ملیت و نژادهای افغانستان

thumb|270px| نقشه ملیت‌های افغانستان که توسط سی آی ای ترسیم شده است.
thumb|270px|ملیت‌های افغانستان
نژادی باشندگان افغانستان مرکب است از:آریائی سفید شامل ترک هزاره هندو سکهه پشتون تاجیک ازبک ها ترکمن وغیره از نژاد زرد، شامل مغل از نژاد سامی شامل عرب و از چندین ژنه قزاق می‌باشد. از اینکه افغانستان سر را تمدن چین و هند قرار دارد بدین منظور همیشه اقوام آسیای میانه به این کشور تهاجم نموده بالاخره در هندوستان برای مدت حکومت نموده توسط اقوام تازه‌وارد تمدن آنها ازبین رفته است ولی هر قوم و نژاد که داخل این خاک شده با باشندگان قبلی در آمیزش در آمده نسلهای جدید را بمیان آورده‌اند.

 ملیتهای افغانستان 
در مجموع تا اکنون ۵۵ ملیت ساکن افغانستان می‌باشند. در مجموع پنج ملیت در اکثریت قرار داشته سایر ملیتها را تحت تأثیر خود در آورده‌اند. ملیتهای که تعداد نفوس آنها زیاد اند عبارتند از پشتونها، تاجیکها، ترک تبار (هزاره، ازبک، ترکمن، قزاق اویماق) می‌باشند. تعداد از ملیتهای که شناسائی شده‌اند عبارتند از ۱- پشتون، ۲-تاجیک، ۳- ازُبک، ۴-هزاره، ۵- ترکمن‌ها، ۶- شادی باز، ۷- گوارباتی، ۸- طاهری، ۹- عرب، ۱۰- قزلباش، ۱۱- جوگی، ۱۲- تایمنی، ۱۳- براهوایی، ۱۴- گوجار (گجر)، ۱۵- تیرابی، ۱۶- سیگ، ۱۷- موری، ۱۸- مغول، ۱۹- مونجانی، ۲۰- شیخ محمدی، ۲۱- زوری، ۲۲- قرقیز، ۲۳- اشکاشمی، ۲۴- شیغنانی، ۲۵- یهودی، ۲۶- جت، ۲۷- قپچاق، ۲۸- سنگلیچی، ۲۹- قارلیق، ۳۰- تیموری، ۳۱- پیکراغ، ۳۲- روشانی، ۳۳- فارسی، ۳۴- فیروز کوهی، ۳۵- میش مست، ۳۶- قزاق، ۳۷- واخی، ۳۸- جمشیدی، ۳۹- غوربت، ۴۰- پاراچی، ۴۱- نورستانی، ۴۲- ایماق، ۴۳- ملیکی، ۴۴- وانگ والا، ۴۵- ارموری، ۴۶- بلوچ، ۴۷- جلالی، ۴۸- تاتار، ۴۹- کوتانا، ۵۰- هندو (انصاری، ااروره، بانیا، برهمن، چنگر، سیک ۵۶. گاروی یا کوهستانی ۵۷. زرگری (رمانی یا بالکان) می‌باشد. طبق برسی که بنده نمودم و در مورد سفر در افغانستان داشتم. مردم افغانستان علاوه بر ملیت بر طایفه‌ها نیز تقسیم شده‌اند. عده از طایفه‌های افغانستان به اساس شغل که در طول تاریخ داشته‌اند تقسم بندی شده‌اند. مثلاً شادی باز که شغل شادی بازی را داشتند وغیره. در افغانستان اقوام است که از سالهای متمادی دریک محل زندگی داشته به اساس محل، بخود زبان چهره خاص را گرفته که از دیگراقوام بخوبی متمایز می‌شوند. مثلاً شغنانی، منجی، اشکاشمی وغیره.
. تاجیکها بیشتر در نیمه شمالی، هزاره‌ها درمناطق مرکزی، همچنین پشتون‌ها در نیمه جنوبی غربی و جنوب شرقی. قوم بلوچ در جنوب باختری، قوم‌های ازبک و ترکمن در شمال، و اقوام نورستانی و پشه‌ای در مناطق مرکزی و شرقی کشور به سر می‌برندازبک در ولایت شمال ترکمن در شمال و شمال غرب تا ولایت هرات؛ پراچی: در یکی از دره‌های نجراب متصل به آلرسای تگاب؛ منجی در منجان بدخشان؛ واخی در واخان؛ سریگی در حاشیه شمال واخان؛ سنگلیچی در شمال منجان و جنوب زیباک بدخشان، زیباکی در زیباک بدخشان؛ اشکاشمی، در اشکاشم بدخشان؛ شغنی در اشکاشم و شغنان افغانی، روشانی و وارشری در حاشیه غربی بدخشان به جوار رود پنج…؛ که ته در نورستان شرقی، مرکزی و غربی؛ وایگلی در نورستان مرکزی، انبکویی در نورستان مرکزی و غربی؛ پارونی در نورستان مرکزی؛ پشه‌ای: در جنوب نورستان مرکزی، غربی بحوالی لغمان، دره‌های تگاب، نجراب و کوهستان، کاپیسا و لغمان؛ گورتبی در حاشیه شرقی نورستان شرقی و ….

 تاریخچه ملیتهای افغانستان 
کاوش و حفاری‌های که توسط لویی دو بروی و دیگران در سال ۱۹۶۶ در دره کر صورت گرفت. توانستند در آن ۸۰۰ ادوات سنگی همراه با یک قطعه استخوان تمپورال راست نئاندرتال کشف نمایند، این استخوانها و سنگها نشان می‌دهد که انسان‌های اولیه حداقل از ۵۰۰۰۰ سال پیش در آنچه در حدود اربعه افغانستان حاضر زندگی می‌کردند. این انسانها به کشاورزی آشنا بودند. یعنی اولین کشاورزان و دامداران بودند که با ابزار ساده کشاورزی می‌نمودند. طبق حفریات در زیاده از ۸ محل آثار و سنگهای از انسانهای اندو گونس دیده شده است. طبق کاوشهای فرانسویان در کناره‌های دریای آمو بیشتر از۲۰۰۰۰ سال قبل انسانها زندگی داشتند. بدین معنی که با زراعت آشنا بودند. زیرا پس از اینکه انسانها زراعت را شناختند در کنار دریا می‌زیستند. اولین شهر که پرنفوس افغانسان شهر بلخ یا بخدی است که توسط آریایها اعمار گردیده است. ساکنین افغانستان را قبل

 مردم بومی یا اصلی افغانستان 
اینکه که قبل از آریها علاوه بر نئیادرتال و اندوگونس کی‌ها در افغانستان زندگی داشتند تا اکنون دقیق نیست؛ ولی تعدادی بشکل عایله وقبیله در کناره‌های رود کابل ارغنداب آمو دریا از بدخشان الی جهیل اورال زندگی داشتند. دانشمندان هند عقیده دارند که دراویدی‌ها قبل از آریایها از شمال آسیا به هند مهاجرت نموده است. بدین معنی که این اقوام مدت زیادی در افغانستان زندگی داشته وداری مذاهب مختلف از جمله ویدی بودند. سپس بالاثر فشار سایر اقوام به قسمتهای جنوبی هند مهاجرت نموده بتمدن آغاز نمودند. دراویدیها کنون ۱بر۴ حصه نفوس هند را تشکیل می‌دهد که مردم اصلی نژاد هندی شمرده می‌شوند. پس از حمله یا ورود آریایها این مردم به آنها آمیزش نموده و درنسل آریائی منحل گردیدند. دانشمندان کنونی نظر به تحقیقات که در مورد مایتو کاندریا نمودند مردم بومی آسترلیا و آفریقا دارای یکنوع مایتو کاندریا بودند. نظریات وشواهد کفهای پا دریمن نشان دهنده آنست که انسانهای مدرن ۷۰۰۰۰ سال قبل از آفریقا داخل یمن شده واز آنجا بطرف آسیا جنوبی و از آسیای جنوبی به آسیای شرقی وپس از ۵۰۰۰۰سال به آسترلیا یا آخرین نقطه دنیا رسیدند. شواهد مایتو کاندریائی نشان می‌دهند که انسانهای سرزمینهای آسیای میانه شمال هندوستان افغانستان ایران الی ترکیه یا آناتولی قدیم (آسیای صغیر) در غرب الی ولگاه بشمول گرجستان دارای شباهت خیلی نزدیک مایتو کاندریا بوده از یک نژاد هستند. در جریان تاریخ یکتعداد از اقوام چینائی آروپائی مغول وسامی داخل این محوطه شده نسلهای جدید را بمیان آوردند؛ که امروز به چهره‌های مختلف دیده می‌شوند. طور مثال پس ازیک قوم آریایها اقوام دیگر آریایها مانند مادها سکها یفتلیان اشکانیان هخامنشیان کوشانیان سامانیان ساسانیان شیبانیان تیموریان بابریان و از نژاد زرد مغلیان و از سامی اعراب واز اروپایان یونانیان داخل افغانستان شده پس از تصرف کابل به هند حمله نموده‌اند. در اخیر سلطنت را در شمال و شمال غربی هندوستان بنا نموده‌اند. مهم این است که قوم حمله کننده قوم مغلوب را از کشور شان رانده با بقایای آن قوم ازدواج یا در آمیزش در آمده نسل جدیدرا بمان آورده‌اند. بناعاً خالصترین مردم این خطه پشتونها تخارستانیها ازبیکها و ترکمنها بلوچها بدخشها مغلولها و تعداد دیگر از اقوام که در میان کوهای صعب العبور زندگی دارند. زبان اینها از گزند مغلان و زبان عربی بدور مانده است.

 مهاجرت و خصوصیات اقوام آریایها 
آریا معنای آزاده، شریف و بزرگوار را می‌دهد. آریا به قومی از نژاد هندواروپائی گفته می‌شدکه نیاکان باشندگان سرزمینهایافغانستان ایران بخش‌هایی از شبه قارهٔ هند کشورهای آسیای میانه وقسمتهای از اروپا می‌باشد. منشع آریائیان در نوشته‌های کهن اوستا به نامایرانویچ نام برده شده‌است. آریائیان ساکن سرزمین‌هایی هستند که از دورترین مرزهای شرقی هندوستان تا اروپا امتداد دارد. به همین جهت به آنان نژاد هندو-اروپایی گفته می‌شود. هندواروپائیان زادگاه خود را که اغلب دشت‌های اوراسی واقع در جنوب روسیه می‌شناسند. هندوآریائی شاخه از اقوام هندواروپائی زبان بودند. این گروه به نسبت داشتن زبان معین تقریباً دین هماهنگ داشتند. آریایها مدت زمان دراز در جنوب شرقی اقامتگاه هندواروپائیان در ناحیه‌ای که از شرق به دریاچه بالخاش و از غرب به نواحی غربی ولگا گسترش داشته در کنار یکدیگر می‌زیستند. دارای دین و آئینی ساده زبان و آداب و رسوم مشترکی بودند. آریائیان حدود چند هزار سال قبل المیلاد به شکل قبیله‌های کوچک در بلوچستان و در غرب دامنه‌های پامیر و در شمال کوههای هندو کش و یا در شمال اطراف بحیره ارال می‌زیستند. در دوران باستان، اقوام هندی و آریائی به زبانهای هندو آریائی سخن گفته خود را آریائی می‌نامیدند. نمونهٔ این اشاره‌ها را می‌توان در اوستا، و متن‌های کهن هندو مانند ریگویدا دید. این قبایل باافزایش تعداد اعضا، دشوار شدن شرایط اقلیمی و کمبود چراگاه‌ها ناچار به مهاجرت شدند و به نواحی شرق و غرب و جنوب کوچ کردند. مهاجرت آریائیان به شمال و جنوب افغانستان یک مهاجرت تدریجی بوده و در دوره‌های مختلف از تاریخ صورت گرفته‌است. این گروه‌ها بشکل دسته دسته بطرف افغانستان مهاجرت نمودند. به گمان اغلب با آشنا شدن با زراعت و مالداری در کناره‌های آمو دریا زندگی نوین را آغاز نمودند. سلسله این مهارجرتهای طبیعی ازهزاران سال پ. م. آغاز شد و تا ۲۵۰۰پ. م. ادامه داشته‌است. سپس این اقوام تمدن باختر را در افغانستان تمدن متانی را در بین‌النهرین و در ایران تمدن پارتها مادها و پارسها را بنا نمودند.

 زبانهای آریائیها افغانستان 
زبان‌های آریائی یکی از شاخه‌های زبان‌های هندوآریائی از خانواده بزرگ زبان‌های هندواروپایی را تشکیل می‌دهد. زبان‌های آریائی یک ریشه مشترک باستانی دارد و که تکلم کننده گان زیاد دارد؛ و هر گویش به لهجه‌های مختلف استعمال می‌شود. زبانهای آریائی عبارتند از فارسی یا پارسی، دری، تاجیکی، کردی، پشتو، بلوچی، لری، زازاکی، مازنی، گیلکی، تالشی، تاتی و آسی می‌باشد.

 مسیر مهاجرت آریائیان در افغانستان 
در مورد مهاجرت آریائی‌ها در افغانستان نظریات زیاد اند ولی اگر از لحاظ فیزیو گنومی یا چهره شناسی زبان‌شناسی فرهنگ وشواهد تاریخی تحت غور قرار دهیم دو نظر را می‌یابیم.
۱. زمانیکه انسانها به کشت ومالداری آشنا شدند زیستن در کنار دریاها را انتخاب نمودند. در دامنه‌های هندوکش قطعات زمین کشت شده وجوددارد که قدامت تاریخی آن از ۲۵ هزار سال قبل است. در کنار رود آمو ۲۰۰۰۰ سال ق م انسانها زندگی داشتند. وهکذا تمدن آریایها در کشت زراعت ومالداری است. بدین لحاظ معلوم می‌شود آریایهای افغانستان از خیلی‌ها قدیم درین خاک زیسته‌اند که زبان مشترک ونزدیک باهم دیگر داشتند. شما می‌بینید که از بدخشان افغانستان وتاجکستان و سمرقند بخارا تا ایران همه به فارسی یا دری صحبت می‌نمایند. یعنی مرکز تمدن آریایها بلخ یا بخدی بوده است. بخدی اولین شهر بزرگ آریایها است که با تأسیس ۱۸ نهر وباغهای فراوان اعمار شده بود. با ظهور زردشت این قوم مالک قانون و مذهب شدند سپس ثروت مند شدند؛ و با ازدیاد تعدا جمعیت از بلخ به مرو واز مرو به هرات سپس به هلمند گروه به غزنی کابل و گروه وارد مناطق سیستان ایران شدند؛ و ساتراپی فارسهاها را تشکیل دادند. قوی‌ترین امپراطوری فارسها همانا هخامنشیان است؛ که دارای دین زردشتی بودند. گروه که در بلخ بود از دست سکندر شکست خوردند. سپس با یونانیان حکومت باختر را ساخته به جنوب راه یافتند. با کشف راه هدو کش و بلخ وبامیان اقوام دیگر آریایها به جنوب سرازیر شده تا شمال هندوستان رسیدند.

۲. حدود ۲۰۰۰–۲۵۰۰ سال قومی از جمله اقوام هند و اروپایان زادگاه خود را که بگمان اغلب دشت‌های اوراسی واقع در جنوب پیش روسیه بود احتمالاً بر اثر فشار اقوام دیگر ترک گفتند و به دو دسته تقسیم شدند. دسته اول بحیره سیاه را دور زده پس از عبور از بالکان و بسفور به ترکیه شرقی یا آسیای صغیر هجرت نمودند. این گروه مناطق را در تصرفات خویش در آورده اتحادیهٔ هیتان را به وجود آوردند.
دسته دوم. هند آریائی یعنی اقوام که در مناطق بین روسیه چین الی هندوستان زندگانی نموده باشد. گفته می‌شود؛ که این اقوام جنگجو بودند. گروه ازین اقوام از حصه شرقی بحیره خزر حرکت نموده از راه قفقازتا انحنای رود فرات پیش رانده و با هوریان بومی ممزوج گردید و پادشاهی میتان را تشکیل دادند. آثار که از آن زمان باقی‌مانده است سنگ نوشته یا سنگ میتانی است.
دسته از هندو آریائی که در نواحی شرقی هندواروپایان زندگی می‌نمودند به گمان اغلب اولین آریایها است که به خوارزم یا سغد هجرت نموده‌اند. گروه از این گروپ ممکن به اثر فشار از دریای آمو گذشته در کناره‌های جنوبی دریای آمو در نواحی حیرتان و کلدار زندگی را آغاز نموده‌اند. این گروه بالاثر اذیت حشرات (پشه) در تابستان و سردی شدید هوا در زمستان از کناره‌های دریای آمو به کناره‌های دریای بلخاب که محل مناسب بود کوچ نمودند. دریای آمو در آنزمان دارای ماهی‌های لقه یا بدون خار داشت و هکذا تعداد زیادی از حیوانات درنده و چرنده وجوداشت. آریایها پس از آشنائی به زراعت مالداری و باغداری و اختراح ابزار آهنی به ساختن نهرها و حوضهای ذخیره گا آب و ساختن باغها آغاز نمودند. بدین ترتیب شهر بخدی را که بنام ۱۸ نهر مشهور است بنا نمودند. ساختن جوی از دریای آمو بطرف افغانستان در فاصله چند کیلومتر ناممکن است. زیرا ارتفاع خاک افغانستان از دریای آموبلند است. ضرورت است آبرا از فاصله ۴۰–۵۰ کیلومتر قبلی به محل آورد؛ که در آنزمان ناممکن بود. بدین ملحوظزیستن در کنار دریای بلخاب را انتخاب نمودند. پس از ساختن شهر نفوس شان زیاد شد صاحب مذهب فرهنگ و هنر شدند. با اختیار مذهب زردشتی ثروت مند شدند. سپس این گروه به کشف راه بامیان و راه مرو ایران موفق شدند. شاخه از این قوم به مرو و ایران مهاجرت نمودند؛ که پارسها گفته می‌شدند. در چنین زمان اقوام دیگراز آرییها بنام پارتها و مادها از شمال به ایران هجوم آوردند. سگها پشتونها و بلوچها که شاخه از اقوام هندواروپائی بودند به عوض ایران بالا افغانستان هجوم آوردند. این سه قوم شباعت چهره و زبان دارند. دلایل که پارسها از راه مرو هرات به ایران رفته‌اند زبان است. زیرا زبان فارسی از تاجکستان شروع بعد افغانستان وبخارا وسمرقند بعداً مرو هرات ایران می‌باشد.

 گروه‌های قومی در افغانستان 
ملیتهای افغانستان امروزی به اساس نفوس

+ گروه‌های قومی افغانستاناقوامتصویر پشتون 150px|Pashtun children in Khost42%38–50% تاجیک 150px|Tajik children in Khowahan district of Badakhshan27%25–26.3% (of this 1% are قزلباش) هزاره 150px|Hazaras in Daykundi Province9%10–19% ازبک 150px|Uzbek looking boy in northern Afghanistan9%6–8% ایماق4%500,000- 800,000 ترکمن150px|Uzbek looking boy in northern Afghanistan3%2.5% بلوچ 150px|Camera focusing on Baloch2%100,000 دیگران (پشه‌ای، نورستانی , عرب، برائی، Pamiri, گوجار، وغیره) 150px|Young Pashai man4%6.9%

ارقام بالا از طرف اداره opinion poll تحقیق گردیده است. این ارقام به اساس نمونه گیری در میان ۸۰۴–۷٬۷۶۰ صورت گرفته است.

 افغان 
 مطابق به قانون تابیعت افغانستان عموم افرادی که در افغانستان اقامت می‌کنند افغان و تبعه افغان هستند .(به استثنای کسانی که مدارک تابعیت آنها مصرح و مصداق است و حکومت افغانستان بر مدارک تابیعت آنها اعتراضی ندارد).
 عموم افرادی که از پدر و مادر تبعه افغانی در داخل و یا خارج مملکت افغانستان متولد شدهاند افغان و تبعه افغان هستند.
 افرادی که به صورت لقیط در افغانستان متولد شدهاند افغان هستند.
 افرادی که در افغانستان از پدر و مادر اجنبی متولد شده اند مشروط براینکه یکی از والدین آنها در افغانستان متولد و متوالیاً در افغانستان اقامت نموده باشند افغان و تبعه افغان هستند.
 افرادی که در افغانستان از پدر و مادر و یا از والدین تبعه خارجه متولد شده و به سن رشد رسیده و بعد از آن تماماً در افغانستان سکونت اختیار کنند افغان و تبعه افغان هستند.
پس گفته می‌توانیم افغان کسی را گویند که تذکره تابیعت افغانستان را داشته باشند. صرف نظر از زبان ملیت رنگ وپوست؛ که تعریف قانونی وجامع است.
 تاریخچه نام افغان 
نام افغان و اوگان نام بسیار قدیمی است که در منابع مهم و معتبر تاریخی مثل الکامل ابن اثیر؛ تاریخ بیهقی؛ تاریخ یمینی و حدود العالم آمده و بخصوص در سفر نامه ابن بطوطه به کرات ذکر شده. البته کلمه افغان به باشندگان که در مناطق کوههای سلیمان بین افغانستان و پاکستان امروزی زیست می‌نمودند یاد می‌نمودند. کلمه افغان یک کلمه است که پس از هوتکیان مردم ایران و غرب افغانستان به مردمان که دارای زبان پشتو بودند استعمال می‌نمودند. در کتاب تاریخنامه هرات سیفی هروی، ۳۳ مرتبه کلمه افغانستان و دو نام افغانستان به محدوده کوچک در نواحی بنُو وزیرستان و مرتبه هم کلمه اوغانستان به کار رفته است. مدتی شهرهای که در جنوب افغانستان قرارداشت اطلاق میشده است. , اینکه عربها ایرانیها چرا افغان می‌گفتند دونظر است. افغان که مختصر آن او غان است بمعنی فغان وناله ترجمه شده می‌تواند. نام افغان در قدمه اول بالای هوتکیان و کوچیان نام گذاری شده است. هوتک شاخه از قوم غلجای هستند؛ که زیاده بشکل کوچی زندگی داشتند. این گروه از دومتری با صدای خیلی بلند صحبت می‌نمایند. یعنی با فغان بلند صحبت می‌نمودند.
امکان آن می‌رود که واژه افغان ازصدای بلند آن گرفته شده باشد. اما او گان یک کلمه جامع با مفهوم وریشه تاریخی دارد معلوم می‌شود که افغان از او گان گرفته شده است. اوگان در چندین زبان وزبان سانسگریت معنی دارد. در زبان سانسگریت سرزمین را از پکتیا تا غزنی بنام او روه یاد می‌کردند. یعنی) او مردمان بودند که در پکتیا امروزی وروه غزنی را می‌گفتند. اوگان خانه افها و یا اوها معنی می‌دهد. زیرا گان بمنعی خانه است. مانند سمنگان اروزگان مژگان وغیره ولی در زبان روسی ممالک سکننداوی، اکثر زبانها و سانسکریت اف af یا، autو av بدون را معنی می‌دهد. افگان یا اوگان بمعی بی خانه، بدون خانه معنی می‌دهد. این کلمه درست‌ تر تعریف شده است. اوگانها زمانی از بلوچستان تا هندوستان و پاکستان امروزی در حال کوچ ومهاجرت وخانه بدوش بودند. پس از اینکه مغلیان شهر هارا قتل عام نمودند پشتونها اراضی آنها را درتصرف آورده و اکثر آنها باشندگان همان محل شدند. کلمه اوگان «آوگانا»)Avagāṇa(را ستاره شناسان هندی در قرن ششم میلادی (واراها میهیرا) در کتاب خود برهات سامهیتا نوشته است. به اساس نوشته البیرونی نام افغان ازکلمه اسواکاAsvaka که حدود ۲۲۲
سال قبل از میلاد درمهاباراته ذکرگردیده معنی اسپ سواران را میدهد. احمدعلی کهزاد دراثر خود بنام) افغانستان درشاهنامه (می گویدکه کلمه افغان یک کلمه مرکب ودرسانسکرت بشکل اسواغانه Asva_ghanaکه اسو بمعنی اسپ و غان بمعنی مکان است که بعداً هم بمفهوم سرزمین بکاررفتهً ) و هم بمفهوم مردم سوار کاران یاد میشده است. نام افغان بشکل ابگان و اوگان درمعبد نقش رستم درشهر پرسی یا پولیس اصفهان امروزی ذکر شده است. کلمه افغانُ معرب اغوان یا اوغان در زبان ارمنی معنی ساکنین کوهستان را می‌دهد. بدین اساس پشتونها در شرق بنام پختون پشتون پتان و پکهت در غرب بنام افغان یاد می‌گردیدند. چون احمد شاه
بابا خود سپه سالار نادرشاه افشار بود. او بااین کلمه آشنائی کامل داشت. زمانیکه نادرشاه افشار کشته می‌شود. حریم نادرشاه را در قندهار پناه داده اعلان استقلال می نماید. نام افغانستان را به عوض خراسان بر کشور و قلمرو خود نام گذاری می کند. و اینکه چرا احمد شاه بابا از خراسان به افغانستان تبدیل می کند اینست که آنها سازنده این کشور است ونام گذاری حق مسلم آنها بوده است. انگیزه که احمدشاه بابا خواست نام این کشور را افغان بماند قرار ذیل است.
مرحوم جنرال عبدالطیف خان چنین نوشته است. گویند احمدشاه بابا میخواست قلعه در قندهار بسازد مادرش در نزدش آمد و اورا از ساختن قلعه جلوگیری نمود. مادرش به او گفت برای خود قلعه می‌سازی آن مردمان که ازدور دستها سپاه تو شده اند چگونه پناه یابند. آنهای که در قلمرو تو زندگی می‌کنند چگونه پناه یابند. احمدشاه بابا تصمیم گرفت به عوض قلعه کشورا سازد تا برای تمام افغانها قلعه باشد. بدین منظور در بار اول تاخت وتازهای بالای ایران نموده بلوچستان امروزی را در زمره پادشاهی خود نمود. زیرا بلوچستان همیشه دوست و جزو ملت افغان بودند و هم افغانستان قدیم در همین محل وجود داشت. بلوچها در زمان هوتکیان واحمد شاه بابا یکجا با افغانها می رزمیدند. پس از آن احمدشاه بابا بالای شمال افغانستان و هند حمله نموده آنجا را جزو قلمرو خود نمود. زیرا در تمام این مناطق افغانها بود وباش داشت و حرف مادر را تطبیق نمود.

 پشتونها 
پخ یا پکت یکی از اقوام جنگجو هندو آریائی است؛ که در کنار شرقی هندو اروپائی زیسته و از آنجا به اثر فشار دیگر اقوام بطرف جنوب هندوکش یورش بردند. بالاخره در محل مسکن گزین شدند که بنام پکتیس، پکتین، پکتیا و مردم آنرا پکتون (پختون) یا خانه پکتها یاد می‌نمودند پروفیسور مورگنسترن در مورد منشأی قبایل افغان نوشته است: پکتوکی برای اولین بار توسط هیرودت نوشته شده است. موصوف یاد آوری نموده است که پشتونها یکی از یازده قبیله آریائی‌ها اند که از جنوب دشت‌های آسیای میانه مهاجرت را آغاز نموده پس از عبور از سلسله کوهای سرد هندوکش در حوالی دامنه‌های کوهای سلیمان جای گزین شدند. هیرودت می‌نویسد که مردم پکتیک مردمان جنگجو و دلاوری بودند. پشتونها با بلوچها همیشه در هم زیستی قرار داشتند. مسیر احتمالی که پشتونها داخل غزنی و پکتیا شدند دو نظر است. از راه مرو داخل سیستان قندهار غور بامیان غزنی پکتیا. راه دوم آسیای میانه بلخ بامیان غور غزنی پکتیا. پشتونها مردمان مالدار و خانه بوش بودند در تابستانها در کوه پایه‌های هندوکش وبابا به مالداری می‌پرداختند. گروه کوچک از اینها در قندهار بلوچستان ارزگان بامیان غور غزنی و پکتیا متوطن اصلی شدند. گروه بزرگ آنها خانه بدوش بین غزنی و سیستان بودند. این قوم الی ورود اعراب خط ونوشته نداشته‌اند.
پشتونهای قسمت غربی درسالهای ورود عربها مسلمان گردیدند. قسمت شرقی قوم پکت همزمان با حملات اعراب به کابل مسلمان نگردیده پس از اینکه مردم کابل مسلمان شدند آنها مسلمان گردیدند؛ که مسلمان شدن این قوم مشکل بوده پس از جنگهای فراوان بتدریج مسلمان گردیدند. نشانه دیگر این قوم اینست که بعضی از پشتونها دارای چشمان سبز، آبی و تاتار می‌باشند. در زبان قدیم پکتها حرف ف و غ وجود نداشته است. چنانچه تا اکنون مردم پکتیا افغانستان را اوگانیستان می‌گویند. پس از اینکه تعداد این قوم ازدیاد یافت به ولایات قندهار هلمند لهوگر کابل هجرت نمودند. اعراب سلطان محمود غزنوی غوریان در جنگها از گروه این قوم (سوری‌ها) در لشکر خود استفاده نمودند. اولاده‌های شنسب (فخرالدین)، امیر پولاد امیر امیرکرورو باقی شاهان سوری در کوهسار تخارستان و غور و هرات و خراسان حکمرانی داشتند و بنام غرشاه یاد می‌شدند. امکان آن می‌رود که غرزوی غرزی و غلجی از همین دودمان نام گرفته باشد. اکثراً سوریان غوریان با غزنویان متحد شده در لشکر کشائی غزنویان به هندوستان سهیم بودند. درین لشکر کشائی غوریان (متشکل از چندین ملیت) صاحب قدرت شده نسل آنها تا هندوستان رسید. کنون تعداد شاخه‌های ملیت پشتون زیاد بوده در هرگوشه وکنار افغانستان پاکستان وهندوستان زندگی دارند. اقوام بزرگ پشتونها در نام قومی خود حرف زی یا زائی برای اقوام بزرگ و برای قبایل کوچکتر خود خیل را استعمال می‌نمایند؛ ولی در قوم غلجائی چنین پساوند آنقدر استعمال ندارد. اولین اقتدار پشتونها در زمان امیر کرور بوده است. مسیر احتمالی مهاجرت پشتونها از آسیا میانه به افغانستان چنین نوشته خواهد شد.

 زبان پشتو 
زبان پشتو یا پختو یکی از شعبه زبان‌های هند و آریائی می‌باشد. چهره و گرامر زبان پشتونها نزدیک به زبان هندی و بلوچی است. زبان این قوم به نسبت دوری از پایتخت و زیستن در میان دره‌ها از گزند زبان‌های خارجی و اعراب دور مانده وتا اکنون دارای گرامر خاص خود است. نشان می‌دهد که این سه قوم همیشه در هم زیستی قرار داشته و زبان آنها خواهر سانسگریت است. در الفبا پخ‌ها یا پکتها حرف (ژ) استعمال زیاد دارد. از استعمال این حرف معلوم می‌شود که این قوم در نواحی غربی هندوآریائی یعنی شمال قزاقستان حیات داشتند. دانشمند افغانی عبدالحی حبیبی در یکی از آثار خود نوشته که ... این زبان اصلاً جزء زبانهای هندواروپائی است و با زبانهای قدیم آریائی مانند سانسکریت و زندقرابت مستقیم دارد... این زبان منسوب به قوم پشتون است لفظ پشتون در ریگویدا پکهت آمده و با نام بخدی، بختی که در کتاب اوستا برای باختر و بلخ ذکر شده ربط دارد. هرودوت مورخ یونانی آنرا پکتیس و پکتویس و سرزمین آنها را پکتیکا ذکر کرده و بطلمیوس هم آنرا پکتین نوشته است پس نام پشتو از همان پکهت - پکتویس -پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود. روان شاد صدیق فرهنگ با مطالعه کم نوشته است که قبل از قرن ۱۷ ادبیات پشتو وجود نداشته است. در حالیکه امیر کرور شنب و غرغشتیان در افغانستان تاریخ ساخته است وهم در عصر غوریان شعرای پشتون شعرهای سروده‌اند. در پشتو سی حرف موجود است که بیست و شش حرف آن صامت و چهار مصوت است. آثار ادبی پیش از اسلام این زبان بدست نیامده ولی بعد از قرن اول هجری اشعار و منظوماتی موجود است که بر حیات ادبی این زبان در اوائل اسلام دلالت می‌کند. کتاب پته خزانه (گنجینهٔ پنهان) که بسال ۱۱۴۲هَ. ق. ۱۷۲۹ م. در قندهار نوشته شده باستناد کتب قدیمهٔ پشتو برخی از منظومات و اشعار پشتو را که به قرن دوم هجری تعلق دارد نقل کرده است. شعرای قدیم پشتوکه اشعارشان تاکنون بدست آمده است امیرکرور پسر امیر پولاد می‌باشد.

