Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
በመሆኑም የአፍሪካ መንግስታቱም ሆነ ኢሊቱ ስለኢኮኖሚ ትርጉም ያላቸው ግንዛቤ እጅግ ደካማ ነው። አብዛኛዎቻችን በኒዎ-ክላሲካል ኢኮኖሚክስ፣ በሚክሮና በማክሮ ኢኮኖሚክስ የሰለጠን በመሆናችን በአንድ አገር ውስጥ እንዴት ህብረተሰብአዊ ሀብት ተፈጥሮ በስነስርዓት ለህዝቡ እንደየአስተዋፅዖውና እንደየደረጃው እንደሚከፋፈል ግልጽ በሆነ መልክ የተረዳን አይደለንም። የማክሮና የሚክሮ ኢኮኖሚክስ መጽሀፎችን ላገላበጠ ስለአገርና ስለህብረተሰብ ግንባታ የሚያወሩት ነገር ምንም የለም። ካፒታሊዝም መቼ እንደተጀመረ፣ ለምንስ በተወሰነ አካባቢ ብቻ ማደግና መስፋፋት እንደቻለ፣ በምንስ ውስጣዊ ህጎች እንደሚሰራ አያስረዱም። በማክሮ ኢኮኖሚና በሚክሮ ኢኮኖሚ አመለካከት ሁሉም ነገር ያለና የተሰጠ(given) ስለሆነ የህብረተሰብን ዕድገት ደረጃ በደረጃ አያሰቀምጥም። ከዚህም በላይ ለምሳሌ ምርትን ለማመረት የሚያገለግሉ ነገሮች ወይም ሪሶርስ በተቆጠበ(Scarce) መልክ እንደሚገኙ ሲያወሳ፣ በተለይም ካፒታል በሶስተኛው ዓለም አገሮች በብዛት አይገኝም ይለናል። ስለዚህም ይላል፣ የሶስተኛው ዓለም አገሮች ካፒታል በብዛት ከሚገኝባቸው ከኢንዱስትሪ አገሮች ማስመጣት እለባቸው። እዚህ ላይ ካፒታል ሲል የገንዘብ ወይስ የፊዚካል መሆኑን ግልጽ ባይሆንም፣ ሁለቱንም ብንወስድ የሰው ልጅ የማሰብ ኃይልና የዕውቀት፣ እንዲሁም የዕድገት ደረጃ ውጤቶች ናቸው። የሁሉንም የካፒታሊስት አገሮችን መነሻ ስንመለከት ከምንም ተነስተው ነው የተወሳሰበና በሳይንስና በቴክኖሎጂ የተመሰረተ ኢኮኖሚ መገንባት የቻሉት። በሌላ አነጋገር ከሳይንስና ከቴክኖሎጂ ጋር አልተፈጠሩም። ወይም አምላክ ለእነሱ ብቻ ከላይ አልወረወላቸውም። በግለሰቦች ጥረትና በሙከራና በልምድ ነው ሳይንስና ቴክኖሎጂዎ ሊፈጠሩና ተግባራዊም ሊሆኑ የቻሉት። ስለሆነም ከተፈለገና ታታሪነት ካለ በተለይም የፊዚካል ካፒታልን መፍጠርና ማሳደግ ይቻላል። የገንዘብ ካፒታል ደግሞ ከኢኮኖሚው ዕድገት ጋር የሚሄድና ጥንካሬም የሚያገኝ ነው። የአንድ አገር ዕድገት በዶላርና በሌላ የውጭ ካረንሲ የሚወሰን ሊሆን አይችልም። የዶላርና የኦይሮ ሞኖፖሊ ብዙዎችን ኤክስፐርቶችን እያነጋገረና በጥያቄ ውስጥም እየተቀመጠ የመጣ ነው። ስለሆነም የውጭ ካረንሲን እንደ አንዱ የምርት ኃይል አድርጎ መውሰድ ስህተት ነው። በተለይም ፕሮፌሰር ሶዲ እንደሚያስተምሩን፣ ታታሪነትንና የማሰብ ኃይል፣ ኃይልና(Energy) ማሽን ናቸው እንደ ሀብት መፍጠሪያና ማዳበርያ ዘዴ መወሰድ ያለባቸውና ትክክለኛውም መንገድ። በዚህም ምክንያት ማክሮና ሚክሮ ኢኮኖሚክስ ስለሀብት ዋናው ምንጭ፣ ማዳባሪያ ዘዴ፣ ስለሀብት ዕድገትና ክፍፍል ብዙም የሚነገሩን ነገር የለም። በጂዲፒ የሚገለጸው የኢኮኖሚ ዕድገት ስለ-ስራ ክፍፍል አስፈላጊነትና መዳበር፣ እንዲሁም ስለ ሳይንስና ስለቴክኖሎጂ፣ በተጨማሪም ስለከተማዎች ዕድገትና በልዩ ልዩ ነገሮች መተሳሰር የሚያወራው ምንም ነገር የለም።
ከዚህም በመነሳት የአንድ አገር የኢኮኖሚ ችግር በነፃ ገበያ አማካይነት በአቅራቢና በጠያቂ መሀከል ሊፈታ ይችላል የሚለው በቁንጽል መልክ የቀረበው አስተሳሰብ ለጤናማ የኢኮኖሚ ውይይትና አዲስ ሃሳብ ማፍለቅ ከፍተኛ ችግር ፈጥሮብናል። እንደሚታወቀው የኢኮኖሚክስ ዕውቀት እንደ ተፈጥሮ ሳይንስ፣ ፊዚክስ፣ ኪሜስትሪና ባይሎጂ የመሳሰሉት፣ ተፈጥሮን በመመልከትና በመመርመር፣ አንዲሁም በማጥናት የተደረሰበትና የሚደረስበት ዕውቀት ሳይሆን፣ የአንድን ህብረተሰብ የአወቃቀር ስርዓት በመመልከት የዳባረ ነው። አንድን ህብረተሰብ ለማጥናት፣ በምን ነገሮች ላይ ቆሞ ነው የሚንቀሳቀሰው፣ የስራ ባህሉስ ምንድነው ለሚለው በምዕራቡ የፍልስፍናና የህብረተሰብ ሳይንስ ዘንድ በርዕዮተ-ዓለም ደረጃ የተለያዩ የአተናተን ዘዴዎች አሉ። የተለያየ አመለካከትና የፍልስፍና መሰረት ያላቸው የህብረተሰብ ሳይንስ ተመራማሪዎች ህብረተሰብአቸውን በተለያየ መነጽር ነው የሚመለከቱት። በዚህም የተነሳ በተለይም ኢኮኖሚክስ በከፍተኛ ደረጃ በርዕዮተ-ዓለም የተወጠረና የታጠረ በመሆኑ የትኛው ነው ትክክለኛው ለሚለው ከፍተኛ መፈላጥ እየተካሄደ ነው። አንድ በእርግጥ ማለት የሚቻለው ነገር፣ የኒዎ-ክላሲካል ወይም የኒዎ-ሊበራል አመለካከት ለጊዜው በአሸናፊነት በመውጣት ህብረተሰቦችን እያተረማመሰ ነው። የኒዎ-ክላሲካል መተንተኛም ዘዴ የአንድን ህብረተሰብ ውስጣዊ ህጎችና የዕድገት ደረጃዎችና፣ በልዩ ልዩ መስኮችና የህብረተሰብ ክፍሎች መሀከል ያለውን መተሳሰረና ጥገኝነት በመውሰድ ሳይሆን ሞዴል ለማውጣት የሚሞክረው በክስተት(Phenomenon) ላይ ብቻ በመመርኮዝ ነው። እኛም ሳናውቀው የዚህ ርዕዮተ-ዓለም ሰለባ በመሆን ግራ ተጋብተናል። እጅግ የሚያሳዝነው ነገር ሌሎች ግልጽና ለህብረተሰብ ግንባታ የሚያገለግሉ ግሩም ግሩም የኢኮኖሚክስና የዕድገት መጽሀፎችና ዕውቀቶች እያሉ አብዛኛዎቻችን ለምን ጭንቅላታችን ለተቀደሰው ነገር እንደተጋረደ በፍጽም አይገባኝም። ልክ እንደ ሃይማኖት ወይም እንደኮሙኒስት ርዕዮተ-ዓለም አንድ አመለካከት ብቻ ይዘን ወደፊት መሸምጠጡ ለዕውነተኛ ምሁራዊ ክርክር ዕንቅፋት ሆኗል ማለት እችላለሁ።
ያም ሆነ ይህ ከእነ አዳም ስሚዝ በኋላ የፈለቀው የገበያ ኢኮኖሚ ትምህርትና አስተሳሰብ እያንዳንዱን ህብረተሰብ በተናጠል ወስዶ መመልከት፣ መመርመርና ማጥናት ሳይሆን አንድ ለሁሉም አገሮች ሊያገለግል የሚችል ዓለም አቀፋዊ ህግ አለ ወደሚለው ተቀባይነት ወዳገኘ ዶግማ ውስጥ ከቶናል። ይህ ዐይነቱ አስተሳሰብና ዕምነት ደግሞ ልክ የካቶሊክ ሃይማኖት ከክርስቶስ ልደት በኋላ ከስድስተኛው ክፍለ-ዘመን ጀምሮ እስከ 15ኛው ክፍለ-ዘመን ድረስ የአውሮፓን ህዝብ ጭንቅላት ወጥሮ በጨለማ ውስጥ እንዲኖር እንዳስገደደው ሁሉ፣ የኒዎ-ክላሲካል ወይም የኒዎ-ሊበራል አመለካከት በመስፋፋቱ ብዙ የሶስተኛው ዓለም ህዝቦች በጨለማ ዓለም ውስጥ እንዲኖሩ ተገደዋል። በጥያቄ ውስጥ ሊገባ እንደማይችል የእግዚአብሄር ቃል አድርገው አምነው ተቀብለውታል። ዕውነትን ከውሸት እንዳይለዩ መንገዱ ሁሉ ጠፍቶባቸዋል። ስለዚህም አገሮች በሙሉ ካሉቡትና ከሚኖሩበት ተጨባጭ ሁኔታ ባሻገር ይህንን በምዕራቡ ዓለም የተወሰነ አመለካከት ባላቸው የኢኮኖሚክስ አዋቂ ነን በሚሉ የዳባረውን ከሳይንስ ውጭ የሆነውን የኢኮኖሚክስ ትምህርት እንዲቀበሉና ተግባራዊ እንዲያደርጉ ተገደዋል።
የኢኮኖሚክስን ዕውቀት በሚመለከት ከጥንቱ የግሪክ ስልጣኔ ጀምሮ ውይይት የተደረገበት ነው። ኢኮኖሚክስ የሚለው ጽንሰ-ሃሳብ የመነጨው ቤተሰብን ማስተዳደር(House Hold Management) ከሚለው ነው። ይሁንና ፕላቶን በሪፑብሊክ መጽሀፉ ውስጥ ስለ ስራ-ክፍፍልና ስለንግድ አስፈላጊነት አስፍሯል። የስራክ-ፍፍልም መኖር የግዴታ አንድን ህብረተሰብ እንደሚያቀራርብና አስፈላጊም እንደሆነ ያወሳል። ይህም ማለት ከንግድ በፊት የሰራ-ክፍፍልና ምርት መቅደም አለባቸው። ሲመረት ብቻ ነው የገበያ ልውውጥ ሊኖር የሚችለው። ለማምረት ደግሞ የግዴታ የምርት መሳሪያዎች መኖር አለባቸው። ይህ ሁኔታ በሌለበት አገር ውስጥ ስለምርትና ስለንግድ ልውውጥ ማውራት አይቻልም። ይሁንና ደግሞ ስለኢኮኖሚ በሚወራበት ጊዜ እንዲያው ለማምረት ተብሎ የሚመረት ጉዳይ አይደለም። ኢኮኖሚ የሚገለጸው የሰው ልጁ ከተፈጥሮ ጋር በሚያደርገው ግኑኝነት፣ በማሰብ ኃይሉ በተፈጥሮ ውስጥ ያሉትን ነገሮች አይ እያወጣ ቅርጽና መልክ እየሰጠ ይጠቀማል፣ የእርሻ ሰብል ደግሞ ከሆነ እየዘራና እያመረተ የራሱን ምንነት ይገልጻል። ስለዚህም የሰው ልጅ ከእንስሳ የሚለየው በማሰብ ኃይሉ ተፈጥሮን ለራሱ መጠቀሚያ ሲያደርግና፣ በየጊዜው ደግሞ ኑሮውን እያሻሻለ ሲሄድ ብቻ ነው። በሌላ አነጋገር የሰው ልጅ ከተፈጥሮ ጋር ግኑኝነት ሲያደርግና ሲሰራ የማሰብ ኃይሉንና ሰውነቱን በመጠቀም እስከተወሰነ ደረጃ ድረስ ተፍጥሮን ይለውጣታል፤ ወይም ደግሞ በተፈጥሮ ላይ ተፅዕኖ ያሳድራል። በተፈጥሮና በሰው ልጅ መሀከል መደጋገፍ ሲኖር፣ ተፈጥሮ ሳትሆን የሰው ልጅ ለመኖር ሲል ሙሉ በሙሉ የሚመካው በተፈጥሮ ላይ ብቻ ይሆናል። ስለዚህም ኢኮኖሚ ተራ የማምረትና የልውውጥ ጉዳይ ብቻ ሳይሆን ጠቅላላው የሰው አካል እንቅስቃሴና የማሰብ ኃይል የሚገለጽበት፣ የሰው ልጅ ራሱን የሚያሻሽልበትና ከአንድ የዕድገት ደረጃ ወደ ሌላ የሚሸጋገርበት ነው። ኢኮኖሚያዊ ድርጊት ሜታቦሊካል ነው። ይህም ማለት ኢኮኖሚ ሁለንታዊ ነው ማለት ነው።
ከዚህ ስንነሳ የሰው ልጅ እንደ ማሀብረሰብ ሲደረጃና ሲያመርት፣ እንዲሁም ደግሞ የስራ ክፍፍል ሲዳብር የግዴታ መገበያየት አስፈለገ። እንደሚታወቀው ማንኛውም የህብረተሰብ ክፍል ሁሉንም ማምረት ስለማይችል፣ ሌላው ሌላ ዐይነት ምርት ካመረተው ጋር ልውውጥ ለማድረግ ሲል ገበያ የሚባለው ኢንስቲቱሽን ተፈጠረ። በመጀመሪያው የነበረው የዕቃ በዕቃና የምርት በምርት ልውውጥ በገንዘብ አማካይነት በመተካት ለገበያ ኢኮኖሚ መዳበር ልዩ ዕምርታና ገጽታ ሰጠው። ይሁንና ግን በመጀመሪያው ወቅት የነበረው የገንዘብ ዐይነት አመቺ ስላልነበር፣ በቀላሉ ሊሽከረከር የሚችል ከመዳብ፣ ከብርና ከወርቅ የተሰሩ የገንዘብ መለዋወጫ ዘዴዎች ተፈጠሩ። የገበያ ኢኮኖሚ እየዳበረና እየተወሳሰበ ሲመጣ ወርቅም ሆነ ብር እንደልብ ይገኙ ስላልነበር የገበያ ዕድገትና ንግድ ወደ ሚቀዘቅዝበት ሁኔታ ተፈጠረ። በ17ኛው ከፍለ-ዘመን መጨረሻ ላይ በወርቅ የተደገፈና በወርቅ ሊለወጥ የሚችል የወረቀት ገንዘብ ማተም አስፈላጊ ሆነ። ይህ ዐይነቱን በወርቅ ላይ የተደገፈ የገንዘብ ዐይነት ከ1900 ዓ.ም ጀምሮ አባዛኛዎቹ የኢንዱስትሪ አገሮች ተግባራዊ በማድረግ ለንግድ ልውውጥና መስፋፋት ይጠቀሙበት ጀመር። ከመጀመሪያው ዓለም ጦርነት ጀምሮ በወርቅ ዕጥረት የተነሳ በወርቅ ላይ የተደገፈ የገንዘብ ልውውጥ ከቀረ በኋላ እንደገና ደግሞ በ1930ዎቹ ጀምሮ ለጊዜው ተግባራዊ ከሆነና ከፈረሰ በኋላ፣ የመጨረሻ መጨረሻ በ1944 ዓ.ም በብሬተንስ ውድስ ስምምነት አማካይነት በኢንዱስትሪ አገሮች ውስጥ፣ በተለይም የውጭ ገበያን በሚመለከት በወርቅ ላይ የተደገፈ የገንዘብና የንግድ ልውውጥ ተቀባይነትን አገኘ። በ1971 ዓ.ም ይህ ስምምነት በመፍረስ፣ ከዚያን ጊዜ ጀምሮ በዓለም አቀፍ ደረጃም ሆነ በኢንዱስትሪ አገሮች ዋናው መገበያያው ዶላርና ኦይሮ ናቸው። ይህም በዕምነት ላይ ብቻ የተመሰረተ ነው እንጂ ከበስተጀርባው በምንም ነገር የተደገፈ አይደለም።
ይህንን የዘረዘርኩት ለምንድነው? በታሪክ ውስጥ በጣም ጥቂት አገሮች ካልሆኑ በስተቀር አብዛኛዎቹ አገሮች እስከተወሰነ ደረጃ ድረስ የገበያን ኢኮኖሚ አዳብረዋል። የስራ-ክፍፍልም ነበራቸው። ይሁንና ግን በሁሉም አገሮች ካፒታሊዝም ሊዳብርና እንደስልተምርት ሊወጣ አልቻለም። በጣም ጥቂት የሆኑ የምዕራብ አውሮፓ አገሮች፣ በመጀመሪያ እንግሊዝ፣ ቀጥሎ ፈረንሳይ፣ ጀርመንና አሜሪካ፣ የኋላ ኋላ ደግሞ ጃፓን በመንግስት የተደገፈ ፖሊሲ ተግባራዊ በማድረግ ካፒታሊዝምን ወይም ደግሞ በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የተመሰረተ፣ እጀግ የተወሳሰበ የውስጥ ገበያ ማዳበር ችለዋል። ይህንን መንገድ ያልተረዱና ተግባራዊ ማድረግ ያልቻሉ የአፍሪካ አገሮች ወደ ንጹህ የጥሬ-ሀብትና የእርሻ አምራችነት በመለወጥ ወደ ውስጥ አንድ ወጥ የሆነ ማህበረሰብና ህብረተሰብ መመስረት አልቻሉም። በተለይም በትምህርት ቤት ውስጥ የተስፋፋው ዓለም አቀፋዊ የስራ-ክፍፍል የሚለው የኢኮኖሚክስ ትምህርትና፣ በዚህ አማካይነት እያንዳንዱ አገር ቢሰለጥን ኢኮኖሚውን ያሳድጋል፣ ህዝቡም ተጠቃሚም ይሆናል ተብሎ ስለሚሰበክ፣ ብዙዎች ወጣት ተማሪዎች በዚህ የተሳሳተ ዶግማ በመመራት አገሮቻቸውን መቀመቅ ውስጥ መክተት ቻሉ። ዛሬ በብዙ የአፍሪካ አገሮች ውስጥ የሚታየው ድህነትና የኢኮኖሚ መዝረክረክ፣ የከተማዎች በዕቅድ አለመሰራትና ህዝቡ በዘፈቀደ መኖር ከሳይንስ ውጭ የሆነ የኢኮኖሚክስ ትምህርት በመስፋፋቱ ነው።
