سینه‌زنی

بندانگشتی|سینه زنی بوشهری
سینه‌زنی یکی از مهم‌ترین مراسم عزاداری در ماه محرم در ایران است که به منظور یادبود کشته شدن حسین بن علی و یارانش در کربلا انجام می‌شود. در این مراسم، عزاداران به صورت دسته‌جمعی با همخوانی نوحه‌ها و شعرهای مذهبی بر سینه‌های خود می‌زنند تا حس همدردی و غم خود را ابراز کنند. سینه‌زنی نمادی از درد و اندوه عمیق است و به نوعی بیانگر پیوند قلبی میان عزاداران و واقعه کربلاست. این حرکت در هیئت‌ها و دسته‌های عزاداری اجرا می‌شود و معمولاً همراه با زنجیرزنی نیز برگزار می‌شود. سینه‌زنی نه تنها یک عمل فیزیکی، بلکه فرصتی است برای تقویت روحیه‌ی جمعی، وحدت و همبستگی میان مردم. در بسیاری از شهرهای ایران، این مراسم با شکوه خاصی همراه است و به شکل‌های محلی و سنتی اجرا می‌شود که فرهنگ هر منطقه را نشان می‌دهد.

تعزیه، به عنوان یک هنر نمایشی مذهبی، نه‌تنها در ایران بلکه در میان جوامع شیعی در سراسر جهان ریشه دوانده است. این هنر که در آن وقایع کربلا به صورت نمادین بازسازی می‌شوند، نقش مهمی در حفظ و انتقال فرهنگ عاشورا ایفا می‌کند. تعزیه، با بهره‌گیری از موسیقی، شعر و حرکات نمایشی، مخاطب را به عمق واقعه کربلا می‌برد و احساسات و عواطف او را برمی‌انگیزد. این هنر، به عنوان یک میراث فرهنگی ناملموس، در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث معنوی یونسکو به ثبت رسید.

