ستاره‌شناسی در ایران باستان

اخترشناسی اساطیری ایران پیش از اسلام یا اخترشناسی مزدیسنا یکی از شاخه‌های بنیادیِ الهیات دفاعی و کیهان‌شناسی زردشتی در فلات ایران بوده است. بر پایهٔ متون کهن پهلوی، به‌ویژه کتاب‌های بندهش و[ [گزیده‌های زادسپرم]]، وضعیت اولیهٔ کیهان پیش از تهاجم اهریمن، وضعیتی ایستا، بدون حرکت و سرشار از روشنایی مداوم نیمروز بوده است. با ورود ویرانگر اهریمن به آفرینش مادی، این سکون نخستین آشفته شد و اورمزد برای پدافند از نظام گیتی، ستارگان را به حرکت درآورد تا به عنوان مرزبانان زمان و فضا عمل کنند.
در این کارزار کیهانی، اجرام آسمانی به دو دستهٔ کاملاً متخاصم تقسیم می‌شوند:

اختران یا ستارگان ثوابت که به دلیل چرخش‌های دایره‌ای و منظم خود پیرامون محور قطبی، لشکریان اورمزد به شمار می‌روند.
 اباختران یا سیارات سرگردان که به سبب مسیرهای نامنظم، بازگشتی و آشفته‌شان، به عنوان کارگزاران اهریمن و عاملان اختلال در تقدیر کیهانی شناخته می‌شوند.
متون اخترشناسی پهلوی، ستارگان ثوابت را اَییابانَک یا نابیابانی می‌نامند. این اصطلاح نجومی به ثبات هندسی مسیر حرکت این ستارگان اشاره دارد که به دریانوردان و مسافران صحرا اجازه می‌دهد مسیر خود را بدون گم‌شدن بیابند؛ اصطلاحی که در زبان فارسی پس از اسلام دستخوش دگرگونی آوایی معکوس شده و به صورت «بیابانی» درآمده است.

 محاسبات ریاضی سپاه ستارگان ثوابت در بندهش
جهان‌شناسی ساسانی با تلفیق مفاهیم ریاضیِ اقتباس‌شده از ستاره‌شناسی بابلی و فرشته‌شناسی مزدیسنی، محاسبات دقیقی را برای توصیف ارتش ستارگان ثوابت ارائه می‌دهد. بر اساس گزارش فصل دوم بندهش، اورمزد بر روی فلک ثوابت، دوازده بخش یا برج را مستقر کرده و برای کمک به هر یک از این برج‌ها، لشکری از ستارگان خرد را آفریده است. محاسبات ریاضی این ارتش آسمانی بر پایهٔ تقسیمات شصت‌تایی (سیستم اعداد مبنای ۶۰ بابلی) انجام گرفته است. هر برج آسمانی که پهنه‌ای برابر با ۳۰ درجه از دایره البروج را اشغال می‌کند، به این تعداد ستارهٔ یاور مجهز شده است:
این عدد دقیقاً نشان‌دهندهٔ تعداد «ثالثه‌ها» (یا شصتمین بخش از ثانیهٔ قوس) در یک کمان ۳۰ درجه است. با تعمیم این فرمول ریاضی به کل دایرهٔ سپهر (۱۲ برج)، تعداد کل لشکریان ثوابت آسمان چنین محاسبه می‌شود:
این ارقام نشان می‌دهند که در نجوم پیش از اسلام، هر نقطهٔ ریاضی از مدار حرکت خورشید و ستارگان، دارای یک موجود ملکوتی یا فروهر محافظ بوده است تا مانع از انحراف و تجاوز سیارات اهریمنی به حریم برج‌های دوازده‌گانه شود.

