نیروی زمینی شاهنشاهی ایران

نیروی زمینی شاهنشاهی ایران (Imperial Iranian Ground Force به اختصار IIGF) شاخه‌ای از ارتش شاهنشاهی ایران بود، که پیکره اصلی نیروهای مسلح ایران را تشکیل می‌داد. مهم‌ترین و بزرگترین نیروی زیرمجموعه ارتش شاهنشاهی ایران است، و وظیفه حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی و حفاظت از مرزهای ایران را برعهده داشت. نیروی زمینی شاهنشاهی ایران با کوشش رضاشاه تأسیس شد و با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی جایگزین آن شد.

تاریخچه
با به قدرت رسیدن رضاشاه نیروهای مسلح ایران نیز به سازماندهی نوینی دست یافتند. افسران و فرماندهان خارجی از واحدهای نظامی ایران خارج شده و واحدهای پراکنده مسلح ایران نظیر لشکر قزاق، تفنگداران جنوب و ژاندارمری همگی تحت فرمان و ساختار متحد دولت ایران قرار گرفتند.

در سال ۱۳۰۳ قوای نیروهای مسلح ایران ۸۰ هزار نفر تخمین زده می‌شد. یکسال قبل از آن اولین دسته از دانشجویان افسری به مراکز آموزشی فرانسه اعزام شده و پس از گذراندن دوره‌های مختلف ۵۰۰ تن از آن‌ها برای ایجاد اولین پایه‌های آموزشی نیروهای مسلح کشور به ایران بازگشتند. طی این سال‌ها تجهیز واحدها از لحاظ تسلیحاتی به عهده آلمان‌ها بود و هم آن‌ها بودند که اولین کارخانه‌های تولید اسلحه در ایران را بنا نهادند. علاوه بر فرانسه تعدادی از دانشجویان ایرانی نیز به آلمان اعزام شدند تا با آخرین تکنیک‌ها و امور فنی نظامی آشنا شده و اندکی بعد از آن نیز کار تأسیس مراکز آموزشی در داخل کشور برمبنای ساختارهای ارتش آلمان آغاز گردید.

در بحبوحه جنگ دوم جهانی (۱۳۲۰ خورشیدی) نیروهای مسلح ایران به ۱۲۵٬۰۰۰ نفر افزایش یافته بود که از سطح آموزش و تسلیحات بسیار خوبی برخوردار بودند. در این زمان ارتش شاهنشاهی ایران درگیر جنگی ناخواسته با نیروهای مهاجم متفقین گردید.

وقایع جنگ دوم جهانی ضربه‌های هولناک و سنگینی را بر ستون فقرات نیروهای مسلح ایران وارد آوردند و سازماندهی مجدد نیروها مستلزم سال‌ها تلاش و مبالغ هنگفتی هزینه مالی گردید

 لشکرهای نیروی زمینی 
thumb|نمودار سازمانی نیروی زمینی|وسط|280x280پیکسل
لشکر ۷۷ پیاده خراسان و لشکر ۹۲ زرهی اهواز (بخاطر نزدیکی و مجاورت با مرزهای شوروی، افغانستان و عراق) از مهم‌ترین واحدهای نیروی زمینی شاهنشاهی محسوب می‌شدند.
 جمع کل پرسنل (تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷): ۲۸۵٫۰۰۰ نفر
 افراد ذخیره: ۳۰۰٫۰۰۰ نفر

واحدهای اصلی نیروی زمینی شاهنشاهی سازماندهی شده در ۳ سپاه:

