غار اسپهبد خورشید

300px|بندانگشتی|غار اسپهبد خورشید
غار اسپهبد خورشید (به طبری: لاپ کَمِر) (یا نام‌های دیگر: حِصن اَلطّاق= دژِ طاق/تاق ، عایشه کرکیلِ دژ، غار-دژِ اِسپَهبَدان، تاق ونداد هرمزد، دیوِکِلی و غار دیو سفیدخبرگزاری میراث آریا: اوج نبوغ و هنر معماری در غارهای مازندران، نوشته‌شده در ۸ فروردین ۱۳۹۵؛ بازدید در ۱۱ بهمن ۱۳۹۸. 

اثری تاریخی است که بر سر راه سوادکوه به تهران در ناحیه دوآب در ده کیلومتری جنوب شهر پل سفید در شهرستان سوادکوه استان مازندران قرار دارد. این غار درآغاز راه سوادکوه به شهمیرزاد بر سینۀ کوهِ لاپِ کمر قرار دارد. در همین مسیر قلعه رواتسر، دربند کولا و قلعه کنگلو نیز وجود دارد. 

 نام‌ها 
از این اثر تاریخی در متون تاریخی به نام طاق عایشه گرگیلی دژ نیز یاد شده‌است. در زبان مردم منطقه سوادکوه این غار به نام لاپ کمر معروف است. همچنین مردم روستاهای اطراف این غار را به نام «دیوِکِلی» به معنای «لانهٔ دیو» می‌شناسند. علاوه بر این به آن غار اسپهبد خورشید، غار-دژِ اِسپَهبَدان، عایشه کرکیل دژ، لاپ کمر، دژ طاق، تاق ونداد هرمزد، دیوِکِلی و غارِ دیو سفید نیز گفته می‌شود.خبرگزاری میراث آریا: اوج نبوغ و هنر معماری در غارهای مازندران، نوشته‌شده در ۸ فروردین ۱۳۹۵؛ بازدید در ۱۱ بهمن ۱۳۹۸.)

 ریشه شناسی نام‌ها 
نام‌های گوناگون غار اسپهبد خورشید در منابع تاریخی، متون محلی و پژوهش‌های جدید، بازتابی از ویژگی‌های طبیعی، کارکردهای تاریخی و برداشت‌های فرهنگی متفاوت از این محوطه در دوره‌های مختلف است.

 بر پایۀ نمای ظاهری:

برخی از این نام‌ها، همچون «دژِ طاق» یا «تاق»، به ویژگی شاخص طبیعی این محوطه، یعنی وجود یک طاق عظیم صخره‌ای اشاره دارند. در مقابل، نام‌هایی مانند «لاپِ کمر» در گویش محلی، به موقعیت توپوگرافیک اثر و قرارگیری آن در بدنه کوه دلالت می‌کنند و همان معنی تاق را می دهند.

 بر پایۀ شاهنامه یا افسانه‌های محلی:

دسته‌ای دیگر از نام‌ها، مانند «دیوِکِلی» یا «غارِ دیو سپید»، ریشه در باورهای عامیانه و اسطوره‌ای ساکنان منطقه دارند و بیانگر نسبت‌دادن این سازه به نیروهای فراطبیعی در ذهنیت محلی هستند.

 بر پایۀ تاریخ و حماسه:

همچنین برخی نام‌های این غار/تاق همچون: اسپهبد خورشید، ونداد هرمزد و مازیار، بازتابی از تاریخ و پیوند این محوطه با شخصیت‌های سیاسی و اِسپَهبَدان تبرستان است.

 بر پایۀ کاربری:

از منظر کاربری دژ، قلعه و جان‌پناه منطقی‌ترین گزینه است. در حقیقت درون یک تاق طبیعی یک ساختمان استوار بنا شده و این گونه از ساختارها را در دانش تاریخی و معماری به نام غار-قلعه،غار-دژ و دژ صخره‌ای(دیواره‌ای) می‌خوانند. پس نامِ غار/تاق-دژ کاربری این سازه را نشان می‌دهد. 

بر پایه تحلیل‌های انجام‌شده در پژوهش‌های جدید، تنوع و تعدد این نام‌ها نشان‌دهنده تداوم حضور و اهمیت این محوطه در دوره‌های مختلف و دگرگونی در کارکرد و معناهای منتسب به آن در بستر زمان است.توفیق، سامان. «گاه‌نگاری غار-دژ اسپهبدان، بر اساس پیشینه، وجوه تسمیه و دگرگونی های کاربری»، فصلنامه پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، ۱۳۹۹، صفحات ۱۲۱–۱۳۹.

