مکریان

مُکریان یا ولایت مُکری () منطقه‌ای تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی در جنوب دریاچه ارومیه در شمال‌غرب ایران است که هسته اصلی آن در جنوب استان آذربایجان غربی کنونی قرار دارد. این منطقه از دیرباز یکی از مهم‌ترین مراکز استقرار جمعیت‌های کُردی در مناطق کُردنشین ایران به‌شمار آمده و نام آن با ایل مُکری یا ولایت مکری در جنوب دریاچه ارومیه پیوند خورده است.

در منابع تاریخی دوره اسلامی، سرزمین مکریان بخشی از ناحیه گسترده‌تری بود که در ادوار مختلف تحت نفوذ دودمان‌ها، امارت‌ها و طوایف کردی قرار داشت. از سده‌های پایانی قرون میانه، خاندان و ایل مکری به قدرت مسلط این ناحیه تبدیل شدند و به تدریج نام آنان بر سراسر منطقه اطلاق گردید. مرکز سیاسی این امارت یا ولایت تا دورهٔ قاجار، مهاباد (ساوجبلاغ) بود که به یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی و فرهنگی کردهای ایران تبدیل شد.

مُکریان در دوره‌های صفوی، افشاری و قاجار یکی از مهم‌ترین کانون‌های قدرت محلی کُردها در ایران به‌شمار می‌رفت. موقعیت راهبردی این منطقه در مرز میان آذربایجان، کردستان و سرزمین‌های تحت سلطه امپراتوری عثمانی سبب شد که امارت مکری در بسیاری از تحولات سیاسی شمال‌غرب ایران نقش‌آفرین باشد. در همین دوره، مکریان در کنار امارت‌های اردلان، بابان و برادوست از مهم‌ترین واحدهای سیاسی کردی منطقه محسوب می‌شد.

امروزه واژه مکریان علاوه بر مفهوم تاریخی، به یک حوزه فرهنگی و زبانی نیز اشاره دارد. گویش کردی مکریانی که از مهم‌ترین گونه‌های کردی سورانی به‌شمار می‌رود، در شهرهایی چون مهاباد، بوکان، پیرانشهر، سردشت و بخش‌هایی از اشنویه رواج دارد و بسیاری از پژوهشگران آن را از تأثیرگذارترین گونه‌های زبان کردی در شکل‌گیری ادبیات نوین سورانی دانسته‌اند.

از نظر جغرافیایی، محدوده تاریخی مکریان در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است. با این حال در تعریف متداول، شهرهای مهاباد، بوکان، پیرانشهر، سردشت، اشنویه، نقده، شاهین‌دژ، تکاب و بخش‌هایی از میاندوآب در قلمرو تاریخی آن قرار می‌گیرند. این منطقه به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی میان فلات ایران، آذربایجان و بین‌النهرین، همواره از اهمیت اقتصادی و راهبردی برخوردار بوده است.

 نام‌شناسی 
دربارهٔ منشأ نام «مکریان» و «مکری» دیدگاه‌های گوناگونی در منابع تاریخی و پژوهش‌های جدید مطرح شده است. بیشتر پژوهشگران بر این باورند که نام منطقه از ایل مکری گرفته شده است. ایلی کُردتبار که از اواخر قرون میانه به یکی از مهم‌ترین قدرت‌های محلی جنوب دریاچه ارومیه تبدیل شد و به تدریج نام آن بر سراسر قلمرو تحت نفوذش اطلاق گردید.

قدیمی‌ترین اشاره‌های تاریخی به مکری‌ها در منابع سده‌های میانی اسلامی دیده می‌شود. شرف‌خان بدلیسی در شرفنامه از مکری‌ها به عنوان یکی از خاندان‌ها و امارت‌های مهم کردی یاد می‌کند و قلمرو آنان را در جنوب دریاچه ارومیه معرفی می‌نماید.

برخی پژوهشگران منشأ نام «مکری» را با واژه‌ها و نام‌های مغولی مرتبط دانسته‌اند. این فرضیه بر پایه فراوانی نام‌های جغرافیایی دارای ریشه مغولی در منطقه مکریان مطرح شده است. ولادیمیر مینورسکی در پژوهش خود دربارهٔ نام‌های مغولی در کردستان مکری به‌شمار قابل توجهی از نام‌های مکان در این ناحیه اشاره می‌کند که در دوره ایلخانان پدید آمده یا رواج یافته‌اند. با این حال، ارتباط مستقیم میان این نام‌ها و ریشه واژه «مکری» به اثبات نرسیده است.

