ایل عبدالملکی

ایل عبدالملکی یکی از ایل‌های قدیمی و پراکنده ایران است.
دربارهٔ تبار عبدالملکی‌ها دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. بر پایهٔ منابع تاریخی و مطالعات زبان‌شناختی، عبدالملکی‌ها از طوایف کُردِ گوران و هورامی‌زبان به‌شمار می‌روند. گویش عبدالملکی از گونه‌های زبان هورامی و وابسته به شاخهٔ گورانی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی است. بررسی‌های زبان‌شناختی نشان می‌دهد که این گویش، با وجود فاصلهٔ جغرافیایی و تاریخی از خاستگاه اصلی، بسیاری از ویژگی‌های کهن زبان هورامی را حفظ کرده است.قنبری عبدالملکی، رضا؛ فیروزیان پوراصفهانی، آیلین؛ فیروزیان پوراصفهانی، آیدا، «مقایسه و بررسی ریشه‌شناختی واژه‌های زبان هورامی با ریشهٔ اوستایی، فارسی باستان و میانه از منظر واج‌شناسی تاریخی-تطبیقی (مطالعهٔ موردی: گویش عبدالملکی)»، ص. ۳۲۸.

معین الدین نظنزی در کتاب منتخب‌التواریخ از وجود ایلی به نام عبدالملکی از طایفه‌های لر کوچک که با نام پدر (اجداد) خود مشهور هستند اشاره می‌کند می‌نویسد:

چنانچه تا پیش از این، ذکر رفت سبب وقوع لقب لری و کیفیت آن را یاد کرده‌ایم. این قوم در آن موضوع بسیار شدند و بعد از آن هر قبیله به جهت علفخواری (چرای احشام) رو به موضعی نهادند، بعضی به لقب پدر و بعضی به اسم موضعی که قرار گرفتند، نام قبیله بدان مشهور شد، مثل روزبهانی، فضلی، داود عباسی، ایازکی، عبدالمالکی و ابوالعباسی که به نام پدر موسوم‌اند لازم به ذکر است که قوم عبدالملکی نام خود را از عبدالملک ثانی حاکم سامانی گرفته‌اند. و سلوزی، جنگروی، لک، هسته، کوشکی، کارند، سنوبدی، الانی، زخوارکی، براوند (بیرانوند)، زنگنه، مانکره‌ای، رازی، سلگی و جودکی نیز که به اسم مواضع خود مشهورند.معین الدین نطنزی کتاب منتخب التواریخ صفحه 53

گویش عبدالملکی یکی از گویش‌های زبان هورامی (گورانی) است که در منطقهٔ زاغمرز، در بخش ساحلی شهرستان بهشهر، استان مازندران تکلم می‌شود. این گویش توسط طایفهٔ عبدالملکی، با جمعیتی حدود ۱۲٬۰۰۰ نفر، استفاده می‌شود.

 تبار و ریشه 

دربارهٔ تبار عبدالملکی‌ها دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. بر پایهٔ منابع تاریخی و مطالعات زبان‌شناختی، عبدالملکی‌ها از طوایف کُردِ گوران و هورامی‌زبان به‌شمار می‌روند. گویش عبدالملکی از گونه‌های زبان هورامی و وابسته به شاخهٔ گورانی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی است. بررسی‌های زبان‌شناختی نشان می‌دهد که این گویش، با وجود فاصلهٔ جغرافیایی و تاریخی از خاستگاه اصلی، بسیاری از ویژگی‌های کهن زبان هورامی را حفظ کرده است.قنبری عبدالملکی، رضا؛ فیروزیان پوراصفهانی، آیلین؛ فیروزیان پوراصفهانی، آیدا، «مقایسه و بررسی ریشه‌شناختی واژه‌های زبان هورامی با ریشهٔ اوستایی، فارسی باستان و میانه از منظر واج‌شناسی تاریخی-تطبیقی (مطالعهٔ موردی: گویش عبدالملکی)»، صص. ۳۰۸–۳۱۰.

نام این طایفه در منابع تاریخی به دو صورت «عبدالملکی» و «اوملکی» ثبت شده است. بر اساس گزارش معین‌الدین نطنزی، نام این طایفه از نیای آن، عبدالملک، گرفته شده است.نطنزی، معین‌الدین. منتخب التواریخ المعینی، تصحیح ژان اوبن، [مشخصات چاپ و صفحه تکمیل شود]. همچنین در برخی گویش‌های کردی، صورت «عبدالملکی» به دلیل تحولات آوایی، از جمله تبدیل «ab» به «aw» و حذف همخوان «d»، به صورت «اوملکی» تلفظ می‌شود.برای تحولات آوایی در گویش‌های کردی و گورانی، بنگرید به: [منبع زبان‌شناسی تکمیل شود].

ازاین‌رو، «اوملکی» که در گزارش حمدالله مستوفی آمده است، در پژوهش‌های تاریخی همان طایفهٔ عبدالملکی دانسته شده است.مستوفی، حمدالله. تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: امیرکبیر، [صفحه تکمیل شود]. بررسی نسخه‌های مختلف تاریخ گزیده نیز نشان می‌دهد که صورت «اوملکی» در بیشتر نسخه‌ها آمده و ضبط «ارملکی» در یکی از نسخه‌ها دیده می‌شود که به اختلاف نسخه‌برداری نسبت داده شده است.

بر پایهٔ برخی داده‌های تاریخی، عبدالملک، نیای این طایفه، پیش از سدهٔ ششم هجری قمری می‌زیسته است. برخی پژوهشگران خاستگاه احتمالی او را در ناحیهٔ جبل‌السماق دانسته‌اند.

کهن‌ترین گزارش تاریخی شناخته‌شده دربارهٔ عبدالملکی‌ها در تاریخ گزیده حمدالله مستوفی آمده است. بر اساس این گزارش، در دورهٔ حکومت اتابکان لر و فرمانروایی هزاراسپ، گروه‌هایی از عشایر عرب و کُرد از ناحیهٔ جبل به لرستان کوچ کردند که طایفهٔ «اوملکی» نیز در میان آنان ذکر شده است. بر پایهٔ این گزارش و دیگر داده‌های تاریخی، از دورهٔ اتابکان لر تا اوایل سدهٔ دوازدهم هجری قمری، بخش‌هایی از لرستان بزرگ، ولایت ثالث و نواحی زاگرس مرکزی از مناطق حضور عبدالملکی‌ها بوده است.حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ ۱۳۸۷، صص. ۵۴۰–۵۴۱.

در برخی منابع متأخر، عبدالملکی‌ها به گروه‌هایی مانند قشقایی‌ها، افشارها یا زندیه نسبت داده شده‌اند. این انتساب‌ها عمدتاً بر اساس پیوندهای سیاسی و نظامی این طایفه با برخی حکومت‌ها در دوره‌های زندیه و قاجار شکل گرفته است.کتاب ایل‌ها، چادرنشینان و طایفه‌های عشایری ایران، ایرج افشار سیستانی، ناشر مؤلف، ایران ۱۳۶۶، ص ۱۰۷۹
با این حال، شماری از پژوهش‌های تاریخی و زبان‌شناختی، عبدالملکی‌ها را از طوایف کُرد گوران دانسته‌اند.رابینو، هیاکینت لوئی. مازندران و استرآباد، ترجمهٔ غلامعلی وحیدی.

گزارش هیاکینت لوئی رابینو از سفر به زاغمرز در سال ۱۹۰۹ میلادی نیز اشاره می‌کند که عبدالملکی‌های این منطقه در آن دوره همچنان به زبان کردی سخن می‌گفتند.رابینو، هیاکینت لوئی. مازندران و استرآباد، ترجمهٔ غلامعلی وحیدی. این گزارش با یافته‌های زبان‌شناختی دربارهٔ گویش هورامی عبدالملکی همخوانی دارد.

 رد فرضیه های تباری عبدالملکی ها 

بعضی از کتاب‌های تاریخی و عشایری عبدالملکی‌ها را قشقایی دانسته‌اند. ایرج افشار سیستانی به نقل از مسعود کیهان می‌نویسد: ایل عبدالملکی اصلا قشقایی اند و در ابتدای دوره قاجاریه به مازندران هجرت کرده و در زاغمرز سکنی دارد.کتاب ایل‌ها، چادرنشینان و طایفه‌های عشایری ایران، ایرج افشار سیستانی، ناشر مؤلف، ایران ۱۳۶۶، ص ۱۰۷۹ هنری فیلد در مردم‌شناسی ایران می‌نویسد: «اصلا عبدالملکی‌ها یکی از قبایل قشقایی بودند که در حدود سال ۱۷۹۰ به وسیله آقامحمدخان در شهریار نزدیک تهران انتقال یافتند».کتاب مردم‌شناسی ایران، هنری فیلد، ترجمه عبدالله فریار، انتشارات ابن سینا، تهران، ۱۳۴۳، ص۲۰۰

ایرج افشار سیستانی نیز هنگامی که به نقل گفته‌های رابینوسفرنامه مازندران و استرآباد، رابینو، ترجمه وحید مازندرانی، انتشارات علمی فرهنگی، تهران ۱۳۵۲ص ۱۰۱ دربارهٔ عبدالملکی‌ها می‌پردازد، شگفتی خود را از عقیده مسعود کیهان دربارهٔ قشقایی بودن عبدالملکی‌ها و ترک‌زبانی آن‌ها اینگونه بیان می‌کند: «گفته رابینو مبینی بر اینکه عبدالملکی‌ها به کردی سخن می‌گفتند با گفته دکتر مسعود کیهان که آنان را قشقایی و ترک‌زبان دانسته مغایرت دارد.»کتاب ایل‌ها، چادرنشینان و طایفه‌های عشایری ایران، ص ۱۰۸۰

زبان عبدالملکی‌ها در زمره زبان هورامی قرار می‌گیرد. اگرچه در طی سالیان دراز تاریخی در خویشاوندی و زندگی با اقوام مختلف ازجمله لک‌های زندیه و واگیری واژگان محدودی از زبان آن‌ها برخی تاریخ‌نویسان را به اشتباه انداخته که آن‌ها را به به گویش لکی ارتباط بدهند، اما هم‌اکنون نیز عبدالملکی‌ها به زبان هورامی سخن می‌گویند.https://www.google.com/search?ie=UTF-8&client=ms-android-samsung-rvo1&source=android-browser&q=ابدال+خان+عبدالملکی#vhid=zephyr:0&vssid=atritem-https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2723549

 ویژگی‌های زبانی 
گویش عبدالملکی از نظر واج‌شناسی بسیار محافظه‌کارانه عمل کرده و بسیاری از ویژگی‌های آوایی زبان‌های کهن ایرانی (مانند زبان اوستایی، فارسی باستان و فارسی میانه) را در خود حفظ کرده است.

برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های آوایی این گویش عبارت‌اند از:

 حفظ واکۀ پایانی /a/ در واژگانی که در فارسی جدید به /e/ تبدیل شده‌اند (مانند sara به جای sar)؛
 حفظ همخوان‌های آغازین /v/ و /h/ به شکل باستانی (مثلاً vāhār به جای bahār و hen به جای xūn)؛
 حفظ خوشۀ همخوانی /sp/ که بازمانده از زبان مادی باستان است (مانند spa به جای sag)؛
 حفظ همخوان /č/ و /ž/ در واژگانی که در فارسی جدید به /z/ تبدیل شده‌اند (مانند seč به جای sūz و tež به جای tiz).

این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که گویش عبدالملکی از لحاظ تحولات تاریخی واج‌ها به فارسی باستان و پهلوی نزدیک‌تر است تا به فارسی جدید.

 روال کوچ عبدالملکی‌ها از کردستان 

 کوچ ایل عبدالملکی از شیراز به دره‌گز 

بر پایهٔ روایت‌های شفاهی، خاستگاه نخستین عبدالملکی‌ها را اورامان کردستان و کرمانشاه دانسته‌اند، اما تاکنون هیچ منبع مکتوب یا دست‌نوشته‌ای که کوچ آنان از این مناطق به فارس و شیراز را به‌طور مستقیم گزارش کرده باشد، شناسایی نشده است. ازاین‌رو، نخستین گزارش‌های مستند دربارهٔ محل استقرار عبدالملکی‌ها به فارس و شیراز مربوط می‌شود و مسیر کوچ این ایل از دورهٔ زندیه تا قاجاریه بر پایهٔ منابع تاریخی قابل پیگیری است.قنبری عبدالملکی، رضا. ایل عبدالملکی؛ پژوهشی در تاریخ، تبار و پراکندگی.

عبدالملکی‌ها در دورهٔ زندیه از جایگاه قابل توجهی در ساختار حکومت برخوردار بودند. کریم‌خان زند گروهی از عبدالملکی‌ها را که از ایالت کرمانشاهان و لرستان بودند به شیراز منتقل کرد و آنان را در محلهٔ موردستان، واقع در شمال و غرب ارگ کریم‌خانی، اسکان داد.قنبری عبدالملکی، رضا. ایل عبدالملکی؛ پژوهشی در تاریخ، تبار و پراکندگی.

از ابدال‌خان عبدالملکی به‌عنوان یکی از سرداران لطفعلی‌خان زند یاد شده است و نقش او در نبردهای واپسین سال‌های حکومت زندیه در منابع تاریخی بازتاب یافته است. حضور عبدالملکی‌ها در کنار حکومت زندیه سبب شده است که برخی از مورخان و سفرنامه‌نویسان، از جمله افضل‌الملک، آنان را از طوایف وابسته به زندیه به‌شمار آورند.افضل‌الملک، رکن‌الاسفار، ص ۹۴.

