مکتب شهرسازی اصفهان

بندانگشتی|250px|چپ|مسجد شاه

مکتب اصفهان یا شیوهٔ اصفهانی (سده یازدهم تا آغاز سده سیزدهم هـ. ق) یکی از مکاتب معماری و شهرسازی ایرانی است که برای توصیف معماری دورهٔ حکومت صفوی بر ایران به کار می‌رود. پیرنیا شیوهٔ اصفهانی را آخرین شیوهٔ معماری سنتی ایرانی دانسته است.

 پیشینه 
با انقراض حکومت مغولان، رشد مذهب شیعه نخست با نهضت سربداران شروع شد و سپس با استقرار دولت صفوی به بار نشست. به حکومت رسیدن سلسله صفوی در ایران موجب به وجود آمدن حکومتی شد که ایران بعد از سلسله ساسانیان به خود ندیده بود. حکومت صفوی با تکیه بر مفاهیم عرفانی از سویی، و تکیه بر تعابیر و تفاسیر شریعت از دیدگاه مذهب شیعه از سویی دیگر، موفق شد تا پایگاه اجتماعی بسیار گسترده‌ای را در پهنه‌ای وسیع به دست آورد و بدین‌سان متمرکزترین دولت ایرانی دوره اسلامی را بعد از دولت قاهر ساسانیان شکل دهد.

مذهب (شیعه) و تشکیلات منضبط ناشی از آن باعث گردید که این دولت بر تمام شئون زندگی مردم مسلط گردد. اوج گرفتن حیات عقلی شیعه در این دوره که ملازم با تجمع متفکران و اندیشمندان شیعه در مراکز عمده آن روزگار به ویژه اصفهان و تبادل آراء و افکار آنان است، دوره جدیدی را در زمینه حکمت و فلسفه شیعه به همراه داشت و جلوه‌ای از تمدن را در این کشور پایه‌گذاری کرد.

دولت صفوی بنا به سنتهای کهن، سازماندهی، راه‌اندازی و ایجاد تأسیسات و تجهیزات زیرساختی را عمداً بر عهده گرفت. در واقع این سیاست‌ها را دنباله و الگو گرفته سیاست‌های ساسانیان می‌توان دانست. رشد این تأسیسات، رونق شهرگرایی و شهرنشینی را نیز به دنبال داشت. در این دوره مفهوم شهر مجدداً ابداع شد و شهر ترکیبی بود از فعالیتهای کشاورزی، صنعتی و بازرگانی، در عین حال مقر دیوانی و حضور دولت نیز به‌شمار می‌آمد.

آنچه مشخص است که دولت صفوی جمع‌بندی از تاریخ چند هزارساله ایران بوده که مکتبی را تحت عنوان اصفهانی از جمع‌بندی ماهرانه فلسفه، هنر، معماری و شهرسازی روزگار کهن ارائه کرد و آن را با توجه به مصادیق و مفاهیم روز خود به جامعه معرفی کرد. این جمع‌بندی به گونه‌ای بود که خود سبک جدیدی را در این عرصه‌ها سبب گردید.

 شکوفایی 
دوره نخست به زمان قراقویونلوها و زمان حکومت صفویه بازمی‌گردد که از آن به عنوان دوره شکوفایی شیوهٔ اصفهانی یاد می‌کند.

از مظاهر بارز این دوره و آثار شکوهمند آن که هنوز هم در سرتاسر ایران نمود دارد این است که یکی شبکه راه‌های عمودبرهم بوده، که از کوهستان‌ها به داخل کویرها و نمکزارها گسترش یافته بود و دیگر ساختن رباطها و کاروانسراهای بزرگ و توقفگاه‌های آبرومند، کاخ‌ها و بستانهای زیبا و خوش‌منظر که در فواصل راه‌ها قرار داشتند و در آن‌ها همه گونه وسائل آسایش و رفاه مردم فراهم آمده بود.

