شائول شاکد

شائول شاکد (به عبری: שאול שקד؛ ۵ مارس ۱۹۳۳، دبرتسن – ۲۷ اکتبر ۲۰۲۱، اورشلیم) زبان‌شناس، ایران‌شناس، تاریخ‌نگار، نویسنده و استاد ارشد گروه دین‌پژوهی و مطالعات هند، ایران و ارمنستان در دانشگاه عبری اورشلیم بود. او در سال ۲۰۰۰ برنده «جایزه اسرائیل» در رشته زبان‌شناسی شد، به عنوان رئیس افتخاری اتحادیه بین‌المللی آکادمی‌های علوم فعالیت می‌کرد و از محققان و نویسندگان نامدار و برجسته دانشنامه ایرانیکا بود.

تمرکز اصلی پژوهش‌های علمی او بر فرهنگ و ادیان ایران پیش از اسلام (به‌ویژه مزدیسنا در عصر ساسانی)، سیر تحول ایران باستان به ایران اسلامی، جادوی مذهبی و متون جادویی آرامی در دوران باستان متأخر، تعاملات مذهبی و فرهنگی یهودیت با فرهنگ ایرانی، و زبان و ادبیات فارسی‌یهودی باستان استوار بود.

 تحصیلات و کرسی‌های علمی 
شاکد در سال ۱۹۳۳ در شهر دبرتسن مجارستان در یک خانواده صهیونیستِ مذهبی متولد شد و در یک‌سالگی به همراه والدینش به سرزمین اسرائیل مهاجرت کرد. او در دبیرستان رئالی در حیفا در گرایش خاورشناسی تحت نظر مایر یاکوب کیستر تحصیل کرد. تحصیلات کارشناسی خود را در رشته «مطالعات خاورشناسی و ادبیات و زبان عربی» (۱۹۵۵) و کارشناسی ارشد خود را در زمینه «ادبیات عرب، زبان‌های هندواروپایی و سامی و دین‌پژوهی» (۱۹۶۰) در دانشگاه عبری اورشلیم به پایان رساند. او در دوره ارشد شاگرد اساتیدی چون صوی وربلوفسکی، دیوید فلوسر، شلومو دوف گویتین، یاکوب پولوتسکی و دیوید صوی بنِت بود. وی سپس به بریتانیا رفت و در سال ۱۹۶۴ موفق به کسب درجه دکتری (PhD) در رشته زبان‌های ایرانی از مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) دانشگاه لندن تحت نظارت والتر برونو هنینگ و مری بویس گردید.

او از سال ۱۹۶۵ تدریس در دانشگاه عبری اورشلیم را آغاز کرد و در سال ۱۹۸۰ به مقام استاد تمامی رسید و کرسی مطالعات ایرانی شورتسمن را بر عهده گرفت. او به عنوان استاد مدعو در دانشگاه هاروارد، دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، دانشگاه کلمبیا، دانشگاه نیویورک، دانشگاه آزاد برلین و دانشگاه هایدلبرگ تدریس کرد. شاکد در سال ۱۹۸۵ به عضویت آکادمی علوم و علوم انسانی اسرائیل درآمد و بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۱ ریاست بخش علوم انسانی آن را بر عهده داشت. او همچنین مدتی رئیس مؤسسه بن‌تصوی بود. تامر عیلام گیندین و رن زادوک از شاگردان برجسته او در مقطع دکتری هستند.

 حوزه‌های اصلی پژوهش 

 خرد و ادبیات اندرز ساسانی 
رساله دکتری شاکد به بررسی سنت ادبی خرد و اخلاق در زبان پارسی میانه (پهلوی) اختصاص داشت که به نام «اندرز» شناخته می‌شود. او این متون را دسته‌بندی کرد و ساختار واژگانی آن‌ها را نشان داد. او اثبات کرد که بخش مهمی از این ادبیات پس از سقوط ساسانیان، از طریق ترجمه به زبان عربی راه یافته و فرهنگ اخلاقی دوران اسلامی را متأثر ساخته است. او متن کامل کتاب ششم دینکرد را تصحیح، ترجمه و با پانویس‌های تفصیلی منتشر کرد.