 لشکر ۱۶ زرهی قزوین (دومین لشکر بزرگ زرهی خاورمیانه)
 لشکر ۸۱ زرهی کرمانشاه
 لشکر ۹۲ زرهی اهواز (بزرگ‌ترین لشکر زرهی خاورمیانه)
 لشکر ۸۸ زرهی سیستان و بلوچستان
 لشکر ۱ پیاده گارد شاهنشاهی - تهران
 لشکر ۲ پیاده گارد شاهنشاهی - تهران
 لشکر ۲۸ پیاده کردستان
 لشکر ۶۴ پیاده رضائیه
 لشکر ۷۷ پیاده خراسان
 لشکر ۲ تبریز (این لشکر در مهرماه سال ۱۳۴۹ منحل گردید و پادگان تبریز به «مرکز آموزش‌های پشتیبانی» اختصاص یافت)
 تیپ ۸۴ پیاده خرم‌آباد
 تیپ ۵۵ هوابرد شیراز
 تیپ ۲۳ نوهد (نیروی ویژه هوابرد) تهران
 تیپ ۳۷ زرهی شیراز
 گروه ۱۱ توپخانه
 گروه ۲۲ توپخانه
 گروه ۳۳ توپخانه
 گروه ۴۴ توپخانه
 گروه ۵۵ توپخانه
 ۴ گردان پدافند هوایی هاک

 لشکرهای نیروی زمینی در زمان رضا شاه 
لشکرهای نیروی زمینی در زمان حمله متفقین سال ۱۳۲۰ به این شکل بود:

۱. لشکر ۱ مرکز: شامل ۴ هنگ پیاده، ۳ هنگ سوار، ۲ هنگ توپخانه کوهستانی، چند گردان مهندسی. استعداد ۱۳۰۰۰نفر.

۲. لشکر ۲ مرکز: شامل ۳ هنگ پیاده، ۳ هنگ سوار، ۲ هنگ توپخانه، چند گردان مهندسی. استعداد ۱۲۰۰۰.

۳. تیپ مکانیزه مستقل تهران. شامل یک گردان تانک سبک به استعداد ۵۰ تانک. یک گردان تانک متوسط به استعداد ۵۰ تانک.

۴. لشکر۳ شمال شرق:شامل ۳ هنگ پیاده، ۲ هنگ سوار، ۱ هنگ توپخانه، ۱ هنگ هوایی. استعداد۹۵۰۰ نفر.

۵. لشکر ۴ شمال غرب: شامل ۱ هنگ پیاده، ۲ هنگ سوار، ۱ هنگ توپخانه. استعداد ۴۵۰۰.
۶. لشکر ۵ کردستان: شامل ۳ هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار. استعداد ۵۰۰۰نفر

۷. لشکر ۶ خوزستان:شامل ۳ هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار، ۱هنگ توپخانه، ۱ هنگ هوایی. استعداد ۸۰۰۰نفر.

۸. لشکر ۷ فارس: شامل ۳ هنگ پیاده، ۱ هنگ مختلط توپخانه، ۱هنگ سوار. استعداد ۵۰۰۰ نفر.

۹. لشکر ۸ کرمان: شامل ۱هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار، ۱ هنگ توپخانه مختلط. استعداد ۴۵۰۰ نفر.

۱۰. لشکر ۹خراسان: شامل ۲ هنگ پیاده، ۲هنگ سوار، ۱هنگ توپخانه مختلط، ۱ هنگ هوایی. استعداد۶۰۰۰نفر.

۱۱. لشکر ۱۰ گرگان: شامل ۱ هنگ پیاده، ۱هنگ سوار، ۱ هنگ توپخانه. استعداد ۴۵۰۰نفر.

۱۲. لشکر۱۱ گیلان: شامل ۳هنگ پیاده. استعداد ۴۰۰۰ نفر.

۱۳. لشکر۱۲کرمانشاه: ۱ هنگ پیاده، ۱هنگ سوار، ۱ هنگ آتشبار صحرایی، ۱ هنگ مختلط کوهستانی. استعداد ۴۰۰۰ نفر.

۱۴. لشکر ۱۳ اصفهان: شامل ۱ هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار، ۱ هنگ توپخانه. استعداد ۴۰۰۰نفر.

