شبهای نویسندگان و شاعران ایران

260px|بندانگشتی|پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران در سال ۱۳۵۶، کار بزرگ خضرایی

شبهای نویسندگان و شاعران ایران که با نام شب‌های شعر گوته نیز شناخته می‌شود یک رویداد فرهنگی سالانه در دههٔ ۱۳۵۰ در تهران بود که واپسین دوره آن از ۱۸ تا ۲۷ مهر ۱۳۵۶ برگزار و زبانزد شد. در سال ۱۳۵۶ کانون نویسندگان ایران با همکاری انجمن روابط فرهنگی ایران و آلمان (انستیتو گوته) به مدت ده شب، مراسم شعرخوانی و سخنرانی در باغ انجمن فرهنگی روابط ایران-آلمان برگزار کردند. در این ده شب که به «شب‌های شعر گوته» معروف شد، بیش از شصت نویسنده و شاعر با گرایش‌های مختلف ولی عمدتاً چپ علیه فضای اختناق و سانسور حاکم شعر خواندند و سخنرانی کردند.ده شب گوته، روایت یک رویداد فرهنگی مهم، بی‌بی‌سی فارسی این رویداد، مهمترین فصل فعالیت‌های کانون نویسندگان و آغاز دورانی بود که کانون نویسندگان به عنوان یک نهاد فرهنگی پا به میدان گذاشت.

در شب‌های آغازین شب‌های شعر گوته، جمعیتی بالغ بر ۱۰ هزار نفر در این مراسم شرکت می‌کردند. اما بارش باران چندروزه در تهران منجر به کاهش جمعیت در شب‌های پایانی به حدود ۳ هزار نفر شد.GOETHE INSTITUTE, The Iranica

 جرقه انقلاب ۱۳۵۷ 
260px|بندانگشتی|روی جلد کتاب ده شب، ناصر موذن، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۷
در پاییز ۱۳۵۶، ماه‌ها پیش از آنکه حرکت‌های اعتراضیِ منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ آغاز شود، گردهمایی ادبی جمعی از نویسندگان و شاعران ایران فضای سیاسی ایران را دگرگون کرد. شب‌های نویسندگان و شاعران در انستیتو گوته تهران و به ابتکار کانون نویسندگان ایران برپا شد که در آن شاعران و نویسندگان طی ده شب، آشکارا حزب رستاخیز را محکوم کردند و از خفقان و لجنزار بی‌قانونی‌های تنگ‌چشمانه و برداشت‌های فاشیستی نظام حاکم سخن گفتند.https://anthropologyandculture.com/fa/easyblog/3855

یرواند آبراهامیان در کتاب تاریخ ایران مدرن می‌گوید: «به دنبال برگزاری ده شب شعر توسط کانونِ به تازگی احیا شده نویسندگان ایران و انستیتو گوته در مهر ۱۳۵۶ نویسندگان که همگی از مخالفان سرشناس بودند به انتقاد از رژیم پرداختند و نهایتاً در شب پایانی این برنامه، شرکت کنندگان همگی به خیابان ریختند و با پلیس درگیر شدند. در این تظاهرات یک دانشجو کشته و هفتاد نفر زخمی و بیش از یکصد نفر دستگیر شدند. اعتراضات در تهران طی ماه‌های بعد به ویژه در روز ۱۶ آذر ادامه یافت. افراد دستگیر شده در این اعتراضات به دادگاه‌های غیر نظامی سپرده شدند که یا آزاد شدند یا محکومیت های سبکی گرفتند. این اقدام عملاً در حکم پیام آشکاری برای دیگران از جمله طلاب حوزه علمیه قم بود.»آبراهامیان، پرواند، تاریخ ایران مدرن، برگردان محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۹، صص 283-282.

