قرآن زعفرانی

قرآن زعفرانی کهن‌ترین نسخه کامل و مؤرخ قرآن مجید است که حاوی ترجمه پیوسته، مستقل و خالص به زبان فارسی است.کریمی‌نیا، مرتضی. «مقدمه انگلیسی»، قرآن زعفرانی، تهران: انتشارات فرهنگ سیادت، ۲۰۲۶، ص ۷۸۲.کریمی‌نیا، مرتضی. «قرآن مترجم زعفرانی مورخ ۵۴۶ هجری در ری: کهن‌ترین نسخه قرآنی کامل تاریخ‌دار و حاوی ترجمه فارسی»، ترجمان وحی، سال ۲۳، ش ۲، ص ۵۲. این نسخه در ربیع‌الآخر (یا ربیع‌الثانی) سال ۵۴۶ هجری قمری (اوت ۱۱۵۱ میلادی) توسط «ابوالفخر بن ابی‌الفضل الزعفرانی» کتابت و ترجمه شده است. نسخه اصلی این اثر هم‌اکنون با شماره ۵۵۱ در موزه رضا عباسی تهران نگهداری می‌شود.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۵۴.

تصحیح انتقادی و چاپ نسخه‌برگردان (فاکسیمیله) این اثر در سال۱۴۰۴ به کوشش مرتضی کریمی‌نیا منتشر شد.کریمی‌نیا، مرتضی. «مقدمه انگلیسی»، قرآن زعفرانی، تهران: انتشارات فرهنگ سیادت، ۲۰۲۶، ص ۷۸۳.

 تاریخچه کشف و سرگذشت نسخه 
این نسخه تا سال‌ها در مخزن موزه رضا عباسی ناشناخته مانده بود. در پاییز سال ۱۳۹۶، مرتضی کریمی‌نیا در جریان بازدید از تالار خوشنویسی موزه، به دو لوح مذهب آغازین این نسخه (شامل سوره‌های فاتحه و بقره) که به سبب زیبایی هنر تذهیب در ویترین قرار گرفته بودند، برخورد کرد و با پیگیری‌های بعدی، اصل نسخه را در مخزن موزه شناسایی، بازنویسی و تصحیح نمود.

بر اساس یادداشت‌های حاشیه‌ای نسخه تهران، این قرآن خطی در سال ۱۳۳۷ قمری (۱۲۹۷ شمسی) همزمان با شیوع گسترده آنفولانزای اسپانیولی در ایران، در حوالی کرمان (مناطقی چون ده شیب، باغ بالا و تیکدر) بوده و کاتب حاشیه به مرگ‌ومیر شدید مردم (روزانه ۱۰ نفر) اشاره کرده است.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۵۸. نسخه نهایتاً در دهه ۱۳۵۰ شمسی خریداری شده و به موزه رضا عباسی انتقال یافت.

 اهمیت علمی و ویژگی‌های ترجمه 
اهمیت اصلی قرآن زعفرانی در این است که برخلاف تفاسیر مشروح هم‌دوره خود (نظیر تفسیر طبری، سورآبادی و میبدی)، یک ترجمه خالص، مستقل و بدون آمیختگی با مباحث تفسیری طولانی ارائه می‌دهد.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۵۵. ویژگی‌های این ترجمه عبارتند از:
 تحت‌اللفظی بودن دقیق: مترجم از روش کلمه در برابر کلمه استفاده کرده، به طوری که ساختار نحوی متن فارسی آینه ساختار نحوی زبان عربی است.
 پالایش تفسیر سورآبادی: بررسی متن نشان می‌دهد مترجم وابستگی محتوایی به تفسیر سورآبادی (متوفای ۴۹۴ ق) دارد؛ اما او بخش‌های تفسیری سورآبادی را حذف کرده و تنها ترجمه خالص را استخراج و پردازش کرده است.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۷۱–۷۲.
 یکدستی در معادل‌یابی: برخلاف تفسیر سورآبادی، زعفرانی کوشیده است تا برای واژه‌های یکسان در سراسر قرآن، معادل‌های فارسی ثابت و یکدستی (مانند «از فرود او» برای من دونه و «بیک» برای لکن/بل) اختیار کند.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۹۲.
 ترجمه اعلام خاص: مترجم اصرار داشته تا نام‌های خاص و اصطلاحات قرآنی را به فارسی برگرداند؛ از شگفت‌ترین نمونه‌ها، ترجمه نام مبارک «محمد» به «ستوده» است.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۹۳.

