سید احمد خاوری کاشانی

سید احمد خاوری کاشانی ملقب به فخرالواعظین و لسان‌الاسلام شاعر و سخنور آزادی‌خواه و ملای مشروطه‌خواه بود. او از اعضای انجمن سری آزادی‌خواهان، از فعالان ضد دیکتاتوری در دوران استبداد صغیر و از روزنامه‌نگاران و دولتمردان عصر مشروطه بود.

 زندگی شخصی 
پدر خاوری «سید هاشم واعظ» از سادات حسینی کاشانی و مادرش حاصل وصلت میرمعصوم کوزه‌کنانی شاعر به‌نام قرن سیزدهم و برادرزاده ملک‌الشعرای صبا بود.

او در مقدمه «کتاب محمود» گزارش دوران جوانی خویش را این‌چنین نگاشته‌است:

خاوری در ۱۳۱۶ قمری به تهران رفته و از جانب مظفرالدین شاه به «فخرالواعظین» و «لسان‌الاسلام» ملقب می‌شود. او در مورد وضعیت کشور در آن دوران می‌نویسد:

خاوری مدتی بعد به کاشان بازگشته و در اوج مبارزات مشروطه خواهان دوباره به تهران بر می‌گردد. عضویت در انجمن سری آزادی‌خواهان و همکاری با روزنامه مجلس مهم‌ترین فعالیت‌های او در این دوران است. او پس از افشای اعضای انجمن سری به کاشان تبعید می‌شود.

خاوری در دوران تبعید خانگی به همراه فخرالدین نراقی یک راهپیمائی مردمی از کاشان به قم را در حمایت از مهاجرت روحانیون مشروطه خواه (طباطبایی، بهبهانی و...) رهبری می‌کند که با پادرمیانی عضدالملک و بازگشت روحانیون به تهران آنان نیز به کاشان مراجعت می‌کنند.

او در دوران مشروطه صغیر وارد انجمن فاطمیه شده، در جشن افتتاح مجلس شورای ملی و درگیری‌های میدان توپخانه حضوری فعال داشته و در اول محرم ۱۳۲۷ قمری به کاشان باز می‌گردد... و «در راه به چند نفر از [لر|الوار] بر خورده، به جرم مشروطه خواهی قصد قتلم کردند، خداوند نجاتم داد».

با انتصاب میرزا باقرخان مکرم‌الدوله به حکومت کاشان او و دیگر آزادی‌خواهان از یک پشتیبان نیرومند برخوردار می‌شوند و حتی در هنگامه جنگ آذربایجان و آشوب اصفهان و قیام سرداران بختیاری و بلوای تهرانیان، وقتی قشون حکومت که در مسیر اصفهان به تهران در کاشان اتراق کرده بود:

تا چندی بعد که «نور کوکب مشروطه از مشرق ایران طالع و ظلمت استبداد از ساحت مملکت زائل گشت و مفتخواران ذلیل و خوار شدند».

اما پس از آن نیز با تصرف کاشان توسط نایب حسین و اشرار هوادار او خاوری ناگزیر از گریز به تهران می‌شودمجلس (روزنامه)، سال چهارم، شماره ۲۶، ۴ ذیقعده ۱۳۲۸ قمری (چند روز بعد قوای بختیاری شهر را آزاد می‌کنند) و او فعالیت روزنامه‌نگاری و کمک به دولت مشروطه را در پایتخت پی می‌گیرد.

خاوری در 28 محرم سال 1333 هجری قمری در کاشان دارفانی را وداع گفت و در ایوان شمالی زیارت پنجه شاه کاشان دفن گردید.

در تاریخ 96/11/11 همزمان با سالروز وفات حضرت فاطمه زهرا ( س) به همت خانم دکتر سپهرنژاد ( از نوادگان آن مرحوم ) و با همکاری ریاست محترم اداره اوقاف شهرستان کاشان و آقای مهندس مرتضی حافظیان، سنگ قبر مرحوم خاوری کاشانی که در چند سال قبل تخریب شده بود با سنگ جدیدی که حاوی تصویر، زندگی‌نامه و سوابق فرهنگی اجتماعی ایشان می‌باشد تعویض شد.

 ترور اتابک و مزار عباس آقا تبریزی 
برگزاری مراسم باشکوه چهلمین سالروز قتل علی اصغر اتابک صدراعظم قاجار بر مزار عباس‌آقا تبریزی قاتل او با پوشش خبری گسترده‌ای از ناحیه رسانه‌های مستقل روبه‌رو گشت.ادوارد براون، تاریخ انقلاب ایران، ص ۱۵۰احمد کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ص ۴۶۵

از جمله روزنامه حبل‌المتین هفتگی چاپ کلکته یک ویژه‌نامه هشت صفحه‌ای را به این مراسم اختصاص داد و نوشت: «عده جمعیت به یک‌صد هزار نفر تخمین زده شد. تمام انجمن‌ها و عموم شاگردان مدارس دسته دسته می‌آمدند، چادرها بر پا کرده چای و قهوه و سایر لوازم از همت وطن پرستان سبیل بود. دسته‌های سینه‌زن به ابیات جانگداز مترنم و رطب‌اللسان بودند.»حبل‌المتین هفتگی کلکته، شماره ۲۰، سال پانزدهم، ۳ ذیقعده ۱۳۲۵حبل‌المتین یومیه تهران، شماره ۱۳۵، سال اول، ۱ رمضان ۱۳۲۵
قصیده فخرالواعظین نیز که در این مراسم خوانده شد با استقبال زیادی همراه شد:پرتو بیضایی، مجله یغما، شماره سوم، سال سیزدهم، ص ۱۴۷

