مسافران (فیلم ۱۳۷۰)

مسافران دهمین فیلمِ بهرام بیضایی (هشتمین فیلمِ بلندِ سینماییش) است که سالِ ۱۳۶۹ و ۱۳۷۰ ساخته شد؛ و سالِ بعد کتابِ فیلم‌نامه‌اش، که نوشتهٔ فیلم‌ساز است، چاپ شد. بیضایی تا ده سال پس از مسافران فیلمِ بلند نساخت.

 خلاصهٔ داستان 
مهتاب، خواهرِ ماهرخ، همراهِ شوهر و دو پسرِ خردسالش با یک سواریِ کرایه از شمالِ ایران به سوی تهران راه می‌افتند تا آینهٔ موروثیِ نوعروسِ خانواده را به جشنِ عروسیِ ماهرخ برسانند. در راه زنی روستایی با ایشان هم‌سفر می‌شود؛ و سپس همگی در تصادف با یک نفتکش می‌میرند. خبر به خانواده می‌رسد و عروسی به سوگواری تبدیل می‌شود. گزارش‌های پلیس اگرچه صحت تصادف و کشته شدن مسافران را نشان می‌دهد، نشانی از آینهٔ موروثی پیدا نمی‌شود. در حالی که همهٔ خانواده مرگِ مسافران را پذیرفته‌اند، خانم بزرگ دل به سوگ نمی‌سپارد و چشم به راه می‌ماند تا مهتاب با آینهٔ نوعروس از راه برسد. بر خلافِ خواستهٔ خانم بزرگ، سوگواری برگزار می‌شود و نزدیکانِ کشتگان، رانندهٔ نفتکش و شاگردش، مأموران و دیگران در مراسم شرکت می‌کنند؛ ولی ماهرخ با حالی پریشان با لباسِ سفیدِ عروسی پیدا می‌شود. میانِ واکنش‌های گوناگونِ حاضران ناگهان مهتاب و دیگر مردگان با آینهٔ موروثی از راه می‌رسند. بازتاب نور در آینه محفل آنان را غرق در روشنایی می‌کند. مهتاب آینه را به ماهرخ می‌سپارد تا عروسی برپا شود.

 فیلم‌نامه 

طرحِ فیلم‌نامه را بیضایی در سالِ ۱۳۵۴ نگاشت. سالِ ۱۳۶۸ فیلم‌نامهٔ مسافران را نوشت که بهارِ ۱۳۷۱، پیش از نمایشِ همگانیِ فیلم، به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران چاپ شد، و در چاپ‌های بعدی عکس‌هایی از فیلم به کتاب پیوست شد.

 ساخت 
پایانِ سالِ ۱۳۶۹ کارگردانیِ فیلم آغاز شد و سالِ بعد پایان گرفت و راش‌ها تدوین شد. بخش‌هایی از فیلم را که بیضایی، به خاطرِ کمردرد، نتوانست کارگردانی کند واروژ کریم مسیحی کارگردانی کرد. بیضایی در سخنرانی‌ای به تاریخِ ۱۱ فوریهٔ ۲۰۱۱ در دانشگاهِ استنفورد گفت که این فیلم را در پاسخِ فیلمِ مادرِ علی حاتمی ساخته است.

حمید سمندریان و آتیلا پسیانی و فاطمه معتمد آریا نیز در بازیگردانی به بیضایی کمک کردند.

 نمایش و پس از آن 
مسافران نخستین بار در جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ ۱۳۷۰ به نمایش درآمد. نمایشِ فیلم در سالِ ۱۳۷۱ دچارِ مشکل شد و بیضایی نامه‌ای سرگشاده در اعتراض نوشت.مثلاً هوشنگ گلشیری از اصفهان خبر داده که «آقازاده‌ای» جلوگرفته از نمایشِ مسافران؛ و، هرچند بیضایی شکایت کرده و محق شناخته شده، سینماهای اصفهان از شدّتِ فسادِ محلّیِ حاکم حاضر به نمایشِ فیلم نشده‌اند. ()

در دی‌ماهِ ۱۳۸۲ اکبر هاشمی رفسنجانی در گفتگو با روزنامهٔ کیهان در دفاع از سیاستِ فرهنگیِ دولتش اشاره کرد که وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامیِ دولتِ او از سانسورِ فیلم‌ها کوتاه نیامده و مسافرانِ بیضایی هم از این قاعده مستثنی نبوده است: «شما وقتی می‌خواهید مثل بزنید، همان فیلم آقای بیضایی را مثل می‌زنید که خود شما می‌گویید ۳۰ ثانیه سانسور شد. بالاخره وزارت ارشاد چاقوی سانسور را بر زمین نگذاشت، ولی سعی می‌کردیم هنرمندان سینما را هم با خود داشته باشیم و به کمک آنها نیروهای موفق‌تری در همه بخشهای مهم تربیت کنیم که نیازی به سانسور نباشد.»

