کاخ چرخاب

کاخ چرخاب (همچنین به نام کاخ کوروش و کاخ کوروش دشتستان شناخته می‌شود) اثری باستانی از دوره هخامنشی در یک کیلومتری جنوب غرب برازجان و ۶۵ کیلومتری شهر بوشهر است. این کاخ در استان بوشهر واقع شده و در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۴۰۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 مشخصات و موقعیت 
کاخ چرخاب از کاخ‌های زمستانی کوروش بزرگ بوده است و همراه کاخ سنگ سیاه و کاخ بردک سیاه کاخ‌های سه‌گانهٔ هخامنشی این منطقه را تشکیل می‌دهند. این کاخ در ابعادی در حدود ۴۵ در ۳۵ متر، با ۳ درگاه و ۱۲ ستون در دو ردیف شش تایی توسط معماران عصر هخامنشی احداث شده است.

کاخ چرخاب در جنوب شرقی برازجان و در کنار رودخانه خشک آردی قرار دارد و یکی از پایگاه‌های مهم ایران دورهٔ هخامنشی در ساحل خلیج فارس بوده است. این کاخ که در فاصله ۷۰ کیلومتری خلیج فارس قرار دارد می‌توان به عنوان اصلی‌ترین سند معماری و سیاسی ایرانیان برای سیادت دریایی و حاکمیت بر خلیج فارس از دوران باستان تا عصر حاضر معرفی کرد.

اطراف شمال شرق منطقهٔ چرخاب و کاخ زمستانی کوروش، ارتفاعات معروف به گیسکان وجود داشته و در بخش شمالی آن، رودخانهٔ فصلی «آردو» یا «آردی» در جریان بوده است. به سبب موقعیت آب و هوایی منطقه در زمستان و وجود رودخانهٔ آردو، کار کشاورزی به‌طور دیمی و آبی، به سهولت انجام می‌شد و در نتیجه منطقهٔ چرخاب، مکانی سرسبز و خرم با تپه‌های مسکونی و نخلستان‌های بسیار و پر برکت بوده است.

وجود تپهٔ باستانی «تَل مُر» که یادگار اقتدار عیلامیان بود و مانند یک جایگاه دیدبانی مناسب بر سر راه برازجان به خلیج فارس قرار داشت، موقعیت مناسب کاخ را بیشتر نشان می‌دهد. کوروش بزرگ دستور ساخت کاخی را داده بود که بتواند بر فراز بام آن، طلوع و غروب زیبای خورشید گرم و زندگی بخش خلیج فارس را به نظاره بنشیند.

 تاریخ کشف و حفاری 
این کاخ در سال ۱۳۵۰ به وسیلهٔ هیئت باستان‌شناسی ایران حفاری شده است. در ماه مهٔ ۱۹۷۱ میلادی در اثر سیلی ناگهانی در نزدیکی برازجان امروزی در نخلستانی ستون پایه‌هایی از مرمر روشن و تیره به سطح زمین آمدند. باستان‌شناسان ایرانی به سرپرستی علی اکبر سرافراز بی‌درنگ ۱۲ ستون پایهٔ کاخ اختصاصیِ را از زیر خاک بیرون آوردند، که روزگاری بر رویشان ستون‌هایی چوبی قرار داشته‌اند.

با توجه به شیوه‌های معماری و استفاده از سنگ سیاه و سفید زمان احداث آن را به دورهٔ کوروش بزرگ بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی منسوب کرده‌اند. کاخ برازجان بر طبق تحقیقاتی که انجام شده در اواخر سلطنت کوروش بزرگ ساخته و پرداخته شده است و از نظر حجاری و هنر معماری آن چنان‌که از پایه ستون‌ها و اشیاء کشف شده برمی آید قدیمی‌تر از بنای هخامنشی پاسارگاد است.

