خودکشی میان نظامیان در ایران

خودکشی میان نظامیان در ایران به موارد خودکشی در میان کارکنان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه سربازان وظیفه، گفته می‌شود و از موضوعات مرتبط با سلامت روان، روان‌شناسی نظامی و خدمت سربازی در ایران به‌شمار می‌رود. هر ساله شمار زیادی از جوانان ایرانی دوره‌ای از زندگی خود را در قالب خدمت وظیفه عمومی در نیروهای مسلح می‌گذرانند؛ دوره‌ای که ممکن است با تغییر ناگهانی سبک زندگی، دوری از خانواده، فشارهای ناشی از محیط نظامی، محدودیت‌های فردی، ابهام نسبت به آینده و در برخی موارد نگرانی از جنگ، احتمال اعزام به مناطق عملیاتی یا مناطق مرزی همراه باشد. این عوامل می‌توانند برای بخشی از نظامیان به افزایش فشار روانی و بروز مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی و در مواردی افکار خودکشی بینجامند.

پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نشان می‌دهد که خودکشی در میان نظامیان را نمی‌توان تنها به ویژگی‌های فردی نسبت داد، بلکه مجموعه‌ای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و سازمانی در شکل‌گیری آن نقش دارند. مطالعات داخلی میان افکار یا رفتارهای خودکشی و عواملی مانند اختلالات سلامت روان، سابقه اقدام به خودکشی، مشکلات خانوادگی، مصرف دخانیات یا مواد مخدر، پرخاشگری، نارضایتی از شرایط خدمت، استقرار در مناطق مرزی و فشارهای ناشی از محیط خدمت رابطه گزارش کرده‌اند. همچنین برخی پژوهش‌ها و گزارش‌ها نشان داده‌اند که ترس از جنگ، احتمال اعزام به مناطق درگیر یا قرار گرفتن در شرایط پرتنش امنیتی می‌تواند به‌عنوان یکی از عوامل تشدیدکننده استرس روانی در میان بخشی از نظامیان مطرح باشد.

با وجود اهمیت این موضوع، آمار رسمی و منظم دربارهٔ میزان خودکشی در میان نظامیان ایران به‌طور عمومی منتشر نمی‌شود. ازاین‌رو، اطلاعات موجود عمدتاً بر پایه پژوهش‌های دانشگاهی، مطالعات مرتبط با سلامت روان و گزارش‌های منتشرشده در منابع معتبر است. در نتیجه، بررسی وضعیت خودکشی در میان نظامیان ایران با محدودیت داده‌های رسمی همراه است و یافته‌های پژوهش‌های موجود لزوماً قابل تعمیم به کل نیروهای مسلح ایران نیست.

 پیشینه 
بندانگشتی
خودکشی یکی از مهم‌ترین معضلات سلامت عمومی و از علل اصلی مرگ‌ومیر قابل پیشگیری، به‌ویژه در میان جوانان، به‌شمار می‌رود. سازمان جهانی بهداشت خودکشی را پدیده‌ای چندعاملی می‌داند که تحت تأثیر تعامل عوامل روان‌شناختی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیستی قرار دارد. این پدیده علاوه بر پیامدهای فردی، آثار گسترده‌ای بر خانواده، جامعه و نظام سلامت بر جای می‌گذارد. در میان گروه‌های مختلف، نظامیان و به‌ویژه سربازان وظیفه به دلیل شرایط خاص خدمت، از جمله گروه‌های در معرض فشارهای روانی محسوب می‌شوند. ورود به محیط نظامی، دوری از خانواده، محدودیت‌های فردی، انضباط نظامی، استقرار در مناطق مرزی یا عملیاتی، نگرانی‌های اقتصادی، ابهام نسبت به آینده شغلی و تحصیلی و در برخی موارد نگرانی از جنگ یا درگیری‌های نظامی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر سلامت روان نظامیان تأثیر بگذارند و خطر بروز اضطراب، افسردگی و افکار خودکشی را افزایش دهند. از این رو، سلامت روان نظامیان در بسیاری از کشورها از موضوعات مورد توجه در سیاست‌گذاری‌های حوزه دفاع و سلامت به‌شمار می‌رود.

