زنان در آشور باستان

زنان در آشور باستان بخش مهمی از ساختار اجتماعی، اقتصادی و دینی این تمدن کهن را تشکیل می‌دادند. آنان در کنار نقش‌های سنتی خانه‌داری و مادری، گاه در فعالیت‌های بازرگانی، اداری و حتی دینی نیز حضور داشتند. زنان طبقات گوناگون جامعه، از خاندان‌های شاهی و اشراف گرفته تا زنان عادی و کنیزان، جایگاه‌ها و حقوق متفاوتی داشتند و این تفاوت در همهٔ ابعاد زندگی روزمرهٔ آنان بازتاب می‌یافت.


منابع و تحولات تاریخی مطالعات زنان آشوری


منابع در دسترس و محدودیت‌های آن‌ها
آگاهی امروزی دربارهٔ زندگی زنان آشوری بیشتر از منابع نوشتاری به خط میخی به دست می‌آید؛ از جمله مجموعهٔ قوانین آشور میانه، اسناد حقوقی و بازرگانی مانند نامه‌ها و قراردادهایی که از استعمارگاه بازرگانی کارُم کانش در آناتولی به‌جا مانده، و همچنین کتیبه‌های شاهی. افزون بر این، یافته‌های کاوش‌های باستان‌شناختی مانند مُهرهای استوانه‌ای و اشیای شخصی نیز اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ زندگی روزانه و جایگاه اجتماعی زنان در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. به گفتهٔ مارتین استول، تقریباً تمامی این اسناد را مردان نوشته‌اند و بسیاری از آن‌ها تنها به امور مردان می‌پردازند؛ با این همه، در آرشیوهای خانوادگی می‌توان نام زنان واقعی را یافت و دریافت که آنان چه زمانی ازدواج کرده، چه زمانی بیوه شده، و چگونه با دشواری‌های روزمرهٔ زندگی خانوادگی روبه‌رو شده‌اند.
با وجود این منابع، باید توجه داشت که جایگاه زنان در آشور باستان در سراسر تاریخ این تمدن ثابت نبوده است. از دورهٔ آشور کهن در آغاز هزارهٔ دوم پیش از میلاد تا دورهٔ آشور میانه و سرانجام دورهٔ آشور نو، دگرگونی‌های آشکاری در حقوق قانونی، آزادی‌های اجتماعی و منزلت زنان روی داد. برای نمونه، برخی از سخت‌گیرانه‌ترین مقررات مربوط به زنان، از جمله الزام پوشاندن سر و محدودیت‌های حقوقی گوناگون، در قوانین آشور میانه ثبت شده‌اند که نشان‌دهندهٔ وضعیتی متفاوت نسبت به دوره‌های پیشین‌تر است.
بنابراین، پژوهش دربارهٔ زنان در آشور باستان نیازمند در نظر گرفتن این تنوع زمانی و طبقاتی است، زیرا هیچ تصویر واحدی نمی‌تواند بازتاب‌دهندهٔ زندگی همهٔ زنان در گسترهٔ چند سدهٔ تمدن آشوری باشد. بررسی دقیق‌تر هر دوره و هر طبقهٔ اجتماعی به‌طور جداگانه، تصویری روشن‌تر و واقعی‌تر از جایگاه زنان در این تمدن باستانی به دست می‌دهد.


