اشعار پارسی به‌جای‌مانده از دوران ساسانیان

زبان پارسی به همراه سانسکریت و یونانی و لاتین از زبانهای کهن آریایی هستند که از هزاره پیش از میلاد نوشته میشدند.اینها همه در این سه هزار سال،دگرگونی های بسیار یافته اند اما شرایط برای سانسکریت و یونانی و لاتین بدانگونه بود که جامعه توانست در کنار دگرگونیهای بسیار، نمونه کهن ان نیز پیوسته نگاه دارد وهمچنان با ان بنویسد وبیافریند،و با انکه یونانی کهن و لاتین کهن دیگر زبان خانمان نیست سانسکریت هنوز هم در خانه زنده است ، چیزی که به دلایل بسیار برای پارسی اتفاق نیفتاد و خط و گویش پیشینش از یاد رفت .

در اینکه چرا پارسی مانند سانسکریت و یونانی و لاتین نتوانست گونه کهن خود را پاس بدارد سخن بسیار است و اینجا جای آن نیست.

پارسی هخامنشی پس از هخامنشیان از یادها رفت(مقایسه کنید با سومری که تا یک سده پس از میلاد هنوز نوشته میشد.چهار هزار سال نوشته میشد با انکه دوهزار سال پیش از ان مرده بود )

از نوشته های بازمانده پهلوی درمیابیم که پارسی پهلوی تا سده چهارم پنجم هجری بخوبی رواج داشته ونویسندگان برخی از مهمترین آثار بازمانده پهلوی چون واپسین کتاب دینکرد از آذرپاد امیدان و پرسشنیها امید اشه‌وهشتان و گزیدگ زادسپرم همزمان با شاهنامه فردوسی نوشته شده اند.بنا به گزارش های بسیار از نوشته های عربی و پارسی میدانیم که پارسی پهلوی را نوشته های بسیار در رشته های بیشمار بویژه ادبیات بوده جوری که شگفتی جاحظ نویسنده و ادیب عرب را بر انگیخته، اما از آنهمه،تنها نویسه هایی که بازمانده نوشته های دین باوران است که آنهم شمارش بسیار نیست.

پارسی دری زبانی که امروز به پارسی شناخته میشود و سروده سخنوران و سخن مردم بدانست در سده سوم هجری شکل گرفت و نخستین سخنوران پارسی دری نیز همانزمان در دربار صفاری و سامانی نمایان شدند.اینکه در نوشته هایی چون تاریخ سیستان از نخستین سخنوران به پارسی گفته اند منظورشان نخستین سخنوران به پارسی دری و به گونه رسمی است ،در واقع پیش از ان دوره پارسی دری(دستکم در ورژنی که میشناسیم) پدیدار نشده بود اما این بدین معنی نیست که ایرانیان پیش از ان شعر نمی گفتند

کهن ترین بخش اوستا، گاتا سروده های زرتشت شعر موزون است . سروده های مانی و شاگردانش نیز بخش بزرگی از شعر پهلوی را در بر میگیرد ، هرچند امروزه تنها بخش کمی از آن به دست ما رسیده‌است. موسیقی اصیل ایرانی نیز همواره با شعر فارسی هم‌آهنگ بوده‌است. از موسیقی‌دانان برجستهٔ دوران ساسانیان می‌توان به باربد، بامشاد، رامتین، سرکش و نکیسا اشاره کرد.

 اللهو و الملاهیی 
ابن خردادبه در کتاب اللهو و الملاهیکتاب اللّهو و الملاهی (تفریح و آلات موسیقی) نوشتهٔ ابن خردادبه دربارهٔ انواع سازها و دستگاه‌های موسیقی در عهد ساسانی و شرحی از زندگانی باربد و سرکش است. به نغمه‌هایی اشاره می‌کند که باربَد برای خسروپرویز ساسانی ساخته و یکی از شعرهای او را که یک مصراع آن افتاده می‌آورد:

ترجمه:

 از مجمل التواریخ و تذکرة الشعرا 
در مقدمهٔ کتاب مجمل التواریخ، ملک الشعرای بهار اشاره به دو شعر پهلوی که در این کتاب آمده‌است کرده‌است:

عبدالرحمن بن عیسی الکتاب همدانی، نامه‌ای (دربارهٔ همدان) نوشته‌است به زبان (الفاظ) پهلوی بدین گونه: 

 
که سارو نام اَرک (ارگ) و قلعهٔ شهر همدان بوده و ساروق عربی‌شدهٔ آن است.

بهار در ادامه می‌نویسد:

و شعر دومی که بهار به آن اشاره می‌کند:

 
که به باور بهار این عبارت دو فرد شعر هجایی (برابر دو مصراع عروضی است)، به وزن هشت هجایی که از وزن‌های روایی (متداول) زمان کهن بوده و اصل آن چنین است:

دولتشاه سمرقندی در تذکرة الشعرا از مناقب الشعراء ابوطاهر خاتونی آورده :

بعهد عضدالدوله دیلمی هنوز قصر شیرین که بنواحی خانقین است ویران نشده بود در کتابة ان قصر این بیت نوشته یافتند که بدستور فارسی قدیم است:

هژیرا بگیهان انوشه بزی

جهان را بدیدار توشه بزی

این بیت مثنوی و بر وزن سروده شاهنامه است. در عربی شعر مثنوی نبود،در کتابهای عربی از سروده های پارسی بنا بر «مزدوجه علی طریق الفرس» (دوتایی به روش پارسیان) یاد شده.

 تاریخ سیستان 
سرودی در تاریخ سیستان به زبان پهلوی وجود دارد که دربارهٔ آتشکدهٔ کرکوی می‌باشد:

 تاریخ طبرستان 
در تاریخ طبرستان دربارهٔ شهر آمل آمده 

 پانویس 

 منابع 
 نیرنوری، عبدالحمید، سهم ارزشمند ایران در فرهنگ جهان، جلد دوم، برگه‌های ۸۰۹-۸۱۸ و ۴۷۴ (دورهٔ دو جلدی).

رده:شعر فارسی
رده:زبان فارسی میانه