 سخنرانی‌ها و شعرخوانی‌ها 
شب سخنرانعنوان/موضوع سخنرانیشعرخوانی یکمسیمین دانشورمسائل هنر معاصرمهدی اخوان ثالث، سیاوش مطهری، تقی هنرور شجاعی و منصور اوجی دوممنوچهر هزارخانیدفاع از کانون نویسندگان ایرانمحمدعلی بهمنی، عمران صلاحی، م. آزرم و کاظم سادات اشکوریسومبهرام بیضاییدر موقعیت تئاتر و سینمامحمد زهری، طاهره صفارزاده، سیروس مشفقی، فاروق امیری و محمد کسیلاچهارمغلامحسین ساعدیپیرامون شبه‌هنرمندهوشنگ ابتهاج، حسین منزوی، مفتون امینی، علیرضا نوری‌زاده و عظیم خلیلیپنجمباقر مؤمنیسانسور و عوارض آناسماعیل شاهرودی، علی موسوی گرمارودی، سعید سلطان‌پور و اورنگ خضراییششمهوشنگ گلشیریجوانمرگی در نثر معاصر فارسیسیاوش کسرایی، فریدون مشیری، محمد خلیلی و حسن ندیمیهفتمداریوش آشوریشعر آزادی استجعفر کوش‌آبادی، علی باباچاهی، جواد مجابی و م. آزادهشتممصطفی رحیمیفرهنگ و دیوانفرخ تمیمی، نصرت رحمانی، اصغر واقدی، جلال سرافراز و شاهرخ صفایینهمباقر پرهاممحمد حقوقی، منوچهر شیبانی، عبدالله کوثری، منوچهر نیستانی، بیژن کلکیدهمبه‌آذیناسماعیل خویی، کیومرث منشی‌زاده، جواد طالعی و فریدون فریاد

 شب یکم: مهدی اخوان ثالث، سیاوش مطهری، تقی هنرور شجاعی و منصور اوجی 
در شب یکم کسی پیش بینی نمی‌کرد ده شب تاریخی در پیش باشد. این نشست با سخنرانی رحمت‌الله مقدم مراغه‌ای آغاز شد. بیانیه کانون نویسندگان خوانده شد و سیمین دانشور درباره نقش هنر و هنرمند سخنرانی کرد. پس از آن شعرخوانی مهدی اخوان ثالث (شعر «آنک! ببین» از کتاب دوزخ اما سرد)، سیاوش مطهری، تقی هنرور شجاعی و منصور اوجی اجرا شد.

سیمین دانشور در سخنرانی خود گفت دفاع از آزادی مهم‌ترین مسئله‌ای است که در هنر معاصر مطرح می‌شود و هنرمندان واقعی با وجود عوامل بازدارنده این رسالت مهم را از یاد نبرده‌اند و اینکه زشتی هنر معاصر به‌علت زشتی زمانهٔ ماست. دانشور درباره سه جریان هنری معاصر یعنی واقع‌گرایی یا واقع‌گرایی انتقادی، رئالیسم سوسیالیسم و هنر مدرن توضیح داد.

 شب سوم: شمس آل احمد، بهرام بیضایی، محمد زهری، طاهره صفارزاده، سیروس مشفقی، فاروق امیری و محمد کسیلا 
شب سوم نقطه عطف شب‌های شعر گوته بود. به تخمین یک گزارش ساواک کمابیش هشت‌هزار شنونده در این شب بارانی حاضر بودند.کانون نویسندگان ایران به روایت اسناد ساواک متن و صدای این سخنرانی سپس‌تر بارها منتشر شد و از مهم‌ترین سخنرانی‌ها دربارهٔ سانسور حکومتی و اجتماعی، مخصوصاً در ایران، و آزادی بیان گشت.

در موقعیت تئاتر و سینما نامی است که سخنرانی سی‌دقیقه‌ای بهرام بیضایی در شرح اثرات سوء ممیزی و تفتیش در شب سوم شب‌های شعر گوته در ۲۰ مهر ۱۳۵۶ بدان نامور است. با این که بیشتر سخنرانی‌ها و شعرهای اعضای کانون نویسندگان ایران در شب‌های دهگانهٔ شعر گوته به سال ۱۳۵۶ علیه سانسور حکومتی بود، بیضایی و چند سخنران دیگر، از جمله سیمین دانشور و غلامحسین ساعدی و هوشنگ گلشیری و علی موسوی گرمارودی، از مسائل دیگری نیز سخن گفتند.

