رئیس‌جمهور بولیوی

رئیس‌جمهور بولیوی (به اسپانیایی: Presidente de Bolivia) که رسماً با نام رئیس‌جمهور دولت چندملیتی بولیوی (به اسپانیایی: Presidente del Estado Plurinacional de Bolivia) شناخته می‌شود، رئیس کشور و رئیس دولت بولیوی و کاپیتان ژنرال نیروهای مسلح بولیوی است.

بر اساس قانون اساسی بولیوی، رئیس‌جمهور با رأی مردم برای یک دورهٔ پنج ساله انتخاب می‌شود و می‌تواند حداکثر دو دوره در این سمت خدمت کند. محدودیت دو دوره‌ای سخت و غیرقابل‌تغییر در قانون اساسی بولیوی تصریح شده است. اگر هیچ نامزدی اکثریت آرا را کسب نکند (اکثریت به عنوان بیش از ۵۰٪، یا حداقل ۴۰٪ و حداقل ۱۰٪ بیشتر از نامزد دوم تعریف شده است)، دو نامزد برتر به دور دوم انتخابات راه می‌یابند.

رودریگو پاز شصت و هشتمین و رئیس‌جمهور کنونی بولیوی است که از ۸ نوامبر ۲۰۲۵ این سمت را بر عهده دارد.

 تاریخچهٔ قانون اساسی 

 تأسیس 
در ۶ اوت ۱۸۲۵، جمهوری بولیوی استقلال خود را اعلام کرد و سیمون بولیوار را به عنوان رئیس کشور معرفی نمود. اگرچه بولیوار از زمان ورودش در ۱۲ اوت، فرمانروای رسمی کشور بود، اما در میان محققان در مورد اینکه آیا او را باید اولین رئیس‌جمهور جمهوری محسوب کرد یا نه، اختلاف نظر وجود دارد. بر اساس تحقیق ایزاک ساندووال، مورخ بولیویایی، در کتاب خود با عنوان «توسعهٔ سیاسی در ساختار اجتماعی بولیوی»، اولین رئیس‌جمهور بولیوی بولیوار نبود، بلکه آنتونیو خوزه دو سوکره بود. این به این دلیل است که بولیوار هرگز در اسناد قانونی به عنوان رئیس‌جمهور معرفی نشده و هرگز سوگند یاد نکرده است و در ۲۹ دسامبر ۱۸۲۵ این عنوان را به نفع سوکره رد کرد. از سوی دیگر، سوکره زمانی رئیس‌جمهور بود که اولین قانون اساسی کشور در ۱۹ نوامبر ۱۸۲۶ به تصویب رسید.

کارلوس مسا، مورخ و نویسندهٔ کتاب «رئیس‌جمهورهای بولیوی: میان صندوق‌های رأی و تفنگ‌ها» معتقد است که بولیوار واقعاً اولین رئیس‌جمهور بوده است و عدم ذکر او با این عنوان به این دلیل است که اصطلاح «رئیس‌جمهور» در آن زمان در اسناد قانونی رایج نبوده است. مسا به فرمان کنگره در ۱۱ اوت ۱۸۲۵ اشاره می‌کند که بولیوار را «آزادی‌بخش» اعلام کرد و به او «قدرت عالی اجرایی جمهوری» اعطا نمود. در هر صورت، جایگاه سیمون بولیوار به عنوان اولین رئیس‌جمهور، پذیرفته‌شده‌ترین دیدگاه است.

قانون اساسی سیاسی ۱۸۲۶ که به قانون اساسی بولیواری نیز معروف است، اولین متن قانون اساسی بود که توسط سیمون بولیوار تهیه شد، در ۶ نوامبر ۱۸۲۶ توسط کنگرهٔ عمومی مؤسسان تصویب شد و در ۱۹ نوامبر ۱۸۲۶ توسط آنتونیو خوزه دو سوکره به تصویب رسید. در این مرحلهٔ اول، ریاست‌جمهوری یک سمت مادام‌العمر با قدرت انتخاب و انتصاب جانشین بود. سمت مادام‌العمر در دوران ریاست‌جمهوری آندرس د سانتا کروز لغو شد که قانون اساسی سیاسی ۱۸۳۱ را به تصویب رساند. در عوض، رئیس‌جمهور برای یک دورهٔ چهار ساله خدمت می‌کرد و قابلیت انتخاب مجدد نامحدود داشت.

