اعتیاد در ایران

اعتیاد در ایران یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی، بهداشتی و امنیتی این کشور به شمار می‌رود که سال‌ها مورد توجه حکومت و کارشناسان قرار داشته است. بر اساس آمار رسمی مربوط به سال ۱۳۹۲ خورشیدی و به گفته رسول خضری، نماینده مجلس شورای اسلامی، حداقل ۱۰ میلیون نفر از جمعیت ایران (حدود ۱۳ درصد از کل جمعیت در سال ۱۳۹۲) به‌طور مستقیم درگیر مصرف مواد مخدر هستند. ایران به دلیل قرار گرفتن در مسیر ترانزیت مواد مخدر از افغانستان به سایر کشورها، همواره با دسترسی گسترده به انواع مواد مخدر سنتی و صنعتی مواجه بوده است و این موضوع زمینه‌ساز گسترش مصرف در گروه‌های مختلف اجتماعی شده است.

در سال‌های اخیر، الگوی مصرف مواد مخدر در ایران از مواد سنتی مانند تریاک به سمت مواد صنعتی و روان‌گردان‌های جدید تغییر یافته است؛ تغییری که به گفته کارشناسان می‌تواند پیامدهای شدیدتر جسمی و روانی به همراه داشته باشد. همچنین وجود مواد مخدر تقلبی و آلوده که حاوی ناخالصی‌ها و ترکیبات ناشناخته هستند، خطر مرگ‌ومیر ناشی از مصرف را افزایش داده و به یکی از نگرانی‌های جدی حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است. اعتیاد در ایران تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و روانی از جمله فقر، بیکاری، حاشیه‌نشینی، مشکلات خانوادگی و اختلالات روانی قرار دارد. در واکنش به این وضعیت، سیاست‌ها و برنامه‌های مختلفی در حوزه پیشگیری، درمان و کاهش آسیب اجرا شده است، هرچند کارشناسان همچنان بر ضرورت تقویت رویکردهای علمی و اجتماعی برای کنترل این پدیده تأکید دارند.

 تاریخچه 
 ریشه استفاده از مواد مخدر در مابین شیعیان 
حشاشین یک فرقه از نزاریه از شیعیان اسماعلیه بودند که به دست حسن صباح بنیاد نهاده شد. آن‌ها بین سال‌های ۱۰۹۰ تا ۱۲۷۵ میلادی در کوهستان‌های سرزمین ایران و شام زندگی می‌کردند. در طول آن زمان، آن‌ها با قتل پنهانی رهبران مسلمان و بعداً مسیحیانی که دشمنان دولت آن‌ها محسوب می‌شدند، در سرتاسر خاورمیانه سیاست سختگیرانه‌ای برای جعل و تزویر اعمال داشتند. واژه امروزی Assassination در انگلیسی به مفهوم ترور از روش آنها برای حذف مخالفینشان سرچشمه گرفته است. حشاشین بر باور صاحبنظران به معنی کسانی‌که حشیش می‌کشیدند و بعد از آن دست به اعمالی چون قتل می‌زدند.

 صفویان 
مصرف مواد مخدر در ایران از دوره صفویان و با رواج یافتن کشت خشخاش گسترش یافت. تا زمان پادشاهی شاه طهماسب، مصرف بنگ (شاه‌دانه)، تریاک و حشیش در ایران به‌عنوان یک هنجار پذیرفته شده بود و در میان مردم، در قهوه‌خانه‌ها و در دربار پادشاهی صفوی رواج داشت. پس از شاه طهماسب، شاه عباس بزرگ دست به اقداماتی برای محدود کردن مصرف تریاک در ایران زد. او در سال ۱۰۰۵ هجری قمری (۹۷۶ خورشیدی) فرمان ترک تریاک را صادر کرد. با این وجود کشت خشخاش در آن زمان هم در ایران ادامه یافت.