 پیشینه 
بندانگشتی|سینه زنی در عزاداری حسین بن علی
ریشه سنت سینه‌زنی و تعزیه را به فرهنگ شیعی ایرانیان و فرهنگ‌های عزاداری باستانی ایران مانند سوگ سیاوشان می‌رسانند که در دربارهای فارسی‌زبان مانند آل بویه و صفویه احیا شد.محدثی، جواد. فرهنگ عاشورا. قم: نشر معرفت، 1383 (سینه‌زنی)، ص 257 و 256.بلوکباشی، علی. «تعزیه‌خوانی (حدیث قدسی مصائب در نمایش آیینی)». تهران: امیرکبیر، 1383، چ1، ص 147 و 146 و همان «تحلیل‌گردانی» دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران: 1380، ص 14.مستوفی، عبدالله. «شرح زندگی من». تهران: 1377، زوار، ج3، ص459 و محدثی، جواد. همان‌جا.
مطالعات اسطوره‌شناسی بر الهام‌بخشی نمادهای آیین سیاوشان در مناسک سوگواری محرم و بازتاب این مؤلفه‌ها در سنت عزاداری عاشورا تأکید دارند.بلوکباشی، علی. «تعزیه‌خوانی (حدیث قدسی مصائب در نمایش آیینی)». تهران: امیرکبیر، 1383، چ1، ص 147 و 146 و همان «تحلیل‌گردانی» دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران: 1380، ص 14.
شباهت‌های زیادی در سوگواری سیاوش از جمله رنگ سیاه، اسب سیاه، بریدن سر، قیام برای خونخواهی، نگاره‌سازی از عزا، تعزیه‌گردانی، نوحه‌خوانی، شیون و گریه بر پیکر کسی که «قهرمان شهید» پنداشته می‌شود در عزاداری عاشورایی دوباره روایت‌سازی شده است.بلوکباشی، علی. «تعزیه‌خوانی (حدیث قدسی مصائب در نمایش آیینی)». تهران: امیرکبیر، 1383، چ1، ص 147 و 146 و همان «تحلیل‌گردانی» دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران: 1380، ص 14.
آغاز این سنت مذهبی به ایران در دوره سلطنت عضدالدوله دیلمی در قرن هشتم میلادی (نیمه دوم قرن چهارم هجری خورشیدی) برمیگرددفقیهی، علی اصغر. تاریخ آل‌بویه. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران: 1378، چ1، ص31- 30. «سوگواری در عاشورا» و پیتر جی، چلکووسکی. تعزیه و آیین‌های سوگواری در ایران برگردان. حاتمی، داود، تهران: 1384، ص1360 و مجله فرهنگ و اندیشه «گزارش‌های رفتارهای عاشورایی و حرکت‌های اصلاحی آن در جبل عامل. نوشتة سابرنیا میروان و میثم امین، برگردان محمد علی سلطانی، سال چهارم شمارة 16 زمستان 84، ص155، 151. این آئین و آداب سوگواری به طور رسمی در ۹۶۳ میلادی (۳۵۲ هجری) در دوره سلطنت معزالدوله بویه اجرا شد، اما در دوران صفویه و قاجار گسترش بیشتری یافت.فقیهی، علی اصغر. تاریخ آل‌بویه. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران: 1378، چ1، ص31- 30. «سوگواری در عاشورا» و پیتر جی، چلکووسکی. تعزیه و آیین‌های سوگواری در ایران برگردان. حاتمی، داود، تهران: 1384، ص1360 و مجله فرهنگ و اندیشه «گزارش‌های رفتارهای عاشورایی و حرکت‌های اصلاحی آن در جبل عامل. نوشتة سابرنیا میروان و میثم امین، برگردان محمد علی سلطانی، سال چهارم شمارة 16 زمستان 84، ص155، 151.فیگوئرا، سفرنامه فیگوئرا، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۹.
اگرچه واقعه کربلا در بین‌النهرین رخ داد، اما عموم عناصر فرهنگی عاشورایی مانند دسته عزاداری، روضه‌خوانی، سینه‌زنی، تعزیه(سوگ‌گردانی)، نخل‌گردانی، اسپند دود کردناسپند از ریشه اوستایی spəṇta (𐬯𐬞𐬆𐬧𐬙𐬀) و فارسی میانه/پهلوی ساسانی spand/spenāg به معنای «مقدس» گرفته شد که در فرهنگ زرتشتی و ایرانی پیش از اسلام محبوب و احتمالاً نوعی گیاه مقدس محسوب می‌شد که در فرهنگ شیعه در ایران امروزی هم وجود دارد. و گلا‌ب‌پاشی از حوزه فرهنگی ایران سرچشمه گرفت و از ایران به مناطق شیعه‌نشین قفقاز و شبه قاره هند گسترش یافت.Subtelny, M.E., KAMĀL-AL-DIN ḤOSAYN WĀʿEẒ, Encyclopaedia Iranica, 2011فقیهی، علی اصغر. تاریخ آل‌بویه. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران: 1378، چ1، ص31- 30. «سوگواری در عاشورا» و پیتر جی، چلکووسکی. تعزیه و آیین‌های سوگواری در ایران برگردان. حاتمی، داود، تهران: 1384، ص1360 و مجله فرهنگ و اندیشه «گزارش‌های رفتارهای عاشورایی و حرکت‌های اصلاحی آن در جبل عامل. نوشتة سابرنیا میروان و میثم امین، برگردان محمد علی سلطانی، سال چهارم شمارة 16 زمستان 84، ص155، 151.فیگوئرا، سفرنامه فیگوئرا، ۱۳۶۳ش، ص۳۰۹.چرولی، انریکو، فهرست توصیفی نمایشنامه‌های مذهبی ایرانی، ص۱۳-۱۴.چرولی، انریکو، فهرست توصیفی نمایشنامه‌های مذهبی ایرانی، ص۱۳-۱۴.
اسپند در فرهنگ زرتشتی و ایران پیش از اسلام گیاهی مقدس شناخته می‌شد که هنوز تداوم این فرهنگ در ایران امروزی دیده می‌شود.Karel van der Torn, ed., "Haoma," Dictionary of Deities and Demons in the Bible. (New York: E.J. Brill, 1995), 730.

دیدگاه پذیرفته‌شده این است که ایرانیان زرتشتی در طول فرایند اسلامی‌سازی عرب نشدند بلکه اسلام را پذیرفتند و در فرهنگ، هنر، معماری و آداب و رسوم اسلامی تأثیر بزرگی داشتند، به طوری که بخش قابل توجهی تمدن اسلامی از سمت فرهنگ ایرانی-پارسی بود.Bertold Spuler. The Muslim World. Vol. I The Age of the Caliphs. Leiden. E.J. Brill. 1960 p. 29Iran in History by Bernard Lewis.Translated by F. Rosenthal (III, pp. 311–15, 271–4 [Arabic]; R.N. Frye (p.91)
فرهنگ سینه‌زنی و تعزیه (سوگ‌گردانی) یکی از تأثیرات ایرانی بر تمدن اسلام است.