በዚህ መሰረት ከ1950ዎቹ ጀምሮ በአፍሪካ ምድር የተቋቋሙት የምትክ ኢንዱስትሪ ተከላዎች(Import Substitution Industrialization) ውጤታማ ያልሆኑት ከተሳሳተ ስሌትና፣ በገበያ ኢኮኖሚ ብቻ ህብረተሰብአዊ ሀብት ይፈጠራል፣ ኢኮኖሚውም ያድጋል ከሚለው ኢ-ሳይንሳዊ አመለካከት በመነሳት ነው። የአውሮፓን የኢኮኖሚና የህብረተሰብ ግንባታ በቅጡ ላጠና ግን የገበያ ኢኮኖሚ ቀሰ በቀስ ተግባራዊ መሆን የቻለው በመንግስታት አማካይነት ከተማዎችና መንደሮች ከተነገቡና ህዝቡ መሰባሰብ ከጀመረ ወዲህ ነው። ይህ አዲስ የተፈጠረው ሁኔታ ለዕደ-ጥበብ ስራና ለንግድ ማበብ በሩን ሲከፍት በዚያውም አማካይነት ቀስ በቀስ የሰው ልጅ የማሰብ ኃይል ይዳብራል። አዳዲስ የህንፃ አሰራሮችና ስዕሎች፣ ድርማና ኦፔራ በመበልጸግ በአውሮፓ ህዝብ ጭንቅላት ውስጥ ልዩ የማሰብ ኃይል ይዳብራል። እነጋሊሊዪና ኮፐርኒከስ፣ ኬፕለርና ባኮን፣ በኋላም ኒውተንና ጋውስ አንዲሁም ሪማን የዚህ አዲስ የተፈጠረው ሁኔታ ውጤቶች ናቸው። አካባቢዎችና ሁኔታዎች ሲፈጠሩ ብቻ የሰዎች የማሰብ ኃይል በመዳበር የሳይንስ ግኝት መዳበርና መስፋፋት ቻለ። ቀስ በቀስም በሳይንስ አማካይነት ብቻ ካፒታሊዝም ቴክኖሎጂዎችን በማዳበር ዛሬ የምናየውን የበላይነት መጎናፀፍ ቻለ።
ይሁንና ግን ካፒታሊዝም እንደስልተምርት በከፍተኛ ደረጃ ይንቀሳቀስ ዘንድ የግል ሀብት ወሳኝ ሚናን ቢጫወትም፣ በውድድር ዓለም ውስጥ የሚከንፍ፣ በየጊዜው ኢንቬስት ለማድረግ ሪስክ የሚወስድና ትርፍ ለማካበት የሚጣደፍ ከበርቴያዊ የህብረተሰብ ክፍል መኖር አስፈላጊ ነው። ዓላማውም ከአጭር ጊዜ አንፃር የሚነደፍ ሳይሆን፣ ገበያ ውስጥ በተከታታይ ከቆየና የመወዳደርር ብቃቱን ማሳየት የቻለ እንደሆን ቀስ በቀስ ግን ደግሞ በእርግጠኝነት ትርፍ ያተርፋል። በዚህም መሰረት ከአንድ ደረጃ ወደሌላ በመሸጋገር አዳዲስ ቴክኖሎጂዎችን በመትከልና የማምረት ኃይሉን በማሳደግና በጥራት በማምረት ገበያውን ወደ መቆጣጠር ያመራል። በዚህ መልክ በተለያየ መስክ የተሰማሩ ካፒታሊስቶች በውድድር ዓለም ውስጥ በመክነፍ ሳያውቁት ሰፋ ላለ ገበያ መዋቀር ውስጠ-ኃይል ይሰጡታል። ከተለያዩ ተጨባጭ ምርትን ከማያመርቱ፣ እንደ ባንክ፣ ኢንሹራንስና ከተለያየ የንግድ መስክ ጋር በመቆላለፍ ካፒታሊዝም ሁለንታዊና ህብረተሰቡን እንዲቆጣጠር ያደርጉታል። ካፒታሊዝም ከዚህም በማለፍ ዓለም አቀፋዊ ባህርይ በመውሰድ ገበያንና የጥሬ-ሀብትን ወደ መቆጣጠር ያመራል። በራሳቸው ኃይል ሊቆሙ የማይችሉ ህብረተሰቦችን በመቆጣጠር የጥሬ-ሀብትና የእርሻ ምርት አምራቾችና አቀባዮች እንዲሆኑ ያደርጋቸዋል። በዚያውም ቀጭጨው እንዲቀሩ በማድረግ አረማመዳቸውን ይወስናል። የካፒታሊዝምን ሁለንታዊነትና እንቅስቃሴ ለመረዳት ከታቻ የሰፈረውን ግራፊክ መመልከቱ ተቀራራቢ ስዕል ይሰጠናል።
ከ1950ዎቹ ዓ.ም ጀምሮ የተሳሳተ ፖሊሲ መከተል የጀመሩት ሁሉም የአፍሪካ አገሮች እዚያው በዚያው በድህነት ህዝባቸውን የሚያሰቃዩት ይህንን የአውሮፓውን የዕድገት ፈለግና የካፒታሊዝምን ምንነት ባለመረዳት ነው። ከምትክ የኢንዱስትሪ ተከላ ጀምሮ፣ እስከ ቤዚክ ኒድስና፣ የመዋቅር መስተካከያ ፕሮግራም(Structural Adjustment Program(SAP)) ድረስ በአፍሪካ ምድር ውስጥ ተግባራዊ የሆኑት የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች በሙሉ ሀብትን የሚፈጥሩና ዕድገትን የሚያመጡ ሳይሆኑ፣ ድህነትን የሚፈለፍሉ ናቸው። በአገራችን ምድርም ከ1993 ዓ.ም ጀምሮ ይህ ፖሊሲ ተግባራዊ በመሆን ድህነት በታሪካችን ውስጥ ታይቶ በማይታወቅ ሁኔታ እንዲመረት ሊደረግ በቃ። በደሀና በሀብታም መሀከል ከፍተኛ ልዩነት እንዲፈጠር በማድረግ ሰፊው ህዝብ እየተገፋና እየተሰቃየ እንዲኖር ተደረገ።
በአገራችን ምድር ዛሬ የሰፈነው እጅግ የሚያሳዝንና የሚዘገንን ድህነት፣ የህዝባችን አስከፊ ኑሮ ከግሎባል ካፒታሊዝም ደካማ አገሮችን አቆርቁዞና አደህይቶ ከማኖር ስትራቴጂ ተነጥሎ ሊታይ በፍጹም አይችልም። ይህ ያልገባው፣ ወይም ገብቶት ለውይይትና ለክርክር፣ እንዲሁም ህዝብን ለማስተማር ዝግጁ ያልሆነ ሰው እንዲያው በደፈናው አገሬ አገሬ፣ ኢትዮጵያ ኢትዮጵያ እያለ ቢጮህ ዋጋ የለውም። ዝም ብሎ የሰውን ጆር ከማደንቆር በስተቀር የሚፈጥረው ነገር የለም። ይህ ግንዛቤ ውስጥ ከገባ በመሰረታዊ ነገሮች ላይ መነጋገር እንችላለን። በዚህ ላይ መግባባት ከሌለ በተለያየ ቋንቋ ስለምንነጋገር ፊናችንን እየለየን መታገል ይኖርብናል ማለት ነው።
ከዚህ በመነሳት ኢኮኖሚስቶች ነን እያሉ እዚህና እዚያ እየተሯሯጡ በተወሳሰበ ሞዴል ራሳቸው ግራ ተጋብተው ሌላውን ግራ የሚያጋቡ፣ የሰው ልጅ ሰለገበያና ስለግብይይት ከማውራቱ በፊት ራሱን ስለመመገብ መጨነቅ እንዳለበት አያሰተምሩም። እንዴት ብዩ ነው ሆዴን ሞልቼ የማድረው? ብሎ ራሱን መጠየቅ እንዳለበት አይነግሩንም። እንደሚታወቀው መኪና ካላቤንዚን ወይም ካለኃይል ለመንቀሳቀስ የማይቸልውን ያህል የሰው ልጅም ለመንቀሳቀስና ለመስራት የግዴታ ምግብ ያስፈልገዋል። ምግብ ለሰው ልጅ ኃይል ሰጭ ነው። በምግብና በውሃ አማካይነት ብቻ ነው ህዋሶቹ ሊዳብሩና ሊንቀሳቀሱ የሚችሉት። ስለዚህም ለአንድ አገርና ህዝብ ራስን በምግብ መቻል መሰረታዊ ጉዳይ ነው። ይህ ከፍተኛ ግንዛቤ ውስጥ መግባት መቻል አለበት። ይህ ሲሆን ብቻ ስለገበያ ኢኮኖሚና አወቃቀር መወያየት ይቻላል። የዛሬውም ጥያቄ የገበያን ኢኮኖሚ የመቃወምና ለሱ ጠበቃ ሆኖ መታገል ሳይሆን፣ ይህ ወደ ርዕዮተ-ዓለምነት የተለወጠውን የገበያ ኢኮኖሚ በማጋለጥ አንዴት ጥበባዊ የሆነ ኢኮኖሚ መግንባት ይቻላል በሚለው ላይ ነው መከራከር ያለብን።
ስለ ማክሮና ሚክሮ ኢኮኖሚክስ የተማረ በደንብ ተገንዝቦት ከሆነ በማንኛውም መጽሀፍ ውስጥ ስለ አገርና ህበረተስብን ስለመገንባት ጉዳይ በፍጹም አይወራም። በማክሮና በሚክሮ ኢኮኖሚክስ እመለካከት አገርና ህብረተሰብ በፍጹም አይታወቁም። ሁሉም ነገር ወደ ገበያነት ስለሚለወጥ ሁሉም ሰው ህልሙንና ምኞቱን በገበያ አማካይነት ብቻ ነው ተግባራዊ የሚያደርገው። ይህ ብቻ ሳይሆን ሚክሮና ማክሮ ኢኮኖሚክስ ስለፍጆታ አጠቃቀም፣ ስለሞኔተሪና ስለፊስካል ፖሊሲ ነው እንጂ የሚያወሩት ስለምርት ማምረት፣ ስለ ሳይንስና ስለ ቴክኖሎጂ አስፈላጊነት አንዳችም ቦታ አይነግሩንም። የሚክሮና የማክሮ ኢኮኖሚክስ ዋናው መሰረተ-ሃሳብ የንግድ ልውውጥ ነው። ራሱ የኢኮኖሚክስ ፍልስፍና አባት በመባል የሚታወቀው አዳም ስሚዝ የሚያነሳቸው መሰረታዊ የሆኑ ነገሮች አሉ። ይኸውም የስራ-ክፍፍልና የማሺነሪን አስፈላጊነት ነው። ቻርለስ ባቤጅ የሚባለው የ18ኛው ክፍለ-ዘመን ታላቅ ኢንጂነር ስለ ኢኮኖሚክስ ኦፍ ማሺነሪ በሚለው መጽሀፉ ውስጥ አጥብቆ የሚያነሳው ካለማሺን አጠቃላይና ሁለ-ገብ የሆነ የምርት እንቅስቃሴን ማካሄድ እንደማይቻል ነው። ማርክስና ሹምፔተርም ይህንን አስተሳሰብ ያሰምሩበታል። ካለቴክኖሎጂ ምጥቀት ሰለኢኮኖሚ ዕድገትና ስለሀብት ፈጠራ ማውራት አይቻልም። ስለዚህም ይላል ሹምፔተር፣ ኢኮኖሚያዊ ዕድገት እንደክንዋኔ መታየት ያለበትና ከረዥም ጊዜ በኋላ ነው ተግባራዊ ሊሆን የሚችለውና ሁሉንም የሚያዳርሰው። ለዚህም ደግሞ የኢኮኖሚን ውስጣዊ ህግ ማውቅ ያስፈልጋል። ኢኮኖሚያዊ ክንዋኔና ዕድገት ፊዚካላዊ፣ ኬሚካላዊና ባዮሎጂካል ክንዋኔ የሚያጠቃልል መሆኑን መገንዘብ ያስፈልጋል። ይህም ማለት አንድ ነገር በሀይል አማካይነት ብቻ ነው ከአንድ ጥሬ ሁኔታ ወደ ፍጆታ ወይም ጠቀሜታነት ሊለወጥ የሚችለው። በምርት ክንውን ውስጥ ፊዚካላዊና ኬሚካላዊ ለውጦጭ ይካሄዳሉ። ማንኛውም ነገር በምርት ክንውን ውስጥ የመጀመሪያውን ወይም ጥንታዊ ቅርጹን በማጣት ወደ ፍጆታነት በመለወጥ የሰውን ልጅ ፍላጎት ያሟላል ማለት ነው። ምርት በየጊዜው በከፍተኛ ደረጃ ይመረት ዘንድ የኃይል ማመንጨት ሁኔታና ዐይነት አየተሻሻለና ብቃትን እያገኘ መምጣት ለኢኮኖሚ ዕድገት ወሳኝ ነው። በሌላ አነጋገር በፊዚክስ፣ በኬሚስትሪና በባዮሎጂ ላይ ርብርቦሽ ከሌለ ስለ ኢኮኖሚ ዕድገትና ክንዋኔ ማውራት አይቻልም። ሁሉም ነገር በፊዚክስ አማካይነት ብቻ ነው መዳበር የሚቻለው። መካኒካል እነርጂ፣ የሙቀትና የኤሌክትሪካል ኢነርጂ፣ መካኒክስ፣ ኦፕቲክና ፋይን መካኒክስ፣ እንዲሁም ኤሌክትሮኒክስ የፊዚክስ መሰረተ-ሃሳቦችና የኢኮኖሚ ዕድገት ቁልፍ ነገሮች ናቸው። ስለዚህም ካለተፈጥሮ ሳይንስ ስለኢኮኖሚና ስለ ዕድገት ማውራት በፍጹም አይቻልም። በተለይም በፊዚክስ አማካይነት ነው በአንድ አገር ውስጥ ዕውነተኛ ህብረተሰብአዊ ሀብትን ማዳበር የሚቻለው።
ከዚህ በላይ ከተዘረዘሩት መሰረተ-ሃስባች በመነሳት እንዴት አድርገን የአገራችንን የተወሳሰበ ችግር መፍታት ይቻላል? ብለን መወያየት አለብን። በመጀመሪያ ግን የኢትዮጵያን ህዝብ በሚያንገበግበው መሰረታዊ፣ በተለይም በምግብ ላይ አትኩሮ መስጠት ያስፈልጋል። ዛሬ ህዝቡን አላላውስም ብሎ አንቆ የያዘውን የኑሮ ውድነት ላይ በሚገባ መወያየት አለብን። የችግሩን ዋና ምክንያት ማወቅ አለብን። የምግብ መሰረታዊ ጥያቄ ሲፈታለት ብቻ ነው ህዝባችን አገሩን አገሬ ብሎ ሊጠራ የሚችለው። በጋራም እጅ ለእጅ ተያይዞ አገሩን መገንባት የሚችለው።
አሁንም ከታሪክ በመነሳት የአውሮፓውን የህብረተሰብ ዕድገት ታሪክ ስንመለከት በየወቅቱ የነበሩት አገዛዞች ቅድሚያ ይሰጡ የነበረው የምግብን ጥያቄ ለመፍታት ነበር የሚሯሯጡት። ከዚያ በመነሳት ነው ቀስ በቀስ ወደሚቀጥለው ደረጃ መተላለፍ የቻሉት። ይሁንና ግን ሌሎች ነገሮችም እዚያው በዚያው ጎን ለጎን ይካሄዱ እንደነበር ግልጽ ነው። የነሱን የዕድገት ስትራቴጂ ስንመለከት አካሄዳቸው ሁለ-ገብ(Holistic)ነበር። የገበያ ኢኮኖሚ እያሉ የተሯሯጡብት ወቅት አልነበረም። በሌላ ወገን ግን የገበያን ኢኮኖሚ ክንዋኔ ከውስጡ አጠቃላይ ዕድገት ነጥለው ያዩበት ጊዜ አልነበረም። በጊዜው በምሁራን ዘንድ ይታወቅ የነበረው የውስጥ ገበያ(Home Market) የሚባለው ፅንሰ-ሃሳብ ነበር። ይህም ደግሞ ከአጠቃላዩ ህብረተሰብአዊ ክንዋኔና ዕድገት ተነጥሎ የሚታይ አልነበረም።
