پیش‌نویس:نبرد کجور

لشکرکشی مصقله بن هبیره به طبرستان، جنگی است میان گاوباره اسپهبد طبرستان از دودمان گاوباریان و مصقلة بن هبیره الشیبانی، سردار خلافت اموی، که در حدود سال ۴۱ هجری قمری (۶۶۱ میلادی) در منطقهٔ رویان (ناحیهٔ کجور امروزی) رخ داد.

 پیشزمینه 
مصقلة بن هبیره که پیشتر کارگزار علی بن ابی‌طالب در اردشیر خرّه (از ولایت‌های مهم فارس) بود، به دلیل بخشش بیت‌المال به خویشان خود، موجبات ناراحتی علی را فراهم ساخت.نهج‌البلاغه، خطبه ۴۴ پس از خرید ۵۰۰ اسیر جنگی از معقل بن قیس (از سرداران علی) و ناتوانی در پرداخت هزینهٔ آن به بیت‌المال، علی از وی مطالبهٔ مال کرد اما مصقله گریخت و نزد معاویه رفت.Crone, Patricia, "A Note on Muqātil b. Ḥayyān and Muqātil b. Sulaymān", Der Islam, 1997, Vol. 74, pp. 138-139.

پس از آنکه معاویه در سال ۴۱ هجری به خلافت رسید، مصقله داوطلب فتح طبرستان شد.

 شرح نبرد 
مصقله با لشکری بزرگ (برخی منابع تعداد را ۴۰۰۰ و برخی ۱۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ نفر ذکر کرده‌اند) به سوی طبرستان حرکت کرد. در سمت مقابل، گاوباره اسپهبد طبرستان به مقابله با این حمله برخاست.

ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان می‌نویسد که این درگیری‌ها به مدت دو سال به طول انجامید و سرانجام در منطقهٔ کجور به پایان رسید. در تنگه‌های کوهستانی، سپاه طبرستان بر سر لشکریان عرب خرسنگ غلتاند و مصقله و تمام سپاهش نابود شدند. ابن اسفندیار همچنین اشاره کرده که گور مصقله همچنان بر سر راه است و مردم عادی به گمان اینکه او از صحابه است، آن را زیارت می‌کنند.ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران: نشر اساطیر، ۱۳۹۰، ص ۱۵۵.

محمد بن جریر طبری در تاریخ الرسل و الملوک نیز این رویداد را تأیید کرده و محل وقوع آن را در منطقهٔ رویان ذکر نموده است. به گفتهٔ طبری، مصقله با ده هزار کس به غزای خراسان رفت و در دره‌ای از رویان، همگی کشته شدند و آن دره به «دره مصقله» معروف گشت.طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، جلد ۵، ص ۲۰۳۰.

بلاذری در فتوح البلدان گزارش داده که معاویه، مصقله را به ولایت طبرستان گماشت و ۱۰ تا ۲۰ هزار سرباز در اختیارش گذاشت. اما هنگامی که به تنگناهای کوهستانی رسیدند، دشمن راه را بر آنان بست و از بالای کوه‌ها خرسنگ بر سرشان غلتاند و تمام آن لشکر نابود شدند.بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، جرجان و طبرستان و نواحی آن، ص ۸۳۴.

 ضرب‌المثل 
نابودی کامل لشکر مصقله چنان در میان اعراب مشهور شد که به یک ضرب‌المثل در زبان عربی تبدیل گردید. هرگاه می‌خواستند وقوع امری را محال نشان دهند، می‌گفتند: «»؛ یعنی «این اتفاق نمی‌افتد تا وقتی که مصقله از طبرستان برگردد».

 منابع 

 منابع کهن اسلامی 

 ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان (به فارسی). این کتاب از مهم‌ترین تواریخ محلی ایران است که در سدهٔ ششم هجری تألیف شده است. ابن اسفندیار در این اثر، لشکرکشی مصقله را به اسپهبد فرخان بزرگ (نوهٔ گاوباره) نسبت داده و به مدت دو ساله بودن درگیری‌ها و کشته شدن مصقله در کجور اشاره کرده است. وی همچنین به زیارتگاه بودن قبر مصقله در میان مردم عادی اشاره دارد که او را به اشتباه از صحابهٔ پیامبر می‌دانند.

 محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل و الملوک (به عربی). این اثر که کهن‌ترین و معتبرترین منبع تاریخی دورهٔ اسلامی در سدهٔ سوم هجری است، واقعه را در منطقهٔ رویان گزارش کرده است. طبری تعداد سپاهیان مصقله را ده هزار نفر ذکر کرده و محل کشته شدن او را در یکی از دره‌های رویان دانسته که به «دره مصقله» معروف شد.

 احمد بن یحیی بلاذری، فتوح البلدان (به عربی). این کتاب از کهن‌ترین منابع فتوح اسلامی است و گزارش می‌دهد که معاویه مصقله را والی طبرستان کرد و ده تا بیست هزار سرباز در اختیارش گذاشت. بلاذری به کمین سپاه طبرستان در تنگه‌های کوهستانی و غلتاندن خرسنگ بر سر لشکریان عرب اشاره کرده و آن را عامل نابودی کامل سپاه مصقله دانسته است.

 یعقوبی، تاریخ یعقوبی (به عربی). این منبع تاریخی سدهٔ سوم هجری نیز به اجمال به لشکرکشی اعراب به طبرستان در دوران معاویه اشاره دارد و آن را یکی از ناکامی‌های بزرگ امویان در برابر سلسله‌های محلی ایران می‌داند.یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمهٔ محمد ابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱، ج ۲، ص ۱۲۴.

 دینوری، الاخبار الطوال (به عربی). دینوری در این کتاب تاریخی، به پیشینهٔ اختلافات مصقله با علی بن ابی‌طالب و فرار او به نزد معاویه اشاره کرده و سپس به مأموریت فتح طبرستان و مرگ او پرداخته است.دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة، ۱۹۶۰، ص ۲۷۵.

 منابع خارجی 

 The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs, edited by R.N. Frye, Cambridge University Press, 1975. این مجلد از دانشنامهٔ معتبر کمبریج به بررسی تاریخ ایران از حملهٔ اعراب تا دورهٔ سلجوقیان پرداخته است. در بخش مربوط به طبرستان، به موقعیت جغرافیایی خاص این منطقه و نقش آن در حفظ استقلال از خلافت اسلامی اشاره شده و لشکرکشی مصقله را یکی از نمونه‌های برجستهٔ مقاومت ساکنان شمال ایران در برابر امویان دانسته است.Frye, R.N. (ed.), The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs, Cambridge University Press, 1975, p. 198.

 Pourshariati, Parvaneh, Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran, I.B. Tauris, 2008. پورشریعتی در این کتاب به ساختار سیاسی ایران پیش از اسلام و چگونگی فتوحات اعراب پرداخته است. او با نگاهی تازه، واقعهٔ لشکرکشی مصقله را در چارچوب مقاومت حکومت‌های محلی شمال ایران در برابر خلافت اموی تحلیل کرده و نشان داده است که چگونه سلسله‌های بومی مانند گاوباریان با بهره‌گیری از موانع جغرافیایی، استقلال خود را حفظ کردند.Pourshariati, Parvaneh, Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran, I.B. Tauris, 2008, pp. 345-347.

 Bosworth, C.E., "The History of the Sasanians and the Arabs", in Encyclopaedia Iranica, 2005. باسورث، از برجسته‌ترین ایران‌شناسان معاصر، در این مدخل از دانشنامهٔ ایرانیکا به روابط ایران و اعراب در سده‌های نخستین اسلامی پرداخته است. او ضمن اشاره به تلاش‌های مکرر اعراب برای فتح طبرستان، به نقش سلسله‌های محلی مانند گاوباریان در مقابله با حملات امویان اشاره کرده و لشکرکشی مصقله را یکی از نمونه‌های بارز این مقاومت دانسته است.Bosworth, C.E., "The History of the Sasanians and the Arabs", in Encyclopaedia Iranica, 2005, Vol. XII, Fasc. 1, pp. 56-59.

 Crone, Patricia, "A Note on Muqātil b. Ḥayyān and Muqātil b. Sulaymān", Der Islam, 1997. کرون در این مقالهٔ تخصصی به بررسی سرداران عرب در سدهٔ نخست هجری پرداخته است. او ضمن تحلیل جایگاه مصقله بن هبیره در میان فرماندهان عرب، به پیشینهٔ اختلافات او با علی بن ابی‌طالب و سپس پیوستنش به معاویه اشاره کرده و این واقعه را یکی از نمونه‌های برجستهٔ جذب نیروهای فراری از سپاه علی توسط معاویه دانسته است.

