شب هول

شب هول رمانی فارسی نوشتهٔ هرمز شهدادی است که در بهار ۱۳۵۷ و اندکی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ از سوی نشر کتاب زمان در تهران منتشر شد. این تنها رمان شهدادی است و بیشترِ آوازهٔ ادبی او را همین اثر رقم زده‌است. رمان به شیوهٔ جریان سیال ذهن نوشته شده و از نمونه‌های شاخص رمان نو در ادبیات فارسی به‌شمار می‌رود؛ کل داستان طی سفری شبانه با خودرو از اصفهان به تهران روایت می‌شود و راوی در همین بازهٔ کوتاه، بخشی از تاریخ اجتماعی و روشن‌فکری چند نسل از یک خانواده را بازمی‌گوید.

 انتشار 
شب هول برای نخستین و آخرین بار در بهار ۱۳۵۷ توسط نشر کتاب زمان در تهران به چاپ رسید و دیگر تجدید چاپ نشد؛ تا پیش از فراگیری اینترنت، دسترسی به آن دشوار بود. نگارش رمان، بنا بر یادداشت پایانی خودِ کتاب، در ۲۰ فروردین ۱۳۵۷ به پایان رسیده‌است. انتشار کتاب هم‌زمان با نخستین ماه‌های انقلاب بود و بسیاری از منتقدان، شلوغی‌های آن روزها و دگرگونی یک‌بارهٔ فضای سیاسی و فرهنگی کشور را مانع شکوفایی و دیده‌شدن رمان دانسته‌اند.

 خلاصهٔ داستان 
کل رمان طی سفری چندساعته و شبانه با خودرو، از اصفهان به تهران، روایت می‌شود. اسماعیل، شخصیت اصلی و راویِ داستان، کنار راننده نشسته و پدرِ در حال احتضارش، ابراهیم، را برای درمان به تهران می‌برد. در طول این سفر، ذهن راوی میان زمان حال و گذشته در رفت‌وآمد است و با بازگشت‌های زمانی پیاپی، برهه‌هایی از تاریخ خانواده و تاریخ معاصر ایران را بازمی‌گوید؛ این خرده‌روایت‌ها با کنار هم قرار گرفتن در طول کتاب به یکدیگر پیوند می‌خورند. رمان با رسیدن خودرو به تهران در سپیده‌دم پایان می‌یابد، جایی که راوی با نگاهی انتقادی به دگرگونی کلان‌شهرهای ایران می‌نگرد.

 شخصیت‌ها 
سه نسل از یک خانواده و پیرامون آن‌ها، بدنهٔ اصلی شخصیت‌های رمان را می‌سازند و هر یک نمایندهٔ برهه‌ای از تاریخ روشنفکری ایران‌اند:
 اسماعیل: شخصیت اصلی و راوی؛ استاد دانشگاه و از مخالفان حکومت که در پی نوشتن داستانی دربارهٔ روشنفکری است.
 ابراهیم: پدرِ در حال احتضار اسماعیل و خود روشنفکری که زندگی‌اش با سال‌های ملی‌شدن صنعت نفت پیوند خورده‌است.
 راعی: جدّ پدری خانواده؛ طلبه‌ای که در دورهٔ مشروطیت زاده شده و بعدها به آیین بهائیت می‌گرود.

در کنار این‌ها، حلقه‌ای از روشنفکران و اهل قلم اصفهان (با نام‌هایی چون ابوالفضل، محمد و هوشنگ) در جلسه‌های ادبی و گفت‌وگوهای رمان حضور دارند.

 ساختار و سبک 
شب هول روایتی سیال دارد و با تک‌گویی‌های درونی و نیز گفت‌وگو میان اسماعیل و راننده پیش می‌رود. برخی منتقدان، شیوهٔ روایت این رمان را متأثر از بینش ادبی نویسندگان «رمان نو» دانسته‌اند و ابهام‌های مربوط به زمان و ترتیب حضور شخصیت‌ها را از نشانه‌های قصد آگاهانهٔ نویسنده برای آفرینش رمان نو شمرده‌اند؛ پنهان‌کردن راویِ اصلی و درهم‌تنیدن روایت‌ها نیز از ویژگی‌های برجستهٔ آن است. بهره‌گیری از اسطوره‌ها که از همان آغاز رمان و در نام‌گذاری شخصیت‌ها خود را نشان می‌دهد، از دیگر ویژگی‌های کتاب است. در پژوهش‌های دانشگاهی نیز شب هول نمونه‌ای از رمان جریان سیال ذهن با فضایی ناتورالیستی بررسی شده‌است.

