ایرانیان ترک‌زبان

بندانگشتی|درصد جمعیت ترک‌زبان‌ها در استان‌های ایران (۲۰۱۰)

ایرانی‌های ترک‌زبان یا ایرانیان تُرک به گروهی از مردم ایرانی گفته می‌شود که به زبان‌های ترکی سخن می‌گویند. سازمان سیا، مجموع جمعیت آذری‌ها و ترک‌زبان‌ها را ۱۸ درصدِ جمعیتِ کلِ ایران اعلام کرده‌است. بر اساس سرشماری‌ها و آمارهای دیگر نهادهای مستقل، تخمین‌ها جمعیت آذری‌ها بین ۱۳٬۶۰۰٬۰۰۰ تا بیش از ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ جمعیت ترکمن‌ها بین ین ۴۰۰٬۰۰۰ تا ۷۵۰٬۰۰۰ قشقایی‌ها حدود ۳۰۰٬۰۰۰ تا ۸۰۰٬۰۰۰ ترک‌های خراسانی حدود ۴۰۰٬۰۰۰ تا ۸۵۴٬۰۰۰The Turkic Languages, By Lars Johanson, Éva Ágnes Csató Johanson, page 13, Routledge, 2015 قزاق‌ها ۵٬۰۰۰ و خلج‌ها ۵۰٬۰۰۰ هزار نفر، و بچاقچی‌ها (با جمعیت نامشخص) هستند. شهرهای تبریز، ارومیه، اردبیل و زنجان به ترتیب بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهرهای ترک‌نشین ایران محسوب می‌شوند.

 اقوام 
ردیفقومزباندینجمعیت۱ آذری‌های ایرانیAzerbaijani in Iran
 ایل افشار
 ایل بیات
 ایل بهارلو
 ایل نفر
 ایل اینانلو
 ایل شاهسون‌
 ایل قره‌پاپاق
 ایل قراگوزلو
 ایل اصانلواز ایلات زنجان، که در دوران قاجاریه به استان سمنان کوچانده شدند.
 ایل عمرانلواز ایلات کوچک ترک، که از منطقه قره‌باغ و قره‌داغ به گلوگاه و گلستان کوچ کرده‌اند
 ایل قاجار
 قره‌داغی‌ها
 آیروملوهااز بومیان آذربایجانی قفقاز که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به ایران مهاجرت کردند
 قره چورلو ترکی آذربایجانیAZERBAIJAN viii. Azeri Turkish
 گویش افشاری
 گویش شاهسونی
 گویش سنقری مسلمان (شیعه)~۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰۲ ترکمن‌های ایران
 ترکمن‌های خراسان ترکمنی مسلمان (سنی)~۷۵۰٬۰۰۰۳ ترک‌های خراسانی ترکی خراسانی مسلمان (شیعه)~۸۶۰٬۰۰۰۴ قشقایی زبان قشقایی مسلمان (شیعه)~۳٬۰۰۰٬۰۰۰ الی ۴٬۰۰۰٬۰۰۰۵ قزاق‌های ایران قزاقی مسلمان (سنی)~۵٬۰۰۰۶ خلج‌ها زبان خلجی مسلمان (شیعه)~۵۱٬۰۰۰۷ بچاقچی در گذشته زبان ترکی امروزه فارسی مسلمان (شیعه) نامشخص

 سکونت‌گاه ایرانی‌های ترک‌زبان 

آذری‌های ایرانی عمده جمعیت ترک‌زبان ایران را تشکیل می‌دهند. حضور بارز جمعیت آذری در استان‌های، آذربایجان شرقی، اردبیل، زنجان، قزوین، همدان و بخش‌هایی از استان آذربایجان غربی می‌باشد.

ترک‌های خراسانی از دیگر گروه‌های ترک‌زبان ایران است، که در استان خراسان رضوی، شمالی، سمنان و گلستان دارند.

ترکمن‌ها گروهی از مردم ترکمن‌زبان هستند که در استان خراسان شمالی و گلستان سکونت دارند.

قشقایی‌ها گروهی از مردم قشقایی‌زبان هستند، که در استان‌های فارس، چهارمحال و بختیاری، اصفهان، بوشهر، خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد سکونت دارند.

 وضعیت زبان‌های ترکی در ایران 
بندانگشتی|یکی از کهن‌ترین اسناد مکتوب به‌جامانده از کاربرد زبان‌های ترکی در ایران یک بنچاق فارسی-ترکی به‌سال ۶۶۰ هجری (اوایل دورهٔ ایلخانی) است که امروزه در موزهٔ ملی ایران نگهداری می‌شود.
 ترکی آذربایجانی 
زبان آذربایجانی شاید پس از زبان ازبکی دومین زبان از زبان‌های ترکی باشد که از فارسی بیشترین تأثیر را گرفته‌است. این تأثیر بیشتر در واج‌شناسی، مجموعه لغات و ساختار بوده‌است و به صورت کمتر در صرف این زبان بوده‌است. تأثیر عناصر زبان‌های ایرانی بر آغوزی از آسیای میانه آغاز شده‌است.http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-ix

در دوره قاجار دربار ولیعهد در شهر ترک‌زبان تبریز واقع شده بود، و در دربار ولیعهد در تبریز و نیز در دربار تهران، علاوه بر زبان فارسی، به زبان ترکی نیز تکلم می‌شد. مظفرالدین شاه که دوره طولانی ولایتعهدی را در تبریز گذرانده بود، فارسی را با لهجه ترکی حرف می‌زد.Chehabi, H. E. “Ardabil Becomes a Province: Center-Periphery Relations in Iran. ” International Journal of Middle East Studies 29, no. 2 (1997): 235–36. http://www.jstor.org/stable/164018.

بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران حوزهٔ تاریخ و فرهنگ محلی، الگوهای زبانی در میان گویشوران ترکی آذربایجانی شمال استان همدان در سال‌های اخیر دستخوش تغییراتی شده است. به گفتهٔ این پژوهشگران، تحولات اجتماعی، دوزبانگی گسترده و تعامل مداوم با زبان‌های دیگر موجب شده است که در برخی گویش‌ها، بخشی از واژگان سنتی کمتر به‌کار رود و واژگانی از زبان‌هایی همچون فارسی و عربی و ترکی استانبولی وارد ساختار گفتاری شود.

 ترکمنی 
ترکمنی در ایران و افغانستان با خط فارسی نوشته می‌شود. در کشور ترکمنستان تا سال ۱۹۲۸ خط فارسی و سپس خط لاتین جایگزین آن شد و در سال ۱۹۴۰ خط سریلیک جای آن را گرفت. در ۱۹۹۱ خط لاتین بر پایه خط ترکی (استانبولی) جایگزین خط سریلیک شد.Turkmen language, alphabets and pronunciation

 ترکی خراسانی 
سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر از آن یاد شده‌است.http://www.unesco.org/languages-atlas/https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_endangered_languages_in_Asia#Iran این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استان‌های خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند و الگوهای دوزبانگی در این مناطق رایج است. برخی مطالعات به تغییرات نسلی در میزان استفاده از این زبان در بخش‌هایی از شمال و مرکز خراسان اشاره کرده‌اند.

 زبان قشقایی 
زبان قشقایی یکی از لهجه‌های شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقایی‌ها بدان تکلم می‌کنند.Ethnologue report for language code: qxq در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمع‌آوری شده توسط گرهارد دورفر و همکارانش از فیروزآباد، دخیل‌های فراوان عربی دیده می‌شود. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شده‌اند و ویژگی‌های فارسی‌شان را حفظ کرده‌اند. بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد، قشقایی‌ها در همه سنین از زبان مادری در حوزه‌های دوستانه و خانوادگی استفاده می‌نمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانواده‌های ترک‌زبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزه‌های مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیت‌های غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده می‌شود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده می‌شود. ترکی در شیراز به شدت تحت تأثیر فارسی است. برخی پژوهش‌ها به تغییرات نسلی در میزان استفاده از زبان قشقایی اشاره کرده‌اند و گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد کاربری این زبان در میان بخشی از جوانان نسبت به گذشته کاهش یافته است.

 زبان قزاقی 
جمعیت قزاق‌های ایران بیش از ۵٫۰۰۰ نفر است که در شهرهای گرگان، بندر ترکمن و گنبد کاووس زندگی می‌کنند. بیشتر آن‌ها در اوایل قرن بیستم از قزاقستان شوروی به ایران مهاجرت کردند. زبان قزاقی در بین آن‌ها رایج است.

 زبان خلجی 
نشانه‌هایی تاریخی نشان می‌دهد که خلج‌ها احتمال دارد در اصل مردمی آریایی‌نژاد و گروهی از سکاها بوده‌اند که در آسیای میانه ترک‌زبان شده‌اند.Bosworth, C.E. ; Doerfer, G. «K̲H̲alad̲j̲.» Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 04 November 2008 <http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_COM-0485> مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب می‌شوند. بر اساس برخی پژوهش‌های زبان‌شناسی، زبان خلجی در دهه‌های اخیر با کاهش تعداد گویشوران فعال مواجه شده‌است. در برخی از روستاها و خانواده‌های خلجی، نسل‌های جوان‌تر کمتر از این زبان در گفت‌وگوی روزمره استفاده می‌کنند و معمولاً توانایی درک آن را بیش از مهارت گفتاری دارند.ıral, Filiz. 2007. Cultural changes in the Turkic world. Istanbuler Texte und Studien, Bd. 7. Würzburg: Ergon-Verl. p.۱۶۵ بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش‌وران زبان خلجی در ایران ۵۰٫۰۰۰ نفر است.

 ایل بچاقچی 
بچاقچی، یکی از بزرگ‌ترین ایلات استان کرمان و شیعه‌مذهب است و بچاقچیها در گذشته به گویشی از ترکی صحبت می‌کردند ولی امروزه بیشتر شهرنشین شده و استفاده از این گویش در میان نسل‌های جوان‌تر کاهش یافته است. واژه بچاقچی در ترکی به معنای چاقوساز است و از نام یکی از رؤسای گذشته ایل گرفته شده‌است. این ایل اکثراً در بخش بلورد یکی از بخش‌های شهرستان سیرجان در استان کرمان متمرکز شدند.

 جستارهای وابسته 
 آذری‌های ایرانی
 آذربایجان
 ترک‌های کرمان
 ایل بچاقچی

 یادداشت 

 منابع 

رده:اقوام ترک‌تبار آسیا
رده:اقوام ترک‌تبار
رده:اقوام در ایران
رده:جوامع مسلمان