 قاجاریان 
در دوره قاجاریان تولید و مصرف مواد مخدر در ایران افزایش یافت و حکومت هم از آن حمایت می‌کرد. کشت خشخاش در ۱۸ استان ایران انجام می‌شد و هفت نوع تریاک در ایران وجود داشت. در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار، اعتیاد به‌عنوان یک پدیده در ایران وجود داشت. در همان زمان صادرات تریاک یکی از منابع درآمدهای ارزی ایران بود. در دوره صفوی تریاک، بیشتر به صورت خوراکی مصرف می‌شد و تریاک‌کِشی به شیوه امروزی در دوره قاجار شکل گرفته است. پس از پیروزی جنبش مشروطه ایران در سال ۱۳۲۴ قمری (۱۲۸۵ خورشیدی)، حکومت ایران برای مبارزه با مواد مخدر، زیر فشارهای داخلی و خارجی قرار گرفت. در نتیجه «قانون تحدید تریاک» به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

 دودمان پهلوی 
کشت و فروش تریاک توسط حکومت تا سال ۱۳۲۰ خورشیدی و خروج رضاشاه از ایران ادامه داشته است. در سال ۱۳۳۱ خورشیدی «قانون منع تهیه و خرید و فروش و مصرف نوشابه‌های الکلی و تریاک و مشتقات آن» توسط مجلس شورای ملی تصویب شد. دولت در سال ۱۳۲۴ خورشیدی «لایحه منع کشت خشخاش» را به مجلس شورای ملی ارائه کرد که در همان سال تصویب شد. این قانون علاوه بر منع کشت خشخاش معتادان را ملزم می‌کرد در مدت شش ماه اقدام به ترک مصرف مواد مخدر کنند. در سال ۱۳۴۷ خورشیدی، دولت «قانون کشت محدود خشخاش و صدور تریاک» را به تصویب مجلس رساند.

 جمهوری اسلامی 
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، قوانین کیفری برای مبارزه با مواد مخدر تصویب و کشت خشخاش در ایران متوقف شد. قانون کنونی برخورد با مواد مخدر در سال ۱۳۶۷ در و ۴۵ ماده تصویب شد. هم‌اکنون قاچاق مواد مخدر در ایران، می‌تواند منجر به اعدام شود. حدود ۷۰ درصد اعدام‌ها در ایران مربوط به جرایم مواد مخدر است. اما با توجه به شکست سیاست تشدید مجازات، برای کاهش مجازات به کمتر از اعدام، در ۲۵ تیر ۱۳۹۶ افزودن یک ماده به قانون کنونی تصویب شد. همچنین بحث‌هایی برای توزیع مواد مخدر رقیق شده مانند متادون از سوی دولت مطرح شده است.

 قاچاق مواد مخدر و افزایش شمار معتادان 
بر پایهٔ برخی از آمارها در سال ۱۴۰۰ و در دورهٔ نظام جمهوری اسلامی ایران بیش از ۱۲ میلیون معتاد به مواد مخدر در ایران هست که ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار تن از آن‌ها جزو مصرف‌کنندگان دائمی هستند و نیز ۱۰ درصد از معتادان، زنان بوده و هزاران تن از آنان نیز کودکان هستند.
ایران، یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های قاچاق مواد مخدر در جهان است

 مواد مصرفی 
مواد مورد استفاده متعدد در ایران شامل تریاک و مشتقات آن همچون هروئین و همین‌طور حشیش می‌شود. همچنین مواد صنعتی مانند شیشه و کراک به علت قیمت پایین‌ترشان نسبت به مواد سنتی، در ایران شایع شده است. تریاک برعکس هروئین و حشیش مورد تحریم روحانیون شیعه نیست. این ماده از نظر علمای حقیقی شیعیان در مصارف عمومی مورد تحریم می‌باشد. حدود ۵۲ درصد معتادان، تریاک و حدود ۴۸ درصد موادی مانند هروئین و شیشه مصرف می‌کنند. مصرف هروئین، شیشه و ماده روانگردان گُل در حال افزایش است.
 تریاک -عصارهٔ خشک‌شده گیاه خشخاش است که از خراشیدن این گیاه، به‌دست می‌آید. حدود ۱۲ درصد از تریاک را مرفین، تشکیل می‌دهد که یک آلکالوئید اپیوئیدی ضد درد است.
 هروئین - که در پزشکی به آن دیامرفین یا دی‌استیل مرفین گفته می‌شود؛ ماده مخدری برگرفته از مرفین و شدیداً اعتیادآور است که همواره به شکل پودری سفید رنگ و قهوه‌ای روشن یا تیره دیده می‌شود.«Types of Heroin". Drug Rehab (به انگلیسی). ۲۰۱۸-۰۲-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۸-۲۹.
 شیشه - یک نوع داروی محرک است که روی دستگاه عصبی مرکزی اثر می‌گذارد و منجر به افزایش حاد انتقال دهنده‌های عصبی دوپامین، سروتونین، نوراپینفرین و آدرنالین در مغز می‌شود. قبل از دهه ۱۳۷۰ مصرف شیشه در ایران بسیار محدود بود و در مطالعه بررسی سریع وضعیت سوءمصرف مواد در ایران که در سال ۱۳۸۳ انجام شد، هیچ موردی از مصرف پیدا نشد.
 حشیش و گل - ماده‌ای‌ست که از صمغ گیاه شاه‌دانه به‌دست می‌آید. تفاوت حشیش با ماری‌جوآنا در این است که ماری‌جوانا از برگ و گل خشک‌شدهٔ گیاه شاه‌دانه حاصل می‌شود.Erowid. 2006. Cannabis Basics. Retrieved on 25 February 2007

