Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ስለ አሰፋ ማሩ ድሮ ከነበረኝ በላይ ይበልጡን ያንገበገበኝ የዛሬ 2 ዓመት አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ፣ ስድስት ኪሎ፣ ኬነዲ ላይብረሪ ስለ ላስታ የመሬት ስሪት ጉዳይ ያጠናውን ማለፊያ የሆነ ጥናቱን ካየሁ በኋላ ነው። አሰፋ መብት ተሟጋች ብቻ ሳይሆን ጎበዝ ተመራማሪ ሙህር ነበር። ሚያዚያ 30ን ስናስብ ይህንን በጠራራ ፀኃይ በአዲስ አበባ ጎዳና ላይ በወንበዴ ጥይት ተደብድቦ ህይወቱ ያለፈችውን ውዱን ኢትዮጵያዊ እናስታውሰው።
የኢትዮጵያ መምህራን ማህበር ፀሀፊና የቀድሞው ኢሰመጉ ስራ አስፈፃሚ አባል የነበረው አቶ አሰፋ ማሩ ሚያዝያ 30 1989 ዓም ማለዳ የዓመት ከምናምን የሆነው እምቦቃቅላ ልጁን፤ ደሟ ጠፈፍ ያላለ አራስ ሴት ልጁንና የሚወዳት የህይወት አጋሩን ተሰናብቶ ከእጁ የማይለየውን ሳምሶናይት አንጠልጥሎ ለስራ ወጥቷል።
ከቤቱ እስከ ታክሲ መያዣው ድረስ ያለችውን መንገድ ሲያሻው ከመንገደኛ ጋር እያወጋ አልያም በሀሳብ እየቆዘመ መጓዝ ልምዱ ነበር። በዚህች ቀንም በዝምታ ድባብ ውስጥ ሆኖ እየተጓዘ ነው። አሰፋ ስለሀገራቸው እንቅልፍ አጥተው ይባዝኑ ከነበሩ ኢትዮጵያውያን መኃከል አንዱ እንደነበር የሚያውቁት ሁሉ ይመሰክሩለታል። ለዜጎቿ ሁሉ ምቹ የሆነች ሀገር መገንባት አለበት የሚል ታላቅ ህልም አንግቦ ነጋ ጠባ የሚታትር ብርቱ ሰው ነበር።
አሰፋ በዚህች ቀን በጉዞው ላይ እያለ በዙሪያው ምን እየተሸረበ እንደ ነበረ ያስተዋለ አይመስልም። 100 ሜትሮች ያህል ከፊቱና ከኋላው መንገድ ሲዘጋ አላስተዋለም ወይ ደግሞ ለኔ ይሆናል ብሎ አልጠረጠረም። ለነገሩ የመከላከያ ሰራዊትን የሚያክል የሀገር ድንበርና ሉዓላዊነትን ማስከበርን የሚያክል ታላቅ ኃላፊነት የተሸከመ ተቋም ለአንድ ግለሰብ ሲል ኃይል መድቦ መንገድ ያዘጋል ብሎ እንዴት ያለ ባለጤነኛ ዓዕምሮ ሊያስብ ይችላል?
አሰፋም በሃሳብ እየቆዘመ ጉዞውን ቀጥሏል። ከሱ በኋላ ሰዎች በዚያ መንገድ እንዳይሄዱ መከላከያ መንገድ ዘግቷል ከፈት ለፊቱም እንደዚያው ተደርጓል። መንገዱ ላይ ብቻውን መሆኑን የተረዳው ድንገት “እንዳትንቀሳቀስ” የሚል የሚያንባርቅ ድምፅ ሲሰማ ነው። የሀገር መከላከያ ንብረት የሆነ መኪና ሙሉ ሰራዊት መሳሪያ ደቅነው በተጠንቀቅ ቆመዋል። ግርታ፣ ግራ መጋባት፣ መደናገጥ፣ ….. ወድያው የጥይት እሩምታቸውን ያዘንቡበት ያዙ። አሰፋም ለምን እንደሚገድሉት ሳይነግሩት፣ የመጨረሻ ቃሉን እንኳን ለመናገር ሳይፈቅዱለት እንደውሻ ሬሳ መንገድ ላይ ጥለውት ሄዱ።
የአሰፋ ባለቤት እሱን ሸኝታ አራስ ልጇን ጡት በማጥባት ላይ እያለች ነበር የጥይት ድምፅ የሰማችው። ወዲያው ቤቷና ግቢዋ የመከላከያ ካምፕ እስኪመስል ሰራዊት ይተራመስበት ያዘ። ይሄኔ ውስጧን አንዳች ነገር ወረራት። ባሏ ከቤት የወጣበትን ሰዓትና ተኩስ የሰማችበትን እንዲሁም ቤቷ እየተካሄደ ያለውን ነገር ሁሉ አስባ መጀመርያ ሽብር ነገር ውርርር አደረጋት።
ከዚያ በኋላ ግን ፍፁም ድንዝዝ የማለትና ምን እንደምታደርግ አለማወቅ ነገር ታየባት። ይህ ሁሉ ግን ለገዳዮቹ ጉዳያቸው አልነበረም። እሷን ከነህፃናት ልጆቿ ከቤት አስወጥተው ጓዳ ጎድጓዳውን ሁሉ ያምሱት ያዙ። ከሰዓታት ብርብራ በኋላ ያሰቡትን ባለማግኘታቸው በንዴትና ግራ በተጋባ ስሜት ግቢውን ለቀው ወጡ።
የአሰፋ ማሩ እናትና አባቱን ቤተሰቦቹን የሚያውቅ ወንድሜ ደግሞ በጊዜው የነበረውን የቤተሰቡን ሁኔታ እንደዚህ ይገልጠዋል <<የአባቱ እና የእህት ወንድሞቹ ሃዘን አሳዛኝ ነበር። ጎረቤቶቻችን ነበሩ መቄት/ፍላቂት። አሰፋን በአካል አላዉቀዉም ግን በቤተሰቦቹ ሀዘን ምክነያት የማቀዉ ያህል ነዉ የሚሰማኝ። አባቱን ከዓመት በፊት አይቻቸዋለሁ አሁንም በህይወት አሉ፤ እስካሁን ሀዘን የወጣላቸዉ አይመስለኝም።”ልጃቸዉን ኢህአዴግ የገደለባቸዉ ሰዉዬ” ነው የሚባሉት ለማያቃቸዉ ሰዉ ማሩ በጊዜዉ!>>።
«በ1984 ወልዲያ ፒያሳ ላይ ቅዱስ ሚካኤል ሆቴል በር አቶ አሰፋ ማሩ በእድሜ እኩዮቻቸው ከሚሆኑ ሰወች ጋር ቆመው፣ ብዙ ሆነን በአድናቆት አይተናቸዋል። መገደላቸውን የሰማሁ ጊዜ አሞኛል፤ በአካል ከአየኋቸው በላይ ታሪካቸውን ስለሰማሁ ተንገብግቤያለሁ። የሚገርመኝ በ አሜሪካ ድምጽ ራዲዮ ስለ እርሳቸው ስሰማ “ኢትዮጵያ ታላቅ ሰው በራሷ ጊዜ አጣች፣ የአቶ አሰፋ ማሩን ዓይነት 5 ሰው ብታገኝ ከአደጉት አገሮች ጋር ትደርስ ነበር።” ተብሎ ሳዳምጥ የባሰ ተርመጠመጥኩ። እግር ጥሎኝ በአጋጣሚ መቄት የእናትና አባቱ ቤት ስገባ የቤተሰቦቹንና የእርሱን ፎቶዎች ሳይ ደነገጥኩ፣ ከእኔ በእድሜ የሚያንስ የመጨረሻ ወንድሙ ጋርም ተዋወቅኩ። የተማሩና የተከበሩ ቤተሰቦች ውስጥ የወጣ እንደሆነም ተረዳሁ። ይህ ስነምግባሩ፣ ጨዋነቱም የዲሞክራሲ ትግሉ እንዳልተፈለገ ገባኝ። ለዚህም ኋላ እንደቀረን ገባኝ፣ ፈጣሪ ፍርድ ይስጥ!»
የአሰፋ ባለቤትም ልጆቿን ይዛ ሀገሯ በብዙ ማይልስ ርቃ የፍትህን ቀን እየናፈቀች የስደት ኑሮን ትገፋለች ። ቢያንስ ለምን እንደገደሉት የማወቅ ረሀብ እየቦረቦራት ትኖራለች፤ ግን አሁን ለአሰፋ ሞት ማን ይጠየቅ ይሆን? ማን ያውቃል ሌላኛው ሚያዝያ 30 ምን ይዞላት እንደሚመጣ። በይቅርታ ትሻገረው ወይስ ገዳዮቹ ይጠየቁ ይሆን አሁንም እድሜ ይስጠን ብቻ። ኢትዮ ሪፈረንስ (ጽሁፉን የላኩልን ሰው የጸሃፈውን ስም አላኩልንም።ከወዲሁ ጸሃፊውን እያመሰገንን ¨ጽሁፉየኔ ነው¨ የሚሉን ጸሃፊ ስማቸውን ለማሰቀመጥ ዝግጁ መሆናችንንም ስንገልጽ በታላቅ ትህትና ነው።
ጠቅላይ ሚኒስትር ሃይለማርያም አዲሱን ካቢኔ ይፋ አደረጉ ዶ/ር ቲዎድሮስ አድሃኖም በቀድሞው የፌደራል ፖሊስ ኮሚሽነር ዶ/ር ወርቅነህ ገበየሁ ተተኩ። ሹመቱ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትርነት ቦታ ለኦሮሞ ወይም ለኦህዴድ የማስተላለፍ እንደሆነ ተጠቁሟል። ውሳኔው ህወሃት ቁልፍ ስልጣን ጠቅልሎ ይዟል ለሚለው ምላሽ ለመስጠትና ሰፊ የሀዝብ ውክልና ያለውን የኦሮሞ ህዝብ ውክልና ከፍ በማድረግ በኦሮሚያ ያለውን ተቃውሞ ለማርገብ እንደሆነ ሹመቱን ተከትሎ አስተያየት እየተሰጠ ነው።
ዘጠኝ ሚኒስትሮች በቦታቸው እንዲቀጥሉ ሲደረግ የተቀሩት ተነስተው ባብዛኛው የዶክተርነት ማዕርግ ያላቸው አዳዲስ ሰዎች ተሹመዋል። በሚሰጡት መግለጫ የከፋ ሃረግ በመጠቀማቸው በስፋት የተወገዙት አቶ ጌታቸው ረዳ፣ ከተሰናባቾቹ አንዱ ሆነዋል። በሌላ አነጋገር “ጥልቅ ተሃድሶው ገፍቷቸዋል”
ጠቅላይ ሚኒስትሩ ባሉበት ይቀጥላሉ ያሏቸው የካቢኒ አባላት ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ ደመቀ መኮንን፣ የመከላከያ ሚኒስትር አቶ ሲራጅ ፈጌሳ፣ የፌደራል ጉዳዮችና አርብቶ አደር አካባቢ ልማት ሚኒስትር አቶ ካሳ ተክለብርሃን፣ የመገናኛና ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ሚኒስትር ዶክተር ደብረፅዮን ገብረሚካኤል፣ የኢንዱስትሪ ሚኒስትር አቶ አህመድ አብተው፣ የሰራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስትር አቶ አብዱልፈታህ አብዱላሂ፣ የብሄራዊ ፕላን ኮሚሽን ኮሚሽነር ዶክተር ይናገር ደሴ፣ የፌደራል ጠቅላይ አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው አምባዬ እና የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የመንግስት ዋና ተጠሪ ሚኒስትር አቶ አስመላሽ ወልደስላሴ ናቸው።
"ኢህአዴግን የገጠመው የፖለቲካ ክህደት ነው፣ ክህደት በሹም ሽር አይድንም" "…ዋናው ችግር ስልጣንን የራስ ጥቅም ማስፈፀሚያ ያደረጉ ግለሰቦችን ከስራ አስፈፃሚ እስከ...
ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ኣብዚ ኣብ ዩናይትድ ስቴትስ ብሰንኪ ሞት ፀሊም ኣሜሪካዊ ጆርጅ ፍሎይድ ብዝተልዓለ ተቓውሞን ዕግርግርን ንብረቶም ዝተዘረፉን ዝዓነዎምን ነጋዶ ነበርቲ ከተማታት ሚኒያፖሊስን ራችስተርን እንኳዕ ኣብ ህይወትና ሓደጋ ዘይወደቐ እምበር እግሪ ክንተክልን ናብቲ ዝነበርናሉ ክንምለስን ሒደት ሓመታት እዩ ክወስደና ይብሉ።
ኣቶ ቶላ ሮብሶ ካብ ራቺስተር ኒውዮርክ ካብ 450,000ክሳብ 500,000 ዶላር ዝግመት ንብረት ኣቶ ኣማኑኤል ብርሃነ ካብ ሚኒያፖሊስ ምኒሶታን ድማ ኣብ ንብረት ዝወረዶ ዕንወት ከይሓወሰ ብኢንቮይስ ጥራሕ ንኢንሹራን ዘቕረብዎ ጥራሕ 235,000 ዶላር ተዘሪፎም ብመሰረት ዝሃቡና ቃለ ምልልስ።
እኛ ዩናይትድ ስቴትስ, የአውሮፓ ህብረት ውስጥ የኦሪጂናል ገዢዎች የእኛን ልብስ መላክ. እኛ አዝማሚያዎችን እና ከፍተኛ-መጨረሻ ገበያዎች ደንቦች ጋር በደንብ ነዎት.
ባለፉት ዓመታት, የእኛ ኩባንያ ልጆች ልማት ቁርጠኛ ተደርጓል እና production.We ልብስ ጥራት መስፈርት ለመቀነስ አያውቅም. እኛ ከልብ የእርስዎ ትብብር በጉጉት እንጠብቃለን.