ያም ሆነ ይህ በአገራችን ውስጥ የምግብን ችግር እንዴት መፍታት እንችላለን? በሚለው ላይ ውይይት ማካሄድ ያስፈልጋል። ለዚህ ደግሞ የየካቲቱ አብዮት ይዞ ከተነሳቸው ጥያቄዎች ውስጥ አንዱ የሆነውን የመሬት ለአራሹን ጥያቆና ሪሶርስን የመቆጣጠር ጉዳይ እንደመነሻ መውሰድ አንችላለን። በመስረቱ የዚያን ጊዜው ጥያቄ ትክክልል የሆነውን ያህል በነበረው የፖለቲካ ትርምስ ምክንያት የተነሳ በትክክል የተመለሰ አይደለም። ይህም ማለት ገበሬው በቂ መሬት ማግኘት አለመቻሉ ብቻ ሳይሆን በተለያየ መንገድ የራሱን ምርት ተቆጣጣሪ መሆን አልቻለም። በተጨማሪም የመሬት ለአራሹን ጥያቄ በትክክል ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስፈልጉት የኢንስቲቱሽን፣ የማቴሪያልና የገንዘብ ድጋፍ በሚገባ አልተዘጋጀም ነበር፤ ወይም ደግሞ በጊዜው የፖለቲካ ትርምስና ግብግብ የተነሳ እነዚህ ነገሮች ደረጃ በደረጃ እንዴት መፈታት እንዳለባቸው ለማጤን ጊዜ አልተገኘም ነበር ማለት ይቻላል። ወያኔ/ኢህአዴግ ስልጣን ከያዘ በኋለ ይህንን ችግር ለመፍታት የወሰደው እርምጃ የገበሬውን የማምረት ኃይል የሚያዳክም ነበር። በመጀመሪያው ወቅት ገበሬው በበቂው እያመረተ ገበያ ላይ አምጥቶ ሊሸጥ ሲል ከውጭ በመጣና በርካሽ በሚሸጥ ስንዴና በቆሎ ጋር ይጋፈጥ ስለነበር ምርቱን ማፍሰስ ብቻ ሳይሆን፣ የምርቱንም ሂደት ወደማቀዝቀዝ ተገፋ። ከዚህ በላይ ደግሞ ቡናና ጨአት ነው የሚያዋጣው እየተባለ መወራት ስለተጀመረ፣ አንዳንዱ ወደ ጨአት ተከላ ላይ ተሰማራ። የተቀረው ደግሞ ወደ አበባ ተከላ አመራ። ድሮ ስንዴና ጤፍ የሚመረትባቸው መሬቶች ለውጭ ገበያ ምንዛሪ በማለት ወደ አበባ ተከላነት ተቀየሩ። ይህ በእንደዚህ አንዳለ ገበሬውን በራሱ ቁጥጥር ስር ለማድረግ ስትራቴጂ የቀየሰው የወያኔ አገዛዝ በእርሻ ላይ የተመሰረተ የኢንዱስትሪ ተከላ በሚለው አጉል ፈሊጥ ገበሬውን በዕዳና በደንብ ባልተጠና ዘርና ማደባሪያ እንዲሁም የተባይ ማጥፊያ በመተብተብ ምርት በጥራትም ሆነ በብዛት እንዳይመረት አደረገ። ከዚህ ባሻገር ተግባራዊ ባደረገው የክልል ፖሊሲ የተነሳ በመጀመሪያው ወቅት በኦሮሞ የነፃ አውጭ ግንባርና (OLF) በራሱ በወያኔ ብዙ ገበሬዎች ያለሙትን መሬት ለቀው እንዲሸሹ ተገደዱ። የተቀሩት በግፍ ተገደሉ። ይህ ዐይነቱ ጭፍን አካሄድ በከተማዎች የህዝብ ቁጥርና አዳዲስ የአገልግሎት መስክ እንዲስፋፋ ሲያደርግና ሆቴል ቤቶች በብዛት ሲሰሩ በገጠሩና በከተማ፣ በተለይም በአዲስ አበባ መሀከል ያለው የዕድገት ሁኔታ መዛባትን ፈጠረ። የአዲስ አበባ ከተማ የገጠሬውን የአራሽ ኃይል ሟጣጭ ብቻ ሳይሆን ሌሎች ሀብቶችን፣ እንደ እርሻ ውጤት የመሳሰሉትን የሚጋራ ሆነ። በሌላ አነጋገር በተለይም በገጠሩ ህዝብ ላይ የሚመካው አዲሱ መጤ ሀብታም ከገበሬው ሀብት በተለያየ መልክ የሚጋራውን ያህል፣ ለሱ መልሶ በዕውቀት የሚክስበት ዘዴና ፍላጎት አልነበረውም፤ የለውምም። በዚህም ምክንያት የተነሳ ሰፊው ገበሬ አሁንም እንደወትሮው በኢንስቲቱሽን የተደገፈ ጥናት፣ የማቴሪያልና የገንዘብ ድጋፍ ማግኘት አልቻለም። ለገበሬው እርሻ መዳከም ሌላው ምክንያት ገበሬው ለዘሩ በውጭ አቅራቢዎች ጥገኛ እየሆነ በመምጣትና ከትውልድ ትውልድ ሲተላለፍ የመጣውን የዘር ዐይነት እንዲያጣ መደረጉም ጭምር ነው። የአሜሪካን አገዛዝ የሶስተኛውን ዓለም ህዝቦች በተለይም አፍሪካን ለመቆጣጠር ሲል በሞንሳቶ አማካይነት የዘር ዐይነቶች ስታንደርዳይድ መሆን አለባቸው በማለት የእርሻ ሚንስትሩ ላይ ጫና በማድረግ ብሄራዊ ነፃነታችንን ሙሉ በሙሉ ወደ መግፈፍ በማምራት ላይ ነው። በጊዜው ከወያኔ ጋር የተቆላለፉ ግለሰቦችና ኩባንያዎች ከውጭ ዘር እያስመጡ ለገበሬው በመሸጥና ገበሬውን ሙሉ በሙሉ ጥገኛ በማድረግ ላይ ነበሩ። ይህ ዐይነቱ የአትራፊነት ስልት በጠቅላላው የእርሻ ባህልና ወደፊት በምንገነባው ህብረተሰብ ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ ሊያሳድር በቅቷል።
በመሰረቱ የኢትዮጵያ ህዝብ መራብና መለመን አልነበረበትም። እንደ ኢትዮጵያም ለእርሻ የሚስማማና የአስር ሺህ ዐመት ዕድሜ የሰብል ተከላ ታሪክ ያለው አገር የለም። በአገራችን ምድር የተለያዩ የስንዴና የጤፍ ዘሮች፣ ገብስ፣ አጃ፣ ማሽላና ዘንጋዳ፣ በቆሎ፣ አተርና ሽምቡራ፣ ባቄላና ቦለቄ፣ ቆጮና ድንች፣ ጎደሬና ወጭኖ እንዲሁም ልዩ ልዩ የስብል ዐይነቶችና ፍራፍሬዎች ይበቅላሉ። በደንብ ከታሰበበትና በሳይንስ ከተጠና ተጨማሪ የሰብል ዐይነቶችንም ማስፋፋት ብቻ ሳይሆን በብዛት ማምራት ይቻላል። ይህ ዐይነቱ የተለያየ የሰብል ዐይነቶች በሚገኝበት አገርና፣ መሬቱ ለእርሻ በሚያመችበትና ውሃ እንደልብ በሚገኝበት አገር ነው ህዝባችን ከሃምሳ ዐመት በላይ በየአምስት ዐመቱ የሚለምነውና የሚራበው። ይህ ሁኔታ የግዴታ መለወጥ አለበት። ይህንን ለመለወጥ፣ ህዝብቻንን ለመመገብና፣ የተረፈውንም ወደ ውጭ ለመላክና ምንዛሪ ለማግኘት፣ እንደገና መልሶ ለልማት ለማዋል የግዴታ የፖለቲካው ሁኔታ መለወጥ አለበት። የዛሬው የፖለቲካ አወቃቀር እስካልተቀየረ ድረስ ወደ ሌሎች መሰረታዊ ጉዳዮች መሸጋገር አንችልም።
የዛሬው የፖለቲካ አወቃቀር ከተለወጠና ሌላ ኃይል ስልጣን ቢይዝ መጀመሪያ ማድረግ ያለበት በሞኖፖሊ የተያዙ የእህል እንቅስቃሴዎችንና ንግዶችን በቁጥጥር ስር ማዋል ነው። በሁለተኛ ደረጃ፣ በእርሻ ተግባር ላይ የተሰማሩ የውጭ ዜጎችን ማባረርና መሬቱን ለኗሪው ህዝብ መልሶ መስጠት ግዴታ ነው። የእርሻ ተግባርን ማካሄድና መሬትን መንከባከብ ባህላዊ ስለሆነ ከውጭ የመጡ ኢንቬስተር ነን የሚሉ ይህንን ጉዳይ ሊያሟሉ በፍጹም አይችሉም። ከዚህም ባሻገር የውጭ ኢንቬስተሮች ትርፋማ ናቸው በሚላቸው ሰብሎች ላይ ስለሚሰማሩ ለአገር ግንባታ ምንም አስተዋፅዖ ሊያበረክቱ አይችሉም። ለኩሙኒቲ ዕድገትና ለህብረተሰብአዊ መተሳሰር እንቅፋት ብቻ ሳይሆኑ፣ በገጠር ውስጥ ከእርሻ ጋር የተያያዘ የጎጆ ኢንዱስትሪ እንዳይቋቋምና እንዳይስፋፋ ያግዳሉ። ባጭሩ የኢትዮጵያ ህዝብ እንደህዝብና እንደ ህብረተሰብ እንዳይተሳሰርና ጠንካራ አገር እንዳይገነባ ከፍተኛ እንቅፋት ይሆናሉ። በሶስተኛ ደረጃ፣ ማንኛውንም ለህብረተሰቡ የሚያስፈልጉ ምግብና ምግብ ነክ ነገሮች ወደ ውጭ እንዳይላኩ ማድረግ ነው። ከዚህ ውጭ ደረጃ በደረጃ የገበያ ግልጽነት እንዲኖር አስፈላጊውን የመቆጣጠሪያ መሳሪያና ህግ ማውጣት ያስፈልጋል። በሌላ ወገን ደግሞ ከውጭ የሚገቡ ከአገሪቱ ምርት ጋር የሚወዳደሩ ምግብና ምግብ ነክ ነገሮችን ማገድ፣ በከፍተኛ ደረጃ መቅረጥ፣ ወይም ደግሞ መገደብ እጅግ አስፈላጊ ነው። አንድ አገር የራሷ በቂ ምርት እስካላት ድረስ የግዴታ መግዛት አለብሽ የሚል የተፈጥሮ ህግ የለም። ከዚህ ሌላ ከውጭ የሚመጡ ምግቦች በሙሉ ከኬሚካል ነፃ መሆናቸውን መቆጣጠርና፣ ለዚህ በእርሻ ሚንስተር ስር የሚተዳደር ላቦራቶሪ ማቋቋም ያስፈልጋል። በግል መንቀሳቀስ የሚፈልጉ ካሉም እነሱን በክሬድትና በምክር መደገፍ።
የእርሻውን መስክ ምርታማና የተለያዩ ስብሎችን ለማምረትና፣ የእርሻ ሰብሉም ለኢንዱስትሪው መስክ የጥሬ-ሀብት አቅራቢ እንዲሆን የግዴታ የእርሻ ሚንስትሩን በአዲስ መልክ ማዋቀርና፣ በየክፍላተ-ሀገራቱም ተመሳሳይ ሚንስትሪዎች እንዲቋቋሙ ማድረግ። ከዚህ ጋር ተያይዞ የእርሻ መስኩን ምርታማ ለማድረግ የግዴታ ለገበሬውና ለመሬቱ የሚስማማ የማረሻና የእህል መሰብሰብያ ማሽኖችንና መሳሪያዎችን ማመረቻ ፋብሪካ ማቋቋም እጅግ አስፈላጊ ነው። የገበሬውን ምርታማነት ማሳደግ ብቻ ሳይሆን የገበሬውን ድካም ማቃለል የሚቻለው በየጊዜው የተሻሻሉ የማምረቻ መሳሪያዎች ሲቀርቡለት ብቻ ነው። ከዚህ ስንነሳ አልፎ አልፎ ካልሆነ በስተቀር የእርሻው መስክ የግዴታ በአግሮ ኢንዱስትሪ አማካይነት መካሄድ የለበትም። ይህ ዐይነቱ የአመራረት ዘዴ ለእርሻ ባህል ፀር የሆነና፣ ከንፁህ ትርፍ አንፃር የሚካሄድ በመሆኑ በጠቅላላው በመሬቱና በአካባቢው ላይ ከፍተኛ የሆነ አሉታዊ ተፅዕኖ ይኖረዋል።
ከዚህ መሰረታዊ ጥያቄ ስንነሳ፣ የሚቀጥሉት የኢትዮጵያ ህዝብ አንገብጋቢ ጥያቄዎች፣ ንጹህ ውሃ ማግኝት፣ ከጎጆ ቤት መላቀቅ፣ ኃይል ማግኘትና በገጠር ውስጥ አነስተኛና ማዕከለኛ የህክምና ዘዴዎችን ማስፋፋት ናቸው። አብዛኛዎቹ የማዕከለኛና የረዥም ጊዜ ዕቅዶች ሲሆኑ፣ ደረጃ በደረጃ ሊመለሱ የሚችሉና መመለስም ያለባቸው ናቸው። መመለስም ይችላሉ። እነዚህ ጥያዎች ካልተመለሱ ደግሞ ስለአገር ማውራት በፍጹም አይቻልም። በአገራችን ምድር የሚገኙት የጥሬ-ሀብቶችና የሰው ጉልበት ተጨምሮበት ከላይ የተዘረዘሩትን ነገሮች መመለስና መልክ ማሲያዝ ያስፈልጋል። ለዚህ ደግሞ ከፍተኛ የሆነ የሶሻል ፖለቲካ ግንዛቤ ያስፈልጋል። አንድ ህብረተሰብ እንደሰውነታችን በሚሊያርድ በሚቆጠሩ የነርብ ሲስተሞች መያያዝ እንዳለበት ሁሉ አንድም ህዝብ እንደማህበረሰብና እንደህብረተሰብ እንዲደራጅ ከተፈለገ በቀጥታ በግልጽ መወሰድ ያለባቸው ነገሮች አሉ። አንድ አገር በማንኛውም የውጭ ኃይል ሊፈራና ሊከበር የሚቸለው በውስጥ ባለው ዕድገትና መተሳሰር፣ ውብ በሆኑ ከተማዎችና መመላለሻዎች ሲተሳሰር ብቻ ነው። ይህንን መረዳት ካልተቻለ ደግሞ እጅግ አስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ እንገባለን ማለት ነው። ዛሬ መስመር ካልያዘ የዛሬ ሁለት መቶ ዐመትም ሊመለስ አይችልም ማለት ነው።
ከዚህ ተነስተን ወደ ሀብት ማዳበሪያ ወይም ማበልጸጊያ ዘዴዎች ስንመጣ ከአውሮፓ ፈላስፋዎችና የህብረተሰብ ታሪክ የምንማረው ቁም ነገር አለ። በመጀመሪያ ለአንድ አገር ዕድገት ጭንቅላትና የጭንቅላት መዳበር የሚይዙትን ከፍተኛ ቦታ መገንዘብ ያስፈልጋል። የግሪክም ሆነ የአውሮፓ ፈልሳፋዎች የዕውቀትና የፈጠራ፣ እንዲሁም የሀብት ምንጭ ዋናው ነገር የሰው ልጅ ጭንቅላት ወይም ማይንድ የሚሉት ነው። ከዚህ ጋር ተያይዞ ፍላጎት ወም ዊል(Will) የሚሉት ነገር አለ። እነዚህ ሁለት ነገሮች ሲጣመሩ ተራራንም መግፋት ይቻላል ይባላል።
ከዚህ በተረፈ በኢኮኖሚስቶች ዘንድ የሀብት ምንጭን በሚመለከት ክርክር ተካሂዷል። የመጀመሪያዎቹ ኢኮኖሚስቶች፣ ፊዚዮክራትስ ተብለው የሚጠሩ እርሻንና ገበሬውን ዋናው የሀብት ምንጭ አድርገው ይወስዱ ነበር። በጊዜው የነበሩበት ሁኔታ ከዚህ ርቀው እንዲያስቡና እንዲሄዱ ሊያደርጋቸው አልቻለም። ምክንያቱም በፊዚዮክራቶች ዘመን አብዛኛው የአውሮፓ ህዝብ በግብርና የሚተዳደርና በእርሻ ምርት ላይ ጥገኛ የሆነ ነበር። በ17ኛው ክፍለ-ዘመን ብቅ ያሉት መርካንትሊስቶች የሚባሉት ኢኮኖሚስቶች ደግሞ ለአንድ አገር ዋናው የሀብት ምንጭ በውጭ ንግድ አማካይነት የሚገኝ የወርቅና የብር ክምችት ነው ብለው ያምኑ ስለነበር፣ ብዙ ወርቅና ብር ለማግኘት የነቃ የውጭ ንግድ ፖሊሲ መካሄድ እንዳለበት ነገስታቱን ያማክሩ ነበር። በዚህ መሰረት አንድ አገር ከውስጥ ገበያዋን ስትከላከል ወደ ውጭ ደግሞ በብዛት መሸጥ አለባት። ይሁንና ግን መርካንትሊስቶች በዚህ ሳይወሰኑ የውስጥ ገበያን ለማስፋፋት መንግስታት ንቁ የሆነ የኢኮኖሚ ፖሊሲ መከተል እንዳለባቸው ያስተምሩ ነበር። አነ አዳም ስሚዝ ብቅ ሲሉ፣ ዋናው የሀብት ምንጭ ስራ መሆኑ ተደረሰበት። ማርክስ ይህንን በማስተካከል፣ ስራ የዋጋ ምንጭ ሲሆን፣ ስራና ተፈጥሮ ወይም በተፈጥሮ ውስጥ የሚገኝ ነገሮች ተደምረው ህብረተሰብአዊ ሀብት መፍጠር ይችላሉ ይለናል። ከዚህ ወጣ ስንል ሳይንስ እየዳበረ ሲመጣ፣ የሰው ልጅ ጥረት፣ ኃይልና ቴክኖሎጂ ዋናው የሀብት ማመንጫ ዘዴዎች ናቸው ወደሚለው ድምዳሜ ውስጥ ተደረሰ። እነዚህ ሁሉ በየጊዜው ከነበረው ተጨባጭ ሁኔታ በመነሳት የዳበሩ አስተሳሰቦችና የሚደጋገፉ ናቸው። አንደኛው ትክክል ነው፣ ሌላው ስህተት ነው ብለን መከራከር አንችልም። ይሁንና ግን ሁሉም ቢሆን ለኢኮኖሚና ለህብረተሰብአዊ ዕድገት የጭንቅላት ሚና ከፍተኛ ቦታ ይሰጡታል። ገንዘብና የጥሬ ሀብት ተትረፍርፎ ቢገኝም ካልታወቀበት እንደናይጄሪያና አንጎላ ድህነት መፈልፈል ይቻላል። ስለዚህም ትክክለኛ ዕውቀትና ፍላጎት ለአንድ አገር ዕድገት ወሳኝ ሚናን ይጫወታሉ ማለት ነው። ይህንን የሀብት አፈጣጠር ዘዴ በሚቀጥሉት ዲያግራሞች እንመልከት።
ስለሆነም አንድ አገር እንድታድግ ከተፈለገ የግዴታ የማኑፋክቱር አብዮት ማካሄድ አለባት። ይህንን ለማድረግ የግዴታ ከመጀመሪያውኑ በትላልቅ ኢንዱስትሪዎች ላይ መረባረብ የለባትም። እንደዚህ ዐይነቱንም አካሄድ ልንቆጣጠረው ወደማንችለው ቦታ ይወስደናል። በመጀመሪያ ደረጃ ትናንሽና ማዕከለኛ ኢንዱስትሪዎች ላይ መረባረብ ያለብን። እነዚህ የግዴታ በብረታብረትና በማሽን ፋብሪካ፣ ልዩ ልዩ ኢንዱስትሪዎችን ዲዛይን በሚያደርጉ ኢንስቲቱሽኖች ወይም ኢንዱስትሪዎች መደገፍ አለባቸው። በመሰረቱ በዕውቀት ላይ የተመሰረቱ(Knowledge based) መሆን ሲገባቸው፣ በአገር ውስጥ የጥሬና የሰው ኃይል(Resource based) የሚንቀሳቀሱ መሆን አለባቸው። ከዚህ ጋር በማያያዝ ያሉትን ኮሌጆች ወደ ቮኬሽናል ትምህርት ቤቶች በመቀየር፣ ማንኛውም ተማሪ ከ12ኛ ክፍል በኋላ በተከታታይ በማንኛውም ቴክኖሎጂ ነክ ነገሮችና የሳይንስ ስልጠናዎች አምስት ዐመት ሙሉ በተከታታይ እንዲሰለጥን ማድረግ። ከዚህ በኋላ የፈለገው በቀጥታ ወደ ዩኒቨርሲት ይገባል፣ ሌላው ደግሞ ወደ ስራ መስክ ላይ ይሰማራል። በአጭሩ ትምህርቱ ተግባራዊና ፈጣሪ የሚያደርግ መሆን አለበት። ከተለያዩ የኢኮኖሚ ዘርፎች ጋር መያያዝ አለበት። በየኮሌጆችና በየቮኬሽናል ትምህርት ቤቶች በቂ መለማመጃዎችና ላቦራቶሪዎች መቋቋም አለባቸው። በቂ መጻህፍት ቤቶች፣ በተለይም በአማርኛ የሳይንስና የቴክኖሎጂ መጻህፍት እየተተረጎሙ መቅረብ አለባቸው። ለዚህ የሚሆን ሰፋና ትልቅ የምርምርና የመተርጎሚያ ላይብረሪ ለብቻው መቋቋም አለበት። አስፈላጊው መጽሀፎች ከውጭ እየመጡ መተርጎም አለባቸው። በዚህ አማካይነት ብቻ ነው ዕወነተኛ ዕድገትን ማምጣት የምንችለው፤ ረሀብንና ድህነትንም ማጥፋት የሚቻለው።