بر پایهٔ منابع تاریخی، نادرشاه افشار در سال ۱۱۴۲ قمری طوایف زند را به دره‌گز خراسان کوچاند. این طوایف پس از حدود بیست سال اقامت در آن منطقه، در سال ۱۱۶۲ قمری و پس از مرگ نادرشاه به شیراز بازگشتند. منابع تاریخی، عبدالملکی‌ها را نیز از جمله طوایفی دانسته‌اند که همراه زندیان به دره‌گز کوچانده شدند و پس از بازگشت آنان، دوباره به شیراز مراجعت کردند.قنبری عبدالملکی، رضا. ایل عبدالملکی؛ پژوهشی در تاریخ، تبار و پراکندگی.

چنانکه عنوان شد ایل عبدالملکی در دستگاه دولت زندیه از مقام و جایگاه والایی برخوردار بود. کریم خان زند عبدالملکی‌ها را که از ایل‌های کرمانشاهان و لرستان بودند به شیراز کوچاند و در محلهٔ موردستان شیراز اسکان داد که در قسمت مغرب و شمال ارگ کریم خان واقع بود. ابدال‌خان عبدالملکی از سرداران شجاع لطفعلی خان زند صفحات بیشماری از تاریخ نبردهای نبردهای پایانی دوره زندیه را به خود اختصاص داده بود؛ بنابراین عبدالملکی‌ها به‌طور مستقیم در جریان تحولاتی که در دولت زندیه رخ می‌داده است قرار داشته‌اند و به همراه آنان به مناطق گوناگونی کوچانده می‌شده‌اند تا آنجا که برخی از مورخان، ایل عبدالملکی را جزو زندیه می‌دانند. در کوچ تاریخی زندیه به درگز خراسان در سال ۱۱۴۲ ه‍.ق به دستور نادرشاه افشارو بازگشت ایشان به شیراز در سال ۱۱۶۲ ه‍. ق، عبدالملکی‌ها نیز با آنان بوده‌اند و بعضی از مورخان نیز به این موضوع پرداخته‌اند.کتاب تاریخ ایل عبدالملکی، تألیف رضا قنبری عبدالملکی، ص ۳۷

 کوچ ایل عبدالملکی از دره‌گز به شیراز 

بر پایهٔ منابع تاریخی، ایل عبدالملکی پس از حدود بیست سال اقامت در دره‌گز خراسان، در پی مرگ نادرشاه افشار، به فارس و شیراز بازگشت. ایرج افشار سیستانی، محل سکونت پیشین این ایل را درگز دانسته و مهاجرت آنان به فارس را گزارش کرده است.ایرج افشار سیستانی، ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، ج۲، ص۱۰۷۸. همچنین رابینو می‌نویسد که عبدالملکی‌ها نخست در دره‌گز سکونت داشتند، سپس به شیراز و پس از آن به شهریار منتقل شدند.رابینو، سفرنامه مازندران و استرآباد، ص۳۷.

 کوچ ایل عبدالملکی از شیراز به تهران (شهریار) 

پس از شکست لطفعلی‌خان زند از آقامحمدخان قاجار در سال ۱۲۰۶ قمری، گروهی از طوایف وابسته به خاندان زند، از جمله عبدالملکی‌ها، به فرمان آقامحمدخان از شیراز کوچانده شدند. بر پایهٔ برخی منابع، عبدالملکی‌ها پس از این رویداد به شهریار تهران منتقل شدند و برای مدتی کوتاه در آنجا اقامت داشتند.هنری فیلد، مردم‌شناسی ایران، ص۲۰۰.ایرج افشار سیستانی، ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، ج۲، ص۱۰۷۸.

برخی منابع هم‌دوره، از جمله فهرس‌التواریخ، تاریخ منتظم ناصری و شرح رجال ایران، از کوچاندن خانوادهٔ لطفعلی‌خان زند و دوازده هزار خانوار از طوایف کلهر، مافی، خواجه‌وند و عبدالملکی به استرآباد یاد کرده‌اند.رضاقلی‌خان هدایت، فهرس‌التواریخ، ص۳۱۴.اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ج۳، ص۱۴۱۸.مهدی بامداد، شرح رجال ایران، ج۳، ص۲۵۲. با این حال، هنری فیلد، رابینو و ایرج افشار سیستانی، محل انتقال عبدالملکی‌ها را شهریار تهران دانسته‌اند و سپس از انتقال آنان به مازندران یاد کرده‌اند.هنری فیلد، مردم‌شناسی ایران، ص۲۰۰.رابینو، سفرنامه مازندران و استرآباد، ص۳۷.ایرج افشار سیستانی، ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، ج۲، ص۱۰۷۸.

رابینو می‌نویسد که عبدالملکی‌ها پس از سکونت در دره‌گز، به شیراز و سپس به شهریار منتقل شدند و از آنجا به مازندران کوچانده شدند.رابینو، سفرنامه مازندران و استرآباد، ص۳۷. همچنین ایرج افشار سیستانی زمان انتقال عبدالملکی‌ها به شهریار را سال ۱۱۶۹ خورشیدی (۱۷۹۰ میلادی) دانسته و می‌نویسد که آنان یک سال بعد به نور و کجور مهاجرت کردند.ایرج افشار سیستانی، ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، ج۲، ص۱۰۷۸.

 کوچ ایل عبدالملکی از شهریار تهران به کجور مازندران 

عبدالملکی‌ها پس از اقامتی کوتاه در شهریار تهران، به فرمان آقامحمدخان قاجار به کجور مازندران کوچانده شدند. رابینو می‌نویسد که این طایفه از شهریار به مازندران انتقال یافت تا از تهران، پایتخت حکومت قاجار، در برابر شورش‌ها و ناآرامی‌های ساکنان آن نواحی که به شورش‌طلبی شهرت داشتند، پاسداری کنند.رابینو، سفرنامه مازندران و استرآباد، ص۳۷.

هنری فیلد نیز می‌نویسد که عبدالملکی‌ها در حدود سال ۱۷۹۰ میلادی به‌وسیلهٔ آقامحمدخان به شهریار، در نزدیکی تهران، منتقل شدند و یک سال بعد به نور و کجور حرکت کردند.هنری فیلد، مردم‌شناسی ایران، ص۲۰۰.

علی ملکپور نیز با استناد به گزارش رابینو، آورده است که آقامحمدخان قاجار خواجه‌وندها را از لرستان و گروس به مازندران غربی منتقل کرد تا در کنار عبدالملکی‌ها، که از شهریار به مازندران کوچانده شده بودند، وظیفهٔ حفاظت از تهران در برابر شورش‌ها و اغتشاشات نواحی پیرامون پایتخت را بر عهده گیرند.علی ملکپور، تاریخ کلاردشت، ص۱۰۵.

 ایراد منابع در تاریخ کوچ عبدالملکی‌ها به مازندران 

برخی منابع، کوچ عبدالملکی‌ها به مازندران را به دورهٔ نادرشاه افشار نسبت داده‌اند. از جمله، مهدی بامداد با اشاره به کوچ گروه‌هایی از ایل افشار به دره‌گز، احتمال داده است که عبدالملکی‌ها نیز در همان دوره به محال ثلاث، به‌ویژه کجور، منتقل شده باشند.مهدی بامداد، شرح رجال ایران، ج۶، پانوشت، ص۶۴.

در مقابل، شماری از منابع، از جمله رابینو، هنری فیلد و ایرج افشار سیستانی، کوچ عبدالملکی‌ها به مازندران را به دورهٔ آقامحمدخان قاجار نسبت داده و انتقال آنان از شهریار به نور و کجور را در اواخر سدهٔ هجدهم میلادی گزارش کرده‌اند.رابینو، سفرنامه مازندران و استرآباد، ص۳۷.هنری فیلد، مردم‌شناسی ایران، ص۲۰۰.ایرج افشار سیستانی، ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، ج۲، ص۱۰۷۸.

ایرج رودگرکیا نیز با اشاره به استقرار اجباری شماری از طوایف، از جمله عبدالملکی‌ها، در محال ثلاث، ورود آنان به این منطقه را به نیمهٔ دوم سدهٔ دوازدهم هجری قمری نسبت داده است.ایرج رودگرکیا، محال ثلاث در جنبش مشروطه، ص۱۳.

 نزاع مهاجران عبدالملکی با بومیان کجور 

پس از استقرار عبدالملکی‌ها در کجور، رقابت میان مهاجران و ساکنان بومی منطقه به درگیری‌ها و منازعاتی انجامید که در نهایت زمینهٔ انتقال این ایل از کجور را فراهم کرد. در پی این تحولات، سلیمان‌خان افشار مأمور اجرای فرمان انتقال عبدالملکی‌ها از محال ثلاث شد.ایرج رودگرکیا، محال ثلاث در جنبش مشروطه، ص۱۳.

 کوچ ایل عبدالملکی از کجور به زاغمرز 

عبدالملکی‌ها پس از چند دهه اقامت در کجور مازندران، در سال ۱۲۷۲ قمری به فرمان ناصرالدین‌شاه قاجار و در دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری، از کجور به زاغمرز در ناحیهٔ اشرف (بهشهر کنونی) کوچانده شدند.ایرج رودگرکیا، محال ثلاث در جنبش مشروطه، ص ۷۱.منوچهر ستوده، از آستارا تا استرآباد، ج ۵، ص ۶۸۱.

ایرج رودگرکیا می‌نویسد که در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، هم‌زمان با صدارت میرزا آقاخان نوری، تصمیم به جابه‌جایی شماری از طوایف گرفته شد و سرتیپ سلیمان‌خان افشار مأمور انتقال طایفهٔ عبدالملکی از محال ثلاث به زاغمرز شد، در حالی که طوایف خواجه‌وند و لر در محل سکونت خود باقی ماندند.ایرج رودگرکیا، محال ثلاث در جنبش مشروطه، ص ۷۱.

چارلز فرانسیس مکنزی نیز انتقال عبدالملکی‌ها از محال ثلاث به زاغمرز را در سال ۱۸۵۵ میلادی (۱۲۷۲ قمری) و در دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری ثبت کرده است.چارلز فرانسیس مکنزی، سفرنامهٔ شمال، ص ۷۱. همچنین رابینو می‌نویسد که در سال ۱۸۵۵ میلادی، میرزا آقاخان نوری عبدالملکی‌ها را از نور به زاغمرز نزدیک اشرف منتقل کرد و در همان زمان، کوچ خواجه‌وندها از کجور و کلارستاق به دلیل ناتوانی حبیب‌الله‌خان در تأمین هزینه‌های آن انجام نشد.ه‍. ال. رابینو، سفرنامهٔ مازندران و استرآباد، ص ۵۲.

مکنزی در گزارش خود اشاره می‌کند که عبدالملکی‌ها سه سال پیش از زمان سفر او، به فرمان شاه از کجور به اطراف اشرف منتقل شده بودند.چارلز فرانسیس مکنزی، سفرنامهٔ شمال، ص ۷۱.

در کتاب کرمانشاهان و کردستان نیز آمده است که سلیمان‌خان افشار، از رجال دورهٔ محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، پس از انتصاب به فرماندهی نیروهای خواجه‌وند و عبدالملکی و سپس افواج لرستان، مأمور انتقال طایفهٔ عبدالملکی از مازندران شد.مسعود گلزاری، کرمانشاهان و کردستان، ص ۸۷.

منوچهر ستوده نیز با استناد به منابع تاریخی، انتقال عبدالملکی‌ها به زاغمرز در سال ۱۲۷۲ قمری و به دستور میرزا آقاخان نوری را گزارش کرده است.منوچهر ستوده، از آستارا تا استرآباد، ج ۵، ص ۶۸۱.

قاسم‌خان عبدالملکی در خصوص دلیل اصرار میرزا آقاخان صدراعظم بر خروج عبدالملکی‌ها از نور و کجور، معتقد بود چون میرزا آقاخان قصد توسعه در املاک نور خود داشت، توقف ایل عبدالملکی در آن ناحیه را مانع این توسعه می‌دید. دیگر آنکه در آن وقت، بین فرح‌آباد و اشرف در گوشهٔ غربی خلیج گرگان، ناحیه‌ای خالی از سکنه، غیرمزروع و پوشیده از جنگل و بیشه وجود داشت. از این‌رو، این منطقه محل تاخت‌وتاز ترکمن‌ها بود و صدراعظم برای اینکه در برابر آنان سد انسانی تشکیل دهد، کلیهٔ ایل عبدالملکی را در منطقهٔ مزبور سکنا داد.رجب‌زاده، ۱۴۰۱، ص. ۳۱۴.

به هر حال، طایفهٔ عبدالملکی پس از شصت‌وسه سال اقامت در نور، کجور و کلارستاق، در سال ۱۲۷۲ هـ.ق به زاغه‌مرز( زاغمرز ) کوچانده شد، ولی طوایف خواجه‌وند همچنان در محل سکونت خود باقی ماندند. از آنجا که سواران عبدالملکی ابواب‌جمعی سلیمان‌خان افشار بودند، نامبرده از طرف حکومت مأمور کوچاندن ایل عبدالملکی به زاغه‌مرز شد.رودگر، ۱۳۸۱، ص. ۷۱؛ گلزاری، ۱۳۵۷، ص. ۸.

