آتشکده فردقان

بقایای آتشکده فردقان مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان فراهان، بخش خنجین، شهر خنجین، روستای فردقان واقع شده است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۰۱۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

 معرفی 
در استان مرکزی، روستای تاریخی فردقان از توابع بخش خنجین شهرستان فراهان است و در شمال غرب این شهرستان قرار دارد. در این روستا بقایای یک قلعه عظیم به مساحت حدود یک هکتار و همچنین بقایای معماری منتسب به یک آتشکده وجود دارد که مهم‌ترین عنصر بارز آن، یک ستون آجری چهاروجهی است.

 پیشینه تاریخی 
در کتاب اخبار البلدان نوشته ابن فقیه همدانی گفته شده این همان آتشکده آذرخره می باشد.
برخی متون تاریخی به قلعه فردقان اشاره کرده و از آتشکده‌ای در فردقان سخن گفته و به رویدادهای تاریخی مرتبط با آن پرداخته‌اند. بر اساس نوشته‌های برخی منابع، آتش این آتشکده تا اواخر سده سوم هجری روشن بوده است.

تا قبل از گمانه‌زنی فردقان، تنها اثر باقی‌مانده از این بنا، یک ستون آجری شبدری شکل در خانه یکی از اهالی روستا بود.

در بازدیدی که در اردیبهشت ۱۳۹۴ از اثر انجام شد، انجام عملیات گمانه‌زنی برای شناخت ابعاد معماری بنا ضروری تشخیص داده شد. طی سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ دو طرح پژوهشی تهیه و به پژوهشکده باستان‌شناسی ارسال گردید. پس از بررسی طرح‌ها توسط پژوهشکده، مجوزهای لازم برای انجام عملیات پژوهشی صادر شد و در تابستان ۱۳۹۴ و پاییز ۱۳۹۵ قلعه و آتشکده فردقان مورد مطالعه میدانی و گمانه‌زنی قرار گرفت.

هدف گمانه‌زنی در فصل اول، شناسایی و بررسی وضعیت کلی بنای موسوم به آتشکده بود و در فصل دوم، تعیین عرصه و پیشنهاد حریم قلعه تاریخی فردقان مدنظر قرار گرفت که هر دو هدف محقق شد.

 موقعیت جغرافیایی 
روستای فردقان در ۵۰ کیلومتری شمال غرب شهر فرمهین، مرکز شهرستان فراهان، واقع شده است. این روستا در منطقه‌ای کوهستانی و به شکل مثلث در دره‌ای ناهموار محصور شده است و تنها راه ارتباطی مؤثر آن با سایر مراکز، جاده آسفالته‌ای است که آن را به شهر خنجین و از آنجا به مسیر فرمهین-کمیجان متصل می‌کند.

دره اصلی رودخانه فردقان از میانه روستا عبور کرده و آن را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌کند. از نظر اقلیمی، فردقان در اقلیم سرد و کوهستانی قرار دارد و بیشترین بارندگی در ماه‌های آبان و بهمن اتفاق می‌افتد.

 منابع تاریخی 
بر اساس مطالعات متون تاریخی، از سده سوم هجری به نام فردقان و برخی وقایع مرتبط با آن اشاره شده است. منابع عبارتند از:

 ابن فقیه همدانی در «مختصرالبلدان»
 محمدبن حسن قمی در «تاریخ قم» (سده ۳ هجری)
 ابن اثیر در «الکامل فی التاریخ» (سده ۶ و ۷ هجری)
 احمد تتوی در «تاریخ الفی» (سده ۱۱ هجری)
 یاقوت حموی در «المعجم البلدان»
 حسن قمی در «تاریخ قم» از فردقان با نام مزدجان یاد کرده است.

مطالب ذکر شده شامل تصرف و تخریب آتشکده توسط حاکم قم در سال ۲۸۸ هجری، انتقال درب مطلای آتشکده به کعبه در زمان حجاج بن یوسف، شکست علاءالدوله کاکویه و پناه گرفتن او در قلعه فردقان و زندانی شدن بوعلی سینا در این قلعه است.

 آثار و معماری 
بر اساس نتایج پژوهش‌ها، فردقان تا اواخر سده سوم هجری اهمیت خود را حفظ کرده و بقایای ستون آجری موجود در روستا منتسب به آتشکده باقی مانده است.

 جستارهای وابسته 
 آثار ملی ایران
 فهرست آتشکده‌های ایران

 منابع 
 کتاب تاریخ قم
 کتاب نجم البدان 

رده:آتشکده‌های تاریخی شهرستان فراهان
رده:آثار دوره ساسانیان در شهرستان فراهان
رده:آتشکده‌های استان مرکزی