ضرابخانه‌های ساسانی

ضرابخانه‌های ساسانی در شهرهایی قرار داشتند که از لحاظ تجاری و نظامی حائز اهمیت بوده و به دست شاهان ساسانی تأسیس یا بازسازی شده بودند.
درحالی‌که تاکنون بیش از یکصد علامت ضرابخانه شناخته شده، فقط حدود ۲۰ تای آن در امپراتوری ساسانی برای ضرب سکه به کار رفته‌است. بسیاری از این ضرابخانه‌ها به‌طور موقتی و تنها برای پرداخت مستمری سپاهان تأسیس شده بودند و حتی در ضرابخانه‌های عمده نیز ضرورتی نداشت تا هر سال سکه ضرب گردد.

احتمالاً ضرابخانه‌ها تحت نظارت واستریوشان سالار (رئیس امور مالی) بوده‌اند. از کل مضروبات پیداست که از همان آغاز مدیریتی مرکزی وجود داشته و بر سکه‌زنی نظارت می‌کرده‌است. مطمئناً در بدو امر یعنی زمانی که فقط یک یا دو ضرابخانه فعال بوده‌است، گسترش سکه‌خانه‌ها از تیسفون آغاز شده‌است. بعداً از زمان بهرام دوم در نشر سکه‌زنی در کل شاهنشاهی هماهنگی پدید می‌آید که لازمهٔ آن هدایت مرکزی بوده‌است. درعین‌حال، در همهٔ دوره‌ها ضرابخانه‌های مرکزی وجود داشته که شاخص بوده و بازار اصلی ضرب را هم بر عهده داشته‌اند. ظهور گاه‌وبیگاه بعضی نشانه‌های اختصاصی ضرابخانه‌ها حاکی از برپایی سکه‌خانه‌های موقتی است که به وسیلهٔ ضرابخانهٔ مرکزی تأسیس شده و با همان سر سکه‌ای که از مرکز فرستاده می‌شد شروع به ضرب سکه می‌کردند و سپس دوباره برچیده می‌شدند.

شمار ضرابخانه‌ها در هر دوره متفاوت است. در آغاز شاید بیش از سه سکه‌خانه وجود نداشته‌است، اما در سدهٔ چهارم میلادی با سفرهای جنگی شاپور دوم به مشرق سکه‌خانه‌های زمان جنگ نیز پدید آمدند که یکی از آنها دقیقاً در افغانستان کنونی قرار داشت. با پیشینه‌های منفرد در دوران پادشاهی بهرام یکم و شاپور دوم، ذکر اجباری نام سکه‌خانه‌ها با پادشاهی بهرام پنجم آغاز می‌شود. احتمالاً همزمان با اقدام خسرو انوشیروان) به اصلاحات مالیاتی که بر سکه‌زنی نیز عمیقاً تأثیر گذاشته بود، سکه‌خانه‌ها استاندارد شده و ظرفیت آنها محاسبه و سهمیهٔ آنها مشخص گردید. از این زمان به بعد بر روی سکه‌ها سال پادشاهی، جانشین علامت نشر می‌شود و نشر سکه نیز به دلیل تعیین مقدار نشر از مرکز محدود می‌شود.

از ویژگی‌های سکه‌های ساسانی ذکر نام شهری است که سکه در آن ضرب می‌شده‌است. ذکر نام ضرابخانه از زمان بهرام چهارم (۳۸۸–۳۹۹ میلادی) به صورت رسمی بر پشت سکه‌ها صورت گرفت. آوردن نام ضرابخانه بر سکه‌ها کمک شایان توجهی به پژوهش‌گران کرده‌است تا به شناسایی هر چه بیشتر شهرهایی که سکه در آن ضرب می‌شده‌است، بپردازند. معمولاً در سکه‌ها نام ضرابخانه به علت کمبود جا به صورت اختصاری شدهٔ آن به کار رفته‌است، همین امر باعث گردیده‌است که در حال حاضر تعدادی از این ضرابخانه‌ها توسط محققان و سکه‌شناسان مختلف به دو یا چند شهر متفاوت که صورت اختصاری شدهٔ آنها شبیه به هم هستند، منتسب شود. بسیاری از این شهرها در حال حاضر از صفحهٔ روزگار محو شده یا تنها ویرانه‌هایی از آنها برجای مانده‌است.