در برخی آثار محلی و روایات متأخر نیز نظریه‌ای مطرح شده که نام مکریان را دگرگون‌شده «مغ‌ریان» یا «راه مغان» می‌داند و آن را با مسیرهای منتهی به آتشکده آذرگشسب در تخت سلیمان مرتبط می‌کند. این دیدگاه بیشتر در نوشته‌های محلی دیده می‌شود و در پژوهش‌های دانشگاهی جایگاه محدودی دارد.

امروزه نام مکریان علاوه بر مفهوم تاریخی و جغرافیایی، به عنوان یک حوزه فرهنگی و زبانی نیز شناخته می‌شود و در ادبیات کردی، تاریخ‌نگاری منطقه‌ای و مطالعات مردم‌شناختی کاربرد گسترده‌ای دارد.

 پیشینه تاریخی 
 پیش از اسلام 
سرزمین مکریان بخشی از ناحیه کوهستانی میان آذربایجان، زاگرس شمالی و بین‌النهرین به‌شمار می‌رفت که از روزگار باستان محل استقرار اقوام گوناگون ایرانی و بومی بود. موقعیت جغرافیایی منطقه در مسیر ارتباطی میان فلات ایران و میان‌رودان سبب شد که این ناحیه در دوره‌های مختلف تحت نفوذ دولت‌هایی چون ماننا، مادها، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان قرار گیرد.

در جنوب و جنوب‌شرقی مکریان کنونی، مجموعه تاریخی تخت سلیمان قرار دارد که یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی شاهنشاهی ساسانی محسوب می‌شد. وجود این مرکز مذهبی نشان‌دهنده اهمیت راهبردی منطقه در دوره پیش از اسلام است.

 سده‌های نخستین اسلامی 
پس از فتح ایران به دست مسلمانان، نواحی جنوب دریاچه ارومیه همچنان محل استقرار جمعیت‌های کردی باقی ماند. جغرافی‌دانان و مورخان اسلامی از حضور طوایف متعدد کرد در این منطقه یاد کرده‌اند و برخی از آنان از نفوذ خاندان‌های کردی در بخش‌هایی از آذربایجان و کردستان سخن گفته‌اند.

در سده‌های میانه، طوایف کردی هذبانی و روادی در بخش‌هایی از آذربایجان و شمال کردستان نفوذ چشمگیری داشتند. روادیان که از شاخه‌های هذبانیان به‌شمار می‌رفتند، در سده‌های چهارم و پنجم هجری بر بخش‌هایی از آذربایجان حکومت کردند و در تحولات سیاسی منطقه نقش مهمی ایفا نمودند.

 شکل‌گیری امارت مکریان 
از سده‌های هشتم و نهم هجری قمری، قدرت طوایف مکری در جنوب دریاچه ارومیه رو به افزایش گذاشت. به تدریج خاندان‌های محلی مکری توانستند قلمرو خود را گسترش دهند و امارتی نیمه‌مستقل را در منطقه بنیان نهند. این امارت به مرور به یکی از مهم‌ترین حکومت‌های محلی کردی در شمال‌غرب ایران تبدیل شد.

مرکز قدرت مکری‌ها در دوره‌های مختلف میان قلعه‌ها و آبادی‌های منطقه جابه‌جا می‌شد، اما از دوره صفوی به بعد شهر ساوجبلاغ مکری (مهاباد امروزی) به مهم‌ترین مرکز سیاسی آنان تبدیل شد.

 دوره صفوی 
دوره صفوی نقطه عطفی در تاریخ مکریان محسوب می‌شود. همزمان با تلاش شاه عباس یکم برای تمرکز قدرت در ایران، امارت‌های کردی نیز تحت فشار حکومت مرکزی قرار گرفتند. در این دوره، مکریان به همراه امارت‌های برادوست، اردلان و بابان از مهم‌ترین قدرت‌های محلی کرد به‌شمار می‌رفتند.

