زنان در کشاورزی ایران

بندانگشتی
زنان در کشاورزی ایران به نقش و مشارکت زنان در فعالیت‌های مرتبط با تولیدات کشاورزی، دامداری، صنایع وابسته و اقتصاد روستایی در ایران اشاره دارد. زنان، به‌ویژه در مناطق روستایی و عشایری، در بخش‌هایی از فرایند تولید، فرآوری و عرضه محصولات کشاورزی مشارکت دارند. این فعالیت‌ها طیفی از زراعت و باغداری تا دامداری، فرآوری محصولات و فعالیت‌های مرتبط با زنجیره ارزش کشاورزی را دربرمی‌گیرد. وزارت جهاد کشاورزی نیز بر نقش زنان روستایی و عشایری در تولید و توسعه اقتصادی مناطق روستایی تأکید کرده است.

مشارکت زنان در کشاورزی ایران تنها به اشتغال رسمی محدود نمی‌شود و بخشی از فعالیت آنان در قالب کشاورزی خانوادگی و فعالیت‌های اقتصادی روستایی انجام می‌شود. بر اساس اظهارات رئیس وقت سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در سال ۱۳۹۸، سهم زنان از اشتغال بخش کشاورزی ایران ۱۱ درصد اعلام شده بود؛ آماری که با توجه به تفاوت میان اشتغال رسمی و فعالیت‌های خانوادگی، لزوماً بیانگر تمامی فعالیت اقتصادی زنان در بخش کشاورزی نیست.

در سال‌های اخیر، موضوع نقش زنان روستایی و عشایری در زنجیره ارزش کشاورزی و امنیت غذایی نیز مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس اظهارات مشاور امور زنان و خانواده وزارت جهاد کشاورزی در سال ۱۴۰۴، حدود ۶٫۵ میلیون نفر از زنان روستایی و عشایری به‌عنوان نیروی کار فعال در حوزه‌های کشاورزی و دامداری فعالیت داشته‌اند. همچنین بر اساس همین اظهارات، زنان در تولید سنتی دام و طیور، فعالیت‌های زراعی و باغی و فرآوری محصولات کشاورزی مشارکت داشته‌اند.

بر پایه داده‌های اعلام‌شده دربارهٔ سرشماری عمومی کشاورزی سال ۱۴۰۳، ۴۱۷٬۳۸۲ زن به‌عنوان بهره‌بردار کشاورزی در کشور فعالیت داشته‌اند که ۱۰٫۶۲ درصد از کل بهره‌برداران کشاورزی را تشکیل می‌دهند. این آمار، زنان را به‌عنوان یکی از گروه‌های فعال در ساختار بهره‌برداری کشاورزی ایران نشان می‌دهد و تفاوت میان مفهوم «بهره‌بردار کشاورزی» و «نیروی کار فعال در کشاورزی» را نیز آشکار می‌کند.

نقش زنان در کشاورزی ایران با موضوعاتی مانند اشتغال روستایی، کشاورزی خانوادگی، مالکیت و بهره‌برداری از زمین، دسترسی به منابع مالی و اعتباری، آموزش و مهارت‌آموزی، کارآفرینی، فرآوری محصولات و توسعه بازار ارتباط دارد. در سال‌های اخیر، ایجاد و توسعه صندوق‌های اعتبارات خرد زنان روستایی و برنامه‌های توانمندسازی اقتصادی از جمله سیاست‌هایی بوده است که با هدف افزایش مشارکت اقتصادی زنان و حمایت از فعالیت‌های مرتبط با کشاورزی و کسب‌وکارهای روستایی دنبال شده است.