← #በትግራይ ልዩ ኃይል ጥቃት ተሰንዝሮባቸው ነበሩ የተባሉና ከጥቃቱ ሸሽተው ወደ ሱዳኗ ገዳሪፍ ግዛት ገብተው የነበሩ 50 የመከላከያ ሰራዊትና የፌዴራል ፖሊስ አባላት ወደ ሀገራቸው መመለሳቸው ተሰምቷል፡፡
የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ የቦርድ አመራር ፍቅሬ ገብረህይወት የተመራው የብሔራዊ ምርጫ ቦርድ ሰራተኞች ቡድን የጋራ ፕሬዘዳንታዊ ምርጫ ሂደትን፣ የድምጽ መስጫ ቀን የተደረጉ ተግባራትን፣ የኮቪድ ወረርሽን በመከላከል የተከናወነውን የድምጽ መስጠት ሂደት ተከታትለዋል፡፡
በአራት ቀናት ቆይታቸውም ምርጫን የኮቪድ ወረርሽኝ ጥንቃቄ በማድረግ ለማከናወን የተደረጉ ተግባራትን፣ የምርጫ አስፈጻሚው ተቋምን አሰራር፣ የምርጫ ክልል ደረጃ ውጤት ቆጠራ፣ ድመራ እና ይፋ ማድረግን የተከታተሉ ሲሆን ከጋና ምርጫ ኮሚሽን አመራር አካላትም ጋር ተነጋግረዋል፡፡ የብሔራዊ ምርጫ ቦርድ ልኡካን ምርጫውን ከመታዘብም በተጨማሪ በተለይ በኮቪድ ወረርሽኝ ስጋት ውስጥ ሆኖ ምርጫ ማከናወን የሚያስፈልጉትን የበጀት እና የሎጄስቲክስ ዝግጅቶችን ከጋና ምርጫ ልምድ መቅሰም ችለዋል፡፡
ኣብ ሃገረ-ግሪኽ ከም ዕቑባት ስደተኛታት ተቐባልነት ዝረኸቡ ሰባት፡ ኣብ ሃገረ-ጀርመን ንኽሰርሑ ይፍቀደሎም እዩ ዝብል ዘረባ ክሳብ ክንደይ ሓቅነት ኣለዎ? – ዘይተረጋገጸ ወረ ብዛዕባ ጀርመን
ኢንቨስትመንት ቃሉ እንግሊዝኛ ሲሆን አሁን አሁን ግን በአማርኛ ሥነ ጽሑፍም በጣም እየተለመደ በመምጣቱ የአማርኛውን አቻ ቃል ማለትም “ምዋዕለ-ንዋይ” የሚለው መጠሪያ እስከሚዘነጋ ድረስ በተለያዩ መገናኛ ብዙኃን በየእለቱ ይነገራል፡፡ የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 ሳይቀር መዋዕለ ንዋይ ከማለት ይልቅ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል ሙሉ በሙል ተጠቅሟል፤ ስለዚህ በዚህ ረገድ አንባቢውን ግራ ላለማጋባት ሲባል ጸሐፊው ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል ለመጠቀም ተገዷል፡፡ የዚህ ጹሑፍ ዓለማ ለምን ምዋዕለ-ንዋይ የሚለው ቃል ኢንቨስትመንት እየተባለ ተጠራ የሚለው ጉዳይ ባይሆንም አገር በቀል መጠሪያዎችን መጠቀም እንድንለምድና እንድናዳብር አስተያየት ለመጠቆም ነው፡፡
የአንድ ሃገር ለውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ተፈለጊ እና ሳቢ የሚያደርጋት የዘረጋችው ሃገራዊ ምቹ የኢንቨስትመንት ፖሊሲ ነው፡፡ ሆኖም ግን ምቹ የሕግ እና የፖሊሲ ማዕቀፍ መኖሩ ብቻ ፍሰቱን እንዲጨምር ላያደርግ ይችላል፡፡ ለምን ቢባል በተግባር የወጡት ፖሊሲዎች እና ሕጎች በአስፈጻሚው አካል ዘንድ የመተግበራቸው ሁኔታ ስለሚያጠያይቅ ጭምር ነው፡፡ እነዚህ አስተዳደራዊ ሥነ ሥርዓቶች ነጻ የኢንቨስትመንት ፈቃድ በሰጡ አገራት ጭምር ከፍተኛ ስጋት ያጭራሉ፡፡ በብዙ ሃገራትም በርካታ ኢንቬስተሮች የሚያቀርቡት ስሞታ እና እሮሮ በተለይም አሰልቺ ከሆኑ አሰራሮች (hectic bureaucracy) መኖር ጋር ይያያዛል፡፡
እርግጥ ነው ኢንቨስትመንትን ለመሳብ ጥሩ የሕዝብ ግንኙነት ወይም የገበያ ጥናት ባለሙያዎች መኖራቸው መልካም ተግባር ነው፡፡ በተለየም ቢዝነስ ተኮር የሕዝብ ዲፕሎማሲ በዚህ ረገድ ተጠቃሽ ተግባር ነው፡፡ ታዲያ በዚህ የማስተዋዋቅ ተግባር የተመሰጡ የውጭ ኢንቬስተሮች የተባለችውን አገር ሄዶ ሁኔታውን ለማየት ከመቼው ጊዜ ልባቸው ይነሳል፡፡ በዚህ ጊዜ ታዲያ የሚሄዱበት አገር አስተዳደራዊ ችግር በስፋት የሚታይበት ከሆነ ኢንቬስተሩ አስቀድሞ ስለሁኔታው ሊወስን ይችላል፡፡ ለአብነት ያህልም ኢንቬስተሩ/ሯ ወደ ተባለው አገር ለማምራት ቪዛ ተይቀው በጣም አሰልቺ ነገር ቢገጥማቸው ከራስ ተሞክሮ ውሳኔ ሊዎስኑ ይችላሉ፡፡ (ፍራንክ ሳደር፡እኤአ 2003፡2)
የተባለውን እሰቸጋሪ ውጣ ውረድ አልፈውም ወደ አገር ቤት ሲገቡ ከሌሎች ቀደምት ኢንቨስተሮች ተሞክሮ በመውሰድ ሊያውጡ የሚችሉትን ወጪ፣ መዘግየት፣ የመንግስት ምላሽ እና ለችግሮች የሚሰጠውን መልስ ከግምት በማስገባት አስቀድመው ትረፍና ኪሳራ (cost-benefit analysis) በመስራት የተባለው አስተዳደራዊ ችግር ይኖራል ብለው ካመኑ ልክ እንደ ሌሎች ተጎጂ ላለመሆን ባመጣቸው እግር ወደ መጡበት አገር ይመለሳሉ፡፡
ሌላው ጉዳይ ፈቃድ ሰጭው አካል የቀረበለትን ማመልከቻ ቶሎ መልስ ካልሰጠበት፣ ግለጸኝነት የሚጎድለው ከሆነ እና በጣም ሰፊ የሆነ ፈቅደ ስልጣን (discretionary power) የሚስተዋል ከሆነ ለሌላ ብልሹ አሰራር ማለትም ጉዳይን በቶሎ ከፍሎ ማስፈጸም (practice of “speed payments”) ተግባር አምርቶ ኢንቨስተሮች ፈቃድ ለማግ ኘት ሲሉ መደለያ እና ማግባቢያ ገንዘብ ለነቀዙ ባለስልጣናት ወይም ወኪሎች እንዲከፍሉ ሊገደዱ ይችላል፡፡
ስለዚህ ዋናው የኢንቨስትመንት ኤጄኒሲዎች/ኮሚሽኖች ሥራ የሚሆነው ወደ እራስ ዞር ብሎ መመልከት ይሆናል ማለት ነው፡፡ ለምን ቢባል በኢንቨስትመንት ሊሰማሩ የነበሩ ባለሃብቶች የተባለው ማስታወቂያ እና በተግባር ያዩት ነገር ያልተጣጣመ እነደሆነ በኢንቨስተመንት ኢጄንሲዎች ላይ ተስፋ መቆረጥን ጨምሮ ተከድተኛል የሚል ስሜት ሊያድርባቸው ይችላል፡፡
ይህንን አስተዳደራዊ ችግር ለማስቀረት በማሰብ በተለየም ለውጭ ኢንቬስተሮች የኢንቨስትመንት ኤጄንሲ የመጀመሪያው መግቢያ እንደ መሆኑ መጠን የተባሉ ተግዳሮቶችን ለመቅረፍ መፍትሔ ማበጀት ይጠበቅበታል፡፡ በተለይም እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ አካባቢ የአስተዳደራዊ እንቅፋቶችን ለማስቀረት በማስብ የአንድ መስኮት አገልግሎት (“One-Stop Shop Service”) ተጀመረ በዚህ የተነሳ በርካታ የኢንቬስተሮችን እሮሮ እና እንግልት ሊቀንስ ችሏል፡፡
የዚህ ጹሑፍ ዋና ዓላማ ስለ አንድ መስኮት አገልግሎት ምንነት መዳሰስ ቢሆንም በመጠኑም ቢሆን ስለ ኢንቨስትመንት ምንነት ከዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆዎች አንጻር አጭር ዳሰሳ ካደርገ በኋላ፣ የኢንቨስትመንት አይነቶችን ይዘት፣ የአንድ መስኮት አገልግሎት ጥቅምና ጉዳት እንዲሁም በጉዳዩ ላይ የሌሎች አገራት ተሞክሮን የሚዳስስ ይሆናል፡፡
በዚህ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ ስለ ኢንቨስትመነት ምንነት እና አስፈላጊነት ሲሆን በተለይም የታወቁ የዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆ አንጻርም በጥቂቱ እንመለከታለን፡፡
ከላይ ከተቀመጠው ትርጓሜ የምንረዳው ነገር ኢንቨስትመንት ማለት አንድ ባለሃብት ያለውን ንዋይ (ገንዘብ) ወጪ በማድረግ ሌላ ንብረት ለማግኘት የሚያደረገው እንቅስቃሴ ነው፡፡
ሌላው የኢንቨስትመንትን ትርጓሜና ይዘትን አስመልክቶ አገራት በሁለትዮሽ ስምምነቶች ሊወሰኑት ይችላሉ፡፡ ለምሳሌ፡-የኢትዮ-እንግሊዝ የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነት አንቀጽ 1(ሀ) ላይ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል እንደሚከተለው ተርጉሞት እናገኛለን፡-
“ኢንቨስትመንት ማለት ምንም እንኳን በሚከተለው ዝርዝር ባይገደብም ማነኛውም ዓይነት የንብረት ፈሰስ በተለይም ተንቀሳቃሽና የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን ጨምሮ ሌሎች የንብርት መብቶች እንደ መያዣ ያሉትን፤በስቶክ ገበያ ያለ አክሲዮን እና የአክሲዮን ማህበራት የብድር ቦንድ( debentures) ፤ በውል አፈጻጸም ላይ ያለ ገንዘብ መብት ጥያቄ( Claims to money)፤የአዕምሮዊ ንብረት መብቶች፤መልካም ስም( goodwill)፤የቴክኒክ አካሄዶች እና የአሰራር እውቀት እንዲሁም የቢዝነስ ኮንሲሼዮን ማለትም የተፈጥሮ ሃብትን ለማውጣት የሚደረጉ የኮንሴሺዮን ውሎች( business concessions contracts) ሊይዝ ይችላል፡፡ ”
ከላይ ከተቀመጠው ትርጓሜ በአብዛኛው ሁሉንም ንብረቶች ማለት ይቻላል ጥበቃ እና ከለላ ይሰጣል፡፡ ወደ በኋላ የምናነሳው ቢሆንም ቅሉ ትርጓሜው ከዓለም አቀፍ መርሆዎች አንጻር በአገራት ቀዳሚነት(realism theory) የተቃኘ ይመስላል፡፡
በአብዛኛው የኢትዮጵያ የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነቶች መጀመሪያ አናቅጽ ላይ ትርጓሜ ሲሰጡ የሚያስቀምጡት ሀረግ ኢንቨስትመንት ማለት መነኛውም ወይም ሁሉም ዓይነት ንብረት investment means “every kind of asset” or “any kind of asset” የሚል ነው፡፡
“ኢንቨስትመንት ማለት አዲስ ድርጅት ለማቋቋም ወይም ነባር ድርጅትን ለማስፋፋት ወይም ለማሻሻል በባለሃብት በገንዘብ ወይም በዓይነት ወይመ በሁለቱም የሚደረግ የካፒታል ወጪ ነው፡፡ ”
ይህ ዓይነቱ ትርጓሜ ደግሞ ከላይ በሁለትዮሽ ስምምነቶች ከተገለጸው ወጣ ባለመልኩ ማለትም አንድን ድርጅት ማቋቋምና ማሻሻል ይህም የንግድ ማሃበራትን ማቋቋም ጨምሮ በግል ካፒታልን ወጪ በማድረግ ሊሆንይቻላል፡፡
ይህም ሲሆን የመዋጮው ዓይነትም ወይ በጥሬ ገንዝብ አሊያም በዓይነት ወይም በሁለቱም ሊሆን ይችላል፡፡ በዚህ አጋጣሚ ካፒታል ስንል ማነኛውም የአገር ውስጥ ወይም የውጭ አገርገንዘብ፣ ተላላፊ ሰነድ( negotiable instruments) ፣ የማምረቻ ወይም የመስሪያ ዕቃዎች፣ ግንባታዎች፣ የመስሪያ ገንዘብ፣ የንብረት መብቶች፣ የፈጠራ መብቶች(Patent rights) ወይም ሌሎች የንግድ ሃብቶች ሊሆን ይችላል፡፡ (የአዋጅ ቁ.769/2005 አንቀጽ 2(3) ይመለከተዋል፡፡ )
ይህ በእንዲህ እንዳለ ኢንቨስትመንት ለአንድ አገር እድግት ወሳኝ በመሆኑ በሌላ አባባል የውጭ ምንዛሬ ማምጣቱ፤የሥራ እድል መፍጠሩ፤የከተሞች መስፋፋትን ማፋጠኑ ወዘተ በማምጣቱ አስፈላጊነቱ የሚያጠያይቅ አይደለም ሆኖም ግን ከአካባቢያዊ ጥበቃ ሥራዎች እንዲሁም ከሰብዓዊ መብት ጥበቃ አንጻር በአስፈላጊነቱ ዙሪያ ጥላ ቢያጠላም ከእነ ጥቅም እና መዘዙ ክርክሩ አሁንም ቀጥሏል፡፡
እንደሚታወቀው የኢንቨስትመንት አስፈላጊነት በተመለከት የተለያዩ አመለካከቶች አሉ፡፡ በተለይም በዓለም አቀፍ ግንኙነትም የሚጠቀሱ በርካታ ንድፈ ሃሳቦች አሉ፡፡ በዚህ ጹሑፍ ሦስቱን ብቻ ማለትም ሪያሊዝም (realism) አስተሳሰብ፣ ሊብራሊዝም(liberalism) እና ማርክሲስ (Marxism) አስተሳሰብን ከዓለምአቀፍ የፖለቲካ ምጣኔ ሃብት ንድፈ ሃሳቦች አንጻር በአጭሩ እንዳስሳለን፡፡
በዚህ አስተሳሰብ የሰው ልጅ ታሪክ ኢንቨስትመንትን ጨምሮ ለኢኮኖሚያዊ የበላይነት ሲባል በጦርነቶች የታጀበ ነው፡፡ የዚህ አስተሳሰብ በተለይም ኢንቨስትመንትን ጨምሮ መሰልኢኮኖሚያዊ ጉዳዮችን በተመለከት መርካነታይል (mercantilism) ስርዓት ማለትም የንግድ ሚዛናዊነትን ለመጠበቅ ሲባል ወደ ውጭ አገራት ምርቶች እና ዕቃዎችን መላክ ላይ ትኩረቱን አድረጎ ይሰራል፡፡ በዚህ ንድፈ ሃሳብ መሰረት አገራት እራሳቸው በኢንቨስትመንቱ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ ተሳታፊ ይሆኑበታል፡፡ በተለይም አገራቱ በኮንሲሽናዊ ውሎች (concession contracts) ላይ ተሳታፊ በሚሆኑበት ወቅት ከኢንቨስትመንቱ ተቀባይ አገር (host state) ያለው ግንኙነት በቁልምጫ ካልሆነም በቁንጥጫ ወይም በመላ ካልሆነም በዱላ መርሆ (carrot and stick doctrine) ላይ የተመሰረተ ነው፡፡
በተለይም የዓለም ንግድ አባል ሆነው ንግድን የሚመለከቱ የኢንቨስትመንት እርምጃዎች ስምምነትን(Trade related investment measures agreement) የፈረሙ አገራት ስለሚሰጡት የኢንቨስትመንት ጥበቃ እና ከለላ አንድም ልክ ለአገራቸው ዜጋ እንደሚያደረጉት(National treatment) በአንቀጽ 2 እንደተመለከተው ሊስማሙ ይችላሉ፡፡ አሊያም ድግሞ ልዩ ጥበቃና ጥቅም የሚያስፈልጋቸው አገራት (Most favored Nation) የሚሉ መርሆዎችን የሚያስቀምጡበት ምክንያትም ለአገራቸው በአጻፈው(tit-for-tat investment) የሚያገኙት ጥቅም ስላለ ነው፡፡ ለምሳሌ፡-በኢትዮ-እስራኤል የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነት አንቀጽ 3 ላይ እንዲህ የሚል ዐ.ነገር እናገኛለኝ፡-“Neither Contracting Party shall, in its territory, …[sic]… to treatment less favorable than that which it accords …to investments or returns of investments of an investor of any third state.”ይህም ማለት ሁለቱ አገራት ለሌላ ለሦስተኛ አገር እንደሚያደርጉት የኢንቨስትመንት ጥበቃ ሁሉ እርስ በእርሳቸውም ይህንን ለማድረግ ተስማምተዋል ማለት ነው፡፡
በዚህ አስተሳሰብ ደግሞ ኢንቨስትመንት ነጻውን የንግድ አካሄድ(free trade thesis) መሰረት በማድረግ መከናወን አለበት፡፡ ይህንንም እንቅስቃሴ አገራትም ሆኑ ዓለም አቀፍ ተቋማትምንም እንኳን ለአፈጻጸሙ ሕግጋትን እና ስታንዳርዶችን የማውጣታ አላፊነት ቢኖርባቸውም አተገባበሩን ማደናቀፍ የለባቸውም፡፡ ይህ አስተሳሰብ ኢንቨስትመንትን በተለያየ ምክንያት መገደቡን አጥብቆ ይቃወማል፡፡ ለምን የተሻለ የኢኮኖሚ እድገት ሊመጣ የሚችለው ኢንቨስትመንትን ጨምሮ መሰል የንግድ እንቅስቃሴዎችን ነጻ በማድረግ ነው፡፡ ለምሳሌ፡-የኢትዮጵያ የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 አንቀጽ 7 እና የኢንቨስተመንት ደንብ ቁ.270/2005 አንቀጽ 3 በተለይም የባንክ፣ ኢንሹራንስ፣ ብሮድ-ካስቲንግ፣ ወዘተ ዘርፎች ለአገር ውስጥ ባለሃብት ብቻ መሰጠቱ በዚህ ንድፈ ሃሳብ መሰረት ተቀባይነት የለውም፡፡
ይህ ግራ ዘመም አስተሳሰብ ደግሞ ከላይ ከተጠቀሱት በተቃራኒው ኢንቨስትመንት የጥቂቶች መጠቀሚያ እና የካፒታሊስቶች መመዝበሪያ መንገድ( investment as a means of exploitation) አድረጎ ያቀርባል፡፡ በተለይም የውጭ ቀጥታ ኢንቨስተምነት እየተባለ የሚደረገው የኢኮኖሚ ዘረፋ ካፒታሊስቱን የበላይ ቀሪውን ሕዝብ ደግሞ ጥገኛ ያደርጋል ብለው ይሞግታሉ፡፡
በዚህ ክፍል ደግሞ ስለ ኢንቨስትመንት አመዳደብ በአጭሩ የምንመለከት ይሆናል፡፡ በታወቁ ድርሳናት ላይ ሰፍሮ እንደምናገኘው ኢንቨስትመንት ከገንዘብ ምንጭ አንጻር በሁለት ዐበይት ዘርፎች ይመደባል፡፡ እነዚህም፡- የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት እና የውጭ ኢንቨስትመንት ናቸው፡፡
የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት የሚባለውም ፈሰስ የሚደረገው የካፒታል ወይምየገንዘብ ምንጭ ከአገር ውስጥ ሲሆን ነው፡፡ በአንጻሩ ደግሞ የውጭ ኢንቨስትመንት የሚባለው የካፒታል ምንጩ ከባህር ማዶ ሲሆን ነው፡፡
የውጭ ኢንቨስትመንት በስፋት ስንመለከተው እንደገና በሁለት ዘርፎች ይከፈላል፡፡ ይህም የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት( foreign direct investment /FDI/) እና የተላላፊ ሰነዶች ኢንቨስትመንት (portfolio investment) በመባል ይመደባሉ፡፡ የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ሚባለው ኢንቬስተሩ ወደ ኢንቨስትመነትቱ ተቀባይ አገር በቀጥታ በማምራት ለፕሮጀክቱ የሚውሉ መሳሪያዎችን በመትከል እንዲሁም በማቋቋም ሊሆን ይችላል፡፡ ዳሩ ግን በተላላፊ ሰነዶች የሚከናወነው ኢንቨስትመንት የሚባለው ደግሞ ኢንቬስተሩ ከባህር ማዶ ከሚገኝ አንድ ኩባንያ አክሲዮን(share) ወይም የግምጃቤት ሰነድ(bond) በመግዛት የሚያደርገው የገንዘብ ፍሰት ነው፡፡ የሆነው ሆኖ አሁን አሁን በሚፈረሙ በርካታ የሁለትሽ የኢንቨስትመንት ሥምምነት ሰነዶች ላይ በግልጽ ሰፍሮ እንደምናገኘው በውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት እና በተላላፊ ሰነዶች የሚደረጉ ኢንቨስትመንቶች መካከል በተግባርም ሆነ በሕግ ጥበቃ ልዩነት አይደረግም፡፡ /አንቀጽ 1 ኢትዮ-እስራዔል ስምምነት ይመለከቷል፡፡ /
በመጨረሻም ከላይ የተጠቀሱት የአገር ውስጥም ሆነ የባሀር ማዶ ኢንቨስትመንት ከሚከተሉት ቅርጾች ውስጥ በአንደኛው መልክ ሊከናወን ይችላል፡፡ እነዚህም በግለሰብ(sole proprietorship) ፣ አገር ውስጥ ወይም ባህር ማዶ በተመሰረተ የንግድ ማህበር(business organizations) ፣ በሕግ በተቋቋመ የመንግስት የልማት ድርጅት(Public enterprises) እና አግባብነት ባለው ሕግ የተመሰረት ህብረት ሥራ ማሀበር(cooperatives’) ናቸው፡፡ (አንቀጽ 10 የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 ይመለከተዋል፡፡ )
በዚህ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ ኢንቨስትመንትን በተመለከተ ስለ አንድ መስኮት አገልግሎት ጽንሰ ሃሳባዊ ምንነት፣ የሌሎች አገራት ተሞክሮ እንዲሁም መልካም አጋጣሚዎቹ እና ፈተናው ለመዳሰስ እንሞክራለን፡፡
የአንድ መስኮት አገልግሎት በመግቢያው ላይ ለማመልከት እንደተሞከረው አስተዳደራዊ ቅሬታዎችን አስቀድሞ ለመፍታት በማስብ የተወጠነ ዘዴ ነው፡፡ ይህም ኢንቬስተሩ አንድን የኢንቨስትመንት ፕሮጀክት ወጥኖ ተግባራዊ ሊያደርግ ሲል አጅግ በርካታ የሚባሉ ቅድመ ሁኔታዎች ከፊቱ ተጋርጠው ይጠብቁታል፡፡ በዚህም መሰረት አሰፈላጊውን ፈቃድ፣ ምዝገባ፣ እውቅና እንዲሁም የመሸኛ ፈቃድ (clearance)ለማግኘት እና ለማስፈጸም የተለያዩ የመንግስት መ/ቤቶችን በር ሊያንኳኳ ይችላል፡፡
ነገሩ ወዲህ ነው! በመጀመሪያ ኢንቬስተሩ የቪዛና የሥራ ፈቃድ ካገኘ በኋላ ወደ ሚቀጥለው ሂደት ያመራል፡፡ ከዚያም ኢንቨስትመንቱ በማህበር የሚከናወን ከሆነ አንድም የሚቋቋመው ማህበር እንደገና መመዝገብ (registration) እና በተቀባይ አገር ሕግ መቋቋም(incorporation) ይጠበቅበታል፡፡ ቀራጮችም(tax authorities) የተባለውን ድርጅት ግብር ለመሰብሰብ እና ለማስከፈል ሲባል መመዝገብ አለባቸው፡፡
እነዚህ የምዝገባ እና የፍቃድ ውሳኔ የሚያስፈልጋቸው ሁኔታዎች በተለይም የውጭ ምንዛሬ እና የገቢና ወጭ ግብይቶችን በተመለከተ ከፋይናንስ፣ ባንክ እንዲሁም የንግድ ጉዳዮች ቢሮ ዘንድ ቀርበው መጠናቀቅ ይጠበቅባቸዋል፡፡ ከዚያም በየደረጃው ያሉ ባለስልጣናት ኢንቨስትመንቱ የሚያርፍበትን ቦታ ከማዘጋጀት ጀምሮ ለግንባታው የሚያስፈልጉ ከተማ ነክ የሆኑ ድጋፎችን ማድረግን ይጠይቃል፡፡ ሌላው ሥራውን ለማስጀመርም የሚሆን የሰው ሃይል አስፈላጊ በመሆኑ በተለይም የሰራተኛ እና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር እንዲሁም የውጭ አገር ሰራተኞች የሚቀጠሩ ከሆነ ደግሞ የኢሚግሬሽንና ደህንነት ኤጄንሲዎች በጉዳዩ ላይ መፍቀድ ይጠበቅባቸዋል፡፡ ከዚህ በተጨመሪም አሁን አሁን ለአካባቢ ጥበቃ ልዩ ትኩረት እየተሠጠ ከመምጣቱ ጋር ተያይዞ የአካባቢ ተጽኖ ግምገማ(environmental impact assessment) መካሄድ ይኖርበታል፡፡ ለዚህም የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን በባለሙያ ጥናት እና ክትትል ማድረግ ይጠበቃል፡፡
ታዲያ ይህን ሁሉ ውጣ ውረድ ለመቅረፍ በማሰብ የአንድ መስኮት አገልግሎት መስጠት አስፈላጊ እየሆነ ሊመጣ ችሏል፡፡ በጽንሰ-ሃሳብ ደረጃ የአንድ መስኮት አገልግሎት ማለት በአንድ መስሪያ ቤት ሁሉምን ጉዳዮች ማለትም ኢንቬስተሩ የትም ቦት ሳይሄድ የምዝገባ፣ የሥራ ፈቃድ፣ የአካባቢ ጥበቃ ጥናት እንዲሁም የመሸኛ ፈቃድ በአንድ ጣራ፣ በር ወይም መስኮት ስር አገልግሎት የሚያገኝበት አሰራር ነው፡፡
በተቃራኒው ደግሞ በተግባር እንደሚታየው ከሆነ የተለያዩ የአስተዳደር አካላት በሕግ በተሰጣቸው ስልጣን መሰረት ይህንን ፈቃድ የመስጠቱን ጉዳይ በአንድ ማዕከል መሰብስብ መደበኛውን አስራር ሊያፋልስ ስለሚችል ላይቀበሉት ይችላል፡፡ እንዳንዴም በአስተዳድራዊ መ/ቤቶች የቢሮክራሲ ግትር አቋም የአንድ መስኮት አገልግሎት ወደ በርካታ መስኮቶች ሊያመራ ይችላል፡፡ (ፍራንክ ሳደር፡እኤአ 2003፡3) “The “One-Stop Shop” has actually turned into a “one more stop”, as investors are now forced to interact with one more entity in the process of implementing their projects.”
