پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون

بندانگشتی|نمایی از ناحیهٔ شمال‌غربی پارک ملی خَبْر، تیپ پوششی: درمنه
بندانگشتی|دهانهٔ غار شب پَره در کوه بزرگ خَبر
بندانگشتی|شیوع آفت نیمه‌انگلی لورانتوس در پارک ملی خَبر
پارک ملّی خَبْر منطقه‌ای حفاظت‌شده در بخش خَبْر از شهرستان بافت و ارزوئیه در استان کرمان است. مساحت آن حدود ۱۲۰٬۰۰۰ هکتار است. در داخل این پارک شامل پنج قطعه پناهگاه حیات وحش (منطقه غرب خیرآباد، جنوب محمودآباد، مرکز روچان، شمال دهسرد و ارزوئیه) با نام پناهگاه حیات وحش روچون قرار گرفته (بر گرفته از نام روستای رُچان است) که مساحت آن‌ها جمعاً به ۵۰٬۰۰۰ هکتار می‌رسد. این پارک ملی به دلیل دارا بودن تنوع زیستی ناشی از وجود ارتفاعات، دشت‌های متعدد، حوضه‌های آبخیز متنوع، در استان و کشور کم‌نظیر است.
چپ|بندانگشتی|240x240px|کوه بلند خَبْر در فصل بهار با ارتفاع ۳٬۸۵۱ متر

 تاریخچه 
پارک ملی خَبر واقع در استان کرمان بوده و یازدهمین منطقه‌ای است که در ایران عنوان پارک ملی را به‌خود اختصاص داده است. در سال ۱۳۵۰ همزمان با تغییر نام شورایعالی شکاربانی و نظارت بر صید به شورایعالی حفاظت محیطزیست و آغاز فعالیت سازمان حفاظت محیط زیست، طی مصوبه مورخ ۱۳۵۰/۴/۲۷ شورای یادشده، منطقه خبر و روچون به عنوان منطقه حفاظت شده به ثبت رسیدند. سپس در تاریخ ،۱۳۵۴/۵/۲۱ سطح حفاظتی آن به پناهگاه حیات وحش و در نهایت، براساس مصوبه مورخ ۱۳۷۸/۶/۳ شورایعالی حفاظت محیط زیست، وسعتی معادل ۱۴۹۹۸۲ هکتار به عنوان یازدهمین پارک ملی ایران، با عنوان پارک ملی خّبر و مابقی به عنوان پناهگاه حیات وحش روچون ثبت شد. در سال ۱۹۹۴ بواسطه نگهداری منظم از تعداد قابل توجهی از گونه‌های در معرض تهدید جهانی، همچنین به خاطر نگهداری منظم از تعداد زیادی از جمعیت‌های جهانی یک گونه، که انتشار همه، یا بخش زیادی از آنها به خاورمیانه محدود شده است، جزو نواحی مهم پرندگان در خاورمیانه به عنوان منطقه مهم پرندگان (IBA) به ثبت رسید و در نهایت در سال ۱۳۷۰ به عنوان منطقهٔ گردشگری فرهنگی در سازمان فرهنگی یونسکو به ثبت رسید و در سال ۱۳۷۸ قسمت عمدهٔ این منطقه به پارک ملی ارتقاء یافت.

 پناهگاه حیات وحش روچون 
پناهگاه حیات وحش روچون یک پناهگاه حیات وحش با مساحت ۲۶۰۸۶ هکتار است که در استان کرمان در ایران قرار دارد. این پناهگاه حیات وحش طبق مصوبهٔ شمارهٔ ۶۱۵ در تاریخ ۹۸/۰۱/۰۵ در فهرست مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست ایران قرار گرفت.
این پناهگاه در محدودهٔ شهرستان بافت و شهرستان ارزوئیه به شکل خوشه‌ای در داخل پارک ملی خبر پراکنده است و شامل ۵ بخش می‌باشد. یک بخش در جنوب روستای محمودآباد، یک بخش در شمال روستای دهسرد، یک بخش در غرب خیرآباد، یک بخش در شمال ارزوییه و یک بخش نیز در روستای رُچان واقع است. این منطقه از سال ۱۳۷۸ به عنوان یکی از مناطق حفاظت شده اعلام شد و از مناطق کمیاب و نادر کشور است که پتانسیل استفاده در جنبه‌های آموزشی، تفریحی، علمی و اقتصادی را دارد.