 لطف‌الله‌میرزا و چهارقلعه عبدالملکی 

دکتر منوچهر ستوده به نقل از المآثر و الآثار اعتمادالسلطنه می‌نویسد که لطف‌الله‌میرزا شعاع‌الدوله، پسر بیست‌وسوم عباس‌میرزا، در سال ۱۲۷۲ قمری حاکم مازندران بود. ناصرالدین‌شاه قاجار هم‌زمان با کوچ عبدالملکی‌ها به مازندران شرقی، دستوراتی به وی داد تا زمینه‌های عمرانی و آبادانی منطقهٔ چهارقلعه را برای ورود عبدالملکی‌ها فراهم آورد.منوچهر ستوده، از آستارا تا استرآباد، جلد پنجم، ص ۶۸۱.

در شمارهٔ ۲۷۹ روزنامهٔ وقایع اتفاقیه دربارهٔ دیدار لطف‌الله‌میرزا از قلعه‌جات عبدالملکی آمده است:

روزنامهٔ وقایع اتفاقیه، شمارهٔ ۲۷۹، سال ۱۲۷۲ قمری.

اعتمادالسلطنه نیز در این‌باره می‌نویسد:

اعتمادالسلطنه، مرآت‌البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی، جلد دوم، ص ۱۲۴۷.

 هجوم ترکمن‌ها به زاغمرز چهارقلعه عبدالملکی 

یکی از دلایل کوچاندن عبدالملکی‌ها به سواحل دریای خزر و استقرار آنان در زاغمرز، مقابله با تهاجمات ترکمن‌ها بود. علی‌بابا عسگری در این‌باره می‌نویسد:

علی‌بابا عسگری، اشرف‌البلاد، ص ۳۱۶.

حسن قلعه‌بندی نیز دربارهٔ تهاجم ترکمن‌ها و مقاومت عبدالملکی‌ها می‌نویسد:

حسن قلعه‌بندی، تاریخ و جغرافیای بهشهر، ص ۱۹۳.

علی‌بابا عسگری همچنین دربارهٔ نقش عبدالملکی‌ها در مقابله با تهاجمات ترکمن‌ها می‌نویسد:

علی‌بابا عسگری، اشرف‌البلاد، ص ۱۷۷.

 تقسیمات ایلی 
نویسنده کتاب اشرف البلاد می‌نویسد که «ایل عبدالملکی به چهار قبیله مهم: ۱- فهروند (فلاحی)، ۲-زینوند، ۳- شیخاوند، ۴- کالوند تقسیم شده و هر طایفه به چند تیره و هر تیره به چند چند طایفه منقسم می‌شوند. قبیله فهروند ساکن زاغمرز شامل دو تیره: ۱- سرخاب ۲- چهاربنیچه می‌باشند. و تیره‌های سرخاب به شش طایفه:۱- سه طایفه شاه‌قلی ۲- سه طایفه هوز پاشاکلایی و تیره چهاربنیچه هم به شش طایفه: ۱- سه طایفه یاسم ۲- سه طایفه وتی تقسیم می‌شوند».کتاب «اشرف البلاد» تألیف علی بابا عسگری، ناشر مؤلف، تهران ۱۳۵۰، ص ۳۱۶

 محلهٔ عبدالملکی‌ها در شیراز 

در این بخش به محله‌هایی در شهر شیراز که عبدالملکی‌ها در آن ساکن بودند پرداخته می‌شود. پیش از پرداختن به این موضوع، لازم است به ساختار محله‌های شهرهای ایران در دورهٔ صفوی اشاره شود.

در دورهٔ صفوی، شهرهای بزرگ ایران، به پیروی از شهر اصفهان و سیاست پادشاهان صفوی، از نظر وابستگی مذهبی به دو دستهٔ محلات نعمتی و محلات حیدری تقسیم می‌شدند. در لغت‌نامهٔ دهخدا دربارهٔ این دو فرقه آمده است:

دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، ذیل «نعمتی».

حسن ابوطالبی نیز در یادداشت‌های تاریخی خود، در توصیه به پرهیز از فرقه‌گرایی، می‌نویسد:

ابوطالبی، حسن، یادداشت‌های تاریخی ایل عبدالملکی (نسخهٔ دست‌نویس)، گردآوری بشیر قاسمی‌نژاد عبدالملکی، ص ۸۱.

در عهد صفویه، شهر شیراز دارای ۱۹ محله بود که به شرح زیر تقسیم می‌شد:

 محلات حیدری‌خانه 

 محلهٔ اسحق‌بیک
 محلهٔ بازار مرغ
 محلهٔ بالاکفت
 محلهٔ درب شاهزاده
 محلهٔ میدان شاه

 محلات نعمتی‌خانه 

 محلهٔ درب مسجد
 محلهٔ سرباغ
 محلهٔ سردزدک
 محلهٔ سنگ سیاه
 محلهٔ لب آب
 محلهٔ باغ نو
 محلهٔ دشتک
 محلهٔ باهلیه
 محلهٔ دروازهٔ قرآن
 محلهٔ شاهچراغ
 محلهٔ شیادان
 محلهٔ موردستان
 محلهٔ سراجان
 محلهٔ یهودیان

در دورهٔ کریم‌خان زند، برخی از این محله‌ها با یکدیگر ادغام شدند. در این دوره، شیراز دارای ۱۱ محله بود که به شرح زیر تقسیم می‌شد.حسینی فسایی، میرزا حسن، فارسنامهٔ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۷۸.

 محلات حیدری‌خانه 

 محلهٔ اسحق‌بیک
 محلهٔ بازار مرغ
 محلهٔ بالاکفت
 محلهٔ درب شاهزاده
 محلهٔ میدان شاه
 محلهٔ کلیمیان

 محلات نعمتی‌خانه 

 محلهٔ درب مسجد
 محلهٔ سرباغ
 محلهٔ سردزدک
 محلهٔ سنگ سیاه
 محلهٔ لب آب

این تقسیم‌بندی تا اوایل دورهٔ قاجار ادامه داشت.حسینی فسایی، همان.

 محلهٔ درب شاهزاده 

نام این محله از شاهزاده منصور گرفته شده و آرامگاه وی نیز در همین محله قرار دارد. از آنجا که راه مقبرهٔ سعدی از این محله می‌گذشت، این محله «دروازهٔ سعدی» نیز نامیده می‌شد. پیش از روزگار کریم‌خان زند، این بخش به دو محلهٔ شیادان و موردستان تقسیم می‌شد که کریم‌خان این دو محله را در محلهٔ درب شاهزاده ادغام کرد.حسینی فسایی، همان.

 محلهٔ موردستان 

این محله که در سمت مغرب و شمال ارگ قرار داشت، در دورهٔ کریم‌خان زند به محل سکونت ایل عبدالملکی، از ایلات کرمانشاهان و لرستان که به دستور کریم‌خان به شیراز کوچانده شده بودند، اختصاص یافت.کاشانی، ابوالحسن غفاری، گلشن مراد، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: انتشارات زرین، ۱۳۶۹.

بنابراین عبدالملکی‌ها پس از به قدرت رسیدن کریم‌خان زند به فارس (شیراز) کوچانده شدند. در سال ۱۱۹۵ هجری قمری، صادق‌خان عبدالملکی سرکردهٔ عبدالملکی‌ها بود که همراه ایل در شیراز سکونت داشت. کریم‌خان، محلهٔ موردستان شیراز را که بخشی از محلهٔ درب شاهزاده (حیدری‌خانه) و واقع در شمال ارگ بود، به محل سکونت عبدالملکی‌ها اختصاص داد. بنابراین، از سکونت عبدالملکی‌ها در محلهٔ موردستان و محلهٔ درب شاهزاده در شیرازِ دورهٔ کریم‌خان زند، می‌توان به این نتیجه رسید که عبدالملکی‌ها از پیروان فرقهٔ حیدری بوده‌اند.ابوطالبی، حسن، یادداشت‌های تاریخی ایل عبدالملکی.

 خوانین ایل عبدالملکی 

 عبدالرزاق خان عبدالملکی 

عبدالرزاق خان عبدالملکی در روزگار کریمخان زند می‌زیست.
او همراه با ایل عبدالملکی از نظامیان دستگاه زندیه به شمار می‌آمد.
در فتح قلعه‌ی کرمانشاه، عبدالرزاق خان به عنوان رییس و فرمانده سواران عبدالملکی در سپاه کریم‌خان حضور داشت.

بهرام افراسیابی به نقل از ابوالحسن بن محمد امین گلستانه در شرح این ماجرا می‌نویسد:

«کریم‌خان وارد همدان شده و در آنجا نیز به تقویت قوا پرداخت و با نیروی چهل‌و‌دو هزار نفر از همدان به سوی کرمانشاه شتافت. بقیه ماجرا را به زبان راوی (ابوالحسن بن محمد امین گلستانه، مجمل التواریخ) در صحنه می‌شودیم: در ورود به منزل بیستون تراب‌خان نهاوندی و عبدالرزاق خان عبدالملکی را با دو دیگر روانه‌ی قلعه نمود و پیغام داد که مدت چهارده ماه است که قلعه‌داری اوقات گذرانیده‌ لازمه مردانگی به عمل آورده‌اند و مردمان بسیار از هر دو طرف به قتل رسیده است. الحال که ما خود آمده‌ایم اگر دست از قلعه‌داری کشیده از باب اطاعت درآیند لازمه‌ی سلوک به عمل آورده‌اند و جان ایشان محفوظ خواهد ماند... به همین صلاح از طرف عبدالعلی خان، ولی‌بیک قلعه‌بیگی و جعفربیک وکیل توپخانه‌ی مبارکه و از میرزامحمدتقی راقم حروف به رفتن اردوی کیوان شکوه مقرر و با تراب‌خان و عبدالرزاق‌خان از قلعه برآمده و رهگرای مقصود و در بیستون فیض‌یاب خدمت وکیل‌الدوله گردیدیم. از گفتگو آثار فرح در چهره‌ی وکیل‌الدوله ظاهر‌گشته و امرای زندیه همگی لب به تحسین گشوده و تصدیق کردند. بندگان ثریا مکان وکیل‌الدوله با تمکین فی‌الفور به قرآن مجید توسل جسته به عفو جرایم میرزاتقی خان قسم یادکرد. و تراب‌خان و عبدالرزاق‌خان و کمرخان زند را فرستگان عبدالعلی خان درخواست آمدن به قلعه نموده و همراه گرفته روانه شدند.»بهرام افراسیابی، قلعه پری، به نقل از: ابوالحسن بن محمد امین گلستانه، مجمل التواریخ، به اهتمام مدرس رضوی، صص. ۲۶۳–۲۶۶؛ افراسیابی، صص. ۲۱۳، ۲۱۵، ۲۱۷.

 صادق‌خان عبدالملکی 

در سال ۱۱۹۵ هـ.ق اردوی علی‌مرادخان زند _که صادق‌خان عبدالملکی نیز در آن حضور داشت ـ برای تسخیر شهر شیراز به مدت شش ماه در خارج از دروازه‌های این شهر توقف کرد. فصل سرما فرارسید. علی‌مرادخان دستور به تأسیس اساس‌های مسقف و ترکیب و تشیید ابنیه و امکنه ی مطبق داد که هم در هنگام سردی و بارندگی هوا، مانع نزول آب و هم اگر مدت توقف اردوی والا در آن عرصه‌ی دلگشا (شیراز) به سال دیگر کشید و به فصل تابستان دیگر انجامد حایل حدت و تابش آفتاب توان شد.غفاری کاشانی، ابوالحسن؛ گلشن مراد، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، ص. ۵۹۷.

صادق‌خان زند ظهور این قِسم بناهای رفیع را علامات پستی طالع خویش دانسته، تصمیم‌گرفت با توپهای آتشبار خود آن بناها را ویران کند. توپ چیان صادق‌خان به جانب آن بناها توپهایی شلیک کردند اما نتوانستند آسیب چندانی به آن بناها وارد آورند. توپچیان علی‌مرادخان نیز از اردوی خود توپهایی به سمت قلعه‌ی شیراز شلیک کردند.

صادق‌خان زند صبح روز شنبه بیست‌و‌نهم شوال جمعیت معدودی را به محافظت قلعه‌ی شیراز گمارد و بقیه را که عبارت از دوازده‌هزار پیاده و هجده‌هزار‌ سوار بودند به سرداری علینقی خان به نبرد با اردوی علی‌مرادخان روانه کرد.
اکبرخان و محمد‌رشید‌بیک به مقابله ی علینقی خان رفتند. در پایان این نبرد که بین طرفین روی داد، علینقی خان عقب‌نشینی کرده و به جانب قلعه‌ی شیراز هزیمت شد.

