصریح در رسالة سرگذشت ذکر شده است و با توجه به اشاره‌ای که از ابن ابی‌اصیبعه نقل شد، می‌توان گفت که برخی دیگر از عناوین یاد شده نیز از نوشته‌های ابن سینا است.

در زمان جشن‌های هزاره در سال ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲، انجمن آثار ملی (انجمن آثار ملی) در تهران مجموعه‌ای از رساله‌های فارسی، همه کوتاه، منتشر کرد که در نسخه‌های خطی آمده است که از قلم ابن سینا است. با این حال، همه آنها حاوی شواهدی هستند که تردید در انتساب را برمی‌انگیزند و هیچ‌یک در فهرست آثار ابن سینا ذکر نشده است. ژیلبر لازار جعلی بودن این رساله‌ها را در یک مطالعه مفصل نشان داده است. نشانه‌های مختصری از محتوای هر یک در زیر آمده است:

 **رساله نفس**، ویرایش م. عمید، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. این در واقع یکی از دو ترجمه فارسی موجود از رساله عربی ابن سینا در مورد روح است که در نسخه‌های خطی مختلف شش عنوان مختلف دارد. عمید اظهار می‌دارد که تمام نسخه‌های خطی که در تهیه ویرایش خود استفاده کرده است، ترجمه را به خود ابن سینا نسبت می‌دهند. با این حال، زبان این ترجمه تفاوت زیادی با زبان دانشنامه دارد و پر از کلمات و اصطلاحات فنی عربی است که در قسمت‌های مربوطه در دانشنامه یافت نمی‌شود، مانند ادراک (ادراک) در صفحه ۱۹ به جای دریافت همان‌طور که در دانشنامه، طبیعیات، صفحه ۱۰۱ آمده است؛ قوه عامله (قوه عامله) در صفحه ۲۴ به جای قوه کنشی؛ قوه عالمه (قوه شناختی) در صفحه ۲۴ به جای قوه دریافت نظری. علاوه بر این، از گفته مترجم نسخه فارسی دیگر می‌دانیم که ابن سینا شخصاً رساله خود را از عربی به فارسی ترجمه نکرده است؛ به گفته این مترجم در مقدمه خود، «مردی دانشمند این رساله (در اینجا المعاد نامیده می‌شود) را به فارسی ترجمه کرده بود، اما با مقایسه ترجمه با متن اصلی، آن را ناقص، نادرست و ناتمام یافت، و بنابراین، به درخواست دوستی، ترجمه‌ای جدید و کامل‌تر و دقیق‌تر انجام داد».
 **رساله اندر حقیقت و کیفیت سلسله موجودات و تسلسل اسباب و مسببات** (رساله در مورد واقعیت و نحوه ارتباط موجودات و ارتباط متقابل علل و معلول‌ها)، ویرایش م. عمید، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. این رساله به صورت پرسش و پاسخ نوشته شده است—شیوه‌ای که معمولاً توسط ابن سینا استفاده نمی‌شود. این رساله قطعاً جعلی است، نه تنها به این دلیل که واژگان و عبارت‌بندی، ارجاع مداوم به قرآن و ذکر آیات آن در حمایت از استدلال‌ها، و عدم دقت و نادرستی منطقی مقدمات و استنتاجات، غیرمعمول در آثار معتبر ابن سینا است، بلکه بالاتر از همه به این دلیل که ادعاها با آموزه‌های ابن سینا در تضاد است. کلمات مستعار (قرض گرفته شده یا استعاری)، مستفاد (فهمیده شده)، جایز (مجاز)، جایز الوجود (مجاز به وجود)، که از پاسخ به سؤال اول به بعد تکرار می‌شود، نه تنها غیر ابن سینایی است، بلکه معانی‌ای دارد که با مفاهیم ابن سینا از ممکن (بالقوه) و ممکن الوجود (بالقوه موجود) در تضاد است. به این سؤال که آیا وجود خالق را می‌توان از وجود موجودات مخلوق استنباط کرد، با ادعای خلقت از عدم (ابداع) پاسخ داده می‌شود، که متکلمان اشعری آن را مطرح کردند و ابن سینا همیشه آن را رد می‌کرد و نظریه خود را در مورد فرایند (صنع) در مقابل آن قرار می‌داد (دانشنامه، [منطق، راه جدلیان]).
 **معیار العقول** (سنجش ذهن‌ها)، ویرایش جلال‌الدین همایی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. موضوع، که بسیار دور از علایق ابن سینا است، و استفاده از اصطلاحات عربی مانند صلب (ستون فقرات)، ثقل (وزن)، رسن (طناب)، که در نثر فارسی ابن سینا یافت نمی‌شود، اثبات کافی برای جعلی بودن این رساله است.
 **قراضه طبیعیات** (تکه‌ای از علوم طبیعی)، ویرایش غلامحسین صدیقی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. در سطرهای اول مقدمه خود، ویراستار اذعان می‌کند که این رساله، به جز شکل، هیچ وجه اشتراکی با آثار فارسی ابن سینا ندارد. ارائه مسائل، طرفداری از نظریه‌های خاص مانند نظریه غایت‌شناختی، فراوانی اصطلاحات عربی و ویژگی‌های زبان، همه ثابت می‌کنند که این رساله کوتاه جعلی است.
 **کنوز المعظمین** (گنج‌ها برای مردان بزرگ)، ویرایش جلال‌الدین همایی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲، کتابچه راهنمای کوچکی در مورد استفاده عملی از طلسم‌ها. نسخه عربی نیز با عنوان النیرنجات وجود دارد. جلال‌الدین همایی با این استدلال که تمام نسخه‌های خطی نام ابن سینا را دارند، فکر می‌کرد که این رساله باید معتبر باشد. با این حال، باور کردن اینکه ابن سینا، که رساله‌های منطق را در صدر تمام آثار فلسفی خود قرار داده و منطق خود را بر اصول موضوعه عقل محض بنا نهاده است، می‌تواند با چنین اعتقادی به آموزش هنرهای جادویی سوق داده شود، دشوار است. شواهد بیشتر جعلی بودن، تفاوت‌های سبک و زبان با نوشته‌های فارسی ابن سینا و توصیه‌ای است که در مقدمه آمده است مبنی بر «این کتاب را از بی‌احتایت دست افراد فاقد صلاحیت و ناشایست دور نگه دارید».
 **رساله جودیه**، ویرایش محمود نجم‌آبادی، تهران، ۱۳۳۰ ش. /۱۹۵۱، کتابچه راهنمای کوتاهی در مورد پیشگیری و، بالاتر از همه، درمان بیماری‌هایی از عطسه گرفته تا دسته‌های مگس و شامل مارگزیدگی. ویراستار، که خود پزشک است، به خاطر دانش دقیق و موشکافانه‌ای که با آن داروهای توصیه شده را توضیح و تفسیر می‌کند، شایسته تقدیر است. او انتساب به ابن سینا را معتبر می‌داند و فکر می‌کند که عنوان باید به درستی رساله محمودیّه باشد زیرا این اثر به سلطان محمود غزنوی تقدیم شده است. با این حال، نثر آن به هیچ وجه قابل مقایسه با آثار فارسی ابن سینا نیست، و پندها و داروهای آن بسیار ساده و زودباورانه است که از قلم هر پزشک، حتی یک پزشک روستایی، چه رسد به نویسنده قانون در طب، برآید. تقدیم نامه که ابن سینا را به سلطان محمود مرتبط می‌کند، نمونه دیگری از سادگی و بی‌آلایشی جاعل است.
 **ظفرنامه**، ویرایش غلامحسین صدیقی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲، مجموعه کوچکی از پندها که گفته می‌شود توسط بزرگمهر در پاسخ به سوالات خسرو اول انوشیروان بیان شده است. اگر چنین است، باید از متن پهلوی ترجمه شده باشد. تنها منبع خارجی که ترجمه در آن به ابن سینا نسبت داده شده است، کشف الظنون حاجی خلیفه است، که بر اساس آن شاهزاده سامانی نوح بن منصور به وزیر خود ابن سینا دستور داد این مجموعه پندها را از پهلوی به فارسی برگرداند. تمام شواهد به سردرگمی یا انتساب ساختگی اشاره دارد. ابن سینا زبان پهلوی را نمی‌دانست و وزیر نوح بن منصور نبود. علاوه بر این، زبان آن قابل مقایسه با آثار فارسی ابن سینا نیست. غلامحسین صدیقی در مقدمه عالی خود به‌طور جالب توجهی در مورد توضیحات احتمالی می‌نویسد.
 **معراج‌نامه**: به لیست بالا باید رساله‌ای به نام معراج‌نامه اضافه شود. به گفته یحیی مهدوی، این متن دو بار منتشر شده است: ابتدا به صورت فاکسیمیله، دوم به صورت چاپی توسط غلامحسین صدیقی در مجموعه انجمن آثار ملی (تهران، ۱۳۳۱ ش. /1952).

 جستارهای وابسته 
 دانشنامه علائی
 رگ‌شناسی
 ابن سینا و دانش موسیقی

 پانویس 

 منابع 
 
 بیهقی، پورفندق، ، بخش زندگی‌نامه خودنوشت و اضافات ابوعبید جوزجانی
 
 مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران
 آموزش و دانش در ایران
 ابن سینا، بیژن آرقند
 

 
 
 

 کتاب الشفاء مشعلی فروزان در قرون وسطی

رده:ابن سینا
ابن سینا
ابن سینا