سنگ‌نوشته مهرنرسی

سنگ‌نوشتهٔ مهرنرسی سنگ‌نوشته‌ای بر دامنهٔ کوه جنوبی گذرگاه تنگاب، در مسیر جادهٔ باستانی شهر گور است که به فرمان مهرنرسی وزیر ساسانی و به یادبود احداث پلی در این محل نگاشته شده‌است.تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، ص ۹۵و ۹۶ کتیبه مهرنرسه در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد.

این سنگ‌نوشته به زبان فارسی میانه و خط پهلوی نگاشته شده و به نیمهٔ نخست سدهٔ پنجم میلادی بازمی‌گردد. این کتیبه از معدود سنگ‌نوشته‌های برجای‌مانده از بزرگان دورهٔ ساسانی است؛ جز کرتیر موبد سدهٔ سوم و شاپور سگان‌شاه و سلوک در سدهٔ چهارم، مهرنرسه تنها بزرگ‌زادهٔ ساسانی است که توانست سنگ‌نوشته‌ای از خود بر جای بگذارد. از همین‌رو این کتیبه افزون بر ارزش زبانی، دربارهٔ دین‌داری مهرنرسه و نهادهای اجتماعی روزگار او آگاهی‌هایی به‌دست می‌دهد.

 ویژگی‌ها 
سنگ‌نوشته بر سطحی به ابعاد ۸۰ در ۵۰ سانتیمتر و در هفت سطر درشت پهلوی نوشته شده و در آن آثار فرسایش به ویژه در سطرهای اول، ششم و هفتم دیده می‌شود. هم سنگ‌نوشته و هم بقایای پل مربوط به آن نزدیک سنگ‌نگارهٔ تاج‌ستانی اردشیر بابکان قرار دارند.

 مهرنرسه 

مهرنرسه از خاندان اسپندیاذ، یکی از خاندان‌های بزرگ ایرانی، و دارندهٔ مقام وزرگ‌فرمذار، بزرگ‌ترین مقام دیوانی شاهنشاهی ساسانی، بود. او این جایگاه را در روزگار چهار پادشاه، یزدگرد یکم، بهرام گور، یزدگرد دوم و پیروز یکم، بر عهده داشت و از پرنفوذترین دولتمردان سدهٔ پنجم میلادی به‌شمار می‌رفت.

مهرنرسه سه پسر داشت و هر یک را بر یکی از سه طبقهٔ جامعهٔ ساسانی گماشت: زروانداد را در جایگاه هیربدان‌هیربد (بزرگ روحانیان)، ماهگشنسپ را در جایگاه واستریوشان‌سالار (سرپرست کشاورزان و امور مالیاتی) و کاردار را در جایگاه ارتشتاران‌سالار (فرماندهٔ جنگاوران). بر پایهٔ گزارش طبری، او افزون بر این پل، چند روستا و آتشکده نیز بنیاد نهاد و برای آمرزش روان خویش و خاندانش موقوفاتی دینی برپا کرد.تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، ص ۹۵ و ۹۶.

 پل تنگاب و جایگاه تاریخی 

سنگ‌نوشته در کنار بازماندهٔ پلی جای دارد که مهرنرسه آن را بر رودخانهٔ تنگاب و بر جادهٔ اصلی منتهی به شهر گور ساخت. این پل در نزدیکی قلعهٔ دختر و در کنار سنگ‌نگارهٔ تاج‌ستانی اردشیر بابکان قرار دارد. به گمان پژوهشگران، مهرنرسه این جایگاه را آگاهانه برگزیده بود تا پل و سنگ‌نوشته‌اش در کنار نقش‌برجستهٔ بنیان‌گذار ساسانیان دیده شود، چرا که برای گذر از رودخانه جاهای مناسب‌تری هم وجود داشت.

این پل را چونکه تاریخ ساختش از روی همین سنگ‌نوشته دانسته می‌شود، آن را بهترین نمونهٔ تاریخ‌گذاری‌شده از سنگ‌تراشی ساسانیان در سدهٔ پنجم میلادی دانسته‌اند. پیش از خوانش درست کتیبه، این پل را از ساخته‌های روزگار اردشیر یکم در سدهٔ سوم میلادی می‌پنداشتند، اما خوانش تازه روشن ساخت که مهرنرسه آن را در نیمهٔ نخست سدهٔ پنجم برپا کرده‌است.

 کشف و خوانش 
نخستین بار ارنست هرتسفلد در گزارش سال ۱۹۲۴ خود به انجمن خاورشناسی آلمان از وجود این سنگ‌نوشته خبر دادمتن گزارش هرتسفلد (به آلمانی)
، اگر چه ندانسته آن را متعلق به ابرسام وزیر اردشیر بابکان دانست. در سال ۱۹۴۷ رومن گیرشمن نسخه‌ای از سنگ‌نوشته و برگردان فرانسوی آن را ارائه داد. او نیز مانند هرتسفلد معتقد بود که سنگ‌نوشته به سفارش ابرسام نوشته شده‌است
.

والتر هنینگ زبان‌شناس که در درستی خوانش هرتسفلد و گیرشمن تردید داشت، ضمن سفری به ایران در سال ۱۹۵۰ فرصت یافت تا کتیبه را از نزدیک ببیند و یک قالب لاتکس از آن بگیرد. با بررسی دقیق قالب، سرانجام هنینگ توانست نام واقعی صاحب سنگ‌نوشته (مهرنرسی) را در میانه سطر یکم و انتهای سطر چهارم بازشناسد.

 متن 

 نویسه‌گردانی آوانویسی ترجمه ZNE pwhly mtrnrshy ZY RBA ēn puhl Mihrnarseh ī wuzurg این پل به دستور مهرنرسه، prmt’l rwb’n ZY NPŠE r’dy framadār rūwān ī xwēš rāy وزرگ فرمذار، برای شادی روان خویش MN SBW ZY NPŠH plm’t bstny az xīr ī xwēš framād bastan و با هزینهٔ خویش ساخته شد. MNW PWN ZNE r’sy YATWN mtrnrshy kē pad ēn rāh āmad Mihrnarseh هر که به این راه بیاید، مهرنرسه APš prcndyn ’plyny ’yw ABYDWN u-š frazandān āfrīn ēw kunēd و فرزندانش را آفرین کند AYKš ZNE wtly KON bsty APš u-š ēn widār nūn bast u-š زیرا که او این گذرگاه را در این‌جا بنا نهاد. AD yzd’n hdyb’l mwsty W KDBA BYN LAYTY tā yazdān ayār must ud drō andar nest با کمک و لطف خداوند، نادرستی و فریب در آن‌جا نخواهد بود

 جستارهای وابسته 
 فهرست آثار ملی ایران

 سنگ‌نوشته‌های ساسانی

 پانویس 

 منابع 
 تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶ 

 پیوند به بیرون 
 برگردان فارسی کتیبه در دانشنامه فارس
 گزارش والتر هنینگ به همراه نویسه‌گردانی و ترجمه کتیبه (به انگلیسی)

رده:آثار دوره ساسانیان در شهرستان فیروزآباد
رده:سنگ‌نوشته‌های ساسانیان
رده:سنگ‌نگاره‌های تاریخی ایران
رده:کتیبه‌های تاریخی شهرستان فیروزآباد