قاعده نزدیکی (دستور زبان فرانسه)

قاعدهٔ نزدیکی یا «Règle de proximité» یکی از قواعد مورد بحث در دستور زبان زبان فرانسوی است که به‌ویژه در زمینهٔ هماهنگی دستوری میان صفت‌ها، فعل‌ها و اسم‌های دارای جنس دستوری مختلف بررسی می‌شود. این قاعده به این اصل اشاره دارد که در برخی ساختارهای زبانی، هماهنگی دستوری می‌تواند بر اساس نزدیک‌ترین واژه یا گروه اسمی انجام شود، نه الزاماً بر اساس قواعد سنتی که معمولاً شکل مذکر را به عنوان شکل غالب در نظر می‌گیرد.

در زبان فرانسوی، این موضوع بیشتر در ارتباط با هماهنگی صفت‌ها و صفت‌های گذشته با چند اسم، و همچنین در بحث‌های مربوط به [زبان‌شناسی] اجتماعی و تحول زبان مطرح شده است.

در دستور سنتی فرانسوی، هنگامی که چند اسم با جنس‌های مختلف وجود داشته باشند، شکل مذکر جمع معمولاً به کار می‌رود. قاعدهٔ همسایگی (یا هماهنگیِ مجاورتی) یک قاعدهٔ دستوری است که بر اساس آن، صفت از نظر جنس و در صورت نیاز شمار با نزدیک‌ترین اسم از میان اسم‌هایی که آن را توصیف می‌کنند هماهنگ می‌شود؛ و فعل نیز با نزدیک‌ترین هستهٔ گروه‌های هماهنگ‌شده‌ای که نقش نهاد آن را دارند، مطابقت پیدا می‌کند. این قاعده در یونانی باستان و لاتین، همچنین در فرانسوی کهن و دیگر زبان‌های رومی‌تبار دیده می‌شود. در زبان فرانسوی، این شیوهٔ توافق به‌تدریج به جایگاه یک استثنا رانده شد، در حالی که در توافق جنسیتی، شکل مذکر به‌عنوان قاعدهٔ غالب تثبیت شد. امروزه این قاعده موضوع پیشنهادهایی برای اصلاح شیوهٔ توافق صفت در زبان فرانسوی است؛ زیرا برخی آن را ابزاری برای پیشبرد برابری میان زنان و مردان می‌دانند.

برای مثال:

«Paul et Marie sont contents.»

ترجمه: «پل و ماری خوشحال هستند.»

در این جمله، اگرچه «Marie» مؤنث است، صفت «contents» به صورت مذکر جمع آمده است.

قاعدهٔ نزدیکی پیشنهاد می‌کند که در برخی موارد، هماهنگی می‌تواند با نزدیک‌ترین اسم انجام شود:

«Paul et Marie sont contentes.»

در این حالت، چون «Marie» نزدیک‌ترین اسم به صفت است، شکل مؤنث جمع استفاده می‌شود.

 تعریف قاعدهٔ نزدیکی 
قاعدهٔ نزدیکی به روشی از هماهنگی دستوری گفته می‌شود که در آن ویژگی‌های دستوری یک واژه مانند جنس یا شمار، بر اساس نزدیک‌ترین عنصر در جمله تعیین می‌شود.

در زبان فرانسوی، این قاعده بیشتر در مواردی دیده می‌شود که چند اسم با جنس‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

برای مثال:

«Les garçons et la fille sont heureuses.»

ترجمه: «پسرها و دختر خوشحال هستند.»

در این جمله، صفت «heureuses» با نزدیک‌ترین اسم یعنی «la fille» هماهنگ شده است.

در مقابل، شکل سنتی:

«Les garçons et la fille sont heureux.»

بر اساس قاعدهٔ رایج دستور سنتی ساخته می‌شود.

 هماهنگی صفت‌ها و قاعدهٔ نزدیکی 
یکی از مهم‌ترین کاربردهای قاعدهٔ نزدیکی در هماهنگی صفت‌ها است. در زبان فرانسوی، صفت معمولاً باید از نظر جنس و شمار با اسم هماهنگ شود.