ይህ መሰረተ ጉዳይ ሲሆን፣ አሁን ያለውን ስራ-አጥ ህዝብና ወጣት በስራ ለማሰማራት ዘዴዎች መፍጠር ያስፈልጋል። እንደሚታወቀው ያሉት ኢንዱስትሪዎች ለዚህ ሁሉ ስራ ፈላጊ የስራ መስክ ሊፈጥሩ አይችሉም። ያለው አማራጭ በኢንስቲቱሽን የሚደገፍ ከስልጠና ጋር የሚያያዝ የስራ መስክ መክፈት ይቻላል። ሰራተኛውን ወጣቱ በተለያዩ ሙያዎች በሳምንት ሁለት ቀን ኮርስ ይሰጣቸዋል። በተቀረው ሶስት ቀን ፕራክቲካል ስራዎችን በማዘጋጃቤትና በተቀሩት ኢንስቲቱሽኖች በሚዘጋጁት፣ እንደግንብ ስራ፣ እንደ መንገድ ስራ፣ እንድ ጋርደንና የዛፍ ተከላዎች በመሰማራት ጊዜያቸውን ሊጠቀሙበትና ለህብረተሰቡም ሀብት ሊፈጥሩ ይችላሉ። ይህ ዐይነቱ ፕሮግራም በምግብ ለስራ በሚባል(Food for Work) ፈንድ ሲደገፍ፣ በዐይነትና በምግብ እንዲሁም በዘይትና በአንዳንድ የፍጆታ መልክ ይከፈላል። በዚህ መልክ ከ18 ዐመት ዕድሜ በላይ አንስቶ እስከ 60 ዐመት ዕድሜ ድረስ ያለውን የሰው ኃይል ማንቀሳቀስ ይቻላል። በእኔ ዕምነት ይህ መንገድ ብቻ ነው ያለንን ችግር እንድንቀርፍ የሚረዳን። ከሁለተኛው ዓለም ጦርነት በኋላ እንደ ጀርመን ያሉ አገሮች ሰማንያ በመቶ ያህሉን የፈራረሰውን ህንፃዎቻቸውንና ኢኮኖሚያቸውን በ15 ዐመት ውስጥ መልሰው መገንባት የቻሉት ህዝቡን ለስራ በማንቀሳቀስ እንጂ በተራ የገበያ ኢኮኖሚ አማካይነት አይደለም።
ይህንን ከተመለክትን በኋላ የገበያ ኢኮኖሚ እያሉ ለሚጮሁት ግራ እንዳይጋቡ የአገሪቱን ኢኮኖሚ በሶስት መልከ ማዋቀር ይቻላል። በመጀመሪያ ደረጃ፣ የመንግስት ሚና ግልጽ ሆኖ መቀመጥ አለበት። ግለሰቦች ሊሳተፉባቸው በማይችሉባቸው መስኮች ሁሉ የመንግስት ሚና ግልጽ ይሆናል። በሁለተኛ ደረጃ፣ በጋርዮሽ ወይም በአክሲዮን መልክ ወይም በሌላ መልክ ሊቋቋሙና ለኢኮኖሚ ዕድገት አስተዋፅዖ ሊያደርጉ የሚችሉ የአደረጃጀትና አመራረት ስልትን ማጥናት ይቻላል። በሶስተኛ ደረጃ ግለሰብ ከበርቴዎች ወይም ኢንቬስተሮች የሚሳተፉበት ሁኔታ መዘጋጀት አለበት። ለዚህ ደግሞ ትናንሽና ማዕከለኛ ባለሀብታሞችን በየትና በምን መስክ ላይ መሰማራት እንደሚችሉ ምክር የሚስጥ ኢንስቲቱሽን መቋቋም አለበት። እዚህ ላይ መንግስት አጋዥ እንጂ የሚቀናቀናቸው መሆን የለበትም። በመንግስት ቁጥጥር ስር የሚካሄዱ ኢንዱስትሪዎችም ሆነ ልዩ ልዩ ሀብቶች የህዝብ መሆናቸው በግልጽ መቀመጥ አለባቸው። መንግስት አገልጋይና ሁኔታዎችን የሚያመቻች መሆን አለበት። ሀብት እየፈጠረም ትምህርት ቤቶች፣ ክሊኒኮች፣ የኃይል ማመንጫ ዘዴዎቻ፣ የውሃ ቧንባዎችን፣ መንገዶችንና መመላለሻዎች እንዲስፋፉና እንዲዳብሩ ድጋፍ መስጠት አለበት።
ይህንን ከተመለከትን በኋላ ይህንን ሁሉ እንዴት ፋይናንስ እናደርገዋለን የሚለው ጥያቄ ይነሳል። እንደሌሎች የአፍሪካ አገሮችም በአገራችንም የገንዘብንና የፋይናንስን ጉዳይ በሚመለከት ትልቅ መወናበድ ይታያል። ይህም የሆነበትም ምክንያት ስለገንዘብ ሎጂካዊ ዕድገት ያለን አስተሳሰብ የተዛባ በመሆኑ ነው። ስለሆነም የአንድን አገር ዕድገት ከዶላር ወይም ዛሬ ደግሞ ከኦይሮ ጋር በማያያዝ ብቻ ነው ዕድገት ሊመጣ ይችላል የሚችል የተሳሳተ አባባል በመስፋፋቱ ብዙውን አሳስቷል። ባለፉት ስላሳና አርባ ዐመታት የውጭ ዕዳን በሚመለከት በብድር አማካይነት ዕድገት እናመጣለን ያሉ አገሮች በመሉ ወደ ድህነትና ኢኮኖሚያቸውን ወደ ማዘበራረቅ ነው ያመሩት። የመጨረሻ መጨረሻም እስከዛሬም ድረስ የወለድ ወለድ ከፋዮች በመሆን ንጹህ ሀብታቸውን ለኢንዱስትሪ አገሮች ያስተላልፋሉ። ለምሳሌ እንደናይጀሪያና አንጎላ የመሳሰሉት በዘይት ሀብት፣ በወርቅና በዲያመንድ የተትረፈረፉ አገሮች ለምን ብድር እንደሚያስፈልጋቸው አይገባኝም። ለምንስ ለዕድገታቸው ከሚያስፈልጋቸው በላይ ዘይት እያመረቱ የአካባቢ ውድመትና መመረዝ እንደሚያስከትሉና ችግር ውስጥ እንደሚገቡ በፍጹም ግልጽ አልሆነልኝም። ማለት የሚቻለው ግን ከሙስና ባሻገር እነዚህ መንግስታት በውጭ የኮንሰልቲንግ ኩባንያዎችና በዓለም አቀፍ ኢንስቲቱሽኖችና ዓለም አቀፍ ኮሙኒቲው እየተመከሩ አገሮቻቸውን ወደሲኦልነት እየለወጡ ነው።
ያም ሆነ ይህ ልክ እንደማንኛውም ምርት ገንዘብም የሰው ልጅ ጭንቅላትና የስራ ክፍፍል ውጤት ነው። ከስራ-ክፍፍልና ከንግድ በፊት ገንዘብ አልነበረም። የተለያዩ የገንዘብ ዐይነቶችም መፈጠር የቻሉት የስራ-ክፍፍል ውስብስብ እየሆነ ስለመጣ ነው። ይህም ማለት የዛሬው በዓለም አቀፍ ደረጃ በየአገሮች ውስጥ የሚታተመው፣ ወይም ደግሞ ውጭ እየታተመ የሚገባው የወረቀት ገንዘብ- በቴክኖሎጂ ምክንያት የተነሳ፣ ብዙ የሶስተኛው ዓለም አገሮች ገንዘብ በቀላሉ ፎርጅ እንዳይደረግ የሚያስላቸው የማተሚያ ቴክኖሎጂና የሰለጠነ የሰው ኃይል የላቸውም- የታሪክ ውጤትና አስፈላጊነት ነው። ይህም ማለት የዛሬው የወረቀት ገንዘብ በየመንግስታቱ ወይም በማዕከላዊ ባንኮች ካለምንም ድጋፍ በዕምነት ብቻ እየታተመ እንደ አስፈላጊነቱ እንዲሽከረከር የሚደረግ ነው። ስለሆነም የገንዘብ መጠኑ በኢኮኖሚ ውስጥ በሚመረተው ምርት አማካይነት እየተመጠነ ይሽከረከራል። በሌላ ወገን ደግሞ በተለያዩ መሳሪያዎች አማካይነት ወደ ኢኮኖሚው ውስጥ የተሽከረከረው ገንዘብ ወደባንኮች ይመለሳል። በባንክ፣ በተጠቃሚው፣ በነጋዴውና በአማርቹ መሀከል በገንዘብ አማካይነት መተሳሰር ይፈጠራል። እንደ ኢኮኖሚው ዕድገት፣ በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ ተመስርቶ መመረትና አለመመረት፣ እንዲሁም የውስጥ ገበያ መስፋፋትና አለመስፋፋት፣ መዳበርና አለመዳበር የገንዘብም ጥንካሬና አለመጠንከር ይወሰናል። በአንድ አገር ውስጥ የገንዘቡ የመግዛት ኃይል ደካማ ነው ሲባል፣ ኢኮኖሚው በደካማ መሰረት ላይ ሰለተገነባና ለገንዘቡ የጀርባ አጥንት መሆን ስለማይችል እንጂ፣ ገንዘብ በራሱ የመግዛት ድክመት የለውም። የዋጋ ግሽበትም ዋናው ምንጭ የኢኮኖሚ ድክመት፣ የአመራረት ዘዴ፣ በተመጣጠነ ዋጋ አለማምረት (Cost Effectivness) የጥሬ-ሀብቶችና የስራ ዋጋ መወደድና፣ ከዚህ ጋር ተያይዞ በገበያ ላይ የሚቀርበው ምርት ዕጥረትና ሌሎች በዓለም ገበያ ላይ የሚከሰቱና በእኛ ኢኮኖሚ ላይ የሚኖራቸው ተፅዕኖ፣ ወዘተ… ለዋጋ ግሽበት ወይም መወደድ ምክንያት ይሆናሉ። በዚህ መልክ ብቻ ስለገንዘብ የመግዛት ኃይል ወይም ድክመት ማውራት ይቻላል። ገንዘብ ታትሞ ኢኮኖሚ ውስጥ ቢበተን ወይም ከላይ ሆኖ በሄሊኮፕተር ቢበተን የግዴታ ይህ ጉዳይ ለግሽበት ምክንያት ሊሆን አይችልም። በሌላ ወገን የተበተነውን ገንዘብ ከፍተኛ ኃይል ባለው ቫኪዩም ክሊነር ከላይ ሆነን የተወሰነውን ገንዘብ ብንመጠውና፣ ከመሬት ላይ ደግሞ ያለውን የምርት መጠን ካልጨመርነውና (Ceteris Paribus) በድሮው መጠን ብቻ የሚቀርብ ከሆነና የሰፊው ህዝብ የመግዛት ኃይል ካልጨመረ ድረስ ወይም በድሮው መልኩ የሚቀጥል ከሆነ ይህ ማለት የዕህል ዋጋ ይቀንሳል ማለት አይደለም። ለዛሬው በአገራችን ውስጥ የዋጋ ግሽበት ዋናው ተጠያቄ አገዛዙ ከሃያ ሰባት ዐመት ጀምሮ የሚያካሂደው በዘረፋ ላይ የተመሰረተ የኢኮኖሚ ፖሊሲ፣ በዚህም የተነሳ አጠቀላይ በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የተመሰረተ ሰፋ ያለ ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ አለመኖር፣ የአገልግሎቱ መስኩ መስፋፋት፣- የተጨባጭ ኢኮኖሚውን ዕድገት የሚያንፀባርቅ ወይም የሱ ተቀጥያ አይደለም- የትላልቅ ሆቴል ቤቶች መስፋፋትና እህል፣ ስጋና ቅቤ፣ ውሃና ሃይል እንዲሁም ልዩ ልዩ ለህዝቡ የሚጠቅሙ ነገሮችን በከፍተኛ ደረጃ መጋራት፣ አዲስ መጤና ገንዘብ ያካበተ ኃይል የፍጆታ አጠቃቀም ከአገሪቱ አጠቃላይ የኢኮኖሚ ዕድገት ጋር ሳይመጣጠን መጨመር፣ የውጭ ተራድዕ ድርጅቶችና የዓለም አቀፍ ድርጅቶች ሰራተኞች ቁጥር መጨመርና ተጠቃሚ ኃይል መሆን፣ እነዚህ ሁሉ ሲደመሩ የዚህ ዐይነቱ የፍጆታ አጠቃቀም በምርት ዕድገት አለመካካስ ወዘተ… ለዋጋ ውድነት ተጠያቂዎች ናቸው ብሎ አፍን ሞልቶ መናገር ይቻላል።
እዚህ ላይ ለማለት የምፈልገው በገንዘብ ላይ ግልጽ አመለካከትና ሎጂካዊ ዕድገቱን ከተረዳን ስለኢኮኖሚ ዕድገትም የሚኖረውን ሚና መገንዘብ ይቻላል ማለት ነው። ከዚህ ስንነሳ ባንኮችን እንዴት ማደራጀት አለብን? እንዴትስ ለኢኮኖሚ ዕድገት ሊያግዙ ይችላሉ? በምንስ መልክ አምራቹም ሆነ ነጋዴው በቂ የብድር ገንዘብ በዝቅተኛ ወለድ በመበደር ለኢኮኖሚው ዕድገት አስተዋፅዖ ማድረግ ይችላሉ? የሚለውን በቀላሉ መመለስ ይቻላል። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ማዕከለኛ ባንክ አለ። ይህ ገንዘብ የሚያትምና ለባንኮች በትንሽ ወለድ የሚያከፋፍል ነው። በሁለተኛ ደረጃ፣ በግል የሚንቀሳቀሱ የንግድ ባንኮች የሚባሉ አሉ። በሶስተኛ ደረጃ፣ በመንግስት ቁጥጥር ስር፣ በክፍላተ-ሀገራትና በሎካል ደረጃ ለማዕከለኛና ለትናንሽ ኢንዱስትሪዎች ብድር የሚያበድሩ ይኖራሉ። ከማዕከላዊ ባንክ የገንዘብ ክፍፍል ባሻገር እነዚህ ሁለቱም የባንክ ዘርፎች በመያዣ (Bond) መልክ ወለድ በመክፈል ገንዘብ ካለው በመበደር እንደገና ብድር ለሚፈልገው ገንዘብ ያበድራሉ። ከዚህ በተጨማሪ በደሞዝ ተቀጥሮ የሚሰራው ሰራተኛ ገንዘቡን በባንክ አማካይነት ያገኛል። የተወሰነውን ደግሞ በቁጠባ መልክ ያስቀምጣል። አስቸጋሪው ነገር በአገራችን ውስጥ አብዛኛው ሰራተኛ በባንክ አማካይነት ደሞዙ አይከፈለውም። አብዛኛውም የመቆጠብ ኃይሉም ደካማ ነው። ስለዚህም የማዕከላዊ ባንኩና የተወሰነው ሀብታም የህብረተሰብ ክፍል ለኢኮኖሚው ዕድገት አስተዋፅዖ ከፍተኛ ሚና ይጫወታሉ ማለት ነው። ከዚህ በተረፈ የውጭ ምንዛሪን መቆጣጠርና ለኢኮኖሚው ዕድገት ብቻ እንዲውል ማድረግ። ለማሽንና ለቴክኖሎጂ እንዲሁም ለጥሬ-ሀብት ማስመጫ ካልሆነ በስተቀር ለቅንጦት እየተባለ የውጭ ምንዛሪ እንዳይባክን መቆጣጠር ያስፈልጋል። ከዚህም በላይ የጥሬ ሀብቶችን በመላክ የውጭ ምንዛሪ ማግኘት ይቻላል። ያም ሆነ ይህ ለአንድ አገር የኢኮኖሚ ዕድገት የአገር ውስጥ ገንዘብ ነው ውሳኙ። ዶላርና ኦይሮ አይደሉም። ከዚህ በመነሳት በዓለም አቀፍ ደረጃ ስለ ዕድገት የሚነፍሰውን የተሳሳተ አባባል በመጠኑም ቢሆን እንመልከት።
እስከዛሬ ድረስ በአገራችን ምድር አንዳች ዐይነት ዕድገትን ለማምጣት ተብለው ተግባራዊ የሆኑ ፖሊሲዎችና ፕሮግራሞች በሙሉ በውጭ ኃይሎች የታቀዱና የጥቂቱን የህብረተሰብ ክፍል ጥቅም ብቻ የሚያንፀባርቁ ናቸው። በተለይም ግሎባል ካፒታሊዝም በአሸናፊነት ከወጣ ካለፉት 60 ዓመታት ጀምሮ በብዙ የሶስተኛው ዓለም አገሮች ተግባራዊ የሆኑት ፖሊሲዎች በሙሉ በአወቅሁኝ ባይነት የተካሄዱና አሉታዊ ባህርይ ያላቸው ናቸው። የየአገሮችን ታሪክ፣ ባህል፣ የዕውቀት ደረጃና የምጣኔ ሀብት ግኝት በማጥናት የተከናወኑ አይደሉም። በመሰረቱ ከሁለተኛው ዓለም ጦርነት በኋላ የተዋቀረውን የዓለም ኢኮኖሚ እንዲያግዙ ሆነው የተዘጋጁ ሞዴሎች በመሆናቸው ሀብትን መጣችና አውዳሚ ሊሆኑ በቅተዋል። በዚህም ምክንያት በየአስር ዐመቱ ስማቸውን እየለዋወጡ የሚወጡት ፖሮግራሞች የባሰውን ድህነትን ፈልፋይ በመሆን ለሀብት መባከንና ለብዙ ሚሊዮን ህዝቦች መሞትና መሰደድ ምክንያት ሆነዋል። የባሰውኑም ጥገኛ በማድረግ ለብሄራዊ ነጻነት መቦርቦርና ለግለሰብአዊ ነጻነት እጦት ዋነኛ ምክንያት ሆነዋል። ዛሬ በየአገሮች ውስጥ አገራችንም ጨምሮ አምባገነን መንግስታት የሰፈኑትና በአስፈሪ መሳሪያ በመታጠቅና በተወሳሰበ የስለላ ድርጅትና መሳሪያ የሚያሰቃዩት በየአገሮቹ ውስጥ የፈለቁ ሳይሆኑ ከውጭ በመጣ መሳሪያና በውጭ ኃይል በመታገዝ ነው። ይህም ማለት ከውጭ በዕድገት ስም የሚመጣው ፖሊሲ ከኢኮኖሚ አልፎ ብሄራዊ ነፃነትንና የግለሰብ ነፃነትን በመግፈፍ ለዘለዓለማዊ ድህነት የሚዳርግ ነው። በመሆኑም እስከዛሬ ድረስ፣ በተለይም ባለፉት ሃያ ሰባት ዐመታት በአገራችን ምድር ተግባራዊ የሆነው የኢኮኖሚ ፖሊሲ ከመጨቆኛ መሳሪያዎችና ስልቶች ጋር በመጣመርና ሰፊውን ህዝብ፣ በተለይም የከተማውን ህዝብ በነፃ ገበያ ስም በማታላል የጭቆና ኢኮኖሚን ያስፋፋና ቴክኖሎጂያዊ ዕድገት እንዳይኖር እንቅፋት የሆነ ነው።