موقعیت مرزی منطقه موجب شد که مکریان در کشمکش‌های مداوم میان صفویان و امپراتوری عثمانی نقش مهمی داشته باشد. فرمانروایان محلی بسته به شرایط سیاسی گاه با صفویان و گاه با عثمانیان همکاری می‌کردند تا استقلال نسبی خود را حفظ نمایند.

 نبرد دیمدیم 
یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ کردستان در دوره صفوی، نبرد دیمدیم بود که میان نیروهای شاه عباس و امیرخان برادوست در سال‌های ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۰ میلادی رخ داد. بسیاری از طوایف و فرمانروایان کردی منطقه، از جمله گروه‌هایی از مکری‌ها، در این درگیری حضور داشتند.

پس از سقوط قلعه دیمدیم، شاه عباس سیاست سختگیرانه‌ای را در قبال برخی قبایل کرد منطقه در پیش گرفت. بخشی از جمعیت‌های کردی به مناطق شرقی ایران کوچانده شدند و قبایل دیگری در برخی نواحی آذربایجان اسکان داده شدند. این رویداد تأثیر عمیقی بر ساختار جمعیتی منطقه بر جای گذاشت.

 دوره افشاریه و قاجار 
در دوره افشاریان و سپس قاجاریان، نفوذ خاندان‌های مکری همچنان ادامه یافت. بسیاری از سران این خاندان در ساختار اداری و نظامی ایران حضور داشتند و برخی از آنان به مناصب عالی حکومتی دست یافتند.

در سده نوزدهم میلادی، عزیزخان مکری از برجسته‌ترین چهره‌های این خاندان بود. وی در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار به مقام فرماندهی کل قوا و صدارت نظامی رسید و از بانفوذترین رجال سیاسی عصر خود به‌شمار می‌رفت.

در همین دوره شهر بوکان به یکی از مراکز مهم خاندان مکری تبدیل شد و نفوذ سیاسی و اقتصادی ایل مُکری در جنوب آذربایجان غربی افزایش یافت.

 دوره معاصر 
با شکل‌گیری نظام اداری نوین در ایران و اجرای تقسیمات کشوری در دوره پهلوی، قلمرو تاریخی مکریان میان شهرستان‌ها و استان‌های مختلف تقسیم شد. با وجود این، نام مکریان همچنان در حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردم منطقه حفظ شد و امروزه نیز در نام برخی دهستان‌ها و آثار پژوهشی به کار می‌رود.

در سده بیستم و بیست و یکم، مکریان به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی، ادبی و سیاسی کردهای ایران تبدیل شد و شهرهایی چون مهاباد، بوکان و پیرانشهر نقش برجسته‌ای در تحولات فرهنگی و اجتماعی کردستان ایران ایفا کردند.
}

 جغرافیا 
 جایگاه و حدود 
مکریان منطقه‌ای تاریخی و جغرافیایی در جنوب دریاچه ارومیه در شمال‌غرب ایران است که بخش عمده آن در جنوب استان آذربایجان غربی قرار دارد. حدود این منطقه در دوره‌های مختلف تاریخی یکسان نبوده است، اما در تعریف متداول، شهرستان‌های مهاباد، بوکان، پیرانشهر، سردشت، اشنویه، نقده، شاهین‌دژ، تکاب و بخش‌هایی از میاندوآب را دربر می‌گیرد.

از دیدگاه جغرافیایی، مکریان در حد فاصل حوزه آذربایجان، زاگرس شمالی و کردستان ایران قرار گرفته است. این منطقه از شمال به دشت‌های جنوبی دریاچه ارومیه، از جنوب به نواحی شمالی استان کردستان، از غرب به مرز ایران و عراق و از شرق به حوزه تکاب و دره زرینه‌رود محدود می‌شود.

 ناهمواری‌ها 
بخش عمده مکریان را ارتفاعات زاگرس شمالی تشکیل می‌دهد. سیمای طبیعی منطقه ترکیبی از کوهستان‌های مرتفع، دشت‌های میان‌کوهی و دره‌های حاصلخیز است. ارتفاع اراضی از حدود ۱۲۰۰ متر در نواحی شرقی تا بیش از ۳۰۰۰ متر در ارتفاعات مرزی غرب و جنوب غربی متغیر است.

وجود دشت‌های مهاباد، بوکان و پیرانشهر در کنار رشته‌کوه‌های مرزی سبب شده است که مکریان از گذشته یکی از مهم‌ترین مراکز کشاورزی و دامداری شمال‌غرب ایران باشد.