در حالت معمول:

«Une femme intelligente»

«یک زن باهوش»

«Un homme intelligent»

«یک مرد باهوش»

اما زمانی که چند اسم وجود دارد، مسئلهٔ هماهنگی پیچیده‌تر می‌شود.

برای مثال:

«Un garçon et une fille intelligents.»

ترجمه: «یک پسر و یک دختر باهوش هستند.»

در دستور سنتی، شکل مذکر جمع استفاده می‌شود.

اما بر اساس قاعدهٔ نزدیکی:

«Un garçon et une fille intelligentes.»

زیرا نزدیک‌ترین اسم به صفت «une fille» است.

نمونهٔ دیگر:

«Mon frère et ma sœur sont arrivées.»

ترجمه: «برادرم و خواهرم رسیده‌اند.»

در اینجا صفت گذشته با نزدیک‌ترین اسم یعنی «ma sœur» هماهنگ شده است.

 قاعدهٔ نزدیکی در صفت‌های گذشته 
در زبان فرانسوی، صفت‌های گذشته نیز در برخی ساختارها می‌توانند مسئلهٔ هماهنگی ایجاد کنند.

برای مثال:

«Marie et Paul sont partis.»

ترجمه: «ماری و پل رفته‌اند.»

در دستور سنتی، شکل مذکر جمع یعنی «partis» استفاده می‌شود.

اما:

«Paul et Marie sont parties.»

بر اساس قاعدهٔ نزدیکی می‌تواند با «Marie» هماهنگ شود.

نمونه‌های دیگر:

«Les enfants et leur mère sont arrivées.»

«کودکان و مادرشان رسیده‌اند.»

در این جمله، شکل مؤنث جمع به دلیل نزدیکی «leur mère» استفاده شده است.

 پیشینهٔ تاریخی قاعدهٔ نزدیکی 
در تاریخ زبان فرانسوی، هماهنگی دستوری همیشه به شکل امروزی نبوده است. در برخی دوره‌های تاریخی زبان فرانسوی، گرایش‌هایی وجود داشته که هماهنگی را بر اساس نزدیک‌ترین واژه انجام می‌دادند.

در نوشته‌های قدیمی‌تر، نمونه‌هایی دیده می‌شود که صفت یا فعل با نزدیک‌ترین اسم هماهنگ شده است.

برای مثال:

«Le père et la mère sont arrivées.»

در این ساختار، فعل با اسم مؤنث نزدیک‌تر هماهنگ شده است.

با گذر زمان، دستورهای رسمی بیشتر به سمت یکسان‌سازی قواعد رفتند و شکل مذکر به عنوان شکل عمومی‌تر تثبیت شد.

 قاعدهٔ نزدیکی و زبان‌شناسی اجتماعی 
قاعدهٔ نزدیکی تنها یک مسئلهٔ دستوری نیست، بلکه با بحث‌های اجتماعی دربارهٔ زبان نیز ارتباط دارد. برخی پژوهشگران آن را بخشی از تلاش برای بررسی نقش جنسیت دستوری در زبان می‌دانند.

در زبان فرانسوی، شکل مذکر جمع در بسیاری از موارد به عنوان شکل عمومی استفاده شده است.

برای مثال:

«Les hommes et les femmes sont égaux.»

ترجمه: «مردان و زنان برابر هستند.»

در این جمله، «égaux» شکل مذکر جمع دارد.

برخی پیشنهادها استفاده از شکل‌هایی را بررسی می‌کنند که حضور هر دو جنس را بیشتر نشان دهد.

 نمونه‌های بیشتر از کاربرد قاعدهٔ نزدیکی 
نمونه:

«Jean et Claire sont heureuses.»

ترجمه: «ژان و کلر خوشحال هستند.»

در اینجا هماهنگی با «Claire» انجام شده است.

نمونه:

«Le professeur et les étudiantes sont motivées.»

ترجمه: «استاد و دانشجویان دختر باانگیزه هستند.»