 Zarrinkub, Abdolhossein, "The Arab Conquest of Iran and Its Aftermath", in The Cambridge History of Iran, Volume 4, 1975. زرین‌کوب در این مقاله به بررسی فتوحات اعراب در ایران و پیامدهای آن پرداخته است. او ضمن اشاره به مقاومت طولانی مردم طبرستان در برابر امویان، لشکرکشی مصقله را یکی از شکست‌های بزرگ اعراب در منطقهٔ شمال ایران معرفی کرده و علت آن را به عوامل جغرافیایی و تاکتیک‌های دفاعی اسپهبدان محلی نسبت داده است.Zarrinkub, Abdolhossein, "The Arab Conquest of Iran and Its Aftermath", in The Cambridge History of Iran, Volume 4, Cambridge University Press, 1975, pp. 45-46.

 پانویس 

:رده:جنگ‌های ایران و اعراب
:رده:طبرستان
:رده:خلافت اموی
:رده:گاوباریان
:رده:سده ۷ (میلادی)

 پیشزمینه 
مصقلة بن هبیره که پیشتر کارگزار علی بن ابی‌طالب در اردشیر خرّه (از ولایت‌های مهم فارس) بود، به دلیل بخشش بیت‌المال به خویشان خود، موجبات ناراحتی علی را فراهم ساخت. پس از خرید ۵۰۰ اسیر جنگی از معقل بن قیس (از سرداران علی) و ناتوانی در پرداخت هزینهٔ آن به بیت‌المال، علی از وی مطالبهٔ مال کرد اما مصقله گریخت و نزد معاویه رفت.

پس از آنکه معاویه در سال ۴۱ هجری به خلافت رسید، مصقله داوطلب فتح طبرستان شد.

 شرح نبرد 
مصقله با لشکری بزرگ (برخی منابع تعداد را ۴۰۰۰ و برخی ۱۰۰۰۰ نفر ذکر کرده‌اند) به سوی طبرستان حرکت کرد. در سمت مقابل، گاوباره اسپهبد طبرستان به مقابله با این حمله برخاست.

ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان می‌نویسد که این درگیری‌ها به مدت دو سال به طول انجامید و سرانجام در منطقهٔ کجور به پایان رسید. در تنگه‌های کوهستانی، سپاه طبرستان بر سر لشکریان عرب خرسنگ غلتاند و مصقله و تمام سپاهش نابود شدند. ابن اسفندیار همچنین اشاره کرده که گور مصقله همچنان بر سر راه است و مردم عادی به گمان اینکه او از صحابه است، آن را زیارت می‌کنند.

محمد بن جریر طبری در تاریخ الرسل و الملوک نیز این رویداد را تأیید کرده و محل وقوع آن را در منطقهٔ رویان ذکر نموده است. به گفتهٔ طبری، مصقله با ده هزار کس به غزای خراسان رفت و در دره‌ای از رویان، همگی کشته شدند و آن دره به «دره مصقله» معروف گشت.

 ضرب‌المثل 
نابودی کامل لشکر مصقله چنان در میان اعراب مشهور شد که به یک ضرب‌المثل در زبان عربی تبدیل گردید. هرگاه می‌خواستند وقوع امری را محال نشان دهند، می‌گفتند: «»؛ یعنی «این اتفاق نمی‌افتد تا وقتی که مصقله از طبرستان برگردد».

 منابع 

 منابع کهن اسلامی 

 ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان (به فارسی). این کتاب از مهم‌ترین تواریخ محلی ایران است که در سدهٔ ششم هجری تألیف شده است. ابن اسفندیار در این اثر، لشکرکشی مصقله را به اسپهبد فرخان بزرگ (نوهٔ گاوباره) نسبت داده و به مدت دو ساله بودن درگیری‌ها و کشته شدن مصقله در کجور اشاره کرده است. وی همچنین به زیارتگاه بودن قبر مصقله در میان مردم عادی اشاره دارد که او را به اشتباه از صحابهٔ پیامبر می‌دانند.ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران: نشر اساطیر، ۱۳۹۰، ص ۱۵۵.

 محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل و الملوک (به عربی). این اثر که کهن‌ترین و معتبرترین منبع تاریخی دورهٔ اسلامی در سدهٔ سوم هجری است، واقعه را در منطقهٔ رویان گزارش کرده است. طبری تعداد سپاهیان مصقله را ده هزار نفر ذکر کرده و محل کشته شدن او را در یکی از دره‌های رویان دانسته که به «دره مصقله» معروف شد.طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۷۵، ج ۵، ص ۲۰۳۰.

