لنگر بن وردان‌روز

عزالدین لنگر بن وردان‌روز (درگذشتهٔ ۶۰۴ هجری قمری / ۱۲۰۷–۱۲۰۸ میلادی)، دومین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد و از امرای برجستهٔ مرکز ایران در سده‌های ششم و هفتم هجری قمری بود. وی پس از برکناری برادرش (اتابک رکن‌الدین سام) در سال ۵۸۴ هجری قمری به قدرت رسید و به مدت دو دهه بر ولایت یزد و نواحی پیرامون آن فرمان راند.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). *سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی*. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵-۳۷۶.

عزالدین لنگر در تاریخ‌نگاری ایران به عنوان بنیان‌گذار و تثبیت‌کنندهٔ واقعی اقتدار و استقلال سلسلهٔ اتابکان یزد شناخته می‌شود. از آنجا که تمامی پادشاهان و حاکمان بعدی این دودمان (که تا سال ۷۲۸ هجری قمری بر یزد حکومت کردند) از نسل و فرزندان او بودند، مورخان و نویسندگان متون کلاسیک به وی لقب «ابوالملوک» (پدر پادشاهان) داده‌اند.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). *تاریخ جدید یزد*. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۶۷.

 پیشینه و تبار 
عزالدین لنگر فرزند «وردان‌روز» (یا در برخی نسخ خطی: لنگر) بود. خاندان وی از امرای نظامی باسابقه و دیوان‌سالاران خراسانی و دیلمی بودند که در خدمت سلسلهٔ آل کاکویه (کاکویان) درآمده بودند. پس از کشته شدن گرشاسپ دوم (آخرین حاکم کاکویی) در جنگ قطوان به سال ۵۳۶ هجری قمری، برادر بزرگ‌ترِ عزالدین، یعنی اتابک رکن‌الدین سام، از سوی سلطان سنجر سلجوقی به عنوان اتابک (سرپرست) ولایت یزد منصوب شد و عملاً حکومت مستقل اتابکان را پایه‌گذاری کرد.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). *دائرةالمعارف بزرگ اسلامی*، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۱.

در دوران طولانیِ حکومت اتابک رکن‌الدین سام (حدود ۴۸ سال)، عزالدین لنگر به عنوان یکی از سرداران ارشد نظامی سپاه یزد فعالیت می‌کرد و توانست تجربهٔ فراوانی در مدیریت بحران‌های نظامی و برقراری امنیت در مسیرهای کویری مرکز ایران به دست آورد.

 رسیدن به قدرت 
در اواخر دههٔ ۵۷۰ و اوایل ۵۸۰ هجری قمری، اتابک رکن‌الدین سام به دلیل کهولت سن و ناتوانی در ادارهٔ امور دیوانی و نظامی، کنترل خود را بر ولایت یزد از دست داد. این ضعفِ حاکمیت با دوران پرآشوب فروپاشی امپراتوری سلجوقی و تهاجمات قبایل غز هم‌زمان شده بود و امنیت یزد را به شدت تهدید می‌کرد.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). *تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری*. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۴.

به روایت منابع محلی یزد از جمله تاریخ یزد، نخبگان دیوانی، بزرگان شهر و فرماندهان سپاه که وضعیت را بحرانی می‌دیدند، از رکن‌الدین سام روی گردانده و با عزالدین لنگر که به شجاعت، کاردانی و قاطعیت شهرت داشت، بیعت کردند. بدین ترتیب در سال ۵۸۴ هجری قمری (۱۱۸۷ میلادی)، رکن‌الدین سام از حکومت کناره‌گیری کرد (یا برکنار شد) و عزالدین لنگر رسماً بر تخت حاکمیت یزد نشست.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). *تاریخ یزد*. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۱.

 دوران فرمانروایی و سیاست‌ورزی 
دوران حکومت بیست‌سالهٔ عزالدین لنگر مصادف با تغییرات بنیادین در ژئوپلیتیک فلات ایران بود. از یک سو، طغرل سوم (آخرین پادشاه سلجوقی عراق عجم) در سال ۵۹۰ هجری قمری کشته شد و از سوی دیگر، امپراتوری خوارزمشاهیان به رهبری علاءالدین تکش و سپس سلطان محمد خوارزمشاه در حال توسعه‌طلبی و بلعیدن حکومت‌های محلی بود.

عزالدین لنگر برای حفظ استقلال و بقای حکومت خود در این شرایط پرالتهاب، یک سیاست خارجی محافظه‌کارانه اتخاذ کرد. او با پرهیز از درگیری مستقیم با قدرت‌های برتر نظامی، انقیاد اسمیِ خوارزمشاهیان را پذیرفت و با پرداخت منظم خراج دیوانی، از هجوم ارتش ویرانگر آنان به یزد جلوگیری کرد.بافقی، محمدمفید (۱۳۸۵). *جامع مفیدی*. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات اساطیر، ج ۱، ص. ۸۶. این دیپلماسی سبب شد تا در زمانی که بسیاری از شهرهای ایران در آتش جنگ‌های داخلی می‌سوخت، یزد به جزیره‌ای از ثبات تبدیل شود.

 توسعه و اقدامات عمرانی 
استقرار امنیت در دوران عزالدین لنگر، یزد را به پناهگاهی امن برای بازرگانان، دانشمندان و پناهندگان دیگر ولایات تبدیل کرد. رونق تجارت در مسیرهای امن یزد باعث سرازیر شدن ثروت به این شهر شد.

بر اساس متون تاریخی هم‌عصر، عزالدین لنگر بخش عمده‌ای از این ثروت را صرف توسعهٔ زیرساخت‌های شهری، کشاورزی و نظامی کرد:

 توسعهٔ شبکه‌های آبرسانی: او دستور حفر قنوات جدیدی را صادر کرد که باعث افزایش سطح زیرکشت در اراضی بیابانی یزد و رونق کشاورزی شد.
 تقویت استحکامات: دیوارهای شهر و قلعه‌های استراتژیک در مسیرهای تجاری مورد مرمت و بازسازی قرار گرفتند.
 احداث نهادهای آموزشی: وی با تأسیس مدارس علمیه و حمایت مالی (از طریق موقوفات) از فقها و دانشمندان، جایگاه علمی یزد را ارتقا داد.کاتب یزدی، احمد بن حسین. *تاریخ جدید یزد*، ص. ۶۸.

 مرگ و جانشینی 
عزالدین لنگر پس از بیست سال حکومت مقتدرانه که پایه‌های دودمان اتابکان یزد را برای بیش از یک سدهٔ دیگر تضمین کرد، سرانجام در سال ۶۰۴ هجری قمری (۱۲۰۷-۱۲۰۸ میلادی) درگذشت. پس از وی، فرزندش مبارزالدین وردان‌روز با حمایت امرای دربار به جانشینی او برگزیده شد و راه و رسم پدر را در حفظ ثبات یزد ادامه داد.باسورث، کلیفورد ادموند. *سلسله‌های اسلامی جدید*، ص. ۳۷۵.

سلاله‌ای که عزالدین لنگر تثبیت کرد، بعدها توانست یزد را حتی از طوفان یورش چنگیزخان مغول نیز در امان نگه دارد.

 پانویس و منابع 

 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). *سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی*. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). «اتابکان یزد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). *تاریخ یزد*. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). *تاریخ جدید یزد*. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.
 بافقی، محمدمفید (۱۳۸۵). *جامع مفیدی*. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات اساطیر.
 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). *تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری*. تهران: انتشارات نامک.