بیضایی به ریشه‌های اجتماعی و مردمی سانسور پرداخت و از کار هنرمند گفت؛ که در نتیجهٔ فشارها هنر، گره‌دار و کمپلکسه می‌شود؛ که سزا نیست هنرمند پیروی گروه باشد. بلکه او «احتمالاً قراره نیازهایی رو بگه که جمع نمی‌دونه بهش احتیاج داره.» و چنین به پایان برد که: اگر بناست دستگاه دولتی هم از آزادی سخن بگوید و «ما» هم، «من یک کمی راجع به این آزادی، مشکوکم.»

هوشنگ گلشیری که مجری جلسه بود، بیضایی را فراخواند؛ و او پشت میکروفون برای جمعیت سخن گفت. بیضایی این سخنرانی را به این صورت ننوشته بود، بلکه به‌طور ارتجالی سخن گفت. متن و صدای سخنرانی سپس‌تر منتشر شد.

بیضایی، در گفتگو با ماهنامهٔ اندیشه پویا (۱۳۹۵) گفته است: «نوشتهٔ آماده‌ای نبود. به شادروان به‌آذین گفتم می‌خواهم دربارهٔ فشار بر نمایش چیزی بگویم و به ویژه چشم‌انداز بستهٔ نمایش شهرستان‌ها. اما با پرخاش‌های تندی که بر کارگاه نمایش و تئاترهای جشن هنر در سخنرانی‌ها شد، دیدم در واقع می‌گویند چرا فشار بر نمایش کم است و چرا حکومت سانسورهای خواستهٔ ما را اعمال نمی‌کند! همان‌جا از خودم پرسیدم آیا ما از آزادی دفاع می‌کنیم یا آزادی می‌خواهیم برای سانسور دیگران؟»

thumb|page=4|خبرِ شبِ یکم در روزنامهٔ اطلاعات

بیضایی این سخنرانی نیم‌ساعته را چنین به پایان برد:

 در نظر دیگران 
نعمت آزرم مصداق اشارهٔ بیضایی را سعید سلطان‌پور می‌داند که چند سال پیش‌تر نمایش سلطان مار بیضایی را سخت نکوهیده بود. سال ۱۳۴۸ سلطان‌پور با گروهی حمله کرده و نمایش سلطان مار را در مشهد برآشفته و برچیده بود.محمّدعلی سپانلو در سالِ ۱۳۵۸، که مذهبیان بساطِ نمایشِ عبّاس آقا کارگر ایران ناسیونالِ سلطان‌پور را برچیدند، در گفتگویی منتشرشده در شمارهٔ ۲۳ به تاریخ ۸ تیر مجلّهٔ تهران مصوّر (صفحهٔ ۴۶) به همین کارِ سلطان‌پور اشاره کرد: «. . . اختناق مانع اصلی رشد ادبیات و فرهنگ است. دیدید که نمایش عباس آقای سلطان‌پور را چطور به هم زدند. هرچند سلطان‌پور نباید اعتراضی داشته باشد زیرا خود او چند سال پیش دسته‌ای گرد خود جمع کرده بود و درست مثل حزب‌الله‌ها به تئاترها حمله می‌کرد و نمایش‌ها را به هم می‌زد. ظاهراً از نظر روش، سلطان‌پور نباید اعتراض کند، اما به هر حال حمله به سالن نمایش چه از سوی سلطان‌پور و چه از سوی دیگران کاری نادرست است.» اسماعیل خویی نیز همچون آزرم، رای بیضایی را دربارهٔ همدستی روشنفکران با سانسور تأیید کرده؛ ولی بر این باور بود که تأکید اصلی بیضایی جای دیگر است: «آنچه بهرام جان بیضایی بر آن تکیه دارد، و به گمان من هم حق با اوست، همنوا شدن روشنفکران با برخی جنبه‌های عوامانهٔ زندگانی مردمان است».

