قیات خان

قیات خان (۱۷۵۴ در کمیش تپه یا حسنقلی - ۱۸۳۲ در زندان تفلیس) رهبر ترکمن‌های یموت جعفربای و خان ترکمنان سواحل دریای مازندران و رود اترک بود. وی از ترکمن‌های مخالف ایران به‌شمار می‌رفت که درگیری‌های نظامی متعددی با دولت ایران داشت و در اواخر عمر نیز دولت روسیه به درخواست دولت ایران شورش وی را سرکوب کرده و وی را دستگیر و زندانی کرد.قیات خان بایراق، به نقل از کتاب سرداران ترکمن برگردان به فارسی عبدالعظیم مامی زاده

 زندگی 
قیات فرزند آهنگری ماهر بود و خود نیز مدتی آهنگری می‌کرد. در کمیش‌تپه یا حسنقلی به دنیا آمد. زندگی او در این دو آبادی و چلکن گذشت که هر سه در ساحل جنوب شرقی دریای مازندران قرار دارند. دو فرزند او یاغشی و قدیرمحمد نام داشتند که هر دو را مدتی برای تحصیل به تفلیس فرستاده بود و در جریان سرکوب شورش ۱۲۵۳–۱۲۵۴ توسط روس‌ها آن دو نیز زندانی شدند.

قیات خان از تاجران بزرگ منطقه نیز محسوب می‌شد. صاحب چاه نفت و کشتی تجاری بود و از طریق بندر آشوراده به تجارت نفت، نفت گِل، ماهی و نمک در مسیر استرآباد، مازندران، گیلان، باکو و آستراخان می‌پرداخت. وی در سال‌های ۱۲۵۳–۱۲۵۴ هجری قمری به استرآباد(گرگان کنونی) و خراسان حمله برده، اموال مردم را غارت کرد و نیروهای دولتی را نیز به دریا انداخت. در ناسخ‌التواریخ در مورد قیام وی آمده:

«قیات از قبیله جزیره چرکن را که معدن نفت و نمک است به تصرف خویش درآورد. مع‌القصه قیات از تجارت نفت و نمک آن جزیره در ساحل بحر برگ و سامانی به دست کرد و جماعتی از ترکمانان گرد او جمع شدند و اگر می‌توانستند بیشتر از تجارت نفت و نمک مردمان را به اسیری می‌گرفتند و اُسرای کرمانج را در بازار برده‌فروشی ترکمانان می‌فروختند و این جزیره برای آنها پناهگاه مستحکمی بود».

گویا دلیل اصلی این شورش اختلافات تجار ترکمن و ایرانی و تلاش دولت ایران برای تسلط بر جزیرهٔ آشوراده بود که در آن زمان به بندر پررونقی تبدیل شده و بازرگانان ترکمن ۳۰۰ فروند کشتی تجاری در آن داشتند. از رقبای تجاری اصلی قیات در آن زمان شخصی ایرانی به نام میر باقرف بود که تبعهٔ روسیه شده بود و به نظر می‌رسد قیات خان و فرزندانش قربانی این رقابت تجاری شده باشند. دولت ایران که از سرکوب وی عاجز بود از دولت روسیه تقاضای اعزام کشتی جنگی برای سرکوب ترکمن‌ها کرد. روس‌ها موافقت کرده و نیروهای نظامی آن‌ها پس از سکوب این شورش در جزیرهٔ آشوراده ماندگار شدند و ۵ کشتی جنگی در آشوراده مستقر کرده و سربازخانه و تأسیسات نظامی در این جزیره و یک انبار بازرگانی در بندر گز و یک بیمارستان برای دریانوردان در ساحل خلیج استرآباد بنا کرده و از ترک جزیره خودداری کردند. پس از آن تا مدتها ایران و روسیه بر سر حکومت آشوراده اختلاف داشته و کشمکش‌های سیاسی و نظامی ایران و ترکمن‌های هوادار ایران با روسیه و ترکمن‌های هوادار روسیه تا انقلاب بلشویکی در روسیه و قرارداد ۱۹۲۱ که شوروی پایان اشغال آشوراده را تعهد کرد، ادامه داشت.قیام قیات‌خان ترکمن و سرکوبی وی توسط روسها طاهر سارلی، پایان‌نامه تحصیلی برای دریافت درجه کارشناسی ارشد تاریخ تحت عنوان «اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ترکمنها از دوران قاجار تا پایان پهلوی»امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها، تهران: نشر علم، ۱۳۶۶، صص ۱۴۴–۱۴۶ J. Qāʾem-Maqāmī, “ĀŠŪRĀDA,” Encyclopaedia Iranica, Online Edition, December 15, 1987,

 فعالیت سیاسی 
وی در جریان جنگ اول ایران و روسیه در قفقاز از حامیان روسیه به‌شمار می‌رفت و حملاتی را به مناطق مرکزی ایران سازماندهی کرد. کمک وی به روس‌ها نقش مهمی در توسعه روابط تجاری اتباع روس‌ها با ترکمن‌های سواحل جنوب شرقی دریای مازندران و بسط نفوذ آن‌ها در آسیای میانه داشت. قیات خان پس از پایان دورهٔ اول جنگ‌های ایران و روسیه در رأس هیئتی از نمایندگان ترکمن‌ها در جریان مذاکرات صلح منجر به عهدنامهٔ گلستان حضور داشت و تلاش بی‌ثمری به عمل آورد تا استقلال ترکمنها را وارد مفاد این پیمان کند.
 سرنوشت فرزندان 
برخی از فرزندان و نوادگان قیات‌خان در جنبش‌ها و فعالیت‌های سیاسی و نظامیِ ضدروسی و ضدبلشویکی نقش داشتند. یاغشی‌محمد، پسر قیات‌خان، به همکاری با انقلابیون دکابریست متهم شد و در سال ۱۸۴۹ به هفت سال زندان در وارونژ محکوم گردید. سرهنگ آننامحمد یموتسکی (ملقب به «قاراش») در سال ۱۸۷۹ طی نامه‌ای به وزارت جنگ روسیه، بر ضرورت تأسیس مدارس آموزشی به زبان‌های ترکمنی، روسی و فارسی برای ترکمن‌ها تأکید کرد.
خان یموت، از نوادگان قیات‌خان، در سال ۱۹۱۹ در سازمان‌دهی نیروهای مخالف حکومت شوروی مشارکت داشت و در گردهمایی‌های کراسنوودسک مردم را به تشکیل نیروی نظامی برای مقابله با بلشویسم در ترکستان فراخواند. همچنین لالی‌خان یموتسکی در قیام کومیش‌تپه علیه حکومت مرکزی مشارکت کرد و مدرسه‌ای نظامی برای آموزش نیروهای ترکمن بنیان گذاشت. خدرخان یموتسکی نیز پس از مهاجرت به فرانسه، به کمیتهٔ آزادی ملل (КОНР) پیوست و تا دههٔ ۱۹۶۰ در پاریس زندگی می‌کرد.
 منابع 

رده:ترکمن‌ها
درگذشتگان ۱۸۳۲
زادگان ۱۷۵۴
رده:یموت‌ها