Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
የበለጠ ሞላ ለመምህርነት መመረጥ፣ እነኚህን መመዘኛዎች ኹሉ ያለፈ እንደ ኾነ ከትምህርት ክፍሉ አመራር ጠይቄ አረጋግጫለሁ፡፡ በፍልስፍና ኮርሶች ውጤት እና በተካሔደው ቃለ ምልልስ ምዘና፣ ከተወዳዳሪዎቹ መካከል ከበለጠ ልቆ የተገኘ አልነበረም፡፡ ይህም የምዘናው አፈጻጸም ከአድልዎ የጸዳ እንደነበር ያሳያል፡፡
እኔ እና በለጠ ሞላ የተዋወቅነው፣ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የፍልስፍና ትምህርት ክፍል ሓላፊ ኾኜ ሳለሁ፣ ከአውሮፓ የማስተርስ ዲግሪውን ይዞ ከተመለሰ በኋላ ነው፡፡ በዚሁ ፕሮግራም ሥር አራት ተማሪዎች ተልከው፣ “ፕራክቲካል ኤትክስ”(Practical Ethics) በሚል ርእስ የማስተርስ ዲግሪ ይዘው መጥተው ነበር፡፡ ውጭ ተምረው መምጣታቸው በራሱ በጎ ቢኾንም፣ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የፍልስፍና ትምህርት ክፍላችን፣ በዚያው መስክ የተሻለ የድኅረ ምረቃ መርሐ ግብር ዝግጅት ነበረው፡፡
በመኾኑም፣ በወቅቱ እንደ ትምህርት ክፍል ሓላፊነቴ፣ ልጆቹ በአውሮፓው ዲግሪ ሳይወሰኑ፣ ዳግም በመርሐ ግብራችን ተመዝግበው የማስትሬት ዲግሪአቸውን ማግኘት እንዳለባቸው ነገርኋቸው፡፡ ጥቂቶቹ ቅር ቢላቸውም፣ ኹሉም እንደገና ተመዝግበው ትምህርቱን ቀጥለው ሲያጠናቅቁ የነበራቸው ስሜት ከቀድሞው በተለየ በጣም ደስተኛ ነበሩ፡፡
ከእነርሱ አንዱ የነበረው በለጠ፣ በራሱ ፍላጎትና ሙሉ ፈቃደኝነት፣ ትምህርቱን ተከታትሎ ከማጠናቀቁም በላይ፣ ለፕሮግራሙ የተመደቡትን ስምንቱንም ኮርሶች በሙሉ “ኤ” ግሬድ በማግኘት፣ በመመረቂያ ሥራውም “ኤክሰለንት” በማስመዝገብ፣ በሙሉ አራት ነጥብ በእጅግ ከፍተኛ ማዕርግ ተመርቋል፡፡ ምናልባት ይህን ልቅናውን፣ ራሱን በለጠን ሳላስፈቅደው በመግለጼ ይቅርታ እጠይቃለሁ፡፡
በሥራ ባልደረባነት ከበለጠ ሞላ ጋራ ከስድስት ያላነሱ ዓመታት የቅርብ ዕውቅና አለን፡፡ እንደ መምህር፥ ታታሪ፣ ሞያው በሚጠይቀው ምሁራዊ ክሂል እና ዲስፕሊን የታነፀ ነው፡፡
በለጠ፣ በእምነቱም ላመነበት ጉዳይ ያለፍርሃት የሚቆምና ይህን ብናገር መጥፎ ይደርስብኛል በሚል ስሌት ከአቋሙ የሚያፈገፍግ እንዳልኾነ በሚገባ አውቃለሁ፡፡ ለዚህ ማሳያ የሚኾነኝ፣ እኔ በቀድሞው የዩኒቨርሲቲው ፕሬዝዳንት አድማሱና አበሮቹ ከተባረርሁ በኋላ እርሱ የፍልስፍና ትምህርት ክፍል ሓላፊ ኾነ፡፡ ጠርቶኝም፣ “የፖለቲካ ፍልስፍና የሚያስተምር ስለሌለና ቀደም ሲልም ኮርሱን ለማስተማር ተመድቤ ስለነበር፣ አስተምርልኝ፤” ብሎ ጠየቀኝ፡፡ እኔም ኮርሱን አስተማርሁ፡፡
ኾኖም ግን፣ በወቅቱ የኮሌጁ ዲን የነበረው ፕሮፌሰር ወልደ አምላክ በዕውቀት፣ ክፍያዬ እንዳይፈጸምልኝ በማስደረጉ ከትምህርት ክፍሉ ሓላፊ በለጠ ሞላ ጋራ በአካዳሚክ ኮሚሽን ስብሰባ ላይ ከፍተኛ ፍጥጫ ተፈጠረ፡፡ በለጠ፣ ለሠራ ክፍያው ይገባዋል፤ በማለት ይህን ፍትሐዊ አለኝታነቱን ሲያሳይ፣ ዲኑ ከፕሬዝዳንት አድማሱ ጋራ ከነበረው ቅርበት አንጻር ራሱን ለአደጋ እያጋለጠ ነበር፡፡
በሌላ በኩል፣ ፕሮፌሰር ወልደ አምላክ በግብጽ ሀገር ለሚሠራው ፕሮጀክት ሰዎችን ለመቅጠር ማስታወቂያ አውጥቶ ነበር፡፡ ይህን ማስታወቂያ ተከትሎ በለጠ ውድድሩን በአንደኛነት ቢያጠናቅቅም፣ በአካዳሚክ ኮሚሽን ላይ እኔን ወክሎ ከፕሮፌሰሩ ጋራ እሰጥ አገባ በመግባቱ ዕድሉን እንዳይጠቀምበት ኾኗል፡፡ እኔ እስከምረዳው ድረስ፣ ለእውነት እና ለፍትሕ በመቆም ዋጋ መክፈል ማለት ይኸው ነው፡፡
ይህ ብቻም አይደለም፡፡ ብዙዎች ዘመኑን መስለው፣ በስጋት ከእኔ ጋራ በዩኒቨርሲቲው ግቢ ላለመታየት በሚሸሹበት ወቅት፣ በለጠ በሓላፊነቱ የትምህርት ክፍሉን ወጣት መምህራንና ስታፎች አስተባብሮ በይፋ የስንብት የራት ግብዣ በአንድ የታወቀ ሆቴል አዘጋጅቶ፣ ያበረከተልኝን፣ የአገራችን የቆዳ ምርት ውጤት የኾነ ምርጥ ቦርሳ እና ቡልኮ ስጦታ ልዘነጋው አልችልም፡፡
እንደ መውጫ፡- በመግቢያዬ ለመግለጽ እንደሞከርሁት፣ ትምህርት ክፍላችን ለአስተማሪነት መርጦ ካስቀራቸው ወጣት መምህራን መካከል፣ በለጠ ሞላን በቀዳሚነት አስቀምጠዋለሁ፡፡
ኣብ በልጅየም ዝምቅማጣ ወ/ሮ ርሻን ካሕሳይ፡ ኣብ እዋን ቁልዕነታ ንዝኣተወቶ መብፃዓ ድሕሪ ንዊሕ ዓመት ስለዝተግበረቶ ዕዙዝ ታሕጋስ ከምዝስማዓ ትገልፅ። ንሳ ምስ ቪኦኤ ኣብ ዘካየደቶ ቃለ ምልልስ፡ ኣብ'ታ ኣብ ጥቃ ምስ ኤርትራ ዘዳቡብ ስፍራ ትርከብ ቁሸት ቀልዓት ነታ ክሊኒክ መዋለዲ ህፃናት ሰሪሓ ከምዝዛዘመታ ሓበረት።
ምንም እንኳ «የሉቃስ ወንጌል» የሚለው ርእስ የመጀመሪያው ቅጂ አካል ባይሆንም፥ መጽሐፉ ከተጻፈ በኋላ ብዙም ሳይቆይ ርእስ በመሆን ሊያገለግል ችሏል። ይህም የሆነው የሉቃስን ወንጌል ከሌሎች ወንጌላት ለመለየት ሲባል ነው። ይህ ደግሞ ገና ከጥንት የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጀምሮ ሉቃስ ይህንን ወንጌል እንደ ጻፈው የሚታመን መሆኑን ያስረዳል። የጳውሎስ የወንጌል አገልግሎት ባልደረባ የነበረው ሉቃስ፥ የዚህ ወንጌል ደራሲ መሆኑን ሁሉም የጥንት የቤተ ክርስቲያን አባቶች በአንድ ድምፅ ይስማሙበታል። ምሑራን ሉቃስ የዚህ ወንጌል ጸሐፊ መሆኑን መጠራጠር የጀመሩት ባለፉት 100 ዓመታት ውስጥ ብቻ ነው። እነዚህ ምሑራን ጥርጣሬያቸውን ያቀረቡት ከሉቃስ ዘመን በኋላ ስለ ተነሡት የቤተ ክርስቲያን ችግሮች የሚዘግቡ አሳቦች በመጽሐፉ ውስጥ እንደሚገኙ በመግለጽ ነበር። ይህም ሆኖ ሉቃስ የዚህ ወንጌል ደራሲ አለመሆኑን የሚያሳይ ጠንካራ መረጃ አልተገኘም።
እንደ ሌሎች የመጽሐፍ ቅዱስ ባለታሪኮች ሁሉ ስለ ሉቃስም ያለን መረጃ የተወሰነ ነው። ከሦስቱ የጳውሎስ መልእክቶች እንደምንረዳው፣ ሉቃስ በሙያው ሐኪም የነበረ ሲሆን፣ የጳውሎስ የቅርብ ጓደኛና የሥራ ባልደረባ ነበር። ሉቃስ ሌሎች ስደትን ፈርተው ገሸሽ ባሉ ጊዜ ከጳውሎስ ያልተለየ ሰው ነበር። ከዚህ ውጭ ስለ ሉቃስ የምናውቃቸውን ነገሮች የምናገኘው ከሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ነው።
ምንም እንኳ ሉቃስና የሐዋርያት ሥራ በመጽሐፍ ቅዱሳችን ውስጥ ሁለት የተለያዩ መጻሕፍት የነበሩ ቢሆኑም፣ ሉቃስና የሐዋርያት ሥራ ቀድሞ ሁለት ዐበይት ክፍሎች ባሉት አንድ መጽሐፍ ውስጥ ተጠቃልለው እንደ ነበር ብዙ ምሑራን ይስማማሉ። ክፍል አንድ ስለ ኢየሱስ ምድራዊ ሕይወት የሚናገር ሲሆን፤ ክፍል ሁለት ደግሞ የክርስቶስ አገልግሎት እንዴት በሮም ግዛት ውስጥ እንደ ተስፋፋ ያስረዳል። የሐዋርያት ሥራን በጥንቃቄ ስናነብ በሁለተኛው የጳውሎስ የወንጌል ጉዞ ወቅት የሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ከመቅጽበት የታሪኩ አካል ሆኖ እናገኘዋለን። ታሪኩ «እነርሱ» እያለ ሲናገር ቆይቶ «እኛ» እያለ መተረክ ይጀምራል። ከጢሮአዳ ጀምሮ ሉቃስ ከጳውሎስና ከሲላስ ጋር አብሮ ይሠራ ነበር፡፡ ጳውሎስና ሲላስ ጉዞአቸውን ሲቀጥሉ እርሱ አብሮአቸው አልቀጠለም፤ ፊልጵስዩስ ላይ የቀረ ይመስላል። እግዚአብሔር በጳውሎስ አማካይነት ሉቃስን በጢሮአዳ ወደ ክርስቶስ መርቶት ይሁን ወይም ቀደም ሲል ክርስቲያን ይሁን የምናውቀው ነገር የለም። ከፊልጵስዩስ በኋላ አሁንም ታሪኩ ወደ «እነርሱ» ይቀየራል። ነገር ግን በሦስተኛው የጳውሎስ የወንጌል ጉዞ ፍጻሜ ወቅት፣ ሉቃስ ጳውሎስ ወደ ኢየሩሳሌም ሲጓዝ አብሮት ነበር። ጳውሎስ በኢየሩሳሌምና በቂሣሪያ በታሰረባቸው አራት ዓመታት ውስጥ፥ ሉቃስ አብሮት ሳይሰነብት አልቀረም። ወደ ሮምም አብሮት የሄደ ይመስላል። በእነዚያ አራት ዓመታት ሉቃስ የኢየሱስን እናት ማርያምን፣ አሥራ ሁለቱን ሐዋርያትና ሌሎች ኢየሱስ ሕይወታቸውን የለወጠላቸውንና የፓለስቲና ነዋሪዎችን ለማነጋገር መረጃ ለመሰብሰብ ጥሩ ዕድል አግኝቷል። ጳውሎስ ሮም በእስር ቤት ሆኖ የቆላስይስንና የፊልሞናን መልእክቶች በሚጽፍበት ጊዜ፥ ሉቃስ አብሮት ነበር። ከብዙ ዓመታት በኋላ ጳውሎስ ሊገደል በተቃረበበት ጊዜም ሉቃስ አብሮት ነበር።
ሉቃስ አይሁዳዊ አልነበረም። ይህም አንድን ሙሉ መጽሐፍ የጻፈ ብቸኛ አሕዛብ ያደርገዋል። የት ተወልዶ እንዳደገ አናውቅም። የምዕራብ ቱርክ ሰው ቢሆንም፥ በአንጾኪያ አካባቢ እንዳደገ የሚያስረዳ መረጃ አለ። ሐኪም እንደ መሆኑ፣ ሉቃስ የግሪክን ባህል እንደ ተማረ ምንም አያጠራጥርም። በተጨማሪም ሉቃስ ጥሩ የታሪክ ጸሐፊ ነበር። ምንም እንኳ ኢየሱስን በዓይኑ ባያየውም፣ ሉቃስ እንደ አንድ የታሪክ ጸሐፊ ስላመነበት ስለ ክርስቶስ ጥንቃቄ የተሞላበትን ጥናት አድርጓል። እርሱ ስደትና ሞትን መቀበል ካለበት ጥናቱ በተራ ወሬ ላይ ሳይሆን በእውነተኛ መረጃ ላይ እንዲደገፍ ፈልጎ ነበር። ሉቃስ ይህንኑ መረጃ ለማግኘት የተጠቀመባቸውን መንገዶች ይዘረዝርልናል። አንደኛው፣ ስለ ኢየሱስ ክርስቶስ የሚናገሩና በጽሑፍ የሰፈሩ መዛግብትን አገላብጧል። ምናልባትም ከእነዚህ መዛግብት መካከል የማቴዎስና የማርቆስ ወንጌላት ይገኙበት ይሆናል ሁለተኛው፣ የዓይን ምስክሮችንና የተከበሩ የቤተ ክርስቲያን መሪዎችን ቃለ መጠይቅ አድርጓል። ለምሳሌ፣ ሉቃስ የኢየሱስ እናት ከሆነችው ከማርያም ጋር በመነጋገሩ ምክንያት፥ ታሪኳን ብቻ ሳይሆን በልቧም ውስጥ ስለነበረው ነገር ጎልቶአል (ሉቃስ 2፡19)። ሁሉንም መረጃ ከሰበሰበና ታሪኮቹን ፈር ካስያዘ በኋላ፣ ሉቃስ ስለ ክርስቶስ በሚጽፈው መጽሐፍ ውስጥ የትኞቹ መካተት እንዳለባቸው ወሰነ። እንደ ሌሎቹ የወንጌላት ጸሐፊዎች ሁሉ ታሪክን ብቻ አልጻፈም። ይልቁንም ስለ ክርስቶስ ለማስተማር ፈልጎ ነበር። ይህንንም ያደረገው ሰዎች ለእምነታቸው ጽኑ መሠረት እንዲኖራቸውና ክርስቶስን መከተል ማለት ምን ማለት እንደሆነ እርሱን እንዲያውቁ ለማድረግ ነበር። ሉቃስ መረጃውን በሚሰበስብበትና በሚጽፍበት ጊዜ መንፈስ ቅዱስ ይመራው ነበር፤ ዛሬ በእጃችን ያለው ወንጌል በሰው የተጻፈ ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ መንፈስ ቅዱስ እያንዳንዳችን እንድናውቅ፣ እንድናምንና ከሕይወታችን ጋር እንድናዛምድ የሚፈልገውን እውነት ሁሉ እንዲጽፍ አድርጎታል።
የድብርት (ድባቴ) በሽታ የመንፈስ ጭንቀት ማለት የአንድን ሰው ሃሳቦች፣ ባህሪያት፣ ስሜቶች እና የደህንነት ስሜትን የሚነካ ዝቅተኛ የስሜት እና የመጥለቂያ ሁኔታ ነው። የመንፈስ ጭንቀት / ስሜታዊነት / ስሜታዊ / ስሜትን የሚወደውን ሰው በሞት ማጣት ላይ ለሚፈጠር የሕይወት ክስተት የተለመደ ጊዜያዊ ችግር ነው። በተጨማሪም አንዳንድ የአካል በሽታ ምልክቶች እና የአንዳንድ መድሃኒቶች እና የሕክምና ተፅዕኖ ምልክት ነው። የዲፕሬሽን ስሜትም እንደ ዋነኛ የመንፈስ ጭንቀት እና ዲሲሽሚያ የመሳሰሉ የስሜት በሽታዎች ምልክት ነው። የመንፈስ ጭንቀት ያለባቸው ሰዎች እጅግ የሚያሳዝን፣ ጭንቀት፣ ወይም ባዶ መሆን ሊሆኑ ይችላሉ። ምናልባትም ተስፋ ቢስ፣ ተስፋ የሌላቸው፣ የተጠሉ ወይም ዋጋ የሌላቸው ሊሆኑ ይችላሉ። ሌሎች የተናገሯቸው ምልክቶች የጥፋተኝነት፣ የቁጣ ስሜት ወይም ቁጣን ሊሆኑ ይችላሉ።