 رودها و منابع آب 
مهم‌ترین رودهای منطقه زرینه‌رود و سیمینه‌رود هستند که از ارتفاعات جنوبی و غربی سرچشمه گرفته و پس از عبور از دشت‌های مکریان به دریاچه ارومیه می‌ریزند. افزون بر این، رودخانه‌های زاب کوچک، لاوین، گدار و شماری از شاخه‌های فرعی حوزه آبریز دریاچه ارومیه و رود زاب از منابع مهم آبی منطقه به‌شمار می‌روند.

وجود این شبکه رودخانه‌ای نقش مهمی در شکل‌گیری سکونتگاه‌های تاریخی، کشاورزی آبی و توسعه اقتصادی منطقه داشته است.

 اقلیم 
مکریان دارای اقلیمی کوهستانی با زمستان‌های سرد و نسبتاً طولانی و تابستان‌های معتدل تا گرم است. میزان بارندگی در بخش‌های غربی و کوهستانی بیشتر از نواحی شرقی است و همین امر موجب تنوع پوشش گیاهی و الگوهای سکونت در منطقه شده است.

در مقایسه با بسیاری از نواحی فلات ایران، مکریان از منابع آب سطحی و بارش بیشتری برخوردار است و همین ویژگی موجب شکل‌گیری مراکز مهم کشاورزی در دشت‌های مهاباد، بوکان و نقده شده است.

 جمعیت و فرهنگ 
 جمعیت 
جمعیت مکریان در تعریف جغرافیایی امروزی بیش از یک میلیون نفر برآورد می‌شود و بخش عمده آن در شهرهای مهاباد، بوکان، پیرانشهر، سردشت، اشنویه و نقده سکونت دارند. بوکان و مهاباد پرجمعیت‌ترین مراکز شهری این منطقه به‌شمار می‌روند و نقش مهمی در تحولات اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جنوب آذربایجان غربی ایفا می‌کنند.

+ شهرستان‌های واقع در محدوده تاریخی مکریان (بر پایه سرشماری ۱۳۹۵) رتبه شهرستان مرکز شهرستان جمعیت شهرستان (۱۳۹۵) جمعیت شهر مرکز (۱۳۹۵) وسعت (کم²) ۱ شهرستان بوکان بوکان ۲۵۱٬۴۰۹ ۱۹۳٬۵۰۱ ۲٬۵۴۱ ۲ شهرستان مهاباد مهاباد ۲۳۶٬۸۴۹ ۱۶۸٬۳۹۳ ۲٬۵۹۲ ۳ شهرستان میاندوآب میاندوآب ۲۲۵٬۳۴۵ ۱۳۴٬۴۲۵ ۸۴۵ ۴ شهرستان پیرانشهر پیرانشهر ۱۳۸٬۸۰۰ ۹۱٬۵۱۵ ۲٬۲۵۹ ۵ شهرستان نقده نقده ۱۲۷٬۶۷۱ ۸۱٬۵۹۸ ۱٬۰۵۰ ۶ شهرستان سردشت سردشت ۱۱۸٬۸۰۰ ۴۶٬۴۱۲ ۱٬۴۱۱ ۷ شهرستان شاهین‌دژ شاهین‌دژ ۹۲٬۴۵۶ ۴۹٬۶۷۷ ۲٬۱۴۴ ۸ شهرستان تکاب تکاب ۸۷٬۵۵۶ ۴۳٬۱۳۱ ۲٬۵۲۳ ۹ شهرستان اشنویه اشنویه ۷۳٬۸۸۶ ۳۹٬۸۰۱ ۱٬۱۹۳ مجموع ۱٬۳۵۲٬۷۷۲ ۸۵۸٬۴۵۳ ۱۶٬۵۵۸

جمعیت منطقه از نظر قومی و زبانی متنوع است. اکثریت ساکنان بخش‌های مرکزی و غربی را کردها تشکیل می‌دهند، در حالی که در برخی نواحی شرقی و شمال شرقی، جمعیت‌های آذری نیز حضور دارند. همچنین در گذشته گروه‌هایی از آشوری‌ها و ارمنی‌ها نیز در برخی نقاط منطقه سکونت داشتند.