 تاریخ ساخت 
باستان‌شناسان معتقدند کاخ چرخاب اثر ناقصی است که هرگز مسکونی نشد. ساخت این کاخ به فرمان کوروش بزرگ آغاز شد و احتمالاً با مرگ او ناتمام ماند. متأسفانه به علت ناتمام ماندن بنا چنین به نظر می‌رسد که علل عقیم ماندن این کاخ مصادف با مرگ او به سال ۵۲۹ پیش از میلاد است؛ بنابراین می‌توان تاریخ بنای کاخ برازجان را در همین حدود یعنی ۵۲۹ پیش از میلاد دانست. بخشی از دروازه شاهی این کاخ که ناتمام مانده برخلاف تالار اصلی با لعابی از جنس سیلیس کف‌سازی شده است.

 مشخصات معماری و ساختاری 
 ابعاد و نقشه 
این کاخ در ابعادی در حدود ۴۵ در ۳۵ متر، با ۳ درگاه و ۱۲ ستون در دو ردیف شش تایی توسط معماران عصر هخامنشی احداث شده است. ۱۰ پایه ستون کوچک در تالار اصلی کاخ پیدا شده است که شبیه پایه ستون‌های پاسارگاد هستند.

 مصالح و سنگ‌های به کار رفته 
پایه ستون‌ها چهارگوش و سیاه و سفید هستند با شالی گرد و سیاه. نگاره‌های تمام و نیمه تمام از جمله نقش لوتوس در دیوارها یافت شده است.

معادن استخراج سنگ‌های این بناها عمدتاً محلی تشخیص داده‌شده‌اند؛ با این‌حال، در استان بوشهر از دو معدن باستانی «پوزه‌پلنگی راهدار» و «تنگ‌گیر برازجان» می‌توان نام‌برد که از معدن پوزه‌پلنگی بیشترین استخراج و به‌کارگیری سنگ‌های سفید کرم‌رنگ برای کاخ‌های منطقهٔ برازجان به ثبت رسیده است.

مهم‌ترین پرسش‌های پژوهش پیشِ‌رو عبارتند از این‌که، ساختارشناسی و ارتباط میان سنگ‌های سیاه-خاکستری به‌کار رفته در معماری هخامنشی کاخ‌های برازجان چیست. جهت ساختارشناسی سنگ خاکستری-سیاه کاخ هخامنشی چرخاب برازجان، نمونه‌های این نوع سنگ از کاخ چرخاب برداشت گردید که این نمونه‌ها با نمونه‌های سنگ خاکستری-سیاه کاخ‌های بردک‌سیاه و سنگ‌سیاه برازجان مورد مقایسه قرار گرفتند.

با بررسی‌های پتروگرافی مقاطع نازک به‌دست‌آمده از کاخ‌ها و آنالیز شیمیایی XRD و XRF روند ساختارشناسی نمونه سنگ‌های خاکستری-سیاه کاخ‌های هخامنشی منطقهٔ برازجان وارد مرحلهٔ تازه‌ای گردید. نتایج مطالعات پتروگرافی حاکی از آن است که نمونه سنگ‌های خاکستری-سیاه کاخ چرخاب با نمونهٔ کاخ سنگ‌سیاه و بردک‌سیاه با توجه به زمینهٔ میکرواسپارایتی تا اسپارایتی و مقدار کم میکرایت، همچنین ساختار لایه‌لایه‌ای، با یکدیگر مطابقت دارند. همچنین ارزیابی نمونه‌های آنالیزی XRD و XRF این سنگ‌ها حاکی از آن است که نمونه‌های کاخ چرخاب و سنگ‌سیاه یکسان هستند.

با توجه به این‌که رد معدن‌کاری برای سنگ‌های خاکستری-سیاه در استان بوشهر تاکنون یافت نشده؛ بنابراین می‌توان ادعا کرد که این سنگ‌ها از یک معدن غیرمحلی ناشناخته، استحصال و استخراج شده‌اند.

 تکنولوژی تراش سنگ 
اتصال سنگ‌ها بدون استفاده از هر گونه ملاط، در معماری مدرن دنیا، تنها با کاربرد دستگاه‌های تراش صنعتی امکان‌پذیر است. صیقل سنگ‌های به کار رفته در ستون‌های کاخ کوروش هخامنشی در چرخاب برازجان، تنها با تکنولوژی پیشرفتهٔ تراش سنگ امکان‌پذیر است.