مطالعات بین‌المللی نشان داده‌اند که خودکشی در نیروهای مسلح پدیده‌ای چندعاملی است و معمولاً در نتیجه تعامل عوامل فردی، خانوادگی، سازمانی و محیطی رخ می‌دهد. اختلالات روان‌پزشکی، افسردگی، اضطراب، سوءمصرف مواد، سابقه اقدام به خودکشی، مشکلات خانوادگی، احساس انزوا، تعارض با فرماندهان، فشارهای شغلی و دسترسی به ابزارهای کشنده از مهم‌ترین عوامل خطر شناخته‌شده در این زمینه هستند. بر همین اساس، پژوهشگران بر نقش پیشگیری از خودکشی، غربالگری سلامت روان، آموزش مهارت‌های مقابله با استرس، حمایت اجتماعی و اصلاح عوامل سازمانی در کاهش خطر خودکشی تأکید کرده‌اند.

در ایران، اگرچه آمار رسمی و منظم دربارهٔ میزان خودکشی در میان نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران و سربازان وظیفه به‌صورت عمومی منتشر نمی‌شود، پژوهش‌های داخلی نشان داده‌اند که افکار خودکشی و رفتارهای مرتبط با آن با مجموعه‌ای از عوامل روان‌شناختی و اجتماعی ارتباط دارد. نتایج برخی مطالعات انجام‌شده بر روی سربازان ایرانی نشان می‌دهد که مشکلات سلامت روان، سابقه اقدام به خودکشی، مصرف دخانیات و مواد مخدر، مشکلات و روابط نامطلوب خانوادگی، پرخاشگری، خدمت در مناطق مرزی، نارضایتی از شرایط خدمت و برخی ویژگی‌های جمعیت‌شناختی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با افزایش افکار خودکشی در میان سربازان هستند. این یافته‌ها بیانگر آن است که خودکشی در میان نظامیان صرفاً یک مسئله فردی نیست، بلکه تحت تأثیر شرایط خانوادگی، محیط خدمت و عوامل اجتماعی و سازمانی نیز قرار دارد.
بندانگشتی
از سوی دیگر، خدمت سربازی در ایران به دلیل اجباری بودن، هر ساله شمار زیادی از جوانان را دربر می‌گیرد؛ افرادی که بسیاری از آنان در یکی از حساس‌ترین مراحل زندگی از نظر تحصیل، اشتغال و شکل‌گیری هویت فردی قرار دارند. از این رو، سلامت روان سربازان نه‌تنها بر عملکرد نیروهای مسلح، بلکه بر سلامت عمومی جامعه نیز اثرگذار است. در همین راستا، ایجاد نظام‌های شناسایی افراد در معرض خطر، گسترش خدمات مشاوره، آموزش فرماندهان در زمینه سلامت روان و کاهش عوامل استرس‌زای قابل اصلاح، از جمله راهکارهای پیشنهادی برای پیشگیری از خودکشی در میان نظامیان به‌شمار می‌رود. بر این اساس، بررسی عوامل مؤثر بر خودکشی نظامیان در ایران از منظر سلامت عمومی، امنیت انسانی و کارآمدی سازمان‌های نظامی اهمیت دارد و می‌تواند مبنایی برای تدوین سیاست‌های مبتنی بر شواهد در حوزه سلامت روان و پیشگیری از خودکشی در میان نظامیان و سربازان وظیفه باشد.

 عوامل مؤثر بر خودکشی در میان نظامیان 
پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نشان می‌دهد که خودکشی و افکار خودکشی در میان نظامیان و به‌ویژه سربازان وظیفه، پدیده‌ای چندعاملی است و معمولاً حاصل تعامل عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و سازمانی است.

 مشکلات سلامت روان 
اختلالات سلامت روان از جمله افسردگی، اضطراب، استرس شدید و سایر مشکلات روان‌شناختی از مهم‌ترین عوامل خطر خودکشی در میان نظامیان محسوب می‌شوند. مطالعات انجام‌شده بر روی سربازان ایرانی نشان داده‌اند افرادی که از مشکلات سلامت روان رنج می‌برند، بیش از سایرین در معرض افکار یا رفتارهای خودکشی قرار دارند.

 سابقه افکار یا اقدام به خودکشی 
داشتن افکار خودکشی یا اقدام به خودکشی در گذشته، یکی از قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های اقدام مجدد به خودکشی در میان نظامیان به‌شمار می‌رود. پژوهش‌های داخلی نیز ارتباط معناداری میان سابقه خودکشی و افزایش خطر رفتارهای خودکشی در دوران خدمت گزارش کرده‌اند.

