طغان‌شاه بن محمودشاه

طغان‌شاه بن محمودشاه (که در متون تاریخی با نام و لقب دیوانی علاءالدوله طغان‌شاه نیز شناخته می‌شود)، هفتمین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود که از سال ۶۵۰ تا ۶۷۰ هجری قمری (۱۲۵۲–۱۲۷۱/۱۲۷۲ میلادی) بر ولایت یزد و بخش‌هایی از نواحی مرکزی ایران حکومت کرد.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵. دوران بیست‌سالهٔ حاکمیت طغان‌شاه یکی از مقاطع سرنوشت‌ساز در تاریخ فلات ایران به شمار می‌رود، زیرا مقارن با لشکرکشی هلاکوخان مغول به ایران، سقوط قلاع اسماعیلیه، فروپاشی خلافت عباسی در بغداد و تأسیس پادشاهی ایلخانان بود. طغان‌شاه با درک صحیح از تغییرات ژئوپلیتیک و انتقال مرکزیت قدرت از قراقورم به تبریز، توانست با دیپلماسی فعال، موقعیت خاندان خود را به عنوان حاکمان خودمختارِ خراج‌گزار در سیستم جدیدِ ایلخانی تثبیت کند.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۶.

تبار و رسیدن به قدرت
طغان‌شاه فرزندِ قطب‌الدین محمودشاه (پنجمین اتابک یزد) و برادرِ سلغرشاه (ششمین اتابک یزد) بود. پس از درگذشت برادرش در سال ۶۵۰ هجری قمری، طغان‌شاه با حمایت نخبگان نظامی و دیوانی یزد و بدون بروز درگیری‌های داخلی به جانشینی وی برگزیده شد.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۷۲.

انتخاب او به حاکمیت، با پایان یافتن دوران نیابت سلطنت در امپراتوری مغول و آغاز تدارکاتِ گسترده برای لشکرکشی‌های جدید مغولان به سمت غرب آسیا هم‌زمان بود.

تأسیس ایلخانان و مناسبات سیاسی
مهم‌ترین چالش سیاسی طغان‌شاه، عبور از دوران گذار و مواجهه با قدرت‌گیری هلاکوخان مغول بود. هلاکوخان در سال ۶۵۴ هجری قمری با ارتشی عظیم برای براندازی اسماعیلیان الموت و سپس خلافت عباسی وارد ایران شد و عملاً حکومت مستقلی به نام ایلخانان (به معنای خانِ تابعِ خان بزرگ) را در ایران پایه‌گذاری کرد.

با استقرار هلاکوخان و تغییر مرکز تصمیم‌گیری مغولان در منطقه، طغان‌شاه بی‌درنگ نمایندگانی را با پیشکش‌های نفیس و هدایای ارزشمند به اردوی ایلخان فرستاد و وفاداری کامل اتابکان یزد را به ساختار جدید اعلام کرد. هلاکوخان که تمرکز خود را بر فتح بغداد و شام معطوف کرده بود، از این انقیادِ مسالمت‌آمیز استقبال کرد و طی فرمانی (یرلیغ)، حاکمیت طغان‌شاه بر یزد را رسماً تأیید نمود.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۲.

این هوشمندی دیپلماتیک سبب شد تا در زمانی که بسیاری از حاکمان محلی به دلیل مقاومت یا سوءمحاسبه از میان برداشته شدند، اتابکان یزد جایگاه خود را حفظ کنند و یزد از استقرار مستقیم پادگان‌های نظامی مغول در امان بماند.

وضعیت اقتصادی و اجتماعی
در دورهٔ طغان‌شاه، یزد به دلیل ثبات سیاسی و قرار نگرفتن در مسیر مستقیم جنگ‌های ایلخانان با ممالیک مصر یا اردوی زرین، به بالاترین سطح از شکوفایی اقتصادی خود در سدهٔ هفتم هجری دست یافت.

امنیت راه‌های مواصلاتیِ منتهی به یزد، این شهر را به قطب اصلی تجارت منسوجات (به‌ویژه ابریشم یزدی) و نقطه‌ای امن برای کاروان‌های تجاری تبدیل کرد. درآمدهای مالیاتی حاصل از این رونق تجاری، به طغان‌شاه امکان داد تا بودجهٔ قابل‌توجهی را به نوسازی قنوات، گسترش زمین‌های کشاورزی و ترمیم حصارها و برج و باروی شهر اختصاص دهد. همچنین، دربار او همچنان به عنوان مأمنی برای دانشمندان، فقها و ادیبانی عمل می‌کرد که از سایر ولایات بحران‌زدهٔ ایران به یزد پناه می‌آوردند.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۴-۳۵.

درگذشت و جانشینی
علاءالدوله طغان‌شاه پس از بیست سال فرمانروایی و عبور دادنِ موفقیت‌آمیزِ ولایت یزد از یکی از طوفانی‌ترین مقاطع تاریخ ایران، سرانجام در سال ۶۷۰ هجری قمری (۱۲۷۱/۱۲۷۲ میلادی) در شهر یزد درگذشت.باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید، ص. ۳۷۵.

پس از مرگ وی، فرزندش علی بن طغان‌شاه (معروف به علاءالدوله علی) بر جای پدر نشست. در دوران حکومت جانشین وی (علاءالدوله علی)، قدرت و نفوذ دیوان‌سالاران ایلخانی در سراسر ایران افزایش یافت و به تبع آن، دامنهٔ استقلال اتابکان یزد رفته‌رفته محدودتر شد و دخالت مأموران مالیاتی تبریز (پایتخت ایلخانان) در امور یزد پررنگ‌تر گردید.

پانویس‌ها

منابع
 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). «اتابکان یزد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.