علی بن طغان‌شاه

علی بن طغان‌شاه (که در متون تاریخی با نام و لقب دیوانی علاءالدوله علی نیز شناخته می‌شود)، هشتمین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود که از سال ۶۷۰ تا ۶۹۶ هجری قمری (۱۲۷۱/۱۲۷۲ تا ۱۲۹۶/۱۲۹۷ میلادی) بر ولایت یزد حکومت کرد.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵.وی در یکی از پرفرازونشیب‌ترین دوران‌های امپراتوری ایلخانان مغول در ایران به قدرت رسید. دوران حاکمیت بیست‌وشش سالهٔ او مقارن با تمرکزگرایی شدید دربار تبریز (پایتخت ایلخانان) و کاهش چشمگیر استقلال و خودمختاری سیاسیِ اتابکان یزد بود.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۲.

تبار و رسیدن به قدرت
علی بن طغان‌شاه فرزندِ طغان‌شاه بن محمودشاه (هفتمین اتابک یزد) بود. پس از درگذشت پدرش در سال ۶۷۰ هجری قمری، وی با تأیید نخبگان محلی و تنفیذِ دربار ایلخانی — که در آن زمان تحت پادشاهی اباقاخان مغول قرار داشت — به عنوان جانشین قانونی بر تخت حاکمیت یزد نشست.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۷۲.

برخلاف اسلافش که در دوران فترت یا در مراحل اولیهٔ شکل‌گیری قدرت مغولان از خودمختاری گسترده‌ای برخوردار بودند، علاءالدوله علی در مقطعی زمام امور را به دست گرفت که نهادهای دیوانی، نظامی و مالیاتی ایلخانان در سراسر فلات ایران تثبیت شده و به بالاترین سطح از کارایی خود رسیده بود.

مناسبات سیاسی و سیطرهٔ ایلخانان
دوران حکومت علاءالدوله علی هم‌زمان با پادشاهی چندین تن از ایلخانان مغول، از جمله اباقاخان، تکودار، ارغون‌خان، گیخاتو و سال‌های آغازین پادشاهی غازان‌خان بود. سیاست بنیادین دربار تبریز در این دوران، محدود کردنِ تدریجیِ قدرت حاکمان محلی (مانند اتابکان یزد، اتابکان فارس و قراختاییان کرمان) و تسلط مستقیم بر منابع مالی ولایات بود.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۷.

در زمان علاءالدوله علی، حضور مأموران مالیاتی و نمایندگان دیوان ایلخانی (باسقاق‌ها، داروغه‌ها و ایلچیان) در یزد بسیار پررنگ‌تر و سنگین‌تر از گذشته شد. اتابکان یزد که تا پیش از این تنها موظف به پرداخت خراجی سالانه بودند، در این مقطع عملاً استقلال عمل خود را در زمینهٔ گردآوری مالیات و عوارض تجاری از دست دادند و به کارگزارانِ اجراییِ دربار تبریز تقلیل یافتند.

با وجود فشارهای طاقت‌فرسای مالیاتی و تحکم مأموران مغول، علاءالدوله علی با پیروی از سیاست سنتی خاندانش مبنی بر مدارا و انقیاد، از هرگونه طغیان پرهیز کرد و بدین‌وسیله توانست ولایت یزد را از خطر سرکوب و مداخلهٔ مستقیم نظامیِ لشکریان ایلخانی مصون نگه دارد.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۵.

وضعیت اجتماعی و اقدامات عمرانی
با وجود کاهش چشمگیر اختیارات سیاسی و تحمیل خراج‌های سنگین، یزد در دوران علاءالدوله علی همچنان یکی از معدود شهرهای امنِ مرکز ایران محسوب می‌شد. این امنیتِ فیزیکی باعث شد تا روند عبور کاروان‌های تجاری از مسیرهای کویری یزد و تولید منسوجات ابریشمی (که شهرت جهانی یافته بود) متوقف نشود.

علاءالدوله علی در حد توان مالیِ محدودترِ دیوان یزد، به پشتیبانی از نهادهای مدنی و مذهبی ادامه داد. مرمت قنوات حیاتی شهر، رسیدگی به موقوفات مدارسی که نیاکانش بنا کرده بودند و حفظ ثبات و نظم شهری از جمله دغدغه‌های حاکمیت وی بود. با این حال، به دلیل سرازیر شدن بخش عمدهٔ ثروت یزد به خزانهٔ متمرکز ایلخانان، دوران وی برخلاف دورهٔ پدر و پدربزرگش، شاهد پروژه‌های عمرانیِ عظیم و بلندپروازانه نبود.کاتب یزدی، احمد بن حسین. تاریخ جدید یزد، ص. ۷۳.

درگذشت و جانشینی
علاءالدوله علی پس از حدود بیست‌وشش سال حکومتِ محافظه‌کارانه در سایهٔ سنگین قدرت ایلخانان، سرانجام در سال ۶۹۶ هجری قمری (۱۲۹۶/۱۲۹۷ میلادی) در یزد درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد.باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید، ص. ۳۷۵.

پس از مرگ وی، فرزندش یوسف‌شاه بن علی (معروف به اتابک یوسف‌شاه) به حکومت رسید. فشارهای انباشته‌شده از مطالبات سنگین مأموران مغول در دوران علاءالدوله علی، سرانجام در زمان جانشین او به نقطهٔ انفجار رسید. یوسف‌شاه که تاب تحمل تحکم ایلچیان دیوان ایلخانی را نداشت، برخلاف رویهٔ مسالمت‌آمیز پدر و اجدادش طغیان کرد؛ تصمیمی که در نهایت به فرار او، مداخلهٔ نظامی مغولان و پایان خودمختاری و فروپاشی سلسلهٔ اتابکان یزد انجامید.

 پانویس‌ها 

 منابع 
 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). «اتابکان یزد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.