የኢትዮጵያን የፍትሐ ብሔርና የወንጀለኛ መቅጫ ሕጎችን የማዘመን ሥራ የተከናወነው በ1950ዎቹ ነው። ሕጎቹን ባረቀቁት ባለሙያ አስተሳሰብ ባህላዊ የግጭት አፈታት ሥርዓቶችና እነሱን የሚያጅቡት ሥልቶች፣ ብዙም የታወቁ ካለመሆናቸው በተጨማሪ፣ ለዘመናዊነት ዓላማ ተገቢነት የሌላቸው ተደርገው መቆጠራቸውን በመስኩ ጥናት ያደረጉ ባለሙያዎች አመልክተዋል። በኢትዮጵያ የሥርዓተ ሕግ ታሪክ ውስጥ ነባር ሕግጋትን በዐዲስ የመተካት ሂደት ወቅት የሕጎች ምንጭ የነበሩት ባህላዊ የግጭት አፈታት ሥርዓቶች ሕልውናቸውን በይፋ ተገፈዋል። ይህንንም በ1952 ዓ.ም በሥራ ላይ የዋለው የፍትሐ ብሔር ሕግ አንቀፅ 3347 (1)፤ “ግልፅ የሆነ ተቃራኒ ድንጋጌ ከሌለ በቀር በዚህ ፍትሐ ብሔር ሕግ ውስጥ ለተመለከቱት ጉዳዮች ከዚህ በፊት በልማድ ወይም ተጽፈው ይሠራባቸው የነበሩት ደንቦች ሁሉ ይህን የፍትሐ ብሔር ሕግ ስለመተካት ተሽረዋል” በማለት ይደነግጋል። ይህ ድንጋጌ የሚሽረው ከፍትሐ ብሔር ሕጉ ጋር የማይጣጣሙትን ልማዳዊ ሕጎች ብቻ አይደለም። ከሕጉ ጋር የተጣጣሙትን ጭምር እንጂ።
በተወሰነ ደረጃ ተቀባይነት የነበራቸው ባህላዊ ሥርዓቶች የቤተሰብ ሕግ (ለምሳሌ በ2000 ዓ.ም በተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ የተሻረው የቤተሰብ ዕርቅና ልጅን በጉዲፈቻ የማሳደግ ሕግ) እና በፍትሐ ብሔር ሕግ ውስጥ የሠፈረው የውርስና የዕርቅ ዳኝነትን የሚመለከተው ክፍል ነው። ሕጉን ያረቀቁት ባለሙያ ባህላዊ ሕጎችንና የፍትሕ ተቋማትን የመግፋታቸው ምክንያትም፣ “ሕግ ማለት መንግሥት ብቻ የሚያወጣው፣ ለሁሉም ሰዎች አንድ ዓይነት የሆነ፣ የተፃፈ፣ የተጠቃለለ፣ በመንግሥት አካላት የሚፈጸም እና የሚተረጎም ነው።” የሚል ፍልስፍና በመከተላቸው ይመስላል። ይህም ሆኖ፣ ባህላዊ ወይም ነባር የሆኑትን ይተካሉ ተብለው የተደነገጉት አዳዲስ ሕጎች የኢትዮጵያን ገጠራማ ክፍሎች ዘልቀው ለመግባት አልቻሉም። ባህላዊ የግጭት አፈታት ሥርዓቶች የማዕከላዊ መንግሥት ሕጋዊና አስተዳደራዊ ተቋማት ሥር በሰደዱባቸው በርካታ የአገሪቱ ክፍሎች ጭምር አገልግሎት መስጠታቸውን እንዳላቋረጡ ጥናቶች ይጠቁማሉ።
በ1987 ዓ.ም የወጣው የኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት በተለያዩ ድንጋጌዎቹ ለብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ባህላዊ ሕጎችና የፍትሕ ተቋማት ዕውቅና ሰጥቷል። ሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 39 ንዑስ ቁጥር (2) ማንኛውም ብሔር፣ ብሔረሰብና ሕዝብ “ባህሉን የመግለፅ፣ የማዳበርና የማስፋፋት” መብት አለው በማለት ሲደነግግ፣ ባህልን ለልዩ ልዩ ጉዳይ መጠቀም መቻሉን ይገልጻል። ባህል ከሚገለጽባቸውና ጥቅም ላይ ከሚውልባቸው መንገዶች አንዱ ባህሉ በሚፈቅደው መሠረት ግጭቶችን መፍታት መቻል ነው።
ባህላዊ ሕጎቹና የፍትሕ ተቋማቱ ዕውቅና የተሰጣቸው በሁለት ሁኔታዎች ነው። አንደኛ፣ የባህላዊ ሕጉ ሥርዓት በሕግ ተፈጻሚነት የሚኖረው፣ ተከራካሪዎች በባህላዊ ሕግ ለመዳኘት ፈቃደኛ መሆናቸው ሲረጋገጥ ነው። ይህንም፣ የኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 34 ንዑስ ቁጥር (5) “በተከራካሪዎች ፈቃድ የግል እና የቤተሰብ ሕግን በተመለከተ በባህላዊ ሕጎች መዳኘት” ይችላሉ በማለት ይፈቅዳል። በዚሁ “ንዑስ አንቀጽ መጨረሻ በግልጽ እንደሠፈረው ሕገ መንግሥቱ ከመጽደቁ በፊት የነበሩና በመንግሥት ዕውቅና ያልነበራቸው ባህላዊ የፍትሕ ሥርዓቶችና ተቋማት፣ አንዲሁም የሃይማኖት ፍርድ ቤቶች በሕገ መንግሥቱ ዕውቅና ተሰጥቷቸዋል።”
ሁለተኛ፣ ባህላዊ ሕጎች በሕገ መንግሥቱ የተሰጡትን ሰብአዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች በአጠቃላይ የሕገ መንግሥቱን ድንጋጌዎች የሚጻረሩ መሆን የለባቸውም። ይህም፣ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 9 ንዑስ አንቀጽ 1 “ማንኛውም ሕግ፣ ልማዳዊ አሠራር በመንግሥት አካል ወይም ባለሥልጣን ውሳኔ ከዚህ ሕገ መንግሥት ጋር የሚቃረን ከሆነ ተፈጻሚነት አይኖረውም።” ተብሎ ተደንግጓል። ይህ አንቀጽ ሲተረጎም የሕገ መንግሥቱን ልዩ ልዩ ድንጋጌዎች እስካልተጻረሩ ድረስ ግጭቶችን በባህላዊ ሕጎች መፍታት ይቻላል ማለት ነው።
ሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 91 ንዑስ ቁጥር (1) “መንግሥት መሠረታዊ መብቶችን፣ ሰብአዊ ክብርን፣ ዲሞክራሲንና ሕገ መንግሥቱን የማይቃረኑ ባህሎችና ልማዶች በእኩልነት እንዲጎለብቱና እንዲያድጉ የመርዳት ኃላፊነት አለበት” በማለት ይደነግጋል። ይህም፣ ከሕገ መንግሥቱ አንቀፅ 9 ጋር በሚስማማ መልኩ ባህላዊ ሕጎች እንዲጎለብቱና ሥራ ላይ እንዲውሉ የሚፈቅደው፣ የሕገ መንግሥቱ ድንጋጌዎችና መርሆዎች በተለይም ከአንቀጽ 13 እስከ አንቀጽ 44 የተደነገጉት የሰዎች መሠረታዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች መጠበቃቸው እስከተረጋገጠ ወይም እስካልተጣሰ ድረስ ነው።
ሆኖም ሕገ መንግሥቱ የባህላዊ ሕጎችንና ተቋማትን አሠራር በተመለከተ በአንቀጽ 34 (5) “ዝርዝሩ በሕግ ይወሰናል” የሚል ድንጋጌ ቢያስቀምጥም፣ ይህን የሚመለከት ዝርዝር ሕግ እስካሁን ባለመውጣቱ በርካታ ችግሮች መፈጠራቸው አልቀረም። ባህላዊ ሕግና ባህላዊ የፍትሕ ተቋም ማለት ምን ማለት ነው? መስፈርቶቹስ ምንድን ናቸው? ውሳኔያቸውን የሚያስፈጽመው አካልስ ማነው? አንድ ሰው በባህል መሠረት ለመዳኘት ፈቃደኛ ሆነ የሚባለው መቼ ነው? ሕገ መንግሥቱ ያስቀመጣቸው መሠረታዊ መርሆዎችና ድንጋጌዎች በባህላዊ የፍትሕ ተቋማት ተፈፃሚ መሆናቸው የሚረጋገጠው እንዴትና በምን ዓይነት ሁኔታ ነው? ወዘተ የሚሉት ጥያቄዎች መልስ አላገኙም። ይህም የሕገ መንግሥቱ ዓላማና ፍላጎት የተገደበ እንዲሆን አድርጎታል። (የፍትሕና የሕግ ሥርዓት ምርምር ኢንስቲትዩት፣ 2007፤ 50)።
የኢፌዲሪን ሕገ መንግሥት አንቀጽ 9 (1) ባገናዘበ መንገድ የባህላዊ ፍትሕ ሥርዓቶች አተገባበር ከመደበኛው ፍርድ ቤት ጋር እንዴት ይነጻጸራል? ፍትሕን ከማስፈንና ዘላቂ ሰላምን ከመፍጠር አንጻርስ እንዴት ይገመገማሉ? ለሚሉት ጥያቄዎች መልስ መስጠት አስፈላጊ ነው።
1)የሽምግልናው አሠራር ከመደበኛው ፍርድ ቤት እጅግ በቀለጠፈና በተሻለ መንገድ ግጭቶችን የመፍታትም ሆነ ባለመብትነትን የማረጋገጥ አገልግሎት ይሰጣል ተብሎ ይታመናል።
2) የሽምግልናው አሠራር ከመደበኛው ፍርድ ቤት ጋር ሲነፃፀር ወጪን ይቀንሳል። ለዳኝነት መክፈል የማይችል ሰው አስመስክሮ ፋይል ለመክፈት ቢችልም እንኳ ፍርድ ቤቱ ወደሚገኝበት ቦታ በቀጠሮ ሲመላለሰ ለመጓጓዣና ለስንቅ ገንዘብ ያስፈልገዋል። በተለይም ክርክሩ በይግባኝ ከመኖሪያ አካባቢው ራቅ እያለ ሲሄድ የሚጠይቀው የገንዘብ ወጪ ከፍተኛ ነው።
3) የመደበኛው ፍርድ ቤት አሠራር እውነቱን ፈልፍሎ በማውጣት ረገድ የሽምግልናውን ያህል ጉልበት የለውም። መደበኛው ፍርድ ቤት የሰነድ ማስረጃ ወይም የሰው ምስክር ማቅረብ ባልተቻለባቸው ጉዳዮች ከሳሽን ባለመብት የሚያደርግ ውሳኔ አይሰጥም። ሽማግሌዎች ግን በማግባባት ወይም በመሐላ ማስረጃ በቀላሉ የማይገኝለትን ድርጊት ፈጽሟል የተባለን ሰው ያሳምናሉ። ባለጉዳዮቹም በግልግል ስምምነት ላይ እንዲደርሱ ያደርጋሉ።
4) ባህላዊው የዳኝነትሥርዓት ከመደበኛው ፍርድ ቤት በተሻለ ዘላቂ ሰላም ለመፍጠር ያስችላል ተብሎ በተገልጋዮች ዘንድ ይታመናል። ሽምግልና፣ የተጣሉትን ሰዎች ችግር በዘላቂነት ሲፈታ ፍርድ ቤት ግን የተጣሉ ሰዎች ከጠብ ነጻ እንዲሆኑ አያደርግም።
ባህላዊ ዕርቅ ከተፈጸመ በኋላ በዘላቂነት እንዲጸና ለማድረግ የሚያስችሉ የተለያዩ እሴቶች አሉ። ከእሴቶቹ መካከልም በኅብረተሰብ መገለልን መፍራትና ዕርቁን ለማክበር መስቀል መትቶ ወይም ባህሉ በሚፈቅደው መሠረት መሀላ መፈጸም የሚሉት ይጠቀሳሉ። ይህንን በተመለከተ የሻክቾ ብሔረሰብን የግጭት አፈታት ሥርዓት ያጠኑት ስለሺ አባተ (2004፤ 82) የገለጹትን እንመልከት።
“እርቅ የፈፀሙ የብሔረሰቡ አባላት ዳግመኛ ወደ ግጭት እንዳይገቡ ቀድመው የሚፈጽሟቸው መሀላዎች ስላሉ ደግመን ከተጋጨን መሀላው ይደርስብናል በሚል ሥጋት ተመልሰው አይጋጩም። አጥፍተው ከተገኙም ቀድሞ ዕርቅ ሲፈፅሙ በጠሯቸው ዋሶች በኩል ለሽማግሌዎች የገቡትን ቃል እንዲያከብሩና እንዲፈጽሙ ይፈረድባቸዋል። ስለሆነም፣ ሁለቱም ወገኖች ከቅጣቱ ለማምለጥ ሲሉ ተበዳይ ሆነው እንኳ ከመጋጨት ይታቀባሉ። መቀጣታቸው ብቻም ሳይሆን ማኅበረሰቡም ከተለያዩ ማኅበራዊ ሕይወቶች እንደሚያገልላቸው ጠንቅቀው ያውቃሉ። በመሆኑም፣ እነዚህ የብሔረሰቡ ባህላዊ የዕርቅ መፈፀሚያ ተቋማት በብሔረሰቡ ውስጥ ዘላቂ የሆነ ሰላም ለመፍጠር የቻሉና ተቀባይነትም ያላቸው ናቸው ማለት ይቻላል።”
ኢትዮጵያውያን የዕለት ተዕለት ተግባራቸውን፣ ማህበራዊ ግኝኙነታቸውን፣ ኢኰኖሚያዊ እንቅስቃሴያቸውን፣ በአጠቃላይ ሕይወታቸውን ሲመሩ የኖሩት በአብዛኛው በራሳቸው ባህላዊ እሴትና ሥርዓት ነው። የጋራና የተናጠል የባህል እሴቶቻቸው አገልግሎት ለትናንት የአኗኗር ሥርዓት ብቻ ሳይሆን ለዛሬም ምርኩዝ ናቸው። የባህል እሴቶች የሚሰጡትን ልዩ ልዩ አገልግሎት በወጉ ለመረዳት በተገቢው መንገድ ማጥናት ያስፈልጋል። የእያንዳንዱን ብሔርና ብሔረሰብ ባህላዊ ሕጎችና የፍትሕ ተቋማትን ማጥናት መልካም አስተዳደርን ለማበልጸግና ልማትን ለማምጣት የሚኖረው ጠቀሜታ ከፍተኛ ነው ተብሎ ይታመናል። በዚህ ጽሑፍ ትኩረት የተደረገው ሥነ-ቃል በባህላዊ የዕርቅ ሥርዓት ውስጥ ባለው አዎንታዊ ሚና ላይ ነው።
በአንድ ኅብረተሰብ ውስጥ ግጭትን ስለመቆጣጠርና ማስወገድ የሚነገሩትን ምሳሌያዊ ንግግሮች፣ ተረቶች፣ ቃል ግጥሞች፣ አፈ-ታሪኮች፣ ምርቃኖች /ርግማኖች፣ መሀላዎች እና ሌሎችንም ማጥናት የኅብረተሰቡን አመለካከትና ግጭቶችን የሚፈታበትን መንገድ ለመረዳት ያስችላል። ባህላዊ የግጭት መፍቻ ሥርዓቶች እንዴት እንደተመሠረቱ የሚነገሩት አፈ-ታሪኮች ሥርዓቶቹን በኅብረተሰቡ ውስጥ ለማስረጽና ለመትከል ከፍተኛ ሚና አላቸው። የሽማግሌዎችን ሀቀኝነት፣ እውነተኛነትና የዕርቅን አስፈላጊነት አስመልክቶ የሚፈጸሙት መሀላዎችና ምርቃኖችም ዕርቁን ስኬታማ ለማድረግ ያስችላሉ።
ባህላዊ ሕጎችና የፍትሕ ተቋሞች መነሻ ምክንያት አላቸው ወይም ነበራቸው ተብሎ ይታመናል። ሆኖም በአንዳንድ ኅብረተሰብ ባህላዊ ሕጎችና የፍትሕ ተቋማት መነሻ ምክንያት ወይም አጀማመር ከትውልድ ወደ ትውልድ በቃል ሲተላለፍ የነበረው አፈ-ታሪክ በጊዜ ሂደት እየተረሳ መምጣቱን በመስኩ ጥናት ያደረጉ ባለሙያዎች (ለምሳሌ ዮሐንስ ብርሃኑ፣ 1998) ያመለክታሉ። አንዳንድ አጥኝዎች ባህላዊ ዕርቅ ከሰው ልጅ ማኅበራዊ ሕይወት ጋራ አብሮ የተፈጠረ ነው ሲሉ፣ ሌሎቹ ደግሞ (ለምሳሌ አበራ ጀምበሬ፣ 1990) ባህላዊ ሕጎች ከክርስትና ወይም ከእስልምና እምነት እንደመነጩ ይገልጻሉ።
ባህላዊ ዕርቅ ከትውልድ ወደ ትውልድ በቃልና በተግባር ሲተላለፍ የመጣ፣ በኅብረተሰብ ባህላዊ፣ ማኅበራዊ፣ ኢኰኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ሃይማኖታዊ ግንኙነቶችና እንቅስቃሴዎች የሚፈጠሩ አለመግባባቶችንና ግጭቶችን ለመፍታት የሚያስችል ሥርዓት ነው። ባህላዊ የዕርቅ ሥርዓት በኅብረተሰቡ በተግባር እየተፈተነ፣ እየተሻሻለና እየጎለበተ አገልግሎት ይሠጣል። በተወሰነ ቦታና ጊዜ የሚከናወን፣ የተፃፈ ሕግ የሌለው፣ በኅሊና ሚዛን የሚዳኝና በውዴታ ግዴታ የሚፈፀምም ነው።
