گویش همدانی

گویش همدانی (هِمِدانی) یکی از گویش‌های فارسی باختری است که در شهر همدان صحبت می‌شود.اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵. این گویش پیوند نزدیکی با گویش‌های دیگر استان همدان چون تویسرکانی، مرگانه‌ای، ملایری و اسدآبادی دارد.مقدم، پگاه. گفتاری در باب گویش همدانی (۲). اکثر کارشناسان معتقدند که گویش همدانی بازمانده زبان پارسی میانه است. بر پایه یک پژوهش گویش کنونی همدان ربطی به زبان قدیمی شهر همدان ندارد از آن رو که گویش کنونی گویشی از فارسی است و زبان قدیمی همدان زبانی مستقل از فارسی و از شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی بوده و احتمالاً زبان کلیمیان همدان بوده است.

 گویش همدان در گذر تاریخ 
همدان و توابع آن، ازدیرباز، دارای فرهنگی ریشه‌دار و غنی بوده است، که قدمت برخی از عناصر آن به تحقیق برابر تاریخ سه‌هزار سالهٔ شهر برابر بوده است. قراینی هست که می‌توان دانست تحولات و دگرگونی‌هایی که سابقأ و در طول تاریخ، در فرهنگ عامیانهٔ این ولایت رخ داده، به سبب «پویا» (Dynamic) نبودن جامعه یا کندی جریان‌های زیرساختی آن، به اندازهٔ امروز، سریع و زوال‌آور نبوده، و از اینرو جریان‌های روساختی ـ از جمله فرهنگ‌های محلی، و فرهنگ عامیانهٔ همدان نیز کمتر دستخوش تحول و دگرگونی گشته است؛ زیرا فی‌المثل، بازماندهٔ زبان پارسی میانه، که در گویش مردم آن ولایت رسوب کرده، همواره به عنوان فهلویات نام برده یا مورد جستجو و تحقیق واقع گشته است.

منطقه همدان در دوران پیش از اسلام «ماد»، در دوران میانه «ایالت جبال» (کوهستان)، و در دورهٔ سلجوقی به بعد «عراق عجم» نامیده می‌شده است. از اینرو، زبان مشترک مردم آن ایالت را فهلوی نامیده و آثار ادبی آن را فهلویات گفته‌اند، که شامل سروده‌ها یا ترانه هجایی و سپس عروضی، یا اصطلاحاً اشعار «لُری» می‌باشد.فرهنگ مردم همدان، پرویز اذکایی، ص۳

فهلویات قدیم همدان را هرگز نباید از مقولهٔ ادب عوام دانست، زیرا در آن ادوار گویش خواص نیز کمابیش فهلوی بوده است. فهلوی، اساساً گویشی است ویژهٔ مردم مغرب و جنوب غربی ایران زمین، در مقابل گویش «دری» که ویژهٔ مردم مشرق و خراسان است. سبک ادبی مشهور به «سبک عراقی هم‌ارز با سبک خراسانی و در حقیقت همان سبک فهلوی و در حقیقت دنبالهٔ طبیعی آن بوده است.»

پس از اسلام تا پیدایش نخستین آتار منثور و منظوم فارسی دری (سده‌های ۴ و ۵ ق)، ادب خواص همدان در قالب زبان عربی هم‌روند با ادب فهلوی بیان و نمایان می‌گردد. ادیبان همدان تا پایان سدهٔ ششم یا به عبارتی تا هجوم مغول بدان شهر (۶۱۷ ق) – و حتی پس از آن هم– کمابیش اشعار و ترانه‌های فهلوی، یعنی به زبان کهن و بومی و نیاکان خویش سروده‌اند.

علاوه بر این برخی پژوهشگران زبان رایج همدان در گذشته را زبان راجی دانسته و گویش کنونی همدانی را تحت تأثیر زبان راجی می‌دانند.خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): «راژی» گویش کهن ایران‌زمین، نوشته‌شده در ۱۵ آذر ۱۳۹۳؛ بازدید در ۲۳ آبان ۱۳۹۹.رادیو ایران: زبان ایرانی که تا مرز چین رفته در خطر انقراض است، نوشته‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۳ آبان ۱۳۹۹.همدانیا: گفتار کوتاهی در باب تاریخچه زبان و گویش در ایران زمین، نوشته‌شده در ۲۶ اسفند ۱۳۹۷؛ بازدید در ۲۳ آبان ۱۳۹۹.

 عناصر دخیل در گویش همدانی 
عناصری که طی شش یا هفت قرن اخیر در گویش و فرهنگ مردم همدان دخیل بوده اجمالاً از این قرار است:
 پس از حملهٔ عرب، مقداری واژه‌های عربی و روایات سامی.
 از قرن پنجم و ششم که آغاز دوران تسلط ترکان بر همهٔ ولایات ایران است، از زبان ترکی، واژه‌هایی در گویش روستایی همدان وارد گشته است. ورود این عناصر، عمومأ نتیجه و معلول تسلط پردامنهٔ ترکان در ایران زمین از سدهٔ پنجم و ششم و خصوصأ تسلط سیاسی و اجتماعی در عراق عجم و تشکیل دولت سلجوقیان عراق عجم بود. شهر همدان نزدیک به یک قرن (= سدهٔ ششم)، پایتخت سلجوقیان بوده و توابع و روستاهای آن نیز، هریک اقطاع سرکردگان سلجوقی و جولانگاه‌های تقهّر نظامی آنان بر یکدیگر بوده است.
 وجود و رسوخ عنصر یهودی در گویش همدان، چنان‌که مشهور است این قوم درنگهداری آداب و سنن خود سعی بلیغ داشته و گویا درمورد زبان محلی نیز، که از دیر باز بدان خوکرده و متکلم بوده‌اند، بی تأثیر نبوده است. خصوصاً آن که عمدهٔ جریان‌های اقتصادی و معاملات تجاری و داد و ستد با عوام و خواص توسط آنان صورت می‌گرفته است. چنان‌که مهم‌ترین راستا بازار کنونی شهر و یکی دو محلهٔ دیگر به نام آنان موسوم بوده است.