በኢትዮጵያም የዚህ መሰሉ አገልግሎት ከተጀመረ ሃያ(20) ዓመታትን ያስቆጠረ ሲሆን፤በይፋ የታወቀው ግን በአዋጅ ቁ.280/1994 ነበር፡፡ በተለይም በአንቀጽ 24 ላይየአንድ መስኮት አገልግሎት መጀምሩን እንዲህ ይገልጸዋል፡-
“የኢንቨስትመንት ፈቃድ የተሰጣቸውን ባለሃብቶች በሚመለከት አግባብ ባለቸው ህጎች መሰረት የሚሰጡ የንግድ ሥራ ፈቃዶችን መስጠት፣ ለውጭ ዜጋ ተቀጣሪዎች የሚሠጡ የሥራ ፍቃዶችን መስጠትና የንግድ ማህበራትን መመዝገብ የሚመለከታቸውን የፌዴራል መንግስትን ወይም የክልል አስፈጻሚ አካላትን በመወከል እንደአግባቡ በባልስልጣኑ ወይም በክልል የኢንቨስትመንት አካላት ይከናወናል፡፡ ”
ከላይ በድንጋጌው ላይ በግልጽ ሰፍሮ እንደምናገኘው የአንድ መስኮት አገልግሎት በፌዴራሉ ኢንቨስትመንት ባለስልጣን ወይም በክልሉ ባለስልጣናት ይከናወናል፡፡ ይሀም የሆነበት ምክንያት አዋጁ የፌዴራል እና የክልል የኢንቨስትመንት ፈቃድ የመስጠት ስልጣን ብሎ በመክፈሉ ነው፡፡
በተለይም በይዘት ረገድ አዋጁ የአንድ መስኮት አገልግሎት የሚሰጥባቸው ዘርፎች በጣም ጠበብ ያሉ ናቸው፡፡ አነዚህም የንግድ ፈቃድ የመስጠት፣ ከስራ ፈቃድ እና ከንግድ ማሀበራት ምዝገባ ጋር የተያያዙ ጉዳዮች ብቻ ናቸው፡፡
በአንጻሩ ደግሞ አዋጅ ቁ.769/2005 የቀደመውን አዋጅ ቁ.280/1994 ሽሮ ከጸደቀ በኋላ የአንድ መስኮት አገልግሎትንበአንቀጽ 30 ላይ በይዘትም ጭምር አሻሽሎታል፡፡ በተለይም አገልግሎቱ ወደ ከጉምሩክ ነጻ የመሆን ማበረታቻ የመፍቀድ፣ የግንባታ ፈቃድ መስጠት፣ መመስረቻ ጹሑፍና የመተዳደሪያ ደንብ እንዲሁም ማሻሻያዎችን ማቅረብ፣ የንግድ ምዝገባ ማካሄድ፣ የንግድ ፈቃድ መስጠት፣ ለውጭ ዜጋ ተቀጣሪዎች የሥራ ፈቃድ መስጠት፣ ለኮንስትራክሽን ሥራ ተቋራጭነት ለሚሰማሩ ደረጃ መስጠት እና የግብር ከፋይ መለያ ቁጥር(tax identification number/TIN/ መስጠትን ይጨምራል፡፡
ሆኖም ግን ከላይ በአንቀጽ 30(2) የተዘረዘሩ የአንድ መስኮት አገልግሎቶችን የሚያገኙ ባለሃብቶች በማምረቻ ዘርፍ (areas of manufacturing) የተሰማሩ ኢንቬስተሮች ናቸው፡፡ ይህም በአንቀጽ 30(1) ላይ በግልጽ ተመልክቷል፡፡ ታዲያ ይህ ማለት ኢንቬስተሮቹ ከማምረቻ ዘርፍ ውጪ ያሉ የኢንቨስትመንት ዘርፎች ላይ የሚሰማሩ ከሆነ የአንድ መስኮት አገልግሎት አያገኙም ማለት ይሆን? አዋጁ ወሳኝ የአገሪቱን የወደፊት አቅጣጫ በሚያመላክትበት በመግቢያው ላይ እንዲህ ይላል፡-የአገሪቱን የኢኮኖሚ ልማት ለማፋጠንና የሕዝቦቿን የኑሮ ደረጃ ለማሻሻል ኢንቨስትመንትንና በተለይም የማምረቻ ኢንዱስትሪ ዘርፍን በማበረታታትና በማስፋፋት የአገር ውስጥ የማምረት አቅምን ማጠናከር በማስፈለጉ እንደሆነ ይነግረናል፡፡
ታዲያ ከዚህ የፖሊሲ እሳቤ በመነሳት ይሆን እንዴ የማምረቻው ዘርፍ የአንደ መስኮት አገልግሎት እንዲያገኝ አዋጁ በግልጽ እውቅና ለመስጠት የሞከረው ወይስ ሕጉ በግልጽ የማምረቻ ዘርፍ ይበል እንጂ በተግባር ግን በማነኛውም ዘርፍ የተሰማሩ ኢንቬስተሮችን የአንድ መስኮት አገልግሎት ይሰጥ ይሆን? ቀኝም ነፈሰ ግራ በሕግ አተረጓጎም ቀኖና (canons of interpretation) መሠረት ህጉ ግልጽ ከሆነ መተርጎም አይሰፈልግም ስለዚህ አንቀጽ 30(1) ላይ ህጉ በግልጽ የማምረቻ ብሎ ስላስቀመጠ አገልግሎቱም መሆን ያለበት በዚሁ ዘርፍ ለተሳማሩ ባለሃብቶች ነው፡፡ እንደሚታወቀው የአንድ መስኮት አገልግሎት ዓለማው የአስተዳደራዊ ውጣ ውረድን ለመቀነስ የሚተገበር ሥነ-ስርዓት እንጂ የኢንቨስትመንት ማበረታቻ አይደለም ስለዚህ ለማምረቻ ኢንዱስትሪ ብቻ ፈቅዶ ለሌሎች መስኮች ዝግ ማድረግ ከአጠቃላይ የኢንቨስትመንት ዓላማ አንጻር ተገቢ አይደለም፡፡
በአለም ባንክ በተካሄደ ጥናት መሰረት በዓለም ላይ የአንድ መስኮት አገልግሎትን በተመከተ በርካታ ሞዴሎች አሉ፡፡ የመጀመሪያው የአንድ በር አገልግሎት/one door or one roof approach/ ሲሆን ኢንቨስትመንትን የሚመለከቱ ፈቃድ ሰጭ አካላት በአንድ ጥላ ስር ሆነው ያለምንም መጉላላት ኢንቬስተሩ ጉዳዩን የሚያስፈጽምበት አካሄድ ነው፡፡ በዚህም አካሄድ የሚመለከታቸው ሚኒስቴር መ/ቤቶች እና ኤጄንሲዎች መተባበር ይጠበቅባቸዋል፡፡ ስለዚህ አመልካቹ በአንድ በኩል በአንድ ማዕከል ውስጥ ሆኖ የተለያዩ የመንግስት አካላትን ለየብቻ ሊያገኝ የሚችልበት መንገድ ነው፡፡ ምሳሌ፡-አንጎላ በዚህ ሞዴል ትጠቀሳለች፡፡
ሁለተኛው ደግሞ የአንድ መስኮት አገልግሎት ሞዴል/one window shop/ የሚባለው ደግሞ ኢንቬስተሩ አገልግሎት ለማግኘት ብሎ ጥያቄ በሚያቀርብበት ጊዜ ወደ አንድ የመንግስት ተቋም ያመራና ከዚያም ማመልከቻው የቀረበለት አካል የራሱን የፈቃድ መስጠት አገልግሎት ጨምሮ የሌሎችንም ኤጄንሲዎች ሥራ ደርቦ በማከናወን ተገልጋዩ ኢነቬስተር ወደ ሌላ ቦታ መሄድ ሳያስፈልገው ጉዳዩን የሚያስጨርስበት አካሄድ ነው፡፡ በዚህም ፈቃድ ሰጭው አካል ስለሌሎች አካላት ፈቃድ አሰጣጥ ማወቅ እንዲሁም ስልጠና መውሰድ አለበት፡፡ ምሳሌ፡-ሮማኒያ
ሦስተኛው ሞዴል ደግሞ ከአንድ መስኮት ወደ ሌላ መስኮት ማለትም ክልዔ መስኮት/one more stop service/የሚስተናገድበት መንገድ ነው፡፡ በዚህ ዓይነቱ ሞዴል የምዝገባ ተግባራትን ለማስተባበር የሚመሰረት ማህበር ይኖራል፡፡ ይህም ማለት የንግድ ምዝገባ፣ የግብር ከፋይነት ምዝገባ እና ሌሎችንም ምዝገባዎች የሚያከናውን አዲስ ማህበር ይመሰረታል ማለት ነው፡፡ ለምሳሌ፡-ቡርኪና ፋሶ ውስጥ ይህንን ጉዳይ የሚያስፈጽምየኩባንያዎች ፎርማሊቲ ማዕከል/Center for Company Formalities/ የተባለ ማህበር አላቸው፡፡
አራተኛ ደግሞ የተቀናጀ አገልግሎት (integrated functions) የሚባለው ደግሞ አንድ ወጥ የሆነ የምዝገባ ሥርዓት ያለው አገርዓቀፍ የመረጃ ዳታ ቤዝ የምዝገባ ተግባራትን ሲያከናውን ነው፡፡ የምዝገባ ማዕከሉ የግብር ምዝገባ፣ የውጭ ሰራተኞች ምዝገባ እንዲሁም የንግድ ምዝገባ በተመሳሳይ ጊዜ ያከናውናል፡፡ ሌሎች የኩባንያ ምዝገባዎችን ደግሞ በሕግ ባለሙያ እገዛ በሌላ ጊዜ ይከናወናል፡፡ ምሳሌ፡-ሩሲያ፣ አልባኒያ እና አዛርባጃን ተጠቃሽ ናቸው፡፡
የመጨረሻው ሞዴል ደግሞ የመረጃ ቴክኖሎጂ ማደግ ጋር ተያይዞ በዌብሳይት አማካኝነት የሚከናወነው ስርዓት ነው፡፡ በዚህ ሞዴል መሰረት አመልካቹ ኢንቨስትመንትን በተመለከተ በቀጥታ የመረጃ መረብ ምዝገባ (online registration services) አገልግሎት ተጠቃሚ የሚሆንበት መንገድ ነው፡፡ ለምሳሌ፡ሲንጋፖር ማነኛውም የቢዝነስ ተኮር ምዝገባ በቀጥታ መረጃ መረብ ይከናወናል፡፡ ልሎችም አገራት እንደ ካናዳ እና ሃንጋሪ የዌብሳይት ምዝገባ ተጠቃሽ ናቸው፡፡
በመጨረሻም ጸሀፊው ከላይ በአቀረባቸው ሞዴሎች መሰረት የሌሎች አገራት ተሞክሮ የሚያሳየው የአንድ መስኮት አገልግሎቱ አሰጣጥ ለሁሉም የኢንቨስትመንት ዘርፎች መሆኑን ልብ ማለት ያስፈልጋል፡፡ በዚህ ረገድ የኢትዮጵያው የአንድ መስኮት አገልግሎት ውሱኑነት ይታይበታል ለምን ቢባል የአንድ መስኮት አገልግሎቱ በማምረቻ ዘርፍ ለሚሰማሩ ኢንቬስተሮች ብቻ መሆኑ ነው፡፡
በመጀመሪያ ደረጃ መልካም አጋጣሚዎችንና ምቹ ሁኔታዎችን በጥቂቱ መለከት እናድርግ፡፡ የአንድ መስኮት አገልግሎት ጊዜና ገንዘብን የሚቆጥብ አሰራርበመሆኑ እንዲሁም ኢንቬስተሩ የሚፈልገውን አገልግሎት የሚያገኝበትበመሆኑ ሂደቱን ተጠባቂ (predictable process) ያደርገዋል፡፡ ሌላው ምቹ አጋጣሚ የሚሆነው በመላው የአለም አገራት ኢንቨስትመንትን በተመለከተ ተገባራዊ የሆነ አሰራር በመሆኑና ይህንን አሰራር የዘረጉ አገራት እንደ ኢንቨስትመንት ወዳጅ ተደርገው መወሰዳቸው ነው፡፡
ወደ ተግዳሮቶቹ ስናመራ ደግሞ እንደሚታወቀው የአንድ መስኮት አገልግሎት ጥልቁ ጋሬጣ የአስተዳደር ሕግ ብሂሎች ማለትም የሥልጣን ክፍፍል መርሆ(principle of separation of power) እንዲሁም የውክልና ሥልጣን አለመወከሉ(non-delegablity of delegated power doctrine) የተባሉት አስተሳሰቦች ናቸው፡፡ ከዚህ በመነሳት ታዲያ የኢሚግሬሽን ጉዳዮች፣ የአካባቢ ጥበቃ ጉዳዮች፣ የታክስና ገብር ስወራ ጉዳዮች እንዲሁም ሌሎች ጉዳዮች ልዩ ችሎታ(specialized expertise) የሚጠይቁ በመሆናቸው የአንድ መስኮት አገልግሎት በመስጠት የተጠመዱ የኢንቨስትመንት ኮሚሽን/ኤጄንሲ ሰራተኞች የተባሉ ጉዳዮችን ለማስተናገድ የተባሉትን ጥንቃቄና ዝግጅት ማድረግ አለበቸው፡፡ ከዚህ ውጭ ከሆነ ግን የመንግስት ፖሊሲንና ስትራቴጂዎች የሚያፋልስ ይሆናል፡፡ በመጨረሻም የሚነሳው ችግር የአንድ መስኮት አገልገሎትን ለመስጠት የሚፈጀው ጊዜ ትኩረት የሚያሻው ጉዳይ ነው፡፡ ከዚህም በመነሳት አገልግሎቱን ለመስጠት የሚታዩ መዘግየቶች እንደ ፈተና ይወሰዳል፡፡
ኢንቨስትመንት ማለት ገንዘብን ፈሰስ አድርጎ ንብረት ወይም የዋስትናን መብቶችን መግዛት ሲሆን አላማውም ትርፍን ማካበት ነው፡፡ የኢንቨስትመንትን አስፈላጊነት አስመልክቶ በርካታ ንድፈ ሃሳቦች ይቀርባሉ፡፡ ለአብነት ያህልም የሪያሊዝም (realism) አስተሳሰብ፣ የሊብራሊዝም (liberalism) እና ማርክሲስ (Marxism) ንድፈሃሳቦች ሲሆኑ በሪያሊዝም አስተሳሰብ መሰረት ኢንቨስትመንት የአገራትን ብሄራዊ ጥቅም ማስጠበቅ አለበት ሲል ሊብራሊዝም በአንጻሩ የአንቨስትመንትን አስፈላጊነት ከነጻ ንግድ ጋር ያያይዙታል በመጨረሻም ማርክሲዝም የተባለው አስተሳሰብ ደግሞ ኢንቨስትመንት አስፈላጊ ቢሆንም የካፒታል መደቡ መጠቀሚያ መሆኑን ግን ንደፈሃሳቡ ይቃወመዋል፡፡ ኢንቨስትመንት ከምንጩ በመነሳት የውጭ ኢንቨስትመንትና የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት ተብሎ ሊመደብ ይችላል፡፡ ኢንቨስትመንት በሚከተሉት ቅርጾች ሊከናወን ይችላል፡፡ እነዚህም በግለሰብ፣ በንግድ ማህበር፣ በሕግ በተቋቋመ የመንግስት የልማት ድርጅት እና በህብረት ሥራ ማህበር መልኩ ሊሆን ይችላል፡፡ ኢንቨስትመንትን በተመለከተ የአንድ መስኮት አገልግሎት እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ አካባቢ ከተጀመረ አንስቶ በርካታ የሆኑ የአስተዳደራዊ እንቅፋቶችን በማስቀረት ረገድ የጎላ ሚና መጫወቱ የሚታወስነው፡፡ በአገራችንም የኢንቨስትመንትን ፈቃድ አሰጣጥን አስመልክቶ የአንድ መስኮት አገልግሎት ከተጀመረ ሁለት አስርት አመታትን ቢያስቆጥርም አሁን አሁን አገልግሎቱ ለማምረቻ ዘርፍ መደረጉ የአገልግሎቱን አድማስ ጠበብ አድርጎታል፡፡ በመጨረሻም የአንድ መስኮት አገልግሎት በማምረቻ ዘርፍ ብቻ የሚለው አሰራር በሌሎች የኢንቨስትመንት ዘርፎች የሚሰማሩ ኢንቨስተሮችን ገና ከጅምሩ ላያበረታታ ከማስቻሉ ባሻገር ኢንቬስተሮች በተለመደው የመንግስት አሰራር መሰላቸት የተነሳ ያላቸውን ንዋይ(ገንዘብ) ፈሰስ ላያደርጉ ወደ መጡበት አገር ሊያመሩ ይችላል፡፡ ስለዚህ የዚህን መሰሉ አገልግሎት ለሁሉም የኢንቨስትመንት ዘርፎች ቢሆን መልካም ነው፡፡
ፓውሜራስ ስፖርት ማህበር (ፖርቱጊዝኛ፦ Sociedade Esportiva Palmeiras) በሳው ፓውሉ፣ ብራዚል የሚገኝ የእግር ኳስ ክለብ ሲሆን በነሐሴ ፳ ቀን ፲፱፻፮ ዓ.ም. ፓሌስትራ ኢታሊያ (ፖርቱጊዝኛ፦ Palestra Italia) በሚል ስም ተመሠረተ።
አዲስ አበባ ሚያዝያ 24/2010 የመገናኛ በዙሃን በህፃናት ላይ የሚደርሱ ችግሮችና መፍትሄዎችን በተመለከተ የሚያቀርቧቸው ፕሮግራሞች ደካማ መሆናቸውን አንድ ጥናት አመለከተ፡፡
