شب یک شب دو

شبْ یک شبْ دو رمانی نامه‌نگارانه نوشتهٔ بهمن فرسی است که در سال ۱۳۵۳ در تهران منتشر شد و پس از انقلاب ۱۳۵۷ برای نزدیک به نیم‌قرن دیگر اجازهٔ انتشار نیافت. رمان، سرخوردگی‌های اجتماعی و عاطفی روشنفکری را به تصویر می‌کشد که از وضعیت پیرامون خود ناراضی است و راهی برای برون‌رفت نمی‌یابد؛ روایت از خلال نامه‌ها و تک‌گویی‌های راوی، زاوش، و مرور رابطهٔ ناکام او با معشوقش بی‌بی شکل می‌گیرد.

 زمینه و نگارش 
بهمن فرسی که بیش‌تر به‌عنوان نمایشنامه‌نویس، شاعر، بازیگر و نقاش شناخته می‌شود، بنا بر توضیح خودش در آغاز کتاب، نوشتن این رمان را پنج سال پیش از انتشار، یعنی از سال ۱۳۴۸، آغاز کرده بود؛ نگارش کتاب حدود پنج سال به‌درازا کشید و در میانهٔ آن سه سال وقفه افتاد. فرسی در یادداشت آغازین کتاب، با زبانی کنایه‌آمیز نوشته که داستان «بر پایهٔ نامه‌های عمهٔ نویسنده، و نامه‌های عمهٔ عمه‌اش، با اختیار قلب و تحریف و تخفیف و تکثیر» پرداخته شده و او نمایشنامه‌نویسی را نیز از همین عمه‌اش آموخته‌است. طرح روی جلد کتاب نیز از نقاشی‌های خودِ فرسی است. به عقیدهٔ برخی منتقدان، فرسی و نویسندگان هم‌نسل او چون ابراهیم گلستان از پیشگامان ادبیات فرم‌گرا در ایران‌اند که مرحله‌ای تازه را در ادبیات مدرن این کشور آغاز کردند.

 انتشار و ممنوعیت 
شبْ یک شبْ دو در سال ۱۳۵۳ و پس از مدتی معطلی به‌سبب سانسور، به‌دست «سازمان چاپ و پخش پنجاه و یک» در تهران و برای نخستین و آخرین بار منتشر شد. این رمان پس از انقلاب به‌سبب محتوایش نتوانست از وزارت ارشاد مجوز تجدید چاپ بگیرد و برای چهل‌وشش سال به‌طور رسمی منتشر نشد. با این حال در تمام این سال‌ها نسخه‌های افست و پی‌دی‌اف آن، هم در بازار کتاب‌های ممنوع و هم در اینترنت، دست‌به‌دست می‌شد. بنا بر گزارش‌ها، پس از انقلاب حدود پانصد نسخه از کتاب در انبار ناشر یافت شد که به بازار کتاب‌های دست‌دوم راه یافت.

 ساختار و سبک 
داستان به شیوهٔ نامه‌نگاری روایت می‌شود؛ زاوش، راوی، در حال بازخواندن و سپس سوزاندن نامه‌های معشوقش بی‌بی است و خواننده از همان سطرهای نخست به سال ۱۹۶۷ پرتاب می‌شود. نامه‌ها با گیومه و سخنان راوی با خط تیره از هم جدا می‌شوند. نامه‌ها ترتیب زمانی دقیقی ندارند و به همین سبب روایت خطی نیست؛ افزون بر این، زاوش هنگام خواندن نامه‌ها ضمیرها را تغییر می‌دهد و صدای نویسندهٔ نامه را با صدای خود می‌آمیزد. علی شروقی، منتقد ادبی، این شگرد را در جهت نوعی «بازی دیالکتیکی» میان دو شخصیت زاوش و بی‌بی دانسته‌است.

حسن میرعابدینی این رمان را نوشته‌ای به شیوهٔ نامه‌نگاری عاشقانه دانسته که در آن روشنفکری روایت می‌شود که سرخوردگی‌های عاطفی خود را به‌شکل عصیان بر ضد همهٔ نظام‌های اخلاقی و اجتماعی بروز می‌دهد.