 رسم‌الخط کهن فارسی 
نسخه حاوی ویژگی‌های املایی سده‌های پنجم و ششم هجری است؛ از جمله کتابت حروف «ژ، چ، پ» با یک نقطه در زیر («ز، ج، ب»)، نگارش گاف به صورت «ک»، اتصال کلماتی چون «کی، جی، هرک» به جای «که، چه، هرکه»، استفاده از ذال فارسی (مانند «بود»، «رسیدند») و جمع بستن کلمات مختوم به الف با دو الف (مانند «بیناان»، «تنهاان»).کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۷۴.

 لیستی برگزیده از واژه‌های کهن و نادر فارسی 
ترجمه فارسی قرآن زعفرانی منبعی بسیار مهم در تاریخ واژگان زبان فارسی به شمار می‌آید.کریمی‌نیا، مرتضی. «مقدمه مصحح»، قرآن زعفرانی، تهران: انتشارات فرهنگ سیادت، ۲۰۲۶، ص ۶۶۶. مترجم کوشیده است تا حد امکان از معادل‌های اصیل فارسی استفاده کند که برخی از آن‌ها نشان‌دهنده گویش‌های خاص خراسان، نیشابور و ری در سده ششم هجری هستند. منتخبی از این واژه‌های کهن عبارتند از:
 آخریان: معادل فارسی برای واژه‌های قرآنی «متاع» و «بِضاعَة».کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۷.
 از زه بشدگان: معادل «القَواعِد» (زنان سالخورده و یائسه).کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۷.
 اندروانی کرد ایشانرا: در ترجمه واژه «دَلّاهُما» در داستان فریب خوردن آدم و حوا.کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۷.
 بِسگالیم / بِسگالند: معادل افعالی چون «أَکیدُ» و «یَکیدوا» (به معنای تدبیر و چاره‌اندیشی کردن یا مکر ورزیدن).کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۷.
 پدر پریان: ترجمه‌ای جالب برای واژه «الجانّ».کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۸.
 تندیس‌ها / تن‌دیس‌ها: معادل فارسی «التَّماثیل».کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۸.
 بیک: معادل ثابت و یکدست برای واژه‌های استدراک عربی مانند «لکن» و «بل» در سراسر قرآن.کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۸ و ۶۷۲.

 بررسی هویت کاتب و گرایش کلامی 
کاتب نسخه، «ابوالفخر بن ابی‌الفضل الزعفرانی» نام دارد. برخی احتمال داده‌اند هویت وی با «یحیی بن محمد بن عمر» معروف به «ابوالفخر بن ابی‌الفضل الکاتب» (متولد ۵۵۱ ق در موصل) تطبیق داشته باشد؛ اما به دلیل تقدم تاریخ کتابت قرآن زعفرانی (۵۴۶ ق) بر تاریخ تولد کاتب موصلی، این فرضیه رد شده است.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۶۴. لقب زعفرانی نشان از پیوند وی با فرقه معتزلی «زعفرانیه» در ری دارد.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۶۵–۶۶. وی به سبب تمایلات کلامی معتزلی خود، در ترجمه آیات صفات الهی، تجسیم‌زدایی کرده؛ به عنوان مثال تعبیر «استوی علی العرش» را برخلاف ظاهرگرایان، به «بر آفریدن عرش اقبال کرد» ترجمه کرده است.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۶۸. 

