عمر بن خطاب در ادبیات فارسی

این نوشتار به بررسی عمر بن خطاب دومین خلیفه اهل سنت در ادبیات فارسی می‌پردازد. مدح و ستایش عمر بن خطاب و دیگر خلفای راشدین در بسیاری از آثار مشهور ادبیات فارسی دیده می‌شود.

 مولوی 
مولانا جلال الدین محمد بلخی، شاعر شهیر قرن هفتم هجری از خلفای راشدین و من‌جمله خلیفه دوم به کرات به‌نیکی یاد کرده:

مولوی همچنین جاهای دیگر مثلا در داستان پیر چنگی به عمر اشاره می‌کند.

 ابوالقاسم فردوسی 
بندانگشتی|بخش «گفتار اندر ستایش پیغمبر» در شاهنامهٔ فلورانس (۶۱۴ ه‍.ق)، که ابیات مدح سه خلیفهٔ اول نیز در آن دیده می‌شود.
بندانگشتی|همین بخش در نسخهٔ خطی بیروت (ح. ۷۰۰ ه‍.ق)، که فاقد ابیات مذکور است.
بندانگشتی|همین بخش در دست‌نویسی از نیمهٔ اول سدهٔ هشتم هجری، که با وجود نگاره‌ای تزئینی از پیامبر اسلام و خلفای راشدین، متن آن فاقد ابیات مربوط به سه خلیفهٔ آغازین است.
در شمار قابل‌توجه‌ای از دست‌نویس‌های شاهنامه، از جمله کهن‌ترین دست‌نویس‌های شناخته‌شده یعنی فلورانس (۶۱۴ ه‍.ق) و لندن (۶۷۵ ه‍.ق)، در دیباچه، بخش ستایش پیامبر اسلام، پس از بیت «چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی _ خداوند امر و خداوند نهی» و پیش از بیت معروفی که به حدیث مدینة العلم اشاره دارد، چهار بیت با مضامین اعتقادی سنی وجود دارد که سه بیت نخست آن برگرفته از احادیثی برپایهٔ منابع اهل سنت است:
که خورشید بعد از رسولان مهنتابید بر کس ز بوبکر بهعمر کرد اسلام را آشکاربیاراست گیتی چو باغ بهارپس از هر دوان بود عثمان گزینخداوند شرم و خداوند دینچهارم علی بود جفت بتولکه او را به‌خوبی ستاید رسول
این ابیات در متن برخی تصحیح‌ها و چاپ‌های شاهنامه از جمله شاهنامهٔ ژول مل و شاهنامهٔ چاپ مسکو نیز دیده می‌شوند. بااین‌حال جلال خالقی مطلق در تصحیح خود این ابیات را الحاقی تشخیص داده و دلایلش برای الحاقی بودن آن‌ها به‌شرح زیر است:
 این چهار بیت به‌لحاظ محتوا با ابیات بعدی شاعر که پیروی از تشیع را یگانه راه رستگاری دانسته، در تضاد آشکار است.
 اصولاً ستودن سه خلیفهٔ اول، به‌ویژه عمر، که رهبری فتح ایران به‌دست اعراب مسلمان و سرنگونی شاهنشاهی ساسانی را برعهده داشته‌اند، نمی‌توانسته با تمایلات ایران‌گرایانهٔ فردوسی هم‌خوانی داشته باشد.
 با این‌که ابیات مذکور در بسیاری از دست‌نویس‌های کهن و معتبر شاهنامه دیده می‌شوند، اما دست‌نویس‌های کهن و معتبر دیگری مانند بیروت (ح. ۷۰۰ ه‍.ق) و قاهره (۷۴۱ ه‍.ق) نیز هستند که اصالت این ابیات را تأیید نمی‌کنند.
 نظامی عروضی که قدیمی‌ترین زندگی‌نامهٔ شناخته‌شده از فردوسی را در کتاب چهار مقاله (۵۵۱ یا ۵۵۲ ه‍.ق) ارائه‌داده، تنها به شیعی بودن او و اشعار شیعی دیباچه اشاره کرده و ذکری از این چهار بیت نکرده است.
 درحالی‌که فردوسی در شاهنامه همواره از واژگان فارسی «پس»، «پیغامبر/پیغمبر/پیامبر/پیمبر» و «فرستاده» بهره‌برده، در این قطعهٔ چهار بیتی از معادل‌های عربی آن‌ها یعنی «بعد» و «رسول» استفاده‌شده است.
محمدامین ریاحی در کتاب سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، پس از اشاره‌ای کوتاه به مواضع مخالفان و موافقان اصالت این ابیات، دیدگاه سومی را مطرح کرده است:

بااین‌حال خالقی مطلق که معتقد به تعصب و پایبندی سرسختانهٔ فردوسی به مذهب تشیع بوده، این دیدگاه را هم رد کرده است.