خانواده و ازدواج


خانواده و ازدواج به‌عنوان پایهٔ جایگاه اجتماعی زنان در آشور باستان
خانواده مهم‌ترین نهاد اجتماعی در تعیین جایگاه زنان در آشور باستان بود. بخش بزرگی از شناخت امروز ما دربارهٔ زنان آشوری نه از متون ادبی یا روایت‌های سلطنتی، بلکه از اسناد روزمره مانند قراردادهای ازدواج، نامه‌های خانوادگی، اسناد مالی، وصیت‌نامه‌ها و پرونده‌های حقوقی به دست آمده است. این اسناد نشان می‌دهند که ازدواج در جامعه آشوری صرفاً رابطه‌ای شخصی میان زن و مرد نبود، بلکه قراردادی اجتماعی و اقتصادی میان دو خانواده به‌شمار می‌رفت. از طریق ازدواج، خانواده‌ها روابط خویشاوندی، انتقال دارایی، جایگاه اجتماعی و استمرار نسل را تضمین می‌کردند.
در جامعه آشوری، ازدواج معمولاً با مذاکرات خانوادگی و تنظیم قرارداد رسمی همراه بود. قراردادهای ازدواج مشخص می‌کردند که چه اموالی به زن تعلق می‌گیرد، وظایف شوهر چیست، در صورت جدایی چه شرایطی برقرار خواهد بود و وضعیت فرزندان چگونه تعیین می‌شود. مفاهیمی مانند هدیه ازدواج، مهریه، جهیزیه، طلاق و حقوق ارثی زنان از موضوعات مهم در اسناد حقوقی بین‌النهرین بودند. این اسناد نشان می‌دهند که اگرچه ساختار جامعه آشوری مردسالار بود، زنان در چارچوب خانواده دارای حقوق مشخص قانونی بودند و موقعیت آنان تنها به نقش همسری محدود نمی‌شد.


ازدواج و نقش اقتصادی زنان در دوره آشوری کهن
دوره آشوری کهن (حدود سده بیستم تا هجدهم پیش از میلاد) یکی از بهترین دوره‌ها برای مطالعه زندگی واقعی زنان آشوری است، زیرا آرشیوهای بازرگانان آشوری در شهر کانش (کول‌تپه امروزی در ترکیه) هزاران لوح گِلی شامل نامه‌ها، قراردادها و اسناد تجاری را حفظ کرده‌اند. این اسناد نشان می‌دهند که بسیاری از مردان آشوری برای تجارت به مناطق دوردست سفر می‌کردند و زنان آنان در شهر آشور مسئولیت‌های مهمی در مدیریت خانواده و اقتصاد خانه بر عهده داشتند.
نامه‌های خانوادگی نشان می‌دهند که زنان در نبود شوهرانشان تنها مراقب خانه نبودند، بلکه در تولید پارچه، مدیریت نیروی کار، نگهداری دارایی‌ها، دریافت وام، پرداخت بدهی‌ها و حتی برخی فعالیت‌های تجاری مشارکت داشتند. برخی زنان مستقیماً در قراردادهای اقتصادی حضور داشتند و نام آنان به‌عنوان طرف معامله در اسناد ثبت شده است. این موضوع نشان می‌دهد که زنان آشوری، به‌ویژه در خانواده‌های بازرگان، می‌توانستند نقش اقتصادی فعال داشته باشند. البته این استقلال اقتصادی همگانی نبود و بیشتر به طبقه اجتماعی، ثروت خانواده و شرایط زندگی فردی وابسته بود.


حقوق مالکیت، ارث و استقلال محدود زنان آشوری
یکی از جنبه‌های مهم جایگاه زنان در آشور باستان، ارتباط آنان با مالکیت و ارث بود. اسناد حقوقی نشان می‌دهند که زنان در برخی شرایط می‌توانستند دارایی داشته باشند، هدیه دریافت کنند، اموال خود را مدیریت کنند و در برخی معاملات حقوقی حضور داشته باشند. به‌ویژه بیوه‌ها و زنانی که از خانواده‌های ثروتمند بودند، گاهی نقش مستقلی در مدیریت دارایی‌های خانوادگی ایفا می‌کردند
بااین‌حال، این حقوق به معنای برابری کامل زنان و مردان نبود. جایگاه حقوقی زن معمولاً در ارتباط با پدر، شوهر یا پسران او تعریف می‌شد و خانواده پدرسالار همچنان مرکز تصمیم‌گیری اقتصادی و اجتماعی بود. میزان استقلال یک زن آشوری به عواملی مانند وضعیت تأهل، داشتن فرزند، ثروت خانوادگی و جایگاه اجتماعی بستگی داشت؛ بنابراین، زنان آشوری را باید افرادی دارای توانایی و حقوق مشخص درون یک نظام اجتماعی محدودکننده دانست، نه افرادی کاملاً مستقل یا کاملاً فاقد اختیار.