 پشتون‌های افغانستان به دو طائفه بزرگ تقسیم می‌شوند 
غلجایی (خلجی) که از جمله قدیمترین اقوام بوده که در تواریخ مختلف از آنها یادآوری شده و سلسله‌های پادشاهی سوری لودی خلجیه تغلقیه سیدها هوتکی‌ها مربوط همین قوم می‌باشد. اقوام هوتک ترکی لودی سوری از اقوام مشهور غلجی اند که در افغانستان ایران وهند حکومت نموده‌اند. سکونت اصلی این طائفه غور و بامیان بود. پس از حمله چنگیز بر بامیان تیت وپاشان می‌شوند. درسالهای -۱۷۳۸دوره هوتکیان دوباره به قدرت رسیده درسال ۱۷۰۹ توسط نادرشاه افشار (ترکمن) شکست می‌خورند.
پوپل (درانی سدوزائی محمد زائی بارکزای) دیگر طایفه‌هایی پشتون شامل زدران، منگل، درانی، اندر، کاکر، احمدزی، سربنی، سوری، گدون، ستانکزی، یوسفزی، بنوچی، سواتی، سهاک، شینوار، وغیره هستند که از جمله گروه‌ها و خیل‌های مهم قوم پشتون هستند. این اقوام ۱۲ سال پس از هوتکیان (۱۷۴۷) در افغانستان قدرت را بدست گرفته الی سال ۱۳۵۷ هجری شمی دوام داشت.
طایفه‌های وزیری و محسود از مهم‌ترین طوایف مناطق غربی پشتونستان هستند. وزیرستان شمالی توسط طایفه «وزیری» اداره می‌شود. این طایفه در وزیرستان جنوبی هم زیست می‌نمایند و یک سوم جمعیت آن را تشکیل می‌دهد. دو سوم باقی‌مانده جمعیت وزیرستان جنوبی از طایفه «محسود» هستند.
پشتو زبان‌ها به دوبخش و هفت شاخه تقسیم می‌گردد:
سربن، غرغشت، بیتن که این سه با هم برادر بوده و پشتونهای اولی یا اصلی زبان بودند.
 کرلانی، اورمر، متی (بی بی متو) و پشتون‌های غیرآریائی (سامی). که زبان پشتورا در همجواری با پشتونها اختیار نموده و لی نسبت خونی ندارند. چنانچه تاجکان جلال‌آباد لغمان وقندهار از سالها به اینطرف زبان پشتورا اختیار نموده بنام پشتون یاد می‌شوند.

 تاریخ پشتونها به اساس نوشته روانشاد دوکتور حبیبی 
واقعیت وحقیقت

((سوریان طایفه ئی بودند از پشتو زبانان خراسان و غور که تا کنون هم بنام (زوری) دربین بادغیس هرات در حدود زور آباد (زور ابدیاقوت) شمال غرب هرات موجود اند، در دوره قبل الاسلام نیز این دودمان در کوهسار تخارستان و غور و هرات و خراسان حکمرانی داشتند بنام غرشاه یاد می‌شدند و منسوبند به شخصیت افسانوی قدیم ضحاک فردوسی (در منابع پشتو بحواله تاریخ سوری سهاک، در شغنان و بامیان و تخارستان و غور حکمرانی کرد، و بعد از آن امیر سور و سام سپه سالار دو برادر از همین طائفه در غور حکمروائی می نمودند. باقی امرای این اقوام به سوری منسوب اند، که فردوسی و مورخین دیگر ماهوی سوری نژاد، و لاذری جبل زور و بت معروف آنرا که هیون تسنگ در (۶۰۳ ع) بنام (شونا) دیده بود ذکر می‌کنند، و ابن سند در تاریخ بیهقی , عمید خراسان در عصر سلطان مسعود ذکری دارد که بعدا شیر شاه سوری معروف نیز ازین قبیله افغانی در هند برخاست.
یکی از مشاهیر دودمان سوری شنسب بن خرنک است که بروایت منهاج سراج بحواله کتاب نسب نامه فخرالدین مبارکشاه معاصر حضرت علی (رض) بود و بردست آنحضرت ایمان آورد، و ازو عند و لوای علی (رض) بدوداده شد، و این اولین حکمدار غوریست که در دورهَ اسلامی ازو خبری داریم، و امیر پولاد غوری یک از فرزندان او بود، که اطراف جبال غور در تصرف داشت، و نام پدران خود را احیاء کرد، و چون صاحب الدعوت العباسیه ابومسلم مروزی اختلاف کرد، امیر پولا حشم غور را بمدد ابومسلم برد، و در تقویت آل عباس آثار بسیار نمود، و مرکز حکمداری امیر پولاد مندیش غور بود، و برتمام جبال غور و مضافات آن حکم می‌راند (حدود ۱۳۰ هـ ۷۴۷ م) یکنفر فرزند امیر پولاد را که امیر کرور نامداشت از روی عنعنه مردم قندهار و متن کتاب پته خزانه بحواله تاریخی سوری محمد بن علی بستی می‌شناسیم، که بسال (۱۳۹ هـ ۷۵۶ م) در مندیش غور امیرو بنام (جهان پهلوان) که از القاب پهلوانان فردوسی است شهرت داشت، وی بربالشتان (والشتان شمال قندهار) و خیسار و تمران و برکوشک (قلعه معروف غور) تصرف داشت، و پهلوانی بود که با ۱۰ تن می‌جنگید، و بدین سبب او را کرور در پشتو بمعنی محکم و سخت می‌خواندند، اقتدار این دودمان تا زمینداوری و بست و الشتان می‌رسید، وی نیز در جنگهای انقلاب خلافت از دودمان اموی به عباسی با ابومسلم همراه بود، و پته خزانه یک حماسه پشتوی او را بحواله تاریخ سوری نقل کرده، و او را دارای کلام متین می‌خواند، دراین حماسه قدیم خود امیر کرور جهان پهلوان، احاطه حکومت خود را از مرو و هرات تا جروم (گرمسیر) و غرج و تخار می‌شمارد و گوید که زرنج (سیستان) را بتیغ تیز کشودم. این شعر حماسی او از قدیم‌ترین آثار حماسی خراسان است و از روحیه قوی و غرور ملی و جهانگیری و جهانگشائی او حکایه می‌کند، و الفاظ و کلماتی دارد که اکنون در زبان پشتو زنده و مستعمل نیست.
امیر کرور بسال ۱۵۴(هـ = ۸۰۰ میلادی) در جنگهای پوشنگ (غرب هرات) کشته شد و امیر ناصر فرزندش بعد از وی بر غور و بست و زمینداور حکم راند (حدود ۱۶۰ هجری ۷۷۶ میلادی)(۱)

بعد از امیرر پولاد تا عهد هارون الرشید (حدود ۱۷۰هـ ۷۸۶ م) ذکری از حکمرانان این دودمان ندارد، و این خلأ را پته خزانه بحواله تارخی سوری محمد بستی پرکرده و از امیر کرور و امیر ناصر با قدری تفصیل ذکر می‌کند، و باز منهاج سراج امیر دیگر این خاندان را بنجی بن نهاران شنسبی یکی از کبار ملوک غور می‌نویسد، که با یکنفر امیر معاصر غوری ششی بن بهرام بدربار هارون الرشید رفتند، و امیر بنجی بلقب (قسیم امیرالمؤمنین) به امارت غور، و امیر شیش به پهلوانی لشکر غور شناخته شدند (حدود ۱۷۰ هـ = ۷۸۶ م) امرای غور از نسل همین بنجی و سپه سالاران غور از نژاد شیش اند، که در عصر صفاریان بلاد نیمروز و بست و داور را تا تگین آباد و رخج گرفتند، امیر آنجا را مستآصل کرد، درینوقت امیر سوری بر جبال غور امیر بود، و هنور نصف مردم غور مسلمان نبودند، و بعد ازین امیر سبکتگین نیز بر غور حمله‌ها نمود، که با استقلال دودمان سوری صدمه رسانیده نتوانست و طوریکه در احوال عزنویان نوشته شده سلطان محمود نیز بر غور تاخت ولی امیر غور که درینوقت محمد سوری بود، گاهی اطاعت مینمود و زمانی تمرد می نمود، تا آنکه سلطان محمود بقول بیهقی (۴۰۵ هـ ۱۰۱۴ م) و بقول ابن اثیر بسال (۴۰۱ هـ) از راه بست و خوابین جنوب غور با لشکر گران به غور آمد، که در سر لشکر او التونتاش حکمران هرات و ارسلان جاذب حکمران طوس بودند، و امیر محمد را بعد از جنگی که به مدد ده هزار لشکر خود کرد، در قلعه آهنگران محصور داشت. امیر محمد بعد از مدتی از قلعه بر آمده و به سلطان تسلیم شد، سلطان او را با پسر کهترش شیش به غرنی برد، امیر محمد در راه به حدود گیلان (نزدیک غزنه) زهری را که در زیر خاتم خود تعبیه کرده بود خورد و در گذشت، و مذلت و اسارت را قبول نکرد.))

بعد از مرگ امیر محمد از طرف سلطان محمود امیر بو علی بن محمد سوری در جبال مندیش غور بر جای پدر نشست و مطیع سلطان بود . غوریان در ابتدا با لشکر کشای سلاطین غزنوی یکجا بود. پس ازاینکه اینکه غزنویان برادران علاوالدین جهان سوز را بکشت. غوریان سلطن غزنویان را از پا در آورد . خود امپراطوری را در افغان و هند بنا کرد. پس از چندین سلاطین سلطنت غوریان نیز ضیعف گردیده بدست خوارزمشایان از بین رفت. در همین زمان در امارات غور سوریان ترکان ایماق و خوارزمشایان زندگی داشتند . غوریان با چنگیزیان جنگهای متعد نمود. تا اینکه تمامی ایالات غور بدست چنگیز به آتش کشیده شد. شنسبیان غور همه به خاک یکسان شدند. طایفه دیگر از پشتونها که بین ایران افغانستان و هند خانه بدوش بودند به ازدیاد نفوس آغاز نموده سرزمین های چنگیز کشته گان بدست آودند. تا آنکه در ۱۷۰۹–۱۷۳۸ سلسله هوتکیان را در بین ایران و افانستان بوجود آوردند. هوتکیان بدست نادر افشار منقرض گردید. 12 سال پس از هوتکیان درانی ها امپراطوری افغانستان را بوجود آوردند. پس از مداخله انگلیسها درانیها قسمت زیادی از خاک خودرا از دست دادند تا اینکه به نقشه امروزی رسیدند.

در سالهای ۱۳۵۷ افغانهای که بنام جهاد در پاکستان جمع شده بودند تلاش نمودند ریشه خودرا سامی پندارند تا بتوانند کشورهای عربی را بخود جلب نموده واز آنها پول بستانند. بدین لحاظ آنها از کتاب که شیرمحمد خان گنداپور ابراهیم زائی در هندوستان تألیف نموده بود سوءاستفاده نمودند. شیر محمد خان بالاثر فرمایش انگلیسها کتاب را درسال ۱۳۱۱هجری شمسی بنام «تواریخ خورشید جهان» تآلیف نمود. شیر محمد کوشش نموده که ریشه تمامی پشتونها را سامی یهودی سازد ومنشع آنها را کوهای سلیمان نشان دهد. حضرت سلیمان یک پیغمبر یهود بود. در حالیکه تیت وپاشان شدن پشتونها از غور وبامیان آغاز گردیده به غزنی وپکتیا مهاجرت نموده‌اند. وپکتیا خانه اصلی آنها شده در تمامی دره‌های پکتیا و پکتیکا جز همین مردم دیگر کسی زندگی ندارد. پس از کتاب شیر محمد یکتعداد نویسنده گان نام گم خواسته است تا این کتاب بی ریشه را مستند ساخته بشکل ماهرانه در کتابها نوشته نماید.

 خاستگاه اقوام پشتونها بر اساس افسانه شیر محمدگنداپوری 
این قوم خودرا پشتون‌های اصلی دانسته خویش را اولاد افغانیه می‌پندارند. گویند افغانیه فرزند یرمیا نواسه ساول بود. ساول حدود هزار سال قبل از تولد حضرت عیسی در زمان حضرت سلیمان پادشاه بود. در سالهای ۶۰۰ قبل از میلاد اولاده‌های ساول از ایران به آنطرف دریای هرات ودر غور جایگزین می‌شوند؛ که یک هزار پنجصد سال بعد از حضرت سلیمان می‌باشند. درین زمان این طایفه را بنی افغان یا بنی اسرائیل می‌گفتند. وهم این مردم را غرزی یا کوهستانی یاد می‌نمودند. گویند در زمانیکه عربها هرات را در تصرف آوردند خالد بن ولید آنها را به اسلام دعوت نموده یک گروپ این قوم را نزد پیغمبر (ص) برد. در میان آنها شخص بنام قیس سردار قوم بود. قیس اولاده نسل ۳۷ ساول بود. قیس در مکه نزد پیغمبر (ص) شرفیاب شد. پیغمبر نام قیس را از وی برداشته نام عبدالرشید را بالای او گذاشت. عبدالرشید دختر خالد بین ولید را به نکاح خود در آورد. پس از آن تعداد زیادی ازین قوم مسلمان گردیده به مقامهای بلند جای گرفتند. از دختر خالد بن ولید سه پسر بدنیا آمد که بنام سربن، بیتان و غرغشت یاد می‌شد؛ که از اولادهای همین سه برادر ۴۰۰ قوم ساخته شده است. اقوام که از پشاور تا قندهار ساخته شده است عبارتند درانی، ترین، شیروانی و کهتران که از دو اولادسربن می‌باشند. یوسف زی، محمد زی، مهمند داود زوی وغیره اولادهای بیتان هستند. غلزی، لودی، سوری اولادهای دختران بیتن می‌باشد. غرغشت دارای سه پسر بود. اقوام که از اولاد سوم قیس ساخته شده است کاکر وزیر شیتک توری ختک اپریدی وغیره است. این داستان ممکن درست باشد ولی پشتونها نبودند. گروه است که در همجواری پشتونها زندگی داشتند وزبان پشتو را اختیار نمودند. در زمان که اعراب داخل افغانستان می‌شود آنها به اساس نژاد متحد عرب می‌شود مسلمان می‌شوند و صاحب اقتدار می‌شوند. به همین ترتیب گروه بزرگ از سایر پشتونها را باخود متحد مذهبی و زبانی می‌سازند وتاریخ پشتونها از همین زمان روشن می‌شود.

حدود جفرافیای 
ساحات زندگانی پشتونها در نقشه امروز از سیستان ایران آغاز گردیده الی هندوستان میرسد. در ابتدا پشتونها با چندین طایفه خود از آسیای میانه داخل غور می‌شوند. گروه در بامیان گروه به پکتیا و سایر مناطق کوه بند می‌روند. ودر زمان سوریان و غزنویان غوریان الی دهلی می‌رسند. زبان رسمی اول سوریان پشتو بوده پس از وسعت سلطنت بخصوص در زمان امپراطوری سلطان غیاث الدین زبان دری انکشاف پیدنموده دری زبان رسمی می‌گردد. گفته می‌توانیم که پشتونها معمولاً در دره‌های کوهی و سر سبز پر علف زندگی دارند. غوریان الی حمله آخری چنگیز در غور پا بر جا بودند؛ و پس از آن جای آنها را هزاره‌ها و ایماقها می‌گیرند. پشتو زبانها با وجود سلطنتهای زیاد به زبان خود توجه ننموده به زبان دری روی آورده‌اند. کنون ۲۰ فیصد از دری زبانان داخل و خارج افغانستان پشتون بوده ولی به زبان پشتو صحبت کرده نمی‌توانند. پشتونها در حفظ استقلال افغانستان خیلی جان نثاری نموده همیشه در قدم اول سنگر قرار داشته عادت عقب رفتن را ندارند. در مجموع نفوس پشتونها 45میلون بوده که 29.3 میلون در پاکستان 13 میلیون در افغانستان باقی در سایر کشور زندگی دارند.

 اقوام پشتونها 
 
 اقوام پشتون اقوام پشتون اقوام پشتوناقوام پشتون اقوام پشتون 
پوپل زائی
مهسود
مهمند
میاخیل
مرزا خیل
ناصری
 نایب خیل 
نورزی
نهانی
 نیازی
ور
وردک|
وزیری
یوسف زائی
اوان
بابور خیل
بارکزی
بازی
بنگش
بوند چتنا 
فیروزخیل
کاکَر
کتوازی
کریم‌زَی
کاکه‌زَی
کوندی
گادون/جادون
گنده‌پور
گیگیانی
لودی
محبت
محمدزَی
مروت
مشوانی
ملاگوری
مانگل
موسی‌زَی
موسی‌خیل
مومند
پودی 
سالارزَی
سپای
سلیمان‌خیل
سواتی
سوری
سومیزکیکوی
شتک
شمل‌زی
شلمانی
شهبازخیل
شیرانی
شیرزَی
شینواری
صافی
عثمان‌خیل
علی‌زی
عمرخیل
عمرزَی
غلجی
تره‌کی
ابراهیم‌خیل 
جبارخیل
جهانگیری
حکیم‌زَی
ختک
خروتی
خلیل‌ها
چمکنی
داودزَی
درانی
درپه‌خیل
دفتانی
دلازک
دوستی‌خیل
دولت‌زَی
ځدران
ځاځی
تبیوال
تنولی
تارین‌ها
ترکانی
احمدزی 
آخونزاده 
هود خیل
آکاخل 
تره خیل
 دستو خیل
بهادرزی
اچکزی
ادوخیل
ارکزی
اروکزَی
استانکزَی
اسحق‌زَی
اسلام خیل
افریدی
اکبرزی
الکوزی
امرخیل
امین‌زی
اوریاخیل
پهلوان‌خیل
پیاروخیل
بهیتانی

 تاجکها (پامیری) یا دری زبانان 
thumb|تاجیک ها افغانستان
به اقوام گفته می‌شود که نژاد آریائی داشته به زبان دری فارسی و تاجکی صحبت نمایند. واژه تاجیک معنی وترجمه‌های زیادی شده‌اند. یکی از معنی خوب آن تاژی تازیک و تاریک است که مفهوم غیر عرب و ترک را معنی می‌دهد. وهم ترکان تا جکان را تاریک می‌گفتند. (تاریخ بیهقی). مغولها تاجکها را سارت می‌گفتند؛ بنابراین واژه‌های دایتیا، دادیکس یا دادیک، دادی، ته آجی، تائوچی و داشی را صورتهای دیگر واژه تاجیک دانست. خاستگاه اصلی تاجکان کوهای پامیر بوده پس از اینکه نفوس آنها ازدیاد می‌یابد در کناره وجنوبی وشمالی آمودریا اکسوس سرخان دریا زیسته پس از شهری شدن ورسیدن به تمدن از راه شمال یعنی بدخشان تخار کندز مزار شریف بادغیس هرات به کشور فارس رسیدند. زبان دری درزمان یفتلیان وکوشانیان در شهر کابل و دامنه‌های کوهای شمالی مروج شده است.
قوم تاجیک در سه مرحله و در سه منطقه تکثیر یافته است
۱. در دورة ساسانیان (ح ۲۲۶ـ ح ۶۵۲ میلادی) در شمال شرقیِ خراسان؛ در سدة اول و دوم در ماوراءالنهر؛
۲. در دورة سامانیان (ح ۲۶۱–۳۸۹) در قلمرو دولت بخارا (نعمت اف، ۱۹۹۷، ص ۸۰–۸۳). قوم

تاجیکها شامل این گروه‌ها است.
 سغدیها (ساکن در وادیِ زرافشان و قشقادریا و پیرامون قسمت وسطای سیردریا)،
 باختریها (ساکن در حاشیة سَرگَه و پیرامون آمودریا)،
 مرغیانیها و پارتها (ساکن در حاشیة مرغاب و شمال و جنوب کوه کُپه داغ)،
 خوارزمیها (ساکن در قسمت سفلای آمودریا)،
 فرغانیها (ساکن در وادی فرغانه)
 و سکاییها (ساکن در صحرای آسیای مرکزی و نواحی کوهستانی تین شان و آلای و پامیر؛
 از قبیلة مشهور «تُور» ــ که در آسیای مرکزی به سر می‌برند ــ نیز به عنوان نیاکان قوم تاجیک یاد شده است (یعقوب شاه، ص ۲۱۷؛ باباخانف، ص ۲۲).
 بطلمیوس از قبیلة «یَکْسارْت» ــ که احتمالاً همان سارت است ــ خبر داده است که در سدة چهارم قبل از میلاد در کنار رود یکسارت (سیر دریای کنونی) زندگی می‌کرده‌اند (مس اف، ص ۱۳۷
تا جکها ذاتاً مردمان نرم خو وتمدن پسند اند. تاجکها پس از تأسیس راه ابریشم از کنار کاشغر و بخدی ومرو بتمدن چین یونان و هند دست یافته خود تمدن را ببار آوردند. کاشغر و بخدی سر راه ابریشم قرار داشت این قوم هم متمدن و هم ثروت مند شده‌اند. زبان تاجکها را زبان باختری نیز می‌گویند. کوشانیان یفتلیان باختریان به این زبان صحبت می‌نمودند. تاجکها در کشورهای افغانستان ایران پاکستان هندوستان ازبکستان و سکیانک چین زندگی دارند. زیاده مردم جهان تاجکان را پامیری می‌گویند. تاجکان پامیری مانند آریهای اولی دارای یک زبان بودند پس از پاشان شدن بین درها ومحلات دور دست لهجه‌ها تغیر نموده زبانهای جدید بمیان آمده است که بنام زبانهای پامیری یاد می‌شوند. معمولاً تاجکان شیعه مذهب را بنام قزلباش می‌گویند. نفوس تاجکان در شهرهای بدخشان تخار مزارشریف هرات کابل پروان و کاپیسا زندگی می‌نمایند. تاجکان ۲۴ فیصد نفوس افغانستان را تشکیل می‌دهد که حدود ۷٫۲ میلون نفر می‌شوند. درین اواخر گروه‌های تاجکان بمنظور بدست آوردن قدرت احزاب و گروپهای را ایجا نموده‌اند تا انتخابات را از آن خود کنند؛ که حق قانونی شان شمرده می‌شوند.

 هزاره‌ها 
thumb|هزاره ها افغانستان
هزاره از مردمان ترک تبار نژاد آریائی می‌باشد. هزاره‌ها ۹ فصد نفوس خاک افغانستان را تشکیل می‌دهد. تعداد نفوس آن در افغانستان و سایر کشورها به ۵٫۳ میلیون میرسد که ۵۵۰۰۰۰ در پاکستان یک میلیون در ایران زندگی می کنند. هزارهای شهر کویته پاکستان از مهاجرین هزاره‌های افغانستان در ایام سلطنت عبدالرحمن خان می‌باشد. به گمان اغلب هزاره‌ها از آریائی‌های هند اروپائی شرق می‌باشند. زیرا قسمت شرقی آریائی‌ها به زبان باختری صحبت می‌نمودند. چهره ساده هزاه‌ها نزدیک به مغلها و اندیانا مخلوط با مغل می‌باشد. در قسمت موجودیت هزاره‌ها در افغانستان دو امکانات دیده می‌شود. گروه قبل از مغل با یفتلیان داخل غزنی بامیان کردیز شده‌اند. اکثر تاریخ نویسان گویند که هزارها اولاده زیانگ جین پدر امیر تیمور می‌باشد. زیانگ جین پسر کابلای خان نسل پنجم چنگیز خان بود؛ که در چین سلطت را بنام مینگها یا هزاره‌ها تأسیس نمودند. هزاره ها یک قوم متمایز در افغانستان بوده و متشکل از مخلوط چندین قبیله یا نژاد مختلف اند. تقسیمات اساسی آنها قرار ذیل است: داهی زنگی، داهی کهندی، داهی چوپان، داهی مرداح، داهی فولادی، جاغوری، شیخ علی، بربری، گاوی، بیسودی، کوبتی، نکوداری وغیره. علاوه بر این هزاره جاغوری‌، غالی , هزاره سفید آریائی (شیخ علی) و اسماعیلیه می‌باشند. غالی مردمان سیاه، چشمان سرخ قد بلند نزدیک به سیاه پوستان آسترلیائی اند. گروه دیگر خیلی شباحت به مغلها داشته امکان آن می‌رود که بقایای مغل باشند زیرا بابر برای اولین بار نام هزاره جات را در بابر نامه ذکر نموده نوشته است که گروه از هزاره ها به زبان مغلی صحبت می نمودند. به گمان اغلب هزاره‌ها از گروه هندوآریائی شرقی اند که مانند ازبک اغزها وقزاق قرغیز واقوام گوناگون چینائی با چنگیز خان متحد شده لشکر چنگیز خان شدند. در حقیقت خاستگاه اصلی هزاره مردمان کناره‌های دریای غربی چین دره ((میو)) می‌باشد که به بدخشان مهاجرت نموده‌اند. اینکه زبان هزاره‌ها دری شده است اینست که آنها در همجواری بقایای کوشانیان خوارزم شایان که دارای زبان فارسی بودند می زیستند . 

 تاریخ حقیقی هزاره‌ها 
مهمترین راز که قوم هزاره را تثبیت می‌نماید که چه وقت واز کجا آمده‌اند شیعه بودن آنها است. گویند مردم اصلی بامیان که گروه متشکل از غوریان بقایای خوازم شایان و ترک بودند پس از جنگ خونین یکی از نواسه چنگیز خان را بنام موتوگین بقتل رسانیدند. چنگیز خان خود به غضب آمده با لشکر جنگ دیده به بامیان حمله نمود. پس از معاصره چندین ماه بالاخره دروازه قلعه را ازبین برده اولاً انسانها بعداً حیوانات بعداً نباتات را ازبین برده پس از آن قلعه را به آتش کشیده شهر غلغله را نابود کرد.
پس از جنگ ؛ بامیان به حکمرانی تولای خان پسر چنگیز خان گردید. تولای خان قسمت غربی افغانستان بشمول گوشه از ایران را اداره می‌کرد. تولای دارای هزار سپاه بود که گروه از مغل و ترک وغیره تنظیم شده بود. خانم تولای خان زن مسلمان و اهل تشیعه بود. پس از آن افراد که با تولای خان بود نیز بنام هزاره یاد می‌گردید. برخی گویند سربازان مغلیان که به ایران بودند آنها با زنان ایرانی شیعه مذهب مسلمان و گروه با سنی مذهبان افغانستان ازداوج نموده بودند. پس از حمله سال ۱۲۲۱ چنگیز خان بر بامیان، قشون آن در بامیان طور دایمی باقی ماندند. بدین لحاظ زبان آنها دری هزارگی و مذهب آنها شیعه گردید؛ و از مخلوط شدن این سربازان با زنان خارجی چهره‌های مختلف هزارگی دست آمده است.

 غرجستان 
غرجستان به سرمین اطلاق می‌شد که حصه آن امروز بنام هزاره جات یاد می‌شود. غرج غر در زبان باختری (گر) بنام کوه و ستان خانه را گویند؛ که بنام کوهستان ترجمه شده می‌تواند. سر زمین کوهستانی غرجستان از قدیم منبع آب سرزمین‌های اطراف بوده است؛ که بنام یاقوت شهرت داشت. هریرود مرغاب از این منطقه سرچشمه می‌گیرد رودهای کوچک و بزرگ بسیاری از این منطقه به سمت ولایات هرات و فاریاب و بادغیس و جوزجان جاری می‌شود رضابخش، ص۱۸و۱۹و۲۰و۲۱
دوشهر مهم غرجستان بشین و شورمین بود. بشین، قصبه (مرکز) غرجستان بوده است (حدود العالم، ص۲۹۹). این شهر در قسمت علیای دره مرغاب، به فاصله یک مرحله بالاتر از دیزه قرار داشت (اصطخری، ص۲۷۲) نام این شهر به صورت‌های دیگری نیز ضبط شده‌است :نشین (اصطخری، ص۲۷۲)، افشین (جوزجانی، ج۱، ص۳۵۴) و بشیر (یاقوت، ص۲۱۹) و افشین (جرفادقانی، ص۳۲۷). شورمین نیز که در بیشتر کتب به صورت سورمین ضبط شده، به فاصله یک مرحله از بشین به سمت جنوب و در قسمت مرتفع تر کوهها قرار داشت (اصطخری، ص۲۷۲). این شهرها، آب فراوان و کشاورزی پررونق داشتند. (حدودالعالم، ص۲۹۱).
بشین (افشین)، در روزگار غوریان به اوج عظمت و وسعت خود رسید (جوزجانی، ج۱، ص۳۵۴). از شهربشین، برنج فراوان و از شهرشورمین، جوار بسیار به ممالک دیگر صادر می‌شد (اصطخری، ص ۲۷۲؛ یاقوت، ج۴، ص۲۱۹). گردیزی، اصطلاح غرچه را، که در شاهنامه به عنوان نام قوم ساکن در غرجستان به کار رفته، به معنای مطلق کوه نشین به کاربرده است (تاریخ گردیزی، ص ۱۸۹). اصطلاح غرج در نام طوایف خلج-خلخ-غلج-قرلخ که از جمله ترکان بوده و در آسیای مرکزی و افغانستان سکونت داشته‌اند، تا امروز باقی‌مانده است و نشان می‌دهد که ساکنان قدیم این ناحیه از اقوام ترک بوده‌اند. بعدا غرجستان سرزمین گردید که غوریان دو دولت یعنی غور و تخارستان را بنا نمودند. پس از فتح غور توسط چنگیز , تولی خان لشکر را بنام هزاره در شرق غرجستان جا داد که بعدا بنام هزاره شهرت یافت. کلمه هزاره جات برای اولین بار در بابرنامه ذکر شده است . به نوشتة عطاملک جوینی، مؤسّس سلسلة خوارزمشاهی- که درزمان حمله چنگیز، قدرت مسلط بر ماوراءالنهر، افغانستان و بخش اعظم ایران کنونی بود- مردی ترک نژاد از سرزمین غرجستان بوده‌است (تاریخ جهانگشای، ج۲، ص۱). بیشتر هزاره‌ها به زبان فارسی دری با لهجه هزارگی سخن می‌گویند و این نشان می‌دهد که زمانی جمعیت تاجیکها نیز دراین ناحیه زیادبوده است؛ چنان‌که زبان و فرهنگ خود را به هزاره‌ها نیز قبولانده‌اند. 
سابقه تاریخی: هنگام ظهور اسلام در غرجستان یک حکومت محلی مستقل برقرار بود (ابن خرداذبه، ص۴۵؛ غبار، ص۱۶۰). در سال۱۰۷هـ. ق/۷۲۴م اسدبن عبدالله القسری والی جدید خراسان به غرجستان لشکرکشید اما با نمرون حاکم غرجستان صلح کرد و نمرون مسلمان شد (طبری، ج۴، ص۱۲۰). ظاهراً استقلال حکام غرجستان تا مدتها باقی ماند. در زمان سامانیان شاران غرجستان از آن حکومت اطاعت می‌کردند و خراجگزار آنان بودند (حدودالعالم، ص۳۰۲و۳۰۴) و پس از قدرت گرفتن محمود غزنوی، با او نیز از در دوستی درآمدند. عتبی از مأموریت خود برای گرفتن عهد و عقد صلح با شاه غرجستان و سفرش به این ناحیه در سال ۳۸۹هـ. ق یاد کرده است (جرفادقانی، ص۳۲۴). از آنجا که صلح قوی و ضعیف پایدار نیست، سلطان محمود بالاخره غرجستان را فتح کرد. مدتی غرجستان تحت سلطه سلطان غوریان محمود غزنوی، محمد خوارزم شاه و مغلان بوده است. طبیعی است که گروه ازاین شاهان درین منطقه زیسته‌اند. وزبان فارسی عام شده است.