 زمین‌شناسی 
از نظر زمین‌شناسی پارک ملی خبر در بخش جنوبی زون سنندج - سیرجان قرار دارد. قدیمی‌ترین سنگ‌های رخنمون یافته مربوط به سنگ‌های دگرگونی متعلق به دورهٔ کامبرین است. بیشترین وسعت منطقه نیز به سنگه‌های دگرگونی اختصاص دارد که به صورت سه کمپلکس گل‌گهر، روتشون و خبر در منطقه مشاهده می‌شود. افزون‌بر این، سنگ‌های آتشفشانی و رسوبی نیز در منطقه دیده می‌شوند. قابل ذکر است که سنگ‌های دگرگونی حاوی شیلی و همچنین نهشته‌های فلیش گونه و ماسه سنگی پارک، بشدت فرسایش پذیرند. پارک ملی خبر از نظر چینه‌شناسی، منطقه‌ای متنوع است که سازندها و واحدهای سنگی آن در برگیرندهٔ سنگ‌های دوران کواترنری، هولوسن، پلیستوسن، الیگومیوسن، ژوراسیک - سرتاسیوز، کربونیفر، دوونین، کامبرین - اردویسین و مزوزوئیک است و مهم‌ترین گسل‌های موجود در منطقه شامل گسل دهسرد و گسل خبر می‌باشد.

 اقلیم 
از دیدگاه کلان اقلیم، مهم‌ترین توده‌های هوایی مؤثر بر محدوده در فصل زمستان، توده‌های پرفشار شمالی، و به‌طور مشخص سیستم پرفشار سیبری، سیستم پر فشار آزر از سمت اقیانوس اطلس شمالی، سیستم کم فشار مدیترانه‌ای و سیستم کم فشار سودان است. در فصل تابستان نیز جریان‌های کم فشار تابستانهٔ هند (مونسون) و کم فشار حرارتی کویر مرکزی و لوت محدوده مورد نظر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بر اساس مطالعات انجام شده به روش آمبرژه، در محدودهٔ مورد مطالعه، چهار اقلیم خشک سرد، خشک نیمه‌سرد، خشک معتدل و بیابانی گرم میانه دیده می‌شود که بیشترین وسعت به اقلیم خشک نیمه‌سرد اختصاص دارد. منشأ اصلی بارندگی در پارک که بیشتر زمستانه است، جریان‌های مدیترانه‌ای بوده و میانگین بارندگی سالانه ۲۵۳/۶۹ میلی‌متر است. میانگین سالانهٔ دمای روزانه بین ۱۳/۷ تا ۲۵/۳ درجهٔ سانتی‌گراد متغیر است. متوسط تعداد روزهای یخبندان ۷۸ روز در سال و حداکثر میانگین سالانه رطوبت نسبی، ماهانه ۴۷ درصد است. جهت باد غالب از ماه آبان تا اردیبهشت، غربی و جنوب غربی و از خرداد تا مهر ماه شمالی و میانگین سرعت باد غالب ۵٫۴ متر بر ثانیه در جهت شمال است.

