سیف‌الدین خان مکری

سیف‌الدین خان مکری (۱۲۴۲ – ۱۲۷۰ بوکان) از رجال سیاسی دوره قاجار، فرزند عزیزخان مکری و دومین سردار از خاندان مکری بوکان بود که پس از مرگ پدرش به حکمرانی ساوجبلاغ مکری رسید. او از چهره‌های شناخته‌شده تاریخ محلی مکریان در سده سیزدهم هجری قمری به‌شمار می‌رود و نامش با دوره‌ای از تثبیت قدرت خاندان مکری در مکریان و خصوصاً منطقهٔ بوکان گره خورده است. در منابع محلی و پژوهش‌های تاریخی، وی گاه با امیر سیف‌الدین مکری (از نیاکان و بنیان‌گذاران ایل مکری) اشتباه گرفته می‌شود، در حالی که این دو شخصیت در دو دوره تاریخی متفاوت می‌زیسته‌اند.

سیف‌الدین خان در سال ۱۲۴۲ خورشیدی در بوکان زاده شد و پس از درگذشت پدرش، در حالی که هنوز در سنین کودکی بود، به عنوان حاکم ساوجبلاغ مکری منصوب شد. به نوشته ژاک دو مورگان، در سال‌های ابتدایی این انتصاب، بخش مهمی از قلمرو و املاک خاندان مکری دستخوش تغییر و کاهش شد، اما او در سال‌های بعد توانست موقعیت سیاسی خود را در منطقه بازسازی کند و در میان طوایف مکری نفوذ قابل توجهی به دست آورد.

دوران حکمرانی او با اجرای مجموعه‌ای از اقدامات عمرانی در بوکان همراه بود. توسعه و تکمیل قلعه سردار بوکان، ساخت بازار بوکان، گسترش مسجد جامع بوکان، احداث حوضخانه بوکان و ایجاد سردارآباد از جمله اقدامات منسوب به او در منابع تاریخی است. این اقدامات بعدها در شکل‌گیری ساختار شهری بوکان، نقش مهمی داشته‌اند.

بر اساس گزارش ژاک دو مورگان، سیف‌الدین خان علاوه بر مدیریت سیاسی، به چندین زبان از جمله کردی، فارسی، ترکی و عربی تسلط داشت و با زبان‌های اروپایی مانند فرانسوی نیز آشنا بود. مورگان او را مدیری توانمند و فردی با استعداد توصیف کرده که در برقراری نظم در مکریان (مناطق متعلق به ایل مکری) نقش داشته است. وی همچنین مرگ زودهنگام او را در ۲۹ سالگی خسارتی برای حکومت ایران دانسته است.

سیف‌الدین خان در سال ۱۳۰۸ قمری (۱۲۷۰ خورشیدی) در تبریز درگذشت و در جوار آرامگاه پدرش به خاک سپرده شد. مرگ او پایان دوره کوتاه اما اثرگذار یکی از حاکمان محلی خاندان مکری در عصر ناصری بود.

 سفرنامهٔ ژاک دو مورگان 
ژاک دو مورگان در کتاب جغرافیای غرب ایران (صفحهٔ ۲۰ و ۲۱) دربارهٔ سیف الدین خان مُکری چنین نوشته است:
چپ|180px|بندانگشتی|سیف الدین خان
سیف الدین خان سردار پسر حاکم سابق آذربایجان به‌همین نام، از اعقاب والی‌های مکری و از همین رو دارای قدرت و حمکرانی غیرقابل انکاری بر طوایف و عشایر مختلف بود. بدبختانه کمی بعد از عزیمت ما از مکریان، اجل این مرد توانا و دانا را در بیست و نه سالگی در ربود و ایران را از وجود یک هوشمند و برگزیده محروم ساخت.

در بازگشت به مکریان من و خام مرگان و همه کاروان را در قصر سردار آباد که دوست من سیف الدین خان با کمال لطف آن را در اختیار ما نهاده بود گذاشتم و خود به منظور سروصورت دادن بعضی مسائل مربوط به ماموریتم با چاربار به تبریز رفتم.

 خاطرات و سفرنامهٔ ژاک دو مورگان نسخهٔ ۱۸۹۰
در کتاب خاطرات و سفرنامه مرگان نسخهٔ ۱۸۹۰ به جزئیات بیشتری در مورد سیف الدین خان پرداخته است که از این قرار است:

پیش از این گفته‌ام تمامی کُردها عشایر بودند تا کم‌کم با الگوبرداری از ایرانی‌ها و مسیحیان آذربایجان دست به ساخت روستاهایی زدند. بسیار دشوار است برآورد اینکه چه زمانی این دگرگونی آغاز شده یا حتی پیش از گسترش شهریت توسط امیرخان سردار.

سیف الدین والی مکری و حاکم آذربایجان در سرزمین‌های موروثی‌اش در آنجا سردارآباد را بنا نهاد و اهمیّت بوکان را افزایش داد و کُردها را تشویق به ایجاد دهات در زمین‌هایشان کرد. در این شرایط تعجب‌آور نیست یافتن موارد مشترک در میان دهات کُرد و آذربایجان.