به عقیدهٔ کارشناسان روش صیقل سنگ و اتصال آن‌ها و نحوهٔ استفاده از ترکیب رنگ، عایق بندی و مقاوم‌سازی در این سازهٔ هخامنشی، حتی در تخت جمشید و پاسارگاد هم مشاهده نشده است.

مهم‌ترین ویژگی این کاخ ساخت پایه ستون‌های سنگی مکعب شکلی است که به طریق دقیق و ظریفی تراش و صیقل داده شده؛ به گونه‌ای که در اتصال سنگ‌ها از هیچ نوع ملاط یا وسیلهٔ دیگر استفاده نشده است. نکتهٔ شگفت‌آور آنجاست که اتصال این سنگ‌ها با این روش بدون استفاده از هر گونه ملاط، امروزه در معماری مدرن دنیا، تنها با کاربرد دستگاه‌های مجهز تراش صنعتی امکان‌پذیر است و هنرمندان عصر کوروش هخامنشی چنان هنرمندانه و ظریف از عهدهٔ این کار برآمده‌اند، که گویی این ستون‌ها، نه قطعات به هم متصل شده‌ای از سنگ‌ها، بلکه قطعهٔ سنگی یکپارچه بوده‌اند.

نکتهٔ شگفت‌آور دیگر در معماری و زیبایی‌شناسی در این کاخ، انتخاب و تنوع رنگ در ستون‌ها است که برای اولین بار در محوطه‌های سنگی هخامنشی دیده می‌شود. در دو اثر تخت جمشید و پاسارگاد، در تراش ستون‌ها، به رنگ سنگی که ستون از آن تراش خورده اکتفا شده است، در حالی که در کاخ کوروش هخامنشی، تکنیک صیقل و تراش سنگ‌ها این امکان را به هنرمند داده است که از سنگ‌هایی با دو رنگ متفاوتِ سیاه و سفید استفاده کند.

مهم‌ترین ویژگی در تمام محوطه‌ها و کاخ‌های هخامنشی در این آثار، استفاده از سنگ است، اما کاخ کوروش هخامنشی در چرخاب برازجان تنها نمونهٔ از معماری این عصر است که در بنای آن، هم از سنگ استفاده شده است و هم از آجر. استفاده از لعاب سیلیس روی کف بنا، نیز از دیگر موضوع‌های جالب توجه در این کاخ است که به عنوان اندود کف به کار گرفته شده و از نظر رنگ و جنس و روش ساخت، موضوع قابل تأمل است.

 آجرهای دو لایه‌ای 
با ادامه برنامه‌های کاوش و پژوهش در کاخ هخامنشی چرخاب برازجان، کارشناسان موفق به کشف آجرهای دو لایه‌ای شدند که در برابر رطوبت ناشی از عوارض اقلیمی در مناطق ساحلی از مقاومت خوبی برخوردارند. این نوع آجرها، متشکل از محفظه‌هایی از گِل پخته با قطر ۱/۵ تا ۲ سانتی‌متر است که با مقادیر زیادی گِل فشرده خام انباشته شده است.

تکنیک ساخت این آجرها امروزه شگفتی باستان‌شناسان را برانگیخته است. نکته جالب توجه در تکنیک ساخت آجرهای دو لایه که توجه مهندسان و معماران عصر هخامنشی را موجب شده است، خواص شیمیایی خاک و بهره‌برداری هوشمندانه از آن برای ایجاد مقاومت مصالح در برابر عوارض طبیعی و اقلیمی منطقه است.

از آن جا که جلگهٔ برازجان به دلیل نزدیکی به دریا، منطقه‌ای مرطوب و پرباران است، معماران و سازندگان کاخ کوروش برای حذف رطوبت از مصالح و افزایش مقاومت مصالح در برابر فشار و رطوبت شدید منطقه که سبب متلاشی شدن تدریجی بنا می‌شده است، از خاصیت گل خام فشرده در محفظه‌ای از گِل پخته استفاده می‌کردند. این توده گِلی در برابر فشار، از سیمان هم مقاوم‌تر است.

معماران هخامنشی همچنین برای ایجاد عایق رطوبتی و حذف رطوبت شدید اقلیمی در بنا، با روکش از گِل پخته یا آجر مصالحی می‌ساختند که دارای مقاومت بالا هم در برابر فشار و هم در برابر رطوبت بوده است. معماران کاخ کوروش در چرخاب برازجان، از این نوع آجر، عمدتاً در یک سازهٔ آبی که هنوز عملکرد آن برای کارشناسان مشخص نشده، استفاده کرده‌اند.