 واحدهای اراضی 
در محدودهٔ مورد مطالعه ۵ تیپ اراضی در قالب ۱۰ واحد اراضی در چارچوب سیستم همبستهٔ کوهستانی - بیابانی دیده می‌شود، این تیپ‌ها شامل: تیپ کوهستان، تیپ تپه، تیپ اراضی فلات‌ها و تراس‌های فوقانی، تیپ اراضی واریزهای سنگریزه دار و تیپ اراضی آبرفت‌های بادبزنی شکل سنگریزه دار است. بر روی این واحدها ۸ نوع تیپ خاک با بافت شنی، شنی لومی و لومی شنی با اعماق متفاوت قابل تشخیص است. این خاکها به علت شرایط اقلیمی مناطق خشک، دارای سنگریزه زیاد هستند. چهرهٔ عمومی منطقه از نظر فرسایش خاک بر اساس مدل پسیاک به ۴ طبقه زیرتقسیم می‌شود:
 مناطق با فرسایش کم با مساحت محدودی در حاشیهٔ شمالی که شامل اراضی کم‌شیب و با پوشش به نسبت خوب است.
 مناطق با فرسایش متوسط.
 مناطق دارای فرسایش زیاد که بخش عمدهای از منطقه را شامل می‌شود.
 مناطق با فرسایش خیلی زیاد که مربوط به مناطق با شیب تند و بیشتر فاقد پوشش گیاهی است. قابل جبران تحمل می‌کند.
فرسایش سطحی خاک در کل منطقه حدود ۱۷٫۹ تن بر هکتار است. مهم‌ترین عامل در کنترل فرسایش خاک، خروج کامل دام عشایر و روستاهای اطراف میسر می‌شود.

 منابع آبی 
عمده منابع آبی این پارک از آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود که شامل ۸۶ چشمهٔ بزرگ و کوچک با کیفیت نسبت خوب تا خوب، ۳۸ حلقه چاه و ۱۷ رشته قنات است.(این ارقام بر مبنای اطلاعات سال ۱۳۸۱ و نیازمند به روزرسانی است)

 تنوع زیستی 
تنوع آب و هوای منطقهٔ سرد سیری، معتدل و گرمسیری و تلاقی دو تیپ رویشی ایران ـ تورانی و صحرا-سندی سبب غنای گونه‌های گیاهی در این منطقه شده است. پارک ملی خبر یکی از ذخیره‌گاه‌های طبیعی بسیار با ارزش کشور است که از تنوع اقلیمی، چشم‌اندازهای دیدنی و گونه‌های گیاهی و جانوری فراوانی برخوردار است. وجود کوه‌های بسیار مرتفع در کنار دشت‌های هموار و کم‌ارتفاع چشم‌انداز طبیعی این پارک را با شکوه، زیبا و متنوع ساخته است. پارک ملی خبر به‌همراه پناهگاه حیات وحش روچون از کوه‌های خشک صخره‌ای و صعب‌العبور، دره‌ها، تپه ماهورها، جنگل‌های کوهستانی، مناطق دشتی و استپی تشکیل شده که همین موضوع باعث پدید آمدن منظره‌های متفاوتی در این پارک شده است. این پارک به دلیل دارا بودن تنوع زیستی ناشی از وجود ارتفاعات، دشت‌های متعدد، حوضه‌های آبخیز متنوع، اختلاف شرایط اقلیمی و سه نوع آب و هوای سردسیری، معتدل و گرمسیری در کشور کم‌نظیر است.

