فضل‌الله مهتدی صبحی

فضل‌الله مهتدی معروف به صبحی یا فضل‌الله مهتدی صبحی (زادهٔ ۱۲۷۶ در کاشان – درگذشتهٔ ۱۷ آبان ۱۳۴۱ در تهران)، داستان‌سرا و پایه‌گذار سنت قصه‌گویی برای کودکان در رادیوهای ایران بود.

 سال‌های آغازین زندگی 
فضل‌الله مهتدی صبحی در سال ۱۲۷۶ در کاشان و در خانواده‌ای بهائی زاده شد. پدرش، محمدحسین مهتدی، بازرگانی بود که به تهران مهاجرت کرده بود. پدربزرگ پدری او، حاج ملا علی‌اکبر، عالمی مسلمان از کاشان بود.

پدر و مادر او هنگامی که شش‌ساله بود از یکدیگر جدا شدند. پس از آن، او و خواهرش نزد پدر و نامادری‌شان زندگی می‌کردند و شب‌های جمعه به دیدار مادرشان می‌رفتند. صبحی بعدها از این دیدارها با مهربانی یاد کرد و نوشت که مادرش برای او و خواهرش داستان می‌گفت؛ تجربه‌ای که از نخستین و پایدارترین تأثیرها بر علاقهٔ همیشگی او به قصه‌گویی بود. مادر او هنگامی که صبحی یازده‌ساله بود درگذشت.

نخستین آموزگار او زنی به نام آقابیگم بود که خواندن را به او آموخت. سپس برای آموزش ابتدایی به مدرسهٔ تربیت در تهران رفت و در آنجا در حلقه‌های ادبی و دینی نیز شرکت می‌کرد. به سبب دشواری‌های ادامه‌دار در خانه و اختلاف با نامادری، پدرش سرانجام او را به قزوین فرستاد. پس از آن، صبحی سفری طولانی را در آذربایجان، گرجستان، ازبکستان و ترکمنستان آغاز کرد و در شهرهایی از جمله عشق‌آباد، بخارا، سمرقند، تاشکند و مرو به سر برد.

 پیوند با آئین بهائی 
خانوادهٔ صبحی در جنبش بهائی پیشینه‌ای ریشه‌دار داشت. مادربزرگ پدری او، حاجیه عمه‌خانم بابی بود. هنگامی که سفر زیارتی او به مرکز بهائی در عکا آشکار شد، ناچار به ترک کاشان شد و خانوادهٔ گسترده‌تر نیز به دنبال او به تهران رفتند. در تهران، صبحی در مدرسهٔ بهائی تربیت نام‌نویسی شد.

حدود سال‌های ۱۲۹۵–۱۲۹۶، او همراه میرزا مهدی اخوان صفا به سفری تبلیغی در آذربایجان، قفقاز و آسیای مرکزی رفت و مدتی نیز در عشق‌آباد ماند، پیش از آنکه در سال ۱۲۹۷ به تهران بازگردد. سال بعد، برای دیدار عبدالبهاء راهی حیفا شد. عبدالبهاء از او خواست در آنجا بماند و یکی از دستیاران دبیرخانه باشد. روایت‌های بهائی از این دوره، صبحی جوان را فردی سرسخت و ناسازگار توصیف کرده‌اند؛ از جمله نوشته‌اند که او در مسیر سفر به حیفا با ابن اصدق، از شخصیت‌های برجستهٔ جامعهٔ بهائی، درگیر شد و به او توهین کرد.

صبحی حدود دو سال در این سمت، در کنار دیگر کاتبان و دستیاران، فعالیت کرد تا آنکه رفتارهایش به پایان یافتن مأموریت او انجامید. او اندکی پیش از درگذشت عبدالبهاء در سال ۱۳۰۰ به ایران بازگشت. پس از بازگشت به ایران، صبحی به‌تدریج نسبت به رهبری شوقی افندی موضعی مخالف پیدا کرد و این مخالفت را در جامعهٔ بهائی ایران بیان می‌کرد. مخالفت علنی او، همراه با پیوند نزدیکش با عبدالحسین آیتی، از شخصیت‌های برجسته‌ای که از آئین بهائی برگشته بود، سبب هشدارهای رسمی از سوی شورای منتخب بهائی شد و سرانجام در بهار ۱۳۰۷ به اخراج رسمی او انجامید. او در سال‌های بعد چند بار کوشید دوباره به جامعهٔ بهائی بازگردد. سپس دو کتاب بر پایهٔ تجربه‌های خود منتشر کرد: کتاب صبحی در ۱۳۱۲ و پیام پدر در ۱۳۳۵.