 مکان جغرافیایی 
هم ابن اسفندیار و هم ظهیرالدین مرعشی در توصیف غار اسپهبد خورشید، آن را بالای «دربند کولا» نشانی داده‌اند. برخی پژوهشگران (همچون محمد طاهری شهاب، حسین حجازی، تقی واردی و درویشعلی کولاییان) بنا بر این شرح منابع اولیه، دربند کولا را برابر روستای امروزی پایین کولا، در حدود پانزده کیلومتری جنوب ساری، دانسته و مدعی‌اند که غار اسپهبد خورشید در حوالی این روستا قرار داشته. در حالی که شرایط جغرافیایی این روستا با تعریف «دربند» که به معبری گفته می‌شد که از میان دو کوه بلند بگذرد، هماهنگی ندارد. همچنین ابن اسفندیار برای نشانی دادن دربند کولا می‌گوید «به راه آرم طاقی است…» و ظهیرالدین می‌گوید «در سر راه ارم زارم به طاق است» که این ارم و طاق در فاصله ۱۲۰ و ۷۰ کیلومتری ساری قرار دارند. محل دیگر معروف به دژ اسپهبد خورشید، امروزه در ۱۰ کیلومتری جادهٔ آسفالت دوآب-ورسک به یک فرعی رسیده و ۱۵۰۰ متر بعد از جاده اصلی، به پای طاق اصلی می‌رسد. این طاق تا پایه در حدود ۸۵ متر ارتفاع دارد.

 مشخصات غار 
120px|بندانگشتی|راست| نقشه‌ای از قسمت‌های درونی غار
قوس دهانه غار، یکی از عظیم‌ترین دهانه‌های غار طبیعی دنیا است. طول قوس طاق طبیعی و عظیم غار چهل متر بوده و درون غار به صورت تالاری بیضی شکل به درازای ۷۵، عرض ۲۵ و ارتفاع ۱۵ متر است. در برابر غار دیواری با سنگ و ساروج چیده شده و تا مدخل آن ادامه دارد. بنای این دیوار به دوره ساسانیان بازمی‌گردد. در مقابل غار پرتگاه مهیبی قرار دارد که ورود به آن را بسیار مشکل می‌سازد. به دلیل وجود آب آشامیدنی در غار، در گذشته امکان مقاومت به مدت طولانی در آن وجود داشته‌است.سیمای میراث فرهنگی مازندران. شهربانو وفایی. معاونت معرفی و آموزش. سازمان میراث فرهنگی کشور. ۱۳۸۱.(ISBN 964-7483-19-8) تهران

داخل غار دارای اتاق‌هایی است که قدمت ساخت آن‌ها به دوره ساسانیان بازمی‌گردد. این غار در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد و برای ثبت جهانی آن نیز پرونده‌ای تشکیل گردیده‌است. با این وجود تمرینات نظامی و معدن ماسه فعال در مجاورت آن، در حال لطمه زدن به آن می‌باشد.

 تاریخچه 
 اسپهبد خورشید 
در سال ۷۶۱ میلادی، اسپهبد خورشید، نوهٔ اسپهبد فرخان بزرگ از خاندان گاوبارگان، بر منطقه طبرستان و دیلمان حکومت می‌کرد. همزمان، مهدی پسر منصور عباسی حاکم ری شد و تصمیم گرفت پس از سال‌ها مازندران را به تسخیر اعراب درآورد. مهدی با نیرنگ از در دوستی با اسپهبد خورشید درآمد و ضمن ارسال هدایایی، از او خواست تا اجازه دهد قسمتی از لشکریانش از تنگه رود تلار گذشته و از راه دریا به خراسان بروند. اسپهبد خورشید فریب این نیرنگ را خورد و اجازه عبور را صادر نمود. مهدی، دو سپاه را از گرگان و شاه‌کوه روانه نمود و آمل را تصرف نمود. اسپهبد خورشید که غافلگیر شده بود، همسر، دختران و ثروتش را در این غار گذاشت و برای تهیه سپاه به دیلمستان رفت.
به گزارشِ تاریخِ طبرستان؛ او پنجاه هزار مرد از گیل و دیلم جمع کرد و خواست برگردد که بیماریِ وَبا در طاق همه‌گیر شد و در یک روز چهارصد تن مُردند و همه را بر سَر یکدیگر می‌نهادند تا از گَند، زنان و دیگران فریاد برآوردند و از ناچاری اَمان خواستند، مسلمانان پیمان کردند بر آنکه خلیفه بپذیرد. پس دژنشینان را به زیر آوردند و هفت شبانه روز مال بیرون می‌آوردند. سپهبد خورشید در بازگشت با پنجاه هزار سپاهی، هنگامی که شایعه اسارت همسر و فرزندانش را شنید، خودکشی کرد.