تیشتر (شباهنگ) و اسطورهٔ باران
تیشتر (در اوستایی: Tištrya، در پهلوی: Tištar یا Tīr) برجسته‌ترین و روشن‌ترین ستاره در میان تمام ثوابت آسمان شب است که در اخترشناسی مدرن با نام شباهنگ (شعرای یمانی) شناخته می‌شود. در کتاب مینوی خرد، تیشتر به عنوان مهتر، ارجمندتر و فرهمندتر از تمام ستارگان ستوده شده و اهورامزدا او را به عنوان سرور و پاسبان تمام اختران گماشته است.
اوستای کهن، به‌ویژه «تیشتر یشت» (یشت هشتم)، توصیفی بی‌بدیل از این ایزد آب‌سرشت ارائه می‌دهد و او را ستاره‌ای سپید، درخشنده و مظهر نزول باران‌های حیات‌بخش معرفی می‌کند. این توصیف اوستایی از تیشتر به عنوان ستاره‌ای سپید‌رنگ، از نظر تاریخ اخترشناسی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که ایرانیان باستان، پیش از ادعای بطلمیوس در مجسطی مبنی بر سرخی شباهنگ، این ستاره را سفید و آبی‌فام رصد می‌کرده‌اند.
اسطورهٔ تیشتر با پدیدهٔ طلوع سحری آن در اوج گرمای تابستان (اواخر تیرماه) گره خورده است. در این دوران، زمین دچار خشکی مفرط می‌شود و تیشتر برای رهاسازی آب‌ها، به شکل اسب سپید زیبایی با گوش‌های زرین به دریای کیهانی «فراخ‌کرت» (Vourukaša) فرود می‌آید تا آب‌ها را بارور سازد. در پهنهٔ این دریای اساطیری، نبرد سرنوشت‌ساز تیشتر با دیو خشکسالی یعنی «اپوش» (Apaoša) آغاز می‌شود که به شکل اسب سیاهی تجسم یافته است. تیشتر پس از شکست اولیه، با قربانیِ تقدیمی اهورامزدا نیروی مضاعف یافته و دیو اپوش را شکست می‌دهد تا باد جنوب ابرهای باران‌زا را به سراسر کشتزارهای هفت کشور زمین هدایت کند. شتاب تیشتر در تاختن به سوی فراخ‌کرت در یشت هشتم، به سرعت پرواز تیری تشبیه شده که «آرش کمانگیر» از کوه ایریوخشتوته به سوی کوه خوانونت پرتاب کرد.

تفاوت‌های تیشتر اوستایی و تیر بومی
یکی از گره‌های بزرگ در تاریخ پژوهش‌های اخترشناسی پیش از اسلام ایران، تفکیک میان ایزد اوستایی تیشتر و ایزد بومی غرب ایران یعنی «تیر» است:
 اسناد هخامنشی و الواح ایلامی: در الواح گلی باروی تخت جمشید، نام‌هایی مانند*Tiriya* و*Tiridada* ضبط شده‌اند که نشان‌دهندهٔ وجود ایزد مستقلی به نام «تیر» در غرب ایران است که خدایی مرتبط با برکت، نویسندگی و دبیری بوده است.
 خاستگاه میان‌رودانی: ایزد تیر انطباق بسیار نزدیکی با «نبو»، خدای بابلی دبیران دارد. نشان نبو در آسمان، سیارهٔ عطارد بود. این سیاره در سنت پهلوی به عنوان یکی از سیارات هفت‌گانهٔ اهریمنی (اباختر) شناخته می‌شد که مأموریتش ستیز با تیشتر (شباهنگ) و ایجاد خشکسالی بود. با این حال، در ادبیات دوران اسلامی، ویژگی‌های دبیری فلک و نویسندگی به ستاره تیشتر یا عطارد نسبت داده شد که حاصل ادغام نادرست این دو موجود اساطیری متفاوت بوده است.

