سام بن وردان‌روز

سام بن وردان‌روز (که در منابع تاریخی با نام‌های رکن‌الدین سام، رکن‌الدین سام بن لنگر و رکن‌الدین سام بن وردان‌روز نیز شناخته می‌شود)، سردار نظامی، دیوان‌سالار و بنیان‌گذار دودمان «اتابکان یزد» در سدهٔ ششم هجری بود. وی پس از فروپاشی حاکمیت مستقل سلسلهٔ آل کاکویه در یزد، از سال ۵۳۶ هجری قمری (۱۱۴۱ میلادی) به قدرت رسید و تا حدود سال ۵۸۴ هجری قمری (۱۱۸۷ میلادی) بر این ولایت و نواحی پیرامون آن فرمان راند.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد».

رکن‌الدین سام در ابتدا از سوی سلاجقه به عنوان «اتابک» (سرپرست و نایب‌السلطنه) بازماندگان خاندان کاکویی منصوب شد، اما به مرور زمان توانست پایه‌های قدرت خود را تثبیت کرده و سلسله‌ای محلی را پایه‌گذاری کند که نزدیک به دو سده (تا سال ۷۲۸ هجری قمری) در مرکز ایران حکومت کردند.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). *سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی*. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵.

 تبار و خاستگاه 
دودمان اتابکان یزد از نظر تبار مادری به خاندان کاکویه (آل کاکویه) که خود از خویشاوندان دیالمه و آل بویه بودند، نسب می‌بردند. رکن‌الدین سام یکی از امرای ارشد لشکر یزد و از وابستگان نزدیک دربار کاکویی بود. منابع تاریخی در خصوص نسبت دقیق خانوادگی او با آل کاکویه اختلاف جزئی دارند؛ بیشتر محققان او را خواهرزاده ی علاءالدوله علی بن فرامرز (پدرِ آخرین حاکم کاکویی) و محققانی دیگر وی را نوه ی دختریِ علاءالدوله علی بن فرامرز معرفی کرده‌اند.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). *تاریخ یزد*. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۷-۳۸.

دربارهٔ نام پدر وی نیز در نسخه‌های خطی اختلافاتی به چشم می‌خورد. نام پدر وی در متون تاریخی گاه به صورت «وردان‌زور» و گاه «وردان‌روز» (نامی با ریشهٔ کهن ایرانی) و در مواردی «لنگر» ثبت شده است. به همین سبب، پژوهشگران تاریخ ایران او را بسته به منبع مورد استفاده، با پسوندهای متفاوتی خوانده‌اند.بافقی، محمدمفید (۱۳۸۵). *جامع مفیدی*. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات اساطیر، ج ۱، ص. ۸۳.

 رسیدن به قدرت 
نقطهٔ عطف در زندگی رکن‌الدین سام و همچنین تاریخ سیاسی یزد، وقوع جنگ قطوان در سال ۵۳۶ هجری قمری (۱۱۴۱ میلادی) بود. در این جنگ که میان سپاه سلطان سنجر سلجوقی و قراختاییان رخ داد، امیر گرشاسب بن علی (آخرین حاکم کاکویی یزد) که از جانب مادر خویشاوند سلجوقیان بود و در رکاب سلطان سنجر می‌جنگید، کشته شد.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). *تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری*. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۲.
از امیر گرشاسب هیچ پسر یا جانشین مذکری به جای نماند و تنها وارثان حکومت یزد، دو دختر خردسال او بودند. سلطان سنجر سلجوقی که از نفوذ و سابقهٔ طولانی آل کاکویه در یزد آگاه بود، برای حفظ ثبات در این منطقهٔ استراتژیک، حاکمیت یزد را رسماً به این دو دختر واگذار کرد و رکن‌الدین سام را که از امرای مورد اعتماد لشکر و از خویشاوندان مادری آنان بود، به عنوان «اتابک» (سرپرست و نایب‌السلطنه) منصوب نمود. رکن‌الدین برای تحکیم مشروعیت جایگاه خویش، با یکی از این دختران ازدواج کرد و با در دست گرفتن انحصاریِ امور نظامی و دیوانی، عملاً به تنها حاکم یزد بدل شد و سنگ بنای سلسلهٔ اتابکان یزد را نهاد.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). *تاریخ جدید یزد*. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۶۶.

 دوران فرمانروایی و اقدامات 
رکن‌الدین سام پس از استقرار در حاکمیت، دورانی طولانی (نزدیک به نیم قرن) بر ولایت یزد فرمان راند. در این مدت، او تلاش کرد علی‌رغم تلاطم‌های سیاسیِ ناشی از زوال تدریجی امپراتوری سلجوقی و برآمدن خوارزمشاهیان، ثبات و امنیت را در قلمرو خود حفظ کند.

او حاکمی علم‌دوست بود و در دوران وی، دانشمندان و ادیبان از نواحی گوناگون به یزد دعوت می‌شدند. از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگیِ دوران حکومت او، روابط دوستانه و نزدیک وی با افضل‌الدین ابوحامد کرمانی (مورخ، ادیب و طبیب نامدار سدهٔ ششم) بود. اتابک رکن‌الدین سام پیوسته او را به یزد فرامی‌خواند و حتی مقام عالیِ «ریاست دیوان انشا» را در دربار خویش به او پیشنهاد داد، هرچند که ابوحامد کرمانی به دلایل شخصی این منصب را نپذیرفت.آل داوود، سید علی. *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*، ج ۷، مقالهٔ «اتابکان یزد».

از منظر توسعهٔ شهری و عمرانی، یکی از مهم‌ترین یادگارهای رکن‌الدین سام در زمان حیات سلطان ارسلان بن طغرل، احداث نهادی علمی به نام مدرسهٔ اتابک بود که در نزدیکی دروازهٔ مهریجرد یزد بنا شد و تا سال‌ها از مراکز مهم آموزش فقه و علوم اسلامی در مرکز ایران به شمار می‌رفت.جعفری، جعفر بن محمد. *تاریخ یزد*، ص. ۱۰۰.

 کناره‌گیری و جانشینی 
با بالا رفتن سن، اتابک رکن‌الدین سام در سال‌های پایانی حکومت خود کارایی نظامی و دیوانی پیشین را از دست داد و به روایتی در ادارهٔ بهینهٔ امور «نالایق» نشان داد. به همین دلیل، در حوالی سال ۵۸۴ هجری قمری (۱۱۸۸ میلادی) از عرصهٔ قدرت کناره‌گیری کرد (و یا با فشار نخبگان دربار برکنار شد).باسورث، کلیفورد ادموند. *سلسله‌های اسلامی جدید*، ص. ۳۷۵.
پس از او، حکومت یزد به برادرش عزالدین لنگر سپرده شد. عزالدین لنگر که فرمانروایی کاردان بود، توانست پایه‌های این دودمان را به شکل بنیادین مستحکم کند و حاکمیت اتابکان یزد را وارد عصر طلایی خود سازد؛ به گونه‌ای که مورخان او را بنیان‌گذار واقعی اقتدار این سلسله دانسته و نوادگانش بعدها به وی لقب «ابوالملوک» (پدر پادشاهان) دادند. رکن‌الدین سام بن وردان‌روز اندکی پس از کناره‌گیری از قدرت (احتمالاً در حدود ۵۸۶ تا ۵۹۰ هجری قمری) درگذشت.کاتب یزدی، احمد بن حسین. *تاریخ جدید یزد*، ص. ۶۷-۶۸.

 منابع