نمونه:

«Les amis et Marie sont parties.»

ترجمه: «دوستان و ماری رفته‌اند.»

در این مثال‌ها، نزدیک‌ترین عنصر بر شکل صفت یا فعل اثر می‌گذارد.

 تفاوت میان قاعدهٔ نزدیکی و قاعدهٔ سنتی 
در دستور سنتی فرانسوی، هنگامی که اسم‌های مذکر و مؤنث با هم ترکیب شوند، معمولاً شکل مذکر جمع انتخاب می‌شود.

برای مثال:

«Le frère et la sœur sont heureux.»

اما قاعدهٔ نزدیکی پیشنهاد می‌کند:

«Le frère et la sœur sont heureuses.»

این تفاوت نشان‌دهندهٔ دو دیدگاه متفاوت دربارهٔ سازمان‌دهی هماهنگی دستوری است.

دیدگاه سنتی بر یک قاعدهٔ ثابت تکیه دارد، در حالی که قاعدهٔ نزدیکی بر موقعیت واژه‌ها در جمله تأکید می‌کند.

 کاربرد قاعدهٔ نزدیکی در آموزش زبان فرانسوی 
در آموزش زبان فرانسوی، قاعدهٔ نزدیکی معمولاً به عنوان یک موضوع پیشرفته در دستور زبان مطرح می‌شود. زبان‌آموزان ابتدا قواعد سنتی هماهنگی را یادمی‌گیرند و سپس با دیدگاه‌های دیگر دربارهٔ کاربرد زبان آشنا می‌شوند.

نمونهٔ آموزشی:

قاعدهٔ سنتی:

«Paul et Sophie sont heureux.»

قاعدهٔ نزدیکی:

«Paul et Sophie sont heureuses.»

هر دو جمله ممکن است قابل درک باشند، اما تفاوت آن‌ها در انتخاب روش هماهنگی است.

 دیدگاه‌های موافق و مخالف 
برخی زبان‌شناسان و نویسندگان از قاعدهٔ نزدیکی حمایت می‌کنند، زیرا آن را نزدیک‌تر به روند طبیعی گفتار می‌دانند.

برای مثال:

«Ma sœur et mon frère sont arrivées.»

این ساختار می‌تواند با الگوی گفتاری هماهنگ باشد.

در مقابل، برخی دستورشناسان معتقدند تغییر قواعد سنتی ممکن است باعث افزایش پیچیدگی آموزشی شود.

 قاعدهٔ نزدیکی در زبان فرانسوی معاصر 
در زبان فرانسوی امروز، قاعدهٔ نزدیکی بیشتر در نوشته‌های ادبی، متون آموزشی، بحث‌های زبانی و برخی شیوه‌های نوشتاری دیده می‌شود.

در نوشتار رسمی، بسیاری از نویسندگان همچنان از قواعد سنتی پیروی می‌کنند.

برای مثال:

«Les étudiants et les étudiantes sont motivés.»

شکل سنتی.

اما:

«Les étudiants et les étudiantes sont motivées.»

بر اساس نزدیکی یا تأکید بر گروه نزدیک‌تر.

 اهمیت پژوهشی قاعدهٔ نزدیکی 
مطالعهٔ قاعدهٔ نزدیکی برای شناخت رابطه میان دستور زبان، معنا و جامعه اهمیت دارد. این موضوع نشان می‌دهد که زبان یک نظام ثابت و جدا از کاربرد انسانی نیست، بلکه در طول زمان تغییر می‌کند.

بررسی این قاعده در حوزه‌های [زبان‌شناسی]، آموزش زبان و مطالعهٔ تغییرات زبانی اهمیت دارد.

 منابع 
 پایگاه فرهنگستان فرانسه: https://www.academie-francaise.fr
 مرکز ملی منابع متنی و واژگانی فرانسه: https://www.cnrtl.fr
 پایگاه آموزش زبان فرانسوی: https://www.francaisfacile.com

رده:دستور زبان
رده:دستور زبان فرانسوی