 نمونه 
+نمونه واژگان غیر فارسی دخیل در گویش همدانیابوالقاسمی، علی، و سرور ذکرتی. بررسی وام واژه‌های ترکی خاص گویش فارسی همدانی. اصفهان و همدان: ۱۳۹۷.اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.گروسین، هادی. واژه‌نامه همدانی. تهران: هیرمند ۱۳۸۴.فارسیهمدانیماخوذ ازفارسیهمدانیماخوذ ازنوعی روسریلِچکارمنیلافقُمپُزفرانسه یا انگلیسیبی مادریِسیرعربیبُتّهبُداغفارسی-ترکیحیفمضمحلعربیبرادر زن/شوهرقاینعبری یا ترکیبدجنس، بدترکیبموتالارمنیشایعهچِوکردی-ترکیخُرد، نرمنارینمغولیغارتتالانترکی-کردینوعی سازمزقانروسی یا فرانسهارّهٔ دوسرمِشارعربیتلنگرچیلتیکارمنی یا ترکیعمو، پسر عموعم اوغلیعربی-ترکیدودمانتِفاغعربیدختر خالهخالقِزیعربی-ترکیخرمن کوبجنجلعربیلاک پشتتُسباقه/اسباقهفارسی-ترکیگردهماییجرگه/جرقهمغولیسرشیر، خامهقِیماقترکیآهومارالمغولیگاو پیشانی سفیدگاو قشغهفارسی-هندیآهوجیرانترکیگوجه فرنگیتماتهانگلیسی

 ویژگی‌های آواشناسی گویش همدان 
در هر حال گویش عامیانهٔ همدان از تأثیرات فهلوی و گویا عبری برخوردار بوده است. از ویژگی‌های دستوری گویش همدانی یکی همان ابتدا به کسر کردن، به هنگام تلفظ واژه‌هاست. مانند پِدَرِ مَن، سَرِ تُو که در گویش همدانی به صورت «پِدِرِ مَه»، یا «سِرِتُو» تلفظ می‌شوند. دیگری در حالت اضافهٔ اسم‌ها به ضمایر متصل در مورد دوم و سوم شخص حرف آخر اسم مکسور می‌شود، مانند «کتابِت» یا «سِرِش» و در مورد اول شخص حرف آخر اسم مضموم می‌شود، مانند: «خُودُم» یا «کِتابُم».

هنگام جمع بستن واژه‌ای باها، اگر حرف یکی مانده به حرف آخر فتحه باشد تبدیل به کسره می‌شود. پاکت‌ها می‌شود پاکتا (pâkEtâ)، کاغذها می‌شود کاغذا(kâqEzâ)، دفترها می‌شود دفترا (daftErâ).

واژه‌ها در حالت مفعولی به جای «را» ی فارسی نوشتاری واج /e/ می‌گیرند یا «را» در آنها به «ر» تبدیل می‌شود، مشابه گویش‌های بوشهری، دشتشتانی و آبادانی: ممدِ (محمد را)، غِذارِ (غذا را)، خانه رِ (خانه را)، اُنه (او را) و …

در گویش همدانی مجموعه واکه و صامت /ɒ:n/ که در گویش تهرانی در بیشتر واژه‌هایی که /n/ مستقل از /ɒ:/ نیست (به جز مثلاً در «اونا کُجان؟» یا واژه‌های مرکبی چون «بانفوذ») به /u:n/ تبدیل شده، بر خلاف لهجه تهرانی به /u:n/ تبدیل نشده و این مجموعه دوواجی همانند فارسی نوشتاری گفته می‌شود.

در این گویش حتی گاهی یک واژه جانشین یک جمله کوتاه می‌گردد برای مثل واژه (مَچیم.mačim) معنی جمله (من چه می‌دانم) را می‌رساند.

گویش مردم همدان میراث گرانبهائی است که از زبان‌های کهن ایرانی به یادگار مانده است و کاربرد واژه‌های کهن در این گویش بیانگر این موضوع است. برای مثل مصدرهای هشتن، اشکستن، اشکفتن، اشناختن، اساندن، اشاندن، و اناختن، که با ابتدا به کسر و با اضافه شدن علامت‌های ضمیر به فعل تبدیل می‌شوند؛ مثل از مصدر (اشنفتن = شنیدن): اشنفتم، اشنفتی، اشنفت، اشنفتیم، اشنفتین، اشنفتن و از مصدر هشتن (هلیدن): می یلیم، می یلی، می یله، هشتم، هشتی، هشت.