 ازبک‌ها 
thumb|ازبک ها افغانی
ازبکها یکی از اقوام ترک‌تبار بوده زیاده در کشورهای آسیای میانه ساکن هستند. کنون زیاده ازبکها در ازبکستان تجمع نموده است. ازبک‌ها پیشینه جمعیت ازبکستان، را تشکیل می‌دهند و در دره فرغانه که شامل شمال و باختر تاجیکستان و جنوب قرقیزستان می‌شود و سواحل آمودریا در خاور ترکمنستان و شمال افغانستان نیز جمعیت زیادی دارند. ازبک‌ها به زبان ازبکی از خانواده زبان‌های ترکی سخن می‌گویند و بیشتر آن‌ها مسلمان و پیرو مکتب حنفی هستند. وجه تسمیه ازبک به سربازان شیبانیان این بود که فرمانروای اردوی زرین در زمان منگو تیمور فرزند هولاکو و پشت ششم شیبان فردی به نام ازبک خان بود
باتو فرزند جوچی و نوادهٔ چنگیز به اروپا حمله کرد و برادرخود شیبان را به فرمانروایی مجارستان برگزید. بیشتر سربازان باتو از میان اقوام ترک بودند و تنها افسران عالی رتبه از میان مغولان بودند. سربازان تحت فرماندهی شیبان بعدها در تیومن در مرکز روسیه امروزی و سیبری حاکمیت یافتند. محمد خان شیبانی به افتخار جدش تخلص شیبک را انتخاب نمود و به سرزمین‌های آباد فرارود یورش برد. او دولت تیموریان را از میان برد ولی خودش گرفتار شاه اسماعیل صفوی گشت. بعد از او ازبکان در آسیای میانه باقی‌ماندند. از فرمانروایان ازبک، ازبک‌خان و پسرش جانی‌بیگ در تاریخ قبل از تیمور مشهورند. بعد از دورهٔ تیمور این امرا در ماوراءالنهر قدرت یافتند. در دوره صفوی، ازبک و ازبکان عنوان سلسله امرای شیبانی است که بوسیلهٔ محمد شیبانی - مشهور به شاهی‌بک یا شیبک تأسیس شد (۹۰۵ ه‍. ق) و غالباً بسبب تعصب در مذهب تسنن و تجاوز به خراسان با شاهان صفوی در زدوخورد بوده‌اند. مرکز امرای این سلسله سمرقند بوده‌است و امرای مزبور با خانات خیوه و خانات بخارا و خانات خوقند و امرای آستراخان (معروف به خانان جانی) خویشاوند و منسوب بوده‌اند. دولت آنها نیز عاقبت بوسیلهٔ امرای هشترخان (حاجی طرخان) منقرض شد. الی سالهای ۱۸۶۸ در آسیای مرکزی امارات بخارا دولت خانهای خوقندو خیوه وجود داشت. در همین ایام سلسله خانواده تیموری ختم یافته دولتهای متعلق به روسیه تزاری رویکار آمد. در سال ۱۹۱۹ دولتهای ثابت در آسیای میانه توسط اتحاد شوروی سابق بمیان آمد. در سالهای پس از ۱۹۲۰ تعداد از بزرگان کشورهای آسیای میانه در شورای مرکزی اتحاد شوروی راه یافته کشورهای را بنامهای تاجکستان ازبکستان قزاقستان قرغزستان ارمنستان آذربایجان وغیره بنا نمودند که مناطق به اساس زبان وملیت تقسیم بندی شده هر ملیت صاحب مملکت شدند. ازبکها کشوری را بنام ازبکستان بنا نمودند. سمرقند وبخارا که اکثریت تاجیک زبان بودند طور جبری جز ازبکستان گردید؛ که تا اکنون منازعه در میان ازبکستان و تاجکستان در مورد وجود دارد.

 ترکمن‌ها 
بندانگشتی|چپ|150px|بچه ترکمنی در حال بار نمودن اشتر
یکی از اقوام ترک تبار اند که در شمال غربی افغانستان، کشور ترکمنستان ایران وچند کشور نزدیک حیات دارند. زبان ترکمنی از جمله زبان‌های ترک‌تبار از شاخه اغوز غربی نزدیک به زبان ازبکی وقزاق است. ترکمنها مسلمان سنی مذهب و پیرو مذهب حنفی هستند. ترکمن‌ها تا اوایل قرن بیستم عمدتاً کوچ نشین بودند اما پس از آن به مرور ده‌نشین و شهرنشین شدند.
ترکمن‌ها کنونی افغانستان از عهد قدیم در صحراهای وسیع بخش سفلای رود سیحون و بین بحیره ارال طور عایله وقبیله وار زندگی داشتند. ترکنمها زمانی کشوری را بنام مرو داشتند؛ که وسعت بیشتر از ترکمنستان امروزی داشت. زیاده ترکمنهای افغانستان در زمان حکومت بلشویکها به افغانستان مهاجرت نموده در ولایات شمال وهرات زندگی دارند. ترکمنها بزرگان خودرا بای ویا باشی می‌گویند. ترکمنهای افغانستان بنامهای هزاره موری، بیات وعلی ایلی می گویندکه در صنعت قالین بافی خیلی شهرت دارند. ترکمنها ۳ فیصد از جامعه افغانستان را تشکیل می‌دهد.

 منشع ترکمنها. 
کنفدراسیونی ترکان عشایری متشکل از چندین قبیله در آسیای میانه بودند. این نام در منابع چینائی بنام تاجو تاچوه یاد گردیده است. زبان‌شناسان و تاریخدانان متذکر می‌شوند که تقریباً تمامی فرمان‌روایان در زبان ترکی اولیه از ریشه آریایها هستند. اولین اقتدار ترکها پس از شکست روان‌ها می‌باشد. پس از بدست آوردن قدرت منطقه سود و تجارت جاده ابریشم را بدست می‌گیرند. خاندان آشینا که رهبران گوک‌ترک‌ها بودند به احتمال زیاد خاندانیآریائی تبار بودند که بعداً زبان ترکی اختیار کردند اما هنوز عنوان‌های ایرانی شاهی خود نظیر خاتون و یبغو (چپ‌گویه) را حفظ کردند. در اواسط قرن پنجم میلادی، پس از برافتادن حکومت هونها، خاندان آشینا به منطقه کوه‌های التای واقع در مرز مغولستان و قزاقستان کنونی مهاجرت کردند و به خدمت دولت ژوژوان مغول درآمدند. در سال ۵۴۶ به دنبال شورش برخی قبایل ترک‌زبان، اقوام آشینا به سرکردگی بومین خان آنان را سرکوب کرد و چون به پاداشی که انتظارش را داشتند نرسیدند به خود ژوژوان‌ها حمله کردند. بومین خان پس از درهم شکستن حکومت مغول‌ها، خود را خاقان نامید و دشت اتوکن را مرکز حکومتش قرار داد. پس از آن آنها بتدریج سرزمین‌های بزرگی در منطقه آسیای میانه فتح کردند. از سال ۵۵۲ تا ۷۴۵، این حکومت از یک کنفدراسیون عشایری به یک امپراتوری تبدیل شد و در نهایت به دلیل یک سلسله درگیری فروپاشید.

گوک‌ترک‌ها نخستین قبیله ترک‌زبان نبودند که تشکیل حکومت دادند اما نخستین قومی بودند به بنام ترک‌ها تشکیل حکومت دادند. بنظر می‌رسد واژه ترک پس از تشکیل اتحادیه گوک‌ترک‌ها از حالت اسم خاص قبیله فراتر رفت و در سده‌های بعدی قبایل بیشتری چون اوغوزها و اویغورها را دربر گرفت
تا حدود قرن هفتم میلادی ترکمن‌ها جزئی از قوم بزرگ ترک بودند. در این سالها به دنبال اضمحلال [[گوک‌ترک‌ها|امپراطوری گؤک تؤرک‌ها

واژه‌های ترکمن و ترکمان در گذشته به تمامی قبایل ترک‌تبار اغوز به‌ویژه طایفه‌های کوچ‌نشین و مسلمان گفته می‌شد که این معنا اعم از کاربرد قوم ترکمن امروزین است. به این معنا که ترکمن‌های کنونی شاخه‌ای از ترکمن‌ها در نوشته‌های قدیمی فارسی هستند. همین‌طور در حال حاضر گروه‌های ترک‌تباری در عراق و سوریه به ترکمن معروفند که ارتباط نزدیکی با ترکمن‌های ساکن منطقه میان رود جیحون و گرگان‌رود ندارند و از نظر تاریخی، زبانی و فرهنگی بیشتر به آذربایجانی‌ها و ترک‌های آناتولی شباهت دارند
.

 قزاق 
قزاقهای افغانی یکی از اقلیتهای افغانستان بشمار میرود. قزاقهای افغانستان پس از تشکیل شوروی به افغانستان مهاجرت نموده باشنده گان این سرزمین گردیدند. الی سالهای 1357 قزاقها مردمان خیلی غریب مشغول میتری کشاورزی و مالداری بودند. معمولاً ازبکها و ترکمنها جوانان این مردم را غرض چوپانی و تربیه اسپ استخدام مینمودند. در دوره حمله طالبان گروه بزرگ از این قوم دوباره به قزاقستان بر گشتند. دولت نورسلطان نظربایوف همه آنها را پذیرفت. کنون 20-50 هزار قزاق در صفحات شمال افغانستان زندگی دارند. قبل از سال 1357 قزاقها کاملا بیسواد بودند. اکنون عده زیادی از فرزندان این مردم مشفول درس و تعلیم هستند

 نورستانی 
مارگین استرن در زمان امیر امان‌الله خان به نورستان رفت و پس از پژوهش بر روی زبان و مردم آن منطقه، به این نتیجه رسید که نورستانی‌ها شاخه‌ای از تبار آریایی‌ها است و در همان زمانی که شاخه هندی‌ها از آریایی‌ها جدا شدند نورستانی‌ها نیز همزمان از این شاخه جدا شدند ولی آنان به هندوستان نرفتند
ویژگی‌های فیزیکی اروپایی، مانند داشتن مو و پوست روشن و چشمان آبی در بین این مردم زیاد دیده می‌شود. این خصوصیات ممکن است از ذخیره ژنتیکی مهاجران اولیه هندواروپایی یا آن‌چنان‌که بسیاری معتقدند، ناشی از باقی ماندن سربازان یونانی ارتش اسکندر در این منطقه باشد.http://www.nps.edu/Programs/CCS/Nuristan.html They trace their genealogy back to either the Greek forces of Alexander the great or to the tribes of Mecca which rejected Islam. یا حتی رسیدن نسل نورستانی‌ها به مردمان موسوم به کوشانی که در حدود دو هزار سال پیش در این منطقه می‌زیستند.

گروه‌های مختلف این مردم در گذشته به نامهایی همچون کافران سیاه پوش، کافران سفید پوش و کافران لعل پوش (لعل در زبان مردم این منطقه معنی سرخ می‌دهد)[۴][۵][۶]شناخته می‌شدند، معروف است که بابر از رویارویی با این مردمان گریخت، تیمور در جنگ با کافران سیاه پوش شکست خورد و چنگیزخان نیز قادر به تصرف آن نشد

این ولایت دارای هفت ولسوالی بوده که بنام‌های نورگرام، دوآب، مندول، وایگل، واما، کامدیش و برگمتال دارد و مرکز آن پارون یاد می‌گردد. عمدتاً به سه قسمت تقسیم شده: پرایگرام (نورستان شرقی)، گلشوم (نورستان مرکزی) و رمگل (نورستان غربی) «که با ولایات بدخشان، پنجشیر، لغمان، کنر» و ۱۴۰ کیلومتر با خاک پاکستان مرز مشترک دارد. درچندین دره مردم پشه یی چون ملیل و مشپه، وده وو، شاما، ژونیا، پیار و ننگراج نیز شامل است که از لحاظ فرهنگی وتاریخی روابط بسیار نزدیکی با هم دارند. در نورستان کنونی قبیله‌های متعدد زندگی دارند. از جمله شش قبیله بنام‌های کته، کام، کلشه، پرسون، اشکون و گوَر در آن زندگی دارند و به پنج زبان مختلف) کته ویری، واسیو ویری، کلشه الا، تریگامی و اشکونی) تکلم می‌کنند.

 تاریخچه 
مردم نورستان از نژاد اصیل آریایی اند. وقتی آریایی‌ها چهار هزار سال قبل از میلاد بعلت سردی هوا از سرچشمه اکسوس (آمو دریا) از راه سغد و مرو به بخدی آمدند، یک دسته بزرگ آنان به جنوب هندوکش سرازیر شدند وازین جا به دو شاخه شرق و غرب مهاجرت کردند. شاخه سومی جابجا در منطقه ماندند که الیناها یا اجداد قدیمی نورستانی‌های امروزی اند. چون اینان در دره‌های بسیار دشوارگذار زندگی می‌کردند و تماس شان با سایر قبایل بسیار محدود بود نژاد، زبان، کلتور و عادات قدیمه شان را تا امروز حفظ کرده‌اند.
فرضیه نسبت دادن این قبیله به قوم قریش و نواده‌های ابوجهل عربستان بیشتر جنبه سیاسی داشت تا واقعیت که عبدالرحمن خان برای تحت انقیاد درآوردن و مسلمان ساختن آنان این شایعه گمراه کننده را دامن زد تا مردم در تغییر دین خود سخت جانی نکنند.
نظر منشأ یونانی دانستن این قبیله ویا تسلط فرهنگ یونان بر آنان اولین بار توسط پینل مطرح شد که بی اساس و غلط فهمی صریح تاریخ است. زیرا وقتی سکندر (۳۵۶–۳۲۳ پیش از میلاد) می‌خواست از راه نورستان به سوات و هند برود با مقاومت شدید نورستانی‌ها در منطقه چغه سرای و دره پیچ مواجه شد (این مناطق در آن زمان جز قلمرو بلورها بود). و حتی به قول عبدالرحمن خان در «تاج التواریخ» یکی از جنرالان سکندر در جنگ با قبایل بلوریا زخمی شد و به روایت دیگر خود سکندر از ناحیه شانه درین جنگ‌ها زخم برداشت. سکندر چون فکر تسخیر هند در سر داشت و چهار سال در کوهپایه افغانستان مانده بود و دو سوم سپاه خود را از دست داده و عده زیادی هم زخمی شده بودند، از جنگ با مردم نورستان دست کشید و در صدد کسب اعتماد آنان برآمد. به این ترتیب بین هزار تا دو هزار جنگجوی نورستانی را با خود گرفته عازم هند شد. نورستانی‌ها بعد از برگشت از هند با همان لباس رزمی یونانی‌ها داخل منطقه خود شدند و این تصور نادرست در تاریخ ایجاد شد که گویا نورستانیان بقایای لشکر سکندر هستند.
این منطقه در سابق بنام بلور یا بلورستان یاد می‌شد و مسلمانان، آن را بنام کافرستان می‌خواندند. در ۱۸۹۵ م وقتی عبدالرحمان خان به این سرزمین حمله کرد و آن را تحت اداره خود در آورد، بعد از مسلمان ساختن مردمش بنام نورستان یاد شد.
ساحه بلورستان ابتدا بسیار وسیع بود که بین کشمیر، بدخشان، غوربند وکابل موقعیت داشت. خط دیورند سال ۱۸۹۳م مردم این سرزمین را نیز به دو بخش تقسیم کرد که یک بخش آن (بلورستان غربی) به افغانستان و بخش دیگر آن (بلورستان شرقی یعنی ساحه چترال، کشمیرو کلش) به هند بریتانوی تعلق گرفت.
علاوه از آن، مردم نورستان بیشتر از ۱۲۰۰سال را بخاطر دفاع از فرهنگ و عقاید خود در برابر اسلام در محاصره بودند و مشکلات فراوانی را متحمل شدند تا از سنن و فرهنگ اصیل خود پاسداری کنند. بعد ازینکه اسلام به افغانستان آمد فضای صلح و آشتی اقوام آریایی درین محل، جایش را به بد بینی و تعصب مذهبی اسلام و کفر داد. به همین دلیل در درگیری‌های خونین بیشتر از هزار ساله از مساحت و نفوس بلورستان فراوان کاسته شد.
نورستانی‌ها کمتر زمانی تابع و یا در ارتباط با دولت‌های مقتدر مرکزی افغانستان بودند با آنهم شواهدی موجود است که اینان در دربار سلطان محمود مقام و منصبی داشتند.
سلطان محمود غزنوی (۹۹۸ – ۱۰۳۰ م) اولین حکمران مسلمانی بود که تصمیم تصرف نورستان را گرفت اما نتوانست اسلام را در آنجا پخش نماید.
امیر تیمور (۱۳۹۸ م) دومین سلطانی است به عزم تسخیر نورستان از طریق کوتل خاواک به آن منطقه یورش برد. ابتدا سیاهپوشان کتور موقتاً رو به اسلام آوردند ولی بعد از مراجعت تیمور از راه خاواک به کابل که خطر سفر خود را احساس کرده بود، دوباره به آیین سابقه خود برگشتند و فتح قطعی نصیبش نشد.
در زمان بابر، جلال الدین اکبر و جهانگیر نیز نورستان از حملات آنان در امان نماند و بخشی از مردم این سرزمین مسلمان ساخته شدند.
امیر شیرعلی خان در ۱۸۷۴ برای اشغال نورستان اقدام نمود ولی جزئیات آن در دست نیست. در دربار او نیز در یادداشت داکتر روسی شاه، از موجودیت نورستانی‌ها تذکر رفته است. در حوالی جنگ دوم افغان و انگلیس (۱۸۷۸–۱۸۷۹) کلنل رودلف گرین یکی از قومندانان قوای انگلیس مستقر در جلال‌آباد برای تسخیر نورستان دستور یافت. این شخص برای بکاربرد نیرنگ نظامی از تعدادی گجر استفاده نمود. گجرها مطابق پلان از پیش طرح شده در وقت حمله لشکر گرین بر مناطق کامدیش یورش بردند. مردم کامدیش که از نیرنگ عقب پرده آگاهی نداشتند، همه جوانان به مقابله متجاوزین رفتند. در لحظاتی که قریه از مدافعین خالی بود قوای کلنل رودلف گرین به قریه یورش بردند. زنان قریه کامدیش خود و فرزندان خویش را از قریه خارج نموده و قریه را به انگلیسها باقی گذاشتند. قوای گرین قریه کامدیش را دو روز در تصرف خود داشتند. اما شب دوم زنان جنگجوی قریه که تجارب زیاد از اینگونه یورش‌ها داشتند، قریه را به آتش کشیده قوای انگلیسی را در محاصره گرفتند و با لول دادن سنگها راه فرار را در آن کهساران بیگانه برایشان بستند تا اینکه کلنل گرین با قوایش اسیر زنان جنگجوی کامدیش گردید. وقتی اهل قریه از طرد و دفع تجاوز بازگشتند قریه را تل خاکستر اما شیرزنان خویش را با گروگانان اعجوبه‌ای یافتند.
کلنل گرین و قوای اسیر شده اش به درخواست دولت همان وقت افغانستان در بدل پول به آنان سپرده شدند؛ و اما حمله اصلی وفیصله کن را امیر عبدالرحمن خان از طریق سپه سالار غلام حیدر خان چرخی در ۱۸۹۵ انجام دا د. بعد از زد وخوردهای خونین در سه دره نورستان، قریه کولم در نورستان غربی بعنوان آخرین سنگر مقاومت، تسخیر نورستان تکمیل شد و حدود ۲۵۰۰۰ نورستانی اسیر را به کابل انتقال دادند و با دادن یک مقدار زمین به هر کدام در چندین ولایت تقسیم شدند. نورستانی‌هایی که با شجاعت جنگیده بودند در پغمان جابجا شدند و لشکر تازه ده هزار نفری از آنان ساخته شد که بنام «جدید الاسلام» یاد می‌شدند. اطلاق کلمه «جدیدی» بر نورستانی‌ها در همین زمان رایج شد. امیر مستبد به هزار خانوار صافی تگاب، هزار خانوار پغمان و هزار خانوار پنجشیر امر کرد تا در نورستان جابجا شوند وبا زمین‌های داده شده روز بگذرانند.
نورستانی‌ها بعد از بیست سال تبعید فقط در زمان امان‌الله خان اجازه یافتند به سرزمین‌های اصلی خود برگردند. چنانچه امروز ملاحظه می‌شود تعداد زیاد نورستانی‌های مهاجر و آنانی در نورستان جابجا شده بودند دوباره به مناطق شان برگشتند.
پروسه بعدی مسلمان سازی این منطقه توأم با مشکلات و خونریزی‌ها بود.

 بافت اجتماعی 
مقارن نفوذ اسلام (چیزی بیشتر از صد سال قبل) نورستان از لحاظ مناسبات و ساختمان اجتماعی یک جامعه ابتدایی نیمه دهقانی و نیمه شبانی با خصوصیات متبارز اشتراکی بود و از نگاه فورماسیون اجتماعی می‌توان آن را در اوج بردگی قرار داد.
ساختار اجتماعی جامعه نورستان قدیم را کاست یا فرقه‌های مختلف تشکیل می‌داد که یک مسئلهٔ نسبتاً پیچیده و قابل مطالعه عمیقتر است.
جامعه نورستان در تمام دره‌هایش به دو کاست مهم تقسیم می‌گردید که حتی تا امروز هم در بعضی محلات شواهد آن موجود است:

 آزادگان یا اتروجن 
به سه قشر منقسم بودند.
 اوتا یا روحانیون: رهبری مذهبی جامعه یعنی مراسم دعاخوانی و قربانی را بدست داشتند و بعضاً به تداوی روانی افراد هم می‌پرداختند. اینان بدون زحمت زیاد نفوذ قابل توجهی در جامعه داشتند.
 ملده – ارگو یا اعیان و نجبا: قشر مقتدر و بانفوذ جامعه بود که او را جشت می‌گفتند. لقب جشت در دو حال کمایی می‌شد که فرد یا مرد جنگ و میدان باشد (به او «شوره ماچ بتور» یعنی مرد جنگی که چندین دشمن بیگانه را کشته باشد، می‌گفتند) ویا مهمانی‌های بزرگ ترتیب داده می‌توانست (به او «دینگ بتور» یعنی مرد مالدار و ثروتمند می‌گفتند). موقف شوره ماچ بتور بالاتر از دینگ بتور بود. اینان چوکی‌های خاص تکیه دار و جایگاه خاص نشستن داشتند که فرد دیگری حق نشستن در آن را نداشت. در ضیافت‌ها سهمیه گوشت شان نیز خاص بود. رتبه‌های مختلف شوره ماچ بتور با علامات نیزه، کمربند، پر شاهین در کلاه، دستار، عصا، تاج مرغ زرین، قدیفه با نوار سرخ، بستن تکه سرخ در دست، آویختن تصاویر سر انسان و یا حیوانات بر روی پله دروازه‌ها و ستون‌های خانه شان مشخص می‌شد. دختران بتور هم حق داشتند سمبول‌های معینی را در لباس خود بدوزند. عالی‌ترین رتبه در نورستان «دال اوده» یعنی توغ دار یا دارنده بیرق بود.
 شته - ولمه یا افراد عادی اجتماع: اینان کسانی بودند که افتخارات اجتماعی نداشتند وگاهگاهی از طرف دیگران به دلیل انتقام نگرفتن از دشمنِ مسلمان شان توهین هم می‌شدند. برای اینکه از طعنه در امان باشند خود را به آب و آتش می‌زدند تا با گرفتن انتقام آبروی خود را حفظ کنند.

 بردگان یا بورجن 
عموماً اسیران را برده می‌ساختند و گاهگاهی آنان را به دیگران می‌فروختند. بازار قریه کامدیش مراکز برده فروشی داشت که غلامان و کنیزان در آن خرید و فروش می‌شدند. قیمت یک برده ورزیده معادل دوازده گاو بود. اینان اسیران جنگی بودند و انسانهای ناپاک به حساب می‌آمدند و ازدواج با آنان را عار می‌دانستند. فرزندان آنان نیز در اختیار مالکان بود. بردگان دو دسته بودند:
 باری: اینان در امور آهنگری، نجاری، زرگری و بافندگی مهارت داشتند. باری‌ها کمی آزاد تر بودند و خرید و فروش نمی‌شدند. صاحبان برده به آنان زن می‌داد و مایحتاج زندگی شان را بصورت ناچیز تأمین می‌کرد. این رسم به اشکال تغییر یافته اش تا امروز هم باقیست. باری‌ها که زندگی ابتری داشتند، بعد از جنگ مقاومت ضداتحاد شوروی سابق موقف اجتماعی شان عمدتاً بهتر شده است. تحقیر نمی‌شوند، از سایر اقوام می‌توانند دختر بگیرند و وضع اقتصادی شان بهبود یافته است. مردم پشه یی این مشکل را به صورت کامل حل کرده‌اند.
 شووله: اینان در دوخت چرم، بوریا بافی و کلالی مهارت داشتند و مطلقاً به بادار تعلق داشتند و خرید وفروش می‌شدند. این گروه مردم دیگر وجود ندارند. زنان نورستان امروز هم فشار بیشتر کارِ خانه را به دوش می‌کشند. زراعت، جمع‌آوری چوب، نگهداری طفل، پخت وپز و رسیدگی به نظافت منزل کار آنان است. دختران تا بیست سالگی حق ازدواج نداشتند و شوهر گرفتن از اقارب نزدیک به کلی قدغن بود. در انتخاب همسر سختگیر بودند تا افتخارات خونی و نسل اصیل شان لکه دار نگردد. زن باردار در وقت حمل به جایگاه خاص (زایشگاه) خارج از دهکده برده می‌شد. او را مادرش و دو کنیز همراهی می‌نمود. مادر بعد از زایمان تا ۲۴ روز در آنجا می‌ماند و بعد از غسل دادن او و فرزندش با ساز وسرود به خانه برمیگشت و محفل خوشی برپا می‌شد.
زنانی که طفل نا مشروع در بطن داشتند حق استفاده از زایشگاه را نداشتند. هر آفت طبیعی که بر مردم قریه وارد می‌شد علت آن را از عمل ناپاک همین زن می‌دانستند. اکثر اوقات این زنان ترک محل می‌کردند.
زن نورستانی از آموزش و تحصیل و صحت به شدت بی بهره است. در زندگی خانوادگی صلاحیت‌های مرد و زن تقریباً مساوی است. زن بدون مشوره مرد می‌تواند قرض بگیرد و یا قرض بدهد؛ فشار مردسالارانه شوهر نسبت به زن به مقایسه دیگر مناطق افغنستان کمتر است.
نورستان، سرزمین رنج و مبارزه [یکشنبه ۲۷ اسد ۱۳۹۲ ساعت ۰۹:۱۰تیمورمقالات رسیده]

 موقعیت زن 
«خداوند زنی را به نام «پشاشی» آفریده فرمود که از بهترین مخلوقات باشد. فرشتگان خرده گیری کردند که چگونه می‌شود زن از بهترین آفرینش‌ها باشد. خداوند فرمود، زن زایمان می‌کند و نسل بشر را با شیر خود می‌پرورد، از آن جهت قابل قدر و از بهترین مخلوقات است.»
ترجمه سرود الهه پشاشی.

گر چه احترام به زن درین سرود جنبه عاطفی دارد اما زنان نورستان در طول صدها سال مبارزه برای دفاع از سرزمین شان یار و یاور نزدیگ مردان شان بوده و نقش برجسته‌ای در زندگی مادی خود داشته‌اند. به همین دلیل از موقف برجسته‌ای در مسایل اجتماعی برخوردار بودند. جنگ‌های قبیله‌ای و هجوم بیرونی‌ها لحظه‌ای مرد نورستانی را آرام نمی‌گذاشت تا به فکر آرام به کار زراعت و مالداری بپردازند. این زن نورستان بود در کنار مردان شان که عمدتاً مشغول چوپانی بودند، مسئولیت کامل زراعت را به دوش گیرد، به مرد خود در سنگر آذوقه ببرد ویا ذخیره غله بسازد. به زنان نامدار لقب «اورتی» داده می‌شد و به مناسبت این مقام ضیافت‌های با شکوهی براه می‌انداختند.
شعر در نورستان اکثراً از طرف زنان سروده می‌شد که این رسم تا امروز نیز باقیست.
دختران تا بیست سالگی حق ازدواج نداشتند و شوهر گرفتن از اقارب نزدیک به کلی قدغن بود. در انتخاب همسر سختگیر بودند تا افتخارات خونی و نسل اصیل شان لکه دار نگردد.

زنان علیرغم اینکه نقش مهمی در تولید اجتماعی دارند، ولی با آنهم مثل حیوان خرید و فروش می‌شوند.
زن باردار در وقت حمل به جایگاه خاص (زایشگاه) خارج از دهکده برده می‌شد. او را مادرش و دو کنیز همراهی می‌نمود. مادر بعد از زایمان تا ۲۴ روز در آنجا می‌ماند و بعد از غسل دادن او و فرزندش با ساز وسرود به خانه برمیگشت و محفل خوشی برپا می‌شد.
زنانی که طفل نا مشروع در بطن داشتند حق استفاده از زایشگاه را نداشتند. هر آفت طبیعی که بر مردم قریه وارد می‌شد علت آن را از عمل ناپاک همین زن می‌دانستند. اکثر اوقات این زنان ترک محل می‌کردند.
زنان نورستان امروز هم فشار بیشتر کارِ خانه را به دوش می‌کشند. زراعت، جمع‌آوری چوب، نگهداری طفل، پخت وپز و رسیدگی به نظافت منزل کار آنان است. ایجاد سرک‌ها و رواج یافتن تریشرهای کوچک تا حدودی کار زنا ن را در انتقال غله وُ جغل کردن آسان ساخته است.
زن نورستانی از آموزش و تحصیل و صحت به شدت بی بهره است. در زندگی خانوادگی صلاحیت‌های مرد و زن تقریباً مساوی است. زن بدون مشوره مرد می‌تواند قرض بگیرد و یا قرض بدهد؛ فشار مردسالارانه شوهر نسبت به زن به مقایسه دیگر مناطق افغنستان کمتر است؛ در تصمیم گیری‌های خانوادگی حقوق مساوی دارند. اما زن در جرگه‌های بیرون از خانه نقشی ندارد.

جوان درصورت اختطاف زن نکاح شده باید ۷۰۰ بز و در صورتی که دختر نکاح شده نباشد ۳۰۰ بز غرامت بپردازد.
چندین ملای ناشی بسیار کوشیدند تا زنان نورستان را خانه نشین ساخته و مردان را مجبور کنند تا هم به زراعت و هم به مالداری رسیدگی کنند. آنا تا حدی پیش رفتند که فتوا دادند «هر مردی که از دست زن روزی بخورد آن روزی برایش حرام است و زن هرکس روی زمین‌ها به کار برآید و یا به جنگل برای جمع‌آوری هیزم برود، زنش بالای او طلاق می‌شود.» اما آنان نمی‌دانستند که این تقسیم اجتماعی کار چیزی نیست که از هوس ناشی شده باشد و این رسم و کلتور چندین هزار ساله را بدون تغییر دادن زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم، با چند فتوا تغییر داد. این فتوا گوش شنوا پیدا نکرد و ملاها مجبور شدند این سرکشی مردم از «اوامر الهی» را با سکوت برگزار کنند.
زنان علیرغم اینکه نقش مهمی در تولید اجتماعی دارند، ولی با آنهم مثل حیوان خرید و فروش می‌شوند. مَهر زنان در مناطق مختلف متفاوت است:
 در مناطق کته مهر هر دختر ۶ لک افغانی (معادل ۲۰ گاو یا ۱۰۰ بز) است.
 در مناطق وامه مهر هر دختر ۴ لک افغانی (معادل ۱۳ گاو یا ۶۰ تا ۸۰ بز).
 در مناطق پشه یی مهر هر دختر ۲ لک افغانی (معادل ۶ گاو یا ۳۰ بز).
جوان درصورت اختطاف زن نکاح شده باید ۷۰۰ بز و در صورتی که دختر نکاح شده نباشد ۳۰۰ بز غرامت بپردازد.
جوانی اگر بخواهد ازدواج طبیعی و یا بدون کشیدگی داشته باشد، باید چهار پنج سال متواتر چوپانی کند تا به آرزوی خود برسد. در نورستان پنج آله موسیقی بیش نیست: سرنگی یا دوتار، توله، دهل، دایره و آله بسیار مهمی که امروز در هیچ نقطه جهان نیست «واج» نام دارد. این آله مشابه به هارپ غربی‌ها است که قدامت آن به ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد می‌رسد. موسیقی در نورستان جز زندگی شان است) زراعت (شغل زنان):
بعلت کم بودن زمین برای کشت، محصولات به مشکل ضرورت خانواده‌ها را مرفوع می‌سازد.
تولیدات شان منحصر به گندم، جواری، لوبیا و میوه‌های سر درختی است. تولید شیره انگور هم رایج است که قبلاً از آن شراب می‌ساختند.

