وارطان سالاخانیان

وارطان سالاخانیان (به ارمنی: Վարդան Սալախյան) (۶ بهمن ۱۳۰۹ – ۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۳) دیپلمات ایرانی ارمنی‌تبار، فعال سیاسی و از اعضای مرتبط با حزب توده ایران بود که در دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی در حوزه فعالیت‌های بین‌المللی حزب نقش داشت. سالاخانیان از چهره‌هایی است که قتل او پس از بازداشت در پیِ رویدادهای پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با روایت‌های مختلف گزارش شده و همچنان مورد توجه پژوهشگران تاریخ معاصر ایران است.

 زندگی‌نامه 
وارطان سالاخانیان در ۶ بهمن ۱۳۰۹ در تبریز در خانواده‌ای ارمنی‌تبار به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در تبریز و تهران گذراند و در سال‌های پایانی دهه ۱۳۲۰ به فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی ارمنی‌ها ایران نزدیک شد. سالاخانیان در اوایل دهه ۱۳۳۰ به‌عنوان کارمند و سپس دیپلمات در دستگاه اداری دولت فعالیت داشت و در کنار آن با برخی از اعضای حزب توده همکاری فکری و سازمانی داشت.Abrahamian, *Tortured Confessions*, University of California Press.

گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که او در بخش‌هایی از فعالیت‌های دیپلماتیک و تماس‌های خارجی حزب مشارکت داشته است، هرچند سطح و گسترهٔ این ارتباط‌ها بسته به روایت منابع متفاوت است.Milani, *Eminent Persians*, Syracuse University Press. در اسناد به‌جامانده از این دوره، سالاخانیان بیشتر به‌عنوان چهره‌ای تحصیل‌کرده، آرام و مورد احترام اعضای حزب و جامعه ارمنی‌ها معرفی شده است.

وارطان سالاخانیان در ۶ بهمن ۱۳۰۹ در تبریز در خانواده‌ای ارمنی متولد شد. وی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تبریز به اتمام رساند و در سال ۱۳۲۱ با خانواده‌اش به تهران رفت. آن‌ها بعد از چهار سال مجدداً به تبریز بازگشتند. وارطان به همراه پدرش در کارخانه‌ای در تبریز مشغول به کار شد. وی پس از هشت ماه کار بدون دریافت دستمزد به همراه خانواده راهی تهران شد و در آنجا به رانندگی اتوبوس پرداخت تا خرج خانواده را تأمین کند. در تهران، جذب تنها جریان متشکل چپ در آن زمان، حزب توده، شد و در سال ۱۳۳۱ به‌طور رسمی به این حزب پیوست. بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، وارطان ناگزیر فعالیت خود را به‌صورت مخفی ادامه داد.

در آن زمان، وارطان مسئول انتشار و پخش نشریه «رزم» بود.https://iranfreedom.net/زمستان-شكست-و-رفت-به-یاد-وارطان/| زمستان شکست و رفت… به یاد وارطان۱۸ اردیبهشت، ۱۴۰۳شهربانی به‌دنبال کشف و نابودی این نشریه و چاپخانه آن و همچنین بازداشت اعضا و هواداران حزب توده بود.

مادرش در مورد شهامت او می‌گوید: «به یاد دارم موقع حرکت، هوا سرد بود و برف قسمت زیادی آمده بود. ما که به تبریز می‌رفتیم، به خرم‌آباد که رسیدیم، به علت سرمای شدید و برف و بوران نتوانستیم حرکت کنیم. از همان موقع از خودگذشتگی وارطان بر همه ما معلوم شد. از وقتی که ما به آن‌جا رسیدیم تا زمان حرکت، وارطان شب تا صبح نگهبانی می‌داد تا مبادا به کسی آسیبی برسد.»

 دستگیری 
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و آغاز موج گستردهٔ بازداشت اعضا و مرتبطان حزب توده، وارطان سالاخانیان نیز توسط نیروهای امنیتی بازداشت شد. اسناد موجود نشان می‌دهد که او در فاصله کوتاهی پس از کودتا بازداشت و به بازداشتگاه‌های شهربانی منتقل شد.Abrahamian, pp. 85–92.

