دبیرستان ایرانشهر

دبیرستان ایرانشهر مربوط به دوره پهلوی است و در یزد، خیابان رجائی (نام سابق: خیابان ایرانشهر) قرار دارد.
دبیرستان ایرانشهر یزد نخستین دبیرستانی است که در یزد تأسیس شد.

ساختمان این دبیرستان را سازمان میراث فرهنگی ایران در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسانده است.

 تاریخچه 
این دبیرستان در سال تحصیلی ۱۳۰۶–۱۳۰۷ شروع به کار کرد. در ابتدا بخاطر نداشتن بنای مستقل کلاس‌های آن در دبستان دولتی شماره یک یزد برگزار می‌شد. در سال تحصیلی ۱۳۱۱–۱۳۱۲ دبیرستان مستقل شد و اداره آن به سیدمهدی استوار مدیر دبستان دولتی شماره دو واگذار شد و به نام مدرسه دولتی شماره یک نامیده شد.

در سال ۱۳۰۷ زمینی به مساحت نزدیک به ۱۸٬۰۰۰ متر مربع و زیربنای ۶٬۰۰۰ متر مربع برای این دبیرستان در نظر گرفته شد. این زمین بخشی از ملک کاروانسرای نوابی بود که مالک آن، نواب آقا حسین به اداره فرهنگ وقت برای ساخت دبیرستان اهدا کرد. زمین‌های اطراف در آن زمان کاربرد کشاورزی داشتند و بخش شمالی آن گورستانی قدیمی بود. عملیات ساختمانی در ۱۵ فروردین ۱۳۰۵ آغاز گردید و در مهرماه ۱۳۰۵ مراحل گودبرداری و پی‌کنی و در اردیبهشت ماه ۱۳۰۶ پی‌ها آماده شد. نخستین سنگ بنای این ساختمان با حضور علی‌اصغر حکمت وزیر فرهنگ و معارف وقت بنا نهاده شد و در آبان ماه ۱۳۱۰ تمام کارهای ساختمان به پایان رسید. عملیات ساختمانی آن در ۱۳۱۳ پایان یافت. در فروردین آن سال علی‌اصغر حکمت دبیرستان را افتتاح کرد و به نام ایرانشهر نامگذاری شد.

هزینه ساخت این بنا در سال اجرا برابر با هفتصد و شصت هزار ریال معادل هفتاد و شش هزار تومان بوده که از محل اعتبارات دولتی تأمین شده است.

سرپرستی دبیرستان تا آذر ماه ۱۳۱۴ با رئیس فرهنگ وقت بود و تا هشت سال رئیس مستقلی نداشت.
از آذر ماه ۱۳۱۴ احمد طاهری به سمت رئیس دبیرستان منصوب و از تهران به یزد اعزام شد.

 معماری 
بنای در سال ۱۳۱۳ شمسی به طراحی آندره گدار، معمار و ایران‌شناس فرانسوی، در شهر یزد ساخته شد.
این مدرسه یک‌طبقه (با زیرزمینی بزرگ) از جنس آجر زرد و با پلانی به شکل نیم‌حلقه احداث گردید.

بدنهٔ اصلی بنا از راهروهای طولی به شکل رواق تشکیل شده که بخش میانی بلندتر و عریض‌تری آن‌ها را قطع می‌کنند. رواق‌ها دید مستقیم به حیاط مرکزی دارند، هرچند خود حیاط فاقد طرح هندسی مشخص و منسجم است. بنا در نگاه اول، مجموعه‌ای از سه ساختمان مستقل به‌نظر می‌رسد که با رواق‌هایی ظریف و شفاف به یکدیگر پیوند خورده‌اند.

حیاط مرکزی اگرچه از الگوی سنتی مدارس اسلامی تاریخی در فلات ایران تأثیر پذیرفته، اما عمداً ناتمام باقی مانده است؛ رویکردی که احتمالاً با هدف کمرنگ‌کردن وجه سنتی بنا در دورهٔ پهلوی اول اتخاذ شده است. این ترکیب‌بندی بیش از آن‌که یادآور مدارس سنتی باشد، به پل خواجو در اصفهان شباهت دارد که در آن تکرار عناصر قوسی در دو طرف، چشم را به سوی حجم بزرگ میانی هدایت می‌کند.

نکتهٔ قابل تأمل در طراحی، چیدمان ورودی است؛ چرا که دسترسی به بنا از طریق حیاط کوچک فرعی صورت می‌گیرد. به نوشتهٔ گروه تألیف مهندسین مشاور نقش، چنانچه ترتیب معکوس می‌شد و حیاط اصلی پیش از ورودی قرار می‌گرفت، سلسله مراتب فضایی مناسب‌تری برای کارکرد آموزشی مدرسه شکل می‌یافت.

