وردان‌روز بن لنگر

وردان‌روز بن لنگر (که با نام و لقب دیوانی مبارزالدین وردان‌روز نیز شناخته می‌شود)، سومین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود که از سال ۶۰۴ تا ۶۱۶ هجری قمری (۱۲۰۷–۱۲۱۹ میلادی) بر ولایت یزد و نواحی مرکزی ایران فرمان راند. وی پس از درگذشت پدرش به قدرت رسید و در دوران پرالتهابِ توسعه‌طلبی امپراتوری خوارزمشاهیان، توانست با اتخاذ سیاست‌های واقع‌گرایانه و محافظه‌کارانه، امنیت، ثبات و استقلال داخلی یزد را حفظ کند.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵.
تبار و رسیدن به قدرت
وردان‌روز در دربار اتابکان در شهر یزد متولد شد و پرورش یافت. پدر وی، عزالدین لنگر، بنیان‌گذار واقعی اقتدار این دودمان بود که یزد را به پناهگاهی امن و باثبات در فلات ایران تبدیل کرده بود.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۱.

با درگذشت عزالدین لنگر در سال ۶۰۴ هجری قمری، وردان‌روز به عنوان جانشین وی با حمایت امرای نظامی و نخبگان دیوانیِ یزد بر تخت حاکمیت نشست. در متون تاریخی، لقب وی «مبارزالدین» (به معنای جنگجوی دین) ثبت شده است، هرچند که دوران حکومت او — بر خلاف نامش — بیشتر به صلح و سازندگی گذشت تا رویارویی‌های نظامی.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۶۹.
سیاست و مناسبات خارجی
دوران دوازده‌سالهٔ حکومت وردان‌روز مصادف با اوج قدرت سلطان محمد خوارزمشاه در ایران بود. خوارزمشاهیان در این مقطع در حال سرکوب حکومت‌های محلی و یکپارچه کردن فلات ایران تحت پرچم خود بودند.

وردان‌روز با درک قدرت بلامنازع ماشین جنگی خوارزمشاهیان، از هرگونه مقاومت یا رویارویی نظامی پرهیز کرد. او با پذیرش انقیاد اسمی و پرداخت خراج و هدایای منظم به دربار سلطان محمد، توانست از هجوم لشکر خوارزم به ولایت خود جلوگیری کرده و استقلال نسبی و داخلی یزد را تضمین نماید.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۳-۴۰۴. این رویکرد باعث شد تا یزد همچنان مسیر امنی برای کاروان‌های تجاری باقی بماند و از گزند غارت و ناامنی که گریبان‌گیر بسیاری از شهرهای دیگر ایران بود، مصون بماند.
اقدامات عمرانی و فرهنگی
رونق اقتصادیِ ناشی از امنیت راه‌های کویری، به وردان‌روز اجازه داد تا بخشی از ثروت به‌دست‌آمده را صرف توسعهٔ زیرساخت‌های شهری و نهادهای مذهبی کند. او همانند پدرش از حامیان علم و فقه در منطقه بود.

مهم‌ترین یادگار عمرانی وی در یزد، احداث نهادی آموزشی به نام «مدرسهٔ مبارزیه» (که در متون محلی به نام مدرسهٔ وردان‌روز نیز خوانده شده) بود. او برای تضمین بقای این نهاد علمی، موقوفات گسترده‌ای از جمله حفر قنات‌های جدید و تخصیص عواید اراضی کشاورزی را برای تأمین هزینه‌های مدرسه، رفاه استادان و طلاب معین کرد که این امر موجب ارتقای جایگاه علمی یزد در سدهٔ هفتم هجری شد.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۱-۳۲.
درگذشت و جانشینی
مبارزالدین وردان‌روز در سال ۶۱۶ هجری قمری (۱۲۱۹ میلادی) — درست مقارن با آغاز یورش ویرانگر چنگیزخان مغول به سرحدات شرقی امپراتوری خوارزمشاهیان — بر اثر مرگ طبیعی در یزد درگذشت. پیکر او را در همان مدرسهٔ مبارزیه که خود بنا کرده بود، به خاک سپردند.کاتب یزدی، احمد بن حسین. تاریخ جدید یزد، ص. ۶۹.

پس از درگذشت وی، برادرش ابومنصور بن لنگر (معروف به قطب‌الدین ابومنصور اسفهسالار) با توافق امرای دربار به حاکمیت رسید. ابومنصور توانست با ادامهٔ سیاست‌های محافظه‌کارانهٔ برادر و انقیادِ سریع در برابر مغولان، یزد را از طوفان یورش چنگیزخان نیز در امان نگه دارد.باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید، ص. ۳۷۶.
منابع و پانویس‌ها
 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.