رمان با تصنیف مشهور «مرغ سحر» آغاز می‌شود و در پایان نیز به همان تصنیف بازمی‌گردد و بدین‌گونه ساختاری حلقوی می‌یابد. عنوان کتاب نیز دولایه است: «شب»، مقطعی از تاریخ، و «هول»، صفتی برای میزان دهشتناکی آن.

 درون‌مایه 
اهمیت شب هول بیش از هر چیز در بازگوکردن رویدادهای تاریخی، اجتماعی و سیاسی ایران است؛ از جنبش باب و انقلاب مشروطه تا وقایع نزدیک‌تر، همه در چارچوب داستانِ چند نسل از یک خانواده روایت می‌شوند. به همین سبب برخی منتقدان این رمان را روایتی از «تاریخ روشنفکری ایران» خوانده‌اند. ترس و اضطراب، که در عنوان کتاب («هول») نیز بازتاب یافته، و رویارویی سنت و تجدد از دیگر مضمون‌های محوری آن است؛ در فصل پایانی، راوی با دیدن تهرانِ دگرگون‌شده، آن را «اقیانوسی از آجر و سیمان و آهن و آدم؛ جنگلی بدون هویت و تاریخ» توصیف می‌کند.

بنا بر خوانشی روان‌شناختی، روشنفکرِ رمان آدمی ترسو و درون‌گراست که خشمش را متوجه درون خود می‌کند و خودآزار است، حال‌آنکه در برابر او چهرهٔ آزارگرِ وابسته به دستگاه امنیتی (ساواک) قرار دارد که خشمش را به بیرون می‌ریزد؛ در این خوانش، انقلاب مسیر این خشم را از درون به بیرون می‌گرداند.لمپنیسم در ادبیات، روزنامۀ یاس نو (ضمیمه روانشناسی هنر و ادبیات)، ۵ بهمن ماه ۱۳۸۲، نوشتۀ محمود امیری نیا 

 الهام از واقعیت 
شهدادی از نویسندگان نسل دههٔ ۱۳۵۰ است و نام او را به حلقهٔ ادبی «جُنگ اصفهان» پیوند زده‌اند؛ او در شب هول با تغییر نام‌ها به این حلقه و جلسه‌های آن نیز پرداخته‌است. بنا به برخی منابع، شخصیت مترجمِ رمان با الهام از ابوالحسن نجفی، زبان‌شناس و مترجم نامدار و از چهره‌های همین حلقه، پرداخته شده‌است.

 بازتاب و جایگاه 
شب هول در زمان انتشار و به سبب شرایط ویژهٔ نخستین ماه‌های انقلاب نتوانست چنان‌که باید نقد و شناخته شود؛ سکوت بعدیِ نویسنده و منتشرنشدن اثری دیگر از او نیز در فراموشی نسبی رمان بی‌تأثیر نبود. با این‌همه، این اثر بعدها توجه ویژهٔ منتقدان ادبی را جلب کرد و در کنار آثاری هم‌عصر چون همسایه‌ها نوشتهٔ احمد محمود، از رمان‌های مهم منتشرشده در دههٔ ۱۳۵۰ به‌شمار رفت.

حسن میرعابدینی، مورخ ادبی، دربارهٔ ساختار این رمان نوشته‌است: «ساختمان شب هول، از سه لایهٔ رئالیستی، رمزی و اسطوره‌ای تشکیل شده‌است. هر یک از شخصیت‌ها، ضمن داشتن زندگی و فردیتی ویژه، وجوه مختلف روشنفکر ایرانی را نمایش می‌دهند و تجلی‌بخش یک دورهٔ تاریخی-فرهنگی می‌شوند.»

 منابع 

رده:رمان‌های فارسی‌زبان
رده:کتاب‌های ۱۳۵۷
رده:کتاب‌های نشر کتاب زمان