امر بین الامرین در مکتب فکری کنش فراکنش

امر بین الامرین؛ تحلیل نوین بر اساس مکتب کنش و فراکنش است.

«امر بین الامرین» به‌عنوان آموزه محوری امامیه در مسئله جبر و اختیار، همواره در کانون مباحث کلامی و فلسفی شیعه قرار داشته است. این نظریه که از متن احادیث ائمه شیعه استخراج شده، راهی میانه بین جبر اشعری و تفویض معتزلی می‌گشاید. نگارنده این عنوان، علی مدبر چهاربرج می باشد که در این مقاله بر آن است تا پس از مرور مختصر تقریرهای کلاسیک این آموزه، با تکیه بر مبانی «مکتب کنش و فراکنش» - که خود بانی آن است - تحلیلی جدید و قانونمند از امر بین الامرین ارائه دهد. در این تحلیل، قضای الهی به دو ساحت «ایجادی» (دفعی و تغییرناپذیر) و «ایجابی» (فرآیندی و مشروط به انباشت و آستانه) تفکیک می‌شود و بدین‌سان، این آموزه دیرپا صورتبندی‌ای عینی و فرآیندی می‌یابد.

کلیدواژه‌ها: امر بین الامرین، جبر و اختیار، مکتب کنش و فراکنش، قضای ایجادی، قضای ایجابی، انباشت و آستانه، حکمت متعالیه.

مسئله جبر و اختیار، یکی از دیرینه‌ترین و سرنوشت‌سازترین معضلات اندیشه بشری است. در جهان اسلام، سه نظریه اصلی «جبر» (اشاعره)، «تفویض» (معتزله) و «امر بین الامرین» (امامیه) در این باره شکل گرفته است. نظریه «امر بین الامرین» که برگرفته از تعالیم ائمه شیعه است، راهی میانه و عقلانی ارائه می‌دهد: نه آنچنان که انسان در افعال خود مجبور باشد و نه آنچنان که استقلال مطلق داشته باشد؛ بلکه حقیقتی میان این دو. 

اما تقریرهای کلاسیک از این نظریه، هر چند عمیق و ارزشمند، اغلب به زبان فلسفی و انتزاعی بیان شده‌اند و کمتر به «چگونگی» عینی و فرآیندی تحقق این امر میان پرداخته‌اند. مکتب کنش و فراکنش، با تفکیک میان «قضای ایجادی» و «قضای ایجابی» و با ارائه قانون «انباشت و تجلی» (إِذَا تَرَاکَمَ بَلَغَ وَ إِذَا بَلَغَ تَجَلَّی)، پاسخی نو و قانونمند به این پرسش دیرینه می‌دهد. در این مقاله، پس از مرور مبانی قرآنی و روایی «امر بین الامرین» و اشاره به تقریر فلسفی آن در حکمت متعالیه، تحلیل جدید خود را بر اساس مکتب کنش و فراکنش ارائه می‌دهیم.

 بخش اول: مبانی نظریه «امر بین الامرین» در نگاه امامیه 
طبق تعریف مشهور، نظریه «امر بین الامرین» آموزه کلامی شیعه است که به تأثیر همزمان اراده خدا و اراده انسان در افعال اختیاری بشر می‌پردازد. امام اول شیعیان در رد جبر می گوید: «خداوند عادل‌تر از آن است که بنده‌ای را مجبور به کاری کند سپس او را بر انجام آن مجازات نماید». همچنین در نقد تفویض می‌فرماید: «لا حول و لا قوة الا بالله» - یعنی هیچ حول و قوه‌ای جز به خداوند نیست. بنابراین، تعبیر معروف «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین» از امام صادق روایت شده است.