استقلال ابوالفخر زعفرانی از «تفسیر سورآبادی» در مسائل کلامی نیز کاملاً مشهود است.کریمی‌نیا، مرتضی. «مقدمه مصحح»، قرآن زعفرانی، تهران: انتشارات فرهنگ سیادت، ۲۰۲۶، ص ۶۶۳-۶۷۳. به عنوان نمونه، در مسئله مناقشه‌برانگیزِ «خلق قرآن»، سورآبادی واژه قرآنی «مُحْدَث» را به «ذاکر» یا «شرف» تأویل می‌کند تا از نسبت دادنِ حدوث به قرآن بپرهیزد، اما زعفرانی بر پایه نگرش معتزلی خویش، با صراحت آن را به «نوگفته» و «نوآورده» ترجمه کرده است.کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۶۳. همچنین در آیاتی که افعالی با بار معنایی منفی (مانند مکر، خدعه و استهزاء) به خداوند نسبت داده شده است، زعفرانی برای پرهیز از انتساب مستقیم این افعال به ذات الهی، از معادل‌هایی متفاوت بهره برده است؛ برای مثال «مَکَرَ اللَّهُ» را به «تدبیر کرد خدای» و «اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ» را به «خدای مکافات کند فسوس کردن ایشانرا» برگردانده است.کریمی‌نیا، مقدمه مصحح، ص ۶۷۳.

 ویژگی‌های هنری و کتیبه کوفی 
نسخه تهران دارای ۳۲۸ برگ بزرگ است.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۷۷. خط متن عربی و ترجمه هردو نسخ کهن است. صفحه افتتاحیه نسخه تمام‌مذهب و طلاکاری‌شده به سبک متمایز سلجوقیان است. در میانه این صفحه کتیبه‌ای به خط کوفی حاوی اطلاعات آماری قرآن آمده که بخش باقی‌مانده آن بدین شرح است: «... وستعمائه وأربع عشر کلمه وعدد حروفه ثلثمائة ألف وأحد وعشرون ألفاً ومائتان وخمسون حرفاً والله اعلم» 

 مقایسه با نسخه آنکارا 
از ابوالفخر دو نسخه قرآنی با ترجمه فارسی به جای مانده است:کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۵۵–۵۶.
 نسخه تهران (موزه رضا عباسی ۵۵۱): کتابت ۵۴۶ ق، خط نسخ کهن، کلمات جدا جدا و منظم، بدون ذکر محل کتابت (احتمالاً ری)، حواشی خالی از اختلاف قرائات است.کریمی‌نیا، ترجمان وحی، ص ۵۶.
 نسخه آنکارا (سازمان دیانت ۱۲۴۸): کتابت ۵۴۸ ق در ری، خط محقق، حروف به هم چسبیده، حاوی نظام مخفف‌نویسی برای اسامی قراء سبعه و عشره در حاشیه و ذکر فضایل سوره‌ها به فارسی.

جستارهای وابسته
 موزه رضا عباسی

 پانویس 

 منابع 
 کریمی‌نیا، مرتضی (مصحح). «مقدمه مصحح»، قرآن زعفرانی (کهن‌ترین نسخه کامل مورخ فارسی)، تهران: انتشارات فرهنگ سیادت، ۱۴۰۴ / ۲۰۲۶ میلادی. شابک: ۹۷۸-۶۲۲-۸۹۶۲۳-۰-۶.
 کریمی‌نیا، مرتضی. «قرآن مترجم زعفرانی مورخ ۵۴۶ هجری در ری: کهن‌ترین نسخه قرآنی کامل تاریخ‌دار و حاوی ترجمه فارسی»، ترجمان وحی، سال بیست و سوم، شماره دوم، صص ۵۲–۱۲۱.
 شفقنا (پایگاه بین‌المللی همکاری‌های خبری شیعه). «رونمایی از کهن‌ترین نسخه کامل قرآن با ترجمه فارسی».
 پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. «گزارش نشست قرآن زعفرانی با ترجمه‌ای کهن به فارسی مورّخ ۵۴۶ قمری».

 رده‌ها 
رده:ترجمه‌های قرآن
رده:قرآن
رده:نسخه‌های خطی قرآن