کلاغ (فیلم ۱۳۵۶)

کلاغ فیلمی به نویسندگی و کارگردانیِ بهرام بیضایی با بازیِ حسین پرورش و آنیک شفرازیان و پروانه معصومی است که – پس از کوششِ نافرجام برای ساختنِ فیلمِ حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس – در سالِ ۱۳۵۶ ساخته شد. این سوّمین فیلمِ بلندِ بیضایی است. این فیلم به تهیه‌کنندگی بهمن فرمان‌آرا محصول شرکت گسترش صنایع سینمایی ایران است.

 خلاصهٔ داستان 
اصالت (حسین پرورش) در جستجوی موضوعی برای ساختنِ یک برنامهٔ تلویزیونی است که یک آگهی در روزنامهٔ عصر می‌بیند که نوشته دختر جوانی گم شده و یابنده با نشانیِ مندرج در آگهی تماس بگیرد. عکس دختر گمشده به نظرِ اصالت آشنا می‌آید، و می‌کوشد به یاد آورد که او را کجا دیده است. شب‌هنگام آسیه (پروانه معصومی) به دورهٔ هفتگیِ همکاران می‌رود، و موضوعِ دخترِ گمشده را به‌طورِ شوخی‌آمیز به میان می‌آورد. آسیه آموزگار مدرسهٔ کر و لال‌هاست و در منزل خاطراتِ مادرشوهرش را می‌نویسد، که از خانوادهٔ اصیل و متجدّدی بوده است. اصالت به نشانیِ داده شده در آگهی می‌رود و می‌فهمد که نشانی مربوط به سی سال پیش است: سنگلج. آسیه نیز به موضوعِ دخترِ گمشده علاقه نشان می‌دهد. همکارانِ اصالت موفّق می‌شوند با یک تلفنِ دروغین او را به تهیهٔ گزارشی از آلودگیِ هوا بکشانند. مادر در بازگفتنِ خاطراتش آسیه را به دوره‌ای دور می‌برد، به دیدارِ جاها و مردمی که دیگر نیستند. مادر در جوانی نامزدش را از دست داده و به ازدواجی کوتاه و بی‌عشق تن درداده، و اصالت را، که فرزندخوانده‌اش است، در شلوغیِ زمانِ جنگ در بیمارستان یافته است. چندی بعد مادر با شنیدنِ خبرِ دروغِ پیدا شدنِ دخترِ گمشده منقلب می‌شود، و آسیه که بو برده که همهٔ این مسائل با هم مربوط است به جستجو می‌پردازد و در اتاقِ مادر عکسِ دخترِ گمشده را می‌یابد و می‌فهمد که گمشده همانا جوانیِ مادر است.فیلم کلاغ در وبگاه سوره

 ساخت 

مردادِ ۱۳۵۵: توافق نهایی مابین تهیه‌کننده فیلم کلاغ «شرکت گسترش صنایع سینمایی ایران» و بهرام بیضایی و همچنین ادامه نگارش فیلم‌نامه «کلاغ» توسط بهرام بیضایی

در جریانِ فیلمبرداری سکانسِ نهایی نزاعی میانِ کارگردان و پروانه معصومی درگرفت، که با میانجی‌گریِ همکاران برطرف شد.

 بازیگران 
بندانگشتی|چپ|پروانه معصومی در نمایی از فیلم

«داستان زندگی خانم عصمت صفوی بود و فیلم‌نامه‌اش هم برای ایشان نوشته شده بود. . . . کلاغ قرار بود سپاسگزاری آقای بیضایی از این زن بزرگ سینمای ما باشد. اما متأسفانه خانم صفوی فوت کردند . . .»
پروانه معصومی، ۲۰۰۵ میلادی
 بازیگر گوینده نقشپروانه معصومی ژاله کاظمی آسیهحسین پرورش ناصر طهماسب اصالتآنیک شفرازیانفهیمه راستکار مادر اصالتمنوچهر فرید حسین عرفانی آقای دبیریجمشید لایق عزت‌الله مقبلی آقای ابتکارمحمّد مطیع منوچهر والی‌زاده آقای دیم‌کارشهرام گلچین آرشاک قوکاسیان کارگردانمیراحمد ایروانلو محمّدباقر توکّلی کلنلآقاجان رفیعی بدری نوراللهی دکترسامی تحصّنی محمّدباقر توکّلی پدر آسیهفرّخ‌لقا هوشمند بدری نوراللهی مادر آسیهیاسمن مسعودی مهوش افشاری خدمتکارملیحه نظری بدری نوراللهی مهمانگلچهره سجّادیه ولی گودرزی ماگروهی پطروسیان واچیک مانگاساریان 