በብዙዎቹ የአገራችን አካባቢዎች በባልና ሚስት፣ በቤተሰብ፣ በግለሰብ፣ በጎረቤት፣ በማኅበረሰብ መካከል የሚፈጠሩና ከቀላል እስከ ከፍተኛ ደረጃ የሚደርሱ አለመግባባቶችንና ግጭቶችን በአገር ሽማግሌዎች ወይም በጎሳ መሪዎች ወይም በሃይማኖት አባቶች ለመፍታትና ዘላቂና ሰላማዊ ግንኙነትን ለመፍጠር የሚያስችል እጅግ ጠንካራ መሠረት አላቸው። በዚህ ዘዴ ግጭትንና አለመግባባትን መፍታት በመንግሥት በተጻፈ ሕግ ከመዳኘትና ከመመራት የበለጠ ቦታ እንዳለው ይታመናል።
“ዕርቅ የፈለገን ንጉሥ ገበሬ ያስታርቀዋል፤ ዕርቅ ያልፈለገን ገበሬ ንጉሥ አያስታርቀውም” እንደሚባለው፣ ግጭት ውስጥ የገቡ ሰዎች ለመታረቅ ፈቃደኛ መሆን ይኖርባቸዋል። ግጭት ውስጥ የገቡ ሰዎች ወደ ዕርቅ የሚመጡትና አስታራቂ ሽማግሌ የሚመርጡት አንድም ግጭት መፈጠሩን ያወቀ ቤተሰብ፣ የቅርብ ጓደኛ ወይም ዘመድ ወይም የአገር ሽማግሌ ወይም ማኅበርተኛ ወይም ጎረቤት የ“ታረቁ” ጥያቄ ሲያቀርብ ነው። አንድም በዳይ በተበዳይ ላይ የፈጸመውን በደል ገልጾ ለአገር ሽማግሌ/ ዎች የአስታርቁኝ ጥያቄ ሊያቀርብ ይችላል።
የዕርቅ ጥያቄው ከራሱ ካልመጣ፣ ተበዳይ ለቀረበለት የዕርቅ ጥያቄ ወዲያውኑ ፈቃደኛ ላይሆን ይችላል። ነገር ግን የ“ታረቅ” ጥያቄ ካቀረቡ ሽማግሌዎች አፈንግጦ አይቀርም። አብዛኛውን ጊዜ የ“ታረቅ” ጥያቄ የሚቀርበው ግጭቱ ከሮ የከፋ ደረጃ ከመድረሱ ወይም ተጨማሪ ጉዳት ከማስከተሉ ወይም ጉዳዩ ወደ ፖሊስ ጣቢያና ፍርድ ቤት ከመሄዱ በፊት ነው። ግጭቱ ከሮ በንብረትና በሰው ሕይወት ላይ ጉዳት ከደረሰም በኋላ ሽማግሌ የ“ታረቁ” ጥያቄ የሚያቀርብበት አጋጣሚ አለ። ተበዳይ የ“እሽታ” ቃል እንደሰጠ ዳኛው ሁለቱ ወገኖች የሚስማሙባቸውን ሽማግሌዎች እንዲመርጡ ያደርጋል። ዕርቁ የሚፈጸምበትን ቦታና ቀንም ይወስናሉ።
የመሐል ዳኛ ሆኖ የሚመረጠው ሽማግሌ የሁለቱንም ወገኖች በአንድ ዓይን ይመለከታል ተብሎ የሚታመንበት ይሆናል። ሽማግሌ ዳኛ እንዲሆን የሚመረጠው ሰው ብዙ ጊዜ ማንበብና መጻፍ የሚችል ነው። ካልተገኘ ግን መጻፍ ባይችልም ባስተዋይነቱና በታማኝነቱ የተሻለ ነው የሚባል ሰው ይመረጣል። ለዚህም ነው “ዳኛ አውጥቼ ዘንግ አቅንቼ” የሚባለው።
ሽማግሌ የመምረጡ ኃላፊነት ሙሉ በሙሉ የተሸማጋዮቹ ነው። በአንደኛው ወገን የሚመረጡት ሽማግሌዎች በሌላኛው ወገን ተቀባይነት ማግኘት አለባቸው። የሚመረጡት ሽማግሌዎች ማኅበራዊ ቦታና ብዛት እንደ ጸቡ መቅለልና መክበድ ይለያያል። ሁለቱም ወገኖች እኩል ቁጥር ያላቸውን ሽማግሌዎች ይመርጣሉ። የሽማግሌዎች ቁጥር አምስት ወይም ሰባት፣ ወይም እንደ ሁኔታው ከዘጠኝ እስከ አስራ አምስት ሊደርስ ይችላል። አስታራቂ ሽማግሌዎች በኀብረተሰቡ እምነት ካተረፉ በኋላ “አናስታርቅም” ወይም “ጊዜ የለንም” ማለት አይችሉም።
አስታራቂ ሽማግሌ ሆኖ ለመመረጥ በሀብቱ የደረጀ፣ በማኅበራዊ ከበሬታው ከፍ ያለ፣ በአስተዋይነቱና በዐዋቂነቱ የተመሰገነ መሆን ይኖርበታል። በሽማግሌነት የተመረጠ ሰው ባለ ሀብት ከሆነ መደበኛ የግብርና ሥራውን በቤተሰቡ ወይም ሠራተኛ ቀጥሮ በማሠራት በሽምግልናው ሥራ ሊሳተፍ ይችላል። ሀብታም በመሆኑ ማኅበራዊ ደረጃው ከፍ ስለሚል ቢናገር ይደመጣል፣ ይከበራል። የነገር ብልት የማያውቅ፣ ተገቢውን ውሳኔ የማይሰጥ፣ አድሎ የሚፈጽም ሰው ሀብት ቢኖረውም በሽማግሌነት አይመረጥም።
እንዲህ ያለው ሽማግሌም “ፍርድ አያውቅ ዳኛ፣ ተገን አያውቅ እረኛ” እየተባለ ይተቻል። ፍርድ የማያውቅ ዳኛ ተገቢውን ፍርድ በመስጠት ችግሩ እንዲወገድና ጠበኞቹ ዘላቂና ሰላማዊ ግንኙነት እንዲመሰርቱ አያደርግም። ውሽንፍር ያጋጠመው እረኛም መጠለያ ፈልጎ ራሱን መከላከል ካልቻለ ሊጎዳ ይችላል።
የአገር ሽማግሌ ሆኖ ለመመረጥ መማር ወይም አለመማር ወሳኝነት የለውም። “መንደር ከዋለ ንብ፣ አደባባይ የዋለ ዝንብ” እንደሚባለው በተፈጥሮ ያገኘውን አስተዋይነትና ችሎታ በተገቢው ልምድና ክህሎት ማዳበር የቻለ ሰው በአገር ሽማግሌነት ይመረጣል። ስለዚህ አንድ ሰው ሽማግሌዎች ሲያስታርቁ በማየት ልምድ ሊያገኝ ይችላል። ከዚህም በላይ፣ በተለያዩ ባህላዊ የዕርቅ ሥርዓቶች ላይ በመሳተፍ ችሎታውን ያሳየ፣ ልምዱን ያዳበረና እውነተኛነቱን ያስመሰከረ ሰው በሽማግሌነት ይመረጣል።
አብዛኛውን ጊዜ የሚመረጡት ሽማግሌዎች የዕድሜ ተሞክሮ ያላቸው ናቸው። አንድ ሽማግሌ የዕድሜ ባለጸጋ ከመሆን በተጨማሪ ማኅበራዊ ችግሮችን በጥንቃቄ ለመፍታት የሚያስችል ዕውቀትና ልምድ ያለው፣ የነገሮችን ብልት ለይቶ ውስብስብ ችግሮችን ለመፍታት የሚችል፣ ሁለገብ ዕውቀት ያለው፣ ፍርድ ዐዋቂና ምስጢር በመጠበቅ ባህላዊ ዕርቁን ለማከናወን የሚችል መሆን አለበት።
ባህላዊ ዕርቁ የሚካሄድበትን ቀንና ቦታ በግጭቱ ውስጥ የነበሩት ወገኖች ተስማምተው ለሽማግሌ ዳኛቸው ይነግራሉ። ቦታው በትልቅ ዛፍ ሥር ወይም በቤተክርስቲያን ቅጥር ግቢ ወይም በወንዝ ዳር ሊሆን ይችላል። ዕርቅ የሚፈጸምበት ቀን እንደ ኅብረተሰቡ እምነትና የኑሮ ሥምሪት የተለያየ ነው። በኅብረተሰቡ እምነት መሠረት ዕርቅ ይሠምርባቸዋል የሚባሉ ቀናት ይመረጣሉ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ክርስትና እምነት ተከታዮች በሚበዙባቸው አካባቢዎች፣ ዕርቅ የሚፈጸመው ከሥራ ቀናት ውጪ ቅዳሜ ወይም እሑድ ወይም በአካባቢው በሚከበር የበዓል ቀን ነው።
ባህላዊ ዕርቁ በሚካሄድበት ቦታ፣ በሽማግሌ ዳኛው ሰብሳቢነት ሽማግሌዎች መደዳውን በተደረደረ ድንጋይ ወይም እንጨት ላይ ይቀመጣሉ። በዳይና ተበዳይ በሽማግሌዎቹ ፊት ለፊት ይቀመጣሉ። የዕርቁ ሂደት እንደተጀመረ፣ በዳይና ተበዳይ በሽማግሌዎቹ ፊት ለፊት ለመቀመጥ የሚችሉት ግጭታቸው ቀላል ከሆነ ነው። ግጭታቸው ከባድ ከሆነ በዕርቁ ሂደት እንዳይጋጩ በዳይና ተበዳይ ተራርቀው እንዲቀመጡ ይደረጋል። ወደ ሽማግሌዎቹ የሚቀርቡት በየተራ ሲሆን ቀድሞ የሚመጣውም ተበዳይ ነው።
የዕርቁ ድርድር ከመጀመሩ በፊት ሽማግሌው ዳኛ ሁለቱም ወገኖች ዋስ እንዲጠሩ ያደርጋል።ይህ የሚሆንበትም ምክንያት ሽማግሌዎች የሚሰጡትን ውሳኔ ለማስፈጸም ከባለጉዳዮቹ በተጨማሪ ዋስ የሆነው ሰው ኃላፊነት እንዲወስድ ለማድረግ ነው።
ተበዳይ “ሰው አይወድም በደል፣ በሬ አይወድም ገደል እንደሚባለው” ብሎ በመጀመር የደረሰበትን በደል ለሽማግሌዎች ያስረዳል። ተበዳይ በደሉን በሚዘረዝርበት ጊዜ ተከሳሹ እንዲያዳምጥ ይደረጋል። ተበዳይ በደሉን ለሽማግሌ ሲያስረዳ፣ እንዲሁም ተከሳሽ ራሱን ሲከላከል ጣልቃ ገብቶ መናገር አይቻልም። ጣልቃ እየገባ ሐሳቡን ለመግለጽ የሚሞክር ካለ የሽማግሌ ዳኛው ወይም ከአስታራቂ ሽማግሌዎች አንዱ ይከለክለዋል። ሽማግሌዎችም ተበዳይ በደሉን አፍስሶ እስኪጨርስ በዳይም ራሱን ተከላክሎ እስኪያበቃ ጣልቃ አይገቡም። ከጨረሱ በኋላ ግን ዳኛውን አስፈቅደው ግልጽ መሆን በሚገባቸው ነጥቦች ላይ ማብራሪያ ሊጠይቁ ይችላሉ። ተበዳይ በደሉን ለሽማግሌ በሚያሰማበት ወቅት በዳይ ራቅ ብሎ እንዲቀመጥ የሚገደድበት ሁኔታ ሊፈጠር ይችላል። ከዚያ በኋላ በዳይ ተጠርቶ የቀረበበት የበደል ክስ ይነገረውና እምነት ክህደቱ ይጠየቃል።
“የባህላዊ ዕርቅ ሥርዓት ፍትሕን ያስገኛል። የዘር፣ የሃይማኖት፣ የፆታ፣ የሃብት ወዘተ. ልዩነት ሳይደረግ ሚዛናዊ የሆነ የዳኝነት አገልግሎት የሚገኝበት ሥርዓት ነው ተብሎም ይታመናል።
በመቀጠል ሁለቱም ወገኖች በተለያየ ቦታ ራቅ ብለው ይቀመጡና ሽማግሌዎች ለብቻቸው የምክክር ቆይታ ያደርጋሉ። በዳይ ባቀረበው፣ ተከሳሽ ባመነው ወይም በካደው ወይም በመከላከያ ሐሳቡ ላይ ይወያያሉ። እያንዳንዳቸው የተናገሩትን ይመረምራሉ፤ ይተነትናሉ። መጠየቅ ያለባቸው ነገር ካለም ሁለቱንም በየተራ እየጠሩ እንደገና ያነጋግራሉ፤ ይመረምራሉ።
ጉዳዩን በዚህ መልክ ካጣሩ በኋላ ተበዳይ ምን ያህል እንደተበደለ፣ በዳይም ምን ያህል እንደበደለ ይረዳሉ። ባለጉዳዮችን ፊት በተናጠል፣ ቀጥሎ አንድ ላይ ጠርተው የማስማሚያ ሃሳባቸውን ያቀርባሉ። በዚህ ሂደት ተበዳይ ከተፈጸመበት በደል አንዳንዱን በይቅርታ እንዲተው ያግባባሉ። ለበዳይም የፈጸመውን በደል መጠንና ጥፋተኛነቱን ያስረዳሉ። በዚህም የውሳኔ ሐሳባቸው በሁለቱም ወገኖች ተቀባይነት እንዲኖረው ያደርጋሉ። ሁለቱ ተሸማጋዮችም ቀደም ብለው የተስማሙበት ውሳኔ ሲነገራቸው መቀበላቸውን ይገልጸሉ።
በሁለቱም ወገኖች የተፈጸመው ጥፋት ተመጣጣኝ ነው ተብሎ በሽማግሌዎቹ ከታመነ ዕርቁ “አንተም ተው፣ አንተም ተው” በማለት “ማረኝ” “ማረኝ” እንዲባባሉ ይደረጋል። በዳይ በተበዳይ ላይ አደረሰ የተባለው በደል ቀላል መሆኑ ከተረጋገጠ ደግሞ፣ ተበዳይ የተፈጸመበትን በደል “ይቅር ለእግዚአብሔር” በማለት እንዲተው ይደረጋል። ዕርቁ የተፈጸመው በዳይ ለተበዳይ ተመጣጣኝ ካሣ ሰጥቶ ከሆነም የዕርቁ ስምምነት ለታራቂዎቹና ለዋሶቻቸው ይነገራል። በዳይ ለተበዳይ የሚከፍለው የካሣ መጠንና የሚከፍልበት ጊዜ ይነገራቸዋል። በአጠቃላይ የዕርቁ ስምምነት ይጻፍና ሁለቱም እንዲፈርሙበት ይደረጋል። ዳግም ወደ ግጭት እንዳይገቡም ይመከራሉ፤ ይመረቃሉ።
በመጨረሻ በሽማግሌዎቹ ጥያቄ መሠረት በዳይ ድንጋይ ተሸክሞና ጎንበስ ብሎ ተበዳይን “ይቅር በለኝ” ይላል። ተበዳይ በበኩሉ በዳይ የተሸከመውን ድንጋይ አንስቶ መሬት ላይ ይጥልና “ይቅር ብየሃለሁ፣ ይቅር ለእግዚአብሔር” ይለዋል። በመቀጠል በዳይና ተበዳይ እንዲሳሳሙ ሽማግሌዎቹ ይጠይቃሉ። በእድሜ የሚያንሰው ወገን ወደ ሌላኛው ጉልበት ዝቅ በማለት ይስማል። በዕድሜ የሚበልጠው ወገንም ያጎነበሰው ሰው ወደ ጉልበቱ ከመድረሱ በፊት ቀና አድርጎ ይስመዋል። በዳይና ተበዳይ በዕድሜ እኩያ ከሆኑ ጉንጭ ለጉንጭ ወይንም ትከሻ ለትከሻ በመነካካት ይሳሳማሉ።
በመቀጠል ሽማግሌዎች በየተራ እንዲመርቁ ይደረጋል። በባህላዊ ዕርቁ ላይ ቄስ ወይም የቤተክሕነት ትምህርት ያለው ሰው ካለ ዕርቁን በአቡነ ዘበሰማያት ያሳርጋል። ከዚህ በኋላ በዳይና ተበዳይ እንዲታረቁ የደከሙት ሽማግሌዎች የተዘጋጀውን መብልና መጠጥ ይጋበዛሉ። መብሉና መጠጡ የሽማግሌዎችን ድካምና ጦም መዋል በማሰብ ብቻ ሳይሆን “አብሮ የበላን ቅዱስ ዮሐንስ አይሽረውም” የሚለውን ባህላዊ እምነት ለመፈፀምም ነው። የተጣሉት ወገኖች አንድ ማዕድ ላይ መቁረሳቸው፣ ከአንድ እንስራ ወይም ማንቆርቆሪያ የተቀዳን ጠላ ወይም ቡቅሬ መጠጣታቸው ያቀራርባቸዋል ስለሚባል ያንኑ ለመተግበርም ነው።
ሰው የገደለን ወይም ከፍተኛ የአካል ጉዳት ያደረሰን ሰው ከተበዳይ ወይም ከሟች ቤተሰቦች ጋር ለማስታረቅ የሚደረገው እንቅስቃሴና የሽምግልና ሂደት፣ ቀደም ሲል ከተገለጸው የዕርቅ ሥርዓት በአንዳንድ ሁኔታዎች ይለያል። በአንዳንድ አካባቢዎች አንድ ሰው የግድያ ወንጀል መፈጸሙ እንደታወቀ፣ የቅርብ ዘመዶቹ ከሟች ዘመዶች ጋር ዕርቅ ይጠይቃሉ። የዕርቁ ዓይነት የባድማ ወይም የፈሪ ዕርቅ ይባላል። የዕርቁ ዓላማ የገዳይ ዘመዶች ቀደም ሲል በሚኖሩበት አካባቢ ሥራቸውን እያከናወኑ ለመኖር እንዲችሉ ማለትም የሟች ዘመዶች እንዳይበቀሏቸው ለማድረግ ነው።