በኢትዮጵያ የህጻናትን ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮች አስመልክቶ የመገናኛ ብዙሃን የሚያቀርቧቸውን ዝግጅቶችና ሌሎች መረጃዎች ዳሰሳ ጥናት በመንግስት ኮሙኒኬሽን ጉዳዮች ጽህፈት ቤት አድርጓል፡፡
በጥናቱ ከተሳተፉት መካከል ከ50 በመቶ በላይ የሚሆኑት በሰጡት ምላሽ ህጻናትን በተመለከተ በብሮድካስት መገናኛ ብዙሃኖች የሚቀርቡ ዝግጅቶች “በተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች ያሉ ህጻናትን አያካትቱም” ብለዋል፡፡
የህትመት መገናኛ ብዙሃን የህጻናትን ጉዳይ በተመለከተ ራሱን የቻለ ቋሚ አምድ እንዳላቸው አመልክተው፤ የይዘትና ጥራት ችግር እንደሚስተዋልባቸው ነው 54 በመቶ የሚሆኑት የጥናቱ ተሳታፊዎች የገለጹት፡፡
እንዲያም ሆኖ ግን ከህጻናት ጋር በተያያዘ በመገናኛ ብዙሃን የሚቀርቡት ርዕሰ ጉዳዮች የህጻናቱን የእውቀት አድማስ የሚያሰፉና የሚያዝናኑ መሆናቸውን እንደአንድ ነጥብ ተወስዷል፡፡
መገናኛ ብዙሃን የልጆችንና ህጻናትን ሰብዓዊ መብት ጥሰቶች እንዲሁም በህጻናት ላይ የሚደርሱ አካላዊ፣ ስነ-ልቦናዊና ማህበራዊ ጉዳቶች ላይ በትኩረት መስራት እንደሚጠበቅባቸውም ነው የተጠቆመው፡፡
ለዚህ ደግሞ የትምህርት ሚኒስቴር መገናኛ ብዙሃን የሕጻናት ፕሮግራሞች አዘገጃጀት ላይ ስርዓተ ትምህርት በመቅረፅ ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት ስልጠና እንዲሰጡ ሁኔታዎችን ማመቻቸት እንዳለበትም በጥናቱ ተጠቅሷል፡፡
በህፃናት የመገናኛ ፕሮግራሞች ላይ ማስታወቂያዎችን የማስነገርም ሆነ ፕሮግራሞቹን ስፖንሰር የማድረግ ፍላጎት እጅግ አናሳ መሆኑን አመልክቶ፤ መንግስት በቂ በጀት በመመደብ የፕሮግራሞቹን ጥራትና ተደራሽነት ለማጠናከር ድጋፍ እንዲያደርግም ጥሪ ቀርቧል፡፡
ኣገልግሎት ድሕነት፡ ብዙሕ ዕማማት ይዓምም። ንኣብነት ባርዕ ሓዊ የጥፍእ: ኣብ ትራፊክ ወይ ከኣ ኣብ ባሕሪ ዘጋጥሙ ሓደጋታት ይረድእ። ኣገልግሎት ድሕነት፡ ባርዕ ሓዊ ኣብ ምክልኻል'ውን ይነጥፍ'ዩ። ንኣብነት መጠንቀቒ ባርዕ ሓዊ(ኣላርም) ከምኡ'ውን መጥፍኢ ሓዊ ብኸመይ ከም ዝሰርሕ ይሕብር። "ኣገልግሎት ድሕነት መጥፋእቲ ሓዊ" ተባሂሉ'ውን ዝጽዋዕ ኮይኑ፡ ዋንነቱ ድማ ናይቲ ኮምዩን'ዩ።
ኣድሕን! – ኣብ ሓደጋ ዘሎ ህይወት ኣድሕን። ኣብ ንህይወትካ ዘስግእ ኲነታት ግን ኣይትእቶ። ትኪ መርዛም ምዃኑ ኣይትረስዕ። እንተጋጢሙ፡ ኣብ ምድሪቤት ፍሑኽ እናበልካ ውጻእ። መዓጹን መሳኹትን ዕጾ።
ባርዕ ምስ ዘጋጥም፡ እቲ ክትገብሮ ዘለካ ኣገዳሲ ነገር፡ 112 ምድዋል'ዩ! እንታይ ከም ዘጋጠመን እንታይ ዓይነት ዝረአ ጒድኣት ከም ዝወረደን፡ ረድኤት ዘድሊ እንተ ኾይኑን ንገር። እቲ ረዲአት ኣበይ ከም ዘድልን መን ምዃንካን'ውን ሓብር።
ንፖሊስ ዝሕተት ሕቶ እንተሎካ፡ ወይ ብዛዕባ ሓደ ገበን ሓበሬታ ክትህብ እንተ ደሊኻ፡ 114 14 ደውል። ኣብ መላእ ሽወደን፡ ሓደ ዓይነት ወይ ናብዚ ቊጽሪ'ዚ'ዩ ዝድወል። ህጹጽ ኲነታት ወይ ሓደ ዘየላቡ ነገር ምስ ዘጋጥም፡ ናብ ቊጽሪ 112 ደዊልካ ሓብር። ገበን ክግበር እንተርኢኻ፡ ዝተጎድአ ወይ ረዲአት ዘድልዮ ሰብ እንተሎ፡ ወይ ባርዕ ሓዊ እንተተኸሲቱ፡ ናብ 112 ኢኻ ትድውል።
ክፍሊ ትራፊክ፡ ንድሕነት ትራፊክ ሽወደን ዝቆጻጸር በዓል መዚ እዩ። ዕላምኡ ኸኣ፡ ኣብ ሽወደን፡ ማንም ሰብ፡ ብናይ ተሽከርከርቲ ሳዕቤን ከይመውት ወይ ከቢድ መጒዳእቲ ንኸይወርዶ ምክትታል'ዩ። እቲ ቀንዲ ክግበር ዘለዎ ድማ፡ ግቡእ ፍጥነት ምጥቃም፡ ህድእ ምባልን መከላኸሊ ምጥቃምን እዩ። ኩሉ ብማኪና ዝጒዓዝ ሰብ፡ መዕጠቒ ቁልፊ-ማኪና (bilbälte) ክጥቀም ብሕጊ እዙዝ'ዩ። ብሕልፊ ቆልዑ፡ ፍሉይ ውሕስነት የድልዮም። ንኣብነት ኮፍ መበሊ፡ መተርኣስ ወይ ከኣ ኣብ ማኪና ዝገጥም ኮፍ መበሊ ቆልዑ ክህሉዎም ኣለዎ። ትሕቲ 15 ዓመት ዝዕድመኦም ቆልዑ፡ ሽግለታ ክዝውሩ እንከለዉ፡ ቆብዕ (ሀልመት) ክወድዩ ብሕጊ ግዱዳት እዮም።
ኣብ ሽወደን፡ ብየማናይ ክፋል ናይቲ ጽርግያ ኢኹም ሽግለታ ትዝውሩ። ንሽግለታ ዝተሓዝአ ፍሉይ መገዲ እንተሎ ተጠቐሙሉ። ኣጋር እንተዄንኩም: መገዲ ኣጋር ወይ ማርሻቤዲ ክትጥቀሙ ኣለኩም። ብጸጋማይ ወገን ናይ ጎደና ወይ መገዲ'ውን ክትጒዓዙ ትኽእሉ ኢኹም። መገዲ ክትሰግሩ እንተ ደሊኹም: መሳገሪ ኣጋር፡ ዜብራ-ላይን ተጠቐሙ። ከምዚ ምስትገብሩ፡ መካይንን ሽግለታታትን ንኽትሰግሩ ደው ይብላልኩም።
የከባቢያችን አየር በነጎድጓድ በታጀበ ብርቅርቅታ ውስጡ ያዘለውን ኮረንቲ ወደ ምድር ሲወረውረው መብረቅ እንለዋለን። መብረቅ ብዙን ጊዜ ከዝናብ ጋር ተያይዞ ይምጣ እንጂ ከእሳተ ጎሞራ ወይም ደግሞ ከአውሎንፋስ ጫፍ ላይ ተፈናጥቆ ወደምድር የመምዘግዘግ ባህርይም ያሳያል። ከከባቢው አየር በሚነሳው ኮረንቲ የሚወድቀው መብረቅ፣ ጫፉ እስክ 60ሺህ ሜትር በአንድ ሰከንድ ውስጥ መሄድ ይችላል፣ ሙቀቱ ደግሞ እስከ 30 ሺህ ዲግሪ ሴንቲግሬድ ያደርሳል። ከዚህ ሙቀቱ የተነሳ በአሸዋ ላይ ቢወድቅ አሸዋውን በማቅለጥ ፉልገራይት ወደሚባለው የመስታውት አይነት በቅጽበት ይቀይረዋል።
የ United States ፕረዚዳንት ባራክ ኦባማ ባለፈው ሐሙስ በሚልዮኖች የሚቆጠሩ የመኖርያ ፈቃድ የሌላቸው የውጭ ሀገር ተወላጆችን ህይወት ሊለውጥ የሚችል የ United States ን የኢሚግሬሽን ፖሊሲን የሚቀይር ውሳኔ እንደሚወስዱ ማስታወቃቸው ይታወሳል። አቶ ተመስገን ተካ የኢሞግረሽን ህግ ባለሙያ ያብራራስሉ።
የ United States ፕረዚዳንት ባራክ ኦባማ ባለፈው ሐሙስ በሚልዮኖች የሚቆጠሩ የመኖርያ ፈቃድ የሌላቸው የውጭ ሀገር ተወላጆችን ህይወት ሊለውጥ የሚችል የ United States ን የኢሚግሬሽን ፖሊሲን የሚቀይር ውሳኔ እንደሚወስዱ ማስታወቃቸው ይታወሳል።
ይህ ፖሊሲ የሚመለከተው ከ 11 ሚልዮን በላይ ከሚሆኑት ህጋዊ የመኖርያ ፈቃድ የሌላቸው መጤዎች 5 ሚልዮኖቹን ነው። ውሳኔው በአብዛኛው የሚመለከተው ከላቲን አሜሪካ የመጡትን ቢሆንም ብዙ ኢትዮጵያውያንና ሌሎች አፍሪቃውያንም ተመሳሳይ ችግር እንዳለባቸው አሙን ነውና ስለ አጠቃላይ ይዘቱ እንዲያብራሩልን የኢሚግረሽን ህግ ባለሙያ የሆኑትን አቶ ተመስገን ተካን ጋብዘናል።
አቶ ተመስገን የአለም አቀፍ የንግድ ህግና የኢሚግረሽን ህግ ባለሙያ ናቸው።የአፍሪቃ ነክ ርእሶች አዘጋጅና አቀራቢ አዳነች ፍሰሀየ ናት ያነጋገረቻቸው። ውሳኔው የሚመለከተው የትኞቹን መጤዎች እንደሆነ በማብራራት ይጀምራሉ።
ብመሰረት’ቲ ኣብ ወርሒ ጥሪ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተበጽሐ ዘተ ናይ ምቕጻል ስምምዕ፣ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሱዳን ኢብራሂም ጋንዶር ናብ ካይሮ ዑደት ብምክያድ ምስ ግብጻዊ መዘንኡ ከምዝተራኸበ ሺን ሁዋ ሓቢሩ።
ንግብጽን ሱዳንን ዘሰሓሕብ ንጉዳይ ዞባታት ሓላይብን ቕስም ሻላቲንን ሓዊስካ ሓያሎ ዛዕባታት ከምዘሎ ዝፍለጥ ኮይኑ፣ ግብጺ ምስ ኤርትራ ተሻሪኻ ጸጥታዊ ስግኣት ትፈጥረለይ ኣላ ክትብል ሱዳን ድሕሪ ምኽሳሳ’ውን እቲ ዲፕሎማስያዊ ወጥሪ ናብ ዝለዓለ ደረጃ ምብጽሑ ይፍለጥ።
ሓው እቲ ናይ ገዛእ ርእሱ ነፋሪት ዝጨወየ ሓጋዛይ ፓይለት መንገዲ ኣየር ኢትዮዽያ፣ንሓወይ ካብ ርእሱ ውረዱ፣ክሳብ ፖሊስ ስዊስ መስርሕ ምፅራይ ዝዛዝም ተፀበዩ ክብል ተማሕፂኑ።
ተግባር ሓጋዚ ፓይለት ብሓደ ወገን፣ሰበ-ስልጣን መንገዲ ኣየር ኢትዮዽያ ተወሳኺ ሓበሬታ ዘይምዝርጋሖም ብካልእ ወገን፣ኣብ ማሕበራዊ መርበብ ሓበሬታ ኢትዮዽያውያን ብርክት ዝበሉ ሕሜታትን ጥርጣረታትን ንክፃሓፉን ክዝረቡን ዕድል ፈጢሩ‘ዩ።
ዶ/ር እንዳለማሁ ኣበራ ምስ ቪኦኤ ብሕታዊ ቃለ-ምልልስ ዘካየደ ሓው‘ቲ ንነፋሪት ዝጨወየ’ዩ ክዛረብ ከሎ ግና፣ኣብ ማሕበራዊ መርበባት ዝዝርጋሕ ዘሎ ወረ ሓጋዚ ኣይኮነን ይብል።
እታ ነፋሪት ኣብ ጀኔቫ ምስዓለበት፣ፖሊስ ስዊስ ናብ‘ታ ነፋሪት ጠጒጎም ብምእታው ኩሎም መንገደኛታት ኣእዳዎም ንዕቅብ ክገብሩን ኣብ መንበሮም ንክፀንሑን ኣዚዙ‘ዩ።ጨዋዪ ካብ ሞንጎ‘ቶም መንገደኛታት ከምዘይኮነ ምስ ፈለጡ ግና፣መንገደኛታት ካብ‘ታ ነፋሪት ንክወፁ ገይሮም።
ትውልደ ኢትዮጵያዊቷ የኮምፒዩተር ሳይንቲስት ትምኒት ገብሩ በከፍተኛ ተመራማሪነት ትሰራበት ከነበረው ዓለም አቀፉ የኦንላይን የመረጃ ማፈላለጊያ ተቋም ጉግል መሰናበቷ እያነጋገረ ነው፡፡
ትምኒት በጎግል የስነ ምግባራዊ ሰው ሰራሽ አስተውሎት (Ethical Artificial Intelligence) የስራ ክፍል ውስጥ በተባባሪ ቡድን መሪነት ነበር የምትሰራው፡፡
የኮሮና ቫይረስ ክትባት በዓለም አቀፍ ደረጃ መሰራጨት ሲገባው በ10 ሀገራት ቁጥጥር ስር ብቻ መዋሉን የተባበሩት መንግስታት ድርጅት (ተመድ) ዋና ጸሐፊ አስታወቁ፡፡
ዋና ጸሐፊው አንቶኒዮ ጉተሬዝ 130 ሀገራት አንድም የኮሮና ክትባት እንዳልደረሳቸው ገልጸው 75 በመቶ የሚሆነው ክትባት ግን በ10 ሀገራት ብቻ እየተሰራጨ መሆኑን ገልጸዋል፡፡አሁን ላይ ያለው ስርጭት እጅግ ፍትሃዊ አለመሆኑን ያኑሰት ዋና ጸሐፊው ሊስተካከል እንደሚገባል ብለዋል፡፡
ይህንን የበዛ አድሎ ለመከላከልና ስርጭቱን ፍትሐዊ ለማድረግ ዋና ጸሐፊው የቡድን 20 አባል ሀገራት የድንገተኛ ግብረ ኃይልን እንዲቋቋም ውሳኔ አቅርበዋል፡፡ የድንገተኛ ግብረ ኃይሉ የክትባቱ ስርጭት ለአፍሪካና ለደቡብ አሜሪካ ሀገራት ጭምር እንዲዳረስ ያደርጋል ተብሎ ይጠበቃል፡፡
አንቶኒዮ ጉቴሬዝ ከተመድ የጸጥታው ጥበቃ ምክር ቤት አባላት ጋር ባደረጉት የበይነ መረብ ስብሰባ በዚህ አስቸጋሪ ወቅት የክትባቱ ፍትሀዊነት ትልቁ የሞራል ፈተና እንደሆነ አንስተዋል፡፡ በዓለም ላይ እስካሁን 188 ሚሊዮን ብልቃጥ የኮሮና ክትባት መሰራጨቱ የተገለጸ ሲሆን በአስር ሚሊዮኖች ብልቃጥ የሚቆጠረው መድሀኒት ግን ወደ አሜሪካ፣ ቻይና፣ብሪታኒያና እስራኤል ነው የተሰራጨው፡፡
አንቶኒዮ ጉቴሬዝ 10 ሀገራት ከ 75 በመቶ በላይ የኮሮና ክትባትን እየተቆጣጠሩ ነው ቢሉም የሀገራቱን ስም ግን አልዘረዘሩም፡፡ ይሁንና 72.4 ሚሊዮን ብልቃጥ ክትባትን በሀገሯ ያሰራጨችው አሜሪካ ከነዚህ 10 ሀገራት አንዷ እንደምትሆን እየተገመተ መሆኑን ሲኤንኤን ዘግቧል፡፡
ዋና ጸሐፊው እንዲቋቋም የወሰኑት ግብረ ሃይል ቀደም ሲል የዓለም ጤና ድርጅት እና የክትባቶች ጥምረት ክትባት ለመግዛትና ለማሰራጨት ካለባቸውን ኃላፊነት ጋር የሚመሳሰል ነው፡፡ የክትባቶች ጥምረት 2 ቢሊዮን ብልቃጥ ክትባቶችን ለማቅረብ እየሰራ መሆኑ ተገልጿል፡፡
መንገዲ ኣየር ኤርትራ፣ ካብ ካይሮ ብመንገዲ ካርቱም ስለእትመላለስ፣ ካብ ግብጺ ናብ ካርቱም ዝተበገሱ ሱዳናውያን ገያሾ’ውን ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ካይሮ ተደናግዮም ምህላዎም’ዩ ዝጥቐስ።
መንገዲ ኣየር ኤርትራ ዝጥቐሙ ገያሹ፣ ኣብ ስዑዲ ዓረብ’ውን፣ ካብ ዝተመደበሎም ግዜ ክሳብ ሓሙሽተ ሰዓታት ኣብ መዓርፎ ነፈርቲ ከምዝተጸበዩን፣ ኣብ ገለ እዋናት ከኣ ክሳብ ሰለስተ መዓልታት ከምዝተመላለሱን ሬድዮ ኤረና ኣብዚ ሳልስቲ’ዚ ምሕባራ ኣይርሳዕን።
በብእዋኑ ከጋጥሞ ብሰንኪ ዝጸንሐ ክሳራታትን ቴኒካዊ ጸገማት ነፈርትን ተደጋጋሚ እዋን ጠቕሊሉ ስርሑ ደው ከብል ተገዲዱ ዝነበረ መንገዲ ኣየር ኤርትራ፣ ብዘይካ’ቲ ካብ ኣስመራ ናብ ጂዳን ሪያድን፣ ናብ ሱዳን፣ ደቡብ ሱዳን፣ ካይሮን ዱባይን በረራታት ከምዘለዎ ይፍለጥ።
እቲ መንገዲ ኣየር ካብ ኢስት ኣየርን መንገዲ ኣየር ዩክሬይንን ብኽራይ ብዘምጽአን ቦይንግን ኣየርባስን ዝዓይነተን ክልተ ነፈርቲ ኣብ 2014 ዳግም ስርሑ ከምዝጀመረ ይዝከር።
