محمدرضا پروازی

بندانگشتی|طرح روی جلد کتاب مباحث اصولی
بندانگشتی|تاییدیه محمد فاضل لنکرانی به تقریر محمدرضا پروازی
محمدرضا پروازی شندی که بیشتر با نام محمدرضا پروازی شناخته می‌شود، روحانی شیعه، پژوهشگر فقه، رزمنده جنگ ایران و عراق و فعال سیاسی ایرانی است. او از مؤسسان مجمع ایثارگران انقلاب اسلامی است. وی عضو شورای مرکزی این حزب بوده و در دوره‌هایی در شورای سیاسی آن نیز عضویت داشته است.

پروازی از رزمندگان لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله در جنگ ایران و عراق بود و مسئولیت عقیدتی و سیاسی این یگان را نیز بر عهده داشت.

 زندگی 

 سال‌های آغازین 
محمدرضا پروازی شندی در سال ۱۳۳۷ در محله نازی‌آباد تهران متولد شد.

 تحصیل در حوزه 

پروازی پس از پایان حضور در جنگ ایران و عراق به تحصیل علوم حوزوی پرداخت. او از شاگردان عبدالکریم حق‌شناس، عبدالله جوادی آملی، حسن‌زاده آملی و محمد فاضل لنکرانی بوده است.

وی تقریرات درس خارج اصول فقه محمد فاضل لنکرانی را با عنوان مباحث اصولی : تقريرات درسهای اصول تدوین کرده است.

 فعالیت‌های نظامی 

 حضور در جنگ ایران و عراق 

با آغاز جنگ ایران و عراق، پروازی به جبهه‌های جنگ رفت و از رزمندگان لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله بود. او در این لشکر مسئولیت عقیدتی و سیاسی را بر عهده داشت و سال‌ها در کنار فرماندهان این یگان از جمله محمدابراهیم همت فعالیت کرد.

پروازی در سال‌های پس از جنگ نیز در گفت‌وگوها و خاطرات خود به بیان روایت‌هایی از جنگ ایران و عراق و نقش فرماندهان جنگ پرداخته است.

 فعالیت‌های فرهنگی 

پروازی پس از پایان جنگ ایران و عراق، علاوه بر ادامه تحصیل در حوزه علمیه، به تدریس، پژوهش و سخنرانی‌های مذهبی پرداخت. او سال‌ها در جلسات مذهبی و فرهنگی رزمندگان حضور داشت و به ایراد سخنرانی درباره مباحث دینی، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس می‌پرداخت.

وی در سال‌های بعد نیز در نشست‌ها و همایش‌های فرهنگی و مذهبی به‌عنوان سخنران حضور یافت و درباره موضوعاتی همچون تاریخ انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و مسائل سیاسی روز سخنرانی کرد.

وی همچنین در حوزه پژوهش‌های فقهی، تقریرات درس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی را با عنوان مباحث اصولی : تقريرات درسهای اصول تدوین کرد که از آثار منتشرشده او به‌شمار می‌رویـد.

پروازی در گفت‌وگوها و خاطرات خود، بر اهمیت ثبت و انتشار خاطرات جنگ ایران و عراق تأکید کرده و آن را راهی برای جلوگیری از تحریف تاریخ دفاع مقدس دانسته است. بخشی از فعالیت‌های فرهنگی او نیز به روایت تجربه‌های جنگ و معرفی شخصیت‌های مؤثر آن دوره، از جمله محمدابراهیم همت، اختصاص یافته است.

 فعالیت‌های سیاسی 

 هیئت رزمندگان اسلام 
پروازی پس از پایان جنگ ایران و عراق، در جمع رزمندگان بازگشته از جبهه فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی را آغاز کرد. به گفته او، «هیئت رزمندگان اسلام» در سال ۱۳۶۷ شکل گرفت و وی به همراه سید محمدعلی نجفی یزدی از سخنرانان اصلی این هیئت بودند. پروازی خود را از جریان «چپ خط امامی» دهه ۱۳۶۰ می‌داند؛ جریانی که به اقتصاد دولتی، ضدیت با امپریالیسم و تأکید بر عدالت اجتماعی معروف بود و معتقد است که رویکرد این هیئت در سال‌های نخست، کاملاً فرهنگی، مذهبی و منتقدانه نسبت به وضعیت اجرایی کشور بوده است.