 سقف یکپارچه نانو تکنولوژی 
آنچه در مورد اهمیت این اثر در حاشیه خلیج فارس نوشته شود، دال بر سیادت دریایی ایرانیان و سند مهم خلیج فارس است، مضافاً به این که شکوه و جلال و نقشه و پلان این قصر در این مکان، از ویژگی‌های خاصی برخوردار است که در سایر کاخ‌های هم‌زمان دیده نمی‌شود.

این مهم را مخصوصاً در پوشش سقف سطح ۴۰*۱۰متری جنوبی کاخ بعینه می‌توان مشاهده کرد، که از بزرگ‌ترین ابتکارهای معماری و ابداع‌های ساختمانی در ۲۵۰۰ سال پیش است که ارزش معنوی آن پس از گذشت قرن‌ها اینک به صورت شفاف و مستند آشکار شده که از یک نوع نانو تکنولوژی خاصی برخوردار است و دنیای به اصطلاح مترقی و متمدن امروزی در پی‌ساخت و ساز آن است.

ساختن بتن سبک برای پوشش سقف مسطح در ۲۵۰۰ سال پیش امری باور نکردنی و معجزه‌آسا است که آزمایش‌های لابراتوری به آن جواب مثبت داده و غرور و افتخار هر ایرانی را در معرفی آن برمی‌انگیزد و توجه به پیشینه تاریخی بسیار کهن برازجان را نزدیک می‌کند.

در سقف این کاخ که خود، نمونه عجیب معماری و مهندسی است، توانسته‌اند یک سقف با طول ۴۰ متر و عرض ۱۰ متر به صورت یکپارچه و صاف با ضخامت حدوداً ۵۶ سانتیمتر بسازند. می‌توانیم این سقف را به‌عنوان یکی از عجایب جهان محسوب بنماییم.

 بتن سبک ۲۵۰۰ سال پیش 
بتن سبک برای اولین بار در جهان توسط کشور ایران ساخته و در ۲۵۰۰ سال پیش در زمان هخامنشیان در کاخ کوروش در استان بوشهر در شهر برازجان مورد استفاده قرار گرفت. برای ساخت این نوع بتن، محصول از پیش ساخته شده را که با صمغ ترکیب نموده بودند، با استفاده از موادی مانند خون حیوانات و شاخ بز و گوسفند که از قبل ساییده شده بود ترکیب نموده و با کف حاصل بتن سبک را تولید می‌کردند.

همچنین با کشف این اثر ملی که برای اولین بار توسط دکتر علی اکبر سرافراز پدر باستان‌شناسی ایران کشف گردید می‌توان به صورت یقین اعلام داشت مخترع سیمان نیز، کشور ایران بوده و برای اولین بار در همان کاخ کوروش از آن استفاده گردیده است.

 سازه‌های آبی و دیگر اکتشافات 
در این محوطه باستانی یک سازه آبی منحصر بفرد (چاه با دیواره‌های آجری زیبا) نیز پیدا شده است. دیوارها و دروازه‌ها با جرزهای بسیار بزرگ و سیاه در کنار بنا قرار دارد که لابد جابه‌جا شده‌اند.

در این محوطه باستانی یک لوح تاریخی به خط پارسی باستان در رابطه با کنترل هخامنشیان بر خلیج فارس کشف شده است.

 شهر تائوکه (توکا) 
والترهینتس، ایران‌شناس آلمانی در کتاب خود به نام «داریوش و ایرانیان (تاریخ فرهنگ و تمدن هخامنشیان)» دربارهٔ این کاخ می‌گوید: «در ماه مهٔ ۱۹۷۱ میلادی در اثر سیلی ناگهانی در نزدیکی برازجان امروزی در نخلستانی ستون پایه‌هایی از مرمر روشن و تیره به سطح زمین آمدند. باستان‌شناسان ایرانی به سرپرستی علی اکبر سرافراز بی‌درنگ ۱۲ ستون پایهٔ کاخ اختصاصیِ را از زیر خاک بیرون آوردند، که روزگاری بر رویشان ستون‌هایی چوبی قرار داشته‌اند. دیوارهای گلی کلفت و همچنین کفِ کاخ سفیدکاری شده بودند. استفاده از مرمر روشن و تیره و سطح چهارگوش نشان می‌دهند که این ساختمان از زیر خاک بیرون آمده، کار کوروش بزرگ است.»