صبح روز بعد از طرف قلعه‌ی شیراز شخصی به صادق‌خان عبدالملکی که در اردوی علیمرادخان به قراولی مأمور بود، پیغامی را رساند که شرح آن را از کتاب گلشن‌مراد می‌خوانیم:

«صباح دیگر که ترک تیغ بند مهرانور پاى گردش به عرصه‌ی این وسیع ملک پهناور و هنگام شام که سرهنگ خنجرکش روز با سربریده‌ی خود قدم به شهربند باختر گذاشت، احدی به رسم جاسوسی از شهر وارد اردوی فلك مقام و به صادق خان عبدالملکی _که کوچ و متعلقات در شهر داشت_ پیغام داد که اگر بزودی از معسكر ظفر پیکر تخلف نمودی و طریق قلعه را به قدم انحراف از اردوی نصرت مقر پیمودی خوب، و الّا شحنه‌ی غضبِ جناب صادق‌خانی، پنجه بر هتک عِرض و ناموس تو خواهد گشاد و هرچه که به دست رنج و مشقت بسیار در طرف گردش ادوارالملك به میل و اختیار اندوخته‌ای به باد تاراج خواهد داد؛
صادق‌خان را حراست از عیال و حفظ مال گریبانگیر شده و در حین که به اتفاق احمدخان ایرلوی افشارخمسه به قراولی مأمور بود، در نزدیکی قلعه،
تیغ ستیز افراخته و بی‌خبر از عقب احمدخان سمند شقاوت تاخته و به یک صدمه سر او را از تن جدا و دست‌آویز خود ساخته، با چند نفری که با او ممهّد بودند به جانب دروازه‌ی قلعه اسب انداخته، داخل شهر شد. نوابِ جهانبانِ کشورسِتان از استماع این واقعه بسیار مکدر و به مقتضای " اَلاُمورُ مَرهُونَهٌ بِأوقاتِها"، انتقام واقعه‌ی قتل احمدخان را به میعاد خود مقرر داشتند.»غفاری کاشانی، ابوالحسن؛ گلشن مراد، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، ص. ۶۰۴.

 ابدال‌خان عبدالملکی 

از سرداران نظامی سپاه لطفعلی خان زند بود.
در اکثر کتاب‌های تاریخی دوره‌های زندیه و قاجاریه شرح دلاوری‌های او به تفصیل آمده است.

ابدال‌خان در نبردی که بین سپاهیان مصطفی‌خان قاجار و لطفعلی‌خان زند در حوالی شهر شیراز رخ داد با وجود رشادت‌های فراوان به حمایت از لطف‌علی‌خان زند، در میدان جنگ از پای در آمد.هدایت، رضاقلی‌خان؛ روضه الصفا، جلد نهم.

در کتاب احسن‌التواریخ درباره‌ی ابدال‌خان آمده است:
"ابدال‌خان ملقب به عبدالملکی که در این زمان (کشته‌شدن) ۲۸ سال از عمرش می‌گذشت؛ در بین فرماندهان سپاه لطفعلی‌خان از قدرت و شهامت جنگی والایی برخوردار بود. ابدال‌خان مثل سایر فرماندهان لطفعلی‌خان زند علاقه‌ی زیادی به خان زند داشت و بعد از آن که از بوشهر بازگشتند، ابدال‌خان تصمیم گرفت که یا شیراز را برای شهریار زند تصرف کند و یا کشته شود و بر این تصمیم بود که با ۵۰۰ نفر از سربازان لطف‌علیخان به سپاه مصطفی‌خان قاجار که حداقل پنج هزار نفر بودند حمله کند و معلوم است که سپاه پانصدنفری در مقابل آنچنان سپاهی چه سرنوشتی خواهد داشت."ساروی، فتح‌الله‌بن محمدتقی؛ احسن‌التواریخ، به کوشش غلامرضا طباطبایی، پانوشت آخر کتاب.

رضاقلی‌خان هدایت درباره‌ی پایان کار ابدال‌خان عبدالملکی می‌نویسد: «... ابدال‌خان و جمعی از دو طرف کشته شدند.»هدایت، رضاقلی‌خان؛ روضه الصفا، جلد نهم، ص. ۲۳۸.

اعتمادالسلطنه درباره‌ی این ماجرا می‌نویسد: «... ابدال خان عبدالملکی از سرکرده‌های لطف‌علی‌خان مقتول گردید...»اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان؛ تاریخ منتظم ناصری، ص. ۱۴۱۵.

صاحب کتاب احسن‌التواریخ درباره‌ی کشته‌شدن ابدال‌خان عبدالملکی می‌نویسد: «ابدال‌خان به زخم نیزه‌ای که بر سینه‌اش آمد دست از عنان خودداری برداشته، از پا درآمد و پهلوی به خاک گذاشته سربرنداشت.»ساروی، فتح‌الله‌بن محمدتقی؛ احسن‌التواریخ، به کوشش غلامرضا طباطبایی.

داریوش آریا درباره‌ی شرح دلاوری‌های ابدال‌خان عبدالملکی می‌نویسد: «آفتاب کم‌کم بالا می‌آمد... شیراز را نگرفت اما جان خود را بر سر این کار گذاشت...»داریوش آریا، شکوفه خونین شیراز، ص. ۱۷۲.

 جعفرخان عبدالملکی 

جعفرخان، سرکرده‌ی ایل عبدالملکی در اوایل عهد قاجار و در زمان اسکان این طایفه در کجور بود. در طول نبردهای ایران با روسیه تزاری که فرماندهی سپاه ایران با عباس‌میرزا قاجار بود، جعفرخان عبدالملکی یکی از صاحب‌منصبان دلیر سپاه ایران به‌شمار می‌آمد و سرکردگی ایل عبدالملکی را در این دوره به‌عهده داشت.رضا قنبری عبدالملکی، تاریخ ایل عبدالملکی، ص. ۸۴.

با آغاز جنگ‌های ایران و روس در دورهٔ فتحعلی‌شاه، سواران عبدالملکی و خواجه‌وند از نواحی کجور و کلارستاق به جبهه‌های قفقاز اعزام شدند و وظیفهٔ پیشمرگی سپاه ایران را بر عهده داشتند. در سال ۱۲۱۹ قمری چند فوج از سواران عبدالملکی در خط مقدم جبههٔ اچمیازین حضور یافتند و ریاست این نیروها بر عهدهٔ جعفرخان عبدالملکی بود. همچنین نیروهای عبدالملکی، افزون بر مشارکت در جنگ‌های ایران و روس، در مأموریت‌های مرزبانی دولت قاجار در مرو و هرات نیز فعالیت داشتند.رضا قنبری عبدالملکی، «بازخوانی و بررسی اسناد و مدارک تاریخی مرتبط با طایفهٔ عبدالملکی از شاخه‌های گوران (۶–۱۳ق/۱۲–۱۹م)»، Nubihar Akademi، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۱۸، ۲۰۲۲، صص. ۲۶۲–۲۶۳؛ به نقل از: کیا، ۱۳۸۱، ص. ۷۰؛ دنبلی، ۱۳۸۹، ص. ۱۸۵.

 بسطام‌خان عبدالملکی 

بسطام‌خان عبدالملکی از سرکردگان ایل عبدالملکی در اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار و واپسین خان این ایل در ناحیهٔ کجور بود. در دوره ی ریاست او، دولت قاجار تصمیم به انتقال ایل عبدالملکی از کجور به زاغمرز و نواحی پیرامون اشرف گرفت و بدین ترتیب، یکی از مهم‌ترین جابه‌جایی‌های اجباری ایلات شمال ایران در سده ی سیزدهم هجری قمری رقم خورد. از این‌رو، بسطام‌خان آخرین حلقه از سلسله ی خوانین عبدالملکی در کجور و نخستین خان این ایل در دورهٔ استقرار آن در زاغمرز به‌شمار می‌آید.

یکی از گزارش‌های تاریخی درباره ی بسطام‌خان را فرانسیس مکنزی انگلیسی، در گزارش سفرنامه گونه ی خود ثبت کرده است وی که اندکی پس از انتقال عبدالملکی‌ها به زاغمرز ( سه سال) از این منطقه یعنی کجور و مشخصا کدیر دیدن کرده، می‌نویسد:

"عبدالملکی‌ها آن منطقه (کجور) را ترک کرده‌اند و سه سال پیش توسط شاه (ناصرالدین‌شاه) به اطراف اشرف کوچانده شده‌اند. آن‌ها ۲۰۰ سوار در اختیار اعلیحضرت می‌گذارند و اکنون که در همسایگی ترکمن‌ها زندگی می‌کنند کمی آرام گرفته‌اند. قرار بود که در جهاد علیه انگلیسی‌ها که صدراعظم وطن‌پرست و دین‌دار سابق (میرزا آقاخان نوری) اعلام کرده بود بجنگند ولی قبل از این که وارد مهلکه شوند جنگ خاتمه یافت و مجبور نشدند که به جنوب ایران سفر کنند. می‌گویند عبدالملکی‌ها در اصل از آن منطقه (جنوب) به اینجا آمده اند. آقای ابوت در منزل رییس آنها بسطام خان با رفتار غیر دوستانه‌ای روبرو شده بود."فرانسیس مکنزی، سفرنامهٔ شمال، ترجمهٔ منصوره اتحادیه، ص. ۷۱.

از سوی دیگر، یادداشت‌های روزانه ی ناصرالدین‌شاه نیز اطلاعات ارزشمندی درباره ی بسطام‌خان و جایگاه او در کجور ارائه می‌دهد. شاه در جریان سفر خود به کدیر، پس از توصیف راه، جنگل‌ها و آبادی‌های منطقه و روستای ییلاقی کدیر به عنوان یکی از محل‌های استقرار پیشین ایل عبدالملکی یاد کرده و می‌نویسد:

«روز چهارشنبه، سوم ذیقعده‌ای سال ۱۳۰۳ ق. امروز صبح سوارشده راندیم برای کدیر، از راه ساخته‌ی ولی‌خان سرتیپ رفتیم. ولی‌خان راه را بسیار خوب ساخته است... همه در رکاب بودند. ساعدالدوله هم بود. همینطور با امین‌السلطان، عضدالملک، مجدالدوله صحبت‌کنان راندیم تا از پیچ‌وخم‌های راه گذشتم. رسیدیم به اول جنگل کدیر. قدغن سخت شد که کسی درخت‌های جنگل را نیاندازد. آن‌ها رفتند. بعد ناهار خوردیم. صنیع‌الدوله کتاب خواند. زیندارباشی و سایرین بودند. بعد سوار شده راندیم برای کدیر. رسیدیم به ده. ده سه محله است. خانه‌های تک‌تک تمیز خوب دارد. خیلی قشنگ. جمعیت زیاد دارد. زن و مرد و بچه روی هم پانصد ششصد نفر بودند. اوّل طایفه‌ی عبدالملکی و بسطام‌خان عبدالملکی در این ده می‌نشسته‌اند. میرزا آقاخان مرحوم کوچاند، کنار دریا برده است.»ناصرالدین‌شاه قاجار، یادداشت‌های روزانه، به کوشش پرویز بدیعی، ص. ۴۳۰.

از این گزارش برمی‌آید که بسطام‌خان، پیش از انتقال ایل، ریاست جامعه ی عبدالملکی‌های ساکن کدیر را بر عهده داشت و کوچ آنان به فرمان میرزا آقاخان نوری انجام گرفته است.

گزارش‌های مکنزی و ناصرالدین‌شاه، در کنار یکدیگر، تصویری نسبتاً روشن از جایگاه بسطام‌خان عبدالملکی ارائه می‌کنند. این گزارش‌ها نشان می‌دهد که وی در دوره‌ای حساس از تاریخ ایل عبدالملکی ریاست آن را بر عهده داشت؛ دوره‌ای که با پایان چندین سده حضور عبدالملکی‌ها در کجور و آغاز استقرار آنان در زاغمرز و نواحی شرقی مازندران هم‌زمان بود. از همین رو، بسطام‌خان را می‌توان واپسین خان عبدالملکی در کجور و حلقهٔ اتصال میان دو مرحلهٔ مهم از تاریخ این ایل دانست؛ مرحلهٔ استقرار تاریخی در کجور و مرحلهٔ جدید زندگی آنان در کرانه‌های جنوبی دریای خزر.فرانسیس مکنزی، سفرنامهٔ شمال، ترجمهٔ منصوره اتحادیه، ص. ۷۱؛ ناصرالدین‌شاه قاجار، یادداشت‌های روزانه، به کوشش پرویز بدیعی، ص. ۴۳۰.

پژوهش‌های جدید همچنین نشان می‌دهد که بسطام‌خان و بزرگان ایل پس از کوچ، بارها از ناصرالدین‌شاه درخواست بازگشت به نور و کجور را مطرح کردند، اما این درخواست با مخالفت میرزا آقاخان نوری روبه‌رو شد. بنا بر گزارش قاسم خان عبدالملکی در اسنادی که رجب‌زاده منتشر نموده است، بسطام‌خان در فاصلهٔ سال‌های ۱۲۷۳ تا ۱۲۷۴ قمری، در پی دسیسه‌ای که به میرزا آقاخان نوری نسبت داده شده، کشته شد.رضا قنبری عبدالملکی، «بازخوانی و بررسی اسناد و مدارک تاریخی مرتبط با طایفهٔ عبدالملکی از شاخه‌های گوران (۶–۱۳ق/۱۲–۱۹م)»، Nubihar Akademi، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۱۸، ۲۰۲۲، صص. ۲۶۲–۲۶۳؛ به نقل از: کیا، ۱۳۸۱، ص. ۷۰؛ دنبلی، ۱۳۸۹، ص. ۱۸۵، ایل عبدالملکی در مازندران، به کوشش هاشم رجب زاده، مرکز مطلاعات آسیایی دانشگاه توکیو صص ۱۴۵ و ۱۴۶.

