پیش‌نویس:مهندسی ارزش‌محور

این مقاله در حال ترجمه از ویکی انگلیسی است لطفا حذف نشود.

مهندسی ارزش‌محور یا به‌اختصار VBE، رویکردی در توسعهٔ سامانه‌ها و نوآوری فناورانه است که می‌کوشد ارزش‌های اخلاقی، اجتماعی و انسانی را از آغاز فرایند طراحی وارد نیازمندی‌های فنی و سازمانی کند. این رویکرد با استاندارد IEEE 7000-2021، با عنوان «فرایند الگوی استاندارد برای پرداختن به دغدغه‌های اخلاقی هنگام طراحی سامانه»، ارتباط دارد و هدف آن نزدیک کردن اخلاق و مهندسی در طراحی سامانه‌های فناورانه است.

 ارتباط با استاندارد IEEE 7000 
استاندارد IEEE 7000 بر پایهٔ پژوهش‌هایی دربارهٔ نوآوری اخلاقی در فناوری اطلاعات شکل گرفت. این استاندارد در سال ۲۰۲۱ منتشر شد و هدف اصلی آن این است که سازمان‌ها بتوانند سامانه‌هایی را طراحی کنند که در آن‌ها ارزش‌های فردی و اجتماعی به‌صورت آشکار در نظر گرفته شده باشد. این استاندارد از این جهت اهمیت دارد که تلاش می‌کند دغدغه‌های اخلاقی مانند حریم خصوصی، انصاف، ایمنی، شفافیت و مسئولیت‌پذیری را به نیازمندی‌های قابل پیگیری در طراحی و توسعهٔ سامانه تبدیل کند.

مهندسی ارزش‌محور را می‌توان اجرای عملی و ساختارمند همین رویکرد دانست. در این روش، ارزش‌های ذی‌نفعان فقط در سطح شعار یا سند مدیریتی باقی نمی‌مانند، بلکه به بخشی از فرایند تحلیل، طراحی و تصمیم‌گیری فنی تبدیل می‌شوند.

 فرایند مهندسی ارزش‌محور 
فرایند VBE معمولاً در سه گام اصلی توضیح داده می‌شود:

 کاوش مفهوم و زمینه: در این مرحله زمینهٔ استفاده از سامانه، ذی‌نفعان، محدودیت‌های حقوقی، اجتماعی، زیست‌محیطی و اخلاقی و همچنین شرکای بیرونی پروژه بررسی می‌شود. هدف این مرحله رسیدن به درکی روشن از مسئله و شرایط واقعی کاربرد سامانه است.
 کاوش ارزش‌ها: در این مرحله اثر سامانه بر ارزش‌ها و فضیلت‌های انسانی بررسی می‌شود. برای این کار می‌توان از دیدگاه‌هایی مانند فایده‌گرایی، اخلاق فضیلت، اخلاق وظیفه‌گرا و زمینه‌های فرهنگی استفاده کرد. سپس آثار مثبت و منفی سامانه بر ارزش‌ها دسته‌بندی و اولویت‌بندی می‌شود.
 طراحی همسو با اخلاق: در این مرحله ارزش‌های اولویت‌دار به «نیازمندی‌های ارزش اخلاقی» تبدیل می‌شوند. این نیازمندی‌ها می‌توانند فنی یا سازمانی باشند و از راه تحلیل ذی‌نفعان، تحلیل مفهومی، تحلیل تهدید یا ارزیابی دقیق‌تر اثرات اخلاقی به دست آیند.

در کنار این سه گام، فعالیت‌هایی مانند مدیریت شفافیت، مدیریت ذی‌نفعان و مشارکت مدیران ارشد نیز در سراسر فرایند نقش دارند. هدف نهایی این است که نیازمندی‌های اخلاقی سامانه قابل ردیابی، قابل توضیح و قابل پیاده‌سازی باشند.

 اصول 
مهندسی ارزش‌محور چند اصل مهم را برای طراحی سامانه‌های اخلاقی مطرح می‌کند. از جمله این اصول می‌توان به مسئولیت‌پذیری نسبت به زیست‌بوم فنی، مشارکت دادن ذی‌نفعان، توجه به دیدگاه‌های مختلف اخلاقی، حساسیت نسبت به زمینهٔ اجتماعی و فرهنگی، احترام به قوانین و توافق‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، مشارکت مدیران ارشد، شفافیت در مأموریت ارزشی و استفاده از تحلیل ریسک برای استخراج نیازمندی‌های سامانه اشاره کرد.

یکی از نکات اصلی این اصول آن است که ارزش‌هایی مانند حریم خصوصی، عدالت، ایمنی یا شفافیت باید فقط به‌صورت کلی و انتزاعی بیان نشوند، بلکه در زمینهٔ واقعی هر سامانه بررسی و به الزام‌های مشخص طراحی تبدیل شوند.

 کاربردها 
کاربرد مهندسی ارزش‌محور بیشتر در پروژه‌هایی مطرح است که سامانه‌های فناورانه می‌توانند اثر اجتماعی، حقوقی یا اخلاقی قابل توجهی داشته باشند. این موضوع در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، سامانه‌های اطلاعاتی، خدمات عمومی دیجیتال، سامانه‌های دفاعی، سامانه‌های سازمانی و فناوری‌های نوظهور اهمیت دارد. در چنین پروژه‌هایی، تصمیم‌های فنی ممکن است بر حریم خصوصی کاربران، دسترسی عادلانه، امنیت، اعتماد عمومی و مسئولیت سازمانی اثر بگذارد.

در برخی گزارش‌ها و مطالعات، از VBE به عنوان روشی برای ارزیابی سامانه‌های هوش مصنوعی، خدمات دیجیتال شهری و پروژه‌های نرم‌افزاری سازمانی یاد شده است.

 جستارهای وابسته 

 اخلاق فناوری
 اخلاق هوش مصنوعی
 اخلاق مهندسی
 مهندسی سامانه‌ها
 طراحی ارزش‌حساس
 نظریه ذی‌نفعان

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 وبگاه مهندسی ارزش‌محور