تجارتخانه جهانیان

تجارتخانه جهانیان که نخستین‌ تجارتخانه‌ خانواده‌ جهانیان‌ بود را خسرو شاه‌جهان‌ و برادرانش‌ در ۱۲۷۴ خورشیدی در یزد تأسیس‌ و به‌تدریج‌ در تهران‌، اصفهان‌، شیراز، کرمان‌، بندرعباس‌ و رفسنجان‌ شعبی‌ دایر کردند که‌ در بمبئی‌ و لندن‌ نیز نمایندگی‌ داشت‌. تجارتخانه‌ جهانیان‌ از موفق‌ترین‌ تجارتخانه‌های‌ دوران‌ قاجار بود که‌ به‌ واسطه‌ تشکیلات‌ منظم‌ و مناسبات‌ تجاری‌ با کشورهای‌ خارجی‌ چون‌ هند، انگلیس‌، چین‌، سوئد و امریکا، به‌ ویژه‌ در زمینه‌ صادرات‌ پنبه‌، موفقیت‌ شایانی‌ به‌دست‌ آورد لطف‌اللّه‌ احتشامی‌، «تجارت‌ در سرای‌ مخلص‌ بازار قدیمی‌ اصفهان‌ در دوره‌ قاجاریه‌ (۱۳۲۵)»، گنجینه‌ اسناد ، سال‌ ۱۰، دفتر ۱ و ۲ (بهار و تابستان‌ ۱۳۷۹)، ص‌ ۴۸ 
اسنادی‌ از زرتشتیان‌ معاصر ایران‌ ( ۱۲۵۸ـ ۱۳۳۸ ش‌ )، به‌کوشش‌ تورج‌ امینی‌، تهران‌: سازمان‌ اسناد ملی‌ ایران‌، ۱۳۸۰ ش‌، ص‌ ۵۰۹، پانویس‌
رشید شهمردان‌، فرزانگان‌ زرتشتی‌، تهران‌ [۱۳۴۰ ش‌]، ص‌ ۴۶۷)

 خانواده جهانیان 
جهانیان‌، خانواده‌ای‌ بزرگ‌ از تاجران‌ زرتشتی‌ در اواخر دوره‌ قاجار و اوایل‌ دوره‌ پهلوی‌ می باشند. نیای‌ این‌ خاندان‌ شاه‌جهان‌ نام‌ داشت‌ و از همین‌رو، فرزندان‌ او، پرویز، خسرو، رستم‌، بهرام‌ و گودرز، نام‌ جهانیان‌ را برای‌ خانواده‌ خود برگزیدند. خود شاه‌جهان‌ وضع‌ مالی‌ مناسبی‌ نداشت‌ اما پسران‌ او با مسافرت‌ به‌ هند و کار برای‌ زرتشتیان‌ آنجا، ثروتی‌ اندوختند و در بازگشت‌ به‌ ایران‌ تجارتخانه‌های‌ مهمی‌ دایر کردند.
(پرویز ورزا و کتایون‌ کیان‌، مصاحبه‌ مورخ ۲۶ تیر ۱۳۸۱)

 فعالیتهای‌ اقتصادی‌ خانواده جهانیان 
خانواده‌ جهانیان‌ غیر از فعالیتهای‌ تجاری‌ به‌ امور صرافی‌ و بانکداری‌ نیز می‌پرداختند، به‌ گونه‌ای‌ که‌ نخستین‌ چک‌ تضمینی‌ غیر دولتی‌ در ایران‌ از سوی‌ این‌ مؤسسه‌ رایج‌ گردید. لطف‌اللّه‌ احتشامی‌، «تجارت‌ در سرای‌ مخلص‌ بازار قدیمی‌ اصفهان‌ در دوره‌ قاجاریه‌ (۱۳۲۵)»، گنجینه‌ اسناد ، سال‌ ۱۰، دفتر ۱ و ۲ مهر، ص‌ ۱۳ از فعالیت‌های این تجارتخانه، قبول سپرده در مقابل بیجک صندوق، جا به جایی پول در داخل کشور، خرید و فروش ارز و حواله‌های خارجی، قبول مالیات‌های دولت به مرکز و تسهیل امور خزانهٔ دولت در مقابل دستمزد بود. ادارات‌ و شعبات‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌، همه‌ جا مورد اطمینان‌ مردم‌ بود، به‌طوری‌ که‌ رسید صندوق‌ آنها مانند اسکناس‌ دست‌ به‌ دست‌ می‌گشت‌ و رواج‌ کامل‌ داشت‌.رشید شهمردان‌، فرزانگان‌ زرتشتی‌، تهران‌ [۱۳۴۰ ش‌]، ص‌ ۴۶۹)