دریادداشتهای قاسم خان هژبرالدوله عبدالملکی که در دانشگاه توکیو به چاپ رسیده است چنین آمده:

《 به کرات جعفر خان جدّ بنده و عموم عبدالملکی برای معاودت به نور و کجور و تلفاتی که داده بودند به مرحوم ناصرالدین شاه متظلم شدند مرحوم میرزا آقا خان صدراعظم جلوگیری نمود حتی مرحوم بسطام خان عموی جدّ بنده و رحمانقلی خان و عینعلی سلطان عبدالملکی را مرحوم صدراعظم مقصر پیشگاه مرحوم ناصرالدین شاه نمود آنها را به طهران خواسته بردند و مقتول ساختند پس از آن عبدالملکی از معاودت مایوس و بنای ساختن خانه و علاقه و آبادی مزارع و مراتع آنجا افتادند (نهادند؟) تاکنون که مدت هفتاد سال است قرب صد هزار تومان از عمارت و آبادی مزارع و جنگل خطرناکی را که دولت در مقابل جان دادن و ساخلوئی اجداد بنده و عبدالملکی و در عوض املاک شیراز و نور و کجور مرحمت فرموده مخارج نموده‌اند و در مدت توقف عبدالملکی در این محلات در سرحد استرآباد و آق قلعه و از حدود فرح‌آباد مازندران و ساحل بحر خزر الی قره تپه مشغول ساخلوئی بودند چنانچه بهرامخان و علیخان برادرهای جعفرخان جدّ بنده در آق قلعه در جنگ ترکمن‌ها کشته شدند.تاریخچه‌ای از قلعه‌های عبدالملکی مازندران، یادداشت قاسم خان هژبرالدوله عبدالملکی در نامه به پیشکاری مالیه مازندران، هاشم رجب‌زاده، مرکز مطالعات پیشرفته آسیایی دانشگاه توکیو، صص ۱۴۴ و ۱۴۵

از این شرح قاسم خان هژبرالدوله مشخص میشود که جعفرخان عبدالملکی پدربزرگ قاسم خان بوده و بسطام خان نیز عموی جعفرخان محسوب میشود که به علت طمع ورزی و چشمداشت صدراعظم (آقاخان نوری) به املاک عبدالملکیها در نور و کجور و اعتراض مشارالیه (بسطام خان)، به طهران فراخوانده شده و توسط ایادی میرزا آقاخان نوری مقتول میگردد.

شایان ذکر است که طبق یادداشتهای حسن ابوطالبی بعد از بسطام خان، برادر او شکرالله خان عبدالملکی به ریاست ایل میرسد که اگرچه مدت کوتاهی ریاست دارد اما بعد از او روال پدر‌فرزندی موروثی خوانین ایل، از طریق فرزند او یعنی جعفرخان عبدالملکی تا پایان ادامه می‌یابد که دو برادر دیگرش یعنی بهرام خان عبدالملکی و علیخان عبدالملکی در نبرد با ترکمن‌های مهاجم درآق قلعه کشته میشوند.همان قبلی

 شکرالله‌خان عبدالملکی 

شکرالله‌خان بعد از بسطام‌خان به ریاست ایل عبدالملکی رسید. مدت ریاست ایلی او بسیار کوتاه بود و کمتر از یک سال طول کشید. بعد از مرگ بسطام‌خان در سال ۱۲۷۵ هجری قمری (سه سال پس از مهاجرت از کجور)، شکرالله‌خان به مدت چند ماه رئیس ایل بود تا اینکه به علت نارضایتی از او، حکومت وقت قاجار محسن‌خان صورتیج را به‌جای او به سرپرستی ایل عبدالملکی گماشت.

ریاست شکرالله‌خان در شرایطی آغاز شد که ایل عبدالملکی هنوز پیامدهای کوچ اجباری از کجور به زاغمرز را پشت سر نگذاشته بود و ساختار سنتی رهبری ایل دستخوش تغییر شده بود.رضا قنبری عبدالملکی، «بازخوانی و بررسی اسناد و مدارک تاریخی مرتبط با طایفهٔ عبدالملکی از شاخه‌های گوران (۶–۱۳ق/۱۲–۱۹م)»، Nubihar Akademi، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۱۸، ۲۰۲۲.

میرزا ابراهیم گیلانی که در سال ۱۲۷۵ ق به چهارقلعهٔ عبدالملکی آمده بود، از وضعیت آن روز ایل می‌نویسد: «امسال سنه ۱۲۷۵ ق دو سال است طایفه عبدالملکی را از نور و کجور کوچانیدند و در این محال سکنی داد. سرکرده ایشان محسن خان صورتیج است.»گیلانی، میرزا ابراهیم، سفرنامهٔ استرآباد و مازندران و گیلان، بخش هفتم، «از اشرف به ساری».

گزارش میرزا ابراهیم گیلانی از چهارقلعهٔ عبدالملکی، از نخستین گزارش‌های شناخته‌شده دربارهٔ وضعیت این ایل پس از استقرار در زاغمرز به‌شمار می‌رود و نشان می‌دهد که در سال ۱۲۷۵ هجری قمری، محسن‌خان صورتیج عملاً ریاست ایل را بر عهده داشته است.همان.

انتصاب محسن‌خان صورتیج به سرپرستی ایل عبدالملکی، نشان‌دهندهٔ مداخلهٔ مستقیم حکومت قاجار در ادارهٔ ایل پس از استقرار آن در زاغمرز بود. این تغییر، هم‌زمان با سیاست تثبیت جمعیت‌های مرزنشین در شرق مازندران و افزایش نظارت دولت بر ایلات کوچانده‌شده صورت گرفت.رجب‌زاده، ۱۴۰۱، ص. ۳۱۴؛ رودگر، ۱۳۸۱، ص. ۷۱.

 جعفرخان عبدالملکی 

جعفرخان بعد از شکرالله‌خان (و البته بعد از سرپرستی کوتاه‌مدت محسن‌خان صورتیج) سرکردهٔ ایل عبدالملکی در اواخر عهد ناصرالدین‌شاه قاجار بود. او دارای سه پسر به نام‌های 'زعسکرخان (عظام‌الملک)، شکرالله‌خان (پدر قاسم‌خان هژبرالدوله) و علی‌اکبرخان بود. ناصرالدین‌شاه در سفرنامهٔ خود به مازندران (۱۲۹۲ هـ.ق) از جعفرخان عبدالملکی این‌گونه یاد می‌کند:

«از ۲۰ شعبان سفر به مازندران شروع شد و یکشنبه از لاریم به فرح‌آباد باید رفت دو فرسخ و نیم الی سه فرسخ است. صبح سوار شده راندیم. اول به کالسه نشسته بعد سوار اسب شده رفتیم. این دشت‌ها مرداب دارد. مرداب قجرخیل و مرداب لاریم و غیره و بعد رفتیم کنار دریا، کالسکه نشسته راندیم. رضاقلی‌خان کلبادی و جعفرخان عبدالملکی با سوار عبدالملکی و ابوطالب‌خان سرتیپ پسر شاطرباشی با سوار کُرد و ترک صف‌کشیده دیده شدند. از لب رودخانهٔ تجن گذشته و از پهلوی شیلات که صید ماهی در آنجا زیاد می‌شود عبور نمودیم. رسیدیم به عمارت شاه‌عباسی.»ناصرالدین‌شاه قاجار، روزنامهٔ سفر مازندران، فرهنگ ایران‌زمین، تهران، ۱۳۵۹.

گزارش ناصرالدین‌شاه از همراهی جعفرخان عبدالملکی با «سوار عبدالملکی» نشان می‌دهد که وی علاوه بر ریاست ایل، فرماندهی نیروهای سوارهٔ عبدالملکی را نیز بر عهده داشته و این نیروها همچنان در زمرهٔ واحدهای نظامی مورد استفادهٔ دولت قاجار قرار داشتند.همان.

جعفرخان عبدالملکی از طریق فرزندان خود، به‌ویژه عسکرخان (عظام‌الملک) و شکرالله‌خان (پدر قاسمخان هژبرالدوله) ، منشأ شاخه‌ای از خوانین عبدالملکی شد که ریاست ایل را در چهارقلعهٔ عبدالملکی و در اواخر دورهٔ قاجار و تا اوایل دورهٔ پهلوی ادامه دادند.

در تاریخ منتظم ناصری آمده است: «سوارهٔ عبدالملکی، ابواب‌جمعی فضل‌الله‌خان به سرکردگی جعفرخان عبدالملکی بود.»اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، تاریخ منتظم ناصری، جلد سوم، ص. ۲۰۹.

سیدعلی میرنیا می‌نویسد: «رئیس عبدالملکی‌ها در دورهٔ قاجاریه جعفرخان عبدالملکی بود.»میرنیا، سیدعلی، ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران، ص. ۳۶.

در شعبان سال ۱۲۸۷ هجری قمری، فرمانی از سوی ناصرالدین‌شاه قاجار در حق شکرالله‌خان، فرزند جعفرخان سرکردهٔ عبدالملکی، صادر شد. در این فرمان آمده است:

«چون محض رشادت و جلادت و نزاعِ عالیجاهِ عزت‌همراه شکرالله‌خان، پسر عالیجاهِ سعادت‌همراه جعفرخان سرکردهٔ عبدالملکی، با طایفهٔ ترکمان، ملفوفهٔ فرمانِ مهر لمعانِ جهان‌مطاعِ مبارک، اعلیحضرت شاهنشاهی روحی فداه، محض مفاخرت و سرافرازی او شرف صدور یافته و مقرر فرموده‌اند که در آبادی چهارامام سعی کامل به‌عمل آورد؛ لهذا ما نیز به امضای منشورِ قضادستورِ ملوکانه مقرر می‌داریم که مشارالیه هر نوع آبادی که می‌خواهد در چهارامام بنا کرده و در کمال اطمینان مشغول خدمتگزاری باشد که جمعی بر آبادی جدید مشارالیه بسته نخواهد شد، البته در کمال استظهار مشغول آبادی آنها باشد.»گنجینهٔ اسناد، شمارهٔ ۹، سند شمارهٔ ۶۴، ص. ۱۴۸، مؤسسهٔ مطالعات پیشرفتهٔ آسیا، دانشگاه توکیو، به کوشش هاشم رجب‌زاده با همکاری کنیجی آئورا، مقدمهٔ کازوئو موریموتو.

ایرج افشار سیستانی می‌نویسد که طایفهٔ عبدالملکی پس از حدود شصت سال اقامت در نور، کجور و کلارستاق، در دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری، به‌منظور مقابله با یورش‌های ترکمانان، ازبکان و دزدان دریایی، به چهارقلعهٔ عبدالملکی در شرق مازندران منتقل شدند. به گفتهٔ وی، این طایفه پس از استقرار در منطقه، وظیفهٔ پاسداری از این ناحیه را بر عهده داشت.افشار سیستانی، ایرج، ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران، جلد دوم، ص. ۱۰۷۸.
فرمان ناصرالدین‌شاه در شعبان ۱۲۸۷ هجری قمری را می‌توان نشانه‌ی رضایت از عملکرد جعفرخان عبدالملکی دانست که به جهت جلوگیری از هجوم ترکمان که طبق گزارش ها تا مشهدسر( بابلسر ) را محل تاخت و تاز خود قرار میدادند<ref>ابوطالبی عبدالملکی، حسن، یادداشت‌های تاریخی ایل عبدالملکی (نسخهٔ دست‌نویس)، گردآوری بشیر قاسمی‌نژاد عبدالملکی، ص ۸۶.<ref>، نسبت به تامین امنیت مازندران و به عنوان خط مقدم در شرق این استان به خوبی عمل نموده است<ref>ابوطالبی، حسن، یادداشت‌های تاریخی ایل عبدالملکی (نسخهٔ دست‌نویس)، گردآوری بشیر قاسمی‌نژاد عبدالملکی، ص ۸۶.<ref>
چنان‌که به پاس «رشادت و جلادت» آنان در نبرد با ترکمانان، امتیاز تملک و آبادانی چهارامام، همراه با معافیت از «جمع» (مالیات و عوارض)، به شکرالله‌خان اعطا شد.همان؛ گنجینهٔ اسناد، شمارهٔ ۹، سند شمارهٔ ۶۴، ص. ۱۴۸.

با توجه به اینکه ایل عبدالملکی به‌منظور مقابله با یورش‌های ترکمانان به شرق مازندران منتقل شده بود، فرمان ناصرالدین‌شاه در شعبان ۱۲۸۷ هجری قمری را می‌توان نشانه‌ای از رضایت حکومت قاجار از عملکرد جعفرخان عبدالملکی دانست؛ 

ماجرای قتل نوکر شیخ‌محمدحسن

اعتمادالسلطنه در روزنامهٔ خاطرات خود می‌نویسد:

«دوشنبه ۱۶ رجب سال ۱۳۰۱ هـ. بندگان همایون اصرار دارند که قاتل نوکر شیخ‌محمدحسن را خودشان و به‌واسطهٔ اطلاعات مجعول که ملیجک اول داده است پیدا کنند. مثلاً سوارهٔ عبدالملکی مازندران را که در این نزدیکی (جاجرود) اردو زده بودند متهم کرده‌اند. دیروز میرغضبی با یک نفر محصل، نزدیک سرکردهٔ این سوار فرستاده بودند.»اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، روزنامهٔ خاطرات اعتمادالسلطنه، به کوشش ایرج افشار، ص. ۲۹۸.