 زبان 
زبان غالب در بخش‌های مرکزی و غربی مکریان، کردی مکریانی است که از مهم‌ترین گونه‌های کردی سورانی محسوب می‌شود. این گویش در شهرهای مهاباد، بوکان، پیرانشهر، سردشت و بخش‌هایی از اشنویه رواج دارد و نقش مهمی در شکل‌گیری ادبیات معاصر کردی ایفا کرده است.

در بخش‌هایی از شرق و شمال منطقه نیز ترکی آذربایجانی در کنار کردی رایج است. فارسی نیز به عنوان زبان رسمی کشور در آموزش، رسانه و امور اداری کاربرد دارد.

 فرهنگ 
مکریان یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی کردهای ایران به‌شمار می‌رود. این منطقه زادگاه یا محل فعالیت بسیاری از شاعران، نویسندگان، پژوهشگران و روشنفکران کرد بوده است. نقش مهاباد در توسعه ادبیات نوین کردی و گسترش زبان سورانی موجب شده است که مکریان جایگاهی ویژه در تاریخ فرهنگی کردستان داشته باشد.

موسیقی، ادبیات شفاهی، حماسه‌های محلی و آیین‌های سنتی کردی از مهم‌ترین عناصر فرهنگی منطقه محسوب می‌شوند و بسیاری از آن‌ها تا امروز در زندگی اجتماعی مردم مکریان حفظ شده‌اند.

 پیشنهاد تشکیل استان مکریان یا کردستان شمالی 
در دهه‌های اخیر، پیشنهادهایی برای ایجاد استانی جدید در جنوب استان آذربایجان غربی مطرح شده است. این طرح‌ها عمدتاً با دو عنوان «استان مکریان» و «استان کردستان شمالی» شناخته می‌شوند و محدوده پیشنهادی آن‌ها معمولاً شهرستان‌های جنوب دریاچه ارومیه را دربر می‌گیرد.

نخستین پیشنهاد رسمی برای تشکیل استانی جدید در این منطقه در اوایل دهه ۱۳۷۰ و در جریان مباحث مربوط به تقسیمات کشوری مطرح شد. در این طرح، ایجاد استانی با عنوان «مکریان» و مرکزیت بوکان پیشنهاد گردید و موضوع برای بررسی به وزارت کشور ارجاع شد.

در سال ۱۳۸۷ نیز محمدقسیم عثمانی، نماینده بوکان در مجلس شورای اسلامی، در نطق پیش از دستور خود خواستار مطالعه امکان تشکیل استانی جدید با عنوان «کردستان شمالی» شد. وی این پیشنهاد را با استناد به ظرفیت‌های جمعیتی، اقتصادی و موقعیت جغرافیایی شهرستان بوکان و جنوب آذربایجان غربی مطرح کرد.

در سال ۱۳۹۲ نیز عثمان احمدی، نماینده مهاباد، در مجلس شورای اسلامی پیشنهاد تشکیل استان کردستان شمالی با مرکزیت مهاباد را مطرح کرد. این پیشنهاد با واکنش موافقان و مخالفان روبه‌رو شد و شماری از نمایندگان استان آذربایجان غربی با آن مخالفت کردند.

با وجود طرح این پیشنهادها در مقاطع مختلف، تاکنون هیچ‌یک از آن‌ها به تصویب نهایی نرسیده و منطقه مکریان همچنان در چارچوب تقسیمات اداری موجود اداره می‌شود.

 جستارهای وابسته 
 روادیان
 هزبانیان
 شدادیان
 کردستان ایران
 آذربایجان ایران
 استان آذربایجان غربی
 کردی مکریانی
 استان کردستان

 پانویس 

 منابع 
 فارسی 
 
 
 
 
 
 
 

 پیوند به بیرون 
 DEH-BOKRĪ (Mukri) Kurdish tribe of Kurdistan
 نانوازاده، علی، فهرههنگی پهلوی، تهران، انتشارات توکلی، ص۱۹۲، ۲۰۰۲، 
 هژار، هه‌نبانه بورینه، تهران، انتشارات سروش، صص ۸۱۱ و ۸۲۰، ۱۳۸۸، 

رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در سده ۱۴ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای منحل‌شده در سده ۱۹ (میلادی)
رده:تاریخ کردستان
رده:سلسله‌های کرد
رده:نبرد قلعه دم‌دم