 آمار معتادان 

 کل جامعه 
بر اساس گزارش روزنامه جهان صنعت، الگوی مصرف مواد مخدر در ایران در سال‌های اخیر دستخوش تغییر شده است. افزایش مصرف مواد محرک و روان‌گردان، کاهش سن آغاز مصرف و افزایش شمار زنان و جوانان مصرف‌کننده از جمله مهم‌ترین تحولات گزارش‌شده هستند. بر پایه آمارهای رسمی، بیش از ۴٫۴ میلیون نفر در ایران به‌صورت مستمر یا غیرمستمر مواد مخدر مصرف می‌کنند و با احتساب اعضای خانواده آنان، حدود ۱۵ میلیون نفر به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر پیامدهای اعتیاد قرار دارند. همچنین شمار معتادان متجاهر حدود ۷۰ هزار نفر برآورد شده است. نرخ شیوع اعتیاد در جمعیت فعال کشور ۵ درصد اعلام شده که این میزان در میان کارگران ۲۲ درصد و در میان دانش‌آموزان ۲ درصد گزارش شده است.

بر اساس این گزارش، میانگین سن آغاز مصرف مواد مخدر در ایران حدود ۱۶ سال اعلام شده است که پایین‌تر از میانگین جهانی (۱۹ سال) است. همچنین ماده مخدر «گل» که در دهه ۱۳۹۰ در میان مواد پرمصرف جایگاه ششم یا هفتم را داشت، به سومین ماده پرمصرف کشور پس از تریاک و شیشه تبدیل شده است. طبق آمار منتشرشده از سوی ستاد مبارزه با مواد مخدر، در گروه سنی ۱۵ تا ۱۸ سال، شیوع مصرف «گل» ۰٫۶۶ درصد و مصرف حشیش ۰٫۲۵ درصد گزارش شده است. این ارقام در میان جوانان به‌ترتیب ۳٫۳ درصد و ۲٫۵ درصد اعلام شده است.

در مقابل، فرید براتی سده (صفاتیان)، پژوهشگر حوزه اعتیاد، اعتبار برخی آمارهای رسمی را مورد تردید قرار داده و اظهار داشته است که بسیاری از این داده‌ها بر پایه پژوهش‌های قدیمی است و به دلیل جرم‌انگاری مصرف مواد مخدر، روش‌های فعلی آمارگیری نمی‌توانند ابعاد واقعی اعتیاد در جامعه را منعکس کنند. وی همچنین معتقد است که برخلاف برخی آمارهای رسمی، مصرف مواد مخدر، کاهش سن مصرف و شمار زنان مصرف‌کننده در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

در بهمن ۱۳۹۶ تعداد کل معتادان بیش از ۲/۵ میلیون نفر اعلام شد. ۱۷ درصد مردم تمایل به مصرف مواد مخدر دارند که از این تعداد ۵ درصد، مصرف‌کننده بوده و ۱۲ درصد دیگر نیز در صورت عدم قطع ارتباط مصرف‌کننده با قاچاقچیان و نبود مدیریت مناسب بازار عرضه و تقاضا به سوی مصرف مواد مخدر کشیده می‌شوند.