 فعالیت حرفه‌ای 

 آموزگاری 
صبحی پس از بازگشت به تهران در سال ۱۲۹۷، به خواست پدرش، کار آموزگاری را در مدرسهٔ تربیت آغاز کرد. پس از پایان جنگ جهانی اول، به فلسطین سفر کرد و دو سال در حیفا منشی عبدالبهاء بود. پس از بازگشت به تهران و اخراج از جامعهٔ بهائی در سال ۱۳۰۷، در مدرسهٔ سعادتِ یحیی دولت‌آبادی و سپس در دبیرستان آمریکایی تهران به تدریس پرداخت. او همچنین در سال‌های ۱۳۱۶–۱۳۱۷ مدتی کوتاه در دانشکدهٔ حقوق تدریس کرد.

در سال ۱۳۱۲، صبحی به هنرستان عالی موسیقی در تهران پیوست و در آنجا زبان و ادبیات فارسی تدریس کرد. او در همان سال نخستین اثر زندگی‌نامه‌ای خود، کتاب صبحی، را منتشر کرد؛ کتابی که به کاهش طرد حرفه‌ای او کمک کرد.

 فعالیت در رادیو 
با آغاز پخش رادیویی در ایران، موسیقی و برنامه‌های کودکان به هنرستان عالی موسیقی سپرده شد و بخش کودکان بلافاصله در اختیار صبحی قرار گرفت. در فروردین ۱۳۱۹، کمتر از یک ماه پس از تأسیس رادیو ایران، او به عنوان داستان‌گو به رادیو تهران پیوست و برنامهٔ مشهور خود، قصهٔ ظهر جمعه، را آغاز کرد.

صبحی برای گردآوری داستان‌ها، از شنوندگان خردسال خود می‌خواست قصه‌هایی را که از بزرگ‌ترهای خانواده شنیده‌اند برای او بفرستند. او این قصه‌ها را از سراسر ایران گرد آورد، بهترین روایت هر داستان را برگزید و آن‌ها را با زبانی ساده و روان بازگویی کرد. او شناخت گسترده‌ای از داستان‌های فرهنگ‌های گوناگون داشت و در مقایسهٔ افسانه‌های ایرانی با روایت‌های مشابه در تاجیکستان، افغانستان، هند، روسیه، گرجستان، آذربایجان و دانمارک تخصص داشت. صبحی همچنین با زبان‌های انگلیسی و عربی آشنایی کاربردی داشت.

برنامهٔ او محبوبیت فراوانی یافت، به‌ویژه در میان کودکان. سنت قصه‌گویی رادیویی که او پایه گذاشت، هنر دیرینهٔ روایت شفاهی فارسی، یعنی نقالی، را از قهوه‌خانه‌ها و میدان‌های عمومی به خانه‌های ایرانیان آورد. او بیست‌ودو سال برنامهٔ رادیویی خود را ادامه داد و از محبوب‌ترین چهره‌های رادیویی ایران دانسته می‌شود. پس از مرگ او، ضبط‌های قصه‌هایش حدود یک دههٔ دیگر نیز بازپخش شد.

صادق هدایت، نویسنده، مترجم و روشنفکر ایرانی، دربارهٔ مهتدی مطالبی انتقادی نوشته و او را به سرقت ادبی از آثار خود متهم کرده است.

 زندگی شخصی 
صبحی هرگز ازدواج نکرد و زندگی ساده و تنهایی داشت. او در ۱۷ آبان ۱۳۴۱، برابر با ۸ نوامبر ۱۹۶۲، بر اثر سرطان حنجره در تهران درگذشت. پیکر او در گورستان ظهیرالدوله در تهران به خاک سپرده شد. بر سنگ قبر او بیت آغازین مثنوی معنوی مولوی، همان بیتی که در آغاز هر برنامهٔ رادیویی می‌خواند، در کنار عبارتی دربارهٔ جایگاه او به عنوان داستان‌سرای نامدار نقش بسته‌است.

 آثار 
 افسانه‌شناسی 
 افسانه‌ها، جلد ۱: ۱۳۲۳؛ جلد ۲: ۱۳۲۵
 حاج ملا زلفعلی، ۱۳۲۶
 افسانه‌های کهن، جلد ۱: ۱۳۲۸؛ جلد ۲: ۱۳۳۱
 دژ هوش‌ربا، ۱۳۳۱
 داستان‌های دیوان بلخ، ۱۳۳۱
 افسانه‌های بوعلی سینا، ۱۳۳۳
 عمو نوروز، ۱۳۴۴

 دیگر 
 پیام پدر، ۱۳۳۵

 پانویس 

 منابع 
 
 
 
 
 
 

رده:اهالی کاشان
رده:بازیگران مرد رادیو اهل ایران
رده:بهائیان مسلمان‌شده
رده:خاطره‌نویسان اهل ایران
رده:درگذشتگان ۱۳۴۱
رده:درگذشتگان به علت سرطان در ایران
رده:دفن‌شدگان در گورستان ظهیرالدوله
رده:زادگان ۱۲۷۶
رده:نویسندگان مرد اهل ایران