 عسگرخان عبدالملکی (عظام‌الملک) 

thumb|right|300px|نشسته از چپ: سرتیپ عسکرخان عظام‌الملک عبدالملکی و یک مامور دولت؛ ایستاده از چپ: حسین‌قلی عبدالملکی (جعفری) • آقاحسن عبدالملکی (ابوطالبی) • غلامحسین (یزدانی)

عسگرخان عبدالملکی، ملقب به عظام‌الملک، پس از پدرش جعفرخان، از خوانین و صاحب‌منصبان برجستهٔ ایل عبدالملکی بود. وی دارای دو پسر به نام‌های جعفرخان (عظام‌الملک کوچک) و جمشیدخان بود و در سال‌های پایانی دورهٔ قاجار از هواداران محمدعلی‌شاه قاجار و نظام سلطنتی به‌شمار می‌رفت. در جریان بازگشت محمدعلی‌شاه به ایران، از نزدیکان وی بود و به ریاست سواران عبدالملکی و سپس ریاست قشون مازندران منصوب شد.اسلامی، حسین. ساری در نهضت مشروطه، صص. ۲۹۵–۲۹۷.ترکمان، محمد. اسناد امیرمؤید سوادکوه.

در جریان کشمکش‌های سیاسی پس از استبداد صغیر، عسگرخان در کنار اسماعیل‌خان امیرمؤید سوادکوهی قرار گرفت. در مقابل، برادرزادهٔ او قاسم‌خان عبدالملکی که در آن زمان با لقب هژبرخاقان شناخته می‌شد، در جبههٔ لطفعلی‌خان سردار جلیل حضور داشت. بدین‌ترتیب، در واقعهٔ نارنج‌باغ، عمو و برادرزاده در دو سوی یک رویارویی سیاسی قرار گرفتند؛ هرچند منابع تاریخی تنها از اختلاف مواضع سیاسی آنان سخن گفته‌اند و گزارشی از اختلاف خانوادگی میان آن دو ارائه نکرده‌اند.اسلامی، حسین. تاریخ دوهزار سالهٔ ساری، ص. ۳۶۵.اسلامی، حسین. ساری در نهضت مشروطه، ص. ۲۸۸.

در سال ۱۳۲۸ هجری قمری، در پی رویارویی نیروهای امیرمؤید سوادکوهی و لطفعلی‌خان سردار جلیل در ناحیهٔ نارنج‌باغ نکا، ظفرالسلطنه برای پایان دادن به درگیری مأمور میانجیگری شد. یکی از شروط امیرمؤید برای پایان منازعه، واگذاری ریاست سواران زاغمرز به عسگرخان عظام‌الملک بود که با موافقت ظفرالسلطنه پذیرفته شد و بدین‌ترتیب درگیری بدون نبرد گسترده پایان یافت.اسلامی، حسین. ساری در نهضت مشروطه، ص. ۲۸۸.افشار، ایرج. مخابرات استرآباد، ص. ۲۵۴.

در پی این توافق، رئیس‌الوزراء و مقامات دولتی چندین تلگراف به ظفرالسلطنه مخابره کردند و خواستار اعزام عسگرخان عظام‌الملک به تهران شدند. در این مکاتبات، ضمن تأکید بر حفظ آرامش مازندران، پیشنهاد شده بود که برای عظام‌الملک در تهران منصبی مناسب تعیین شود.ترکمان، محمد. اسناد امیرمؤید سوادکوه، صص. ۳۸، ۴۱ و ۳۹۳.

مطالبه خسارت عسکر‌خان عظام‌الملک از لطف‌علی‌خان سردار‌جلیل کلبادی در باب آمدن زال‌خان به مازندران - ۱۹۰۸م

ایضا خبر رسید مأموری از طرف شاه به مازندران آمده موسوم به زال‌خان برای جنس آن‌جا که سابقاً پنج‌هزار بوده حال دو تومان تسعیر نموده تسلیم به وزیر مالیات که نصیر‌الملک بوده باشد نماید. یکی هم برای عارض شدن عسگر‌خان عظام‌الملک صد‌هزار تومان مطالبه‌ی خسارت از لطف‌علی‌خان سالارمکرم کلبادی نموده. من جمله برای قتل ملازمان حاج‌ظهیرالدوله در ساروپاسنگ که مرتکب مصباح نظام بوده از ترس به استرآباد پناه آورده است. و سالارمکرم صریح جواب نموده اعتنایی به حکومت مازندران و زال‌خان ندارد. (افشار، ایرج؛ مخابرات استرآباد، ص ۸۶)

در سال ۱۲۹۰ خورشیدی، هم‌زمان با بازگشت محمدعلی‌شاه از روسیه و تلاش او برای بازپس‌گیری سلطنت، عسگرخان از همراهان وی بود. محمدعلی‌شاه پس از ورود به ترکمن‌صحرا و حرکت به سوی مازندران، از حمایت برخی خوانین منطقه، از جمله عسگرخان، برخوردار شد و پس از شکست نیروهایش، هنگام عقب‌نشینی به زاغمرز و قره‌تپه پناه برد و از آنجا راهی گمش‌تپه و سپس روسیه شد.اسلامی، حسین. ساری در نهضت مشروطه، صص. ۲۹۵–۲۹۷.

میرزا علی‌خان دیوسالار (سالار فاتح) نیز در گزارش خود از حرکت نیروهای محمدعلی‌شاه، از حضور سواران عبدالملکی در کنار امیرمکرم لاریجانی یاد کرده و نوشته است که پس از شکست نیروهای شاه مخلوع، عسگرخان عظام‌الملک ناچار به ترک مواضع خود در امامزاده هاشم شد. وی همچنین از حرکت حدود چهارصد سوار عبدالملکی و لاریجانی در مسیر نور و کجور گزارش داده است.دیوسالار، میرزا علی‌خان. فتح تهران و اردوی برق، ص. ۱۲۱.

در واپسین گزارش‌های مربوط به فعالیت‌های عسگرخان، آمده است که محمدعلی‌شاه او را به همراه چهل سوار ترکمان برای وصول مالیات زاغمرز اعزام کرد. در این مأموریت، یکی از مباشران هژبرخاقان کشته شد و مالیات منطقه به خواجه‌نفس انتقال یافت.افشار، ایرج. مخابرات استرآباد، ص. ۲۹۰.

عسگر‌خان عظام‌الملک در سفرنامه‌ی رکن‌الاسفار

این کتاب از کتب بسیار سودمند در اوضاع جغرافیایی و تاریخ سرزمین مازندران در اواخر دوران قاجار است و خود غلامحسین افضل‌الملک نویسنده‌ی این کتاب از نویسندگان و مردان دربار قاجاریه است.

وی در سال ۱۳۳۱هـ.ق به سمت معاونت دفتر ایالتی مازندران برگزیده شد. از این‌رو در تاریخ پنج‌شنبه ۲۶ شعبان همین سال به سوی مازندران حرکت کرد. چند ماهی در ساری به سر برد و به رسیدگی امور پرداخت.

افضل‌الملک می‌نویسد: «در مازندران چند تن از امرای نامی و صاحب‌منصب نظامی وجود دارد که هر کدام سوار و پیاده‌ای جامع دارند. از جمله عسکرخان عظام‌الملک رئیس طایفه‌ی عبدالملکی و لطفعلی‌خان سالارمکرم و اشجع‌الملک و صارم‌الممالک هزارجریبی و اسماعیل‌خان امیرمؤید و میرزامحمد‌خان امیرکرم لاریجانی حاکم آمل و لاریجان ساکن بارفروش و غیره هم می‌باشند.» <ref>افضل‌الملک، غلامحسین؛ سفر مازندران و وقایع مشروطه (رکن‌الاسفار)، ص ۹۴.<ref>

عسگرخان عظام‌الملک، رئیس قشون مازندران

با پیروزی قطعی آزادی‌خواهان و پایان استبداد صغیر محمدعلی‌شاهی و فرار و تحصن او به سفارت روسیه و متعاقب آن تبعید محمدعلی‌شاه به روسیه در بیستم رجب سال ۱۳۲۹هـ. محمدعلی‌شاه با یاران خود به قصد براندازی حکومت پسرش احمدشاه و اساس مشروطه و برقراری مجد و سلطنت استبدادی خود از کشتی به ساحل گمش‌تپه پیاده شد. محمدعلی‌شاه مخلوع وقتی به گمش‌تپه رسید حبیب‌الله‌خان سورتیجی اشجع‌الملک را استاندار مازندران و عسگرخان عظام‌الملک را رئیس قشون مازندران کرد. <ref>اسلامی، حسین؛ تاریخ دوهزارساله ساری، ص ۳۷۱.<ref>

هجوم سالارالدوله و عسکرخان عظام‌الملک به ساری (۱۳۳۱ ش - ۱۳۲۲ ق)

ابوالفتح‌میرزا سالارالدوله پسر مظفرالدین‌شاه و برادر محمدعلی‌شاه بود که حتی برای کسب تاج و تخت با ملک‌المتکلمین گفتگو کرد که اگر مشروطه‌خواهان از سلطنت او حمایت کنند، او هم در این راه تلاش خواهد کرد.

سالارالدوله در ۱۳۳۱ هـ.ق از روسیه با کشتی به بندرگز وارد شد و نیروهای مهاجم او هم ترکمن‌ها بودند. اسماعیل‌خان امیرتومان حکمران مازندران بود. در این زمان او که خود فرمانده واقعی نیروهای رزمی بود، جلوی سالارالدوله را گرفت.

احسان‌الله‌خان برای جنگ با سالار پیشتاز شد. نیروهای رزمی دولتی نرسیده به پل تجن از طرف ساری سنگر گرفتند. در شهر، نیروهایی که از مزدوران شاه مخلوع بودند، وجود داشتند که با آمدن سالارالدوله به ساری موافق بودند. نیروهای سالار در ابتدای ورودی پل تجن که حدّ شرقی آن است سنگر بستند. جنگ در گرفت. شب فرا رسید. افراد محلی آن‌ها را از درون رودخانه تجن به سمت جنوب برده و از محله بخش هشت فعلی به طرف جنوب و سحرگاهان از بخش جنوبی با تیراندازی و ایجاد رعب و وحشت وارد شهر شدند. سالارالدوله به ساری وارد شد و باز مشروطه‌خواهان از شهر گریختند و پنهان شدند. سالار هم دست به چپاول زد و با همکاری بعضی مستبدین پول‌های گزافی از بازرگانان و تجار گرفتند. <ref>حسین اسلامی، تاریخ دوهزارساله ساری، ص ۳۴۵<ref>

یک گزارش از درون شهر ساری به هنگام هجوم سالارالدوله

برگردان گزارش رئیس کل مالیه مازندران

۵ مه ۱۹۱۳م، نمره ۲۴۹۹ (۱۴ اردیبهشت ۱۲۹۲ش)

آقای خزانه‌دارکل:

در ضمن تلگراف نمره ۲۴۷۱ تاریخ ۲۴ آوریل گذشته، خاطر شریف را مستحضر داشتم که اوضاع اداره مالیه ساری به واسطه‌ی ورود قشون سالارالدوله به نزدیکی ساری خیلی خطرناک شده. در قشون مزبور یک عده از رؤسای نظام این حدود که از طرف دولت موظف می‌باشند داخل شده‌اند. اشجع الملک، عظام الملک، صمد‌خان و... در مدت دو یا سه روز، جنگ مختصری در کنار رودخانه تجن واقع شده و عاقبت اسماعیل‌خان و قشون او که تقریباً دویست نفر بودند و شهر ساری را دفاع می‌کردند مجبوراً به طرف سوادکوه رفتند.

سواران قشون سالارالدوله که در تحت ریاست مهدی‌شاه بودند، شهر ساری را تصرف و از قراری که می‌گویند غارت کردند. حاکم هم قبل از این‌که از شهر خارج بشود به خانه‌ی سالارمکرم (سردارجلیل) متحصن شده بود ولی بلافاصله همان خانه را هم از اول غارت کردند. قشون سالارالدوله در نقاطی که آمده‌اند مالیات را مأخوذ می‌دارند؛ از قراری که می‌گویند نه فقط مالیات سال را می‌گیرند بلکه مالیات سال بعد را هم می‌گیرند؛ چنانکه ملاحظه می‌فرمایید اوضاع خیلی وخیم است و درآمد اداره مالیه از حیث مالیات به کلی مقطوع است. <ref>حسین اسلامی، تاریخ دوهزارساله ساری، ص ۳۴۷<ref>

گزارش نماینده انگلیس از اوضاع ساری

۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۲ ش - ۸ مه ۱۹۱۳ م

یک چشمه‌ی پل تجن ساری خراب بود؛ سهم‌الممالک پسر اسماعیل‌خان امیرنوید با چهل قزاق و چند نفر سوار شخصی در کمین نشسته، مهدی‌شاه امیرپنجه با سالاراشجع مقابل پل تجن رسیده شلیک تفنگ کرد. ترکمان جعفربای مقتول و سه نفر ترکمن دیگر با یک نفر پیشخدمت سالارالدوله و چند نفر دیگر مجروح شدند و برگشتند.

