سلغرشاه بن محمودشاه

سلغرشاه بن محمودشاه (که در برخی منابع با لقب قطب‌الدین سلغرشاه نیز از وی یاد شده است)، ششمین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود. وی پس از درگذشت پدرش، اتابک قطب‌الدین محمودشاه، در سال ۶۳۹ هجری قمری (۱۲۴۱/۱۲۴۲ میلادی) به قدرت رسید و تا سال ۶۵۰ هجری قمری (۱۲۵۲ میلادی) بر ولایت یزد و نواحی مرکزی فلات ایران حکومت کرد.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵. دوران یازده‌سالهٔ حکومت سلغرشاه، مقارن با یکی از پیچیده‌ترین ادوار سیاسی در امپراتوری مغول (دوران فترت و کشمکش‌های جانشینی پس از مرگ اوگتای‌قاآن) بود. با این حال، وی توانست با تداوم سیاست‌های دیپلماتیک اسلاف خود، یزد را به عنوان ولایتی امن، خودمختار و پررونق در دل ایرانِ ویران‌شده از یورش مغولان حفظ کند.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۱-۴۵۲.

تبار و رسیدن به قدرت
سلغرشاه فرزندِ قطب‌الدین محمودشاه (پنجمین اتابک یزد) بود. با درگذشت محمودشاه در سال ۶۳۹ هجری قمری، سلغرشاه با حمایت نخبگان دیوانی و امرای نظامی یزد به عنوان جانشین قانونی وی بر تخت نشست.

آغاز حکومت او دقیقاً هم‌زمان با مرگ اوگتای خان (دومین خاقان امپراتوری مغول) بود. پس از مرگ اوگتای، امپراتوری مغول دچار بحران جانشینی شد و ادارهٔ امور به دست همسر وی، توراکینا خاتون (و سپس گیوک خان) افتاد. در این دورانِ گذار، بسیاری از حاکمان محلی در سراسر امپراتوری به دلیل تغییر در مناسبات قدرت دچار تزلزل شدند، اما دربار اتابکان یزد با تدبیر دیوان‌سالاران خود انسجام خویش را حفظ کرد.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۵-۴۰۶.

سیاست خارجی و مناسبات با مغولان
مهم‌ترین دستاورد سیاسی سلغرشاه، استمرار سیاست «انقیاد فعال و خراج‌گزاری» بود که توسط پدربزرگش (ابومنصور) پایه‌گذاری شده بود. سلغرشاه به‌خوبی می‌دانست که درگیری در کشمکش‌های داخلیِ شاهزادگان مغول یا هرگونه تأخیر در پرداخت مالیات، می‌تواند بهانهٔ لازم را برای مداخلهٔ نظامی قشون مغول در یزد فراهم کند.

او با ارسال منظم باج و خراج به دربار قراقورم (پایتخت امپراتوری مغول) و فرستادن هدایای نفیس برای نایب‌السلطنه‌های مغول، تأییدیهٔ حکومت خود را از دیوان عالی مغولان دریافت کرد. این رویکرد محافظه‌کارانه باعث شد تا یزد از استقرار حاکمان نظامی مغول (شحنه و داروغه‌های سخت‌گیر) در امان بماند و ادارهٔ امور داخلی شهر همچنان در دست کارگزاران بومی و ایرانی باقی بماند.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۷۱-۷۲.

وضعیت اقتصادی و اجتماعی یزد
در دوران حکومت سلغرشاه، یزد همچنان نقش «پناهگاه امن» فلات ایران را ایفا می‌کرد. با توجه به ناامنی مستمر در خراسان و بخش‌هایی از عراق عجم، مسیرهای کویری یزد امن‌ترین شاهراه برای عبور کاروان‌های تجاری میان شرق و غرب ایران به شمار می‌رفت.

سلغرشاه تمرکز دیوان خود را بر حفظ امنیت این راه‌ها (راهداری) و پشتیبانی از زیرساخت‌های تجاری قرار داد. درآمدهای سرشار ناشی از عوارض تجاری و تولیدات نساجی یزد، به اتابک اجازه داد تا هم خراج سنگین مغولان را بپردازد و هم از علما، ادیبان و تجار مهاجری که در یزد ساکن شده بودند، حمایت مالی کند. در این دوره، نگهداری از شبکهٔ قنوات و توسعهٔ اراضی کشاورزی در حومهٔ یزد با قدرت ادامه یافت که ضامن امنیت غذایی این ولایت بود.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۳-۳۴.
درگذشت و جانشینی
سلغرشاه پس از حدود یازده سال فرمانرواییِ توأم با ثبات، در سال ۶۵۰ هجری قمری (۱۲۵۲ میلادی) در شهر یزد درگذشت.باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید، ص. ۳۷۵.

پس از وفات وی، برادرش طغان‌شاه بن محمودشاه (معروف به علاءالدوله طغان‌شاه) به حکومت رسید. دوران جانشین او (طغان‌شاه) مصادف با یکی از بزرگ‌ترین تحولات تاریخ ایران، یعنی لشکرکشی هلاکوخان مغول، تأسیس سلسلهٔ ایلخانان و سقوط خلافت عباسی شد که اتابکان یزد با تکیه بر پایه‌های باثباتی که حاکمانی چون سلغرشاه بنا نهاده بودند، از آن طوفان نیز به سلامت عبور کردند.

پانویس‌ها

منابع
 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). «اتابکان یزد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.