 قانون اساسی سیاسی ۲۰۰۹ 
قانون اساسی سیاسی ۲۰۰۹ که در ۲۵ ژانویهٔ ۲۰۰۹ از طریق همه‌پرسی به تصویب رسید و در ۷ فوریه توسط رئیس‌جمهور اوو مورالس ابلاغ شد، منجر به تغییر نام رسمی کشور شد و نام پیشین آن یعنی «جمهوری بولیوی» را به «دولت چندملیتی بولیوی» تغییر داد. بدین ترتیب، اوو مورالس شصت و پنجمین و آخرین رئیس‌جمهور جمهوری و اولین رئیس‌جمهور دولت بود. قانون اساسی دورهٔ ریاست‌جمهوری را از چهار سال به پنج سال افزایش داد و در عین حال محدودیت دو دوره‌ای را حفظ کرد. در ۲۱ فوریهٔ ۲۰۱۶، پیشنهاد لغو محدودیت دوره‌ها با حاشیهٔ ۵۱٪ به ۴۹٪ در همه‌پرسی قانون اساسی شکست خورد. با وجود این، در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۷، دادگاه عالی رأی داد که همهٔ مقامات منتخب می‌توانند به جای دو دورهٔ متوالی مجاز تحت قانون اساسی ۲۰۰۹، به‌طور نامحدود برای سمت‌ها نامزد شوند. دادگاه تصمیم خود را بر اساس تفسیر کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر از حقوق سیاسی توجیه کرد.

پیش از سال ۲۰۰۹، اگر هیچ نامزدی بیش از نیمی از آرای مردمی را کسب نمی‌کرد، رئیس‌جمهور توسط رأی‌گیری در یک جلسهٔ مشترک قانونگذاری از میان دو نامزد برتر (پیش از ۱۹۹۵، سه نامزد برتر) انتخاب می‌شد. این سیستم منجر به موارد متعددی شد که در آن فردی که در رأی‌گیری مردمی شکست خورده بود، حتی یک بار نفر سوم، به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب می‌شد. این سیستم با نظام دو دوری جایگزین شد که در آن اگر هیچ حزبی بیش از نیمی از آرای مردمی را در دور اول انتخابات کسب نمی‌کرد، دو نامزد برتر در یک انتخابات دور دوم به رقابت می‌پرداختند.

 دورهٔ تصدی 
 جای خالی و جانشینی 
از ۶۸ نفری که به عنوان رئیس‌جمهور بولیوی خدمت کرده‌اند، ۱۳ نفر (۱۹٪) به روش‌های خشونت‌آمیز جان خود را از دست داده‌اند، پنج نفر در حین خدمت درگذشته‌اند و سه نفر با ترور کشته شده‌اند؛ پدرو بلانکو سوتو هنگام تلاش برای فرار از بازداشت تیرباران شد، آگوستین مورالس در دفاع از خود پس از حمله به یکی از دستیاران نظامی خود تیر خورد و گوالبرتو ویاروئل در خارج از کاخ دولت لینچ شد. گرمان بوش خودکشی کرد و رنه بارینتوس در سانحهٔ بالگرد درگذشت؛ شایعه شده است که هر دو مرگ برنامه‌ریزی شده و ترور بوده‌اند. هشت رئیس‌جمهور پیشین نیز پس از ترک سمت به روش‌های مختلف ترور شدند.

 ترتیب جانشینی 
طبق ماده ۱۶۹ I قانون اساسی ۲۰۰۹: «در صورت ممانعت یا غیبت قطعی رئیس‌جمهور، وی توسط معاون رئیس‌جمهور و در غیاب وی، توسط رئیس مجلس سنا و در غیاب وی توسط رئیس مجلس نمایندگان جایگزین می‌شود. در این صورت، انتخابات جدید باید در حداکثر ۹۰ روز برگزار شود.»"Artículo 169: En caso de impedimento o ausencia definitiva de la Presidenta o del Presidente del Estado, será reemplazada o reemplazado en el cargo por la Vicepresidenta o el Vicepresidente y, a falta de ésta o éste, por la Presidenta o el Presidente del Senado, y a falta de ésta o éste por la Presidente o el Presidente de la Cámara de Diputados. En este último caso, se convocarán nuevas elecciones en el plazo máximo de noventa días." 

از نظر تاریخی، دوره‌های زمانی متعددی در طول قانون‌اساسی‌های مختلف وجود داشته است که در آنها سمت معاون رئیس‌جمهور وجود نداشته و بیشتر در مواردی که این سمت خالی بوده است. بین ۲۶ اکتبر ۱۸۳۹ و ۱۵ فوریه ۱۸۷۸، سمت معاون رئیس‌جمهور لغو شد و رئیس سنا اولین نفر در ترتیب جانشینی بود. در این مدت، اوسبیو گیلارته و توماس فریاس آمتیر هر دو به عنوان رئیس شورای دولت به قدرت رسیدند.