به روایت او، در سال ۱۳۷۴ به دلیل غلبه دیدگاه‌های راست و کارگزارانی در هیئت امنای مجموعه، فشارهایی برای تغییر رویکرد سخنرانی‌ها از انتقادی به اخلاقی وارد شد. این فشارها از سوی جریان‌های سیاسی غالب آن روز وارد می‌شد که خواهان حذف نگاه چپ دهه شصت بودند. در نهایت با عدم موفقیت در تغییر ترکیب هیئت امنا، منجر به انشعاب و فروپاشی هیئت اصلی گردید و هیئت جدیدی با همان نام اما با ترکیب و رویکردی متفاوت شکل گرفت.

 روایت از شکل‌گیری انصار حزب‌الله و انکار عضویت 
بخش مهمی از فعالیت‌های سیاسی پروازی به روایت‌های او از چگونگی شکل‌گیری گروه «انصار حزب‌الله» و جدایی راه او از این گروه بازمی‌گردد. بر اساس مصاحبه‌های منتشرشده از او، هسته اولیه انصار حزب‌الله متشکل از ۱۸ نفر بود که به سه دسته تقسیم می‌شدند: هفت نفر وابسته به سرتیپ محمدباقر ذوالقدر (از فرماندهان ارشد سپاه و جانشین فرمانده کل سپاه)، هفت نفر معرفی‌شده توسط عبدالحمید محتشم (معروف به عبداللهی، از مؤسسین و دبیرکل بعدی انصار حزب‌الله)، و چهار نفر همراه با حسین الله‌کرم.

پروازی در مصاحبه‌های متعدد، از جمله در روزنامه شرق و خبرگزاری ایسنا، به صراحت هرگونه عضویت در تشکیلات «انصار حزب‌الله» را انکار کرده است. او تأکید می‌کند که انصار حزب‌الله به دلیل گرایش‌های فکری او (که از نظر آن‌ها چپ و فاقد دینداریِ مورد نظرشان بود) هرگز او را نپذیرفت. به گفته پروازی، حسین الله‌کرم حلقه اتصال میان «هیئت رزمندگان» و «انصار حزب‌الله» بود و اطلاعات میان این دو گروه رد و بدل می‌شد، اما او شخصاً عضوی از انصار نبوده و اساساً انصار حزب‌الله او را به عنوان عضو نمی‌پذیرفت.

وی همچنین بیان می‌کند که در آن زمان نامی از «انصار» نبود و گروه صرفاً با عنوان «هیئت رزمندگان» شناخته می‌شد. به روایت او، ساختار این گروه در حدود سال ۱۳۷۲ و با حضور حدود ۱۸ نفر از اعضای اولیه شکل منسجم‌تری به خود گرفت و بعدها عنوان «انصار حزب‌الله» رواج یافت.

 ماجرای نشست سه‌نفره و متن منتسب 
پروازی در خصوص متنی که در فضای سیاسی ایران به نام او منتشر و جنجال‌آفرین شد، توضیح می‌دهد که این متن حاصل یک نشست سه‌نفره در سال ۱۳۷۶ (چند روز پس از انتخاب سید محمد خاتمی) بوده است. هدف از این جلسه، تبیین وضعیت و روحیات نیروهای رزمنده و دسته‌بندی گرایش‌های سیاسی برای منتقدان و موافقان دولت جدید بوده است. او مدعی است که این متن بعدها ۱۶ ماه بعد، بدون آنکه ضبط صوتی از آن وجود داشته باشد و با تحریف‌های فراوان، و با حذف نام گویندگان اصلی، به نام او در دانشگاه‌ها و از جمله در سخنرانی اکبر گنجی در اصفهان توزیع شده است.