 ضمایر 
 ضمایر فاعلی 
مفرد
 مه (ma): من
 تو (to): تو
 اُ (o): او

جمع
 ما (mâ): ما
 شما (shomâ): شما
 اُنا (onâ): ایشان

 ضمایر مفعولی 
مفرد
 مِنه (mene): مرا
 تُنه (tone): تو را
 اُنه (one): او را

جمع
 ما ره (mâre): ما را
 شما ره (shomâre): شما را
 اُنا ره (onâre): ایشان را

 آثار محلی همدانی 
شاعران بسیاری در قرون معاصر بالاخص از حدود نیم قرن پیش، به سرودن اشعار و ترانه‌های محلی همدانی پرداخته‌اند که شاید در میان نخستین شاعران نوین همدان، ملا پروین سرشناس ترینشان باشد. وی چندین شعر به گویش محلی دارد که یکی از معروف‌ترین آنان اصطلاحات زنان است. از دیگر شاعران محلی سرای همدانی می‌توان به یاور همدانی، امین‌الله رضایی، حبیب رضایی پور، بهرام ترکمان، علی اکبر محمودی وثاق، ناصر مفرح ذات، شعبانعلی فرزانه و … را نام برد که در طی نیم قرن اخیر آثار بسیاری را به گویش بومی همدان پدیدآوردند. این آثار بعدها توسط عباس فیضی از دیگر شاعران بومی در دو کتاب به نام‌های آلاله‌های الوندفیضی، عباس. آلاله‌های الوند. همدان: مفتون همدانی ۱۳۷۸. و گلپونه‌های الوندفیضی، عباس. گلپونه‌های الوند. همدان: گنج نامه ۱۳۸۱. جمع‌آوری شدند. اما نخستین آثار به گویش محلی همدان بسیار پیش از اینها در حدود هزار سال پیش پدید آمده‌اند. شاید بتوان باباطاهر عریان همدانی را نخستین شاعر محلی سرای همدانی دانست که بیش از سی صد و شست و پنج دوبیتی -و رباعی- و چند غزل و قصیده که به گویش قدیم همدان و در زبان پهلوی نوشته شده‌اند از او بجای مانده.اذکایی، پرویز. ترانه‌های باباطاهر. همدان: مادستان ۱۳۸۶.اذکایی، پرویز. همدان نامه. همدان: مادستان ۱۳۸۰. همچنین نامه‌های عین القضات همدانی، اشعاری در قالب فهلویات را شامل می‌شود که کمابیش گویش قدیم مردم همدان را معرفی می‌کند.منزوی، علینقی. نامه‌های عین القضات همدانی. اساطیر ۱۳۸۷.

 افعال گویش همدانی 
برخی از فعل‌های گویش همدانی در دیگر گویش‌ها دیده نمی‌شود یا کمتر دیده می‌شود. این فعل‌ها عبارتند از:
 اِسّاندن/ساندن [es)sândan)]: که همان ستاندن است (گذشته:اساندم، اساندی، اساند- حال:می سانم، می سانی، می سانه- فعل امر: بسان)
 اِشّاندن/شاندن [eš)šândan)]: انداختن، پرت کردن (گذشته:اشاندم، اشاندی، اشاند- حال:می شانم، می‌شانی، می‌شانه- فعل امر: بشان)
 هَشتن [haštan]: به معنی گذاشتن (هلیدن)(گذشته:هشتم، هشتی، هشت- حال:می یلیم، می یلی، می یله- فعل امر: بیل)
 چِقّیدن [čeqqidan]: فرورفتن، خلیدن (گذشته:چقید- حال:می چقه)
 پشگیدن [pešgidan]: (فارسی رسمی پشنجیدنhttps://www.vajehyab.com/moein/پشنجیدن)(فعل لازم) افشاندن، پاشیدن (گذشته:پشگید- حال:می پشگه)
 پِشکاندن: (فعل متعدی) افشاندن، پاشیدن
 تُمّیدن [tommidan]: تو رفتن چیزی (گذشته:تمید- حال:می تمه)
 تِنجیدن [tenjidan]: فشرده شدن و جمع شدن، منقبض شدن (گذشته:تنجید- حال:می تنجه)فرهنگستان زبان فارسی از این واژه برای ساختن معادل برای واژگان nastie, spasm و … بهره برده است.
 رُمّیدن [rommidan]: فروریختن، خراب شدن (گذشته:رمّید- حال:می رمّه)فرهنگستان زبان فارسی این واژه را به عنوان معادل لاتین Collapse برگزیده است و واژگان علمی رمبش، رمب اختر و … از آن ساخته شده‌اند.
 پِلمیدن [pelmidan]: له شدن و پخش شدن که معمولاً باعث آلوده شدن می‌شود (گذشته:پلمید- حال:می پلمه)
 پِلماندن: مالیدن (گذشته:پلماند- حال:می پلمانه)
شواندن(shuwandan): به هم زدن
 چولسیدن [čulsidan]: پلاسیدن
 وَخزادن [vaxzâdan]: برخاستن، بلند شدن، در واقع این فعل دگرش یافته ورخیزیدن/برخیزیدن می‌باشد؛ مثلاً برخیز می‌شود وخی (ورخیز)
 وِلایدن [velâydan]: له کردن، فشار دادن، و در اصطلاح عامیانه دزدیدن (گاهی به معنی خوردن نیز به کار می‌رود)
 گلّیدن [gellidan]: دراز کشیدن و خوابیدن، غِل خوردن
 دِروردن [derowrdan]: درآوردن. صدای واو در فعل درآوردن به‌شکل w ادا می‌شود
 دِلک [delak] + دادن: روبه جلو هل دادن
 کِرّیدن [kerridan]: کشیده شدن پوست روی جسم سخت که منجر به خراشیده شدن و زخمی شدن می‌شود ولی به خونریزی نمی‌افتد
 نشدن [nešdan]: نشستن

و …اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.