۱۵. لشکر ۱۴ مکران: شامل ۲ هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار، ۱ هنگ توپخانه، ۱ گردان جماز (شتر). استعداد ۴۰۰۰نفر.

۱۶. لشکر ۱۵ اردبیل: ۲ هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار. استعداد ۴۰۰۰ نفر.

۱۷. لشکر ۱۶ لرستان: ۱ هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار، ۱گردان توپخانه. استعداد ۴۰۰۰نفر.

۱۸. لشکر۱۷ خوی: ۱ هنگ پیاده، ۱ هنگ سوار. استعداد ۳۰۰۰نفر.

۱۹. لشکر ۱۸تربت جام: ۳ هنگ پیاده. استعداد ۴۰۰۰ نفر.

جمعا: ۹۴۰۰۰ نفر

 زنان در نیروی زمینی 
از سال ۱۳۱۲ زنان در نیروهای مسلح ایران شروع به فعالیت می‌کنند. نخستین زنی که در نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی به درجه سرتیپی رسید، مرضیه ارفع بود که با درجه سروانی به نیروهای مسلح پیوسته بود.

در دوران رضا شاه با تشکیل واحدهای مربوط به زنان در بهداری زنان به صورت رسمی به عنوان بخشی از ارتش ایران درآمدند. تشکیل آموزشگاه زنان ارتش یکی از این موارد مهم بود که به حضور زنان در ارتش رسمیت داد. مرضیه ارفع نخستین زنی بود که در ارتش ایران به درجه امیری (سرتیپی) رسید.

 هوانیروز 
 
هوانیروز توسط نیروی زمینی در سال ۱۳۴۱ تاسیس شد. در آغاز سال ۱۳۴۱ هواپیمایی نیروی زمینی شاهنشاهی ایران با شش فروند هواپیمای یک موتوره سسنا ۱۸۰(U-17) و شش خلبان در شهر اصفهان تشکیل شد. شمار وسایل پرندهٔ این نیرو تا سال ۱۳۴۵ به ۳۰ فروند رسید. پس از آن هوانیروز که یک گردان هوایی بود به یک گردان هواپیمایی و یک گروهان نگهداری تقسیم شد. تا اینکه در سال ۱۳۴۵ ۱۷ فروند بالگرد H-۴۳ نیز به گردان افزوده و در سال ۱۳۴۸ گردان هواپیمایی به هنگ هواپیمایی که محل آن در اصفهان بود تبدیل شد. برای تکمیل و تجهیز آن شماری بالگرد آگوستا- بل ۲۰۵ و بل ۲۰۶ به ایتالیا سفارش داده شد و هم‌زمان با آن نیروهای مورد نیاز برای گذراندن دوره خلبانی و فنی به آن کشور اعزام شدند.

 درجه‌های نیروی زمینی 
 درجه‌های نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی ایران 
150px|center
درجه‌های تیمسارها و افسران نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی ایرانارتشبدسپهبدسرلشکرسرتیپسرهنگسرهنگ دومسرگردسروانستوان یکمستوان دومستوان سوموسط|125x125پیکسلوسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|125x125پیکسل وسط|115x115پیکسل

 درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی ایرانافسریار یکمافسریار دوماستوار یکماستوار دومگروهبان یکمگروهبان دومگروهبان سومسرجوخهسرباز یکم وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px وسط|55px