تفاوت میان تصویر قانونی و زندگی واقعی زنان در آشور
قوانین آشوری میانه تصویر پیچیده‌ای از جایگاه زنان ارائه می‌دهند. از یک سو، این قوانین نشان می‌دهند که جامعه آشوری برای رفتار زنان، ازدواج، روابط خانوادگی، زنا، طلاق و مسائل مربوط به آبرو و کنترل اجتماعی مقررات دقیقی داشت. بسیاری از این قوانین بازتاب‌دهنده ساختاری هستند که در آن مردان نقش اصلی در خانواده و جامعه داشتند. از سوی دیگر، اسناد خصوصی مانند قراردادها و نامه‌ها نشان می‌دهند که زندگی واقعی زنان گاهی گسترده‌تر از چارچوب‌های قانونی بود.
برای نمونه، قوانین ممکن است زن را در درجه نخست به‌عنوان همسر یا دختر یک مرد تعریف کنند، اما اسناد اقتصادی نشان می‌دهند که برخی زنان در عمل توانایی تصمیم‌گیری مالی، مدیریت اموال و حضور در معاملات را داشتند. به همین دلیل، پژوهشگران امروزی تأکید می‌کنند که برای شناخت جایگاه زنان آشوری نباید تنها به قوانین رسمی تکیه کرد، بلکه باید اسناد روزمره و تجربه‌های واقعی زندگی خانوادگی را نیز بررسی کرد.


خانواده به‌عنوان فضای محدودکننده و توانمندساز زنان آشوری
در مجموع، خانواده در آشور باستان مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده جایگاه زنان بود. ازدواج، روابط خویشاوندی، مالکیت و اقتصاد خانوادگی همگی در شکل‌دهی به موقعیت اجتماعی زنان نقش داشتند. زنان آشوری در چارچوب جامعه‌ای مردسالار زندگی می‌کردند، اما اسناد باقی‌مانده نشان می‌دهند که آنان صرفاً شخصیت‌هایی منفعل نبودند. بسیاری از زنان در مدیریت خانه، فعالیت‌های اقتصادی، نگهداری دارایی‌ها و حتی شبکه‌های تجاری خانواده مشارکت داشتند.
بنابراین، جایگاه زن در آشور باستان را می‌توان ترکیبی از وابستگی خانوادگی و توانایی عملی دانست: خانواده محدودیت‌های مهمی برای زنان ایجاد می‌کرد، اما همین ساختار خانوادگی فضایی فراهم می‌کرد که برخی زنان بتوانند در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی نقش فعال ایفا کنند. بررسی اسناد آشوری نشان می‌دهد که تجربه زنان یکسان نبود و تفاوت‌های بزرگی میان زنان طبقات مختلف جامعه وجود داشت.


نقش زنان در خانه و جامعه
نقش اصلی بسیاری از زنان آشوری در چارچوب خانواده تعریف می‌شد. ادارهٔ خانه، مراقبت از کودکان، تولید محصولات مورد نیاز خانواده و حفظ دارایی‌های خانوادگی از وظایفی بود که در منابع مختلف به زنان نسبت داده شده است. با وجود این، خانه در جامعهٔ آشوری صرفاً فضای خصوصی نبود؛ بلکه بخشی از فعالیت‌های اقتصادی در آن انجام می‌شد.
زنان، به‌ویژه در خانواده‌های بازرگانان، در فعالیت‌هایی مانند تولید پارچه، مدیریت کالاها و ارتباطات اقتصادی مشارکت داشتند. اسناد کانش نشان می‌دهد که همسران و دختران بازرگانان آشوری در حفظ و ادارهٔ امور اقتصادی خانواده نقش داشتند و گاه نامه‌هایی دربارهٔ مسائل مالی و تجاری میان اعضای خانواده ردوبدل می‌شد.
با وجود این مشارکت‌ها، جامعهٔ آشوری همچنان ساختاری عمدتاً مردمحور داشت. بیشتر اسناد رسمی توسط مردان نوشته شده و دربارهٔ فعالیت‌های مردان است؛ بنابراین تصویر ما از زنان تا حد زیادی از خلال اسناد خانوادگی و اقتصادی به دست می‌آید. استول اشاره می‌کند که آرشیوهای خانوادگی امکان مشاهدهٔ «زنان واقعی» و تجربه‌های روزمرهٔ آنان را فراهم می‌کنند، زیرا در این اسناد اطلاعاتی دربارهٔ ازدواج، بیوه‌شدن و مشکلات خانوادگی زنان دیده می‌شود.


