پایان تاریخ

پایان تاریخ مفهومی سیاسی و فلسفی است که بر این فرض استوار است که ممکن است نظام سیاسی، نظام اقتصادی، یا نظام اجتماعی خاصی پدید آید که نقطه پایانی تکامل اجتماعی-فرهنگی بشر و شکل نهایی حکومت انسانی را تشکیل دهد. نویسندگان گوناگونی استدلال کرده‌اند که نظام خاصی «پایان تاریخ» است، از جمله تامس مور در اتوپیا (۱۵۱۶)، گئورگ ویلهلم فریدریش هگل، ولادیمیر سولویوف (فیلسوف)، الکساندر کوژو، و فرانسیس فوکویاما در کتاب ۱۹۹۲ پایان تاریخ و آخرین انسان.فوکویاما از زمان جنگ عراق شروع به بازنگری در ایده‌هایش و کنارگذاشتن برخی مؤلفه‌های نئومحافظه‌کارانه پایان‌نامه‌اش کرد. Interview with Ex-Neocon Francis Fukuyama: "A Model Democracy Is not Emerging in Iraq" Spiegel Online, March 22, 2006

تاریخچه
عبارت پایان تاریخ نخستین بار توسط فیلسوف و ریاضیدان فرانسوی آنتونی آگوستین کورنو در سال ۱۸۶۱ «برای اشاره به پایان پویایی تاریخی با کمال جامعه مدنی» به کار رفت.Mike Featherstone, "Global and Local Cultures", in John Bird, Barry Curtis, Tim Putnam, Mapping the Futures: Local Cultures, Global Change (1993), p. 184, n. 3. آرنولد گِلِن آن را در سال ۱۹۵۲ به کار گرفت و اخیراً مارتین هایدگر و جیانی واتیمو نیز آن را به کار برده‌اند.

توسعه رسمی ایده «پایان تاریخ» بیش از هر کس با گئورگ ویلهلم فریدریش هگل پیوند دارد، هرچند هگل این ایده را به گونه‌ای مبهم مطرح کرد و روشن نیست که آیا آن را امری قطعی می‌دانست یا صرفاً ممکن.William Desmond, "Hegel, Art, and History", in Robert L. Perkins, ed., History and System: Hegel's Philosophy of History (1984), p. 173. هدف فلسفه هگل درباره تاریخ نشان دادن این بود که تاریخ فرآیند تحقق عقل است و او برای آن نقطه پایانی مشخصی تعیین نمی‌کند. هگل بر این باور است که از یک سو وظیفه تاریخ نشان دادن این است که در سیر تحول در طول زمان اساساً عقل وجود دارد، و از سوی دیگر خود تاریخ نیز وظیفه پرورش عقل در طول زمان را دارد. بنابراین تحقق تاریخ هم چیزی است که می‌توان آن را مشاهده کرد و هم وظیفه‌ای فعال است.Fillion, R. (2008). Multicultural Dynamics and the Ends Of History: Exploring Kant, Hegel and Marx, p. 89

در پسامدرنیسم

درک پسامدرن از این اصطلاح متفاوت است:

فرانسیس فوکویاما

thumb|200px|تخریب دیوار برلین در نوامبر ۱۹۸۹.
نامی که در گفتمان معاصر معمولاً با مفهوم پایان تاریخ پیوند می‌خورد فرانسیس فوکویاماست. فوکویاما این اصطلاح را با مقاله‌اش پایان تاریخ؟ که چند ماه پیش از فروپاشی دیوار برلین در سال ۱۹۸۹ منتشر شد، دوباره به کانون توجه بازگرداند. در این مقاله، که بعدها آن را در کتاب پایان تاریخ و آخرین انسان در سال ۱۹۹۲ گسترش داد، فوکویاما بر دانش هگل، مارکس و کوژو تکیه می‌کند. محور مقاله این ایده است که اکنون که دو رقیب مهم‌تر لیبرال دموکراسی، یعنی فاشیسم و کمونیسم، شکست خورده‌اند، دیگر نباید هیچ رقیب جدی برای لیبرال دموکراسی و اقتصاد بازار وجود داشته باشد.Fukuyama, F. (1989) "The End of History?". The National Interest, p 1.