 مالداری 
(شغل مردان): کمترین مالدار بین ۶۰ تا ۸۰ مال دارد. انگشت شمار افرادی که بین ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ مال داشته باشند.

 کار معدن 
معادن مختلف مثل بیروج، زمرد، لیتیوم، تورمالین، ابرک، گانزیت، برلیم، نیوبیوم، سزیوم، روبیدیوم، سنگ سلیت وآکومارین درین منطقه وجود دارد و از طرف مردم استخراج می‌گردد.

 پامیری 
پامیری یک گروه قومی آریائی است. مردم پامیری زیاده از ملیت تاجک می‌بوده اقلیتهای از سایر ملیتها نیز درین دره‌ها زندگی دارند؛ که اکثریت جمعیت پامیری در کوهستانهای ولایت بدخشان افغانستان و منطقه خودمختار سین کیانگ چین، زندگی می‌کنند.
پامیری‌ها به زبان‌های پامیری (بدخشی) از خانوادهٔ زبان‌های آریائی شرقی صحبت می‌کنند. زبانهای پامیری عبارتند از (شغنانی یا (سریکولی سزغلامی)، واخی، روشانی، زیباکی، سنگلیچی، اشکاشمی) می‌باشند. پیرو مذهب حنفی و اسماعیلی اند.

 گویش‌های پامیری 
در آریانا شناسی گویش‌های پامیری به دسته‌ای از گویش‌های آریائی غیر مکتوب اطلاق می‌شود که در میان کوه‌نشینان تاجیک منطقهٔ خودمختار بدخشان کوهستانی جمهوری تاجیکستان (که زبان ادبی و آموزش آنها تاجیکی است و اکثر بزرگسالان علاوه بر زبان مادری خود آن را می‌فهمند) و میان ساکنان مناطقی از افغانستان و شمال غربی چین که مجاور پامیر است رواج دارد.

 گویش‌های پامیر شامل گویش‌های زیر هستند 
- شغنی یا شغنانی (در دو کنارهٔ رودخانهٔ پنج در شمال و جنبو خرق و نیز در دره‌های گونت Gunt و شاه‌دره)؛ روشانی rusani (در دو سوی رودخانهٔ پنج، در جنوب قلمرو شغنی و نیز در درهٔ خوف xuf)؛ برتنگی (در درهٔ برتنگ)؛ ارشری (بالاتر، در کنار مسیر برتنگ) و سریکلی (سریقلی) (در کشور چین، در سین کیانگ، در شرق جبال سریکل که مرز میان چین و شوروی [تاجیکستان] را تشکیل می‌دهد). تمام این گویش‌ها که خویشاوندی نزدیکی با هم دارند در زیر گروه شغنی - روشانی دسته‌بندی می‌شوند.
- یزغلامی (در طول رودخانهٔ یزغلام، شاخهٔ راست رودخانهٔ پنج).
- اشکاشمی (در محل انحنای پنج، آنجا که این رود به‌سوی شمال می‌چرخد و نیز در سرچشه‌های رودخانهٔ وردوج در افغانستان).
- وخی یا وخانی (به‌ویژه در طول مسیر علیای پنج و در سرچشمه‌های آن. در چیترال و در منطقهٔ جامو و کشمیر و در سین‌کیانگ نیز وخی را ذکر کرده‌اند).
منجی به این زبان ساکنان نسبتاً قلیل منجان (در سرچشمه‌های رودخانهٔ کوکچه Kokca در شمال شرقی افغانستان گفتگو می‌کنند.

 یغنابی 
یغنابی در درهٔ مرتفع رودخانهٔ یغناب و در چند روستای درهٔ رودخانهٔ ورزاب (در شمال دوشنبه در جمهوری تاجیکستان) رواج دارد.
یغنابی که تنها گویش ایرانی نو است که دنبالهٔ سغدی است از مدت‌ها پیش توجه ایران‌شناسان را جلب کرده است.

 پراچی 
طایفه پراچی ار طایفهٔ آریائی بوده یکی از ملیتهای افغانستان است که دارای فرهنگ و زبان مخصوص بنام پراچی می‌باشد. مردمان پراچی در ولایات دری پشتو وهندی زبانان ا فغانستان و پاکستان زندگی دارند.
پراچی‌ها اکنون در ۸ قریه در درهٔ شُتُل سالنگ، در ۶ قریه درهٔ غُچولان، و در ۲۱ قریه در درهٔ پَچَغان ولسوالی نِجراب زندگی می‌نمایند. مردمان پراجی قرنها قبل در ایران هجرت نبز نموده بودند که فعلاً هویت خودرا از دست داده‌اند. در پغمان و در بعضی دره‌ها محلات بنام پراچی نام گذاری شده است. بدین معنی که وسعت این قوم قبلاً زیاد بوده ولی بمرور زمان هویت خود را از دست داده زبان غالب را بخود اختیار نموده‌اند.

 زبان 
زبان پراچی یکی از زبانهای آریائی نو جنوب شرقی آریانا کهن می‌باشند. این زبان اکنون تنها در ۳ درهٔ دامنه‌های جنوبی هندوکش رواج دارد.
تعداد متکلمین زبان پراچی در ۱۳۳۸ش/۱۹۵۹م حدود ۰۰۰‘۶ تا ۰۰۰‘۸ نفر بوده است. کلمات دخیل در زبان پراچی در شتل غالباً منشأ فارسی کابلی، و در غچولان و پچغان غالباً منشأ پَشه ئی و پشتو دارند.[ زبانهای شرقی آریائی‌ها در وبگاه فارسی انسایلوکویدیا|EASTERN IRANIAN LANGUAGES]

 اقوام برکی ارموری 
برکی‌ها قوم و قبیله است از نژاد سامی که از سالیان متمادی در افغانستان زندگی داشته دارای تاریخ فرهنگ و زبان مشخص می‌باشند. کنون تعداد نفوس آنها درافغانستان حدود ۱۰ هزار فامیل می‌باشد. مرکزاساسی تجمع آنها در کندز و لوگر بوده هم دارای مسکونه‌های در بتخاک، کنیگورم وزیرستان پشتونستان و در بالای هندوکش در حوالی بامیان وغوربند می‌باشند..
طور مشخص این طایفه در مناطق چون ولسوالی برکی برک و برکی راجان ولایت لوگر، خانواده‌هایی برکی در ولایت سرپل، در فاریاب بنام برکی در پنجشیر بنام برک، در غزنی برگیستان، در کابل در دهبوری و شهرآرا بنام برکی در خورد کابل وبرخی از قریه جات ولسوالی «بگرامی» ولایت کابل، به خصوص در قریه‌های «بتخاک» و «کمری» نیزبنام برکی بود و باش دارند. اقوام برکی در زمان هیرودت شناخت گردیده است؛ که ورود آنها قبل ار تهاجم عرب به افغانستان بوده است، ولی خود برکیها ادعای نژادی ازمهاجمین عرب دارند نه مهاجرین و تبعید شدگان را، درحالیکه این ادعا فقط یک خودبینی و غرور آنها در رابطه به مسلمان شدن آنهاست. آنها یک مردم خوب، بلند، فعال و با چهره زیباتر از افغانها بوده و بحیث یک مردم قابل احترام محاسبه می‌شوند. آنها اکثراً بحیث تاجک‌ها شناخته می‌شوند.
. پژوحش در دربارهٔ اِتنوگرافی یا تبارشناسی افغانستان گذارش به نهمین کنگرهٔ شرقشناسان درسال 1891 م
هنری والتر بیلیو با برگردانی: سهیل سبزواری |

 زبان برکی (ارموری) 
اقوام برکی دارای زبان شناخته شده یی می‌باشند که این زبان به نام «اورمری» یا «اورملی» پشتواورمړی یاد می‌شود. برکی‌های افغانستان زیاده به زبان پشتو و دری صحبت می‌نمایند. تنها برکی‌های باشندهٔ کانیگورام پشتونستان و مردم برکی برک لوگر به زبان (اورمری یا برکی) صحبت می‌کنند. برکی‌های بتخاک به زبان پشتو و شهرا آرا به زبان دری صحبت می‌نمایند. برکی‌های «راجان» در ولایت لوگر زبان شان دری است. در بسیاری محلات این زبان تحت تأثیر زبان دری وپشتو قرار گرفته از بینن رفته است و یا اینکه اثرات زبان پشتو ودری در آن تغیرات وارد نموده است. شمار افرادی که به زبان اورملی صحبت می‌کنند ویا مربوط به قوم برکی هستند، از دوهزار تا پنج هزار نفر تخمین شده است. قوم برکی به نام‌های متبادل «برجسته، برک‌ها، ارمویی، اوموری در پشتو «اورمړی» نیز یاد می‌شوند.
برکی‌ها نه تنها در افغانستان بلکه در پشاور، وزیرستان پاکستان نیز در منطقهٔ موسوم به «کانیگورم» و ایران زندگی می‌کنند. به همین سبب کانیگورمی یکی از دو لهجهٔ زبان اورمری شناخته شده است. کانیگورم درمیان مناطقی قرار دارد که محل بود و باش قبایل مهسود است.
درمورد لهجهٔ کانیگرامی زبان اورمری از سوی منابع پاکستانی تحقیقاتی صورت گرفته است که ادامه دارد. اما درمورد لهجهٔ لوگری زبان اورمری، یک دنمارکی، به نام مورگن شترن، پژوهش‌هایی به عمل آورده است. این مرد به منطقهٔ کانیگورم در وزیرستان جنوبی برای پژوهش درین زمینه سفر کرد مگر ادارهٔ استعماری برتانیه برایش اجازهٔ پیش رفتن از محلی به نام «رزمک» نداد. اما او توانست به برکی برک لوگر و کابل سفر کرده و به گرد آوری برخی از حقایق درزمینه بپردازد.
در بسیاری جاها زبان ارمری زیر تأثیر زبان‌های پرگوینده تر دیگر از میان رفته است. به گفتهٔ این پژوهشگر دنمارکی، مردم منطقهٔ «بتخاک» در شرق کابل می‌گویند که آنها به قبیلهٔ اورمر (برکی) منسوب اند اما همه به زبان پشتو صحبت می‌کنند. مورگن شترن، می‌گوید که او در بتخاک کسی را نیافته است که به زبان اورمری صحبت کند. به همین ترتیب، مردم اورمری که در نوشهرهٔ پشاور زندگی می‌کنند نیز همه پشتو زبان شده و زبان مادری خود را از یاد برده‌اند.
بایزید روشان که اولین نثر نویس در زبان پشتو به حساب می‌آید، در کتاب خود، «خیرالبیان»، واژه‌های اورمری را به کار برده است. این کتاب به چهار زبان پشتو، پنجابی، فارسی و عربی نوشته شده است. اوخود از این طایفه بود. زبان اورمری با زبان پرچی نزدیکی دارد عده زبان پراچی را شاخه از زبان اورمری می‌شمارند.

Dying Languages; Special Focus on Ormuri by Rozi Khan Burki Pakistan Journal of Public Administration; December 2001; Volume 6. No. 2 Linguistic Diversity

 پیشینه قوم برکی 
بیلو نویسندهٔ کتاب «جستجویی در تبارشناسی افغانستان» از زبان هرودوت پدر تاریخ آورده است، «در زمانیکه شاه فارس داریوش هیستاسپ قصد لشکرکشی بمقابل سکائیها از طریق باسفورس داشت، حاکم مصری او یک قوت دریائی و نظامی بمقابل مستعمرات یونانی بارکی و کیرینی به لیبیا می‌فرستد؛ و پس از اینکه پارسیان بارکی‌ها را تصرف می‌کنند، آنها را برده نموده و بهنگام برگشت ازآنجا آنها را در باخترزمین جا به جا می‌سازد. به اساس گفتهٔ هردودت، این اقوام محل بودو باش خود در باختر زمین را نیز به یاد موطن اصلی شان در لیبیا، «برکه» نام گذاری کردند. همین اکنون «برکه» یا «بورکه» نام یکی از ولسوالی‌های ولایت بغلان است. پس از سلطه یونانی برکیها ازنگاه تعداد و نفوذ افزایش یافته وموقعیت بسزائی بطرف هندوکش درشمال و کوه سلیمان درجنوب ودر شرق تا به اندوس حاصل می‌نمایند. «بهنگام سلطنت محمودغزنوی، برکی یک قبیله مهم بوده محمود غزنوی را در اشغال هند همراهی کرده و در گشودن دروازهٔ سومنات نقش مهمی داشته‌اند.
با همین اعتبارشاهان افغان (بخصوص شاهان برکزی) همیشه محافظین شخصی خویشرا ازطایفه برکی‌داشتند.
برکی‌ها توسط امپراتور بابر، در بین قبایل اساسی کابل در اوایل سده شانزدهم ذکر شده است؛ ولی سؤال اینکه چرا برکی‌ها در مدت بشتر از ۲۳۵۰ سال به اینسو در همین نفوس کم باقی‌مانده است جای شک وتردید است.
بزرگترین زوال برکیها از کامگاری و نفوذی که در زمان سلطان محمودغزنوی برخوردار بودند، ممکن است در اثر انشقاق و بیگانگی در آمادگی یکی و مخالفت دیگری در پذیرش اسلام شروع شده باشد. به روایت خیرالبیان که احتمالاً درسال ۹۷۸ هجری نوشته شده است. ظهیرالدین محمد بابر نخستین کسی است که از زبان برکی در «بابرنامه» سخن به میان آورده است. او می‌نویسد:
“ در سرزمین کابل تبارهای گونه گون وجود دارند. در دشت‌ها و دره‌های کوچکش ترک‌ها، عرب‌ها، در شهرها و روستاهایش پشه یی‌ها و پراچی‌ها، تاجک‌ها، برکی‌ها و قبایل افغان زندگی می‌کنند. در کوه‌های غربی اش، قبایل هزاره و نکودری که برخی از آنها به زبان مغولی صحبت می‌کنند، در برخی نقاط کوهی شمال آن کافر و کتور و گیبرک زندگی می‌کنند و مناطق جنوب محل بودو باش قبایل افغان است. حدود یازده تا دوازده زبان در کابل رواج دارد؛ که از آن میان می‌توان اینها را نام برد: عربی، فارسی، ترکی، مغولی، هندی، افغانی، پشه یی، پراچی، گیبری، برکی، و لغمانی... ”. بابر کابل لوگر وردک پروان را بنام کابل یاد آوری نموده است. هندی‌ها و پاکستانی‌ها تا اکنون افغانستان را کابل می‌نامند. حتی بعضی از مهاجرین افغان افغانستان را کابل می‌گفتند.

 سیاست واجتماع 
مردم برکی مردمان دلیر وشجاع بوده طی سالهای اخیر برغلیه طالبان جنگیده اند. این طایفه یک مردم خوب، بلند همت فعال و با چهره زیباتر از افغانها بوده و بحیث یک مردم قابل احترام محاسبه میشوند. آنها اکثرا بحیث تاجک ها شناخته میشوند. ولسوالی برکی برک در سل ۱۳۹۲ علیه طالبان قیام نمودند و خویشرا از غلامی طالب رها نمودند.

 ایماق 
اَیماق نام مجموعه قبایل چادرنشین و نیمه چادرنشین فارسی‌زبان و سنی‌مذهب است[۱] که از نظر نژادی ترکیبی از مردمان خالص تورگ آریائی نژاد (آریایی) و مغول هستند. آنها بیشتر در غرب و شمالغرب افغانستان (هرات و فراه) و در شرق ایران بیشتر در تربت جام، تایباد و خواف زندگی می‌کنند. ایماق‌ها شاخه بسیار مشهور اقوام تورک و مغول می‌باشند. مناطق و قبایک بزرگ ایماق‌ها را در کتب تاریخ گاهی باسم «ایماقات» یاد می‌کنند.

 پیشینه 
اوغوزخان درساحات کاشغرستان (قشقرستان) قزاقستان ومغلستان کنونی درقسمتی ازافغانستان امروزی وحتی ازایران پادشاهی نموده وبه استنادفوق بالای ۱۲ نبیره خود ایماق (نسل) نام گزاری نموده که تاحال ۱۲ ایماق نام مانده است، اگرقوم ایماق زاده‌های کوه پایه‌های افغانستان باشند وازعروق تورک واوغوزخان نیستند این نام ازاولاده اوغوزخان چگونه به آنها آنجا انتقال یافته است؟ طبیعیست که درزمان سلطنت ویابعدها ازسلالة اوغوزخانیها درکوهپایه‌های افغانستان نقل مکان وزیست نموده‌اند. ایماق علاوه بر افغانستان و اوزبیکستان در ایران نیز بسر می‌برند. آنها متعلق به تایمنی بوده در حدود شش میلیون نفر هستند. یک قسمت ایماق‌های سنی و قسمت دیگر آن شیعه می‌باشند.
طبق روایات دیگر گویند شاه بود از تاتاران که دارای دو پسر بود. پسر بزرگ پادشاه شد پسر خورد حسد می‌برد. از پسر خورد هفت اولاد باقی ماند؛ که نامهای شان ایمی، ایماک، تتار، بلاندر؛ خفچاق، لنقاز، اجلاد …..» (ص ۵۵۰ زین الاخبار). از هفت شخص بالا که همه از یک نسب و کیماک بودند، ما در مورد ایماک و تتار کار بحث می‌نمایم، در قسمت تتار بتاریخ آنها زیر عنوان تورک‌ها آورده‌ایم و به آنها سؤالی پیدا نیست که اصل شان تورک می‌باشد، وحالا توجه نمائید که وقتیکه یک برادر تورک تتار است، برادر دیگر ایماق که “ایماک “ آورده شده است، ضرورت به آن نیست که بگوئیم که او هم تورک ایماق می‌باشد،
ایماق‌ها بنام “چهار ایماق “ نیز مشهورند “. بعداز علاوه نمودن مطالب بعدی این بحث همین را بدست آوردیم که ایماق‌ها بمانند قرغز، قزاق، تاتار، اویغور، تورکمن وغیره یکی از آن شاخه‌ها می‌باشند که سر چشمه شان از تورک است

 چهار ایماق 
چهار ایماق که معنی (چهارقبیله یا چهارنسب) را می‌دهد عبارت اند از: «جمشیدی» زاوری یا زووری (ظهوری کنونی) تایمنی وتایموری می‌باشند بشکل ذیل ازنسب تورک هستند. در صفحه ۳۴و۳۵ کتاب پژوهشی درتاریخ هزاره‌ها زاولی هارا شاخهٔ از یفتلی‌ها آورده است. درصفحة ۱۳۶ و۱۳۷ همان کتاب متکی به اسناد بااعتبار تاریخی تحت عنوان ایماقها چنین می‌خوانیم: کلمه ایماق تورکی مغولی است، بمعنی قبیله وقوم. «ایماقها» ازچند قبیله مختلف تشکیل شده‌اند ودراصل نام شان چهار ایماق بوده است که ازقبیلة: جمشیدی، هزاره (هزاره بادغیس وهرات) فیروزکوهی وتایمنی تشکیل یافته‌اند، اقوام تیموری، زوری ودُرزی شاخهٔ ازقبایل تایمنی محسوب می‌شوند. نام چهار ایماق احتمالأ درزمان تیموریان هرات به آنان داده شده است وآنان ولایت غورتانواحی هرات وبادغیس پراگنده می‌باشند... یعنی که ایماقها از یکجا شدن جهارعروق تشکیل شده‌اند، مانندقریه شش پرکه دراولوسوالی دولت‌آباد فاریاب ازشش قوم جداگانه (خلجیها، تایموریها، زوریها، زیرکیها تایمنیها ومغولها) تشکیل شده‌اند تادرحدود چهل سال قبل هرقوم بزبانهای مروجه خود تکلم می‌نمودند که باداشتن زندگی‌های کوچی در یکجا، امروز دیگران زبان خودرا گم کرده تمامأ بزبان غلجیی کنونی (پشتو) تکلم می‌کنند.

 جمشیدی 
جمشیدی‌ها واغلبأ فیروزکوهی‌های امروزی که درتاریخ به اسم فیروزکوهی قدامت کهن تری ندارد، نیز ازسلالة تورک‌های ساکاها وتوکیوها می‌باشند، پس و پیش باکاولی‌ها وزاولی‌ها وارد دامنه‌های کوههای مرکزی ازجمله کابل کنونی شده‌اند که کاول یا کابل ازقاول، زابل از زاول گرفته شده که در ردیف و هم وزن آن اسمای نظامی مانند :چینداول، چینکداول، قراول، کیپتاول، یساول، بکاول، هراول، چپاول، شقاول، بهاول، دقاول، سوزاول، ینگاول، ... می‌باشد.

 زاولی 
زاولی‌ها عبارت اند از نژاد خَـلـَخ (خه لخ) یعنی خلج قرلوق بوده‌اند. برعلاوه بازماندگان کوشانی‌ها، ساکاها، توکیوها، قالاچ‌ها، کاولی هاو بابری‌ها ...

 تایمنی و تایموریها 
تایمنی و تایموریها که بعدتر ازساکاهاو توکیوها از سلالة تورک مغولها وارد افغانستان شده‌اند. تایمنی یک قبیله ایماق دری زبان در کابل، غرب افغانستان، زندگی دارند. برخی از گروه‌های جنوبی تایمنی زبان و فرهنگ قندهار پشتون را اتخاذ کرده‌اند.
تایمنی معمولاً بخشی از ملیت ایماق است که احساس قرابت و همسایگی با پشتون‌ها نیز دارد، گروه از هزاره‌ها نیز ازقوم تبتی‌ها ویوچی‌ها اندکه بنابر فشار هیونگنوها (سلالة کوشانیها وسیتیها) به کوه پایه‌های افغانستان پناه آورده به مرورزمان زبان وعادات خودرا تغییرداده‌اند.

 فیروز کوهی 
فیروزکوهی باشنده منطقه فیروزکوه یا کوهی فیروز «کوه تورکیوز» اند که مسیر علیای دریاهای هرات و مرغاب را جدا می‌سازد. تعداد آنها حدود ۱۲ هزار فامیل بوده و بدو شاخه عمده بنامهای درازی و محمودی تقسیم می‌شوند. از اینها، دارازی یا دروزی، مهمترین و قدرتمندترین بوده و حدود ۱۲ هزار فامیل اند که قویترین حصه منطقه (ناحیه چخچران) و قلعه قوی واقع درازی را در اختیار دارند. فیروزکوهی از قلعه نو در شمال سلسله کوهها تا دولتیار در جنوب آن وسعت داشته و تماماً شیعه‌اند. یک مسکونه فیروزکوهی (شاید اولاده تپیری اصلی پلینی) در ناحیه نیشاپور فارس وجود دارد. فیروزکوهی غور ادعای اولاده مشترک با آنها دارند. فیروز یک نامی است که مکرراً در بین بخشهای چندین قبایل افغان کوههای سلیمان یافت می‌شود و شاید با تیموری فیروزکوهی وصل باشند.

 بلوچ 
اقوام بلوچهای افغانستان از اقلیتهای این کشور بوده در ولایات نیمروز هلمند و زابل بشکل پراگنده زندگی دارند. عده قلیل آنها در سایر ولایات زیست دارند. مطابق به قوانین افغانستان اقلیتها حق دارند به زبان مادری خود تحصیل نموده از هرگونه حقوق برخود دار می‌باشند. فعلاً جنرال ذوالفقار بلوچ، سمت رئیس شورای همبستگی بلوچ‌های افغانستان پیش می‌برد. عبدل ستار پردلی یکی از نمایندگان بلوچ توانست که کتابهای تدریس مکاتب را به زبان بلوچی تهیه دارد. وزارت سرحدات و اقوام و قبایل افغانستان روز نهم سنبله سال را به عنوان روز «همبستگی اقوام بلوچ و پشتون» هرسال تجلیل می‌نماید. طی ۳۵ سال جنگ بلوچها از آسیب جنگ دور نمانده عده کثیر آنها به ایران پاکستان و کشورهای خارج مهاجر گردیدند. اکنون حدود ۸۰۰۰۰۰ بلوچ در افغانستان مسکن گزین می‌باشند.

 تاریخچه بلوچها 
جد بزرگ رخشانی‌ها رخشان نام دارد که طایفه نام خود را منتسب به وی می‌داند. آرامگاه رخشان درکوهستانهای بلوچستان پاکستان امروزی برروی ارتفاعات شمالی دره رخشان قراردارد که زیارتگاه مردم این دیار است.
در کتاب احیائ الملوک از نوع خاصی اسب به نام اسب رخشانی نام برده می‌شود که توسط طایفه رخشانی ودرمنطقه دره رخشان پرورش می‌یافته است واین نوع اسب به قدری گرانقیمت وکمیاب بوده که فقط به پادشاهان پیشکش می‌گردیده است. چنانچه اسپ رستم زال نیز به بنام رخش یاد می‌گردید.
رخشان صاحب چهارفرزند به نامهای میر بادین ـ میرماندا ـ میرجمال دین و زربخت بوده که این اسماءحالت تغییر یافته اسامی بهاءالدین ـ جمال الدین ـ امام دادو زربخت می‌باشند که مدلل بر دیرینگی ووقدمت زمان حیات آنهاست.
هریک از این فرزندان شاخه‌ای از تیره‌های طایفه رخشانی را پدید آورده‌اند که به نام خود آنها نامیده می‌شود.
قسمت اعظم این تیره‌ها دربلوچستان شرقی (پاکستان) و تعدادی نیز در ولایات نیمروز و هلمند افغانستان وبرخی درروسیه و ترکمنستان وتعدادی نیز در کشورهای حوزه خلیج فارس وگروه اندکی در اروپا وآمریکا ساکن اند.
زبان بلوچی از زبان‌های آریائی شمال باختری است و با زبان‌های تاتی، کردی و تالشی نزدیکی زیادی دارد. زبان رخشانی در بلوچستان پاکستان فقط به دو زبان بارز مشخص گردیده است. یکی زبان بلوچی باگویش رخشانی و دیگری، زبان براهویی می باشدکه (زبان براهویی = زبانی متفاوت ومتمایز از زبان بلوچی است وبه دراویدی؛ هند واروپایی مشهور است) و اکثر طوایف بلوچ ضمن آنکه به گویش بلوچی رخشانی تکلم می‌کنند خود را وابسته به این ایل می‌دانند.

 مهاجرت بلوچها ئ برگشت دوباره به خاک بلوچستان 
در مورد تاریخچه بلوچها افسانه است که بلوچها اولاده حضرت، حمزه، (ره) است. دیگر اینکه، بلوچ، اصلاً عرب بود و پس از شهادت سیدنا امام، حسین، (ره) از حلب به بلوچستان مهاجرت کرده است. اینگونه افسانه‌ها در تمام اقوام مسلمان غیر عرب وجود دارد که آنها بخاطر دریافت منزلت مقام یا حد اقل از شر تهاجمات عرب رهائی یابند خویشرا عرب الاصل می‌ساختند. تا در میان جامعه مسلمانان صاحب قدر باشند. در حقیقت بلوچ هزاران سال قبل از حضرت حمزه (ره) وجود داشته است و با اسکندر مقدونی و دیگر قدرتهای بزرگ پیکار کرده است. آنانکه به این خوش باوری مبتلا بودند که، بلوچ، از نسل حضرت حمزه (ره)، اکنون چنین می‌گویند که بلوچ از نظر شجاعت و دارا بودن جذبه جهاد، بطور معنوی از اولاد حضرت حمزه بشمار می‌رود، در حقیقت بلوچ به عنوان مسافر تازه‌وارد عرب از، حلب، به، بلوچستان، نیامده، بلکه او ساکن اصلی بلوچستان بود که پس از فتح ایران توسط اعراب، بعضی قبایل از بلوچها در زمان، عمر فاروق، (ره) به موجب معاهده‌ای به بصره منتقل شدند و سپس در زمان حضرت، معاویه، (ره) بنا به نیازهای جنگی برای حراست از مرزها به شام و لطاکیه انتقال یافتند.
پس از شهادت حضرت سیدنا، حسین، (ره) معترضانه از شام (حلب) خارج شده و به وطن اصلی خود، بلوچستان، رهسپار گردیدند. در گوشه تاریخ چنین نوشته شده است که بلوچها در زمان اسکندر کبیر بوده وبا او رزمیده‌اند. در یکی از صفحات نوشته شده است پیش از قراول قشون اسکندر به فرماندهی، لین ناتوس، با مقاومت دلاوران بلوچ روبرو شدند و شکست سختی خورده و متفرق گردیدند. این ماجرا مربوط به چهارصد سال قبل از میلاد مسیح می‌باشد و ۲۲۰۰ سال از آن زمان میگزرد، مربوط به زمانی است که، اسکندر اعظم، پس از فتح هندوستان برای برگشت سرزمین، مکران، را راه برای برگشت برگزید.|افسانه تاریخچه بودوباش بلوچها در طول تاریخ کتاب بلوچ و بلوچستان نوشته قاضی عبدالصمد سربازی ترجمه محمد سلیم

 گویش‌ها 
بلوچی را به دو گروه اصلی تقسیم می‌توان کرد: شرقی، یا شمال شرقی، و غربی، یا جنوب غربی،
عمده بلوچها درسه کشور پاکستان، ایران و افغانستان در سرزمینی نسبتاً وسیع و گرم زندگی می‌کنند تعدادی ازآنان در ترکمنستان بسر می‌برند مجموع قبایل بلوچ جمعیتی بالغ بر ده میلیون نفرتخمین زده می‌شوند؛ که بیشتر آنها در در کشور پاکستان و ایران ساکن اند. علاوه براین تعداد قلیل بلوچها دراکثرکشورهای جهان سکونت دارند که به دلایل مختلفی از سرزمین خود خارج شده‌اند؛ که بخشی ازآنها درکشورهای حوزه خلیج پارس و برخی درکشورهای آفریقایی زندگی می‌کنند. بلوچهای افغانستان اغلب در دو ولایت هلمند و نیمروز بسر می‌برند.

 گویش بلوچی غربی (رخشانی). 
 رخشانی سرحدی
 رخشانی افغانستان
 رخشانی ترکمنستان
 رخشانی پنجگوری
 رخشانی کلاتی
 رخشانی سراوانی

 گویش بلوچی جنوبی (مکرانی) 
 لاشاری
 کچی
 کراچی

 گویش‌های بلوچی جنوبی یا (سلیمانی وکیچی) 
 بوگتی (بامبور)
 مری رند (سیبی) که چاکربرهای سیب را شامل می‌شود
 دوکمی- مزاری
 مندوانی & گویش جاتووی سند غربی)

جماعتی از قبایل بلوچ که تحت عنوان کلی (رند) یاد می‌شوند طایفه رخشانی و ریگی اند که در زمره ترک کنندگان زمین ودارای اهمیت سیاسی ویژه شناخته می‌شوند. یک روایت بلوچی می‌گوید:(رخشانی وریگی چوک میر حقیقت حان انت) تیره‌های مختلف این طایفه در، افغانستان (هلمند ونیمروز وریگستان)، زندگی می‌کنند.