دیگر فعالیتهای‌ اقتصادی‌ این‌ خانواده‌ عبارت‌ بود از: 
 تأسیس‌ بانک‌ جهانیان‌ در ۱۲۷۹ خورشیدی در شیراز دایر کردن شعبه هایی در تهران‌ و سایر شهرهای‌ جنوبی‌ کشور رشید شهمردان‌، فرزانگان‌ زرتشتی‌، تهران‌ [۱۳۴۰ ش‌]) 
 تأسیس‌ نخستین‌ شرکت‌ گوشت‌ 
 حفر قنوات‌ و آبادانی‌ زمینهای‌ شهرهای‌ مرکزی‌ ایران‌ از جمله‌ یزد، رفسنجان‌ و کرمان‌؛ 
 مشارکت‌ در تأسیس‌ نخستین‌ شرکت‌ سهامی‌ تلفن‌ مهدی‌ بازرگان‌، خاطرات‌ بازرگان‌: شصت‌ سال‌ خدمت‌ و مقاومت‌ ، گفتگو با غلامرضا نجاتی‌، تهران‌ ۱۳۷۵ـ ۱۳۷۷ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۲ 
 مراودات‌ اقتصادی‌ اعم‌ از جنسی‌، پولی‌ و استقراضی‌ با حکومت‌: از جمله‌ مظفرالدین‌شاه‌ بارها برای‌ سفرهای‌ خارجی‌ و راه‌اندازی‌ امور از آنها پول‌ قرض‌ کرد. حسن‌ تقی‌زاده‌، مقالات‌ تقی‌زاده، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ۱۳۴۹ـ ۱۳۵۸ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۱۷، ۳۲۳ 

 رکود فعالیتهای تجاری 
به‌ رغم‌ پیشرفت‌ سریع‌ و چشمگیر خانواده‌ جهانیان‌ در امور اقتصادی‌، خیلی‌ زود تجارتخانه‌های‌ آنان‌ دچار ورشکستگی‌ شد. دلایل‌ متعددی‌ برای‌ این‌ رکود عنوان‌ شده‌ که‌ مهم‌ترین‌ آنها بدین‌ شرح‌ است‌: 
 تهدید منافع‌ بیگانگان‌ در ایران‌ به‌ دلیل‌ اطمینان‌ عامه‌ مردم‌ به‌ فعالیتهای‌ بانکی‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌ و در نتیجه‌ از رونق‌ افتادن‌ بانکهای‌ روسی‌ و انگلیسی‌ در ایران‌ که‌ منجر به‌ واکنش‌ و زمینه‌سازی‌ آنان‌ برای‌ سقوط‌ این‌ تجارتخانه‌ گردید 
 فعالیتهای‌ سیاسی‌ خانواده‌ جهانیان‌ که‌ در جریان‌ جنبش‌ مشروطه‌خواهی‌ به‌ حمایت‌ مالی‌ از آن‌ پرداختند. علی‌بن محمدناصر ظهیرالدوله‌، خاطرات‌ و اسناد ظهیرالدوله‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌، ص‌ ۴۵۸ «مخارج‌ تحصن‌ در سفارت‌ عثمانی‌»، ص‌ ۴۵۲ 
 به‌زعم‌ مورخان‌ زردشتی‌، جهانیان‌ در امر حمایت‌ از مشروطه‌خواهی‌ تا آنجا پیش‌ رفتند که‌ تأمین‌ کننده‌ سلاح‌ و مهمات‌ مجاهدان‌ بودند. جهانگیر اشیدری‌، تاریخ‌ پهلوی‌ و زرتشتیان،ج‌ 1، [تهران‌] ۱۳۵۵ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴۷
 قتل‌ دو تن‌ از مدیران‌ تجارتخانه‌ (پرویز شاه‌جهان‌ مدیر تجارتخانه‌ یزد و فریدون‌ خسرو اهرستانی‌ مدیر تجارتخانه‌ تهران‌) و تبعید خسرو شاه‌جهان‌، مدیرکل‌ تجارتخانه‌ جهانیان‌، به‌ خارج‌ از کشور. بانک‌ ملی‌ ایران‌، تاریخچه‌ سی‌ ساله‌ بانک‌ ملی‌ ایران‌: ۱۳۰۷ـ ۱۳۳۷ ، تهران‌ ۱۳۳۸ ش‌، ص‌ ۵۱ «قضیه‌ موحشه‌»، ندای‌ وطن‌، ش‌ ۱۲، ۱۳ محرّم‌ ۱۳۲۵، ص‌ ۲ـ ۳ محمدبن‌ علی‌ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، تاریخ‌ بیداری‌ ایرانیان، چاپ‌ علی‌اکبر سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ ۱۳۷۶ـ ۱۳۷۷ ش‌، بخش‌ ۲، ج‌ ۴، ص‌ ۸۵

در نتیجه‌ مسائل‌ مذکور، رشته‌ امور از هم‌ گسیخت‌ و بانکهای‌ خارجی‌ با استفاده‌ از فرصت‌ پیش‌ آمده‌ از طریق‌ دادن‌ اعتبار زیاد و قطع‌ ناگهانی‌ آن‌ موجب‌ ورشکستگی‌ کامل‌ تجارتخانه‌ در ۱۳۳۰ شدند.
بانک‌ ملی‌ ایران‌، تاریخچه‌ سی‌ ساله‌ بانک‌ ملی‌ ایران‌: ۱۳۰۷ـ ۱۳۳۷ ، تهران‌ ۱۳۳۸ ش‌، ص‌ ۵۱

 پانویس 

رده:بانک‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۹۳۳ (میلادی)
رده:بانک‌های قدیمی ایران