مکتب ربی یشماعیل و مکتب ربی عقیوا

مکتب ربی یشماعیل و مکتب ربی عقیوا نام‌های دو بیت‌میدراش از دورهٔ تنائیم (سدهٔ دوم میلادی) هستند که بنا بر دیدگاه رایج در پژوهش تلمود، نمایندهٔ دو مکتب میدراشی بوده‌اند و تألیف مجموعه‌های میدراش هَلاخایی به آن‌ها نسبت داده می‌شود. میان این دو مکتب تفاوت‌های گوناگونی وجود دارد؛ هم در روش‌شناسی میدراشی، هم در نام حکیمانی که در بیت‌میدراش‌ها فعالیت داشتند و هم در زبان و سبک دراشوت.

 ذکر تفاوت‌ها در منابع ربانی 
وجود دو مکتب میدراشی متفاوت از همان دورهٔ تلمود شناخته شده بود:

ربی یشماعیل، که شاگرد ربی نحونیا بن هَقَنّه بود و او سراسر تورات را بر پایهٔ کِلال و پِرات تفسیر می‌کرد، خود نیز بر پایهٔ کِلال و پِرات تفسیر می‌کند؛ ربی عقیوا، که شاگرد نحوم ایش گَمزو بود و او سراسر تورات را بر پایهٔ ریبا و میعِط تفسیر می‌کرد، خود نیز بر پایهٔ ریبا و میعِط تفسیر می‌کند.

— تلمود بابلی، رسالهٔ شِبوعوت، برگ ۲۶، روی الف

این تقسیم‌بندی که در گِمارا ارائه شده است، تفاوت‌های اصلی میان بیت‌میدراش‌ها را بر روش‌شناسی‌های میدراشی استوار می‌کند. افزون بر این، این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که تفاوت‌های بازتاب‌یافته در نزد ربی عقیوا و ربی یشماعیل، از نسل پیش از آنان و از استادانشان، نحوم ایش گَمزو و ربی نحونیا بن هَقَنّه، سرچشمه گرفته است.

 تفاوت‌های روش‌شناختی میان مکاتب 
میان بیت‌میدراش‌ها در شیوه‌هایی که با آن‌ها آیات را تفسیر می‌کنند، تفاوت‌های فراوانی وجود دارد. بااین‌همه، در بسیاری از موارد اختلاف تنها بر سر صورت میدراش است، در حالی که نتیجهٔ هَلاخایی در هر دو مکتب یکسان است.

 تورات به زبان آدمیان سخن گفته است 
به عقیدهٔ ربی عقیوا، در تورات هیچ واژهٔ زائدی وجود ندارد و اگر، برای نمونه، واژه‌ای تکرار شده باشد یا واو عطف ظاهراً زائد باشد، این امر معنایی هَلاخایی دارد. در مقابل، به عقیدهٔ ربی یشماعیل، «تورات به زبان آدمیان سخن گفته است»؛ همان‌گونه که آدمیان گاهی برای تأکید سخن از تعبیرهای بسط‌یافته استفاده می‌کنند، تورات نیز چنین می‌کند. برای نمونه، هنگامی که در تورات «مرد، مرد» یا «قطع‌شدن، قطع خواهد شد» گفته می‌شود، به عقیدهٔ ربی عقیوا باید از این تکرار، حکم هَلاخایی دیگری نیز استنباط کرد، اما به عقیدهٔ ربی یشماعیل این شیوه‌ای عادی در سخن‌گفتن است و تنها باید محتوای سخن را آموخت. اختلاف آنان به‌صورت مستقیم در تلمود اورشلیمی چنین نقل شده است: « «ختنه‌کردن، ختنه خواهد شد» — از اینجا دو ختنه [استنباط می‌شود]: یکی برای ختنه و یکی برای پِریعا؛ یکی برای ختنه و یکی برای صیصین. تا اینجا مطابق نظر ربی عقیوا است که می‌گوید اینها تعبیرهای توسعه‌اند؛ مطابق نظر ربی یشماعیل، که می‌گوید اینها تعبیرهای دوگانه‌اند، تورات به شیوهٔ معمول خود سخن را بسط داده است: «رفتن، رفتی»، «اشتیاق‌داشتن، مشتاق شدی»، «دزدیدن، دزدیدی». این را از کجا می‌داند؟ ربی یهودا بن پازی گفت: «آنگاه گفت: دامادِ خونین به‌سبب ختنه‌ها».»
نمونهٔ دیگری از اختلاف، دربارهٔ واژهٔ «וּבַת» («و دخترِ») است که در آیهٔ «و دخترِ مردی کاهن، اگر با زنا خود را بی‌حرمت سازد، پدرش را بی‌حرمت کرده است؛ باید در آتش سوزانده شود» آمده است؛ حکمی که به عقیدهٔ ربی یشماعیل تنها دربارهٔ دخترِ نامزد شده جاری است، اما به عقیدهٔ ربی عقیوا دخترِ شوهردارِ کاهن را نیز در بر می‌گیرد. در برایتا چنین آمده است:

ربی عقیوا می‌گوید: چه نامزد شده و چه شوهردار، برای سوزاندن مشخص شده است. آیا حتی زنِ مجرد نیز [مشمول می‌شود]؟ در اینجا «پدرش» گفته شده و در آنجا نیز «پدرش»؛ همان‌گونه که در آنجا زنا با وجود پیوند با شوهر است، در اینجا نیز زنا با وجود پیوند با شوهر است. ربی یشماعیل به او گفت: اگر چنین است، همان‌گونه که در آنجا دختری جوان و نامزد شده است، آیا در اینجا نیز باید دختری جوان و نامزد شده باشد؟ ربی عقیوا به او گفت: برادرم یشماعیل، من در {لاویان ۲۱:۹} «دخترِ» و «و دخترِ» را تفسیر می‌کنم. او ــ ربی یشماعیل ــ به وی گفت: آیا چون تو «دخترِ» و «و دخترِ» را تفسیر می‌کنی، این زن را مشمول مجازات سوزاندن کنیم؟

این اختلاف در پژوهش تلمود، اختلاف بنیادین میان ربی یشماعیل و ربی عقیوا دانسته می‌شود. معمول است که اختلافی مشابه را نیز به آن پیوند دهند: ربی یشماعیل ترجیح می‌دهد بر پایهٔ قواعد منطقی استنباط کند، در حالی که ربی عقیوا به متن پایبند می‌ماند، در آن موشکافی می‌کند و هَلاخا را از عبارتِ مکتوب در همان جایی استنباط می‌کند که ذکر شده است.

 تفسیر تکرارها در تورات 
بخش‌های گوناگون تورات بیش از یک بار و با تفاوت‌هایی ظاهر می‌شوند. برای نمونه، بخش مربوط به «قربانیِ تقصیر برای غصب» هم در سفر لاویان، در پاراشای «تساو»، و هم در سفر اعداد، در پاراشای «ناسو»، آمده است. در پاراشای تساو، احکام کلیِ شخص غاصب بیان شده‌اند و در پاراشای ناسو، حکم کسی آمده است که از شخصی بی‌وارث ــ یک گِر ــ غصب کرده است. به عقیدهٔ ربی یشماعیل، این بخش تنها به‌سبب همین نوآوری، یعنی حکم گِر، دو بار نوشته شده و فقط همین قسمت باید تفسیر شود. در مقابل، به عقیدهٔ ربی عقیوا باید هر واژهٔ هر دو بخش تفسیر شود. در سیفری دربارهٔ این بخش چنین آمده است:

به عقیدهٔ یعقوب نحوم اپشتاین، «این قاعده سراسر چهرهٔ میدراش ربی یشماعیل را دگرگون کرد؛ زیرا بر پایهٔ آن، همهٔ بخش‌های ظاهراً زائد تنها به‌سبب یک مطلب تازه‌ای که در آن‌ها آمده، تکرار شده‌اند و بنابراین نیازی نیست که در متن تکرار شده، تک‌تک واژه‌ها تفسیر شوند.»