تیره‌های اصلی این طایفه عبارتند از
 رخشانی بادینی (تیره سرداری)
 رخشانی جمال دینی
 رخشانی ماندایی
 رخشانی زربختی

شاخه‌های منشعب از چهار تیره بزرگ عبارتند از:
 ریگی (دارای ۳۶ تیره)
 سارانی (محمود زهی. اسکندرزهی. باران زهی. رستم زهی وکوچک زهی)؛ گرگیج (گبرزهی، سنگک زهی، حسن زهی، عوض زهی، قنبر زهی، چرخچی، لشکرزهی، بو لاغزهی، گرگندی، طاهرزهی) جیند زهی؛ فقیرزهی؛ جنگی زهی؛ قنبرزهی (کمرزهی)===توسط این تیره اشرف افغان هنگام فرار به سوی قندهار کشته شد وسرش را به عنوان هدیه برای نادر شاه افشار فرستادند.

سیاه پاد؛ ازبک زایی؛ بهلولی؛ ماهککی، لالویی، سور؛ کبدانی؛ رحمان زهی؛ بیلر؛ مالکی؛ سیاه چم؛ شهمراد زهی؛ کمالان زهی؛ مسری زهی؛ هولازهی؛ اینگل زهی؛ آزات زهی؛ دشتکانی؛ بلغانی؛ مندوزایی؛ غدایزدایی؛ رحیمان زایی؛ بولا زهی؛ هوت رخشانی. سیاه‌سر، رند، کلبعلی، علی زایی و...

ایل رخشانی پس از اینکه به دلیل بی لیا قتی شاهان ایران بلوچستان به دوقسمت تقسیم شد وقسمت شرقی به بلوچستان انگلیس معروف گردید برای اینکه ملیت ایرانی خویش را از دست ندهند وتحت تسلط انگلیسی‌ها در نیایند به سوی مرزهای داخلی ایران کوچیدند وقسمت اعظم آنها در سیستان که منطقه‌ای سرسبز وخرم بود متمرکز گردیدند؛ ولی به دلایلی مجبور شدند به گروههای کوچکتری تقسیم شوند وبه روسیه وافغانستان وشهرهای داخلی ایران وگروهی به پاکستان مراجعت نمودند.

 هندو 
هندو و هندویزم در جنوب افغانستان سابقه بیشتر از ۳۰۰۰ هزار سال قبل دارد. اولین مهاجرین که از آسیای میانه به افغانستان وسپس به هند مهاجرت نموده است ویدی‌ها بودند. ویدی‌ها آئین ویدی سپس دین هندو بعداً دین بودیزم را بنا نمودند. شهرهای جنوب افغانستان در دوره سلطنت موری‌ها دارای مذهب هندو بودند. در زمان اشوکا پسر چندارگپتا موری دین بودیزم جای هندویزم را در افغانستان گرفت؛ ولی تعداد هندوها در افغانستان مقیم بودند. پس از تسلط اعراب بودیزم در افغانستان نابودشد ولی هندویزم باقی ماند؛ که تا امروز تعداد از این گروه درین خاک زندگی دارند. در زمان سلطنت محمد داود خان نعداد نفوس هندو و سکها به یکصد هزار می‌رسید پس از شروع جنگها تعداد اینها بخارج رفته حدود ۳۰۰۰۰ آن در شهر کابل جلال‌آباد پکتیا چاریکارزندگی داشتند. کنون حدود ۷۰۰ فامیل که شمار مجموعی شان به ۴۰۰۰ تن می‌رسد باقی‌مانده است؛ که اینها در تحت فشار مسلمانان زندگی بدی را سپری می‌نمایند. قبلاً دو نماینده در پارلمان افغانستان داشتند. کنون نماینده در پارالمان ندارند.

 مراکز مقدس 
بر اساس آماری نویسنده کتاب «ما باشندگان دیرینه این سرزمین» از مراکز مقدس هندوها و سیکها گرد آورده، در کابل ۱۵ معبد و درمسال، در قندهار ۱۸ واحد، در ننگرهار، لوگر و لغمان ۱۰ واحد، در جلال‌آباد ۱ واحد، در غزنی ۴ واحد وجود دارد. او در بامیان نیز از بوداهای این شهر به عنوان مرجع عبادت یاد می‌کند. هندوها پس از ورود اعراب در حالت انزوا و لا قانونیت زندگی بسر می‌بردند بعد از گذشت سال‌های سال، امیر عبدالرحمئن خان در سال ۱۹۰۰ برای هندوها اجازه اعمار مجدد معبد را در دامن کوه آسمائی صادر کرد، که قبالهٔ آن به نام شادروان جناب «دونی چند» یک تن از موسفیدان هندوهای کابل ترتیب و ثبت دفتر بلدیه گردید. این امر باعث شد که لحاظ حقوقی، معابد هندوان و سکههای افغان شخصیت حقوقی نه بلکه به صفت دارایی شخصی هویت یابند. معابد هندوان از روی تعصب مذهبی، دارای حقوق مساوی و همسنگ با مساجد و تکیه خانه‌های شریف نمی‌باشد؛ و از امتیازات مساوی در رابطه با محصول برق، آب آشامیدنی و محصول صفایی برخوردار نیستند. معبد آسمایی و شیوکی از معابد خیلی تاریخی هندوان افغانستان می‌باشد.

 تاریخ هندویزم در افغانستان. 
تاریخ نویسان هند ساحات هندوکش جنوبی را با تاریخ هند یکجا مطالعه می‌نمایند. . زیرا کوهای هندوکش یک نام خیلی قدیمی است. هرودت یا پدر تاریخ در کتاب خود به دها بار ازنام کوه بنام هندوکش ذکر نموده است. کوهای مرکزی افغانستان مانع بزرگ برای هندوها بود تا به شمال سفر نمایند. زیرا کوهای سرد پر برف و برف کوچ با داشتن حیوانات درنده نمی‌گذاشت هندوها به شمال سفر نماید. ویدی‌ها نورستانی‌ها یونانی‌ها وغیره اقوم آسیای میانه از راه بدخشان پنجشیر کاپیسا نجراب تگاب سروبی لغمان و کنر و یا از راه بدخشان نورستان داخل هند شده‌اند. سکندر چهار سال مجرای برای عبور از هندوکش جستجو می‌نمود تا آنکه از راه بدخشان سفر را در پیش گرفت.
کلمه هندو از رود هندس اندس یا رود کابل گرفته شده است؛ که به بحر هند می‌ریزد. مردمان هندس د آرای دین بودند که بنام هندو یاد می‌گردید. ریشه‌ای هندوگرایی به دوران نوسنگی و دوره‌های (۵۵۰۰ تا ۲۶۰۰ پیش از میلاد) بازمی‌گردد. مردمان باستان در سراسر جهان عقیده بنام شمنی تماس با ارواح) داشتند و هندواروپاییان نیز از این قاعده جدا نبودند. شمن عقیده شاخه آریائی در هند خود را به صورت عقیدات عقیده) تانترا که جنبه عملی دارد) نشان داد و تانتراها از سرچشمه‌های آیین هندوئیسم به شمار می‌آیند. این عقیده‌های ابتدائی بعدها در میان آریاییان اشکال نوین‌تری به خود گرفته و سنتی را پدید آوردند که سنت وِدایی نامیده می‌شود و این سنت در نوشته‌هایی به نام وداها تبلور یافته است؛ و داها همچنین در شکل گیری ۳ دین بزرگ به پا خواسته از فرهنگ هند آئین، هندو آئین بودا و آئین جین نقشی اساسی دارند.
وداها در (वेद) سانسکریت دانش، کهن‌ترین کتاب‌های آریائی و قدیمی‌ترین نوشته به زبان هند و اروپایی است که تاریخ نگارش آنها را در دوره‌ای بین سالهای ۱۷۵۰ و ۶۰۰ قبل از میلاد می‌دانند. کتاب ودا از چهار کتاب ریگودا یا نیایش‌ها، یجورودا یا کتاب نیایش‌کنندگان، سامه ودا یا کتاب سرودها و آتارودا تشکیل شده‌است؛ که ریگودا آن در افغانستان سروده شده است. دقیقاً حدود ۴۰۰۰ سال قبل از امروز مردمان که در کنار رود اندس زندگی داشتند مذهب بنام هندو داشتند که جنوب افغانستان جز این مردمان بودند.. این مردمان پس از اینکه سیلابها و اهمیت آب را دانستند در جستجو منشع این آب شدند. هندوها دریافتند که کابل منشع رود اندس است. آنها کابل را بنام جنت، خوشبو و بلندی یاد می‌نمودند. به همین ترتیب آب وهوایی کابل طراوت و زیبای طبیعت کابل، شاهان هندو را مجذوب خود ساخت. آنها در مسیر رود کابل بناهای مذهبی را اعمار نمودند. در دوره اشوکا در کابل معبد بود که بنام آسماعی یاد می‌گردید. اهمیت آسماعی تا آنجا رسید که شاهان هند در پای بت آسماعی سر خم می‌نمودند. تا زمانیکه یک پادشاه هندو به این معبد سرخم نمی‌نمود پادشاهی آن رسمیت حاصل نمی‌نمود. در جنوب افغانستان ناگاراهارا و گندارا(۵۵۰ ق م – ۱۰۰۵ ب م) ادیان هندو بودائی الی سلطنت محمود غزنوی طور مستقل وجود داشت.
پس از حملات مسلمانان (۶۵۵م- ۹۷۱) طی مدت ۳۱۶ سال تعداد زیادی از مردمان هندو و تورک به تدریج به اسلام رو آوردند در زمان غزنویان بودیسم از کابل محو شد ولی عده به آئین هندویزم باقی ماندند که تا امروز در افغانستان بنام اقلیت زندگی بسر می‌برند. در جنوب افغانستان علاوه بر هندوها بقایای یفتلی‌ها کوشانیان ترکان مغلیان بابریان تیموریان و آریائی‌ها مانند پشتون تاجیک پشه‌ای وغیره بنوبه خود مسکن گزین شدند؛ که همه مهاجرین آسیائی مرکزی می‌باشند.

 آئین و فرقه‌های هندوهای افغانستان 
آئین هندو، از حیث قدمت، کهن‌ترین مذهب زنده جهان است و اکنون بالغ بر پانصد میلیون تن پیرو دارد. این آیین شارع و پیامبر ویژه‌ای ندارد و اساساً دین بومی و ارثی است و تاریخ آن مانند پیروانش در طول زمان و اعصار، دستخوش انقلاب و دگرگونی شده است. آیین هندو به سه فرقه اساسی مانند شیوائیسم (زیر فرقه‌های بنام لینگا و و شکنی) آئین دوم ویشنویسم سوم شکتیزم می‌باشد.
آئین هندوگرایی از قرن‌ها پیش تا ورد اسلام در افغانستان وجود داشته است. آیئن هندو در افغانستان بر می‌گردد به عصر ودیک بین سالهای ۱۷۵۰ و ۶۰۰ قبل از میلاد در آن زمان افغانستان دارای فرهنگ مشترک با هند بود. در سال ۳۰۵ قبل از میلاد در زمان سلطنت موریان قسمت اعظم باشنده جنوب هندوکش به بودیسم رو آوردند؛ ولی معابد هندو یسم پا بر جا بود؛ که بعضی از آنها تا حال باقی‌مانده است.

 نژاد و ملیت هندو و سیکه‌های افغانستان 
هندو و سیکهای افغانستان از نژاد ویدی و آریائی از ملیتهای پنجابی و سندی یاد می‌باشند. در حقیقت از نژاد مردمان Mohyals, Khatris and Aroras مردمان اطراف دریای سند یا اندس می‌باشند؛ که بنام بقایای مردمان گندهارا نیز یاد می‌شوند.

 سیکهـ 
این گروه به غیر از زبان تقریباً در بقیهٔ جوانب زندگی با شاخهٔ هندی و آریائی تفاوت دارند. زیستگاه اصلی این گروه در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد در جناح شرقی سرزمین هند و آریائی نشین، یعنی در کناره‌های بالخاش تا مشرق و شمال ناحیهٔ اقوام آریائی بوده‌است. سیکها مردمان اصلی سرزمین شرق گنداهارا (پنجابی) اند که از آئین هندی به سیک رو آوردند. تاریخچه سیک‌ها در افغانستان سابقه دو قرن پیش را بر می‌گیرد. اکثر هندوها و سیک‌های افغان داری اصلیت پنجابی، سندی، کابلی و قندهاری میباشند.

کلمه سیکهـ یا سکرا معنی آموختن را می‌دهد. سیکهـ به پنجابی (ਸਿੱਖੀ) به معنی شاگرد یاد می‌گردد. سیک دینی یکتاپرستی است که در سده پانزدهم میلادی توسط گرو ناناک (۱۴۶۹–۱۵۳۸), یا بابه ناناک در ایالت پنجاب از شبه قارّهٔ هند بنیان‌گذاری شد و سپس توسط گرو ارجن رهبر پنجم گسترش داده شد. این آیین با بیش از ۳۰ میلیون پیرو، پنجمین دین سازمان‌یافته جهان است.
اصلی‌ترین آموزه آیین سیک، یکتاپرستی است. این آیین، زندگی‌های روحی و مادی را به یکدیگر متصل می‌داند. گروه نانک پس از اینکه به کشورهای اسلامی و مکه معظمه سفر نمود در جستجو دین شد که اختلافات بین مسلمانان و هندو را ازبین برد. وهم مردم را برای مبارزه در برابر ظلم آماده نماید. نام این دین را سیک گذاشت. در ایام که بابه ناناک حیات داشت اورنگ زیب پادشاه هند ظلم شدید را بالای هندوها می‌نمود. بابه ناناک افراد که به مذهب سیک رو می‌آوردند محافظ هندو خواند. این محافظین باید چهره شیر را بخود بگیرند. یعنی موی و ریش و لنگی داشته باشند. مقررات به متعقیدین مذهب بر قرار ساخت که همه مشابه به دین اسلام بود. از این رو هندوها در میان مردم پشتون براحتی زندگی می‌نمایند.

 عبادت سیکهها 
سکها روز دو وقت عبادت می‌کنند. یکی ۳ بجه شب بر می‌خیزند غصل می‌کنند و سخمنی را برای یک ساعت می‌خوانند پس از آن دعا می‌نمایند . . و دیگر شام کیرتن می‌خوانند که مشابه نات می‌باشند. سیک وهندو کلمه (ام) را که آمین معنی می‌دهد در دعاخوانی استعمال می‌نمایند. در سکها کتاب مقدس بنام گرو گرند صاحب است. در هندوها کتاب مقدس بنام گیتا جی می‌باشد. گرو نانک ذکر نموده است که سیکهـ پنج جنس را که حرف اول آن با حرف کا باشد با خود داشته باشند. ماننده کره، کارد، کچه (نیکر) , کیس (موی) , کنگر (شانه) می‌باشد.

 سینگ 
سینگ / sɪŋ / عنوان، نام میانی یا نام خانوادگی، که در هند سرچشمه گرفته است. مشتق شده از کلمه سانسکریت برای شیر، آن را در اصل به عنوان یک عنوان توسط رزمندگان در هند مورد استفاده قرار گرفت. اما بعدها توسط چند کاست‌ها و جوامع، از جمله سیک، که گورو گوبند سینگ آن را برای تمام مردان تعمید اجباری به تصویب رسانید. به عنوان نام خانوادگی و یا یک نام میانی، در حال حاضر در سراسر شبه قاره هند و در میان اسمای سیکها کلمه سنگ وجود دارد.

 مشغولیتهای هندو وسیک در افغانستان 
سیکها و وهندو در قندهار وغزنین خوست وارگون و کابل و جلال‌آباد قرا وقصبات مقیمبوده، وبه دکانداری وبعضی به نویسندگی در دوایردولتی ومأموریت‌های اطراف، دیوان وشهرها وبرخی به تجارت وصرافی، زمینداری و دلالی معملات تجارتی و زرگری و تحصیل لوازم معاشیه وامرار حیات می‌کنند وبرخلاف سایر اهل هنود، هندو و سیک افغانی در معاملات داد وستد . . . راست کار ودر اخلاق ملایم ومتواضع ونیک رفتار وکرداراند.

 مشکلات اجتماعی هندو وسیک با مسلمانان غیر روشنفکردر افغانستان 
همانطوریکه افغانها مسلمان هستند ولی عرب نیستند. هندوهاهای افغانی نیز هندوهستند ولی هندوستانی نیستند. مردم افغانستان هندو را لالا ویا ماما خطاب می‌کنند. طی سالهای متمادی در میان هندوها افغانی نابغه نبوده است که مشکلات ازدواج هندو سیک را با مسلمانان افغانی در میان گذاشته حل نماید. . بدبختانه در طی سالها پس از اسلام هندو با مسلمان افغانی و مسلمان با هندو افغانی ازدواج نکرده است که این عمل یکی از اشتباعات بزرگ هندو وسیک افغانی است. طی همین سالها هندو وسیکهای افغانی همیشه خویشرا در انزوا و بیگانه قرار داده است در حالیکه افغانستان وطن اصلی شان می‌باشد. پس از تجاوز اعراب هندوها خویشرا در انزوا قرار دادند. کنون هندوها بعد از مرگ، بمشکلات مواجه می‌باشند. زمینی که هندوها و سیک‌ها برای سوزاندن جسدهای مرده‌های شان استفاده می‌کردند، توسط مردم محل در کابل غصب شده است. این غاصبین بشکل حیوانی با هندوهای بی دفاع رفتار می‌نمایند. در حالیکه این وحشی‌ها هیچگونه حق اولیت زندگی کردن را در کابل ندارند. ادراویل سینگ، رئیس شورای هندو باوران افغانستان در رابطه به مشکلات در مراسم هندوسوزان گفت یکی از آنها در ولایت سمنگان وفات کرده بود و جسد او را برای مراسم هندوسوزان به منطقه قلاچه کابل بردند. به گفته او، در روز سوم وقتی رفتند که استخوان‌هایش را جمع کنند، دیدند که مردم "۱۷۰" خشت بر آن پرتاب کرده بودند.
نوکران پاکستان و سعودی کرسی هندوان را در پارالمان حذف کردند تا هندوهای افغانستان پا به فرار نموده افغانستان از حمایت هند خارج گردد.
نمایندگان هندوها و سیک‌های افغانستان می‌گویند با مشکلات فراوانی در این کشور رو به رو هستند و در صورتی که یک کرسی برای آن‌ها در ولسی جرگه در نظر گرفته می‌شد، حداقل صدای آن‌ها به گوش مقام‌های دولتی و جامعه جهانی می‌رسید.

 اعراب 
اعراب در دو مرحله به افغانستان مهاجرت نموده و درین کشور طور دایمی متوطن گردیدند. در سال ۴۹ ه. ش ۴۰۰۰۰ سرباز با خانواده آن در بلخ ناقل گردیدند. دوره دوم در جنگهای بین اعراب واسرائیل می‌باشد. علاوه براین تعداد از خانواده بنا بر معاذیر که داشتند به افغانستان پناه آورده در همین‌جا متوطن شدند. معمولاً در مناطق که عربها زندگی داشتن همان منطقه بنام عربها مشهور شده است. مثلاً کوچه عربها قریه عربها و امثال آن. این عربها در دو یا سه نسل زبان خودرا از دست داده صرف بنام عرب خوانده می‌شوند. در تذکره آنها افغان نوشته می‌شود.

 جوکی‌ها 
جوگی‌ها فرقه‌ای از مرتاضان هندبوده پیرو طریقهٔ جوکیان می‌باشند. این طایفه قبایل سیاری اند که به صورت چادرنشینی زندگی می‌کنند و به تناسب فصل به روستاهای دهات دشتها و قشلاقی می‌روند و در خارج از آبادی چادر می‌زنند. جوگی‌ها یکی از اقوام هندی بوده معمولاً دارای پوست سیاه هندی می‌باشند. شغل این قوم فال بینی چاقو تیز نمودن گدائی چوری فروشی وغیره می‌باشد. جوگی‌ها کمتر به شغل مالداری و کشاورزی می‌پردازند. چوگی‌ها تا که توان دارند طفل بدنیا می‌آورند. این طایفه معمولاً در کابل مزار شریف قندهار پکتیا زیست می‌نمایند. مردان این قوم عمدتاً مصروف (بودنه) بازی و تربیه و نگهداری آن بوده وقبیله سگ باز برعلاوه به سگ
بازی هم اشتغال دارند. خوبترین سگ برایشان سگی به نام مخمل است که از مزارشریف می‌آورند وتوسط آن بودنه شکار می‌نمایند. در جنگ انداختن سگ وبودنه بین شان هیچ نوع شرط و تبادله پولی رواج ندارد.
برعلاوه، بعضی ازمردان این قوم به بزکشی و چاپ اندازی علا قمند هستند که به گفته خودشان در حدود بیست نفرچاپ انداز دارند و مشهورترین آ نها پهلوان شرین است.
طور معمول مردان این قوم به نگهداری اطفال پرداخته زنان آنها در فصل بهار و تابستان به تمام ولایات افغانستان سفر نموده لقمه نان برای فامیل خود دریافت می‌نمایند. معمولاً این طایفه بیسواد بوده به مکتب وخواندن علاقه ندارند.جوگی‌ها درقلاچه وسایرنقاط شهرکابل وتوسعهٔ جنبش گدا پروری نوشته محمد ظاهر ظفری 
مردم افغانستان جوگی‌های که با پاکستان و هند سفر می‌کنند قوال می‌گویند آنهای که به زبان تاجیکی صحبت می‌کنند جوگی می‌گویند.
جوگی‌ها در کشورهای آسیای میانه نیز زیست دارند؛ و به طایفه‌های مختلف تقسیم شده‌اند. گروه از جوگی‌ها به اساس اظهارات موی سفیدان شان این قوم در حدود بیشتر از دو قرن قبل به اثر تهاجم لقی‌ها یکی پی دیگر، از بخارا به افغانستان متواری گردیده‌اند و جای اصلی اکثریت شان از کولاب است که در تاجکستان فعلی موقعیت دارد.جوگی‌ها نوشته محمد ظاهر ظفری 
پیشه اصلی این مردم مالداری بود و با بخشی از رمه‌ها و گله‌های خویش به افغانستان مهاجرت کرده‌اند، که به مرورزمان همه آن بنا بر عوامل متعدد از دست شا ن رفته است. بعضی ازافراد آنها دقیقاً موجودیت شش پشت شانرا در افغانستان می‌شمارند. این مردم درمجموع مسلمان سنی مذهب هستند. زبان مادری شان شان تاجکی بوده و به لسان دری با لهجه تاجیکی صحبت می‌نمایند. برعلاوه سایرلسان‌ها را نیز نظر به منطقه آن تکلم می‌نمایند.
جوگی‌ها متشکل ازپنج قبیله هستند که به نام‌های لولی‌ها، (بلخی) که کارشان رقص و موسیقی اند. کولی‌ها که دستبند یا چوری و گوشواره می‌فروشند، کولابی (قطغنی)، سگ باز و حلوا خور یاد می‌شوند که نفوس شان طورتخمینی قرارذیل است: لولی متشکل از ۲۰۰ فامیل، کولابی‌ها (قطغنی‌ها) ۴۵۰ فامیل (۳۰۰ کندزو و ۱۵۰ فامیل در تخار) فامیل، بلخی‌ها (لولی) ۴۰۰ فامیل، سگ بازها ۵۰۰ فامیل و حلواخورها ۱۲۰ فامیل می‌باشند و نفوس مجموعی شان طور تخمین بالغ بر ۱۰۰۰۰ نفر می‌شود. رنگین شاه دنبوره چی شهر شبرغان اولین جوگی است که تذکره افغانی اخذ نموده است. رنگین شاه جوگی دمبوره چی شهر شبرغان | طور عموم این ملیت متشکل از این طایفه‌ها هستند کوولی، چنگر، جت، قوال، لولی و جوگی

 مراسم تدفین 
جوگی‌ها کدام قبرستان مخصوص ندارند در هر جای که مردند همان‌جا دفن می‌کنند. قبلًآ غرض اعزا داری مصارف زیادی را می‌نمودند. از مدت دوسال می‌شود که این مشکل را از بین برده‌اند.

 خصوصیات اجتماعی 
از اینکه جوگی‌ها مردم خیلی غریب پیشه‌اند در سیاست دخیل نبوده و هم در سطح اجتماع کدام نماینده ندارند. در چند دوره انتخابات کمیسون انتخابات به آنها کارت اهی گیری داده در انتخابات سهیم گردیدند. جوگی‌ها تذکره تابیعت افغانی ندارند.

 نامزدی و نکاح 
معمولاً ازدواج این طایفه بین سنین ۲۰ ۱۴ الی صورت می‌گیرد و در هر حالت سن ازدواج مخصوصاً برای دختران نباید از بیست سالگی گذشته باشد. درمورد انتخاب همسر، این مردم نسبت به سایر ساکنین افغانستان روشنترمیباشند و ایجاب وقبول توسط خود زوجین صورت می‌گیرد. درصورتیکه دختربه صلاحیت والدین به شوهرداده شود مهرتوسط ایشان اخذ می‌گردد ودرصورتیکه دخترخودش جوانی را انتخاب نماید، عیبی نیست، با این تفاوت که مهرتوسط والدین اخذ نمی‌گردد. خواستگاری از طرف پسر صورت می‌گیرد و اکثراً دختران حق دارند جوان مورد نظر خود را، خود انتخاب نمایند. ازینکه ا قتصاد این مردم در سطح بسیار پائین قرار دارد، مهر هم آ نقدر با لا نبوده و در حدود ده الی بیست هزار افغانی می‌باشد. مراسم نکاح توسط ملاهای خود شان عقد می‌گردد و اگر وی حاضر نباشد، توسط ملای محلیکه در آنجا خیمه زده‌اند،
عقد صورت می‌گیرد. میعاد نامزدی از شش ماه الی یکسال می‌باشد وبیشتر ازان دوام نمی‌کند. نوع دیگرنامزدی که آنقدرمعمول نیست، به نام (دامن چاک) یاد می‌شود که وقتی همزمان دردوخانواده یک پسرویک دختر تولد می‌شود، آنهارا باهم نامزد می‌نمایند اما بعد ازجوانی این پیوند به اساس رضائیت بوده وهریک ازطرفین حق دارند آنرا فسخ نمایند. اکثریت ازدواج‌ها طورآلش (بدل) می‌باشد که آنهم مطلقاً متکی به رضای فامیل‌ها وطرفین می‌باشد.

 جت 
مردمانی دوره‌گرد و خانه به‌دوش هستند که بیشتر در گذشته با اجرای رقص و آواز در مسیر کوچ خود مردم را سرگرم می‌نمودند. شغل این قوم رقص موسیقی دایره سازی فال بینی کف شناسی اند. جتهای افغانستان زیاد به رقص موسیقی و فحشا اشتغال دارند. این قوم هزار سال قبل از شمال هند به افغانستان ایران کشورهای عربی روسیه اروپا و آفریقا مهاجرت نموده‌اند. جتها در ایران بنام کولی در روسیه بنام سیگان در سایر کشورها نامهای مختلف یاد می‌گردند.

 زبان 
ریشه اصلی زبان جتها سنسکریت و برخی زبانهای بومی هند همچون گویش بنگالی و گجراتی است که به مرور با زبان دری و پشتو و گویش‌ها و لهجه‌های محلی منطقه آمیخته شده است. عده آنان هنوز هم در محاورات درون قومی خود از همین زبان استفاده می‌کنند.

 قوال 
در لفت به معنی خوش صدا آواز خوان خوش صحبت معنی می‌دهد. در مغهوم قوال قوم هندی هستند که به موسیقی و آواز خوانی اشتغال دارند. گروه از این مردم موسیقی را ترک نموده به سایر شغل مشغولیت دارند. قوالها زیاده در ولایتهای مانند جلال‌آباد لغمان پکتیا خوست کابل لوگر زیست می‌نمایند. زیاده قوال‌ها در افغانستان به زبان پشتو صحبت می‌کنند. گروه محدود در شهرها به زبان ذری صحبت می‌نمایند. زنان قوال نیز فعال بوده چوری فروشی تکه فروشی لوازم اریایش را در خانه‌ها بفروش می‌رسانند.

 پشه ئی 
وجه تسمیه: طایفه پشه‌ای یکی از اقوام اصلی ۱۱ قبایل آریانا کهن بوده دارای زبان بنام پشه ئی می‌باشد. کلمه پشه یی شکل تحول یافته یک نام خیلی قدیمی یعنی حدود دو نیم هزار ساله است که در ادوار مختلف به نام‌های بها شه یا بهشه پیشه چه یا پیشاچی، پشاوی، پاشایی، پشه یی، پشیی، پشئی و پشه‌ای ثبت گردیده. تا اکنون در مورد وجه تسمیه پشه ئی نظریات وجود دارد که این نظریات قریب به واقعیت به نظر می‌رسد که قرار ذیل است:
 . پشه یی از کلمه بهاشه گرفته شده که پانینی از آن نام برده و زبان سنسگرت را به وجود آورده است، وبهاشه، بهاش ویا باش در زبان پشه یی لفظ را می‌گویند.
 . برخی پشه یی را مأخوذ از پشاثه یا پشاچه میدانند که دیو و نیز گوشت‌خوار معنا می‌دهد.
 . عده یی به این نظر اند که پشه یی از پشی گرفته شده که مستحکم و قوی معنی دارد، زیرا در زبان پشه یی دیوار و نیز قبرقه را می‌گوید که هردوی آن مستحکم و قویست.
 . برخی می‌گویند که در زمان‌های خیلی قدیم شاهی از این مردم بود که بعدها همه این مردم و زبان آن بنا بر ارتباط قومی و لسانی به آن شاه بنام پاشایی نامیده شده‌اند. زیرا در گذشته‌ها شاه را (پاشا) می‌گفتند و به مرور زمان بنابر همین ارتباط پاشایی، پشایی و پشه یی نامیده شده‌اند.

 زیست جفزافیائی 
. «پشه یی‌ها یکی از اقوام باستانی افغانستان وباشندگان اصلی افغانستان اند. اکثراًدردامنه‌های جنوب سلسله کوه‌های هندوکوش ساکن می‌باشند؛ پشه یی‌ها در قسمت‌های شرقی کشور بخصوص در ولسوالی‌های اله سای، کوهبند نجراب، تگاب وکوهستان‌های ولایت کاپیسا، در ولسوالی‌های الینگار، الیشنگ، دولت شاه، قرغه یی مرکز ولایت لغمان، در ولسوالی شیوه، دره نور و مرکز ولایت ننگرهار، درولسوالی نورگل، ومناطق چلس، کونگل وکوردر ولایت کنرها، در ولسوالی‌های ننگراج ودوابه ولایت نورستان، در منطقه اوزبین ولسوالی سروبی در کنار برادران پشتون، تاجک و نورستانی زیست نموده و به صورت پراگنده در ولایات مرکزی (در چل باغتوی ولسوالی جاغوری، حصه دوی مالستان ولایت غزنی و پییک خاص ارزگان)، دره پشه یی ولسوالی پغمان ومرکزولایت کابل، در تگاب پشه یی ولسوالی خوست فرنگ، در دره پشه یی قاصان ولسوالی اندراب، در بغلان مرکزی ولایت بغلان، در نار چمن ولایت تخار، در شهر بزرگ ولایت بدخشان، در بعضی محلات ولایت کندز، بلخ، فاریاب وهرات در پهلوی سایر اقوام باهم براردر کشور زنده گی می‌نمایند. مرمان پشه ئی طی قرون متمادی بنابر عوامل گوناگون از مناطق اصلی شان که بنام گندهارا نامیده می‌شد به دیگر حصص کشور نقل مکان نموده‌اند که اکثراً زبان پشه یی را از دست داده‌اند، عده از پشه یی‌ها قبلاً در پاکستان و ایران نیز نقل مکان نموده است. طبق نوشته مرحوم میر غلام محمد غبار پشه یی‌ها از منطقه گندهارا حدود هفت و نیم قرن قبل از امروز به قسمت‌های غور و غرجستان نقل مکان نموده‌اند؛ و مرحوم فیض محمد کاتب هزاره در جاغوری از منطقه پشه یی و پشه یی‌ها یاد آوری کرده است. ظهیرالدین محمد بابر حدود پنجصد سال قبل از موجودیت زبان پشه یی حتی در کابل و نواحی آن یاد آوری می‌شود. پشه ییها هفت نماینده در پارلمان افغانستان دارند. مردم پشه‌ای زیاده در میان پشتونها زندگی دارند. دارای نفوس اضافه از نیم میلون می‌باشند. دین مردم پشه‌ای اسلام حنفی می‌باشند.».

