الهیات تطبیقی

الهیات تطبیقی شکل نوینی از الهیات ادیان است که هرچند از موضعی مذهبیِ مشخص آغاز می‌کند، آن را در گفت‌وگو با دیگر سنت‌های مذهبی و دینی بسط می‌دهد. ویژگی آن در این است که به دیگر سنت‌های دینی از دیدگاهی دفاع‌گرانه نمی‌نگرد، بلکه می‌خواهد از آن‌ها و همراه با آن‌ها بیاموزد؛ بنابراین، برخلاف الهیات مذهبی سنتی، موضوع آن صرفاً تأمل علمی دربارهٔ ایمان خود نیست، بلکه کل جهان ادیان است. برخلاف دین‌پژوهی تطبیقی، در این بررسی در پی بی‌طرفی نیست، بلکه متعهدانه پرسش از حقیقت را مطرح می‌کند تا در حرکت‌های فکری گفت‌وگویی، راز یک «واقعیت نهایی» را پی‌جویی کند.

 تاریخچه 
هرچند بررسی و مواجهه با الهیات تطبیقی از اوایل دوران مدرن آغازین آغاز شده بود و بعدها از انگیزه‌های مهمی که آنه‌ماری شیمل، رودلف اتو و آلویسیوس پیریس پدید آوردند تأثیر پذیرفت، این رویکرد تنها در دههٔ ۱۹۹۰ در جهان انگلیسی‌زبان به صورت مکتبی فکری درآمد. ویژگی‌های این الهیات تطبیقی جدید عبارت‌اند از خودداری از داوری‌های کلی و تعمیم‌ها، پیوند دادن تأمل نظری با عملِ گفت‌وگوی بین‌ادیانی و پرورش هرمنوتیکی که هم آگاهی از مبانی هنجاری خودِ گفت‌وگو و هم تقویت آمادگی برای به پرسش کشیدن انتقادی این مبانی را دربر می‌گیرد.

دو رویکرد متفاوت در جهان انگلیسی‌زبان با عنوان Comparative Theology شکل گرفته‌اند. درحالی‌که رابرت کامینگز نویل و کیث وارد الهیات تطبیقی را الهیاتی عمومی و فاقد وابستگی مذهبی می‌دانند و در آثار خود بر آشکار کردن مناسبات الهیاتی گسترده تمرکز دارند، الهیات تطبیقی برای فرانسیس ایکس. کلونی، کاترین کورنیل و جیمز ال. فردریکس ریشه‌ای استوار در الهیات مذهبی دارد. ازاین‌رو، این رویکرد از منظر الهیات ادیان به شمول‌گرایی نزدیک‌تر از کثرت‌گرایی است؛ بااین‌حال، از اتخاذ موضعی قطعی در سطح الهیات ادیان خودداری می‌کند و در عوض بر مطالعات جزئیِ روشنگر از نظر الهیاتی تمرکز دارد.

 وضعیت در آلمان 
در جهان آلمانی‌زبان، کلاوس فون اشتوش یکی از مهم‌ترین پیشگامان فکری الهیات تطبیقی است. او نیز همچون جیمز ال. فردریکس، الهیات تطبیقی را امکانی برای وفادار ماندن به ادعای حقیقتِ دین خود می‌داند، بی‌آنکه از امکان ارج‌گذاری شایسته به پیروان ادیان دیگر در دیگری‌بودگی و ایمانشان چشم بپوشد. از دید الهیات تطبیقی، راه برتر برای دستیابی به چنین فهم بهتری میان ادیان، پژوهش مشترک فرادینی و گفت‌وگوی بین‌ادیانی است. الهیات تطبیقی در جهان انگلیسی‌زبان تاکنون عمدتاً در گفت‌وگو با ادیان شرقی برجسته شده است؛ بااین‌حال، مرکز الهیات تطبیقی و مطالعات فرهنگی دانشگاه پادربورن نمونه‌ای است از اینکه چگونه الهی‌دانان مسلمان نیز در الهیات تطبیقی مشارکت می‌کنند، به‌گونه‌ای که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً الهیاتی مسیحی دانست.