 رئیس‌جمهور موقت 
به جای تکمیل دورهٔ رئیس‌جمهور قبلی، رئیس‌جمهورهای موقت تا زمانی که انتخابات جدید برگزار شود، حتی اگر این دوره از دورهٔ قبلی فراتر رود یا آن را کوتاه کند، در سمت خود باقی مانده‌اند. خوزه ماریا پرز د اوردینینا، فیلیپه سگوندو گوسمان، کارلوس بلانکو گالیندو، کارلوس کینتانیا، نستور گیین، توماس مونخه، والتر گوارا، لیدیا گویلر تِخادا، ادواردو رودریگز و اخیراً ژانین آنز همه به دلیل استعفا، برکناری، مرگ یا ترک سمت رئیس‌جمهور قبلی و لزوم برگزاری انتخابات جدید برای انتخاب جانشین معتبر، به عنوان رئیس‌جمهور موقت به قدرت رسیدند.

خوزه میگل د بلاسکو فرانکو در ابتدا به عنوان رئیس‌جمهور موقت در غیاب آندرس د سانتا کروز بود، اما به دلیل اینکه سانتا کروز هرگز برای سوگند یاد کردن حاضر نشد، به عنوان رئیس‌جمهور موقت منصوب شد و کنگره مجبور به انتخاب رئیس‌جمهور جدید شد.

 رئیس‌جمهور موقت (جانشین) 
در صورت ناتوانی موقت یا غیبت از کشور، عنوان رئیس‌جمهور موقت (به اسپانیایی: Presidente en ejercicio) به مقامات پایین‌تر با توجه به ترتیب جانشینی ریاست‌جمهوری منتقل می‌شود. در سپتامبر ۲۰۱۲، رئیس سنا گابریلا مونتانیو اولین زنی شد که در دوران ریاست‌جمهوری اوو مورالس این سمت را بر عهده گرفت. خوزه میگل د بلاسکو فرانکو، ماریانو انریکه کالو و پدرو خوزه دومینگو د گوئرا برای دوره‌های زمانی طولانی چند ماهه یا در مورد انریکه کالو، چند ساله، رئیس‌جمهور موقت بودند. thumb|کاسا گرانده دل پوئبلو اقامتگاه فعلی رئیس‌جمهور بولیوی است

 اقامتگاه 

پالاسیو کِمادو، به انگلیسی «کاخ سوخته»، در پایتخت قانونی لاپاز از سال ۱۸۵۳ تا ۲۰۱۸ اقامتگاه رسمی رئیس‌جمهور بولیوی بود. لقب آن از این واقعیت نشأت می‌گیرد که در سال ۱۸۷۵، زمانی که مخالفان توماس فریاس آمتیر نتوانستند به آن یورش ببرند و در عوض آن را به آتش کشیدند، این کاخ تقریباً به‌طور کامل سوخت. از آن زمان تاکنون چندین بار بازسازی و بازسازی شده است، اما این نام همچنان باقی مانده است. در پایان سال ۲۰۱۸، این کاخ به عنوان مقر دفاتر دولتی متوقف شد و برنامه‌هایی برای تبدیل آن به موزه وجود داشت. این کاخ در سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۰ دوباره اشغال شد، اما از آن زمان دوباره به موزه تبدیل شده است.

در سال ۲۰۱۸، اقامتگاه رسمی رئیس‌جمهور توسط رئیس‌جمهور اوو مورالس به کاسا گرانده دل پوئبلو، که در انگلیسی به «خانه بزرگ مردم» معروف است، منتقل شد و جایگزین پالاسیو کِمادو به عنوان مقر قوه مجریه دولت چندملیتی بولیوی شد. این ساختمان که در ۹ اوت ۲۰۱۸ افتتاح شد، محل سکونت رئیس‌جمهور و همچنین وزارتخانه‌های مختلف دولت است. در سال ۲۰۱۹، رئیس‌جمهور موقت ژانین آنز از استفاده از ساختمان جدید خودداری کرد و عملیات را به پالاسیو کِمادو بازگرداند، اگرچه وزارتخانه‌ها و سایر دفاتر دولتی به کار در ساختمان جدید ادامه دادند. کاسا گرانده با تحلیف لوئیس آرسه در ۸ نوامبر ۲۰۲۰ دوباره به اقامتگاه رئیس‌جمهور تبدیل شد.