 زنان 
بر اساس اظهارات حسین ذوالفقاری، بیش از ۴٫۴ میلیون نفر در ایران به‌صورت مستمر یا غیرمستمر مواد مخدر مصرف می‌کنند. به گفته وی، حدود ۹ درصد از مصرف‌کنندگان مواد مخدر در ایران را زنان تشکیل می‌دهند که با توجه به برآورد تعداد مصرف‌کنندگان، معادل حدود ۳۹۶ هزار زن است. 

همچنین بر اساس آمار منتشرشده از سوی حمیدرضا صرامی، مدیرکل دفتر تحقیقات و آموزش ستاد مبارزه با مواد مخدر، در سال ۱۳۹۶، زنان حدود ۱۰ درصد از جمعیت افراد دارای اعتیاد در ایران را تشکیل می‌دادند؛ رقمی که به گفته وی، در مقایسه با میانگین جهانی (۳۳ درصد) پایین‌تر است. با این حال، وی اعلام کرد که روند اعتیاد در میان زنان و دختران ایرانی رو به افزایش است. به گفته صرامی، افزایش مصرف مواد مخدر در میان زنان، به‌ویژه زنان باردار، موجب شده است که سالانه حدود ۷٬۵۰۰ نوزاد از مادران مصرف‌کننده مواد مخدر متولد شوند که این میزان معادل حدود ۰٫۵ درصد از کل تولدهای سالانه عنوان شده است.

صرامی عوامل متعددی را در افزایش گرایش زنان و دختران به مصرف مواد مخدر مؤثر دانست که از جمله آن‌ها می‌توان به الگوهای نامناسب تربیتی، فقر، آسیب‌ها و نابسامانی‌های اجتماعی و دسترسی آسان به مواد مخدر اشاره کرد. وی همچنین درباره الگوی مصرف مواد مخدر در ایران اظهار داشت که تریاک با ۵۳ درصد همچنان پرمصرف‌ترین ماده مخدر در کشور است. پس از آن، حشیش، گل و ماری‌جوانا با ۱۲ درصد، شیشه با ۸ درصد و هروئین با ۷ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. به گفته او، افزایش تولید حشیش و ماده «گل» در افغانستان، از حدود ۴ هزار تن به ۹ هزار تن، در تغییر الگوی مصرف مواد مخدر در ایران نیز تأثیرگذار بوده است.

بر اساس همین گزارش، میزان شیوع مصرف مواد مخدر در برخی استان‌های ایران از میانگین کشوری ۵٫۴ درصد بالاتر است. استان‌های خوزستان، گلستان، چهارمحال و بختیاری، کرمان، فارس، خراسان شمالی، مرکزی، کرمانشاه و سیستان و بلوچستان از جمله استان‌هایی هستند که نرخ مصرف مواد مخدر در آن‌ها بیش از میانگین کشور گزارش شده است. صرامی همچنین از افزایش مصرف مواد مخدر در میان کارگران ایران ابراز نگرانی کرد و اعلام نمود که بیش از ۲۲ درصد از کارگران ایران از مواد مخدر استفاده می‌کنند. این میزان در برخی مناطق بالاتر است؛ به‌گونه‌ای که در استان خراسان رضوی، نرخ مصرف مواد مخدر در میان کارگران حدود ۳۲ درصد گزارش شده است.

 دانشگاه‌ها 
در پژوهش «زمینه‌یابی اعتیاد» که توسط دفتر مطالعات فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران در سال تحصیلی ۸۲–۱۳۸۱ روی نمونه‌ای متشکل از ۵٬۳۲۱ دانشجو در ۲۱ دانشگاه تحت پوشش وزارت علوم گرفت، ۵۸۶ نفر یعنی حدود ۱۱ درصد دانشجویان به صورت حرفه‌ای از مواد مخدر استفاده می‌کردند.

