پیش‌زمینه خیزش ۱۴۰۴ ایران

پیش‌زمینه خیزش ۱۴۰۴ ایران، اشاره به عوامل و زمینه‌هایی که باعث آغاز اعتراضات از ۷ دی ۱۴۰۴ و تبدیل به خیزشی سراسری در ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ شد، دارد. در پی تحریم‌های بین‌المللی، جنگ دوازده روزه، نقض حقوق بشر، رکود اقتصاد، نرخ ارز، مکانیسم ماشه تحریم‌ها علیه ایران و بحران‌های مزمن اقتصادی، اعتراضات و اعتصابات پراکنده‌ای از ۷ دی‌ماه آغاز شد که در ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه به اعتراضاتی سراسری با خواسته سرنگونی جمهوری اسلامی شد.
پیش از این نیز از اردیبهشت ۱۴۰۴ به صورت پراکنده ایران شاهد اعتراضاتی بود. بعد از اعتراضات به قیمت نرخ بنزین در سال ۱۳۹۸ و اعتراضات به مرگ مهسا امینی در خیزش ۱۴۰۱ که به ترتیب بیش از ۱۵۰۰ و ۵۰۰ تن کشته شدند، جامعه ایران دچار بحران ناامیدی شده است، که خود پیش‌زمینه‌ای برای خیزش ۱۴۰۴ بود.


بحران اقتصادی ایران

تا زمستان ۱۴۰۴، ایران عمیق‌ترین و طولانی‌ترین بحران اقتصادی تاریخ معاصر خود را تجربه کرد. در پی تحریم‌های بین‌المللی، به‌ویژه تحریم‌هایی که در دورهٔ ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور کنونی ایالات متحده، دوباره اعمال شد، صادرات نفت ایران و دسترسی این کشور به بازارهای جهانی به‌شدت محدود شده بود. در نتیجهٔ این بحران، نرخ تورم در مهر ۱۴۰۴ به بیش از ۴۸٫۶ درصد و در آذر ۱۴۰۴ به ۴۲٫۲ درصد رسید که تأثیر مخربی بر بودجهٔ خانوارها گذاشت.
در خرداد ۱۴۰۵، هم‌زمان با تأخیر در پرداخت بخشی از مستمری‌های سازمان تأمین اجتماعی، گزارش‌هایی دربارهٔ برداشت ۴۵ هزار میلیارد تومان از حساب‌های این سازمان توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتشر شد. این موضوع به کمبود نقدینگی سازمان و مشکلات مربوط به تأمین منابع مالی برای پرداخت مستمری‌ها نسبت داده می‌شد. بانک مرکزی و سازمان تأمین اجتماعی این روایت را نپذیرفتند.
هزینه‌های نظامی خارجی ایران همواره یکی از محورهای اصلی مناقشه در داخل کشور بوده است، زیرا منابعی که صرف مداخلات منطقه‌ای می‌شوند با نیازهای داخلی همچون رفاه اجتماعی، توسعهٔ زیرساخت‌ها و تثبیت اقتصادی در رقابت قرار دارند. به گفتهٔ توماس باراک، نمایندهٔ ویژهٔ ایالات متحده در ترکیه، حزب‌الله حدود ۴۰٬۰۰۰ نیروی تمام‌وقت در اختیار دارد که هر یک ماهانه تا ۲٬۲۰۰ دلار حقوق دریافت می‌کنند. در مقایسه، ارتش رسمی لبنان حدود ۶۰٬۰۰۰ سرباز دارد که حقوق ماهانهٔ آن‌ها به‌طور متوسط حدود ۲۷۵ دلار است؛ رقمی که تنها ۱۲ درصد حقوق نیروهای حزب‌الله را تشکیل می‌دهد.


بحران داخلی ایران

در بستر بحران گسترده‌تر خاورمیانه، تنش‌های تاریخی میان ایران و اسرائیل پس از حملات اسرائیل به تأسیسات نظامی و هسته‌ای ایران به درگیری مستقیم نظامی انجامید. این رویداد سلسله‌ای از حملات متقابل میان اسرائیل و ایران و نیروهای هم‌پیمان آن در منطقه را آغاز کرد. این درگیری، رکود اقتصاد ایران را تشدید کرد و باعث آسیب به زیرساخت‌های ایران شد.