ኣብ ናይ ፈረንሳ ወደባዊት ከተማ ካሊያ ኣብ መንጎ ኤርትራዊያንን ኣፍጋኒስታናዊያን ስደተኛታት ግጭት ኣብ ዝተፈጠረሉ እዋን ብዝተተኮሰ ጥይት ኣርባዕተ ሰባት ምቁሳሎም ተገሊጹ።
ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዞባ ምዕራብ ሃረርጌ ሎሚ ዕጡቓት ክልል ሶማሌ ኣጥቂዖም ክልተ ሰብ ከምዝቐተሉ ልዕሊ 80 አባይቲ ከምዘንደዱን ወሃቢ-ቃል ክልል ኦሮሚያ ንቪኦኤ ሓቢሩ።
ኣብ ዞባ ምዕራብ ሃረርጌ፡ ወረዳ ሓዊ ጉዲና፡ ዕጡቓት ክልል ሶማሌ ኣትዮም ውግእ ብምኽፋት ልዕሊ 80 ኣባይቲ ሓረስቶት ከም ዘንደዱን፡ ክልተ ሰባት ማለት ሓደ ፖሊስን ሓደ ዕጡቕ ቀበሌን ከም ዝተቐተሉን ሓላፊ ኮምንኬሽን`ቲ ዞባ ኣቶ ዓብደረዛቕ ኣሕመድ ሓቢሩ።
ብኻልእ ወገን ኣብ ምዕራብ ወለጋን ምብራቕ ወለጋን፡ ሎሚ ሓሙስ ነበርትን ተመሃሮን ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ጌሮም ኔሮም፡ “ቕትለት ደው ይበል፡ ሰራዊት ምክልኻል ኣብ ጎኒ ህዝቢ ይኹን “፡ ዝብል መልእኽትታት የሰምዑ ኔሮም።
በሳይንስና በቴክኖሎጂ ልማት የዛሬ ደህንነቱ ከቀላል የጸረ-ሌብነት ተግባር ወደ ስፍር ቁጥር የሌላቸው አይነቶች ማለትም ፀረ-ሌብነት ፣ የእሳት አደጋ መከላከል ፣ ፀረ-ሌብነት ፣ የእሳት አደጋ መከላከያ ፣ ፀረ-መግነጢሳዊ ፣ ቤተሰብ ፣ ንግድ ፣ ሆቴል ፣ ጠመንጃዎች ፣ ሰነዶች ፣ መረጃዎች ፣ ወዘተ
በልዩ ተግባር የቤት ዕቃዎች እና በፀረ-ሌብነት ምክንያት ለደህንነት ምርጫ ልዩ ትኩረት መሰጠት አለበት ፡፡ የደህንነቱ ምርጫ በመሠረቱ ከሚከተሉት ገጽታዎች ሊታሰብ ይችላል-
1. የአረብ ብረት ንጣፍ ምርጫ-እንደ ኤሌክትሪክ መሰርሰሪያ እና መቆረጥ ያሉ ልዩ መሣሪያዎችን ሲጠቀሙ ከደህንነቱ የመሸከም አቅም ጋር ከሚዛመዱት የብረት ሳህኑ ውፍረት ፣ ቁሳቁስ እና አመጣጥ መለየት ፡፡
2. ማቋቋም እና ብየዳ-የካቢኔው አካል በአንድ ጊዜ የተሠራ መሆኑን ያረጋግጡ ፣ በካቢኔ በር እና በበሩ ክፈፍ መካከል ያለው ክፍተት ፣ እና ማብሪያው ተለዋዋጭ መሆኑን ያረጋግጡ ፡፡ ክፍተቱ በጣም ትልቅ ከሆነ የፀረ-ሽፋን ተግባር ይዳከማል። ለእሳት መከላከያ ደህንነቱ በጣም ትልቅ ክፍተት አይፈቀድም ፡፡
3. ባህላዊ አወቃቀር-ይህ የደህንነቱ ዋና ነገር ነው ፡፡ ምክንያቱም በሳጥኑ ውስጥ ስለሆነ ተጠቃሚው ሊያየው አይችልም ፣ ግን ቴክኒካዊ መከፈትን ለመከላከል ቁልፉ ነው። ውስጣዊ ባህላዊ አወቃቀሩ ትክክለኛ መሆኑን እና ስርጭቱ ተለዋዋጭ መሆኑን ለማረጋገጥ ነጋዴዎች ከበሩ መከለያ በስተጀርባ ያለውን የኋላ ሽፋን እንዲከፍት መጠየቅ ይችላሉ ፡፡ በተጨማሪም ፣ የመቆለፊያ ቦልቱን አወቃቀር ማረጋገጥ አለብን ፡፡ የመቆለፊያ ቁልፉ ዲያሜትር ሊጣበቅ ይገባል። አሁን ታዋቂው የቁልፍ መቆለፊያ ቅርጸት ጥሩ ፀረ-የመክፈቻ ውጤት አለው።
4. መቆለፊያ-ባህላዊው መዋቅር ወለል ከሆነ ቁልፉ በጣም አስፈላጊው ነጥብ ነው ፡፡ መቆለፊያውን ማጥፋት ወይም ቁልፉን መኮረጅ የፀረ-ሌብ ዘዴን ልብ ከማጥፋት ጋር እኩል ነው ፡፡ ውስብስብ መቆለፊያዎች ጉዳትን እና የቁልፍ መገልበጥን ውጤታማ በሆነ መንገድ ይከላከላሉ።
6. የደወል ተግባር-የራስ-ሰር የማስጠንቀቂያ ደወል ተግባር አለ ፣ እና በተወሰኑ ሁኔታዎች አውቶማቲክ ማንቂያ (እንደ ማንቀሳቀስ ፣ መምታት ወይም ሶስት የተሳሳቱ ኮዶች ያሉ) ሊሰጥ ይችላል ፡፡ በእርግጥ የማግበሪያ ሁኔታዎች የበለፀጉ ናቸው ፣ የተሻሉ ናቸው ፡፡ በአሁኑ ጊዜ ብዙ ደህንነቶች አውቶማቲክ የማንቂያ ተግባር የላቸውም ፣ ወይም አውቶማቲክ የማንቂያ ደውል ሁኔታዎች ጥቂት ናቸው ፡፡ ሲገዙ በግልፅ መጠየቅ ያስፈልግዎታል ፡፡
7. የፀረ-ዝገት ሕክምና-ይህ ሂደት በጥሩ ሁኔታ ካልተያዘ በሳጥኑ ገጽታ ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል ፣ እና ከባድ በሆኑ ጉዳዮች ላይ በስራው ላይ ጉዳት ያስከትላል ፡፡ የፀረ-ሌብነት ካቢኔው ውስጡ እና ውጭው ቀለም መቀባት ፣ የተረጨ ፕላስቲክ እና ሌላ ገጽ ላይ ፀረ-ዝገት ሕክምና መደረግ አለበት ፡፡ ሜካኒካል ደህና.
8. ገጽታ-ብዙ እና ብቸኛ የደንበኛው ደህንነትን በተመለከተ ከእንግዲህ የደንበኛው ግንዛቤ አይደለም ፡፡ ሰዎች እንደ ቤት ማስጌጫ አድርገው እየተመለከቱት ነው ፡፡ በመጀመሪያ ፣ ንጣፉ ለስላሳ መሆን አለመሆኑን እንዲሁም ቀለሙም ቢሆን መሆኑን ልብ ይበሉ ፡፡ በሁለተኛ ደረጃ ፣ ቀለሙ እና ቅርፁ ከሚወዱት ዓይነት መሆን አለመሆኑን ያስተውሉ እና ለመግዛት ከእውነተኛው የቢሮ አከባቢ ጋር ያጣምሩ ፡፡
9. መጠን-እንደ ትክክለኛ ፍላጎቶችዎ መጠን የደህንነቱን መጠን ይለኩ ፡፡ በግድግዳው ጥግ ላይ ከተቀመጠ መጠኑን በጣም ግምት ውስጥ ማስገባት አስፈላጊ አይደለም ፡፡ እንደ ካቢኔ በተሸሸገ ቦታ ውስጥ ማስቀመጥ ካስፈለገ የጥበቃው መጠን ቢበዛ 50 ሴ.ሜ ሲሆን ክብደቱ በ 30 ኪሎ ግራም ውስጥ ነው ፡፡ ከ 50 ሴንቲ ሜትር በላይ ቁመት ያላቸው አብዛኛዎቹ ደህንነቶች የታችኛው ጎማዎች የታጠቁ እና ወደ የትኛውም ቦታ ሊንቀሳቀሱ እንደሚችሉ ልብ ሊባል ይገባል ፡፡ አሁን ብዙ መጠኖች እና የጥንቃቄ ዝርዝሮች አሉ ፡፡ በአጠቃላይ ከፍተኛው መጠን ከ 100 ሴ.ሜ በላይ ሊሆን ይችላል ፡፡ በተጨማሪም ሊበጅ ይችላል። ለማበጀት 15 ቀናት ይወስዳል።
10. ባትሪ: - በተለይ ለኤሌክትሮኒክ የይለፍ ቃል ደህንነቱ የተጠበቀ ፡፡ አብሮገነብ ባትሪው በተጨማሪ የኤሌክትሮኒክ የይለፍ ቃል ደህንነቱ የተጠበቀ በአጠቃላይ የውጭ ትርፍ ባትሪ ሳጥን አለው ፡፡ በሚገዙበት ጊዜ የተጠናቀቀ ስለመሆኑ ትኩረት መስጠት አለብዎት ፡፡ የቦስደና የጥንቃቄ ብራንዶችም እንዲሁ በፓነሉ ላይ የኃይል ማሳያ አላቸው ፣ ይህም በእውነተኛ አሠራር ውስጥ ብዙ ምቾት ሊሰጥ ይችላል ፡፡
የቦሰንዳ አስተማማኝ አቅርቦት የተሟላ የደህንነት ሳጥን / አስተማማኝ ፣ የእሳት መቋቋም መከላከያ ሳጥን / ደህንነቱ የተጠበቀ የተለያዩ ተግባራት እና ከዚህ በላይ በተገለጹት ገለፃዎች ክብደት በደንበኛ መስፈርቶች ፣ በቁልፍ መቆለፊያ ፣ በጣት አሻራ መቆለፊያ ፣ በይለፍ ቃል መቆለፊያ መሠረት ሊቀርብ ይችላል የተለያዩ ፍላጎቶች ፣ ቁሳቁስ ከተለመደው የብረት ሳህን እስከ እጅግ ጠንካራ የብረት ሳህን ፣ እንደ ተለያዩ ፍላጎቶች የተስተካከለ ፡፡ የደንበኞችን የጥበቃ ጊዜ ለማስቀረት በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ አሃዶች ወርሃዊ ምርት ፣ በፍጥነት ማድረስ ፡፡ ማምረት በከፍተኛ ብቃት ፣ የሁሉም አገናኞች ጥብቅ ቁጥጥር።
እቲ ብሰምበት 9 ሓምለ ዝወጸ መግለጺ ከምዝሕብሮ፣ ሃገራዊ ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ሶማልያ ካብ መንግስታዊ ትካል’ታ ሃገር ናጻ ኮይኑ፣ መንግስቲ ንረብሓን መሰላትን ዜጋታቱ ክሕሉን ከኽብርን ዝጣበቕ ኣካል ምዃኑ ካብታ ሃገር ዝተፈነወ ዜና ኣመልኪቱ።
ሶማልያ ብደርቅን ውግእ ኣንጻር ዝተፈላለዩ ወገናትን ሽበራውያንን ዝተጠቕዐት ሃገር ደኣ ትኹን እምበር፣ መሰረታዊ ሰብኣዊ መሰላት ዝኽበረላ ሃገር ንኽትከውን ምምስራት ናይዚ ሓድሽ ሃገራዊ ኮሚሽን ኣገዳሲ እምነ ኩርናዕ ምዃኑ እቲ መግለጺ ብተወሳኺ ይገልጽ።
እዚ ብምትሕብባር ሚኒስትሪታት ደቀንስትዮ፣ ፍትሕን በርጌሳውያን ማሕበራትን ዝጅምር ዘሎ መስርሕ ምምራጽ ኮሚሽነራት ሰብኣዊ መሰላት፣ ንኩሉ ክሳተፍ ዝደሊ ሶማላዊ ክፉት ምዃኑ’ዩ ዝግለጽ።
እቲ መስርሕ ምርጫ ብናጻን ርትዓውን መንገዲ ምስ ተዛዘመ ዝምረጹ 9 ኮሚሽነራት፣ ካብ መንግስታዊ ምትእትታው ናጻ ኮይኖም ንህዝቦም ከገልግሉ ትጽቢት ከምዝግበረሎም፣ ነቲ መስርሕ ከካይዱ ካብ ዝተረቑሑ ኣካላት ምሕጽንታ ይቐርብ።
የፌዴራል መንግስቱ ሥልጣን በአዲስ አበባና በድሬዳዋ ብቻ ታጥሮ የሚቀር፤ ከዛ ውጭ ባሉት የአገሪቱ ክፍሎች ያለው ተሳትፎ ግን በክልሎች በጎፍቃድ ላይ የሚመሰረት አድርጎ የሚያስብ ሰው ቁጥር በርከት ያለ ነው፡፡ ፌዴራል መንግሥት ማለት አዲስ አበባና ድሬዳዋ ብቻ የሚመስለውም ሰው እንዲሁ ትንሽ አይደለም፡፡ እውነታው ግን በፍጹም ከዚህ የተለየ ነው፡፡ የፌዴራል መንግስት (የጋራው መንግሥት) እና የክልል መንግሥታት መካከል ያለው ክፍፍል ሥልጣንን እንጅ መልካምድርን መሠረት ያደረገ አይደለም፡፡ የፌዴራሉ መንግስት በሕገ-መንግሥቱ በተሰጠው ሥልጣን የሚያወጣቸው ሕጎችና መመሪያዎች ተግባራዊነታቸው በመላው ኢትዮጵያና በመላው ኢትዮጵያውያን ላይ ነው፡፡ የፌዴራሉ መንግስት የሚያስተዳድራቸው የተለዩ ፌዴራል ዜጎች የሉትም፡፡ የፌዴራሉ መንግስት ዜጎች ክልሎችና የከተማ አስተዳደሮች በተሰጣቸው ስልጣን የሚያስተዳድሩዋቸው ተመሳሳይ ኢትዮጵያውያን ናቸው፡፡ (Assefa, 2007)
በቀላል አገላለጽ የዜጎች የተወሰነው ጉዳያቸውን የሚያስተዳድረው የፌዴራሉ መንግሥት ሕግ ሲሆን ሌላው ደግሞ በክልሉ መንግሥት የሚገዛ ነው የሚሆነው፡፡ ለምሣሌ ያህል የፌዴራሉ መንግሥት ጥላ ስር የሚወድቁ የወንጀል ዓይነቶች (አንድ የሀገር መክዳት ወንጀል የተጠረጠረ ሰው ላይ (ወንጀሉ እንዲያ ከሆነ)) ፍርድ የመስጠት መብት የፌዴራሉ መንግሥት ፍርድ ቤቶች ነው የሚሆነው በውክልና ለክልሎች ካልተሰጠ በስተቀር፡፡ መቀሌ የሚገኝ የፌዴራሉ መንግስት አውሮፕላን ማረፊያ፣ ሆስፒታልና ዩኒቨርሲቲ በጀት የሚመድብለትም ሆነ የሚያስተዳድረው አለቃ የሚመርጥለትም (አመራረጡን የሚወሰነው) የፌዴራሉ መንግሥት ነው፡፡ የአንድ የባህርዳር ተማሪን የአሥረኛና የአሥራ ሁለተኛ ክፍል ፈተናን የሚያወጣውና የሚመዝነው የፌዴራሉ መንግሥት ነው፡፡ የመከላከያ ሠራዊቱን በመላው ኢትዮጵያ የሚያሰማራውና የሚያሰፍረው የፌዴራሉ መንግሥት ነው፡፡ በአዋሳ ዱቄት ፋብሪካ ሠራተኛና አሠሪ መካከል አለመግባባት የሚዳኘው የፌዴራሉ መንግሥት ፓርላማ ባወጣው የአሠሪና ሠራተኛ ሕግ ነው፡፡ አውራ ጎዳናዎችን የሚሠራውና በባለቤትነት የሚያስተዳድረው የፌዴራሉ መንግሥት ነው፡፡ የአሜሪካ መንግሥት ቆንስላ ጽ/ቤት ወልዲያ ላይ መክፈት ቢከጅል በመሠረቱ ፍቃድ የሚሰጠው የፌዴራሉ መንግሥት ነው፡፡ የባህርዳሩን ተማሪ የስምንተኛ ክፍል ፈተና የሚያወጣውና የሚመዝነው፤ የገበሬውን የመሬት ግብር የሚወስነው፣ መጋቢና የገጠር መንገዶችን የሚሠራው የክልል መንግሥት ነው፡፡
በአንዳንድ የፌዴራል መንግሥታት (በእኛ አገር የሕግ-አውጭው የፌዴራልና የክልል ተብሎ በግልጽ እንደተቀመጠው) አስፈጻሚው የክልልና የፌዴራል ተብሎ ከማዕከል እስከ ወረዳ ጎን ለጎን በየስልጣኑ የሚደራጅ ነው፡፡ የፌዴራል አስፈጻሚ ተቋማት ዋና ከተማ ላይ ተንጠለጥለው አይቀሩም ማለት ነው፡፡ በአንዳንድ አገሮች የክልል አስፈጻሚ አካላት የፌዴራሉን መንግሥት ሕግና ፖሊሲዎችን ደርበው ይሠራሉ፡፡ ፍርድ ቤቶችም እንደዛው፡፡ በኢትዮጵያ ጉምሩክ፣ የማኅበራዊ ዋስትና፣ መብራት ኃይል፣ ውኃና ፍሳሽና ኢሚግሬሽንን የመሰሉ የፌዴራል ተቋማት የራሳቸው የሆነ ከክልሎች የተነጠለ ተቋም መሥርተው ከአዲስ አበባ እስከ ወረዳ የሚደርስ አደረጃጀት ፈጥረው የሚንቀሳቀሱ ቢሆንም አብዛኞቹ የፌዴራል መንግሥት ሥራዎች የሚፈጸሙት በክልል ሲቪል ሰረቫንትስ ነው፡፡ የፍርድ ቤቶች ሁኔታም በአሁኑ ወቅት የፌዴራሉ መንግሥት ፍርድ ቤት ለራሱ ብቻ ተለይተው በተሰጡት ጉዳዮች ላይ ውሳኔ የሚሰጡ የፌዴራል ፍርድ ቤቶችን በየክልሎች እያቋቋመ ሲሆን ባልተቋቋመባቸው ክልሎች ጉዳዮቹ የሚታዩት ለክልሎች በተሰጠ ውክልና ነው፡፡ ከዚህ አንፃር የወንጀል ምርመራ ጉዳይና የመቀሌዎቹ ‹‹ፌዴራሎች›› ጉዳይስ እንዴት ይታያል?
