نوقان (شهر)

نَوقان یا نوغان، یکی از شهرهای مهم ولایت توس، پیش از پیدایش شهر مشهد بوده است. در حقیقت هسته نخستین شهر مشهد از ترکیب نوغان و دهکده سناباد شکل گرفته‏ است. در سده هشتم با حمله مغول شهر تابران و نوقان ویران گردید و مردم ناحیه توس به شهر مشهد که از گزند ویرانی در امان مانده بود روی آوردند و با گسترش مشهد، نوغان جایگاه خود را از دست داد به‏ صورت یک محله از شهر تازه بنیاد مشهد درآمده است. 

اگر بخواهیم مرز شهر نوقان کهن را در نقشه کنونی مشهد روشن کنیم از نزدیکی حرم علی بن موسی الرضا (دروازه نوقان) در محله راه‌آهن آغاز می‌شده تا سمزقند و خواجه ربیع امتداد داشته است. خیابان طبرسی مشهد در گذشته خیابان نوقان نام داشته است.

بندانگشتی|چپ|200px|برخی شهرهای ولایت طوس به ترتیب طابران، تروغوز، نوقان و رادکان در کتاب صورة الارض کشیده شده بدست ابن حوقل مشخص شده است.

 پیشینه 
دربارهٔ نوقان از قول مورخان سخن فراوان به میان آمده است. صاحبان صورة الارض، معجم‌البلدان، مطلع الشمس، آثارالبلاد و مجالس‌المؤمنین از نوقان نام برده و سناباد را دهی کوچک از این شهر می‌دانستند که دارای باغات فراوان بوده است. حمید بن قحطبه طایی والی خراسان داخل یکی از باغات بزرگ آن کاخی مجلل داشته و در سال ۱۸۸ خورشیدی که هارون‌الرشید خلیفه عباسی در خراسان می‌میرد جسد او را در همین باغ مدفون می‌سازند.

یعقوبی از نوقان نام برده و می‌نویسد:
اصطخری در نیمه اول قرن چهارم می‌نویسد: 
ابن حوقل در نیمه دوم همین قرن می‌نویسد: 
صاحب حدود العالم ولایت توس را توصیف کرده و می‌نویسد:

مقدسی صاحب احسن التقاسیم در نیمه دوم قرن چهارم هجری ولایت طوس را چنین توصیف نموده است: 
ابن خلکان در وفیات الأعیان می‌نویسد:

یاقوت حموی در نیمه اول قرن هفتم هجری از طوس چنین یاد کرده: 

 نام گذاری 
نام نوغان در منابع تاریخی آمده است و در اکثر کتاب‌های لغت از آن به عنوان شهر و شهرک و گاه قصبه‌ای در ولایت توس نام برده شده است صاحب مشترک نوغان (با فتح نون و سکون واو) یکی از دو شهر توس است که گروه بسیاری از دانشمندان از آن جا برخاسته‌اند.

مینورسکی صورت‌های مختلف آن را ضبط کرده است تلفظ اصلی آن به صورت نوکانی (بروزن روبان) یا نوکان (به فتح نون و سکون واو) ضبط شده است.
کلمه نوغان را گاه با «غ» نوشته‌اند که اگر آن را با کلمات مشابهش در زبان اوستا مثل نوه (که در زبان پهلوی نوی به کسر نون و سکون واو تلفظ می‌شود و به معنی دلیر و نیرومند و زیبا و شجاع است و هنوز در زبان کردی به کار می‌رود) مقایسه کنیم به این نتیجه می‌رسیم که به احتمال زیاد به مناسبت دلیری و مردانگی مردم آن یا نوسازی و زیبایی به این اسم خوانده شده باشد مینورسکی می‌نویسد: 

 مشاهیر 
 علی‌اکبر نوغانی مشهدی
 ادیب طوسی
 سید ابراهیم رئیسی

 پانویس 

 منابع 

رده:محله‌های مشهد