مجاز

بندانگشتی|الهه‌ سرودهای مقدس. اثر هنری رومی از قرن دوم میلادی.
مَجاز (در انگلیسی: Metonymy) یا شیوۀ بیان مجازی عبارت است از به‌کارگیری واژه و سخن در معنای دیگر و غیر واژگانی آن. در شیو‌ه‌ای به شکل لفظی یا معنوی به کاربرد مجازی کلمه یا سخن اشاره دارد. همچنین در نظر داشته باشید هر استعاره مصرحه، مجاز است اما هر مجاز استعاره نیست. به مجازهایی که در ذهن خواننده یا شنونده تصویری خلق می‌کنند، صور خیال یا تصاویر شاعرانه و به بیانی که از این صور یا تصاویر بهره می‌برد، شیوه بیان تصویری گفته می‌شود. این‌گونه مجازها، در زبان و ادبیات، به‌خصوص ادبیات فارسی غنایی، کاربرد فراوان دارد.

 علایق مجاز 
علایق مجاز فراوانند و در شمار خاصی محصور نمی‌شوند ولی مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
 علاقهٔ جزئیه: جزئی از یک شیء به جای تمام آن به کار می‌رود.
 علاقۀ کلیه: کل یک شی به جای جزئی از آن به کار می‌رود. (عکس علاقهٔ جزئیه)

در مصراع اول بیت بالا «بیت» تنها جزئی از یک شعر است و به جای کل آن یعنی شعر به کار رفته‌است که به آن علاقهٔ جزئیه و در مصراع دوم کل کوه به جای جزئی از آن به کار رفته‌است که به آن علاقهٔ کلیه میگویند.
 علاقهٔ محلیه: محل چیزی به جای خود آن چیز به کار می‌رود.

«سر» در این بیت علاقهٔ محلیه‌است؛ زیرا سر محل تفکر، اندیشه، قصدو عزم است.
 علاقهٔ سببیه: سبب چیزی جانشین خود آن چیز می‌شود.

کلمهٔ دم(نفس) سبب و علت سخن گفتن است به همین علت به آن علاقهٔ سببیه گفته می‌شود.
 علاقهٔ لازمیه: چیزی به دلیل همراهی دائمی با چیزی به جای آن به کار می‌رود.

در این بیت خون به معنای کشتن به کار رفته‌است؛ زیرا کشتن همواره با خون همراه است به همین دلیل خون در این بیت علاقهٔ لازمیه است.
 علاقهٔ آلیه: ابزاری(مخصوصا اندام‌های بدن)جانشین کاری شود که با آن ابزار انجام شود.

زبان ابزاری است که سخن گفتن با آن انجام می‌شود به همین علت در این بیت زبان علاقهٔ آلیه است.

 قرینهٔ مجاز 
نشانه‌ای یا سرنخی است برای ذهن شنونده تا او متوجه شود که واژه در معنی اصلیش بکار نرفته‌است بلکه در کاربردی مجازی (انتقالی). علاقه بر دو گونه است: لفظی و معنوی.

 چندمعنایی 
درک بیان واژگان، به منظور ماهیت‌های دیگری که از نوع چندمعنایی باشند، یعنی، همان فرم واج شناختی (کلمه) برای تعیین معانی مختلف (معانی).اگر دو معنی متفاوت داشته باشیم مثل کلمه شیر به معنی مایع لبنی و به معنی گونه‌ای از گربه‌سانان، در ردهٔ چندمعنایی‌های هم‌آوا طبقه‌بندی می‌شوند.

 منابع 
 حبیب کمالی روستا، مجازها در زبان و ادبیات آلمانی و فارسی - نشریه پژوهش زبان‌های خارجی (دوره ۴۲)-
پایگاه نشریات الکترونیکی دانشگاه تهران 
 آرایه‌های ادبی (قالب‌های شعر، بیان و بدیع)، کتاب سال سوم آموزش متوسطه - شاخه نظری (رشته ادبیات و علوم انسانی)، مولف : روح‌الله هادی

 جستارهای وابسته 
 کنایه
 مجاز ِ مُرسَل (خلاصه‌گویی)

رده:آرایه‌های ادبی
رده:ادبیات فارسی
رده:بن‌مایه‌های ادبی
رده:روش‌های بلاغت
رده:معناشناسی
رده:مفاهیم ادبی
رده:شکل‌های سخنرانی