 تعلیم وتربیه 
طی قرنها زبان مردم پشه تحت تأثیر زبان‌های دولتی قرار گرفته بود. از مدت ۳۰ سال به اینطرف دانشمندان پشه ئی خواستند که زبان خودرا نه تنها حفظ بلکه انکشاف دهند. ازآن تاریخ ببعد کتابها رسانه‌ها در مورد پشه ئی‌ها نوشتند. کنون پروگرامهای رادیوئی و تلویزونی بزبان پشه ئی دارند.
حفیظه رحیمی می‌گوید: «ما در حال حاضر کتاب‌های درسی را به زبان پشه‌ای از صنف اول تا دوازدهم تألیف می‌کنیم، از نگاه محتوایی این کتاب‌ها هیچ تفاوتی با کتاب‌های دیگر ندارد، ولی یک تعداد مطالب با فرهنگ منطقه ما همخوان است و مسایلی را می‌نویسیم که با روح فرهنگی منطقه همخوانی داشته باشد.»
تا اکنون پشه ای‌ها کدام مکتب الی صنوف بالا ندارند در این اواخر در ولسوالی دره نور ولایت ننگرهار از طرف یک مؤسسه خیریه کورس‌های سواد آموزی به زبان پشه یی ایجاد شده است. کتب درسی این کورسها به زبان پشه یی چاپ و تدریس می‌گردد. گرچه از طرف ریاست تألیف و ترجمه وزارت معارف نیز کتاب‌های درسی پشه یی برای مکاتب پشه یی زبان تألیف و چاپ نموده است ولی تا حال تدریس آن آغاز نه گردیده است. مشکل دیگر اینکه بعضی محلات پشه ئی نشین زبان خودرا از دست داده‌اند. در ولسوالی پغمان قریه و دره بنام پشه یی موجود است ولی زبان پشه یی خویش را از دست داده‌اند. در حالیکه در یکی از مضامین سالنامه ۱۳۱۳ مجله کابل آمده است که: “در ۵۰۰–۶۰۰ خانه در بیگ توت پغمان در قریه پشه یی به زبان پشه یی تکلم می‌کنند.

 تاریخچه 
پشه یی‌ها بخشی از آریایی‌ها می‌باشند از مدت بیشتر از چهار هزار سال به این سو در افغانستان زیست می‌نمایند ازاسناد تاریخی وبه خصوص ازسرودهای ریگ ویدا برمی آید که قبیله ویدی آریایی‌های بلخ قدیم از طریق دره‌های هندوکش به مناطق شرقی و جنوب غربی پراگنده شده و برخی از این مردم از کنار دریای کوبها (کابل) ومعاونین آن از طریق نجراب، تگاب، سروبی، ولغمان به حوزه دریای کنر رسیده واز آن جا به مناطق سواستو یعنی به نواحی دریای سوات پراگنده شده ودر ین دور و نواحی سکونت اختیار کرده‌اند که پشه یی‌های امروز برخی از این مردم است. به استناد سرودهای ریگ ویدا (۱۴۰۰ ق م) ودیگر اسناد و دلایل موثق، پشه یی‌های امروز درآن زمان بنام الینا یاد شده و در جنگ ده قبیله آریایی آن زمان که مشهور است نام ومقام درخشنده داشته است. در نتیجه این جنگ که میان سوداس مربوط قبیله بهاراته و ویسو مترا به وقوع پیوست سوداس و قبایل متخد آن پیروز گردیده وراه رفت و آمد ده قبیله آریایی که به نام جبهه ویسو مترا نامیده می‌شد بطرف هند مسدود شده و در منطقه خود باقی ماندن. از این جمله الینایی‌ها که پشه یی‌های امروزی و دیگر اقوام داردی و نورستانی شامل آن می‌شود به طرف شمال دریای کوبها در دره‌های شاداب الینگار و الیشنگ سکونت اختیار کرده و بعد به مرور زمان بنا بر کثرت نفوس و عوامل دیگر در اطراف و نواحی آن دره‌ها و بخشهای وسیع شمال غرب کندهارا (وادی بین کابل و پشاور) پراگنده و مسکن گزین گردیدند. پشه یی‌ها در طول تاریخ به نامهای الینا (سمسور، شاداب و سبز) داردی (از کوه و کوهی)، کوهستانی، دیگان و لغمانی که معنی دهنشین را می‌دهد نامیده شده است. هکذا در این اواخر بعضاً بنام نورستانی و شاړی (شاړی یک کلمه پشه یی ومعنای آن است برویم) نامیده شده‌اند. درنامهای الینگار و الیشنگ که جای بود و باش پشه یی‌ها بوده و حال نیز اکثر پشه یی‌ها در این مناطق و اطراف آن سکونت دارند و نیز در اله سای ریشه کلمه الینا موجود بوده و الینگاردرزبان پشه یی معنی جای و خانه الینا را می‌دهد. از بعضی شواهد برمی آید، قبایل سرکش و جنگ جوی را که در مناطق شمال دریای کابل توسط مورخین سکندر بنام اسکینی، گوری و اسپاس نامیده شده که در مقابل قشون اسکندر مقاومت شدید از خود نشان داده و هر دو جانب متحمل خسارات جانی و مالی سنگین گردیده‌اند اکثراً اجداد و نیاکان همین پشه یی‌های امروزی می‌باشند. برعلاوه این که این منطقه مسکن قدیمی و ثابت این مردم بوده است نامهای قبایل متذکره با کمی تفاوت حالا نیز در بین آنها موجود است. اسکین یا اسکینی‌ها نام منطقه و قبیله است مربوط پشه یی‌های ولسوالی اله سای که بدون شک و تردید با نام اساکینی، بی ارتباط نیست. در ارتباط گوری باید گفت که پشه یی‌های ولسوالی دره نور و اطراف آن گوار را به مفهوم اصیل وصاف استعمال نموده و به این نام می‌بالند و نیز نام منطقه گوریک که مردم آن به بنام گوریکی یاد می‌شوند و پشه یی هستند و نیز طایفه بنام گوریک در کهوی کلمان و یا قبیله زبان گوارباتی و گهواری که در ناحیه علیای کنرها زندگی کرده و با پشه یی‌ها قرابت خیلی نزدیک دارند و همچنین اسپی‌ها و یا اشپی‌ها که بنام اشپی وال نامیده می‌شوند در دره اشپی ولسوالی اله سای زنده گی می‌کنند نامهایست که برای اثبات این حقایق مثال‌های خوبی به شمار می‌رود.

 زبان 
پشه یی‌ها و زبان شان در طول ادوار گذشته بنام‌های بهاشه، بهشه، پیشاچه یا پایشا چی، گندهاری، دادیکا، داردی، کوهستانی، لغمانی، دهگان (دیگانو) و درین اواخر بعضاً به نامهای خاریگا و شاری نیز نامیده شده‌اند که همه آن ریشه پشه یی دارند.
دکتر مجاور احمد زیار، زبانشناس افغان از بیست گویش جداگانه در زبان پشه‌ای سخن می‌گوید. او می‌گوید: "زبان پشه‌ای زبانی است که جزء زبان‌های هندی به شمار می‌آید و به شاخه به نام "دردیک" تعلق دارد. "دردیک" زبانی است که تقریبا به بیست لهجه از آن در افغانستان تکلم شود و متکلمان این زبان تا منطقه کشمیر پراکنده است. اینها در گذشته‌ها همراه با هندی‌ها به آن سمت رفتند ولی دوباره برگشتند و در کوهپایه‌ها ماندگار شدند."زبان پشه‌ای در برخی مناطق و ولسوالی‌های افغانستان بیشترین گویندگان را دارد، ولی شمار دقیق گویشوران آن تا هنوز مشخص نشده است.
غلام صدیق شنگنیک، مسئول دیپارتمنت زبان پشه‌ای در اداره نصاب تعلیمی وزارت معارف افغانستان می‌گوید: "ارقام گویشوران به زبان پشه‌ای هنوز به صورت دقیق معلوم نیست ولی در مورد مناطقی که گویشوران پشه‌ای در آنها زندگی می‌کنند می‌توان از ولایت‌های کاپیسا، لغمان و ننگرهار نام برد که در بعضی ولسوالی‌های آن مردم تنها به زبان پشه‌ای تکلم می‌کنند."
اکثر نامهای مناطق لغمان کنر زبان پشه‌ای نام گذاری شده است مانند گندهارا (خوشبویی آورنده) لغمان که در اصل لمگان است (صاحب قریه یا دهنشین) درونته (کوه بریده شده) کاپیسا که اصلاً پیشی کا است (پشه یی کننده) اله سای که از طایفهٔ اله شاه خیل گرفته شده (خیل شاه الینا) الینگار (جای الینا) پشیگر (جای پشه یی‌ها) الیشنگ (خانهٔ الینا) گمبیری (دشت) شیگل (شش دره) کله گوش که در اصل گله گوش است (دره صوف) نورگل به فتح گ (درهٔ نور) و غیره.
بنا بر اظهارات برخی از محققین منجمله داکتر سید چراغ حسین شاه (شماره ۳۶ مجله پشتو یونیورستی پشاور)، زبان پشه یی مادر بسیاری از زبان‌های منطقه است

 رسم وخط 
رسم‌الخط زبان پشه یی مانند زبان‌های دری و پشتو و دیگر زبان‌های افغانستان از رسم‌الخط مروج عربی می‌باشد. در گذشته نیز در نوشتن زبان پشه یی از رسم‌الخط‌های معمول و مروج سلطنت کار گرفته شده که بنابر برخی نوشته‌ها کتاب‌های مشهور تاریخی به نام‌های (بدهت کهنا) و (ملندا پنه) به زبان پشه یی نوشته شده‌اند (هیواد ۱۳۸۸/۳/۱۰. (در حال حاضر بر اساس همین رسم‌الخط در نصاب تعلیمی وزارت معارف افغانستان در زمینه تألیف کتاب به زبان پشه‌ای از آن استفاده می‌شود.
زبان پشه‌ای در اصل از یک زبان آریایی منشعب شده و از نیاکان مشترک خویش به ارث برده‌اند. مانند: سامیک، شامیک پشه یی که در گذشته در زبان فارسی قدیم سیامک گفته شده و یا شام فقلی که معنی سیاهی و تاریکی را می‌رساند و نیز کلمات سرخ، سور و سونیک و یا ستودن، ستایل و استویک زبانهای دری، پشتو و پشه یی از یک ریشه‌اند ولی با آن هم زبان پشه یی در برخی از موارد از زبان دری و عربی که آن هم از طریق زبان دری و پشتو کم و بیش متأثر گردیده است. زبان پشه یی نیز به نوبه خویش به خصوص در محلات هم جوار بالای زبانهای دری و پشتو تا حدود اثر گذار بوده است. بطور مثال: مردم دری زبان لغمان و ننگرهار مادر را (آیی)، سالم را (سسته) کاه را (توش) و خیشنه را (سیانی) و در پنجشیر و کاپیسا خوردن توت را (پکیک) می‌گویند که این کلمات و کلمات دیگری که از همه آنها نام نگرفته شده کلمات پشه یی اند.

 فرهنگ و مراسم 
رسم و رواج و فرهنگ مردم پشه‌ای نیز با سایر اقوام و ملیت‌ها تفاوت‌هایی دارد. به گونه مثال مردم پشه‌ای برای حل مشکلات خود نشستی دارند که به آن «مارات» می‌گویند. «مارات» نشست بزرگان پشه‌ای است که شباهت‌های با جرگه در میان سایر اقوام افغانستان دارد. ازدواج نیز در میان مردم پشه‌ای با ویژگی‌های همراه است.
حفیظه رحیمی، عضو دیپارتمنت زبان پشه‌ای نصاب تعلیمی وزارت معارف افغانستان می‌گوید: «وقتی دختر و پسری با هم نامزد می‌شوند از اول با هم نشست و برخاست دارند، محدودیت‌های که در دیگر مناطق برای نامزدها وجود دارد در اینجا وجود ندارد و همچنین عروسی نیز از خود مراسم خاصی دارد که انجام می‌شود.» در محلات که همه از یک طایفه و قبیله باشند رسم روی گیری در اکثر مناطق وجود ندارد، حتٰی در برخی از مناطق زنان پشه یی بدون آنکه بشناسد هر کسیکه از مقابل شان بگذرد (موټکی) و خوش آمدید می‌گویند. زنان و مردان پشه یی قبلاً و اکثراً لباس‌های سیاه و یا سفید می‌پوشیدند. پیراهن زنان نسبتاً فراخ و طویل و تنبان آن کمی کم عرض و از مردان برخلاف آن پیراهن شان کوتا و تنبان آن نسبتاً کلان و عریض می‌بود. اکثر زنان پشه یی یک تکه کم عرض سیاه را که طول آن یک ونیم تا دو متر می‌رسید مانند دستار به سر می‌پیچانیدند و گوشه‌های آنرا که توسط ابریشم آراسته شده می‌بود به دو طرف روی خویش پایین آویخته و به این ترتیب قسمتی از گوشها و گیسوانش را می‌پوشانیدند. در روز نوروزبه شمول زن و مرد اکثراً از خانه‌های خویش بر آمده، گروه گروه و جوغه جوغه بطرف کشت زارها، باغ‌ها و دامنه‌ها می‌روند، از هوای تازه و زیبای‌های طبعیت لذت می‌برند و خوش گذرانی می‌کنند، زیرا در این وقت همه مناطق آن که هوای نسبتاً گرم دارد سرسبز و شاداب می‌باشد. پشه یی‌ها اکثراً در این روز کار نمی‌کنند. یک شخص مسن حکایت نمود که یک روز یک نفر که نهال را با خود داشت و می‌خواست در جایی غرس نمایند، ولی چون فهمید که روز نو روز است آنرا نه نشاند و واپس به خانه برد. علاوه بر آن در این روز جوانان به برخی از بازیهای محلی از قبیل سنگ اندازی، کشتی‌گیری، خیز زدن، اینډ بازی که نوع از ورزش مردم پشه یی است، نشان زنی، گاز خوردن، آواز خوانی و غیره می‌پردازند و سعی می‌نمایند که درین روز لباس نو و یا پاک را به تن داشته باشند و در دیگر اوقات نیز اکثراً همین سرگرمی‌های آنان است.

 صداها 
زبان پشه‌ای براساس رسم‌الخطی که در چند دهه اخیر برای آن وضع کرده‌اند، دارای چهل و هفت صدا است که برخی صداهای آن با دیگر زبان‌های شاخه هند و آریایی تفاوت‌های دارد.
در زبان پشه‌ای حروفی است که در دیگر زبان‌ها نیست به طور مثال ما حرفی داریم که به شکل شین است ولی شین نیست و متفاوت است که در زبان‌های عربی و فارسی و پشتو وجود ندارد. به همین دلیل زبان شناسان برای این صوت نشانه‌ای خاصی را وضع کرده‌اند. یا الفی که در زبان پشه‌ای است به چندین لحن گفته می‌شود که به تأیید زبان شناسان آلمانی نیز رسیده است

 توسعه زبان پشه‌ای 
زبان پشه‌ای هرچند در گذشته‌های دور دارای ادبیات و فرهنگ غنی بوده و در برخی از آثار کهن و از جمله در سفر نامه «ابن بطوطه» در مورد آن اطلاعاتی وجود دارد ولی کار عمده در عرصه به نوشتار درآوردن فرهنگ پشه‌ای در سه دهه اخیر در افغانستان آغاز شده است.
غلام صدیق شنگینگ می‌گوید تنها در سه دهه اخیر روی زبان پشه‌ای کار شده و در حدود شصت تا هفتاد جلد کتاب در این رابطه نوشته شده است. در حال حاضر زبان پشه‌ای از زبان‌های فارسی و پشتو که در همسایگی آن قرار دارند تأثیر زیادی پذیرفته است.
عزیز الله شلماچ می‌گوید: «ما در حال حاضر هم فارسی می‌دانیم و هم پشتو و زمانی که حرف بزنیم کسی نمی داند که ما پشتو تاجیک یا پشه‌ای هستیم و این مسئله تأثیر پذیری زبان پشه‌ای از این زبان‌ها را نشان می‌دهد.»
چندی پیش در شهر تخار در شمال شرق افغانستان، اتحادیه قوم پشه‌ای تأسیس شد. مؤسسان این اتحادیه می‌گویند که از این راه تلاش می‌کنند تا غناهای فرهنگی این زبان را حفظ کنند.

 شخصیتهای سیاسی و اجتماعی 
از شخصیت‌های معروف علمی، فرهنگی و اجتماعی عصر حاضرمیتوان از مرحوم پوهندوی نورمحمد غمجن تمیل، مرحوم عبدالقدوس پرهیز، شهید عبدالعزیز مراد، مرحوم ملک سونمیر، مرحوم ملک محمد نبی خان پشه یی وال، مرحوم شیرعلی خان الیشنگی، مرحوم ملک بابا و مرحوم عبدالقادر افضل زاده و نیز از آقایان چون انجنیر محمد عالم قرار، حاجی حضرت علی، سید هاشم فولاد و عبدالهادی صافی نماینده گان مردم در شورای ملی فعلی و همچنان محترم عبدالخالق حسینی، محترم نورمحمد کفیل و محترمه کبرا امان سناتوران برحال و بسیاری از استادان پوهنتون ننگرهار یاد آوری کرد. در نظام فعلی کشور، پشه یی‌ها مانند سایر اقوام باهم برادر کشور از برخی حقوق و سهولت‌های بهرمند گردیده‌اند که به دیگران نیز مهیاست. در قانون اساسی افغانستان از آن نام برده شده و با وجود مشکلات و نداشتن امکانات که از گذشته‌ها به ارث مانده در شورای ملی و شوراهای ولایتی صاحب نمایندگان خویش بوده و به زبان پشه یی نشرات رادیویی، تلویزیونی و چاپی داشته و به ده‌ها عنوان کتاب به زبان پشه یی تألیف و چاپ گردیده است.

 نفوس 
در مورد نفوس پشه یی‌ها باید گفت، طبق برسی پوهاند دکتور مجاور احمد زیار نفوس پشه یی‌ها را بیشتر از ششصد هزار وانمود کرده است. کنون عده زیادی پشه ای‌ها حدود یک میلون می‌دانند. دلیل آن اینست که تعدادی زیادی مردم پشه یی‌ها به اساس نفوس وزبان محل محاسبه شده یا اینکه تعداد زبان اصلی خودرا از دست داده‌اند.

 مشغولیتهای اجتماعی 
شغل این مردم مانند سایر افغانها می‌باشد. آنهای که در اطراف شهرها زندگی دارند دارای شغل کشاورزی می‌باشند. شغل زراعت را بیشتر مردان پیش می‌برد ولی زنان هم شغل زراعت را دارند. این مردم در خانه یک میل سلاح بخاطر حفظ قامیل می‌داشته باشند. در بین پشه یی‌ها قبلاً تکه، لباس و پوشاک برای رفع احتیاجات خویش تهیه می‌شد، از قبیل ویج (نوع از برزو) پولنگ (نوع از کرتی) پکول، پمبیلا (نوع از پاپوش) گړیک (نوع از پوستین) و غیره که نامهای انواع لباس و پوشاک است؛ و هم تهیه انواع چوکی‌ها که یک نوع آنرا (آیټک) می‌نامند، چار پایی، میز، دروازه و کلکین و همچنان سامان آلات فلزی مورد ضرورت خانواده‌ها که آن هم صرف برای رفع احتیاجات خودشان تهیه می‌شوند؛ ولی فعلاً به جز صنعت تولید انواع پنیر که اقسام مختلف دارد و شور پنیر آن خیلی شهرت داشته و در بازارهای منطقه عرضه می‌گردد،

 مراسم ازدواج 
در رسم و عنعنات مردم پشه استفاده از برقه، چادری، مرسوم نبوده و در اغلب امور زندگی زن و مرد دوشادوش هم مصروف کار می‌باشند و با استفاده از همین فرصت غالباً جوانان و نوجوانان دختر مورد پسند خویش را در نظر گرفته و انتخاب نموده و موضوع را به شکل از اشکال با فامیل مطرح می‌نمایند. پس از مشوره تعداد از زنان به طلبگاری می‌روند.
در ملاقات و بازدیدها دوم و سوم، چهارمی جواب مثبت و منفی را دریافت می‌نمایند. در صورت جواب مثبت طرفین روز مراسم نامزدی را تعیین و در روز نامزدی در حضور عده از اقارب و همسایه‌ها مراسم نامزدی برگزار و صورت می‌گیرد و بعداً فاصله بین نامزدی و عروسی را به اتفاق طرفین تعیین می‌گردد. در مراسم عروسی بر علاوه اکثریت خویشاوندان همه افراد قریه به شمول زن و مرد به صرف نان چندین وقفه دعوت می‌شوند قابل ذکر است که مراسم عروسی مردم پشه یی از دو روز گرفته الی پنج شش روز ادامه پیدا می‌کند که غالباً بستگی دارد به وضعیت اقتصادی خانواده‌ها.
مراسم عروس در مردم پشه یی متأسفانه بدون در نظر داشت وضع اقتصادی جوان با مصارف نسبتاً گزاف در معرض اجراء و تجلیل قرار می‌گیرد.
در بین مردم پشه یی هنر انفرادی وجود ندارد هنر دسته جمعی بوده و به شکل واقعاً جالب در معرض نمایش قرار می‌گیرد اکثراً توسط جوانان و نوجوانان مورد اجرا قرار می‌گیرد. اجرای این هنر موسیقی حلقه بوده جوانان دستان شان را عقب گردن بالای شانه‌ها همدیگر انداخته و محکم می‌گیرند در داخل حلقه تشکیل شده یک نفر مشخص آهنگ را به تنهایی به آواز بلند می‌خواند و جوانانی که با صدای دهل آن هم در وسط حلقه می‌باشد با نواختن دهل به صورت تدریجی حلقه را تشکیل می‌دهند و با حرکات معین و حساس بر انگیز هنر ناشی می‌نمایند که بدون مبالغه مورد پسند همگان قرار می‌گیرد. آوازخوان و دهل نواز در وسط حلقه آواز خوانده و دهل می‌نوازد و توسط جوانان آهنگ را تکرار شد. هر آهنگ ۲۰ الی ۲۵ دقیقه ادامه پیدا می‌کند و بعداً آهنگی دیگری خوانده می‌شود. به همین ترتیب هنر مندی ادامه پیدا می‌کند هکذا زنان و دختران نیز به عین شکل اجرا می‌نمایند. در روز اخیر عروسی که به نام چپنی یاد می‌شود به صورت معمولی از ۶۰ نفر الی بیشتر از صد نفر از خویشاوندان داماد به خانه عروس می‌روند و بعد از موناع اندکی که در مردم پشه یی مرسوم است. به خانه‌های شان می‌روند.
زمانی که عروسی آماده می‌شود چشم عروس را سرمه می‌نمایند لباسهای عروسی را بتنش می‌نمایند. در حدود وضع اقتصادی داماد از زیورات فلزی نقره و سلور بیشتر استفاده می‌گردد حدود چهار و یا سه چادر را به عروس که قابل دید باشد می‌پوشانند و از طرف اعضای خانواده دامان بدرقه گردیده و از خانه پدر به خانه شوهر برده می‌شود و قبل از دخول به خانه شوهر قطعه زمین و یا درخت که بتواند قناعت عروسی را فراهم کند به ملکیت عروس در آورده می‌شود بعداً داخل خانه شوهر می‌گردد و یک روز دیگر مراسم عروسی ادامه پیدا می‌کند در اخیر مراسم عروسی دوستان و خویشاوندان با خانواده نشان تبریکی گفته و زندگی مالامال از محبت را آرزو نموده مراسم عروسی به پایان می‌پذیرد.

 ترکمنهای افغانستان 
ترکمن‌های افغانستان در حدود ۳ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهندCIA - The World Factbook - Afghanistan و به زبان ترکمنی صحبت می‌کنند.
این قوم در ولایات شمال مانند قندوز شبرغان میمنه و هرات زندگی دارند. عده از ترکمن‌ها در ولایت هرات سکونت دارند که جمعیت شان به حدود دوهزار و پنج صد نفر می‌رسند و به زبان ترکمنی صحبت می‌کنند این ترکمن‌ها در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی از ترکمنستان فعلی به افغانستان و ولایت هرات و منطقه‌ای به نام اختچی به خاطر جنگ و مخالفت با دولت بلشویکی روسیه مهاجر شدند و در این منطقه سکنا گزیدند که بعداً منطقه طوطچی برایشان از طرف دولت وقت افغانستان داده شد. ترکمنها مردمان سنی مذهب بوده پیرو مذهب حنفی می‌باشند. این ملیت دارای موسیقی خالص بوده که معمولاً با دنبوره سروده می‌شوند.
ترکمنها زیاده مشفول بافتن قالین تجارت قالین و کشاورزی هستند. سرمایه داران خودرا بای بزرگان خودرا باشی می‌گویند.

ترکمن‌های دیگری به نام مروی‌ها (موریها) در این ولایت زندگی می‌کنند که اصلاً از ولایت (ماری) مرو ترکمنستان هستند و به طوایف تکه «سالار یموت» تشکیل شده‌اند و در ولسوالی میمیزک و شکیبان ولایت هرات زندگی می‌کنند. نفوس این ترکمن‌ها به حدود شش الی هفت هزار نفر می‌رسند و به ترکمنی همراه با لغاتی از زبان دری صحبت می‌کنند.

عده‌ای از ترکمنها در افغانستان به نام هزاره یاد می‌شوند و عده‌ای هم از ترکمن‌های بیات هستند که به نام بیات‌ها یاد می‌شوند.

قوم از طایفه‌ای به نام (علی ایلی) که یکی از طوایف ترکمن است هستند که خودشان هم تا اکنون خود را به نام علی ایلی یاد می‌کنند و بیات‌ها یکی از طوایف ترکمن هستند که عمدتآ در کابل زندگی می‌کنند.

 سلطنت ترکمنها 
ترگمنها مدتی در افغانستان و ایران و آسیای مرکزی سلطنت مطلقه و یا با اقوام دیگر ترکها سلطنت نموده‌اند؛ که قرار ذیل می‌باشند.
 . غزنویان
 . سلجوقیان
 . خوارزمشاهیان
 . ایلخانان
 . تیموریان
 . آغ قویونلوها
 . قره قویونلوها
 . صفویان
 . افشاریان
 . قاجاریان

 قزلباش 
قزلباشها (کلاه سرخها) گروه‌های تباری غز اند که پیرو مذهب تشیع را پذیرفته‌اند. قزلباشها در دوره سلطنت صفویان و افشاریان در افغانستان سکونت اختیار نمودند. زیاده در منطقه افشار کابل سکونت داشته به زبان دری صحبت می‌نمایند. در حقیقت آغاز قزلباش تاریخچه دارد که این مردمان در ملیت بخصوص جای گرفتند. طور کل گفته می‌توانیم: طوایف مختلف ترک، که با سلطان حیدر، و به خصوص با پسر او شاه اسماعیل اول صفوی، در بدست آوردن سلطنت و ترویج مذهب و تشیع متحد گردیده بودند قزلباش گفته می‌شود. اساس تاج قزلباش، کلاه پشمی سرخی بود که به نوک بلند مخروطی سرخی تمام می‌شد و این قسمت از کلاه، به عدد دوازده امام، دوازده چین کوچک، یا دوازده ترک نامگذاری شده بود. گرد کلاه سرخ، دستاری سفید یا سبز از ابریشم می‌پیچیدند، که آن را به صورت لنگی بزرگی جلوه می‌داد و نوک سرخ و دوازده پره از میان آن بیرون می‌آمد و به صورت خاصی جلب توجه می‌کرد. آن کلاه سرخ را با نوک دوازده ترکش تاج می‌خواندند.

 تاریحچه قزلباشان کابل 
نخستین دسته قزلباشان که وارد کابل شدند، افسران و سربازان و دیوان سالارانی از حکومت خانواده صفوی بودند که در زمان شاه صفی و همراه با علی مردان خان پسر گنج علی خان زیک وارد کابل شدند. علی مردان خان که نخست حاکم حکومت صفوی در قندهار بود، با پیشنهاد شاه صفی مبنی بر قتل شاه عباس ثانی که ولیعهد بود، مخالفت کرد و قندهار را به امپراتور مغولی (بابری) هند یعنی شاه جهان، واگذار کرد. علی مردان خان سپس حاکم کابل و امیرالامرای دولت مغولی هند شد. نخستین دسته افسران، سربازان و دیوانسالاران قزلباش، با علی مردان خان وارد کابل شدند و بیشتر افراد این دسته، از طوایف قزلباش کرمانی بودند. حکومت علی مردان خان در کابل، حوالی سال‌های ۱۰۲۲ هجری بود و به حدود یکصد سال قبل از تشکیل امپراتوری نادر شاه افشار بر می‌گردد.
می‌توان گفت که نادر افشار بخشی از سپاه قزلباش خود را در کابل و دیگر نقاط کشور، جاگذاشت اما آنان اولین دسته قزلباشان نبودند که وارد کابل می‌شدند بلکه بسیار پیشتر از حکومت افشاریه، قزلباشان با حکام و ارتش صفوی که خود بنیانگذار ان سلسله بودند به افغانستان و شهر کابل آمده بودند.

 اقوام مغل در افغانستان 
افغانستان در ۳ دوره تاریخ تحت تسلط اقوام مغل یعنی چنگیزیان، تیموریان، و بابریان قرار گرفت. تعداد از این اقوام در افغانستان نقل مکان نموده در نسلهای بعدی تبعه دایمی این کشور گردیدند. تعداد این اقوام که در قریه جات زندگی دارند زبان خودرا حفظ نموده به زبان مادری خود صحبت می‌نمایند. اقوام مغل که در افغانستان حیات دارند عبارتند از قوم چغتای. نیک پای. بابری. ارغون. قنقرات. جلایر. اویغور. بیک. نایمان. صده. سلطان. هزارمرد. مغل زایی. قبچاق. شاهروخی. بابانقولی. تولی. جوجی. چهل غوری این اقوام زیاده از هرات تا بدخشان زندگی بسر می‌برند.

 طاهری 
طاهر بن حسین یا طاهر فوشنجی اولین شخص بود که بر علیه اعراب قیام نمود و حکومت مستقل را در نیم افغانستان ایران و ترکمنستان امروزی ساخت. اولاده‌های این قوم تا اکنون خویشرا طاهری خطاب می‌کنند. به زبان دری صحبت می‌نمایند در ولایات شمال شرقی و هرات زندگی دارند.