تفاوت وضعیت زنان بر اساس طبقهٔ اجتماعی
جایگاه زنان در آشور باستان به شدت تحت تأثیر طبقهٔ اجتماعی آنان بود. نمی‌توان تجربهٔ زنان دربار، خانواده‌های ثروتمند، زنان آزاد طبقات معمولی و بردگان را یکسان دانست. پژوهش‌های مربوط به زنان خاور نزدیک باستان تأکید می‌کنند که زنان در طیف گسترده‌ای از موقعیت‌ها قرار داشتند؛ از زنان فرودست و بردگان تا زنان قدرتمند خاندان سلطنتی.
زنان خاندان سلطنتی و طبقات بالاتر جامعه ممکن بود در ارتباط با ساختار قدرت، آیین‌های درباری و مدیریت املاک سلطنتی نقش داشته باشند. در مقابل، زنان طبقات پایین‌تر بیشتر در فعالیت‌های تولیدی، کارهای خانگی و مشاغل وابسته به معیشت روزمره حضور داشتند.
زنان خانواده‌های بازرگان، به‌ویژه در دورهٔ آشوری کهن، نمونه‌ای مهم از زنانی هستند که میان حوزهٔ خانواده و اقتصاد قرار داشتند. آنان در مدیریت منابع خانوادگی و ارتباطات تجاری نقش داشتند، اما این وضعیت به معنای برابری کامل اجتماعی با مردان نبود.
بنابراین، جایگاه اجتماعی زنان آشوری را باید مجموعه‌ای از موقعیت‌های متفاوت دانست که بر اساس دورهٔ تاریخی، طبقهٔ اجتماعی، وضعیت اقتصادی و نقش خانوادگی تغییر می‌کرد. همان‌گونه که استول تأکید می‌کند، تنوع نقش‌های زنان در بین‌النهرین باستان سبب می‌شود که سخن گفتن از «زن آشوری» به صورت یک موقعیت واحد، تصویر دقیقی ارائه نکند.


