دستنبو

دستنبو گروهی از خربزه‌ها از تیرهٔ کدوییان است که به دلیل عطر بسیار قوی میوه‌هایش شناخته می‌شود. این گروه برخلاف بیشتر خربزه‌های خوراکی، ارزش تجاری اندکی به عنوان میوه دارد و عمدتاً برای بوی خوش، جنبهٔ زینتی و اهمیت تاریخی آن کشت می‌شود.

دستنبو یکی از گروه‌های سنتی خربزه است که پیشینهٔ آن به خاورمیانه بازمی‌گردد و در منابع تاریخی فارسی و عربی از آن یاد شده است. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که این گروه احتمالاً از سده‌های آغازین دورهٔ اسلامی در ایران شناخته شده و سپس به دیگر نواحی مدیترانه گسترش یافته است.
 رده‌شناسی 
دستنبو به گونه‌ی خربزه(Cucumis melo) از تیرهٔ کدوییان(Cucurbitaceae) تعلق دارد. در طبقه‌بندی‌های نوین، این گیاه معمولاً در گروه دوداعیم قرار می‌گیرد، هرچند در برخی منابع قدیمی‌تر با نام var. dudaim نیز معرفی شده است.

 نام 
واژهٔ دستنبو در منابع فارسی به این گیاه اطلاق شده و از گذشته برای اشاره به میوهٔ معطر آن به کار رفته است. برخی پژوهشگران منشأ تاریخی این نام را فارسی دانسته‌اند، اما دربارهٔ ریشه‌شناسی دقیق آن اتفاق‌نظر وجود ندارد؛ ازاین‌رو نمی‌توان دربارهٔ خاستگاه واژه با قطعیت اظهار نظر کرد.

در منابع انگلیسی نام‌های Dudaim melon ،Pocket melon و Queen Anne's pocket melon بیش از دیگر نام‌ها رواج دارند و گاه نام‌های Pomegranate melon و Smellmelon نیز برای آن به کار رفته است.

 تاریخچه 
دستنبو از گروه‌های کهن خربزه است که سابقهٔ کشت آن دست‌کم به سده‌های نخستین دورهٔ اسلامی می‌رسد. بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که این گیاه احتمالاً نخست در ایران شناخته شده و سپس از طریق مسیرهای تجاری و فرهنگی به دیگر نواحی خاورمیانه، شمال آفریقا و اندلس راه یافته است.

در متون فارسی و عربی قرون میانه از این گیاه با نام‌های گوناگونی یاد شده است و توصیف‌ها بر عطر خوش میوه بیش از ارزش خوراکی آن تأکید دارند. به گفتهٔ هری پاریس، زوهار عمار و افرایم لو، قدیمی‌ترین اشاره‌های شناخته‌شده به دستنبو در منابع مربوط به خراسان در سدهٔ نهم میلادی دیده می‌شود و در سده‌های بعد این گیاه در سرزمین‌های اسلامی غربی نیز شناخته شد.

در اروپا، به‌ویژه از سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی، دستنبو بیشتر به عنوان گیاهی زینتی و خوشبوکننده شناخته می‌شد و نه یک میوهٔ خوراکی. نام انگلیسی Queen Anne's pocket melon نیز از همین کاربرد تاریخی گرفته شده است؛ هرچند دربارهٔ منشأ دقیق این نام میان پژوهشگران اتفاق‌نظر وجود ندارد.

 ویژگی‌ها 
دستنبو گیاهی یک‌ساله، علفی و رونده از تیرهٔ کدوییان است که از نظر ریخت‌شناسی شباهت زیادی به دیگر ارقام خربزه دارد. ساقه‌های آن خزنده یا بالارونده، دارای پیچک‌های ساده و برگ‌ها متناوب، دمبرگ‌دار و کم‌وبیش قلبی‌شکل با لوب‌های کم‌عمق هستند. گل‌ها تک‌جنسی و زردرنگ‌اند و مانند سایر اعضای گونهٔ Cucumis melo، گل‌های نر و ماده معمولاً بر روی یک بوته تشکیل می‌شوند.

میوهٔ دستنبو در مقایسه با بیشتر گروه‌های خربزه کوچک‌تر است و معمولاً شکلی کروی یا بیضوی دارد. پوست میوه غالباً زرد، نارنجی یا زرد مایل به قهوه‌ای است و در بسیاری از ارقام دارای نوارها یا لکه‌های قرمز یا قهوه‌ای‌رنگ است. سطح میوه ممکن است صاف یا اندکی کرک‌دار باشد که این ویژگی بسته به رقم و شرایط کشت متغیر است.

گوشت میوه معمولاً سفید یا کرم‌رنگ است و برخلاف بسیاری از ارقام خوراکی خربزه، از شیرینی و کیفیت خوراکی بالایی برخوردار نیست. به همین دلیل، دستنبو بیشتر به دلیل رایحهٔ قوی میوه شناخته می‌شود تا ارزش خوراکی آن.

 کشت 
شرایط کشت دستنبو به‌طور کلی مشابه سایر ارقام خربزه است. این گیاه در آب‌وهوای گرم و آفتابی و خاک‌های حاصلخیز با زهکشی مناسب بهترین رشد را دارد و معمولاً از طریق بذر تکثیر می‌شود.

برخلاف گروه‌های تجاری خربزه، دستنبو امروزه عمدتاً در مقیاس محدود و برای اهداف زینتی، حفظ ذخایر ژنتیکی یا پژوهش‌های باغبانی کشت می‌شود.

 دستنبو در ادبیات 
از خاقانی:

از ناصرخسرو:

از لاادری:

یا در جای دیگری آمده‌است:

همچنین بیت‌های زیر نیز کاربرد اغراق‌آمیز کلمه «دستنبو» را نشان می‌دهد:

و:

 منابع 

رده:خربزه
رده:کدوییان