 زاوری 
زاوری هادر ولایات هرات، بادغیس، غور، فراه و نیمروز زنده گی می‌کنند خود را منسوب به قوم «زوری» میدانند و در میان مردم نیز به این نام شهرت دارند. اما طوری دقیق تا حال در بارهٔ اصل و نسب زوری‌ها هیچ تحقیقات صورت نگرفته است.
پوهنوال دکتورپاینده محمد سرهنگ به قول «پښتانه د تاریخ په رڼا کی» از ظفر کاکا خیل می‌نگارد «در غور قدیم چهار قبیله چون سوری، جمشیدی، تایمنی و فیروز کوهی امرار حیات داشتند ولی حکمرانان غوری یکسر متعلق به قوم سوری بودند. سوریها را مؤرخان عرب به شکل معرب آن زوری نوشته‌اند». پس در اینجا لازم به نظر می‌رسد تا غور قدیم را که زادگاه و خاستگاه زوریان بوده است از نظر مؤرخان و دانشمندان جهان به منظور وضاحت موضوع معرفی کنیم. حدود غور را از هری (هرات) تا فراه، تا زمین داور و تا رباط کروان گوزگانان (جوزجان) میداند».
دهخدا سلسلهٔ غوریان را چنین به معرفی می‌گیرد: «غوریان از امرای هستند که از قدیم در نواحی صعب غور واقع در کوهستانهای مابین هرات و غزنه امارت داشتند و به ملوک شنسبانیه یا آل شنسب مشهور بوده‌اند و به دو شعبهٔ اصلی منقسم می‌شدند: یکی از آن دو در غور سلطنت می‌کرد و پایتخت آنان فیروز کوه بود و دیگری در تخارستان قدیم واقع در شمال غور قدیم قرار داشته که پایتخت ایشان با میان بود.
حکومت محلی، امرای سلسله سوری تا سلطنت سلطان بزرگ غوری سلطان غیاث الدین ابوالفتح محمد سام غوری(۵۵۸ – ۵۹۹ هـ ق) در غور قدیم محدود بود اما با بقدرت رسیدن سلطان بزرگ غوری حدود مملکت توسعه یافت که تمام سر زمین آسیای مرکزی را از هندوستان تا عراق و از چین و جیحون گرفته تا تنگهٔ هرمز در خلیج فارس تحت بیرق فیروز کوه غور درآورد.
علامه پوهاند حبیبی غوریان را از تبار سوری و بقایای ساکها می‌شمارد و می‌گوید که: «سوریان طایفه یی بودند از افغانان خراسان و غور که تا اکنون هم به نام «زوری» در بادغیس هرات باستان در حدود زوایای شمال غرب هرات موجود اند. در دورهٔ قبل از اسلام نیز این دودمان در کوهسار تخارستان، غور، هرات و خراسان حکمروایی داشتند.
بهر حال، آنطوریکه گفته آمدیم مؤلف تاریخ خورشید جهان می‌نگارد: «... طوایف زوری و درزایی از شاخه‌های قوم تایمنی اند که ریاست آنها را در قدیم عبدالغفور خان تایمنی به عهده داشته است.
هم چنان مؤلف تاریخ خورشید جهان علاوه می‌دارد که باشنده گان اصلی و قدیمی غور قدیم تمن‌های سوری، جمشیدی، تایمنی و فیروز کوهی بودند که تحت ریاست تمن سوری (غوری) زنده گی می‌کردند و در اثر تزویج و ازدواج و شرکت در غم و شادی همدیگر و رعایت دوستی و دشمنی در مسایل صلح و جنگ میان هم چنان متحد و متفق شده بودند که هیچ امتیاز و تفاوتی میان شان نه ممکن بود و نه به مشاهده می‌رسید.
با ذکر دلایل فوق می‌توان اذعان نمود که غوری‌ها (سوری‌ها) جمشیدی‌ها، تایمنی هاکه زوری‌ها، درزایی‌ها و تیموریها از شاخه‌های آن می‌باشند یکجا با فیروز کوهی‌ها از یک دودمان بوده و همه افغانی الاصل آرین نژاد هستند و برتری آنهاازدید اسلام صرف به تقوای آنها می‌باشد.اصل و نسب زوری‌ها نوشته سر مؤلف عبدالغیاث غوری در وبگاه جام غور| و نسب زوری‌ها نوشته سر مؤلف عبدالغیاث غوری در وبگاه جام غور
 سوری 
سوری بعضی ها مترادف با نام زوری می خوانند یکی از قبایل غور باستان بودند. سوری ها پس از اینکه به اسلام رو آوردند به قدرت رسیدند. عده این قوم پس از اینکه سلطنت غوریان هندوستان را تسخیر نمودند مقیم هندوستان گردیده بعداً سلسله شاهی سوریان هند را بنا نمودند. مشهورترین شاه سوری هند شیرشاه سوری بود.
 تارخجه سوری ها 
غوریان از امرای هستند که از قدیم در نواحی صعب العبور غور واقع در کوهستانهای بین هرات و غزنه امارت داشتند و به ملوک شنسبانیه یا آل شنسب مشهور بودند. سوری ها و به دو شعبۀ اصلی منقسم می شدند: یکی از آن دو در غور سلطنت می کرد و پایتخت آنان فیروز کوه بود و دیگری در تخارستان قدیم واقع در شمال غور قدیم قرار داشته که پایتخت ایشان با میان بود.
علت اشتهار این دو سلسله به آل شنسب، انتساب آنان به شخصی است به نام شنسب (بهرام شاه سوری) که گویند در صدر اسلام،به اسلام رو آورد و به کوفه رفت از حضرت امیرالمومنین علی(رض) عهد و لوا غور را بستد.
به ارتباط امرا و سلاطین غور چنین نگاشته اند: آنعده از امرای غور که در اوایل ظهور اسلام بشهرت وقدرت رسیدند قرار آتی اند:
1- ما هویۀ سوری معاصر حضرت علی(رض) حدود (13- 36 هـ ق): این شخص که قبلاً اسلام آورده بود بعد از جنگ جمل در سال 36 هـ ق به کوفه رفت و از حضرت علی کرم الله وجهه عهد و لواء حکومت مرو را گرفت .
2- شنسب بن خرنک از اخلاف سور، حدود (36 هـ ق) در غور حکومت می نمود.
3- امیر فولاد سوری از احفاد شنسب حدود (130 هـ ق) در غور.
4- جهان پهلوان امیر کرور، حدود (139- 154 هـ ق) در غور.
مؤلف تاریخ غوریان به روایت منهاج السراج جوزجانی می نگارد: که غوری ها در قیام ابو مسلم خراسانی به طرفداری عباسیان به رهبری امیر فولاد یکی از فرزندان شنسب، شرکت داشته و مانند مردم خراسان در برپایی عباسیان نقش مهمی ایفا کرده اند و بعد از درگذشت او امارت به امیر کرور رسید).
5- امیر ناصر بن امیر کرور، حدود (160هـ ق).
6- امیر بنجی بن نهاران قسیم امیرالمؤمنین، حدود (170هـ ق)(وی به مقر خلافت عباسی سفر کرد و منشوری از هارون الرشید حاصل نمود و بعد از بازدید با خلیفه و بازگشت به جانب غور لقب قسیم امیر المومنین به وی داده شد که بعداً در شروع نام هر یک از سلاطین غوری این لقب افزون و به نام شان یکجا تذکر و نوشته می شد) .
حکومت محلی، امرای سلسله سوری تا سلطنت سلطان بزرگ غوری سلطان غیاث الدین ابوالفتح محمد سام غوری(558 – 599 هـ ق) در غور قدیم محدود بود اما با بقدرت رسیدن سلطان بزرگ غوری حدود مملکت توسعه یافت که تمام سر زمین آسیای مرکزی را از هندوستان تا عراق و از چین و جیحون گرفته تا تنگۀ هرمز در خلیج فارس تحت بیرق فیروز کوه غور درآورد.
اصل و نسب زوری ها نوشته عبدالغیاث غوری در وبگاه جام غور 

 تیموری 
تیموری شامل دو بخش بزرگ است: جمشیدی و فیروزکوهی. جمشیدی باشنده منطقه بالامرغاب تا کشک، بادغیس، کوروغ وغیره است. تعداد آنها حدود ۱۲ هزار فامیل بوده و کاملاً کوچی اند. آنها ادعا دارند که اولاده جمشید (شاه فارس و سلسله قدیمی پیشدادی) بوده و گفته می‌شود که آنها خصوصیات اصلی پارسی‌ها را نسبت به هرایماق دیگری با خالصیت بیشتری در خود دارند؛ بخصوص در بین ایلات آنها، مانند ایلات پارسیان که در خیمه‌های بسیار قوی بافته شده از موی سیاه بزی زندگی می‌کنند. این‌ها مانند پارسیان، مسلمان شیعه هستند. من لیست طوایف و بخشهای فرعی آنها را ندارم.

 قپچاق 
اقوام ترک اند؛ که درشمال افغانستان زیست دارند. قپچاقها بخشی از قبایل مسلمان خزری بودند بعد از فروپاشی امپراطوری خزر در جستجوی فرصت مانور بودند که با ظهور چنگیزخان با استفاده از فرصت با دوستی با چنگیزخان و ازدواج با دختران اشراف مغول در مدت بسیار کوتاه امپراطری " آلتین اردو " را تشکیل دادند که امپراتوری‌های بعدی تُرکها همه شاخه‌های آلتین اردو ویا گولدین هورد می‌باشد.
امروز بشمول اکثریت قبایل غلزی پشتونها، یهودیانِ اشکناز، تاتارها، قزلباشها، قرلوقها و تعداد دیگر قبایل تورکـ که بطور مجموع تورکان قپچاق نامیده می‌شوند با وجود تضادهای منفعتی و رقابتی بین هم متحدان طبیعی هم هستند.

 تاریخ قپچاق 
اقوام اویغوری وهیپتالی ونایمان وقبچاق؛ هیپتالی‌ها از دامنه‌های غربی اورال به سوی جنوب خزیده‌اند و بنا بران نام صحرای «کاشاغان» را از شمال ماوراءالنهر با خود به جنوب دریای آمو آورده‌اند و این نام درین سو به صورت «کاتاغان» در آمده است؛ مطابق به "ترکستان نامه" ترکان قبچاق در آغاز قرن ۸ م. (۷۱۱ م) سراسر آسیای میانه را در دست گرفتند و این‌ها بودند که ترکستان را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم کردند/ "آق اردو" و "گوگ اردو"/ یکی از روسای آق اردو موسوم به کوچی تا نواحی بامیان و غزنه را متصرف شد؛ و نام "تاشقرغان" از رسوب‌های این هجوم‌ها است. قراختاییان پیش از چنگیزیان به دشت‌های جنوبی روسیه رسیدند وبا قبچاق‌ها درامیختند. قبچاق‌ها در تحت رهبری قورقتمش متحد شدند وروسیه را اشغال کردند.

 قرغیز 
قرقیزها سومین قوم ترک نژاد افغانستان هستند که در ناحیه شمال شرقی و در تنگه واخان، بیشتر به صورت چادرنشین زندگی می‌کنند. قرقیزها اغلب گله دار و صاحب رمه‌های بزرگ بوده‌اند لیکن طی دوران جنگهای مجاهدین و اتحاد شوروی اغلب از تنگه واخان رانده شده، و در پاکستان با نقاط دیگر افغانستان سکونت اختیار کرده‌اند. «تعدادی نیز در اوت ۱۹۸۲ با مال و جابداد خود با هواپیما به ترکیه انتقال یافتند.»

 شیخ محمدی 
قوم شیخ محمدی در تمام مناطق افعانسنان, ایالت پشتونخواه ودر بلوچستان پاکستان بعضی ممالک دیگر به شکل براگنده زنده گی می‌ نمایند. در حقیفت این قوم مردم سیار یا کوچئ هستند تا حدود سی سال قبل اغلب مردم قوم شیخ محمدی خانه یا محل دایمی زنده گی نداشتند. کار این مردم گردشگری و دست گردانی می‌باشد. شیخ محمدی ها به زبان دری تکلم می نمایند عده هم به زبان پشتو صحبت می نمایند.. دین آن اسلام دارای مذهب حنفی میباشند. این طایفه درین اواخر شورای سرتاسری قوم شیخ محمدی را تاسیس نمودند که حمایت و نمایندگی از این قوم می نمایند. رئیس این شورا داکترمحمد هاشم مسکونه ناحیه 8 جوارمسجد تپه شیخ محمد روحانی کابل میباشد. شیخ محمدی ها در کابل در ناحیه هشتم کنار تپه شیخ محمد روحانی زندگی دارند. نفوس این طایفه در افغانستان حدود ۴۰۰۰۰ نفر میرسد. مردم قوم شیخ محمدی یک زبان مخفی بنام ادرگری دارند از این زبان تنها وقتی استفاده می‌کنند که کسی دیگری گفته شان را نفهمد. زنده گی مردم شیخ محمدی امروز از زنده گی مردم دیگر افغانستان فرقی ندارد در دوران جنگ زنده گی بشکل کوچی بسیار مشکل بود از این سبب تقزیبا همه مردم شیخ محمدی در مناطق مختلف مسکن گزین گردیدند.. تفصیلات کوچک راجع به قوم شیخ محمدی در وبگاه شیخ محمدی |

 تاریخچه 
مردم شیخ محمدی اولاده حضرت شیخ محمد رحمت‌الله علیه هستند که بنام حضرت روحانی بابا مشهور هستند مقبره مبارک حضرت روحانی بابا در شهر زرمت در ولایت بکتیا می‌باشد. حضرت روحانی بابا یگ شخصیت مقدس و مبارگ در شمال افغانستان بود او با قوت روحی و علمی خود مردم را از بیماری‌های مختلف شفا می‌بخشید و ایشان را در امور زنده گی یاری و مدت مینمود یک تعدادی از اولادهایی حضرت روحانی بابا به خصوص قبیله فقیر بیشه یی حضرت روحانی بابا را به میراث گرفته‌اند و حتی امروز هم به تداوی مردم مشغول هستند.
 تفاوت بین کوچی و شیخ محمدی 
با وجود اینکه مردم شیخ محمدی در حقیفت کوچی هستند بار هم ایشان با کوچی ها دو تقاوت مهم با کوچی‌هایی اصلی افغانستان دارند.
تفاوت اول مردم شیخ محمدی با کوچی‌هایی اصل افغانستان اینست که ایشان همیشه نفقه زنده گی شان را از راه تجارت کسب می‌ نمایند در حالی که کوچی‌هایی اصلی افغانستان مالدار هستند و با فروش شیر و ماست مقداری پول بدست میاوردند.
تفاوت دوم مردم شیخ محمدی با کوچی‌هایی اصل افغانستان اینست که ایشان در مسکن گاه‌هایی زمستانی و تابستانی خویش در خانه‌هایی شخصی یا کرایی زنده گی می‌کنند در حالی که کوچی‌هایی اصلی افغانستان بصورت عموم در خیمه‌ها زنده گی می‌نمایند تنها شیخ محمدی‌هایی که توان مالی کرایه گرفتن خانه را نداشتند در خیمه زنده گی می‌کردند.
چون مردم شیخ محمدی مانند کوچی‌هایی اصلی مالدار نبودند می‌توانستند به آسانی به خانه‌هایی شخضی یا کرایی زنده گی کنند از این لحاظ کوچ سالانه آنها از یک منطقه به منطقه دیگر جنبه اقلیمی نداشت بلکه یک ضرورت تجارتی بود به طور مثال آنها از کابل اموال وارد شده از هندوستان یا چین را می‌خریدند و انرا در لغمان یا جلال‌آباد به فروش می‌رساندند. یا مال را از یک شهر خریده به شهر دیگر ولسوالی وقریه جات می‌فروشند. این گردش تجارت هر سال تکرار می‌شد اموالی را که شیخ محمدی‌ها در قریه‌هایی دور عرضه مینمایند در حقیقت چیزی جدیدی نبوده بیسیاری از این اموال را مردم می‌توانستند از بازارهایی شهر هم بخرند ولی شیخ محمدی‌ها اموال خود را در بازارها به فروش نمی رسانند بلکه بگفته خودشان بند گری می‌کردند یعنی اموال شان را از خانه به خانه می‌بردند و بدین ترتیب اموال خویش را مستقیم به زنهایی خانه عرضه می‌نمایند که اجازه رفتن به بازار را نداشتند. با وجود اینکه شیخ محمدی‌ها در تمام مناطق افغانستان گردش می‌کردند ولی چون تعداد شان کم است برای بسیاری مردم افغانستان نا آشنا هستند این هم دلیل عمده انست که قوم شیخ محمدی در تحقیقات علمی انستیتوت‌های داخلی و خارجی خیلی کم یاد شده است. شیخ محمدی‌ها با هم ارتباطات خیلی کم دارند تا حال هیج کدام انجمنی وجود نداشت که همه شیخ محمدی‌ها را زیز یک سقف با هم یکجا نماید خوشبختانه اکنون با تأسیس شورای سر تا سری قوم شیخ محمدی این کمی از بین رفت.

 تقسیم بندی قومی از روی شغل و مسکن 
مردم قوم شیخ محمدی به قبیله‌ها تقسیم شده‌اند نام این قبیله‌ها اکثراً از محل زنده گی و یا کسب و کار مردم این قبیله گرفته شده است ما در اینجا از چندین قبیله قوم شیخ محمدی با تشرح کوتاه نام می‌بریم.
.فقیر
فقیر به کسانی گفته می‌شود که برایشان مادیات دینوی اهمیتی بزرگی ندارد آنها زنده گی خود را صرف عبادت و کمک به مردم می‌کنند قسمی که حضرت روحانی بابا این کار را کرده بود بعضی از اعضای قبیله فقیر قوم شیخ محمدی حتی امروز مانند حضرت روحانی بابا به طبابت مردم به شیوه که آنها از انرا از حضرت روحانی بابا به میراث گرفته‌اند مشغول اند آنها این طبابت را نه تنها در افغانسنان بلکه حتی در کشورهایی باکستان ایران و هندوستان در خدمت مردم قرار می‌دهند
.چار باغی
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که در منطقه چار باغ لغمان زنده گی می‌کنند
.نداف خیل
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که کسبه ندافی را اختیار کرده اند.
.کلوخی یا قلوخی
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که خانه هایشانرا از کلوخ یا گل ساخته بودند
.مسکوره یی
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که در منطقه مسکوره لغمان زنده گی می‌کنند
.بتره گر
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که کسبه بتره گری را اختیار کرده بودند
.ببر خیل
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که موهای خود را بسیار دراز مثل ببر نگهه می‌داشتند
.طلا خیل
شاید دندان‌هایی طلایی مردم این قبیله سبب شده باشد که این قبیله طلا خیل نامیده می‌شوند با اطمینان می‌توان گفت که مردم این قبیله زرگر یا طلا ساز نبودند و نیستند. این قبیله بندی قوم شیخ محمدی تنها در بین مردم شیخ محمدی مروج است و تنها برای شناختن سهل یکدیگر استفاده می‌شود مردم غیر شیخ محمدی این قبیله بندی را نمی‌شناسند.

 تقسیم بندی قومی از روی شغل و مسکن 
مردم قوم شیخ محمدی به قبیله‌ها تقسیم شده‌اند نام این قبیله‌ها اکثراً از محل زنده گی و یا کسب و کار مردم این قبیله گرفته شده است ما در اینجا از چندین قبیله قوم شیخ محمدی با تشرح کوتاه نام ان نام می‌بریم.

 فقیر 
فقیر به کسانی گفته می‌شود که برایشان مادیات دینوی اهمیتی بزرگی ندارد آنها زنده گی خود را صرف عبادت و کمک به مردم می‌کنند قسمی که حضرت روحانی بابا این کار را کرده بود بعضی از اعضای قبیله فقیر قوم شیخ محمدی حتی امروز مانند حضرت روحانی بابا به طبابت مردم به شیوه که آنها از انرا از حضرت روحانی بابا به میراث گرفته‌اند مشغول اند آنها این طبابت را نتنها در افغانسنان بلکه حتی در کشورهایی باکستان ایران و هندوستان در خدمت مردم قرار می‌دهند

 چار باغی 
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که در منطقه چار باغ لغمان زنده گی می‌کنند

 نداف خیل 
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که کسبه ندافی را اختیار کرده بودند
راجع به قوم شیخ محمدی

 کلوخی یا قلوخی 
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که خانه هایشانرا از کلوخ یا گل ساخته بودند

 مسکوره یی 
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که در منطقه مسکوره لغمان زنده گی می‌کنند

 بتره گر 
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که کسبه بتره گری را اختیار کرده بودند

 ببر خیل 
شیخ محمدی‌هایی را می‌نامند که موهای خود را بسیار دراز مثل ببر نگهه می‌داشتند

 طلا خیل 
شاید دندان‌هایی طلایی مردم این قبیله سبب شده باشد که این قبیله طلا خیل نامیده می‌شوند با اطمینان می‌توان گفت که مردم این قبیله زرگر یا طلا ساز نبودند و نیستند. این قبیله بندی قوم شیخ محمدی تنها در بین مردم شیخ محمدی مروج است و تنها برای شناختن سهل یکدیگر استفاده می‌شود مردم غیر شیخ محمدی این قبیله بندی را نمی‌شناسند. مردم قوم شیخ محمدی یک زبان مخفی بنام ادرگری دارند از این زبان تنها وقتی استفاده می‌کنند که کسی دیگری گفته شان را نفهمد.
زنده گی مردم شیخ محمدی امروز از زنده گی مردم دیگر افغانستان فرقی ندارد در دوران جنگ زنده گی کوچی بسیار مشکل بود از این سبب تقزیبا همه مردم شیخ محمدی در مناطق مختلف مسکن گذین شده‌اند

 یهودیان افغانستان 
چپ|250px|بندانگشتی||بازماندهٔ گورستان یهودیان هرات موسوم به (قبرستان موسایی‌ها)٬

پیشینهٔ حضور یهودیان در افغانستان نامعلوم است و گمان می‌رود آنها پس از ویرانی معبدشان توسط بخت النصر فرمانروای قوم آشور در ۷۲۰ پیش از میلاد و تبعیدشان به بابل در ۵۶۰ پیش از میلاد، به مناطقی در جنوب عراق٬ ایران و افغانستان فعلی که زیر سلطهٔ آشوریان درآمده بود کوچانده شدند. با این همه یافته‌های گوناگون و شواهد عمده‌ای وجود دارد که حضور مستمر یهودیان را از قرن هشتم تا قرن بیستم در سرزمین افغانستان نشان می‌دهد که بیشتر در شهرهای هرات، کابل، بلخ و بعضاً در غزنی می‌زیستند.

تشکیل دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸ میلادی و جنگ‌های اعراب و اسرائیل به تشدید مخالفت‌ها با یهودیان منجر شد. در سال ۱۹۵۰ میلادی که یهودیان به طور رسمی اجازه ترک افغانستان را داشتند، یهودیان بسیاری در نیمه اول قرن بیستم آن جا را ترک کرده و برخی از آنان در اسرائیل ساکن شدند. تبلیغات صهیونیستی به طور کامل در افغانستان ممنوع گردید و با این همه مهاجرت به آنجا فقط از اواخر سال ۱۹۵۱ م. اجازه داده شد. در سال ۱۹۶۷ م. تعداد یهودیان افغان که به اسرائیل مهاجرت نموده بودند به چهار هزار نفر رسید.

از ۱۹۵۲ م. یهودیان از خدمت در ارتش معاف شدند و مجبور بودند به جای آن مالیات معینی را پرداخت نمایند. در ۱۹۹۰ م. تنها ۱۵ تا ۲۰ خانواده در کابل باقی‌ماندند که آنان نیز در جریان جنگ‌های داخلی افغانستان آن جا را به قصد ترکمنستان، ازبکستان و هند ترک کردند. تا سال ۲۰۰۱ م. حداقل دو یهودی در کابل شناخته شدند. اسحاق لوی ۸۰ ساله سرایدار کنیسهٔ کابل در ژانویه ۲۰۰۵ درگذشت و برای به خاکسپاری در کوه زیتون در اورشلیم برده شد. در حال حاضر زبولون سیمینتوف تنها یهودی بازمانده در افغانستان است. عنوان اکنون من تنها یهودی شهر هستم، وبگاه تایمز (Times)|تاریخ بازدید = ۱۸ ژانویهٔ ۲۰۰۹ |

 شغنانی یا شُغنی 
۱. شُغنی یا شُغنانی نواحی شُغنان، راشت‌قلعه، بَرواز و روستای بَجو در ناحیهٔ روشان (گونهٔ بَجوی)، و در طول شاه‌درّه و درهٔ غُند (گونت) در تاجیکستان و نیز در ساحل غربی رود پنج در افغانستانزندگی دارند زبان این مردم را به نام زبان شغنانی یاد می‌نمایند.

 روشانی 
روشانی، روشنی یا روشنایی در دو سوی رود پنج در ناحیهٔ روشان در مجاورت نواحی شغنی زبان و نیز در درهٔ خوف در تاجیکستان (گونهٔ خوفی) و نیز در ناحیهٔ روشان در بدخشان افغانستان زندگی داشته دارای زبان به نام روشانی می‌باشند. شغنانی‌ها و روشانی‌ها در مجاورت هم زندگی داشته نفوس آنها حدود ۱۰۰ هزار نفر می‌رسد.

 اشکاشمی 
اشکاشمی در درهٔ اِشکاشم در جنوب تاجیکستان با حدود ۱۲۰۰ گویشور، اما بیشتر در افغانستان در ناحیه‌ای که رود پنج به سوی شمال می‌پیچد و نیز در سرچشمه‌های رود وَردوج حیات بسر می‌برند.

 زیباک 
زیباکی در سرچشمه‌های رود وردوج ولایت بدخشان زندگی دارند.

 سنگلیچی 
سنگلیچی قوم است که در شمال منجان و جنوب زیباک بدخشان درهٔ سنگلیچ و سرچشمه‌های رود وردوج بدخشان زندگی داشته بزبان سنگلیچی صحبت می‌نمایند.

 واخی 
این قوم در نواحی دره‌های کوهای واخان افغانستان چترال و گلگیت پاکستان زندگی دارند. قوم واخی در چهار کشور یعنی چین پاکستان تاجکستان و افغانستان زبانهای مختلف دارند که بنام زبانهای واخی یاد می‌گردند. زبان واخی در دو کرانه رود پنج در ولسوالی واخان، ناحیه. واخان تاجیکستان، در سرحدات شمالی پاکستان. در هونزا و در سرحدات چین با افغانستان تکلم می‌گردد

 وانگ والا 
یکی از اقوام کوچک افغانی است که در زابل و نیمروز زندگی دارند. دارای شباهت زبانی با بلوچی می‌باشند. وانگها قبایل از مهاجرین چینائی هستند. این قوم ممکن از چین به هند وسپس در ساحه بلوچستان انتخاب زیست نموده باشند. وانگ به معنی خواندن و والا یک لغت هندی است که مالک ترجمه شده می‌تواند. وانگ والا به معنی متعلقین وانگ یا قوم وانگ حدس زده می‌شود.

 جمشیدی‌ها 
جمشیدی‌ها یا فیروزکوهی‌های امروزی از جمله سلاله ترک‌های ساکاها و توکیوها بوده اغلبأ درتاریخ به اسم فیروزکوهی قدامت کهن تری ندارد، این قوم ممکن قبل و یا پیش از و یا یکجا با کاولی‌ها و زاولی‌ها وارد دامنه‌های کوههای مرکزی، از جمله کابل کنونی شده‌اند، که کاول یا کابل از قاول، زابل از زاول گرفته شده که در ردیف و هم وزن آن اسمای نظامی مانند: چینداول.. می‌باشد. کابل شاهان نیز ترک النسب بوده استعمال کنندگان همین اصطلاحات فوق نظامی می‌باشند، که حتی رنه گروسه بزرگترین نویسنده فرانسوی در اثرخود کابل شاهان را از نسب ترکان مغول می‌نامد، گروه عقیده دارند که مقبره شاه دوشمشیره ولی مقبره رتبیل شاه از کابل شاهان می‌باشد.

 زاولی‌ها 
زاولی‌ها یا زابلی‌ها عبارت اند از نژاد خَـلـَخ (خه لخ) یعنی خلج و یا قرلوق بوده‌اند. برعلاوه بازماندگان کوشانی‌ها، ساکاها، توکیوها، قالاچ‌ها، کاولی‌ها و بابری‌ها همه ترک بوده‌اند. در کابل صرف در حصه موجودیت قزلباشها در صفحه ۲۹۶ کتاب افغانان ـ جای ـ فرهنگ ـ نژاد، در زمان شاه شجاع می‌نویسد: قزلباش‌ها، که مهاجران تورک اند از سوی ایران آمده‌اند ۱۲۰۰۰ تن در کابل بود و باش دارند در مرادخانی، چنداول، جوانشیر و رکاخانه یعنی مرکز کابل زیست دارند. بناءً به صراحت می‌توان گفت که باشندگان اصلی کابل و حومه آن از نژاد تورک می‌باشند. موجودیت قدیمی‌ترین اسمای فراوان جغرافیایی تورکی در مرکز و محلات کابل شاهد این مدعای ماست. مانند چنداول، قره تای چنداول، ده بوری، ده مزنگ، ده کیپک، ایرغیمیر، مرادخانی، کوه قروق، دیوان بیگی، فاضل بیگ، قرغه، چیمتله، قروق تیپپه در دارالامان، آقسرای در قسمت شمال کابل، دره چومله یا چیمله در پغمان … و آله سای خوجه قـَوچی، باباقوچقار، ته تیمور، چیغچی، لوخ توغه ی، چَیکل، اِسترغیچ، بیگلربیگی، قلعه مراد بیگ، قره باغ، خـَلخ زاییها، تویب دره، توتیم دره، توک دره، تیکلر، توغ بیردی، دایمیرخان، بیکلر … در شمالی. کیچکین (پنجشیر) اونابه، تواخ و … در پنجشیر. در اینجا صرف در شهر کابل و شمالی بعضی از اسمای جغرافیایی تورکی نام برده شد اگر بسطح افغانستان هم نام برده شود هنوز هم بالاتر از ۵۰٪ اسمای جغرافیایی از کلمات تورکی می‌باشند.

 میش مست 
میش مست یکی از طوایف شیبانی اعراب می‌باشد که در سال ۴۹ هجری شمسی با یک گروه ۵۰۰۰۰ خانواده از سربازان عرب وارد شهر بلخ گردیدند. طوایف اعراب بدو اهل بودند شیبانی یا غیر کوچی و جباره یا کوچی. طایفه میش مست کنون در شهر مزار شریف وبلخ زندگی داشته به زبان دری لهجه بخارائی صحبت می‌کنند. در کنار لیسه سلطان راضیه شهر مزار شریف کوچه را بنام کوچه عربها یاد می نمایندکه متشکل از چندین طایفه عرب بودند. کنون صرف نام آن باقی‌مانده مردم آن پراگنده شده‌اند.

 گوجار 
گوجاری‌ها از قبایل هندی می‌باشند. زیاده مقیم جموکشمیر نورستان کنرهار بوده به زبان گوجاری صحبت می‌نمایند. این طایفه معمولاً در دره‌های سرد یخ بندی زندگی دارند.

 گجر (اسماری) 
گجرها در تمام نقاط افغانستان حضور دارند ولی بیشتر در کنر، نورستان، لغمان، بغلان، تخار و بدخشان هستند. گجرها به زبان گجری صحبت نموده اغلباً دارای شغل زراعت ومالداری می‌باشند. مولوی محمد صادق رئیس شورای گجرهای افغانستان است که در یکی ار مصاحبه‌های خود در مورد قوم گجر یاد نمود: این قوم در بخشهای بیشتری از این کشور پراکنده‌اند و نزدیک به یک و نیم میلیون جمعیت دارند. از اینکه گروه بزرگ این مردم در ولسوالی اسمار زندگی دارند بنام اسماری یا می‌گردند.

