رباط زردان

رباط زُردان مربوط به دوره صفوی و سلجوقی است و در خراسان جنوبی، شهرستان زیرکوه قاینات، روستای زُردان قرار دارد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۴۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

رباط زردان در میان مردم محلی با نام‌های کاروانسرای شاه عباسی، کاروانسرای زردان و رباط شاه عباس نیز شناخته می‌شود.

 مقدمه 
در سرزمین ایران از دیرباز، به دلیل وسعت زیاد، ضرورت احداث میل راهنما، رباط و کاروانسرا برای جلوگیری از سردرگمی و اسکان مسافران بدیهی بوده است. یکی از کاروانسراهای بسیار کهن، کاروانسرای زردان در خراسان جنوبی است. واژهٔ کاروانسرا از دو بخش «کاروان» به معنای گروهی از مسافران که به‌صورت دسته‌جمعی سفر می‌کرده‌اند و «سرا» به معنای خانه و مکان تشکیل شده است. کاروانسرا در واقع رباط بزرگی بوده که در داخل یا بیرون شهر قرار داشته است. رباط زردان دارای اتاق و ایوان بوده و افزون بر آن، انبار، طویله، باربند، آب‌انبار و یخچال نیز داشته است. همچنین کاروانسراهای برون‌شهری و بیابانی دارای برجک‌های نگهبانی بوده‌اند که به‌منظور حفاظت از بنا ساخته می‌شدند. در ایران از زمان حکومت ساسانیان، کاروانسراهای متعددی در مسیرهای جاده ابریشم ساخته شد. کاروانسرای زردان در گذشته در مسیر فرعی این راه و بر سر راه کاروانیان بازرگانی قرار داشته است. بسیاری از کاروانسراهای فاخر ایران در دورهٔ صفوی ساخته شدند و امروزه نیز بیشتر کاروانسراهای باقی‌مانده در گوشه‌وکنار کشور به این دوره و پس از آن تعلق دارند.
رباط زردان که به کاروانسرای شاه عباسی نیز شناخته می‌شود، از آثار ارزشمند ملی کشور و واقع در روستای زردان در استان خراسان جنوبی است و پس از مسجد جامع افین باشکوه‌ترین اثر باستانی و فرهنگی شهرستان زیرکوه به‌شمار می‌رود و از نظر فرهنگی، معماری و شاکلهٔ کلی، بنایی کم‌مانند است.

 تاریخچه 
معماری کنونی بنا به دوره صفویه نسبت داده می‌شود، اما بقایای سفالینه‌های متعلق به دوره‌های پیشین که از درون دیوارها و محدودهٔ پیرامونی رباط به‌دست آمده است، قدمت بنا را تا دوره سلجوقی و ایلخانی تأیید می‌کند. این رباط به دست استادی از ازبکان بر ویرانه‌های یک آتشکده زرتشت ساخته شده و در گذشته در مسیر فرعی جاده ابریشم و در راه ارتباطی کاروانیان بازرگانی قرار داشته است؛ راهی که کاروان‌ها از مسیر هرات و فراه در افغانستان به شهرهای مرکزی ایران رفت‌وآمد می‌کرده‌اند.

 مشخصات 
این بنا با نقشه‌ای چهارضلعی دارای ورودی، هشتی، صحن و اتاق‌ها و تالارهایی در پیرامون صحن است. ورودی بنا در ضلع غربی قرار دارد و حدود ۱٫۵ متر از دیوار کاروانسرا جلوآمدگی دارد. پس از ورودی، هشتی بنا قرار گرفته که نقشه‌ای چهارضلعی دارد و در سه سوی آن، سه فضای جداگانه دیده می‌شود. حیاط کاروانسرا در مرکز بنا واقع شده و در چهار سوی آن اتاق‌های سکونت کاروانیان و محل نگهداری چارپایان قرار داشته است. در چهار گوشهٔ بنا نیم‌برج‌هایی برای نگهبانی ساخته شده بود. مصالح به‌کاررفته در ساخت بنا شامل آجر و سنگ است؛ در پایه‌ها، پی و مغز دیوارها از سنگ و در طاق‌ها، پوشش فضاها، گنبدها و نمای دیوارها از آجر استفاده شده است. طاق‌ها جناغی و به‌شیوهٔ رومی آجرچینی شده‌اند. پوشش فضاها گنبدی و با آجر اجرا شده و گنبدها به سبک کلمبو ساخته شده‌اند که از مناسب‌ترین شیوه‌های گنبدسازی برای مناطق کویری، به‌ویژه کاروانسراها، به‌شمار می‌رود. شیوهٔ آجرچینی دیوارها، طاق‌ها و گنبدها با چنان دقت و ظرافتی انجام شده که خود جنبهٔ تزیینی نیز یافته است؛ به‌ویژه در گوشه‌سازی برای تبدیل فضای چهارضلعی به هشت‌ضلعی که آجرچینی افزون بر کارکرد سازه‌ای، نقش تزیینی نیز دارد.
این بنا طرحی مربع‌شکل دارد و طول هر ضلع آن حدود ۲۷٫۵ متر است. رباط زردان ایوانی مرتفع با بلندی تقریبی ۸ متر داشته که طاق و پیشانی آن فرو ریخته است. در دو سوی ایوان، دو راهرو وجود دارد که در آن‌ها طاق‌نماهایی ساخته شده و پوشش راهروها طاق و چشمه است. این راهروها به دو راهروی دیگر در اضلاع شمالی و جنوبی بنا عمود می‌شوند. در ضلع شرقی بنا دیوار انتهایی رباط قرار دارد و نشانه‌ای از ساخت راهرو، اصطبل و بارانداز در این بخش دیده نمی‌شود. بر پایهٔ شواهد، در دورهٔ قاجاریه ساخت‌وسازهایی در بنا انجام شده و شکل معماری رباط تا حدی به قلعه‌ای دفاعی دگرگون شده است که از آن جمله می‌توان به ساخت چهار برج در چهار گوشهٔ بیرونی رباط اشاره کرد. بخش عمدهٔ برج شرقی که پنج‌طبقه بوده، بر اثر زمین‌لرزه قائن (۱۳۷۶) و زمین‌لرزه زهان (۱۳۹۱) به‌کلی ویران شده است. رباط زردان دارای ایوان ورودی زیبایی است که پیشانی طاق آن با تزیینات آجری راسته و خفته آراسته شده است. در این بنا گنبدها به‌صورت عرقچین اجرا شده و همهٔ سطوح آجری و سنگی دیوارها بندکشی شده است و نمای سادهٔ آجری بنا لطافتی ویژه به آن بخشیده است. در سمت راست ورودی رباط، آثار حوض آب‌انبار و همچنین در ورودی گورستان زردان، آثار یک حلقه چاه دیده می‌شود که نشان می‌دهد رباط زردان در گذشته دارای رشتهٔ قنات اختصاصی یا موقوفه بوده و در جلوی درِ ورودی آن حوض آب‌انبار قرار داشته است.

 جستارهای وابسته 
 کاروانسرا
 زردان
 قلعه کوه زردان
 فهرست آثار ملی ایران
 وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

 منابع 

رده:آثار دوره سلجوقیان در شهرستان زیرکوه
رده:آثار دوره صفویان در شهرستان زیرکوه
رده:بناهای تاریخی شهرستان زیرکوه
رده:رباط‌های تاریخی شهرستان زیرکوه
رده:رباط‌های تاریخی شهرستان قائنات
رده:شهرستان زیرکوه