اقوام خراسان

اقوام خراسان بزرگ، شامل گروه‌های قومی ساکن در پهنهٔ خراسان می‌شوند. این قومیت‌ها اغلب دارای قرینه‌هایی در آن سوی مرزهای سیاسی کنونی خراسان یا استان‌های خراسان در ایران، همچون ترکمنستان کنونی و افغانستان می‌باشند. قدیمی‌ترین قوم شناخته شده‌ای که در پهنهٔ خراسان سکونت کرده‌اند پارت‌ها و هپتالیان هستند که امروزه تات‌ها را بازمانده پارت‌ها می‌دانندمقدمه کتاب «فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی، آذری»؛ پارت‌ستیزی بی‌امان ساسانیان و ارباب آتشکده‌ها… که به زبان تاتی از شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی سخن می‌گویند.پژوهشی در گویش تاتی شمال خراسان طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد، تات‌ها حدود ۸٫۶٪ (۷٫۷٪ مرد، ۹٫۳٪ زن) از شهروندان استان خراسان شمالی را تشکیل می‌دهند که امروزه آنها را بیشتر پارس معرفی می‌کنند.شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۷۳۹ طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیر ثبتی){گزارش}:استان خراسان شمالی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۲-۴۷-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۳۰۲ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی) امروزه گسترده‌ترین گروه قومی در خراسان، فارسی زبانان هستند. طایفه خاوری هم در شهرستان فریمان و اطراف و برخی شهرستان‌های خراسان مثل چناران و کلات ساکن می‌باشند. خراسان درحال حاضر نزدیک به ده میلیون نفر جمعیت دارد.

خراسان محل زندگی اقوام گوناگونی است که به رغم تفاوت‌های نژادی و فرهنگی، به‌جهت پیوند محکمی از عوامل پایداری چون دین، تساهل و قومیت با هم متحدند. یکی از دلایل تنوع اقوام خراسان، مهاجرت یا کوچ اختیاری یا اجباری به این سرزمین بوده است. این مهاجرت‌ها در تمام دوره‌های تاریخی تاکنون به شکل‌هایی جاری بوده است. شهرهای بزرگ خراسان به‌جهت ویژگی‌های مهاجرپذیر به‌طور تقریبی از تمامی نقاط ایران و برخی کشورهای دیگر ازجمله عراق و افغانستان مهاجر پذیرفته است. یکی از بارزترین ویژگی‌های گروه‌های قومی غیر فارسی‌زبانان در خراسان صحبت به زبان مادری، علاقه به موسیقی بومی و پوشیدن پوشاک سنتی است.

 گروه‌های قومی 
 پارسی‌ها 
امروزه گسترده‌ترین گروه قومی در خراسان، فارس‌ها هستند. فارس‌تباران یا پارس‌تباران یا مردم فارس یا پارس، مردم ایرانی‌تباری هستند که زبان بومی‌شان فارسی است. این مردم در طول تاریخ از یک سامانه فرهنگی مشترک و نفوذ گسترده فرهنگی، سیاسی و اجتماعی برخوردار بوده‌اند.

 ترکمن‌ها 
در شمالی‌ترین نواحی خراسان در استان خراسان شمالی شهرستان بجنورد، راز و جرگلان، ترکمن‌های خراسان زندگی می‌کنند، آن‌ها مسلمان اهل‌سنت هستند و به زبان ترکمنی صحبت می‌کنند و به شکل سنتی بیشتر به کارهای کشاورزی، دامداری و بافت قالیچه مشغول‌اند.بیگدلی، محمدرضا. ترکمنهای_ایران. پاسارگاد. ۱۳۶۹

 کردها و ترک‌ها 
کردها و ترک‌های خراسان در منطقه گسترده‌ای از نواحی شمال خراسان زندگی می‌کنند. تعداد هر یک از این دو گروه بسیار بیشتر از ترکمن هاست. مذهب این اقوام، شیعه اثنی عشری و اهل سنت است و به زبان‌های ترکی خراسانی و کردی کرمانجی سخن می‌گویند. ترکیب جمعیتی در استان‌های خراسان شمالی و شمال خراسان رضوی و شهرهای بجنورد، شیروان، قوچان، آشخانه، اسفراین، درگز، فاروج، سبزوار، نیشابور و کلات افزون‌بر فارسی‌زبانان از این دو گروه شکل گرفته است. در این مناطق پوشاک مردان و زنان از ویژگی‌های خاصی بر خوردار است که آن را از بقیه نقاط خراسان متمایز ساخته است. امروزه ۵ الی ۱۰ درصد جمعیت شهر مشهد را کردها و ترک‌ها تشکیل می‌دهند.http://www.pen-kurd.org/englizi/varia/The-Kurds-in-Khorasan.pdf The-Kurds-in-,

 هزاره‌ها 
هزاره‌ها یکی از بزرگ‌ترین اقوام فارسی‌زبان هستند"هزاره‌ها در افغانستان" اثر وینسنت اودونلکتاب "افغانستان: ملت‌های قومی و قومی‌شناسی" نوشته لویی دوپریکتاب "فرهنگ و زبان‌های افغانستان" اثر عبدالرحمن پُردِل"سرزمین و مردم افغانستان" نوشته محمدعلی معصومیکه در مناطق شرقی ایران و مرکزی افغانستان با نام هزارستان و کویته پاکستان هستند. این قوم در مشهد، تربت‌جام، بجنورد و استان گلستان با نام بربری یاد شده و آنها با پخت و فروش نان سنتی خود (نان بربری) امرار معاش می‌کردند. سپس یکی از افسران نظامی این قوم توانست نزد رضاخان برسد و از او درخواست کند نام بربری‌ها را به خاوری تعویض کند و از آن به بعد به‌عنوان خاوری شناخته شدند.