 مرگ‌ ومیر ناشی از مواد مخدر تقلبی در ایران 
بر اساس اظهارات امیرحسین یاوری، معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران، سالانه حدود ۷ هزار نفر در کشور بر اثر مصرف مواد مخدر تقلبی جان خود را از دست می‌دهند. وی علت اصلی این مرگ‌ومیرها را وجود ناخالصی‌ها و ترکیبات خطرناک در مواد مخدر و روان‌گردان‌های غیرمجاز عنوان کرده و تأکید کرده است که اطلاع‌رسانی دقیق می‌تواند در کاهش این آسیب‌ها مؤثر باشد.

یاوری همچنین بر ضرورت بهره‌گیری از تجربه‌های موفق بین‌المللی در حوزه پیشگیری از اعتیاد تأکید کرده و گفته است پیام‌های آموزشی باید متناسب با فرهنگ بومی و به شکلی قابل فهم برای گروه‌های مختلف جامعه طراحی شوند. به گفته وی، استفاده از روش‌های آموزشی متناسب با سن مخاطبان، از جمله ابزارهای آموزشی برای کودکان و محتوای تعاملی برای نوجوانان، در پیشگیری از گرایش به مصرف مواد مخدر اهمیت دارد.

در همین زمینه، گزارش‌هایی از افزایش شیوع مواد مخدر صنعتی و روان‌گردان‌های جدید در ایران منتشر شده است. همچنین برخی مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر، تعداد افراد دارای اعتیاد در کشور را حدود ۳.۸ میلیون نفر برآورد کرده‌اند. بر اساس اظهارات مطرح‌شده از سوی مسئولان و کارشناسان حوزه اعتیاد، عواملی مانند مشکلات اقتصادی و اجتماعی، بیکاری، فقر، مشکلات خانوادگی، اختلالات روانی و فعالیت شبکه‌های قاچاق در گسترش مصرف مواد مخدر نقش دارند.

در ماه‌های اخیر، موضوعاتی مانند کمبود و افزایش قیمت داروهای درمان اعتیاد و تأثیر آن بر روند درمان بیماران نیز مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته است. برخی کارشناسان هشدار داده‌اند که این وضعیت می‌تواند منجر به اختلال در روند درمان و افزایش خطر مصرف مواد خطرناک‌تر شود.

 افغانستان 
همجوار بودن اراضی کشت تریاک در افغانستان با خاک ایران تأثیر محسوسی بر میزان و آمار اعتیاد در ایران داشته است.

 راه‌کارها 
 بهبود نظارت بر مرزهای ایران به ویژه مرز بین ایران و افغانستان از طریق دیوارکشی، مین‌گذاری (نظیر میدان مین مرز ازبکستان-تاجیکستان) و افزایش پادگان‌های نظارتی
 کاهش نرخ بیکاری
 تبلیغ و آگاه‌سازی مردم در زمینه مواد اعتیادآور به صورت پایه و در آموزش و پرورش
 مبارزه با فساد
 برخورد قاطع با عوامل توزیع و فروش مواد اعتیادآور
قانونی کردن مواد مخدر غیر صنعتی، یک راه‌حل برای کنترل مصرف مواد مخدر در ایران است. به این معنی که فروش مواد مخدر به هر شخص، به میزان معینی محدود شود.

 پانویس 

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 رؤیا برومند-کنشگر حقوق بشر و مدیر بنیاد عبدالرحمن برومند، اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر در ایران؛ قدم‌های اول در راه طولانی پیش رو؟، شرح مفاد ماده جدید قاون برخورد با مواد مخدر، ۲۶ آبان ۱۳۹۶
 
 پرگار: اعتیاد به مواد مخدر، چاره چیست؟، برنامه پرگار بی‌بی‌سی فارسی، ۲۶ مرداد ۱۳۹۵
 طرح توزیع مواد مخدر دولتی بین معتادان در ایران، برنامه پرگار بی‌بی‌سی فارسی، ۳۱ تیر ۱۳۹۶
 سعید مدنی قهفرخی، پژوهشگر مسائل اجتماعی، ناکجا آباد توزیع دولتی مواد مخدر، بی‌بی‌سی فارسی، ۳ مرداد ۱۳۹۶
 

رده:اعتیاد
رده:سلامت در ایران
رده:مواد مخدر در ایران
رده:موادمخدر در ایران