 واژگان گویش همدانی 
در زیر، گزیده‌ای از واژگان محلی آمده:
رنگ‌هانسب‌هانام حیواناتخوراکی‌هااندام‌های بدنفارسی رسمیفارسی همدانیفارسی رسمیفارسی همدانیفارسی رسمیفارسی همدانیفارسی رسمیفارسی همدانیفارسی رسمیفارسی همدانیصورتیآلاپدربِووه/بِووا/دادا/آدادار کوبدرخت سُنبهتخم مرغمازولهبدنلش/جانبنفشبِنوشمادرنِنهگوساله نر بالغکِلِچهسرشیر/کرهقِیماق/خاماتومغزمخسبزسوزخواهرخوآر/اِوجی/آوِج (ی)گنجشکمیلیچگوجهگِوجه/تِماتهاستخوان جمجمهکدولهسرخگُلی/مِلّهبرادربِرار/گاگاگرگقوردگوجه فرنگیبادومجان فِرنگیجلو و عقب جمجمهملاجیشمییبراقیپسرکُرسگتازیکشکقروتاستخوان پشت گوشگلیجهٔ گوشکرمبِدِنیدختردخدرباز شکاریواشهزالزالکگیویجدر لهجه اصفهانی و کردی نیز به همین نام خوانده می‌شودمژهمِجّهآبیاِووی/آویبرادر بزرگ‌تردامُلا/سرزایرا/میزّادا/میزّاداداپرستوبادخورهکنجدکونجیتمردمک چشم/چشم
/پلک/گونهگُلّارهقرمز تیرهسُخرخواهر بزرگ‌ترشاوِج (ی)/خامِج (ی)/خاماجپروانهشِو پِرهسنجدسینجیتبناگوشگِلِ گوش - -داییدای/یزنه/خالوکلاغقِلاغزنجبیلزینجیفیللب پایینلِوچ/لِوچه/گچ - -عموعم اوغلی/دادابزغالهاَملَککلمکِلرمبینیپِت - -خالهدایزه/مادایزهگاوگِو/گابمویزمِیزسوراخ بینیگُلبه - -عمهددهگاو وحشیگاو قشغهتربفیجیلحدقه چشمکانه - -دایی بزرگآددای/میزّا دای/میزّا یزنههدهدبوبو سلیمانی/شانه سرتربچهترپ جیلّهمجرای اشک چشمماق - -دایی زادهپسر دای (دایی پسر)/دخدر دایخروسغوروستخمهچنجهمردمک چشمگُلّاره/بِبِک - -عمو زادهعم اوغلی (پسر عم)/عم قزیجوجه تیغیگُروِه تیغینهفلفلبیورلثهروجونه/روچینه/چندر - -عمه زادهعمه اوغلی/عمه قزیگاو نرورزِوخیار چنبرشِو خیارچانهچِنه - -خاله زادهخاله پسر/خالقزیگاو ماده دو سالهنِوناننُنزبانزِوان/زوآن - -پدربزرگآقاگوسفندگوسبندزردچوبهزرچوئهدهاندن/دان - -مادر بزرگنِنه/آناشتراُشدُرآباِوبالا و پایین دهانپاساره - -زن داییزن دایسوسکسیرسیکپنیرپِندیراطراف دهاندم - -زن عموماموقورباغهقُرباغهپلوپِلِوگلو/گردنخِر - -فرزند/کودکبِوه/بِبه/رولهلاک‌پشتکاسه پُش/تُسباقه اُسباقه/سنگ پُشسمنوسِمِنیحنجرهخِرتِناق - -مادر/پدر/برادر/خواهر ناتنی(نِنه/پدر/برار/خوآر) اِوگی/اِنّه (فقط مادر)بز نرتِکهکله پاچهکِلبچنایخِرخِره - -فرزند مادر/پدر ناتنیاِنّه زا (ده)گوسفند نر پنج سالهدِزمانانگور شاهانیشانینایژهنِیچه - -برادر زن/شوهرقاینگوسفند نر چهار سالهاِزمانعدسمرجُمکموگیس - -پدر زن/شوهرقاین بِووه/خُسُره نرّهمورچهمورچانهلبولِبلِووصورتدیم/رو/پِت - -مادر زن/شوهرقاین نِنه/خُسُره مایّهلک لکحاجی لِیلکمربای آلبالوخوشابدست/شانه/بازوقُل - -خاندان همسرقاینِ قُده/قُداگوسفند نر دو/سه سالهاِوگجآلوی درشتگالومشدمُشگ - -برادر/خواهر شوهرشو برار/خوآرگوسفند نرشیشکگندمگنُّمشانهشان - -برادر زنزن برارخرچنگکِرچِن کِلاشنبات نِواتزیر بغل به پایینقُلتُق - -خواهر زنزن خوآر/خوازِنهملخسیرسیک - -کتفقوچان - -شوهر خواهریزنهبزکوهیکل - -میان دو کتف/کمرگُرده - -فرزند آخر خانوادهلانجین کلاشگوسفند مادهمیش - -کمرکول - - - -باز شکاری کوچکهیلا - -پهلو/شکمپوُتّه - - - -مرغمغر - -باسناومه - - - -جوجه خروسخوروس جیله - -رانلمّه - - - -بلدرچینبِدبِده - -مقعدپیزی/نیشین - - - -جوجهفیریک - -طحالدالّاخ - - - -جغدبایِّقوچ - -زانوکُنده - - - -سارسیاگِودانه - -کشاله رانکِشِله - - - -کبوترکفدر - -پستانپسّان/موُسّانگ - - - -قناریقندِهاری - -قلبدل - - - -بوقلمونبوقِلِمو - -کلیهگرداله - - - -طاووسطِوس - -دل و رودهپُرتِلاغ/رِغِّ روده - - - -سگ نرگمال - -رودهتِخِلدان - - - -گورکنچارچوقینه/پُرسُق - -شکماشگم/پوُتّه - - - -راسوپُرسُق - -انگشتانگوشد - - - -گرازدُنقُز - -آرنجکولانچه - - - -کرگدنکلگِدنگ - -آبگاهاِوگا - - - -اختاپوس/هشت پادوآل پا - -مُچ پاقُل - - - -مارمولکمارمیلیک - -استخواناسقانگ/اسخواین
/قِلم - - - -مارمولک صحراییقُمقُمه - -مثانهپُفِلنگ - - - -رتیلرُتِیلا - -بیضه/آلت مردانهداشاق - - - -سوسک صحرایی/خرخاکیچُسِنه - -بیضهخِیه/داشاق - - - -سوسک خرماییقاچاقان - -رحِمزِق/زِه/زِقدان/زِهدان - - - -کفش دوزکپینه‌دوز - -ستون فقراتمازه - - - -شپشایشبیج - -گوشت‌های طرفین فقراتپُش مازه - - - -اژدهایوها - - کام دهان سقگروسین، هادی. واژه‌نامه همدانی. تهران: هیرمند ۱۳۸۴.اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.
+سایرفارسیفارسی همدانیفارسیفارسی همدانیپنجره/شیشهوِنِدیگظرف استوانه ای شکل گِلیلانجینچرا/پس چراسخ/پسخ/پچّرا/پچاظرف سفالین/منسوب به لالجینللینیرعد و برقآسمان غُرّه/آسمان قِرِمِّنهجرقه آتش (نیز در مقام صفت)آتیش پِلِشگهدرگاهیِ دردِرانهاز سر باز کردن/سمبل کردنآلام بولومبزرگگپ/لُهُر/فِراخآشغالدانآلِشگوئهزیرزمین خانهسیزانفال/شگون بداِتربلندبافاز آنِ/مالِ (تنها برای شخص)اِنِهوباواواواقعا/حقیقتا (پرسشی)اراسکانی/اراسیپلکرپیقطرهاشگه/پِشگهدرختداراصیل/شریف/نجیباصلِمنزادهآباِوکنج/گوشهسوک (ه)/اوسگولهشبشِونگریستنایسوا + گرفتن/کردنخوابخِوبام غلطانبانگِلّانمذکرنرّهپیوند/لحیم/بندبسمؤنثمایّهکوزه سفالیبسّونابودیقِرّانکوزه کوچکبسّوله/بسدولهدلشورهزِکِّنهبچه کوچک و شیرخوارهبِوِهقاشقچمچهلِه و پهن کردنپخچظرف دیزیدوگولهسرگین گوسفندانپِشگِلبشقابدِوریطاقت/صبر/حوصلهپِلگارجنآلآزار دادن/دست انداختنتِرِنگه + گرفتنوحشیهِیوِرهتلاش/تقلا/آرزوتلواسه + زدنبرای (تنها در مورد واقعه)سِرانهٔفشرده شدنتنجیدنیکیِیآرزومند/حسرت به دل (خوراک)تِمارْزو/تامارْزوسیزدهسینزِهگلخنتونغذاآشدسته/گردآمدهچپّهحمامحموُمسیلیچککجخُلآب بینیچِلم/چُلمدهان کجیچِنه خُلّیگِلخرّهقد بلند، درازدِیلاقخاموش کردنخف کردنخواستگاریخوازمنیسر و صورتدِکِ دیم/سِرِ بشننامزد (ی)دسگیرانمشکل پسند/ایرادگیردکمه پِسندبوتهبُداغآویزاندِلِنگوآنآفتاباِفتِو/آفداببچه‌های کوچک و شیرخوارهزاق زاق تولهمهتابمهتِو/مهدابعامل مرگ دیگران (توهین)سِرِخورتراسمهدابیهاونسِرکومیان برچول برقسمت پیشین حیاط خانهسِنِویلباس زیرتُنِکهسفت/سخت/مقاومسیسشلوارتُمّانخونِ بر سر جراحتسیماره دوسرهمِشارنرمشنددسته پولرزمهاتاق فرعی برای تابستانطِنِویدسته گندمبافهجنب/پهلوقِد/تِکقُلّهتُکّهکیسه پارچه ای پشت الاغگوآل/جوآل/جِوالآلاکلنگدینگِلانه فیس/دینگِله فسانپاشنه درگیجین/گیجینگبادکنکپُفِلنگآمد و شد و جنبیدن بی جهتلِپِرگهسرسرهزیرلاخ/زیلّاق/کوفپایین/فروکشیدهنِزمقبرستانقورِسّان/مِزارْسان/ال قِبورکوتاهکُلِهداخلمیانذره، ذره ذرهنوجّه، نوجّه نوجّهبیروندرنورِ اندک، سوسونوزهچنگک باد دادن غلاتیِواشین/یِواشان/یاواشانجست و خیزورجِله ورجِووحشیهِیوِرهنورد، چوب ورز دادن چونه خمیروردِنهچوب قالی‌شوییهِلِکوویران (در مقام نفرین)وروات/ورکو/ورصِلاتوگرنه، اگرنهیاگینه/یِگینهپاروی برف روبی خاص همدانوزمبیل زدناسپار + کردنبازی کردن، پرسه زدنوهسو + زدنقندیلچولورگروسین، هادی. واژه‌نامه همدانی. تهران: هیرمند ۱۳۸۴.اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.