 احمد بن یحیی بلاذری، فتوح البلدان (به عربی). این کتاب از کهن‌ترین منابع فتوح اسلامی است و گزارش می‌دهد که معاویه مصقله را والی طبرستان کرد و ده تا بیست هزار سرباز در اختیارش گذاشت. بلاذری به کمین سپاه طبرستان در تنگه‌های کوهستانی و غلتاندن خرسنگ بر سر لشکریان عرب اشاره کرده و آن را عامل نابودی کامل سپاه مصقله دانسته است.بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمهٔ محمد توکل، تهران: نشر نقره، ۱۳۶۴، ص ۴۲۵.

 یعقوبی، تاریخ یعقوبی (به عربی). این منبع تاریخی سدهٔ سوم هجری نیز به اجمال به لشکرکشی اعراب به طبرستان در دوران معاویه اشاره دارد و آن را یکی از ناکامی‌های بزرگ امویان در برابر سلسله‌های محلی ایران می‌داند.یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمهٔ محمد ابراهیم آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱، ج ۲، ص ۱۲۴.

 دینوری، الاخبار الطوال (به عربی). دینوری در این کتاب تاریخی، به پیشینهٔ اختلافات مصقله با علی بن ابی‌طالب و فرار او به نزد معاویه اشاره کرده و سپس به مأموریت فتح طبرستان و مرگ او پرداخته است.دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، قاهره: دار احیاء الکتب العربیة، ۱۹۶۰، ص ۲۷۵.

 منابع خارجی 

 The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs, edited by R.N. Frye, Cambridge University Press, 1975. این مجلد از دانشنامهٔ معتبر کمبریج به بررسی تاریخ ایران از حملهٔ اعراب تا دورهٔ سلجوقیان پرداخته است. در بخش مربوط به طبرستان، به موقعیت جغرافیایی خاص این منطقه و نقش آن در حفظ استقلال از خلافت اسلامی اشاره شده و لشکرکشی مصقله را یکی از نمونه‌های برجستهٔ مقاومت ساکنان شمال ایران در برابر امویان دانسته است.Frye, R.N. (ed.), The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs, Cambridge University Press, 1975, p. 198.

 Pourshariati, Parvaneh, Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran, I.B. Tauris, 2008. پورشریعتی در این کتاب به ساختار سیاسی ایران پیش از اسلام و چگونگی فتوحات اعراب پرداخته است. او با نگاهی تازه، واقعهٔ لشکرکشی مصقله را در چارچوب مقاومت حکومت‌های محلی شمال ایران در برابر خلافت اموی تحلیل کرده و نشان داده است که چگونه سلسله‌های بومی مانند گاوباریان با بهره‌گیری از موانع جغرافیایی، استقلال خود را حفظ کردند.Pourshariati, Parvaneh, Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran, I.B. Tauris, 2008, pp. 345-347.

 Bosworth, C.E., "The History of the Sasanians and the Arabs", in Encyclopaedia Iranica, 2005. باسورث، از برجسته‌ترین ایران‌شناسان معاصر، در این مدخل از دانشنامهٔ ایرانیکا به روابط ایران و اعراب در سده‌های نخستین اسلامی پرداخته است. او ضمن اشاره به تلاش‌های مکرر اعراب برای فتح طبرستان، به نقش سلسله‌های محلی مانند گاوباریان در مقابله با حملات امویان اشاره کرده و لشکرکشی مصقله را یکی از نمونه‌های بارز این مقاومت دانسته است.Bosworth, C.E., "The History of the Sasanians and the Arabs", in Encyclopaedia Iranica, 2005, Vol. XII, Fasc. 1, pp. 56-59.

 Crone, Patricia, "A Note on Muqātil b. Ḥayyān and Muqātil b. Sulaymān", Der Islam, 1997. کرون در این مقالهٔ تخصصی به بررسی سرداران عرب در سدهٔ نخست هجری پرداخته است. او ضمن تحلیل جایگاه مصقله بن هبیره در میان فرماندهان عرب، به پیشینهٔ اختلافات او با علی بن ابی‌طالب و سپس پیوستنش به معاویه اشاره کرده و این واقعه را یکی از نمونه‌های برجستهٔ جذب نیروهای فراری از سپاه علی توسط معاویه دانسته است.Crone, Patricia, "A Note on Muqātil b. Ḥayyān and Muqātil b. Sulaymān", Der Islam, 1997, Vol. 74, pp. 138-139.