 مشکلات خانوادگی 
اختلافات خانوادگی، روابط نامطلوب با اعضای خانواده، طلاق والدین، بیماری یا مشکلات اقتصادی خانواده و کاهش حمایت عاطفی می‌تواند فشار روانی سربازان را افزایش دهد. دوری از خانواده در دوران خدمت نیز در برخی موارد این مشکلات را تشدید می‌کند.

 مصرف دخانیات و مواد 
مصرف دخانیات، مواد مخدر و سایر مواد روان‌گردان در برخی مطالعات داخلی با افزایش افکار خودکشی در میان سربازان ارتباط داشته است. پژوهشگران معتقدند مصرف مواد می‌تواند هم نشانه‌ای از مشکلات روانی باشد و هم توانایی فرد در کنترل هیجان و تصمیم‌گیری را کاهش دهد.

 پرخاشگری 
وجود رفتارهای پرخاشگرانه و دشواری در کنترل خشم از دیگر عوامل مرتبط با خودکشی و رفتارهای خشونت‌آمیز در محیط‌های نظامی است. برخی مطالعات نشان داده‌اند پرخاشگری با افزایش احتمال آسیب رساندن به خود یا دیگران ارتباط دارد.

 نارضایتی از شرایط خدمت 
نارضایتی از شرایط خدمت، احساس اجبار، فشارهای ناشی از انضباط نظامی، محدودیت‌های فردی، حقوق پایین، کمبود امکانات رفاهی، محدودیت در مرخصی و احساس بی‌عدالتی از جمله عواملی هستند که می‌توانند موجب افزایش استرس و کاهش رضایت روانی سربازان شوند.

 خدمت در مناطق مرزی یا عملیاتی 
استقرار در مناطق مرزی یا عملیاتی معمولاً با دوری بیشتر از خانواده، شرایط اقلیمی دشوار، امکانات محدود، مسئولیت‌های سنگین‌تر و فشارهای امنیتی همراه است. برخی پژوهش‌های ایرانی میان خدمت در این مناطق و افزایش افکار خودکشی ارتباط گزارش کرده‌اند.

 ترس از جنگ و درگیری‌های نظامی 
نگرانی از جنگ، احتمال اعزام به مناطق درگیر یا قرار گرفتن در شرایط بحرانی می‌تواند موجب افزایش اضطراب و فشار روانی در برخی نظامیان شود. هرچند پژوهش‌های داخلی این عامل را به‌صورت مستقل کمتر بررسی کرده‌اند، برخی گزارش‌ها و مطالعات آن را به‌عنوان یکی از عوامل تشدیدکننده استرس روانی، به‌ویژه در دوره‌های افزایش تنش‌های نظامی، مطرح کرده‌اند.

 فشارهای سازمانی و محیط نظامی 
برخی مطالعات و گزارش‌ها عواملی مانند تحقیر یا تنبیه توسط مافوق، روابط نامناسب با فرماندهان، حجم بالای کار، کمبود امکانات رفاهی، کیفیت پایین تغذیه، دوری از محل سکونت، نبود اوقات فراغت، تبعیض و فشارهای ناشی از ساختار نظامی را از عوامل افزایش‌دهنده فشار روانی در میان سربازان دانسته‌اند. این عوامل ممکن است در کنار سایر مشکلات، خطر بروز افکار یا رفتارهای خودکشی را افزایش دهند.

 مشکلات اقتصادی و ابهام نسبت به آینده 
حقوق پایین دوران خدمت، از دست رفتن فرصت‌های تحصیلی یا شغلی، نگرانی دربارهٔ اشتغال پس از پایان خدمت و مشکلات مالی از دیگر عواملی هستند که در برخی پژوهش‌ها به‌عنوان عوامل مؤثر بر کاهش سلامت روان و افزایش فشار روانی سربازان مطرح شده‌اند.

 آمارها 
پژوهش‌های انجام‌شده دربارهٔ خودکشی در میان سربازان ایرانی نشان می‌دهد که افکار خودکشی و رفتارهای مرتبط با آن با عوامل روان‌شناختی، خانوادگی و شرایط محیط خدمت ارتباط دارد. در یک مطالعه منتشرشده در مجله روان‌پزشکی ایران در سال ۲۰۱۰، وضعیت روانی ۱٬۳۸۳ سرباز ایرانی بررسی شد. شرکت‌کنندگان این پژوهش بین ۱۹ تا ۲۸ سال سن داشتند و میانگین سنی آنان ۲۱٫۳۱ سال بود.