گزارش‌های متفاوتی دربارهٔ نحوه بازجویی و اتهامات وارده به او وجود دارد. منابع امنیتی آن دوره، او را به «همکاری سازمان‌یافته با حزب توده» متهم می‌کردند. منابع دیگری، از جمله روایت‌های شفاهی و پژوهش‌های متأخر، اشاره کرده‌اند که بازجویی‌های سخت‌گیرانه در مورد برخی اعضای بازداشت‌شده اعمال می‌شده است؛ اما دربارهٔ جزئیات پرونده سالاخانیان اتفاق‌نظر وجود ندارد و بسیاری از ادعاها نیازمند بررسی بیشتر در اسناد رسمی و ثانویه معتبر هستند.Katouzian, *Iran: A Short History*, Nashr Markaz.

نزدیک به یک سال از کودتای ۲۸ مرداد می‌گذشت ولی هنوز چاپخانه انتشار نشریه رزم کشف نشده بود. در غروب ششم اردیبهشت سال ۱۳۳۳، مأموران کودتا به‌طور اتفاقی به اتومبیلی که وارطان و کوچک شوشتری در آن بودند در دروازه دولت، ایست دادند. پس از ایست، وارطان به پرسش‌های مأموران پاسخ داد و کوچک شوشتری بدون اینکه هیچ رفتار مشکوکی از خود نشان دهد در ماشین نشست. مأموران از وارطان خواستند که صندوق عقب ماشین را باز کند تا مورد بازرسی قرار گیرد. آنها به محض بازکردن صندوق عقب ماشین، با انبوهی از نشریه‌های رزم ارگان جوانان حزب توده مواجه شدند.

وارطان را به سرعت به فرمانداری نظامی انتقال دادند تا پس از بازجویی بتوانند محل چاپخانه را کشف کنند. شکنجه‌ها روی این دو نفر شش روز ادامه یافت. پس از ۶ روز، در ۱۲ اردیبهشت ماه ۱۳۳۳، کوچک شوشتری بدون کوچک‌ترین اعترافی، در اثر شکنجه جان سپرد.سقوط بررسی رویدادهای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

پس از قتل کوچک، وارطان به شکنجه‌گران گفت: «حالا خیالم راحت شد. من می‌دانم و نمی‌گویم. هر کار می‌خواهید بکنید.»

بعدها یکی از شکنجه‌گران، به صحنه‌ای از شکنجه‌های وارطان اعتراف کرد و گفت:

در ۱۱ اردیبهشت (روز جهانی کارگر) وارطان در زندان، روی در سلول را رنگ زد و به شادی پرداخت؛ که فوراً توسط شکنجه‌گران به شکنجه‌گاه برده شد و چنان مورد شکنجه قرار گرفت که ۲۴ ساعت بیهوش شد. سرانجام در روز ۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۳، مأموران حکومت پهلوی، جمجمه وارطان را درحالی‌که اثرات سوختگی و شکنجه در بدنش نمایان بود با مته سوراخ کردند و به زندگی او پایان دادند. عوامل رژیم، شبانه جسد وارطان و کوچک را در رودخانه جاجرود رها کردند. چند روز بعد جنازه‌ها کشف شدند.

پس از درگذشت وی از طرف رضا زنجانی که مسئول مالی عبدالکریم حائری یزدی (مؤسس حوزه علمیه قم) و وکیل شرعی آیت‌الله میلانی بود، مقرر می‌شود که ماهانه ۱۵۰ تومان به خانواده وی پرداخت شود. پرداخت این کمک هزینه به مدت ۲۹ سال تا هنگام درگذشت رضا زنجانی در تاریخ ۱۶ دی ۱۳۶۲ ادامه داشت. پس از درگذشت رضا زنجانی خانواده وی بر مزار او در حرم فاطمه معصومه حضور می‌یافتند.

 ابهام در مرگ 
وارطان سالاخانیان در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۳ در تهران درگذشت. مرگ او یکی از مباحث بحث‌برانگیز تاریخ معاصر ایران است، زیرا روایت‌های مختلف و گاه متناقضی دربارهٔ آن وجود دارد. برخی منابع شفاهیِ نزدیک به نیروهای سیاسی مخالف حکومت آن دوره، مرگ او را با فشارهای بازجویی مرتبط دانسته‌اند؛ در حالی که اسناد رسمیِ منتشرشده از سوی نهادهای دولتی وقت، علت مشخص و قطعی برای مرگ او ارائه نمی‌کنند.Abrahamian, pp. 115–118.