سدویس و پاک‌سازی آب‌ها
سدویس (در اوستایی: Satavaēsa، در پهلوی: Sadwēs) یکی از چهار سپاهبد آسمانی اورمزد است که فرماندهی جهت جنوب یا نیمروز را بر عهده دارد. دربارهٔ این‌همانی سدویس با ستارگان نیمکرهٔ جنوبی تفاوت دیدگاه ظریفی میان ایران‌شناسان وجود دارد:
 دیدگاه اول (والتر هنینگ): هنینگ با استناد به واژه‌های سغدی و سنسکریت، سدویس را معادل ستاره سرخ «قلب‌العقرب» در صورت فلکی کژدم می‌داند. این فرضیه مخدوش است؛ چرا که قلب‌العقرب جرمی سرخ‌رنگ دارد، در حالی که سدویس مانند تیشتر، ایزدی سفید‌فام و آب‌سرشت است.
 دیدگاه دوم (مهرداد بهار و اکثریت محققین): سدویس با ستارهٔ «سهیل»، درخشان‌ترین ستارهٔ صورت فلکی شاه‌تخته، یکسان دانسته شده است. سهیل پس از شباهنگ، پرنورترین ستارهٔ آسمان شب است و به عنوان یک ابرغول سفید، قرابت کاملی با توصیفات اوستایی سدویس دارد.
 دیدگاه سوم (رویکرد فواصل مداری): برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که سدویس ممکن است ستارهٔ «آخرالنهر» (Achernar) باشد که در انتهای صورت فلکی جوی قرار دارد.
در متون پهلوی، سدویس افزون بر نام یک ستاره، نام دریایی اساطیری است که در جغرافیای کیهانی میان دریای فراخ‌کرت و دریای پودیگ قرار دارد. خویشکاری اصلی سدویس در این پهنهٔ آبی، تصفیه کیهانی آب‌های جهان مادی است؛ وی با بادهای تند تطهیرکنندهٔ جنوب، تنها آب‌های پالوده و شیرین را به سرچشمهٔ اردویسور آناهیتا بازمی‌گرداند. این کارکرد کیهانی سدویس، شباهت بی‌نظیری با اساطیر هند باستان دربارهٔ ستاره سهیل دارد که در سنسکریت «آگاستیا» (Agastya) نامیده شده و به عنوان «تطهیرکنندهٔ آب‌ها» شناخته می‌شود.

تیشتریاینی (شعرای شامی) به عنوان ندیمهٔ تیشتر
ستارهٔ شعرای شامی، روشن‌ترین ستارهٔ صورت فلکی سگ کوچک، در اخترشناسی اوستایی نقشی ویژه و همسو با تیشتر بر عهده دارد. در فرگرد چهارم تیریشت اوستا، از ستارگانی به نام Tištryāeini (تیشتریاینی‌ها) یاد شده است که از نظر رصدی با صورت فلکی سگ کوچک انطباق دارند. در اساطیر مزدیسنی، این ستارگان به عنوان «همسران یا ندیمگان تیشتر» توصیف شده‌اند که تیشتر را در مسیر نبرد با دیو اپوش همراهی و تقویت می‌کنند.
بررسی‌های ریشه‌شناختی هندواروپایی نشان می‌دهد که نام باستانی شعرای شامی در پهلوی به صورت paoûrvin (به معنای «ستاره پیشتاز») ثبت شده است. این نام‌گذاری دقیقاً با معادل‌های یونانی (*Prokyon*) و لاتین (*Antecanis*) این ستاره که همگی به معنای «پیش از سگ» هستند، همخوانی دارد؛ چرا که شعرای شامی به دلیل میل شمالی‌تر خود نسبت به شعرای یمانی، اندکی زودتر از افق شرقی طلوع می‌کند و آشکارکنندهٔ طلوع تیشتر است.