مکانیسم ماشه

بعد از جنگ دوازده روزه، مکانیسم ماشه تحریم‌ها علیه ایران در شهریور فعال شد؛ سازوکاری در چارچوب برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) بود که به اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد اجازه می‌داد در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، بدون نیاز به رأی‌گیری، تحریم‌های قبلی شورای امنیت را دوباره اعمال کنند. پیامد های اقتصادی آن شامل بازگشت تحریم‌های شورای امنیت، سقوط ارزش پول ملی و بورس، افزایش نرخ بیکاری و کاهش رشد اقتصادی، انزوای دیپلماتیک یا ائتلاف‌های جدید، تحریم حوزهٔ فناوری هسته‌ای و سایر، بود.


اعتراضات ۹۸ و ۱۴۰۱

به‌دنبال اعتراضات آبان ۱۳۹۸ که به گزارش رویترز در آن بیش از ۱٫۵۰۰ نفر کشته شدند، جامعه ایران وضعیت اعتراضی خود را حفظ کرد اما هیچ‌کدام از اعتراضاتی که در این مدت انجام شد منجر به یک خیزش سراسری نشد. اعتراضات کشاورزان اصفهان، اعتراضات به مدیریت آب در خوزستان، اعتراضات به فروریختن ساختمان متروپل در آبادان و اعتراضات صنفی و کارگری در مناطق مختلف ایران تنها بخشی از اعتراضاتی است که در این مدت رخ داده بودند و هر کدام هم به‌طور جداگانه سرکوب شدند اما کشته‌شدن مهسا امینی تمام اعتراضات پراکنده را به هم مربوط کرد. این اعتراضات در نهایت با مرگ بیش از ۵۰۰ تن پایان یافت.


اعتراضات ۱۴۰۴

اعتراضات ۱۴۰۴ ایران مجموعه‌ای از تجمع‌ها، اعتصاب‌ها، اعتراض‌ها و کنش‌های اعتراضی مردمی در نقاط مختلف ایران بود که از سال ۱۴۰۴ خورشیدی آغاز شد و به‌طور گسترده در سطح کشور گسترش یافتند.
اعتراضات ۱۴۰۴ ریشه در بحران‌های مزمن اقتصادی مانند افزایش هزینه‌های زندگی، کاهش ارزش ریال، فشار بر اقشار ضعیف و عدم تحقق وعده‌های اقتصادی دولت داشت. افزون بر آن، سرکوب آزادی بیان، بازداشت روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی، و افزایش فشارهای اجتماعی بر زنان و اقلیت‌ها از دلایل دیگر این اعتراضات‌اند. این اعتراضات از آغاز سال ۱۴۰۴ شروع شدند.


