Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ጸሎት ክውንነትን ልብን ንምልዋጥ ሕይወትናን ይቕይርን ናብ ናይ እግዚኣብሔር መገዲ የቕርበና። ቅዱስ ኣቦና ኣብዚ ሒዝናዮ ዘሎና ወርሓ ታሕሳስ 2020 ዓ.ም. ጸሎት ናይ ጸሎት ሓሳብ ክኸውን ብምዝኽኻር፡ “ጸሎት ናይ ቤተ ክርስቲያን ተልእኾ ሕመረትን ምስ እግዚኣብሔር ዘዛትይ መፍትሕ እውን እዩ”። ኣብ ዝኾነ ይኹን እዋን ወንጌል ከነንብብ እንኮለና ንኢየሱስ ኢና ጽን እንብል፡ ምስ ኢየሱስ ኢና እንዛረብ፥ ንኣኡ ጽን ንብል መልሲ ኸኣ ንህብ፡ ጸሎት ማለት ንሱ እዩ፡ ክንጽልይ እንከሎና ልብና ይልወጥ፡ ብዙሕ ንገራት እውን ነሳልጥ፡ ብዘይ ጸሎት ኩሉ ከንቱ እዩ ዝኸውን፡ ምስ ኢየሱስ ክርስቶስ ዘሎና ግላዊ ርክብ በቲ ጸላይ ሕይወት ዝልግስ ቃል እግዚኣብሔር ክዕንገል መታን ንጽልይ ዝበሉ ቅዱስነቶም እቲ ብምስማዐ ርእየት ዘመሓላለፍዎ ናይ ወርሒ ታሕሳስ 2020 ዓ.ም. ናይ ጸሎት ሓሳብ ኣብ መላእ ኵላዊት ቤተ ክርስቲያን፥ ነቲ ዕለት 28 ሰነ 2019 ዓ.ም. ምስቲ ዓለም ሓቆፍ መረብታዊ ማሕብር ንጸሎት ኣባላት ኣብ ዘካየድዎ ርክብ፥ “ኣብ ጽሞና ነፍሲ ወከፍና ብልቡ ይጽልይ” እንክብሉ ዘስመሩሉ ሓሳብ ኣዘኻኺሮም ይዛዝሙ።
እቲ ዓለም ሓቆፍ መረብታዊ ርክብ ንናይ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ጸሎት ማሕበር ዘመሓላለፎ ናይ ቅዱስነቶም ናይ ወርሓ ታሕሳስ 2020 ዓ.ም. ናይ ጸሎት ሓሳብ ኣብ ኵላዊት ቤተ ክርስቲያን፥ ምስቲ ኣብዚ እዋን’ዚ እንነብሮ ዘሎና እዋን ለብዒን ምስቲ ሓድሽ ዓመት ሊጡርጊያ ዘመነ ምጽኣት ዝተተሓሓዘ እዩ”፥ እዚ ናይ ቅዱስነቶም ናይ ጸሎት ሓሳብ ዝሓለፈ ዕለት 27 መጋቢት 2019 ዓ.ም. ኣብ ባዚሊካ ቅዱስ ጴጥሮስ ኣብ ቅድሚ እቲ እነሕልፎ ዘሎና ስቓይ፡ “ኩላቶም ሓደ መታን ኪኾኑ” (ዮሓ። 17,21) ዝብል ናይ ኢየሱስ ክህነታዊ ጸሎት ነስተውዕሎን ተመክሮና እውን ንገብሮ። . . . ኵሉ ከከም ሓልፍነቱ ጸዋዕታኡን ዕዮታቱን ኣቢሉ ዕለታዊ ሕይወቱ ከመይ ገይሩ ንኽንገጥም ይድግፍ፡ ዝበርትዔ ኣጽዋር ንኽርስቲያን ጸሎትን ጽሞናዊ ኣገልግሎትን እዩ፡ ኣብ ቅርዓት ቅዱስ ጴጥሮስ ቅዱስነቶም ንበይኖም ኣብ ቅድሚ ምስሊ ስቑል ኢየሱስን ቅዱስ ምስሊ ቅድስተ ማርያን ድሕነት ሮማውያን ቆይሞም እግዚኣብሔር ካብቲ ተኸሲቱ ዘሎ ለብዒ ከናግፈናን ካብቲ ለብዒ እቲ ኣዚዩ ኣገዳስነት ዘለዎ ንሕይወትና ከነስተውዕል ንኽግድፈና ብጸሎትን ብጽሞናን ዝፍፈጸመዎ ኣገልግሎት ዘዘኻኽር እዩ።
ቤተ ክርስቲያን ምስ ናይ ኢየሱስ መሰረታዊ እትብሎ ናይ ሕይወት ምዕረፍ መሰረት ገይራ ናይ ግዜ ኪደት ተደላድል፥ ዝሓለፈ ሰንበት ዕለት 29 ሕዳር ዘመነ ምጽኣት ተጀሚሩ፥ እዚ ኸኣ ናብ ናይ ጐይታ ኢየሱስ ክርስቶስ ልደት ዘሰንየና ወቕቲ እዩ፡ ቅዱስ ኣቦና ኣብታ ዕለት እቲኣ ፍርቂ መዓልቲ ኣብ ቅርዓት ቅዱስ ጴጥሮስ ካብ ውሽጥን ወጻእን ምስ ዝጸሙ መንፈሳውያን ነጋዶ ሓቢሮም ጸሎተ መልኣከ እግዚኣብሔር ቅድሚ ምዕራጐም ኣብ ዝለገስዎ ኣስተንትኖ፥ ዘመነ ምጽኣት እዋን ተስፋን ትጽቢትን እዩ፥ እግዚኣብሔር ኣብ ታሪኽ ህልው ኮይኑ ናብ ፍጻሜ ዝመርሕ ከምዝኾነ የመላኽቱ፡ እቲ ፍጻሜን ምልኣት ታሪኽን ጐይታ ኢየሱስ ክርስቶስ እዩ፡ ንሓደ ክርስቲያን እቲ ዘገድስ ምስ ኢየሱስ ምርኻብ እዩ፡ ኢየሱስ ይብሉ ቅዱስነቶም ወትሩ ልዳት ልባትና ይዅሕኵሕ፡ ምእንቲ’ዚ ልዳት ልባትና ንጐይታ ንኽፈተሉ ከምዝበሉ ይዝከር፡ ዝሓለፈ ሰንበት እውን ኣብ ዝለገስዎ ቃል፥ ዝለዓለ ቁጥብነትን ነቶም ድኻታትን ኣብ ሕሱም ድኽነት ንዝርከቡን ጥንቁቕን ኣኽባርን ንቆላሕታ ክንገብርን ኣብ ስድራ ቤት ገርሄይና ጸሎት ዝፍጸመሉ እዋን እዩ፡ እዞም ሰለስተ መገድታት ዝድግፉና እያቶም! እንክብሉ ከምዘብርሁ ዜና ቫቲካን የዘኻኽር።
ናይ ኢየሱስ ሕይወት ብጸሎት ዝደላደል መዃኑ ቅዱስነቶም ዕለት 4 ሕዳር 2020 ዓ.ም. ናይ ዕለተ ረቡዕ ሓፈሻዊ ኣስተምህሮ ትምህርተ ክርስቶስን እንከቕርቡ ዘስመሩሉ ሓሳብ እዩ፡ ናይ ኢየሱስ ሕይወት ጸሎት ምዃኑ እውን ወንጌላውያን የብርሁልና፡ ናይ ጸሎት መምህርና እቲ ሕይወቱ ጸሎት ዝኾነ ኢየሱስ እዩ፡ ብዘይ ውሳጣዊ ሕይወት ካብ ክውንነት ኢኻ እትርሕቕ፡ ካብ ገዛእ ራእስኻ እውን ከይተረፈ፥ ኣብ ጸሎት ንኽውንነትን ንገዛእ ርእስኻን ቀረባ ይኸወን እብክብሉ ከምዘብርሁ ዜና ቫቲካን የዘኻኽር።
ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ፍራንቸስክ ብናይ ምስማዐ ርእየት ዘመሓላለፍዎ መልእኽቲ ናይ ጸሎት ሓሳብ ከም ወትሩ ዝዘርገሖ እቲ ኣብ 1844 ዓ.ም. ናይ ጸሎት ሓዋርያዊ ግብረ ኖልዎ ብዝብል ስም ዝተመስረተ ደሓር ዓለም ሓቆፍ መረብታዊ ንናይ ር.ሊ.ጳ. ጸሎት ብዝብል መጸውዕ ዝተሓደሰ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ 98 ሃገራት ብዝርከብን ልዕሊ 35ሚሊዮን ሰዓብቲ ዘለውዎን ኣባላት ቤተ ክርስቲያን ዝተቐበልዎ ጸጋ ጥቅመትን ዝካፈልዎ ቅዱስ ቁርባንን ምሉእ ብምሉእ ንኽነብሩ ዝድግፍን ከምዝኾነ እውን ዝፍለጥ እዩ።
የኢትዮጵያ አየር መንገድ ከአፍሪካ የመጀመሪያው የሚያደርገውን ኤር ባስ አውሮፕላን ”የሰሜን ተራሮች” በማለት ሰየመ። አየር መንገዱ በቅርቡ የሚረከበውን ኤር ባስ 350 ኤክስ
ብስዑዲ ዓረብ ዝድገፉ ሰራዊት ልፍንቲ፣ ኣብ ቀይሕ ባሕሪ እትርከብ ወደባዊት ከተማ ሖዴይዳ ካብ ሚሊሻ ሑቲ ንምምንዛዕ መጥቃዕታት የካይድ ከምዘሎ ዝተፈላለዩ ወገናት ካብታ ከተማ ሓቢሮም።
እታ ኣብ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ካብ ዝርከባ ከተማታት የመን ብዕብየታ ቀዳማይቲ ዝኾነት ወደብ ሖዴይዳ፣ ንሑቲ ካብ ግዳም ንዝመጾ ሰብኣውን ወትሃደራውን ሓገዛት ኣውራ ኣፍደገ’ያ ኮይና ጸኒሓ።
እዛ ካብ ገማግም ባሕሪ ኤርትራ 38 ኪሎሜተር ጥራይ ርሒቓ እትርከብ ስትራቴጃዊት ወደብ፣ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ ትሕቲ ሰራዊት ልፍንቲ ከምዝወደቐት ይግለጽ እኳ እንተሎ፣ ሑቲ ነታ ወደብ ብቀሊሉ ከምዘይለቃ ካልኦት ወገናት የመልክቱ።
የበለጸገች እና ሰላሟ የተጠበቀ ትግራይን ለማረጋገጥ ህዝቡ የጀመረውን አስተዋጽኦ አጠናክሮ እንዲቀጥል የብልጽግና ፓርቲ እና ትዴፓ ጠየቁ - Welcome to Fana Broadcasting Corporate S.C
አዲስ አበባ፣ ህዳር 28፣ 2013 (ኤፍቢሲ) የበለጸገች እና ሰላሟ የተጠበቀ ትግራይን ለማረጋገጥ እየተደረገ ያለውን እንቅስቃሴ ለመደገፍ የትግራይ ህዝብ እና ወጣቶች መጫወት የጀመሩትን አስተዋጽኦ አጠናክረው እንዲቀጥሉ የብልጽግና ፓርቲ እና ትዴፓ ጥሪ አቀረቡ።
ከፋና ብሮድካስቲንግ ኮርፖሬት ጋር ቆይታ የነበራቸው በብልጽግና ፓርቲ የትግራይ ቅርንጫፍ ጽህፈት ቤት ሀላፊ አቶ ነብዩ ስሁል እና የትዴፓ ዋና ጸሃፊ ግደና መድህን መላው የኢትዮጵያ ህዝብ ለአመታት የቆየውን የግፈኛውን የህወሓት ቡድን በታኝ አስተምህሮ በማስወገድ ከትግራይ ህዝብ ጋር የበለጠ እጅ ለእጅ መያያዝ ያለበት ጊዜ አሁን ነው ብለዋል።
ከህግ ማስከበር ሂደት ጎን ለጎን ለተጎዱ ዜጎች ሰብዓዊ ድጋፍ ማቅረብ ፤በቡድኑ የወደሙ መሰረተ ልማቶችን በማደስ ዳግም ወደ ስራ ማስገባት እና መሰረታዊ አገልግሎቶችን መልሶ የማስጀምር ስራ መጠናከሩ ሊበረታታ ይገባዋል ብለዋል።
አቶ ነብዩ ስሁል በክልሉ በቅድሚያ ህዝብን የማረጋጋት እና የሰላም ጉዳይ እንዲሁም መሰረተ ልማቶችን ወደቦታቸው የመመለስ ተግባራት በቀዳሚነት እየተተገበረ መሆኑን ገልጸዋል።
መንግሥት የሃገርን ሰላምና ደህንነት የመጠበቅ እና የማስጠበቅ እንዲሁም የሕዝቦቹን እና የነዋሪዎቹን መሠረታዊ የግለሰብና የቡድን ነፃነት መብት እና ጥቅም የማክበርና የማረጋገጥ ግንባር ቀደም ኃላፊነትና ሚና አለበት፡፡ ይህንን ኃላፊነቱን ለመወጣት ከሚያከናውናቸው ዘርፈ ብዙ ተግባራት መካከል በግልጽ በሚመራ ሥርዓት የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ማዕቀፍን መዘርጋትና ማቋቋም አንዱና ዋነኛው ተቀዳሚ ተግባር ነው፡፡ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ማዕቀፍን ከሚያቋቁሙ ምሰሶዎች መካከል የወንጀል ሕግ፣ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ እና የማስረጃ ሕግ በቀዳሚነት ይጠቀሳሉ፡፡
