خانه بنکدار

خانهٔ بُنَکدار از بناهای دورهٔ قاجاریه است. این بنا در خیابان چهارباغ پایین، کوی آقاجان‌بیک، پلاکهای ۳۰ و ۳۲ شهر اصفهان است. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۲۲ در آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. آقاسیدحسن بنکدار، در سال ۱۲۲۸ تصمیم می‌گیرد خانه‌ای بزرگ و مناسب برای روضهٔ امام حسین بخرد و روضهٔ قدیمی خود در سرای گلشن را به این خانه منتقل کند. مِلک مذکور را به واسطهٔ شخصی پیدا می‌کند؛ اما ملک در تملک یکی از متنفذان قاجار بوده و او هم به فروش رضایت نمی‌دهد و حتی به شخص سیدحسن بنکدار اهانت می‌کند؛ صاحب‌خانه شب‌هنگام، بانویی نورانی را در خواب می‌بیند که به خاطر رفتارش با آقاسیدحسن او را سرزنش می‌کند: «تو فرزند ما را که برای برپایی مراسم جدّش سیدالشهدا می‌خواست خانه‌ات را بخرد، در نهایت بی‌ادبی و تحقیر از اینجا بیرون کردی. وای بر تو!» صاحب‌خانه سراسیمه از خواب می‌پرد، همان نیمه‌شب آقاسیدحسن را پیدا کرده و خانه را به او می‌بخشد. با این شرط که: «مرا ببخشی و قول بدهی تا وقتی ممکن است خودت و فرزندانت دست از دامن این خانواده برنداری و هر سال مراسم عزاداری جدّت امام حسین را در دههٔ اول محرم در همین‌جا برگزار کنی.»مجلهٔ زندگی سالم، شمارهٔ یکم، دی ماه ۸۸، ص۱۵

آقاسیدحسن به عهدش وفا می‌کند. در سال‌های نخست، مراسم دههٔ اول محرم به‌طور کامل انجام می‌شود؛ اما پس از مدتی فقط تا سوم محرم ادامه پیدا می‌کند. تا اینکه در پنجاه‌وششمین سال برگزاری مراسم عزاداری، آقاسیدحسن در حال خواندن روضهٔ ظهر عاشورا، روی منبر فوت می‌کند. پس از او، سیدمرتضی بنکدار، سیدمهدی بنکدار و سیدجواد بنکدار، پرچم‌دار عزاداری امام حسین در خانهٔ بنکدار می‌شوند و چراغ آن خانه را روشن نگه می‌دارند. سید فرهاد بنکدار از سال ۱۳۷۹ تا امروز، برگزاری این مجلس را برعهده دارد.

درِ این خانهٔ تاریخی از اذان صبح به روی عزاداران باز می‌شود. عده‌ای به داخل خانه می‌روند و بعضی هم در محوطه روی زیراندازهایی که با خود می‌آورند، می‌نشینند.

شاه‌نشین این خانه نقاشی و گچ‌کاری شده است. خانهٔ قجری از دو اشکوب که هر کدام چند در ورودی دارند و طبقهٔ پائین که دوتا پنج‌دری دارد شکل گرفته است. از بیرونی پا به اندرونی که بگذاریم، به حیاط وسط می‌رسیم. دور تا دور این حیاط طاق‌های ضربی و اتاقک‌هایی هست که درهای چوبی‌شان همه به یکدیگر راه دارند. روی شیشه‌های رنگی درها، گردوخاک چندساله نشسته و کف اتاقک‌های طبقهٔ بالا، ناهموار است. جاهایی از زمین نشست کرده و جاهایی باد کرده است. اینجا همه‌چیز «قدمت» دارد، مثل شیشه‌ها، درها، طاقچه‌ها، ستون‌ها و سرستون‌ها با خطوط مورّبشان، عکس‌ها و حتی لهجه‌ها.رازهای مگوی یک خانهٔ قجری، خانهٔ بنکدار / مریم السادات حسینی

 عزاداری سیدالشهدا 
در حال حاضر هرساله در ماه محرم مراسم عزاداری سیدالشهدا به صورت سنتی برگزار می‌شود. سیدحسن بنکدار، اولین بانی برگزاری مراسم عزاداری بوده است. بعد از آن، سیدمهدی بنکدار و سیدجواد بنکدار عهده‌دار این مسئولیت شدند. در حال حاضر سیدفرهاد بنکدار، چهارمین نسل از خانوادهٔ بنکدار، هر سال مراسم را به سبک‌وسیاق گذشته که شامل منبر و سخنرانی است، برگزار می‌کند. عزادری خانهٔ بنکدار هم‌زمان با آغاز ماه محرم شروع و تا دو روز بعد از عاشورا ادامه دارد. عزاداری در حیاط خانه برگزار می‌شود و بر روی حیاط برای جلوگیری از سرما، پوشی زده‌اند. این پوش، شبیه پرده‌های قلمکار است و بر روی آن نقوش گیاهی و حیوانی و نوشتار وجود دارد.

