توافق بر کنارگذاری

توافق بر کنارگذاری (به لاتین: Conventio ad excludendum) یک اصطلاح حقوقی و سیاسی برگرفته از زبان لاتین است که به توافقی صریح یا تبانی ضمنی میان برخی گروه‌های اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی اشاره دارد. هدف نهایی این توافق، کنار گذاشتن و محروم‌سازی یک طرف ثالث مشخص از اشکال معینی از ائتلاف، مشارکت یا همکاری است. این مفهوم در تحلیل‌های سیاسی برای توضیح ائتلاف‌های نانوشته‌ای به کار می‌رود که با هدف حفظ وضعیت موجود و جلوگیری از به‌قدرت‌رسیدن یک جریان خاص شکل می‌گیرد.

 در سیاست ایتالیا 
این عبارت که در ادبیات سیاسی ایتالیا رواج یافت، در دهۀ ۱۹۷۰ میلادی توسط حقوقدان و سیاستمدار لئوپولدو الیا ابداع شد. این مفهوم برای توصیف اجماع ضمنی میان احزاب سیاسی حاکم بر ایتالیا به کار رفت تا از ورود احزاب خاصی به دولت جلوگیری شود.

 محرومیت حزب کمونیست ایتالیا (PCI) 
 150px 177px نمادهای حزب دموکراسی مسیحی (راست) و حزب کمونیست ایتالیا (چپ)

بارزترین مصداق «توافق بر کنارگذاری» در تاریخ جمهوری ایتالیا، ائتلاف ضمنی احزاب برای ممانعت از ورود حزب کمونیست ایتالیا (PCI) به دولت بود. احزابی که بعدها ائتلاف پنج‌حزبی (Pentapartito) را تشکیل دادند – یعنی حزب دموکراسی مسیحی (DC)، حزب سوسیالیست ایتالیا (PSI)، حزب سوسیالیست دموکراتیک ایتالیا (PSDI)، حزب لیبرال ایتالیا (PLI) و حزب جمهوری‌خواه ایتالیا (PRI) – بر سر لزوم کنار گذاشتن کمونیست‌ها از ساختار قدرت اتفاق نظر داشتند. ریشۀ این محرومیت، بیم از پیوند ایدئولوژیک و بین‌المللی حزب کمونیست ایتالیا با اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای عضو پیمان ورشو بود که همگی بر پایۀ اقتصاد برنامه‌ریزی‌شدۀ سوسیالیستی و نظام‌های سیاسی تک‌حزبی اداره می‌شدند.

این دوره از «قرنطینۀ سیاسی» با روی کار آمدن دولت‌های موسوم به «سازش تاریخی» به رهبری حزب دموکراسی مسیحی و به ویژه پس از انتخابات اداری ۱۹۷۵ و انتخابات سراسری ۱۹۷۶، تا حدی شکسته شد. در این مقطع، دولت آندرهئوتی سوم که به «دولت عدم رأی مخالف» معروف بود، با رأی ممتنع و حمایت ضمنی حزب کمونیست ایتالیا شکل گرفت. اما این همکاری شکننده با ترور آلدو مورو پایان یافت و فضای سیاسی دوباره به سمت دوقطبی شدن پیشین بازگشت.

در سراسر دورانی که به «جمهوری اول» معروف است و از دولت د گاسپری سوم به بعد، هیچ وزیر یا معاون وزیری از حزب کمونیست ایتالیا در دولت‌های ایتالیا حضور نداشت. برای نخستین بار، نمایندگان این حزب (که در آن زمان به حزب دموکراتیک چپ تغییر نام داده بود) در سال ۱۹۹۶ و در دولت پرودی یکم به طور رسمی وارد کابینه شدند.

ساختار سیاسی جمهوری اول همواره بر محور حزب دموکراسی مسیحی می‌چرخید؛ حزبی که در تمام انتخابات ملی اکثریت نسبی را کسب می‌کرد و تا زمان روی کار آمدن دولت اسپادولینی یکم در ژوئن ۱۹۸۱، همواره رئیس شورای وزیران از میان اعضای آن برگزیده می‌شد. این پیکربندی خاص قدرت در علوم سیاسی با عنوان «دموکراسی مسدود» (Democrazia bloccata) شناخته می‌شود.

باربارا اسپینلّی، روزنامه‌نگار، در نقدی بر زندگینامۀ خودنوشت جورجو ناپولیتانو، این دیدگاه را مطرح کرد که «توافق بر کنارگذاری» تا حد زیادی یک «توافق بر خود-کنارگذاری» بوده است. به بیان او، خود حزب کمونیست نیز تمایلی به انتخاب مسیر اصلاح‌طلبانه و گسست کامل از اتحاد جماهیر شوروی نداشت و این تعلل، بهانۀ حذف آن را فراهم می‌کرد. به نقل از ناپولیتانو: «طبیعتاً بهانه کردن تداوم یک "کنونتیو" برای محرومیت حزب کمونیست آسان بود. اما هر چقدر هم که این مانع را خودسرانه می‌خواندیم، باید می‌پذیرفتیم که ریشۀ آن در لنگر انداختن ما به بلوک ایدئولوژیک و بین‌المللی تحت رهبری شوروی بود».