 ضرب‌المثل‌های همدانی 
در زیر تعدادی از ضرب‌المثل‌ها (یا به همدانی متَل‌ها) ی گویشی همدان به تفکیک موضوع آمده‌اند:

مفید بودن:

یا مُغر شو تخم کن، یا خوروس بشو اِذان بده (یا مرغ شو و تخم بگذار، یا خروش بشو و اذان بده)

از دست رفتن فرصت:

تا تو فِرک رَخد بُکنی نِنه، مِنه سیا بَخد مُکُنی نِنه (تا تو فکر لباس عروسیم را بکنی مادر، مرا سیاه بخت می‌کنی)

آینده نگری:

دُخدَر به گَوّاره، مادر به تیکّه پاره (از وقتی که دختر در گهواره است، مادر باید در فکر جمع‌آوری جهازیه باشد)

همانندی:

دیگِ میگِلّه دِرِشه پیدا مُکُنه (دیگ غلت می‌خورد و درش را می‌یابد)

خودخواهی:

خودُم سیر و دِلُم سیر، بیمیره هرچی بِچّه یِتیمِ یِسیر (خودم سیر هستم و دلم هم سیر، هرچه بچه بی پدر و مادر است بمیرد)

عدالت:

خدا گنُّم داده خطی میانش (خداوند به نشانه عدالت میان گندم خطی قرار داده)