به گزارش ابن فقیه همدانی؛ خالد در آنجا کارهایی شگفت کرد و بر گنجینه‌های پادشاهان ایران در آن طاق و دختران مسمغان دست یافت.

به گفتۀ طبری، عَمرِ بنِ اَلعَلاء بود که با گشودن رویان، «قلعهٔ طاق» را با هرچه در آن بود به تصرف درآورد.

 اسپهبد وندادهرمزد 

=
دو دهه پس از استقرار خلافت عباسی در ایران، منطقه تبرستان همچنان یکی از کانون‌های مقاومت در برابر نفوذ اعراب به‌شمار می‌رفت. در این دوره، خاندان‌های محلی از جمله دودمان قارن در بخش مرکزی، پادوسپانیان در کوهستان رویان (در غرب) و باوندیان در نواحی کوهستانی جنوب شرقی تبرستان، تا حد زیادی استقلال خود را حفظ کرده بودند.

در سال ۷۸۱ میلادی (۱۶۴ هجری قمری)، یکی از مهم‌ترین جنبش‌های ضد عباسی در این منطقه به رهبری اِسپَهبَد ونداد هرمزد از دودمان قارن روی داد که در برخی منابع تاریخی از آن با عنوان «رستاخیز تبرستان» یاد شده‌است.

بر پایه گزارش ابن اسفندیار، ونداد هرمزد این مکان را به‌عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی درگیری‌ها برگزید و با تقویت استحکامات پیرامونی، نقش این محوطه را در ساختار دفاعی منطقه افزایش داد.ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان، ۱۳۲۰، ص ۱۸۵.
 عایشه راهزن 
دربارهٔ وجه تسمیه «طاق عایشه گرگیلی دژ» چنین نقل شده‌است که در دوره اسلامی زنی به نام عایشه در این دژ متحصن شده بود و جمعی از دزدان و راهزنان را به دور خود جمع کرده بود و کرکیل (غارت) می‌کردند از این جهت آن را عایشه کرکیل دژ گفته‌اند. همچنین در نزدیکی این غار بقایای قلعه‌ای قرار دارد که به قلعه رواتسر یا نام باج‌گیران معروف است.طبرستان پارسی

 پژوهش‌های باستان‌شناسی 
همچنین بر اساس «گزارش بررسی و مستندسازی باستان‌شناسی غار-دژ اسپهبد خورشید شهرستان سوادکوه مازندران»، این محوطه طی سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۵ مورد بررسی میدانی و مستندسازی قرار گرفته و نتایج آن در قالب دو جلد گزارش به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ارائه شده‌است.توفیق، سامان. گزارش بررسی و مستندسازی باستان‌شناسی غار-دژ اسپهبد خورشید شهرستان سوادکوه مازندران، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ۱۳۹۵.

در پژوهش‌های جدید، این محوطه در قالب مطالعات تطبیقی غار-دژهای البرز مرکزی در کنار آثاری مانند: غار-دژ سه تاق، غار-دژ کیجاکرچال و دیگر سازه های مشابه همچون: غار-دژ دیوخانه و محوطه‌های مرتبط با دربند کولا بررسی شده‌است.

همچنین بر اساس رساله دکتری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ساختار فضایی، کاربری و تحول تاریخی این محوطه مورد تحلیل قرار گرفته‌است.توفیق، سامان. رساله دکتری «غار-دژ اسپهبد خورشید»، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، ۱۳۹۷
 کاربری و گاه‌نگاری 
بر پایه پژوهشی با عنوان گاه‌نگاری غار-دژ اسپهبدان نوشته سامان توفیق و همکاران، این سازه دارای پیشینه‌ای طولانی و کاربری‌های متنوع در ادوار مختلف تاریخی بوده‌است. در این پژوهش که با رویکرد تاریخی-تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی‌های میدانی باستان‌شناسی و تحلیل وجوه تسمیه انجام شده، ارتباط میان نام‌های گوناگون این محوطه و دگرگونی‌های کالبدی و کاربری آن بررسی شده‌است.

