بیماری ایکس

بندانگشتی|تصویر رنگی میکروسکوپ الکترونی روبشی از سارس-کووی-۲، که در سال ۲۰۲۰ گمان می‌رفت نخستین ویروس ایجادکننده بیماری ایکس باشد.

بیماری ایکس (به انگلیسی: Disease X) یک نام جایگزین است که توسط سازمان جهانی بهداشت (WHO) در فوریه ۲۰۱۸ در فهرست کوتاهی از بیماری‌های دارای اولویت در طرح اولیه پذیرفته شد تا نمایانگر یک بیماری‌زای فرضی و ناشناخته باشد. سازمان جهانی بهداشت این نام را اتخاذ کرد تا اطمینان یابد برنامه‌ریزی‌های آن‌ها برای سازگاری با یک عامل ناشناخته به اندازه کافی انعطاف‌پذیر است (مانند توسعه واکسن‌های گسترده‌تر و تأسیسات تولیدی). 

آنتونی فائوچی، مدیر پیشین مؤسسه ملی آلرژی و بیماری‌های عفونی آمریکا، بیان کرده است که مفهوم بیماری ایکس، پروژه‌های سازمان جهانی بهداشت را ترغیب می‌کند تا به جای تمرکز بر روی سویه‌های منفرد، تلاش‌های تحقیقاتی خود را بر روی کل دسته‌های ویروس‌ها (مانند فلاوی‌ویروس‌ها) متمرکز کنند و در نتیجه توانایی سازمان جهانی بهداشت را برای پاسخگویی به سویه‌های پیش‌بینی‌نشده به شدت افزایش می‌دهد.

در سال ۲۰۲۰، برخی از کارشناسان، از جمله مشاوران متخصص سازمان جهانی بهداشت، گمانه‌زنی کردند که کووید-۱۹ که ناشی از سویه سارس-کووی-۲ است، می‌تواند نخستین بیماری ایکس باشد. 

در دسامبر ۲۰۲۴، یک بیماری ناشناخته در جمهوری دموکراتیک کنگو که بیش از ۴۰۰ نفر را آلوده کرد و دست‌کم ۷۹ نفر را به کام مرگ کشاند، گاهی پیش از آنکه مشخص شود یک سویه تهاجمی مالاریا است، «بیماری ایکس» نامیده می‌شد.

 منطق 
در مه ۲۰۱۵، به عنوان بخشی از آماده‌سازی‌های همه‌گیری پیش از کووید-۱۹، کشورهای عضو از سازمان جهانی بهداشت خواستند تا یک «طرح اولیه تحقیق و توسعه برای اقدام جهت پیشگیری از همه‌گیری‌ها» (R&D Blueprint for Action to Prevent Epidemics) ایجاد کند تا فاصله زمانی میان شناسایی شیوع ویروسی و تأیید واکسن‌ها/درمان‌ها را کاهش دهد و از تبدیل شدن آن‌ها به یک «وضعیت اضطراری بهداشت عمومی» جلوگیری کند. تمرکز این طرح بر روی جدی‌ترین بیماری‌های عفونی نوپدید (EIDs) بود که گزینه‌های پیشگیرانه اندکی برای آن‌ها وجود داشت.

گروهی از کارشناسان جهانی با عنوان «گروه مشاوره علمی طرح اولیه تحقیق و توسعه» توسط سازمان جهانی بهداشت گردهم آمدند تا فهرست کوتاهی شامل کمتر از ده «بیماری دارای اولویت در طرح اولیه» تهیه کنند.
از سال ۲۰۱۵، فهرست این بیماری‌های نوپدید سالانه بازبینی می‌شود و در ابتدا شامل بیماری‌های شناخته‌شده‌ای مانند ابولا و زیکا، و همچنین بیماری‌های کمتر شناخته‌شده با پتانسیل شیوع جدی مانند سارس، تب لاسا، ویروس ماربورگ، تب دره ریفت و ویروس نیپا بود. از آن زمان، کووید-۱۹ نیز به این فهرست افزوده شده است.WHO: Prioritizing diseases for research and development in emergency contexts (Published 2018, revision in progress 2023)