 اهداف 
الهیات تطبیقی، به‌عنوان رشته‌ای الهیاتی، در جست‌وجوی پاسخ‌هایی برای پرسش‌های هنجاری دربارهٔ واقعیت نهایی است. این رشته پرسش از حقیقت را مدنظر قرار می‌دهد، بی‌آنکه خود را بر تنوع پاسخ‌های انسانی به این پرسش ببندد. در این مسیر، سنت‌های به‌ارث‌رسیده را به پرسش می‌کشد و دیدگاه‌ها و پرسش‌های غیردینی را نیز می‌پذیرد. افزون بر این، هدف الهیات تطبیقی آن است که «دیگران را در دیگری‌بودگی‌شان بفهمد و ازاین‌رو خود را در معرض آنان، در همان دیگری‌بودگی‌شان، قرار دهد.» بدین‌ترتیب، الهیات تطبیقی پیش‌داوری‌ها و کلیشه‌ها را رد می‌کند و در عوض ترغیب می‌کند که انسان در دیدارهای بین‌ادیانی و گفت‌وگو با دیگری، خود را در جایگاه او قرار دهد و از این راه با دین او آشنا شود و آن را بفهمد. دوستی با دیگریِ دینی می‌تواند چنین دیدارهایی را عمیق‌تر، صادقانه‌تر و ثمربخش‌تر سازد، زیرا دسترسی به دین دیگری و برخورد عادلانه با آن را آسان‌تر می‌کند. در نهایت، قرار است
آن باشد که دیگریِ دینی همان‌گونه که هست و همان‌گونه که خود را می‌بیند، درک و ارج نهاده شود؛ تا گفت‌وگوی بین‌ادیانی صرفاً در سطح باقی نماند، بلکه به راهی مشترک و عمیق در جست‌وجوی پاسخ‌ها تبدیل شود.

ادراکِ ارج‌گذارانهٔ دینی دیگر می‌تواند فهمی نو از دین خود نیز ممکن سازد. آشنایی با دیدگاه دیگریِ دینی و جست‌وجو و سنجش مشترک پاسخ‌های احتمالی به پرسش‌های مربوط به خدا یا واقعیت نهایی می‌تواند افق فرد را گسترش دهد و از این راه، در دین خود او نیز به بینش‌های تازه‌ای بینجامد. بااین‌حال، در اینجا برای الهیات تطبیقی مهم است که دیگری را ابزار قرار ندهد، بلکه او را به‌مثابه غایتی فی‌نفسه محترم بشمارد.

 نگرش بنیادین در گفت‌وگوی ادیان 
برای پیشگیری از ابزارانگاری دیگری و دستیابی به گفت‌وگویی بین‌ادیانی که برای الهیات تطبیقی ثمربخش باشد، به گفتهٔ کاترین کورنیل، الهی‌دان بلژیکیِ مدرس در کالج بوستون، پنج نگرش بنیادین اهمیت دارند که او آن‌ها را در کتاب ناممکن بودن گفت‌وگوی میان دینی شرح می‌دهد.

 فروتنی اعتقادی یا معرفتی 
به گفتهٔ کورنی، فروتنی باید هم رابطه با دین دیگری و هم رابطه با دین خود را تعیین کند. ازاین‌رو، باید پذیرفت که انسان هرگز نمی‌تواند باورها و اعمال ایمانی دیگری را به‌طور کامل بفهمد و باورهای ایمانی و برداشت‌های خود او از حقیقت نیز به‌سبب محدودیت‌های فهم انسانی محدودند.

«انگیزهٔ گفت‌وگو از میل به آموختن و افزایش فهم انسان از دیگری، از خود یا از حقیقت پدید می‌آید؛ بنابراین، این انگیزه مستلزم آگاهی فروتنانه از محدودیت فهم و تجربهٔ خود و نیز امکان تغییر و رشد است.»

فون اشتوش نیز بر این باور است که خدا هرگز نمی‌تواند به‌طور کامل به‌وسیلهٔ انسان شناخته و فهمیده شود. این بدان معناست که آموزهٔ ایمانی انسان همواره با نوعی موقتی‌بودن و شکنندگی مشخص می‌شود که باید آن را بر پایهٔ محدودبودن فهم انسانی توضیح داد.

 پایبندی ایمانی به سنت خویش 
کورنی به‌عنوان دومین نگرش بنیادین، بر اهمیت فراوان پیوند با سنت، باورهای ایمانی و اعمال دینی خود تأکید می‌کند. از نظر او، تنها این ریشه‌داشتن در دین خود می‌تواند مبنای روی‌آوردن به دیگری باشد. پایبندی به ایمان خود در گفت‌وگوی بین‌ادیانی نه‌تنها در برابر عصر نو و التقاط‌گرایی محافظت می‌کند، بلکه اساساً گفت‌وگویی حقیقی و پیشرفت در مسیر آشتی ادیان را ممکن می‌سازد.