 نمایش 
تهیه‌کننده کلاغ را به جشنوارهٔ جهانیِ فیلمِ تهران برد. بیضایی هم از این کار حمایت کرد: «اینکه هیچ کاری نکنیم که کاری کرده باشیم در زندگی هیچ جا به نتیجه نرسیده. اینکه هیچ کاری نکنیم که مبادا دستمان آلوده شود در هیچ جای دنیا نتیجه‌ای نداشت.» ولی نه جایزه‌ای به فیلم رسید و نه نمایشِ عمومیِ خوبی داشت: آتش‌سوزیِ سینماها در جریانِ انقلابِ ۱۳۵۷ مانعِ نمایشش شد. ولی پس از انقلاب در تلویزیون نشانش دادند. 

از دوم تا دهم آبان ۱۳۵۷، روزنامهٔ اطلاعات در صفحهٔ ۱۸ تبلیغ نمایش عمومی فیلم کلاغ را منتشر کرد. در این آگهی اعلام شده بود که نمایش فیلم از چهارشنبه ۱۰ آبان، فقط در سینما «بلوار» آغاز می‌شود. در متن آگهی آمده بود: «اولین نمایش عمومی فیلم “کلاغ”، حرکتی جدید در سینمای ملی ایران است. با دیدن فیلم “کلاغ” حمایت خود را از سینمای ملی ایران آغاز کنید و کمک کنید که این رسانهٔ گروهی آزاد بماند. خواهشمندیم از بازار سیاه بلیت نخرید و بلیت خود را از پیش رزرو کنید.»جایگزین=اعلان چاپی قدیمی برای نمایش فیلم کلاغ در سینما بولوار|بندانگشتی|اعلان نمایش فیلم «کلاغ» در سینما بولوار، ۱۰ آبان ۱۳۵۷، روزنامه اطلاعات

 دربارهٔ فیلم 
thumb|page=21|مقاله‌ای دربارهٔ کلاغ در روزنامهٔ اطّلاعاتِ ۵ آذرِ ۱۳۵۶
خاطره شیبانی بر این باور بوده است که مسئلهٔ بنیادین در فیلم‌های بیضایی این است که آدمی جهان را چگونه می‌بیند؛ و بدین ترتیب بیضایی را پیشگامِ برتری دادن به درونیّات قهرمان در سینمای ایران می‌داند. وی توضیح می‌دهد که روی همین اصل دوربینِ بیضایی به زاویهٔ دیدِ آسیه، قهرمانِ فیلم، نزدیک می‌شود.
alt=صفحه‌ای از روزنامهٔ آیندگان شامل گفت‌وگویی با بهرام بیضایی دربارهٔ فیلم کلاغ|بندانگشتی|گفت‌وگوی بهرام بیضایی دربارهٔ فیلم «کلاغ» در روزنامهٔ آیندگان، ۲۹ اسفند ۱۳۵۷

«. . . مادر آن کلاغی است که ما از نوحه‌ی او متوجه ویرانه می‌شویم.»

 در فرهنگِ عامّه 
سالِ ۱۳۹۵ دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خواند که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله کلاغ و شخصیتِ آسیه، اشاره می‌شود.

 جستارهای وابسته 
 کلاغ (فیلمِ ۱۹۴۳)
 چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 

 پیوند به بیرون 

 
 
 کلاغ در وبگاه ایران‌آکتور

رده:فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی
رده:فیلم‌ها به تهیه‌کنندگی بهمن فرمان‌آرا
رده:فیلم‌ها به زبان فارسی
رده:فیلم‌ها به کارگردانی بهرام بیضایی
رده:فیلم‌های ۱۳۵۶
رده:فیلم‌های ایرانی
رده:فیلم‌های سیاه‌وسفید ایرانی
رده:فیلم‌های موج نوی سینمای ایران
رده:فیلم‌های واقع‌شده در تهران