 بازخوانی دگرگونی کلامی در «دوآلیسم در تحول» 
شاکد در کتاب محوری خود با عنوان دوآلیسم در تحول: تنوع دین در ایران ساسانی (۱۹۹۴)، این دیدگاه سنتی را که مزدیسنا یک آیین دوگانه‌باور صلب و بدون تغییر از قرن هشتم پیش از میلاد تا امروز بوده است، رد کرد. او استدلال نمود که زیر چتر ثنویت زرتشتی، برداشت‌های کلامی متعددی وجود داشته است؛ از ثنویت صلب (تقابل اهورامزدا و اهریمن) تا اسطوره‌های سه‌گانه‌باور پسا-مادی مانند آیین زروانی (کیش زمان). به باور او، صفت خلاقیت تنها به قطب خیر تعلق داشت و نیروی شر ماهیتی کاملاً منفی و ضداورمزدی داشت. او با تکیه بر گزارش‌های نویسندگان مسلمان عرب که پیشینه زرتشتی داشتند، تنوع این دیدگاه‌ها را اثبات کرد.

 اثبات تأثیرات مزدیسنا بر اندیشه یهود 
شاکد از مدافعان برجسته وجود پیوندهای عمیق کلامی میان فرهنگ ایرانی و الهیات یهودی بود. او اعتقاد داشت نفوذ مفاهیم زرتشتی از اواخر دوره معبد دوم در حوزه‌های آخرت‌شناسی (فرجام‌باوری) و نظام فرشته‌شناسی و دیوشناسی یهود آغاز شد؛ جایی که فرشتگان و شیاطین به موجوداتی نامرئی با سلسله‌مراتب مشخص تبدیل شدند. او همچنین ردپای این جهان‌بینی را در طومارهای دریای مرده در قمران و ادبیات شهود عرفانی یهود (سفر هخالوت) تحلیل کرد. او با همکاری آمنون نتصر، کنفرانس‌های بین‌المللی متعددی را دربارهٔ مناسبات این دو دین برگزار کرد که دستاورد آن مجموعه‌کتاب‌های چندجلدی ایرانو-جودایکا (Irano-Judaica) بود.

 متون فارسی‌یهودی باستان و اسناد افغانستانی 
شاکد به بررسی متون مکتوب یهودیان ایران بین قرون دهم تا سیزدهم میلادی (پیش از حمله مغول) پرداخت. این ادبیات که به زبان فارسی اما با الفبای عبری نگاشته شده، شامل تفاسیر تورات، شعر، متون قراشلو و احکام فقهی است. او بر پایه این متون به تفکیک گویش‌های محلی فارسی باستان همت گماشت. وی کتیبه‌های آرامگاه‌های یهودی متعلق به قرن دوازدهم و سیزدهم میلادی در افغانستان و همچنین یک «یاد یا اشاره‌گر تورات» باستانی (قدیمی‌ترین نمونه کشف‌شده در جهان) را که حاوی نوشته‌های عبری و فارسی‌یهودی بود، خوانش و منتشر کرد.

 کاسه‌های طلسم آرامی و گنیزه قاهره 
در حوزه دین عامه، شاکد با همکاری جوزف ناوه به مطالعه بیش از دو هزار کاسه طلسم سفالی و تعویذهای فلزی متعلق به دوران باستان متأخر در بابل پرداخت. او با تحلیل آماری نشان داد که کاتبان یهودی به دلیل مهارت در نوشتن اسامی فرشتگان، برای مشتریان غیرامامی و زرتشتی (با نام‌های اصیل پهلوی) نیز کاسه‌های طلسم می‌نوشتند. او همچنین با همکاری پیتر شفر چهار جلد از متون جادویی کشف‌شده در گنیزه قاهره را به زبان آلمانی تصحیح و ترجمه کرد.

 پروژه بین‌المللی لغت‌نامه زبان پهلوی 
شاکد به عنوان سردبیر ارشد، هدایت یک پروژه بزرگ بین‌المللی را با مشارکت پژوهشگرانی از ایتالیا، سوئد، بریتانیا و آمریکا برای تدوین «لغت‌نامه جامع زبان پارسی میانه» (پهلوی) بر عهده داشت. او و تیمش یک بانک داده دیجیتال از تمام متون بازمانده پهلوی ایجاد کردند تا با تحلیل رایانه‌ای واژگان، ملوک لغوی این زبان را مدون سازند.

