کافی ظفر همدانی

ابراهیم بن محمد بن عبداالله، متخلص به «ظفر» و «کافی»، ملقب به کافی‌الدین، کافی‌الدوله و هبة‌الله، و مشهور به کافی ظفر همدانی از شاعران ایرانی سده ۵ و ۶ هجری است. وی کارگزار شاهان سلجوقی بوده و به امور مالی ایشان رسیدگی می‌کرده است. دیوان وی در دست نیست، اما اشعاری پراکنده و در جُنگ‌ها و سفینه‌ها و تذکره‌ها موجود است. 

از معدود اشعار باقی‌مانده‌اش در مجمع‌الفصحاء و لباب‌الالباب لطافت طبع و علو پایه‌اش در سخنوری پیداست.

در کتاب لباب الالباب که نخستین کتاب زندگی‌نامه شاعران ایران و نوشته محمد عوفی است یک قصیده و غزل به نام او ثبت شده است. بهروز ایمانی در کتابی به نام اشعار بازیافته کافی ظفر همدانی (سده ۵-۶ ق) به طور جامع در مقدمه‌ای درازدامن به زندگی کافی‌ظفر پرداخته و همچنین این کتاب در بردارنده ۵ غزل، ۱۲ قصیده، ۴ قطعه، ۹ رباعی و شماری ابیات پراکنده از او است.

 زندگی و خاندان 
از احوال و زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست،‌ جز این‌که در همدان به دنیا آمده است و مدتی کارگزار و کاردان دستگاه حکومت سلجوقی بوده است. نام فرزندان و اخلاف او نیز در متون تذکره‌ها ذکر شده است. از او دیوان یک‌پارچه‌ای به دست ما نرسیده‌است، ولی در جنگ‌ها، سفینه‌ها و تذکره‌ها از او اشعاری پراکنده در قالب‌های غزل، قصیده، قطعه و رباعی دیده می‌شود که نشان از مهارت او در امر شاعری می‌دهد.

عوفی، کافی ظفر را هم‌دوره ملک‌شاه معرفی کرده است و با توجه به این نکته فروزانفر او را هم‌روزگار ملک‌شاه بن ارسلان (۴۶۵ - ۴۸۵ هـ.ق) ذکرکرده است. ذبیح الله صفا او را هم‌دوره ملک‌شاه بن مسعود(۵۴۷ - ۵۴۸ هـ.ق) و تقی‌الدین کاشی ظهور او را در دوره طغرل بن محمد ملک‌شاه (۵۲۵ - ۵۲۷ هـ.ق) دانسته‌اند.

کافی ظفر چندبار در پایان قصیده‌ای با مطلع «این شوخ‌سواران که دل خلق ستانند/ گویی ز که زادند و ز خوبی به که مانند» چندبار از ملک‌شاه یاد می‌کند: 

ردیه‌نویس مشعور شیعه، عبدالجلیل رازی نوشته است که اگرچه کافی ظفر سنی بوده دیوان شعر او شامل اشعار بسیاری در مدح علی و آل او می‌شده است و به همین جهت به او تهمت تشیع می‌زنند. به نظر می‌رسد وجود همین صبغه شیعی در دیوان کافی ظفر می‌تواند باعث از بین رفتن آن توسط متعصبان شیعی و عدم استنساخ دست‌نوشته‌های متعدد از آن باشد.

در کتاب بحرالفوائد نوشته نویسنده ناشناس در نیمه دوم قرن ششم هـ.ق. هشت شعر وعظ‌آمیز از او ذکر شده که در یکی از آنها سلطان ملکشاه و وزیر او تاج‌الملک را مدح گفته است. 

عماد‌الدین اصفهانی در ذکر فضلای همدان از فرزند کافی ظفر به نام «الاوحد ابوالعشائر» نام برده است. همچنین در کتاب تاریخ الوزرا نوشته ابورجای قمی از فرزند دیگر او به نام‌ «موافق‌الدین ابوالغنائم» نام برده شده است. در مجموعه المختارات من الرسائل نیز نامه‌ای خطاب به یکی دیگر از فرزندان کافی ظفر به نام «جمال اسعد» وجود دارد. 

 دیوان اشعار 
دیوان شعر او اکنون در دست نیست. ظاهراً دیوان شعر او در سده ۶ هـ.ق. مدوّن و مکتوب بوده است. محمد عوفی که لباب‌الالباب را در ۶۱۹ هـ.ق. به رشته تحریر درآورده است قصیده و غزلی از او را ذکر کرده است و در ادامه نوشته: «از اشعار او بیش از این موجود نبود، بدین اقتصار افتاد.»

در فصل دوم «فردوس التواریخ» (پایان تالیف، ۸۰۸ هـ.ق)، از کتابهای نوشته شده در سالهای آغازین سده نهم به قلم خسرو بن عابد معروف به «ابن معین ابرقوهی»، دو بار ذکری از کافی ظفر همدانی به میان آمده و اشعاری از او نقل شده است. به این ترتیب این تصور که دیوان کافی ظفر تا اواسط قرن ششم باقی بوده باطل می‌شود و واضح است که ابن معین نیز آن را در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم در دست داشته است. 

 نمونه اشعار 
شعری که کافی ظفر همدانی در عیوب اسب به نظم درآورده است.

 غزل 

 

 رباعی 

 

 پانویس 

 منابع 

 
 

 

 

 

 

پیوند به بیرون

نمونه‌ای از یک قصیده کافی ظفر در بایگانی اینترنت

رده:اهالی همدان
رده:شاعران ایرانی سده ۱۱ (میلادی)
رده:شاعران ایران بزرگ