به گفته پروازی، این متن در واقع نقل‌قول‌هایی از افراد مختلف بوده که نام گویندگان اصلی آن حذف شده و به نام او منتشر شده است. او تأکید می‌کند که هرگز چنین سخنرانی‌ای انجام نداده و این متن حاصل جلسات تبیینی برای انتقال وضعیت نیروهای رزمنده به وزارتخانه‌های کشور و اطلاعات بوده است.

 حواشی پناهندگی و سناریوی امنیتی 
پس از انتشار مطالب منتسب به او، روح‌الله حسینیان و برخی دیگر مدعی شدند که پروازی با فریب اصلاح‌طلبان (از جمله افرادی چون سعید حجاریان، محسن امین‌زاده، محسن آرمین و فردی به نام افشاری)، قصد پناهندگی به آلمان را داشته اما در مرز منصرف شده و خود را به دادگاه ویژه روحانیت معرفی کرده است.

پروازی این ادعا را یک «سناریوی امنیتی از پیش طراحی‌شده» برای بی‌اعتبار کردن او و القای عضویتش در انصار حزب‌الله می‌داند و به شدت آن را تکذیب می‌کند. به گفته حسینیان، این افراد با ایجاد رعب و وحشت به او گفتند که انصار حزب‌الله قصد ترور او را دارد و دادگاه ویژه روحانیت نیز حکم دستگیری‌اش را صادر کرده است و حتی وعده دادند که مقدمات فرارش را فراهم کرده و در آلمان برایش جا و پناهندگی درست کرده‌اند. اما پروازی که خود را یک فرد متدین و از بچه‌های جبهه می‌دانست، تحت تأثیر این القائات قرار نگرفت و به جای پناهندگی، مستقیماً خود را به دادگاه ویژه روحانیت معرفی کرد.

 دادگاه ویژه روحانیت و انزوای سیاسی 
پروازی در خصوص پرونده‌اش در دادگاه ویژه روحانیت می‌گوید که این روند شش سال به طول انجامید و تا پایان دولت دوم خاتمی ادامه یافت. وی بیان می‌کند که حکم اولیه برائت او صادر شد، اما با اعتراض شاکیان (انصار حزب‌الله) در تجدیدنظر، به پرداخت جریمه نقدی محکوم گردید.

او می‌افزاید که پس از این ماجرا، بدون آنکه حکم رسمی ممنوع‌الفعالی داشته باشد، سال‌ها از عرصه عمومی و سخنرانی طرد و منزوی شد. به گفته پروازی، تا سال‌ها (حدود دور دوم ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد) از عرصه سخنرانی و فعالیت‌های عمومی طرد شده بود، هرچند برخی چهره‌های اصلاح‌طلب از سر دلسوزی با او احوال‌پرسی می‌کردند.

 مجمع ایثارگران انقلاب اسلامی 
پروازی پس از دوره انزوا، به فعالیت‌های سیاسی قانونمند در چارچوب احزاب اصلاح‌طلب روی آورد. او از مؤسسان و اعضای شورای مرکزی «مجمع ایثارگران انقلاب اسلامی» است. وی در دوره‌هایی عضویت در شورای سیاسی و هیئت اجرایی این حزب را نیز بر عهده داشته است. پروازی در سال‌های اخیر به نمایندگی از این مجمع در نشست‌ها و موضع‌گیری‌های سیاسی حضور فعال داشته است.

