قلعه ارشق

قلعه ارشق مربوط به دوره سلجوقیان - دوره ایلخانی است و در شهرستان مشگین‌شهر، بخش مرکزی، روستای توبنق واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۸۸۹۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 معماری قلعه 
معماری قلعه ارشق بر روی صخره طبیعی و دامنه‌های اطراف آن می‌باشد. دیواره قلعه، صخره خطرناک عمودی شکل طبیعی بوده، گویا بدست بشر صخره‌ها پیرایش یافته‌اند علت پیدایش این صخره‌های عمیق در منطقه فوران کوه آتشفشانی سبلان و فرسایش طبیعی بوده است. صعود به قلعه فقط از ضلع جنوب شرقی آن امکان‌پذیر می‌باشد و این قلعه از نظر پلان معماری شباهت زیادی به معماری قلعه قهقه و قلعه بابک دارد. دارای چندین برج مدور در دور قلعه با مصالحی از سنگ‌تراش خورده و سارج بوده، تنها قسمتی از این معماری باقی مانده، و در قسمت فوقانی قلعه خرابه‌هایی از بناهای سنگ و آب‌انبارهای سنگی که توسط انسانهای دوره تاریخی کنده و ساخته شده، شکوه و عظمت زیبایی قلعه می‌باشد به چشم می‌خورد. معماری قلعه ارشق با گذشت زمان در اثر عوامل طبیعی و انسانی تخریب شده و میراث فرهنگی در صدد بررسی مطالعات باستان‌شناسی و حفظ و احیاء آن می‌باشد. با توجه به نوع معماری مواد فرهنگی موجود در قلعه، می‌توان استناد نمود که بنیان اولیه این قلعه به اوایل دوره اشکانیان بر می‌گردد، و در دورانهای مختلف اسلامی و تاریخی از جمله دوره ساسانی، سلجوقی و ایلخانی، با توجه به آثار باقی‌مانده از آن‌ها به عنوان قلعه نظامی و دفاعی در مقابله با هجوم بیگانگان چندین قرن استفاده شده است.

 موقعیت قلعه 
این قلعه در شمال غرب مشکین شهر در دهستان «دشت» بخش مرکزی واقع شده است؛ که از شمال به کوه آلاچیق تپه‌سی، از جنوب به روستای توبنق، از شرق به کوه کُوهیللی (به فاصله تقریباً پنج کیلومتر) و از غرب نیز به روستای دوست بیگلو محدود است. این قلعه در زمان اشکانیان به دلایل نظامی و تدافعی و جهت حمله به سرزمین امپراطوری روم از جمله ارمنستان بر روی صخره‌های کوهستان با استفاده از امکانات موجود طبیعی که در اطراف قلعه در داخل دره‌ها و تپه ماهورها به وفور یافت می‌شود احداث گردیده است. سفالینه‌های کشف شده از این قلعه که به رنگهای مختلف می‌باشند نشانگر ظرافت کار هنرمندان گذشته این دیار است. از این قلعه سفالینه‌های نقش‌دار دوره اسلامی نیز کشف شده است که نشان دهنده تداوم زندگی در این منطقه در طول قرنهای متوالی است در قسمت سراشیبی شمال شرقی قلعه ارشق آجرهای قرمز رنگی به ابعاد ۲۵ * ۲۵ سانتیمتر وجود دارد که حکایت از رونق و شکوفائی قلعه در زمان ساسانیان است؛ زیرا بکارگیری آجر در ساختمان قلعه از زمان ساسانیان متداول شده است.
درقسمت شرق قلعه در وسط دیوارها، جای دری به عرض ۱۲۰ سانتی‌متر وجود دارد که احتمالاً جای در ورودی به داخل قلعه می‌باشد و باز در قسمت ورودی شرق قلعه یک برجک نیمه استوانه‌ای از سنگ‌های لاشه‌ای بر روی صخره سنگی که ۱۵ ردیف از سنگ‌های آن در حال حاضر باقی است با ملات ساروج درست شده است. در محوطه شرق قلعه جای یک کوره آتشدان وجود دارد که از تپه‌های اطراف قلعه، سنگ گچ آبدار (ژیپس) را که به وفور یافت می‌شود به این مکان می‌آوردند و به گچ تبدیل می‌کردند؛ زیرا به وسیلهٔ حرارت در این کوره، ژیپسها شکل متبلور خود را از دست می‌دادند و به گچ تبدیل می‌شدند. البته غیر از این در اطراف قلعه سیمانهای طبیعی از جمله لیمونیت و هماتیت و غیره که در رنگ‌آمیزی مصنوعات بشری کاربرد دارند به وفور یافت می‌شوند.
برای رسیدن به بالای قلعه ارشق باید از راه بزرو از روی صخره‌های خطرناک عبور کرد و خود را به بالای قلعه رساند. در بالای قلعه در سمت شرق آن پی بنایی از آجر دیده می‌شود که به احتمال زیاد جایگاه و اطاقک دیده‌بانی یا ساخلوی قلعه بوده است. در قسمت غربی بالای صخره حدود هفت متر به طرف پائین نزدیک پرتگاه آب‌انبار بسیار جالبی به ابعاد ۵* ۳ متر از سنگ‌های لاشه‌ای مکعبی شکل احداث کرده‌اند که بر روی این سنگ‌ها دو لایه موازی آجرهای قرمز رنگی را به صورت دیواره‌های دو جداره با ملات ساروج چسبانده‌اند که مانع نفوذ آب به داخل دیواره‌ها و صخره‌ها بشود.
 محاصره قلعه ارشق توسط بابک خرمدین 