مجدداً از دو طرف به دستور عسکرخان عظام‌الملک یورش آورده، قزاق‌ها از جلوی پل تجن فرار کردند؛ خود را در باغ‌شاه انداخته سنگربندی نمودند. یازده نفر از آن‌ها مقتول و مجروح شده، مهدی‌شاه با سواران وارد شهر ساری شد. صد‌هزارتومان مالیات مطالبه کرد، لیکن دو سه قریه را متعلق به اسماعیل‌خان امیرموید و لطف‌علی‌خان سالارمکرم (سردارجلیل) بود، خراب کرد و چاپیدند.

شاه‌زاده سالارالدوله به ورثه‌ی ترکمن‌های مقتول صد تومان و به مجروحین بیست تومان برای معالجه دارد. سواران ترکمن تدریجاً از مازندران بیرون رفتند، خبر رسیده که سالارالدوله دویست‌هزار تومان مالیات مازندران را خواسته است تا بعد از جمع‌آوری به استرآباد برگردد.

گفتنی است که سالارالدوله در اوائل دی ماه ۱۳۹۱ش در قریه کارکنده در منزل سالاراشجع از راه مازندران قصد تهران داشت که به تحریک کنسول روس در استرآباد، اسماعیل‌خان امیرتومان سر راه او را گرفت. سالارالدوله ترسید به خواجه‌نفس برگشت. (حسین اسلامی، تاریخ دوهزارساله ساری، ص ۳۴۹)

شرح این ماجرا را از کتاب مخابرات استرآباد می‌خوانیم

«یک چشمه‌ی پل تجن جنب ساری خراب بود. سهم‌الممالک پسر اسماعیل‌خان امیرموید با چهل قزاق و چند نفر سوار شخصی داشته. مهدی‌شاه امیرپنجه با سالاراشجع مقابل پل تجن رسیده شلیک تفنگ می‌شود. ترکمان جعفربای مقتول، سه نفر ترکمن با یک نفر پیشخدمت سالارالدوله و چند نفر دیگر مجروح شده برگشتند. مجدداً از دو طرف به دستور عسکرخان عظام‌الملک یورش آورده. قزاق‌ها از جلو پل فرار کرده خود را در باغ‌شاه انداخته سنگربندی نمودند. یازده نفر از آنان مقتول و مجروح شده. مهدی‌شاه با سوارها وارد در ساری گردید. صد هزار تومان مالیات مطالبه دارند. لکن دو سه قریه را که متعلق به اسماعیل‌خان سوادکوهی و لطف‌علی‌خان سالارمکرم بود خراب کردند. نواب سالارالدوله ترکمان مقتول را صد تومان به وارث داده، مجروحین را بیست تومان برای معالجه می‌دهد و سوار ترکمان متدرجاً به مازندران می‌روند.» <ref>ایرج افشار، مخابرات استرآباد، ص ۳۵۵))<ref>

کشته‌شدن عسگرخان عبدالملکی (عظام‌الملک)

شرح کشته‌شدن عظام‌الملک از کتاب مخابرات استرآباد

«۲۱ ماه جولای ۱۹۱۳ - اسماعیل‌خان امیرمؤید رئیس قشون بعد از رفتن سالارالدوله، به مازندران آمده مشغول انتظام امورات آنجا گردیده. به سبب متابعت عظام‌الملک سرتیپ قشون مازندران (از جانب محمدعلی شاه) و رئیس سوار عبدالملکی با سالارالدوله و طرف بودن قاسم‌خان هژبرخاقان، دو نفر سوار از طرف اسماعیل‌خان به زاغمرز رفته، عظام‌الملک را احضار به ساری نمایند. مشارالیه سوارها را چوب زیادی زده، اعتنایی نمی‌کند. نهایتاً دویست سوار و پیاده مأمور گردیدند به زاغمرز رفتند شلیک تفنگ نمودند. عظام‌الملک از منزل بیرون نمی‌آید. پس خانه‌ی او را آتش زدند. مشارالیه ناچار بیرون آمده چند ساعت با سوارها نزاع کرده، او را با سه چهار نفر نوکر شخصی تفنگ زدند کشتند.» <ref>ایرج افشار، مخابرات استرآباد، ص ۳۶۵<ref>

حسین اسلامی جریان کشته‌شدن عسگرخان عظام‌الملک را اینگونه می‌نویسد:

«پس از پیروزی نهضت مشروطه و شکست استبداد صغیر و تبعید محمدعلی شاه مخلوع به روسیه، آنگاه که بار دیگر شاه فراری و تبعیدی از راه روسیه و ترکمن صحرا به مازندران رفت تا تاج و تخت رفته را با فتح تهران بازیابد، در این تهاجم حمایت و رهبری شده از طرف روسیه، عسگرخان عظام‌الملک عبدالملکی در کنار شاه مخلوع بود.

امیر مؤید پس از فرار شاه به عنوان رئیس قشون مازندران این بار رسماً در خدمت دولت مشروطه قرار گرفت و برخلاف زمان پیش که در تهاجم شاه مخلوع به جانب تهران به نوعی محافظه‌کارانه در کنار شاه مخلوع بود، وظیفه داشت با شاه فراری رویارویی کند. با اعزام نیرو از تهران، محمدعلی شاه برای آخرین بار از ایران و از راه آمده به مازندران به روسیه برگشت. آنگاه امیر مؤید به قصد تمشیت امور دستور تعقیب و دستگیری عسگرخان را داد.

عسگرخان به حمایت کنسول روس در استرآباد که هنوز قدرت برتر در منطقه به شمار می‌رفت امیدوار بود و اعتنایی به امیر مؤید نداشت و نیروهای مأمور او را به چوب بست. نهایتاً امیر مؤید و پسرانش به نام‌های اسدالله‌خان هژبرالسلطان، عباس‌خان سهم‌الملک و برادرزاده‌اش خانباباخان و حسن‌خان اعتماد‌نظام سرتیپ مدانلو و اسماعیل‌خان جهان‌بیگلو در یک طرف جناح قرار گرفتند؛ و با حمایت قاسم‌خان هژبرالدوله با ۲۰۰ تا ۳۰۰ سوار به زاغمرز رفتند و نبرد آغاز شد. در این رویارویی عسگرخان عظام‌الملک رئیس ایل عبدالملکی کشته شد. او را در چهارامام امیرآبادِ زاغمرز دفن کردند. از طرف مهاجمین، خانباباخان برادرزاده‌ی امیر مؤید کشته گردید.» <ref>حسین اسلامی، ساری در نهضت مشروطه، ص ۲۴۸<ref>

حسین صمدی می‌نویسد:

«هژبرالسلطان در تابستان سال ۱۳۳۱ هـ.ق با برادرش عباس‌خان سهم‌الملک و گروهی دیگر به قاسم‌خان هژبرالدوله که از هواداران مشروطه بود پیوست و به زاغمرز رفت. این گروه عسگرخان عظام‌الملک عبدالملکی را که هوادار حکومت استبدادی بود از میان برداشت.» <ref>حسین صمدی، در قلمرو مازندران، ص ۱۴۲<ref>

وقایع بعد از قتل عظام‌الملک را از کتاب مخابرات استرآباد می‌خوانیم

«جولای ۱۹۱۳م - به عرض رفته بود بعد از قتل عسگرخان عظام‌الملک، قونسول روس به سفارت تهران خبر داده، دستورالعمل رسید که به مازندران برود. فوراً با دو نفر غلام و ده نفر سوار، سوار شده به بندرجز می‌رود. یک‌عده قشون برای گرفتن هژبرخاقان و اسماعیل‌خان امیرتومان قاتلین عظام‌الملک از دربار فرستاده و خود از گلوگاه رفتند. رسیدن قشون روس در ساری کسی را ندیده. قونسول وارد شد. به قرب صدوپنجاه نفر سالداد به ساری و اطراف گذارده به عنوان این‌که در امنیت دولت روس است. مراجعت به زاغمرز یک شب توقف کرده به استرآباد آمدند. سه نفر طفل صغیر و کبیر از مقتول مزبور (عسکرخان عظام‌الملک) بدون باعث باقی‌مانده است.» <ref>ایرج افشار، مخابرات استرآباد، ص ۳۶۶<ref>

۸ ماه سپتامبر ۱۹۱۳م

«به موجب قرارداد محمدعلی میرزا صد نفر دولت‌خواه باید در حمایت دولت روس باشند. به این سبب قونسول سخت‌گیری برای قتل عظام‌الملک دارد. خوانین مازندران برای قتل مشارالیه با هم متفق بودند. چند نفر را رکن‌الدوله به استرآباد فرستاد در قونسول‌خانه محبوسند. انتظار ورود اسماعیل‌خان امیرمؤید و قاسم‌خان هژبرخاقان برادرزاده‌ی عظام‌الملک را دارند. چند روز قبل لطفعلی‌خان سالارمکرم کلبادی ورود نموده سیزده‌هزار تومان جریمه‌ی خود را حواله‌ی بندرجز نموده، به اجازه‌ی قونسول مراجعت به مازندران نمودند.» <ref>ایرج افشار، مخابرات استرآباد، ص ۳۶۹<ref>

عسگرخان عظام‌الملک سرانجام در تابستان سال ۱۳۳۱ هجری قمری در زاغمرز، در جریان این درگیری نظامی، کشته شد و آرامگاه او در چهارامام زاغمرز قرار دارد.رضا قنری عبدالملکی، تاریخ ایل عبدالملکی ص۸۸

حوادث بعد از کشته‌شدن عسکرخان عبدالملکی

بعد از قتل عسگرخان عظام‌الملک، تعدادى از افراد ایل، جعفرخان طفل خردسال عسگرخان را با حمایت کنسول روس با عنوان عظام‌الملک کوچک رئیس ایل کردند. اما از سوی دیگر مشروطه‌خواهان مازندران و در رأس آن‌ها امیرموید از قاسم‌خان هژبرالدوله به ریاست ایل عبدالملکی حمایت نمود.

کنسول روس با آگاه شدن از این تهاجم (حمله هژبرالدوله و فوج سوادکوهی به منزل عظام‌الملک) به قصد دستگیری امیرمؤید و همراهان، تهاجم آغاز نمود. کنسول ابتدا مراتب را به سفارت روس در تهران اعلام کرد و فوراً با ده نفر غلام و ده نفر سوار به بندرگز رفت. یک عده قشون از راه دریا برای دستگیری هژبرالدوله و اسماعیل‌خان امیرتومان فرستاد. تلگرافچی شهر اشرف (بهشهر) از این تهاجم آگاه شد. محرمانه به هژبرخاقان، امیرمؤید و همراهان گزارش رسانید. امیرموید و همراهان به سوادکوه گریختند. قشون روس به ساری وارد شد. اما کسی از مهاجمین و سران آنان را نیافت. کنسول روس هم به ساری رفت. یکصد و پنجاه نفر سرباز روسی را در ساری و اطراف گذاشت و به این اعتبار که منطقه در تحت امنیت روسیه است، او از ساری به زاغمرز برگشت و بعد از یک شب توقف به استرآباد رفت. <ref>ایرج افشار، مخابرات استرآباد، ص ۳۶۹<ref>

محمدعلی‌شاه مخلوع به هنگام فرار یکصد نفر از هواداران خود را طی قراردادی به حمایت دولت روس نهاد. لذا کنسول روس برای حادثه‌ی قتل عظام‌الملک که از افراد تحت حمایت تزار روس بود پیگیری و سختگیری نمود. تعدادى از خوانین را رکن‌الدوله حاکم مازندران به استرآباد فرستاد و آن‌ها در کنسولگری محبوس شدند.

کنسول انتظار دستگیری امیرمؤید و قاسم‌خان هژبرالدوله را داشت. در این میان گفته شد که سردار جلیل کلبادی با پرداخت سیزده‌هزار تومان جریمه به کنسولگری اجازه برگشت به مازندران را یافت. نهایتاً کنسول روس موفق به دستگیری امیرمؤید نشده، قاسم‌خان به زاغمرز برگشت و با دختر عسگرخان عظام‌الملک (معصومه خانم) ازدواج کرد. <ref>حسین اسلامی، ساری در نهضت مشروطه، ص ۲۵۰<ref>

میرزاعلی اکبرخان مترجم از طرف قنسول بندر می‌رود، بین ورثه‌ی عظام‌الملک مرحوم را با قاسم‌خان اصلاح نماید. قاسم‌خان پانصد تومان وجه به میرزاعلی اکبرخان تعارف داده، در مراجعت به زاغمرز، صبیه‌ی مرحوم عظام‌الملک ـ همشیره‌ی عظام‌الملک حالیه است ـ برای برادرش (بهرام‌خان عبدالملکی) عروس نموده. <ref>ایرج افشار، مخابرات استرآباد، ص ۴۷۴<ref>

در اسناد امیرمؤید سوادکوهی دربارهٔ قتل عسگرخان عظام‌الملک آمده است

نامه‌ی قونسولگری روس در مازندران به امیرمؤید ـ ۱۵ ایول ۱۹۱۳م

جناب جلالت‌مآب آقای امیرمؤید دام‌اقباله

«درباره‌ی قتل مرحوم عظام‌الملک اگر از دولت حکم دارید یا عین حکم یا سوادش را برای آگنطی ارسال دارید که پیشنهاد قونسولگری محترم نمایم. اگر چنانچه حکم ندارید و مسئول این کار هم نیستید، تشریف به بارفروش آورده، محترماً آن دوست گرامی را خدمت حضرت مستطاب آقای قنسول بفرستم. در آنجا رفع مسئولیت را بنمایید. ولی جناب قاسم‌خان هژبرخاقان را جداً از آن دوست گرامی می‌خواهم که به مقر آگنطی مشارالیه را فرستاده که دوستدار هم به خدمت جناب قنسول بفرستم. و همچنین جنابان عباس‌خان سهم‌الممالک و اسدالله‌خان هژبرالسلطان و اسماعیل‌خان سرتیپ‌اسفندانی را هم به مقر آگنطی بفرستید که دوستدار به خدمت جنابان قونسول بفرستم که استنطاقاتی از مشارالیهما بفرمایند.» <ref>محمد ترکمان، اسناد امیرموید سوادکوهی''، ص ۸۵<ref>

مکتوب لطف‌علی‌خان کلبادی (سردار جلیل) به رئیس‌الوزراء (وثوق‌الدوله) بعد از درگذشت عظام‌الملک

۱۵ جمادی‌الاولی ۱۳۳۷ هـ.ق

مقام منیع و موقع رفیع ریاست وزراء عظام دامت‌عظمته

«البته خاطر مبارک از تعدیات و تجاوزات خودسرانه و بیرحمانه‌ی امیرمؤید سوادکوهی و پسرها و اعوان و اتباع او از بدو طلوع آفتاب مشروطیت الی‌ کنون کاملاً مکشوف و بر احدی پوشیده و محتاج به ذکر و بیان نیست. این مجسمه و جوهر استبداد در این چند سال گوی سبقت از ضحاک و چنگیز ربوده. مرحوم عظام‌الملک از سرکردگان نامی دولت را مخلّ پیشرفت خود تصوری کرده، علناً با جمعیت به خانه‌ی وی ریخته خودش با چندین نفر را مقتول ساخته و خانه‌اش را آتش زده.»محمد ترکمان، اسناد امیرموید سوادکوهی، ص ۲۳۰.

