امباکو چلیدزه

امباکو سلیمان‌اوغلو چلیدزه (زادهٔ ۲۰ ژوئیهٔ ۱۸۷۸ در باجی، شهرداری آمبرولائوری کنونی - درگذشتهٔ ۲۵ دسامبر ۱۹۴۰ در تفلیس) نویسنده، مترجم و فعال اجتماعی گرجی بود. او نقشی اساسی در ترجمهٔ متون ادبی کهن فارسی به گرجی داشت.

امباکو چلیدزه در کودکی آهنگری آموخت، اما، پس از مرگ زودهنگام پدر، به تفلیس رفت و از سال ۱۸۹۵ در تحریریهٔ روزنامهٔ ایوریا به امور فنی پرداخت. او، هم‌زمان دورهٔ حسابداری را نیز گذراند و در ادارات و شرکت‌های گوناگونی فعالیت کرد. مدیر یکی از این شرکت‌ها فردی به نام ولادیمیر آغنیاشویلی بود که پس از سفر به ایران کتابی با عنوان ایران و گرجیان آن نوشته و چاپ و منتشر کرده بود. اثر او نخستین کتاب دراین‌باره بود. احتمالاً، همین آشنایی چلیدزه را برانگیخت تا به ایران برود.

او، سرانجام، طی سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۹ که در کمیساریای امور خارجهٔ گرجستان مشغول بود، برای تأسیس بانک ایران و اتحاد جماهیر شوروی، با گروهی از متخصصان به این کشور رفت. چلیدزه، پس از چند سال حضور در تهران، در سال ۱۹۲۷، به فریدن سفر کرد. او یکی از نخستین کسانی بود که با گرجی‌های فریدن از نو پیوند برقرار ساخت، و زبان، تاریخ و شیوهٔ زندگی آن‌ها را مطالعه کرد. چلیدزه، همچنین، عضو «انجمن فرهنگی یاری‌رسان گرجیان مسلمان تفلیس» بود.

 آثار 
امباکو چلیدزه فعالیت ادبی خویش را با نوشتن داستان‌های کوتاه آغازید که آن‌ها را، طی سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۲۰، به‌تدریج، در نشریات گرجی نشر داد. او سنت فراموش‌شدهٔ ترجمه از فارسی به گرجی را احیا کرد. برگردان‌های چلیدزه در مجموعه‌های شعر فارسی (۱۹۳۳)، شعرای کلاسیک ایرانی (۱۹۳۶)، نشریهٔ ملانصرالدین (۱۹۴۰)، و رباعیات عمر خیام (۱۹۴۶) آمده است. او، به حکم دانشگاه دولتی تفلیس، متن کامل منظومه‌های لیلی و مجنون، خسرو و شیرین (۱۹۶۴) و مخرن‌الأسرار نظامی، و گلستان (۱۹۴۸) و بوستان (۱۹۵۵) سعدی را به گرجی برگرداند. کتاب‌های گرجی‌های فریدن (۱۹۳۵) و شش سال در ایران (۱۹۶۴) از آثار تألیفی چلیدزه‌اند.

دولت شوروی، به دلایلی نامعلوم، مجلدات چاپ نخست گرجی‌های فریدن را جمع‌آوری و نابود کرد. پس از آن، خود مؤلف هم، احتمالاً به‌دلیل نزدیکی به برخی مخالفان استالین، مدتی را در زندان گذراند. چاپ دوم این کتاب به ۲۶ سال بعد کشید، اما با استقبال فراوان روبه‌رو شد. سارا چلیدزه، همسر نویسنده که در سفر به ایران همراه او بود، نیز یادداشت‌هایی دربارهٔ گرجی‌های فریدن فراهم آورد که بعدها آن‌ها را در یکی از مجلات ادبی گرجستان انتشار داد. اثر تألیفی دیگر چلیدزه، یعنی شش سال در ایران، نیز اطلاعاتی سودمند از سال‌های آغازین حکومت رضاخان به دست می‌دهد.

 ترجمهٔ آثار به فارسی 
گرجی‌های فریدن (۱۴۰۰). ترجمهٔ روح‌اله سپیانی. تهران: نخبگان شریف.

 جستارهای وابسته 

 واخوشتی کوته‌تیشویلی
 گیورگی لوبژانیدزه
 گیورگی سانیکیدزه
 سرگئی کافتارادزه

 پانویس 
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «ამბაკო ჭელიძე». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای گرجی، بازبینی‌شده در ۲۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۶.
رده:مترجمان اهل گرجستان
رده:نویسندگان اهل گرجستان
رده:درگذشتگان ۱۹۴۰ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۷۸ (میلادی)
رده:مترجمان از فارسی
رده:مترجمان خیام
رده:مترجمان سعدی