በአንድ ዘርፍ የወንጀል ሕግ ስለወንጀል ምንነት፣ ዓይነት እና ስለሚያስከትለው ቅጣት አስቀድሞ በግልጽ በመደንገግ ወይም ማስጠንቀቂያ በመስጠት፣ ዜጎች ስለወንጀል ምንነት እና ስለሚያስከትለው ጉዳት እንዲያውቁት እና እንዲረዱት ያደርጋል፡፡ ከዚህም በተጨማሪ ወንጀል ተፈፅሞ ሲገኝ ወንጀል ፈፃሚዎችን በሕግ ፊት በማቅረብ ተመጣጣኝ ቅጣት እንዲያገኙ ብሎም እንዲታረሙ፣ ሌላ ወንጀል ከመፈፀም እንዲቆጠቡ፣ ለሌሎች ማስተማሪያ እንዲሆኑና እንዲታረሙ የማድረግ ሥርዓትን ይከተላል፡፡ በሌላ ዘርፍ ወንጀል ተፈፅሞ ሲገኝ በማን፣ እንዴት፣ መቼ ወዘተ... እንደተፈፀመ ለማረጋገጥ የሚያስችሉ ማስረጃዎች የሚሰበሰብበት፣ ለፍርድ ቤት የሚቀርብበት፣ የማስረጃዎቹ ዓይነት፣ ክብደት እና ብቃት የሚመዘንበት ሥርዓት እንደየሃገሩ ተጨባጭ ሁኔታ በወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ ወይም በወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ እና በማስረጃ ሕግ ይደነገጋል፡፡
የወንጀል ሕግ እነዚህን እና መሰል ጉዳዮችን ሲደነግግ ሁለት ተፋላሚ ጥቅሞችን በማመዛዘንና ግምት ውስጥ በማስገባት መሆን ይኖርበታል፡፡ በአንድ በኩል የሕብረተሰቡን ሰላምና ደህንነት ለመጠበቅና ለማስጠበቅ የወንጀል ድርጊት ፈፃሚዎችን ለፍርድ አቅርቦ ተገቢውን ቅጣት እንዲያገኙ ማድረግ ሲሆን በሌላ በኩል ቅጣቱ የሚፈፀመው በአጥፊ ሰዎች ላይ ብቻ አንደሚሆንና እነዚህም ቢሆኑ ለጥፋታቸው ተመጣጣኝ የሆነ ቅጣት እንዲያገኙ ብርቱ ጥንቃቄ ማድረግ ነው፡፡ መንግሥት እነዚህን ሁለት ተፋላሚ ፍላጎቶችን አጣጥሞ የወንጀል ሕጉን ትርጉም ባለው መልኩ ለማስፈፀም የሚያስችል ውጤታማ፣ ቀልጣፋ፣ ሚዛናዊ፣ ወጪ ቆጣቢ፣ ተደራሽ እና ከፍተኛ የሕዝብ አመኔታ ያለው አሠራር መዘርጋት ይኖርበታል፡፡
ከላይ ከተጠቀሰው አንፃር ኢትዮጵያ የነበሩትን የባህላዊና የሃይማኖታዊ የወንጀል ሥርዓቶችን ሙሉ በሙሉ ለመተው እና በምዕራባዊያን የሕግ ፍልስፍናዎች እና ልምዶች ላይ የተመሠረተ ዘመናዊ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ለመገንባት ከወሰነች ከ1950ዎቹ ወዲህ የተለያዩ የወንጀል ሕጎችን በመደንገግና የተለያዩ የፍትሕ ተቋማትን በማቋቋም እነዚህን ሕጎች እያስፈፀመች የምትገኝ ሃገር ነች፡፡ በ1950ዎቹ ከተደነገጉ ሕጎች መካከል በ1949 ዓ.ም የታወጀው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ እና ይህንን ሕግ ለማስፈፀም በ 1954 ዓ.ም የተደነገገው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ-ሥርዓት በዋናነት የሚጠቀሱ ሲሆኑ እነዚህ ሁለቱን ሕጎች ጨምሮ በሌሎች ዋና (SUBSTANTIVE) እና ሥነ-ሥርዓት ሕጎች ውስጥ በተለያዩ ክፍሎችና ድንጋጌዎች የተካተቱ የዘመናዊ የማስረጃ ሕግ መርሆዎችንና ሥርዓቶችም እንዲሁ ሊጠቀሱ የሚችሉ ናቸው፡፡
በ1949 ዓ.ም የታወጀው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ በወቅቱ ካለው ብሔራዊ እና ዓለም ዓቀፋዊ የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ዕድገትና ፍላጎቶች ጋር የሚጣጣም ነው ለማለት ይቻላል፡፡ ነገር ግን አሁን ከደረስንበት ዘመን አዳዲስ አስተሳሰቦች፣ የቴክኖሎጂ ዕድገቶችና የሰብዓዊ መብት አጠባበቅ ፅንሰ ሃሳቦች ጋር የሚጣጣም ሆኖ ባለመገኘቱ ላለፉት 48 ዓመታት ሲያገለግል የነበረው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ በ 1997ቱ የኢፌዲሪ የወንጀል ሕግ ተሻሽሏል፡፡ በአንፃሩ የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ-ሥርዓት እና በየሕጎቹ ውስጥ ተበታትነው የሚገኙትን የማስረጃ ሕጎች ስንመለከት ከተወሰኑ ጉዳዮች ጋር ተያይዞ /ለምሳሌ የፀረ ሙስና፣ የጉሙሩክ እና የፀረ ሽብርተኝነት ወንጀሎችን አስመልክቶ/ ከተደረጉ ጥቂት ለውጦች በስተቀር ላለፉት ግማሽ ምዕተ ዓመታት መሠረታዊ ማሻሻያ ሳይደረግባቸው በመስኩ ለሚያጋጥሙ ችግሮች መፍትሔ እየተሰጠባቸውና እየተሰራባቸው ያሉ ሕጎች ናቸው፡፡
የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓትም ለረጅም ጊዜያት ማሻሻያ ሳይደረግለት እስከ አሁን ድረስ በሥራ ላይ በመቆየቱ የተነሳ በኢትዮጵያ የፍትሕ ሥርዓቱ ላይ ምንም አሉታዊ ተፅዕኖ አላስደረም ብሎ መደምደም የማይቻል ሲሆን ይህንኑ ጉዳይ በአዎንታዊም ሆነ በአሉታዊ መልኩ ለመገምገምና አግባብነት ያላቸውን ዘላቂ መፍትሔዎች ለማቅረብ እንደመነሻ የሚያገለግሉ መሠረታዊ የጥናት እና ምርምር ሥራ ማካሔድ የግድ ይላል፡፡ የዚህ ጽሑፍ ዋና ዓላማ በዘመናዊ የወንጀል ፍትሕ አስተዳደር ሊዘነጉ የማይገባቸው የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርሆችን ለመዳሰስ ነው፡፡
የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ እንደማንኛውም ሕግ የራሱ የሆኑ መሠረታዊ መርህዎች አሉት፡፡ እነዚህ መርህዎች የወንጀል ሕጎችን (Substantive and Procedural laws) ዓላማና ግቦች ለማሳካት ሲባል የሚከናወኑ ተግባራት የሚመሩባቸው ሲሆኑ በዋናነት የሚመነጩት አግባብነት ካላቸው የሕገ-መንግሥት እና የዓለም አቀፍ ሕግ ድንጋጌዎች እንዲሁም በዓለም አቀፍ ተቀባይነት ካላቸው የወንጀል ፍትሕ አስተዳደር የአሠራር ሥርዓቶች ነው፡፡ በዚህም መሠረት በመስኩ ያሉ የወንጀል ሕግ ሥነ-ሥርዓት መርህዎች በርካታ ቢሆኑም ለዚህ ጽሑፍ ዓላማ ይጠቅማሉ ተብለው የታመነባቸው እንደሚከተለው ቀርበዋል፡፡
ደህንነትና ሰላም የማስጠበቅ መርህ አንዱና ዋነኛው የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህ ሲሆን በቀጥታ ከወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ዓላማ ጋር የሚገናኝ ነው፡፡ የዚህ መርህ ዋና ይዘት የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ዓላማ የመንግሥት፣ የሕዝብና የግለሰቦችን ደህንነትና ሰላም ማስጠበቅ መሆን አለበት የሚል መሠረታዊ ሀሣብ ላይ የተመሠረተ ነው፡፡ በዚህም መሠረት የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ በወንጀል ጉዳዮች ላይ የሚሰጡ የውሳኔ አሰጣጥ ሥርዓቶችን የሚገዛ እንደመሆኑ መጠን ንፁሐን ከአጥፊዎች በአግባቡ የሚለዩበት፣ ጥፋተኛ ሆነው የተገኙት ከፈፀሙት ጥፋት ጋር ተመጣጣኝ ቅጣት የሚያገኙበት፣ ለጥፋታቸው ኃላፊነት መውሰዳቸው የሚረጋገጥበት እና በወንጀሉ የተፈጠሩትን ችግሮች በማስወገድ ዘላቂ ሰላም እንዲሰፍን በማድረግ የሕብረተሰቡንና የመንግሥትን ደህንነትና ሰላም ማስጠበቅ መቻል አለበት፡፡ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕጉ እነዚህ ተግባራት ሲከናወኑ ፍትሐዊና ሚዛናዊ በሆነ አካሔድ እንዲመሩ በማድረግ ሕብረተሰቡንና መንግሥትን ከወንጀል ድርጊት ስጋትና ፍርኃት መጠበቅ መቻል አለበት፡፡
ይህ ሕግ የሕብረተሰቡንና የመንግሥትን ደህንነትና ሰላም ሲያስጠብቅ ሁለት ተፋላሚ ጥቅሞችን በማመዛዘን መሆን ይኖርበታል፡፡ በአንድ በኩል የመንግሥትና የሕብረተሰብን ሰላምና ደህንነት ለማስጠበቅ የወንጀል ሕግ የሚተላለፉ ግለሰቦችን ውጤታማ፣ ፍትሐዊ፣ ቀልጣፋ እና አስተማማኝ በሆነ ሂደት (reliable screening) በሕግ ፊት አቅርቦ አራሚና አስተማሪ የሆነ ቅጣት እንዲያገኙ በማድረግ፤ በሌላ በኩል ቅጣቱ በንፁሐን ሰዎች ላይ ሳይሆን በአጥፊ ሰዎች ላይ ብቻ እንዲፈፀም ብርቱ የጥንቃቄ እርምጃዎች ማስቀመጥ ይጠበቅበታል፡፡ በተጨማሪ ቅጣቱ በአጥፊ ሰዎች ላይ ብቻ የሚፈፀምበት ሂደትም ቢሆን የአጥፊውን ሰብዓዊ ክብር እና ማንነት በማይጐዳ ሁኔታ መሆኑን የሚያረጋግጥበት ሥነ-ሥርዓት ማስቀመጥ ይኖርበታል፡፡
በዚህ መርህ መሠረት የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ ዋና ተልዕኮ እነዚህን ተፋላሚ ፍላጐቶችን አጣጥሞና አቻችሎ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ዓላማን ተዓማኒነትና ተቀባይነት ባለው መልኩ ማስፈፀም የሚያስችል የአሠራር ሥርዓት መዘርጋት ነው፡፡ ከላይ የተጠቀሱት ሁለቱ ፍላጐቶች በሚፈለገው ደረጃ (Optimal standard) ተጣጥሞና ተቻችሎ ውጤታማ፣ ፍትሐዊና ቀልጣፋ በሆነ አሠራር የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ዓላማና ግቦች ማሳካት ከተቻለ የሕዝብና የመንግሥት እንዲሁም የግለሰቦች ደህንነትና ሰላም ማስጠበቅ ይቻላል የሚል ጠንካራ እምነት አለ፡፡