 پیشینه تاریخی 
بندانگشتی
نقش زنان در کشاورزی ایران پیشینه‌ای طولانی دارد و با ساختار اقتصادی و اجتماعی جوامع روستایی و عشایری پیوند خورده است. در طول تاریخ، روستاها از مهم‌ترین واحدهای تولید کشاورزی و دامداری در ایران بوده‌اند و اقتصاد آنها بر فعالیت‌هایی مانند زراعت، باغداری، دامپروری و صنایع دستی استوار بوده است. در این ساختار، زنان نیز در کنار مردان در فعالیت‌های تولیدی مشارکت داشتند. گزارش‌های تاریخی دربارهٔ جامعه روستایی ایران نشان می‌دهد که زنان علاوه بر کار در مزارع، در فعالیت‌هایی مانند دامداری و صنایع دستی نیز نقش داشتند و بخشی از فعالیت‌های اقتصادی آنان در چارچوب اقتصاد خانوادگی انجام می‌شد.

 دوره پیش از اصلاحات ارضی 
پیش از اصلاحات ارضی، بخش مهمی از کشاورزی ایران در چارچوب نظام‌های سنتی مالکیت زمین و روابط ارباب و رعیتی سازمان یافته بود. در این نظام، بسیاری از روستاییان به‌عنوان بهره‌بردار یا کارگر بر زمین‌های متعلق به مالکان فعالیت می‌کردند و کشاورزی عمدتاً بر نیروی کار خانوارهای روستایی متکی بود. زنان نیز در این ساختار در فعالیت‌های تولیدی و معیشتی خانواده مشارکت داشتند، اما نقش آنان لزوماً در قالب مالکیت مستقل زمین یا مدیریت رسمی واحد کشاورزی تعریف نمی‌شد.

اقتصاد روستایی در این دوره تنها به زراعت محدود نبود و دامداری، باغداری، صنایع دستی و فرآوری محصولات نیز بخشی از فعالیت‌های اقتصادی خانوارها را تشکیل می‌داد. در چنین ساختاری، مرز میان فعالیت خانگی و فعالیت اقتصادی چندان روشن نبود و زنان بخش قابل توجهی از کارهای مرتبط با تولید و معیشت خانوار را انجام می‌دادند. این موضوع سبب شده است که سهم واقعی زنان در اقتصاد کشاورزی تاریخی ایران در آمارهای رسمی به‌طور کامل قابل مشاهده نباشد.

 اصلاحات ارضی و تغییر ساختار کشاورزی 
اصلاحات ارضی از مهم‌ترین تحولات تاریخ معاصر کشاورزی ایران بود که از دهه ۱۳۴۰ آغاز شد و ساختار مالکیت و بهره‌برداری از زمین‌های کشاورزی را دستخوش تغییر کرد. اجرای این برنامه به واگذاری بخشی از زمین‌های کشاورزی به دهقانان و گسترش مالکیت‌های کوچک انجامید و ساختار اجتماعی و اقتصادی بسیاری از روستاها را تغییر داد.

پیامدهای اصلاحات ارضی تنها به تغییر مالکیت زمین محدود نماند و الگوی اشتغال و معیشت خانوارهای روستایی نیز در دهه‌های پس از آن دستخوش تغییر شد. کوچک‌شدن بسیاری از واحدهای بهره‌برداری، افزایش مهاجرت روستایی و گسترش ارتباط اقتصادی روستاها با شهرها از جمله تحولاتی بود که بر ساختار اقتصاد روستایی تأثیر گذاشت. این تغییرات به‌طور غیرمستقیم بر تقسیم کار در خانوارهای روستایی و نقش اقتصادی زنان نیز اثر گذاشت.

 پس از اصلاحات ارضی 
پس از اصلاحات ارضی، اقتصاد روستایی ایران به‌تدریج با تغییراتی مانند افزایش مهاجرت به شهرها، گسترش کشاورزی تجاری و تغییر الگوی اشتغال خانوارها روبه‌رو شد. در برخی مناطق، مهاجرت مردان از روستاها به شهرها موجب افزایش مسئولیت زنان در فعالیت‌های تولیدی و کشاورزی خانوار شد. زنان روستایی در کنار فعالیت‌های خانگی، در زراعت، باغداری، دامداری و فرآوری محصولات نیز مشارکت داشتند.