ساختمان این دبیرستان از طاق‌های ضربی و با معماری جمع زیادی از استادکاران یزدی از جمله محمد علی فلاحتی مروست (برادر بزرگ حسینعلی محمودی مهریزی)، علی‌اکبر خرمی (معرف به اکبر آخوند)، حسینعلی محمودی مهریزی، علی‌اکبر گلاب، محمود خوش‌زبان، محمدابراهیم رمضانخانی و طراحی آندره گدار فرانسوی با خشت و گل و آجر ساخته شده است.

رواق جلوی کلاس‌ها سایه‌بان و محافظ خوبی در برابر تابش گرم و سوزان خورشید کویر است و جهت جانمایی آن بر این اساس صورت گرفته است.

ساختمان بر روی لایه‌هایی از رسوبات ماسه‌ای مستحکم که حاصل آبرفت‌ها و رسوبات دیرینه طبیعی است واقع گردیده است.

مصالح کار رفته در این بنا عبارت است از آجر، گچ، آهک، کاشی، کاهگل.

کف حیاط با آجر فرش گردیده است. دیوارها آجر چینی و نماسازی و در پای دیوارها قرنیز سنگی است و در لبه رواق‌ها آجرها به صورت هره چیده شده است در جان پناه پشت بام از درپوش آجری به ابعاد نظامی ۵۰x۵۰ استفاده شده است. در نمای آن بیش از ۱۱٬۰۰۰ متر کاشی رنگی لعابدار کار رفته است.

از پنجره‌های باریک و بلند در نماسازی و قوس‌های استوانی در سر در ورودی سالن اجتماعات استفاده شده است. قوس‌های تخم مرغی مشخصه معماری عصر ساسانی و قوس‌های خیزدار ویژگی عصر صفوی است که این دو نوع سبک قوس و طاق بندی در دبیرستان ایرانشهر مشهود است.

در زمان تأسیس این دبیرستان در شهر یزد آب لوله‌کشی نبود. اما این دبیرستان آب و سرویس بهداشتی داشته و شیرهای آب خوری و حتی شیرهای آب باغچه‌ها از منبع آب ساخته شده درطبقه دوم تغذیه می‌شد. این منبع آب در یک اتاق امن بوده که به لحاظ بهداشتی و امنیتی دسترسی به آن مشکل بود. آب را از طریق چاه چهل گز و توسط چرخ چاه به منبع می‌رساندند.

 وضع کنونی 

دبیرستان ایرانشهر در سه رشته تحصیلی ریاضی-فیزیک، علوم تجربی و انسانی دانش‌آموز می‌پذیرد و ۶۱۰ نفر دانش‌آموز دارد. دارای ۳۲ اتاق شامل ۱۶ کلاس درس، پنج اتاق اداری، یک کتابخانه، سالن مطالعه، سه آزمایشگاه عمومی (فیزیک. شیمی. زیست)، دو سالن چند منظوره، سالن اجتماعات، رصدخانه، سالن آمفی‌تئاتر و یک کارگاه ICDL می‌باشد.

فضاهای ورزشی دبیرستان شامل یک زمین چمن مصنوعی بزرگ، یک زمین فوتبال کوچک، زمین بسکتبال و زمین والیبال می‌باشد.

از زیر زمین این دبیرستان در سال‌های اخیر به عنوان موزه علوم طبیعی استفاده می‌شود.

ساختمان آزمایشگاه مرکزی و باشگاه بدنسازی جنب آن و همچنین فروشگاه تربیت (جنب سرایداری) متعلق به دبیرستان ایرانشهر می‌باشد.
هم‌اکنون مدیریت دبیرستان بر عهده آقای جعفرپور می‌باشد.

بندانگشتی|وسط|1096px|سراسرنمایی از دبیرستان ایرانشهر

 دانش‌آموختگان سرشناس 
 ابوالقاسم وافی نماینده خبرگان رهبری
 احمد نقیب زاده استاد علوم سیاسی
 محمدعلی اسلامی ندوشن نویسنده -مترجم شاعر
 محمدحسین پاپلی یزدی رئیس پژوهشکده دانشکده امیرکبیر 
 ابوالقاسم قلم سیاه فیزیک‌دان اهل ایران
 محمد کریم پیرنیا معمار، محقق، نویسنده، نظریه‌پرداز معماری و استاد دانشگاه

 جستارهای وابسته 
 فهرست آثار ملی ایران
 سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
 آندره گدار

 منابع 

 

رده:آثار دوره قاجاریان در شهرستان یزد
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۳۰۶ در ایران
رده:دبیرستان‌های ایران
رده:مدارس ماندگار
رده:مدرسه تاریخی شهرستان یزد