پژوهشگران تاریخ ایران تأکید کرده‌اند که نبود اسناد کامل، دشواری دسترسی به پرونده‌های امنیتی آن دوره و وابستگی بسیاری از روایت‌ها به منابع اولیه غیر مستند، بررسی قطعی علت مرگ سالاخانیان را پیچیده می‌کند. از این‌رو، پژوهش‌های دانشگاهی معمولاً با احتیاط و بر پایه داده‌های محدود موجود دربارهٔ این موضوع اظهار نظر کرده‌اند.Milani, *Eminent Persians*, pp. 370–373.

پیکر وارطان سالاخانیان پس از مرگ، در گورستان دولاب به خاک سپرده شد؛ جایی که آرامگاه بسیاری از چهره‌های سیاسی، فرهنگی و نظامی ارمنی‌ها ایران نیز قرار دارد.

 میراث و بازتاب 
نام وارطان سالاخانیان در برخی منابع مرتبط با مطالعات تاریخ چپ ایران، حزب توده و بررسی وضعیت بازداشت‌شدگان پس از کودتای ۲۸ مرداد مطرح شده است. او به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص ابهامات مربوط به پرونده‌های سیاسی دههٔ ۱۳۳۰ در ایران شناخته می‌شود. در پژوهش‌های معاصر، سالاخانیان اغلب در چارچوب بررسی ساختار امنیتی دوره پس از کودتا و تعامل حکومت با نیروهای سیاسی مخالف مطالعه می‌شود.Abrahamian; Milani.

 شعر نازلی سخن نگفت 
احمد شاملو پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ وقتی در زندان بود با وارطان سالاخانیان آشنا شد. در هنگام مرگ وارطان در اثر شکنجه، شاملو هم‌بند وارطان بود. وی در آن زمان شعر «وارطان سخن نگفت» را در رثای او سرود که بعدها برای گذر کردن از سد سانسور، کلمه «نازلی» جای «وارطان» به‌کار برده شد و به قول شاعر «شعر را به تمام وارطان‌ها تعمیم داد.»وارطان

بهار، خنده زد و ارغوان شکفت

در خانه، زیر پنجره، گل داد یاس پیر

دست از گمان بدار

با مرگ نحس پنجه میفکن

بودن به از نبود شدن خاصه در بهار…

وارطان سخن نگفت.

سرافراز، دندان خشم بر جگر خسته بست و رفت…

وارطان سخن بگو

مرغ سکوت، جوجه مرگی فجیع را در آشیان به بیضه نشسته‌ست

وارطان سخن نگفت؛ چو خورشید

از تیرگی درآمد و در خون نشست و رفت…

وارطان سخن نگفت

وارطان ستاره بود

یک دم در این ظلام درخشید و جست و رفت…

وارطان سخن نگفت

وارطان بنفشه بود، گل داد و مژده داد:

«زمستان شکست» و رفت…

- احمد شاملو، زندان قصر ۱۳۳۳وارطان سالاخانیان ارمنی دلیر و مبارز ایرانی

 منابع 
 Abrahamian, Ervand. Tortured Confessions: Prisons and Public Recantations in Modern Iran. University of California Press, 1999.
 Milani, Abbas. Eminent Persians: The Men and Women Who Made Modern Iran. Syracuse University Press.
 Katouzian, Homa. Iran: A Short History. Nashr Markaz.
 همایون کاتوزیان، ایران، جامعه کوتاه‌مدت، نشر مرکز.

 منابع 

 
 
 

رده:اعدام‌شدگان توسط شکنجه
رده:اعضای حزب توده ایران
رده:افراد ایرانی ارمنی‌تبار
رده:اهالی ارمنی‌تبار تبریز
رده:اهالی تبریز
رده:چپ‌گرایان ایران
رده:خاک‌سپاری‌ها در آرامستان ارمنی‌ها تهران (بوراستان)
رده:درگذشتگان ۱۳۳۳
رده:درگذشتگان در بازداشت پلیس در ایران
رده:درگذشتگان در زندان اهل ایران
رده:زادگان ۱۳۰۹
رده:زندانیان اهل ایران
رده:زندانیان درگذشته در زندان‌های ایران
رده:زندانیان و بازداشت‌شدگان اهل ایران
رده:سربه‌نیست‌شده‌ها در ایران
رده:فعالان اهل ایران
رده:فعالان کارگری اهل ایران
رده:قربانیان شکنجه اهل ایران
رده:کشته‌شدگان اهل ایران
رده:کشته‌شدگان با ضرب و شتم در ایران
رده:کشته‌شدگان در ایران
رده:کمونیست‌های اهل ایران
رده:مارکسیست‌های اهل ایران