آیات متعددی بر این آموزه دلالت دارند. از جمله آیه ۷۹ سوره نساء: «مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ». مفسران گفته‌اند هر نیکی از فضل خداست و هر بدی - همچون کشته شدن در جنگ احد - به‌سبب گناه خود انسان است. آیاتی که از ملامت بدکاران و مدح نیکوکاران سخن می‌گویند و آیاتی که از سؤال در قیامت و محاکمه و پاداش و کیفر سخن می‌گویند، همه بر اختیار انسان دلالت دارند؛ زیرا در صورت جبر، امر و نهی و پاداش و کیفر لغو و بی‌معنا خواهد بود. در عین حال، آیاتی مانند «وَ ما تَشاؤُنَ إِلّا أَنْ یَشاءَ اللهُ» (انسان، ۳۰) به همراه «إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً» نشان می‌دهد که اراده انسان در طول اراده الهی است و بدون آن تحقق نمی‌یابد.

در تقریرهای کلاسیک این نظریه، افعال اختیاری انسان حقیقتاً و واقعاً فعل اوست؛ اما از آنجا که هستی انسان و تمام آثار وجودی او از جمله افعالش معلول خداوند و وابسته به اوست، به نحو حقیقت به خداوند نیز منتسب است. بنابراین، اراده و قدرت انسان در طول اراده و قدرت الهی قرار دارد. تشبیه مشهوری این معنا را روشن می‌کند: مرد نیکوکاری داماد خود را از کودکی تربیت و تأمین می‌کند و خانه و شغل به او می‌دهد و شرط می‌کند تحت سرپرستی او زندگی کند. اگر بگوییم داماد هیچ نقشی ندارد، جبر است؛ اگر بگوییم مرد از مالکیت خود صرف نظر کرده و داماد مالک مطلق است، تفویض است؛ اما اگر بگوییم هر دو مالک هستند - مرد در مقام مولویت و داماد در مقام کسی که اجازه تصرف در محدوده ملک مرد را دارد - امر بین الامرین است.

ملاصدرا در اسفار اربعه این آموزه را با قاعده «وجود ربطی ممکنات» پیوند می‌زند و می‌گوید معلول چیزی جز «شأنی از شؤون علت و ظهوراً من ظهورات العلّة و وجهاً من وجوهها» نیست . بدین‌سان، انسان در عین فاعلیت اختیاری، فاعلیت خود را در طول فاعلیت الهی و مستند به آن می‌یابد.

 بخش دوم: نقد دو نظریه جبر و تفویض در پرتو قرآن 
قرآن با صراحت هر دو نظریه جبر و تفویض را نقد کرده است. گروهی چون اشاعره معتقدند فعل انسان مخلوق خداست و انسان هیچ تأثیری در آن ندارد. اما این نظریه با آیات متعددی که بر اختیار و مسئولیت انسان دلالت دارند در تعارض است. از جمله آیه ۳۹ سوره نجم: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ». اگر انسان مجبور باشد، معنای «سعی» و پاداش و کیفر آن چیست؟ به همین ترتیب، آیات امر و نهی، مدح و ذم، و وعده بهشت و دوزخ در صورت جبر همگی لغو و بیهوده خواهند بود.

از سوی دیگر، معتزله معتقدند انسان در فعل خود کاملاً مستقل و یگانه مؤثر است و رابطه فعل اختیاری با خداوند قطع است. اما آیاتی مانند «وَ ما تَشاؤُنَ إِلّا أَنْ یَشاءَ اللهُ» (انسان، ۳۰) نشان می‌دهد که اراده انسان هرگز از اراده الهی مستقل نیست. هر خیر و شرّی که به انسان می‌رسد، نهایتاً به خداوند بازمی‌گردد و حسنات از فضل خداست و کسی بدون توفیق الهی نمی‌تواند به چیزی برسد. بنابراین، همان‌طور که خداوند در آیه ۷۸ سوره نساء می‌فرماید: «قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ» - همه چیز از جانب خداست. این آیه به روشنی نشان می‌دهد که حسنات و سیئات هر دو به خداوند بازمی‌گردند. اما آیه بعد توضیح می‌دهد که سیئات نهایتاً با کنش خود انسان گره خورده است: «ما اصابک من سیئة فمن نفسک». بنابراین، هم خداوند خالق قوانین است و هم انسان در چارچوب آن قوانین با انتخاب خود مسئول عواقب اعمال خویش است .