دوروئی:

نه سِرِمه بِشکن نه دامانِمه پر کن گردو (نه سرم را بشکن و نه دامنم را پر از گردو کن)

قناعت:

یِی سال بُخور نُنُ تِره، یِی عمر بُخور نُنُ کِره (یک سال نان و سبزی بخور و بجایش یک عمر نان کره بخور)

خصوصیات مردان و زنان:

مَه نُن ماخوام وا اَرده، چِکارُم وِ کار مَرده؟ (من نان می‌خواهم با ارده، چه کار به کار مرد دارم)

بی وفایی:

نُنِ جو خوردِمُ اَبرو لِر دادم، یار نِو گرفدِمُ توُنه وِل دادم (نان جو خوردم و ابرو را جماندم، یار نو گرفتم و تو را ترک کردم)

رفاقت:

هرچی تازش خوبه دوس کُنَش (هر چیزی تازه اش خوب اس ولی دوست قدیمی اش)

ارزش:

دُرِّ میانِ شِرّه (گنج در میان پارچه کهنه)

دشمنی:

دوسّی دوسّی می کِنه پوسّی (از راه رفاقت پوست را می کَند)اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.قبادی، علیرضا(1392).فولکلور ابزاری برای مطالعات فرهنگی (نمونه مورد مطالعه ضرب‌المثل‌های همدانی).

 اصطلاحات و عبارات همدانی 
تکیه کلام‌ها و اصطلاحات بسیاری به‌طور روزمره در در زندگی مردم همدان به کار می‌روند که در زیر برخی از آنها آمده‌اند:
 آجُر (ِ لِتّه) پاره: در پاسخِ آره
 تامارزو: حسرت به دل
 جندالو: جنی شده
 پِتِ پیس: کثیف
 اِتَرِ نَسّی: نفوس بد
 عین گرگره شیرازی میچخره: بی‌قرار است
 نگمه: در پاسخِ نه
 یامان: در پاسخِ مامان به هنگامی که فرزند زیاد اذیت می‌کند؛ به معنی آماس
 به تونِ طِوَس: به درک!
 شی میوا بشه: چه می‌بایست بشود؟ در حال حاضر قرار است چه اتفاقی بیفتد؟
 پَچا اوجو موکونی: پس چرا این جوری می‌کنی؟
 میشه شی؟ : می‌شود چه؟ که چه بشود؟
 بِرِی شی ته: می‌خواهی چه کار؟
 لِشِ خِوِرِت، جان بکن یی دف: بجنب
 بینی: گویی، انگاری
 پَچا/پَچِّرا/پسخ: پس چرا
 پ ن پ: پس نه
 نِچّای: سردت نشود/سرما نخوری/اصطلاحی برای زرنگی نکردن
 تکِّ تَر (تک و طرح): قیافه
 بیوین توُنه خدا: نگاه کن تو رو خدا
 واسّا دیه: بایست دیگر
 اونجانه ره بیوین: آنجا را ببین
 بیزارِمان شد: پدرمان درآمد
 دِ دِرآ دَّر دِ: یالا برو بیرون
 آمِدیا: سریع فلان کار را انجام بده و بازگرد
 اُ وَخ: آن وقت
 ویلان مانده: نوعی نفرین
 ورکو/ورصِلات/وروات: نفرین: بر کوه/بر اذان/بر باد
 باع: علامت تعجب
 اَ کِردار دِر آمد: بیچاره شد
 گِل بِتّپه: درش را گل بگیرند؛ نسبت به بخت و اقبالاذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.گروسین، هادی. واژه‌نامه همدانی. تهران: هیرمند ۱۳۸۴.یزدانی راد، محمد حسین. فرهنگ عامیانهٔ همدان به روایت میرزا علی اکبر. همدان: روزنه ۱۳۹۶.

 نمونه آواز محلی همدانی 
از مشخصات تعین گر هویت هر مردم، بیشک ترانه‌های محلی از مهم ترینشان هستند. در شهر همدان نیز همواره آوازهای سنتی و موسیقی‌های فولکلوریک، از مهم‌ترین مشخصه‌های ادب محلی این شهر بوده‌اند. یکی از انواع این موسیقی‌ها، اشعاری عامیانه معروف به ترانه‌های قالی بافی بوده‌اند که در اصل نوعی کارآوا سروده زنان قالی باف بوده است و زنان در موقع کار با خواندن این اشعار که بیشتر مضمون عشق و عاشقی داشته، کار خود را نظم می‌بخشیده‌اند.اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵. در زیر، نمونه ای از این ترانه‌های عامیانه آورده شده:

پسر:

یه یاری دارم میمانه ماهِ تاوان

هر شِو مینیشه لِوِ جوقِ خیاوان

یه یاری دارم قِدش میمانه راجی

هر شِو مینیشه پایِ دارِ حلاجی

دختر:

کاسه به دِست تو میری ماس بسّانی

کاسِت بشگِنه/ماسِت بیریزه اِگه مِنه نسّانی

میسّانی بسان نیمیسانی قورسان

حُکمِته هشتم گُلُم چشمهٔ هف پسان/رجوتِ کردم سینه قورسان

پسر:

افاده نِکن افاده خشکِ خالی

خودُم می‌دانم تو دخدِرِ حَمّالی

اِفاده نِکن اِفاده خُشگه خشگه

خودُم پول دادم نشاندمت درشگه

عسگِتِ بده بی یلم رویِ طخچه

هرکی بیوینه بِگه خدا بِوَخچه

دختر:

اگه ای سِفر بپای به مَ بخنی

کِشده می‌زنم به دیوار نخش بِوَنی

صد دِفه گفدم شانِتِ نزن شانُم

اُ نِنهٔ مُردت میشه دشمِنِ جانُم

پسر:

جیگِرت قربان که به جیگِرُم بنه

حرفاتِ زِدن هِمش شکر و قنه

قربانت برم که قربانی گرانه

صد تا قربانی زیر پای تو ویلانه

چشاته قربان چشات میمانه آهو

لِوات به دَنـُم میمانه بلگ کاهو

دختر:

ای بُرو بُرو تو شالاتان عالِمی

بِشِد شی بگم که پسِرِ خالِمی

سِرِ دوچخره وات اِفداده پیرنت

دوراَ جان مَ نِنت بشه قربانت

بِووات بیمیره نِنت بره گدایی

خوآرات بِفدن به روز بینِوایی

اگه ماخوایتُم عقدم بکن شِوانه

یه جوری بکن نِنهٔ مُردت نِدانه

می یلم میرم می‌مانی بسوز بسوز

صد سال بینیشی تای مَ نِداری دلسوز

پسر:

انگشتِریمِ ماخوام بکنم دو تا

حرفِ مردمِ برات مُکُنم کوتا

سرت مُکُنم چادِرای گران گران

بیای رد بشی ازی دِرِ گازران

دختر:

سرم نکنی چادِرای لِمو لِمو

ازُ می‌ترسم سِرُم بیاری هِوو

ای برو برو مِنه به تو نیمیدن

چاقو ضامندار زیر کت تو دیدن

کم برو بیا دِر حیاط خط بکش

مِنه نیمیدن به تو خجالت بکش

شوئر مُکُنم به اُ بالا بالاها

شوئر مُکُنم به اُ دِندان طلاها

پسر:

می یَلَم میرم خودت تنا می‌مانی

اَ تناگیری قدرِ مِنه میدانی

ای شِوای بُلن ماخابمُ وَخمیزم

یاد تو میفتم یه پیرن گوشت می‌ریزم

آواز ماخانم غم ا دلُم دِرایه

بَتَر یه غِمی سر غمُم میایه

همه:

عروسی بشه مثه عروسی لطفی همه بیگیرن لقمه به چه کلفتی

عروسی بشه مثه عروسی شاپور همه بینیشن پای منقل و پای وافوراذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.

این ترانه‌ها بیشتر مکالمات بین دو عاشق و معشوق است که با نازکشی دختر همراه بوده و در نهایت به ازدواج آن دو ختم می‌شود. این ترانه‌ها همچنین در مراسمات جشن نظیر عروسی‌ها هم جای خود را باز کرده بودند و تا همین امروز هم در ذهن مردم همدان باقی مانده‌اند.

از دیگر ترانه‌های محلی مردم همدان که در مراسمات عروسی خوانده می‌شده، ترانه چه شِو خوبی در قالب تخت حوضی بوده که پس از پایان مراسمات عروسی و به هنگام مشایعت عروس و داماد به خانه تازه خود، آن را می‌خوانده‌اند:

چه شِو خوبی شِو محبوبی قه قه قه خنِّه بِکن ای نِوگل خندان

کف کف کف کف بزِنین ای مطرب خوشخوان

باز مِوارک باد باز مِوارک باد مِنزل داماد

عِروسِ وارد کنین با چراغ و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی

ای قِوم داماد خرِّم و دلشاد

منتِظر مقدِمِ عِروس خود باشین بر سِرِ آن نازِنین نقل و نِوات پاشین

***

روی هر میزی چیده هر چیزی شکلات و شروِت و شیرینی و چایی

عِروس اَ را می‌رسه با خنِّه و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی

عِروس و داماد دو شاخ شمشاد باز مِوارک باد

عِروسِ وارد کنین با چراغ و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی

ای قِوم داماد خرِّم و دلشاد

منتِظر مقدِمِ عِروسِ خود باشین بر سِرِ آن نازِنین نقل و نِوات پاشیناحمدی، مرتضی. کهنه‌های همیشه نو (ترانه‌های تخت حوضی). تهران: ققنوس ۱۳۹۲.

و از این دست ترانه‌ها بسیار اند که در فرهنگ مردم رسوب کرده و نقش بسزایی در شکل‌گیری ادب عوام ایفا نموده‌اند.

 شعر با گویش همدانی 
 یاور همدانی 
نخستین شاعر معاصر که اشعارش با گویش همدانی را به انتشار رساند یاور همدانی بوده است.https://books.google.com/books?id=94hHAAAAYAAJ&pg=PA80&dq=یاور+همدانی&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwiKup79uvvoAhVjzMQBHd9lCXw4ChDoAQhOMAYhttps://books.google.com/books?id=ZoriAAAAMAAJ&q=یاور+همدانی&dq=یاور+همدانی&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwji_eHzuvvoAhVwxaYKHQgBCSYQ6AEIVzAH
کتاب او با نام سایه سار الوند در۶۰۰ صفحه به چاپ رسیده است، ترانه‌های محلی او به گویش و زبان همدانی ضمن پخش در برنامه‌های رادیو ایران، به زبان‌های دیگر ترجمه شده است.https://www.mehrnews.com/news/263437/ياور-همداني-با-سايه-سارالوند-به-پيشخوان-آمد کتاب سایه سار الوند از منابع زبانشناسی دانشگاه هاروارد (گویش همدانی) قرار دارد.https://hollis.harvard.edu/primo-explore/fulldisplay?docid=01HVD_ALMA212096363320003941&context=L&vid=HVD2&lang=en_US&search_scope=everything&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=everything&query=any,contains,niktalab&sortby=rank&offset=0http://id.lib.harvard.edu/alma/990097716950203941/cataloghttps://www.worldcat.org/search?q=no%3A62117207نمونهٔ شعر به گویش همدانی:https://books.google.com/books?id=94hHAAAAYAAJ&pg=PA80&dq=یاور+همدانی&hl=fa&sa=X&ved=0ahUKEwiKup79uvvoAhVjzMQBHd9lCXw4ChDoAQhOMAY
'
گل غم امین‌الله رضایی دورنِما، اثری است از امین‌الله رضایی که به گویش فارسی همدانی سروده شده است:فیضی، عباس. آلاله‌های الوند. همدان: مفتون همدانی ۱۳۷۸.فیضی، عباس. گلپونه‌های الوند. همدان: گنج نامه ۱۳۸۱.