ይህ መርህ እጅግ በጣም መሠረታዊና ቁልፍ ከሆኑ መርህዎች መካከል ግንባር ቀደሙ ሲሆን ይዘቱም በብዙ መልክ ሊገለጽ ይቻላል፡፡ በወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ ውስጥ የአንድን ሃገር ሕገ-መንግሥትና ሕገ-መንግሥታዊ ሥርዓት ማንፀባረቅ መርህ ከሚገለጽበት መንገድ አንዱ ነው፡፡ ይህም ማለት የሥነ-ሥርዓት ሕጉ ይዘት በሕገ-መንግሥቱ ውስጥ የተደነገጉ እና ለወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ አግባብነት ያላቸው ጉዳዮችን በተሟላ ሁኔታ ለማስፈፀምና ተቋማዊ ለማድረግ በሚያስችል መልኩ መቃኘት አለበት ማለት ነው፡፡ በሌላ አገላለጽ በሥነ-ሥርዓት ሕጉ ውስጥ የሚካተቱ ማናኛውም ድንጋጌዎች ከሕገ-መንግሥት የመነጩና ሕገ-መንግሥታዊ መሠረት ከሌላቸው ተፈፃሚ ሊሆኑ አይገባም ማለት ነው፡፡
መርሁ በመሠረቱ በማንኛውም በሕግ የበላይነት በሚመራ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥ ለሚተገበሩ ሕጐች ሁሉ የሚሠራ ቢሆንም ለወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ ግን የተለየ ትርጉም አለው፡፡ ይህም የሆነበት ምክንያት የሃገራችንን ሕገ-መንግሥት ጨምሮ የዘመናዊ ሕገ መንግሥቶች ዋነኛ አካል የሆነው የሰብዓዊና የዲሞክራሲያዊ መብቶችና ነፃነቶች አብዛኛዎቹ ድንጋጌዎች በቀጥታ በወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ አማካይነት ተፈፃሚነት የሚያገኙ በመሆናቸው ነው፡፡ በመሆኑም እነዚህ በሕገ-መንግሥቱ ውስጥ የተካተቱት የሰብዓዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶችና ነፃነቶች መሠረታቸው የዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ስምምነቶች እንደመሆኑ መጠን የሕገ-መንግሥታዊነት መርህ ለወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ ዓለም አቀፋዊ ትርጉም እንዳለው መረዳት በጣም አስፈላጊ ነው፡፡
ከዚህ ጋር ተያይዞ ሌላው መረዳት የሚያስፈልገው ቁምነገር ይህ መርህ በባህርይው ጠቅላይ (grand) መርህ እንጂ ዝርዝር መርህ አለመሆኑ ነው፡፡ በዚህ ዋና መርህ ውስጥ የሚጠቃለሉ በርካታ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህዎች አብዛኛዎቹ ከተጠርጣሪዎች ወይም ከተከሳሾች ሕገ-መንግሥታዊ መብቶች ጋር ተያይዘው ያሉ ናቸው፡፡ በዚህም መሠረት በሕገ-መንግሥታዊነት መርህ ውስጥ የሚጠቃለሉ ዋና ዋና መርህዎችን ቀጥሎ ጠቅለል ባለ መልኩ እናያለን፡፡
ጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር መብት ከሕገ-መንግሥታዊ መርህዎች መካከል አንዱና ዋነኛው ሲሆን በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 20/3/ ሥር የተከሰሱ ሰዎች በፍርድ ሂደት ባሉበት ጊዜ በተከሰሱበት ወንጀል እንደጥፋተኛ ያለመቆጠር መብት አላቸው ተብሎ በግልጽ ተመልክቷል፡፡ ጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር መብት ከኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግሥት በተጨማሪ በዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች፣ ስምምነቶችና ቃል ኪዳን ሠነዶች ዕውቅና ያገኘ መብት ነው፡፡ ጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር መብት ሁለት ዋና ዋና አንጓዎች (elements) አሉት፤ የመጀመሪያው ተከሳሹ በተከሰሰበት ወንጀል ጥፋተኛ ተብሎ የሚቀጣው ከሳሹ አካል (ዓቃቤ ሕግ) ተከሳሹ የተከሰሰበትን ወንጀል መፈፀሙን በማስረጃ ካረጋገጠ ብቻ ነው የሚል ሲሆን ሁለተኛው የተከሳሹ ጥፋተኝነት የሚረጋገጥበት ደረጃ (Standards of proof) ከፍና ጠበቅ ያለ መሆን አለበት የሚል ነው፡፡ እነዚህን አንጓዎችን አስመልክቶ በተለያዩ የሕግ ሥርዓቶች የተለያየ አሠራር ቢኖርም የመጀመሪያውን አንጓ በተመለከተ በሁሉም ዘንድ ከሞላ ጎደል ተመሳሳይ የሆነ ግንዛቤ አለ፡፡ ሁለተኛውን አንጓ በተመለከተ ግን እንደየሕግ ሥርዓቱ የተለያዩ የአሠራር ሥርዓቶች አሉ፡፡ ለምሳሌ የአንግሎ ሳክሰን የሕግ ሥርዓት “ከበቂ ጥርጣሬ በላይ” (beyond any reasonable doubt) የሚለውን የጥፋተኝነት ማረጋገጫ ደረጃ የሚጠቀሙ ሲሆን ሲሆን የሲቪሊያን የሕግ ሥርዓት ደግሞ “ተጠርጣሪው/ተከሳሹ ወንጀሉን ስለመፈፀሙ ችሎቱን ወይም ዳኞችን አጥጋቢና በቂ በሆነ ሁኔታ ሊያሳምን በሚችል ደረጃ” (established to the satisfaction of the court” or” established sufficiently”) መሆን አለበት የሚሉ ናቸው፡፡
ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው “ጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር መብት” ለወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህ የሆነውን ያህል ለማስረጃ ሕግም መርህ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል፡፡ ሌላው ጉዳይ ይህ መርህ ትርጉምና ተፈፃሚነት የሚያገኘው ሃገራት በሚከተሉት የሕግ ሥርዓት ዓይነት ላይ በመመሥረት ነው፡፡ ምንም እንኳ በእኛ ሃገር ሕግ ውስጥ በግልፅ ያልተፃፈ ቢሆንም የሃገራችን ፍርድ ቤቶች “ከበቂ ጥርጣሬ በላይ” የሚለውን የጥፋተኝነት ማረጋገጫ ደረጃ የሚጠቀሙበት መሆኑ ይታወቃል፡፡ ከጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር መብት መርህ ጋር ተያይዞ የሚነሳው ሌላው ጉዳይ ከሳሹ አካል (ዐቃቤ ሕግ) የተጠርጣሪውን ጥፋተኝነት ሲያረጋግጥ ሁሉንም የወንጀሉን ፍሬ ነገሮች (elements of crime) በተቀመጠው የማረጋገጫ ደረጃ መሠረት ማረጋገጥ ይጠበቅበታል የሚለው ነው፡፡
በአጠቃላይ “ጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር መብት” መርህ አንዱና መሠረታዊ የሕገ-መንግሥታዊነት መርህ መሆኑን መገንዘብ አስፈላጊ ነው፡፡ ይህ መርህ ተግባራዊ የሚሆነው በወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ በመሆኑ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ ይህንን መርህ በግልፅ በመደንገግ ወደ ተግባር የሚቀየርበትን ሥርዓት ማመቻቸት ያስፈልጋል፡፡
ይህ መርህ በዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶችና ነፃነቶች ስምምነቶችና ቃል ኪዳኖች ውስጥ ዕውቅና ያለው መብት ሲሆን በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት በወንጀል ተጠርጥረው የተያዙ ሰዎች ከተረጋገጠላቸው መሠረታዊ መብቶች አንዱ ነው፡፡ በዚህም መሠረት በወንጀል ተጠርጥረው የተያዙ ሰዎች ላለመናገር መብት እንዳላቸው በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 19/2/ በግልፅ ተደንግጐ ይገኛል፡፡
ይህ ሕገ-መንግሥታዊ መብት ቀደም ሲል ከተጠቀሰው “ጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር መብት” ጋር በቀጥታ የሚገናኝ ሲሆን ዋና ዕሳቤውም ተጠርጣሪው ወንጀል መፈፀሙን ለማረጋገጥ የሚያስችሉ ማስረጃዎች መሰብሰብ ያለባቸው ተጠርጣሪው በራሱ ላይ ከሚሰጠው ውጪ መሆን አለበት የሚል ነው፡፡ በመሆኑም የወንጀል ምርመራ አካላት የተፈፀመውን ወንጀል ለማረጋገጥ የሚያስችል ማስረጃ ለመሰብሰብ ራሱን የቻለና ተጠርጣሪውን ማዕከል ያላደረገ አሠራር መዘርጋት ይጠበቅባቸዋል፡፡ ይህ የተጠርጣሪዎች መብት በውስጡ ብዙ ዝርዝር ጉዳዮችን ያቀፈ ሲሆን ተጠርጣሪዎች ከተጠረጠሩበት የወንጀል ጉዳይ ጋር በተያያዘ ለሚጠየቁት ማንኛውም ጥያቄ መልስ እንዲሰጡ እንደማይገደዱ፣ ተጠርጠሪዎች ወይም የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው ላይ በምስክርነት እንዲቀርቡ ሊገደዱ እንደማይገባቸው፣ ተጠርጣሪዎች ወይም ተከሳሾች እነዚህን መብቶች እንዳላቸው የማወቅ መብት እንዳላቸው፣ ማንኛውም አካል ተጠርጣሪውን ማንኛውንም ዓይነት ጥያቄ ከመጠየቁ በፊት ተጠርጣሪዎች ስለሚኖራቸው መብት በሚገባቸው ቋንቋ በበቂ ሁኔታ የማስረዳት ግዴታ እንዳለበት ወዘተ ዋና ዋናዎቹ ሊጠቀሱ የሚችሉ ናቸው፡፡ ከዚህም በተጨማሪ ተጠርጣሪዎች በፍርድ ቤት ጉዳያቸው በሚሰማበት ወቅት ማንኛውም አካል ለሚጠይቃቸው ማንኛውም ዓይነት ጥያቄ መልስ እንዲሰጡ እንደፈማይገደዱ እና ለተጠየቁት ጥያቄዎች መልስ ባለመመለሳቸውም የተነሣ ማንኛውም አካል ተጠርጣሪዎችን አስመልክቶ አሉታዊ አስተያየት ከመስጠት መቆጠብ እንዳለበት ላለመናገር መብት ጋር ተያይዘው የሚነሱ መብቶች ናቸው፡፡
