عصر سرمایه‌داری نظارتی

«این مقاله در حال ترجمه از ویکی انگلیسی است لطفا حذف نشود.»

کتاب عصر سرمایه داری نظارتی: نبرد برای آینده انسانی در مرز های جدید قدرت، یک کتاب غیر داستانی است که در سال 2018 توسط شوشانا زوبوف منتشر شد. این کتاب به بررسی رشد و تحول شرکت های فناوری دیجیتال مانند گوگل و متا می پردازد و استدلال می کند که مدل های کسب و کار این شرکت ها شکل جدیدی از انباشت سرمایه داری ایجاد کرده اند که زوبوف آن را «سرمایه داری نظارتی» نام گذاری می کند.سرمایه‌داری نظارتی یک پدیده جدید است.

زوبوف در این کتاب توضیح می دهد که در حالی که سرمایه داری صنعتی در گذشته با کنترل و بهره برداری از طبیعت باعث پیامد های گسترده و گاه مخرب شد، سرمایه داری نظارتی امروز به جمع آوری، تحلیل و بهره برداری از «رفتار انسان ها» در فضای دیجیتال می پردازد. به گفته او این روند می تواند در صورت گسترش بدون نظارت، به شکل گیری ساختار های اجتماعی به ویژگی های تمامیت خواهانه منجر شود.

 مبانی نظری 
زوبوف بیان می کند که در سرمایه داری نظارتی، تجربه انسانی به طور یک جانبه به عنوان ماده خام رایگان تصاحب می شود و به داده های رفتاری تبدیل می گردد. این داده ها به عنوان«مازاد رفتاری اختصاصی» تعریف می شوند، در فرایندهای پیشرفته ای موسوم به << هوش ماشینی>> پردازش می شوند و سپس به محصولات پیش بینی تبدیل می گردند که قادرند رفتار افراد را در زمان حال، آینده نزدیک و آینده دور پیش بینی کنندو او همچنین این محصولات را در قالب بازاری جدید توصیف می کند که آن را «بازار های آینده رفتاری» می نامند.

در یک جامعه سرمایه داری، اطلاعاتی مانند علایق و عدم علاقه های کاربران که هنگام استفاده از پلتفرم هایی مانند فیس بوک یا از طریق سایر ابزارهای متصل به اینترنت جمع آوری می شود، برای شرکت ها قابل استفاده است. این داده ها برای بهبود تجربه کاربری بکار می روند؛ به این صورت که اطلاعاتی به کاربر نمایش داده می شود که بر اساس فعالیت های قبلی او، احتمالا به آنها علاقه مند است. همچنین این داده ها می توانند فراتر از شرایط استفاده، اطلاعات گسترده ای درباره فرد استخراج کنند . این فرآیند تا حد زیادی از طریق الگوریتم های تحلیل داده انجام می شود.

یکی از خطرات سرمایه داری نظارتی این است که پلتفرم ها و شرکت های فناوری، داده های شخصی را به عنوان دارایی خود تلقی میکنند، زیرا دسترسی به آنها برایشان رایگان است و تجربه خصوصی کاربران را به عنوان«ماده خام» برای تولید داده های اقتصادی در نظر می گیرند. در این زمینه، نظارت قانونی و مقررات دولتی بسیار محدود است و کاربران نیز کنترل اندکی بر داده های خود دارند. در نتیجه، انتقادات گسترده ای نسبت به نحوه استفاده این شرکت ها از داده های جمع آوری شده شکل گرفته است.

برای نمونه گوگل که به عنوان یکی از پیشگامان سرمایه داری نظارتی شناخته می شود، ویژگی هایی را معرفی کرده است که از «مدل های تجاری مبتنی بر زمان و مکان» استفاده میکنند. این بدان معناست که تبلیغات نه تنها براساس رفتار آنلاینف بلکه براساس موقعیت مکانی و شرایط محیطی کاربران هدف گذاری می شود؛ برای مثال، نمایش تبلیغ یک بار محلی هنگام حضور فرد در مرکز شهر در ساعات خاص. این نوع تبلیغات می توانند بر تصمیم گیری های روزمره و حتی انتخاب های سیاسی افراد تاثیر بگذارند.

در نتیجه، این دیدگاه که این شرکت ها عملاً بدون نظارت کافی فعالیت می کنند، در حالی که توانایی مشاهده و تاثیرگذاری بر رفتار و تصمیم گیری افراد را دارندف یکی از دلایل اصلی انتقاد گسترده از شرکت های فناوری مانند گوگل است.

زوبوف بیان می کند که آزادی عمل شرکت های فناوری بر این ایده استوار است که سرمایه داری نظارتی همچنان اصول اصلی سرمایه داری مانند رقابت، بیشینه سازی سود، بهره وری و رشد را حفظ می کند، زیرا این اصول برای موفقیت در بازار ضروری هستند. بااین حال، او معتقد است که این شکل جدید انباشت، منطق و قوانین حرکتی خاص خود را دارد و باید به عنوان یک پدیده مستقل مورد بررسی و تنظیم قرار گیرد. 

در عین حال، با وجود نقش مداخله گرانه پلتفرم ها در جمع آوری داده ها، آنها به شکل گیری «اقتصاد اشتراکی» نیز کمک کرده اند؛ جایی که افراد و کسب و کارها می توانند با استفاده از داده ها و پلتفرم های دیجیتال فعالیت اقتصادی خود را توسعه دهند. بااین وجود، دسترسی به این داده ها معمولا وابسته به شرکت های بزرگ است و می تواند نگرانی هایی درباره مالکیت داده ها و حریم خصوصی کاربران ایجاد کند.

 بازخورد و نقدها 
روزنامه Financial Times این کتاب را «شاهکاری از اندیشه و پژوهش اصیل» توصیف کرد. نشریه The New Yorker نیز آن را در فهرست برترین کتاب های غیر داستانی سال 2019 قرار داد . همچنین باراک اوباما رئیس جمهور پیشین آمریکا، این کتاب را در میان آثار مورد علاقه خود در همان سال معرفی کرد؛ موضوعی که با توجه به انتقاد کتاب از ارتباط گوگل و دولت اوباما و استفاده از داده های نظارتی در کمپین های انتخاباتی مورد توجه برخی پژوهشگران قرار گرفت.

در مقابل، سام دی بیلا در LSE Blog رویکرد کتاب را نقد کرده و آن را مستعد ایجاد «فلج تحلیلی» به جای اقدام عملی در برابر نظارت شرکتی دانسته است.

همچنین در سال2020 زوبوف در مستند The Social Dilemma حضور داشت؛ مستندی که به بررسی اثرات منفی شبکه های اجتماعی می پردازد و در آن به این کتاب برای توضیح منطق اقتصادی پشت الگوریتم های اعتیادآور اشاره شده است.

 منابع