 محرومیت جنبش اجتماعی ایتالیا (MSI) 
نمونۀ متضاد دیگری از این مفهوم در سیاست ایتالیا، مربوط به حزب راست‌گرای افراطی جنبش اجتماعی ایتالیا (MSI) بود. این حزب به دلیل تداوم ایدئولوژیک با حزب فاشیست منحل‌شده، برای دهه‌ها نه تنها از ورود به دولت، بلکه از هرگونه گفت‌وگو و همکاری با سایر نیروهای سیاسی طرد شده بود. در این مورد، توافق نانوشتۀ طرد، در دل مفهوم «طاق قانون اساسی» (Arco costituzionale) رسمیت یافته بود. این «طاق» همۀ نیروهایی را که در مقاومت ضد فاشیستی و تدوین قانون اساسی مشارکت داشتند (از جمله حزب کمونیست) در بر می‌گرفت و نیروهای نئوفاشیست را بیرون از دایرۀ مشروعیت سیاسی قرار می‌داد.

 توافق بر سکوت (Conventio ad tacendum) 
مفهومی بسیار نزدیک به مورد پیشین، توافق بر سکوت (Conventio ad tacendum) است. این عبارت لاتین به یک توافق صریح یا تبانی ضمنی میان برخی گروه‌ها اشاره دارد که هدف آن، سکوت در برابر یک وضعیت، حقیقت یا واقعۀ خاص است.

این سازوکار اغلب کارکردی دفاعی دارد: برای مثال، یک اقلیت ممکن است برای برانگیخته نشدن سوءظن یا خصومت، از تأکید بر تفاوت‌های خود با اکثریت خودداری کند. این وضعیت می‌تواند در مورد یهودیان در کشورهای مسیحی، مسلمانان در کشورهای غربی یا اسرائیل، یا حتی خداناباوران در جوامع غیرسکولار مصداق داشته باشد.

نمونه‌های تاریخی آن در عرصۀ سیاسی نیز دیده می‌شود: در اسپانیای دوران فرانسیسکو فرانکو، ایتالیایی‌بودن یک فرد یا شرکت تا پیش از ۱۹۴۳ یک امتیاز به شمار می‌رفت، اما پس از آن، ذکر این موضوع به صلاح نبود. در خود ایتالیا، پس از جنگ جهانی دوم، شهر فورلی – که به «شهر موسولینی» معروف بود – برای چندین دهه به طور سیستماتیک از یادها زدوده می‌شد. به گونه‌ای که جورجو بوکّا، روزنامه‌نگار، این پدیده را «عقدۀ دوسه» (complesso del Duce) نامید. بر اساس این رویۀ نانوشته، هر جا که نام بردن از فورلی ضروری نبود، از ذکر آن خودداری می‌شد.

 تفاوت با اومِرتا (قانون سکوت مافیایی) 
اگرچه «توافق بر سکوت» و «اومِرتا» هر دو در بطن خود عنصر «سکوت» را دارند، اما از نظر بستر و هدف با یکدیگر تفاوت‌های بنیادین دارند.

توافق بر سکوت رویه‌ای غیررسمی اما آگاهانه و کارکردی است که عمدتاً در پویایی‌های نهادی، سیاسی یا رسانه‌ای برای جلوگیری از افشای واقعیت‌های سیاسی ناخوشایند یا بی‌ثبات‌کننده رخ می‌دهد. این سکوت مبتنی بر رضایت و مصلحت‌اندیشی است.

اومِرتا در مقابل، قاعدۀ رفتاری جوامع مافیایی یا شبه‌مافیایی است که سکوت را با توسل به ارعاب و خشونت برای محافظت از نظام جنایی و اعضای آن تحمیل می‌کند.

بنابراین، توافق بر سکوت شکلی از خودسانسوری جمعی یا سیستمی بر اساس مصلحت سیاسی یا نهادی است، حال آنکه اومِرتا نوعی همدستی فعال در جنایت است که با سازوکارهای قهرآمیز پشتیبانی می‌شود. نمونه‌های مشابهی از این سکوت سازمان‌یافته را می‌توان در روزنامه‌نگاری سیاسی یا فضای قضایی نیز یافت، جایی که برای حفظ وجهۀ یک نهاد، از افشای رفتارهای همکاران خودداری می‌شود، بدون آنکه این سکوت لزوماً به پای همدستی کیفری برسد.

 جستارهای وابسته 

سازش تاریخی

جمهوری اول (ایتالیا)

لئوپولدو الیا

حزب کمونیست ایتالیا

 پانویس