محمدیوسف ریاضی هروی

محمدیوسف ریاضی هروی (۱۲ ربیع‌الاول ۱۲۹۰ – ۱۳۳۰ ق / ۱۸۷۳–۱۹۱۲ م)، مشهور به ریاضی هروی، وقایع‌نویس، شاعر، نویسنده و از رجال مشهور افغانستانی مقیم مشهد بود. او بیشتر به سبب نگارش کتاب عین‌الوقایع شناخته می‌شود که از منابع مهم تاریخ افغانستان، به‌ویژه در دوره امیران بارکزایی، و همچنین تاریخ خراسان در اواخر سده سیزدهم و اوایل سده چهاردهم هجری قمری به شمار می‌رود. ریاضی پس از مهاجرت از هرات به مشهد، در عرصه سیاسی و اجتماعی خراسان نقش فعالی داشت و با وجود چندین بار بازداشت و سوءقصد، به فعالیت‌های خود ادامه داد. او مدتی تحت حمایت کنسولگری روسیه در مشهد قرار داشت و در جریان رویدادهای خراسان از محمدعلی‌شاه قاجار حمایت می‌کرد. 

 زندگی 
محمدیوسف در روستای چهارباغ ترک‌ها از توابع هرات زاده شد. پدرش محمداکبر ابدالی و پدربزرگش محمداسماعیل‌خان ابدالی از صاحب‌منصبان نظامی و دیوانی هرات بودند. او آموزش‌های مقدماتی خود را در هرات فراگرفت و قرآن، ادبیات فارسی، خوشنویسی، جغرافیا، علوم نظامی و برخی زبان‌ها را آموخت. وی از نوجوانی به شعر و تاریخ علاقه‌مند بود و در حدود هجده‌سالگی تخلص «ریاضی» را برای خود برگزید. در ۱۳۰۲ قمری (۱۸۸۵ م)، هم‌زمان با فعالیت کمیسیون تعیین مرز افغانستان و روسیه، ریاضی مدتی به عنوان سوار مأمور با هیئت انگلیسی همکاری کرد.

خاندان ریاضی شیعه، و از هواداران امیر شیرعلی‌خان به شمار می‌رفتند و پس از به قدرت رسیدن امیر عبدالرحمن‌خان، به‌خصوص در حمله به شیعیان هزاره (۱۲۷۱ و ۱۲۷۲) مورد غضب حکومت قرار گرفتند و پدرش کشته شد. در نتیجه، خانواده او در ۱۳۰۹ قمری (۱۸۹۱–۱۸۹۲ م) به مشهد مهاجرت کردند. او سپس مدتی در خدمت شجاع‌الدوله، حاکم قوچان، بود، اما پس از کشته شدن وی در ۱۳۱۱ قمری (۱۸۹۳–۱۸۹۴ م) به مشهد بازگشت. ریاضی در سال‌های اقامت در مشهد به تدریج به یکی از چهره‌های شناخته‌شده خراسان تبدیل شد. او سفرهای متعددی به افغانستان، سیستان و دیگر مناطق انجام داد و مشاهدات خود را در آثارش ثبت کرد. ریاضی در ۱۳۳۰ قمری (۱۹۱۲ م) در مشهد درگذشت.

 فعالیت‌های سیاسی و دیدگاه‌ها 
پس از مهاجرت به مشهد، ریاضی کوشید از دولت‌های ایران و عثمانی شغلی به دست آورد، اما موفق نشد. سرانجام با حمایت کنسولگری روسیه در مشهد تحت حمایت سیاسی و مالی آن قرار گرفت و این حمایت تا پایان عمر ادامه یافت. به نوشته محمدآصف فکرت، همین وابستگی سبب شد که در برخی اختلافات سیاسی و اداری خراسان، از پشتیبانی کنسولگری روس برخوردار باشد. ریاضی در تحولات سیاسی خراسان نقش فعالی داشت و در برخی منازعات محلی و کشمکش‌های میان رجال سیاسی مشارکت می‌کرد. به همین سبب چند بار از سوی حکومت ایران بازداشت یا تحت تعقیب قرار گرفت، اما با میانجی‌گری کنسولگری روس آزاد شد. 

