گویش‌های استان اصفهان

گویش‌های استانی اصفهان به مجموعه‌ای از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی گفته می‌شود که در محدودهٔ استان اصفهان رواج داشته یا دارند. استان اصفهان از نظر زبان‌شناختی یکی از مناطق مهم ایران به‌شمار می‌رود، زیرا در آن افزون بر گویش‌های فارسی، شمار زیادی از گویش‌های ایرانی مرکزی و همچنین گونه‌هایی از زبان‌های لری وجود دارد. بر پایهٔ پژوهش دونالد استیلو، زبان‌ها و گویش‌های ایرانی استان اصفهان را می‌توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد: گویش‌های ایرانی شمال‌غربی وابسته به گروه گویش‌های مرکزی فلات ایران، گونه‌های نزدیک به فارسی معیار، و زبان‌های لری و لری‌بختیاری.

 پیشینهٔ زبان‌شناختی 
بخش مهمی از گویش‌های سنتی استان اصفهان به گروهی تعلق دارد که در زبان‌شناسی ایرانی با نام گویش‌های مرکزی ایران شناخته می‌شوند. این گویش‌ها از شاخهٔ زبان‌های ایرانی شمال‌غربی هستند و از نظر تاریخی با زبان مادی ارتباط داده شده‌اند. در مقابل، زبان فارسی که زبان رسمی ایران است، از شاخهٔ زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی به‌شمار می‌رود؛ ازاین‌رو، بسیاری از گویش‌های مرکزی اصفهان صرفاً گونه‌ای از فارسی نیستند، بلکه دارای مسیر تاریخی و ویژگی‌های مستقل زبانی هستند.

گویش‌های مرکزی اصفهان در گذشته در بخش بزرگی از استان رواج داشتند و در بسیاری از شهرها و روستاهای منطقه زبان اصلی مردم بودند. با گذشت زمان و گسترش زبان فارسی در آموزش، اداره‌ها، رسانه‌ها و ارتباطات اجتماعی، بسیاری از این گویش‌ها کاهش یافتند یا جای خود را به فارسی دادند.

 پراکندگی جغرافیایی 
گویش‌های مرکزی در نواحی مختلف استان اصفهان، به‌ویژه در روستاها و شهرهای تاریخی، پراکنده بوده‌اند. این گویش‌ها در مناطقی مانند نایین، اردستان، نطنز، کاشان، خوانسار، گلپایگان، گز، ورزنه، جرقویه و دیگر نواحی دیده می‌شوند.

محدودهٔ این گویش‌ها تنها بر اساس مرزهای اداری امروزی تعیین نمی‌شود، زیرا تقسیمات تاریخی، مسیرهای ارتباطی و شرایط جغرافیایی نقش مهمی در شکل‌گیری پراکندگی زبانی داشته‌اند. منطقهٔ گویش‌های مرکزی اصفهان میان کویر مرکزی ایران در شرق و رشته‌کوه زاگرس در غرب قرار دارد و از نظر تاریخی یکی از مراکز مهم زبان‌های ایرانی مرکزی بوده است.

 دسته‌بندی گویش‌های استان اصفهان 
 گویش‌های مرکزی ایران 
مهم‌ترین بخش میراث زبانی استان اصفهان را گویش‌های مرکزی تشکیل می‌دهند. این گویش‌ها شامل گونه‌هایی مانند گزی، نایینی، اردستانی، جرقویه‌ای، نطنزی و دیگر گویش‌های محلی هستند. هر یک از این گونه‌ها دارای تفاوت‌هایی در آواها، واژگان و دستور زبان هستند، اما همگی ویژگی‌های مشترکی دارند که آن‌ها را در گروه گویش‌های مرکزی ایران قرار می‌دهد.

این گویش‌ها بسیاری از ویژگی‌های تاریخی زبان‌های ایرانی را حفظ کرده‌اند. برخی واژه‌ها و ساخت‌های دستوری در آن‌ها بازمانده‌هایی از مراحل قدیمی‌تر زبان‌های ایرانی هستند که در فارسی نو از میان رفته یا تغییر کرده‌اند. به همین دلیل، مطالعهٔ آن‌ها برای شناخت تحول تاریخی زبان‌های ایرانی اهمیت زیادی دارد.

 گونه‌های فارسی محلی 
در بخش‌هایی از استان اصفهان، به‌ویژه در شهرها و روستاهای جنوب و غرب استان، گونه‌هایی از فارسی رایج است که تفاوت‌هایی با فارسی معیار دارند، اما برای فارسی‌زبانان قابل فهم هستند. این گونه‌ها بیشتر در مناطقی مانند نجف‌آباد، شهرضا و دیگر شهرهای بزرگ استان دیده می‌شوند.