የተበዳይ ቤተሰብ ወይም ተበዳይ በአንድ ሽማግሌ ወይም አማላጅ ብቻ እንዲታረቅ አይጠየቅም። ሽማግሌዎች መስቀልና የቤተክርስቲያን ጥላ ይዘው ተበዳዩ ዘንድ ደጋግመው በመሄድ ለመታረቅ ፈቃደኛ እንዲሆን ያግባባሉ። በአንዳንድ አካባቢ የ“ታረቁ” ጥያቄውን የሚያቀርበው የጎሳ መሪ ወይም የሃይማኖት አባት ሊሆን ይችላል። ተበዳይ ለመታረቅ ፈቃደኛ የሚሆነው ከተደጋጋሚ ጥያቄና ድካም በኋላ ነው። በዳይ የአስታርቁኝ ጥያቄ የሚያቀርበው፣ ሽማግሌ የሚመርጠውና የዕርቁን ቦታና ቀን የሚወስነው በተወካዩ (በፈጁ) አማካይነት ነው።
የዕርቁ ድርድር ለረጅም ጊዜ ከተካሄና ስምምነት ላይ ከተደረሰ በኋላ ሁለቱም ወገኖች ሽማግሌዎች ወዳሉበት በመምጣት ይቅር እንዲባባሉ ይደረጋል። ዕርቁን ለማጽናት ያስችላሉ የሚባሉ ተግባሮች እንደየ አካባቢው ይትባህል፣ ለምሳሌ የሟችን እናት ጡት በመጥባት፣ ጠመንጃ በመዝለል፣ አንዱ በሌላው እጅ በመብላት ወዘተ. ይፈጸማሉ።
ነፍሰ ገዳይ የሚከፍለው የካሣ መጠን ግድያውን እንደፈጸመበት ምክንያት ወይም ከግድያው በኋላ በአስከሬኑ ላይ እንደፈጸመው ድርጊት ሊጨምር ወይም ሊቀንስ ይችላል። በአንዳንድ አካባቢዎች የተወሰነበትን የደም ካሣ ለመክፈል ያልቻለ ሰው በቅርብም በሩቅም ከሚኖሩ ዘመድ ወዳጆቹ የገንዘብ ድጋፍ ይጠይቃል። በዚህ መንገድ የተገኘው ገንዘብ ካልበቃው ደግሞ እጁን በሰንሰለት አስሮ ሰው በሚሰበሰብበት ቦታ (በደብር፣ በማኅበር፣ በገበያ፣ በሠርግ፣ በለቅሶ ወዘተ.) ሁሉ በመገኘት ያጋጠመውንና የፈጸመውን ድርጊት በማስረዳት ይረጠባል። ሰንሰለቱ ሰው በእጁ እንደጠፋበትና የደም ካሣ እንዳለበት ስለሚያስረዳ ሁሉም የቻለውን ያህል ይሰጣል።
ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች የደም ካሣ የሚከፈለው ከገዳይ ጎሣ አባላት ተዋጥቶ ነው። የበደል ካሣው የሚከፈለው በዓይነት ነው (ብዛት ያለው ከብት ወይም ግመል ወይም ፍየል)። የጎሣው አባላት አዋጥተው የሚከፍሉበት አንዱ ምክንያት የአንድ ጎሣ አባል የሆነ ሰው የሌላን ጎሣ አባል ቢገድል፣ ደም የሚበቀሉት የሟች ጎሣ አባላት ማንኛውንም የገዳይ ጎሣ አባል በመግደል ስለሆነ ነው።
የምሥጋና ጸሎቱም፣ ፈጣሪያቸው ፈቅዶ የሽምግልና ሥራቸውን ስላስጀመራቸውና ስላስፈጸማቸው፣ በተጣሉት ሰዎች ልቦና አድሮ የሽማግሌዎቹን የዕርቅ ሐሳብ እንዲቀበሉና እንዲፈጽሙ ፈቃደኛ ስላደረጋቸው ነው። ተበዳይና በዳይ ሽማግሌዎች ያቀረቡላቸውን የማስማሚያ ሐሳብ ተቀብለው በመታረቃቸው ይመረቃሉ። “እናንተ እኛን ሰምታችሁ፣ እናንተ እኛን ‘አድክመናችኋል’ ብላችሁ ስለታረቃችሁልን እናመሰግናችኋለን፤ ተባረኩ። እንደኛ ደሞ ተቀምጣችሁ አስታርቁ” ተብለውም ይሞገሳሉ።
ባህላዊ የፍትሕ ሥርዓት በኅብረተሰቡ ውስጥ ለረጅም ጊዜ አገልግሎት የሰጠና ተቀባይነት ያለው በመሆኑ መልካም አስተዳደርን ለማስፈን ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያደርጋል። ተቀባይነቱ የሚመነጨውም አንደኛ፣ በሽምግልናው የሚሳተፉት ሰዎች በኅብረተሰቡ ዘንድ ተሰሚነትና ታማኝነት ያላቸው መሆኑ ነው። ሽምግልናቸውም ፈሪሐ እግዚአብሔር ወይም አላህ ያለበት ነው ተብሎ ይታመናል። “ፍርድ ለልጅ፣ ጥርብ ለደጅ” እንደሚባለው በአድሎ ቢፈርዱ ጡሩ በልጅ ላይ ይደርሳል ተብሎ ስለሚታመንም ነው። ሁለተኛ፣ ሽማግሌዎች ጊዜያቸውንና ጉልበታቸውን መስዋዕት በማድረግ ተበዳይንና በዳይን ለማስታረቅ ጥረት የሚያደርጉት የተለየ ጥቅም ለማግኘት ሳይሆን፣ ግጭት ውስጥ የገቡትን ሰዎችና ቤተሰቦቻቸውን በማስማማት ሰላማዊ ግንኙነታቸውንና ኑሯቸውን እንዲቀጥሉ ለማድረግ ነው። ሦስተኛ፣ በዕርቁ ሂደት ተበዳይና በዳይ የሽማግሌ ዳኛና ሽማግሌዎች በመምረጥና በሚሰጠው ውሳኔ ቀጥተኛ ተሳታፊ ናቸው።
1) ግልጽነት (transparency):- የሽማግሌዎቹ የዕርቅ ውሳኔ አሰጣጥ በዳይና ተበዳይን በግልጽ በሚያሳውቅ አሠራር ላይ የተመሠረተ ነው። ሽማግሌዎቹ የተበዳይን በደል፣ የበዳይን ሐሳብ ካዳመጡና ከተረዱ በኋላ፣ የውሳኔ ሐሳባቸው ምን ሊሆን እንደሚችል ለሁለቱም ወገኖች ግልጽ ያደርጋሉ። በሽማግሌዎቹ የውሳኔ ሐሳብ ላይ በዳይና ተበዳይ ጥያቄዎች ወይም ቅሬታዎች ካሏቸው ተገቢውን ማብራሪያ ይሰጣሉ።
2) አለማዳላት (impartiality)፡- ለሽምግልና የተመረጡት ሰዎች ተበዳይንና በዳይን በእኩል ዐይን በማየት በመካከላቸው የተፈጠረውን ግጭት ለመፍታት ጥረት የሚያደርጉ ናቸው። በሽምግልና የተቀመጠ ሰው በሥጋ ዝምድና፣ በሃይማኖት፣ በዘር ወይም በሌላ ምክንያት አድሎ ከመፈጸም የፀዳ ሥራ ይሠራል ተብሎ ስለሚታመን፣ ዕርቁ ተቀባይነት እንዲኖረው ያስችላል።
3) ታማኝነት (loyality)፡- ታማኝነት የሚለው ቃል፣ የሽምግልና ሥራን ለመሥራት ፈቃደኛ የሆኑበትን ቃል መጠበቅ ወይም ማክበር፣ ለባህላዊ የዕርቁ ሥርዓትና ሕግ ታማኝ መሆንን ይገልጻል። በአንድ ባህላዊ የዕርቅ ሥርዓት ላይ የሚሳተፍ የሀገር ሽማግሌ ለተበዳይና ለበዳይ እንዲሁም አብረውት ለሚሠሩት ሽማግሌዎች ታማኝ ነው። ከሽማግሌዎቹ መካከል ትክክለኛ ያልሆነ መንገድ የሚከተል ቢኖር በግልጽ ይቃወማል ተብሎ ይታመናል።
4) ቅንነት (integrity)፡ – በሽምግልና ሥራ የሚሳተፉ ሰዎች በመጀመሪያ ሰብዕናቸው የተስተካከለ፣ በተመረጡበት ሽምግልና ኃላፊነታቸውን መወጣት የሚችሉ ናቸው። ከሁለቱም ወገኖች ጋር ያላቸው ግንኙነት በትክክለኛ ሥነ-ምግባር ላይ የተመሠረተ ነው። የሽምግልና ሥራቸውንም በጥንቃቄ፣ በሙሉ ጉልበትና በብቃት ይወጣሉ ተብለው የሚታመኑ ናቸው። ሥርዓቱም አንዱ ለሌላው አክብሮት የሚሰጥበት፣ ከጥላቻና ከስሜታዊነት የጸዳ አሠራር የሚከተሉበት ነው። የሽማግሌዎቹ የግል ባህርይ ተመዝኖና ሥራውን ለማከናወን የሚያስችል ሆኖ ሲገኝም ነው የሚመረጡት።
5) ተግባቦተ መሥራት (consensus oriented)፡- ባህላዊው የዕርቅ ሥርዓት አሠራር በመግባባት ላይ የተመሠረተ ነው። የሽማግሌ ዳኛ ሆነ ሽማግሌ የሚመረጠው፣ ዕርቁ የሚካሄድበት ቀንና ቦታ የሚቆረጠው በዳይና ተበዳይ ተስማምተው ነው። ሽማግሌዎች የዕርቁን ድርድር የሚያካሄዱትና ውሳኔ የሚሰጡት በዳይና ተበዳይን ባሳተፈ መንገድ ነው።
6) የባህል ሕጉን ማክበር (respecting the customary law):- ሽማግሌዎች ሥራቸውን የሚያከናውነት የባህል ሕጋቸውን በማክበር ነው። በዳይ ጥፋተኛ የሚባለው ተበዳይም መበደሉ የሚመዘነው፣ ከዚህም በላይ ካሣ የሚከፈለው የባህል ሕጉን መመሪያ በማድረግ ነው።
7) ተሳታፊነት (participation)፡- በአርሲ ኦሮሞ የሲንቄ ሥርዓት በባህላዊ የግጭት አፈታት ወቅት ሴቶችን ተሳታፊ እንደሚያደርግ ቶሎሳ ማሙዬ (2011) ጽፈዋል። ይሁንና በብዙ ማኅበረሰቦች የዕርቅ ሥርዓቶች ላይ ሴቶች ሽማግሌ ሆነው አይሳተፉም። ይህም፣ የባህላዊ ዕርቅ ሥርዓት ድክመት ተደርጎ ይቆጠራል። ስለዚህም ተቋማቱ ሴቶችን አሳታፊ እንዲያደርጉ ተከታታይነት ያለው ግንዛቤ የመፍጠር ሥራ በመሥራት የአፈጻጻም አቅማቸውን ማጎልበት ያስፈልጋል።
ቀደም ሲል እንደተገለጸው፣ ባህላዊ የፍትሕ ሥርዓት የሚተገበረው፣ እምነትን ባተረፉ የአገር ሽማግሌዎች ወይም የሃይማኖት መሪዎች ወይም የጎሣ መሪዎች አማካይነት ነው። ተበዳይ የተፈጸመበትን በደል ለሽማግሌ ይዘረዝራል። በዳይም የፈጸመውን ድርጊት በግልጽ ያስረዳል ወይም በደል መፈጸሙ በተለያየ መንገድ በሽማግሌ ይረጋገጣል። በዳይ ለተበዳይ ተገቢውን ካሣ እንዲከፍል ይደረጋል። ይህ ሁሉ የሚደረገው በመስማማት ስለሆነ ዕርቁ ተቀባይነትና ዘላቂነት ያለው ግንኙነትን ለመመሥረት ያስችላል።
የባህላዊ ዕርቅ ሥርዓት ፍትሕን ያስገኛል። የዘር፣ የሃይማኖት፣ የፆታ፣ የሃብት ወዘተ. ልዩነት ሳይደረግ ሚዛናዊ የሆነ የዳኝነት አገልግሎት የሚገኝበት ሥርዓት ነው ተብሎም ይታመናል። ፍትሕ እንዲበየን ትልቅ አስተዋጽኦ የሚያደርገው ድርድሩ በእውነት ላይ የተመሠረተ መሆኑ ነው። በዳይ ጥፋቱን አምኖ ሽማግሌ የወሰነበትን ካሣ ለተበዳይ ወገን መክፈሉ፣ ከዚህ በተጨማሪ ተጎንብሶ ይቅርታ መጠየቁ፣ የወደፊት ግንኙነትን ለማጽናት የሚያስችሉ ድርጊቶችን መፈጸሙ የሥነ-ልቦና እርካታን መፍጠሩ ነው። እነዚህ በባሕላዊ ዕርቁ የሚፈጸሙ ተግባሮች ዘላቂ ሰላምን ለማስፈን ያስችላሉ። ዘላቂ ሰላም ደግሞ መልካም አስተዳደርን ለማስፈን ቁልፍ ጉዳይ ነው።
እታ ኣምባሳደር፣ ናብ ዝነበረቶ ቦታ ክትምለስ ድያ ወይ ክትድስክል ወይ ድማ ካልእ ጽፍሒ ክወሃባ፣ ኣብ ኣስመራ ውሳኔ ፕረዚደንት’ያ ትጽበያ ዘላ ዝበሉ እቶም ምንጭታት፣ ካብ ፓሪስ፣ ድሕሪ ምፍናዋ፣ ምስ ወዳ ኣብ ቤልጁም ከምዝቐነየት ኣመልኪቶም።
በጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ አሕመድ አገላለጽ ‹‹ሞት አልባው›› የተባለው ጦርነት የተካሄደበት ዘመን አልፎ የኢትዮጵያና የኤርትራ ግንኙነት ዳግም በታደሰ ማግስት ከታዩት ለውጦች አንዱ የስልክ ግንኙነት መጀመሩ የሚጠቀስ ነውና፤ የአዲስ ዘመን አቻ ወደሆነውና ሓዳስ ኤርትራ ወደ ሚሰኘው ከሰኞ በስተቀር ወደ ሚታተመው የኤርትራ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል ስልክ ደውለናል፡፡
ለዓመታት ያልተጫንናቸውን የመደበኛ ስልክ ቁልፎች በየተራ በመንካት ወደ ዝግጅት ክፍሉ ደውለን ‹‹ሄሎ›› ስንል ያገኘነው ዋና አዘጋጁን አቶ ኣስፍሃ ተኸለማርያምን ነበር፡፡ ተጠፋፍተው የከረሙ ወንድማማቾች ሲገናኙ የሚለዋወጡትን ሰላምታ በማስቀድም ወገን፣ አገር እንዴት ነው? ተባብለናል፡፡ የኢትዮጵያ እና ኤርትራ ግንኙነት ተቋርጦ በነበረበት ሁለት አስርት ዓመታትም ቁርሾውን በተመለከተ የሚካሄዱ የቃላት ጦርነቶችን በማስተጋባት ረገድ በየአገራቱ የሚገኙት የመገናኛ ብዙሃን አሉታዊ ሚና መጫወታቸው ይነገራልና፤ ዛሬ በሁለቱ አገራት የሚገኝ አንድ ህዝብ ግንኙነቱ በቀና ጎዳና ይጓዝ ዘንድ የሓዳስ ኤርትራ ባልደረቦች መልእክት ምን ይሆን ? ስንልም ጠይቀናል፡፡
የሓዳስ ኤርትራ ዋና አዘጋጅ አቶ ኣስፍሃ እንደሚሉት፤ ባለፉት ዓመታት ከቃላት መረጣ ጀምሮ በሁለቱም ወገን የሚሰራጩት የመገናኛ ብዙሃን ይዘቶች አፍራሽነት ይታይባቸው ነበር፡፡ ዛሬ ይህ ታሪክ ሆኗል፤ ነባሮቹም ሆኑ ወጣቶቹ ጋዜጠኞች ዳግም የታደሰውን ግንኙነት የሚያጎሉ ዘገባዎች እየሰሩ ነው፡፡ ይህም የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ አሕመድ ወደ ኤርትራ ለጉብኝት ከሄዱበት እለት ጀምሮ በአራት ቋንቋ በሚዘጋጁት ጋዜጦች ይንጸባረቃል፡፡ አገራቱ ያለፈውን ረስተው መጪውን ተሰፋ በማድረግ በንጹህ የወንድማማችነት መንፈስ ግንኙነታቸውን ለመቀጠል ቃላቸውን በማደሳቸው መገናኛ ብዙሃኑም ይህን ማገዝ አለባቸው፡፡
‹‹ለሃያ ዓመታት በኩርፊያ የቆዩት ኢትዮጵያና ኤርትራ በሰለጠነ መንገድ ችግሮቻቸውንና ልዩነታቸውን ለመፍታት የጀመሩት መንገድ አስደሳች ነው›› በማለት ሃሳባቸውን የሚገልጹት ዋና አዘጋጁ ፤ የሁለቱ አገራት መሪዎች ጉብኝት ባደረጉበት ወቅት የተንጸባረቀው የህዝብ ስሜት ትብብሩ ዘላቂ እንዲሆን ጉልበት እንደሚሰጠው ጠቅሰዋል፡፡
አቶ ሰለሞን በርሄ የኤርትራ ፕሬስ ዲፓርትመንት ዳይሬክተር ጄኔራል ናቸው፡፡ ደርግን ለመጣል በተደረገው የትግል ወቅት ታንከኛ እንደነበሩ አስታውሰው ‹‹ከታንከኛ ወደ ጋዜጠኛ ተቀይሬአለሁ›› በማለት ጉዳዩን በማዋዛት ከጀመሩ በኋላ፤ ባለፉት ሃያ ዓመታ በሁለቱ አገራት መካከል የቃላት ጦርነት ይካሄድ እንደነበር ያስታውሳሉ፡፡