در مکتب کنش فراکنش، این تنافی ظاهری با تفکیک میان دو ساحت قضا قابل حل است. آیه «کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ» به قضای ایجادی اشاره دارد؛ یعنی قوانین و سنن الهی و اصل وجود حسنات و سیئات نهایتاً به خداوند بازمی‌گردد. اما آیه «ما اصابک من سیئة فمن نفسک» به قضای ایجابی اشاره دارد؛ یعنی تحقق عینی سیئه در زندگی انسان، که در گرو کنش خود اوست.

 بخش سوم: تحلیل جدید؛ تفکیک قضای ایجادی و ایجابی در مکتب کنش و فراکنش 
در این بخش، نظریه‌ی «امر بین الامرین» را بر پایه‌ی مبانی حکمت متعالیه، به‌ویژه نظریه‌ی «حرکت جوهری»، و با استفاده از الگوی «مکتب کنش–فراکنش» به صورت قانونمندی بازتعریف می‌کنیم.

۳.۱. قانون سه‌گانه کنش، فراکنش و واکنش

مکتب کنش و فراکنش، قانونی عام و جهان‌شمول را صورتبندی می‌کند که در همه مراتب هستی - از طبیعت تا نفس و از فرد تا جامعه - جاری است: کنش → فراکنش (انباشت آثار) → آستانه → واکنش (قضای ایجابی). به تعبیر دیگر: «إِذَا تَرَاکَمَ بَلَغَ وَ إِذَا بَلَغَ تَجَلَّی». هرگاه کنش‌ها انباشت شدند به بلوغ می‌رسند و هرگاه به بلوغ رسیدند تجلی می‌کنند. در حکمت متعالیه، این پویایی با نظریه حرکت جوهری نفس گره می‌خورد. ملاصدرا در اسفار می‌گوید: «کمال كل جوهر هو فی الحركة والتجدد، وكل درجة من درجات الحركة تهیّئ للدرجة التی تلیها» . هر درجه‌ای از حرکت، درجه بعدی را آماده می‌سازد و با انباشت تدریجی، جهش کیفی رخ می‌دهد.

بر این اساس، «امر بین الامرین» را چنین بازتعریف می‌کنیم: افعال انسان - در عین آنکه خالقیت اصلی قوانین از آنِ خداست - در چارچوب قوانین ثابت الهی (قضای ایجادی) به صورت فرآیندی و مبتنی بر انباشت و آستانه (قضای ایجابی) تحقق می‌یابند. انسان در انتخاب کنش آزاد است، اما در برابر فراکنش و واکنش - پس از عبور از آستانه - هیچ اختیاری ندارد. این همان «طولیت» است: اراده و قدرت انسان در طول اراده و قدرت الهی قرار دارد؛ نه مستقل از آن (تفویض) و نه محو در آن (جبر).

۳.۲. مفهوم قضای ایجادی و قضای ایجابی

تفکیک میان دو مرتبه از قضا و قدر، پاسخ روشنی برای پارادوکس جبر و اختیار ارائه می‌دهد:

الف) قضای ایجادی (قضا و حکم ثابت الهی): آن دسته از قوانین و سنن الهی که تغییرناپذیر، دفعی و از جنس «کُن فَیَکُون» هستند. در این ساحت، نه آستانه‌ای هست و نه انباشتی. بلکه هر چه هست، خیر محض و عدل صرف است. قرآن می‌گوید: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ» (یس، ۸۲) و «فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا» .

ب) قضای ایجابی (قضاوت الهی پس از آستانه): آن دسته از واکنش‌های نظام هستی که در چارچوب قوانین ثابت ایجادی و در پاسخ به انباشت کنش‌های انسان (فراکنش) پدید می‌آید. این واکنش‌ها بی‌درنگ رخ نمی‌دهند، بلکه فرآیندی تدریجی دارند. تا پیش از عبور از آستانه، قضای ایجابی قابل تغییر و انصراف است.

قرآن می‌گوید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ».