فوکویاما در نظریه‌اش میان جهان مادی یا واقعی و جهان ایده‌ها یا آگاهی تمایز قائل می‌شود. او بر این باور است که در قلمرو ایده‌ها لیبرالیسم پیروز شده، به این معنا که هرچند لیبرال دموکراسی و اقتصاد بازار موفق هنوز در همه جا برقرار نشده، دیگر هیچ رقیب ایدئولوژیکی برای این نظام‌ها وجود ندارد. این بدان معناست که هر تناقض بنیادین در زندگی بشر می‌تواند در چارچوب لیبرالیسم مدرن حل شود و برای رفع آن به ساختار سیاسی-اقتصادی جایگزینی نیاز نیست. فوکویاما بر این باور است که اکنون که پایان تاریخ فرا رسیده، روابط بین‌الملل عمدتاً به مسائل اقتصادی خواهد پرداخت و نه سیاست یا راهبرد، و از این رو احتمال درگیری خشونت‌آمیز بین‌المللی در مقیاس بزرگ کاهش خواهد یافت.

فوکویاما نتیجه می‌گیرد که پایان تاریخ دوران غم‌انگیزی خواهد بود، زیرا ظرفیت کشمکش‌های ایدئولوژیکی که مردم حاضر بودند جانشان را برای آن به خطر بیندازند اکنون با چشم‌انداز «محاسبه اقتصادی، حل بی‌پایان مسائل فنی، دغدغه‌های زیست‌محیطی و ارضای خواسته‌های پیچیده مصرف‌کننده» جایگزین شده است.Fukuyama, F. (1989) "The End of History?". The National Interest, p 17. این به معنای آن نیست که فوکویاما لیبرال دموکراسی مدرن را نظام سیاسی کامل می‌داند، بلکه بر این باور است که هیچ ساختار سیاسی دیگری نمی‌تواند سطوح ثروت و آزادی‌های فردی‌ای را که لیبرال دموکراسی می‌تواند فراهم کند به شهروندان ارائه دهد.

پس از پایان جنگ سرد، با گسترش سلطه لیبرال دموکراسی و اقتصاد بازار حتی فراتر از جهان غرب سنتی، از این وضعیت به عنوان «تعطیلات از تاریخ» نیز یاد شد. با تشدید جنگ علیه تروریسم پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و جنگ سرد دوم در قرن بیست و یکم، گفته شد که این تعطیلات به پایان رسیده است. بازگشت جنبش‌های ضددموکراتیک و عقب‌نشینی دموکراتیک در دوران پس از ۱۱ سپتامبر پژوهشگران را بر آن داشت که دهه ۲۰۱۰ را آغاز «موج سوم استبدادگرایی» بدانند.

همچنین ببینید
 جنگی برای پایان دادن به تمام جنگ‌ها
 رئالیسم سرمایه‌داری
 زمان‌محوری
 فلسفه تاریخ
 فرگشت اجتماعی-فرهنگی
 درونی‌سازی آخرالزمان
 صلح

منابع

پیوندهای بیرونی
 آیا تهدید تروریسم جهانی، نابرابری فزاینده و رشد اقتصادی راکد نشانه پایان زمان است؟ بنگاه خبررسانی استرالیا. ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۷.

رده:مفاهیم فلسفه تاریخ
رده:تاریخ سیاسی
رده:تاریخ تفکر اقتصادی
رده:تاریخ جهان
رده:نوواژه‌های دهه ۱۸۶۰ (میلادی)
رده:نظریه‌های تاریخ
رده:پایان‌ها