‹‹ቃላት መርዝ ሊሆኑ ይችላሉ›› የሚሉት አቶ ሰለሞን፤ ከእንግዲህ የሰላም እና የፍቅር ቃላት መዝራት ይጠበቃል የሚል ሃሳብ አላቸው፡፡ ‹‹ሁለቱ ሀገራት በታሪክ፣ በባህል፣ በቋንቋ፣ በስነ ልቦና እና በሃይማኖት ከምስራቅ አፍሪካ ሀገራት ህዝብ በተለየ መልኩ በጣም የሚቀራረቡ ናቸው፡፡ እንዲያውም አንድ ህዝብ ናቸው ማለት ይቻላል›› በማለት፤ የሁለቱ ሀገራት መገናኛ ብዙሃንም መልካም ጉርብትና እንዲዳብር እና ሁለቱ ህዝቦች እንዲቀራረቡ መስራት እንዳለባቸው ተናግረዋል፡፡
በህዝቦች መካከል ያሉት የሚያቀራርቡ እሴቶች የሀገራቱን ሰላም ለማጠናከርና የኢኮኖሚ ትስስሩን ለማጎልበት እንደ አጋዥ ሃይል ናቸው የሚሉት አቶ ሰለሞን፤ ይህንን ምቹ ሁኔታ በመጠቀም ወደ ብልጽግና ለማምራትና የተጀመረውን አዲስ ምዕራፍ ለማሳደግ በተለይም መገናኛ ብዙሃን የድርሻቸውን ሚና መጫወት አለባቸው፡፡ በሁለቱም ሀገራት የሚገኙ መገናኛ ብዙሃንም በዚህ ረገድ ምን መስራት እንዳለባቸው መምከር ይጠበቅባቸዋል፡፡ ባለሙያዎቹ የሚገናኙበትን መድረክም መፍጠር ይገባል፡፡
እርሳቸው እንደሚሉት፤ በሁለቱ ሀገራት መካከል የተደረገው ጦርነት የኤርትራም ሆነ የኢትዮጵያ ህዝብ የሚፈልጉት አልነበረም፡፡ ችግሩ በህጋዊ እና በሰላማዊ መንገድ እንዲፈታ ይፈልግ ነበር፤ በተደጋጋሚ ጥያቄም ይቀርብ ነበር፡፡ ሆኖም በሰላማዊ እና ህጋዊ መንገድ ሳይፈታ ቀርቶ ወደ ጦርነት ሊያመራ ችሏል፡፡ የተደረገው ጦርነት በሀገራቱ ላይ መጥፎ አሻራ ጥሎ አልፏል፡፡ ግንኙነት ተቋርጦ የቆየባቸው 20 ዓመታት ለኢትዮጵያ እና ለኤርትራ ህዝቦች አስቸጋሪ ነበሩ፡፡
የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ ወደ ስልጣን መምጣታቸውን ተከትሎ የሁለቱን ሀገራት ህዝቦች ብዙ ዋጋ ካስከፈለው ‹‹ሞት አልባ ጦርነት›› ወደ አዲስ ምዕራፍ መሸጋገራቸው የሚያስደስት ነው፡፡ ‹‹ያለፉት ዓመታት ለሁለቱም ህዝቦች የጨለማ ዘመን ነበሩ፡፡ ይህ የጨለማ ዘመን አልፎ ወደ አዲስ ምዕራፍ በመሸጋገራቸው በጣም ደስ ብሎኛል›› ያሉት አቶ ሰለሞን መላው የኤርትራ ህዝብም ችግሩ በመፈታቱ ከፍተኛ ደስታ እንደተሰማው አብራርተዋል፡፡
የደርግን ሥርዓት ለመገርሰስ በተደረገው ጦርነት ወቅት ኢትዮጵያ ውስጥ የተለያዩ አካባቢዎች መዘዋወራቸውንና በአዲስ አበባም ስድስት ወር እንደቆዩም ተናግረው፤ የኢትዮጵያን ህዝብ በመልካምነቱ እንደሚስታውሱት ጠቅሰዋል፡፡ የኤርትራ ህዝብም በተመሳሳይ ለኢትዮጵያ ህዝብ ትልቅ ፍቅር እንዳለው አንስተዋል፡፡
‹‹የደርግን ሥርዓት ለመገርሰስ በተደረገው ጥረት ሁለቱም ህዝቦች ያንን ሁሉ የሰው ህይወት የገበሩት፤ የኤርትራ ታጋዮች እስከ አዲስ አበባ ድረስ የታገሉት አዲስ የመተሳሰብ እና የመተጋገዝ ምዕራፍ እንዲከፍት ነበር›› የሚሉት አቶ ሰለሞን፤ ‹‹ነገር ግን በተለያዩ ምክንያቶች ይህ ሊሆን አልቻለም፡፡ ያለፉት 20 ዓመታት የሁለቱም ሀገራት የኪሳራ ዘመን ነበሩ›› ይላሉ፡፡
አቶ ሰለሞን እንደሚሉት፤ በሁለቱ ሀገራት መካከል በተደረገው ጦርነት ወቅትም ህዝቡ በጠላትነት አይተያይም ነበር፡፡ አሁንም በሁለቱ ህዝቦች መካከል ጥላቻ የለም፡፡ ይህንንም ህዝቡ በተግባር እያሳየ ሲሆን፤ በሁለቱ ሀገራት መካከል የተጀመረው መልካም ግንኙነትም ህዝቡ ስለሚፈልገው የመጣ ነው፡፡ የሁለቱ ሀገራት ህዝቦች የሚፈልጉትን አግኝተዋል፡፡
እንደ አቶ ሰለሞን ማብራሪያ ሀገራቱ ላለፉት 20 ዓመታት ሰሞኑን ባለው አይነት አካሄድ ተጉዘው ቢሆን ኖሮ የተሻለ ደረጃ ላይ ይደርሱ ነበር፡፡ አሁን የሁለቱንም ሀገራት ኪሳራ ለማካካስ የሚያስችል ጊዜ ተፈጥሯል፡፡ የኢትዮጵያ እና የኤርትራ ህዝብም ካጋጠማቸው ኪሳራ ሊማሩበት ይገባል፡፡ ካለፈው ብዙ ትምህርት ቀስመዋል፡፡ ጦርነት ፋይዳ እንደሌለው እና ሰላም ለሁለቱም ህዝቦች መልካም ነገር እንደሆነ ተምረዋል፡፡
በእነዚያ 20 ዓመታት የሁለቱም ሀገራት መገናኛ ብዙሃን ያቀርቧቸው የነበሩት አሉታዊ ዘገባዎችና ፕሮፖጋንዳዎች ለጦርነቱ እንጂ ለሰላም የሚበጁ ባለመሆናቸው፤ አሁን በቀድሞው መንገድ እንደማይቀጥሉ ሙሉ እምነታቸው መሆኑን አስረግጠው ተናግረዋል፡፡
የሓዳስ ኤርትራ ጋዜጣ የቦርድ አባል አቶ ዮሴፍ ኃይለማርያም በበኩላቸው እንደሚሉት፤ ሁለቱ ሀገራት የአንድ ሳንቲም ሁለት ገጽታዎች ናቸው፡፡ የኤርትራ እና የኢትዮጵያ መገናኛ ብዙሃንም የአንድ ሳንቲም ሁለት ገጽታ ሆነው መስራት አለባቸው፡፡ በሁለቱ ህዝቦች መካከል ላለፉት 20 ዓመታት የነበረውን የጥል ግድግዳ የማፍረስ ስራ መስራት ይጠበቅባቸዋል፡፡ የኢትዮጵያ መገናኛ ብዙሃን የኤርትራ ህዝብ ለኢትዮጵያውያን ያላቸውን በጎ ስሜት ማሳየት አለባቸው፡፡ በተመሳሳይ የኤርትራ መገናኛ ብዙሃን ይህንኑ ማድረግ አለባቸው፡፡
የሁለቱ ሀገራት ህዝቦች ለብዙ ሺ ዘመናት አብረው የነበሩ እንደመሆናቸው በርካታ የጋራ ነገሮች አሏቸው የሚሉት አቶ ዮሴፍ፤ በኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኙ በርካታ ነገሮች ኤርትራ ውስጥ ይኖራሉ፡፡ የሁለቱ ሀገራት መገናኛ ብዙሃንም እነዚህን የጋራ እሴቶች ለአድማጮቻቸው ማሳወቅ አለባቸው፡፡ ሓዳስ ኤርትራ ጋዜጣም ይህን የሚያንጸባርቁ ስራዎችን ይሰራል፡፡ ሀገራቱ አንድ የሚያደርጋቸው በርካታ ጉዳዮች ስለመኖራቸው፤ በአንድነት ማደግና መልማት እንዳለባቸው፤ የንግድ እንቅስቃሴዎቻቸውን ማሳለጥ እንዳለባቸው በዜናዎቹ እና በሌሎች ዘገባዎቹ ይዳስሳል፡፡
የሓዳስ ኤርትራ ነባር ጋዜጠኛ አቶ ተስፋዓለም የማነም አስተያየት ከሰጡት የዝግጅት ክፍሉ ባልደረባ አንዱ ናቸው፡፡ እርሳቸው የሚናገሩት በትግርኛ ስለነበር በአስተርጓሚ ሃሳባቸውን ባካፈሉን ወቅት በቅድሚያ ‹‹ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ አህመድ በአስመራ ጉብኝት ያደረጉበት ቀን በህይወት ዘመኔ በጣም የተደሰትኩበት ነው›› በማለት ነበር የጀመሩት፡፡
ከዚህ በፊት የኢትዮጵያ መገናኛ ብዙሃን ስለኤርትራ አሉታዊ ዘገባዎችን ይዘግቡ እንደነበር ሁሉ በኤርትራ በኩሉም ተመሳሳይ ነገር መኖሩን አስታውሰዋል፡፡ አንዱ ሀገር ስለሌላኛው የሚያሰራጨውን ዘገባ አጸፋ የመመለስ ስራ ሲከናወን እንደነበር ገልጸው፤ በቅርቡ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ አህመድ አስመራ ሲመጡ ህዝቡ ወጥቶ ያደረገላቸው አቀባበል ሲሰበክ ከነበረው ጥላቻ ይልቅ በህዝቡ ውስጥ ፍቅር እንደነበር አመላካች ነው ብለዋል፡፡
‹‹ሁኔታው ህዝቡ ውስጥ ይህን ያህል ፍቅር ከነበረ ለምን 20 ዓመት ሙሉ እንዲሁ አለፈ የሚያስብል ነው›› የሚል ጥያቄ በውስጣቸው እንዳጫረባቸው ይናገራሉ፡፡ ‹‹ሆኖም በስተመጨረሻ ፍቅር አሸንፏል፡፡ አሁን እየመጣ ያለው ፍቅር እና አንድነት ለዘላለም እንዲቀጥልም ምኞቴ ነው›› ብለዋል፡፡
ከሰው ልጆች አብሮነት ውስጥ ትዳር አስቸጋሪውና ውስብስቡ ግንኙነት ነው ይላሉ፤ ዘ ሜሬጅ አፌርስ በሚል መፅሐፍ ውስጥ ጠቢባዊ ጽሁፍ ያበረከቱት አስቦርኔ፡፡…ትዕግስት፣ ኪህሎት፣ መንፈሳዊና አካላዊ ብስለት ይጠይቃል ሲሉም ያብራራሉ፡፡
ትዳርን በተመለከተ የሥነ ጋብቻና የሥነ ልቡና ምሁራን ብዙ ትንተና ይሰጣሉ፡፡ እንደ አጋጣሚ እኔም በዚሁ ጉዳይ አንድ ሁለት ኮርሶችን ስለወሰድኩ አንዳንዴ ጉዳዩ ያብከነክነኛል፡፡ አንድ የገባኝ ቁምነገር ግን ምን መሰላችሁ —– ጉዳዩ በትንታኔ ብቻ የሚቃና ሳይሆን ሙሉ ትኩረትንና የየእለት ውሳኔን የሚጠይቅ መሆኑን ነው፡፡
ጉዳዩ መንግስታዊ የሆኑና ያልሆኑ ተቋማትን ድጋፍ የሚናፍቅና የሚጠብቅ አይደለም፡፡…ሃገር ታላቅ እንድትሆን፣ማህበረሰብና ህብረተሰብ በቀና መንገድ ወደ ብልጽግናና ሰላም እንዲሸጋገር የቤተሰብ ሚና ታላቅና ዋነኛ ነው፡፡
ብዙ የሥነ ጋብቻ ምሁራን እንደሚሉት፣ ትዳር መመስረት ከባድ አይደለም፡፡ ይልቅስ ፈተናው መዝለቁ ላይ ነው፡፡ ጀምስ ኤች ጀውንሴይ የተባሉ ጸሃፊ፤”ቃል መለዋወጥ እንኳ ሳይቻል በፍቅር መሾር፣በመውደድ መጦፍ ይቻላል፡፡ ትልቁ ነገር ነበልባሉን አልፎ፣የበሰለ ፍም ሆኖ ፍቅርን ማቆየቱ ላይ ነው” ብለዋል፡፡ አንድ የኖርዌይ ወታደርና አንዲት የሜክሲኮ ወጣት በፍቅር ወድቀው ነበር፡፡…እርሱ እንግሊዝኛ ይሞካክራል፤ስፓኒሽ አይችልም፡፡ እርሷ ደግሞ ሁለቱንም አትሞክርም፤ታዲያ አጅሬ ፍቅር መች ቀልድ ያውቃል፡፡…ነፍሳቸውን አሳጣቸው፡፡ ሰውየው ግን እንዴት እንደሚዘልቁ እንጃ ነው የሚሉት፡፡…እንዴት እንደሚዘልቁ መገመትም ያዳግታል፡፡…ግና ፍቅር እንዲህም ነውና ያጣምዳል፡፡
ብዙ የምናያቸውና የቆሙ፣የማናያቸው የወደቁ፣ውስጣቸው ተቦርቡሮ፣ለመውደቅ የሚያጣጥሩ ሁሉ ሲጀምሩ፣ባብዛኛው በፍቅር ወይም በወረት ነው፡፡ ምናልባትም በስለው ወደ ጋብቻ የመጡት ብዙ አይደሉም፡፡ አሁን አሁን ደግሞ የዘመኑ ተፅዕኖም ሰውን ወደ ሃብትና ቁሳቁስ እንዲያዘነብል ያደረገው ይመስላል፡፡…”ምን አለው”…”ምን አላት›› የሚለው ሳይበዛ አይቀርም፡፡
አንዳንዶች ደግሞ የትዳር መናጋት የተግባቦት ችግር ነው ይላሉ፡፡ አርኖልድ ቤኔት የተባሉ የሥነ ጋብቻ ባለሙያ እንደሚሉት፤ ሌላው ቀርቶ የምንነጋገርበት መንገድና ድምጸት እንኳ ከጀርባው ሌላ ትርጉም ሊፈጥር ይችላል፡፡ “90% of the friction in life is caused by the tone of voice.” ባይ ናቸው – አርኖልድ፡፡
ስለዚህ ጥንቃቄ የሚጠይቅ ጉዳይ ነው፡፡ ይሁንና በርካታ የሥነ ጋብቻ ባለሙያዎችና በጋብቻ ላይ የተጻፉ መፃህፍት እንደሚገልጹት፤የግብረ ስጋ ግንኙነት አለመጣጣም የሚፈጥረው ክፍተት ለቤተሰብ መፍረስ የአንበሳውን ድርሻ ይይዛል፡፡ ዶ/ር መለሰ ወጉ በሥነ ጋብቻና በሌሎች ርዕሰ ጉዳዮች ላይ በርካታ መጻህፍት የጻፉ ሲሆን የጋብቻ የምክር አገልግሎት በመስጠትም ልምድ አካብተዋል፡፡
ባለሙያው በጋብቻ አማካሪነት አገልግሎታቸው ከገጠሟቸው ውስጥ አንድ ከሚስቱ ጋር በግብረ ሥጋ ግንኙነት ያልተጣጣመ አባወራ፤ከሃያ ዓመት በፊት የጻፈላቸውን ደብዳቤ ዋቢ በማድረግ የችግሩን ጥልቀት ለማሳየት ጥረዋል፡፡ ደብዳቤው በእጅጉ ስሜት የሚነካና ለፍርድ የሚያስቸግርም ዓይነት ነው፡፡ የደብዳቤውን አጻጻፍ ስንመለከት አባወራው የጻፈው ለዶክተሩ ብቻ ሳይሆን በግብረ ስጋ ረሃብ ላሰቃየችው ሚስቱም ጭምር መሆኑን እንገነዘባለን፡፡ ዶክተሩ በመጽሐፋቸው ላይ ደብዳቤውን እንዲህ አቅርበውታል፡-
‹‹የተወደድሺው ውድ ባለቤቴ ፣ባለፈው ዓመት ካንቺ ከውድ ባለቤቴ ጋር የግብረ ስጋ ግንኙነት ለመፈጸም ፈልጌ 365 ጊዜ ያህል ጥያቄ አቅርቤልሽ ነበር፡፡ ይግረምሽና ‹‹እሺ›› ብለሽ የፈቀድሽልኝ 36 ጊዜ ብቻ ነው፡፡ ‹‹እምቢ›› ያልሺባቸውን ምክንያቶችሽን ከዚህ በታች በቅደም ተከተል ዘርዝሬያቸዋለሁ፡-
ይህ ሁሉ የባልየው አቤቱታ ነው፡፡ ሰውየው 365 ቀናት ያህል የግብረ ስጋ ግንኙነት መጠየቁ በራሱ ግራ አጋቢ ነው፤ምናልባት ብዙ ሙከራ አድርጎ ጥቂት ለማሳካት ይሆን!?
ዶክተሩ እንደሚሉት፤ እነዚህ ባለትዳሮች ከተወሰነ ጊዜ በኋላ አልጋ ለይተዋል፡፡ ምናልባትም በሚስትየው በኩል ያለውን ቅሬታ ስላልሰማን ማንም ላይ ለመፍረድ አንችልም፡፡..ግን አንድ ነገር እናስባለን፤ በመካከላቸው ግልጽነት ያለመኖሩንና የተግባቦት ክፍተቱን!
• የግል ቤት የሌላቸው የክልሉ ተወላጆችና የኦሮሚያ ዳያስፖራዎች ተጠቃሚ ይሆናሉ • የመጠጥ አምራች ኩባንያና የሲሚንቶ ፋብሪካ አክሲዮኖች ለክልሉ ተወላጆች ይቀርባሉ...
