صفیه بنت ابو عبید

صفیه بنت ابی‌عبید ثقفی (درگذشتهٔ پس از ۷۳ هجری قمری) از تابعین، راویان حدیث و همسر عبدالله بن عمر بن خطاب بود. او خواهر مختار ثقفی، رهبر قیام خون‌خواهی حسین بن علی، و از خاندان ثقیف، یکی از قبایل قدرتمند طائف، بود. در منابع رجال اهل سنت، او به‌عنوان «ثقه» (قابل اعتماد) و از زنان صالح و عابد توصیف شده است.


نام و نسب
او «صفية بنت أبي عبيد بن مسعود بن عمرو بن عمير بن عوف بن عفرة بن عميرة بن عوف بن ثقيف» است. پدرش، ابوعبید ثقفی، از اشراف ثقیف و فرماندهٔ سپاه اسلام در نبرد پل بود که در سال ۱۳ هجری قمری در جنگ با ایرانیان کشته شد. برادرش، جبر بن ابی‌عبید نیز در همین نبرد کشته شد. دیگر برادرش، مختار ثقفی، بعدها به دلیل قیام علیه امویان به شهرت رسید. مادرش، دومه بنت عمرو، نیز از بزرگان طائف بود.


ازدواج و خانواده
در سال ۱۶ هجری قمری، عمر بن خطاب، خلیفهٔ وقت، صفیه را برای پسرش عبدالله بن عمر خواستگاری کرد و این ازدواج صورت گرفت. این پیوند، ارتباطی میان خاندان خلیفه و قبیلهٔ قدرتمند ثقیف برقرار ساخت. ثمرهٔ این ازدواج، فرزندانی به نام‌های حمزه، عبدالله، مثنی، بلال، واقد، عبیدالله، زید، عمر، زینب و عایشه بود. گفتنی است که مشهورترین فرزند عبدالله بن عمر، یعنی سالم، از صفیه نبود؛ مادر سالم یک ام ولد (کنیز) بود و سالم به عنوان برادر ناتنی این فرزندان شناخته می‌شود.


نقش در وقایع سیاسی
صفیه به‌عنوان همسر یک شخصیت برجستهٔ سیاسی، در برخی از وقایع زمان خود نقش‌آفرینی کرد.


میانجی‌گری برای آزادی مختار
در دوران حکومت عبیدالله بن زیاد بر کوفه، مختار ثقفی به اتهام فعالیت‌های سیاسی زندانی شد. صفیه از این موضوع مطلع شد و موضوع را با همسرش، عبدالله بن عمر، در میان گذاشت. عبدالله بن عمر نیز به خلیفه وقت (یزید بن معاویه) نامه نوشت و خواستار آزادی مختار شد که با موافقت خلیفه، مختار از زندان آزاد گردید.


بی‌طرفی در فتنه‌ها
منابع تاریخی بر نفوذ و تأثیرگذاری صفیه بر تصمیمات همسرش گواهی می‌دهند. گفته می‌شود که صفیه و عبدالله بن عمر در جریان درگیری‌های جنگ جمل، مانع از مداخلهٔ حفصه بنت عمر (خواهر عبدالله) و همراهی او با عایشه در نبرد شدند. همچنین، نقل شده که صفیه در تصمیم عبدالله بن عمر برای عدم همراهی با حسین بن علی در سفر به کوفه و نیز خودداری از بیعت با یزید بن معاویه مؤثر بوده است. در جریان قیام مختار ثقفی نیز، صفیه و همسرش عبدالله بن عمر اعلام بی‌طرفی کردند و خود را درگیر منازعات عراق نساختند.


جایگاه علمی و روایت حدیث
صفیه از راویان حدیث به شمار می‌رفت. او مستقیماً از صحابهٔ بزرگی چون عایشه بنت ابوبکر، حفصه بنت عمر (خواهرشوهرش) و عمر بن خطاب (پدرشوهرش) حدیث شنید. همچنین، از ام‌سلمه نیز روایت کرده است. در مقابل، راویان برجستهٔ تابعین چون نافع (غلام همسرش)، عبدالله بن دینار و سالم بن عبدالله (ناپسری‌اش) از او حدیث نقل کرده‌اند. ابن حبان و عجلی او را از راویان «ثقه» دانسته‌اند. احادیث او در منابع روایی اهل سنت، از جمله صحیح مسلم، سنن ابوداوود و سنن نسائی ثبت شده است.


وفات
تاریخ دقیق وفات صفیه مشخص نیست، اما بنا بر شواهد، او پس از سال ۷۳ هجری قمری (تاریخ وفات همسرش عبدالله بن عمر) درگذشته است.


در رسانه
در سریال تلویزیونی مختارنامه (۱۳۸۹–۱۳۹۰) به کارگردانی داوود میرباقری، نقش صفیه بنت ابی‌عبید را بازیگر ایرانی، آفرین عبیسی، ایفا کرده است.


منابع

ابن سعد، محمد. الطبقات الکبری (به عربی). دار الکتب العلمیة.
طبری، محمد بن جریر. تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ الطبری) (به عربی). دار الکتب العلمیة.
مزی، یوسف بن عبدالرحمن. تهذیب الکمال في أسماء الرجال (به عربی). مؤسسة الرسالة.
عجلی، احمد بن عبدالله. معرفة الثقات (به عربی). مکتبة الدار.
ابن حجر عسقلانی، احمد. الإصابة في تمييز الصحابة (به عربی). دار الکتب العلمیة.