 پیش‌فرض هم‌سنجی‌پذیری و تشخیص تفاوت‌ها 
به گفتهٔ کورنی، برای آنکه گفت‌وگوی بین‌ادیانی به‌گونه‌ای سودمند انجام گیرد، لازم است در اصل فهم‌پذیری و مقایسه‌پذیری ادیان مفروض گرفته شود. هرچند ادیان از نظر محتوای باورها و نیز اهدافشان گاه تفاوت‌های چشمگیری با یکدیگر دارند، از آنجا که به مسائل بنیادین انسانی می‌پردازند، همواره می‌توان راه‌هایی برای فهم متقابل میان آن‌ها گشود. بر پایهٔ یک مقایسه‌پذیری اصولی
، می‌توان هم اشتراک‌های مشخص و هم تفاوت‌های موجود در محتوای باورها و اعمال دینیِ هر یک از ادیان را تشخیص داد. بااین‌حال، فرضِ فهم‌پذیری اصولی به این معنا نیست که الهی‌دانان در گفت‌وگوی بین‌ادیانی نمی‌توانند با محدودیت‌هایی روبه‌رو شوند و در برخی مسائل، اذعان به ناسازگاری باورهای دینی اجتناب‌ناپذیر نباشد.

 همدلی و توجه محبت‌آمیز 
یکی دیگر از نگرش‌های بنیادین گفت‌وگوی بین‌ادیانی که کورنی خواستار آن است، همدلی، گشودگی و حساسیت نسبت به دیگریِ دینی است. این ویژگی‌ها پذیرش دیدگاه دیگری و در نتیجه فهم شیوه‌های اندیشیدن و ادراک او از درون را آسان‌تر می‌کنند. همدلی با دیگری و باورهای ایمانی او می‌تواند بر این امر نیز تأثیر بگذارد که چه جنبه‌هایی از دین دیگری، طرف گفت‌وگو را متأثر می‌کنند و شیوهٔ اندیشیدن او را تغییر می‌دهند. بدون همدلی، بُعد عاطفی دین را که زیربنای بسیاری از اعمال و محتواهای ایمانی است و آن‌ها را از بُعدی معنوی برخوردار می‌سازد، نمی‌توان درک کرد و ارج نهاد. چنین نگرشی همچنین ایجاب می‌کند که توجه شود چه کسانی، خواه به دلایل دینی و خواه به دلایل اجتماعی، از گفت‌وگو کنار گذاشته شده‌اند. به‌ویژه به‌حاشیه‌رانده‌شدگان باید در گفت‌وگوی بین‌ادیانی مشارکت داده شوند.

 مهمان‌نوازی در برابر حقیقتِ ممکنِ دیگری 
«این نگرشِ گشودگیِ سخاوتمندانه در برابر حضورِ احتمالی حقیقت در دین دیگر را می‌توان مهمان‌نوازی نامید.» جای دادن دیگری در اندیشهٔ خود، خوشامد گفتن به او به‌عنوان مهمان و در عین حال پذیرفتن اینکه ممکن است به‌واسطهٔ او چیزی در اندیشهٔ خود انسان تغییر کند، نگرش‌هایی هستند که باید گفت‌وگوی بین‌ادیانی را شکل دهند و کورنی، فون اشتوش و دیگر نمایندگان الهیات تطبیقی آن‌ها را با مفهوم مهمان‌نوازی توصیف می‌کنند. مهمان‌نوازی پیش‌شرطی اساسی برای گفت‌وگویی بین‌ادیانی است که هم ارج‌گذارانه و هم معرفت‌بخش باشد. در سوی دیگر، «جهت‌گیری بنیادینِ زائرانه و آمادگی برای اندیشیدن و زیستن در بافت‌های تازه» قرار دارد که می‌تواند دیداری بین‌ادیانی و حقیقی را ممکن سازد.