این خانه‌ها و بناهای خشتی پوشیده از تراس، راه‌های باریک و پر پیچ‌وخم که امکان عبور را فراهم می‌کنند و انبوه خاک رس در کنار درب خانه‌ها انباشته شده است.

در تمام روز هوا وحشتناک است، باران و تگرگ است و باد شدید و سرد. پنج فرسخ (۳۳ کیلومتر) را پیمودیم تا به دِه کوچیک رسیدیم. مالک کوچیک دو ارمنی توریس هستند که در آنجا سکنی دارند. آن‌ها بسیار دوست داشتنی هستند و از ما به بهترین روش ممکن استقبال کردند اما در کشور به عنوان راهزنان خطرناکی شناخته شده‌اند. آن‌ها به شکل کُردها لباس می‌پوشند تا بتوانند کارهایشان را آسانتر انجام دهند.
چپ|180px|بندانگشتی|کودکی سیف الدین خان مکری
در آنجا خبر مرگ ژنرال سیف الدین خان، حاکم کردستانِ مکری به ما رسید. او بیست و نه ساله بود و شاه او را بتازگی به سمت مارشال منصوب کرده بود. سیف الدین خان مدت زمانی را دور از پدرش گذراند. وی تنها هفت سال داشت زمانی که مارشال، حاکم آذربایجان درگذشت. مادرش از جوانی وی استفاده کرد و در جهت منافع خود ثروت عظیمی را که در کنترل داشت از بین برد.

او از طرف گماشتگان قبلی سردار (عزیزخان) مورد حمایت قرار گرفت و زمانی که سیف الدین به سن بلوغ عقلی رسید از صد و هشت دِه و قلمرو وسیعی که پدرش در تصاحب داشت تنها دِه بوکان بجا مانده بود، همانجایی که در جریانِ شورش مکری، در برابر شورشیان استقامت کرد.

سیف الدین خان استعداد خارق‌العاده‌ای داشت و به‌صورت تحسین‌برانگیزی زبان‌های شرقی مانند ترکی، فارسی، عربی، کردی و فرانسوی و کمی انگلیسی و آلمانی را از برداشت. او خود به تنهایی آموخته بود و قدرت جذب باورنکردنی‌اش وی را بزودی برتر از تمام ایرانیانی قرار داد که در اروپا دانش‌آموخته بودند.

به‌جز این سیف الدین خان در مشکلات یک مدیر خوب و شجاع بود. در چندین مورد صلح را در کردستان مکری برقرار کرد. مرگ وی خسارت بزرگی بود برای حکومت ایران (یادداشت ۲۰ نوامبر ۱۸۹۰). بعدها دانستم که سیف الدین خان توسط همسرش که دختر یک آقای کردستانِ مکری بود مسموم شد.

 مرگ 
سیف الدین خان مکری در سال ۱۳۰۸ هجری قمری برابر با ۱۲۷۰ خورشیدی درگذشت و او را در تبریز نزدیک مقبره عزیزخان دفن کردند. بنا به روایت افخمی (نویسنده کتاب ۸۱۵ صفحه ای تاریخ فرهنگ مکریان) یکی از زنان زیبای سیف الدین خان مکری به نام حسنی جهان خانم، غذای او را آغشته به زهر کرد و سیف الدین خان در بوکان درگذشت.

 اقدامات 
از فعالیت‌ها و اقدامات سیف الدین خان می‌توان این موارد را نام برد:
 گسترش و تکمیل کارهای ساختمانی قلعهٔ سردار بوکان
 احداث حوض و انتقال آب آن به قلعهٔ سردار
 ساخت بازار سرپوشیده کوچک در جوار قلعه
 ساخت روستای سردار آباد و عمارت آن
 کنترل عشایر و سرکوب سران یاغی مکری (منسوب به شورش مکری)
 فرماندار ساوجبلاغ مکری (به مدت کوتاهی)

 خانواده 
فرزندان
 طوبی خانم همسر حبیب‌الله خان سرتیپ مالک سیمینه بوکان
 زهرا خانم همسر رسول آقا عباسی روستای انبار بوکان
 صغرا خانم همسر محمود ایلخانی زاده (از خانزادگان بوکان)
 محمد حسین خان مکری (سومین سردار مکری بوکان)

همسر
 حسنی جهان خانم، فرزند پاشا خان مکری ملقب به مظفرالدوله همسر سیف الدین خان بود. پاشاخان فرزند فرخ‌خان مکری برادر عزیزخان بود.

 پانویس 

 منابع 
 تاریخ ادب و فرهنگ مکریان - بوکان - افخمی ابراهیم (کتاب)
 بوکان له سه دهٔ بیسته م دا، کوی ۸۱ به لگه نامه توسط رحمان محمدیان (کتاب)
 

رده:اهالی بوکان
رده:خاک‌سپاری‌ها در امامزاده سید حمزه
رده:زادگان ۱۲۴۱
رده:سیاستمداران اهل ایران
رده:سیاستمداران اهل بوکان