ساختار پدافند کیهانی و نبرد با اباختران
در اساطیر ایران پیش از اسلام، هر یک از سپاهبدان ثوابت مأموریت داشتند تا با یکی از سیارات اهریمنی (اباختران) در جهت جغرافیایی خود به ستیز برخیزند. این نظام ساختاریافته به شرح زیر در بندهش گزارش شده است:

 نام ثوابت (اورمزدی) جهت اساطیری معادل امروزی رصدی خویشکاری کیهانی در اوستا و پهلوی حریف اباختری (اهریمنی) ویژگی حریف اباختری تیشتَر شرق (خراسان) شباهنگ ایزد باران، هدایت‌کنندهٔ آب‌های زمین تیر (عطارد) دیوِ مسبب خشکی و آشفتگی تقدیر سَدْویس جنوب (نیمروز) سهیل تطهیرکنندهٔ آب‌های شور، هدایت باد جنوب ناهید (زهره) عامل انحراف هورمونی و آشوب ابرها وَنَنْد غرب نسر واقع کشندهٔ خرفستران اهریمنی و جادوگران بهرام (مریخ) عامل خونریزی، جنگ و مرگ‌آفرینی هفتورنگ شمال خرس بزرگ نگهبان دوزخ، محافظت از دوازده برج هرمزد (مشتری) غارت‌کنندهٔ بخت و توزیع دروغین شانس میخگاه مرکز (سمت‌الرأس) ستارهٔ قطبی سپاهبدِ سپاهبدان، ستون پایداری سپهر کیوان (زحل) سرکردهٔ سیاره‌های اهریمنی، نماد سردی

 برخی اصطلاحات نجومی در پارسی میانه: 
ستَویس یا سَدویس: به ظن قوی نام ستاره سهیل

تیشتَر و روزآهنگ: نام ستاره شِعرای یَمانی

شباهنگ: نامهای سیاره ناهید در زبان عامیانه

دیگپایه: صورت فلکی شَلیاق

هَشتبَر: صورت فلکی تَنَیُّن، اژدها

موشپر و موشپار و موشپاریک: «ستاره» دنباله دار

نیزک و نیازک: شهاب ثاقِب

کَندَر: حرکت رِجعی

نوماه: هلال

پُرماه: بدر

نیم ماه [نیما] و نیم پُری: تربیع

سروش: نام ستاره عَیّوق

ماهیگیر: نام ستاره α دَلو

روجینه: ستاره وسطی کمربند جبار

چشم شیر: ستاره وسطی از سه ستاره که در گردن اَسَد‌اند.
 ونند
 تیشتر
 دیگ‌پایه
 گوچهر

 نام‌های فارسی ستارگان 
 نام پارسی میانه نام عربی نامگذاری بایراَبدُم صرفه بتا شیراسپور سماک اعزل پسیگ، پها دبران بزیسر هقعةالجوزا بَشن || اِبط‌الجوزا ||رَخوَت ذراع مبسوطه تریشَگ، تَرَهه نثره اَزَره طرف پیش‌پرویز بُطَین کَهت میان فرغ مقدم کَهت بطن‌الحوت ماشاهه عوا مزده‌داد نسر طائر تیشتر، تیر شِعرای یمانی خسرو غفر پارند عیوق میان ظهرالاسد موری سعد بلع دِرَفشه (دِرَفشَگ) شوله نَخو قلب‌الاسد میخگاه جدی پدیوَر، پدیسپَر، پریسپر سماک اعزل سَدویس، دِل قلب‌العقرب (دبران و سهیل هم حدس زده‌اند) وَنَند نسر واقع وَر اوسط اکلیل سِرو (ی) زُبانا آلفا و بتا ترازویوغ سعد ذابح آلفا و بتا بره

جستارهای وابسته
 تیشتر
 سدویس
 بندهش
 اوستا
 رصدخانه شهر گور
 وزیدگی‌های زادسپرم
 
منابع
 
 
 
 
 
 
نقل از کتاب «گاهشماری در ایران قدیم»، حسن تقی‌زاده، تهران ۱۳۱۷

 منابع 

رده:تاریخ اخترشناسی
رده:اخترشناسی در ایران