 عطار نیشابوری 
نورالدین مدرسی چهاردهی که صاحب تالیفاتی در عرفان اسلامی ست در مقاله ای در مجله وحید می‌نویسد که حسنعلی نخودکی اصفهانی از علمای شیعه در دوران معاصر؛ کتاب منطق الطیر عطار را با حذف کردن مطالبی که در مدح خلفا بوده است منتشر کرده و گفته است که عطار تقیه کرده بوده و همچنین ادعا کرد که من برای چاپ کتاب از روح عطار اجازه گرفتم!

اسرارنامه به تصحیح سید صادق گوهرین (تهران ۱۳۳۸)
منطق الطیر - ناشر:انتشارات ماد - چاپ ۱۳۷۳ - مقدمه

 سنایی غزنوی 
سنایی غزنوی از بزرگ‌ترین شاعران قصیده‌گو و مثنوی‌سرای ادبیات فارسی، که در سدهٔ ششم هجری می‌زیسته است. در اثرش طریق التحقیق می‌سراید:

Bo Utas, Tariq ut-tahqiq. A Sufi Mathnavi ascribed to Hakim Sana’i of Ghazna and probably composed by Ahmad b. al-Hasan b. Muhammad an-Naxcavani. A critical edition, with a history of the text and a commentary (= Scandinavian Institute of Asian Studies Monograph Series, 13), Lund 1973. 243, 55 pp.

این بیت نیز از اوست:

ظالمان را حشر با آب نیاز

عادلان را زی امیرالمؤمنین عمر برند

 سعدی شیرازی 
سعدی، شاعر و نویسنده زبان پارسی در وصف عمر می‌سراید:

دیگر عمر که لایق پیغمبری بدی

گر خواجه رسل نبدی ختم انبیا

سالار خیل خانهٔ دین صاحب رسول

سر دفتر خدای پرستان بی‌ریا

دیوی که خلق عالمش از دست عاجزند

عاجز در آنکه چون شود از دست وی رها؟

او همچنین در شعری در مدح بوبکر بن سعد بن زنگی به عمر اشاره می‌کند و چنین می‌نویسد:

 نظامی گنجوی 
نظامی در وصف عمر می‌گوید:

به مهر علی گرچه محکم پیم

ز عشق عمر نیز خالی نیم

 بیدل دهلوی 
عمر یافت کام از می عدل و داد

بر آفاق چون استوا، خط نهاد

که هر کس ز مضمون این خط گذشت

به اسرار تحقیق واصل نگشت

 عبید زاکانی 
چون بست بهر دین محمد میان عمر

در هم شکست گردن گردن کشان عمر

برباد رفت خرمن کفار خاکسار

چون برکشید خنجر آتش فشان عمر

خورشید دین به اوج کمال آن زمان رسید

کانداخت سایه بر سر اسلامیان عمر

دستش به مکه گردن قیصر بزد به روم

چون گشت برممالک دین قهرمان عمر

هم آسمان دانش و هم آفتاب عدل

هم خوابهٔ محمد آخر زمان عمر

 عبدالرحمن جامی 
خاصه آل پیغمبر و اصحاب

کز همه بهترند در هر باب

وز میان همه نبود حقیق

به خلافت کسی به از صدیق

وز پی او نبود از آن احرار

کس چو فاروق لایق آن کار

 اقبال لاهوری 
تازه کن آئین صدیق و عمر

چون صبا بر لاله صحرا گذر

 جستارهای وابسته 
 منابع 
 اسرارنامه به تصحیح سید صادق گوهرین (تهران ۱۳۳۸)
 ذبیح‌الله صفا. تاریخ ادبیات در ایران. چاپ سوم، تهران: ابن‌سینا، ۱۳۴۲، ۴۴۸.
 بدیع‌الزمان فروزانفر، نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری
 [www.sufi.ws/books/download/farsi/attar/divan-attar.doc دیوان عطار]

 پانویس 

رده:ادبیات فارسی
رده:عمر بن خطاب