اعتراضات بازاریان

در ماه‌های پایانی ۱۴۰۴، اقتصاد ایران با جهش بی‌مانند نرخ ارز، افت شدید ارزش ریال و شتاب‌گیری تورم همراه بود؛ به‌گونه‌ای که بهای هر دلار آمریکا نزدیک به ۱۴۵ هزار تومان رسید. تحلیلگران اقتصادی این دگرگونی‌هارا را به سیاست‌های پولی و مالی دولت، مدیریت بد اقتصادی، کسری‌های مزمن بودجه و تداوم تحریم‌های بین‌المللی نسبت دادند. این فشارها در سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ بیشتر شد؛ دوره‌ای که در آن نرخ تورم افسارگسیخته از ۴۰ درصد فراتر رفت و برپایه آمار رسمی، نرخ تورم سالانه تا دسامبر ۲۰۲۵ به ۴۲٫۲ درصد رسید، در حالی که قیمت مواد غذایی ۷۲ درصد افزایش یافت و توان سودآوری کسب‌وکارها را بسیار سست کرد. به گفتهٔ بی‌بی‌سی، دولتمردان کم‌کم به‌طور آشکارتری از «مارهایی» که در آستین خود پرورش داده‌اند یعنی الیگارش‌ها، تراستی‌ها و کاسبان تحریم حرف می‌زنند.
بنگاه‌های اقتصادی به‌ویژه اصناف و بازاریانی که به کالاهای وارداتی وابسته بودند بسیار آسیب دیدند، زیرا نوسانات زیاد نرخ ارز توان قیمت‌گذاری، تأمین کالا و تداوم فعالیت اقتصادی را از فروشندگان گرفت. اقدامات دولتی نیز این چالش‌ها را برانگیخته‌تر کرد؛ مانند حذف یارانه‌ها از کالاهای اساسی، اصلاح تعرفه‌های وارداتی و حذف یارانه نقدی برای نزدیک به ۷ میلیون خانوار در اوایل همان سال، در حالی که نظام قیمت‌گذاری بنزین به مدل سه‌نرخی تغییر یافت و هزینه سوخت را برای کسب‌وکارهای وابسته به حمل‌ونقل افزایش داد. هم‌زمان، کاهش شتابان ارزش ریال قدرت خرید و سودآوری را تضعیف کرد و تا اواخر دسامبر ۲۰۲۵ به پایین‌ترین سطح تاریخی خود، یعنی نزدیک به ۱٫۴۴۵ میلیون ریال در برابر هر دلار آمریکا، سقوط کرد؛ رخدادی که واردات را بسیار پرهزینه ساخت و فشارهای تورمی را افزایش داد.
ان‌پی‌آر گزارش داد که ماه‌ها پیش از آغاز اعتراضات، خشم و نارضایتی همگانی در پی کمبودهای شدید انرژی، نقض حقوق مدنی و فساد گسترده در حال افزایش بود و این اعتراضات نگرانی‌هایی را برانگیخت بر پایه اینکه ممکن است به وضعیتی به‌مراتب جدی‌تر و بحرانی‌تر تبدیل شوند. بر پایه گزارش گاردین، بحران اقتصادی زمینه‌ساز بنیادی اعتراضات بود با این حال، این اعتراضات کم‌کم به بازتابی از نارضایتی‌ها نسبت به فساد دولتی گسترش یافتند. این گزارش همچنین از وجود صداهایی خبر داد که خواستار پایان یافتن رژیم بودند و از بی‌اعتمادی نسبت به فراخوان‌های دولت برای گفت‌وگو سخن گفت فراخوان‌هایی که از دید معترضان خودمحورانه و فریبنده تلقی می‌شدند.


اهمیت سیاسی بازار
بازاریان بازار بزرگ تهران در جریان انقلاب ۱۳۵۷ پیوندهای تاریخی عمیقی با نهاد روحانیت برقرار کردند و با تأمین حمایت‌های مالی حیاتی برای شبکه‌های مخالف و بسیج نیروها علیه رژیم پهلوی، نقش مهمی در سرنگونی حکومت پهلوی ایفا کردند. این اتحاد، بازار را به یکی از ارکان اجتماعی‌ـاقتصادی پشتیبان موفقیت انقلاب تبدیل کرد؛ به‌گونه‌ای که بازرگانان با تأمین مالی مساجد و فعالیت‌های روحانیون، به تقویت فضای ضد شاه کمک کردند.
از دید ساختاری، بازار به‌صورت شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته از اصناف و مساجد عمل می‌کند که در طول زمان نقش مهمی در شکل‌دهی به سیاست محلی داشته‌اند و به‌عنوان کانون‌هایی برای سازماندهی اجتماعی و مقاومت عمل کرده‌اند. این نهادها زمینه کنش جمعی و هماهنگی ایدئولوژیک را فراهم کردند و نفوذ بازار را فراتر از حوزه تجارت و به عرصه سیاست گسترش دادند.
با گذشت زمان، به‌ویژه در دهه‌های پس از انقلاب، تنش‌هایی در این بازار سنتی پدیدار شد؛ به‌طوری که بازاریان برخی سیاست‌های حکومت را، به‌ویژه در قالب اقدامات مرتبط با آزادسازی اقتصادی، ناسازگار با منافع خود دیدند. این دگرگونی‌ها موجب تغییر تدریجی گرایش‌ها در میان بازاریان شد؛ گروهی که بیشتر از طبقات مذهبی محافظه‌کارِ پایین متوسط جامعه برخاسته‌اند، در مواجهه با این تغییرات، مواضع متغیری از خود نشان داده‌اند.


جستارهای وابسته
آمار کشته‌شدگان خیزش ۱۴۰۴ ایران
پیامدهای خیزش ۱۴۰۴ ایران
شعارهای خیزش ۱۴۰۴ ایران
گاه‌شمار خیزش ۱۴۰۴ ایران
کشتار دی ۱۴۰۴ ایران
جنبش دانشجویی ۱۴۰۴ ایران
سرکوب خیزش ۱۴۰۴ ایران
واکنش‌ها به خیزش ۱۴۰۴ ایران


منابع