حاجی‌شاه بن یوسف‌شاه

حاجی‌شاه بن یوسف‌شاه (درگذشتهٔ پس از ۷۱۸ هجری قمری / ۱۳۱۸ میلادی)، دهمین و واپسین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود. وی در دوران آشفتهٔ پس از طغیان پدرش (اتابک یوسف‌شاه) و مداخلهٔ مستقیم نظامی ایلخانان مغول، کوشید تا قدرتِ ازدست‌رفتهٔ خاندان کاکویی-اتابکی را در ولایت یزد احیا کند، اما با شکست مواجه شد و با سقوط وی در حدود سال ۷۱۸ هجری قمری، حکومتِ نزدیک به ۱۸۰ سالهٔ اتابکان یزد برای همیشه منقرض گردید.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵-۳۷۶.

 پیشینه و زمینه‌های تاریخی 
پدر حاجی‌شاه، اتابک یوسف‌شاه، در حدود سال‌های ۷۱۳ تا ۷۱۴ هجری قمری در برابر زیاده‌خواهی‌ها و خراج‌گیری‌های سنگین دیوان ایلخانی (در زمان پادشاهی اولجایتو) دست به طغیان زد و فرستادگان (ایلچیان) مغول را به قتل رساند. با حرکت سپاه تنبیهی ایلخانی به سمت یزد، یوسف‌شاه از مقاومت درماند و به سیستان گریخت.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۶-۳۷.

با این رویداد، شهر یزد که تا آن زمان به لطف دیپلماسیِ انقیادِ پیش‌دستانهٔ اسلاف حاجی‌شاه از خودمختاری گسترده‌ای برخوردار بود، مستقیماً تحت کنترل کارگزاران و مأموران نظامیِ دربار تبریز (پایتخت ایلخانان) قرار گرفت. حاجی‌شاه در چنین شرایط بحرانی و در حالی که وارثِ حکومتی ازهم‌پاشیده و ولایتی تحت اشغال بود، دعوی جانشینی کرد.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۲.
 حکومت متزلزل و تقابل با امرای جدید 
پس از طغیان یوسف‌شاه (نهمین اتابک یزد) و فرار او به سیستان در حدود سال ۷۱۴ هجری قمری، حاجی‌شاه در خلأ قدرتِ به‌وجودآمده، کنترل شهر یزد را به دست گرفت و کوشید تا قدرت ازدست‌رفتهٔ دودمان اتابکی را احیا کند.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۶-۳۷. با این حال، به دلیل عملکرد یاغی‌گرانهٔ پدرش، مشروعیت دیپلماتیک این خاندان نزد دیوان ایلخانی کاملاً نابود شده بود.

در این مقطع، توازن قوا در منطقه به شدت تغییر کرده بود؛ دربار تبریز (پایتخت ایلخانان) برای کنترل منطقه، بخش‌هایی از قلمرو سنتی اتابکان از جمله ولایت میبد و منصب کلیدیِ راهداری را به امرای وفادار خود، به‌ویژه امیر مبارزالدین محمد (از خاندان مظفریان) واگذار کرده بود.موسوی بجنوردی، کاظم (۱۳۶۸). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «آل مظفر»، ص. ۴۷۰. حاجی‌شاه که از حمایت نظامی و دیپلماتیکِ کافی برخوردار نبود، در وضعیتی شکننده و در تقابلِ پنهان با این نیروهای جدیدِ وابسته به مغولان قرار داشت.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۲.

 بحران دیپلماتیک و انقراض سلسله
تیرگی روابط اتابکان یزد با امرای جدید، سرانجام با یک رسوایی و بحران دیپلماتیک به نقطهٔ انفجار رسید. در این ایام، امیر غیاث‌الدین کیخسرو اینجو (از امرای مقتدر فارس) برای عقد اتحاد و دریافت اسبی نامدار، به دیدار امیر مبارزالدین در میبد رفته بود.کتبی، محمود (۱۳۶۴). تاریخ آل مظفر. به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۳۸-۳۹.
هم‌زمان با این رویداد، حاجی‌شاه در شهر یزد و در یکی از مجالس بزم، در حال مستی به غلامِ زیبارویِ نایبِ امیر کیخسرو دلباخته شد و به ملازمانش دستور داد تا آن غلام را به زور برای وی بیاورند. این اقدامِ خارج از عرف، به درگیری مسلحانه میان نیروهای اتابک و همراهانِ کیخسرو انجامید که در جریان آن، نایبِ امیر کیخسرو به قتل رسید.یزدی، معین‌الدین (۱۳۸۷). مواهب الهی در تاریخ آل مظفر. تصحیح سعید نفیسی. تهران: انتشارات اقبال، ص. ۵۱-۵۲.

این رسوایی، بهانهٔ نهایی را برای حذف کامل بقایای اتابکان یزد فراهم کرد. امیر کیخسرو برای انتقام‌گیری مصمم به لشکرکشی شد و با امیر مبارزالدین متحد گردید. امیر مبارزالدین با رعایت سلسه‌مراتب دیوانی، از اقدام خودسرانه پرهیز کرد و ماجرا را به اطلاع ایلخان ابوسعید بهادرخان رساند. سلطان ابوسعید نیز با صدور «یرلیغ» (فرمان حکومتی)، دستور سرکوب اتابکِ یاغی را صادر کرد.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۸.

قوای متحد کیخسرو و مبارزالدین محمد به یزد یورش بردند. نبرد نهایی در بازار یزد به وقوع پیوست که به شکست سنگین نیروهای حاجی‌شاه انجامید. وی که توان مقاومت را از دست داده بود، به همراه نزدیکانش از یزد متواری شد. با فرار او در سال ۷۱۸ هجری قمری (۱۳۱۸/۱۳۱۹ میلادی)، حکومتِ نزدیک به ۱۸۰ سالهٔ دودمان اتابکان یزد برای همیشه منقرض گردید.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۷۴. در پی این رویداد، دیوان ایلخانی حاکمیت کامل یزد را رسماً به امیر مبارزالدین محمد واگذار کرد که این امر سرآغاز شکل‌گیری حکومت مستقلِ آل مظفر در ایران به‌شمار می‌رود.موسوی بجنوردی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۲، ص. ۴۷۰-۴۷۱.
 پانویس‌ها 

 منابع 
 دهخدا، علی‌اکبر. «حاجی شاه». لغت‌نامه دهخدا. تهران: مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران.

 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). «اتابکان یزد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 موسوی بجنوردی، کاظم (۱۳۶۸). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.