ከዚህ ቀደም አንዳንድ ቦታ ላይ ለማሳየት እንደሞከርኩት አገራችን እስከዛሬ የተከተለችውና ወደፊትም መከተል የሚገባትን የኢኮኖሚና የህብረተሰብ ፖሊሲ በሚመለከት በምሁሩ ዘንድ ውይይት፣ ጥናትና ክርክር ሲካሄድ በፍጹም አይታይም። አብዛኛው ማለት ይቻላል፣ የእነ ዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት ስታትስቲኮችን ከማገላበጥ አልፎ ለአገሩ ጠበቃ በመሆን በአገር ወዳድነት ስሜት ትንተና ሲሰጥና ሲያስተምር በፍጹም አይታይም። አብዛኛዎቻችን ውጭም ብንማርና ውጭ አገር አየሰራን ብንኖር፣ እስከተወሰነም ደረጃ ድረስ የኢትዮጵያ ህዝብ እንድንማር ቀረጥ ከፍሎልናል። ትምህርት ቤት አስርቶልናል። ተምረንና አውቀን መልሰን እንድንረዳው፣ ከድንቁርናና ከድህነት እንድናላቅቀው ነው ይህንን ሁሉ ያደረገልን። ብሄራዊ ነፃነቷ የተከበረችና የሰለጠነች ኢትዮጵያን እንድንገነባለት ነው ይጠባበቅ የነበረው። ይህንን ከማድረግ ይልቅ ብቻውን እንዲጋፈጥ አድርገነዋል። ማንም እየመጣ እንዲጨፍርበት አድርገናል። ሳናውቀው ከውጭ ኃይሎች ጋር በመተባበር የኢትዮጵያ ህዝብ በድህነት ዓለም ውስጥ እንዲኖር ለማድረግ በቅተናል፤ አዋርደነዋልም።
በመሰረቱ ከአውሮፓ ምሁራን ብዙ ነገሮች በተማርን ነበር። በአውሮፓ ታሪክ ውስጥ መንግስታት ከፍተኛ ሚና ቢጫወቱም፣ ቀዳሚውን ሚና የተጫወቱት ግለሰቦች ናቸው። ማንም ሳይገፋፋቸው በራሳቸው ጥረትና ውስጣዊ ግፊት የጥበብን ምስጢር በመፈለግ የግዴታ ህዝባችንን ከጨለማ ማውጣት አለብን በማለት የብርሃኑን መንገድ ያሳዩት ግለሰብ ምሁራን ናቸው። ከኩዛኑስ እስከ ዳንቴ፣ ከዳቪንቺ እስከ ሚካኤል ኤንጀሎ፣ ከኬፕለር እስከ ኒውተንና ላይብኒዝ፣ የኋላ ኋላም ሺለር፣ ጎተና ካንት፣ አንደዚሁም ብዙ የጥበብና የድራማ ሰዎች ብቅ ያሉትና ህብረተሰቦቻቸውን ለመለወጥ የተነሳሱት መንግስታት ስለቀሰቅሷቸውና ስላገዟቸው አልነበረም። የየግለስቦቹ ጥረት ነው። ጨለማንና ፊዩዳላዊ የድንቁርናን፣ አንዲሁም የካቶሊክን ጭፍን ሃይማኖት በመቃወም ነው በሳይንስ ላይ መረባረን የጀመሩት። የየግለሰቦችን ታሪክ ስንመረመር፣ አንዳንዶቹ የጻፉትን ሁሉ ለማሳተምና ለመበተን እየተቸገሩ፣ እንዲሁም እንዳይነቃባቸው እየተሰደዱ በመኖር የችግርን ፅዋ ይቀምሱ ነበር። በማያቋርጥ ትግል ግን በመጨረሻ ላይ ለአውሮፓ ህዝብ ብቻ ሳይሆን ለእኛም የሚተርፍ ሳይንስና ጥበብ ጥለውልን አልፈዋል። ዕውቀታቸው ዓለም አቀፋዊ ባህርይ እንዲኖረው አድርገዋል። ዘለዓለማዊ ነው። በህልማቸው ውስጥ ለአውሮፓ ብቻ ብለው አስበው የፈጠሩት ዕውቀት ሳይሆን፣ ከፍልስፍና እስከድራማ ድረስ ያለውን ግኝት ስንመለከት የሰውን ልጅ ባህርይ የሚመለከትና፣ ከተፈጥሮ ጋር ያለውን ግኑኝነት ግንዛቤ ውስጥ ያገባ ነው። በመስረቱ የአውሮፓ የጥንቱ ዕውቀት፣ ታላቁ የሴኔጋል ሳይንቲስትና ፈላስፋ አንታይ ዲዮፕ እንደሚያስተምረን፣ ከግብጽ የተወሰደ ነው። ግሪኮች ይህንን በመውሰድ ነው ያስፋፉት። ከዚያም አውሮፓውያኖች የበለጠ ውስጠ-ኃይል በመስጠት ለካፒታሊዝም ዕድገት ይጠቀሙበታል። በሌላ አነጋገር ትግሉ ዕውቀታችንን መልሶ የማግኘት ትግል ነው። ስለሆነም ወደ ኋላ ተመልሰን ታሪካችንን ማጥናት ይኖርብናል። ምናልባትም ለዛሬው ችግራችን መልስ ሊሰጠን ይችላል ብዩ እገምታለሁ።
እዚህ ላይ ጥንቃቄ ማድረግ ያለብን ይመስለኛል። ካፒታሊዝም ሙሉ በሙሉ ሳይንቲስቶች ያዳበሩትን በስምምነትና በስርዓት ላይ የተመሰረተ፣ እንዲሁም ከተፈጥሮ ጋር የሚኖረውን ስምምነት በመጣስ ተፈጥሮንና የሰውን ልጅ ወደ ተበዝባዥነት ለውጧቸዋል። የሰውም ልጅ ህይወት ሙሉ በሙሉ ማቴሪያላዊ እንዲሆን በማድረግ የሰው በሰው ግኑኝነት ወድ ንጹህ የገንዘብ ግኑኝነት እንዲለወጥ አድርጓል። በዚህም የተነሳ በአገር ውስጥም ሆነ በዓለም አቀፍ ደረጃ ከፍተኛ የህሊና ቀውስና የአካባቢ መበላሸት እንዲደርስ አድርጓል። በዚህ ብቻ ሳይወሰን ከረዥም ጊዜ ጀምሮ በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚካሄደው ጦርነት የጥሬ-ሀብትን ከመቆጣጠር ጋር የተያያዘ ነው ማለት ይቻላል። በብዙ የሶስተኛው ዓለም አገሮች የሚካሄዱት የእርስ በርስ ጦርነቶች በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ የውክልና ጦርነቶች ናቸው። ስለዚህም ለህብረተሰብአችን ዕድገት በመንታገልበት ጊዜ ብዙ ነገሮችን ማውጣትና ማውረድ ይኖርብናል ማለት ነው። ምን ዐይነት የህብረተሰብ ሞዴል ነው ለአገራችን የሚያዋጣው እያልን ማጥናትና መከራከር ይኖርብናል። በአደገውም የካፒታሊስት ህብረተስብም ውስጥ አዲስ ሞዴልን ለመፈለግ ትግል እየተካሄደ ነው።
ከዚህ ስንነሳ ካፒታሊዝም የሰው ልጅ ዕድገትና ስልጣኔ የመጨረሻው ቦታ ላይ አልደረሰም። ስለሆነም ካፒታሊዝም የመጨረሻው፣ የታሪክም መፈጸሚያው ላይ ነን ብለን ልናቆምና ነገረ ዓለሙን በሙሉ ልንተው አንችልም። ታሪክ ሂደት ነው። ክንዋኔ ነው። የሰው ልጅ አንድን ነገር እስኪያገኝ ድረስ ሳያቋርጥ ይፈልጋል። ህይወታችንና የሰው ልጅ ታሪክ እንደ ወንዝ ውሃ ፈሳሽ ናቸው። ከዚህ ስንነሳ የህብረተሳብችን የወደፊት ዕጣ ምን ይመስላል? ለመጭው ትውልድስ ምን ጥለንለት ነው ማለፍ ያለብንና? የምንችለው? ብለን ማውጣትና ማውረድ ይኖርብናል።
በእርግጥ አሁን በአለው እጅግ የተወሳሰበና ግራ የሚያጋባ ዓለም የየአገሮችን የወደፊት ዕድል መወሰን ያስቸግራል። ሁሉም ነገር ከገበያ አንፃር በሚታሰብበት ዓለም ስልጣኔና የሰው ልጅ ትርጉም እያጡ መጥተዋል። የየአገሮች ዕድገት መለኪያ ንግድና ብዙ ትርፍ ማካበት ሆነዋል። ውብ ውብ ከተማዎች፣ ጥበብና ድራማ፣ ለሰው ልጅ የሚስማሙና፣ ከአካባቢውና ከአየሩ ሁኔታ ጋር የሚሄዱ የቤት አሰራሮች ከረዥም ጊዜ አንፃር ታስበው አይሰሩም። በእኛ አገርና በሌሎች የሶስተኛው ዓለም አገሮች ያለው ከፍተኛ ምሁራዊ ክፍተት ኢንቬስተር ነን የሚሉት እንደፈለጋቸው እየገቡ እንዲፈተፍቱ አመቺ ሁኔታ ፈጥሮላቸዋል። በዚህም ምክንያት የተነሳ ሰፊው ህዝብ በአገሩና ለሀብቱ ባይተዋር በመሆን፣ እንዲሁም ደግሞ በፍርሃት በመዋጥ በአሰቃቂ ሁኔታ ውስጥ እንዲኖር ተገዷል። አገሮችና ህዝብ ታሪክ የሚሰራባቸውን የሚሰሩ መሆናቸው ቀርቶ ጥቂት አዋቂ ነን ባዮች ውስጥ ካለው ኃይል ጋር የእጅና ጓንቲ በመሆን አገር እያፈራረሱ ነው። ይህንን ዐይን ያወጣና ታሪከ-ቢስ ተግባር የሚቃወሙ ደግሞ አናርኪስቶችና አሸባሪዎች ወይም ግራዎች አየተባሉ ይወነጀላሉ። ይህን ሁሉ የሚመለከተው ነገሩን ባለመረዳት ዝም ብሎ “ሌሎች ሲዘርፉ እኔም አብሬ ልዝረፍ“ በማለት አብሮ አገር ያወድማል፤ ታሪክ ያበላሻል። ይህንን ዐይነቱን እጅግ የዘገነነ ሁኔታ እስከመቼ ድረስ ነው ውጦ የሚተኛው? በካፒታሊስት አገሮችም ኢንቬስተሮች ነን የሚሉ ብዙ ነገሮችን እየተቆጣጠሩና እያበላሹ መጥተዋል። ይህንን አስመልክቶ ሰሞኑን እዚህ የምኖርበት ከተማ ውስጥ የቀኝ ኮንሰርቫቲቦች፣ ዘ ወርልድ የሚባለው ጋዜጣ ላይ ታትሞ የወጣ፣ ስለቤት አዲስ የአሰራር ባህል ላይ ሰፊ ዘገባ ቀርቧል። በትንተናው መሰረት ባለፉት ሰላሳ ዐመታት ከንጹህ የኢኮኖሚና የትርፍ አንጻር ብቻ ታስበው የሚሰሩ ቤቶች የየከተማዎችን ስዕሎች እንደቀየሯቸውና፣ በሰው የህሊና አወቃቀር ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ ማሳደር እንደቻሉ ይዘግባል። ከማዕከለኛው ዘመን ጀምሮ ሲወርድ ሲዋረድ ከመጣው የመኖሪያ ቤቶች አሰራር፣ ሱቆችና ትላልቅ የመንግስታት ህንጻዎች ጋር ያወዳድራል። በመሆኑም ይላል፣ የሚሰሩት አዳዲስ ህንጻዎች በሙሉ የተወሰነ የጂኦሜትሪን ቅርጽ የማይከተሉና ሀርሞኒየስ ባህርይ የሌላችውና እንዲሁም ዘላቂነት እንደሌላቸ ቁልጭ አድርጎ ያስቀምጣል። በሌላ ወገን ደግሞ በጥንቱ ዘመን መኖር፣ ዕውቀት መቅሰም፣ ባህላዊ ክንዋኔዎች፣ መጻህፍት ቤቶች፣ የሚያማምሩ ቡና ቤቶች ወዘተ… አንድ ላይ ሆነው የሚገነቡ ነበሩ በማለት ትዝታ ውስጥ ይከተናል። ትላልቅ ግቢዎች፣ ሰፊ ጓሮ ሲኖራቸው ኗሪውን የሚያገናኙ ነበሩ። የዛሬው የህንፃ አሰራር ከኢኮኖሚ አንጻር ብቻ የሚሰራ በመሆኑ የከተማዎችን ውበት እያበላሸና የህዝቡን የማሰብ ኃይል እያዘበራረቀው ነው በማለት ያለውን ቅሬታ ያስቀምጣል። ይህም የሚያመለክተው ዕድገትንና አጠቃላይ የሆነን የኑሮ ስልት በሚመለከት አሁንም ውይይት ይካሄዳል። ጥቂት አዋቂ ነን የሚሉ ሰዎች በአንድ አገር ላይ መወሰን እንደሌለባቸው ያመልክታል። ይህ ዐይነቱ ክርክር ከኢኖሚክስ አንስቶ እስከትምህርትና፣ እስከሌሎችም ድረስ የሚዘልቅ ነው። ጥቂት ኤሊት ነኝ በሚለው፣ በኤንቨስተሮችና በህዝቡና ሰፊ ምሁራዊ ዕውቀት ባላቸው ዘንድ የጦፈ ክርክር ይካሄዳል።
ያም ሆነ ይህ ለዕድገት የሚደረገው ትግል እስቸጋሪ ነው። ምሁራዊ የሆነ ግልጽ ውይይት በማይካሄድበት በእንደኛ ባለ አገር ውስጥ የዕድገትን ሂደትና ዓለምን በሁለት አማራጮች ብቻ ወስኖ ማውራት የተለመደ ሆኗል። ይኸውም በገበያ ኢኮኖሚና በሶሻሊዝም መሀከል የሚደረግ ትግል ነው የሚል ነው። በሌላ ወገን ደግሞ ስለገበያ ኢኮኖሚ ያለው አመለካከት ግልጽ በሆነ መልክ ተተንቶኖ አይቀርብም። በአብዛኛዎቻችን ዘንድ የገበያ ኢኮኖሚ የሚለው ግዙፍ አባባል ከንግድ ጋር ብቻ ተያይዞ ነው የሚታየው። ይህም ማለት በንግድ ላይ በሚመረኮዝ፣ ዛሬ በብዙ የአፍሪካ አገሮች እንደሚታየው የገበያ ኢኮኖሚ እየተባለ በሚወራውና በንጹህ የካፒታሊስት ኢኮኖሚ ላይ ያለው ግንዛቤ ግልጽ አይደለም። አብዛኛው የትኛውን እንደሚፈልግ አይነግረንም፤ መንገዱንም አያሳየንም።
ይህንን ውዝንብር ትተን ከላይ ቀደም ብዬ ለማሳየት እንደመኮርኩት የኢትዮጵያን የኢኮኖሚ የወደፊት ዕርምጃና የሚያዋጣውን ነገር ለመጠቆም ከንጹህ የኢኮኖሚ ስሌት ብቻ መነሳቱ በጣም አደገኛ አካሄድ ነው። መነሳት ያለብንና መንደፍም ያለብን ዕቅድ ጠቅላላውን ኢትዮጵያ እንደ ብሄራዊ፣ እንደሀብረተሰብአዊ፣ እንደማሀበራዊ፣ እንደባህልና እንደስነምግባራዊ ፕሮጀክት በመውሰድ ብቻ ነው። በዚህ ዐይነቱ ስፊ ፕሮጀክት ውስጥ ለግለሰብአዊ መብት፣ ለነጻ ኢኮኖሚ እንቅስቃሴ፣ በህብረት ለሚካሄድና በመንግስት በሚደገፍ እያለን እየነጣጠልን ማስቀመጥ እንችላለን። የገበያ ኢኮኖሚ የሚለውም ፅንሰ-ሃስብ በዚህ የሚጠቃለል ሲሆን፣ ዋና አንቀሳቃሽ ሃይል ማኑፋክቱር ነው። የትናንሽና የማዕከልኛ ኢንዱስትሪዎች፣ እንዲሁም ልዩ ልዩ የዕደ-ጥበብ ሙያዎች የሚስፋፉበት ይሆናል። ይህ ዐይነቱ ኢኮኖሚዊ ክንዋኔና አንቅስቃሴ ወደ ካፒታሊዝም ያምራ አያምራ ከዛሬውኑ ልንወስን አንችልም። የዛሬውን ህልማችንና ጅማሮአችንን አዳዲስ ኃይሎች በመምጣት ሊያፈራሱት ይችላሉ። ከሞትን በኋላ መቃብር ውስጥ ሆነን ምን እንደሚሰሩ ልናያቸውና ልንቆጣጠራቸው አንችልም። በሌላ ወገን ግን ከብዙ አገሮች ልምድ መማር እንደሚቻለው፣ አንድ እንደባህል የተወሰደ አሰራርና ሰፋ ያለው ምሁራዊ እንቅስቃሴ ያለው ህብረተሰብ ማንም እየመጣ የሚጨፍርበት አገር አይሆንም። ብዙ የሚያበላሹ ነገሮችና ኃይሎችን በምሁራዊ ኃይልና ክርክር መግታት ይቻላል። ከዚህ ስንነሳ ሰፋ ያለ የሲቪል ህብረተሰብ መቋቋም አለበት። በዚህ አማካይነት ብቻና፣ ህበረተሰብአዊ ባህርይ ያለው ኢንስቲቱሽንና አገዛዝ ከተመሰረተ የህብረተሰብአችን የዕድገት ጉዞ የተቃና ይሆናል። መልካም ንባብ!