ኣብ’ዚ ንርከበሉ ዘሎና እዋን ሕብረተ ሰብ ዓለም ዝሓልፎ ዘሎ ኣዝዩ ከቢድ ኩነታት ለበዳ ሕማም ኮሮና ቫይረስ ብሓፈሻ ንዕዘቦን ንርእዮን ንሰሞኦን ዘሎና ኮይኑ፡ ኣብ ዘይማዕበላ ሃገራት ሳልሳይ ዓለም ዝርአ ምስ ፖሊቲካዊ ማሕበራዊ ምጣነ ሃብታዊ ቅልውላው ነቲ ለበዳ ሕማም ኮሮና ቫይረ ዘጋድዶ’ምበር ዘመሓይሾ ከም ዘይኮነስ ኩሉ ዝርድኦ’ዩ። ኣብ’ዘን ድኻታት ሃገራት ቅድሚ ሕማም ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ምዕሩይ ምምሕዳርን ማሕበራዊ ፍትሒ፡ ቁጠባዊ ማዕርነትስ ይትረፍ ገገለ ተስፋ ዕብየት ዘይተራእየሉ ከባቢና ሃገርና ብፍላይ ኤርትራ ምስ ሳዕቤናት ጂኦ ፖሊቲካዊ ኩነታት ክቅልቀሉ ዝኽእሉ ሓደጋታት ብቀሊሉ ክረአ ዝኽእል ጉዳይ ኣይኮነን። እንሆ ከኣ ህዝብና ኣብ ልዕሊ’ዚ ዝተጠቕሰ ጽንኩር ኣህጉራዊ ኩነታት ተቐርቒሩ ይነብር ኣሎ።
ኣብ ዝሓለፈ ቅንያት ኣሚሪካዊ ዜጋ ጆርጅ ፍሎይድ ብዘይግቡእ ኣተሓሕዛ ፖሊስ ኣብ መርመራ ከይበጽሐ ኣብ’ቲ ዝተተሓዘሉ ጎደና ብጨካን ኣገባብ ሂወቱ ክሓልፍ እንከሎ ዓለም ዝመስከሮ’ዩ። ሞት ጆርጅ ፍሎይድ ካብ’ቶም ካልኦት ኣሕዋቱ ዝተፈለየ ዝገበሮ ንኣስታት 8-9 ደቂቕ ዝኣክል ከተንፍስ ኣይከኣልኩን እንዳበለ፡ንፖሊስ እንዳለመነ ኣብ ቅድሚ ዓይኒ ኩሉ ብቀጥታ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢ ብዙሓት ብሙማቱ’ዩ። ብሓቂ ከኣ ካብ’ቲ ብዙሕ ዝፍጸም ዘይፍትሓዊ ቅትለታት ኣዝዩ ዘሕዝን ትርኢት ኮይኑ ተረኽበ።
ኤርትራውያን ደለይቲ ፍትሒ፡ ነዚ ዓይነት ቅትለት ኣብ ዝተፈላለየ ማሕበራዊ መራኸቢ ብዙሓት ከም ዓለሞም ተቃዊሞምን ኮኒኖም’ዮም። ቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ምስ ኣብ ሃገርና ኤርትራ ክኸይድ ዝጸንሐን ዘሎ መግለጺ ዘይብሉ ቅትለት ጭውያ ማእሰአርቲ ጥራሕ ዘይኮነ ብዓቐኑን ዓይነቱን ዝተፈለየ ዝጸንሐ ተሞክሮታት፡ ንዘይፍትሓዊ ቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ምድንጋጽ solidarity ከርኢ ግድነት’ዩ።
ኣብ’ዚ ተሰጊሩ ክሓልፍ ዘይክእል ግን ሓደ ኣዝዩ ዘገርም ሓደ ጉዳይ ኤርትራውያን ኣሎ። እቶም ደገፍቲ መላኺ ስርዓት ህግዲፍ ኣብ ሃገሮም ኣብ ልዕሊ ገዛእ ህዝቦም ዝፍጸም ዘሎ ግፍዕታት፡ ሓንቲ መዓልቲ ተዛሪቦም ዘይፈልጡ ብመነጸር ህግዲፍ ብዛዕባ ጆርጅ ፍሎይድ ኣንጻር መንግስቲ ኣሚሪካ ዘይፍትሓዊ ኣተሓሕዛ ክዛረቡ ክጽሕፉ ተረኺቦም። መብዛሕትኦም ማለት ደገፍቲ ስርዓት ህግዲፍ ካብ ኣተሓሕዛ ሰብኣዊ መሰል ዝተላዕለ ተቃውሞ ዘይኮነስ፡ ነቲ ኣብ ሃገርና ዘሎ መላኺ ስርዓት ንምሕጓስ ዝተባህለን ዝተገብረን ምንባሩ’ዩ። እንተዘይኮይኑ ንልዕሊ 29 ዓመታት መሰል ኤርትራዊ ክድፈር ከምዘይጸንሐ ነቲ ”ንሱ ንሕና ንሕና ንሱ” ዝብልዎ ስርዓት ክነቅፍዎ ኣይተራእዩን።
ዘይፍትሓዊ ቅትለት ጆርጅ ፍሎይድ ግን ልክዕ ከም ማዕበል ባሕሪ (ሱናሚ)፡ ንሙሉእ ዓለም ዘናወጸ ዘይፍትሓዊ ግህሰት ሰብኣዊ መሰል፡ ይንዋሕ ይሕጸር ንመላኺ ስርዓት ከራኻኽበሉ ከም ዝኽእል፡ መጠንቀቕታ ንመለኽቲ ስርዓታት፡ ደወል ፍትሒ ምኳኑስ ኣይተረደኦምን። እንሆ ከኣ ዓለም ብዓለሙ ፍትሒ ንዝሰኣኑ ዜጋታት ደቀ’ባት፡ ስድተኛታት ብማዕረ ዝብጽሖም መሰረታዊ ሰብኣዊ ክብሪ ደቂ ሰባት ቀስ ብቀስ ኣፍደገ መለክቲ ስርዓታት ይኩሕዅሕ ኣሎ።
ዘይፍትሓዊ ቅትለት ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ኣብ ሰሜን ኣሜሪካን፡ ኤውሮጳዊ ሕብረትን ኣብ ሓደ ክልተ ሃገራት ኣፍሪቃ ወሲኽካ ንሰሙናት ዝቀጸለ ተቃውሞታት ተራእዩ። ከም’ቲ ደገፍቲ ዝብልዎ ኣብ ኤርትራ ሰላምን ፍትሕን እንተዝነብር ብተመሳሳሊ ተቃውሞ ክረአ ዘይምኽኣሉ ኩሎም ዓዲ ዝመላለሱ ክምልስዎ’ውን ብዙሕ ትጽቢት ዝገበረሎም ኣይኮነን’ምበር፡ባዕሎም ዝምልስዎ ሕቶ ስለ ዝኾነ ኣብ ኤርትራ ልዕሊ 350 ቤት ማእሰርቲ ዝርከበላ፡ ማእለያ ዘይብሎም ብኣሽሓት ዝቁጸሩ ፖሊቲካውያንን ናይ ሕልና እሱራት፡ መእተዊኦም ዘይፍለጥ ዝጠፍኡን ደሃዮም ዘይፍለጡ፡ ወለዶም፡ ስድርኦም፡ ደቆም ብሕሱም ጓሒ ንብዓቶም ነቒጹ ዝሓልፍዎ ዘለዉ ሂወት ዘይምስትውዓሎምን፡ ንህዝብካ ምድንጋጽን ርህራሀን ነፊግካ፡ ብዛዕባ ጆርጅ ፍሎይድ ምድንጋጽ፡ ብዛዕባ ክብርታት ሰብኣዊ መሰል ምውርዛይ ብኽመይ ሓቂ ክኸውን ይኽእል? ብፍጹም ኣይክእልን። ይኹን’ምበር ደላይ ፍትሒ ህዝብና ፍሽለት መላኺ ስርዓት ህግዲፍን ሰዓብቱ ብጋህዲ ይርእዮ ኣሎ። እዚ ጉዳይ ፍትሓዊ መሰል ሰብኣዊ ክብሪ ከኣ ሎሚ ዝተረገጸ ጽባሕ ዝበዝሑ ሰዓብቲ በርኪቶም ብሓድነቶም ጽባሕ ጽባሕ ዝለዓል ሕቶ ስለ ዝኾነ ግዚያዊ ትዕቢ መላኺ ስርዓት ንቃልሲ ደላይ ፍትሒ ህዝብና ንድሕሪ ከቶ ኣይመልሶን’ዩ።
ጉዳያችን ሚድያ፣ኮሚንኬሽን እና ምክር አገልግሎት Gudayachn Multimedia, Communication and Consultant Organization: ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዓቢይ የኖቤል ሽልማት ማግኘታቸው ለአፍሪካ ያለውን አንደምታ ዋናው የደቡብ አፍሪቃው ብሮድካስት ቴሌቭዥን በሚገባ ተንትኖታል (ቪድዮ)
ተለይተው የቀረበ ቻይና ጓንግዶንግ የኢንዱስትሪ መርመራ ብርሃን 250 ዋ.ክፍል IP65 LED flood flood አምራቾች እና እዚህ የተዘረዘሩት ከካርናር ብርሃን ጋር ነው.
ZhongShan የኢንዱስትሪ መርመራ ብርሃን 250 ዋ.ክፍል IP65 LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
GuangDong የኢንዱስትሪ መርመራ ብርሃን 250 ዋ.ክፍል IP65 LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጉሽንግተን ከተማ የኢንዱስትሪ መርመራ ብርሃን 250 ዋ.ክፍል IP65 LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጾታዊ ጥቃት ማለት ማንኛውም በማህበረሰቡ ውስጥ ያለውን የስርዓተ ጾታ ያልተማከለ (የኃይል/የስልጣን) ግንኙነት በመመርኮዝ በሌላው ላይ የሚደርስ ጉዳት/ጥቃት ወይም ማስፈራራት ነው፡፡ በርካታ አዋቂ ሴቶችና ሴት ሕጻናት የጸታ መድልዎ በሚደረግባቸው ማህበረሰቦች ውስጥ የሚገኙ ከመሆናቸው የተነሳ በአብዛኛው በእነሱ ላይ የሚደርሱ ጥቃቶች ወይም የሃይል…
እንዴት ናችሁ? ኑሮስ? ስራ ምናምን? እንደ ጐበዝ ተማሪ ጥያቄ አበዛው አይደል! አበው መጠየቅ የማወቅ በር ነው ሲሉ ሰምቼ ጉድ ሆኜላችኋለሁ፡፡ “እንዴት?” አትሉኝም፤ በቃ ከድሮ ጀምሮ ተማሪ እያለሁ መጠየቅ እወዳለሁ፤ የማልጠይቀው ነገር የለም፣ አደግ ስል እንደውም መጠየቅን ሁላ መጠየቅ ጀመርኩ (ፍልስፍና…
የመታሻ አገልግሎት የሚሰጡ ወንበሮች ተገጥመውለታል ሴባስቶፖል ሲኒማ ቤትን በተመለከተ በየጊዜው ከተመልካች የሚሰነዘሩ አስተያየቶች ያስጨንቁት እንደነበር የገለፀው አርቲስት ቴዎድሮስ ተሾመ፤ ምንም እንኳን በኤግዚቢሽን ማዕከል የሚገኘው ሲኒማ ቤት በኪራይ የተገኘ ቢሆንም ለፊልም ተመልካቹ ምቾት ለመስጠት ሲል በ4 ሚሊዮን ብር ወጪ እንደገና ማደሱን…
አንድ የሀገራችን ውድ ሃያሲ ስለዘመኑ ግጥሞች አንሥቶ ሲናገር “… የሚያሣዝነኝ፣ ፍሬ ያላቸውም በገለባዎች መዋጣቸው ነው፡፡” ማለቱ ዛሬም ይገርመኛል፡፡ ስለ ግጥም ብዙ ጊዜ በዚሁ ጋዜጣ ላይ ፅፌያለሁ፡፡ የራሴን አመለካከት ብቻ ሣይሆን ታላላቅ የሚባሉ የዓለማችን የግጥም ፈርጦችንም ጠቅሻለሁ፡፡ ይህ ሁሉ ግን ስለ…
ጓደኝነታችሁ እንዴት ተጀመረ? ከስብሃት ጋር ጓደኝነታችን የጀመረው ሁለታችንም ገና ልጆች ሳለን ነበር፡፡ አሜሪካን አገር እኔ በምማርበት ጊዜ ድንገት አንድ ቀን ነው ቤቴ ዲብ ያለው፡፡ ውቂያኖስ አቋርጦ ጓደኛ ፍለጋ መምጣትና ካንተ ጋር ልቀመጥ ማለት መቼም ትንሽ ነገር አይደለም፡፡ ይህንን እኔ ትልቅ…
ስብሃት ላንተ ምንድነው? አሪፍ መምህር ነው፡፡ እርፍናውን በአንድ ነገር ልንገርሽ፡፡ ይህንን አድርጊው ብሎ አያዝሽም፡፡ ዝም ብሎ ይነግርሻል፡፡ ውስጥሽ መዝራት ሲፈልግና ልትሰሪው እንደምትችይ ሲያውቅ አሁን የምነግርሽን ታሪክ ወጣት ብሆን ኖሮ Hi Storical novel አድርጌው እጽፈው ነበር ይልሻል እና አሪፍ የፍቅር ታሪክ…
የኬንያዉ ፕሬዚደንት ኡሁሩ ኬንያታ በኮምፒዩተርና በኢተርኔት አማካኝነት የሚፈጸሙ ወንጀሎችን ለመቆጣጠር የሳይበር ደህንነት ዐዋጅ አፀደቁ። ዐዋጁ ተጨባጭ ያልሆነ መረጃ’ን የሚያሰራጩ ግለሰቦች ወይም ድርጅቶችን 5 ሚሊዮን የኬንያ ሺሊንግ ወይም ሁለት ዓመት እሥራት እንደሚቀጡ ይደነግጋል።
Statement from Oromo Federalist Congress: የታሪክ ሽሚያ ለማካሄድ ካልሆነ በስተቀር የእሬቻ ሰማዕታት ፓርክ/ሐዉልት በተጠያቂዎች ሊቆም አይገባም፤ በመሬት ጥያቄ ምክንያትም የሰዉ ሕይወት አይቀጠፍም፡፡ September 7, 2017
መስከረም 22 ቀን 2009 የእሬቻን ባህላዊና ሃይማኖታዊ በዓል ለማክበር በቢሾፍቱ ሆራ አርሰዲ በተሰባሰቡ የኦሮሞ ዜጎች ላይ ሆን ተብሎ በተወሰደ የመንግስት ያልተገባ እርምጃ የብዙ ዜጎች ሕይወት ተሰዉቷል፡፡ አስቀድሞ ሲደረጉ የነበሩ ዝግጅቶች አደጋ ሊያስከትሉ እንደሚችሉ በመጠርጠር ፓርቲያችን፤ የኦሮሞ ፌዴራላዊ ኮንግሬስ “የእሬቻ በዓል የሕዝብ ባህልና ሃይማኖት በጣምራ የሚከበርበት መሆኑ ታዉቆ ማናቸዉም የፖለቲካ ኃይሎች ከዋዜማዉ ጀምሮ ጣልቃ ከመግባት እንዲቆጠቡ አበክረን እናሳስባለን፡፡” የሚል መግለጫ መስከረም 10/2009 ማዉጣታችንን እናስታዉሳለን፡፡
የሰጠነዉ ማሳሰቢያ የመንግስት ባለሥልጣን ሰሚ ጆሮ ባለማግኘቱና ቀደም ሲልም በሕዝብና በገዥዉ ፓርቲ መሀከል የነበረዉ መልካም ያልሆነዉ ግንኙነት ፈጦ ሊወጣ በመቻሉ በተለይም ወጣቱ የተቃዉሞ ድምፅ በማሰማቱ የመንግስት ኃይሎች በታዘዙት መሠረት የኃይል እርምጃ ወስደዋል፡፡ በዚህም የተነሳ ጥቂት በሚባሉ ወጣቶች የተቃዉሞ መፈክር ማንሳት የተነሳ፤ የመንግስት ኃይሎች ኃላፊነት በጎደለዉ ሁኔታ እጅግ ብዙ ሆኖ በተሰበሰበዉና ምንም ማምለጫ መንገድ በሌለዉ ንጹኃን ሕዝብ ላይ የኃይል እርምጃ ተወስዷል፡፡ በዚያ ዓይነት ሁኔታ በሕዝብ ላይ የበቀል እርምጃ መዉሰድ እጅጉን የሚከብድ መሆኑ ማመዛዘን ለሚችል ሰዉ የሚከብድ መሆኑ እየታወቀ፤ ከአቅም በላይ የሆነ እርምጃ በመወሰዱ የብዙ ዜጎቻችን ሕይወት በአሰቃቂ ሁኔታ አልፏል፡፡
