شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری

شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، عنوان مجموعه کتابی شش‌جلدی است نوشته مهدی بامداد، که نمونه‌ای از نخستین تلاش‌های مورخان و نویسندگان معاصر در شناساندن سیاستمداران ایرانی، به شیوهٔ نوین به‌شمار می‌رود.

این کتاب، یک دانشنامه نسبتاً بزرگ در شناخت تاریخ رجال ایران در سه سده اخیر بوده و با معرفی جمع بزرگی از رجال ایرانی در این سه قرن، به عنوان یکی از مراجع بسیار مهم جهت محققان و مورخان و دانش‌پژوهانی که قصد پژوهش و تألیف در این عرصه را دارند، به‌شمار می‌رود. بامداد که با پشتکار، مطالعه و تحقیق چند ساله و بر اثر معاشرت طولانی با خانواده‌های رجال سیاسی ایران، موفق به تألیف چنین اثری شده بود، در نگارش این اثر از منابعی همچون خاطرات و خطرات اثر مخبرالسلطنه هدایت، یادداشت‌های روزانه اعتمادالسلطنه و سایر آثار وی، کتابهای خان ملک ساسانی، دورهٔ مجلات و نشریاتی همچون مجله یادگار، یغما و… کتاب ایران و مسئلهٔ ایران، اثرِ لرد کرزِن و منابع متعدد دیگر، بهره برد.

این اثر، مشهورترین و شاخص‌ترین اثر مهدی بامداد محسوب می‌شود و عمدهٔ شهرت امروزی او، به سبب تألیف همین کتاب است.

بامداد ابتدا تصمیم داشت مجموعه یادداشت‌های خود را در ده جلد انتشار دهد، لیکن به سبب بیماری آن‌ها را طی سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱ خورشیدی در شش جلد منتشر کرد.

بنا به گفته برخی صاحبنظران، وی در تدوین مطالب کتاب شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، استقلال رأی و نظر داشته و از داوری‌های رجال‌نویسان پیشین، تأثیر نپذیرفته‌ است. نثر این کتاب روان است و جای‌جای صفحات آن در مجلدات مختلف با تصاویری گویا و بعضاً منحصربه‌فرد، آراسته شده‌ است.

حسین محبوبی اردکانی، در مجموعه مقالاتی که با عنوان «انتقاد (نقد) کتاب شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲، ۱۳، ۱۴ هجری»، در مجله راهنمای کتاب، [سال دوازدهم، شماره‌های ۹ و ۱۰ (آذر - دی ۱۳۴۸ خورشیدی)، صفحات ۵۳۸ تا ۵۴۳، و نیز: سال سیزدهم، شماره‌های ۱۰ و ۱۱ و ۱۲(دی - بهمن - اسفند ۱۳۴۹ خورشیدی)، صفحات ۷۷۱ تا ۷۷۸]، نوشته‌است، به نکات زیادی در مورد این کتاب اشاره کرده و از جمله نوشته‌است:

چنانچه با معیار علامه قزوینی، در ارزیابی لغت نامهٔ دهخدا، این کتاب را بسنجیم، آن را تقریباً بدون غلط می‌یابیم؛ اما کاستیهایی نیز در این کتاب وجود دارد؛ از جمله اینکه زندگینامه‌ها براساس نام کوچک اشخاص (و نه شهرت یا نام خانوادگی آنان) تنظیم شده‌است، در شرح احوال رجال نظم و ترتیب تاریخی رعایت نشده‌ است، از ذکر منابع و مآخذ خودداری گردیده‌ است، شرح حال عده‌ای از مشاهیر نادیده گرفته شده و در این کتاب نیامده‌ است، از بسیاری از رجال دورهٔ افشاریه و زندیه ذکری نرفته و بیشتر شرح‌حال‌ها به رجال عصر قاجار اختصاص یافته و تازه در دورهٔ قاجار نیز، به جز در مورد رجال دوران سلطنت ناصرالدین شاه که در مورد اغلب آن‌ها شرح‌حالی ارائه شده، در مورد رجال دوران دیگر پادشاهان قاجاری، به شرح‌حال شمار معدودی از این قبیل رجال اکتفا شده‌ است. اما با وجود تمامی این موارد، هیچ‌یک از این کاستی‌ها از ارزش‌های این کتاب نمی‌کاهد.

 منابع 

 
 دائرةالمعارف اسلامیکا، مدخل دوم
 

رده:کتاب‌های تاریخی
رده:زندگی‌نامه‌ها (کتاب‌ها)