 خلاصهٔ داستان 
راوی داستان، زاوش، پس از عشقی به‌ناکامی‌کشیده، نامه‌های معشوقش بی‌بی را مرور و آن‌ها را یک‌به‌یک نابود می‌کند و در این میان گذشته را به‌یاد می‌آورد. بی‌بی دختر خانواده‌ای ثروتمند و تازه‌به‌دوران‌رسیده است که در جوانی در تهران با زاوش آشنا شده‌است. او در اروپا طراحی لباس خوانده و به پیشنهاد زاوش دو طرح لباس برای روسپیان می‌کشد و آن‌ها را (بی‌آنکه هویتشان را فاش کند و با نام‌های «شبِ یک» و «شبِ دو») به یک دوسالانه (بی‌ینال) می‌فرستد؛ عنوان رمان نیز از همین نام‌ها گرفته شده‌است.

این رابطهٔ عاشقانه با وجود ازدواج بی‌بی با مردی اهل زوریخ به نام ژیرار، به‌صورت نامه‌نگاری ادامه می‌یابد و در سفرهای بی‌بی به تهران، تنها یا همراه همسرش، این دو یکدیگر را می‌بینند. بعدها، پس از جدایی بی‌بی از ژیرار، او با آذین، خواهر بی‌بی، ازدواج می‌کند. نماد شورشِ راوی علیه فضای پیرامون را می‌توان در صحنهٔ مهمانیِ خانهٔ پدرِ بی‌بی در باغ زعفرانیه دید؛ جایی که زاوش بازیِ «اعدام» را به راه می‌اندازد و در جریان آن یکی از میهمانان کشته می‌شود، اما دیگران صحنه را چنان می‌آرایند که گویی او خودکشی کرده‌است. در یکی از نامه‌ها آشکار می‌شود که هوم، فرزندِ بی‌بی، در حقیقت پسرِ زاوش بوده که به‌تازگی درگذشته‌است. سرانجام، زاوش پس از از دست دادن بی‌بی سفری نامعلوم را آغاز می‌کند؛ سفری که نماد سرگردانی همیشگی هنرمند و روشنفکر آن روزگار است.

 درون‌مایه 
سرخوردگی و یأس اجتماعی، درون‌مایهٔ محوری رمان است؛ همان «یأس دیرپای دوران» که به گفتهٔ حسن میرعابدینی در سراسر آثار فرسی حضور دارد و قهرمانان آن‌ها را «عصبی، هتاک و در خود فروریخته» می‌سازد. رابطهٔ جنسی که از مضمون‌های اصلی آثار فرسی است، در شبْ یک شبْ دو نیز در پیوند با همین یأس اجتماعی معنا می‌یابد. در لابه‌لای نامه‌ها به سانسور حاکم بر آن دوره نیز اشاره می‌شود. در سطرهای پایانی رمان، خشم و جنون و جنایت و فاجعه در کنار هم و در فضایی هولناک ردیف می‌شوند و همین خونسردی در برابر هولناکی، آن را به دیگر رمان‌های مدرن نزدیک می‌کند.

 بازتاب و جایگاه 
شبْ یک شبْ دو نه‌تنها به‌سبب مضمون، بلکه به‌سبب انتخاب شیوهٔ روایت نیز از آثار پیشرو زمان خود شمرده می‌شود. با آنکه سانسور مانع تجدید چاپ آن شد، این رمان در کنار دیگر رمان‌های مطرح ادبیات معاصر فارسی خوانده شده و مورد اقبال منتقدان قرار گرفته‌است؛ به‌ویژه صراحت زبان و تصویر تازه‌ای که از رابطهٔ عشق و تن به‌دست می‌دهد، ستوده شده‌است.

 منابع 

رده:رمان‌های بهمن فرسی
رده:رمان‌های فارسی‌زبان
رده:سانسور در ایران
رده:کتاب‌های ۱۳۵۳