 استنباط از امرِ استنباط‌شده 
ربی عقیوا قائل به استنباط از امرِ استنباط‌شده است: از مطلبی که به‌وسیلهٔ یکی از قواعد تفسیر تورات ــ قَل‌وَحومِر یا گِزِرا شاوا ــ استنباط شده باشد، می‌توان مطلب دیگری را نیز با یکی از آن قواعد استنباط کرد. ربی یشماعیل معتقد است که از امرِ استنباط‌شده، استنباط دیگری نمی‌شود.

 اختیار ــ الزام 
آیات بسیاری از تورات یک وضعیت و برخورد هَلاخایی با آن را توصیف می‌کنند. به عقیدهٔ ربی عقیوا، وضعیتی که در آیه توصیف شده است، بازتاب‌دهندهٔ یک الزام هَلاخایی است؛ اما به عقیدهٔ ربی یشماعیل، لزوماً چنین نیست. برای نمونه، در گِمارای رسالهٔ سوتا آمده است: «"و نسبت به همسرش غیرت ورزد" اختیاری است؛ این سخن ربی یشماعیل است، اما ربی عقیوا می‌گوید الزامی است. «برای او خود را نجس سازد» اختیاری است؛ این سخن ربی یشماعیل است، اما ربی عقیوا می‌گوید الزامی است. «تا ابد آنان را به خدمت گیرید» اختیاری است؛ این سخن ربی یشماعیل است، اما ربی عقیوا می‌گوید الزامی است.» اختلاف مشابهی دربارهٔ واژهٔ «اگر» وجود دارد؛ به عقیدهٔ ربی عقیوا این واژه برای توصیف وضعیتی مطلوب به کار می‌رود، اما به عقیدهٔ ربی یشماعیل وضعیتی ممکن را توصیف می‌کند. این اختلاف، برخلاف بیشتر اختلاف‌ها در شیوه‌های میدراشی، به اختلافی هَلاخایی نیز می‌انجامد.

 تفاوت‌های سبکی میان مکاتب 
 حکیمان 
در بیت‌میدراش ربی یشماعیل، شمار زیادی از «حکیمان جنوب» و حکیمان بابل حضور داشتند که دراشوت جنوبی یا بابلی را با خود آورده بودند. در بیت‌میدراش ربی عقیوا، ظاهراً حکیمان جلیل جایگاه مهمی داشتند. برخی از حکیمان در هر دو بیت‌میدراش تحصیل کردند؛ نخست در یکی از آن‌ها و سپس در دیگری، و آموزه‌های استاد خود و شیوه‌های تعلیم او را به بیت‌میدراش دوم منتقل کردند. ازاین‌رو، در میدراش‌های هَلاخایی، برخی حکیمان تنها در یک بیت‌میدراش و برخی دیگر در هر دو بیت‌میدراش یاد شده‌اند.

 حکیمان بیت‌میدراش ربی یشماعیل 
ربی ناتان، ربی یوناتان، ربی یوشیا

 حکیمان بیت‌میدراش ربی عقیوا 
ربی شیمعون، ربی العازار

 حکیمانی که در هر دو بیت‌میدراش تحصیل کردند 
ربی مئیر، ربی یوسی، ربی یهودا

 تعبیرهای ویژه 
در میدراش‌های هَلاخایی از اصطلاحات تخصصی به‌طور گسترده استفاده می‌شود. بیشتر اصطلاحات در هر دو بیت‌میدراش یکسان‌اند، اما اصطلاحاتی نیز وجود دارند که صورت بیان آن‌ها در دو بیت‌میدراش متفاوت است؛ یعنی اصطلاح در هر دو بیت‌میدراش وجود دارد، اما عبارت آن تغییر می‌کند. برای نمونه، هنگام ارائهٔ تفسیری بدیل، در مکتب ربی یشماعیل از عبارت «تو می‌گویی الف، یا آنکه جز ب نیست؟» استفاده می‌شود، در حالی که در مکتب ربی عقیوا عبارت «الف؛ آیا ممکن است ب باشد؟» به کار می‌رود.