 نظریه تأثیر ایران بر یهودیت 

به گفته شائول شاکد، دیگر نمی‌توان این ایده را که بخشی از تحولات دینی یهودیت در دوره معبد دوم نتیجه تماس با یکی از فرهنگ‌های عمده آن دوره، یعنی ایران، بوده است نادیده گرفت. محققان ممکن است همچنان بر سر میزان و اهمیت این تماس‌ها اختلاف‌نظر داشته باشند، و نیز بر سر اینکه چه وزنی باید به تحولات درونی خود یهودیت در مقابل پذیرش عناصر بیگانه داده شود. با این حال، شاکد استدلال می‌کند که بعید است شباهت‌های متعدد میان اندیشه‌های آخرت‌شناسی ایرانی و یهودی به‌طور مستقل از یکدیگر شکل گرفته باشند، و در بیشتر موارد مشابه، ایران به نظر می‌رسد که خاستگاه اصلی این افکار بوده است.‏

با این حال، یک مشکل زمانی مهم پیش می‌آید: بسیاری از تحولات دینی در یهودیت که به نظر می‌رسد بازتاب‌دهنده تأثیر ایرانی هستند، تنها در دوره‌ای بسیار متأخرتر از دوره حکومت هخامنشیان بر فلسطین، یعنی در دوره یونانی‌مآبی، شاهد آن‌ها هستیم. شاکد این دشواری را با این استدلال پاسخ می‌دهد که فرمانداران هخامنشی در فلسطین و جاهای دیگر بعید است که ناقلان فعال اندیشه‌های دینی زرتشتی بوده باشند، چرا که تحمیل باور زرتشتی یا دیگر ویژگی‌های فرهنگی ایرانی بر مردمان بیگانه، به نظر نمی‌رسد سیاست رسمی حکومت هخامنشی بوده باشد.

در عوض، شاکد پیشنهاد می‌کند که محتمل‌ترین محل شکل‌گیری واکنش یهودی به فرهنگ دینی ایران، خودِ ایران و بین‌النهرین بوده است، جایی که یهودیان در میان جمعیت انبوه ایرانی زندگی می‌کردند. او پیشنهاد می‌کند که انتقال این افکار را می‌توان به یهودیان دیاسپورا نسبت داد که از طریق زیارت و مهاجرت، ارتباط مداومی با هم‌کیشان خود در فلسطین داشتند. آسیای صغیر نیز، که در دوره هخامنشی مستعمره‌نشین‌های ایرانی فراوانی داشت، به‌عنوان مسیر احتمالی دیگری برای این انتقال پیشنهاد شده است.

شاکد دوره یونانی‌مآبی را محتمل‌ترین زمان برای شکل‌گیری این افکار به صورت ادبی‌ای که امروز باقی مانده‌اند می‌داند، زیرا فضای فرهنگی کلی آن دوره به‌طور قابل‌توجهی پذیرای اندیشه‌ها و گزارش‌های مرتبط با «مشرق‌زمین» بود. او پیشنهاد می‌کند که هرچند این نوشته‌های یهودی احتمالاً در فلسطین و مناطق اطراف آن نگاشته شده باشند، اما انگیزه طرح برخی مضامین در آن لایه از ادبیات یهود ممکن است از سوی یهودیانی داده شده باشد که از ایران و بین‌النهرین مهاجرت کرده بودند. در همین زمینه، شاکد اشاره می‌کند که مضامین دینی خاص ایرانی موجود در ادبیات یهود، در گروه مشخصی از آثار متمرکز شده‌اند؛ از جمله وصایای دوازده پدرسالار (به‌ویژه بخش‌های مربوط به لاوی، دانیال، نفتالی، آشر و بنیامین)، سفر خنوخ (به‌ویژه خنوخ اسلاوی) و نظام‌نامه جامعه قمران؛ در حالی که آثار دیگری نیز به نظر می‌رسد در برخی از این باورها سهیم باشند، که نشان‌دهنده انتقال غیرمستقیم تأثیر ایرانی به آنهاست.‏