 فرماندهان نیروی زمینی 
فهرست زیر، فرماندهان نیروی زمینی ارتش شاهنشاهی ایران را شامل می‌شود.
ر نامتصاویر درجه شروع تصدی پایان تصدیمدت تصدی۱بهرام آریاناپرونده:Bahram Ariyana.jpgسرلشکر۱۳۳۴۱۳۳۷۳ سال ۲عبدالحسین حجازیارتشبد_عبدالحسین_حجازیسپهبد۱۳۳۷ ۲۴ اسفند ۱۳۳۹۲ سال ۳رضا عظیمیسپهبد۲۴ اسفند ۱۳۳۹۱۳۴۴۵ سال ۴عزت الله ضرغامیارتشبد۱۳۴۴۱۳۴۷۳ سال ۵فتح‌الله مین‌باشیانپرونده:Fathollah Minbashian.jpgسپهبد۱۳۴۷۲۷ آبان ۱۳۵۱۴ سال ۶غلامعلی اویسی Gen_Oveissi_main_picارتشبد۲۷ آبان ۱۳۵۱۱۵ دی ۱۳۵۷ ۶سال ۲ماه ۱۱روز۷عبدالعلی بدره ای Abdolali_Badreiسپهبد۱۵ دی ۱۳۵۷۲۲ بهمن ۱۳۵۷۱ ماه 
۷ روز
 ارتشبدهای نیروی زمینی 
23px فهرست ارتشبد های نیروی زمینی شاهنشاهی ایران 23px|ر.نام تصاویر درجه نظامیآغاز تصدی۱عبدالله هدایت Portrait_of_Major_general_Abdollah_Hedayat,_from_Reporter_Filesتیمسار ارتشبد ۱۳۳۵۲عبدالحسین حجازی ارتشبد_عبدالحسین_حجازیتیمسار ارتشبد ۱۳۳۹۳بهرام آریانا پرونده:Bahram Ariyana.jpgتیمسار ارتشبد ۱۳۴۲۴رضا عظیمی تیمسار ارتشبد نا مشخص ۵عزت‌الله ضرغامی تیمسار ارتشبد ۱۳۴۷۶غلامعلی اویسی Gen_Oveissi_main_picتیمسار ارتشبد نامشخص۷فریدون جم Fereydoun_Djamتیمسار ارتشبد ۱۳۴۸۸فتح الله مین باشیان پرونده:Fathollah Minbashian.jpgتیمسار ارتشبد نامشخص ۹نعمت الله نصیری General_Nasiri_(2)تیمسار ارتشبد نامشخص۱۰غلامرضا ازهاری Gholam_Reza_Azhari_1977تیمسار ارتشبد۱۳۵۰۱۱جعفر شفقت GeneralShafaghatتیمسار ارتشبدنامشخص ۱۲حسین فردوست Hossein_Fardoustتیمسار ارتشبد ۱۳۵۵۱۳عباس قره باغیAbbas_Gharabaghi_-_1970sتیمسار ارتشبد۱۳۵۴
 برخی از امرای نیروی زمینی در هنگام انقلاب ۱۳۵۷ 
 درجه نام سمت‌ها درگذشت سپهبد بقراط جعفریان فرمانده لشکر ۹۲ زرهی اهواز استاندار خوزستان ۲۳ بهمن ۱۳۵۷به دلیل سانحه سقوط هلیکوپتر، به دلیل درگیری و تیراندازی و انفجار نارنجک در داخل هلیکوپتر کشته شد بنابه گفته خلبان هلیکوپتر سرهنگ عباس سلطانی نیا که به همراه کروچیف تنها بازماندگان سانحه بودند سپهبد هوشنگ حاتم فرمانده توپخانه لشکری لشکر پیاده گارد فرمانده مرکز آموزش توپخانه اصفهان جانشین فرمانده ستاد ارتش اواخر ۱۳۵۸بعد از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ چندین ماه بازداشت بود و در اواخر سال ۱۳۵۸ تیرباران گردید سپهبد مهدی رحیمی معاون فرمانده گارد شاهنشاهی معاون عملیاتی فرماندار نظامی تهران فرمانداری نظامی تهران سرپرستی شهربانی کل کشور ۲۶ بهمن ۱۳۵۷در ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ بر بام مدرسه رفاه تیرباران شد سپهبد عبدالعلی بدره‌ای فرمانده گارد شاهنشاهی آخرین فرمانده نیروی زمینی ۲۲ بهمن ۱۳۵۷در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ در ستاد نیروی زمینی واقع در لویزان، مورد اصابت گلوله شورشیان مسلح قرار گرفت و کشته شد سپهبد علی‌محمد خواجه‌نوری رئیس