برخی از گویش‌های قدیمی شهرهای بزرگ اصفهان، کاشان و گلپایگان که زمانی میان جمعیت بومی رواج داشتند، در طول زمان تحت تأثیر فارسی قرار گرفته و در بسیاری از مناطق از میان رفته‌اند.

 زبان‌های لری و لری‌بختیاری 
در بخش‌هایی از غرب و جنوب استان اصفهان، به‌ویژه در منطقهٔ فریدن و نواحی جنوبی نزدیک به سمیرم، گونه‌هایی از زبان لری و لری‌بختیاری رواج دارد. این زبان‌ها به گروه زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی تعلق دارند و از نظر تاریخی با فارسی خویشاوند هستند.

 ویژگی‌های زبانی 
گویش‌های مرکزی اصفهان دارای ویژگی‌های آوایی و دستوری ویژه‌ای هستند. تفاوت در تلفظ برخی صداها، استفاده از واژه‌های کهن ایرانی، تفاوت در ساخت فعل‌ها و وجود برخی الگوهای دستوری متفاوت با فارسی معیار از مهم‌ترین ویژگی‌های این گویش‌هاست. برای نمونه، در بسیاری از گویش‌های مرکزی، برخی صداها و واژه‌هایی حفظ شده‌اند که نشان‌دهندهٔ پیوند آن‌ها با دوره‌های قدیمی‌تر زبان‌های ایرانی است. این ویژگی سبب شده است که این گویش‌ها برای زبان‌شناسان تاریخی اهمیت ویژه‌ای داشته باشند.

 گویش یهودیان اصفهان 
گویش یهودیان اصفهان یکی از گونه‌های مهم گویش‌های مرکزی ایران است. این گویش در میان جامعهٔ یهودیان اصفهان حفظ شده و اطلاعاتی دربارهٔ شکل قدیمی‌تر زبان بومی این شهر ارائه می‌دهد. پژوهشگران معتقدند که زبان اصلی شهر اصفهان در گذشته شباهت زیادی به این گویش داشته، اما در جامعهٔ مسلمانان شهر به‌تدریج با فارسی جایگزین شده است.

این گویش نمونه‌ای از پیوستگی تاریخی زبان‌های مرکزی ایران است و نشان می‌دهد که پیش از گسترش کامل فارسی شهری، گونه‌های دیگری از زبان‌های ایرانی در این منطقه رواج داشته‌اند.

 روند فارسی‌شدن گویش‌ها 
در چند سدهٔ اخیر، به‌ویژه در دوران معاصر، بسیاری از گویش‌های محلی استان اصفهان تحت تأثیر فارسی معیار قرار گرفته‌اند. گسترش آموزش رسمی، مهاجرت روستاییان به شهرها، توسعهٔ رسانه‌های فارسی‌زبان و افزایش ارتباطات میان مناطق مختلف از عوامل اصلی این روند بوده‌اند.

در شهرهای بزرگ، این تغییر سریع‌تر رخ داده است؛ اما در برخی روستاها و مناطق دورتر، گویش‌های بومی هنوز میان مردم استفاده می‌شوند. با این حال، کاهش تعداد گویشوران جوان نشان می‌دهد که بسیاری از این گویش‌ها با خطر فراموشی روبه‌رو هستند.

 اهمیت فرهنگی و پژوهشی 
گویش‌های استان اصفهان بخشی از میراث زبانی ایران محسوب می‌شوند. این گویش‌ها اطلاعات مهمی دربارهٔ تاریخ زبان‌های ایرانی، مهاجرت‌ها، فرهنگ محلی و تحول زبان فارسی فراهم می‌کنند. ثبت و بررسی علمی آن‌ها برای حفظ تنوع زبانی ایران اهمیت فراوان دارد.

 منابع 

 استیلو، دونالد. «گویش‌های استانی اصفهان». دانشنامه ایرانیکا، جلد چهاردهم، بخش نخست، صص. ۹۳–۱۱۲.
 برجیان، حبیب. «جغرافیای گویش‌های مادی اصفهان». دانشنامه ایرانیکا.
 استیلو، دونالد. «گویش یهودیان اصفهان». دانشنامه ایرانیکا.
[1]: https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xxi-provincial-dialects/?generate_pdf=1&utm_source=chatgpt.com "Isfahan xxi. PROVINCIAL DIALECTS - Encyclopaedia Iranica"
[2]: https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xx-geography-of-the-median-dialects-of-isfahan/?utm_source=chatgpt.com "Isfahan xx. GEOGRAPHY OF THE MEDIAN DIALECTS OF ISFAHAN - Encyclopaedia Iranica"
[3]: https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-xix-jewish-dialect/?utm_source=chatgpt.com "ISFAHAN xix. JEWISH DIALECT - Encyclopaedia Iranica"

رده:اصفهان
رده:زبان‌های استان اصفهان
رده:گویش‌های زبان فارسی
اصفهانی