سفرنامه خاطرات کاوش‌های باستان‌شناسی شوش (۱۸۸۴–۱۸۸۶)

سفرنامه خاطرات کاوش‌های باستان‌شناسی شوش (۱۸۸۴–۱۸۸۶) کتابی است نوشتهٔ ژان دیولافوا، باستان‌شناس و جهانگرد فرانسوی، که در آن یادداشت‌های روزانهٔ او از دومین و سومین سفر باستان‌شناسی زوج دیولافوا به ایران و کاوش در شوش در سال‌های ۱۸۸۴ تا ۱۸۸۶ گرد آمده‌است. متن اصلی این کتاب به فرانسوی و با عنوان À Suse در سال ۱۸۸۸ به‌دست انتشارات هاشت در پاریس منتشر شد، و ترجمهٔ فارسی آن به‌قلم ایرج فره‌وشی از سوی مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران به چاپ رسید.

 زمینه 
زوج دیولافوا (مارسل دیولافوا، مهندس و باستان‌شناس، و همسرش ژان) از سوی دولت فرانسه برای انجام کاوش‌های باستان‌شناسی چند بار به ایران سفر کردند. سفر نخست آنان در سال ۱۸۸۱ به بندرهای جنوبی ایران بود و سفرهای دوم و سوم (۱۸۸۴–۱۸۸۶) به کاوش در تپه‌های باستانی شوش اختصاص یافت. هدایت علمی کاوش‌ها با مارسل بود و ژان مشاهدات اجتماعی و یافته‌های باستان‌شناسی را به‌صورت یادداشت‌های روزانه ثبت می‌کرد و سپس در قالب کتاب منتشر می‌ساخت. این دومین سفرنامهٔ اوست؛ سفرنامهٔ نخست او دربارهٔ سفر ۱۸۸۱ پیش‌تر با عنوان ایران و کلده منتشر شده بود.

بنا بر روایت خودِ کتاب، دولت فرانسه برای این مأموریت اعتباری در حدود سی‌هزار فرانک در اختیار دیولافواها گذاشت و دولت ایران در دورهٔ ناصرالدین‌شاه با صدور فرمان کاوش موافقت کرد؛ فرمانی که در آن تقسیم اشیای مکشوف میان دو طرف پیش‌بینی شده بود.

 محتوا و ساختار 
کتاب به‌شیوهٔ یادداشت روزانه و به‌صورت روایت اول‌شخص نوشته شده و با گزیده‌ای از ایلیاد هومر آغاز می‌شود. روایت با سفر دریایی از فرانسه (از بندر تولون و از راه کانال سوئز و عدن) و رسیدن به بوشهر آغاز می‌شود و سپس با گذر از کارون، شوشتر و دزفول به شوش می‌رسد. بخش عمدهٔ کتاب به شرح کاوش‌های شوش و زندگی روزمرهٔ کارگران و مردم خوزستان می‌پردازد و افزون بر توصیف‌های باستان‌شناختی، سرشار از مشاهدات اجتماعی دربارهٔ مردم و آداب و رسوم منطقه است. ترجمهٔ فارسی به ۱۹ فصل بخش شده و با ۱۲۷ تصویر (طرح و حکاکی) همراه است.

 کاوش شوش و یافته‌ها 
گزارش کاوش‌ها بخش اصلی کتاب را می‌سازد: از مقبرهٔ دانیال و تپه‌های باستانی شوش گرفته تا کشف بخش‌هایی از کاخ هخامنشی و آپادانای اردشیر دوم و داریوش بزرگ. از مهم‌ترین یافته‌های این کاوش، آجرهای لعاب‌دار منقوش بود؛ از جمله نقش‌برجستهٔ کمانداران که به «سربازان جاویدان» شهرت یافت و نیز نقش‌های شیر، و همچنین سرستون‌های سنگی به‌شکل گاو دوسر. این یافته‌ها پس از بسته‌بندی در صندوق‌ها و حمل دشوار با قاطر و ارابه، سرانجام به فرانسه فرستاده شد و اکنون در موزهٔ لوور پاریس نگهداری می‌شود.

 تخریب سرستون گاو 
یکی از بخش‌های پرارجاع کتاب، جایی است که دیولافوا شرح می‌دهد چگونه سرستون سنگی بزرگی را که به‌سبب وزن بسیار سنگین قابل جابه‌جایی نبود، با پتک خرد کرده‌است. او در یادداشت خود می‌نویسد:

این رفتار و نیز جابه‌جایی و خروج آثار شوش به فرانسه، در منابع ایرانی به‌عنوان نمونه‌ای از تخریب و غارت میراث فرهنگی ایران نکوهش شده‌است.

 ترجمهٔ فارسی 
ترجمهٔ فارسی کتاب به‌قلم ایرج فره‌وشی و از سوی مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران (شمارهٔ ۱۵۷۸) منتشر شده و بارها تجدید چاپ شده‌است؛ چاپ چهارم آن در تابستان ۱۳۷۶ با شمارگان ۳۰۰۰ نسخه انتشار یافت.

 منابع 

رده:کتاب‌های ۱۸۸۸ (میلادی)
رده:سفرنامه‌های ایران
رده:کتاب‌های باستان‌شناسی
رده:شوش
رده:کتاب‌های فرانسوی