اداره سوم ستاد ارتش (اداره عملیات)بعد از بهمن ۱۳۵۷ تیرباران گردید سپهبد حسین رستگار نامدار جانشینی فرمانده نیروی زمینی فرماندهی مرکز توپخانه اصفهانبعد از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ بازداشت و سپس تیرباران گردید سپهبد امیرفرهنگ خلعتبری در سال ۵۷ معاون عملیاتی نیروی زمینیبعد از انقلاب تیرباران گردید سرلشکر کاظم ریاحی آخرین فرمانده لشکر پیاده گارددر شامگاه ۲۱ بهمن به هنگام عزیمت به مرکز آموزشهای هوایی دوشان تپه جهت کمک رساندن به مأموران فرمانداری نظامی، هدف حمله انقلابیون مسلح قرار گرفت و در میدان امام حسین فعلی کشته شد سرلشکر منوچهر خسروداد پایه‌گذار و فرمانده گردان چترباز و تیپ نیروی ویژه هوابرد از سال ۱۳۵۰ به بعد فرمانده هوانیروزدر شامگاه ۲۶ بهمن ۵۷ بر بام مدرسه رفاه تیرباران شد سرلشکر محمدامین بیگلری فرماندهی لشکر پیاده گارد و معاونت فرماندهی لشکر پیاده گارددر ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ هنگامی که مسوولیت معاون لشکر پیاده گارد در حمله انقلابیون مسلح به ستاد نیروی زمینی واقع در لویزان، به همراه سپهبد عبدالعلی بدره‌ای (فرمانده نیروی زمینی) هدف گلوله قرار گرفتند و هر دو کشته شدند سرلشکر رضا ناجی فرمانده توپخانه لشکری در لشکر ۱۶ زرهی قزوین معاون فرمانده لشکر پیاده گارد (در زمان فرماندهی سرلشکر جلال پژمان) فرماندهی مرکز توپخانه اصفهان را به عهده داشت. در مرداد ۵۷ به فرمانداری نظامی اصفهان منصوب گردید.در ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ به اتهام سرکوب و کشتار مردم اصفهان، محاکمه و در ساعت ۱۱:۴۰ دقیقه همین شب، بر بام مدرسه رفاه تیرباران گردید سرلشکر علی نشاط آخرین فرمانده تیپ گارد جاویدانسرلشکر نشاط در فروردین ماه ۱۳۵۸، تیرباران گردید سرلشکر احمدعلی بیدآبادی درز مان انقلاب فرماندار نظامی تبریزبعد از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ مدتی بازداشت شد و سپس محاکمه و تیرباران گردید. سرتیپ زرهی نعمت‌الله معتمدی فرمانده لشکر ۱۶ زرهی قزوینپس از ضرب و شتم و بازداشت به تهران انتقال یافته و در اسفندماه ۱۳۵۷ تیرباران شد. سرتیپ منوچهر ملک معاون لشکر ۱۶ زرهی قزوین فرمانداری نظامی قزوین سرتیپ جهانگیر اسفندیاری فرمانده تیپ ۳ لشکر ۹۲ زرهی اهواز فرماندار نظامی آبادان در اواخر سال ۱۳۵۷بعد از انقلاب، بازداشت و تیرباران گردید ارتشبد جعفر شفقت ریاست ستاد نیروی زمینی ریاست سرای نظامی جانشینی فرمانده ستاد ارتش استانداری آذربایجان شرقی وزرات جنگ در کابینه شاهپور بختیاراز اعدام‌های اوایل انقلاب جان به در برد سپهبد عبدالمجید معصومی نائینی معاون پارلمانی وزارت جنگ در کابینه بختیارسرتیپ علایی در خرداد ۱۳۵۸ تیرباران گردید سپهبد جلال پژمان فرمانده گارد مجلس شورای ملی در درجه سروانی رئیس ستاد لشکر پیاده گارد درجه سرهنگی فرمانده تیپ نادری از لشکر پیاده گارد در