با وجود مشارکت زنان در فعالیت‌های کشاورزی، بخشی از کار آنان در قالب کار خانوادگی و بدون دستمزد مستقیم انجام می‌شد. از این رو، آمارهای رسمی اشتغال در برخی دوره‌ها نمی‌توانست تمام ابعاد مشارکت اقتصادی زنان روستایی را نشان دهد. این مسئله در سال‌های بعد نیز به‌عنوان یکی از چالش‌های آماری در بررسی نقش زنان روستایی مطرح شده است.

 پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
پس از انقلاب ۱۳۵۷، کشاورزی و توسعه روستایی همچنان از محورهای مهم سیاست‌های اقتصادی کشور بود. در این دوره، زنان روستایی و عشایری به‌تدریج در برنامه‌های آموزشی، ترویجی و توسعه‌ای بخش کشاورزی مورد توجه قرار گرفتند. فعالیت‌های آنان در زمینه‌هایی مانند زراعت، باغداری، دامداری، پرورش طیور و فرآوری محصولات کشاورزی بخشی از ظرفیت اقتصادی مناطق روستایی و عشایری محسوب شد.

در دهه‌های بعد، نگاه سیاست‌گذاران به نقش زنان روستایی به‌تدریج از مشارکت آنان در تولید خانوادگی به سمت توانمندسازی اقتصادی و توسعه کسب‌وکارهای زنان تغییر کرد. ایجاد تعاونی‌ها، صندوق‌های اعتبارات خرد و برنامه‌های آموزشی و ترویجی از جمله اقداماتی بود که با هدف افزایش مشارکت اقتصادی زنان روستایی و عشایری دنبال شد.

 دوره معاصر 
بندانگشتی
در دهه‌های اخیر، نقش زنان در کشاورزی ایران بیش از گذشته در چارچوب مفاهیمی مانند توسعه روستایی، امنیت غذایی، کشاورزی خانوادگی و زنجیره ارزش محصولات کشاورزی مورد توجه قرار گرفته است. در این رویکرد، زنان علاوه بر مشارکت در تولید اولیه، در فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و عرضه محصولات نیز فعالیت می‌کنند. وزارت جهاد کشاورزی نیز در برنامه‌های خود بر افزایش مشارکت زنان روستایی و عشایری و توسعه کسب‌وکارهای آنان تأکید کرده است.

در این دوره، سیاست‌های مرتبط با زنان روستایی و عشایری همچنین به سمت تقویت حضور آنان در زنجیره ارزش و توسعه کسب‌وکارهای محلی حرکت کرده است. این تغییر رویکرد، زنان را نه‌تنها به‌عنوان نیروی کار خانوادگی، بلکه به‌عنوان تولیدکننده، کارآفرین و فعال اقتصادی در نظر می‌گیرد.

در نتیجه، پیشینه نقش زنان در کشاورزی ایران را می‌توان در سه مرحله کلی بررسی کرد: مشارکت زنان در اقتصاد سنتی و خانوادگی روستاها، تأثیر تحولات ساختاری کشاورزی و اصلاحات ارضی بر تقسیم کار و معیشت روستایی، و حرکت تدریجی به سوی شناسایی زنان به‌عنوان کنشگران مستقل‌تر در تولید، فرآوری و توسعه کسب‌وکارهای کشاورزی. با این حال، نبود داده‌های تاریخی منسجم دربارهٔ کار زنان و ثبت‌نشدن بخشی از فعالیت‌های آنان در قالب اشتغال رسمی، بررسی دقیق روند تاریخی مشارکت زنان در کشاورزی ایران را با محدودیت مواجه کرده است.

 منابع 

رده:زنان در ایران
رده:کشاورزی در ایران