در فوریه ۲۰۱۸، پس از نشست «طرح اولیه تحقیق و توسعه ۲۰۱۸» در ژنو، سازمان جهانی بهداشت، بیماری ایکس را به عنوان یک نام جایگزین برای یک پاتوژن «ناشناخته قابل‌شناخت» به فهرست کوتاه اضافه کرد. نام جایگزین بیماری ایکس، احتمال وقوع یک همه‌گیری در آینده که می‌تواند ناشی از یک پاتوژن ناشناخته باشد را به رسمیت می‌شناسد و با گنجاندن آن، سازمان جهانی بهداشت را به چالش می‌کشد تا اطمینان یابد برنامه‌ریزی‌ها و قابلیت‌های آن‌ها برای سازگاری با چنین رویدادی به اندازه کافی انعطاف‌پذیر است.

سازمان جهانی بهداشت در زمان اعلام فهرست کوتاه به‌روزشده بیماری‌های دارای اولویت در طرح اولیه در سال ۲۰۱۸، اعلام کرد: «بیماری ایکس نمایانگر این آگاهی است که یک همه‌گیری بین‌المللی جدی می‌تواند توسط پاتوژنی ایجاد شود که در حال حاضر به عنوان عامل بیماری انسانی ناشناخته است». یون-آرنه روتینگن، از گروه مشاوره ویژه طرح اولیه تحقیق و توسعه، گفت: «تاریخ به ما می‌گوید که احتمالاً شیوع بزرگ بعدی چیزی خواهد بود که پیش‌تر ندیده‌ایم» و «ممکن است افزودن یک 'ایکس' عجیب به نظر برسد، اما نکته این است که مطمئن شویم به طور انعطاف‌پذیر از نظر واکسن‌ها و آزمایش‌های تشخیصی آماده هستیم و برنامه‌ریزی می‌کنیم. ما می‌خواهیم شاهد توسعه پلتفرم‌های 'وصل و اجرا' (plug and play) باشیم که برای هر بیماری یا شمار زیادی از بیماری‌ها کار کنند؛ سیستم‌هایی که به ما امکان می‌دهند با سرعت اقدامات متقابل ایجاد کنیم.» آنتونی فائوچی، کارشناس آمریکایی، گفت: «سازمان جهانی بهداشت تشخیص می‌دهد که باید 'چابکانه حرکت کند' و این شامل ایجاد فناوری‌های پلتفرم است» و برای توسعه چنین پلتفرم‌هایی، سازمان جهانی بهداشت باید روی کل دسته‌های ویروس‌ها تحقیق کند و به طور خاص به فلاوی‌ویروس‌ها اشاره کرد. وی افزود: «اگر درک مشترکی از اشتراکات آن‌ها ایجاد کنید، می‌توانید با سرعت بیشتری واکنش نشان دهید».
 پذیرش 
جاناتان دی. کوئیک، نویسنده کتاب پایان اپیدمی‌ها، اقدام سازمان جهانی بهداشت در نام‌گذاری بیماری ایکس را «از نظر اطلاع‌رسانیِ خطر، عاقلانه» توصیف کرد و گفت: «وحشت و خوش‌خیالی از بارزترین ویژگی‌های واکنش جهان به بیماری‌های عفونی است و در حال حاضر خوش‌خیالی دستِ بالا را دارد». مجله ویمنز هلث نوشت که ایجاد این اصطلاح «ممکن است اقدامی ناخوشایند برای ایجاد وحشت به نظر برسد»، اما تمام هدف از گنجاندن آن در فهرست این بود که «در رادار توجه مردم قرار گیرد».