ከላይ ከተዘረዘሩት መረዳት የሚቻለው ላለመናገር መብት በሁሉም የወንጀል ፍትሕ ሂደት ውስጥ ተግባራዊ እንደሚሆን ነው፡፡ በመሆኑም አንድ ተጠርጣሪ በወንጀል ተጠርጥሮ እጁ ከተያዘበት ጊዜ ጀምሮ ጉዳዩ የመጨረሻ ውሳኔ እስኪያገኝ ድረስ መብቱን ሊጠቀምበት ይችላል፡፡
ከወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህዎች መካከል አንዱና አስፈላጊው የተጠርጣሪዎች የሕግ ምክር የማግኘት መብት ሲሆን በሃገራችን የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥም ሕገ-መንግሥታዊ መሠረት ያለው ነው፡፡ በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 20/5/ ውስጥም በግልፅ እንደተመለከተው ተጠርጣሪዎች ወይም የተከሰሱ ሰዎች በመረጡት የሕግ ጠበቃ የመወከል ወይም ጠበቃ ለማቆም አቅም በማጣታቸው ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ሲያጋጥም ከመንግሥት ጠበቃ የማግኘት መብት አላቸው፡፡ በዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ስምምነቶች እንዲሁም በዓለም አቀፍ ደረጃ ተቀባይነት ባገኙ የወንጀል ፍትሕ አስተዳደር አሠራሮች መሠረት የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱን ፍትሐዊነት፣ ሚዛናዊነት እና ተደራሽነት ለማረጋገጥ ሲባል መሟላት ከሚገባቸው አስፈላጊ ሁኔታዎች መካከል አንዱ ተጠርጣሪዎች ይህንን መብት መጠቀም መቻላቸው ማረጋገጥ አስፈላጊ ነው፡፡
በወንጀል የተጠረጠሩ ሰዎች ከከሳሾቻቸው ጋር በእኩል ደረጃ ከመብቶቻቸው ተጠቃሚ መሆናቸውን ለማረጋገጥ ከሚያስፈልጉ መሠረታዊ ጉዳዮች አንዱ ተጠርጣሪዎች በመረጡት የሕግ ጠበቃ መወከል መቻላቸው ነው፡፡ በመሆኑም ተጠርጣሪዎች ወይም ተከሳሾች በሕገ-መንግሥትና በዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከተረጋገጡላቸው መብቶች ተጠቃሚ መሆናቸውን ለማረጋገጥ እና የወንጀል ፍትሕ ሂደቱን ፍትሐዊ፣ ሚዛናዊ፣ ተደራሽና አሳታፊ ለማድረግ ከተፈለገ እነዚህ ሰዎች የሕግ ምክር በሚፈለገው ጊዜ፣ ቦታና ጥራት ማግኘታቸውን ማረጋገጥ የግድ ይላል፡፡ በዚህም መሠረት የተከሰሱ ሰዎች የዚህ መብት ተጠቃሚ መሆናቸውን የማረጋገጥ ኃላፊነት በዋናነት የመርማሪ አካል፣ የዐቃቤ ሕግ እና የፍርድ ቤቶች ቢሆንም ሌሎች ጉዳዩ የሚመለከታቸው የሕግ አውጪውና የሕግ አስፈፃሚ አካላትም የየራሳቸው ድርሻ አላቸው፡፡
1. ማንኛውም በወንጀል ድርጊት ተጠርጥሮ የተያዘ ወይም የታሰረ ሰው ከተያዘበት ወይም ከታሰረበት ጊዜ ጀምሮ በማንኛውም የፍርድ ሂደት ወቅት እሱ ከመረጠው የሕግ አማካሪ ምክርና ድጋፍ የማግኘት ወይም ከተመሠረተበት ክስ ራሱን ለመከላከል በመረጠው ጠበቃ የመወከል መብት እንዳለው፤
2. በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ከተመሠረተባቸው ክስ ራሳቸውን ለመከላከል ጠበቃ ለማቆም የገንዘብ አቅም የሌላቸው መሆኑ ከተረጋገጠ ከመንግሥት ጠበቃ የማግኘት መብት እንዳላቸው፤
3. ማንኛውም የሕግ አስከባሪ አካል ወንጀል ፈፅመዋል በሚል ምክንያት ሰዎችን በሚይዝበት ወይም በሚያስርበት ጊዜ ተጠርጣሪዎቹ ጠበቃ የማግኘት መብት እንዳላቸው በሚገባቸው ቋንቋ የማስረዳትና ጠበቃ በቀላሉ ለማግኘት እንዲችሉ ሁኔታዎችን የማመቻቸት ግዴታ እንዳለበት ሊጠቀሱ የሚችሉ ናቸው፡፡
በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 19/6/ በግልጽ እንደተደነገገው የተያዙ ሰዎች በዋስ የመፈታት መብት አላቸው፡፡ ይህ መብት ሕገ-መንግሥታዊ ሲሆን የተያዙ ወይም የተከሰሱ ሰዎችን መብት ከማስከበር አኳያ ብዙ ጠቀሜታዎች አሉት፡፡ የመጀመሪያ ጠቀሜታው ሌሎች ሕገ-መንግሥታዊ መብቶችን ማስከበር መቻሉ እና በሕግ ከተደነገገው ሥርዓት ውጭ ሰዎች ሊታሰሩ አይገባም ከሚለው የሕገ መንግሥቱ ድንጋጌ ጋር የተቆራኘ መሆኑ ነው፡፡ የግለሰቦች ነፃነት እንዳይሸረሸር እና ከፍርድ በፊት ያለአግባብ እንዳይታሰሩ በዋስ የመፈታት መብታቸውን ያስጠብቃል፡፡ በተመሳሳይ መልኩ በወንጀል ተጠርጥረው የተያዙ እና የተከሰሱ ሰዎችም ቢሆኑ ጉዳያቸው በፍርድ ቤት እየታየ ከሆነ በሕግ በተለየ ሁኔታ የተጠረጠሩበት ወንጀል የዋስትና መብት የሚያስከለክል ካልሆነ በስተቀር በዋስ የመለቀቅ መብት አላቸው፡፡ በመሆኑም የዋስትና መብት ለሌሎች ሕገ-መንግሥታዊ መብቶች መሠረት ነው ለማለት ይቻላል፡፡
