علی امین‌الدوله

میرزا علی خان امین‌الدوله (۱۲۲۲ – ۱۲۸۳ ه‍.خ) از رجال برجسته، دیوان‌سالار اصلاح‌طلب و صدراعظم ایران در دوران قاجاریه بود.

او فعالیت سیاسی خود را در دربار ناصرالدین شاه آغاز کرد و به دلیل دانش، تحصیلات مدرن و تسلط بر زبان فرانسه، به سرعت رشد کرد و مناصبی چون وزارت رسائل، ریاست پست و ضرابخانه را بر عهده گرفت. امین‌الدوله به دلیل افکار نوگرایانه و ارتباط با چهره‌های روشنفکر مانند سید جمال‌الدین اسدآبادی، در دوران مظفرالدین شاه و پس از برکناری امین‌السلطان، به صدارت رسید.

صدارت کوتاه او (۱۲۷۶–۱۲۷۷ ه‍.خ) با تلاش‌های گسترده‌ای برای مدرن‌سازی کشور همراه بود؛ از جمله اصلاح نظام مالی و گمرک با استخدام مستشاران بلژیکی، تلاش برای تدوین قانون، ساماندهی درآمدها و هزینه‌ها، و گسترش آموزش نوین از طریق حمایت قاطع از حسن رشدیه و مدرسه رشدیه.

با این حال، اصلاحات سریع او با مقاومت شدید درباریان سنتی، متنفذین دربار و بخشی از علما روبرو شد. این مخالفت‌ها منجر به بدگمانی شاه، عزل امین‌الدوله پس از حدود یک سال و تبعید او به ملک شخصی‌اش در لشت نشا شد. اقدامات اصلاحی او، هرچند نافرجام، به عنوان یکی از زمینه‌های مهم فکری و عملی جنبش مشروطه شناخته می‌شود. از او آثاری چون خاطرات امین‌الدوله بر جای مانده است.

 زندگی 

250px|بندانگشتی|امین‌الدوله (اثر ابوتراب غفاری یا ابوموسی) حدوداً ۱۳۰۰ قمری بندانگشتی|250px|باغ و عمارت امین‌الدوله در تهران

 سال‌های آغازین و دربار ناصری 

علی‌خان امین‌الدوله فرزند محمد خان مجدالملک سینکی، در ۱۸ ذیقعده ۱۲۵۹ در تهران به دنیا آمد. پس از انجام تحصیلات معمول نزد پدر دانشمند و اصلاح‌طلب خود، به آموختن زبان فرانسوی و معلومات جدید پرداخت و نوشته‌های نویسندگان و دانشمندان غرب را مطالعه کرد.

در اوایل عهد ناصرالدین شاه منشی حضور بود و بیشتر رسائل شاه به قلم و انشای او تحریر می‌شد. در سال ۱۲۹۰ لقب امین‌الملک و منصب وزارت رسائل به او داده شد. در همان اوقات ادارهٔ پست به او سپرده شد و یک سال بعد ضرابخانهٔ دولتی نیز به او واگذار گردید. در سال ۱۲۹۷ وزارت وظایف و اوقاف که شغل پدری‌اش بود به دیگر مشاغل او افزوده شد. در سال ۱۲۹۹ لقب امین‌الدوله گرفت، و در سال ۱۳۰۴ به ریاست مجلس وزرا و دارالشورای کبری انتخاب شد.

در سفرهای ناصرالدین شاه به فرنگ، امین‌الدوله ملتزم رکاب بود، و شاه پس از بازگشت از سفر سوم فرنگ در سال ۱۳۰۶ قمری امر تدوین قانون را به عهدهٔ او گذاشت. امین‌الدوله یک کتابچهٔ قانون تنظیم کرد و فرمان اجرای آن صادر شد، اما حکومتیان و درباریان سنتی از اجرای آن جلوگیری کردند.

 پیشکاری آذربایجان 

امین‌الدوله در سال ۱۳۱۳ در زمان صدراعظمی امین‌السلطان به پیشکاری آذربایجان منصوب شد، و این انتصاب در حکم تبعید او از پایتخت بود. او در تبریز دست به اقدامات فرهنگی زد؛ از جمله حاجی میرزا حسن رشدیه را که پس از هجوم روحانیان و بستن مدرسه رشدیه به قفقاز فرار کرده بود، با تلگراف به تبریز خواست و به دست او دبستان باشکوهی بنیاد نهاد و همهٔ هزینه‌های آن را شخصاً پرداخت کرد.