محمدعلی سپانلو اهمیت سخن بیضایی در میان گفته‌های سخنرانان دیگر ده شب را از آن می‌داند که: «بر خلاف بعضی از سخنگویان که عقیده‌ای سوای اکثریت جمعیت داشتند لکن به احترام یا ملاحظهٔ آنان می‌کوشیدند از کنار قضایا بگذرند، این یکی مستقیماً به قلب موضوع می‌زند، یعنی آشکارا از خود شنوندگان انتقاد می‌کند. اگر این سخنرانی نبود، امروزه پس از گذشت سال‌ها، به نظر می‌آمد که هیچ‌کس از تعبداتی که جمعیت بر سخنران‌ها تحمیل کرد، ناراضی نبوده‌است.»

 شب چهارم: غلامحسین ساعدی 
در شب چهارم غلامحسین ساعدی دربارهٔ شبهه‌هنرمند سخن راند.

 شب پنجم: باقر مؤمنی، سعید سلطان‌پور، علی موسوی گرمارودی 
در شب پنجم باقر مؤمنی در سخنرانیش بیش از صد بار از واژه ممنوعهٔ «سانسور» استفاده کرد. شعرخوانی سعید سلطان‌پور، علی رغم پافشاری به‌آذین در کوتاه کردنش، شوری در شنوندگان برانگیخت.

 شب دهم 
در شب دهم محمود اعتمادزاده (م.ا. به‌آذین)، رئیس کانون نویسندگان رو به مردمی که در باغ گرد هم آمده بودند گفت: «ده شب، به صورت جمعیتی که غالبا سر به ده هزار و بیشتر می‌زد، آمدید و اینجا، روی چمن و خاک نمناک، روی آجر و سیمان لبه حوض، نشسته و ایستاده، در هوای خنک پاییز و گاه ساعت‌ها زیر باران تند، صبر کردید و گوش به گویندگان دادید. چه شنیدید؟ ـ آزادی و آزادی و آزادی...»

رئیس وقت انستیتو گوته هم درباره این شب‌ها گفته است: «البته من فارسی‌ام خیلی خوب نبود ولی دستیارم در گوشم گفت که دکتر بکر آنها علیه رژیم حرف می‌زنند. یک کلمه‌هایی وجود داشت در آن دوران مثل گل سرخ؛ یک واژه‌های بخصوصی که وقتی این واژه‌ها به زبان آورده می‌شد، نیروهای اطلاعاتی خیلی گوش‌به‌زنگ و خبردار می‌شدند. من با اطمینان می‌گویم که نیروهای امنیتی اطلاعاتی در جمع بودند و من می‌ترسیدم که جلسه به هم بخورد و خوب آن طوری، یک جنجال بزرگ سیاسی می‌شد که جمع‌وجور کردنش سخت بود اما خوشبختانه همه‌چیز به‌خوبی پیش رفت. من مطمئنم که شهبانو باعث شد که هیچ برخوردی با انستیتو و شخص من صورت نگیرد.»

 منع اطلاع‌رسانی مطبوعاتی 
وزارت اطلاعات و جهانگردی در آغاز شب‌های شعر گوته، در بخشنامه‌ای به رسانه‌های جمعی ابلاغ کرده بود که نباید خبری درباره با این شب‌ها منتشر شود. این ابلاغیه زمینه‌ساز ممنوع‌الکاری سیروس علی‌نژاد، معاون وقت سردبیر روزنامه آیندگان، پس از چاپ گزارش‌هایی از این شب‌ها شد.

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 
 آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، برگردان محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۹.
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 پیوند به بیرون 
 صدای سخنرانی بیضایی ضبط‌شده به تاریخ ۱۳۵۶/۷/۲۰ در ساوندکلاود
 سخنرانی ماندانا زندیان در کانون دوستداران فرهنگ ایران دربارهٔ ده شب + پرسش و پاسخ: بخش ۱ – بخش ۲ – بخش ۳ – بخش ۴

رده:رویدادهای دوره پهلوی
رده:سانسور در ایران
رده:سخنرانی‌های ۱۹۷۷ (میلادی)
رده:کانون نویسندگان ایران