زنان خانه‌دار، بافندگان و زنان بازرگان
«فصل برداشت محصول فرا رسیده است! نقره بفرست تا پیش از آمدنت برایت جو ذخیره کنیم. نانِ جوِ آبجویی که برایت درست کرده بودم دیگر کهنه شده است. این موضوع فوری است! وقتی این نامه را می‌خوانی، بیا، به آشور، خدای خودت، و به اجاق خانه‌ات بنگر، و بگذار پیش از آن‌که هنوز زنده‌ام تو را با چشم خود ببینم! بدبختی بر ذهن ما چیره شده است.» یک همسر نگرانی‌هایی آشنا را با شوهرش در میان می‌گذارد. اما این نامه در کنار بسیاری لوح‌های خط میخی دیگر، در خانه‌ای در شهر پایین کول‌تپه، یعنی کانِش باستانی، در مرکز آناتولی کشف شد. این نامه حدود سال ۱۸۶۰ پیش از میلاد توسط تارام-کوبی، زنی آشوری که در شهر باستانی آشور، در صد کیلومتری جنوب موصل، زندگی می‌کرد، نوشته شده بود. او نامه را برای شوهرش ایناّیا فرستاده بود؛ مردی که آشور را ترک کرده و برای تجارت به آناتولی رفته بود. مانند بسیاری از زنان آشوری، تارام-کوبی در غیاب شوهرش تنها مانده بود: سرپرستی خانه را بر عهده داشت، کودکان را بزرگ می‌کرد، از سالمندان مراقبت می‌کرد، پارچه می‌ریسید و می‌بافت و در شهر به نمایندگی از شوهرش عمل می‌کرد.
در برخی خانه‌های کانِش، باستان‌شناسان بیش از هزار لوح پیدا کرده‌اند که آرشیو بازرگانان آشوری را در چندین نسل تشکیل می‌دهند. این مجموعه شامل قراردادهای خانوادگی و تجاری، اسناد قضایی، یادداشت‌های حسابداری و نامه‌هاست؛ از جمله نامه‌هایی که زنان آشوری در آشور ارسال کرده بودند.
در آشور، اینایا از عیلامیان قلع و از بابلیان پارچه خریداری می‌کرد و سپس این کالاها را در کانِش و دیگر مناطق آناتولی می‌فروخت و سود قابل توجهی به دست می‌آورد. مقداری سنگ لاجورد و عقیق سرخ نیز از سرزمین‌های دورتر، احتمالاً افغانستان و دره سند، می‌آمد و همراه با برخی پارچه‌هایی که همسرش بافته بود، به کاروان‌های الاغی او افزوده می‌شد. مانند بسیاری از همکارانش، او بیشتر سال را در کانِش، هزار کیلومتر دورتر از همسر و خانواده‌اش، سپری می‌کرد. در زمانی که شوهرش دور بود، تارام-کوبی خانه‌ای را اداره می‌کرد که ممکن بود حدود دوازده نفر در آن زندگی کنند؛ بیشترشان زنان (از جمله بردگان) و کودکان بودند. افزون بر وظایف فراوان خانه‌داری، او پارچه تولید می‌کرد تا در آناتولی فروخته شود و از این طریق در تجارت دوربرد مشارکت می‌کرد و درآمد به دست می‌آورد.
هماهنگ‌کردن این دو وظیفه آسان نبود. یکی از همسایگان او، لاماسی، در نامه‌ای به شوهرش چنین توضیح داده است: «نباید عصبانی شوی که نتوانستم پارچه‌هایی را که خواسته بودی برایت بفرستم. چون دختر کوچکمان بزرگ شده است، مجبور شدم دو پارچه سنگین برای ارابه آماده کنم. علاوه بر آن، برای خدمتکاران و کودکان نیز پارچه درست کردم؛ به همین دلیل نتوانستم پارچه‌هایی برایت ارسال کنم.»
خانواده لاماسی می‌توانستند هر سال حدود ۲۵ پارچه پشمی بزرگ (۴٫۵ در ۴ متر) تولید کنند که ۲۰ عدد از آن‌ها توسط شوهرش پوشو-کِن در آناتولی فروخته می‌شد. پس از کسر مالیات و هزینه مواد اولیه، درآمد کل حدود ۳٫۵ تا ۴ «مینا» نقره در سال بود؛ مبلغی که برابر با قیمت یک خانه کوچک در آشور محسوب می‌شد.
زنان آشوری کاملاً از ارزش پارچه‌های خود در بازار آناتولی آگاه بودند و در تجارت سخت‌گیرانه عمل می‌کردند. تارام-کوبی از برادرش ایمدی-ایلوم خواست پارچه‌های او را با قیمت بهتری بفروشد: «به چه کسی جز من می‌خواهی فقط ۱ مینا و ۱۰ شِکِل برای ۶ پارچه بفرستی (یعنی برای هر کدام ۱۱ و دو سوم شِکِل)؟ دوباره کوتالانوم برایت ۶ پارچه می‌آورد. اگر واقعاً برادر من هستی، نباید کمتر از ۲۰ شِکِل برای هر پارچه برایم بفرستی!». زنان با پولی که از تولید پارچه به دست می‌آوردند، در تجارت دوربرد و شراکت‌های تجاری سرمایه‌گذاری می‌کردند. آنان به عنوان طلبکار ظاهر می‌شدند و به مردان یا زنان دیگر نقره قرض می‌دادند. مقدار نقره‌ای که زنان قرض می‌دادند معمولاً کمتر از مردان بود.