የዚህ መግለጫ አስፈላጊነት ደግሞ እነዚያን በግፍ የተገደሉ ዜጎችን ለማስታወስ ሲባል የመታሰቢያ ፓርክ የሚባል ተገቢ ባልሆነ ቦታ ላይ ተገቢ ባልሆነ አካል መሰራቱ ነዉ፡፡ በወቅቱ የተገደሉ ዜጎች ተለይተዉ መላዉ ሕዝብ ባላወቀበትና በገለልተኛ አካል ተጣርቶ በኦሮሞ ሕዝብ ደንብ መሠረት ጉማ ወይም የደም ካሳ ባልተከፈበት ሁኔታ ዉስጥ ሆኖ፤ ገዳዮችና አዛዦቻቸዉ ለፍርድ ሳይቀርቡ ፓርክ ተሰራላቸዉ ሲባል የሟች ቤተሰቦችም ሆኑ መላዉ ሕብረተሰባችን የሚቀበሉት አይደለም፡፡ ምክንያቱ ቀላል ነዉ፡፡ የሰማዕታት ሐዉልትም ሆነ የመታሰቢያ ፓርክ በተጠያቂዎች አይገነባም፡፡ ከኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ መንግስትም ሆነ ከኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስታት የሚጠበቅ ነገር ቢኖር የሟቾችን ማንነት በገለልተኛ አካል ይፋ ማድረግ፣ ጉማ ወይም የደም ካሳ መክፈልና ገዳዮችን ለፍርድ ማቅረብ ነዉ፡፡
ይህ በእንዲህ እንዳለ ተሰራ የተባለዉ የመታሰቢያ ፓርክም ዜጎቹ ከተገደሉበት ቦታ ርቆ መተከሉ የግብር ይዉጣ ሥራ ከመሆኑም በላይ የታሪክ ሽሚያ ለማካሄድ ካልሆነ በስተቀር የእሬቻ የሰማዕታት ሐዉልትም ሆነ ፓርክ በተጠያቂዎች ሊቆም አይገባም እንላለን፡፡ በሌላም በኩል ሕብረተሰቡ እነዚህ የተሰዉ ወገኖች በጥልቅ ሐዘን የሚያስታዉሳቸዉ ከመሆኑም በላይ ስማቸዉንና ምስላቸዉን በዝርዝር ማስቀመጥ ሲገባ እንዲሁ አንድ ቁም ድንጋይ ተክሎ ከጉዳዩ ጋር የማይመስለዉን ሀተታ በጽሑፍ ማስቀመጡ አሳዝኖናል፡፡ ከዚህ ጋርም በፓርኩ የመግቢያ በር ላይ በአፋን ኦሮሞ ተጽፎ የሚገኘዉ “Paarkii Yaadannoo Namoota Ayyanaa Irreechaa Irratti Lubbuun Isaani Tasa Darbe Yaadachuuf Moggaafame” የሚለዉ ዜጎቹ የሞቱት በድንገተኛ ሁኔታ እንደሆነ በጽሑፍ ማስቀመጡ በኦሮሞ ዜጎች መስዋዕትነት ላይ የማፈዝ ያህል ስለሆነ ተጨማሪ የሕዝብና የመንግስት ግጭትን ሳይጋብዝ ከቦታዉ እንዲነሳ እንጠይቃለን፡፡
ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ ከኦሮሚያ ክልል ላይ የድንበር ጥያቄ የሚያነሱና በድንበሮች አካባቢ በሚገኙ የኦሮሞ ዜጎች ላይ ጥቃት የሚፈጽሙ ኃይሎች ጉዳይ ከአሳሳቢ ደረጃም ያለፈና የዜጎቻችንን ሕይወት እየቀጠፈ መሆኑን ተገንዝበናል፡፡ ይህ የመሬት ጥያቄ የድንበር አከባቢ ሕዝቦችን በማጋጨት ከፍተኛ የሕይወት መስዋዕትነት እያስከፈለ ይገኛል፡፡ የመሬት ጥያቄዉን አንዳንዴ ሲመለከቱት ኢትዮጵያዊያን በቀጣይ ጊዜያት ዉስጥ አብሮ የመኖር ዕጣ ፋንታቸዉ እያበቃ ያለ ያስመስላል፡፡ ምክንያቱም በምዕራብ፣ በደቡብ ምዕራብና በምስራቅ ኦሮሚያ በኩል የሚገኙት የገዥዉ ፓርቲ ካድሬዎችና ካቢኔዎች የሕዝቦች አብሮነት እንዲያከትም ፍላጎት ያላቸዉ ይመስላሉ፡፡
በድንበር አከባቢ የሚኖሩ ሕዝቦች በግጦሽ ሳር፣ በኩሬ ዉሃ፣ በጠፈ ከብትና በጥቃቅን ነገሮች ሊጋጩ እንደሚችሉና በአከባቢ ሽማግሌዎችና በጎሳ መሪዎች አማካይነት ሊታረቁ እንደሚችሉ፤ እነዚህ የአገር ሽማግሌዎችና የጎሳ መሪዎች ችግሮችን ሲፈቱም እንደነበረ ይታወቃል፡፡ የመሬት ወረራዉና የሰዎች ግድያዉ የኦሮሞን ሕዝብ ቁጥርና የኦሮሚያን የቆዳ ስፋት ለማሳነስ ታቅዶ የተቀመጠዉን እስትራቴጂ ተግባራዊ ለማድረግ እንቅስቃሴ ላይ ያለ ይመስላል፡፡ በተለይም በምስራቅ ኦሮሚያ በኩል በሱማሌ ልዩ ኃይል በኦሮሞ ዜጎች ላይ እየደረሰ ያለዉ ጥቃት እጅጉን ያሳስበናል፡፡
ስለሆነም እንደዚህ ዓይነት የጥቃት እርምጃዎች ለወደፊቱ ኢትዮጵያዊያን አብሮነት የማይፈይድና ወቅትን እየጠበቀ የሚፈነዳ ፈንጂ እየሆነ ስለሚቀጥል የሚመለከታቸዉ የመንግስት አካላትና ሕብረተሰቡ አስፈላጊዉን የዕርምት እርምጃ እንዲወስዱ አበክረን እናሳስባለን፡፡
የኦሮሞ ህዝብ ለፈጣሪው ምስጋና የሚያቀርብበትን በዓል በየዓመቱ በኦሮሚያ ውስጥ ያከብራል። በተለይ ደግሞ ከመላው ኦሮሚያ ቢሾፍቱ ሀር-ሰዴ ላይ በሚሰባሰቡት የኦሮሞ ዜጎች የሚከበረው በዓል ታላቁ ነው። የወያኔ/ሕወሃት መንግስት ይህንን ዓመታዊ በዓል ከተቻለለት እንዳይከበር ለማድረግ ካልቻለ ደግሞ በጀሌው ኦፒዲኦ፣ ሲቪል ልብስ በለበሱ የደህንነት ሃይሎቹና በጦር ሃይሉ ኣማካይነት ለማደናቀፍ እቅድ በማውጣት ለረዥም ጊዜ ሲንቀሳቀስ እንደነበር ይታወሳል።
የኢሬፈና በዓል የሚከበርበትን መድረክ የህዝቦች ጠላት የሆነው መንግስት ለፖለቲካ መደስኮሪያነት ለመጠቀም የስርዓቱን ደጋፊዎች ከኦሮሚያ ቀበሌዎች በሀር-ሰዴ ላይ እንዲገኙ በማድረግ፣ በኢሬፈና ቦታ ላይ የሙዚቃ ባንድ በማዘጋጀትና በበዓሉ ዋዜማ በተለያዩ ርቀቶች የሩጫ ውድድር በማዘጋጀት የመንግስትን ገጽታ ለማሳመር ከፍተኛ ገንዘብ ኣፍስሶበታል። ከዚህም በተጨማሪ የኦሮሞ ህዝብ በኢሬቻ በዓል ላይ በብዛት እንዳይገኝ መንገድ መዝጋትን ጨምሮ የመጓጓዣ ኣገልግሎትን በማቋረጥ ህዝቡን እንዳይንቀሳቀስ ማድረጉ የተሰወረ ኣይደለም። ይህ ሁሉ የኢሬቻ በዓልን በመንግስት ቁጥጥር ስር ለማስገባት ታስቦ የተሰራ ደባ ነው።
የኦሮሞ ህዝብ ይህንን የጠላት ድርጊት በቆራጥነት በመጋፈጥ ሀር-ሰዴ ፈጣሪን የሚያመሰግኑበት ቦታ እንጂ መንግስት የሚወደስብት የፖለቲካ መድረክ እንዳልሆነ በማስገንዘብ መንግስት ከዚህ ድርጊቱ እንዲታቀብ ሲያሳስብ ቆይቷል። ይሁን እንጂ ይህ በሃይል የሚያምነው ኣምባገነኑ መንግስት እንደልማዱ በሃይል በመቆጣጠር ኢሬቻን የራሱ መድረክ ለማድረግ ባደረገው ጥረት በተፈጠረ ተቃውሞ በዓሉን እያከበረ ባለው መሳሪያ-ኣልባ ህዝብ ላይ የእጅ ቦምብ በመወርወር፣ በእግረኛ ጦርና በጦር ሄሊኮፕተር ከብቦ በከፈተው ተኩስ ከኣንድ መቶ በላይ የሚሆኑ ንጹሃን የኦሮሞ ዜጎችን በመግደል ጠላትነቱን ይበልጥ ኣረጋግጧል። ይህ ዕለት ለኦሮሞ በታሪክ የማይረሳ ጥቁር ሰንበት ሆኗል።
ለህዝብ ባህልና ወግ ክብር የሌላቸው ይህንን የጅምላ ግድያና የዘር-ማጥፋት እርምጃ የፈጸሙት በኢሬፈና ቦታ መሆኑ ደግሞ ይህ መንግስት ለኦሮሞ ህዝብ በዓል ክብር የሌለው መሆኑን ይበልጥ ኣስመሰክሯል። ስለሆነም የኦሮሞ ነጻነት ግንባር ይህንን ጠላታዊ እርምጃ በጥብቅ ያወግዛል።
የዓለም ማህበርሰብ፣ ሰላም ወዳዶች፣ የሰብዓዊ መብት ተቋማት ይህንን ኣረመኔያዊና ፋሽስታዊ የወያኔ መንግስት እርምጃ እንዲያወግዙ ኦነግ ኣጥብቆ ይጠይቃል። በተለይ ደግሞ ለዚህ መንግስት ኣጋር የሆኑ መንግስታት የጅምላ ግድያ ይብቃ በማለት ዝምታቸውን በመስበር ኣስፈላጊውንና ኣጥጋቢ እርምጃ የሚወስዱበት ጊዜ ኣሁን መሆኑን በድጋሚ ያሳስባል።
የኦሮሞ ህዝብ በሁሉም የሃገሪቷ ህዝቦች ላይ ጭቆና እየፈጸመ ያለው የወያኔ መንግስት ከህዝቦች ጫንቃ ላይ እንዲወገድ ትግል በመካሄድ በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳል። የኦሮሞ ህዝብ እያካሄደ ያለውን ትግል እንደኣብነት በመውሰድ ለመብቶቻቸውና ለማንነታቸው ወደ ፍልሚያ የገቡትም በርካቶች ናቸው። ለመብታቸውና ለማንነታቸው በመታገል ላይ ያሉት ሁሉም ህዝቦችም ይህንን ኣረመኔያዊ የዘር-ማጥፋት ድርጊት እንዲያወግዙና የኦሮሞ ህዝብ እያካሄደ ካለው የመብትና የዲሞክራሲ ትግል ጎን በመሰለፍና በመተባበር ትግላቸውን እንዲያፋፍሙ ኦነግ ጥሪውን ያቀርባል።
በዛሬው ዕለት፡ ጥቅምት 2, 2016ዓም በኦሮሞ ህዝብ ላይ የተወሰደው ፋሽስታዊ እርምጃ በወያኔ መንግስትና በኦሮሞ ህዝብ መካከል ያለው ግንኙነት የጠላትነት መሆኑን በድጋሚ ይበልጥ ስላረጋገጠ የኦሮሞ ህዝብ ከዚህ መንግስት ግድያና እስራት፣ ውርደትና ሃፍረት እንጂ ኣንዳች የሚያገኘው ነገር እንደሌለ ተገንዝቦ እያካሄደ ያለውን የነጻነት ትግል በሁሉም መልክ እንዲያፋፍም ኦነግ መልዕክቱን ያስተላልፋል። ለነጻነትና ለኣጠቃላይ መብት የሚታገሉ ድርጅቶች እንዲሁም ሁሉም ህዝቦች ይህንን መራር ትግል ኣፋፍመው የፋሽስቱን መንግስት እድሜ ለማሳጠር ተግተው እንዲታገሉ ጥሪያችንን እናስተላልፋለን።
ይህን አፕ ጭነው በቅናሽ ይጠቀሙ። ካርድ በካሜራ ይሙሉ። በቅናሽ ኢንተርኔት፣ ስልክ እና አጭር መልክት ይጠቀሙ። ይህን አፕ በመጫን ገንዘብወን እና ጊዜወን ሴቭ ያድርጉ።
እንደ ምንም ብሎ በዚያም በዚህም አድረጎ ድል አድረጎ ቤተ-መንግሥት ለገባው ሰው ሁሉ ይህች አገር እዚያም ምድር ላይ የሚኖር ሰው ሁሉ „የግል“ ሐብቱ ነውና ቢፈልግ ከመሬቱ ሊነቅለው ይችላል። ሊያባረውም።ሊያስረውም ። ሊቀጣውና ተደጋግሞ በተለያዩ ዘመናት እንደታየው ሊገድለውም ይችላል።
እህአዴግ ሻብዕያና ለጥቂት ጊዜያቶች አብሮ ከሁለቱ ጋር ለሠራው ኦነግ – ድል አድራጊ እነሱ በዘመናቸው ስለነበሩ- „ሁሉም ነገር“ ጊዜውም ዘመኑም ንብረቱም የኛ ነው ብለው የመጀመሪያው አመታት ላይ እነሱ እራሳቸው እንደጻፉት ቆይተውም እስከመተናነቅ የደረሱት ።
እንዲያውም „ተራው ከእንግዲህ የእኛ ነው!“ የሚለውን ቃል አብረው ለቀው „አርፋችሁ ተቀመጡ አለበለዚያ…“ የሚለውን ማስፈራሪያ አክለውበት በግዛታቸው የሚገኙትን ኃይሎች ጸጥ ለጥ ያደረጉት።
በዘመኑ ተጽፎ እንደተነበበው „…የትግራይ ትግርኛ መንግሥት“ በሰሜን ምሥራቅ አፍሪካ „የኦሮሞ ሪፓብሊክ“ ደግሞ እነደዚሁ ከኢትዮጵያ ተገንጥላ/ተገንጥለው በዚያ አካባቢ እነዚህ ድርጅቶች ለማቋቋም አቅደው አንደነበር በጽሑፍ ላይ ቀርቦአል በየአለበት -ምሥጢር ለማንም አይደለም ተነቦአል።
ለአረቡና ለቱርኩ ለሕንዱና ለቻይናው በሦስተኛ ደረጃ …ማንም ከየት መጥቶ የእርሻ መሬቱዋን በትንሽ ገንዘብ ለሚመጡት አርባና ሃምሳ ስድሳ አመታት …አልፎም ያሄዳል የሚገዛት ርካሽ አገር ናት።
እናት አገርን መክዳት አዲስ ነገር አይደለም። የትም ቦታ ያለ እና የሚታይ ነገር ነው። ቁጥራቸው ብዙ ሳይሆን ይህን የሚያደርጉ እንደዚህ የሚያስቡ ሰዎች በታሪክ ላይ ብዙ ቦታ ተደጋግሞ ታይቶአል። ግን ደግሞ በጣም ጥቂት ናቸው።
„ተማሩ“ ከሚባሉት ሰዎች መካከል ቁጥራቸው „ከፍ“ ያለ ወገን በእናት አገሩ በኢትዮጵያ ላይ አድሞ እሱ የሚሰነዝረውን አስተያየቱን ማዳመጡ የትም ያልታየ የትም ያልተሰማ በጣም የሚገርም አዲስ ነገር ነው።
በታሪካችን ጦር መዘው ከጠላት ጋር ቆመው ይህቺን አገር የወጉ ሰዎች አሉ። ይህም ታሪክ ብዙ ቦታ ተመዝግቦ ይገኛል። መጥላት ብቻ ሳይሆን እንድትጠፋም የሚፈልጉ ሰዎችን አገሪቱ እንደሌሎቹ -ይህ የትም ያለ ነው- አፍርታለች። እንደነሱ ያሉትንም ብዙ አካባቢዎች እናያለን።
ኢትዮጵያ የማን ናት? ብሎ መጠየቅ አሜሪካን የማን ናት? ብሎ እንደመጠየቅ ነው። …ፈረንሣይስ የማን ናት? ታላቁዋ ብርታኒያስ? ቻይናስ? ኬንያስ? ሕንድስ የማን ናት? ብሎም ጠይቆ መልስ እንደመፈለግ ዓይነት ነው።
አሜሪካ አገር ሄደው የሚወልዱትንም ዘመዶቻችን መረዳት የምንችለው ይህን ስንገነዘብ ነው። እዚያ የተወለደ ልጅ እዚያ ዜግነቱን የተቀበለ ሰው እሱ „ ሙሉ አሜሪካዊ ሙሉ የአሜሪካ ዜጋ ነው።“
ኢትዮጵያ ውስጥም የተወለዱ አርመኖችና ጣሊያኖች ግሪኮችና አረቦች ሱዳንና ግብጾች ሕንዶችና…( አሁን ደግሞ ቻይናዎች(?)ተጨምረውበታል) እነዚህ ሁሉ የኢትዮጵያ ዜግነት ያላቸው ሰዎች ናቸው።
„እኔ ኢትዮጵያዊ አይደለሁም „ ብሎ „በኢትዮጵያዊነቱ ለመደራደር…“ ከሚፈልግ ሰውና ድርጅት/ድርጅቶች ጋር ምን ማድርግ ይቻላል? ስለምን መደራደር እነሱ እንደሚሉት ይቻላል? ማን በማን ስምና ሌጋሲ ድርድሩን ሊያካሄድ ይችላል? ምን ላይ ተመስርቶስ መነጋገር ይቻላል?
