صادق ممقلی

صادق ممقلی شخصیت اصلی و کارآگاهِ رمان صادق ممقلی، شرلوک هلمس ایران یا داروغهٔ اصفهان، نوشتهٔ کاظم مستعان‌السلطان (۱۳۰۴)، است. او داروغه باهوش اصفهان در روزگار قاجار است که جرم‌ها را با نیروی استدلال و چهره‌پردازی می‌گشاید. این شخصیت با الهام از شرلوک هولمز، کارآگاه داستان‌های آرتور کانن دویل، آفریده شده و در همان عنوان کتاب «شرلوک هلمس ایران» خوانده شده‌است؛ از همین رو او را یکی از نخستین کارآگاهان داستانی در ادبیات فارسی دانسته‌اند.

 شخصیت و شیوهٔ کار 
صادق ممقلی داروغهٔ شهر اصفهان است و پرونده‌ها را به‌جای توسل به نیروهای فراطبیعی، تنها با استنتاج منطقی و گام‌به‌گام حل می‌کند؛ پایان داستان‌ها اغلب برای خواننده غافلگیرکننده است. ابزار شناختهٔ او در کشف جرم، چهره عوض‌کردن و رفتن با لباس مبدل به میان مردم برای نفوذ در حلقهٔ بزهکاران است. در کار خود از دستیاری به نام محمود و خبرچینی به نام فولاد یاری می‌گیرد. بنا بر قاعده‌ای که در داستان آمده، اگر او نتواند دزد را در مدت چهل روز بیابد، باید خسارت صاحب مال را از کیسهٔ خود بپردازد.

داستان در اصفهان دورهٔ قاجار و در کنار زاینده‌رود می‌گذرد. در پایان آشکار می‌شود که سرکردهٔ گروه تبهکاران زنی جوان است که تنها برای انتقام از ستم کارگزاران حکومت دست به این کار زده‌است؛ همین درون‌مایه دستمایه‌ای برای نقد دستگاه قاجار در رمان است.

 رمان 

رمان صادق ممقلی، شرلوک هلمس ایران یا داروغهٔ اصفهان در شهریور ۱۳۰۴ به‌دست محمد رمضانی در «کتابخانهٔ شرق» تهران و در ۱۶۰ صفحه منتشر شد. این کتاب سال‌ها در دسترس نبود و نام نویسنده‌اش نیز روشن نبود تا آنکه مهدی گنجوی و مهرناز منصوری آن را بازیافتند و در سال ۱۳۹۶ در نشر مانیاهنر بازچاپ کردند.

نویسندهٔ این رمان، کاظم مستعان‌السلطان (با تخلص هوشی‌دریان)، برای سال‌ها به اشتباه با حسینقلی مستعان یکی پنداشته می‌شد.

 جایگاه ادبی 
بسیاری صادق ممقلی را نخستین رمان کارآگاهیِ تألیفی به زبان فارسی و صادق ممقلی را از نخستین کارآگاهان داستانیِ ایرانی دانسته‌اند. این اثر حدود دو دهه پس از نخستین ترجمهٔ داستان‌های شرلوک هولمز به فارسی نوشته شد؛ نخستین ترجمه، پلیس لندن (برگردانی از اتود در قرمز لاکی) به‌دست عبدالحسین‌میرزا مؤیدالدوله در حدود سال ۱۲۸۳ خورشیدی بود. در سال ۲۰۱۸ میلادی نیز صادق ممقلی در میان حدود شصت کارآگاهِ شرلوک‌هولمز‌مانند از سراسر جهان، در مجموعه‌ای انگلیسی‌زبان معرفی شد.

 جستارهای وابسته 
 کاظم مستعان‌السلطان
 داستان کارآگاهی
 شرلوک هولمز

 پانویس 

رده:کارآگاه‌های تخیلی
رده:افسران پلیس تخیلی
رده:شخصیت‌های مرد در ادبیات
رده:شخصیت‌های ادبی معرفی‌شده در ۱۹۲۵ (میلادی)
رده:شخصیت‌های تخیلی معرفی‌شده در ۱۹۲۵ (میلادی)
رده:ادبیات کارآگاهی
رده:رمان‌های ۱۹۲۵ (میلادی)
رده:رمان‌های کارآگاهی
رده:رمان‌های ایرانی