 سفر 
thumb|هنگ کلرادوس بولیوی در یونیفرم سنتی خود.
ترابری رئیس‌جمهور بولیوی بر عهده گروه هوایی ریاست‌جمهوری بولیوی است، برای ترابری رئیس‌جمهور در سطح کوتاه‌برد ملی از بالگرد ئی‌سی۱۴۵ و برای ترابری ملی و بین‌المللی از هواپیمای فالکون ۹۰۰EX EASY استفاده می‌شود که هر دو توسط داسو اویاسیون (فرانسه) ساخته شده‌اند و بخشی از هواپیماهای نیروی هوایی بولیوی هستند.

 محافظت 
گارد ریاست‌جمهوری از هنگ پیاده‌نظام کلرادوس بولیوی تشکیل شده است که یک واحد نظامی از ارتش بولیوی است و مأموریت خاص آن تأمین امنیت و تمامیت جسمانی رئیس‌جمهور بولیوی است و وظیفهٔ نگهبانی از کاخ دولت و کاسا گرانده و همچنین سایر املاک ریاست‌جمهوری را بر عهده دارد.

این هنگ دارای دو گردان پیاده‌نظام، BI-201 و BI-202، با پادگان‌های مربوط است که هر دو در شهر لاپاز قرار دارند. مقر کالاما در خیابانی به همین نام واقع شده است که مقر هنگ و پادگان هنگ و مرکز آموزش در آن فعالیت می‌کنند و پادگان میرادور با مقری بر روی تپه کیلی کیلی. منطقه ویلا پاوون یک مرکز آموزش در زمینه‌های مختلف تخصصی مانند یورش، پشتیبانی، حفاظت از افراد، کمک‌های اولیه و غیره است. همچنین در کاسا گرانده دل پوئبلو اتاق‌های خواب برای سربازانی که در شب در کاخ دولت نگهبانی می‌دهند، وجود دارد.

 تاریخ سیاسی 

از زمان استقلال در سال ۱۸۲۵، بولیوی توسط شخصیت‌های کلیدی در مبارزه برای استقلال، رهبران جنگ اقیانوس آرام، نمایندگان اشراف، دیکتاتورهای نظامی و رهبران منتخب دموکراتیک اداره شده است. به دلیل پیچیدگی‌های موجود در به قدرت رسیدن این افراد، رئیس‌جمهورهای بولیوی به دو گروه تقسیم می‌شوند. گروه اول به عنوان «قانونی» طبقه‌بندی می‌شوند که به‌طور قانونی یا از طریق ابزارهای نیمه‌قانونی (دستیابی به قدرت از طریق انقلاب یا کودتا، اما بعداً قانونی شدن) به قدرت رسیده‌اند. بقیه به عنوان رئیس‌جمهورهای دفاکتو شناخته می‌شوند که به‌طور نظامی به قدرت رسیده‌اند و هرگز قانونی نشده‌اند. دسته سوم متعلق به رئیس‌جمهورهای موقت است که تا زمانی که رئیس‌جمهور جدیدی انتخاب شود، به قدرت منصوب می‌شوند. رئیس‌جمهورهای موقت از نظر تاریخی بسته به قانونی بودن نحوهٔ به قدرت رسیدنشان، می‌توانند قانونی یا دفاکتو باشند.

در طول تاریخ بولیوی، شش دوره زمانی در سال‌های ۱۸۳۹، ۱۸۴۱، ۱۸۴۸، ۱۸۷۹–۱۸۸۰ و اخیراً در سال ۲۰۱۹ وجود داشته است که در آنها هیچ رئیس کشوری وجود نداشته است. هفت دولت توسط سه‌نفره‌ها تشکیل شده‌اند: ۱۸۶۱، ۱۸۹۹، ۱۹۲۰–۱۹۲۱، ۱۹۷۰، ۱۹۷۸، ۱۹۸۱ و ۱۹۸۲. به مدت یک ماه در سال ۱۹۲۸، کابینهٔ هرناندو سیلوس ریس بر کشور حکومت کرد و تنها زمانی بود که یک دولت تشکیل‌شده بدون رئیس اداره می‌شد. در سال ۱۹۶۵، در مواجهه با نارضایتی هواداران آلفردو اوواندو کاندیا، رئیس‌جمهور رنه بارینتوس در ۲۶ مه ۱۹۶۵ ریاست مشترک بین خود و اوواندو را ایجاد کرد. این تنها نمونه از دو رئیس‌جمهور است که همزمان در تاریخ بولیوی حکومت کرده‌اند و تا ۲ ژانویه ۱۹۶۶ ادامه یافت، زمانی که بارینتوس برای نامزدی در انتخابات عمومی آتی استعفا داد.