ریچارد هچت از ائتلاف برای نوآوری در آمادگی در برابر همه‌گیری‌ها (CEPI)، نوشت: «شاید شبیه داستان‌های علمی-تخیلی به نظر برسد، اما بیماری ایکس چیزی است که ما باید برای آن آماده شویم». وی خاطرنشان کرد که علی‌رغم موفقیت در کنترل شیوع ویروس ابولا در غرب آفریقا در سال ۲۰۱۴، سویه‌هایی از این بیماری در سال ۲۰۱۸ بازگشته بودند. در فوریه ۲۰۱۹، CEPI از بودجه ۳۴ میلیون دلاری برای شرکت زیست‌دارویی آلمانی کیوروک (CureVac) جهت توسعه یک «نمونه اولیه چاپگر آران‌ای» خبر داد که به گفته این ائتلاف می‌تواند «برای واکنش سریع به پاتوژن‌های ناشناخته (مانند بیماری ایکس) آماده شود».

مشابهت‌هایی با تلاش‌های آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID) و برنامه پردیکت (PREDICT) آن صورت گرفت؛ برنامه‌ای که به عنوان یک سیستم هشدار اولیه همه‌گیری از طریق یافتن و تحقیق روی ویروس‌های حیوانی در «نقاط داغ» تعامل انسان و حیوان طراحی شده بود.

در سپتامبر ۲۰۱۹، دیلی تلگراف گزارش داد که چگونه سازمان بهداشت عمومی انگلستان (PHE) تحقیقات خود را برای احتمال شیوع بیماری ایکس در بریتانیا از میان طیف متنوعی از بیماری‌های گزارش شده در سیستم بهداشتی خود آغاز کرده است؛ آن‌ها خاطرنشان کردند که در دهه گذشته ۱۲ بیماری و/یا ویروس جدید توسط این سازمان ثبت شده است.

در اکتبر ۲۰۱۹ در نیویورک، برنامه فوریت‌های بهداشتی سازمان جهانی بهداشت یک «اجرای آزمایشی بیماری ایکس» را برای شبیه‌سازی یک همه‌گیری جهانی (رویداد ۲۰۱) ناشی از بیماری ایکس برگزار کرد. این برنامه با حضور ۱۵۰ شرکت‌کننده از آژانس‌های مختلف بهداشت جهانی و سیستم‌های بهداشت عمومی برگزار شد تا برای مقابله با چنین رویدادی ایده‌ها و مشاهدات خود را به اشتراک گذاشته و آمادگی بهتری کسب کنند.

در مارس ۲۰۲۰، مجله لنست اینفکشیوس دیزیز مقاله‌ای با عنوان «بیماری ایکس: تسریع توسعه اقدامات متقابل پزشکی برای همه‌گیری بعدی» منتشر کرد که در آن اصطلاح پاتوژن ایکس (عامل بیماری‌زایی که منجر به بیماری ایکس می‌شود) را معرفی کرده و حوزه‌های توسعه محصول و هماهنگی بین‌المللی که می‌تواند در مبارزه با هر گونه بیماری ایکس در آینده کمک کند را مشخص نمود.

در آوریل ۲۰۲۰، دیلی تلگراف داروی رمدسیویر (دارویی که در آن زمان برای مبارزه با کووید-۱۹ در حال آزمایش بود) را به عنوان یک داروی ضدویروسی توصیف کرد که شرکت گیلئاد ساینسز یک دهه پیش کار روی آن را برای درمان بیماری ایکس در آینده آغاز کرده بود. 

در اوت ۲۰۲۳، دولت بریتانیا از ایجاد یک مرکز تحقیقاتی جدید در پردیس پورتون داون خبر داد که وظیفه تحقیق روی پاتوژن‌هایی با پتانسیل تبدیل شدن به بیماری ایکس را بر عهده دارد. ویروس‌های زنده در تأسیسات مهار ویژه نگهداری خواهند شد تا در صورت شناسایی یک تهدید جدید، در عرض ۱۰۰ روز آزمایش‌ها و واکسن‌های بالقوه توسعه یابند.