 شیوه‌ها 
از مراسم سنتی عزاداری برای حسین بن علی و دیگر امامان شیعه، که همراه نوحه خوانی و با آهنگی خاص بر سر و سینه می‌زنند، گاهی هم سینه خود را لخت‌کرده، بر آن می‌زنند. اصل این سنت، به ویژه در میان عرب ها رواج داشته‌است. بعدها به صورت موجود درآمده که با انتخاب نوحه‌های سنگین، حرکات دست بر سینه می‌خورد. به فردی هم که‌بر سینه خود زده، عزاداری می‌کند، «سینه زن» می‌گویند. اینگونه نوحه‌گری، ابتدا به صورت فردی بوده، اما با مرور زمان به شکل گروهی ودستجات سوگواری درآمده‌است.

«دسته گردانی و سینه زنی و نوحه خوانی که در زمان صفویه رایج شده و توسعه پیدا کرده بود، در عصر قاجاریه با توسعه و تجمل بیشتر در پایتخت رواج داشت… دسته گردانی در عصر قاجار، به‌ویژه در زمان ناصر الدین شاه با آداب و تشریفات و تجمل بسیار برگزار می‌شد.
دسته‌های روز با نقاره و موزیک جدید و علم و بیرق و کتل، و دسته‌های شب با طبقهای چراغ زنبوری و حجله و مشعل به راه می‌افتاد و در فواصل دسته سینه‌زنها با آهنگ موزون سینه می‌زدند. نوحه‌خوانی و سینه‌زنی حتی در اندرونی شاهان قاجار، بین زنان اندرون نیز متداول بود…»موسیقی مذهبی ایران، ص ۲۶.

در گزارشی گفته شده که در اصفهان، مناسک عزاداری شامل حرکت چرخشی، کوبیدن پا بر زمین و سینه‌زنی بود که در پی آواز نوحه‌خوانان هماهنگ می‌شد.کمپفر، در دربار شاهنشاه ایران، ۱۳۵۰، ص۱۷۹.

 سینه‌زن 
کسی که در عزا و مصیبت بر سینه خود می‌زند و نوحه‌گری می‌نماید.ناظم الاطباء سینه زن باید با دیگر سینه زنان و نیز با آهنگ نوحه هماهنگ باشد و تک زنی نکند

تک زدن

در اصطلاح لوطیان در سینه زنی بی آهنگ زدن یکی ازمردم دسته. غلط به سینه زدن که خارج از آهنگ یکنواخت دیگر سینه زنان باشد. و به انجام دهنده آن «تک‌زن» می‌گویند.

 سینه‌زنی سیاسی و اعتراضی 
در ایران، در دوران حکومت جمهوری اسلامی، سینه‌زنی حالت سیاسی و اعتراضی نیز به خود گرفته است.(البته با حمایت کشوران رقیبان)

در سال ۱۳۹۹، گروهی از مردم بومی اسلام‌آباد بهبهان در استان خوزستان در هشتم شهریور، به یاد کشته‌شدگان حوادث آبان ۱۳۹۸ مراسم سوگواری برگزار کردند و در آن، سینه‌زنی کردند.

در سال ۱۴۰۲ و در نخستین محرم پس از آغاز حوادث ۱۴۰۱ ایران، گروه اندکی برای همراهی با این کشته‌شدگان، تصنیف‌های اعتراضی خوانده و مردم نیز با سینه‌زنی اعتراضی در دسته‌های عزاداری یاد کشته‌شدگان را گرامی داشتند. در یکی از این موارد در شهر آمل گروه موزیک تکیه نیاکی، یکی از تکایای بزرگ این شهر، روز جمعه همزمان با مراسم ظهر عاشورا با لباس‌های سفید و با نواختن تصنیف «از خونه جوانان وطن لاله دمیده» در کنار آرامگاه غزاله چلابی حضور یافتند و با سینه‌زنی به این دختر جوان ادای احترام کردند. فاطمه مجتبایی، مادر غزاله چلابی، همراه با دسته‌های عزاداری که برای ادای احترام مقابل مزار محصور‌شدهٔ فرزندش رفته بودند، بدون حجاب سینه‌زنی کرد.این شکل از اعتراض، برخی دانشمندان علوم اسلامی را به واکنش واداشت. رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم برخی نوحه‌خوان‌ها و سینه‌زن‌ها را «دشمن‌شادکن» نامید و گفت آن‌ها در مسیری سینه‌ می‌زنند که رادیوها و رسانه‌های دشمن حرف و شعارشان را پخش کنند. مدیرکل ارشاد اسلامی یزد نیز تعدادی از نوحه‌خوانها و مداحان این شهر را در ردیف «شیطان و یارانش» قرار داد، آنها را به ایجاد «انحراف در عزاداری محرم» متهم کرد و گفت: برای برخی نوحه‌ها رسانهٔ یزید هم کف می‌زند.