در رأی‌گیریِ سالِ ۱۳۸۰ مجلّهٔ دنیای تصویر مسافران برترین فیلمِ دههٔ ۱۳۷۰ شناخته شد.

 در جشنوارهٔ فجرِ ۱۳۷۰ 
مسافران با چهارده نامزدی و شش بُرد رکورددارِ جایزه‌های جشنواره شد. در گفتگوی فریدون جیرانی و بهروز افخمی در بهمنِ ۱۳۹۴ در شبکهٔ سهٔ تلویزیونِ ایران گفته شد که داورانِ جشنوارهٔ سالِ ۱۳۷۰ این فیلم را پسندیده بودند و بیشترِ جایزه‌ها را برای کارگردانش در نظر گرفته بودند؛ ولی سرانجام فقط جایزهٔ ویژهٔ هیئتِ داوران به مسافران رسید. افخمی، که از داورانِ آن دوره بود، از توضیحِ بیشتر خودداری کرد.http://www.khabaronline.ir/detail/506192 جیرانی در گفتگو با عبدالله اسفندیاری به سالِ ۱۳۹۵ اشاره کرد که از رسول ملّاقلی‌پور (یکی از داوران) شنیده که سیّد محمّد بهشتی شیرازی (دبیرِ جشنواره) در جلسهٔ هیئتِ داورانِ آن جشنواره گفته که همهٔ جایزه‌ها را به بیضایی بدهند، «اگر می‌خواهید کسی را بی‌کار کنید!» بنا بر این «توصیه به اینکه جایزه بهترین کارگردانی . . . به بهرام بیضایی داده نشود»، تصمیم بر آن شده که جایزه‌ها به این فیلم نرسد تا احیاناً فیلم‌ساز دچارِ گرفتاری‌های رایج نشود و، به اصطلاح، «بی‌کار» نشود. ولی، با این همه، بیضایی تا ده سال پس از مسافران امکانِ فیلم‌سازی نیافت.

 جایزه‌ها 
 جشنواره تاریخِ مراسم جایزه نامزد نتیجه جشنوارهٔ فیلمِ فجر بهمنِ ۱۳۷۰ بهترین فیلم بهرام بیضایی بهترین کارگردانی بهرام بیضایی بهترین تدوین بهرام بیضایی بهترین بازیگرِ زنِ نقشِ اوّل جمیله شیخی بهترین بازیگرِ مردِ نقشِ دوّم مجید مظفّری بهترین بازیگرِ زنِ نقشِ دوّم فاطمه معتمد آریا بهترین بازیگرِ زنِ نقشِ دوّم محبوبه بیات بهترین صدابرداری محمود سمّاک‌باشی بهترین طرّاحیِ صحنه و لباس ایرج رامین‌فر بهترین فیلم‌برداری مهرداد فخیمی بهترین چهره‌پردازی فرهنگ معیّری جایزهٔ ویژهٔ هیئتِ داوران بهرام بیضایی 
بیضایی جایزهٔ خود را به معاونتِ امورِ سینماییِ وزارتِ ارشاد پس‌فرستاد.

 دربارهٔ فیلم 

 فیلم 
فیلمِ مستندی به نامِ مسافران در راه به سالِ ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ ساخته شده که به پشتِ صحنه و نظرِ دست‌اندرکارانِ مسافران می‌پردازد.

 در چشمِ دیگران 
مسافران نیز، همچون بیشترِ فیلم‌های بیضایی، ستایندگانِ فراوانی داشته است. ژاله آموزگار و جهانبخش نورایی و زاون قوکاسیان و حمید دبّاشی و مارک اسموژینسکی و کیومرث پوراحمد از این جمله‌اند. سکانسِ افتتاحیهٔ مسافران در یک رأی‌گیری به سالِ ۱۴۰۱ برترین سکانسِ افتتاحیه در تاریخِ سینمای ایران شناخته شد.