در ژانویه ۲۰۲۴، در جریان نشست سالانه مجمع جهانی اقتصاد، بار دیگر درباره بیماری ایکس به عنوان یک تهدید بالقوه پس از همه‌گیری کووید-۱۹ بحث و تبادل نظر شد.
 راهبردها 
مقاله‌ای که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، راهبردهای زیر را برای آمادگی در برابر بیماری ایکس فهرست کرده است:

 اقداماتی برای کاهش خطر سرریز عفونت و به دنبال آن ورود و گسترش یک بیماری جدید در انسان؛
 بهبود نظارت بر بیماری در انسان و حیوانات، به منظور شناسایی و توالی‌یابی سریع عامل عفونی؛
 تقویت برنامه‌های تحقیقاتی برای کاهش فاصله زمانی میان توسعه و تولید اقدامات متقابل پزشکی؛
 اجرای سریع اقدامات دارویی (مانند واکسیناسیون) و غیردارویی (مانند فاصله‌گیری اجتماعی)، برای مهار یک همه‌گیری در مقیاس بزرگ؛
 توسعه پروتکل‌های بین‌المللی برای اطمینان از توزیع عادلانه و پوشش جهانی داروها و واکسن‌ها.

 نامزدها 
 ویروس‌های مشترک بین انسان و حیوان (زئونوز) 
سازمان جهانی بهداشت در زمان اضافه‌کردن بیماری ایکس به فهرست در سال ۲۰۱۸، با اشاره به تب‌های خونریزی‌دهنده و موارد جدیدتر مانند انتروویروس‌های غیر فلج‌اطفال، اعلام کرد که این بیماری می‌تواند از منابع مختلفی نشأت بگیرد. با این حال، روتینگن گمانه‌زنی کرد که بیماری ایکس به احتمال زیاد از طریق انتقال زئونوز (ویروس حیوانی که به انسان منتقل می‌شود) ایجاد خواهد شد. او در این باره گفت: «این یک فرایند طبیعی است و بسیار مهم است که ما آگاه باشیم و آماده شویم. این احتمالاً بزرگ‌ترین خطر است». پروفسور ماریون کوپمانس، مشاور ویژه سازمان جهانی بهداشت، نیز خاطرنشان کرد که سرعت ظهور بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان رو به افزایش است. وی افزود: «با توسعه جهان، شدت تماس انسان و حیوان بسیار بیشتر می‌شود. این امر نه تنها احتمال ظهور بیماری‌های جدید را افزایش می‌دهد، بلکه سفرها و تجارت مدرن نیز احتمال گسترش آن‌ها را بسیار بیشتر می‌کند».

 کووید-۱۹ (۲۰۱۹–اکنون) 
بندانگشتی|ماریون کوپمانس، عضو گروه مشاوره ویژه طرح تحقیق و توسعه سازمان جهانی بهداشت