መቀሌ ታግተው ከሰሞኑ የተለቀቁት የፌዴራል ፖሊስ አባላት ለምን ወደ መቀሌ እንደሄዱ የሚታወቅ ነገር የለም፡፡ ዝርዝር ጉዳዮች ቢታወቁ ኖሮ ጉዳዩን በሚገባ ለመተንተን መልካም ሁኔታ ይፈጥር ነበር፡፡አንድ የክልል መንግሥት የፌዴራል መንግሥት የፖሊስ አባላት ወደ ክልሌ መምጣታቸው ‹‹አጠራጥሮኛል›› ብሎ ሊያግት ይችላል ወይ? ምንም እንኳ ክልሎች የክልላቸውንና ሰላምና ጸጥታ የመጠበቅ ጥቅል ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ቢኖራቸውም የፌዴራሉ መንግሥት በሕገ-መንግሥቱ የፌዴራል ፖሊስ የማደራጀትና በፌዴራል ፍርድ ቤቶች የሚታዩ ወንጀሎችን የመመርመር ሥልጣን እንዳለው መረዳት ይቻላል፡፡ በዚህም መሠረት የፌዴራሉ መንግሥት የፌዴራል ፖሊሲን ሲያደራጅና ሲያሠማራ መቆየቱ ይታወቃል፡፡
አሁን በሥራ ላይ ያለው የፌዴራል ፖሊስን የሚያቋቁመው አዋጅ ቁጥር 720/2011 አንቀጽ 6 የተቋሙን ሥልጣንና ኃላፊነት ይዘረዝራል፡፡ ከሌሎች መካከል ‹‹በሕገ-መንግሥቱና በሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱ፣ በመንግሥትና በሀገር ፀጥታ እና በሰብዓዊ መብት ላይ የሚፈፀሙ ማናቸውም ዓይነት የወንጀል ስጋቶችና ድርጊቶችን ይከላከላል፣ ይመረምራል፤›› ‹‹በፍርድ ቤቶች የሚሰጡትን ትእዛዞችና ውሳኔዎች ይፈፅማል፤›› ‹‹በፌዴራል ፍርድ ቤቶች የሥልጣን ክልል ስር የሚወድቁ ወንጀሎችን ይከላከላል፣ ይመረምራል፤›› ‹‹ከመረጃ መረብና ከኮምፒዩተር ሥርዓት ጋር የተያያዙ ወንጀሎችን ይመረምራል፤›› ‹‹ሕገወጥ የሰዎች ዝውውርና እገታ፣ የአደገኛ ዕፆች ዝውውርና ስርጭት፣ የአውሮፕላን ወይም የመርከብ ጠለፋ /ለምሳሌ ጣና ሐይቅ ላይ ጀልባ ቢጠለፍ ሎል/፣ የተደራጀ ዘረፋ፣ ውንብድና፣ አሸባሪነት እና የፀጥታ ማደፍረስ ወንጀሎችን ይከላከላል፣ ይመረምራል፤›› ‹‹አስፈላጊ ሆኖ ሲያገኘው በፌዴራል ፍርድ ቤቶች ሥልጣን ሥር የሚወድቁ የወንጀል ጉዳዮችን እንዲከላከሉና እንዲመረምሩ ለክልል ፖሊስ ኮሚሽኖች የውክልና ስልጣን ይሰጣል፤ በውክልናው መሠረት ስለተፈጸሙ ጉዳዮች ሪፖርት ይቀበላል፤›› ‹‹ከሽብርተኝነት ድርጊት ጋር በተያያዘ ብሔራዊ ደህንነት አደጋ ላይ የሚጥሉ ወንጀሎችን ለመከላከልና ለመመርመር የሚረዳ መሆኑ የታመነበትን መረጃ ወይም ማስረጃ ከማንኛውም ሰው ጠይቆ ይወስዳል፤›› ‹‹የኮሚሽኑ ዋና መስሪያ ቤት በአዲስ አበባ ከተማ ሆኖ እንደአስፈላጊነቱ ቅርንጫፍ ጽሕፈት ቤቶችን በማናቸውም ሥፍራ ሊያቋቁም ይችላል፡፡›› የሚሉ ጉዳዮች ተጠቅሰዋል፡፡
በመሆኑም የፌዴራሉ መንግሥት ለክልሎች በውክልና የሠጣቸው የወንጀል መከላልና ምርመራ ሥልጣኖች ሊኖሩ እንደሚችሉ ግምት ሊወሰድ የሚችል ቢሆንም እንኳን ፖሊስ ወደ ክልሎች ለመንቀሳቀስ (በአገሩ ላይ ለመንቀሳቀስ የክልሉ ፍቃድ ባያስፈልገውም) ከተዘረዘሩት ኃላፊነቶች አንዱ መነሻ ሊሆን ይችላል፡፡ በእኔ ግምት ‹‹የመቀሌዎቹ ፌዴራሎች›› ፌዴራል ፍርድ ቤት የእሥር ማዘዣ የወጣላቸውን ሰዎች ለማምጣት ወደ ክልሉ ተንቀሳቅሰዋል የሚል ነው፡፡ በክልሉ ሥልጣን ሥር ያለ ሕገ-ወጥ ተግባር ሲከውኑ ካልተገኙ ወይም ካልተጠረጠሩ በስተቀር የክልሉ ፖሊስ ከአውሮፕላን የሚወርዱ የፌዴራል ፖሊሶችን ገና ለገና ‹‹ጥርጣሬ›› አድሮብኛል ብሎ የማገትም ሆነ በሕግ የተሠጣቸውን ኃላፊነት እንዳይወጡ የማስተጓጎል ሥልጣን የለውም፡፡ እንዲህ ዓይነት ሕገ-ወጥ ተግባር የተጠረጠረ ሰው ደግሞ በተገቢው ሰዓት ወደ ፍርድ ቤት መቅረብና ምርመራ ሊከናወንበት ይገባል እንጂ ሊታገት አይገባውም፡፡ እንዲህ ዓይነቱ አሠራር የክልሎችን አጉራዘለልነት ካልሆነ በስተቀር ሕገ-መንግሥታዊ፣ የፌዴራል አወቃቀር መንፈስን የተከተለ አይመስልም::
እሞ እዞም ደቀይ ኣይትሕመቑ፣ ክሳብ ዝመጽእ ንኹሉ ተኸታተልዎ፣ ነዴኹም ድማ ሓግዝዋ፣ በሎም እቲ ንነዊሕ መገሻ ዝተዳለወ ኣቦኦም። እታ በዓልቲ-ቤቱ ድማ ንመገሻ ሒዝዎ ዝኸይድ ስንቅን ካልእን ክትገብረሉ ናብዝን ናብትን ትብል ነበረት። “ኣንቲ እንታይ ኢኺ ክንድዚ ላዕልን ታሕትን ትብሊ፣ መዓስ ክኸርም ኰይነ፣ እቲ ስንቂ ኣይተብዝሕዮ በጃኺ የዕርፊ” በላ። “ደሓን ደሓን ብዙሕ ኣይገበርኩን ዓቕሚ ርእስኻ እዩ” በለቶ። ኣንጊሁ ንመገሻ ምስ ተበገስ ሰበይቱ “ክትከይድ ከሎኻ ድማ ጥንቕቕ በል፣ ሎሚ ሎሚ ኣብ መንገዲ ሰረቕትን ከተርትን ኣለዉ እዩ ዝብሃለ ዘሎ” በልቶ ሓውሲ ሻቕሎት ጌራ። “ደሓን ደሓን ወረ ሰብ እዩ፣ ደሓር ከኣ መዓስ ፋልማየይ ኰይኑ ጥራይ ኣምላኽ ምሳኻ ይኹን ኢሊኪ መርቕኒ” በላ። ንሰበይቱን ደቁን ተፋንዩ ድማ ናብቲ መገሽኡ ተበገሰ።
ኣንጊሁ ስለ ዝተበገሰ ዳራጋ ኣብ ፍርቂ ጉዕዝኡ ዝበጽሕ ብዙሕ ኣይተፈለጦን። ኣብ ኣጋ ፋዱስ ገጹ ግና ጸሓይ በጣዕ ክትብል ስለ ዝጀመረት፣ ርእሱ ክትሃርሞ ጀመረት። ናይ ግድን ክበጽሕ ስለ ዝነበሮ ግና ኣድጉ እናዀብከበ ብፍጥነት ክጓዓዝ ጀመረ። ኦፍ ተመስገን ሕጂስ በጺሔ እየ እናበለ ንገዛእ ርእሱ ተስፋ ከስንቓ ጀመረ። እታ ሰበይቱ ዝተዛረበቶ ቓል ግና ኣብ ኣእምርኡ ክድውል ጀመረ። ንዓኣ ካብ ሕልንኡ ከርሕቓ ግና ደሓን ኣምላኽ ኣሎ እናበለ ምስ ገዛእ ርእሱ እናተዛረበ ከይተፈለጦ ኣብ ሐደ መሽጐራጉር በጽሐ።
ሃንደበት ድማ ደው በል ዝብል መቓልሕ ዘለዎ ድምጺ ሰሚዔ። ልቡ ፍርሒ ወረር ወረ ክብሎ ጀመረ። ከምዛ ዘይሰምዐ ግና ኣእጋሩ ረድ ረድ እናበሎ፣ ጸሎት እናገበር ክጓዓዝ ፈተና። በዚ መጽዮም ዘይበሎም ኣጉባዝ ወረር ወረ ኢሎም ኣብ ማእከሎም ኣእተውዎ። ክሳብ ሃላዋቱ ዘጥፍእ ድማ ኣይብላዕ ኣይስተ ጌሮም ዘለዎ ንብረቱ ኩሉ ገፊፍዎም፣ ኣብ መንገዲ ደርብዮሞ ሓዲጐምዎ ኸዱ። ከእዊ እኳ እንተ ደለየ በየናይ ዓቕሙ። እታ ዝነበርቶ ዓቕሚ ቀስ ኢሉ በጃኹም ርድኢኒ ትብል ቃል ጥራይ ነበረት። መን ሰሚዕዎ እሞ ክረድኦ። ኣብቲ መንገዲ ዳራጋ ንበይኑ ንነዊሕ ሰዓታት ተደርበየ። ኣምላኽ ኣለኻ ስለ ዝበሎ እዩ እምበር በቲ ዝወረዶ መጥቓዕቲ ክሰርር ኣይመኸኣለን።
ኣብዚ ኸምዚ ኣብ ከቢድ መውቃዕትን ስቓይን ከሎ ግና ቁሩብ ተስፋ ዝህብ ጨናንጭል ረኣየ። ሓደ ነዊሒ ዘርፈፍ ዝበለ ኽዳን ዝተኸድነ ዕብይ ዝበለ ሰብኣይ ክመጽእ ረኣየ። እቲ ሰብኣይ ናብኡ ብዝቐረበ መጠን ቃንዝኡ እናተጻወረ፣ ኣፉ ንምኽፋት ይዳሎ ነበረ። "በጃኻ ርድኣኒ ሰረቕቲ ሰረቕቲ" ኢሉ ዘረብኡ ከይወደኣ ከሎ እቲ ሰብኣይ ኣንፈቱ ንምቕያር ካልእ መንገዲ ክሕዝ ደለየ። በቲ ዘለዎ ዓቕሚ "በጃኻ ኣይትጨክን ሓግዘኒ" በሎ። ወዮ ሰብኣይ “በጃኻ ተሃዊኸ ኣለኹ እዚ ግዜ ድማ ዓሪቡ እዩ ወረግ ንዓይ ከኣ ከይመጹኒ በጃኻ ክይትልከመኒ ግና ደሓን ክጽልየልካ እየ” ኢሉ ተመርቂፉ ተዓዝረ። እቲ ኣብ ስቓይ ዘሎ ሰብኣይ ድማ ተስፍኡ ምስኡ ቀሃመ።
ደም ብዙሕ ክፈሶ ስለ ዝወዓለ ካብቲ ናይ ቀደም ሓይሉ እናደኸሞ ኸደ። ኣብዚ ከምዚ ኣብ ናይ ሞትን ህይወትን እንከሎ ሕጂ እውን ቁሩብ ተስፋ ዝህብ ነገር ብማዕዶ ክርኢ ጀመረ። ሓደ ኣብ ማእከለያ ዕድመ ዘሎ ሰብኣይ ቕልጥፍ ቕልጥፍ እናበለ ናብኡ ገጹ ክስጉም ምስ ረኣየ፣ ብልቡ "ተመስገን ኣምላኸይ ሕጂ ዝረድኣኒ ረኺበ" በለ። ኣሳጉማ እቲ ሰብኣይ ንዕኡ ንምርዳእ ይቕልጥፍ ከም ዘሎ ኣይተጠራጠረን። እቲ ሰብኣይ ናብኡ ቐሪቡ “ደሓን ዲኻ እዛ ሓወይ” በሎ። "በጃኻ ርድኣኒ ሰረቕቲ..." ክብሎ ምስ ጀመረ፣ እቲ ሰብኣይ ከምዛ ክርእዮ ዘይጸንሐ “በቃ ኣምላኽ ምሕረት ይግበረልካ” ኢሉ ብቕጽበት ካብ ገጹ ተኸወለ። ተስፋ እቲ ሰረቕቲ ዝሃረምዎ ሰብኣይ ከኣ ምስኡ ተዓዘረ። ድሕሪ ዝተወሰነ ሰዓታት ድማ ምሉእ ብምእሉ ሃለዋቱ ጠፍኦ።
ኣብ ኣጋ ጸሓይ ምዕራባ ድማ ሓደ ሰብኣይ መገሻ ውዒሉ ናብ ገዛ ዝመለስ ዝነበረ ጐፍ ንጐፍ ምስቲ ኣብ መንገዲ ወዲቑ ዝነበረ ሰብኣይ ገጠመ። ብስንባደ ልቡ መለቖ “ሓወይ፣ ወይ ሓወይ ኢሉ ተቐላጢፉ ነቲ ዝፈሶ ዝነበረ ደም ክሽፍነሉ ጀምረ። እቲ ኣብ ቐዳማይ ረድእየት ዘድሊ ሕክምና ድማ ገበረሉ። ተቐላጢፉ ድማ ናብቲ መዕረፊ ኣጋይሽ ወሰዶ። ኣብቲ ቦታ ምስ በጽሑ ዘድሊ ምክንኻን ገበርሉ። ነቲ ዋና ሆቴል ድማ “እዛ ሓወይ ሓደራ፣ ዘድሊ ዘበል ምክንኻን ግበረሉ፣ ንሕጂ እንካ እዚ ገንዘብ ነዘን ዘለዋኒ ንብረት ገዛ ኣብጽሔ ክምለሰካ እየ፣ ዘውጻእካዮ ወጻኢታት ኩሉ ድማ ከስዕበልካ እየ። ብዝተኻእለ መጠን ሕክምና ወሲድካ ተኸታተሎ።” በሎ እቲ ዝቖሰለ ኣብ ኣጋ ሞት ዝነበረ ሰብኣይ ድማ፣ ሃለዋቱ ክፈልጥ ስለ ዝጀመረ፣ ኣዚዩ ኣመስገኖ። ድሑሪ ቁሩብ እዋን ድማ ምሉኡ ብምሉእ ሓወየ። ንኣምላኽ ኣመስጊኑ ድማ ብሰላም ካብ መገሽኡ ንገዝኡ ተመልሰ።
ሎሚ ከምዚ ሰብኣይ ኣብ ፍርቂ መንገዲ መጥቓዕቲ ረኺብኩም ወዲቕኩም ዘለኹም ክንደይ ኢኹም? ሎሚ ምስ ቁስሉኹም ርድኡና እንበልኩም እናእወኹም ሰማዒ ዝሰኣንኩም ክነደይ ኢኹም? ሎሚ ኣብ ጐደና ምዕራፍ ህይወት ዘይሓሰብክምዎ ዝገጠምነኩም ክንደይ ኢኹም? ብኣንጻሩ ድማ ሎሚ ክንሕግዝ እናኸኣልና ረጊጽና ብምሕላፍ ኣይጥዕመንን እዩ፣ ግዜ የብለይን ኢልና ንሕዋትና ዝረሕራሕናኸ ክንደይ ኢና?