استرابون جغرافیدان دوران باستان، از کاخ هخامنشی در تائوکه یاد می‌کند. این آبادی را که در الواح خزانهٔ دربار داریوش به صورت توکا آمده است، سِرماکس مالوان تیزبینانه با برازجان امروزی یکی دانسته است.

وجود این کاخ در جلگهٔ برازجان که فاصلهٔ چندانی با خلیج فارس ندارد، نشان دهندهٔ سیادت ایرانیان در دریا و اثبات حاکمیت ایرانیان بر پهنهٔ نیلگون خلیج فارس می‌باشد. فاصلهٔ نزدیک این محوطه باستانی به تپهٔ باستانی «تُل مر» که باستان‌شناسان قدمت تاریخی آن را حتی تا دوران ایلامی می‌دانند؛ برخی از کارشناسان را بر این امر متقاعد کرده که فاصلهٔ سایت باستانی کاخ چرخاب تا تپهٔ باستانی تُل مر می‌تواند یک محوطه عظیم باستانی را در خود جای داده باشد. محوطه‌ای که اکنون پوشیده از نخلستان و زمین‌های کشاورزی می‌باشد.

 وضعیت فعلی و حفاظت 
در اطراف این اثر تاریخی فنس کشی انجام گرفته و جهت حفاظت از آفتاب و باران‌های شدید پاییزی منطقه، به وسیله ورقهای پلیتی تا حدودی مسقف شده است. با این حال در هنگام فصل پاییز و زمستان و بارش‌های شدید باران محوطه این کاخ به زیر سیل می‌رود و همین امر باعث آسیب به این اثر ارزشمند ملی شده است.

 پژوهش‌های آتی 
با کشف سازه‌ها و آثار تازه‌ای در محوطهٔ باستانی چرخاب برازجان که اخیراً توجه بسیاری از کارشناسان باستان‌شناسی و معماری را به خود جلب کرده است، جزئیات تازه تری از سبک معماری ناشناخته عصرِ کوروش هخامنشی آشکار می‌شود.

با آغاز جدیدترین مرحله از کاوش و مطالعات مکتوب موجود، دست یابی به آثار معماری قابل توجهی در این محدوده با کاوش میدانی پیش‌بینی می‌شود.

با تحقیقات علمی و میدانی در محیط پیرامونی این کاخ، نشان می‌دهد که نمی‌توان آن را فقط یک بنای ییلاقی دانست و باید به دنبال یک مجموعه شهری هخامنشی در این محدوده باستانی بود که در دوره‌های مختلف بنا شده است.

 جستارهای وابسته 
کاخ بردک‌سیاه

کاخ سنگ سیاه

کاخ جنجان

معماری هخامنشی

فهرست آثار ملی ایران

سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری

 پانویس 

 منابع 
 حاتم، محمد، بن غریب، «تاریخ عرب الهولة»، چاپ سوم، قاهره (مصر): دارالعرب للطباعة والنشر والتوزیع، ۱۹۹۷ میلادی (عربی).
 صدیق، محمد، عبدالرزاق، «صهوة الفارس فی تاریخ عرب فارس»، چاپ دوم، مطبعة المعارف، انتشار سال ۱۹۹۳ میلادی (عربی).
 دکتر رازی، عبدالله، (ازسلسلهٔ ماد تا انقراض سلسلهٔ قاجاریه)، چاپ ششم، چاپخانهٔ اقبال، انتشار سال ۱۳۶۳.
 هینتس، والتر، داریوش و ایرانیان (تاریخ فرهنگ و تمدن هخامنشیان).

 

رده:آثار دوره هخامنشیان در شهرستان دشتستان
رده:کاخ‌های تاریخی شهرستان دشتستان
رده:کاخ‌های دودمان هخامنشی