اصل آستانه

نکته بنیادین در فهم قضای ایجابی، مفهوم «آستانه» است. نظام هستی دارای ظرفیت و تحمل است. تا زمانی که فراکنش‌ها - اعم از مثبت یا منفی - به حد معینی انباشته نشوند، واکنشی رخ نمی‌دهد. آستانه می‌تواند کمی باشد (مانند دمای اشتعال آب در ۱۰۰ درجه) یا کیفی (مانند فراگیر شدن ظلم در جامعه). قرآن به این آستانه با تعبیر «حَتَّىٰ» اشاره دارد: «حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ... جَاءَهُمْ نَصْرُنَا» . یعنی واکنش الهی (نصرت) پس از رسیدن به آستانه یأس رخ می‌دهد، نه پیش از آن.

تطبیق با آیات قرآن

بر اساس این تحلیل، آیات قرآن به روشنی تبیین می‌شوند:

آیه ۷۹ نساء («ما اصابک من سیئة فمن نفسک»): ناظر به قضای ایجابی است. سیئه‌ای که به انسان می‌رسد، واکنش نظام هستی به انباشت کنش‌های خود اوست.

آیه «قل کل من عند الله» (نساء، ۷۸): ناظر به قضای ایجادی است. قوانین و سنن الهی که حسنات و سیئات در چارچوب آنها تحقق می‌یابند، همه از جانب خداست.

آیه ۳۹ نجم («لیس للانسان الا ما سعی»): اصل کنش و سعی را بنیاد حرکت انسان معرفی می‌کند.

آیه «و ما تشاؤن الا ان یشاء الله»: نشان می‌دهد اراده انسان در طول اراده الهی قرار دارد؛ این به همان «قضای ایجادی» بازمی‌گردد که زمینه و ظرفیت کنش را فراهم می‌کند.

آیه «ان تصبهم حسنة...» (نساء، ۷۸-۷۹): تفاوت نگرش منافقان را نشان می‌دهد و خداوند در پاسخ می‌گوید: «قل کل من عند الله». حسنات و سیئات هر دو در چارچوب قوانین الهی از خداست؛ اما در قضای ایجابی، سیئات نهایتاً با سعی خود انسان گره خورده است .

تطبیق با قاعده «الاقتصاد الهادی» شیخ طوسی

شیخ طوسی در کتاب «الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد» این آموزه را در چارچوب توحید افعالی تبیین کرده است. بر اساس این قاعده، افعال انسان نه به صورت جبری مستند به خداوند است و نه به صورت استقلالی مستند به انسان، بلکه انسان به اذن و قدرت الهی فاعل است . در مکتب کنش و فراکنش، این قاعده به تمایز میان قضای ایجادی (خالقیت و اصالت قوانین از آنِ خداست) و قضای ایجابی (اضافه فعل به انسان به نحو مجاز، اما با تأثیر حقیقی در نظام پاداش و کیفر) ترجمه می‌شود.

نظریه «امر بین الامرین» به عنوان آموزه اصیل امامیه، راهی میانه و منطقی میان دو افراط جبر و تفویض است. مکتب کنش و فراکنش با تفکیک قضای الهی به دو ساحت «ایجادی» (قوانین ثابت و تغییرناپذیر) و «ایجابی» (واکنش مشروط به انباشت و آستانه) و با افزودن قانون سه‌گانه «کنش ← فراکنش ← واکنش»، تبیینی عینی، فرآیندی و قانونمند از این آموزه ارائه می‌دهد. بدین‌سان، هم اختیار و مسئولیت انسان در برابر اعمال خود و هم حاکمیت مطلق قوانین الهی بر نظام هستی به تمامی حفظ می‌شود. انسان در انتخاب کنش آزاد است، اما در برابر فراکنش و واکنش - پس از عبور از آستانه - هیچ اختیاری ندارد و این عین «طولیت» و همان «امر بین الامرین» است: اراده و قدرت انسان در طول اراده و قدرت الهی، نه مستقل از آن و نه محو در آن.

 منابع 

رده:جبر