ማሳሰቢያ፤ በዚህ መልክ ወደ ፊት ጥናታዊ ጽሁፍ እንዲቀርብ ለሚፈልጉና አገርቤትም ይህ ዐይነቱ ጥናትና ምርምር በተቋም ደረጃ እንዲስፋፋ ከተፈለገ የግዴታ ሰፋ ያለ የማቴሪያል ድጋፍ ያስፈልጋል። እንደዚህ ዐይነቱ ጥናትና ምርምር በአንድ ሰው ትከሻ ላይ ብቻ ሊወድቅ አይችልም። በጣም አድካሚና የራስን ሀብት የሚጨርስ ነው። የግዴታ ተባብሮና ተደጋግፎ መስራት ያስፈልጋል።
ሃገርና፡ ብናህሪን ቀጻልን ማእለያ ዘይብሉ ዕንወትን ብርሰትን ይወርዳ ኣሎ። ኤርትራዊ ሓበንን ንያትን ብሕሱም ክዳሃኽ ስለዝጸንሐን ዘሎን፡ ዜጋታታ ነታ ናይ ኣማኢት ኣሻሓት ከፊሉ ናጽነታ ዝተጋገጸላ ሃገሩ ራሕሪሑ ኣብ ምብትታትን ይርከብ። ኤርትራ፡ ብዘይ ህዝባ፡ ህዝባ ብዘይ ሃገረ ኤርትራ ክብራዊ መንነት ክህልዎም ኣይክእልን። እዚ ክኸውን ዝኸኣለ፡ ውጽኢት ናይ ነዊሕ ዓመታት እከይ
ፈጻሚ ኣካል ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ካብ ዕለት 23/12 ክሳብ ዕለት 25/12/2014 6ይ ስሩዕ ኣኼብኡ ኣሰላሲሉ። ኣብ ገለ ክፋላት ኣኼባ ፈጻሚ ኣካል፡ ኣቦ መንበር ስክረታርያ ማእከላይ ባይቶ’ውን ተሳቲፉ። ኣኼባ ፈጻሚ ኣካል ግ.ሃ.ድ.ኤ. ብኩለን ቤት ጽሕፈታቱ ዝቐረቡ ናይ ስራሕ ጸብጻባት ብምርኣይን ሓያልን ድኹምን ጎድንታት ስርሑ ብዓሚቝ ገምጊሙ። ካብኡ ብምብጋስ ድማ፡ ናይ ዝመጽእ ናይ ሽዱሽተ ኣዋርሕ መደብ ዕዩ ሓንጺጹ።
ኤርትራውያን ስደተኛታ ኣብ ኩሉ ቦታታት ዘሕልፍዎ ዘለዉ ጭንቅን መከራን ብዑምቀት ተራእዩ። ዝምልከቶ ኣህጉራዊ ትካላት ሓላፍነቱ ተሰኪሙ፡ ንጉዳይ ሰደተኛታት ኤርትራውያን መፍትሒ ክርከቦ፡ ግቡእ ኣቓልቦ ንክገብር ኣኼባ ፈጻሚ ኣካል ምሕጽንታ ኣቕሪቡ። ኣብ’ዚ መዳይ’ዚ መሪሕነት ውድብ፡ ምስ ዝምልከቶም ኣህጉራውን ዞናውን ትካላት ከካይዶ ዝጸንሐ ርኽክባት ንምቕጻሉን ህጹጽ መዝክራት ንምድላውን መዳባት ስሪዑ።
መንግስትን ህዝብን ኢትዮጵያ ንፍትሓዊ ቃልሲ ህዝብናን ንኤርትራውያን ስደተኛታትን ዝገብርዎ ዘለዉ ኩሉ መደያዊ ሓገዝን ምትሕብባርን ኣኼባ ፈጻሚ ኣካል ሞጎሱ ገሊጹ። ከምኡ’ውን መንግስትን ህዝብን ሱዳን ንስደተኛታትና ንዓሰርተታት ዓመታት ምዕቋቡ ምስጋናና ልዑል ምዃኑ ብምግላጽ፣ ብዝተፈላለዩ ናይ ሰብ ደላሎ ብምትሕብባር ምስ ዝተፈላለዩ ኣካላትን ኣብ ልዕሊ ስደተኛታትና ዝግበር ዘሎ ጭውያን ኢ.ሰብኣዊ ተግባራትን፡ ዝምልከቱ ኣካላት ሱዳን ብግቡእ ክከታተሎ ፈጻሚ ኣካል ጻውዒቱ ኣቕሪቡ።
በኦሮሚያ፣ በአማራና በደቡብ ክልል ተቀስቅሶ በነበረው ተቃውሞ ምክኒያት በኢትዮጵያ የተከሰተውን የሰው ሞት፣ አካል መጉደልና ንብረት መጥፋት አስመልክቶ የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብት...
የጉዞ ግልፅነት ያለው አነስተኛ ባዶ የሚረጭ የሚሞላ የፕላስቲክ ጠርሙስ የሽቶ አቶም - 20ml ወደኋላ እንደተመለሰ እና ልክ እንደ ክምችት ከተጫነ በኋላ ወዲያውኑ ይጭናል ፡፡
ፕሮፌሰር በየነ ጴጥሮስ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የተፈጥሮሳይንስ መምህርና ተመራማሪ ናቸው። ቋሚ ስራቸውየሶስተኛ ዲግሪ ተማሪዎችን ማስተማርና ማማከር ነው።ከመደበኛ ስራቸው በተጨማሪ ለ28 ዓመታት የነቃ የፖለቲካተሳታፊ ነበሩ። አሁንም የኢትዮጵያ ሶሻል ዲሞክራቲክፓርቲን በሊቀመንበርነት ይመራሉ። ፓርቲያቸው የመድረክስብስብ አባል ሲሆን፤ እርሳቸውም የስብስቡ ምክትልሊቀመንበር ናቸው።
ፕሮፌሰር በየነ፤ ለ28 ዓመታት በፖለቲካ ንቁ ተሳታፊስላደረጋቸው ምክንያት ሲናገሩ “የኢትዮጵያ የፖለቲካህይወት አለመቃናት ዕልህ አሲዞኝ ነው፤” ይላሉ።እንደርሳቸው እምነት የሰው ልጅ የፖለቲካ ፍጡር ነው።ይህ እንዲቃና ሁሉም ኢትዮጵያዊ ዜጋ ከሚሰራው ሙያበተጨማሪ በአገሪቱ የፖለቲካ ህይወት ውስጥ በነፃማገልግል መልመድ አለበት። ፖለቲካን ለጥቅምናለስልጣን ብቻ ሳይሆን ለአገርና ለህዝብ ሲባልም ዜጎችመሳተፍ እንዳለባቸው በጽኑ እምነት ይገልፃሉ።ከአንጋፈው ምሁርና ፖለቲካኛ ፕሮፌሰር በየነ ጴጥሮስ ጋርበኢትዮጵያ የፖለቲካ ትኩሳቶችና መፍትሄያቸው ዙሪያቆይታ አድርገናል። እንደሚከተለው አቅርበነዋል።
ፕሮፌሰር በየነ፡– የኢትዮጵያ ፖለቲካ መቼም ተቃንቶ አያውቅም። ምክንያቱም መተማመን የለም። አንዱ ሌላኛውን በበላይነት መግዛት ነው የሚፈልገው፤ ሌላው ይህንን መቀበል የለብኝም በማለት ይንፈራገጣል። በመሆኑም ፖለቲካችን ሁሉም የበላይነት ለመያዝ የሚደረግ ግብግብ ነው።
በፊውዳሉም ሆነ በወታደራዊው አገዛዝ ተመሳሳይ ነው። አሁንም የጎበዝ አለቆች በአገሪቱ ዴሞክራሲ እናመጣለን ብለው ከዲሞክራሲ ጋር የማይገናኝ ፍጹማዊ አምባገነን አስተዳደር ጫኑብን። ሁሉም በዙር ይህንን ነው የሚያደርጉት፤ ከዚህ ወጥተን ዘመናዊ አስተዳደር መስርተን ዜጎች ማን ማስተዳደር እንዳለበት ይወስኑ፤ ካልተስማማቸው ያወርዱታል።
ፕሮፌሰር በየነ፡– አንተ የምትለው ስልጣን ነው። ስልጣን ብፈልግ እስካሁን ከማን ጋር መመሳጠር እንዳለብኝ አውቃለሁ። እስካሁን ባለስልጣን እሆን ነበር። ይህን ግን ህሊናዬ አይፈቅደውም።
ፕሮፌሰር በየነ፡– ይህ በኢትዮጵያ ሊመጣ እንደማይችል እያየሁ ነው። ሁሉም ጽንፈኛ ነው። የበላይነቱን ለመጫን ይፈልጋል። በኢትዮጵያ የፖለቲካ ምህዳር ወስጥ ያለው ፖለቲከኛ፤ ጠባብና የተደበቀ አጀንዳ ያለው ነው። አንዳንዱም የቀን ጅቦች ይላል። ለዚህ ተትቶ የሚኬድበት ደረጃ ላይ አይደለም። ገና ብዙ ዓመት ያለፋናል።
ዕድሜያችንና ጤናችን የፈቀደውን ያህል የሚያስለፋ ነው። አንተ እንደምትለው በቀላሉ ሁሉንም የሚያግባባ አስተዳደር በአጭር ጊዜ ውስጥ ይመጣል የሚል ትንበያ የለኝም። የኢትዮጵያን ህዝብ አስማምቶ ያለአድሎና ስጋት በህዝብ ፈቃድ ስር ሆኖ የሚያስተዳድር የፖለቲካ አደረጃጀትና እንቅስቃሴ ለመፍጠር እንናፍቃለን። ስለዚህ በትግሉ መድረክ እስከተቻለኝ እቀጥላለሁ። ህይወቴ እስካለ ይህን ለውጥ ለማምጣት እታገላለሁ።
ፕሮፌሰር በየነ፡– በስልጣን ላይ ያለው ቡድን ተቧድኖና በደንብ ተዘጋጅቶ የመጣ ነው። ጉልበት፣ ሀብትና ብልጠት ያለው ቡድን ነው። በፈለገው አቅጣጫ የሚወስድና ወጣ ያለውን እየመታና የፈለገውን እያደረገ ከጨዋታ ውጭ አድርጎ የሚሄድ ነው። በ28 ዓመታት ፋታ የማይሰጥ ፖለቲካ ውስጥ ነው የቆየሁት፤ በአብዛኛው ስሰራ የነበረው የፖለቲካ ሀይሎችን ማሰባሰብ ነው። በእነዚህ ዓመታት በዚህ አካል ላይ ተጽዕኖ ማሳደር የሚችል ሀይል ለመፍጠር ስሰራ ነበር። በተናጠል ይህን ሊቋቋም የሚችል ሀይል የለም። ሊፈጠርም አይችልም። ምክንያቱም ስርዓቱ እንዲዳብር አይፈቅድለትም።
በኩርፊያና በብስጭት የተቋቋሙ ድርጅቶችን አሰባስቦ፤ አቅም ገንብቶ ያለውን ስርዓት ምርጫ አካሂዳለሁ፤ ዴሞክራት ነኝ ስለሚል በዚህ እንኳን ተጽዕኖ ለማሳደር የተሟላ ጉልበት ለማምጣት ስታገል ነው የቆየሁት። በዚህ ሂደት ብዙ ስብስቦችን መምራት ችያለሁ።
በሽግግር መንግስቱ 15 የደቡብ ፓርቲዎች ስብስብ አንድ ላይ በማምጣት “የደቡብ ኢትዮጵያ ህዝቦች ዴሞክራሲያዊ ህብረት” በሚል ወደ ሽግግሩ ገባን። ስብስቡ ከተጠበቀው ውጭ ተፅዕኖ ማድረግ ችሎ ነበር። በሽግግሩ ምክር ቤትም 17 መቀመጫ ነበረው። ቁጥሩም ከኦነግ ይበልጥ ነበር። ኢህአዴግም ከእኛ ጋር መደራደር ነበረበት። በውሳኔ ሂደት ተሳትፎው ቀላል አልነበረም። የወቅቱ መሪም በግልና በቡድን እየጠሩ ያናግሩን ነበር። ከሌላ ጋር አብረን ሚዛን እንዳንደፋ ይሰጉ ነበር።
በ1984 የአካባቢ ምርጫ ሲካሄድ ኦነግ ተገፍቶ ወጣ። እኛ ቀረን። እኛም በሽግግሩ ቻርተር ላይ የተስማማነው በዚህ መልኩ ስላልሆነ የእስካሁኑን ሽግግር እንገምግም የሚል ጥያቄ አነሳን። ኢህአዴግ ይህን አልወደደውም። በሌላ በኩል፤ ሁሉን አሳታፊ የሆነ የሰላምና የእርቅ ጉባዔ ፓሪስ ላይ ተጠራ። የደቡብ ህብረትም ተወካዮች ልከን በዚያ ተሳተፍን። ጉባዔውም ኢህአዴግ ባለበት በአዲስ አበባ መካሄድ አለበት የሚል ውሳኔ አሳለፈ። ኢህአዴግ ግን “ይቺ በቄላ ካደረች አትቆረጠምም” በማለት ከሽግግሩ መንግስት አፍራሽ ሀይሎች ጋር አብራችሁ አሲራችኋል፤ በሚል ይቅርታ እንድንጠይቅ በምክር ቤቱ ክስ አቀረበብን። ይቅርታ የሚያስጠይቅ የሰራነው ወንጀል የለም ጉባዔው ሰላማዊ ነው። የሽግግር መንግስቱን የሚያፈርስ ነገር የለም። እኛ እናንተን የት ተሰበሰባችሁ ብለን እንደማንጠይቅ ሁሉ እኛም መሰብሰብ መብታችን ነው። ከዚያ ጥቂት ተመሳጥረው አብዛኞቻችንን ከምክር ቤቱ አባላትና
ከዚያ በኋላ የኢትዮጵያ አማራጭ ሀይሎችን በማቋቋም ምርጫ ውስጥ ገባን። በሃድያ ዞን ከአንድ ኢህአዴግ የምርጫ ተወካይ ውጭ ሌሎቹን በፌዴራልም በክልልም አሸነፍን። ለ1997 ዓ.ም ምርጫ የኢትዮጵያ ዴሞክራሲያዊ ሀይሎች ህብረት የሚል ትልቅ ስብሰብ ፈጠርን። በዚያም ተወዳደርን። ከዚያ ውስጥ አንጃ ሆኖ የወጣውና በኋላ ቅንጅት የተባለው ቡድንም ከህብረቱ የወጣ ነው። በዚያ ወቅት ሁለት ትላላቅ ሀይሎች ናቸው ኢህአዴግን የተገዳደሩት፤ ከምርጫ በኋላ በተፈጠረው ሁኔታ ሲፍረከረኩ እንደገና አሰባስበን መድረክን ፈጠርን። አሁን ላይ በዚህ እየሰራን ነው።
ፕሮፌሰር በየነ፡-አንድ ልጅ ቤተሰቦቹ በደንብ ተንከባክበው ካላሳደጉት ማደግ ይችላል? እዚያው ቀጭጮ ነው የሚቀረው፤ የፖለቲካ ፓርቲዎችም ምቹ ከባቢያዊ ሁኔታና ሰፊ ምህዳር ያስፈልጋቸዋል። ጠንካራ የፖለቲካ ፓርቲ ህዝብን አደራጅቶ፤ ምርጫ ገብቶ ድምጽ ማግኘት ነው ዓላማው፤ በየአደባባዩ ወጥቶ የሚጮህ አይደለም፤ የፖለቲካ ፓርቲዎች ለማደግ ሰፊ ምህዳር ተፈጥሮ፤ ተዘጋጀቶና ደጋፊ አሰባስበው መስራት አለባቸው። የፖለቲካ ፓርቲ የጥቂት ሰዎች ሳይሆን የህዝብ ነው። የመሪዎች ሥራ የፖለቲካ ፓርቲ መስርተው ርዕዮተ ዓለም ቀርጸው ወደ ህዝብ መውሰድ ነው። ከዚያ ህዝቡ የራሱ አድርጎ መደግፍ አለበት። ለዚህ ግን ምቹ ሁኔታ የለም።
ፕሮፌሰር በየነ፡– ፖሊሲ ቀርጸህ የምትገባው እንዴት ነው? ሽፍታ ሆነህ ነው። ኦነግ፣ ግንቦት ሰባትና ሌሎችም የሚከበሩትና የሚፈሩት መሳሪያ ይዘው ጫካ ስለገቡ ነው። ወደጫካ የገቡት በሩ ስለተዘጋ ነው። እንደኛ ዓይነቱ ከነገ ዛሬ ይሻላል በሚል ተስፋ ሳይቆርጥ ጥረት ያደርጋል። እነርሱ ቶሎ ወደ ስልጣን መድረስ ይፈልጋሉ። እንደ ቡልዶዘር ደፍጥጠህ ካልገባህ በስተቀር በሰላማዊና በሰለጠነ መንገድ በሀሳብ ክርክር ለመግባት የሚፈቅድ አካሄድ አልነበረም። በዚህ ሁኔታ ፓርቲ እንዴት ይጠናከራል? ፖሊሲስ እንዴት ቀርጾ ይገባል፤ ይቀጭጫል እንጂ፤
አማራ፣ ኦሮሞ፤ እንዲህ በሚል የሚደራጁ ፓርቲዎች የርዕዮተ ዓለም ስብሰብ ሳይሆኑ ብሶት፤ ቂም በቀልና ምሬት የወለዳቸው ፓርቲዎች ናቸው። ፓርቲ መመስረት ያለበት በርዕዮተ ዓለም ነው። በዓለም ያሉትን ርዕዮቶች መሰረት አድርጎ መደራጀት ነው። ማንነቴ ስላልታወቀ ማንነቴ ይታወቅ በሚል የሚቋቋም ፓርቲ አለ። አሁን 107 ፓርቲ የሚባለው በርዕዮት ሳይሆን በተለያዩ ምሬቶች የሚቋቋሙ ናቸው። ይህ የፖለቲካ ፓርቲ ሊሆን አይችልም። የፖለቲካ ፓርቲዎችን መቁጠር ብቻ ሳይሆን፤ የተቋቋሙበትን ዓላማ ጠለቅ ብሎ አይቶ በርዕዮተ ዓለምና በሌሎች መመዘኛዎች ቢመረመር ከ107 ተራግፎ 15 ይቀራል።
ፕሮፌሰር በየነ፡– ለውጡን የጠበቅነው አልነበረም። የኢትዮጵያን ፖለቲካ ለመተንበይ አይቻልም። ብዙ ጊዜ ትንበያችንም አልሳካ እያለን ተቸግረናል። ኢህአዴጎች በቢሯቸው ቆልፈው፤ ሲፈልጉም ለአንድ ወር ሰብስባ ገብተው ልዩነታቸውን ያፍኑታል፤ አይታወቅም። ካድሬዎቻቸውም “ደርግ 17 ዓመት የገዛውን እኛ 50 ዓመት መቆየት ያቅተናል ወይ?” ሲሉ ይደመጣሉ። ይህን የሚሉት በዋዛ ሳይሆን በደህንነት መዋቅርና በአንድ ለአምስት አደረጃጀት ወጥረው በመያዝ ነው። ህውሓትም በቀላሉ ወደኋላ ይመለሳል የሚል ግምትም አልነበረንም። ከዚህ ተነስተን አሁን የመጣው ለውጥ ይመጣል የሚል ግምት አልነበረኝም። ዶክተር አብይና ሌሎች በዚህ መልኩ መውጣታቸው ደንቆናል።