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که این محوطه در دوره‌های مختلف تاریخی کاربری‌های گوناگونی داشته و شواهدی از استفاده از آن از دوران پیش از تاریخ تا دوره‌های تاریخی متأخر، از جمله به‌عنوان پناهگاه، مکان آیینی، گوردخمه و دژ دفاعی، به‌دست آمده‌است.توفیق، سامان. «گاه‌نگاری غار-دژ اسپهبدان بر اساس پیشینه، وجوه تسمیه و دگرگونی‌های کاربری»، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دوره ۱۰، شماره ۲۴، ۱۳۹۹، صفحات ۱۲۱–۱۳۹.

 تهدیدهای حفاظتی و نقش معادن 
از اواخر دهه ۱۳۸۰ و به‌ویژه در دهه ۱۳۹۰ خورشیدی، فعالیت معادن شن و ماسه در محدوده اطراف غار اسپهبد خورشید به‌عنوان یکی از عوامل تهدیدکننده این اثر تاریخی در گزارش‌های رسانه‌ای مطرح شده‌است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این فعالیت‌ها شامل برداشت‌های معدنی، ایجاد انفجار و تغییرات گسترده در توپوگرافی منطقه بوده که موجب آسیب به عرصه و حریم اثر شده‌است.

در سال ۱۳۹۵، مجموعه‌ای از گزارش‌های خبری در رسانه‌های مختلف از جمله ایسنا، مهر، همشهری و خبرآنلاین به موضوع فعالیت معادن، تخریب منظر طبیعی و نگرانی‌های کارشناسان میراث فرهنگی پرداختند.

همچنین در برخی گزارش‌ها از اعمال محدودیت بر فعالیت برخی معادن، صدور اخطارهای رسمی و تعیین ضرب‌الاجل برای تعیین تکلیف وضعیت بهره‌برداری در حریم اثر خبر داده شده‌است.

 بازتاب رسانه‌ای و پیگیری‌های حفاظتی 
در ادامه این روند، گزارش‌های متعددی در رسانه‌های داخلی از جمله ایسنا، مهر و صدای میراث به موضوع ادامه فعالیت‌های معدنی، پیامدهای زیست‌محیطی و میراثی و اختلافات میان نهادهای اجرایی و بهره‌برداران پرداخته‌اند.

در برخی گزارش‌های میدانی و مصاحبه‌های رسانه‌ای نیز به نقش پژوهش‌های باستان‌شناسی در مستندسازی وضعیت اثر و جلب توجه نهادهای مسئول به ضرورت حفاظت از آن اشاره شده‌است.

 پژوهش‌های باستان‌شناسی 
مطالعات باستان‌شناسی در این محوطه در قالب پروژه‌های پژوهشی با مجوز پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری انجام شده‌است. این پروژه‌ها شامل مستندنگاری، نقشه‌برداری و بررسی ساختار معماری اثر بوده‌اند و نتایج آن‌ها در گزارش‌های علمی و رسانه‌ای منتشر شده‌است.
 جستارهای وابسته 
 دربند کولا
 قلعه رواتسر
 غار-دژ کیجاکرچال
 غار-دژ سه تاق
 غار-دژ دیوخانه
 قلعه کنگلو
 سامان توفیق

 پیوند به بیرون 

 کروکی داخل غار اسپهبد خورشید
 لینک عکس هوایی غار اسپهبد خورشید
 پیوند به بیرون 
 گفتگوی ویژه خبری صدا و سیمای مازندران (بخش ۱) درباره غار اسپهبد خورشید
 گفتگوی ویژه خبری صدا و سیمای مازندران (بخش ۲) درباره غار اسپهبد خورشید
 گفتگوی ویژه خبری صدا و سیمای مازندران (بخش ۳) درباره غار اسپهبد خورشید
 گزارش خبری غار اسپهبد خورشید – آبان ۱۳۹۴
 گزارش غار اسپهبد خورشید – صدا و سیما (گزارشگر: زینب دیوارگر)
 مستند غار اسپهبد خورشید – گزارش عصر ایران

 منابع 

رده:بناهای تاریخی استان مازندران
رده:غارهای استان مازندران
رده:بناهای تاریخی شهرستان سوادکوه
رده:غارهای ایران