منصورون

منصورون (با نام کامل گروه منصورون یا جمعیت منصورون) یک سازمان چریکی اسلام‌گرا در ایران بود که از اوایل دههٔ ۱۳۴۰، به‌ویژه از سال ۱۳۴۹، در استان خوزستان فعالیت خود را آغاز کرد. این گروه نخست با رویکردی فرهنگی و سیاسی و سپس با توسل به مبارزهٔ مسلحانه، علیه حکومت پهلوی وارد عمل شد. منصورون پس از انقلاب ۱۳۵۷ به همراه شش گروه مسلمان دیگر در خرداد ۱۳۵۸ سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی را تشکیل داد. شماری از اعضای برجستهٔ این گروه بعدها در مناصب عالی نظامی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران قرار گرفتند.

 پیشینه و شکل‌گیری 
منصورون در بستر نارضایتی‌های اجتماعی، اقتصادی و مذهبی دههٔ ۱۳۴۰ در خوزستان پدید آمد. فقر، شکاف طبقاتی و نفوذ خارجی در صنعت نفت از جمله عواملی بود که به روایت بنیان‌گذاران گروه، انگیزهٔ اصلی فعالیت آنان را شکل داد. هسته‌های اولیهٔ سازمان ابتدا در میان جوانان مذهبی سه شهر اهواز، خرمشهر و دزفول شکل گرفت و سپس به تدریج به استان‌های دیگر گسترش یافت.

چهار جریان مشخص در پیدایش منصورون مؤثر بودند که به‌تدریج با یکدیگر ادغام شدند:
 جریان خرمشهر: گروهی از دانش‌آموزان عضو انجمن اسلامی مدارس خرمشهر به رهبری فرزاد قلعه‌گلابی و با حضور برادران جهان‌آرا، غلامرضا بصیرزاده و اسماعیل زمانی. این حلقه تحت عنوان «حزب‌الله» فعالیت فرهنگی و جذب جوانان را آغاز کرد. پس از دستگیری‌های گسترده توسط ساواک در اوایل دههٔ ۱۳۵۰، این هسته متلاشی و اعضای باقی‌مانده بعدها با گروه‌های دیگر پیوند خوردند.
 جریان دزفول: گروهی به رهبری روحانی جوان، شیخ عبدالحسین سبحانی، با همکاری افرادی چون عزیز صفری و سید احمد آوایی. این گروه فعالیت‌های مذهبی و تبلیغی انجام می‌داد و در اعتراض به جشن‌های ۲۵۰۰ ساله (۱۳۵۰) طرح اقدام مسلحانه ریخت. پیش از اجرا، اعضای اصلی دستگیر و زندانی شدند و سبحانی در زندان زیر شکنجه جان باخت.
 جریان اهواز: به سرکردگی سید نورالدین شاه‌صفدری که از ۱۳۵۱ فعالیت سیاسی-نظامی در اهواز را پی گرفت. اعضای آن در سال ۱۳۵۱ یک بمب ساعتی برای تخریب مجسمهٔ رضاشاه کار گذاشتند که به دلیل نقص فنی عمل نکرد. چند تن از آنان در ۱۳۵۲ دستگیر شدند.
 جریان چهارم: غلامحسین صفاتی دزفولی، از اعضای سابق سازمان مجاهدین خلق، که پس از مشاهدهٔ نشانه‌های تغییر ایدئولوژیک در آن سازمان از آن جدا شد و در پی تشکیل یک گروه مسلح صرفاً اسلامی بود. او پس از آزادی از زندان در ۱۳۵۴ با غلامعلی رشید و مرتضی نعمت‌زاده دیدار کرد و آنان را به ادغام نیروها متقاعد ساخت. پیمان این ائتلاف در منزل غلامرضا بصیرزاده در قم بسته شد و نام «ارتش انقلابی خلق مسلمان ایران» را بر خود نهاد. نام «منصورون» – برگرفته از آیات ۱۷۱ تا ۱۷۳ سورهٔ صافات – بعدها به عنوان عنوان اصلی تشکل برگزیده شد.

پس از این ادغام، دامنهٔ فعالیت گروه به استان‌های تهران، اصفهان، فارس، یزد، کرمان و لرستان نیز کشیده شد.

 ایدئولوژی و مشی 
منصورون یک گروه اسلام‌گرای شیعه بود که خود را ملتزم به ولایت فقیه و رهبری سید روح‌الله خمینی می‌دانست. اعضا کوشش می‌کردند برای عملیات خود از روحانیون مجوز شرعی بگیرند و ارتباط خود را با حوزه علمیه قم از طریق اشخاصی مانند حسین راستی کاشانی حفظ می‌کردند. با این حال، برخی منابع و اسناد نشان می‌دهند که شخص خمینی با ترور و عملیات مسلحانهٔ محدود موافق نبود و بر تقدم مبارزهٔ سیاسی و آگاهی‌بخشی عمومی تأکید داشت.

با وجود این ملاحظات، منصورون از سال ۱۳۵۵ به بعد مشی نظامی را به طور جدی در پیش گرفت و در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ به یکی از فعال‌ترین گروه‌های مسلح جنوب ایران بدل شد.

 عملیات‌های مسلحانه 
گروه منصورون طی سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۷ در موارد متعددی دست به اقدامات مسلحانه زد. مهم‌ترین عملیات‌های ثبت‌شده از این دوره عبارت‌اند از:
 کشتن دو مأمور شهربانی که به تظاهرکنندگان اهواز شلیک کرده بودند.
 ترور مهندس بروجردی، از مسئولان سرکوب کارکنان صنعت نفت.
 ترور سرگرد عیوضی، رئیس گارد دانشگاه جندی‌شاپور اهواز (۲ بهمن ۱۳۵۷).
 ترور رئیس پلیس بهبهان و معاونش استوار فرخ‌شاهی.
 حمله به مأموران متهم به کشتار مردم آبادان و انفجار کلانتری ۵ این شهر.
 ترور سرپاسبان یداللهی (معاون ضداطلاعات رفسنجان)، مولایی (شهردار رفسنجان)، سرهنگ معتمدی (رئیس شهربانی کرمان) و احمدزاده (مامور آگاهی فسا).
 حمله به ساختمان ساواک اهواز با نارنجک.