 Zarrinkub, Abdolhossein, "The Arab Conquest of Iran and Its Aftermath", in The Cambridge History of Iran, Volume 4, 1975. زرین‌کوب در این مقاله به بررسی فتوحات اعراب در ایران و پیامدهای آن پرداخته است. او ضمن اشاره به مقاومت طولانی مردم طبرستان در برابر امویان، لشکرکشی مصقله را یکی از شکست‌های بزرگ اعراب در منطقهٔ شمال ایران معرفی کرده و علت آن را به عوامل جغرافیایی و تاکتیک‌های دفاعی اسپهبدان محلی نسبت داده است.Zarrinkub, Abdolhossein, "The Arab Conquest of Iran and Its Aftermath", in The Cambridge History of Iran, Volume 4, Cambridge University Press, 1975, pp. 45-46.

 پانویس 

:رده:جنگ‌های ایران و اعراب
:رده:طبرستان
:رده:خلافت اموی
:رده:گاوباریان
:رده:سده ۷ (میلادی)

 پیشزمینه 

مصقلة بن هبیره الشیبانی از سرداران نامدار عرب در سدهٔ نخست هجری بود که ابتدا در خدمت علی بن ابی‌طالب قرار داشت و به عنوان کارگزار او در منطقهٔ «اردشیر خرّه» (از ولایت‌های مهم فارس) منصوب شده بود. با این حال، مصقله در مدیریت بیت‌المال دچار لغزش شد و اموال عمومی را به خویشان خود می‌بخشید. اوج اختلافات زمانی رخ داد که مصقله، با پرداخت مبلغی گزاف، ۵۰۰ اسیر جنگی را از معقل بن قیس (از سرداران علی) خریداری کرده و همگی را آزاد ساخت، اما نتوانست هزینهٔ آن را به بیت‌المال بازگرداند.

علی بن ابی‌طالب از این عمل خشمگین شد و مصقله را مؤاخذه کرد. اما مصقله به جای جبران خطا، از بیم مجازات، به سوی معاویة بن ابی‌سفیان (که در شام با علی در جنگ بود) گریخت. علی از این رویداد در شگفت ماند و گفت: «مصقله اسیران را چون بزرگواران آزاد کرد، اما خود چون بندگان گریخت.»

پس از آنکه معاویه در سال ۴۱ هجری به خلافت رسید و جنگ با علی پایان یافت، مصقله به نزد او رفت و داوطلب فتح طبرستان شد. او ادعا کرد که با چهار هزار سوار می‌تواند این منطقهٔ کوهستانی و دیرگشای شمال ایران را مطیع خلافت کند. معاویه نیز که به دنبال گسترش قلمرو خود به سوی شرق بود، این درخواست را پذیرفت و لشکری در اختیار او قرار داد.

 شرح نبرد 

مصقله با لشکری انبوه (تعداد آن در منابع مختلف متفاوت است) به سوی طبرستان حرکت کرد. منابع اسلامی دربارهٔ شمار سپاهیان او اختلاف دارند:

 بلاذری در فتوح البلدان تعداد آن را **بین ۱۰ تا ۲۰ هزار** نفر ذکر کرده است.
 محمد بن جریر طبری در تاریخ الرسل و الملوک عدد **۱۰ هزار** نفر را گزارش داده است.
 ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان شمار آن را **۴ هزار** سواره‌نظام نوشته است.

در سوی مقابل، گاوباره اسپهبد طبرستان که از دودمان گاوباریان بر این منطقه حکومت می‌کرد، با آگاهی از یورش اعراب، سپاه خود را برای دفاع آماده ساخت. گاوباره که تجربهٔ چندین جنگ با مهاجمان عرب را داشت، تصمیم گرفت از تنگه‌های کوهستانی و موقعیت جغرافیایی طبرستان بهره گیرد و به جای نبرد در دشت، دشمن را به درون دره‌ها بکشاند.

 روایت ابن اسفندیار 

ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان به تفصیل از این نبرد سخن گفته است. به نوشتهٔ او، این درگیری‌ها به مدت دو سال به طول انجامید و سرانجام در منطقهٔ کجور (از توابع رویان در غرب مازندران کنونی) به پایان رسید. هنگامی که لشکر مصقله وارد تنگه‌های کوهستانی شد، سپاه طبرستان از بلندی کوه‌ها بر سر آنان خرسنگ (سنگ‌های بزرگ) غلتاند و راه ورود و خروج را بر آنان بست. در این کمین، مصقله و تمام سپاهش نابود شدند و کسی از آن لشکر جان به در نبرد.

