جنگ گنبد

جنگ گنبد یا درگیری‌های ترکمن‌صحرا به مجموعه درگیری‌های مسلحانه‌ای گفته می‌شود که در سال ۱۳۵۸، در نخستین ماه‌های پس از استقرار جمهوری اسلامی، میان نیروهای ترکمن و نهادهای انقلابی جمهوری اسلامی، از جمله کمیته‌های انقلاب، سپاه پاسداران و دیگر نیروهای وابسته به دولت مرکزی، در شهر گنبد کاووس و مناطق پیرامون آن رخ داد. این درگیری‌ها که در دو مرحله و با یک دوره آتش‌بس میان آن‌ها ادامه یافت، از مهم‌ترین بحران‌های داخلی ایران در نخستین سال پس از انقلاب ۱۳۵۷ به‌شمار می‌رود.

 پیش زمینه 
پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، در ترکمن‌صحرا شوراهای مردمی، شوراهای دهقانی و نهادهای محلی شکل گرفتند و در بسیاری از روستاها و بخش‌هایی از منطقه، اداره امور بر پایه تصمیم‌گیری شورایی انجام می‌شد. این دوره نزدیک به یک سال ادامه یافت که تجربه‌ای موفق از مشارکت مردمی، اداره محلی و دفاع از حقوق دهقانان و ترکمن‌ها بود. در همین دوره، مطالباتی همچون بازپس‌گیری زمین‌های مصادره‌شده در دوران پهلوی، به‌رسمیت شناختن حقوق فرهنگی و زبانی ترکمن‌ها، مشارکت در اداره منطقه و حفظ ساختار شوراها از سوی فعالان ترکمن مطرح شد. این مطالبات عمدتاً توسط «ستاد مرکزی شوراهای ترکمن‌صحرا» و گروه‌های همسو پیگیری می‌شد.
در مقابل، دولت مرکزی و نیروهای انقلابی با ادامه فعالیت شوراهای مستقل و گسترش نفوذ جنبش دموکراتیک ترکمن مخالفت کردند. افزایش حضور کمیته‌های انقلاب و سپاه پاسداران در منطقه، اختلاف بر سر اداره شهرها، مسئله خلع سلاح و مالکیت زمین، به‌تدریج فضای سیاسی را به سوی رویارویی مسلحانه سوق داد.

 جنگ نخست 
نخستین مرحله درگیری‌ها در فروردین ۱۳۵۸ و در پی افزایش تنش میان نیروهای ترکمن و کمیته‌های انقلاب در گنبد کاووس آغاز شد. نیروهای ترکمن با تکیه بر شوراهای مردمی و نیروهای محلی در برابر نیروهای اعزامی جمهوری اسلامی ایستادگی کردند و چندین روز به مقاومت ادامه دادند. این مقاومت مانع از دستیابی نیروهای دولتی به پیروزی شد و در نهایت، جمهوری اسلامی ناچار به پذیرش مذاکرات برای پایان دادن به درگیری‌ها شد و آتش‌بس برقرار گردید.
 آتش‌بس 
پس از پایان جنگ نخست، مذاکراتی میان نمایندگان دولت و فعالان جنبش ترکمن برای حل اختلافات صورت گرفت. با وجود توقف درگیری‌های نظامی، اختلاف بر سر اداره منطقه، خلع سلاح، مسئله زمین و آینده شوراهای مردمی همچنان پابرجا ماند و آتش‌بس نتوانست به توافقی پایدار منجر شود.
 جنگ دوم 
در بهمن ۱۳۵۸، با شکست مذاکرات و افزایش تنش‌ها، دور دوم درگیری‌ها آغاز شد. این مرحله از جنگ گسترده‌تر و سازمان‌یافته‌تر از مرحله نخست بود و نیروهای سپاه پاسداران، کمیته‌های انقلاب و دیگر نیروهای دولتی با توان نظامی بیشتری وارد منطقه شدند.
در میانه این نبرد، رهبران برجسته جنبش ترکمن به‌طور ناجوانمردانه ترور شدند؛ رخدادی که ضربه‌ای جبران‌ناپذیر به ساختار رهبری و توان سازماندهی نیروهای ترکمن وارد کرد. پس از حذف رهبران جنبش، مقاومت ترکمن‌ها به‌تدریج تضعیف شد و نیروهای دولتی کنترل کامل گنبد کاووس و مناطق اطراف را در دست گرفتند. با پایان جنگ، شوراهای محلی منحل شدند، بسیاری از فعالان جنبش ترکمن بازداشت، محاکمه یا ناچار به ترک منطقه شدند و فعالیت تشکل‌های مستقل ترکمن‌صحرا به‌شدت محدود شد.
جنگ گنبد نقطه پایانی بر تجربه اداره شورایی ترکمن‌صحرا بود و تأثیر عمیقی بر تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی منطقه بر جای گذاشت. سرکوب جنبش ترکمن پس از جنگ، زمینه‌ساز پایان فعالیت آزاد شوراهای مردمی و آغاز دوره‌ای از محدودیت‌های گسترده در ترکمن‌صحرا شد.
بندانگشتی|250px|شیرمحمد درخشنده توماج، یکی از رهبران کانون فرهنگی و سیاسی خلق ترکمن و از چهره‌های برجسته جنبش خلق ترکمن
 منابع 

رده:مقاله‌های ایجادشده توسط ایجادگر