 دوران صدارت و اصلاحات 

مظفرالدین شاه در سال دوم سلطنت خود (اواخر ۱۳۱۴ قمری)، امین‌السلطان را از صدارت برداشت و امین‌الدوله را از تبریز به تهران فراخواند و او را به عنوان صدراعظم منصوب کرد.

امین‌الدوله بلافاصله مجموعه‌ای از اقدامات اصلاحی را آغاز کرد. مهم‌ترین این اقدامات عبارت بودند از:

اصلاح مالیه و گمرکات: او برای سامان‌بخشی به درآمدها و هزینه‌های کشور و مبارزه با فساد، اقدام به استخدام مأموران متخصص گمرک از بلژیک (به ریاست مسیو نوز) کرد.

گسترش آموزش نوین: او از حامیان جدی مدارس جدید بود و از حسن رشدیه برای تأسیس مدرسه رشدیه در تهران حمایت کرد.

توسعهٔ فرهنگی و مطبوعات: در زمان زمامداری او، آزادی نسبی برای مطبوعات فراهم گشت.

توسعهٔ صنعتی: او در ترویج صنایع نوین نیز کوشید و اولین کارخانهٔ قند با سرمایهٔ داخلی را با همکاری مهندسان بلژیکی در کهریزک و کارخانهٔ کبریت‌سازی را در الهیه شمیران (که ملک او بود) تأسیس کرد.

مجدالاسلام کرمانی که خود از مشروطه‌خواهان بود، این گونه اعمال اصلاحی او را مقدمه‌ای مهم بر جنبش مشروطیت خوانده‌است.

 سقوط و سال‌های پایانی 

اقدامات اصلاحی امین‌الدوله، به‌ویژه اصلاح گمرکات که دست بسیاری از متنفذین را از درآمدهای دولتی کوتاه می‌کرد، و همچنین حمایت او از مدارس نوین، مخالفت‌های گسترده‌ای را برانگیخت. درباریان سنتی (به رهبری رقیب او، امین‌السلطان) و بخشی از علما که مدارس جدید را مروج افکار غربی می‌دانستند، علیه او متحد شدند.

این مخالفت‌ها موجب شد که مظفرالدین شاه از او بیمناک شده و نهایتاً در سال ۱۳۱۶ قمری (خرداد ۱۲۷۷ ه‍.خ) او را از صدارت معزول کرد.

امین‌الدوله پس از عزل، به ملک شخصی خود در لشت نشای گیلان رفت و عملاً در تبعید قرار گرفت. او پس از سفری به مکه و سفر دیگری به اروپا برای معالجه، سرانجام در سال ۱۳۲۲ قمری (۱۲۸۳ ه‍.خ) در لشت نشا درگذشت.

 میراث و شخصیت 

امین‌الدوله را از چهره‌های تحصیل‌کرده و دانشور زمان خود می‌دانند که به زبان فرانسوی تسلط داشت. او از ارادتمندان شیخ هادی نجم‌آبادی، حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی و از دوستان سید جمال‌الدین اسدآبادی و سید محمد طباطبایی نام برده‌اند.

از آثار او می‌توان به سفرنامهٔ مکه و کتاب خاطرات امین‌الدوله (خاطرات سیاسی میرزا علی خان امین‌الدوله) اشاره کرد که منبع مهمی برای مطالعهٔ تاریخ آن دوره محسوب می‌شود.

او پدر محسن امین‌الدوله (که پس از او لقب امین‌الدوله گرفت) و پدربزرگ دکتر علی امینی (نخست‌وزیر دوران پهلوی) بود.

 تبارنامه 

 پانویس 

 منابع 

خاطرات سیاسی میرزا علی خان امین‌الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، ۱۳۴۱

از صبا تا نیما، جلد اول، ص ۲۸۰–۲۷۲

دائرةالمعارف فارسی

 پیوند به بیرون 

 

 رده:افراد انقلاب مشروطه رده:اهالی تهران رده:خاندان امینی امین‌الدوله امین‌الدوله امین‌الدوله رده:سیاستمداران اهل ایران در دوره قاجار رده:صدراعظم‌ها و نخست‌وزیران قاجاریان