بر اساس نتایج این مطالعه:
 ۸٫۷ درصد از سربازان سابقه اقدام به خودکشی را گزارش کردند.
 ۷۶ نفر از نمونه مورد بررسی دارای افکار خودکشی بودند و ۱٬۰۵۷ نفر فاقد افکار خودکشی گزارش شدند (بر اساس داده‌های جدول تحلیل پژوهش).
 افکار خودکشی با عواملی مانند مشکلات سلامت روان، مشکلات خانوادگی، سابقه اقدام به خودکشی، مصرف مواد، مصرف سیگار، پرخاشگری، نارضایتی از شرایط خدمت و خدمت در مناطق مرزی رابطه معنادار آماری داشت.
 در این پژوهش، ۴۱٫۴ درصد سربازان از دوره خدمت اجباری خود ناراضی بودند و ۴۶٫۸ درصد در مناطق مرزی خدمت می‌کردند.

پژوهشگران نتیجه گرفتند که شناسایی زودهنگام مشکلات روانی و اجتماعی سربازان و ارائه حمایت‌های مناسب می‌تواند در کاهش خطر رفتارهای خودآسیب‌رسان مؤثر باشد. با وجود انتشار گزارش‌های موردی دربارهٔ خودکشی سربازان در ایران، آمار رسمی و جامع سالانه دربارهٔ تعداد خودکشی‌ها و اقدام به خودکشی در میان سربازان وظیفه توسط نهادهای مسئول به‌طور عمومی منتشر نشده است.