 آئین‌های محلی سینه زنی 
 سینه‌زنی واحد: نوعی سینه‌زنی است که در استان‌های خوزستان و بوشهر رواج دارد. در این نوع سینه‌زنی، عزاداران در قالب حلقه‌های تو در تو استقرار می‌یابند و با دست چپ کمر نفر سمت چپ خود را می‌گیرند و با دست راست سینه‌زنی می‌کنند. به هنگام سینه‌زنی حلقه‌ها آرام آرام می‌چرخند. نوحه‌های مناسب این نوع سینه زنی از نوع نوحه بوشهری است که وزنی سنگین دارد. سینه زنی واحد پس از نواختن سنج و دمام و بوق کم‌کم شروع می‌شود. ابتدا فردی که «سرخوان» نام دارد شروع به خواندن نوحه می‌کند تا کم‌کم افراد تجمع کنند و حلقه‌ها شکل بگیرد. سپس نوحه‌خوان اصلی با اعلام کلمه «واحد» شروع سینه زنی را اعلام می‌کند.

 سینه‌زنی عرب‌های خوزستان: بیشتر به سبک چلاب است. سینه‌زن‌ها بر گردن چفیه می‌اندازند و به به موکب‌های حسینی می‌روند. جوان‌ها دوش به دوش هم قرار می‌گیرند و به صورت دایره می‌ایستند هر نفر دست چپ را روی کمر کناری می‌گذارد سپس بعد از بالا بردن پای راست آن را محکم بر زمین می‌کوبند و سپس با دست بر سینه می‌زنند. در مداحی هنگامی که مداح سکوت می‌کند یکی از سینه زن‌ها فریاد می‌زند یا علی و دیگر چلاب زنان در پاسخ می‌گویند یا ابو حسین. در خانمها، هنگامی که مداح زنان، ملایه روضه‌خوانی را شروع می‌کند، زنان که بیشترشان ثوب‌های عربی پوشیده‌اند چهارزانو دور اتاق را پر می‌کنند و شیله‌های مشکی (روسری عربی) خود را جلوی چشم‌های خود می‌آورند. پس از روضه، در سینه‌زنی زنان ابتدا بر پاهای خود می‌زنند. گاهی مداح زنان ریتم را تغییر می‌دهد و عزاداران باید با دست راست بر سینه و با دست چپ بر پای چپ بکوبند. ازدیگر سبک‌های سینه‌زنی زنان، ایستاده سینه‌زدن است که دست‌ها را به صورت ضربدر نگاه داشته و بر سینه می‌کوبند و با ریتمی‌کند سینه‌زنی را ادامه می‌دهند. آن جا که ریتم تندتر می‌شود، زنان با گفتن احو، احو، همراهی می‌کنند. به این نوع سینه‌زنی که زنان به تندی دست‌ها را بر سینه می‌زنند رشگ گفته می‌شود.

 سینه زنی در مسیحیت 
در انجیل متی (یکی از چهار انجیل کتاب مقدس مسیحیان) به عزاداری و سینه زنی اشاره شده و آن را یکی از نشانه های ظهور منجی (پسر انسان) دانسته است: «آنگاه علامت پسر انسان در آسمان پدیدار گردد و در آن وقت جمیع طوایف زمین سینه زنی کنند و پسر انسان را ببینند که بر ابر های آسمان با قوت و جلال می آید.» 

 سینه زنی در یهودیت 
در تورات، کوبیدن بر سینه یا به اصطلاح سینه زنی از نشانه های ناراحتی و غم دانسته شده: «پس از برگشتن از راه، پشیمان شدم، و چون تعلیم یافتم، بر سینه خود کوفتم؛ شرمسار بودم و رسوایی کشیدم، چونکه ننگ ایام جوانی ام را متحمل گشتم.»

 سینه زنی در اسلام 
در میان مسلمانان شیعه، سینه زنی امری رایج است و آنها در عزای امامان خود، مخصوصا حسین بن علی، سینه زنی می کنند. در قرآن به نحوه عزاداری یعقوب پس از گمشدن فرزندش یوسف اشاره شده است: «روى خود از آنها بگردانيد و گفت: اى اندوها بر يوسف. و چشمانش از غم سپيدى گرفت و همچنان اندوه خود فرو مى‌خورد. گفتند: به خدا سوگند پيوسته يوسف را ياد مى‌كنى تا بيمار گردى يا بميرى.» البته سینه زنی در اسلام نباید به گونه ای باشد که به خود شخص یا دیگران آسیبی برسد؛ زیرا در آن صورت فرد حق النفس (حق خودش) و حق الناس (حق مردم) را پایمال کرده است.

 منابع 

رده:سیاست مذهبی در ایران
رده:عاشورا
رده:مراسم ماه محرم