مقامات حمیدی

مَقاماتِ حمیدی کتابی به زبان فارسی و نوشتهٔ حمیدی بلخی (قاضی حمیدالدینْ ابوبکر بن عمر بن محمود) در دوران سلجوقیان و خوارزمشاهیان است. این کتاب از یک مقدمه، ۲۴ مقامه و یک خاتمه تشکیل شده‌است. مقامات حمیدی از جمله نثرهای مصنوع قرن ششم هجری است که انواع صنایع ادبی به‌وفور در آن به کار رفته‌است.

 نثر کتاب 
این کتاب در نثر آهنگین نوشته شده است و در آن موازنه، سجع، تکلف و آرایه‌های لفظی به‌کار رفته است. در این کتاب تاثیرپذیری از نثر عربی برای آرایه‌های لفظی دیده می‌شود. کتاب از جهت شیوه نگارش و پرداخت و هم از دید درونمایه و مضامین، مانند مقامه‌نویسی عربی و مقامات بدیع‌الزمان همدانی و مقامات الحریری است.

مقامات حمیدی بلافاصله پس از تألیف در سال ۵۵۱ ه‍.ق شهرتی به‌دست‌آورد؛ آن‌چنان‌که در کتاب چهارمقاله، نوشتهٔ نظامی عروضی، در شمار کتاب‌هایی که قرائت آن برای دبیران و مترسلان لازم است یاد شده‌است. ۷۰۸ بیت از این کتاب به زبان فارسی و ۲۱۲ بیت به زبان عربی است.

 مقامات کتاب 
 شماره عنوان در کتاب معنی به فارسی ۱ مقدمة الکتاب. بسم الله الرحمن الرحیم پیش‌گفتار. به نام خداوند بخشندۀ مهربان ۲ فی الملمعة دربارۀ پاره‌های درخشان ۳ فی الشیب و الشباب دربارۀ پیری و جوانی ۴ فی الغزو دربارۀ جنگ و پیکار ۵ فی الربیع دربارۀ بهار ۶ فی اللغز دربارۀ چیستان ۷ فی الجنون دربارۀ دیوانگی ۸ فی التفضیل دربارۀ برتر شمردن ۹ فی السفر و المرافقة دربارۀ رهسپاری و همسفری ۱۰ فی صفة الشتاء دربارۀ ویژگی‌های زمستان ۱۱ فی العزا دربارۀ سوگواری ۱۲ فی السیاح و المعمی دربارۀ جهانگرد و لغز ۱۳ فی التصوف دربارۀ درویشی ۱۴ فی مناظرة السنی و الملحد دربارۀ گفت‌وگوی روبه‌روی سُنی و بی‌دین ۱۵ فی الوعظ دربارۀ اندرزگویی ۱۶ فی العشق دربارۀ دلدادگی ۱۷ فی حکومة الزوجین دربارۀ داوری میان زن و شوهر ۱۸ فی مناظرة الطبیب و المنجم دربارۀ گفت‌وگوی روبه‌روی پزشک و ستاره‌شناس ۱۹ فی الفقه دربارۀ دین‌شناسی ۲۰ فی اوصاف بلدة بلخ دربارۀ ویژگی‌های شهر بلخ ۲۱ فی السکباج دربارۀ سکبا ۲۲ فی اوصاف بلدة سمرقند دربارۀ ویژگی‌های شهر سمرقند ۲۳ فی المعزم دربارۀ افسونگر ۲۴ فی الخریف دربارۀ پاییز ۲۵ فی اسامی الخلفاء دربارۀ نام‌های جانشینان ۲۶ خاتمة الکتاب پس‌گفتار

 نمونه‌ای از متن کتاب مقامات حمیدی 
صورت عالم آرای آفتاب محجوب نیست اما دیده بینندگان معیوب است اگر غرایب آسمانی مضمر است عجایب زمینی مظهر و اگر حمل و ثور گردون دور و تاریک است گل و نور هامون پیدا و نزدیک است، اگر میزان و سنبلهٔ چرخ بعید و دورست ضیمران و سنبل چمن قریب النور است.

ربح الموحدون و خسر الملحدون آنکه این نبات اموات را نشر تواند کرد، عظام رفات را حشر تواند کرد، آنکه از گل سیاه گل سپید بردماند، احیای این اجرام و اجسام تواند؟

قل یحییها الذی انشاها اول مرة و هو بکل خلق علیم خاکسار و نگونسار بادا آنکه گوید: این اجزای متفرق را ترکیب نخواهد بود و این اعضای متمزق را ترتیبی نه.

ان الله یحی الارض بعد موتها و ینشی العظام بعد فوتها. هر آینه این مظلمه را استماعی خواهد بود و این تفرقه را اجتماعی، هر صاعی را صاعی و هر یک قفیز را قفیز و ما ذلک علی الله بعزیز، غلام آنم که چشم عبرت گیر و دل پندپذیر دارد و ساعتی گوش هوش به من آرد و از جان بشنود و بداند که این نقش ارژنگ که آفرید؟

و این بساط صدرنگ که گسترید؟ خاک خشک اغبر را با مشک و عنبر که آمیخت؟ و عقدهای اثمار را از گوش‌های اشجار که آویخت؟ عارض گل را که آب داد؟ و زلف بنفشه را که تاب‌؟

در بنفشه و سوسن تیرگی و روشنایی که نهاد؟ و دل بلبل را با عشق گل که آشنایی داد؟ صحن چمن که نعت دمن است از عدن عدن خوشتر است و خاک سیاه هفت اقلیم از هشت جنات نعیم دلکش‌تر.

 تصحیحات کتاب 
نویسندهٔ مقامات حمیدی، جنبه‌های تاریخی، واقعی و اخلاقی را به نحو شگفت‌آوری به هم آمیخته‌است. این کتاب یک بار توسط سید علی‌اکبر ابرقویی، استاد دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه اصفهان، در حدود سال‌های ۱۳۳۰، و بار دیگر توسط رضا انزابی‌نژاد در سال ۱۳۶۵ تصحیح شده‌است.

 منابع 
 

رده:کتاب‌های فارسی
رده:کتاب‌های فارسی سده ۶ (قمری)