دستور زبان آلمانی

دستور زبان آلمانی مجموعه‌ای از قواعد ساختاری است که چگونگی ساخت واژه، عبارت و جمله را در زبان آلمانی توصیف می‌کند. آلمانی از شاخهٔ زبان‌های ژرمنی غربی است و دستور آن ویژگی‌هایی مانند حالت دستوری، جنس دستوری، صرف فعل، جایگاه ویژهٔ فعل در جمله و ساخت واژه‌های مرکب را در بر می‌گیرد. در مقایسه با برخی زبان‌های اروپایی جدید، آلمانی نظام صرفی گسترده‌تری را در گروه اسمی حفظ کرده است و نقش دستوری اسم‌ها، ضمیرها و صفت‌ها تا حد زیادی از راه حالت و پایانه‌های صرفی مشخص می‌شود.

 اسم، جنس و شمار 
اسم‌ها در زبان آلمانی دارای سه جنس دستوری هستند: مذکر، مؤنث و خنثی. جنس اسم بر شکل حرف تعریف، ضمیر، صفت و برخی پایانه‌های صرفی اثر می‌گذارد. برای نمونه، حرف تعریف معین در حالت فاعلی برای اسم‌های مذکر، مؤنث و خنثی به ترتیب به صورت‌های der، die و das ظاهر می‌شود. اسم‌های جمع معمولاً با صورت die همراه می‌شوند، اما شکل جمع در خود اسم الگوی یگانه‌ای ندارد و ممکن است با پایانه‌هایی مانند -e، -er، -en، -n یا بدون تغییر ساخته شود.

در آلمانی، همهٔ اسم‌ها در نوشتار با حرف بزرگ آغاز می‌شوند. این ویژگی یکی از نشانه‌های آشکار نوشتار آلمانی است و شامل اسم‌های عام، اسم‌های خاص و بسیاری از مصدرهایی می‌شود که به‌صورت اسم به کار می‌روند.

 حالت‌های دستوری 
آلمانی چهار حالت دستوری دارد: فاعلی، مفعولی مستقیم، مفعولی غیرمستقیم و اضافی. 

این حالت‌ها معمولاً در دستور آلمانی با نام‌های آلمانی Nominativ، Akkusativ، Dativ و Genitiv شناخته می‌شوند. حالت دستوری نقش اسم یا ضمیر را در جمله نشان می‌دهد و بر شکل حرف تعریف، ضمیر، صفت و گاه خود اسم اثر می‌گذارد.

 حالت فاعلی برای فاعل جمله به کار می‌رود؛ مانند der Mann در جملهٔ Der Mann liest.
 حالت مفعولی مستقیم معمولاً برای مفعول مستقیم فعل به کار می‌رود؛ مانند den Mann در جملهٔ Ich sehe den Mann.
 حالت مفعولی غیرمستقیم برای مفعول غیرمستقیم و پس از برخی حرف‌های اضافه به کار می‌رود؛ مانند dem Mann در جملهٔ Ich helfe dem Mann.
 حالت اضافی بیشتر برای بیان مالکیت یا وابستگی اسمی به کار می‌رود و در زبان نوشتاری رسمی رایج‌تر از گفتار روزمره است.

 حرف تعریف و صفت 
حرف‌های تعریف در آلمانی به دو گروه اصلی معین و نامعین تقسیم می‌شوند. حرف تعریف معین با صورت‌هایی مانند der، die، das، den و dem ظاهر می‌شود و شکل آن به جنس، شمار و حالت اسم وابسته است. حرف تعریف نامعین نیز صورت‌هایی مانند ein، eine، einen و einem دارد.

صفت هنگامی که پیش از اسم می‌آید، معمولاً صرف می‌شود و پایانهٔ آن به جنس، شمار، حالت و نوع حرف تعریف وابسته است. برای نمونه، صفتی که پس از حرف تعریف معین می‌آید معمولاً پایانهٔ متفاوتی از صفتی دارد که پس از حرف تعریف نامعین یا بدون حرف تعریف قرار می‌گیرد. به همین دلیل، صرف صفت یکی از بخش‌های مهم دستور گروه اسمی در آلمانی است.

 ضمیرها 
ضمیرهای آلمانی از نظر شخص، شمار، جنس و حالت تغییر می‌کنند. ضمیرهای شخصی مانند ich، du، er، sie، es، wir، ihr و sie برای اشاره به گوینده، مخاطب یا شخص و چیز مورد گفت‌وگو به کار می‌روند. آلمانی همچنین میان صورت خودمانی و رسمی مخاطب تفاوت می‌گذارد؛ ضمیر du برای خطاب خودمانی مفرد و Sie برای خطاب رسمی به کار می‌رود.

ضمیرها در حالت‌های مختلف شکل‌های متفاوتی دارند. برای نمونه، ضمیر اول شخص مفرد در حالت فاعلی ich، در حالت مفعولی مستقیم mich و در حالت مفعولی غیرمستقیم mir است. این تغییرات باعث می‌شود نقش دستوری ضمیر در جمله بدون وابستگی کامل به ترتیب واژگان مشخص شود.

 فعل و صرف 
فعل‌های آلمانی بر پایهٔ شخص، شمار، زمان و وجه صرف می‌شوند. مصدر بیشتر فعل‌ها به -en یا -n ختم می‌شود، مانند machen، gehen و sein. در زمان حال، فعل صرف‌شده باید با فاعل از نظر شخص و شمار هماهنگ باشد. برای نمونه، فعل gehen در جملهٔ ich gehe با فاعل اول شخص مفرد و در جملهٔ wir gehen با فاعل اول شخص جمع هماهنگ شده است.

فعل‌های آلمانی را می‌توان از نظر صرف به فعل‌های ضعیف، قوی و مختلط تقسیم کرد. فعل‌های ضعیف معمولاً الگوی منظم‌تری دارند و در گذشته و اسم مفعول با پسوندهای قابل پیش‌بینی ساخته می‌شوند. فعل‌های قوی معمولاً در ریشهٔ خود تغییر واکه نشان می‌دهند، مانند gehen، ging و gegangen. فعل‌های مختلط ویژگی‌هایی از هر دو گروه را دارند.

 زمان و وجه 
زمان‌های اصلی در آلمانی شامل حال، گذشتهٔ ساده، گذشتهٔ کامل، گذشتهٔ بعید، آینده و آیندهٔ کامل است. در گفتار روزمره، گذشتهٔ کامل یا Perfekt برای بسیاری از رویدادهای گذشته کاربرد فراوان دارد، در حالی که گذشتهٔ ساده یا Präteritum در نوشتار رسمی، روایت و برخی فعل‌های پرکاربرد مانند sein و haben رایج است.

آلمانی دارای وجه‌های اخباری، امری و التزامی است. وجه التزامی در آلمانی برای نقل غیرمستقیم، بیان آرزو، امکان، ادب یا موقعیت‌های فرضی به کار می‌رود. صورت Konjunktiv II در جمله‌هایی مانند Ich würde gehen برای بیان حالت فرضی یا مؤدبانه کاربرد دارد.

 جستارهای وابسته 
 زبان آلمانی
 زبان‌های ژرمنی
 حالت دستوری
 جنس دستوری
 صرف فعل دستوری

 منابع 

رده:دستور زبان
رده:زبان آلمانی
رده:زبان‌های ژرمنی