برتنگ

بَرتَنگ جماعت و شهرکی در جنوب شرقی کشور تاجیکستان است که در ناحیهٔ روشان ولایت مختار کوهستان بدخشان قرار دارد. جمعیت این جماعت ۱۸۵۴ است.

روستای برتنگ در محدودهٔ اقتصاد کشاورزی سِپُنچ قرار دارد. فاصلهٔ آن از مرکز ناحیهٔ برتنگ ۴۵ کیلومتر و از مرکز ولایت ۱۰۹ کیلومتر است و راه دسترسی آن جادهٔ خودرویی است. جمعیت آن ۳۴۲ نفر (در سال ۲۰۱۲)، تاجیک هستند. زبان برتنگی مربوط به این منطقه است از زبان‌های ایرانی شرقی است.

در برتنگ مکتب آموزش متوسطهٔ عمومی، شبانه‌روزی، داروخانه، درمانگاه منطقه‌ای، کتابخانه و نقاط فروش خصوصی وجود دارد.

بخش‌های اصلی اقتصاد آن کشاورزی و دامداری است. زمین‌ها از رودخانهٔ کوهستانی آبیاری می‌شوند.
منطقۀ برتنگ با دره‌های بسیار باریک، صخره‌های عمودی و محیطی خشن شناخته می‌شود که دسترسی به آن بسیار دشوار است.

پایین‌دست رود مرغاب (که در پایین‌دست برتنگ نامیده می‌شود) مسیر پیشین رسیدیم به برتنگ بود. زمین‌لرزۀ سال ۱۹۱۱ میلادی با ایجاد رانش کوه، سدی بر سر راه رودخانه ایجاد کرده و باعث پیدایش دریاچه سریز شده و مسیرهای پیشین را دگرگون کرد. 

 خوراک و کشاورزی 
بندانگشتی|پیوندگاه رود برتنگ با جِزِودره

کمبود زمین در این کوهستان‌ها باعث شده تا مردم از هر وجب خاک برای کشت و کار استفاده کنند. آن‌ها با ساختن مزارع پلکانی و سازه‌های آبیاری شگفت‌آور، آب را به نقاط مرتفع می‌رسانند.
 محصولات اصلی: گندم، جو، چاودار، نخود و باقلا کشت می‌شود.
 نقش حیاتی میوه‌ها: توت و زردآلو ستون‌های اصلی خوراک مردم هستند. توت‌ها را خشک کرده و گاهی از آن‌ها آرد تهیه می‌کنند. زردآلوهای خشک نیز به عنوان توشۀ سفر و غذای اصلی کاربرد دارند.
 لبنیات و گوشت: فرآورده‌های شیری نقش مهمی دارند، اما گوشت کمتر مصرف می‌شود. خوردن گوشت اسب و شیر مادیان به دلایل مذهبی ممنوع است.این گزارش حاصل مشاهدات ایوان ایوانوویچ زروبین در سفر به دره برتنگ در پامیر طی تابستان ۱۹۱۴ میلادی است که ویژگی‌های مردم‌نگاری تاجیک‌های کوهستانی یعنی روشانی‌ها و اروشوری‌ها را بررسی می‌کند.این سفر علمی با هدف مطالعۀ قبایل ایرانی پامیر انجام شد. مسیر اولیۀ گروه به دلیل زمین‌لرزه سال ۱۹۱۱ میلادی و پدید آمدن دریاچه سریز که راه اصلی را مسدود کرده بود، تغییر یافت.
بندانگشتی|پلی بر رود برتنگ در نزدیکی جیزِف

 مسکن و صنایع دستی 
خانه‌های دائمی که چود ( ‪ (čöd‬‏ نامیده می‌شوند، چهارگوش و سنگی هستند که با گل اندود شده‌اند. این خانه‌ها پنجره ندارند و تنها راه خروج دود و ورود نور، دریچه‌ای به نام روزم ‏(‪ (rūzm‬در مرکز سقف چوبی و چندپله‌ای آن‌هاست. در تابستان، مردم به تخت‌های چوبی روی درختان یا آلاچیق‌های سبک نقل مکان می‌کنند تا از گرما در امان بمانند. در زمینۀ صنایع دستی، آهنگری بسیار محترم است و ریشۀ آسمانی برای آن قائل هستند. نساجی، خراطی برای ساخت ظروف چوبی و بافت جوراب‌های پشمی رنگارنگ نیز رواج دارد.

 فرهنگ، دین و آداب اجتماعی 
مردم منطقه برتنگ پیرو مذهب اسماعیلیه هستند و برای رهبران مذهبی خود یعنی ایشان‌ها اعتبار فوق‌العاده‌ای قائل‌اند.
 آداب معاشرت: تاجیک‌های کوهستانی با وجود فقر زیاد، رفتاری بسیار مؤدبانه و اصیل دارند. بوسیدن دست یکدیگر هنگام ملاقات، نشانۀ احترام و یگانگی مذهبی میان آن‌هاست.همان منبع.
 باورها: آن‌ها به وجود موجوداتی به نام دیو و پری باور دارند و برای درمان بیماری‌ها از دعا و تعویذ یا ‏‪»تَمَر» استفاده می‌کنند.
 مراسم اجتماعی: قربانی کردن گوسفند که با اصطلاح خدایی شناخته می‌شود، در مزارها انجام می‌گیرد. برگزاری شب‌نشینی‌های موسیقی و رقص‌هایی مانند رقص کمدی ‏‪باپیرک از بخش‌های مهم زندگی آن‌هاست.

ساکنان برتنگ به آقاخان ارادت دارند. رهبران مذهبی محلی (ایشان) نفوذ بسیار زیادی در تمام شئون زندگی مردم، از ازدواج تا کشاورزی، دارند. زیارتگاه‌ها (مزار) با شاخ‌های بز کوهی و دم یاک تزئین می‌شوند و مورد احترام فراوان هستند. آیین ذبح همگانی (خدایی) از مراسم‌های مهم مذهبی آن‌هاست. همچنین نوعی ذکر خلسه‌آور به نام (حق‌صدا) در میان برخی گروه‌ها رواج دارد.

ازدواج‌های فامیلی به ویژه با دخترعمو و دخترخاله در میان آن‌ها بسیار مرسوم است. جابه‌جایی در این منطقه به دلیل نبود راه، بسیار خطرناک است. مردم برای عبور از رودخانه‌های خروشان از ‏‪zénốc'‬‏ (گپ‌سار) که مشک‌های باد شده از پوست بز است استفاده می‌کنند. در مسیرهای صخره‌ای نیز از پلکان‌های معلق پشمی و چوبی یا اورینگ بهره می‌گیرند.

 جستارهای وابسته 
 فهرست جماعت‌های تاجیکستان
 دریاچه سریز 

 منابع 

Зарубин, И. И. (1915). Материалы и заметки по этнографии горных таджиков. Долина Бартанга. Сборник Музея антропологии и этнографии, Т. 5, Вып. 1, С. 97–148. (زروبین، ایوان ایوانوویچ. (۱۹۱۵). مطالب و یادداشت‌هایی دربارۀ مردم‌نگاری تاجیک‌های کوهستانی: درۀ بارتنگ. مجموعۀ موزۀ انسان‌شناسی و مردم‌نگاری، جلد ۵، شمارۀ ۱، صص ۹۷-۱۴۸.)

رده:جماعت‌های ولایت مختار کوهستان بدخشان