یوسف‌شاه بن علی

یوسف‌شاه بن علی (که در متون تاریخی غالباً با عنوان اتابک یوسف‌شاه شناخته می‌شود)، نهمین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود که از سال ۶۹۶ هجری قمری (۱۲۹۶/۱۲۹۷ میلادی) تا حدود سال ۷۱۴ هجری قمری (۱۳۱۴/۱۳۱۵ میلادی) بر ولایت یزد حکومت کرد.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵. دوران حاکمیت او نقطهٔ عطفی ویرانگر در تاریخ این دودمان به شمار می‌رود. طغیان بی‌سابقهٔ یوسف‌شاه علیه سیاست‌های تمرکزگرایانه و خراج‌گیری‌های سنگین دربار ایلخانان مغول، به بیش از یک و نیم قرن سیاستِ محافظه‌کارانه و «تسلیمِ پیش‌دستانهٔ» اتابکان یزد پایان داد و در نهایت منجر به فرار او، مداخلهٔ نظامی مغولان و فروپاشی عملی این سلسلهٔ محلی گردید.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۲.

تبار و زمینه‌های تاریخی
یوسف‌شاه فرزندِ علی بن طغان‌شاه (هشتمین اتابک یزد) بود. وی پس از درگذشت پدرش در سال ۶۹۶ هجری قمری، جانشین او شد. آغاز حکومت یوسف‌شاه دقیقاً هم‌زمان با پادشاهی غازان‌خان در دربار ایلخانان (تبریز) بود. غازان‌خان با انجام اصلاحات گستردهٔ اقتصادی و دیوانی، تمرکزگرایی شدیدی را در سراسر فلات ایران اعمال کرد که هدف آن قطع دسترسی حاکمان محلی به منابع مالی و سرازیر کردن مستقیمِ مالیات‌ها به خزانهٔ مرکزی (دیوان عالی) بود.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۷-۴۰۸.

در زمان حاکمیت یوسف‌شاه و سپس در دورهٔ پادشاهی اولجایتو (سلطان محمد خدابنده)، حضور مأموران مالیاتی، باسقاق‌ها و ایلچیان (فرستادگان) مغول در یزد به شدت افزایش یافت و استقلال داخلی اتابکان به پایین‌ترین حد خود در تاریخ این دودمان رسید.

طغیان علیه ایلخانان
خاندان اتابکان یزد از زمان یورش چنگیزخان، همواره با انقیاد و پرداخت منظم خراج، یزد را از ویرانی مصون نگه داشته بودند. با این حال، یوسف‌شاه که حاکمی مغرور بود، تاب تحمل تحکم، رفتار متکبرانه و مطالباتِ بی‌پایانِ مأموران دیوان ایلخانی را نیاورد.

بر اساس گزارشِ مورخان محلی یزد، در حدود سال‌های ۷۱۳ تا ۷۱۴ هجری قمری، گروهی از ایلچیان و مأموران مغول برای دریافت خراج و اعمال دستورها دیوان تبریز وارد یزد شدند. رفتار تحقیرآمیز و زیاده‌خواهی‌های این مأموران باعث خشم شدید یوسف‌شاه شد. او در اقدامی متهورانه و برخلاف تمامی سنت‌های دیپلماتیکِ اجدادش، دستور داد تا فرستادگان مغول را به قتل برسانند.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۶-۳۷.

کشتن ایلچیان در قوانینِ یاسای مغول و نظام ایلخانی، گناهی نابخشودنی و معادل اعلان جنگِ مستقیم به خاقان/ایلخان محسوب می‌شد.
لشکرکشی مغولان و فرار به سیستان
با رسیدن خبر کشته شدن مأموران به دربار اولجایتو، ایلخان مغول بی‌درنگ فرمان داد تا لشکری مجهز برای سرکوب اتابکِ یاغی به سمت یزد حرکت کند.

یوسف‌شاه که به خوبی از تفاوت فاحشِ توان نظامیِ لشکر محلی یزد با ارتش منظم ایلخانی آگاه بود، پیش از رسیدن قوای مغول به پشت دروازه‌های شهر، متوجه اشتباه محاسباتی خود شد. او برای نجات جان خویش و جلوگیری از قتل‌عام مردم (که در صورت مقاومتِ شهری قطعی بود)، به همراه خانواده، خزاین باقی‌مانده و گروهی از نزدیکانش، یزد را ترک کرد و به ولایت سیستان (که حاکمانی مستقل‌تر و جغرافیایی صعب‌العبور داشت) پناه برد.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۷۴.

لشکریان ایلخانی وارد یزد شدند و کنترل شهر را به دست گرفتند، اما چون حاکم مقصر گریخته بود و مقاومتی از سوی مردم صورت نگرفت، یزد از غارت و ویرانی در امان ماند. با این واقعه، خودمختاریِ سیاسی اتابکان یزد عملاً خاتمه یافت و ادارهٔ شهر مستقیماً به دست کارگزاران دربار تبریز افتاد.

نقش در برآمدن آل مظفر
یکی از مهم‌ترین تبعات تاریخیِ دوران یوسف‌شاه، نقش غیرمستقیم او در برآمدن سلسلهٔ آل مظفر است. شرف الدین مظفر (پدر امیر مبارزالدین محمد، بنیان‌گذار سلسلهٔ مظفریان)، در دوران یوسف‌شاه از امرایِ دربار اتابکان بود و از سوی یوسف‌شاه به مقام «راهداری» (تأمین امنیت راه‌ها) و حاکمیت میبد منصوب شده بود.موسوی بجنوردی، کاظم (۱۳۶۸). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «آل مظفر»، ص. ۴۷۰.

هنگامی که یوسف‌شاه دست به طغیان زد و به سیستان گریخت، شرف الدین مظفر با درک زوالِ قدرتِ اتابکان، از او جدا شد و با هوشمندی مستقیماً به خدمت دربار ایلخانی درآمد. این چرخشِ وفاداری، پایه‌های قدرتِ خاندانی را بنا نهاد که چند دهه بعد با نام مظفریان بر تمام جنوب و مرکز ایران مسلط شدند.

سرانجام و جانشینی
اتابک یوسف‌شاه هرگز نتوانست به یزد بازگردد و سال‌های پایانی عمر خود را در تبعید و انزوا در سیستان سپری کرد تا آنکه در همان‌جا درگذشت.باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید، ص. ۳۷۵.

پس از او، فرزندش حاجی‌شاه بن یوسف‌شاه کوشید تا با گردآوری نیرو، قدرتِ ازدست‌رفتهٔ خاندان کاکویی-اتابکی را در یزد احیا کند، اما او نیز در برابر دیوان‌سالارانِ جدیدِ حمایت‌شده از سوی مغولان (از جمله شرف‌الدین مظفر) شکست خورد و در حدود سال ۷۱۸ هجری قمری از صحنهٔ سیاسی حذف شد. با شکست حاجی‌شاه، طومار سلسلهٔ اتابکان یزد پس از نزدیک به ۱۸۰ سال فرمانروایی برای همیشه درهم پیچیده شد.

 پانویس‌ها 

 منابع 
 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). «اتابکان یزد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 موسوی بجنوردی، کاظم (۱۳۶۸). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.