 پوشش گیاهی 
از نظر رستنی‌ها ۵۲٫۸ درصد از گونه‌های گیاهی پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش رو چون متعلق به منطقهٔ رویشی ایران - تورانی، ۱۲٫۱ درصد آن تعلق به منطقهٔ رویشی صحرا - سندی و ۹٫۸ درصد. آن مشترک بین این ۲ منطقه است. بر اساس آخرین مطالعات انجام شده در حدود ۷۵۰ گونهٔ گیاهی متعلق به ۲۸۸ جنس و ۷۵ شناسایی شده است که از این مقدار ۱۲۰ گونه بومی این منطقه می‌باشد. بیشترین تعداد گونه‌های درختی و درختچه‌ای به جنس :بادام، بیشترین تعداد گونه‌های علفی و بوته‌ای به جنس AStragalus و بیشترین گونه‌های بوته‌ای به خانوادهٔ Legorminosae اختصاص دارد. پارک ملی خبر در برگیرندهٔ بقایای اجتماعات گیاهی ارزنده‌ای چون بنه، بادام، کیکم و ارس است. همچنین گونه‌های با ارزشی چون انار شیطان، کنار، زیتون وحشی، استبرق و کهور در این محدوده دیده می‌شود. این پارک به دلیل کوهستانی بودن، تنوع اقلیمی و توپوگرافی از توان گونه زایی بالایی برخوردار است. حضور ۸۰ گونهٔ بومی نشان از ارزش حفاظتی بالای منطقه دارد. بر اساس طبقه‌بندی توپوبیوکلیماتیک، ۴ رویشگاه در محدودهٔ مورد مطالعه قابل تفکیک است. این رویشگاه‌ها شامل رویشگاه دشت سردسیری، کوهستان سردسیری، بخش معتدله، دشت گرمسیری و کوهستان نیمه‌گرمسیری است. در بررسی تیپولوژی منطقه، ۲۷ تیپ گیاهی شناسایی شده است که ۱۶ تیپ آن درختی و درختچه‌ای است. عناصر اصلی رویش‌های جنگلی منطقه مورد مطالعه را گونه‌های کیکم، بنه، ارچن، بادام کوهی، تنگرس، اُرس، هوم، کُنار، قوسک، رزوک، ترویت، شن، سیاچوب و رزوک خوراکی تشکیل می‌دهد که چهارگونهٔ اول در مجموع ۶۰ درصد فراوانی عناصر رویش‌های جنگلی را به خود اختصاص داده‌اند. درخت بنه به دلیل فراوانی و نقش آن در ساخت تیپ‌های اصلی و سطح تاج پوشش مهم‌ترین عنصر سازنده رویش‌های جنگلی در محدودهٔ پارک به‌شمار می‌آید. در سال‌های اخیر به دلیل شیوع آفت نیمه‌انگلی لورانتوس در پایه‌های بادام کوهی، کیکم، ارچن و تنگس خسارات شدیدی به پوشش گیاهی این پارک وارد آمده است به‌طوری‌که تخمین زده می‌شود بیش از دو سوم از پایه‌های یاد شده آلوده به این آفت و در معرض خشکیدن هستند.