አሁን ያለው ለውጥ ብዙ ተስፋ የሚጭር ነው። ቋንቋው ሳይቀር በፊት ከነበረው ኢህአዴጋዊ አነጋገር የተለየ በመሆኑ ህዝብ መስማት የሚፈልገው ነው። ጠቅላይ ሚኒስትር አብይ ይዘው የመጡት ጉዳይ፤ ትንታኔ ለየት ያለ አቀራረብ ነው። ህብረተሰቡ ተስፋ እንዲያድርበት አድርጓል። ንግግሮችን በተግባር በማስደገፍ መሬት የረገጠ እንዲሆን ማድረግ ግን ይገባል።
በእርሳቸውም “የምናደርገው ጥረት ምን ይመስልሃል?” ተብዬ አውቃለሁ። ከበፊቱ ብዙ የተሻለ ነገር እንዳለ በማንሳት እያንዳንዱ ቃል በህግ በፖሊሲ እየተደገፈ እታች ህዝብ ዘንድ መውረድ አለበት እላለሁ። ብዙ ጥረትም አድርገዋል። ችግሩ አሁንም የፖሊሲ ለውጥ የለም የአፈጻጸም እንጂ፤ አብዮታዊ ዲሞክራሲን ጠቅላይ ሚኒስትሩም ነክተዋት አያውቁም። ሰው ከሰው ይለያል የዶክተር አብይ የተለየ ነው። ህዝብን የማያስቆጣ፤ ተስፋ የሚሰጥም ነው። ከሃይማኖቱም ከተለያየ አንፃር በማድረግ እየሰሩ ነው። እኛም በገንቢነቱ ደግፈነዋል። ኢህአዴግ ሲፍረከረክ አንድ ብሄራዊ መንግስት ይቋቋም ነው ያልነው። ኢህአዴጎች ይህን መስመር አልፈለጉትም። ጠቅላይ ሚኒስትር አብይም እኛ እየሰራን ነው በዚያ ይፈታል ነው ያሉት።
ፕሮፌሰር በየነ፡– መስተካከል የሚገባቸው ነገሮች አሉ። በመጀመሪያው የህግ የበላይነት ማስከበር አለባቸው። ማንም የጎበዝ አለቃ እየተነሳ በመገናኛ ብዙሃንም፤ በምንም እየተነሳ ከህዝብ ፍላጎትና ርዕይ ውጭ አገሪቱን የሚያናጋ ነፃነት መስጠት ትክክል አይደለም። በክፍለ አገር ህዝብ ሲዘረፍ ፖሊስ ቆሞ ነው የሚያየው፤ ከመታሀራ ተደውሎ እንደተነገረን ፖሊስ እያየ ሆ ብሎ መጥቶ ከሱቅ እቃ እየጫኑ ነው የሚሄዱት፤ ፖሊስ የህዝቡን መብት ማስከበር አለበት። ከጠቅላይ ሚኒስትሩም ጋር ስንገናኝ አንስተናል። እርሳቸው ከዚህ በፊት ታፍኖ የነበረው ህዝብ ትንሽ ይተንፍስ ነው የሚሉት፤ መተንፈሱ ግን ወደ ጋጠ-ወጥነት ተሻገረ። ማንም ተነስቶ “እዚህ በእኛ አካባቢ ምን ትሰራለህ?” ይላል። ዜጎች በአገሪቱ ላይ ያላቸውን እምነት ጥያቄ ውስጥ የሚያስገባ ነው። ከመንግስት ጋር ጦርነት ሁሉ የሚገጥም እየተፈጠረ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትሩም ከአቅማቸው በላይ ነው እንዳንል የብዙ ዜጎችን ህይወት ከቀጠፈ በኋላ እያረጋጉ ነው። ይህ ትክክል አይደለም፤ አገሪቱን ዋጋ የሚያስከፍል ነው።
ፕሮፌሰር በየነ፡– ኢህአዴግ ቀደም ብሎ መሰባሰብ ነበረበት። ከዚህ ቀደምም አርዓያ መሆን ነበረብህ ስንል ወቅሰነዋል። እናንተ ምሳሌ ሳትሆኑ ሌሎቹን ተበታትናችኋል ትላላችሁ። እናንተ ለ28 ዓመታት በግንባር ተቧድናችሁ ነው የቆያችሁት እናም አርዓያ አይደላችሁም ብለናቸዋል። የሚወክሏቸውን ክልሎችም በሙሉ እንኳን አሳታፊ አይደሉም። ቀደም ብለው ቢዋሀዱ ኖሮ ህውሓት አኩርፎ ጠርዝ ላይ አይሆንም ነበር። እነገሌ አይታመኑም የሚለው አይመጣምም ነበር። አንድ ፓርቲ ነዋ! አሁን ግን ራሳቸውን የቻሉ ፓርቲዎች ናቸው። 28 ዓመት የኢትዮጵያና የራሳቸው ፖለቲካ እንዳያድግ አድርግው ነው የቆዩት፤ ዛሬ ላይ መዋህዳቸው ጊዜ ያለፈበት ቢሆንም ተገቢነት ያለው ነው።
ፕሮፌሰር በየነ፡– ይህ የምናፍርበት ነው። የህግ የበላይነት፤ ዴሞክራሲና መልካም አስተዳደር ቢኖር አይከሰትም ነበር። ኢህአዴጎች ፍቱን መድሃኒት ብለው ያዘዙት መርዝ አሁን ላይ ለመሰብሰብ አስቸጋሪ ሆኗል። ይህ አፈና ያመጣው ነው። ብቃት የሌላቸውና በየቦታው ዓላማ አራማጆች በሚል በህዝብ ላይ የተሾሙ ካድሬዎች የፈጠሩት የአላዋቂነት ስራ ነው። ድንገት እየተነሱ ህዝብን እኛን አትመስልም ከዚህ ለቅቀህ ሂድ ማለት ያለዋቂዎች ሥራና አገር እንዴት እንደሚተዳደር ያለመገንዘብ ነው።
ተደባልቆ መኖር የዓለም ህዝብ ጠባይ ነው። የትም ዓለም “ንጹህ” እና የአንድ ብሄር ብሎ ነገር የለም። ኢትዮጵያ በዚህ የተለየች አትሆንም። ኢህአዴጎች ግን፤ በተለይም የህውሓት ትርክት ይህን ነው እንዳለ የሚያስቀምጠው፤ እያንዳንዱ እየተነሳ የእኛ መሬት ነው። የአባቶቻችን የሚለው ነገር ውስጥ ገብቶ የመሀይም ስራ ተሰራ። ለአላዋቂ ካድሬ ሲፈልግ ተኩሶ እንዲገድል፤ ሲፈልግ ከአገር እንዲያባርርና እንደፈለገው እንዲያደርግ ፈቃድ ተሰጠ። ዲሞክራሲ፤ የህግ የበላይነት መልካም አስተዳደር ጠፋ። ዛሬ ላይ ለዜጎች ስቃይ ሆነ።
በየቦታው ያለውን መፈናቀልና ሰቆቆ ለማስቀረት ዴሞክራሲን፣ የህግ የበላይነትና መልካም አስተዳደርን ማስፈን ይገባል። የዓለምን፤ የሰዎችንም ስብጥር እንዴት በአንድ አገር ሊኖር እንደሚችል ምክንያታዊ በሆነ መንገድ ማሳወቅ አለብን። አሁን ቀርቶ አያቶቻችን እንዴት ተቻችለው ይኖሩ እንደነበር ማስተማርና ወደ ዜሮ መውረድ እንዳሌለብን ማስረዳት ይገባናል። ከአንድ ዘር መፈጠር፤ ራስን ቅዱስ አድርጎ ማየትና ንጹህ አድርጎ ማሰብ ትክክል አለመሆኑን ማስረጽ ይገባል።
ፕሮፌሰር በየነ፡– አዲስ አበባ ደሴት አይደለም። በአገር ማዕቀፍ ውስጥ የሚታይ ነው። በምርጫው ህግና አፈጻፀም ላይ እምነት በሌለበት አገር ምርጫ ማካሄድ ውጤት የለውም። የአዲስ አበባ ቀርቶ የጉለሌ ምርጫ ሊካሄድ አይችልም። በጥቅሉ ነው መታየት ያለበት፤ በአገር ደረጃ የፖለቲካ ምህዳሩ ሳይሰፋ አዲስ አበባን ነጥሎ መውሰድ አይቻልም። አለበለዚያ የይሰሙላ ይሆናል።
ፕሮፌሰር በየነ፡– ከፈለግህ በማንኛውም ነገር ላይ መጨቃጨቅ ትችላለህ። ጭቅጭቁ አያስገርምም። በቤት ውስጥም እናትና አባትም ይጨቃጨቃሉ። አዲስ አበባ በሽግግሩ ወቅት ክልል 14 ተብሎ ራሱን የቻለ አስተዳደር እንዲሆን ተወስኖ ተቀባይነት አግኝቷል። በህገ መንግስቱም ወደ ማዘጋጃ ተቀይሮ ራሱን የቻለ አስተዳደር እንዲሆን ተደርጎ ተወስኗል። ስለሆነም በሽግግርም ወቅትም ሆነ በህገ መንግስቱ አስተዳደራዊ ሁኔታው ይታወቃል። የአዲስ አበባ ክልልም ከየት እስከየት እንደሆነ እልህ አስጨራሽ ክርክር ተደርጎ ስለተወሰነ የሚታወቅ ነው። ይህን ሄዶ ማየትም ይቻላል። ከዚያ በኋላ ይህን የሚከልስ አዋጅም አልወጣም። ስለሚታወቅም ነው አንድ ኮንዲሚኒየም ወሰን አልፎ ተሰራ የተባለው፤ የአዲስ አበባን ወሰን አልፈው፤ ኦሮሚያ ክልል ውስጥ የገነቡ የአዲስ አበባ ባለስልጣናት እብዶች ናቸው። እንደሚያጣላና እንደማያግባባ ይታወቃል፤ በጓደኝነት “ተው እባክህ ዝም ብለህ ስራ” ተባብለው ከሆነ አሁን ዋጋ ይከፍላሉ። አዲስ አበባ በዚያ ንብረት ላይ ያወጣውን ወጪ መክሰር አለበት በእኔ እምነት፤ በህገ አግባብም መሄድ አለበት።
የኦሮሚያ ልዩ ጥቅም የተባለውን ተደራድሮ ስምምነት ማድረግ ነው። አገልግሎቱን በተመለከተ ውሃ፤ መብራት፤ የቆሻሻ አወጋገድና ሌሎች ነገሮች ላይ መደራደር ነው። ይህን ምንም ሳያደርጉ ቆይተው አሁን ያጨቃጭቁናል። ይህን ሀላፊነት መውሰድ ያለበት ኢህአዴግ ነው። ከዚያ ውጭ በአዲስ የፖለቲካ ፍላጎት አዲስ አበባ ፊንፊኔ ነው፤ በረሮ ነው እያሉ ወዲያና ወዲህ የሚላገው ነገር ቅንነት የሌለው ክርክር ነው። ለምን ብትለኝ፤ አሁን የተሰባሰበው የፖለቲካ ቡድን ሁሉ ህገ መንግስቱ እስከሚሻሻል ድረስ ባለው ህገ መንግስት እንቀሳቀሳለሁ ብሎ ነው የገባው፤ ጦረኛ ነኝ ያለውም፤ እድሜ ይፍታህ የተፈረደበትም፤ ሬዲዮና ቴሌቪዥን ይዞ አክቲቪስት ነኝ ባይም በህገ መንግስቱ መሠረት ነው የተለቀቀውም፤ የመጣውም፤ ህገ መንግስቱ ሳይሻሻል ምናምን እያሉ የሚያውኩን የቅንነት ችግር ነው። ይህ በጣም ያናድደኛል። ይህን አክብረው ለመስራት ፈቃደኛ ካልሆኑ ለምን መጡ? እንደዚያ ከሆነ በህገ መንግስቱ አግባብ መምጣት የለባቸውም። ይህ የሚያነሱት ጥያቄ የጦርነት ጥያቄ ነው። በሰላማዊ መንገድ እንንቀሳቀሳለን ብለው መጥተው እኔ አልደመጥም እያሉ ነው ጦርነት የሚያውጁት፤ ትክክል አይደለም።
ፕሮፌሰር በየነ፡– በሽግግር መንግስቱ ወቅት የአጠቃላይ ትምህርት ምክትል ትምህርት ሚኒስትር ነበርኩ። ዋናው ስራ በጦርነቱ የወደሙትን ትምህርት ቤቶች በማቋቋም ሚና ተጫውቻለሁ። አሁን ላይ ባሉት የትምህርት ተቋማት ላይ የራሴ ግብዓት አለኝ። የትምህርት ፖሊሲውን በወቅቱ አለቃችን በነበሩት ጠቅላይ ሚኒስትሩ መገምገም ጀመሩ ተብሎ የቤት ስራ ተሰጥቶኛል። ስድስት ወር ያህል የትምህርት ባለሙያዎችን ይዤ ቅዳሜ ቅዳሜ ከጠዋት እስከ ምሳ ሰዓት እየተሰበሰብን የፖሊሲ አቅጣጫ ሰርተናል። ባለን የፖለቲካ ልዩነት ከትምህርት ሚኒስቴር አንስተው ወደ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ጽ/ቤት ወሰዱኝ። ያኔ ከእኛ ከባለሙያዎች ወጥቶ የተሰራ የትምህርት ፖሊሲ ነው አገርን ለችግር የዳረገው፤ በእኛ አልተሰራም። በግምገማው ሂደትም “ለምንድን ነው?” ብዬ ስጠይቅ ዶክተር በየነ አንተ የራስህን መንግስት ስታቋቁም በባለሙያ ታሰራዋለህ አሉኝ። የዚያን ጊዜ በሽታ አሁን የትምህርት ስርዓቱን አያወከ ነው። አሁንም እንኳን የተዘጋጀው የትምህርት ፍኖተ ካርታ ጠቅላይ ሚኒስትሩ እነሱ መኖር አለባቸው ብለው ሰብሰባው ጠዋት ሊካሄድ ሲል ማታ ነው የተነገረን፤ ዩኒቨርሲቲዎችም ከፍተኛ ባለሙያ አልላኩም። አሁንም በተሰራው የትምህርት ፍኖተ ካርታ ላይ ምሁራንን ለማሳተፍ በሩን የመክፈት አዝማሚያ የለም።
ፕሮፌሰር በየነ፡– መሬት ላይ ያለው ሁኔታ መስራት የሚፈለገውን ነገር ችግር ላይ ሊጥል ይችላል። የህዝብና ቤት ቆጠራ ጠባያቸው አንድ ነው። ቤት ለቤት ሄዶ ነው የሚቆጠረው። ይህን ለማከናወን በአገሪቱ የተረጋጋ ሁኔታ መኖር አለበት። በተለያየ ቦታ ግጭት አለ። “እኔም አለሁ፣ እኔ አልተደመጥሁም” እያለ በቁምህ የሚገድል ባለበት ሁኔታ በሁሉም ቦታ አጀብ ተልኮ አይቻልም። ይህን ዋስትና ለመስጠት ይቸግራል ብሎ የማራዘም ውሳኔ ማሳለፍ ተገቢ ነው። ባይወሰን ነው የሚገርመኝ፤ ተገቢ መረጃ ለማግኘት ነው የሚቆጠረው፤ 99 ከመቶ ፈጸምሁ ለማለት ቆጠራው መካሄድ የለበትም። የተፈናቀለ ህዝብ አለ። ውሳኔያቸውን አከብራለሁ። ስላልተቆጠረም የዓለም መጨረሻ አይደለም። የሚያነታርኩንን ነገሮች መፍታት ነው።
በዚህ ጽሑፍ ላይ ያለንን አስተያየት እንደሚከተለው ነው- “የውሃ ዶፒንግ ብቻ በመጠጥ ረገድ ጥሩ ውጤቶችን ማስገኘቱ በጣም የሚያስደንቅ ነው ፣ ሌሎቹ የምጣኔ ሀብት ባለሞያዎችም በቀላሉ“ ይችላሉ ”ግን ሙከራው በሚቀዘቅዝበት ጊዜ ከመጠን በላይ መበከሉን አስተውሏል (ምናልባትም በመርፌ የተተከለው የውሃ እና ለስብሰባው ማመቻቸት)
በተጨማሪም ፣ ለድህነት የተከተለውን የሙከራ ፕሮቶኮል አናውቅም ... ይህ በዝቅተኛ ፍጥነት ከተከናወነ (በአረፋው ውስጥ ከፍተኛው መሳብ እና በአለቃሹ ውስጥ ያለው ዝቅተኛ የሙቀት መጠን) እንደዚህ ያሉ ውጤቶችን ማየቱ አያስገርምም ... በመርፌ ሀ በሞተር ውስጥ ከፍተኛ መጠን ያለው ውሃ ማቃጠልን አያበረታታም ፣ በተቃራኒው ግን ፡፡
በተለያዩ የነዳጅ ቆጣቢዎች ላይ በዚህ ጽሑፍ ሌሎች ገጾች ውስጥ እውነተኛ ትርፍ የሚያገኘው የፓንቶን ሬአክተር ብቻ መሆኑን ልብ ሊባል ይገባል ፡፡ ከ 8,9L ይልቅ 10,7L ቀድሞውኑ ቆንጆ ነው ፣ ሌሎቹ በጥሩ ሁኔታ ውስጥ ምንም አይጨምሩም (ተጨማሪዎች) ፣ + ለከፋ 1 + 100 ሊትር ለ XNUMX (ionizer)
በእንደዚህ ጥሩ ውጤት በራስ-ፕላስ የተፈተነ የአማተር ስብሰባ ማየቱ አሁንም እጅግ ያረካል ፡፡ ለቃጠሎው ፣ ምንም የሚያስደንቅ ነገር የለም ፡፡ በሞተሩ እና በቀሪው መካከል ባለማመቻቸት መካከል ይህ ይጠበቃል ፡፡
* ህወሐት እንዴት እና መቼ ስልጣን ከእጁ እንደወጣ ሳያውቀው ስልጣንን ድንገት የለውጥ ሀይሎች እጅ ውስጥ ሆና አያት! ስሥልጣን ማለት ለእነርሱ መዝረፍ፣ መግደል፣ ማሰርና ማሳደድ ነበር፤ ያ የለመዱት ዝርፊያና ግድያ ሲቀርባቸው ያክለፈልፋቸው ጀመር በሀገር ውስጥም በውጭም ማመሡን ማተረማመሱን ስራዬ ብለው ተያያዙት በዚህም አላበቁ በዲፕሎማሲ ጭምብል ማሴሩን ተያይዘውታል አልተሳካም እንጂ…!
