پیشمرگ

پیشمرگ واژه‌ای مرکب در زبان کردی است که از دو جزء «پێش/پیش» (به معنای «جلو، پیشاپیش») و «مه‌رگ/مرگ» (به معنای «مرگ») ساخته شده و در معنای تحت‌اللفظی «کسی که پیش از دیگران به استقبال مرگ می‌رود» یا «پیشاپیشِ مرگ» تفسیر می‌شود. این واژه در سدهٔ بیستم در ادبیات سیاسی کردی تثبیت شد و بعدها به عنوان عنوانی برای نیروهای مسلح برخی جنبش‌های کُردی به کار رفت.

 ساختار واژه 
پیشمرگ از نظر ساخت واژی، ترکیبی وصفی یا اضافی به‌شمار می‌آید که در آن جزء نخست («پیش») نقش قید یا پیشوند مکانی دارد و جزء دوم («مرگ») هستهٔ معنایی ترکیب است. ساختار مشابه در دیگر زبان‌های ایرانی نیز دیده می‌شود؛ برای نمونه ترکیباتی چون «پیشقدم» یا «پیشاهنگ» در فارسی نو.
جزء «پیش» در کردی و فارسی از ریشهٔ ایرانی باستان *pači- یا *pati- به معنای «جلو، مقابل» دانسته شده است، و «مرگ» نیز از ریشهٔ ایرانی باستان *mar- به معنای «مردن» مشتق شده است.

 پیشینهٔ تاریخی 
بررسی متون کلاسیک کُردی نشان می‌دهد که واژهٔ «پێشمه‌رگ» در ادبیات کهن به‌صورت محدود و بیشتر با بار معنایی ادبی و استعاری به کار رفته است. با شکل‌گیری گفتمان‌های ملی‌گرایانهٔ کردی در اوایل قرن بیستم، این واژه معنای سیاسی مشخص‌تری یافت و به نمادی از فداکاری در راه آرمان‌های جمعی تبدیل شد.
در برخی منابع، تثبیت این واژه در معنای سیاسی به دورهٔ جمهوری مهاباد (۱۳۲۴–۱۳۲۵ خورشیدی) نسبت داده شده است، هرچند کاربرد آن پیش از این دوره نیز گزارش شده است.

 تحول معنایی 
از دیدگاه معناشناسی، «پیشمرگ» نمونه‌ای از تحول معنایی از ترکیب توصیفی به عنوان هویتی است. معنای نخستین آن («پیشاپیشِ مرگ رفتن») به‌تدریج به معنای «آمادهٔ فداکاری» و سپس به عنوانی رسمی برای نیروهای مسلح برخی احزاب کردی تغییر یافت.
در کاربرد معاصر، این واژه افزون بر معنای نهادی، در ادبیات و رسانه‌ها نیز به‌صورت نمادین برای اشاره به فداکاری یا جان‌نثاری به کار می‌رود.

 صورت‌های نوشتاری 
در الفبای کردی سورانی، این واژه به صورت «پێشمه‌رگ» و در الفبای لاتین کردی (کرمانجی) به صورت «Pêşmerge» نوشته می‌شود. در فارسی نیز شکل «پیشمرگ» رایج است. تفاوت‌های نوشتاری بازتاب تفاوت در نظام‌های آوایی و خطی گویش‌های کردی است.

 جستارهای وابسته 
 پیشمرگه
 واژه‌شناسی
 زبان کردی

 منابع 
 

رده:کردستان
رده:کردها