 روش‌ها 
 رویکرد خردنگرانه 
به گفتهٔ فرانسیس ایکس. کلونی، رویکرد خردنگرانه برجسته‌ترین ویژگی الهیات تطبیقی است؛ بنابراین، این رویکرد ویژگی‌ها یا محتواهای کاملاً مشخص ادیان را در بافت‌هایی کاملاً مشخص در کانون بررسی‌های خود قرار می‌دهد. دربارهٔ ادیان دیگر در سطح کلان داوری‌های کلی نمی‌کند، بلکه با مقایسهٔ پدیده‌های منفرد دینی در سطح خرد، به دانش تفصیلی می‌افزاید. از آنجا که باورهای ایمانی تنها در موقعیت‌ها و بافت‌هایی مشخص و به‌تفصیل صورت‌بندی‌شده فهم‌پذیر و در نتیجه مقایسه‌پذیر می‌شوند، روی‌آوردن به متون مشخص الهیاتی، ادبی و جز آن، یا به مناسک و محتواهای ایمانیِ معین ضروری است. همچنین می‌توان آثار موسیقایی و هنری را در بررسی گنجاند و بدین‌سان مقایسه‌ای جامع دربارهٔ موضوعی مشخص را ممکن ساخت؛ چنان‌که برای نمونه رابرت سی. نویل بر آن تأکید می‌کند. دشواری کار در اینجا ممکن است یافتن مقوله‌های مناسب برای مقایسه باشد.

 پرسش‌های محوری 
پرسش‌هایی که باید در الهیات تطبیقی بررسی شوند، چنان‌که به‌ویژه برای کلاوس فون اشتوش اهمیت دارد، دل‌بخواهی نیستند، بلکه بر موضوعاتی متمرکزند که انسان‌های روزگار ما را به خود مشغول می‌کنند. ازاین‌رو، این بررسی‌ها باید به یافتن راه‌حل‌هایی برای مسائل کنونی کمک کنند و کاملاً در راستای الهیات رهایی‌بخش، در کنار به‌حاشیه‌رانده‌شدگان، برای تحقق این راه‌حل‌ها به‌طور مشترک بکوشند. بدین‌سان، نه رقابت، بلکه همکاری در کانون گفت‌وگوی بین‌ادیانی قرار می‌گیرد.

 مشارکت دادن متقابل 
طرف‌های گفت‌وگو باید، از یک سو، آماده باشند که در گفت‌وگوی بین‌ادیانی از دیگری بیاموزند، زبان او را فراگیرند و اندیشهٔ او را دنبال کنند و، از سوی دیگر، در معنای مهمان‌نوازی نزد کورنی، آماده باشند که خود نیز از دیگری تأثیر بپذیرند و حتی دگرگون شوند. هرچند قرار گرفتن کامل در دیدگاه دیگریِ دینی هرگز به‌طور کامل امکان‌پذیر نیست، گشودگی در برابر جهان دیگری و پذیرندگی نسبت به شیوهٔ اندیشیدن او، بینش‌هایی مهم را ممکن می‌سازد.

 حضور طرف سوم 
در گفت‌وگوی بین‌ادیانی میان دو نمایندهٔ مذاهب معین، همواره این خطر وجود دارد که آنان به‌سبب باورهای مشترک، خود را بر برخی مسائل ببندند یا آن‌ها را کم‌اهمیت جلوه دهند. برای مقابله با این خطر، کلاوس فون اشتوش توصیه می‌کند که مرجع یا دیدگاه سومی، یعنی طرف گفت‌وگویی سوم، نیز در بحث مشارکت داده شود. ویژگی اصلی این طرف سوم باید آن باشد که دربارهٔ مسئلهٔ مورد توجه، باورهایی متفاوت داشته باشد و بدین‌ترتیب بتواند با دیدگاه انتقادی خود، توافق‌های مشترک دو طرف گفت‌وگو را به پرسش بکشد و بیازماید. بسته به پرسشی که بررسی می‌شود، این امر می‌تواند از طریق دیدگاهی خداناباورانه یا ندانم‌گرایانه، یا از طریق دیدگاه نمایندهٔ دینی سوم یا مذهبی دیگر تضمین شود.

 بازگشت به عمل دینی 
برای آنکه الهیات تطبیقی و نتایج حاصل از گفت‌وگوی بین‌ادیانی بتوانند در مسیر همزیستی مسالمت‌آمیز ادیان سهمی داشته باشند، طرف‌های گفت‌وگو باید پیوسته نشان دهند که مسائل مورد بحث چگونه در اعمال ایمانیِ هر یک از آنان اهمیت دارند. این پیوند با زندگی انسان‌های مؤمن و نامؤمن موجب می‌شود که نزدیک شدن به یکدیگر و آموختن از یکدیگر در گفت‌وگو، بر همزیستی واقعی انسان‌ها اثر بگذارد. بدین‌ترتیب، الهیات تطبیقی از عملِ زیست دینی و گفت‌وگوی بین‌ادیانی، یعنی از گفت‌وگوی عینی با دیگریِ دینی، برمی‌خیزد و به عمل ایمانی و شیوهٔ زندگی بازمی‌گردد.