የህወሀቱ ተጠሪ ስዩም መስፍን በዲፕሎማት ጭንብል የቻይና ባለስልጣንን እንዲህ ማለቱ ተነግሯል፡ “….ኢትዮጵያ ባሁኑ ግዜ እየፈረሰች ትገኛለች ፤ ሁከት ፣ ብጥብጥና የእርስ በርስ ግጪት ዉስጥ በመግባቷ አገሪቷ ያላችሁትን ብድር ችላ አትመልስላቹም። ዶ/ር አብይ አገር መምራት ስለማይችል ኢንቨስትመንታችሁ ይዘረፋል ፣ ብድራችሁ አይከፈልም ከኛ ጋር ስሩ….” የሚል አሳፋሪ ተማጽኖ ያቀረበ ሲሆን..
“….የኢትዮጵያ መንግስት አሁን በአፍሪካ ካሉት መንግስታት ቀዳሚ እዉቅና ያገኘ መሆኑን እናዉቃለን ፣ የአለም መንግስታትም ለኢትዮጵያ እዉቅና ከመስጠትም ባሻገር የጀመረችዉን አዲስ የፖለቲካ ሥነምህዳር ዘላቂ እንድታደርግ የበኩላቸዉን እየተወጡ ባሉበት ወቅት ቻይና ለብቻ ከናንተ ጋር ግንኙነት አትፈጥርም!” በማለት የቅሌት ካባ አልብሳዋለች። ይሄንኑ መረጃ የቻይና መንግስት ሳይ ውል ሳይ ድር ለዶ/ር አብይ እንዳቀበሉ ከቅርብ ሰዎች መረጃውን ማግኘት ተችሏል።
ባለፈው የኢሀዴግ ምርጫ ላይ ዶ/ር ደብረ ወ*ብ መሸነፉን ካረጋገጠ በኋላ ምንድን ነበር ያለን? “እኔ እራሴ አትምረጡኝ ብዬ ቅስቀሳ አድርጌ ነው!” በአለም ላይ የመጀመሪያው ብቸኛው ተወዳዳሪ ሰው ፣ ለውድድር ቀርቦ አትመርጡኝ የሚል :። ካልፈለክ ለምን ውድድር ውስጥ ገባህ መጀመሪያውኑ?! በራሱ ፍላጎት ዶ/ር አብይ እንዲመረጥ እንዳደረገ ነገረን፣ ታዲያ እራሳችሁ በፍላጎት እንዲመረጥ ያደረጋችሁትን ጠ/ሚ ስራውን እንዳይሰራ ጠልፋችሁ ለመጣል የምትሯሯጡት ለምንድ ነው? በአለም አቀፍ ደረጃ መምራት አይችልም እያላችሁ ድጋፍ ለማሳጣት ጉድጓድ የምትቆፍሩት ለምንድ ነው?!
አወ! እውነታው ሁልግዜ እያጭበረበራችሁና እያስፈራራችሁ ምንም ምርጫና ተወዳዳሪ በሌለበት አሸነፍን ብላችሁ ብቅ ስትሉ ነበር፣ ዘንድሮ ግን አልተሳካም! በኦሮሞና በአማራ መካከል የጠላትነት ግንብ ገንብታችሁ፣ በኦህዴድና በብአዴን መሀከል አለመተማመንን ፈጥራችሁ እድሜ ልክ ከናንተ አልፎ እስከነ ልጅ ልጆቻችሁ ድረስ እየቀጠቀጣችና እየዘረፋችሁ ልትገዙን ፣ልጆቻችሁ ሁሉ “ገና ሞቶ አመት እንገዛችኋለን!” እያሉ ሲፎክሩብን ፣ ቅኝ ገዢነታቸውን በኩራት ሲነግሩን ነበር! ነገር ግን ባልታሰበና ባልተጠበቀ ሁኔታ ታሪክ ተቀየረ!
ከኦህዴድ ውስጥ እና ከብአዴን ውስጥ መናበብ ተጀመረ፣ መተማመን ተጀመረ፣ ለብቻቸው መነጋርና መመካር ጀመሩ፣ የህወሐት ተንኮል ከገባቸው ቆይቷል፣ በተለይ በኦሮሞ ህዝብና በአማራ ህዝብ መሀከል ለማቀራረብ ስራ መስራት ጀመሩ፣ በኦህዴድ በኩል “ጣና ኬኛ” በሚል መርህ 200 የሚሆኑ የኦሮሚያ ወጣቶች የጣናን እምቦጭ ለመንቀል ወደ ባህርዳር አቀኑ! ከእምቦጩም በላይ ትልቅ መልክት ነበረው! በመቀጠል በአቶ ለማ መገርሳ የሚመራ የልኡካን ቡድን ከታዋቂ የኦሮምኛ ዘፋኝ አርቲስቶች ጋር ወደ ባህርዳር ተጓዘ! ጥሩ ሞቅ ደመቅ ያለ አቀባበል ተደረገላቸው! በህወሐት እሳትና ጭድ የተባሉት ህዝቦች እሳትና ጭድ ሳይሆኑ ክርና መርፌ፣ እንደገመድ የተሳሰሩ መሆናቸውን እና በምንም አይነት መንገድ የማይለያዩ ህዝቦች መሆናቸው ኦቦ ለማ አስረግጠው ተናገሩ! ከህዝቡ ጋር ስለአንድነት ተወያዩ፣ ተመካከሩ!
በሁለቱ መሀከል የተጀመረው መናበብ እና መተማመን አንደር ግራውንድ ስራውን ሲሰራ ቆይቶ በምርጫው ወቅት ህወሐትን ከጨዋታ ውጭ አደረጉት! ህወሐት እንዴት እና መቼ ስልጣን ከጁ እንደወጣ ሳያውቀው ስልጣን ወደ የለውጥ ሀይሎች እጅ ገባ! መዝረፍና መግደል የለመደው ህወሐት እየቆዬ ባሰበው ቁጥር ያቀዠው ጀመር፣ እውነቱን መቀበል አልፈለገም፣ አሁንም የተለመደውን የአሸባሪነት ባህሪውን አጠናክሮ ቀጥሎበታል፣ አገር እያተራመሰ ነው፣ ህዝብ እርስ በእርስ እያጫረሰ ነው!
በግልፅ አማረኛ ሊያውቁት የሚገባው ጉዳይ ዳግም ወደ ስልጣን መምጣት እንደማይችሉ ነው! ህዝቡ ዘረኛውን፣ ዘራፊውን፣ ግብረ ሰዶማዊውን፣ ወንጀለኛውን እና ፀረ ኢትዮጵያዊውን ህወሐትን ዳግም ማየት አይፈልግም! ለዚህ ደግሞ የሚከፈለው ሁሉ ይከፈላል!
ካብ ትግራይ ኣብ ፕሪምየር ሊግ ዝሳተፋ ክልተ ጋንታታት፣ ከተማ መቐለን ዩኒቨርስቲ ወልዋሎ ዓዲግራትን’ውን ከምዘለዋ ዝዝከር’ዩ። እዚ ማለት ትግራይ ሰለስተ ጋንታታት ኣብ ፕሪምየር ሊግ ክትውከል’ያ።
ETHIOPIA - የእግር ኳሱ ሰዉ በዊልቸር | ዝነኛዉ የእግር ኳስ ሊቅ ሻዉል ሀይሌ በድሬዳዋ ሥታድየም ይሮጥባቸዉና ጎል ያሥቆጥርባቸዉ የነበሩት እግሮቹ መራመድ ተሥኗቸዉ በዊልቸር ላይ ዉለዋል።በአንደበቱም መናገር ተስኖታል።
እርሶም ለፅዳት መጠበቂያ (ዳይፐር) መግዣ የሚሆነውን ከተቻለም ውጭ ሀገር ሄዶ መታከም የሚችልበትን መንገድ ከ50 ብር ጀምሮ የአቅሞን እንዲተባበሩን እንጠይቃለን።
መንግስቲ ኤርትራ፣ መማህራን ኣብ ናይ ክረምቲ ናይ ዕረፍቲ ግዜኦም ናብ ታዕሊም ክወርዱ ምውሳኑ፣ ነቲ ድሮ እናተዳኸመ ክመጽእ ዝጸንሐ መስርሕ ምምሃርን ምስትምሃርን ዘጋድድ ምዃኒ ይግለጽ።
ብስም ህዝባዊ ሰራዊት ዝተጠርነፉ ክሳብ 65 ዓመት ዝዕድሚኦም ኣቦታትን ከምኡ’ውን ደቂንስትዮን ካብ ወጻኢ ዝተመልሱ ከፈልቲ ክልተ ካብ ሚእቲን ብምሉኦም ናብ ታዕሊም ክውርዱ ከምዝተገደዱ ኣይርሳዕን።
ህዝቢ’ውን ነዚ ናይ ግዜ ገደብ ዘይብሉ ግዱድ ወትሃደራዊ ዕስክርና መንእሰያት ይኹን፣ ግዱድ ታዕሊም ወለድን ዘለዎም ዘለዎ ዘይዕጋበት ንምግላጽ፣ ናብ ታዕሊም ከይወርድ ምሕንጋድን፣ ካብ ሃገራዊ ኣገልግሎታት ምህዳምን ዝኣመሰለ ዝተፈላለየ ናይ ተቓውሞ ምልክታት የርኢ’ዩ።
የሰው ደም ማየት አልችልም! መፈጠሬን ያስጠላኛል! ነስር ባቅሙ ቀኔን ይቀማኛል። ከስፖርት እንኳን ቦክስ አልወድም። ሁለት የማይተዋወቁ ሰዎች፣ ለመብት ትግል አይደለ፣ ለዳቦ አይደለ፣ ለጨዋታ ብለው እንኳን እንዲሁ ተያይዘው ሲተናነቁ ሳይ አልችልም። አቅመ ቢስ ነኝ! ደም ሳይ ያዞረኛል! (ይገርመኛል! እንዲህ ሆኖ እንኳን ትክክለኛው የወታደርነት ዲሲፕሊን ይማርከኛል። ‘ሳድግ ወታደር እሆናለሁ’ እል ነበር። እንደልጅ ምኞቴ ያላደረገብኝ አምላክ ይመስገን!)
ይኸው ብሎ ብሎ ስለሞት አሳሰበኝ። ሰው ከሥራ፣ ከተሳትፎዎች፣ ከስልጣን እና ከሌሎች ጉዳዮች ላይ ራሱን በገዛ ፈቃዱ እንደሚያሰናብት ሁሉ፥ በአግባቡ መኖር እና ማኖር ያልቻለ ሰው፥ ራሱን ከኑሮ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ የሚያሰናብትበትን ስነልቡና አሰላሰልኩት። ስለዘላለማዊ ሕይወት ተብሎ መስበክ ይቅር ይባል ይሆናል እንጂ፥ ብዙ ራሳቸውን ማጥፋት የሚገባቸው ሰዎች ንጹሐንን በግፍና በገፍ እያጠፉ ነው። ራስን ከሥራ ብቻ ሳይሆን፥ ከኑሮም ላይ ማግለል እና “በቃኝ” ማለት እንደሽንፈትና ራስ ወዳድነት ብቻ መቆጠር የሚገባው አይደለም። አንዳንዴ ከንቱነትን እና የራስን ጭካኔ ማሸነፍም ነው። ለራስ ክፋት እጅ መስጠት ነው።
ሰው እንዴት የሰው ደም ለማፍሰስ ከእንቅልፉ ይነሳል??? ሰው እንዴት የእለት እቅዱ ውስጥ “መግደልና መደብደብ” ይኖሩታል??? ሰው ሲያሰቃዩ ውለውስ እንዴት ያንቀላፋሉ?? ከዚህ ሞት አይሻልም?! ሺህ ዓመት አይኖር! ሀብት ንብረትም ያልፋሉ! የራስ ዛሬ ባይስተዋል፥ የአምባገነን ጎረቤት ትናንት እንዴት ይዘነጋል?? ድምጾችስ በታፈኑት ልክ እንደሚፈነዱስ እንዴት ሳያውቁ ቀሩ??
ምንም እንኳን፥ ፍትህ ሳይፈጸምበት ወንጀለኛ እንደዋዛ እንዲሞት ባልደግፍም (አሁን የአቶ መለስ የተቀላጠፈ ሞት እንዴት እንደሚያንገበግበኝ! ነገር ዓለሙን ቆጣጥሮት፣ ሸሩን ተብትቦ ከነወንጀሉ፣ ፍትህ ሳይፈጸምበት ሄደ። ነፍስ ይማር!) ብዙ ባለስልጣናት የንጹሀንን ደም ማፍሰስ ካላቆሙ፣ እስርና ግድያውን አቁመው ለመነጋገር ካልቀረቡ፥ ራሳቸውን ከኑሮ ላይ እንዲያገልሉ እመኛለሁ። ከቤተመንግስት እና ዙሪያዋ ብዙ የራስ ማጥፋት (suicide) ወሬዎችን ብሰማ እመኛለሁ።
ወታደሩስ፥ ይሄ ሁሉ ሰው አደባባይ ወጥቶ ተቃውሞውን ሲያሰማና ጥያቄዎችን ሲያነሳ፥ እንዴት እንደ አንድ ኗሪ “ምንድን ነው?” ብሎ ላይጠይቅ ቻለ? ስለተባለ ብቻ እንዴት ይተኩሳል? የመንግስት ወዳጆችና ካድሬዎች ቢሆኑስ፥ የፈለገውን ያህል በሆድ ቢተበተቡ፣ ይህንን ሁሉ ግፍ እያዩ እንዴት ተቃውሞ አያሰሙም? ተቃውሞ ማሰማቱ ቢቀር፥ እንዴት አፋቸውን ሞልተው ለመንግስት ይከራከራሉ? አንድ ሰው የስንት አውቶብስ ዋጋ አለው? ቁስንስ የሚፈበርከው ሰላም ያገኘ የሰው ልጅ አእምሮ አይደለም? አንድ ሰላም ባስ ቢቃጠል ነጠላ አሸርጣችሁ “እዬዬ” ስትሉ የነበራችሁ፥ በሁለት ቀናት ከመቶ በላይ ሰው ሲገደል ምን ተሰማችሁ??
መቼስ ዝም ብለው ደም እያፈሰሱ፣ እያሰሩ እና እየገረፉ በሰላም መኖር አይቻልም። የንጹህ ሰው ደም ሰማየ ሰማያትን ሰንጥቆ ያስተጋባል! እስካንገት ደርሶም ያንቃል! በምድረ በዳ መቅበዝበዝም ገንዘባቸው ይሆናል! የጊዜ ጉዳይ ነው እንጂ፥ መልካምም ሆነ ክፉ ሥራ ዋጋውን ያገኛል!
ተቓወምቲ ሰልፈኛታት ሱዳን ዋላ’ዃ ወከልቶም ምስ መሰጋገሪ ወታሃደራዊ ቤት ምኽሪ ሱዳን ልዝብ እንተቐጸሉ ጠለቦም ክሳብ ዝማላእ ኮፍ ናይ ምባል አድማ ከምዝቕጽልዎ ሎሚ ሶኑይ ኣፍሊጦም።