برخی از ضرابخانه‌های ساسانی:
از شهرها و ضرابخانه‌هایی که نام آنها در پشت سکه‌های ساسانی حک شده می‌توان به: آذربایجان، آمل، ابرشهر، اران، اردشیر خوره، استخر، ارمنستان، ایران، ایران خوره شاپور (شوش)، جرم قباد، بست، بلخ، بیشاپور، تپورستان، تروکوارت، تیمره گلپایگان، جی، خواش، خوزستان، دارابگرد، دینور، رامهرمز، ری، ریوارد شیر، زوزن، سغد، رابطه جنسیتان، سمرقند، شیراز، کرمان، گرگان، مرو، مرو رود، نهاوند، نهریتری، ورچن (گرجستان)، وه‌اردشیر، وه انتیوک خسرو، هرات و همدان اشاره کرد.

 ضرابخانه ها 
 ردیفنام مختصر (نماد) به دبیره پهلویترانویسی نام مختصر به لاتین ترانویسی نام مختصر به فارسی نام کامل ۱𐭠𐭥𐭯ARP اپر اپرشهر (نیشابور) ۲𐭠𐭲AT آت آترا (آترپاتکان/آذربایجان) ۳𐭠𐭥𐭲ART ارت اردشیرخوره ۴𐭠𐭥𐭬 - 𐭠𐭫𐭬ARM ارم ارمنستان۵𐭠𐭬AMآمآمل ۶𐭰𐭲ST ست اصطخر ۶𐭠𐭥 - 𐭠𐭩AW , AY آو، آی اهواز۸𐭠𐭩𐭥 - 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭AYR, AYRAN آی، آیر ایرانشهر شاپور (شوش)۹𐭠𐭥𐭫𐭠𐭭 - 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭AYRANایران ایران۱۰𐭡𐭰𐭥𐭠BJRAبجرابصره۱۱𐭡𐭤𐭫- 𐭡𐭫𐭤BXL, BLX بلخ، بخل بلخ۱۲𐭡𐭩𐭱BYŠ بیش بیشاپور۱۳𐭲𐭠𐭩TAY تای تای۱۴𐭲𐭰𐭩TČY تچی تچی۱۵𐭢𐭣GD گد جی (اصفهان)۱۶𐭤𐭫𐭬XLM خلم خلم۱۷𐭣𐭠DA دا دارابگرد۱۸𐭥𐭠𐭬RAM رام رامهرمز۱۹𐭥𐭤𐭥RXW رخو رخواده۲۰𐭥𐭩𐭥RYW ریو ریواردشهر۲۱𐭥𐭣RD رد ری۲۲𐭦𐭥𐭦𐭭ZWZN زوزن زوزن۲۳𐭰𐭪SK سک زرنج، سکستان (سیستان)۲۴𐭮𐭬𐭥SMR سمر سمرکند (سمرقند)۲۵𐭰𐭠𐭰𐭥ČAČW چاچو چاچ (تاشکند)۲۶𐭱Šشاصفهان (؟)۲۷𐭱𐭩ŠY شی شیز۲۸𐭯𐭥PR پر پرات (فرات)۲۹𐭪𐭥KR کر کرمان۳۰𐭢𐭥GW گو گرگان۳۱𐭢𐭥𐭦𐭠𐭭GRZAN گرزان گرزوان۳۲𐭢𐭭GN گن گندی‌شاپور۳۳𐭬𐭥 - 𐭬𐭥𐭥 - 𐭬𐭫MR, MRW, ML مر، مرو مرو۳۴𐭬𐭥𐭥𐭭𐭠 𐭥𐭥𐭲MRWNA RWT مرونا روت مرورود۳۵𐭬𐭩MY می میبد(؟)، میشان (؟)۳۶𐭭𐭰𐭥NHR نهر نهر تیری۳۷𐭭𐭤 - 𐭭𐭩𐭤 - 𐭭𐭩NH, NYH, NY نه، نیه، نی نهاوند۳۸𐭥𐭤WH وه وه‌اردشیر (سلوکیه[؟])۳۹𐭥𐭮𐭯WSP وسپ ویسپ شادخسرو۴۰𐭥𐭩𐭤𐭰WYHCویهجتیسفون۴۱𐭥𐭩𐭤WYHویهوه کواد نهاوند۴۲𐭠𐭤𐭬AHM اهم همدان۴۳𐭤𐭥𐭠HRA هرا هرات۴۴𐭩𐭦YZ یز یزد ۴۵𐭡𐭡𐭠BBA ب‌ب‌آ دربار سیار در جنگ/(دربار)

 جستارهای وابسته 
 سکه‌های ساسانی

 پانویس 

 منابع 
کتاب

 
 

مجله‌ها
 
 

رده:سکه‌های ایران
رده:هنر ساسانیان