 نقش‌های پوش و نمادهای آن 
در خانهٔ بنکدار قبل از ورود به خانه، پرچم و بیرقی در سردر خانه قرار دارد که بر روی آن نقش شیر، اسلیمی و پرنده‌ای دیده می‌شود. بعد از ورود به خانه، روی سرپوش خانه، بر روی درخت سرو، نقش پرنده‌ای را مشاهده می‌کنیم. اینکه چرا پرنده این اندازه از اهمیت و جایگاه ویژه برخوردار است می‌توان گفت پرنده «تعالی روح، تجلی الهی، صعود به آسمان، دخول به مرتبهٔ عالی شهود و… است.» پرنده به‌عنوان نماد جاودانگی روح در قرآن آمده است. روح با شهبازی مقایسه شده که نقارهٔ مرشد او را فرا می‌خواند و به مرغی تشبیه شده که اسیر قفسی از خاک است و مانند دیگر سنت‌های عرفای مسلمان نیز اغلب تولد روحانی یا شکوفایی روح را به پرنده‌ای بدون صدف، که جامهٔ خاکی‌اش شکسته شده مقایسه می‌کنند. پرنده نماد روح، نقشی واسط میان زمین و آسمان دارد. در کنار تصویر پرنده، در خانهٔ بنکدار نوشته شده: «یا عبدالله الحسین». پرنده که خود نماد روح و جاودانگی است این نوشته را با خود به اوج و بالا می‌برد و وجود کلمهٔ «یا عبدالله الحسین» بر فراز آن خود به جاودانگی این اسم و صاحب آن اشاره دارد و این تزیینات بر سقف نه اشکال حیوانات و گیاهان، بلکه نمادی از جاودانگی است و ابیاتی که دورتادور این سرپوش نوشته شده، دربارهٔ حادثهٔ عظیم کربلا هستند. نقاش با ترسیم این اشکال که همگی نمادی از جاودانگی هستند، به جاودانگی این ماجرا و عظمت آن اشاره می‌کند.

درخت سرو نیز از جمله نقوشی است که در پوشِ خانهٔ بنکدار دیده می‌شود. درختان سرو در اطراف سقف ترسیم شده‌اند و حرکت همه به سوی یک نقطه و یک مرکز است. درخت سرو «مانند دیگر درختان همیشه‌بهار، نماد جاودانگی، یعنی حیات پس از مرگ است.» نقش درخت سرو که گاهی نیز به عنوان کاج مورد اشاره قرار می‌گیرد از جمله نگاره‌های بسیار رایج و تکراری است که قدیمی‌ترین نشانهٔ آن در حواشی تخت جمشید به جهت آیینی مشاهده می‌شود. این نقش با آیین زرتشتی و سنن باستانی ایران همبستگی خاص دارد. درخت همیشه‌سبز سرو، نشانه‌ای از جاودانگی روح و زندگی دائم است.برخی محققان عقیده دارند که درخت سرو در دوران باستان و به گواهی نقوش برجستهٔ تخت جمشید جنبهٔ آیینی داشته و نماد جاودانگی تلقی می‌شد. با ظهور اسلام و در دوران اسلامی به ترویج جایگاه خود را به‌عنوان یک درخت آیینی از دست داده و تبدیل به یک نگاره تزیینی و انتزاعی می‌شود و این رفته‌رفته در قرون ۱۲ و ۱۳ به اوج زیبایی و ظهور خویش در بیشتر هنرهای ایرانی از ترمه‌بافی و قالی‌بافی گرفته تا معماری و هنرهای دینی و آیینی نظیر تعزیه و علامت‌های عاشورایی می‌رسد. از تصاویر بسیار جالب دیگر، تصویر سرو است که حرکت چندین سرو به یک نقطه و یک مرکز و اشارهٔ همه به سوی نور را نشان می‌دهد؛ حرکت همه به سوی مرکز اشاره به وحدانیت خداوند و نجات همه توسط اوست و وجود پنجره و طرح مشبک در وسط هر طرح، اشاره به یک نور و یک نجات‌دهنده دارد.

 خانهٔ بنکدار منبری از چهل‌منبری 
همزمان با تاسوعای حسینی، آیین سنتی چهل‌ویک منبری در اصفهان برگزار می‌شود. در این مراسم، جوانان و نوجوانان بعد از نماز ظهر تاسوعا به احترام اسرای کربلا که مسیر کربلا تا شام را در چهل منزل طی کردند، با پای پیاده و در چهل‌ویک مسجد و مکان مذهبیِ قدیمی حضور می‌یابند و به یاد مصیبت‌های زینب (س) نوای «حسین حسین» سر می‌دهند. مردان و زنان مراسم چهل‌ویک منبری را از مسجد جامع شروع می‌کنند و تا غروب با گام‌هایی پر از احساس، آتش دل را در سقاخانه‌ها و تکایای قدیمی با نوای «حسین حسین» خاموش می‌کنند. سقاخانهٔ نزدیک خانهٔ بنکدار و خود خانه از جملهٔ این مکان‌هاست. عزاداران حسینی پس از گذراندن چهل منبر و برافروختن چهل‌ویک شمع سفید به نیت امام حسین (ع) و زینب (س) در شمعدانی‌های مساجد، در محل آخرین منبر تجمع می‌کنند و به مداحی و عزاداری و درخواست استجابت دعای خود در چهل‌ویکمین منبر می‌پردازند. فلسفهٔ مراسم چهل‌ویک منبر بزرگداشت زینب (س) است که پس از واقعهٔ عاشورا، در مسیر کوفه تا شام بر بالای منبر، با افشاگری‌های خود در کوفه و شام، یزید و یزیدیان را رسوا و اتفاقات روز عاشورا را بازگو کرد. در این سنت، زنان از ابتدا تا انتهای برپایی آیین با نیت‌های درونی خود مهر سکوت بر لب می‌زنند و تنها با زمزمه و ذکر کلمهٔ الله یا فرستادن صلوات بر محمد (ص) و خاندان پاکش، مسیر حرکت خود را ادامه می‌دهند.

 جستارهای وابسته 
 فهرست آثار ملی ایران
 سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

 منابع 

رده:آثار دوره قاجاریان در شهرستان اصفهان
رده:خانه‌های تاریخی شهرستان اصفهان