درجه سرتیپی فرمانده لشکر پیاده گارد به مدت ۶ سال در درجه سرلشکری ریاست اداره چهارم ستاد بزرگ ارتشتارانبا پیروزی انقلاب، در ۲۵ بهمن ۵۷ بازداشت و پس از چندین ماه حبس به دلیل عدم وجود شاکی و اتهام خاصی، آزاد شد اما دیری نپایید که با پرونده سازی یکی از درجه داران سابق لشکر گارد که ظاهراً به انقلابیون پیوسته بود مجدداً بازداشت شد و تا مرز اعدام هم رفت اما در نهایت پس از کش و قوس‌های فراوان به حبس طولانی مدت محکوم شده و ۴ سال را هم در زندان گذرانید. ایشان پس از گذشت ۴ سال از دوران محکومیت، مشمول عفو قرار گرفته و آزاد شدند سپهبد احمدعلی محققی مدتی در اطلاعات (رکن ۲) ژاندارمری فعال بود در زمان فرماندهی عباس قره‌باغی بر ژاندارمری مسوولیت جانشینی ایشان را بر عده داشت. پس از رسیدن قره باغی به مقام وزارت کشور در کابینه ارتشبد غلامرضا ازهاری، سپهبد محققی فرمانده ژاندارمری کل کشور شد با پیروزی انقلاب، سپهبد محققی از سوی مهدی بازرگان به عنوان سرپرست ژاندارمری کل کشور منصوب شد اما بیش از چند ماه در این پست دوام نیاورد و برکنار گردید. محققی پس از برکناری، ایران را ترک کرد سرتیپ فضل‌الله ناظمی فرمانده تیپ ۲ لشکر پیاده گارد موسوم به تیپ آهنین ۱۳۵۸در بهار سال ۱۳۵۸ تیرباران گردید سرتیپ ابوالفتح اقصی فرمانده تیپ ۳ لشکر پیاده ۲۸ کردستان سپهبد چنگیز وشمگیر معاون فرمانده نیروی زمینیبعد از انقلاب بازداشت شد و در جلسه دادگاه ظاهراً عکسهای خانوادگی اش به عنوان مظاهری از فساد منتشر گردید. وشمگیر بعد از دادگاه به اتفاق سپهبد پژمان به سراغ صادق طباطبایی رفت (طباطبایی برای ملاقات زندانیان آمده بود) و اعتراض شدیدی به ایشان نمود اما از آنجایی که صادق طباطبایی در دادگاه انقلاب مسوولیتی نداشت این اعتراض به جایی نرسید. وشمگیر که از نظر روحی به شدت آشفته شده بود و همچنین حدس می‌زد چه حکمی درباره‌اش صادر خواهد شد با خوردن تعداد زیادی قرص لومینال (به علت بیماری، این دارو را مصرف می‌نمود) در اواخر بهار ۵۸ به زندگی خود پایان داد

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 فهرست فرماندهان ارتش ایران
 هوانیروز ارتش شاهنشاهی ایران
 ارتش شاهنشاهی ایران
 نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

 پانویس 

 منابع 
 http://www.iranrights.org/fa/
 https://web.archive.org/web/20131115172905/http://shahyad.net/iiarmy/iiarmy.html
 http://www.22bahman.ir/ContentDetails/pageid/153/ctl/view/mid/364/Id/Icons-212/language/fa-IR/Default.aspx
 http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2007/07/070705_mf_minbashian.shtml
 http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/08/110802_l78_bakhtiar_20th_anniv_hooshang_nahavandi.shtml
 http://majorb.persianblog.ir/post/78/

رده:سازمان‌های منحل‌شده ایران
رده:نیروهای زمینی منحل‌شده