تمدن (نشریه)

تمدن عنوان هفته‌نامه‌ای فارسی‌زبان بود که به صاحب‌امتیازی، نگارش و مدیریت محمدرضا مدبرالممالک هرندی اصفهانی در تهران منتشر می‌شد. این نشریه از ۱۷ ذی‌الحجهٔ ۱۳۲۴ تا سال ۱۳۳۰ هجری قمری، برابر با حدود ۸ فوریهٔ ۱۹۰۷ تا اواخر سال ۱۹۱۱ میلادی، در بیش از نود و پنج شماره انتشار یافت.

 صاحب‌امتیاز و پیشینه 
محمدرضا مدبرالممالک هرندی از روحانیان اهل اصفهان بود که تحصیلات مقدماتی خود را در آن شهر گذراند و سپس برای ادامهٔ فعالیت‌های علمی و اجتماعی به تهران رفت. وی از شاگردان حسن رشدیه و از چهره‌های اصلاح‌طلب دوران مشروطه به‌شمار می‌رفت. مدبرالممالک در سال‌های نخست جنبش مشروطه با روحانیان و آزادی‌خواهان فعال در تهران ارتباط نزدیک داشت و بعدها با انتشار روزنامهٔ تمدن، دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعی خود را در زمینهٔ حکومت مشروطه، آزادی و اصلاحات فرهنگی مطرح ساخت.

 تاریخ انتشار 
نخستین شمارهٔ تمدن در ۱۷ ذی‌الحجهٔ ۱۳۲۴ هجری قمری منتشر شد و انتشار آن تا سال ۱۳۳۰ قمری ادامه داشت. در این مدت بیش از ۹۵ شماره از هفته‌نامه چاپ گردید. یکی از شماره‌های آن در بمبئی در رمضان ۱۳۲۶ (اکتبر ۱۹۰۸ میلادی) با همکاری سید جلال‌الدین مویدالاسلام منتشر شد و شماره‌ای دیگر نیز در رشت به تاریخ ۲۹ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ (۱۸ مه ۱۹۰۹ میلادی) انتشار یافت. پس از فتح تهران در شوال ۱۳۲۸ (اکتبر ۱۹۱۰ میلادی) نخستین شمارهٔ سال چهارم روزنامه در پایتخت منتشر شد.

 مشی و محتوای روزنامه 
تمدن نشریه‌ای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بود که هدف خود را ترویج آزادی، پیشرفت کشور و اصلاح نظام حکمرانی معرفی می‌کرد. این روزنامه از حکومت مشروطه و استقرار نظام قانون اساسی حمایت می‌کرد و به نقد ساختار استبدادی، روحانی‌گری سنتی و نفوذ بیگانگان در ایران می‌پرداخت. در مقالات آن مسائل مختلفی همچون نظام‌نامهٔ انتخابات، آموزش، تجارت، اقتصاد ملی و نقش مطبوعات در آگاهی مردم بررسی می‌شد.

تمدن در کنار دفاع از مشروطیت، به مسائل دینی و اخلاقی نیز توجه داشت و در قالب مقالات انتقادی، دیدگاه‌های اجتماعی و اصلاح‌گرانهٔ نویسنده را بازتاب می‌داد. مدبرالممالک گاه در نوشته‌های خود با صراحت از عملکرد دولت‌ها و رجال انتقاد می‌کرد و دربارهٔ ضرورت تربیت عمومی، حقوق زنان و آموزش دختران نیز قلم می‌زد.

 گرایش‌ها و رویکرد 
رویکرد تمدن ملی‌گرایانه و عدالت‌خواهانه بود. در مقالات آن بر استقلال اقتصادی ایران، گسترش صنایع ملی، اصلاح کشاورزی و آموزش تأکید می‌شد. نویسنده استقلال کشور را در گروِ استقلال اقتصادی می‌دانست و به لزوم حمایت از تولید داخلی و پرهیز از مصرف کالاهای خارجی توصیه می‌کرد. روزنامه ضمن نقد نفوذ روس و انگلیس در ایران، به دخالت قدرت‌های اروپایی در امور آسیا واکنش نشان می‌داد و در دفاع از منافع ایران در برابر امتیازات استعماری می‌نوشت.

 توقف انتشار 
در مجموع، تمدن حدود چهار سال منتشر شد. آخرین شماره‌های شناخته‌شدهٔ آن مربوط به اواخر سال ۱۳۳۰ قمری (۱۹۱۱ میلادی) است. به‌نظر می‌رسد تعطیلی نشریه به‌سبب مشکلات مالی، فشارهای سیاسی و محدودیت‌های مطبوعاتی پس از تثبیت حکومت مشروطه رخ داده باشد.

 اهمیت 
روزنامهٔ تمدن یکی از مهم‌ترین نشریات دوران پس از انقلاب مشروطه به‌شمار می‌رود که در گسترش گفتمان ملی‌گرایی، قانون‌گرایی و اصلاحات اجتماعی در مطبوعات ایران نقش برجسته‌ای داشت. نوشته‌های مدبرالممالک از منابع ارزشمند برای شناخت نگرش روشنفکران مذهبیِ مشروطه‌خواه نسبت به سیاست، دین و جامعه در آغاز سدهٔ چهاردهم هجری است.

 منابع 

 

پیوند به بیرون
 
رده:نشریه‌های دوره قاجاریان