እዚ ኣብ ላዕሊ ከም ዛንታ ከቕርቦ ዝጸናሕኩ ታሪኽ ካብቲ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ኣብ ሉቃስ 10 ብዛዕባ እቲ ሕያዋይ ሳምራዊ ሰብኣይ ዝተወስደ እዩ። እዚ ታሪኽ እዚ ኣብ ህይወትና ዝምህረና ብዙሕ ዝዓይነቱ ኣስተምህሮ እዩ ዘለዎ። ንሕና ክሳብ ብሞት ካብዛ ምድሪ ንፍለ ኣብ ነዊሒ መገሻ ኢና ዘሎና። ኣብ ህይወትና ድማ ዘይሓሰብናዮ ዘጋጥሙና ነገራት ማእለያ የብሎምን። ብፍላይ ኣብቲ ብኹሉ ነገር ደሓን ኣሎና ዝበልናሉ እዋን ሃንደበት ንናብራና መጻኢናን ዝትንክፍ ዝተፈላለየ ናይ ህይወት ሕልኽላኻት የጋጥሙና እዮም። ኣብዚ ከምዚ ዝኣመስለ እዋን እንደልዮ ሓገዝ እምብዛ ብዙሕ እዩ። ብፍላይ ኣብዚ ኸምዚ ናይ ጸገምን ሓደጋን ህይወት ሰባት ክሕግዙና ኣብ ንጽበየሉ እዋን ከምቲ ነቲ ሳምራዊ ዝገበርዎ ምስ ዝገብሩና ኣብ ዘላታ ተወሰኸታ ዀይኑ ክሳብ ክንደይ መንፈሳውን ሕልናዊን ዕረፍቲ ከም ዝኸልኣና ርድኡ እዩ። ሰብ ከምዚ ኸማይ ዓቕሙ ሒደት፣ ንዓይ ባሃልይ ስለ ዝዀነ ካብ ገዛእ ርእሱ ንላዕሊ ክረድእ ዘይክእል ዱኹም እኰ እዩ።
ሎሚ ክዛረበሉ ደልየ ዘለኹ ግና ናይ የሱስ ፍቕሪ እየ። ከመቲ እቲ ሳምራዊ ሰብኣይ ነቲ ኣብ መገዲ ወዲቑ ብዘይረዳኢ ዝተረፈ እሞ ወይንን ዘይትን ጌሩ ቑስሉ ዝዘነነሉ ሎሚ ድማ ነቲ ዘለኩም ናይ ውሽጢ ቑስሊ ክዝንነኩም ዓቕሙ ምሉእ እዩ። ሎሚ ልብና ብምንታይ ሰንቢሩ ኣሎ። መንፈስና እንታይ ሲርዎ ኣሎ? ስጋና እንታይ ወቒዕዎ ኣሎ? እን መን ሓዲጐምና ጠንጢኖምና ጠሊሞና ኸይዶም? የሱስ ግና ኣሎ ኣይተቐየረን ትማልን ሎምን ንዘልኣለም ንሱ እዩ።
ከምቲ ወይኒ ንልቢ የሕጐሶ ዝተባህለ ጐይታ የሱስ ክርስቶስ ነቲ ብሓዘን ርስሓት ዝተመልኣ ልብኹም በቲ ሰማያዊ ወይኑ ጌሩ ክድብሶ እዩ። ከምቲ ኣብ ቅድሚ ጸላእተይ ብዘይቲ ትቐብኣኒ ዝተባህለ ብመንፈስ ዘይቱ ጌሩ ኣብ ቅድሚ እቶም ረጊጾሙኽም ዝኸዱ ሰባት ከኽብረኩም እዩ። ከምቲ ዳዊት ጓሂ ልበይ ኣብ ውሽጠይ ምስ በዝሐ ምጽንናዕካ ንልበይ የሐጐሶ ዝበለ ሎሚ እውን እዚ ናይ ምጽንናዕ መንፈስ ሎሚ እውን ህያው እዩ። ዕላማ ምምጻኣ ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ነዚ እዩ። ስለዚ ድማ እዩ ኣብ ኢሰያስ 61፣1 “ንትሑታት ብስራት ከበስርሲ እግዚኣብሄር ቀቢኡኒ እዩ እሞ፡ መንፈስ እግዚኣብሄር ኣምላኽ ኣብ ልዕለይ እዩ። ንስቡራት ልቢ ኽዘንን፡ ንምሩኻት ሓርነት፡ ንእሱራት ከኣ ምፍታሕ ክእውጅ ለኣኸኒ።” ዝበለ። ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ ሰብ ሻንብቆ ተወኪልና ኣይከዋጸኣናን እዩ። ከምይሲ ሰብ ሻንብቆ ተሰባራይ ተሰይሩ ድማ ክወግኣና እዩ። ሰለዚ ናብቲ ኣብ ምጽንናዕ ዝዀነ ዘናኒ ቑስልና ዝዀነ የሱስ ደኣ ንወከል።
ካልእ ብዛዕባ እቲ ኣብ መንገዲ ተኸትኺቱ ዝወደቐ ሰብኣይ እሞ ንርኣዮ። ኣብቲ ናይ መጨረሻ ሰዓት እዩ ካብቲ ሳምራዊ ምድሓን ረኺቡ። እዚ ሰብኣይ ቁስሉ ተዘኒኑ ኣብ ኢድ ዉሑስ ሰብ ከኣ ሓደራ ተዋሂቡ። ጐይታና የሱስ ክርስቶስ ከምዚ ዝዓይነቱ ምስላ ክህበና ከሎ ብዝርድኣና ቛንቋ ባህሪኡ እንታይ ምኻኑ እውን ብተዘዋዋሪ ይነግረና ኣሎ። ዘመሓላልፎ መልእክቲ ድማ ኣነ እወ ባዕለይ ኣነ መድሓኒ የሱስ ክርስቶስ ካብ ውድቀት ዘልዕል፣ ካብ ድናስ ዝፍውስ፣ ካብ መስበርቲ ዝዝንን፣ ኣብ ዉሑስ መዕረፊ ዘቐመጥ ጐይታ እዩ። ዝብለና ዘሎ። ነዚ እኰ እዩ ኣብ ማቴዎስ 11፣28 “ኣቱም ኲልኹም እትጽዕሩን ጾር ዝኸበደኩምን፡ ኣነ ኸዕርፈኩም ናባይ ንዑ። 29፡30 - ኣነ ለዋህ እየ፡ ልበይውን ትሑት፡ ኣርዑተይ ፈኲሽ፡ ጾረይውን ቀሊል እዩ እሞ፡ ኣርዑተይ ጹሩ ኻባይውን ተምሀሩ፡ ንነፍስኹም ከኣ ዕረፍቲ ኽትረኽቡ ኢኺም።” ብምባል ዝተዛረበና። ሎሚ ኣብ ህይወት ናብራና ገንዘብና፣ ሓይልና ጉልበትና ንዘርዝር ካልእ እውን እንተ ዀነ ካብ ዝመጸና ሓደጋ ከውሊ ክዀነና ኣይክእልን፣ ኣብ ጸገም እንተ ወዲቕና ድማ ምልኣት ዘለዎ ምንጋፍ ከም ጻልና ኣይክእልን እሞ ናብቲ መጀመርታን መወዳእታን ህይወት ዝዀነ ናብ መድሓኒ የሱስ ክርስቶስ ንጠምት።
ጐይታ ነቶም ሰብ ዝረገጽዎም ኣልዒልዎም እዩ። ነቶም ሰባት ዝባኖም ዝሃብዎም ሓንጐፋይ ኢሉ ተቐቢሎም እዩ። ነቶም ኣእውዮም ሰማዒ ዝሰኣኒ እዝኑ ሂብዎም እዩ። ነቶም ተሸጊሮም ፍታሕ ዝሰኣኑ ቁጻሮም ፈቲሑ ኣናጊፍዎም እዩ። ነቶም ልቦም ዝቖሰለን ዝደመዩን ረዲእዎም እዩ። ነቶም ኣብ መንገዶም ብናይ ሰይጣን መውቃዕቲ ዝተወቕዑ፣ ብመንፈስ ዲያብሎስ ዝማሰኑ ሓራ ጌርዎም እዩ። ኣምላኽ ገጽ ሰብ ርእዩ ኣይዳሉን እዩ። ግዜ የብለይን ኢሉ ኣብ ጸገምካ ሓዲግካ ኣይከይድን እዩ። ስለዚ ካብ ዝወደቕናዮ ቦታ መጺኡ ከተሳኣና ይኽእል እዩ። እስከ ሕጂ ህይወትና ኣብቲ ንመገሻ ዝተዳለወ ሰብኣይ ነእትዋ እሞ። ኣብቲ ብሰንኪ ሸፋቱ ዝወረዶ ማህሰይቲ እሞ ድማ ዝነበሮ ቃንዛ ኣብ ኣእምሮና ንስኣሎ። እስከ እቲ ናትና ቓንዛን ስቓይን ከኣ ሕጂ ኣብ እእዳዋና ንጨብጦ፣ እስከ ኩሉ ነገር ኣብኡ ንደርብዮ ልብና ገሊህና ንዕኡ ነርእዮ። ኣብቲ ናትና መጨረሽታ ናቱ መጀመርታ ዀይኑ ህይወት ምስ ተረፉ ክህበና እዩ። እንሆ እቲ ናይ ይሁዳ እንበሳ ዝዀነ መድሓኒ ነዚ ነገርና ክውድኦ ኣብ ዝፋኑ ኣሎ። የሱስ ክርስቶስ ዝረድእ ኣምላኽ እዩ።
ጊሩም ትምህርቲ...ጎይታ ይባርካ ሃኒባል! ቑስሊ ዝዘፍፍን ዝፍውስ ዘይቲ መንፈስ ቅዱስ ኣዩ፡ ብፍላይ ውሽጡ ዝቆሰለን ዝተሰብረን ማማኣለያ የብሉን..ንኽፍወስ ናብ የሱስ ክመሽኣ ናይ ግድን ኣዩ፡
አሚን ጎይታ ይባርኽካ ሃኒባል ዳኒኤል .... ኣየ እወ መን ከም የሱስና ። ካብ ትንፋስና ዝቐርብ ፈታዊ፤ ካብቲ ንርእስና ንሓስበላን ንሓልየላን እንብዛ ዝሓሊ እሙን መፍቀሪ። እዚ ብዝተረዳእናዮ መጠን ካብ ክንደይ ሸከምን ጭንቀትን እዛ ምድሪ ምንጋፍን፤ ፈውስን፤ ምጽንናዓን ንረክብ።
አሮጌውን ብር በአዲሱ የመቀየሪያ ጊዜ ከመስከረም 6 ቀን 2013 አ.ም ጀምሮ ታህሳስ 6 ቀን 2013 አ.ም የጊዜ ገደቡ የተጠናቀቀ ቢሆንም በትግራይ ክልል ግን አሁን ድረስ አሮጌውም አዲሱም ብር ጥቅም እየዋለ መሆኑ ተነግሯል።
በክልሉ ሁለቱም የገንዘብ ኖቶች ጥቅም ላይ መዋላቸው የሚያበቃበት የጊዜ ገደብ እስካሁን ያልተቀመጠ ሲሆን : በጉዳዩ ሰፊ ምክክር እየተደረገበትና ብሄራዊ ባንክ ውሳኔ እስኪያሳልፍ ሁለቱም የገንዘብ ኖቶች ጥቅም ላይ መዋላቸው እንደሚቀጥልም ሰምተናል።
መንግስት የብር ለውጡን ይፋ ባደረገ በ1 ወር ከ20 ቀኑ ላይ በተቀሰቀሰው የትግራይ ጦርነት በክልሉ የመብራትና የቴሌኮም አገልግሎት ሙሉ ለሙሉ የተቋረጠው። በዚህ ሳቢያ በትግራይ ክልል መሉ ለሙሉ የባንክ አገልግሎት እስከ ቅርብ ቀናት ድረስ ተቋርጦ ቆይቷል።
የብር መቀየሪያ ቀነ ገደብ ከማለቁ ከአንድ ወር በላይ እየቀረው በትግራይ ክልል የባንክ አገልግሎት ባለመኖሩ በሀገር አቀፍ ደረጃ የገንዘብ መቀየሪያው ጊዜ ታህሳስ 6 2013 አ.ም ተጠናቆም በትግራይ ክልል በርካታ መጠን ያለው አሮጌው ብር በህብረተሰቡ እጅ ላይ ቆይቷል።
አሁንም በክልሉ ያለው የመሰረተ ልማት አቅርቦት አስተማማኝነት ታይቶና ወደ ስራ የገባው የባንኮች እንቅስቃሴ ከግምት ውስጥ ገብቶ የአሮጌው ብር የአገልግሎት ጊዜ ላይ መንግስት ውሳኔ ያስተላልፋል ተብሎ እንደሚጠበቅም ሰምተናል።
በትግራይ ክልል የህወሀት ቡድን በሰሜን እዝ ላይ ያደረሰውን ጥቃት ተከትሎ የፌዴራል መንግስት የኣአፀፋ እርምጃ በወሰደባቸው ጊዜያት በክልሉ ያሉ የባንኮችን ሁኔታ ማወቅም አስቸጋሪ ሆኖ ቆይቷል።
ህወሀት ሰሜን እዝ ላይ ጥቃት በፈጸመበት ጥቅምት 24 2013 አ. ም ምሽት ወደ ትግራይ በአሮጌው ብር እንዲቀየር ተልኮ የነበረው 1.3 ቢሊየን አዲሱ ብር መዳረሻም እስካሁን ግልጽ እንዳልሆነ ዋዜማ ራዲዮ ሰምታለች። [ዋዜማ ራዲዮ]
ሓያሎ ኣብ ንግድን ወፍርን ዘተኩራ መርበባት ሓበሬታ’ውን፣ ገሊኤን ብዛዕባ ኤርትራ እኹል ሃበሬታ ስለዘየለ ብምብላ ካብ ደረጃታተን ከውጽኣእ እንከለዋ፣ ዝበዝሓ ግና ነቲ ናይ ባንክ ዓለም ከም መወከሲ ብምውሳድ፣ ኤርትራ ንናይ ወጽኢ ወፍሪ ዘይትምችእ ሃገር ክብላ ኣብ ቅድሚ የቐምጥኣ።
ኣብ ኤርትራ ኣብዚ ዝሓለፈ ዓመታት ሳላ ተፍጥሮኣዊ ጸጋታት ኣስታት 20 ዝኾና ናይ ወጻኢ ኩባንያታት ናይ ዕደና ወፍሪ ንምክያድ ክኣትዋ እንከለዋ፣ ብዓቕሚ ምምሕዳር እቲ መንግስትን ዘለዎ ናይ ወፍሪ ፖሊስቲታትን ተተባቢዐን ኣብ ካልእ ጽልዋት ወፍሪ ንምክያድ ዝኣተወ ናይ ወጻኢ ኩባንያታት ግና ዳርጋ የለዋን።
ነተን ዝርካበን ናይ ቀደም ናይ ኢጣልያ ትካላት ዳግም ንምብርባር ዝሓተቱ ወጻእተኛታት ኣቅፈርቲ’ውን፣ መብዛሕቶም ብሰንኪ’ቲ መንግስቲ ዘለዎ ናይ ንግድን ወወፍርን ፖሊሲታት ፣ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራት ዕዳጋ ንምርካብ ዘተባብዕ ውጽኢት ክረኽብሉ ብዘይምኽኣሎም ወፍራታቶም እናቋረጹ ከምዝወጹ ይፍለጥ።
የሻንጋይ ዓለም አቀፍ ኮንፈረንስ ማእከል በወንዙ ዳርቻ ከሚገኙት ኢራስተን buildingsርል ሬዲዮ እና ከቴሌቪዥን ማማ አጠገብ ባለችው በሉያዚዬይ የፋይናንስ ማዕከል ውስጥ ይገኛል ፡፡ የሻንጋይ ምልክት ምልክት እንደመሆኔ መጠን በይፋ የተከፈተው በነሐሴ ወር 1999 ነበር ፡፡
SHICC ከ Pድong ኢንተርናሽናል አውሮፕላን ማረፊያ እና ከምስራቅ 43 kmድong ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ እና ከምዕራብ እስከ 23 ኪ.ሜ ርቀት ርቀት ድረስ ከምትገኘው udዲንግ ኢንተርናሽናል አውሮፕላን ማረፊያ እና ከሆንግዥዎ አውሮፕላን ማረፊያ መካከል ግማሽ መንገድ ይገኛል ፡፡
የመኪና ማቆሚያ ክፍያዎች-CNY10 በአንድ ሰዓት ፣ ከፍተኛ ዕለታዊ ክፍያ = CNY 80. ዋጋዎች ለመኪናዎች እና ለሌሎች ቀላል ተሽከርካሪዎች ሁሉ ተፈጻሚ ይሆናሉ።
መስከረም ፲፩ - የክቡር ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደሥላሴ አጽም በስደት ዘመን አርፈው ከተቀበሩበት ከእንግሊዝ አገር ወደ ውድ አገራቸው ኢትዮጵያ ተመልሶ በመንበረ ፀባዖት ቅድስት ሥላሴ ቤተ ክርስቲያን ተቀበረ።
ኅዳር ፳ - የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ፍልስጥኤምን በሐይማኖት መሠረት ለሁለት ከፍሎ አንደኛው የይሁዳዊ መንግሥት፤ ሁለተኛውን ክፍል ደግሞ የአረብ መንግሥት እንዲመሠረት የሚያስችለውን «ውሳኔ ፻፹፩» አጸደቀ። ይሄው ውሳኔ በድምጽ ሠላሣ ሦስት አገሮች ሲደግፉት፤ አሥራ ሦሥት አገሮች ተቃውመው፣ አሥር አገሮች ደግሞ የድጋፍም የቅራኔም ድምጽ ከመስጠት ተቆጥበዋል። ኢትዮጵያ እና ብሪታንያ ከነኝህ ከአሥር አገሮች መሀል ይገኛሉ።
ኅዳር ፲፩ - የብሪታንያ አልጋ ወራሽ ልዕልት ኤልሳቤጥ (የአሁኗ ዳግማዊት ንግሥት ኤልሳቤጥ) በለንደን ዌስትሚንስተር አቤ ሌፍተናንት (አሁን ልዑል የኤዲንበራ ዱክ) ፊሊፕ ማውንትባተን አገባች።
መጋቢት ፳፱ - የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት በሥሩ የሚተዳደር ዓለም አቀፍ የሕዝብ ጤንነት ባለ ሥልጣን ድርጅት - ‘የዓለም ጤንነት ድርጅት’ን (World Health Organization WHO) መሠረተ።
ግንቦት ፮ - እስራኤል ነጻ እና ሉዐላዊ አገር ተብላ ስትታወጅ ጊዜያዊ መንግሥት ተመሠረተ። ወዲያውኑ ጎረቤት የአረብ አገራት አዲሲቱን አገር በጦር ኃይል ሲያጠቋት የ1940ው የአረብ እና እስራኤል ጦርነት ተጀመረ።
ብምኽንያት ቫይረስ ኮሮና ምልጋስ ደም ብምዝሕሓሉ ዋሕዲ ደም ከጋጥም ምኽኣሉ ዳይረክተር ደም ባንኪ መቐለ ኣይተ ሳምሶን የማነ ገሊፆም። ዳይረክተር ደም ባንኪ መቐለ ኣይተ ሳምሶን የማነ ከይዲ ሕክምና ኣብ ስራሕ እናሃለወ እቲ ምልጋስ ደም ግን ብምዝሕሓሉ ነዚ ንምትካእ ፃዊዒት ምልጋስ ደም ከምዝገበሩ ይዛረቡ።
በአማራ ክልል በሁለት የተለያዩ ቦታዎች ላይ ትናንት እሁድ ሁለት የወረዳ ባለስልጣናትና አንድ የፖሊስ አባል በጥይት መገደላቸውን ቢቢሲ አረጋገጠ። ግድያዎቹ የተፈጸሙት...