 حمایت از بیژن زنگنه و نقد اصولگرایان 
پروازی در مصاحبه‌ای با خبرگزاری انتخاب، با اشاره به هجمه‌های شدید به بیژن زنگنه، دلیل این حملات را عدم تعلق او به طیف سیاسی مهاجمان می‌داند و معتقد است اگر زنگنه در طیف آن‌ها بود، مورد تمجید قرار می‌گرفت. وی با ابراز اعتمادبه‌نفس نسبت به مواضع زنگنه، پیش‌بینی می‌کند که در صورت برگزاری یک مناظره مستقیم میان زنگنه و یکی از کاندیداهای اصولگرا، تمام کلیشه‌ها و روایت‌هایی که جریان اصولگرا برای اقناع افکار عمومی و تأثیرگذاری بر رأی‌گیری ساخته است، به کلی فرو خواهد ریخت.

 بیانیه‌های سیاسی و مدنی 
پروازی در سال‌های اخیر از امضاکنندگان چندین بیانیه جمعی درباره مسائل سیاسی و مدنی ایران بوده است. از جمله، در سال ۱۴۰۰ بیانیه‌ای را در اعتراض به روند برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری امضا کرد که به امضای بیش از ۱۱۰ فعال سیاسی و مدنی رسیده بود.

او همچنین در سال ۱۴۰۱ از امضاکنندگان بیانیه‌ای در محکومیت برخورد با معترضان و درخواست توقف خشونت و آزادی بازداشت‌شدگان بود.

 دیدگاه‌ها 

 فقهی 

پروازی در حوزه فقه از شاگردان محمد فاضل لنکرانی بوده و دیدگاه‌های فقهی خود را متأثر از استادان حوزه، به‌ویژه فاضل لنکرانی، می‌داند. وی سال‌ها در درس خارج اصول فقه این مرجع تقلید حضور داشته و تقریرات این درس را با عنوان مباحث اصولی : تقريرات درسهای اصول تدوین و منتشر کرده است.

او همچنین در گفت‌وگوهای خود بر اهمیت اجتهاد، آموزش علوم حوزوی و انتقال دقیق مباحث فقهی تأکید کرده است.
 سیاسی 

پروازی در گفت‌وگوهای خود، از «پیوند حکومت و مردم» به‌عنوان مهم‌ترین عامل تداوم نظام سیاسی یاد کرده و این دیدگاه را برگرفته از سخنان روح‌الله خمینی دانسته است. او در شرح اختلافات خود با بخشی از نیروهای موسوم به حزب‌الله می‌گوید که در برابر دیدگاهی که برخی از اعضای انصار حزب‌الله و جریان‌های راست بقای نظام را در «ایجاد رعب و وحشت» و اعمال فشار فیزیکی بر مخالفان می‌دیدند، بر حفظ اعتماد عمومی و ارتباط حکومت با مردم تأکید داشته است.

او همچنین از مدافعان حفظ استقلال تشکل‌های مذهبی از جناح‌بندی‌های سیاسی بوده و معتقد است هیئت رزمندگان اسلام باید نهادی فرهنگی و مذهبی باقی می‌ماند و تبدیل آن به یک تشکل سیاسی را نادرست می‌دانست. به گفته او، همین اختلاف نظر از عوامل فاصله گرفتنش از هیئت رزمندگان و جریان انصار حزب‌الله بود.

پروازی در حوزه سیاست داخلی نیز بر ضرورت فعالیت حزب سیاسی مسئولیت‌پذیر تأکید کرده است. به اعتقاد او، وجود احزاب موجب پاسخ‌گویی در قبال عملکرد دولت‌ها می‌شود، در حالی که نبود احزاب، مسئولیت موفقیت‌ها و ناکامی‌ها را به اشخاص تقلیل می‌دهد. او این دیدگاه را در نقد فضای سیاسی اوایل دهه ۱۳۷۰ مطرح کرده است.

پروازی همچنین خود را از نیروهای «چپ خط امامی» دهه ۱۳۶۰ معرفی کرده و معتقد است اختلافات سیاسی پس از پایان جنگ ایران و عراق بیش از آنکه ریشه اقتصادی داشته باشد، ناشی از تفاوت در برداشت از مدیریت سیاسی، نقش نیروهای حزب‌الله و شیوه اداره کشور بوده است.

