یهودی-تویسرکانی

گویش کلیمیان تویسرکان (یا یهودی-تویسرکانی) یکی از گویش‌های فلات مرکزی از شاخهٔ زبان‌های ایرانی شمال غربی است که در گذشته میان جامعهٔ کلیمیان شهرستان تویسرکان در استان همدان رواج داشته است. این گویش در منابع زبان‌شناختی با عنوان گویش یهودیان تویسرکان (TJ) نیز شناخته می‌شود و از نظر دستوری و واژگانی به گویش کلیمیان همدان (HJ) نزدیک است.

 دسته‌بندی زبان‌شناختی 

بر خلاف گویش عمومی و رایج تویسرکان که از شاخهٔ جنوب غربی و وابسته به فارسی است، گویش کلیمیان تویسرکان به همراه گویش کلیمیان همدان در دستهٔ گویش‌های ایرانی شمال غربی و گروه گویش‌های فلات مرکزی قرار می‌گیرد. این گویش از نظر نکات عمدهٔ دستوری و بسیاری از عناصر واژگانی با گویش کلیمیان همدان همسانی دارد، هرچند میان دو گویش تفاوت‌هایی نیز در برخی واژه‌ها و صورت‌های زبانی وجود دارد.

بر اساس گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا، جامعهٔ کلیمیان تویسرکان به احتمال زیاد منشأ گرفته از جامعهٔ کلیمیان همدان بوده است. اعضای این جامعه نیز منشأ خود را به مناطقی چون یزد و اصفهان نسبت می‌دادند؛ بر پایهٔ گزارش‌های موجود، بخشی از آنان خود را مهاجرانی از یزد و بخشی را از اصفهان می‌دانستند.

پژوهشگران و زبان‌شناسان سرچشمهٔ گسترده‌تر این مجموعهٔ گویشی را در پیوند با گویش‌های ماد مرکزی و گویش‌های ایرانی مناطق مرکزی و غربی ایران، از جمله یزد، اصفهان و کاشان، بررسی کرده‌اند.

 ویژگی‌های دستوری 

از ویژگی‌های برجستهٔ دستوری و ساختاری این گویش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

 پیشوندها و نشانه‌های استمرار: استفاده از پیشوندها و نشانه‌های ساختار استمراری متفاوتی نسبت به فارسی معیار، از جمله پیشوند e- برای ساخت‌های حال و گذشتهٔ استمراری یا ناقص. قواعد کاربرد این نشانگر در گویش کلیمیان تویسرکان و همدان شباهت زیادی دارد.

 صرف فعل متعدی در گذشته: افعال متعدی در زمان گذشته از ساختارهای متمایزی نسبت به افعال لازم پیروی می‌کنند و بقایایی از نظام ارگاتیو در آن‌ها دیده می‌شود. در این ساخت‌ها شناسه‌های مربوط به فاعل فعل متعدی گذشته می‌توانند در جایگاهی متفاوت از فعل ظاهر شوند و در برخی ساخت‌ها فرایند جابه‌جایی یا پیش‌آوری شناسه نیز مشاهده می‌شود.

 نشانگر مفعول مستقیم: مفعول مستقیم معرفه در این گویش با نشانگر -(r)ā مشخص می‌شود؛ صورت -ā پس از صامت و -rā پس از واکه به کار می‌رود. با این حال، در برخی ساخت‌های گذشته و در ارتباط با فرایند پیش‌آوری، این نشانگر ممکن است حذف شود.

 شباهت نظام شناسه‌های فعلی: گویش کلیمیان تویسرکان و گویش کلیمیان همدان در مجموعه‌های اصلی شناسه‌های فعلی شباهت بسیار زیادی دارند و قواعد مربوط به کاربرد شناسه‌ها و نشانگر استمرار نیز در آن‌ها تا حد زیادی مشترک است.

 نمونه‌های واژگانی 

گویش کلیمیان تویسرکان همانند سایر گویش‌های یهودی-ایرانی استان همدان، بسیاری از واژگان اصیل ایرانی شمال غربی را در خود حفظ کرده است و در حوزهٔ واژگان مذهبی و روزمره نیز تأثیراتی از زبان عبری پذیرفته است.

برخی از صورت‌های واژگانی ثبت‌شده برای گویش کلیمیان تویسرکان و صورت‌های نزدیک آن در مقایسه با گویش کلیمیان همدان عبارت‌اند از:

+ مقایسهٔ برخی واژگان گویش کلیمیان تویسرکان فارسی معیار توضیحات / ریشه emru امروز صورت واژگانی ثبت‌شده در منابع مربوط به گویش‌های یهودی-ایرانی pur پسر صورت واژگانی ایرانی dot دختر صورت کهن ایرانی vezar گفت صورت فعلی از مجموعهٔ واژگان ایرانی shoma شما ضمیر دوم شخص جمع xoc- خود صورت واژگانی ثبت‌شده برای گویش یهودیان تویسرکان yā / yānā اینجا صورت‌های واژگانی ثبت‌شده برای گویش تویسرکانی he-gir / geft گرفتن صورت‌های فعلی ثبت‌شده در گویش تویسرکانی maser / kaser بزرگ / کوچک صورت‌های واژگانی ثبت‌شده در مقایسهٔ گویش‌های تویسرکانی و همدانی ferāš / feroxt فروختن صورت‌های فعلی ثبت‌شده در گویش تویسرکانی emi دیگر صورت واژگانی ثبت‌شده برای گویش تویسرکانی

در کنار شباهت گستردهٔ گویش کلیمیان تویسرکان و همدان، تفاوت‌هایی نیز در برخی عناصر واژگانی وجود دارد. از جمله، ایرانیکا شماری از تفاوت‌های واژگانی میان این دو گویش را ثبت کرده است که نشان می‌دهد نزدیکی آن‌ها به معنای یکسانی کامل نیست.

 وضعیت کنونی 

بر اساس گزارش‌ها و یادداشت‌های میدانی احسان یارشاطر در سال ۱۹۶۹ میلادی، جامعهٔ کلیمیان تویسرکان به دو خانوار کاهش یافته بود که آن‌ها نیز در حال مهاجرت بودند. گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا نیز نشان می‌دهد که در آن زمان تنها دو خانوادهٔ یهودی در تویسرکان باقی مانده بودند و قصد ترک شهر را داشتند؛ ازاین‌رو، جامعهٔ یهودی تویسرکان احتمالاً پس از آن دوره از میان رفته است.

به دلیل مهاجرت گستردهٔ گویشوران به شهرهایی چون تهران، لس‌آنجلس و دیگر مناطق، این گویش امروزه در شهرستان تویسرکان منقرض یا خاموش‌شده تلقی می‌شود و احتمال می‌رود دیگر گویشور بومی فعالی در محل باقی نمانده باشد.

 جستارهای وابسته 

 گویش تویسرکانی
 گویش کلیمیان همدان
 گویش‌های فلات مرکزی ایران
 زبان‌های یهودی-ایرانی

 منابع 

 برای مطالعه بیشتر 

 
 
 

رده:زبان‌های منقرض‌شده ایران
رده:زبان‌های یهودی-ایرانی
رده:شهرستان تویسرکان
رده:گویش‌های فلات مرکزی ایران