በመንግስት መስሪያ ቤት ውስጥ የሚካሄደውን የምልመላና መረጣ ሥርዓትን በመሠረታዊነት በመለወጥና በአገር አቀፍ ደረጃ የሙያና የሥራ ብቃት ማረጋገጫ ሥርዓት በመዘርጋት፣ እንዲሁም የመንግስት ሠራተኛው በዚህ ሥርዓት ውስጥ እንዲያልፍ በማድረግ ብዝሀነትን ያረጋገጠና ሀገሪቱ እያስመዘገበች ያለችውን እድገት ለማስቀጠል የሚያስችል ፐብሊክ ሰርቪስ ለመገንባትና የሲቪል ሰርቪስ ማሻሻያ ፕሮግራም በሰው ሃብት ሥራ አመራር ረገድ ያመጣቸውን ውጤቶች ለማጎልበትና ለማስቀጠል የሚያስችል ህግ ማውጣት በማስፈለጉ፤ በመንግስት መስሪያ ቤቶች ያሉ ሠራተኞችን ወጥነት ባለው መልኩ ለመምራትና እውቀታቸውንና ችሎታቸውን በተገቢው ሁኔታ ለመጠቀም የሚያስችል የአሠራር ሥርዓት መዘርጋት በማስፈለጉ፤ የመንግስት መስሪያ ቤቶች ያሏቸውን ሠራተኞች በማቆየትና አዳዲስ ሰራተኞችን በመሳብ ተወዳዳሪ ለመሆን እንዲችሉ የተሻሻሉ የሥራ ሁኔታዎችን ማመቻቸት አስፈላጊ ሆኖ በመገኘቱ፤ በኢትዮጵያ ፌደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ህገ መንግሥት አንቀጽ 55(1) መሠረት የሚከተለው ታውጇል፡፡
“ጊዜያዊ ሠራተኛ” ማለት በመንግሥት መሥሪያ ቤት ውስጥ የዘላቂነት ባሕርይ በሌለው ወይም ሁኔታዎች ሲያስገድዱ በቋሚ የሥራ መደብ ላይ በጊዜያዊነት ተቀጥሮ የሚሠራ ሰው ነው፤ ሆኖም የሚከተሉትን አይጨምርም፦ ሀ) በቀን ሂሳብ እየተከፈላቸው የሚሠሩ የቀን ሠራተኞችን፤
“የብቃት ማረጋገጫ ስርዓት” ማለት አንድ የመንግስት ሠራተኛ ወይም አዲስ ተቀጣሪ ሰው ስለተመደበበት ወይም ስለሚቀጠርበት የሥራ መደብ ብቁ ስለመሆኑ የሚረጋገጥበት ስርዓት ነው ፡፡
“የሥራ ሁኔታ” ማለት በመንግሥት መሥሪያ ቤት እና በመንግሥት ሠራተኞች መካከል ያለ ጠቅላላ የሥራ ግንኙነት ሲሆን ይህም የሥራ ሰዓትን፣ ደመወዝን፣ ልዩ ልዩ ፈቃዶችን፣ የሥራ አካባቢ ጤንነትና ደህንነትን፣ የሠራተኞች የሥራ ስንብት ሁኔታና ክፍያ፣ የዲሲፕሊን አፈጻጸምና የቅሬታ አቀራረብ ሥነሥርዓቶችን እና የመሳሰሉትን ያጠቃልላል፤
“ድልድል” ማለት አንድን የመንግሥት ሠራተኛ በተመሳሳይ ደረጃና ደመወዝ ወይም ከፍ ባለ ደረጃና ደመወዝ ወይም በሠራተኛው ስምምነት ዝቅ ባለ ደረጃ መድቦ ማሠራት ነው፤
“የዲሲፕሊን እርምጃ” ማለት ማንኛውም የመንግስት ሠራተኛ ይህንን አዋጅ ወይም አዋጁን ለማስፈፀም የሚወጡ ደንቦችና መመሪያዎችን ወይም የሥነ- ምግባር ደንብ በመተላለፍ ለሚያደርሰው ጥፋት የሚወሰንበት ቅጣት ነው፤
“ጾታዊ ትንኮሳ” ማለት በሥራ ቦታ የሚፈጸም ሆኖ ከሌላው ወገን ፈቃድ ውጪ የሚቀርብ የወሲብ ሃሳብ ወይም ጥያቄ ወይም ሌላ ወሲባዊ ተፈጥሮ ያለው የቃል ወይም የአካል ንኪኪ ተግባር ሲሆን የሚከተሉትን ያካትታል፤
ማንኛውም የመንግሥት መሥሪያ ቤት የተቋቋመበትን ዓላማ ስኬታማ ለማድረግ የሚያስፈልገውን አደረጃጀትና የሰው ኃይል ፍላጎት አጥንቶ ለሚኒስቴሩ አቅርቦ ያስወስናል፡፡
የመንግሥት ሠራተኞች የደመወዝ ስኬል የመንግስትን የፋይናንስ አቅም፣ የህዝቡን አጠቃላይ የኑሮ ሁኔታ፣ የዋጋ ደረጃዎች እና አግባብነት ያላቸውን ሌሎች ሁኔታዎች ባገናዘበ መንገድ በየጊዜው እየተጠና የሚወሰን ይሆናል፡፡
ሚኒስቴሩ አስፈላጊ ሆኖ ባገኘው ጊዜ ከሚመለከታቸው የመንግስት መስሪያ ቤቶች ጋር በመተባበር የደመወዝ ስኬል በማጥናትና በማዘጋጀት ለሚኒስትሮች ምክር ቤት ለውሳኔ ያቀርባል፣ ሲፈቀድም አፈጻጸሙን ይቆጣጠራል፡፡
የሰው ሀብት ዕቅድ ዓላማ ማንኛውም የመንግሥት መሥሪያ ቤት በስትራቴጂያዊ ዕቅድ ላይ የተቀመጡትን ዓላማዎች ለማሳካት የሰው ሀብት ፍላጎት ለመተንበይ፣ የሚያስፈልገውን የሰው ሀብት በዓይነትና በብዛት ለማሟላት፣ ለማልማት፣ በአግባቡ ለመጠቀም የሚያግዙ እርምጃዎችን ለመውሰድና ውጤቱንም በየጊዜው እየገመገመ ማሻሻያ ለማድረግ ነው፡፡
ማንኛውም የመንግሥት መሥሪያ ቤት ስትራቴጂያዊ ዕቅዱን መሠረት በማድረግ የአጭር፣ የመካከለኛና የረጅም ጊዜ የሰው ሀብት ዕቅዱን አጥንቶ ተግባራዊ ማድረግ አለበት፡፡
ሚኒስቴሩ በክፍት የሥራ መደቦች ላይ አመልካቾች ተወዳድረው ስለሚቀጠሩበትና ስለሚያድጉበት የመግቢያና የብቃት ማረጋገጫ ሥርዓት መዘርጋት የሚያስችሉ መመዘኛዎችና መለኪያዎች በአገር አቀፍ ደረጃ ያዘጋጃል፡፡
የመንግሥት የሠራተኛ ቅጥር የሚፈጸመው በሀገር አቀፍ ደረጃ በሚወጣው መመዘኛ በሚሰጠው የፈተና ውጤት ወይም በሌላ ማናቸውም ዓይነት ተጨባጭ የሙያና ሥራ ብቃት ማረጋገጫ ላይ ብቻ ተመስርቶ ይሆናል፡፡
በብሔረሰብ፣ በፆታ፣ በሃይማኖት፣ በፖለቲካ አመለካከት፣ በአካል ጉዳት፣ በኤች.አይ. ቪ/ኤድስ ወይም በሌላም ሁኔታ በሥራ ፈላጊዎችም ሆነ በመንግሥት ሠራተኞች መካከል ልዩነት ማድረግ የተከለከለ ነው፡፡
በዚህ አዋጅ ከአንቀጽ 48 እስከ 51 የተጠቀሱት ድንጋጌዎች እንደተጠበቁ ሆነው በክፍት የሥራ መደብ ላይ ሠራተኛ የሚመደበው ለሥራ መደቡ የሚጠየቀውን ተፈላጊ ችሎታ የሚያሟላና ከሌሎች ተወዳዳሪዎች ጋር ተወዳድሮ ብልጫ ያለው ሆኖ ሲገኝ ነው፡፡
የዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1)(ለ) እንደተጠበቀ ሆኖ ከማንኛውም የመንግሥት መሥሪያ ቤት በዚህ አዋጅ አንቀጽ 88 መሠረት በዲስፕሊን ጉድለት ምክንያት ከሥራ የተሰናበተ ሰው ከሥራ ከተሰናበተበት ጊዜ ጀምሮ አምስት ዓመት ከመሙላቱ በፊት በመንግሥት ሠራተኛነት ሊቀጠር አይችልም፡፡
በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1)(ሐ) የተመለከተው እንደተጠበቀ ሆኖ ማንኛውም አመልካች በመንግሥት ሥራ ተቀጥሮ ለማገልገል ብቁ መሆኑን ለማረጋገጥ ከኤች.አይ.ቪ. /ኤድስ ምርመራ በስተቀር የጤንነት ማረጋገጫ የሕክምና ምርመራ እና በዚህ አንቀጽ ንኡስ አንቀጽ (1)(ለ) ከተጠቀሱት ወንጀሎች ነጻ መሆኑን የሚያረጋግጥ ከፖሊስ የተሰጠ ማስረጃ የማቅረብ ግዴታ አለበት፡፡
የዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1)(ሀ) ቢኖርም ዕድሜያቸው ከ14 ዓመት በላይ የሆናቸውና 18 ዓመት ያልሞላቸው ወጣቶች ስለሚቀጠሩበትና ስለሥራ ሁኔታቸው ሚኒስቴሩ መመሪያ ያወጣል፡፡
የውጭ አገር ዜጎች ቅጥር የኢትዮጵያ ተወላጅ የሆኑ የውጭ ዜጎችን በትውልድ አገራቸው በተለያዩ መብቶች ተጠቃሚ ለማድረግ በወጣው አዋጅ ቁጥር 270/1994 አንቀጽ 5(2) እና የዚህ አዋጅ አንቀጽ 21(2) እንደተጠበቁ ሆነው ዜግነቱ ኢትዮጵያዊ ያልሆነ ሰው በመንግሥት ሠራተኛነት ሊቀጠር አይችልም፡፡
የዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1) ድንጋጌ ቢኖርም ማንኛውም የመንግሥት መሥሪያ ቤት በገበያ ላይ እጥረት ባለባቸው ሙያዎች ከከፍተኛ ትምህርት ተቋሞች ጋር ግንኙነት በመፍጠር ምሩቃንን በመጋበዝ በማወዳደር ቅጥር መፈጸም ይችላል፡፡
በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (2) መሰረት የሚቀጠሩ ምሩቃን በዚህ አዋጅ አንቀጽ 14 ንዑስ አንቀጽ (1)(ሐ) የተመለከተውን የብቃት ማረጋገጫ ማቅረብ አለባቸው፡፡
የመቀጠሪያ ደመወዝ አወሳሰን ማንኛውም አዲስ ተቀጣሪ የመንግሥት ሠራተኛ በመንግሥት ሠራተኞች የደመወዝ ስኬል መሠረት ለተቀጠረበት የሥራ መደብ የተወሰነው ደረጃ መነሻ ደመወዝ ይከፈለዋል፡፡
የተመረጠው አመልካች የሥራ መደቡን መጠሪያ፣ የተመደበበትን ደረጃ፣ ደመወዙንና ሥራውን የሚጀምርበትን ቀን የሚገልጽ በአሰሪው መሥሪያ ቤት የበላይ ኃላፊ ወይም ሠራተኛን ለመቅጠር ውክልና በተሰጠው የሥራ ኃላፊ የተፈረመ የሙከራ ቅጥር ደብዳቤ በሥራ መደቡ ከሚያከናውነው የሥራ ዝርዝር መግለጫ ጋር ይሰጠዋል፡፡
የሠራተኛው የሙከራ ጊዜ በተቀጠረበት የሥራ መደብ ላይ ለስድስት ወር ሆኖ የሥራ አፈጻጸም ምዘና ውጤቱ ከመካከለኛ በታች ሆኖ ከተገኘ የሙከራ ጊዜው ለተጨማሪ ሦስት ወር ሊራዘም ይችላል፡፡
የዚህ አዋጅ አንቀጽ 59(3) እና (4) ድንጋጌዎች እንደተጠበቁ ሆነው በሙከራ ላይ ያለ የመንግሥት ሠራተኛ በሥራ ምክንያት በሚመጣ በሽታ ወይም በሥራ ላይ በሚደርስ አደጋ ምክንያት ከሥራ የቀረ እንደሆነ ያልጨረሰውን የሙከራ ጊዜ ከሕመሙ ወይም ከጉዳቱ ከዳነበት ጊዜ አንስቶ እንዲጨርስ ይደረጋል፡፡
በሙከራ ላይ የሚገኝ የመንግሥት ሠራተኛ ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት ከአንድ ወር በታች በሥራው ላይ ካልተገኘ በሥራው ላይ የተገኘበት ጊዜ ብቻ ታስቦ የሥራ አፈጻጸም ይሞላለታል፡፡
የዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (5) ድንጋጌ ቢኖርም በወሊድ ምክንያት ከአንድ ወር በላይ በሥራዋ ላይ ያልተገኘች የሙከራ ሠራተኛ የወሊድ ፈቃዷ እንደተጠናቀቀ የሙከራ ጊዜ እንድትጨርስ ይደረጋል፤ ሆኖም በሙከራ ሥራዋ ላይ ያልተገኘችበት ጊዜ ከአንድ ወር በታች ከሆነ የሥራ አፈጻጸም ምዘና ውጤቷ በሥራ ላይ በቆየችበት ጊዜ ታስቦ ይሞላላታል፡፡
በዚህ አዋጅ በሌላ አኳኋን ካልተደነገገ በስተቀር በሙከራ ላይ ያለ የመንግሥት ሠራተኛ የሙከራ ጊዜውን የጨረሰ የመንግሥት ሠራተኛ ያለው መብትና ግዴታ ይኖረዋል፡፡
በሙከራ ላይ የሚገኝ የመንግሥት ሠራተኛ የሥራ አፈጻጸም ምዘና ውጤት ጊዜውን ጠብቆ ያልተሞላለት እንደሆነ በዚህ አዋጅ አንቀጽ 19(3) እና (4) የተመለከቱት ድንጋጌዎች እንደተጠበቁ ሆነው በአንድ ወር ጊዜ ውስጥ የሥራ አፈጻጸም ምዘና እንዲሞላ ተደርጎ ለሙከራ ከተቀጠረበት ቀን ጀምሮ ቋሚ የመንግስት ሠራተኛ ይሆናል፡፡