 پیشینه واقعه 
در سال ۸۳۵ میلادی، هیثم غنوی پس از مواجهه با نیروهای بابک خرم‌دین، به قلعه ارشق پناه برد. این قلعه در منطقه‌ای استراتژیک قرار داشت و هیثم با همراهان خود، شامل ششصد پیاده و چهارصد سواره، در آن مستقر شد. بابک خرم‌دین که رهبر جنبش خرم‌دینان بود، پس از اطلاع از حضور هیثم در قلعه، به همراه نیروهایش به سوی ارشق حرکت کرد و قلعه را محاصره نمود. این واقعه در جریان درگیری‌های میان خرم‌دینان و نیروهای خلافت عباسی رخ داد.

 محاصره قلعه ارشق 
بابک خرم‌دین پس از رسیدن به قلعه ارشق، در مقابل آن اردو زد و برای هیثم غنوی پیام فرستاد که قلعه را تخلیه کند و از آنجا دور شود. هیثم این درخواست را نپذیرفت و آماده مقابله با بابک شد. قلعه ارشق دارای خندقی مستحکم بود و هیثم با استفاده از این مزیت، به دفاع از قلعه پرداخت. بابک نیز با نیروهای خود در مقابل قلعه مستقر شد و به محاصره آن ادامه داد. این محاصره به درگیری‌های متعددی میان دو طرف منجر شد.

 تلاش هیثم برای اطلاع‌رسانی 
هیثم غنوی که می‌دانست مقاومت در برابر محاصره طولانی دشوار است، از میان همراهان خود دو نفر را انتخاب کرد تا به سرعت به نزد امیر منطقه و ابوسعید، فرمانده نیروهای خلافت، بروند و آن‌ها را از وضعیت قلعه مطلع کنند. به این دو نفر وعده پاداش‌های مالی و جایگزینی اسب‌هایشان در صورت آسیب دیدن داده شد. این اقدام هیثم نشان‌دهنده تلاش او برای دریافت کمک‌های خارجی و شکستن محاصره بود.

 اهمیت واقعه 
محاصره قلعه ارشق توسط بابک خرم‌دین یکی از وقایع مهم در جریان درگیری‌های خرم‌دینان با خلافت عباسی بود. این واقعه نشان‌دهنده قدرت و سازمان‌یافتگی جنبش خرم‌دینان است. محاصره قلعه ارشق همچنین بر اهمیت استراتژیک این منطقه تاکید می‌کند که به عنوان یک پایگاه دفاعی در برابر حملات خرم‌دینان مورد استفاده قرار گرفت.

 جستارهای وابسته 
 فهرست آثار ملی ایران
 سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

 منابع 

رده:آثار دوره ایلخانیان در شهرستان مشگین‌شهر
رده:آثار دوره سلجوقیان در شهرستان مشگین‌شهر
رده:قلعه‌های تاریخی شهرستان مشگین‌شهر