جعفرخان عبدالملکی (عظام‌الملک کوچک)

بعد از قتل عسگرخان عظام‌الملک ـ که در تابستان سال ۱۳۳۱ هـ.ق اتفاق افتاد ـ به دلیل سخت‌گیری‌های ایوانف، کنسول روسیه در استرآباد، قاسم‌خان هژبرالدوله دو سال در تهران به سر بُرد و از مازندران و ایل عبدالملکی به دور بود. در این مدت تعداد‌ای از افراد ایل، جعفرخان طفل خردسال عسگرخان را با حمایت کنسول روس به‌عنوان عظام‌الملک کوچک رئیس ایل کردند.حسین اسلامی، ساری در نهضت مشروطه، ص ۲۵۰.

ایوانف او را آلت نفوذ خود در منطقه قرار می‌داد. میرزاشریف، گماشته‌ی ایوانف در چهارقلعه‌ی عبدالملکی، با اختیاراتی که از کنسولگری روسیه داشت به ظلم و ستم نسبت به مردم ایل می‌پرداخت. عبدالملکی‌ها در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۳۱ تا ۱۳۳۳ هـ.ق مصائب فراوانی را متحمل شدند، تا آنجا که در تظلم‌نامه‌ی خود به دولت مشروطه می‌نویسند:

«قدرت و تحمل این‌که تحت بندگی سرکرده و سفیر روس‌پرست باشیم نداریم.»

قاسم‌خان هژبرالدوله عبدالملکی بعد از دو سال، به حمایت محمدولی‌خان تنکابنی (سپهداراعظم)، به مازندران و در میان ایل عبدالملکی بازمی‌گردد.

در این زمان پسر عظام‌الملک و مادرش به کنسولخانه‌ی استرآباد می‌روند. پس از رفتن آن‌ها به استرآباد، ایوانف به حکومت مازندران و ریاست قشون عیناً تلگراف می‌کند که اگر هژبرخاقان در ایل عبدالملکی مداخله کند عاقبت وخیم دارد و ریاست عبدالملکی‌ها با جعفرخان است. همچنین ایوانف از قول جعفرخان به هیأت دولت، مجلس و جراید ایران اظهار مظلومیت می‌نماید.

عبدالملکی‌ها که بازگشت قاسم‌خان هژبرالدوله را انتظار می‌کشیدند، با این اقدامات ایوانف برآشفته می‌شوند و به دولت تظلم‌نامه‌ای می‌نویسند. در آنجا از مجلس شورای ملی و نمایندگان می‌خواهند که اختیارات قاسم‌خان هژبرالدوله را به او برگردانند و نیز از مداخله‌ی ایوانف در کار عبدالملکی‌ها جلوگیری کنند. در ضمن از جعفرخان عبدالملکی و میرزاشریف، گماشته‌ی ایوانف، نیز شکایت می‌کنند و خواهان توجه دولت می‌شوند.محمد ترکمان، اسناد امیرموید سوادکوهی، ص ۱۱۱.

بالاخره جعفرخان عبدالملکی از ریاست ایلی برکنار و قاسم‌خان هژبرالدوله در این سال (۱۳۳۳ هـ.ق) به سرکردگی ایل عبدالملکی می‌رسد.

جعفرخان بعد از این حادثه، ایل عبدالملکی را ترک کرد و به روسیه رفت. پس از مدتی اقامت در روسیه به تهران بازگشت و به مشاغل نظامی در پایتخت پرداخت. او سرانجام در تهران و در دورهٔ پهلوی اول زندگی را بدرود گفت و توسط قاسم‌خان هژبرالدوله در همان‌جا به خاک سپرده شد.سلیمی عبدالملکی، حسن، پیشینه عبدالملکی‌ها در مازندران و کردستان، ص ۱۸۶.

 قاسم‌خان عبدالملکی (هژبرالدوله) 

thumb|right|250px|سرتیپ قاسم‌خان هژبرالدوله عبدالملکی، آخرین رئیس ایل عبدالملکی در زاغمرز

قاسم‌خان عبدالملکی معروف به هژبرخاقان و سپس هژبرالدوله، فرزند شکرالله‌خان عبدالملکی، در فروردین ۱۲۶۳ خورشیدی در زاغمرز چشم به جهان گشود. شجاعت‌های او در جنگ‌های مختلف سبب شد به‌عنوان مردی نستوه و مبارز شناخته شود. وی به مقام سرتیپی سوار ایل عبدالملکی رسید و از همان جوانی در شمار صاحب‌منصبان و بزرگان مازندران قرار گرفت.

بر پایهٔ اسناد تاریخی، قاسم‌خان از منورالفکران مشروطه‌خواه زمان خود بود. حضور او در هیئت مؤسس انجمن حقیقت و نقش او در تأسیس مدارس جدید در ساری، از جلوه‌های فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی او به‌شمار می‌رود. او در استقرار دولت مشروطه و حاکمیت قانون در ایران تلاش کرد و از همین رو پس از پیروزی مشروطه لقب هژبرالدوله را دریافت کرد. سفرنامه‌نویسان و مورخان معاصر نیز بر بزرگ‌منشی، دانایی و منش سیاسی او تأکید کرده‌اند.

هژبرالدوله و انجمن حقیقت

در آغاز سال ۱۳۲۵ هـ.ق / ۱۲۸۴ خورشیدی، سالار فاتح با همراهی گروهی از مشروطه‌خواهان انجمنی به نام انجمن حقیقت در ساری تأسیس کرد. سیدحسین مقدس به ریاست این انجمن برگزیده شد. این انجمن علاوه بر فعالیت‌های سیاسی، اهداف فرهنگی نیز داشت و نخستین مدارس جدید را در باغشاه ساری بنیان گذاشت. در این مدرسه حدود یکصد نفر از فرزندان اشراف و شماری از کودکان یتیم به‌صورت رایگان پذیرفته شدند و برای نخستین‌بار آموزش فارسی، فرانسه، حساب، جغرافیا و عربی در برنامهٔ آموزشی قرار گرفت.

اعضای این انجمن در استقرار مشروطه نقش داشتند. از اعضای شناخته‌شدهٔ آن می‌توان به احسان‌الله‌خان، قاسم‌خان هژبرالدوله عبدالملکی، ابوالقاسم‌خان سعیدحضور، محمدعلی مشیرالتجار تبریزی، میرزا اسماعیل امین اصفهانی و دیگران اشاره کرد.

قاسم‌خان هژبرالدوله در سفرنامه‌ها

رابینو دربارهٔ ورود خود به زاغمرز در سال ۱۹۰۹ میلادی می‌نویسد:
«... به زاغمرز رسیدیم که در آنجا قاسم‌خان هژبرخاقان رئیس ایل عبدالملکی از ما با مهربانی بسیار پذیرایی کرد.»

میرزا سراج‌الدین نیز قاسم‌خان عبدالملکی را یکی از صاحب‌منصبان جوان، شجاع و غیور مازندران معرفی کرده و نوشته است که او ریاست ایل عبدالملکی را بر عهده داشت، از دولت جدید لقب هژبرخاقان دریافت کرده بود و در مشروطه خدمت کرده بود. او همچنین هژبرالدوله را فردی معقول، خوش‌خلق، متواضع و منورالفکر توصیف کرده است که اهل مطالعه و سیاست روز از روزنامه و رمانهای فرانسوی است.

اختلاف هژبرالدوله و عسگرخان عظام‌الملک

یکی از رویدادهای مهم زندگی سیاسی قاسم‌خان، اختلاف او با عمویش عسکرخان عبدالملکی، عظام‌الملک بود که در نهایت به کشته‌شدن عسکرخان انجامید. بر اساس مستندات و روایت‌های تاریخی، این اختلاف بیش از آنکه ناشی از دشمنی شخصی باشد، بازتاب تقابل دو جریان سیاسی عصر مشروطه بود؛ به‌گونه‌ای که قاسم‌خان نمایندهٔ جریان مشروطه‌خواه و عسگرخان نمایندهٔ جریان طرفدار استبداد محمدعلی‌شاهی دانسته شده‌اند.

بر روایت تاریخی، قاسم‌خان پیش از شدت گرفتن درگیری پیشنهاد نجات عسگرخان از محاصره را مطرح کرد، اما این پیشنهاد پذیرفته نشد. پس از کشته‌شدن عظام‌الملک نیز هژبرالدوله از فرزندان او حمایت کرد.

بازگشت هژبرالدوله به مازندران و اختلاف با کنسول روس

پس از کشته‌شدن عسگرخان عظام‌الملک در تابستان ۱۳۳۱ هـ.ق، به دلیل فشار کنسول روسیه در استرآباد برای مجازات عاملان، قاسم‌خان هژبرالدوله حدود دو سال در تهران اقامت داشت.

در این مدت، جعفرخان عبدالملکی (عظام‌الملک کوچک)، فرزند عسگرخان، با حمایت کنسول روسیه ریاست ایل عبدالملکی را در اختیار گرفت. گروهی از عبدالملکی‌ها در تظلم‌نامه‌ای به دولت مشروطه نسبت به مداخلهٔ کنسول روسیه در امور ایل اعتراض کردند.

پس از دو سال، قاسم‌خان با حمایت محمدولی‌خان تنکابنی سپهداراعظم به مازندران بازگشت و بار دیگر ریاست ایل عبدالملکی را بر عهده گرفت.

تظلم‌نامهٔ ایل عبدالملکی به دولت مشروطه

گروهی از بزرگان ایل عبدالملکی در سال ۱۳۳۳ هـ.ق طی تظلم‌نامه‌ای به دولت مشروطه، نسبت به مداخلهٔ ایوانف، کنسول روسیه در استرآباد، در امور ایل و حمایت او از جعفرخان عبدالملکی اعتراض کردند.

تلگراف رؤسای مازندران به صمصام‌السلطنه

پس از انتصاب صمصام‌السلطنه به ریاست دولت و رئیس الوزرایی، گروهی از رؤسای مازندران، از جمله قاسم‌خان هژبرالدوله، تلگراف تبریکی برای او ارسال کردند که نشان از جایگاه او در میان سردمداران شناخته شده مازندران است.

نزاع هژبرالدوله و امیرمؤید سوادکوهی

در سال ۱۳۲۹ هـ.ق، میان قاسم‌خان هژبرالدوله و اسماعیل‌خان امیرمؤید سوادکوهی اختلافی رخ داد. در پی این اختلاف، امیرمؤید گروهی از سواران خود را برای دستگیری قاسم‌خان فرستاد و هژبرالدوله نیز موضع دفاعی گرفت که حاکم مازندران، اشجع الملک را به وساطت بین این دو نفر راهی میکند.

هژبرالدوله و حکومت ساری در دورهٔ نهضت جنگل

در تیرماه ۱۲۹۸ خورشیدی، پس از ورود نیروهای نهضت جنگل به مازندران و تصرف مشهدسر و بارفروش، در جریان مذاکرات میان مردم ساری و نیروهای جنگل، سعدالله‌خان درویش کجوری برای نشان دادن حسن‌نیت، قاسم‌خان هژبرالدوله عبدالملکی را به حکومت ساری منصوب کرد.

 کتاب‌شناسی 
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

رده:زبان هورامی
رده:گویش‌های ایرانی
رده:زبان‌های ایران
رده:استان مازندران

 منابع 

رده:ایل‌های جنوب کردستان
رده:ایل‌های کرد
رده:ایل‌های متحد زندیان از ایران
رده:پراکنش کرد
رده:عشایر استان کرمانشاه
رده:عشایر ایران
رده:عشایر کرد ایران
رده:مردمان ایرانی‌تبار

 جستارهای وابسته 
 زبان هورامی
 طایفه عبدالملکی
 زاغمرز