አንድ አገር አንድ መንግሥት አንድ መሬት አንድ ክልል የአንድ ድርጅት የአንድ ቡድን ወይም ደግሞ የአንድ የታጠቀ ወይም ያልታጠቀ ኃይል ንብረትና ሓብት አይደለም። ኢትዮጵያ ውስጥ ግን ይህ ሆኖአል። ለምሳሌ ኤርትራ።
አንድ አገር አንድ ሕዝብ የአንድ ቡድን ወይም የአንድ ድርጅት “የግል ሓብት” ከሆነ ሁሉም እንደ ቅርጫ ለመቀራመት የሚነሳበት የሽፍቶች መፋለሚያ ሜዳና ጫካ ሆነ ማለት ነው። ይህ በኢትዮጵያ ይታያል።ይህም በአገራችን ሁኖአል።
በግብጽ የጦር ሠራዊቱ በአፍጋኒስታን ታሊባኑ በኢራን አያቶላዎቹ በሱማሌ እያንዳንዳኑ ጎሣ በኮንጎ የታጠቀ ሽፍታ በቻድና በሴንትራል አፍሪካ ወይም ደግሞ በናይጄሪያ የሃይማኖት ሚሊሻ በሊቢያ በሱዳን አገራቸውና አካባቢው ወይም ሕዝቡ በጠቅላላው „የእኛ ነው“ ብለው እንደ ሓብታቸው የሚያዩ ክፍሎች እዚያ ተበራክተዋል። ማን መርቆ ሰጣቸው? ይህ የትም ቦታ በትክክሉ ተነስቶ ያልተመለሰ ጥያቄ ነው።
ደርግ ለአሥራ ሰባት አመት እንደዚህ ዓይነቱን አመለካከትና የአገዛዝ ሥልት ከድሬዎቹን „የለውጥ ሐዋሪያ“ ብሎ በሁሉም አቅጣጫ አሰማርቶ እሱ ለብቻው ቤተ-መንግሥት ገብቶ እግሩን ዘርግቶ እስከሚበተንበት ሰዓት ድረስ ማንም ሳይጠይቀው ቀልዶብን ሄዶአል።
ሌሎቹ የመንግሥት ግልበጣ ሙከራ አድርገው ሳይሳካላቸው ተቀጭተው ቀርተዋል። ከዚያ በሁዋላ የመጣው ጊዜ ደግሞ እንደምናውቀው ለሁለት ና ሦስት ድርጅቶች አመችቶአል።
በምንም ዓይነት አንድ ቡድን (የታጠቀ ይሁን ያልታጠቀ) ለአንድ አገር ውስጣዊ ችግር እሱ እራሱ ብቻውን መፍትሔ አቅራቢ መፍትሔ ፈላጊ መፍትሔ ሰጪና ለመፍትሔውም ትክክለኛ ፍርድ ሰጪ እሱ ሊሆን አይችልም።
እንደዚህ ዓይነቱ ነገር ደግሞ በሦስት ነገሮች (ሌላው ዓለም በዚህ ነው የተገራው) ከእንግዲህ በሰላም እኛም እንደሌሎቹ ሕዝቦችና መንግሥታት እንኑር ከአልን መታገድ ይገባዋል።
አንደኛው በነጻ ምርጫና በሥልጣን ዘመን ላይ የጊዜ ገደብ በሕግ ሲጣልበት ብቻ ነው። ሁለተኛው በሥልጣን ክፍፍልና ሽንሸና እሱን በሚቆጣጠሩ ተቋሞች „ገዢው“ መደብ እጅና እግሩ በሕግ„ተተብትቦ“ እንደ ሌላው አገር ተከቦ ሲያዝ ብቻ ነው ።
ኢትዮጵያ የማን ናት? የሚለው ጥያቄ ያኔ ኢትዮጵያ የእኛ ናት በሚለው በብዙ ሚሊዮን በሚቆጠሩ ዜጎቹዋ ይመለሳል። ይህ ደግሞ በምንም ዓይነት ኢትዮጵያ የጥቂት የተደራጁ ሰዎች የግል ሐብት አይደለችም የሚለውን አመለካከት ያጠናክራል።
የኢትዮጵያ ችግር የመጣው ይኸው ችግር ከአርባ አመት በላይ የሰነበተብን አሁንም ከዚያ ወጥተን ወደፊት እንደሌሎቹ በ21ኛው ክፍለ ዘመን መራመድ ያልቻለነው ኤርትራ የተገነጠለቺው ሌላው ዛሬ ልገንጠል የሚለው ሰበአዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች በአገሪቱ በአለመኖሩ ነው። አንድ ፍልስፍና ደግሞ አገራችን ገብቶ የትውልዱን አእምሮ ጨፍድዶ ይዞ እራሳቸውን በንጉሡ ዘመን ዲምክራሲ ዲሞክራሲ የሚሉትን ወጣቶች ዓይን -የሚታወቀውን ለመድገም- ጋርዶአል።
ነጻ -ፕሬስ እነደ ኬንያና ታንዛኒያ በኢትዮጵያ የማናየው በይፋ አንድን ድርጅት መቃወም ወይም መደግፍ የማያቻለው… የስታሊንና የማኦ ፍልስፋናዎች አገራችን በመግባታቸው ነው።
እነዚህ ትምህርቶች በሰሜን ኮሪያና በኪዩባ እንደ ንጉሠ-ነገሥቱ ዘመናት የቤተሰብ ዳይናስቲ ዓይናችን እያየ ተክለዋል። በቻይና እንደ የዱላ እሩጫ ቅብብል ሥልጣኑን ከአንዱ ቡድን ወደ ሌላው የሚያንከባልሉበት ሁኖአል።
አውሮፓን እንተውና ኬንያ ናይጄሪያ ደቡብ አፍሪካ …ቱኒዚያና ጋና… በዘር ሳይከፋፈሉ የዲሞክራሲውን አየር ተንፍሰው በሰላም የሚኖሩት እዚያ የሌኒን እና የስታሊን ብሔር /ብሔረሰብ እስከ መገንጠል…የሚለው ፍልስፍና እነሱ ጋ በአለመድረሱ ድርሽ በአለማለቱ ነው።
ኢትዮጵያ የማን ናት?የሚለውን ጥያቄ በትክክል የምንመልሰው ከስታሊን የአገርና የዘር ሽንሸና አመለካከትና አስተሳሰብ ስንወጣና ዓለምን በሌላ ዓይን ስንለመከት ብቻ ነው።
አንድ ሰው አንድ ድምጽ በኢትዮጵያ ሲኖሩ ብቻ ነው።ፖለቲከኞቻችንም ሰው ፊት ቀርበው -ሌላው ዓለም እንደሚያደርገው- የፖለቲካ ፕሮግራማቸውን አሳይተው ተወዳድረው ተናግረው አሳምነው ለተወሰነች አራት አመት ብቻ በትችት ታጅበው በተቋሞች ታጥረው ሽንጎ ውስጥ ተመርጠው ሲላወሱ ብቻ ነው።
„ …ልዩ የሆነ ታይቶና ተሰምቶ የማይታወቅ አዲስ ጎማ„ ፈረንጆቹ አጉል የሆነ ግራ የሚያጋባ የሚያስቅ ፍልስፍና አንዳንድ ሰዎች ሰንዝረው መጫወት ሲቃጣቸው እነሱ የሚናገሩትን ነገር እንደገና ለመድገም-በዓለምም በኢትዮጵያም „…አዲስ የትም ታይቶና ተሰምቶ የማይታወቅ የሚሽከረከር ጎማ ለመፍጠር እንዲያው አትድከም“ ይላሉ። “ጊዜህን ወርቅማ ጊዜህን በሌላ ቁም ነገር ላይ እባክህ አውለው ” ልጆቻቸውን ይላሉ።
የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን እንዲያስፈጽማቸው የተፈረሙት ትዕዛዞች፣ በጠረፍ ግዛቶች ጠንካራ ህግ ሳቢያ የዘገዩ የጋዝ፣ድንጋይ ከሰል እና ነዳጅ ማምረት ስራዎችን ለማፈጠን የታለሙ ናቸው ተብሏል፡፡
ቀደም ብለው የነበሩ ደንቦችን “ጊዜያቸው ያለፈ፣ግርታ የሚፈጥሩ እና መተማመኛ የማይሰጡ”፣ሲሉ የተቹ አንድ ከፍተኛ አስተዳደራዊ ባለስልጣን ፣“የግዛቶችን ሃይል እየነጠቅን አይደለም፣ሆኖም የግዛቶቹ ርምጃ ከህጉ ዓላማ ጋር ይጣጣም ዘንድ እየጣርን ነው ፡፡”ስለማለታቸው ሮይተርስ ዘገቧል፡፡
በከፊል ከሚቀየሩ ደንቦች መካከል አንዱ፤ የየግዛቱ መንግስታት አካባቢ ጥበቃን ምክንያት በማድረግ የዘርፉ ግንባታዎች እንዲዘገዩ ለማድረግ ስልጣን የሚሰጣቸው ‘የአሜሪካ የንጹህ ውሃ ህግ’ ነው፡፡
የሰብዓዊ መብት አስከባሪ ድርጅቶችና ተቃዋሚ ኃይሎች፣ ካለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ እየጨመረ የሄደውን የዜጎች እንግልት፣ እስራትና መገደል በመጥቀስ፣ የኢትዮጵያን መንግሥት ሲተቹ መቆየታቸው ይታወቃል። ካለፈው መስከረም ወዲህ ግን የዜጎች ሕይወት የሚጠፋው በመንግሥቱ የፀጥታ ኃይሎች ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ሕዝብ ወርዶ የእርስ በርስ የመገዳደል መልክ መያዙ፣ የኢትዮጵያን ሁናቴ እጅግ አሳሳቢ አድርጎታል።
የሰብዓዊ መብት አስከባሪ ድርጅቶችና ተቃዋሚ ኃይሎች፣ ካለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ እየጨመረ የሄደውን የዜጎች እንግልት፣ እስራትና መገደል በመጥቀስ፣ የኢትዮጵያን መንግሥት ሲተቹ መቆየታቸው ይታወቃል።
ካለፈው መስከረም ወዲህ ግን የዜጎች ሕይወት የሚጠፋው በመንግሥቱ የፀጥታ ኃይሎች ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ሕዝብ ወርዶ የእርስ በርስ የመገዳደል መልክ መያዙ፣ የኢትዮጵያን ሁናቴ እጅግ አሳሳቢ አድርጎታል። ይህን አገኛ አዝማሚያ ለመቀልበስ ከመንግሥት፣ ከተቃዋሚ ፓርቲዎች፣ ከማኅበረሰብ መሪዎችና ከአክቲቪስቶች ምን ይጠበቃል?
በ1990«ዎቹ» የሩዋንዳ የዘር ጅምላ ፍጅት ደግሞ፣ በዓለማቀፉ የወንጀል ችሎት ዋና ዐቃቤ-ህግ ሆነው አገልግለዋል። በ1997«ኡ» የኢትዮጵያ ምርጫ፣ ከቅንጅት ለአንድነትና ለዴሞክረሲ ፓርቲ እጩዎች አንዱ በመሆን፣ በምርጫውም ባለ ድል እንደነበሩና፣ በኋላም ከሌሎች መሪዎች ጋር ለእስር መዳረጋቸው አይዘነጋም።
ሌላው ሊቀርቡልን ቃል ገብተውልን የነበሩት የኢፌዴሪ መንግሥት ኰሚኒኬሽንስ ጉዳዮች ጽ/ቤት የሚዲያ ልማትና ብዝሃነት ዳይሬክተር ጅንናር አቶ ታምራት ደጀኔ ነበሩ። በሰጡን ቀጸሮ መሠረት ብንደውል ልናገኘው አልቻልንም። ይቅርታ እንጠይቃለን።
ደቡብ ሱዳን ውስጥ የሚገኙ የአከባቢ ጥበቃ ሀይሎች ከተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የሠላም ጥበቃ ተልዕኮ ጋር ማቀናጀት የአገሪቱን ሉዓላዊነት ያለማክበር ተንኮል አይደለም ሲሉ አንድ የአሜሪካ ከፍተኛ ዲፕሎማት ተናገሩ።
በዩናይትድ ስቴትስ ለተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የፀጥታው ምክርቤት የቀረበ አንድ ረቂቅ በደቡብ ሱዳን የተመደቡ 4,000 የምሥራቅ አፍሪካ በይነ መንግሥታት (ኢጋድ) ሀይሎች የመንግሥታቱ ድርጅት የሠላም ሀይሎች ጥበቃ ተልዕኮ እንዲሆኑ ሃሳብ ያቀርባል።
ሂደት ባለ ብዙ ማዞሪያ ባለ ሁለት አቀማመጥ ሰርጥ “ሲ” ጥቅል ፣ በአውቶቡስ አሞሌ ላይ ሊስተካከል የሚችል ተፈላጊውን የሙቀት ዞን ለማሞቅ ያገለግላል የተለያዩ ዲያሜትሮችን (ቧንቧዎችን) ለመገጣጠም መጠቅለያው ሊስተካከል የሚችል ነው ፡፡ 3ftF (500ºC) የሆነ ሙቀት ለማግኘት ዘንግ በማጠፊያው ውስጥ ይሽከረከራል እና ለ 260 ደቂቃዎች ይሞቃል።
ምድቦች ቴክኖሎጂዎች መለያዎች ግፊትን ማሞቅ, የማቀዝቀዣ ማሞቂያ መቀላጠፊያ, ማነፃፀር PWHT, ኢንሽን ማስተዋወቅ, ከሙቀት ማቀዝቀዣ, የሙቀት ማቀዝቀዣ ሙቀት አያያዝ, PWHT, PWHT ፖሌት
HR 128 ተብሎ የሚታወቀው ባሜሪካ ኮንግረስ (ፓርላማ) ውስጥ ለውሳኔ ቀርቦ የነበረው በኢትዮጵያ መንግስት የመብት አያያዝ ላይ ያተኮረ የህግረቂቅ እነሆ ትናንት መጽደቁ ተነገረ። በውጭ አገር ያሉ የሰብዓዊ መበት ተከራካሪዎችና የተደራጁ ኢትዮጵያውያን ይህ የህግ ረቂቅ እንዲጸድቅና በስራ ላይ እንዲውል ለረጅም ጊዜ ከፍተኛ ተጋድሎ ሲያድርጉ ቆይተዋል። ሸንጎ ለዚህ ስኬት ታጥቀው ለታገሉ ሃይሎች በሙሉ ያለውን አድናቆትና ክብር እያስታወቀ፤ የረቂቁ ህግ ሆኖ መጽደቅ ለኢትዮጵያ ህዝበና ለመላው የዴሞክራሲ ሃይሎች ታላቅ ድል መሆኑን ይገልጻል። ሙሉውን ለማንበብ እዚህ ላይ ይጫኑ HR-128
የደቡብ ኢትዮጵያ ህዝቦች ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ/ደኢህዴን/ ሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ በክልሉ ወቅታዊ የሠላምና ደህንነት ሁኔታ ላይ አስቸኳይ ምክክርና ውይይት በማድረግ የተለያዩ ውሳኔዎችን አሳልፏል።
በክልሉ አንዳንድ አካባቢዎች ሀዋሳ ከተማ፣ ሲዳማ ዞን አንዳንድ ወረዳዎች፣ ወላይታ ዞን ሶዶ ከተማ፣ ጉራጌ ዞን ወልቂጤ ከተማ በተፈጠሩ የፀጥታ ችግሮች ህይወታቸውን ላጡ፣ የአካል መጉደል ለደረሰባቸውና ንብረት ለጠፋባቸው ሥራ አስፈፃሚው የተሠማውን ከፍተኛ ሀዘን ገልጿል።
የትኛውም ጥያቄ የግጭት መነሻ መሆን የለበትም፤ ከግጭትና ትንኮሳ የትኛውም የህብረተሰብ ክፍል የሚያተርፈው ነገር የለም ነው ያለው ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴው በመግለጫው።
የሀዋሳ ከተማን ጨምሮ በአሁኑ ወቅት በክልሉ አንዳንድ አካባቢዎች የተከሰተው አለመረጋጋት፣ ግጭት፣ የሠው ህይወት መጥፋትና ንብረት መውደም አዝማሚያ በፍጥነት መቆም እንዳለበት ሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ አቅጣጫ ማስቀመጡን ገልጿል።
በመሆኑም የህዝቡን ሠላምና ደህንነት የሚያስጠብቅ ህገ መንግሥታዊ ተልዕኮ የተሰጣቸው የፀጥታ አካላት የጀመሩትን ሥራ በከፍተኛ የህዝባዊ ውግንና አጠናክረው እንዲቀጥሉ፣ አመራሩ፣ አባሉና መላው ህዝቡ ለስኬቱ በጋራ እንዲረባረቡ ድርጅቱ ጥሪውን አቅርቧል።
እያንዳንዱ ዜጋ የራሱንና የአካባቢውን ሠላም ማስጠበቅ እንደዚሁም መላው ህዝብ አስተማማኝ ሠላም እንዲሠፍን የጀመረውን ትግል አጠናክሮ እንዲቀጥልና ከመንግስት ጐን እንዲቆም ለህዝቡ አሳስቧል።
ከኦሮሚያ አጐራባች ዞኖች ጋር የሚዋሰኑ የክልሉ አካባቢዎች በተለይ ጌዲኦ ዞን አካባቢ የተፈጠረውን የህዝብ መፈናቀል ወደ ነበረበት ሁኔታ ለመመለስ ድርጅቱ የጀመረውን ተግባር ከኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥትና ፌዴራል መንግስት ጋር አጠናክሮ እንደሚቀጥል ሥራ አስፈጻሚ መምከሩን አስታውቋል።
በተመሳሳይ መንገድ በሰገን አካባቢ ህዝቦች ዞን ውስጥ ያሉ የቡርጂና አማሮ ወረዳዎች ውስጥ የሚታየውን የፀጥታ ችግር በዘላቂነት ለመፍታትም ከሚመለከታቸው የክልልና ፌዴራል መንግሥት አካላት ጋር በመሆን ልዩ ርብርብ ለማድረግም ስራ አስፈጻሚው አቅጣጫ አስቀምጧል።
በመጨረሻም የህግ የበላይነት የማስከበርና የህዝቡን ደህንነት የማስጠበቅ ሥራ ተጠናክሮ መቀጠል እንዳለበት ጠንካራ አቅጣጫ ማስቀመጡን በመግለጫው ያስታወቀ ሲሆን፥ የሚመለከታቸው አካላት በከፍተኛ የህዝብ ውግንና እንዲንቀሳቀሱም አሳስቧል።
ጀርመን፣ ብወራር ዕስለ ኣንበጣ ንዝተሃስዩ ሓረስቶት ኤርትራ ዝውዕል ናይ ኣስታት 1.5 ሚልዮን ዶላር ዝግመት ሰብኣዊ ሓገዝ ምብርካታ ኤምባሲ እታ ሃገር ካብ ኣስመራ ኣፍሊጡ።
እቲ ብመንገዲ ውድብ መግብን ሕርሻን ዝተላእከ ሓገዝ፣ ግራውቶም ብወራር ዕስለ ኣንበጣ ንዝታሃስየ ሓረስቶት፣ ምቕራብ ምሩጽ ዘርኢ፣ ቀረብ እንስሳታትን ዝተፈላለየ ናውቲ ሕርሻን ዘጠቓለለ’ዩ።
ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፣ ብዘይካ’ቲ ለበዳ ኮረና ቫይረስ ፈጢርዎ ዘሎ ቅልውላው፣ ወራር ዕስለ ኣንበጣን ዕልቅልቕን ተደሚሩ ሚልዮናት ሰባት ተጸበይቲ ህጹጽ ረዲኤት ኮይኖም ኣለዉ።
አዲስ አበባ፣የካቲት 12፣ 2013 በአፍሪካ በኮቪድ-19 የሞቱ ሰዎች ቁጥር ከ100 ሺህ በላይ መድረሱ ተነገረ፡፡ በአህጉሩ የተመዘገበው የሟችና የታማሚዎች ቁጥር ከቀሪው ዓለም ጋር ሲነፃፀር አናሳ ቢሆንም የበሽታው ስርጭት ከነበረበት በፍጥነት እየጨመረ ነው ተብሏል፡፡ በተለይ በአፍሪካ ሁለተኛው ዙር የወረርሽኝ መስፋፋት መከሰቱን ተከትሎ ሆስፒታሎች በሽተኞችን መቀበል እስኪያቅታቸው መጨናነቃቸው ነው የሚነገረው፡፡
አልጀዚራ እንደዘገበው በአፍሪካ በሽታው ከታየ ጀምሮ እስካሁን ድረስ ባለው ጊዜ 100 ሺህ 354 ሰዎች ህይዎታቸው ማለፉ ተረጋግጧል፡፡ አሁን ላይ ብዙ የሞት መጠን የተመዘገበው በደቡባዊው የአፍሪካ ክፍል እንደሆነ በርካታ ዘገባዎች ያመለክታሉ፡፡ በአፍሪካ በቫይረሱ ከሚያዙት ሰዎች መካከል የሟቾች መጠን በመቶኛ ሲሰላ 2 ነጥብ 6 በመቶ ሲሆን ይህም አህጉሪቱ ካላት የታማሚዎች ቁጥር አንፃር ሲታይ ከፍተኛ መሆኑ ይነገራል፡፡
በአፍሪካ የኮሮናቫይረስ ታማሚዎችና የሟቾች ቁጥር አንሶ መታየቱ የሀገራቱ የመመርመር አቅም ደካማ በመሆኑ የተነሳ ነው የሚል አስተያየት ይበዛል፡፡ በአሁኑ ወቅት ዓለም አቀፍ ተቋማት በአፍሪካ የክትባት አገልግሎት በፍጥነት እንዲዳረስና በሽታውን መከላከል አንዲቻል ደጋግመው ጥሪ እያቀረበቡ ይገኛሉ፡፡