 کتاب‌شناسی گزیده 
 A Tentative Bibliography of Geniza Documents. Paris–The Hague: École Pratique des Hautes Études, 1964.
 Wisdom of the Sasanian Sages. Boulder: Persian Heritage Series, 1979.
 Amulets and Magic Bowls: Aramaic Incantations of Late Antiquity (با یوسف نوه). Jerusalem–Leiden: Magnes Press and Brill, 1985.
 Magic Spells and Formulae: Aramaic Incantations of Late Antiquity (با یوسف نوه). Jerusalem: Magnes Press, 1993.
 Dualism in Transformation: Varieties of Religion in Sasanian Iran. London: Jordan Lectures in Comparative Religion, 1994.
 From Zoroastrian Iran to Islam: Studies in Religious History and Intercultural Contacts. Aldershot: Variorum, 1995.
 ترجمه فارسی: از ایران زرتشتی تا اسلام. ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس، ۱۳۸۱.
 Le satrape de Bactriane et son gouverneur. Documents araméens du IVe s. avant notre ère provenant de Bactriane. Paris: Éditions de Bocard, 2004.
 Genesis and Regeneration: Essays on Conceptions of Origins. Jerusalem: The Israel Academy of Sciences and Humanities, 2005.
 Aramaic Documents from Ancient Bactria (با یوسف نوه). London, 2008.
 حول ثنویت. تهران: نشر ماهی، مترجم سید احمدرضا قائم‌مقامی.

 مقالات فارسی و منابع برخط (پژوهش‌های شرقی) 
 شائول شاکد، «על ספרות הכישוף היהודית בארצות האסלאם (دربارهٔ ادبیات جادوی یهودی در سرزمین‌های اسلامی)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۱۵، تشرین‌ثانی ۱۹۸۳، صص ۱۵–۲۸.
 شائول شاکد، «ידיעות חדשות על יהודי אפגאנסתאן בימי הביניים (اطلاعات جدید دربارهٔ یهودیان افغانستان در قرون وسطی)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۷۹، بهار ۱۹۹۹، صص ۵–۱۴.
 شائول شاکد، «הלשונות היהודיות – המשותף, המיוחד והבעייתי (زبان‌های یهودی - وجوه مشترک، ویژگی‌ها و چالش‌ها)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۱، بهار ۱۹۷۹.
 شائول شاکد، «פרופסור שلومו דופ گوיתין؛ محقق همزیستی تاریخی یهودیت و اسلام»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۲۲، ۱۹۸۵.
 شائول شاکد، «בין יהדוות לאסלאם: כמה עניינים בתחום הדת העממית (بین یهودیت و اسلام: برخی مسائل در حوزه دین عامه)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۶۰، تابستان ۱۹۹۴.
 شائول شاکد، «מורשת יהדות המזרח ומחקרה – מגמות ובעיות (میراث یهودیان شرق و پژوهش‌های آن - گرایش‌ها و چالش‌ها)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۱، بهار ۱۹۷۹، صص ۷–۱۴.
 شائول شاکد، «פרקים במורשתם הקדומה של יהודי פרס (فصل‌هایی از میراث کهن یهودیان پارس)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۲۳، ۱۹۸۵، صص ۲۲–۳۷.
 شائول شاکد، «שיר השירים בפרסית יהודית (غزل غزل‌های سلیمان به زبان فارسی‌یهودی)»، مجله علمی פעמים (فعامیم)، شماره ۲، تابستان ۱۹۷۹.

 منابع 

رده:استادان دانشگاه عبری اورشلیم
رده:ایران‌شناسان اهل اسرائیل
رده:تاریخ‌نگاران اهل اسرائیل
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه عبری اورشلیم
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه لندن
رده:درگذشتگان ۲۰۲۱ (میلادی)
رده:زادگان ۱۹۳۳ (میلادی)
رده:زبان‌شناسان اهل اسرائیل
رده:نویسندگان اهل اسرائیل
رده:نویسندگان اهل مجارستان
رده:نویسندگان دانشنامه ایرانیکا
رده:نویسندگان یهودی
رده:یهودیان اهل مجارستان