+ فهرست اصطلاحاتهدف اصطلاحاصطلاح در مکتب ربی یشماعیل اصطلاح در مکتب ربی عقیوا توضیح زائد بودن واژه‌ها چرا گفته شده است؟ کتاب چه می‌آموزد؟ پیشنهاد توضیحی بدیل تو می‌گویی الف، یا آنکه جز ب نیست؟ الف؛ آیا ممکن است ب باشد؟ ارائهٔ تفسیری برای ردکردن آن در ادامه می‌شنوم که… ممکن است… تحدید (نشان‌دادن اینکه گروهی معین در حکم مورد بحث گنجانده نشده است) بیرون‌کردن مورد خاص توسعه (نشان‌دادن اینکه گروهی معین نیز در حکم مورد بحث گنجانده شده است) واردکردن شامل‌کردن

 تقسیم میدراش‌های هَلاخایی میان مکاتب 
بر پایهٔ دیدگاه رایج در پژوهش، میدراش‌های هَلاخایی میان بیت‌میدراش‌ها تقسیم می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که هر مجموعه از میدراش‌های هَلاخایی که به دست ما رسیده، به‌وسیلهٔ گروهی از حکیمان یکی از بیت‌میدراش‌ها نوشته شده است و بر همین اساس، شیوهٔ تعلیم و سبک آن نیز سبک همان بیت‌میدراش خواهد بود. معنای این تقسیم‌بندی آن است که میدراش‌های بی‌نامِ موجود در همان مجموعه، به‌وسیلهٔ حکیمان همان بیت‌میدراش گفته شده‌اند. بااین‌حال، گاه مجموعه‌ای میدراشی از یک بیت‌میدراش، میدراشی را با ذکر نام گوینده‌اش از بیت‌میدراش دیگر نقل می‌کند.

از آغاز صنعت چاپ، در جهان یهود تنها یک اثر میدراشی برای هر یک از اسفار پنج‌گانه شناخته می‌شد، بی‌آنکه به یکی از بیت‌میدراش‌ها وابسته دانسته شود: مِخیلتا دِربی یشماعیل برای سفر خروج، سیفرا برای سفر لاویان و سیفری برای سفر اعداد و سفر تثنیه. در پایان سدهٔ نوزدهم، پژوهشگران به کشف مِخیلتا دِربی شیمعون بار یوحای پرداختند: آیزیک هیرش وایس، مئیر ایش‌شالوم، که بخش‌هایی از مخیلتا را از کتاب‌های ریشونیم که از آن نقل کرده بودند گرد آورد؛ اسرائیل لِوی، که نشان داد نقل‌قول‌هایی از مخیلتا در میدراش هَگادول نیز آمده‌اند؛ و رادَتْس هوفمان، که حتی ویرایشی از مخیلتا را بر پایهٔ نقل‌قول‌های موجود در میدراش هَگادول و چند قطعهٔ اندک از گنیزا که در اختیار داشت منتشر کرد. از آن زمان و در پی پیشرفت پژوهش دربارهٔ گنیزا، میدراش‌های دیگری برای هریک از اسفار پنج‌گانه کشف شدند.

+ متن عنوانسفر توراتمیدراشِ مکتب ربی یشماعیل میدراشِ مکتب ربی عقیوا سفر خروج مِخیلتای ربی یشماعیل مِخیلتا دِربی شیمعون بار یوحای سفر لاویان بخش‌هایی از سیفرا سیفرا سفر اعداد سیفری بَمیدبار سیفری زوطا بَمیدبار سفر تثنیه آغاز
سیفری دِواریم؛ بخش عمدهٔ
سیفری دِواریم؛