 حیات وحش 
پارک ملی خبر به دلیل برخورداری از گسترهٔ دشت در جوار کوهستان و طیفی از گیاهان انبوه و متراکم تا باز و تنکا، زیستگاه‌های متنوع و گوناگونی را برای وحوش فراهم آورده است. ضعف مدیریت منطقه به دلیل کمبود امکانات کنترل و نظارت به همراه شدت تعارضات موجود در منطقه، مانند شکار بی‌رویه، تغییر کاربری و چرای دام، افت کیفیت زیستگاه‌های حیات وحش را سبب شده است. با وجود این ارزیابی کیفیت زیستگاه‌های پارک که با توجه به عوامل درون زیستگاهی و برون زیستگاهی انجام شده است، نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از پارک دارای زیستگاه‌های خیلی خوب و خوب بوده و از تنوع گونه‌ای بالایی برخوردار است. براساس این مطالعه زیستگاه‌های کوهستان خبر، کفهٔ دق علیجان و زنجیرآویز از نظر کیفیت جزء بهترین زیستگاه‌های پارک به‌شمار می‌آیند. در حال حاضر پارک ملی خبر دارای ۳۴ گونهٔ پستاندار متعلق به ۱۴ خانواده و ۶ راسته، ۷ گونهٔ پرندهٔ مهاجر، ۸۵ گونهٔ پرندهٔ بومی و ۳۱ گونهٔ خزنده است که نشان از غنای گونه‌ای منطقه دارد. پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون ضمن برخورداری از تنوع گونه‌ای بالا، گونه‌های حمایت شده و با ارزشی چون پلنگ، جبیر، کاراکال، روباه شنی، هوبره، عقاب طلایی و… را در خود حفظ می‌کند (. مهم‌ترین گونه‌های بارز منطقه را قوچ و میش، کل و بز، جبیر و پلنگ تشکیل می‌دهد. همچنین یکی از معدود مناطق ایران است که رودک عسل‌خوار در آن زندگی می‌کند که یکی از حیوانات کمیاب در ایران و جهان می‌باشد.نترس‌ترین جانور زمین از دیگر جانوران این زیستگاه می‌توان به پستاندارانی همچون کل و بز، قوچ و میش، شغال، کفتار، گراز، گرگ، آهو، خرگوش و … اشاره اشاره نمود. همچنین انواع پرندگان شکاری از جمله عقاب دو برادر، عقاب مارخور، دلیجه کوچک، شاهین، پیغو و قرقی در این زیستگاه مشاهده شده‌اند. پرنده جیرفتی که از جمله پرندگان کمیاب محسوب می‌شود در این پناهگاه زندگی می‌کند. شایان ذکر است که این محدوده زیستگاه گونه‌های با ارزشی چون خرس سیاه، گورخر ایرانی و دال بوده است که هر سه گونه در این منطقه منقرض شده‌اند. حدود ۸ راس گورخر از سایر زیستگاه‌ها به سایت تکثیر و پرورش گورخر ایرانی در پارک ملی خبر منتقل شده است تا در صورت ازدیاد و امکان، این گونه مجدداً به منطقه معرفی و رهاسازی شود. بر طبق سرشماری سال ۱۳۹۱ به روش مشاهده مستقیم؛ تعداد ۱۹۳۴ راس کل و بز، ۱۶۸۶ راس قوچ و میش و ۴۸۴ راس جبیر و حیواناتی نظیر گربه جنگلی، گرگ، کفتار، خوک وحشی و پلنگ نیز مشاهده گردید.

 قابلیت‌های توریستی 
پارک ملی خبر دارای ویژگی‌های استثنایی و طیف گسترده و متنوعی از چشم‌اندازها، رویشگاه‌ها، زیستگاه‌ها، حیات وحش و جوامع گیاهی است این منطقه دارای کاربری‌های توریسم گسترده و متمرکز است ۱۶ درصد از مساحت پارک جهت کاربری متمرکز توان دارد ولی جهت کاربری توریسم گسترده ۶۵ درصد مساحت پارک مناسب است.

 بزرگ‌ترین پروژهٔ گردشگری و اکوتوریسم خاورمیانه خبر 
در بهمن ماه ۹۵، بزرگ‌ترین پروژهٔ گردشگری و اکوتوریسم خاورمیانه در پارک ملی خبر با حضور معصومه ابتکار معاون رئیس‌جمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور و مقدسی قائم مقام سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، رحمانی معاون سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور کلنگ‌زنی با سرمایه‌گذاری ۳۰۰ میلیارد تومانی بخش خصوصی کلید خورد.

طرح ملی گردشگری و توسعه و حفاظت از پارک ملی خبر با تغییر نام به توسعه، حفظ و نگهداری اکوتوریسم طبیعی پارک ملی خبر در حال انجام گرفتن است که این طرح ملی گردشگری خبر شامل ایجاد موزهٔ طبیعی، تله‌کابین، مکان‌های اقامتی به صورت کمپ توریستی، گردشگری هوایی است. چگونگی اجرای این پروژه سبب انتقادات فراوانی از سوی کارشناسان و روزنامه‌نگاران شده است.

 منابع 

رده:پارک‌های ملی ایران
روچون
رده:جغرافیای استان کرمان
رده:ویکی‌سازی رباتیک