به نوشته اعتمادالسلطنه در منتخب‌التواریخ، ریاضی در جریان رخدادهای خراسان در ۱۳۳۰ قمری از محمدعلی‌شاه قاجار حمایت می‌کرد. این منبع همچنین می‌نویسد که پس از استقرار نیروهای روس در خراسان و برقراری آرامش، فعالیت سیاسی او کاهش یافت.

در برخی پژوهش‌ها، از جمله مقدمه محمدآصف فکرت بر عین‌الوقایع، به ارتباط ریاضی با حکومت امیر عبدالرحمن‌خان نیز اشاره شده است. بر پایه این روایت، وی در دوران اقامت در مشهد گزارش‌هایی از اوضاع خراسان برای دولت افغانستان ارسال می‌کرد.

از نظر فکری، ریاضی به‌شدت مخالف فعالیت بریتانیا در کشورهای مسلمان بود.. او همچنین از مخالفان آیین بابی و بهائی بود و در آثارش انتقادهایی نسبت به پیروان این آیین‌ها مطرح کرده است. در مقابل، وی بر وحدت مسلمانان تأکید داشت و در نوشته‌هایش از همگرایی میان شیعه و سنی حمایت می‌کرد.

 حمله از سوی مخالفان 
ریاضی به سبب نقش خود در تحولات سیاسی خراسان، بارها با مخالفان سیاسی درگیر شد. به نوشته محمدآصف فکرت، گروهی از افراد مسلح که ریاضی آنان را مأموران حکومت هرات می‌دانست، در مشهد به خانه او حمله کردند و وی را به شدت مجروح ساختند. در این حمله یکی از انگشتان دست او تقریباً قطع شد، اما بهبود یافت. ریاضی این واقعه را در بیان‌الواقعه شرح داده و آن را از مهم‌ترین حوادث زندگی خود دانسته است.ریاضی این حمله را با فعالیت‌های سیاسی خود و دشمنی برخی رجال خراسان مرتبط می‌دانست. وی پس از درمان، همچنان به فعالیت‌های علمی و نگارش آثار خود ادامه داد. در خاطراتش همچنین نوشته است که پزشک روس توصیه به قطع انگشت آسیب‌دیده کرده بود، اما او از این کار خودداری کرد و بهبود خود را به کرامت علی بن موسی نسبت داد.

 آثار 
مهم‌ترین اثر محمدیوسف ریاضی، عین‌الوقایع، تاریخ افغانستان و بخشی از تاریخ ایران و کشورهای همسایه را از ۱۲۰۷ تا ۱۳۲۴ قمری دربر می‌گیرد. عین‌الوقایع به دلیل ثبت مشاهدات نویسنده از رویدادهای افغانستان، ایران و سرزمین‌های همجوار، از منابع مهم پژوهش‌های تاریخ افغانستان و خراسان به شمار می‌رود. ریاضی همچنین شرح زندگی خود را در رساله بیان‌الواقعه نوشته است. افزون بر این، اشعار و نوشته‌هایش در مجموعه کلیات ریاضی گردآوری شده است. 

 مطالعه بیشتر 
مدخل ریاضی هروی در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
 منابع 

 محمدآصف فکرت، مقدمه بر عین الوقایع، تهران، ۱۳۶۹.
 محمدیوسف ریاضی هروی، بیان الواقعه، مشهد، ۱۳۲۴. 
 محمدهاشم خراسانی، منتخب التواریخ، تهران، ۱۳۳۷.
 علی حسین نایل، «ریاضی هروی»، مجله آریانا، سال ۱۳۴۰، شماره ۲۲۴.

 پانویس 

رده:اهالی هرات
رده:تاریخ‌نگاران اهل افغانستان
رده:شاعران اهل افغانستان
رده:افغانستانی‌های دور از وطن
رده:افغانستانی‌های مقیم ایران