وی در سخنرانی‌ها و گفت‌وگوهای خود بر نقش احزاب سیاسی، ضرورت مشارکت سیاسی و پرهیز از خشونت در عرصه سیاست تأکید کرده است.

 دیدگاه درباره پذیرش قطعنامه ۵۹۸ 
پروازی در گفت‌وگویی با انصاف نیوز، به تحلیل چرایی پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط امام خمینی (ره) پرداخته است. او اصطلاح «جام زهر» را که امام برای توصیف این پذیرش به کار بردند، ناشی از سه عامل اصلی می‌داند: نخست، عدم دستیابی به هدف استراتژیک سقوط صدام؛ دوم، ارائه اطلاعات ناقص توسط فرماندهان نظامی درباره توان لجستیکی ارتش که بیشتر بر توان نیروی انسانی متمرکز بود؛ و سوم، ورود مستقیم نظامی آمریکا به جنگ و شلیک ناو آمریکایی به هواپیمای مسافربری ایرباس.

به گفته پروازی، امام خمینی مدتی پس از پایان جنگ فرمودند: «کار خوبی کردید که قطعنامه را پذیرفتید، آن زمان برای من جام زهر بود، اما اکنون این چنین نیست.» پروازی دلیل این تغییر نگرش را «تغییر و تکمیل اطلاعات امام» می‌داند.

 نقد هدایت قسری 
پروازی از منتقدان رویکردهای قهری در امر به معروف و نهی از منکر است. او در مصاحبه‌های خود، به نقل از برخی از چهره‌های جناح راست، دیدگاهی را نقل می‌کند که بر اساس آن، «راز بقای نظام در ایجاد رعب و وحشت در مردم است» و باید مردم را با فشار و اجبار به سوی دین‌داری برد.

پروازی این رویکرد را که از آن با عنوان «هدایت قسری» (هدایت از طریق اجبار و اعمال زور) یاد می‌شود، ناکارآمد و مخرب می‌داند. به اعتقاد او، چنین روش‌هایی نه‌تنها موجب هدایت مردم نمی‌شود، بلکه با ایجاد بی‌اعتمادی نسبت به نهادهای دینی و حکومتی، به دین‌داری و مشروعیت نظام آسیب می‌زند. وی در مقابل این دیدگاه، بر «حفظ اعتماد عمومی و ارتباط حکومت با مردم» تأکید دارد و معتقد است که اقناع و آموزش، راهکار صحیح هدایت است، نه اعمال فشار فیزیکی و ایجاد رعب.

او همچنین برخوردهای خودسرانه گروه‌هایی مانند انصار حزب‌الله با شهروندان را مصداق این رویکرد قهری می‌داند و معتقد است که چنین اقداماتی، بیش از آنکه به دینداری کمک کند، به وجهه عمومی جریان‌های مذهبی لطمه می‌زند. ریشه‌های این رویکرد را می‌توان در «گشت‌های القارعه» پس از انقلاب دید که بعدها در قالب گشت ارشاد ادامه یافتند.

 آثار 
 مباحث اصولی : تقريرات درسهای اصول (بر اساس درس‌های آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی).

 پانویس 

 جستارهای وابسته 

 محمدابراهیم همت
 لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله
 سید محمدعلی نجفی یزدی
 عبدالکریم حق‌شناس
 محمد فاضل لنکرانی
 انصار حزب‌الله
 حسین الله‌کرم
 روح‌الله حسینیان
 سعید حجاریان
 دادگاه ویژه روحانیت
 مجمع ایثارگران انقلاب اسلامی

رده:فعالان سیاسی اهل ایران
رده:روحانیان شیعه اهل ایران
رده:روحانیان اهل ایران
رده:افراد زنده
رده:زادگان ۱۳۳۷
رده:اهالی تهران
رده:پژوهشگران فقه
رده:نویسندگان مرد اهل ایران