در سال ۱۹۸۳، نظرسنجی توسط روزنامه اولتیما اورا انجام شد تا مشخص شود کدام هفت رئیس‌جمهور تاریخی مهم‌ترین محسوب می‌شوند. «برندگان» عبارت بودند از: آنتونیو خوزه دو سوکره، آندرس د سانتا کروز، مانوئل ایسیدورو بلزو، ماریانو ملگارخو، آنیستو آرسه، ایسمائیل مونتس و ویکتور پاس استنسورو.

سوکره بر تحولات اولیه کشور با صدور قانون اساسی سیاسی ۱۸۲۶ نظارت داشت. آندرس د سانتا کروز بر اتحاد بولیوی با پرو نظارت داشت تا در سال ۱۸۳۶ به کنفدراسیون پرو-بولیوی تبدیل شود. دورهٔ او به عنوان محافظ عالی کنفدراسیون پرو-بولیوی شاهد اوج قدرت سیاسی بولیوی در قاره آمریکای جنوبی بود، اگرچه در نهایت با شکست و جدایی دو دولت به پایان رسید. مانوئل ایسیدورو بلزو شاید در میان رئیس‌جمهورهای بولیوی پوپولیست‌ترین بود و سعی در مدرن‌سازی کشور از طریق تقسیم ثروت داشت. دیکتاتوری ماریانو ملگارخو شاهد سرکوب وحشیانه مخالفان و جمعیت بومی بولیوی بود. پس از جنگ اقیانوس آرام، آنیستو آرسه و ایسمائیل مونتس به ترتیب به رهبران تأثیرگذار در دوره‌های محافظه‌کار و لیبرال تبدیل شدند. ویکتور پاس استنسورو رهبری انقلاب ملی ۱۹۵۲ را بر عهده داشت و جنبش ملی‌گرای انقلابی (MNR) را تأسیس کرد که تأثیر زیادی بر سیاست بولیوی در نیمه دوم قرن بیستم داشت.

 رئیس‌جمهورهای بومی 
اوو مورالس در مطالعات دانشگاهی ریاست‌جمهوری او، مانند مطالعات مونیوس-پوگوسیان، وبر، فیلیپ و پانیزا، و فارتینگ و کول، و همچنین در گزارش‌های مطبوعاتی مانند گزارش‌های بی‌بی‌سی نیوز، به عنوان اولین رئیس‌جمهور بومی بولیوی توصیف شده است. با این حال، مخالفانی این ادعا را به چالش کشیده‌اند و معتقدند که مورالس احتمالاً دارای نسب اروپایی است و بنابراین از نظر ژنتیکی از نظر فنی مستیزو است تا کاملاً بومی. علاوه بر این، رئیس‌جمهور پیشین انریکه پنیاراندا از نظر نسب عمدتاً بومی بود در حالی که آندرس د سانتا کروز از تبار آیمارا و اینکا بود. هارتن استدلال کرد که این بحث «گمراه‌کننده[،] اشتباه [...] و مهم‌تر از همه، بی‌ربط» است، زیرا صرف‌نظر از ترکیب ژنتیکی او، اکثریت بولیویایی‌ها مورالس را اولین رئیس‌جمهور بومی می‌دانند. در جامعه بولیوی، بومی بودن یک مفهوم سیال است که ریشه در هویت فرهنگی دارد؛ برای مثال، بسیاری از افراد بومی که در مناطق شهری ساکن شده‌اند و آداب و رسوم سنتی روستایی خود را کنار گذاشته‌اند، خود را مستیزو معرفی می‌کنند.

 رئیس‌جمهورهای زن 
thumb|لیدیا گویلر تِخادا اولین رئیس‌جمهور زن بولیوی بود.
دو زن به عنوان رئیس‌جمهور این کشور خدمت کرده‌اند. لیدیا گویلر تِخادا در ۱۶ نوامبر ۱۹۷۹ و پس از یک کودتای کوتاه توسط آلبرتو ناتوش، اولین رئیس‌جمهور زن بولیوی (دومین در تاریخ قاره آمریکا) شد. ژانین آنز از ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹ تا ۸ نوامبر ۲۰۲۰ دومین و آخرین رئیس‌جمهور زن بود. هر دو زن به روش‌های مشابهی به قدرت رسیدند و به عنوان اعضای کنگره به‌طور موقت سمت را بر عهده گرفتند. با این حال، تاکنون هیچ زنی در تاریخ بولیوی با رأی مستقیم مردم به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب نشده است.

 جستارهای وابسته 
 فهرست رئیس‌جمهورهای بولیوی
 تاریخ بولیوی
 سیاست بولیوی

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 نگارخانه رئیس‌جمهورهای بولیوی

 
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۸۲۵ در بولیوی
رئیس‌جمهورها
رئیس‌جمهورها