ابن اسفندیار همچنین اشاره کرده که قبر مصقله همچنان بر سر راه کجور باقی مانده است و مردم عادی به گمان اینکه او از صحابه پیامبر است، آن را زیارت می‌کنند. وی این باور عامیانه را نادرست دانسته و بر این نکته تأکید کرده که مصقله صحابی نبوده است.

 روایت طبری 

محمد بن جریر طبری در تاریخ الرسل و الملوک نیز این رویداد را تأیید کرده است. به گفتهٔ طبری، مصقله با ده هزار نفر به سوی خراسان حرکت کرد و در منطقهٔ رویان (در حاشیهٔ طبرستان) با نیروهای گاوباره روبرو شد. در یکی از دره‌های آن ناحیه، سپاه طبرستان همهٔ تنگناهای کوهستانی را بر روی سپاهیان عرب بست و خرسنگ‌ها را بر سر آنان فرو ریخت. طبری می‌نویسد که تمام لشکریان مصقله در آن دره کشته شدند و آن مکان به «دره مصقله» معروف گشت.

 روایت بلاذری 

احمد بن یحیی بلاذری در فتوح البلدان گزارش داده که معاویه، مصقله را به عنوان والی طبرستان منصوب کرد و ۱۰ تا ۲۰ هزار سرباز در اختیارش گذاشت. اما وقتی مصقله به کوهستان‌های رویان رسید، اسپهبد طبرستان راه را بر او بست و از فراز کوه‌ها بر سر لشکریانش سنگ غلتاند. بلاذری می‌نویسد که این حادثه به ضرب‌المثل بدل شد و همهٔ آن لشکر نابود گردیدند.

 روایت منابع خارجی 

دانشنامهٔ کمبریج تاریخ ایران (Cambridge History of Iran) در جلد چهارم خود به این رویداد اشاره کرده و آن را یکی از مهم‌ترین مقاومت‌های ساکنان طبرستان در برابر اعراب مسلمان دانسته است. به نوشتهٔ این دانشنامه، شکست مصقله در رویان موجب شد تا اعراب برای دهه‌ها از لشکرکشی به این منطقه خودداری کنند و استقلال طبرستان تا پایان سدهٔ نخست هجری حفظ شود.

پاتریشیا کرون (Patricia Crone) در مقاله‌ای دربارهٔ سرداران عرب در سدهٔ نخست هجری، به نقش مصقله در اختلافات میان علی و معاویه پرداخته و فرار او را یکی از نمونه‌های برجستهٔ نفوذ معاویه در جذب فراریان از سپاه علی دانسته است. همچنین پروانه پورشریعتی (Parvaneh Pourshariati) در کتاب Decline and Fall of the Sasanian Empire به این واقعه اشاره کرده و آن را در چارچوب فروپاشی شاهنشاهی ساسانی و شکل‌گیری حکومت‌های محلی در شمال ایران تحلیل نموده است.

 ضرب‌المثل 

نابودی کامل لشکر مصقله در طبرستان چنان در میان اعراب مشهور شد که به یک ضرب‌المثل در زبان عربی تبدیل گردید. هرگاه می‌خواستند وقوع امری را محال نشان دهند، می‌گفتند: «»؛ یعنی «این اتفاق نمی‌افتد تا وقتی که مصقله از طبرستان برگردد». این ضرب‌المثل بعدها در میان فارسی‌زبانان نیز به شکل «تا مصقله از طبرستان برگردد» رواج یافت.

 منابع 

 منابع کهن اسلامی 
 ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان (به فارسی)
 محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل و الملوک (به عربی)
 احمد بن یحیی بلاذری، فتوح البلدان (به عربی)

 منابع خارجی 
 The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs, edited by R.N. Frye, Cambridge University Press, 1975.
 Pourshariati, Parvaneh, Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran, I.B. Tauris, 2008.
 Crone, Patricia, "A Note on Muqātil b. Ḥayyān and Muqātil b. Sulaymān", Der Islam, 1997.
 Bosworth, C.E., "The History of the Sasanians and the Arabs", in Encyclopaedia Iranica, 2005.

 پانویس 

:رده:جنگ‌های ایران و اعراب
:رده:طبرستان
:رده:خلافت اموی
:رده:گاوباریان
:رده:سده ۷ (میلادی)