محمودشاه بن ابومنصور

محمودشاه بن ابومنصور (که با لقب دیوانی قطب‌الدین محمودشاه نیز شناخته می‌شود)، پنجمین فرمانروا از دودمان اتابکان یزد بود که از سال ۶۲۶ تا ۶۳۹ هجری قمری (۱۲۲۹–۱۲۴۱/۱۲۴۲ میلادی) بر ولایت یزد و بخش‌هایی از مرکز فلات ایران حکومت کرد.باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ص. ۳۷۵. وی در یکی از حساس‌ترین ادوار تاریخ ایران، یعنی دوران تثبیت امپراتوری مغول در آسیا، به قدرت رسید و توانست با ادامه دادن سیاست‌های واقع‌گرایانه و دیپلماسی فعالِ پدرش، ثبات و استقلال داخلی یزد را حفظ کرده و این شهر را از گزند ویرانی‌های عصر مغول مصون نگاه دارد.آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مقالهٔ «اتابکان یزد»، ص. ۴۵۱.
رسیدن به قدرت
محمودشاه فرزندِ قطب‌الدین ابومنصور (چهارمین اتابک یزد) بود. پس از درگذشت ابومنصور در سال ۶۲۶ هجری قمری، محمودشاه با حمایت نخبگان دیوانی، امرای نظامی و تجار یزد که خواستار تداوم آرامش و ثبات بودند، جانشین پدر شد.

در این مقطع تاریخی، چنگیزخان مغول درگذشته بود و جانشین او، اوگتای خان، در حال سرکوب آخرین مقاومت‌های بازماندگان خوارزمشاهیان (به‌ویژه جلال‌الدین خوارزمشاه) و ایجاد یک سیستم اداری منسجم برای دریافت مالیات از سرزمین‌های فتح‌شده بود.اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک، ص. ۴۰۵.
سیاست خارجی و روابط با مغولان
برجسته‌ترین وجه حاکمیت دوازده‌سالهٔ محمودشاه، دیپلماسی او در قبال دربار امپراتوری مغول بود. او به خوبی آگاه بود که کوچک‌ترین نافرمانی یا حمایت از بازماندگان خوارزمشاهی، بهانه‌ای به دست امرای نظامی مغول خواهد داد تا یزد را که به پناهگاهی ثروتمند تبدیل شده بود، غارت کنند.

بر اساس متون تاریخی، محمودشاه سیاست «انقیاد فعال» را در پیش گرفت. او نه‌تنها خراج و مالیات‌های تعیین‌شده از سوی دیوان مغول را به صورت منظم پرداخت می‌کرد، بلکه فرستادگان (ایلچیان) و هدایای نفیسی را مستقیماً به قراقورم (پایتخت امپراتوری مغول در مغولستان) نزد اوگتای خان گسیل داشت. این اقدام هوشمندانه سبب شد تا دربار امپراتوری مغول، حکومت وی را رسماً تأیید کرده و «یرلیغ» (فرمانِ) حاکمیت یزد را به نام او صادر کند.کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر، ص. ۷۱.

نتیجهٔ این دیپلماسی، دور ماندن یزد از استقرار مستقیم پادگان‌های نظامی مغول و حفظ استقلال داخلی دیوان‌سالاران ایرانی در ادارهٔ امور ولایت بود.

شکوفایی اقتصادی و اقدامات عمرانی
در دوران قطب‌الدین محمودشاه، یزد به دلیل امنیت بی‌نظیرش در میان ویرانه‌های فلات ایران، همچنان مقصد اصلی کاروان‌های تجاری و نخبگان مهاجر بود. تمرکز اصلی محمودشاه در عرصهٔ داخلی، حفظ امنیت راه‌های مواصلاتی (راهداری) برای تضمین جریان تجارت بود که شریان حیاتی اقتصاد اتابکان به شمار می‌رفت.

رونق تجارت ابریشم و منسوجات در این دوره، درآمدهای سرشاری را نصیب دیوان یزد کرد. محمودشاه بخشی از این ثروت را صرف تکمیل و نگهداری تأسیسات زیربنایی کرد. او در گسترش شبکه‌های آبیاری (قنات‌ها) که برای کشاورزی در اقلیم خشک یزد حیاتی بودند سرمایه‌گذاری کرد و موقوفات مدارسی را که پدرش (ابومنصور) و پدربزرگش (لنگر) ساخته بودند، توسعه داد و از عالمان دینی که از خراسان و عراق عجم به یزد پناه آورده بودند، حمایت مالی نمود.جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص. ۳۳.
درگذشت و جانشینی
قطب‌الدین محمودشاه پس از دوازده سال حکومت باثبات، در سال ۶۳۹ هجری قمری (برابر با ۱۲۴۱/۱۲۴۲ میلادی) در شهر یزد درگذشت.باسورث، کلیفورد ادموند. سلسله‌های اسلامی جدید، ص. ۳۷۵.
پس از او، فرزندش سلغرشاه بن محمودشاه (معروف به قطب‌الدین سلغرشاه) به حاکمیت رسید. سلغرشاه نیز همانند اسلاف خویش سیاست تبعیت و خراج‌گزاری به مغولان را ادامه داد و در دوران جانشینان اوگتای خان، با درایت توانست موقعیت اتابکان یزد را به عنوان حکومتی خودمختار در درون امپراتوری پهناور مغول حفظ کند.

منابع و پانویس‌ها
 باسورث، کلیفورد ادموند (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاه‌شماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

 آل داوود، سید علی (۱۳۷۳). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۷. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

 جعفری، جعفر بن محمد (۱۳۳۸). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 کاتب یزدی، احمد بن حسین (۱۳۴۵). تاریخ جدید یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.

 اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹). تاریخ مغول و اوایل ایام تیموری. تهران: انتشارات نامک.