غیلان دمشقی

غَیْلان بن مُسلم الدِّمَشْقی (وفات: ۱۰۶ ه.ق / ۷۲۴ م) از اندیشمندان و سخنوران برجستهٔ اواخر سدهٔ نخست هجری بود. تبار او به قبطیان مصر می‌رسید و پدرش از موالی عثمان بن عفان بود که اسلام آورد.ابن بطۀ عکبری، الإبانة الکبری. غیلان به سبب زندگی و ولادت در دمشق، «دمشقی» خوانده می‌شد. از آنجا که در محلهٔ فقیرنشینِ نزدیک «باب‌الفرادیس» (دروازهٔ باغ‌ها) می‌زیست، برخی پژوهشگران احتمال می‌دهند که فضای غالب آن ناحیه مسیحی بوده و محیط بر دیدگاه‌های او اثرگذار بوده است.یوسف زیدان، اللاهوت العربی، ص۱۶۱–۱۶۴.

غیلان برای آموختن دانش به مدینه رفت و نزد حسن بن محمد بن حنفیه شاگردی کرد، و سپس فقه را از حسن بصری در بصره فراگرفت. او در شمار نویسندگان طبقهٔ نخست اسلامی جای می‌گیرد و ابن ندیم در الفهرست حجم آثار او را بالغ بر دو هزار برگ دانسته است؛ابن ندیم، الفهرست. اما تمامی این نوشته‌ها از میان رفته‌اند. غیلان در کنار ابن مقفع، سهل بن هارون و عبدالحمید کاتب از پیشگامان نثر عربی شمرده شده است.محمد عمارة، مسلمون ثوار.

 عقاید و مواضع 
غیلان از نخستین هواداران نظریهٔ قدر (اختیار انسان) بود و با جبرگرایی مخالفت می‌ورزید. او بر آن بود که انسان خود کردار خویش را رقم می‌زند و خداوند بر بندگان ستم روا نمی‌دارد. در مسألهٔ خلافت نیز باور داشت که هر فرد شایسته، صرف‌نظر از تبار قریشی، اگر بر اساس کتاب و سنّت قیام کند و امّت بر او اجماع نمایند، سزاوار حکومت است. این رأی، هم با انحصارطلبی بنی‌امیه و هم با عقیدهٔ شیعه در باب امامت در تضاد بود.ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج۴۸، ص۱۸۶–۲۱۲.

 ستیز با امویان و اعدام 
غیلان با خلیفهٔ اموی عمر بن عبدالعزیز مکاتباتی داشته و او را به جبران ستم‌های گذشتگان و بازگرداندن اموال غصب‌شده فرا می‌خواند. عمر نیز غیلان را مسؤول فروش اموال موروثی خلفای پیشین کرد. غیلان در مدینه بانگ برمی‌آورد: «بشتابید به سوی اموال ستمکاران، بشتابید به سوی اموال خائنان!» این سخنان به گوش هشام بن عبدالملک رسید و او که هنوز خلیفه نشده بود، سوگند خورد که اگر به قدرت برسد دست و پای غیلان را قطع کند.

پس از مرگ عمر و به خلافت رسیدن هشام، غیلان را به دارالخلافه احضار کردند. هشام نخست دست راست و سپس پای راست او را با ضرب شمشیر از تن جدا کرد. هنگامی که رهگذری بر درِ خانهٔ غیلان در محلهٔ فقیرنشین دمشق گفت «این قضا و قدر است»، غیلان از پای قطع‌شده پاسخ داد: «نه، چنین نیست، این قضا و قدر نیست.» این سخن نیز به گوش خلیفه رسید و او فرمان داد غیلان را بر یکی از دروازه‌های دمشق به دار بیاویزند.

 واکنش علما به مرگ او 
استاد غیلان، حسن بن محمد بن حنفیه، پیشاپیش سرنوشت او را پیش‌بینی کرده و گفته بود: «این مرد حجّت خدا بر مردم شام (بنی‌امیه) است، اما این جوانمرد را خواهند کشت.» برخی از علمای مخالف از قتل او ابراز شادمانی کردند و گفتند: «کشتن او بهتر از کشته شدن دو هزار رومی است.» اما ابوبکر آجری و ابن عساکر از امام مکحول شامی نقل می‌کنند که دربارهٔ غیلان گفت: «همانا غیلان این امّت را در شرایطی طوفانی مانند طوفان دریا ترک گفت.»آجری، کتاب الشریعة، ص۹۷۵.

 میراث 
از غیلان هیچ متن مکتوبی به جای نمانده، اما اندیشهٔ قدری و رویکرد عقل‌گرایانهٔ او در نسل‌های بعد، به‌ویژه در میان معتزله، پی گرفته شد. او را یکی از نخستین قربانیان آزاداندیشی در تاریخ اسلام دانسته‌اند.

 جستارهای وابسته 
 قدریه
 حسن بصری
 عمر بن عبدالعزیز
 هشام بن عبدالملک
 معتزله

 منابع 

رده:اعدام‌شدگان به اتهام بدعت در دین
رده:اهالی دمشق
رده:درگذشتگان ۱۰۶ (قمری)
رده:مصلوب‌شدگان
رده:معتزلیان
رده:اهالی خلافت اموی