زنی به نام آهاتوم دست‌کم چهار بار به مردان آشوری وام داد؛ این چهار وام که طی نه سال ثبت شده‌اند، مجموعاً به ۳ و یک‌چهارم پوند نقره می‌رسید. چند زن نیز در میان صاحبان کالاهایی دیده می‌شوند که به آناتولی منتقل می‌شد. هنگامی که کالاها در مسیر از بین می‌رفتند، صاحبان آن‌ها باید ارزش اموال خود را با سوگند اعلام می‌کردند. در یک حکم قضایی آمده بود: «دربارهٔ زیان‌ها، اگر (صاحب کالا) مرد باشد، باید به شمشیر خدای آشور سوگند بخورد؛ اگر زن باشد، باید به طبل الهه ایشتار سوگند یاد کند.»
در کنار مردان، زنان دیگری نیز طلا و نقره خود را در یک شرکت سهامی مشترک سرمایه‌گذاری می‌کردند. سرمایه جمع‌آوری‌شده به یک نماینده سپرده می‌شد تا تجارت کند و سود آن برای چندین سال میان شرکا تقسیم شود. زنی به نام آهاها از برادرش شکایت داشت که نمی‌تواند سهم خود، به ارزش ۱۳ پوند نقره، را پس بگیرد: «تو برادر من هستی. من جز تو کسی را ندارم. به بدگویی هیچ‌کس گوش نده. تا زمانی که فرصت کمک کردن هست و می‌توانی مرا از فشار مالی نجات دهی، به درخواست من توجه کن و دست‌کم ۱۰ پوند نقره برایم بفرست، تا هیچ‌کس شاهد روز نابودی من نباشد.»
اگرچه زنان از نظر مالی مستقل از شوهرانشان بودند، معمولاً به عنوان نمایندگان آنان در برابر شرکای تجاری و مقامات آشوری نیز عمل می‌کردند. شوهران نیز در برخی معاملات در آناتولی نماینده همسران خود بودند. زنان اموال شخصی خود را داشتند که مستقل از دارایی شوهرشان بود و حتی می‌توانستند به اعضای مرد خانواده خود با بهره وام بدهند. برخی زنان آشوری از جایگاه اجتماعی مهمی برخوردار بودند و این جایگاه را با ساختن خانه‌های بزرگ و زیبا برای خود، همراه با تعداد زیادی برده، نشان می‌دادند.
زنان آشوری هم درون خانه و هم بیرون از آن فعال بودند. نامه‌هایی که آنان برای مردان خانواده می‌نوشتند دربارهٔ فعالیت همکاران، اخبار خانه و فرزندان، و وضعیت تولید پارچه بود. این نامه‌ها همچنین اغلب شامل توصیه‌های اخلاقی بودند و از مردان می‌خواستند مانند یک «جنتلمن» رفتار کنند و زندگی پرهیزکارانه‌ای داشته باشند. از دید آنان، مرد ایده‌آل کسی بود که در تجارت صادق باشد و خانواده تشکیل داده باشد. او باید خویشاوندان و زندگی خانوادگی را بیشتر از پول دوست می‌داشت؛ همان‌گونه که تارام-کوبی و خواهرش به برادرشان یادآوری کردند: «در اینجا در آشور، ما با زنان تعبیرکننده خواب، زنان پیشگو و ارواح مردگان مشورت کردیم و پاسخ آنان چنین بود: «خدای آشور همچنان به تو هشدار می‌دهد: آن‌قدر نقره را دوست داری که زندگی خودت را تحقیر می‌کنی!» آیا نمی‌توانی خواسته‌های آشور را در این شهر آشور برآورده کنی؟ این موضوع فوری است! پس از خواندن این نامه، بیا، خدای آشور را از نزدیک ملاقات کن و جان خود را نجات بده!».
برای مردان، همسران باید وفادار، نیکوکار و همسرانی دلسوز می‌بودند؛ همان‌طور که بازرگانی که منتظر آمدن نامزدش برای ازدواج بود، توضیح داده است: «خواهش می‌کنم، روزی که لوح مرا دریافت کردی، نزد پدرت برو تا رضایت او را جلب کنی؛ سپس با خدمتکارانم راه بیفت و به اینجا بیا. من تنها هستم. کسی نیست که به من خدمت کند و سفره‌ام را آماده سازد.»
نامه‌های زنان آشوری باستانی از این جهت منحصربه‌فردند که گاهی احساسات نویسندگان خود را آشکار می‌کنند؛ پدیده‌ای که در منابع بین‌النهرین کمتر دیده می‌شود. در نامه‌ای که تارام-کوبی برای شوهرش فرستاد، او که احساس تنهایی می‌کرد، برای بازگشت او به آشور دعا می‌کند و می‌نویسد: «بگذار پیش از آن‌که هنوز زنده‌ام تو را ببینم»؛ عبارتی که نوعی «اظهار عشق» به‌شمار می‌آید. محتوای زنده و شخصی این نامه‌ها شاید به این دلیل است که سوادآموزی در جامعه آشوری رواج داشت و بسیاری از نامه‌ها توسط خود فرستندگان نوشته می‌شدند.


منابع