نظام وفا نیز غزل زیبایی را از خاوری نقل می‌کند که به این موضوع اشاره دارد:

نظام وفا، حدیث دل، ص ۲۰۵

 انجمن سری آزادی‌خواهان 
خاوری در ۱۳۱۷ قمری به توصیه یحیی کاشانی به انجمن سری آزادی‌خواهان پیوست. گروهی که در نهایت با تدابیر اتابک از هم پاشیده ماهیت آن افشاء و اعضای آن شناخته و به حبس و تبعید گرفتار شدند. البته فخرالواعظین به واسطه نرم‌دلی مظفرالدین شاه از مجازات سخت بخشوده و به کاشان تبعید شداحمد کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ص ۲۷ در شب‌نامه‌ای که به اقامتگاه سلطان انداخته شد و به لو رفتن انجمن انجامید، علاوه بر مقاله‌ای تند و انتقادی از شیخ یحیی شعری از خاوری خطاب به اتابک نیز وجود داشت که در پایان آن می‌گفت:

ادوارد براون، تاریخ انقلاب ایران، ص ۴۳۰ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ص ۳۹۷ادوارد براون، تاریخ جراید و مجلات ایران، ص ۲۰۳

 کتاب محمود و مواد مخدر 
در روزگاری که وافور شب و روز در محافل انس و الفت با هزاران کرشمه و ناز لب بر لب پیر و جوان غنوده، دست به دست آنان با نرمش و نوازش گردش نموده، از کودکان خردسال تا پیران کهن‌سال را به آفت خود آلوده و نه‌تنها محبوب و مطلوب طبقات مرفه و ممتاز بلکه همدم هر فقیر و بی‌چیز و حتی مجلس افروز هر گدا و بینوا نیز بود.

و در دورانی که از ارباب ذوق و ادب تا حاکمان قدر قدرت بهر فرار از دشواری‌های زندگی خود را در دنیای بی‌انتهای رؤیاهای فریبنده نشئه تریاک افکنده، به افسانه‌های آثار معجزه‌آسای آن دل‌خوش کرده بودند. خاوری کاشانی با نگارش کتاب محموداین کتاب به‌تازگی به چاپ جدید رسیده: ؛ تنها اثری که در دوران حیات خویش منتشر ساخت، با آینده اندیشی کم‌نظیری خطرات این افیون بر سلامت جامعه را هشدار داد:

خاوری این منظومه را در دوران تبعید خودخواسته‌اش در عراق نگاشت و اهمیت آن به‌قدری‌ست که دکتر چهرازی از اساتید دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تهران و رئیس انجمن مبارزه با تریاک و الکل که چاپ دوم این کتاب را در ۱۳۲۵ منتشر کرده، در وصف آن می‌نویسد:
 «رساله لسان‌الاسلام خاوری از نظر علم اجتماع ملی می‌توان بهترین کتاب صدساله اخیر برای ملت ایران دانست».مقدمه چاپ دوم کتاب محمود و همچنین ر. ک: حسنعلی آذرخش، آفت زندگی، وزارت بهداری، ص ۴۳۲ و ۴۴۶

مثنوی هزار و پانصد بیتی «زشت و زیبا» نیز دیگر اثری‌ست که (پس از مرگ) به‌طور مستقل از خاوری کاشانی منتشر شده و بخش مهمی از آن نیز به عواقب اعتیاد می‌پردازد.الدزیعدالی، تصانیف الشیعه، ج ۹، ص ۸۱۲ و ج ۱۹، ص ۱۹۶پرتو بیضایی، خاوری کاشانی یا نخستین گوینده آزادی‌خواه ایران، مجله ادبی یغما، سال دوازدهم، ص ۱۴۷

و البته نبایست ناگفته گذاشت که خاوری در این موضوع نیز جانب انصاف را فرو نگذاشته و در غزلی زیبا محسنات تریاک را اینچنین می‌سراید:

 روزنامه‌نگاری 
خاوری علاوه بر همکاری با بسیاری از نشریات دوران مشروطه از جمله حبل‌المتین یومیه تهران و روزنامه مجلس، مدیر و سردبیر روزنامه هفتگی میزان (چاپ تهران) و سردبیر دوره سوم روزنامه ثریا (چاپ کاشان) نیز بود.ادوارد براون، تاریخ مطبوعات ایران، ص ۱۵۵ تا ۱۵۸

 پانویس 

 منابع 
 زندگی‌نامه خاوری کاشانی، گردآورنده: حسن نراقی، چاپ اول. تهران: انتشارات گوتنبرگ، ۲۵۳۶ شاهنشاهی
 مقدمه نویسنده، خاوری، کتاب محمود، چاپ اول، ۱۳۲۸ قمری
 مقدمه پرتو بیضایی، خاوری، کتاب محمود، چاپ دوم، تهران: انجمن مبارزه با تریاک و الکل، ۱۳۲۵ شمسی
 ḴĀVARI KĀŠĀNI – Encyclopaedia Iranica

رده:افراد انقلاب مشروطه
خاوری کاشانی، سید احمد
خاوری کاشانی، سید احمد
خاوری کاشانی، سید احمد
خاوری کاشانی، سید احمد
رده:شاعران فارسی‌زبان سده ۱۴ (قمری)
رده:شاعران مرد اهل ایران
رده:فقیهان هوادار مشروطیت