کاظم مستعان‌السلطان

میرزا کاظم‌خان مستعان‌السلطان، با تخلص هوشی‌دریان (زادهٔ حدود ۱۲۵۳ در اصفهان – درگذشتهٔ حدود ۱۳۲۱)، نویسنده و روزنامه‌نگار ایرانی در روزگار قاجار و آغاز دوران پهلوی بود. شهرت او بیش از هر چیز به نوشتن رمان صادق ممقلی، شرلوک هلمس ایران یا داروغهٔ اصفهان (۱۳۰۴) بازمی‌گردد؛ کتابی که از سوی بسیاری از پژوهشگران نخستین رمان کارآگاهیِ تألیفی (و نه ترجمه‌ای) به زبان فارسی به‌شمار آمده‌است.

برای دهه‌ها این رمان به اشتباه به حسینقلی مستعان، نویسنده و مترجم نامدار، نسبت داده می‌شد. پژوهش‌های بعدی نشان داد که نویسندهٔ آن فردی جداگانه به نام کاظم مستعان‌السلطان بوده‌است.

 زندگی 
آگاهی‌ها دربارهٔ زندگی مستعان‌السلطان اندک است و تا سال‌ها حتی هویت او به‌درستی شناخته نشده بود. بر پایهٔ پژوهش مهدی گنجوی که بر اسناد رسمی، شناسنامه و سنگ گور او استوار است، وی حدود سال ۱۲۵۳ خورشیدی در اصفهان زاده شد و حدود سال ۱۳۲۱ خورشیدی درگذشت.

او در دورهٔ مشروطه از کنشگران سیاسی و از اعضای یکی از انجمن‌های مخفی آن روزگار بود. در سال‌های آغازین سدهٔ چهاردهم خورشیدی به نویسندگی و به‌ویژه نوشتن پاورقی در نشریات نوپای آن دوران روی آورد و در همین فضا بود که داستان کارآگاهی خود را پدید آورد.

 «هوشی‌دریان» 
مستعان‌السلطان آثار خود را با تخلص «هوشی‌دریان» منتشر می‌کرد. همین تخلص و کم‌بودن نشانه‌ها از زندگی او یکی از دلیل‌های آشفتگی دیرپای در شناخت نویسندهٔ واقعی صادق ممقلی بود.

 صادق ممقلی 

تنها اثر شناخته‌شده و برجای‌ماندهٔ او رمان صادق ممقلی، شرلوک هلمس ایران یا داروغهٔ اصفهان است که در شهریور ۱۳۰۴ به‌دست محمد رمضانی در «کتابخانهٔ شرق» تهران و در ۱۶۰ صفحه چاپ شد. قهرمان داستان، صادق ممقلی، داروغه‌ای باهوش در اصفهان دورهٔ قاجار است که جرم‌ها را با استدلال و چهره‌پردازی و نفوذ در میان مردم می‌گشاید؛ شیوه‌ای که آشکارا از داستان‌های شرلوک هولمز اثر آرتور کانن دویل الهام گرفته‌است.

 بازشناسی و انتساب اثر 
رمان صادق ممقلی سال‌ها در دسترس نبود و نام نویسنده‌اش نیز به‌درستی روشن نبود. پژوهشگرانی چون حسن میرعابدینی و یعقوب آژند پیش‌تر آن را به حسینقلی مستعان نسبت داده بودند، اما میرعابدینی خود در درستی این انتساب تردید کرد. سرانجام مهدی گنجوی با بررسی اسناد بایگانی، نویسندهٔ راستین را کاظم مستعان‌السلطان («هوشی‌دریان») شناساند و این رمان را همراه با مهرناز منصوری در سال ۱۳۹۶ در نشر مانیاهنر بازچاپ کرد.

 جستارهای وابسته 
 صادق ممقلی
 داستان کارآگاهی
 شرلوک هولمز

 پانویس 

رده:نویسندگان مرد اهل ایران
رده:رمان‌نویسان اهل ایران
رده:داستان‌نویسان اهل ایران
رده:روزنامه‌نگاران اهل ایران
رده:نویسندگان اهل اصفهان
رده:نویسندگان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران
رده:زادگان ۱۲۵۳
رده:درگذشتگان ۱۳۲۱