 فهرست خودکشی‌های منتشر شده 
 در ۱۳۸۷، یک سرباز مشغول به خدمت در ندامتگاه شهر کرج، به روی شش زندانی آتش گشود که بر اثر تیراندازی وی، پنج نفر زخمی شده و یک نفر به قتل رسید؛ سپس این سرباز اقدام به خودکشی کرد.
 در ۱۳۸۷، یک سرباز حین نگهبانی در کلانتری نبرد با گذاشتن لوله اسلحه در دهان و شلیک گلوله به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۰، یک سرباز در اقدام به خودکشی با اسلحهٔ کلاش در پاسگاه نیروی انتظامی روستای رحمت آباد خوانسار، به ناحیهٔ شکم خود شلیک کرد و جان خود را از دست داد.
 در ۱۳۹۲، یک سرباز در مرکز آموزش ولیعصر زابل؛ با قرار دادن اسلحه زیر گردن خود با شلیک سه گلوله دست به خودکشی زد.
 در ۱۳۹۲، یک جوان ۱۹ ساله، اهل روستای بیژوی از توابع سردشت در منزل پدری اقدام به خودکشی کرد. وی چند روز قبل را در روستای بیژوی و در مرخصی به‌سر برده بود.
 در ۱۳۹۳، یک سرباز کرد ایرانی به علت توهین به اعتقادات و باورهایش، با اسلحه سازمانی اقدام به خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۳، سرباز وظیفه در یکی از برجکهای مراقبتی زندان اوین با شلیک گلوله به پهلوی خود قصد خودکشی داشت اما نجات یافت و به یک مرکز درمانی در خارج از زندان اوین منتقل شد.
 در ۱۳۹۳، یک سرباز اهل روستایی از توابع ارومیه در پادگان سپاه واقع در کوه دالامپر به ضرب گلوله جان خود را از دست داد. فرماندهان نظامی دلیل مرگ او را خودکشی عنوان کردند.
 در ۱۳۹۴، در زندان آباده در استان فارس در حالی که عوامل یگان حفاظت از زندان در حال ورزش صبحگاهی بوده‌اند، سربازی که در یکی از برج‌های مراقبت مشغول نگهبانی بوده، شروع به تیراندازی کرده و افسر نگهبان و چهار سرباز وظیفه را کشت و یک سرباز دیگر را هم مجروح کرد.
 در ۱۳۹۵، در پی شایعه ترور یک سرباز در یکی از کلانتری‌های اهواز معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی خوزستان این خبر را شایعه خواند و گفت: فوت این سرباز ناشی از اقدام به خودکشی بوده است. این سرباز متأسفانه با اقدام به شلیک به ناحیه سر خود جانش را از دست داد.
 در ۱۳۹۵، یک سرباز جوان در خاش خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۵، جوان ۲۲ ساله اهل شهرستان نکا که در مرخصی سربازی به سر می‌برد، در منزل خود واقع در یکی از روستاهای دهستان مهروان خود را حلق آویز کرد و جان باخت.
 در ۱۳۹۵، جوانی ۲۰ ساله به نام محمد سلیمانی اهل اصفهان که از خدمت سربازی متواری شده بود و دارای سابقه ناراحتی روحی روانی نیز بود به دلیل مشکلات خانوادگی خود را به دار آویخت. او پدر خود را تهدید کرده بود که چنانچه او را مجبور به بازگشت به سربازی کنند، خود را خواهد کشت.
 در ۱۳۹۵، یکی از سربازان کانون اصلاح و تربیت با اسلحه خود سه نفر دیگر از سربازان دیگر کانون را به رگبار بست و در آخر با شلیک گلوله به زندگی خود نیز پایان داد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز ۲۱ ساله کلانتری ۱۵۷ مسعودیه با استفاده از اسلحه خدمت به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز در کرج بعد از کشتن افسر کادر نیروی انتظامی خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در یکی از کلانتری‌های شیراز با شلیک گلوله خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در پادگان آبیک قزوین، سه سرباز را کشت و شش تن دیگر را زخمی و در نهایت خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۶، یک سرباز که نگهبان بانک تجارت در فلکه سده آبادان بود در طبقه بالای بانک در برابر کارمندان و مشتریان بانک با شلیک گلوله اسلحه کلاشینکف به سینه‌اش به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۶، در پی تیراندازی یک سرباز وظیفه در میدان تیر آموزشی کهریزک تهران، ۴ تن کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند. سرباز مسلح با شلیک گلوله هدف قرار گرفت و بر اثر جراحات وارده جان خود را از دست داد.
 در ۱۳۹۷، یک سرباز غیربومی که در بازداشتگاه اشنویه خدمت می‌کرد ساعت ۳ بامداد دست به خودکشی زد. این سرباز که خواستگار یک دختر بوده که در پی ازدواج آن دختر، دچار مشکلات روحی شده و با شلیک گلوله به زندگی‌اش پایان داده است.
 در ۱۳۹۸، یک جوان اهل سقز در حین برگزاری رزمایش در پادگان ارتش با اسلحه اقدام به خودکشی و به زندگی خود پایان داد.
 در ۱۳۹۸، سرباز ۲۰ ساله در آخرین روز خدمتش به‌خاطر شکست عشقی در اتوبان صدر تهران خودکشی کرد.
 در ۱۳۹۸، یک سرباز ارتش در شهرستان خواف استان خراسان رضوی به دلیل مشکلات ناشی از فشار اقتصادی در یک لحظه کنترل اعصاب خود را از دست داد و با رفتن بر روی یک کامیون قصد داشت از ارتفاع آن خود را به زمین بیاندازد اما با حضور پلیس موفق به این کار نشد.
 در ۱۴۰۰، اوایل شهریورماه، یک سرباز اهل شهرستان خوی در استان آذربایجان غربی با خوردن قرص برنج دست به خودکشی زده و جان خود را از دست داد.
 در ۱۴۰۰، روز چهارشنبه ۳ شهریورماه، یک سرباز در پادگان نیروی هوایی ارتش قدس تهران از طریق حلق آویز کردن دست به خودکشی زده و جان خود را از دست داد.
 در ۱۴۰۰، روز جمعه ۲۳ مهرماه، یک سرباز در پادگان آموزش نیروی دریایی شهید نامجو در رشت در زمان پست نگهبانی با شلیک گلوله دست به خودکشی زد و جان خود را دست داد.

 جستارهای وابسته 
 آگاهی از خودکشی
 نشانه‌های هشداردهنده خودکشی
 نظریه بین‌فردی خودکشی
 روز جهانی پیشگیری از خودکشی
 مؤسسه ملی سلامت روان

 منابع 

رده:خودکشی
رده:روان‌پزشکی
رده:سربازان
رده:سربازی در ایران