در جریان تظاهرات سراسری ۱۳۵۷، اعضای منصورون با استفاده از سلاح گرم به مقابله با نیروهای نظامی و چماق‌داران هوادار حکومت پهلوی پرداختند. محسن رضایی در خاطره‌ای نقل کرده که همراه با محمد جهان‌آرا با کلاشینکف به تانک‌های ارتش در خیابان‌های اهواز حمله کرده‌اند.

در جریان این عملیات‌ها، شماری از اعضای گروه جان باختند یا اعدام شدند که از جمله می‌توان به عبدالحسین سبحانی، غلامحسین صفاتی، مهدی هنردار، کریم رفیعی، عزیز صفری، نورالدین شاه‌صفدری، علی جهان‌آرا و حسن هرمزی اشاره کرد.

 برخورد ساواک 
ساواک از ابتدا فعالیت‌های منصورون را زیر نظر داشت. تقریباً تمامی اعضای فعال گروه در فاصلهٔ ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۷ دستگیر و زندانی شدند، اما بیشتر آنان پس از یک تا سه سال حبس آزاد گشتند. شدیدترین ضربهٔ اطلاعاتی در ششم بهمن ۱۳۵۵ در اصفهان وارد آمد که طی آن صفاتی و هرمزی کشته و چند تن دیگر از جمله غلامعلی رشید و مهدی هنردار دستگیر شدند. میزان اشراف ساواک بر تحرکات گروه در این مقطع، احتمال نفوذ عوامل اطلاعاتی در تشکیلات منصورون را نزد برخی تحلیلگران تقویت کرده است.

 نقش در آستانه و پس از انقلاب 
در دی و بهمن ۱۳۵۷، منصورون به همراه گروه‌های همسو مانند صف و موحدین، مسئولیت حفاظت از سید روح‌الله خمینی را در مدرسه علوی و مدرسه رفاه تهران بر عهده گرفت. پس از پیروزی انقلاب، گروه به سرعت وارد عرصهٔ سیاسی شد. از جمله اقدامات اولیه، دعوت از سید علی خامنه‌ای برای نامزدی در انتخابات ریاست‌جمهوری بود که او نپذیرفت و سید محمد حسینی بهشتی را مناسب‌تر دانست.

با آغاز جنگ ایران و عراق، بخش عمده‌ای از کادر منصورون به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوستند. در این دوره چهره‌هایی چون اسماعیل دقایقی (بنیانگذار لشکر ۹ بدر)، مجید بقایی (جانشین فرماندهی نیروی زمینی سپاه) و محمد جهان‌آرا (فرمانده سپاه خرمشهر) در جریان نبرد کشته شدند.

 ادغام و سرانجام 
در ۱۶ فروردین ۱۳۵۸، منصورون با شش گروه مسلمان دیگر (صف، بدر، فلاح، امت واحده، موحدین و...) سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی را تشکیل داد. شرط اصلی عضویت در این سازمان، پذیرش رهبری خمینی و التزام به ولایت فقیه بود.

 اعضای سرشناس 
برخی از چهره‌های کلیدی منصورون که بعدها به مقام‌های بالای سیاسی و نظامی رسیدند یا در جریان مبارزات کشته شدند:

 محسن رضایی (دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام و فرمانده اسبق سپاه)
 علی شمخانی (مشاور عالی رهبری و وزیر اسبق دفاع)
 محمدباقر ذوالقدر (دبیر مجمع تشخیص مصلحت و معاون اسبق سپاه)
 غلامعلی رشید (فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیاء)
 محمد جهان‌آرا (فرمانده سپاه خرمشهر، کشته‌شده در ۱۳۶۰)
 اسماعیل دقایقی (فرمانده لشکر ۹ بدر، کشته‌شده در جنگ)
 مجید بقایی (جانشین نیروی زمینی سپاه، کشته‌شده در جنگ)
 سید احمد آوایی (نماینده مجلس و وزیر اسبق دادگستری)
 اسماعیل زمانی
 محمدباقر قاضیانی
 محمد فلاح

اعضایی که پیش از انقلاب کشته شدند:
 شیخ عبدالحسین سبحانی (روحانی)
 غلامحسین صفاتی دزفولی
 مهدی هنردار
 کریم رفیعی
 عزیز صفری
 سید نورالدین شاه‌صفدری
 سید علی جهان‌آرا
 حسن هرمزی

 پانویس 

 پیوند به بیرون 
 وبگاه رسمی منصورون
 آغازگران فعالیت مسلحانه و ترور در خوزستان؛ تبارشناسی منصورون (ایندیپندنت فارسی)

رده:اعضای منصورون
رده:انجمن‌های سری
رده:انقلاب ۱۳۵۷
رده:بنیادگرایی اسلامی
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۷۰ (میلادی) در ایران
رده:سازمان‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۷۰ (میلادی)
رده:سازمان‌های چریکی
رده:سازمان‌های ستیزه‌جو اسلامی شیعه
رده:سازمان‌های شبه‌نظامی در ایران
رده:گروه‌های سیاسی مذهبی در ایران
رده:گروه‌های شورشی اسلامگرا
رده:گروه‌های شورشی در ایران
رده:گروه‌های مسلح ایران