 انحطاط 
دورهٔ دوم رواج شیوهٔ اصفهانی در تقسیم‌بندی پیرنیا از زمان حکومت نادر آغاز و پس از زندیه با سلسله قاجاریه به اتمام می‌رسد. پیرنیا این دوره را دورهٔ انحطاط معماری صفویه دانسته و از ورود معماری اروپایی در زمان قاجاریه به عنوان مهم‌ترین دلیل انحطاط آن نام برده است.

معماری در زمان افشاریه به علت لشکرکشی‌های پیاپی و عدم رسیدگی به مسائل داخلی کشور آثاری قابل توجه برای ارائه ندارد. در زمان زندیه هم به علت تمرکز حکومت در شیراز اکثر تأثیرات آن در شیراز پدیدار گشت. در زمان قاجار نیز به علت مسایل فنی و نبود نیروی کافی برای ساخت به صورت گذشته، به آرامی کشور را از روند معماری ایرانی خارج کرد.

 ویژگی‌های معماری 
بندانگشتی|250px|چپ|نمایی از سقف یکی از تالارهای کاخ هشت‌بهشت

پیرنیا دربارهٔ ویژگی‌های و دستاوردهای معماری اصفهانی نکات زیر را مورد اشاره قرار می‌دهد:
 ساده شدن طرح‌ها که در بیشتر ساختمان‌ها، فضاها چهار پهلو هستند
 هندسه ساده و شکل‌ها و خط‌های شکسته بیشتر استفاده می‌شد
 در ته‌رنگ ساختمان‌ها نخیر و نهاز کمتر شد ولی ساخت گوشه‌های پخ از این زمان رایج‌تر شد
 پیمون‌بندی و بهره‌گیری از اندام‌ها و اندازه‌های یکسان
 سادگی طرح در بناها هم آشکار گردید

 ویژگی‌های شهرسازی 
سبک اصفهان، تحقق آرمانشهر دولت صفوی، شهر ـ قدرت، شهر ـ نمایش، شهر ـ بازار، شهرـ سرمایه و شهر ـ ایوان بود. علاوه بر اینها، شهر در مکتب اصفهان با منطقه تحت نفوذ ارتباط مستقیم و دو سویه داشت، از اینرو شهر ـ منطقه نیز بود.

به باور پیرنیا بیشترین دستاوردهای این دوره در شهرسازی نمود یافت، چرا که از این دوره مجموعه‌های شهری قابل توجهی به جای مانده است. ویژگیهای کالبدی شهرهای مکتب اصفهان را می‌توان به اختصار به صورت زیر بیان کرد:
 یک محور جدید و وسیع شهری (چهارباغ) که تا این زمان در شهرسازی و شهر ایرانی سابقه نداشت طراحی شد
 میدانی وسیع و گسترده با تعریفی روشن و صریح در شهرها ایجاد شد که در اطراف آن گرمابه، مسجد و مدرسه، خانقاه و مسجد، آب‌انبار و بازارچه و امثال آن، وجود داشت
 برای اولین بار منطقه‌بندی شهری معنا پیدا کرد
 مجموعه‌های شهری جدید در کنار شهرهای کهن به عنوان یک دستورالعمل در همه جا به کار گرفته شد و بدین طریق مهر و نشان مکتب اصفهان را بر شهرهای موجود وارد کرد
 هر مجموعه زیستی (شهر یا روستا) از این پس دارای یک میدان یا مرکز ثقل شد و عناصر اصلی حکومتی و دیوانی، دینی و اقتصادی در کنار آن قرار گرفتند
 طراحی مجموعه شهری و نه بنای منفرد معماری بنیان نهاده شد

شهرسازی مکتب اصفهان ویژگیهای دیگری را نیز همچون سلسله مراتب فضایی، تعادل و توازن، فضای انسانی و مردم‌وار، فقدان نقطه گریز، وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت و ویژگیهایی از این قبیل را دارا بود.

 منابع 
 پیرنیا، سبک‌شناسی معماری ایرانی
دانشنامه رشد

رده:برنامه‌ریزی و طراحی شهری در ایران
رده:برنامه‌ریزی و طراحی شهری
رده:دوره صفویان
رده:معماری ایرانی
رده:مقاله‌های دانشنامه رشد