 زبان گجری 
زبان گجری، از زبان‌های شاخه هندو آریائی است و به گروه زبانهای هند و اروپایی تعلق دارد. به گفته زبانشناسان این زبان اصلاً همان زبان قبایل گجر است که در هند، پاکستان و کشمیر به آن صحبت می‌شود.
دکتر مجاور احمد زیار، زبانشناس افغان می‌گوید: "این زبان از گجرات آمده و مربوط به آنها است. گویشوران آن هم معمولا کوچی‌ها اند و کار شان مالداری است. من چهل سال قبل در منطقه کله گوش ولایت لغمان این زبان را ثبت کردم. زبان شان با زبان گجراتی فرق زیادی دارد، به دلیل اینکه در جوار پشتو زبانان و فارسی زبانان قرار داشته‌اند."
زبان گجری در بخش‌های شرقی و جنوب شرقی افغانستان بیشترین گویشوران را دارد، مولوی محمد صادق، رئیس شورای گجرها می‌گوید که به مرور زمان مردم گجر زبان خود را زیر تأثیر دیگر زبانهای حاکم فراموش کرده‌اند. وی می‌افزاید: "در حال حاضر ۵۰۰۰ خانواده در مناطق اطراف فرودگاه بگرام زندگی می‌کنند، آنها زبان خود را از دست داده‌اند و به زبان‌های پشتو و دری صحبت می‌کنند به جز تعداد کم از پیرمردان که هنوز زبان خود را حفظ کرده‌اند."
گویشوران زبان گجری در افغانستان دارای ادبیات نوشتاری نیستند و اگر چیزی هم به این زبان می‌نویسند از الفبای موجود در زبان‌های پشتو و فارسی استفاده می‌کنند. به تازگی وزارت معارف افغانستان تصمیم گرفته تا کتاب‌های درسی را به زبان گجری منتشر کند. گروه از گجری می‌گویند زبان گجری به اندازه زبانهای دیگر در افغانستان پیشینه تاریخی ندارد. این زبان بعدها به این کشور آمده است. چرا که منشأ این مردم و محل مرکزی آنها منطقه پنجاب و گجرات است."دکتر مجاور احمد زیار" می‌نویسد این زبان از گجرات آمده و گویش وران آن هم معمولاً کوچی‌ها اند و کار شان مالداری است"

 پیشینه تاریخی 
مولوی محمد صادق می‌گوید که قوم گجر در این کشور بیش از سه هزار سال سابقه تاریخی دارند و در یک زمان نیز از اقوام حاکم در این منطقه بشمار می‌رفته‌اند. در تاریخ مصر آمده است که این قوم از ۳۵۰۰ سال قبل از میلاد در افغانستان حاکمیت داشته‌اند و همچنان در تاریخ عرب‌ها هم نوشته شده که سخت‌ترین مقاومت‌ها را در آن دوران در مقابل عربها، گجرها انجام دادند. پیشینه تاریخی سه هزار ساله قوم گجر می‌تواند محل شک و تردیدهای قرار داشته باشد. در ویکی پیدیا هند پیشینه گجر چنین نگاشته شده است. گجرها از قوم خالص آریائی بوده در سال ۵۵۰ میلادی احتملا از گرجستان و یا خز (گجر) به شمال افغانستان سپس از راه قدیم بدخشان نورستان بدخشان کشمیر به هند رسیده‌اند. گروه گویند گجرها در زمان هونهای سفید ویا پس از هونهای سفید داخل مرز هند و شمال شرق افغانستان گردیدند.

 رسم و رواجهای مردم گجر 
گجرها در افغانستان به سی و دو قوم تقسیم شده‌اند و هر کدام از خود عنعنات ویژه دارند ولی این عنعنات بیشتر به دلیل تأثیر پذیری از محیط‌های دیگر در حال فراموشی است و تنها در مناطقی که گجرها اکثریت دارند رسم و رواج‌های آنها اجرا می‌شود. مولوی صادق رئیس شورای گجرها می‌گوید: «در مناطقی که حدود ۵۰۰ یا هزار خانواده گجری با هم زندگی می‌کنند، رسم و عنعنات خود را هنوز حفظ کرده‌اند ولی در مناطق دیگر که گجرها با اقوام دیگر زندگی می‌کنند فرهنگ آنان را پذیرفته‌اند.»
طاهری، جت، قپچاق، تیموری، پیکراغ، روشانی، فارسی، فیروز کوهی، میش مست، واخی، جمشیدی، غوربت، پاراچی، نورستانی ایماق ملیکی وانگ والا ارموری بلوچ جلالیتاتارکوتانا هندو بلوچ، پشه‌ای، نورستانی، اسماری (گجر)، قزلباش‌ها، , مغل، عرب (سامی)

 شادی باز 
قوم است که بصورت پرگنده نیمه کوچی در جنوب و شرق افغانستان زندگی می‌نمایند. این قوم به اساس شغل که در شادی بازی، مداری بازی، خرس بازی دارند مشهور به شادی باز شده‌اند. قوم شادی باز دارای زبان خاص خود است.

 گوارباتی 
از اقوام است که در افغانستان زندگی ذاشته بزبان گوارباتی صحبت می کنند.
پشه یی های ولسوالی دره نور و اطراف آن گوا را به مفهوم اصیل وصاف استعمال نموده و به نام گوار یاد می نمایند و نیز نام منطقه گوریک که مردم آن به بنام گوریکی یاد می شوند و پشه یی هستند و نیز طایفه بنام گوریک در کهوی کلمان و یا قبیله زبان گوارباتی و گهواری که در ناحیه علیای کنرها زندگی کرده و با پشه یی ها قرابت خیلی نزدیک دارند. تا اکنون تحقیقات در مورد زبان قوم گواراباتی صورت نگرفته است؛ ولی ممکن این مردم با مردم شهر گوا Goa هندوستان رابطه تاریخی داشته باشند.

 قوم براهویی افغانستان 
براهوائی یا براهویی این قوم ازاقلیت کوچک افغانستان بوده درحوزه نیمروزحیات بسرمی برند.. به زبان براهویی که یکی از زبان‌های دراویدی است صحبت می‌نموده عمدتاً در جنوب پاکستان، ایران هند زندگی می‌کنند. زبان براهویی دارای ریشه دراویدی بوده از زبانهای جنوب هندوستان می‌باشد. در حقیقت زبان براهوی مخلوط از زبان سند و بلوچ می‌باشد. زبان براهوی زبان مادری طوایف براهویی در قوم بلوچ است؛ که یک شاخه از بلوچها به این زبان صحبت می‌کنند.
اقوام براهویی درکناره چپ رود هیرمند ـ و درریگستان هیرمند وخاشرود زندگانی دارند. مناطقی که این طوایف بشکل حیات بدوی و محلی زنده گی دارند بنام‌های «بکت» و «کجر» یاد می‌گردد. یا سخن برآنکه مسکنی که ایشان در اختیاردارند ازمرزایران /افغان درکناره‌های رود هیرمند تا «ریگستان» و «گرمسیر» امتداد دارد.

براهویی‌ها یکی ازمردمان کهن حوضهٔ سیستان بزرگ است که احتمالاً ارنواحی سند سفلی بدین مناطق کوچیده و درمناطق نیمروز، هیرمند سکونت اختیارکرده و با بلوچ‌ها و پشتون‌ها وعرب‌ها مزدوج گردیده‌اند. براهوییها خود را وابسته به عشایر حسینی، منگل و بلوچ مرتبط میدانند. براهویی هاییکه لهجه خویش رانظربه دادو ستد و رفت و آمد با دیگران ازدست داده با زبان پشتو و فارسی و بلوچی آشتا و آمیخته شده‌اند. چنانچه طایفهٔ شان که بزبان براهویی حرف می‌زنند ازعشیره منگل هستند. قبیله محمد حسینی پرجمعیت‌ترین اهالی براهویی را تشکیل می‌دهد. برعلاوه، بلوچ‌های رخشانی و پشتون‌های نورزی نیزگویش لهجه براهویی را دارند. یا به سخن دیگرایشان نیربا زبان براهویی تکلم می‌کنند.

شورابک ـ منطقه قبیله بریچ است که در این منطقه درساحه جنوبی آن «بلوچان براهویی» سکونت دارند. سلسله کوه عمران این اهالی را ازنواحی «پشین» که مربوط قبیله‌ترین است جدا می‌سازد ودربخش جنوب غربی آن سرزمین «بلوچان رند» واقع است.
 مشغولیت و اقتصاد 
اهالی بلوچانی که نادارهستند و هم آنهاییکه به لهجه براهویی سخن می‌زنند درمناطق خشک و سوزان و لامزروع زندگانی دارند که درموسم تابستان با خرو خرگاه و اشترشان بسوی قندهارو کناره‌های پرآب هیرمند / ارغنداب و حتی زابل رهسپارمیشوند و به کارهای کرایه کشی و باربری و دروکردن گندم و دیگرکارهای مزدوری اشتغال می‌ورزند. براهویی هاییکه مالدار هستند دراین موسم با فروش بشقل، زغال و پشم شترمبادرت می‌ورزند، پس حیات براهویی‌های مالدارمتکی برتولیدات حیوانی است. درمقابل این تولیدات خویش ازنواحی شهرک‌های نزدیک، مایحتاج زندگی شانرا با خرید بوره (شکر)، چای، تکه ودیگراشیاء مورد ضرورت را تهیه می‌دارند. براهویی‌های نادار درموسم تابستان درنواحی دلدلزارها و با تلاق‌ها چند ماه تابستان را با ساختن خانه‌های گزی و حصیری سپری می‌نمایند و اینوع کلبه‌ها را بنام «کدول» (غژدی خیمه ) یاد می‌دارند.
 زبان 
زبان براهویی ریشه زبان دراویدی بوده از زبانهای جنوب هندوستان می‌باشد. در حقیقت زبان براهوی مخلوط از زبان سند و بلوچ می‌باشد. مردمان طوایف براهویی شاخه از ملیت بلوچ بوده این زبان تکلم می نمایند. 
دانشنامه ادب فا رسی دربارهٔ زبان براهویی می‌نویسد: «زبان براهویی (دراویدی) که بیشترآنها پشتو زبان و یا بلوچ زبانند اززمره نژاد مدیترانه یی با آمیختگی اندک بوده درناحیه جنوب غربی افغانستان با جمعیت حدود ده هزارنفرزندگی می نمایند. زبان براهویی را زبان «جت ـ فتح جیم» یا زبان اهالی «کولی = جپسی‌های اروپایی» و یا «گجی ـ به ضم گاف» یاد می‌دارند که درناحیه شمالی بنام «گجرـ به ضم گاف و جیم» مسمی است»
شمس الدین ابوعبدالله مقدسی ازسیاحین مشهورسده چهارم هجری که درفلسطین متولد گردیده درکتاب جغرافیای التقاسیم قی معرفه الاقالیم می‌نویسد: زبان کوچ و قفص و یا کوفج و همچنان زبان بلوچ اززبان براهویی متاءثر می‌باشد.
سخن برآنکه بنا برقول مقدسی، اگرزبان براهویی براستی هم متاُثرازدراویدی باشد که قدامت این زبان بیشترازبلوچی و کوچی می‌باشد. متون تاریخی نیزبا کم و کاستش ازتاثیرزبان براهویی بربالای زبان‌های بلوچی و پشتوحرف‌هایی را بمیان کشیده است. این زبان‌ها یعنی براهویی، دراویدی، سندی، پشتو و بلوچی درسراسرمناطق دورونزدیک قلمروجغرافیایی هند و سند و سیستان و بلوچستان پراگنده شده است.بنگرید به کتاب افغانان ـ الفنستون ـ ترجمه محمد آصف فکرت ـ صص ۴۴۵ و ۴۴۷
داکترعلی اکبرجعفری دانشمند ایرانی دربارهٔ زبان براهویی می‌نگارد: «زبان براهویی ازجمله زبان‌های دراویدی اند که دربلوچستان صحبت می‌گردد. زبان براهویی یک همبستگی با زبان غیر آریایی مانند دراویدی هند همچون تمیل، تیلگو و ملیالم دارد. براهویی دیرینه‌ترین زبان دراین مناطق بوده و تا کنون گویش داشته که پیشینهٔ این زبان کما بیش به هفت هزارسال می‌رسد.»دراین باره بنگرید به فصلنامه ره آورد منتشره کالیفورنیا شماره چهل سال ۱۳۷۴ صفحهٔ ۹۲

 پیشینه 
دانشمند غربی ایچ ـ دبلیو بیلیو درکتاب خود بنام «نژادهای افغانستان» مطالب جالبی را به بحث می‌گیرد ومینگارد: دراوایل سده میلادی یکعده اقوام هندی ازنواحی سند و گندهارا (وادی کابل ـ پیشاور) به وادی‌های هیرمند و ارغنداب (اراکوزیا) و سیستان حمله بردند ودرآنجا رحل اقامت افگندند؛ که ازآنجمله همین اهالی براهویی، (گجرها) را نیزشامل می‌گردید. گندهارا یی‌ها درهنگام هجوم شان به اراکوزیا نام آن منطقه را گندهارگذاشتند که امروز به کندهارو یا قندهارتغییرهویت داده است. با بمیان آمدن سکاها درسیستان که نام این منطقه ازاین قوم صحراگرد اخذ شده مردمان هندی تباربه شمول یک دسته ازگجرها نیز به هرطرف پراگنده گردیدند. سکاها اهالی بومی منطقه را که جت‌ها و گاتی‌ها باشند نیزمتواری ساختند وآنها به دره‌های سوات و بنیروباجورو وزیرستان و دردیگرمناطق اندوس که سده‌های پیش به وادی هیرمند مهاجرت کرده بودند واپس به اوطان اصلی خویش چارناچارکوچیدند. «گاتی‌ها» دسته دیگر از جت‌ها هستند که پس ازمهاجرت ازوادی هیرمند بجانب جنوبشرقی غزنی درناحیه کتواز اقامت جستند. (احتمال کلمه کتواز ازنام قوم کاتی/گانی بعید به نظرنمیرسد). طایفه گجرها که همین جت‌ها باشند درمنطقه بزرگ «گجرات» که اسم با مسمایی است مسکن گزین شدند.
ازگفته‌های فوق چنین برمی آید که این اقوام هندی تبار (یک دسته ازگجرها /جت‌ها) در افغانستان باقیماندند که امروز اقوام براهویی را بازتاب می‌دارد.

 تیرابی 
 موری 
موری شاخه از قوم بختیاری می‌باشد؛ که در ولایت هرات، بلخ و سمنگان رندگی دارند. این قوم در زمان نادرشاه افشار به قندهار ناقل گردیدند. قشلاق مهمترین گروه آنها در نزدیکی «حضرت سلطان» در ولایت «سمنگان» می‌باشد که روستایی به نام «بختیاری (قریه بختیاری)» نیز به نام آنها وجود دارد. سرسلسله طایفه موری، شخصی بنام موری بود، که این طایفه بنام وی نامگذاری شده‌است. وی دو پسر بنام‌های بردی و باور داشت، که فرزندان آنها، شاخه‌های نخستین این طایفه را تشکیل دادند؛ لذا طایفه موری از دو باب یا تیره اصلی تشکیل شده‌است: بردین وبوری.

 مغول 
 مونجانی 
منجان یکی از ولسوالی‌های ولایت بدخشان می‌باشد. مردم آنرا منجانب می‌گویند. زبان این مردم از سایر دره‌ها متفاوت بوده بنام زبان مُنجی، مونجی یا مونجانی می‌نامند. معادن لاجورد درین دره وجود دارد که از تاریخ تمدن مصری‌ها تا امروز لاجورد استخراج می‌گردد.

 قارلیق 
قرلقهای قوم هستند که زیاده در شمال افغانستان زندگی دارند. هزاره‌های شیخ محمدی افغانستان یکی از اقوام قارلق می‌باشد. سلطان محمود در غزنی از قوم قرلق بود. در افغانستان قریه جات هم به نام قارلوق قُرُق وجود دارد که محل آن در بین فاصله دو شهر فیض آباد و تالقان می‌باشد. قرلقها در شمال شرقی افغانستان و در ولایت بدخشان ولسوالی درایم ولسوالی غوربند (هزاره شیخ محمدی) دهنه غوری بغلان زندگی دارند. قرلق‌ها در افغانستان مخصوصاً در تخار کنونی همه به لهجه ترکی قرلوقی صحبت می‌کنند و در ولایت تخار افغانستان بیش از هفتاد درصد به این زبان بلدیت دارند. کنون قرلق‌های افغانستان از جنگ دست کشیده به فعالیت‌های علمی، فرهنگی و آموزشی مشغول هستند. قرلقها پس از سال ۲۰۰۱ وفا دار به حکومت مرکزی افغانستان باقی‌مانده‌اند.

 پیکراغ 
 فارسی 
این قوم در هرات سکونت دارند.

 ملیکی 
قوم ملیکی یکی از اقوام ولسوالی کرخ ولایت هرات است . این قوم در قریه ای نسبتا کلان مربوط ولسوالی کرخ که به نام ملیکی ها یاد میشوند بود و باش دارند . زبان تکلمشان دری لهجه هراتی است فرهنگ، عادات، رسوم شان با سایر ملیتها هرات تفاوتی ندارد

 جلالی 
قوم جلالی‌های افغانستان از شاخه قیام گذار مشهور کرد بنام کوراغلو می‌باشد. این قوم در مناطق چون هرات فراه زندگی دارند. این طایفه از سنی مذهبان افغانستان بشمار می‌آیند. اکثریت قوم جلالی افغانستان به زبان پشتو تکلم می‌نمایند و عده هم به زبان دری صحبت می‌نمایند. تعداد نفوس این مردم در هرات ۵۰۰ خانوار در فراه وسایر نقاط کمتر می‌باشد. جلالی‌ها یکی از لشکریان سلطنت هوتکیان بشمار می‌آمد. شامحمود هوتکی در جنگها با ترکیه از این مردم علیه دولت عثمانی استفاده نمود. به همین مناسبت عده آنها با پشتونها ازدواج نموده زبان پشتو را اختیار نمودند.
دکتر او. پسکو محقق آلمانی بر این باور است که وجه تسمیه ایل جلالی به خاطر عظمت و شکوه و جنگاوری این ایل در مقابل سه امپراتوری بزرگ می‌باشد.
پژوهشگر انگلیسی آقای مارک سیکس که مدتی در کردستان بوده است و تحقیقی در خصوص ایلات کرد دارد می‌گوید: جلالی‌ها که بالغ بر صدها هزار نفوس می‌باشند در کشورهای ترکیه - ایران - ارمنستان و آذربایجان زندگی می‌کنند. اکثر آنها در اطراف کوه آگری (آرارات یا گلی داغ), ئه له گه ز، دشت روان، ییلاقهای سرحد، ماکو، بازید، آگری، قرس، ایدر، وان، موش و... زندگی می‌کنند. گروه زیادی از آنها به آناتولی میانه کوچانده شده‌اند

 تاریخچه طایفه جلالی 
نام جد بزرگوار طایفه جلالی ورمزیار بود. او برادر بنام جلال داشته که نوادگان او هم به ایل جلالی مشهورند ودرمرز ترکیه وعراق ساکن شده‌اند درمنابع عثمانی که بعضی ازکتب آنهاهنوزترجمه نشده، واژه جلالی به عنوان یاغیان وشورشگران یادشده است. سرزمین اولیه قبیله جلالی، کردستان ترکیه (آناتولی) بودکه ازطرفی هم به سمت کوهستان آرارات کشیده می‌شود، این مناطق در گذشته تحت فرمانروایی قبیله جلالی بود. این مناطق کوه بند که ساحه وسیع را در بردارد درهمان ابتدای به قدرت رسیدن عثمانیها تصرف شد همین امرباعث شدفرهنگ وعقاید و زبان این مردم تحت تأثیر ترکان عثمانی قرار گیرد. دردوره‌ای که ایل جلالی به قیام برخاست عثمانیها بزرگترین امپراتوری رادرجهان برپاکرده بودند. زمانیکه این قیام به اوج رسیده بود دیگرقبایل کردتباروحتی ترکان هم به این قیام پیوستند. بطورکل تمامی قبایلی که به قیام جلالی علیه خودکامگی سلطان عثمانی پیوستندلقب جلالی رابرخودمفتخرنمودند. این نبردنخست به رهبری روشن جلالی معروف به ((کوراوغلو)) سپس توسط «دلی حسن خان جلالی» ودرنهایت بافرماندهی آبازه محمدپاشاجلالی که خودنیز ازسرداران عثمانی به حساب می آمدادامه یافت.
کوراوغلو قهرمان حماسی مشترک میان مردمان آذربایجانی، کردهای کُرمانج و ترکمن‌ها است. جلالی‌های افغانستان از همین نام هستند.
مولد این قیام مردی سالخورده به نام علی ملقب به علی کیشی بود. وی پسری موسوم به روشن (کوراوغلو) داشت. بزرگ‌مرد این محل مردی بود بنام حسن خان که بعداً قیام را رهبری می‌کند. روایت است که اولاده موصوف به کوراوغلی در جغرافیای وسیعی از قفقاز، ایران، افغانستان، آسیای مرکزی و برخی نقاط دیگر گسترده‌است. در این جغرافیای وسیع، افسانه‌های کوراوغلی در قالب نمونه‌های آذربایجانی، قفقازی، آناتولی، ارمنی، گرجی، ازبکی، ترکمنی، خراسانی، قشقایی و حتی توبولها یا گروه‌های تاتار در سیبری (روسیه) سروده شده‌است.
دلی‌حسن یکی از نیرومندترین جلالیها بود سرانجام دولت مرکزی، با انتصاب دلی‌حسن به حکومتِ، به قیام او خاتمه داد سپس به اشاره صدراعظم و به اتهام تلاش در جلب حمایت پاپ و جمهوری و ینز، در ۱۰۱۴/۱۶۰۶ به قتل رسید؛ ولی قیامها ادامه یافت تا آنکه عثمانیها باسپاه عظیمی به رهبری کارکشته‌ترین پاشاهای عثمانی درگیر شدند. درپی کشتاربی رحمانه عثمانیهاایل بزرگ جلالی مجبور به ترک دیارشد. همین دوره بود که هرچندطایفه ازاقوام جلالی به دیگر ملل کوچ کردند که عمده این ایل درکشورهای چون ترکیه، جمهوری آذربایجان، ایران افغانستان و ارمنستان حضوردارند. علاوه بر این کشورها در کردستان عراق، کردستان سوریه وقفقازهم طوایف مختلفی ازجلالیهاحضوردارندوباگویش مردمان همان مملکت تکلم می‌کنند.

 تاتار 
این قوم پس از حملات چنگیز بر افغانستان درین کشور جای گزین شدند. عده هم در زمان تشکیل دولت شوروی به افغانستان هجرت نموده بودند. فعلاً عده قلیل از این قوم در صفحات شمال در میان ازبکها و ترکمنها زندگی دارند. اکثراً زبان خودرا از دست داده‌اند.

 کوتانا 
 سایر اقوام 
علاوه بر اقوام نامبرده عده قلیل از روسهای مسلمان شده، چینائی‌های مسلمان، آمریکائی به صفت خانم افغان، پنجابی، سندی، ویدی، چیچینی در افغانستان زندگی دارند. بنده درسال ۱۳۶۲ در نو آباد کابل با فامیل یک چینائی معرفی شدم که در زمان انقلاب چین به افغانستان هجرت نموده درین محل زندگی داشت.
 گوارباتی
۴-هزاره، ۷- ، ۸- ۱۲- تایمنی، ۱۳- براهوایی، ۱۵- تیرابی، ۱۷- موری، ۱۸- مغول، ۱۹- مونجانی، ۲۱- زوری، ۲۳- اشکاشمی، ۲۴- شیغنانی، ۲۷- قپچاق، ۲۸- سنگلیچی، ۲۹- قارلیق، ۳۱- پیکراغ، ۳۲- روشانی، ۳۳- فارسی، ۳۴- فیروز کوهی، ۳۵- میش مست، ۳۷- واخی، ۳۸- جمشیدی، ، ۴۱- نورستانی، ۴۲- ایماق، ۴۳- ملیکی، ۴۵- ارموری، ، ۴۸- تاتار، می‌باشد.

 تمرین ریفرنس 
برای تمریننوشته 

 پانویس 

 منابع 
 ویکی پیدیا انگلیسی
 افغانستان در مسیر تاریخ نوشته میر غلام محمد غبار جلد اول بخش افغانستان ماقبل تاریخ
 نژادهای افغانستان نوشته هنری والتر بیلو و چاپ نشرات کلکوته تاکسکر سپنک کمپنی صفحات ۹–۱۱۳ سال چاپ ۲۹ جنوری سال ۱۸۸۰ لاهور

 اسطوره ده سبط گمشده بنی‌اسرائیل نوشته دکتر عبدالله شهبازی در وبگاه اختاپوس

 ملک سلیمان علیه السّلام: آخرین دوره حکومت انبیاء بر بنی اسرائیل

 افغان در وبگاه انسالوکوپیدیاایران

 نژادهای افغانستان در وبگاه کتابخانه کانگریس

 نفوس افغانستان در سایت اداره اطلاعات مرکزی آمریکا.

 ملیتهای افغانستان نظر به تعداد مذهب ملیت و نفوس

 تاریخچه اقوام و نژادها در افغانستان نوشته دوکتور عنایت اله شهرانی با همکاری دوکتور عنایت فاریابی

اسطوره ده سبط گمشده بنی‌اسرائیل نوشته دکتر عبدالله شهبازی در وبگاه اختاپوس

 ملک سلیمان علیه السّلام: آخرین دوره حکومت انبیاء بر بنی اسرائیل

 افغانستان در پنج قرن اخیر نوشته میر محمد صدیق فرهنگ جلد اول افغان پشتون وپتهان صفحات۳۵الی ۵۶
 افغان ویکی پیدیا انگلیسی

 نفوس شناسی افغانستان ویکی‌پدیا انگلیسی

 پیدایش قبایل افغان (پشتون) در خراسان (افغانستان نوشته صاحبنظر مرادی در وبگاه
http://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=955
۱. (برای تفصیل این موضوع دلچسپ تاریخی و لسانی و ادبی به کتاب پته خزانه طبع کابل و جلد دوم تارخی ادبیات پشتو رجوع شود)
 نورستان سرزمین رنج ومبارزه نوشته تیمور در سایت حزب همبستگی ملی

 Nuristan: Hidden Land of the Hindu Kush
 کتاب تاریخچه اقوام و نژاد در افغانستان نوشته دوکتور شهراله شهرستانی فصل چهارم ترکها و ایماقها در وبگاه ترکها
 شماره ۴۹ «مجله غرجستان» سال ۱۳۸۸ کابل افغانستان
 سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان گفت وشنود خبرنگار مجله غرجستان با محمد زمان کلمانی پیرامون سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان. در وبگاه پشه‌ای

 جوگی‌ها نوشته محمد ظاهر ظفری شهر کندز مورخ چهارم جوزای ۱۳۸۶ در وبگاه فردا

. نژادهای افغانستان نوشته هنری والتر بیلو و چاپ نشرات کلکوته تاکسکر سپنک کمپنی صفحات ۱۱۱–۹ سال چاپ ۹۹ جنوری سال ۱۸۸۱ الهور
 افغان در انسالوکوپیدیا ایران

 نژادهای افغانستان در وبگاه کتابخانه کانگریس

 نفوس افغانستان در سایت اداره اطالعات مرکزی آمریکا

World Directory of Minorities وبگاه در پتان*

 ملیتهای افغانستان نظر به تعداد مذهب ملیت و نفوس

 اسطوره ده سبط گمشده بنیاسرائیل نوشته دکتر عبدهللا شهبازی در وبگاه اختاپوس
 افغانستان در پنج قرن اخیر نوشته میر محمد صدیق فرهنگ جلد اول افغان پشتون وپتهان صفحات۵۳الی ۳۷
 افغان ویکی پیدیا انگلیسی

 نفوس شناسی افغانستان ویکی‌پدیا انگلیسی

 پیدایش قبایل افغان) پشتون (در خراسان) افغانستان نوشته صاحبنظر مرادی در وبگاه

 برای تفصیل این موضوع دلچسپ تاریخی و لسانی و ادبی به کتاب پته خزانه طبع کابل و جلد دوم تارخی
ادبیات پشتو رجوع شود.
 علامه پوهاند عبدالحی حبیبی، افغانستان بعد از اسلام، جلد اول و دوم، ص ۱۳۷
 افغانستان در دایرة المعارف تاجک، ترجمهٔ دکتور جلال الدین صدیقی، ص (۲۷)[
 شاه محمود، محمود، تاریخ دولت دولت مستقل غوریان، سال ۱۳۸۶، ص(۴۸)
 سرمؤلف عبدالغیاث غوری، غور در گذر گاه تاریخ ، روز نامه انیس، ۶/ ۱۱/ ۱۳۸۷، ص(۶)
 شورای بزرگ قوم زوری در افغانستان فیس بوک مطالب کامل در مورد منشع زاوری‌ها نوشته ادمین فیس بوک شورای زوری

 یهودیان افغانستان، وبگاه فارسی انجمن کلیمیان تهران، بازدید در تاریخ ۱۸ ژانویهٔ ۲۰۰۹

 زندگی زبانها ۵: زبان گجری نوشته سعید حقیقی در وبگاه بی‌بی‌سی فارسی

 کتاب «نگاهی به سیستان و بلوچستان» صفحه‌های ۱۱۴ و ۱۱۵ تألیف ایرج افشارسیستانی چاپ ایران ۱۳۶۳
 لهجه براهویی درحاشیه نابودی نوشته کامل انصاری یکشنبه، ۸ دی ۱۳۹۲، ۱۴:۵۴ نوشته کامل انصاری در وبگاه خاوران

 زبان اورموری ویکی پیدیا انگلیسی
 جوگی‌ها هیچ پادشاه از ما احوال نمی‌گیرد نوشته ویبسایت دوچ ویله

 جوگی‌ها نوشته محمد ظاهر (ظفری) شهر کندز چهارم جوزای ۱۳۸۶ در ویبسایت فردا. رو

 زنده گی نامه جوگی‌ها بخصوص حاجی رنگین جوگی. استاد دمبوره نوشته فاریاب باستان در ویبسایت فیس بوک. 
 ویدو ار شغل جوگی‌ها

منبع در مورد طایفه پشه ای
. جان هوگ یان Pashai Language Development Project: Promoting Pashai language, literacy and community development1 در وبگاه سیل مؤسسه تحقیقات بین‌المللی زبان

. فیس بوک جوانان پشه‌ای معلومات در هر موارد طایفه پشه. بنده را اجازه داده است تا از این فیسبوک استفاده نمایم
. سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان: گفت وشنود خبرنگار مجله غرجستان با محمد زمان کلمانی پیرامون سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان. در وبگاه شه‌ای
. زندگی زبانها ۴: زبان پشه‌ای نوشته سعید حقیقی دوشنبه ۰۱ دسامبر ۲۰۰۸–۱۱ عقرب ۱۳۸۷در وبگاه بی‌بی‌سی

. عروسی پشه ای‌ها دوشنبه ۱۳۹۰/۰۹/۲۱ساعت ۱۲:۲۹ بعد از ظهر در وبگاه کابلستان
. ویب بلاک کلمان در مورد زندگی باشنده گان پشه‌ای در افغانستان
. گفت وشنود خبرنگار مجله غرجستان با محمد زمان کلمانی شاعر و نویسنده، پیرامون سوابق تاریخی قوم پشه یی در افغانستان در ویبسایت کلمان
. زبان وملیت پشه ئی در ویبسایت ویکی پیدیا انگلیسی

منبع در مورد هندو و سیک 
 مختصری از تاریخ بودیسم و اسلام در افغانستان الکساندر برزین نوامبر ۲۰۰۱، بازنگری دسامبر ۲۰۰۶ مترجم: سجاد همدانی در وبگاه برزین به نوشته فارسی

 "ما باشنده گان دیرینهء این سرزمین" کتاب در مورد تاریخ هندو سیک و مذاهب آن در افغانستان نوشته اشور داس آلمان محل انتشار شهر استهکولم سویدن ادمین وبگاه کابل نات.
 هندو باوران مظلوم ترین اقلیت افغانستان 12 جدی 1392 نوشته غلام اکبر نوابی در وبگاه خراسان زمین .

 اعتراض هندوها و سیک‌های افغانستان به حذف کرسی پیشنهادی آنها در مجلس نمایندگان در ویب سایت بی بی سی 

. آئین هندو در افغانستان نوشته کریم پوپل در وبگاه ویکی پیدیا دانشنامه آزاد

رده:اقوام در افغانستان
رده:جوامع مسلمان
رده:گروه‌های قومی جداشده توسط مرزهای بین‌المللی
رده:مردمان ایرانی‌تبار
رده:آسیای مرکزی
افغانستان
رده:امارات
رده:ایالات و سرزمین‌های بنیان‌گذاری‌شده در ۱۷۴۷ (میلادی)
رده:ایالت‌ها و قلمروهای بنیان‌گذاری‌شده در ۱۷۰۹ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۷۰۹ (میلادی) در آسیا
رده:حکومت‌های تمامیت‌خواه
رده:کشورها در آسیا
رده:کشورها و سرزمین‌های پشتوزبان
رده:کشورها و سرزمین‌های فارسی‌زبان
رده:کشورهای آسیای مرکزی
رده:کشورهای اسلامی
رده:کشورهای جاده ابریشم
رده:کشورهای جنوب آسیا
رده:کشورهای عضو اتحادیه همکاری‌های منطقه‌ای جنوب آسیا
رده:کشورهای عضو سازمان ملل متحد
رده:کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی
رده:کشورهای کمترتوسعه‌یافته
رده:کشورهای محصور در خشکی
رده:مناطق مورد مناقشه در آسیا