 ترجمه 
 قد و بالایش را بنگر، زلف‌ها را تاب داده و می‌آید کوزه آب روی شانه اش گذاشته و چه ساده هم می‌آید.
 رنگ‌ها را به ترتیب بگذار و دورنمایش را بایست و بنگر نقاشیِ تابلو ام از بالا ایستاده و می‌آید.
 دره عباس‌آباد هم گویی باغ ارم است حوا را بنگر، چه هوایی شده، (یارم) بلند شده و می‌آید.
 آن که عشق اش در کنارش است، عالم و آدم از آنش است عجیب است عشق من هم نامه ای فرستاده که می‌آید.
 می‌گویم و خون می‌خورم پشت سر هر شخص بدبخت چه کسی سراغ من از شور و شر افتاده می‌آید.
 زخمی روی دلم گذاشته که خاطرش مگر از یاد می‌رود دل می‌گوید صبر کن، (یار) خبر داده که سریعاً می‌آید.
 نفوس بد نزن، کار خدا را چه دیده‌ای گره سخت مشکلات ات گشوده می‌شود و (یار) می‌آید.
 چهارزانو بنشینم نوک کوه الوند و ببینم دیگر چه کسی مثل امین (تخلص شاعر) عاشق و دلداده می‌آید؟

شعر دیگر با نام اتفاقات ناگوار''' که تنها بخش‌هایی از آن در دست است، احتمالاً اثری از صادق عمادی بوده باشد:اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.

 ترجمه 
 توبه کرده‌ام که دیگر سرسره بازی نکنم زیرا شب که شد برادر بزرگ ترم مرا زد و به من گفت: چرا سر شانه و کفشت پاره شده؟
 با پدرم امروز صبحی درخت سنجد تکان می‌دادم که یک دفعه شاخه شکست و ران و بازوی مرا خراشید.
 زنجیر آن گاو سیاه از آغاز شب پاره شده بود آری قربانی بشود که تمام باغچه را چریده.
 شب نزدیکی‌های آسیاب دعوایی بر سر آب رخ داد چندان که آقا رستم با چوب زد سر مهدی را خرد و خمیر کرد.
 دیشب کوزه کوچک ترشی و کاسه ثفل ما جا مانده کنار هفت لانجین (محله ای قدیمی در همدان) و ما منتظر شدیم تا ببینیم آن‌ها را چه کسی دیده است.
 شیشه مرکب را گذاشته بودم روی طاقچه، جواد سرخور (نوعی توهین) با دست زده آن را غلتانده و تماماً از روی طاقچه جاری شده است.
 یادم است برفاب آمد هنگام حمام رفتن زن همسایه مان که زائو بود طاق اتاق زائو تا کنج درگاهی آن فرو ریخت.
 از همان چیت که مادرم دامن چین دار و روسری دارد دخترِ دختر خاله مان چارقد و چادر شب خریده.
 برادر بزرگ ترم به من پول داد تا کشمش و مویز بخرم آن پول را یک پسری از دستم دزدید و رفت.

 جستارهای وابسته 
 گویش ملایری
 گویش مرگانه ای
 گویش نهاوندی
 گویش تویسرکانی
 گویش اسدآبادی

 پانویس 

 منابع 
 
 
 اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان ۱۳۸۵.
 اذکایی، پرویز. ترانه‌های باباطاهر. همدان: مادستان ۱۳۸۶.
 اذکایی، پرویز. همدان نامه. همدان: مادستان ۱۳۸۰.
 گروسین، هادی. واژه‌نامه همدانی. تهران: هیرمند ۱۳۸۴.
 یزدانی راد، محمد حسین. فرهنگ عامیانهٔ همدان به روایت میرزا علی اکبر. همدان: روزنه ۱۳۹۶.
 احمدی، مرتضی. کهنه‌های همیشه نو (ترانه‌های تخت حوضی). تهران: ققنوس ۱۳۹۲.
 فیضی، عباس. آلاله‌های الوند. همدان: مفتون همدانی ۱۳۷۸.
 فیضی، عباس. گلپونه‌های الوند. همدان: گنج نامه ۱۳۸۱.
 رستم بیک تفرشی، آتوسا. اطلس گویشی و اندازه‌گیری فاصله‌های گویشی در استان همدان. ۱۳۹۵.
 ابوالقاسمی، علی، و سرور ذکرتی. بررسی وام واژه‌های ترکی خاص گویش فارسی همدانی. اصفهان و همدان: ۱۳۹۷.
 کرد زعفرانلو کامبوزیا، عالیه، و سحر بهرامی خورشید(۱۳۸۴). تغییر واکه آغازین در واژه‌های دو هجایی یا بیشتر لهجه همدانی.
 زمانیان، مهدی(۱۳۹۴). جستاری چند در ریشه یابی گزیده‌ای از واژگان گویش همدانی.
 قبادی، علیرضا(۱۳۹۲).فولکلور ابزاری برای مطالعات فرهنگی (نمونه مورد مطالعه ضرب‌المثل‌های همدانی).
 مقدم، پگاه. گفتاری در باب گویش همدانی (۲). منزوی، علینقی. نامه‌های عین القضات همدانی''. اساطیر ۱۳۸۷.

 پیوند به بیرون 
سایت استانداری همدان
 مهر گزارش می‌دهد/گویش همدانی در ورطه فراموشی
شهرداری همدان

رده:استان همدان
رده:لهجه‌های زبان فارسی