عبدالعلی عظیمی در مقالهٔ «حضور و غیبت» می‌نویسد: «زرتشت . . . در جایی که «زندگی» را در برابر «نه زندگی» قرار می‌دهد تقسیم‌بندی زیبا و قابل تعمیمی ارائه می‌دهد که به زندگی گیتیانهٔ ما اعتبار می‌بخشد. به این معنا «مسافران» در عرصهٔ «زندگی» است، پاس‌دارندهٔ زندگی است. . . . اساساً انتخاب «عروسی» و «عزا» – با همهٔ بار معنایی که در اینجا دارند – انتخاب بجایی است. قدرت بیضایی، نه فقط در آشنایی و دانش فوق‌العاده‌اش از این مراسم، بلکه در تلفیق درست هزل و جد است. . . . خانم بزرگ تسلیم نمی‌شود تا رؤیایش را رؤیای ما کند. «مسافران» بزرگداشت و رستاخیز همهٔ مردگان ماست، . . در شعر ریتسوس . . . می‌توان گفت مردگان و غایبان حضوری سنگین‌تر و مسلّط‌تر از زندگان دارند، تا آن حد که شاعر، جهان موجود را سرابی می‌داند . . . چراکه جامعهٔ یونان نیز جامعه‌ای مرگ‌باور و مرگ‌ستاست. در یونان نیز حضور هرروزه و آشنای مرگ باعث می‌شود تا زندگان با همهٔ مردگانشان راه بروند، غذا بخورند، سفر کنند و عشق بورزند. در «مسافران» زیاده بر این معنا، آرزویی نیز وجود دارد: آرزوی اینکه بگذاریم مردگان یا بمیرند یا در کنار ما و برای زندگی ما زنده بمانند.»

جمشید ارجمند در مقاله‌ای به نام «مسافران، گشایش بند اجل؟» می‌نویسد: ««مسافران» بیگمان تلخترین و جدیترین فیلم در منظومه آثار «بهرام بیضایی»، فیلمساز متفکر و تلخ‌اندیش ماست. . . . «مسافران»، در چارچوب و ساختار زبان سینمائی خاص «بیضایی» یکسره وقف بیان سودای ذهنی مردی اهل اندیشه است که در پنجمین دهه زندگی «برگمان» وار به معمای هستی می‌اندیشد . . . . در «مسافران» بیضایی را از دو نظر ستایش می‌کنیم، یکی طرح مسئله بغرنج مرگ و هستی به زبان سینما و دیگر گزینش قالبی آشنا و روان، داستانی ساده و دست‌آموز ذهن و اندیشه بومی و انتخاب برش درامی تراژیکی برای داستان که مستلزم ساخت و پرداختی نرم و روان از سوی فیلمسازی آشنا به ظرایف و دقائق داستانسرائی و میزانسن است.»

علیرضا کاوه فیلم مسافران را آیینی دانسته که کنش‌های درونی شخصیت‌ها را به تجربه‌ای جمعی میان تماشاگر، قهرمان و خالق اثر پیوند می‌زند.کاوه، علیرضا. «باوری ناممکن»، در: زاون قوکاسیان (به‌کوشش)، مجموعه مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی. تهران: انتشارات روشنگران، ۱۳۷۹، صص ۵۴۶–۵۵۳.

مسعود فراستی نوشته: «مسافرانِ بیضایی «تیپیک»ترین و «تکنیکی»ترین اثر اوست، و شاید پراداترین آنها. فیلمی است بسیار پرتکلّف و روشنفکرفریب، اما فاقد تفکر و فن سینمایی؛ و اسیر پلاستیک و شعبده‌بازی تکنیکی. بیضایی، بر خلاف اکثر فیلمسازان قدیمی ما، هم دلمشغولی و ذهنمشغولی‌ای دارد و دانشی جدی در نمایش و هم تسلطی بر مدیوم سینما. و هرچند که مرتب – و خوشبختانه – حرف خود را می‌زند و بر آن پای می‌فشرد، اما – و بدبختانه – حرفش هم تکراری شده و هم نخ‌نما. و سینمایش نیز، روز به روز سطحی‌تر، تکنیک‌نماتر. . . . ما روح پدر الکساندر – در فانی و الکساندر – را باور می‌کنیم . . . روح پدر هملت را نیز و جادوگر مکبث را. . . . اما، نه روح مسافران را باور می‌کنیم و نه علاقه مادربزرگ را، و نه شادباش و . . . .»

 در فرهنگِ عامّه 
دامون نوردین ترانه‌ای به نام «رگبار» خوانده که در آن به فیلم‌های بیضایی، از جمله مسافران، اشاره می‌شود.