 برای مطالعهٔ بیشتر 
 آنات رایزل، מבוא למדרשים، תבונות، آلون شووت، صص. ۲۵–۳۱ ((https://www.mayim.org.il/?midrashim=מבוא-למדרשי-התנאים#gsc.tab=0) نسخهٔ اولیه])، در وبگاه محلِکی هَمَییم
 عزرا صیون مِلامِد، פרקי מבוא לספרות התלמוד، اورشلیم، תשל"ג، بخش دوم — פרקי מבוא למדרשי־הלכה (ص. ۱۶۱)
 یشای روزن‌تسوی، (https://sheilta.apps.openu.ac.il/ows-img/lamda/book_covers/B10815.pdf) בין משנה למדרש، למדא، ۲۰۲۰، فصل ۲، صص. ۲۳۴–۲۵۷
 بنیامین دِ فریس، (https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=63886&pgnum=108) מדרש בנימין]، اورشلیم، תשע"ט، صص. ۱۰۴–۱۱۸، در وبگاه هیبروبوکس
 یعقوب نحوم اپشتاین، (https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=40976&pgnum=510) מבואות לספרות התנאים]، صص. ۵۲۱–۵۴۴، به‌ویژه، در وبگاه هیبروبوکس
 :he:דוד צבי הופמן، (https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=389&pgnum=9) לחקר מדרשי התנאים]، در: آزار، مترجم، מסילות לתורת התנאים، تل‌آویو، תרפ"ח، صص. ۵–۲۰، به‌ویژه، در وبگاه هیبروبوکس
 آیزیک هیرش وایس، הקדמה למכילתא עם פירוש מידות סופרים، صص. XVII–X ‏(۱۰–۱۷)
 بنیامین دِ فریس، (https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=33659&pgnum=95) מבוא כללי לספרות התלמודית]، تل‌آویو، סיני، ۱۹۶۶، صص. ۸۴–۹۷، در وبگاه هیبروبوکس

 پیوند به بیرون 
 ربی مئیر لیختنشتاین، אסכולות המדרש דבי רבי עקיבא ודבי רבי ישמעאל، درسی در وبگاه «בית מדרש תמיד» ( برگهٔ منابع درس)
 מבוא לתורה שבעל פה | ר‘ עקביא ור‘ ישמעאל ומדרשי הלכה | הרב אבישי]، در وبگاه ישיבת נוה דקלים
 רבי עקיבא ורבי ישמעאל]، در وبگاه کتابخانهٔ مجازی مَتاخ
 الینوعار برکت، ספרות המדרשים; מדרשי הלכה]، در 