از همان آغاز همه‌گیری کووید-۱۹، کارشناسان گمانه‌زنی کردند که آیا کووید-۱۹ معیارهای بیماری ایکس را دارد یا خیر. در اوایل فوریه ۲۰۲۰، شی ژنگلی، ویروس‌شناس چینی از مؤسسه ویروس‌شناسی ووهان، نوشت که اولین بیماری ایکس ناشی از یک کروناویروس است. اواخر همان ماه، ماریون کوپمانس، رئیس بخش علوم ویروسی در مرکز پزشکی دانشگاه اراسموس در روتردام و عضو گروه مشاوره ویژه طرح تحقیق و توسعه سازمان جهانی بهداشت، در ژورنال علمی سل نوشت: «چه این شیوع مهار شود و چه نشود، به سرعت در حال تبدیل شدن به اولین چالش واقعی همه‌گیری است که در دسته بیماری ایکس قرار می‌گیرد». در همان زمان، پیتر دازاک، یکی دیگر از اعضای طرح تحقیق و توسعه سازمان جهانی بهداشت، در مقاله‌ای برای نیویورک تایمز نوشت: «در یک کلام، کووید-۱۹ همان بیماری ایکس است».
 ویروس‌های مصنوعی/سلاح‌های زیستی 
در زمان اعلام فهرست به‌روزرسانی‌شده بیماری‌های دارای اولویت طرح تحقیق و توسعه در سال ۲۰۱۸، رسانه‌ها گمانه‌زنی کردند که یک بیماری ایکس در آینده ممکن است عمداً به عنوان یک سلاح زیستی ایجاد شود. در سال ۲۰۱۸، از روتینگن، عضو گروه مشاوره ویژه طرح تحقیق و توسعه سازمان جهانی بهداشت، دربارهٔ احتمال نشأت‌گرفتن بیماری ایکس از توانایی فناوری ویرایش ژن برای تولید ویروس‌های مصنوعی (به‌عنوان نمونه، سنتز آبله‌ویروس در سال ۲۰۱۷ در کانادا ذکر شد) که ممکن است در اثر یک تصادف یا حتی اقدام تروریستی منتشر شوند، سؤال شد. روتینگن گفت بعید است که یک بیماری ایکس در آینده از یک ویروس مصنوعی یا سلاح بیولوژیکی نشأت بگیرد. با این حال، او به جدی بودن چنین رویدادی اشاره کرد و افزود: «زیست‌شناسی مصنوعی امکان ایجاد ویروس‌های کشنده جدید را فراهم می‌کند. همچنین در مواردی که با یک بیماری کاملاً جدید روبرو هستید، هیچ مقاومتی در جمعیت وجود ندارد و این بدان معناست که بیماری می‌تواند به سرعت گسترش یابد».

 عفونت باکتریایی 
در سپتامبر ۲۰۱۹، سازمان بهداشت عمومی انگلستان (PHE) گزارش داد که افزایش مقاومت آنتی‌بیوتیکی باکتری‌ها، حتی در برابر آنتی‌بیوتیک‌های «آخرین راه چاره» مانند کارباپنم‌ها و کولیستین نیز می‌تواند به یک بیماری ایکس احتمالی تبدیل شود. این سازمان به عنوان نمونه به مقاومت آنتی‌بیوتیکی در سوزاک اشاره کرد.

 در فرهنگ عامه 
در سال ۲۰۱۸، موزه لندن نمایشگاهی با عنوان «بیماری ایکس: همه‌گیری بعدی لندن؟» برگزار کرد که به مناسبت صدمین سالگرد همه‌گیری آنفلوآنزای اسپانیایی در سال ۱۹۱۸ برپا شده بود.

این اصطلاح در عنوان چندین اثر داستانی که شامل بیماری‌های همه‌گیر جهانی می‌شوند نیز به چشم می‌خورد؛ مانند بیماری ایکس (۲۰۲۰) و بیماری ایکس: شیوع (۲۰۱۹).

 تئوری‌های توطئه 
بیماری ایکس به موضوع چندین تئوری توطئه تبدیل شده است که ادعا می‌کنند این بیماری ممکن است یک بیماری واقعی باشد، یا به عنوان یک سلاح بیولوژیکی در نظر گرفته شده است، و یا برای ایجاد یک همه‌گیری برنامه‌ریزی‌شده مهندسی شده است.

 جستارهای وابسته 
 بیوتروریسم

 پانویس 

 پیوند به بیرون 

 بیماری‌های دارای اولویت طرح () — سازمان جهانی بهداشت (۶–۷ فوریه ۲۰۱۸) 
 اولویت‌بندی بیماری‌ها برای تحقیق و توسعه در شرایط اضطراری — سازمان جهانی بهداشت (مارس ۲۰۱۸) 
 (ویدئو) بیماری ایکس چیست — سازمان جهانی بهداشت (۱۶ مارس ۲۰۱۸)
 ویروس‌های مرموزی که بسیار بدتر از آنفلوآنزا هستند — بی‌بی‌سی نیوز (نوامبر ۲۰۱۸)

رده:مدیریت شرایط اضطراری
رده:ویروس‌ها
رده:سازمان جهانی بهداشت