در خاطرات عبدالرحمن آمده: سده‌های بسیار، هزاره‌ها سبب وحشت حاکمان منطقه بودند و از سیصد سال پیش، هیچ سلطانی حتی بابُر تیموری و نادر افشار نتوانسته بود هزاره‌های افغانستان را مطیع و آرام کند و سده‌ها مطلق العنان بودند.عبدالرحمن، سفرنامه و خاطرات، ۱۳۶۹ش، ص۲۸۷–۲۹۰.اما برخی از هزاره‌ها که در جغرافیای ایران بودند در لشکر نادرشاه حضور داشتند. نادرافشار قبایلی از هزاره‌ها را در بادغیس و هرات و اسفراین، شمال مشهد (چناران) مستقر کرد تا در برابر تازش ترکمن‌ها، مقابله کنند. این افراد سپس در لشکر کریم‌خان زند و قاجاریه خدمت کردند زیرا اوضاع اجتماعی هزاره‌ها به‌دلیل سختی زندگی در سرزمین کوهستانی غرجستان به خودی خود در پرورش انسان‌های توانمند از دید روانی و جسمی اثرگذار بود.

 سیستانی‌ها و بلوچ‌ها 
سیستانیها و بلوچ‌های خراسان بیشتر در مرکز، شمال، شمال شرقی و جنوب خراسان در شهرهایی مثل نیشابور، سبزوار
، قاینات، بیرجند، نهبندان، سرخس و تربت جام، تایبادسیستانی، ایرج افشار، مقدمه‌ای بر شناخت: ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران (جلد دوم)| صفحه 1016
 چاپ (1366). و مشهد مستقرند. سیستانی‌ها از لحاظ بافت قومی و مذهبی و جغرافیای مهاجرتی و خواستگاه شان به چند دسته تقسیم می‌شوند از قدیمی ترین سیستانی های مهاجر به خراسان می‌توان اشاره کرد به سلجوقی های خراسان که از لحاظ تبار تورکمن هستند و از لحاظ مذهبی سنی و خواستگاه شان منطقه زمین داور و کتل (به ضمن کاف و فتح ت) شوربختانه این نواحی که از مراکز و نواحی و شهرهای های مهم سیستان کهن بوده در معاهده شوم پاریس از ایرانِ جان جدا شده و هم اکنون در جغرافیای کشور افغانستان است برخی از این سلجوقی ها که غالبا ساکن روستاهای مشهد و نیشابور اند خود را با گویش محلی سیستونی می‌نامند و به نام زند آوری (مخفف زمین داوری)معرفی میکنند ، شمار زیادی از سلجوقیان در روستاهای شهرستان صالح آباد ، تربت جام ، جلگه رخ ، نشابور و باخرز ساکن اند، شوربختا سلجوقیان یاد شده اکنون زبان مادری را فراموش کرده و به زبان فارسی صحبت میکنند ، دسته دوم سیستانی ها ، سیستانی های هستند که از شهر زابل ایران و نواحی شهرستان زابل در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی به خاطر خشکسالی و گاها اختلافات قومی مهاجرت کرده اند ، دسته سوم سیستانی های مهاجر به خراسان باز هم سیستانی های آن سوی مرز اند ، که از لحاظ اعتقادی اکثرا شیعه هستند و از لحاظ قومی فارس تبار و فارس زبان و از لحاظ جغرافیای قومی از نیمروز افغانستان امروز اند که تا صد و اندی سال پیش یکی از ولایات نامی سیستان کهن ایران بوده ، اگر بخواهیم بطور دقیق تر به خواستگاه سیستانی های مهاجر از نیمروز به ایران اشاره کنیم ، نام ولسوالی چُخانثُور ولسوالی لاش جوین و نواحی و روستاهای اطرافش ، شهرنو(نیمروز کنونی) و روستاهای اطرافش به میان می آید . 

تعداد قابل توجهی از قوم غیور بلوچ (عمدتا طایفه براهویی)بدلیل قحطی خشکسالی و اختلافات قومی بعد از مهاجرت به شمالی ترین نقاط خراسان آن دوره سفر نموده و ساکن شهرهای ماری(مرو کنونی) چهارجو ، عشق آباد ، سرخس(سرخسِ ترکمستان) می‌شوند این مناطق نیز بعد از جدایی قسمت بزرگی از ترکستان در معاهده شوم اُخْلُقْ یا آخال از ایرانِ جان جدا شده ، و براهویی ها جبرا از وطن اصلی خویش جدا شدند ، بلوچ ها مسلمان سنی هستند. ،مردان و زنان آن‌ها نیز در استفاده از پوشاک سنتی (بلوچی) خویش اصرار می‌ورزند.

 عرب‌ها 
عرب‌های خراسان گروهی از اعراب مهاجر به منطقه خراسان است. این گروه از نگاه تاریخی بیشتر در جنوب و مرکز استان‌های خراسان ساکن‌اند. این افراد بازماندگان اجداد عرب خود می‌باشند که در قرون اولیه اسلامی به ایران آمده‌اند. صحبت به زبان عربی، معرف قومیت آنان است. گروهی از اعراب خراسان معاودان عراقی (پیش از صدام یا پس از اشغال عراق) می‌باشند.پایگاه حوزه نت : فتح خراسان به دست مسلمانان و استقرار آنان

 نگارخانه 
بندانگشتی|محمد یوسف خان هزاره

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 مقالهٔ اقوام خراسان در دانشنامهٔ ایرانیکا 

*
رده:اقوام در افغانستان
رده:اقوام در ایران