 آگاهی از آسیب‌پذیری خود و بازنگری‌پذیری یا خطاپذیری داوری‌های خویش 
الهیات تطبیقی باید همواره از موقتی‌بودن و وابستگی داوری‌های خود به بافت آگاه باشد. تنها از طریق گشودگی بنیادین در برابر تغییر و اصلاح باورهای خویش است که گفت‌وگویی واقعی با دیگریِ دینی می‌تواند صورت گیرد. بدین‌سان، الهیات تطبیقی هرگز
به پایان نمی‌رسد و همواره آماده است پاسخ‌هایی را که یافته است بار دیگر به محک آزمون بگذارد. درست همین شیوه از دید جیمز ال. فردریکس نیز نقطهٔ قوت الهیات تطبیقی است، زیرا این الهیات به‌واسطهٔ آسیب‌پذیری داوری‌های خود قابل اعتماد است و ــ از منظر مسیحی ــ آسیب‌پذیری خدا را در مسیح از آنِ خود می‌سازد.

 جستارهای وابسته 
 گفت‌وگوی بین‌ادیانی
 مرکز الهیات تطبیقی و مطالعات فرهنگی

 منابع 

 Reinhold Bernhardt، Klaus von Stosch (ویراستاران)، Komparative Theologie. Interreligiöse Vergleiche als Weg der Religionstheologie. Zürich، 2009 (Beiträge zu einer Theologie der Religionen؛ ۷).
 Reinhold Bernhardt, Inter-Religio. Das Christentum in Beziehung zu anderen Religionen, Zürich 2019 (Beiträge zu einer Theologie der Religionen 16)، ۳۹۳–۴۳۰.
 Francis Xavier Clooney: Comparative theology. Deep learning across religious borders. Malden/MA-Oxford، ۲۰۱۰.
 Catherine Cornille: The im-possibility of interreligious dialogue. New York، ۲۰۰۸.
 James L. Fredericks: Faith among faiths. Christian theology and non-Christian religions. New York, Mahwah/N.J. 1999.
 Albertus Bagus Laksana: "Comparative Theology: Between identity and alterity». در: Francis X. Clooney (ویراستار)، The new comparative theology. Interreligious insights from the next generation. London, New York 2010، ۱–۲۰.
 Robert Cummings Neville: Ritual and deference. Extending Chinese philosophy in a comparative context. Albanien N.Y. 2008.
 Klaus von Stosch: Komparative Theologie als Wegweiser in der Welt der Religionen. 2012.
 Klaus von Stosch: "Komparative Theologie als Herausforderung für die Theologie des 21. Jahrhunderts». در: ZKTh 130 (2008)، ۴۰۱–۴۲۲.
 Keith Ward: Religion and revelation. A theology of revelation in the world’s religions. Oxford، ۱۹۹۴.

 پانویس 

Klaus von Stosch: Komparative Theologie als Wegweiser in der Welt der Religionen، ص. 149.Catherine Cornille: The im-possibiltiy of interreligious dialogue, New York 2008، ص. 9.Catherine Cornille: The im-possibiltiy of interreligious dialogue، ص. 177.A. Bagus Laksana: "Comparative Theology: Between identity and alterity»، ص. 18.Andreas Hubertus: Tödliche Werkzeuge Gottes. Merkmale terroristischer Theologie in Christentum und Islam (= Schriften zur Extremismus- und Terrorismusforschung، جلد 12). Hochschule des Bundes für öffentliche Verwaltung, Brühl 2018، ISBN 978-3-938407-90-5، ص. 44 (برخط).

 پیوند به بیرون 

 [(https://kw.uni-paderborn.de/fileadmin/fakultaet/Institute/kath-theologie/Systematische_Theologie/Prof._Dr._Klaus_von_Stosch/Publikationen/3._Artikel_Articles/4._Komparative_Theologie.pdf) Klaus von Stosch: Komparative Theologie – ein Ausweg aus dem Grunddilemma jeder Theologie der Religionen?] (پروندهٔ PDF؛ ۱۳۵ کیلوبایت)
 [(https://www.sbg.ac.at/syt/texte/Winkler/wf84-FS-Schleinzer-komparative-Theologie-Winkler.pdf) Ulrich Winkler: Zum Projekt einer komparativen Theologie] (پروندهٔ PDF؛ ۶۰۸ کیلوبایت)
 [(http://www.schoeningh.de/katalog/reihe/beitraege_zur_komparativen_the.html) مجموعه: Beiträge zur Komparativen Theologie]

رده:الهیات