 پانوشت 

 منابع 
میرا بالبرگ، פתח לספרות חז"ל، صص. ۱۰۳–۱۰۴.تلمود اورشلیمی، رسالهٔ شَبّات، فصل ۱۹، هَلاخا ۲؛ و متن موازی در تلمود اورشلیمی، رسالهٔ یِواموت، فصل ۸، هَلاخا ۱.رادَتْس هوفمان، מסילות לתורת התנאים، ص. ۹؛ یعقوب نحوم اپشتاین، מבואות לספרות התנאים، صص. ۵۲۱–۵۲۲.سفر لاویان، فصل ۲۱، آیهٔ ۹.تلمود بابلی، رسالهٔ سَنهدرین، برگ ۵۱، روی ب.میرا بالبرگ، פתח לספרות חז"ל، ص. ۱۰۳؛ آیزیک هیرش وایس، مقدمهٔ מכילתא דרבי ישמעאל עם פירוש מידות סופרים، ص. X ‏(۱۰).«{۲۱} هرگاه کسی گناه ورزد و در برابر خداوند خیانت کند و دربارهٔ امانت، یا چیزی که به دست او سپرده شده، یا مال ربوده‌شده، به همسایهٔ خود دروغ گوید، یا بر همسایهٔ خود ستم کند؛ {۲۲} یا مال گمشده‌ای بیابد و دربارهٔ آن دروغ گوید و به دروغ سوگند بخورد، دربارهٔ هر یک از کارهایی که انسان با انجام‌دادن آنها گناه می‌کند؛ {۲۳} پس چون گناه کرده و تقصیرکار شده باشد، مال ربوده‌شده‌ای را که ربوده، یا مالی را که به ستم گرفته، یا امانتی را که نزد او سپرده شده، یا مال گمشده‌ای را که یافته است، بازگرداند؛ {۲۴} یا هر چیزی را که دربارهٔ آن به دروغ سوگند خورده است؛ اصل آن را بپردازد و یک‌پنجم بر آن بیفزاید و در روز تقصیرش آن را به صاحبش بدهد؛ {۲۵} و قربانی تقصیر خود را نزد خداوند بیاورد: قوچی بی‌عیب از گله، مطابق ارزش‌گذاری تو، به‌عنوان قربانی تقصیر نزد کاهن؛ {۲۶} و کاهن برای او در پیشگاه خداوند کفاره کند و هر یک از کارهایی که با انجام‌دادن آن تقصیرکار شده است، بر او آمرزیده شود» (سفر لاویان، فصل ۵، آیات ۲۱–۲۶).«{۶} به بنی‌اسرائیل بگو: هر مرد یا زنی که یکی از گناهان آدمیان را مرتکب شود و در برابر خداوند خیانت ورزد و آن شخص تقصیرکار شود؛ {۷} باید به گناهی که مرتکب شده است اعتراف کند و تقصیر خود را به اصل آن بازگرداند و یک‌پنجم بر آن بیفزاید و آن را به کسی بدهد که در حق او تقصیر کرده است؛ {۸} و اگر آن مرد خویشاوندی نداشته باشد که تقصیر به او بازگردانده شود، تقصیرِ بازگردانده‌شده برای خداوند از آنِ کاهن خواهد بود، افزون بر قوچ کفاره که کاهن با آن برای او کفاره می‌کند؛ {۹} و هر هدیه‌ای از همهٔ مقدسات بنی‌اسرائیل که نزد کاهن بیاورند، از آنِ او خواهد بود؛ {۱۰} مقدسات هر کس از آنِ خود او خواهد بود و هرچه کسی به کاهن بدهد، از آنِ کاهن خواهد بود» (سفر اعداد، فصل ۶، آیات ۵–۱۰).یعقوب نحوم اپشتاین، מבואות לספרות התנאים، ص. ۵۳۳.تلمود بابلی، رسالهٔ زواحیم، از برگ ۴۹، روی ب تا برگ ۵۱، روی الف؛ ספרי קרח، پیسکا ۱۱۸.تلمود بابلی، رسالهٔ سوتا، برگ ۳، روی الف.یعقوب نحوم اپشتاین، מבואות לספרות התנאים، ص. ۵۳۴.عزرا صیون مِلامِد، פרקי מבוא לספרות התלמוד، ص. ۱۷۳.عزرا مِلامِد، מבוא לספרות התלמוד، اورشلیم: קרית ספר، תשי"ד، صص. ۱۱–۱۷.روزن‌تسوی، בין משנה למדרש، ص. ۲۳۵، یادداشت ۱۰۳.این فهرست برگرفته از: حنوخ آلبک، صص. ۹۳–۱۰۲ است. آلبک خود بر این باور بود که تقسیم میان میدراش‌ها از مراحل ویرایش سرچشمه گرفته است و این فهرست را به‌عنوان تفاوت‌های میان مجموعه‌های میدراشی، نه میان بیت‌میدراش‌ها، آورده است. برای فهرست‌های دیگری از اصطلاح‌شناسی بیت‌میدراش‌ها بنگرید به: بنیامین دِ فریس، מבוא כללי לספרות התלמודית، صص. ۹۶–۹۷؛ همان، מדרש בנימין، صص. ۱۱۷–۱۱۸؛ رادَتْس هوفمان، מסלות، صص. ۴۵–۴۶؛ لیئورا الیاس بارلِواو ، מכילתא דרשב"י פרשת נזיקין''، מאנגס: اورشلیم، תשע"ד، صص. ۶۲–۱۴۶ و به‌صورت خلاصه در صص. ۱۳۹–۱۴۶.یشای روزن‌تسوی، בין משנה למדרש، صص. ۲۳۷–۲۳۸.رادَتْس هوفمان، מסלות، ص. ۲.در مقدمهٔ او بر ویرایشش از مخیلتا، ص. LI ‏(۵۱).

رده:میدراش‌های هلاخایی
رده:خاخام‌های میشنایی