 بازیگران 

پیش از مژده شمسایی، آتنه فقیه نصیری برای نقشِ «ماهرخ» برگزیده شده بود؛ ولی سرانجام بیضایی کنارش گذاشت و شمسایی را، که از عوامل اجرایی بود، برای این نقش برگزید.آتنه فقیه نصیری در گفتگوی اختصاصی با بولتن نیوز: با رفیع پیتز ازدواج نکرده بودم که جدا شوم/بیضایی تشخیص داد که من بازیگر بشو نیستم/عارف باید رئیس مجلس شود گوهر خیراندیش نیز از گزینه‌های بیضایی برای نقشِ همدم بود. آتیلا پسیانی نخست فقط بازیگردان بود، ولی به جای بهروز بقایی نقشِ پلیس را هم بازی کرد.
 بازیگر نقشمژده شمسائی ماهرخجمیله شیخی خانم بزرگهما روستا مهتابمجید مظفّری ماهوفاطمه معتمد آریا مستانفرّخ‌لقا هوشمند مونسباقر صحرارودی کدیورمحمّدتقی شریفی ابراهیمهرمز هدایت حشمتارسلان یزدانی کیوانبهادر ابراهیمی کیهانجمشید اسماعیل‌خانی حکمتمحبوبه بیات همدمساناز و سولماز بقائی دخترانشانغلامرضا طباطبائی یونس برهانینیکو خردمند بهجت برهانیحمید امجد رهیپریسا بیضائی رهاآتیلا پسیانی ستوان فلاحیجمشید لایق سرگرد نقویآتش تقی‌پور صفر مولویشهین علیزاده مولود مولویهومن کدخدائی پسرانشانمحمود نمدی پسرانشانمحمّدرضا حسن‌پور پسرانشانلادن و لاله و فرح اعتمادپور دخترانشانکریم اکبری مبارکه شعبان سبحانی فاطمه نقوی زرین‌کلای سبحانیفرج‌الله گل‌سفیدی برادر شعبانحسن جهان‌بین برادر زرین‌کلاعنایت بخشی الله‌قلی یاوریفهیمه رحیم‌نیا همسرش اعظماسماعیل پوررضا مچول حیدرپورمهتاب نصیرپور همسرش عفّترضا غفوری همکاران صنفی رانندگانمحسن فخاری همکاران صنفی رانندگانرضا سمساری همکاران صنفی رانندگانمرتضی خیرخواه رنگ‌کارانابراهیم هانیبال رنگ‌کارانبهمن مدنی رنگ‌کارانجهانگیر فروهر سمسارمسعود تکاور شاگردشمحمد پورستّار نامه‌برنادر غازی بیات پزشکفرزانه نشاط‌خواه خانم پزشکرضا منوچهری نمایندهٔ شرکتِ حمل و نقلعلیرضا حبیب‌پور پاسبانرضا درخشان تصویربردار ویدئوسیامک زمرّدی عکّاسِ خبریعلی‌اصغر گرمسیری بزرگِ خانوادهفؤاد آیتی بزرگِ خانوادهحسن سیّدی بزرگِ خانواده
نقشِ مهمانانِ پایانِ فیلم را رحمان مقدّم و کاظم شعبانی و ام‌البنین تمجیدی و اختر راستکار و حسنعلی پیرمحمّدی و کاظم شیرین‌سخن و حمیدرضا هدایتی و خسرو پیمان و پریماه شاهین مقدم و اکبر قدمی و علی عبّاسی و وجیهه لقمانی و ساحره متین و محمّدحسین وکیلی و علی‌اکبر جانبخش و فریبرز عرب‌نیا و هوشنگ قوانلو و ژاله شعاری بازی کردند.

 جستارهای وابسته 
 هملت
 حکایتِ زمستان
 چریکه‌ی تارا
 دیباچه‌ی نوین شاهنامه
 یه حبّه قند

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 مسافران. ب‍ی‍ض‍ایی، ب‍ه‍رام. تهران: انتشارات روشنگران ۱۳۷۱|سایت سازمان اسناد و کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

 پیوند به بیرون 

 
 
 مسافران در وبگاه ایران‌آکتور
 
 
 https://www.radiofarda.com/a/whats-the-islamic-republic-problem-with-beizaei-travellers/31663663.html

رده:رستاخیز در فیلم
رده:فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی
رده:فیلم‌های ۱۳۷۰
رده:فیلم‌های ایرانی
رده:فیلم‌های برنده سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن
رده:فیلم‌های به تهیه‌کنندگی بهرام بیضایی
رده:فیلم‌ها به کارگردانی بهرام بیضایی
رده:فیلم‌ها به زبان فارسی
رده:فیلم‌های درباره عروسی
رده:فیلم‌های واقع‌شده در تهران
رده:فیلم‌های واقع‌شده در البرز
رده:کتاب‌های ۱۳۷۱