ሌላኛው ጠቀሜታው በወንጀል ተጠርጥሮ የተያዘ ሰው በዋስ ሲለቀቅ ከተከሰሰበት ክስ ራሱን ለመከላከል የሚያስችለውን ማስረጃ ለማሰባሰብ እና ሌሎች ዝግጅቶችን ለማድረግ የተሻለ ነፃነት ያገኛል፡፡ በዚህም ሂደት የፍትሕ አካላት እውነትን ለማግኘት የሚያደርጉትን ጥረት ያግዛል፡፡ በሌላም በኩል የተያዘን ሰው በዋስ መልቀቅ በማረሚያ ቤት ያለውን የእስረኞች መጨናነቅ ለመቀነስ የራሱ አስተዋጽኦ አለው፡፡ ይህ ደግሞ በዋስ ሊለቀቁ ለማይችሉና ማረሚያ ቤት ለሚቆዩ ሌሎች እስረኞች አንፃራዊ የሆነ ምቹ ሁኔታዎችን ይፈጥራል፡፡
በወንጀል ተጠርጥረው የታሰሩትን ሰዎች በሕግ አግባብ በዋስ መልቀቅ ከፍርድ ሂደት በኋላ በነፃ ሊለቀቁ የሚችሉ ሰዎች በሞራላቸውና ቁሳዊ ሀብታቸው ላይ ሊደርስ የሚችለውን ጉዳት በመቀነስ የዜጎችን ሰብዓዊ ክብር እና ቁሳዊ ጥቅሞችን ለመጠበቅ አንዱ ዘዴ ነው፡፡ አንድ ሰው ዋስትና ተነፍጎ ለረጅም ጊዜ እስር ላይ ከቆየ በኋላ በመጨረሻ ነፃ ነህ ተብሎ ሲለቀቅ ሊተካ የማይችል ከፍተኛ ጉዳት ይደርስበታል፡፡ ስለሆነም እንዲህ ዓይነቱ የመብት መጣበብ እንዳይፈጠር በተለየ ሁኔታ በሕግ እስካልተከለከለ ድረስ አማራጭ መፍትሔው ሰዎች ለጉዳያቸው ውሳኔ እስኪያገኙ ድረስ በዋስ ከእስር ውጭ እንዲቆዩ ማድረግ ነው፡፡
በወንጀል ተጠርጥረው የተያዙ ሰዎች በዋስትና የሚፈቱበት አሠራሮች የተለያዩ ናቸው፡፡ እነዚህ አሠራሮቸ የሚመሠረቱት የዋስትና ጥያቄ የቀረበበት የወንጀል ጉዳይ ከባድነት፣ የተጠርጣሪው የወንጀል ሪከርድ እና የግል ፀባይ፣ በዋስትና ጥያቄ ላይ የሚሰጠው ውሳኔ፣ በሕህዝብ ጥቅም ላይ የሚኖረው ተፅዕኖ፣ ተጠርጣሪው በዋስትና ቢለቀቅ በተፈለገ ጊዜ ፍርድ ቤት ተመልሶ ሊቀርብ የሚችል ስለመሆኑ ወይም ሌላ ወንጀል ሊፈፅም የሚችል ስለመሆኑ፣ ምስክሮችን በማስፈራራት እና ማስረጃዎችን በማጥፋት በፍትሕ አሰጣጥ ሂደት ላይ ዕክል ሊፈጥር የሚችል ስለመሆኑ እና በመሳሰሉት ሁኔታዎች ላይ ነው፡፡
ከላይ የተጠቀሱት ሁኔታዎች ከታዩና ከተመዘኑ በኋላ ከተወሰኑ ሁኔታዎች ጋር ግለሰቡ በዋስ ሊለቀቅ ይችላል፡፡ እነዚህን በራስ ዋስትና (own recognizance)፣ የዋስትና መብት ፀንቶ በሚቆይበት ጊዜ ለተወሰነ የመንግሥት አካል በቋሚነት ሪፖርት እንዲያደርግ (supervised release)፣ ወደተወሰኑ ሥፍራዎች እንዳይደርስ፣ ከአንዳንድ ድርጊቶች (ለምሳሌ ከመጠጥ) እንዲቆጠብ፣ ከተጎጂ ወይም ከምስክር ጋር እንዳይገናኝ፣ የተወሰነ ገንዘብ እንዲያሲዝ፣ የተወሰኑ ሰዎችን በተያዥነት እንዲያቀርብ (third party custody) እና በመሳሰሉት ሁኔታዎች ሊለቀቅ ይችላል፡፡ ከላይ የተጠቀሱ ጉዳዮች እንደተጠበቁ ሆነው የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት የዋስትና መብት ፍፁም እንዳልሆነ በአንቀጽ 19/6/ ከተቀመጠው ድንጋጌ መገንዘብ ይቻላል፡፡ በዚህም መሠረት በሕግ በተደነገጉ ልዩ ሁኔታዎች ፍርድ ቤት የዋስትና ጥያቄዎችን ላለመቀበል ይችላል፡፡ እነዚህ ሁኔታዎች የሚከተሉትን ዋና ዋና ጉዳዮች መሠረት ሊያደርጉ ይችላሉ፡፡ እነዚህም፡-
የሕጋዊነት መርህ እጅግ በጣም ወሳኝ ከሆኑ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህዎች አንዱ ነው፡፡ የዚህ መርህ ዋና ይዘት ማንም ሰው አስቅድሞ በግልጽ ወንጀል ነው ተብሎ ባልተደነገገ ድርጊት፣ ወይም ድርጊቱ አስቅድሞ ወንጀል ነው ተብሎ ባልታወጀ ድርጊት፣ ወይም ድርጊቱ በተፈጸመበት ጊዜ ድርጊቱ ወንጀል ባልሆነበት፣ ወይም ወደኋላ ሔዶ ድርጊትን ወንጀል ነው በሚል የወንጀል ሕግ ሊቀጣ ወይም ሊከሰስ አይችልም የሚለውን የወንጀል ሕግ መርህ መሠረት ያደረገ ነው፡፡ በሌላ አኳኋን ይህ መርህ ማንም ሰው ወይም የመንግሥት አካል ከሕግ በላይ እንዳልሆነ የሚያስረግጥ መርህ ነው፡፡ ይህም ማለት በአንድ በኩል ሕጉን አላውቅም በማለት የሚቀርብ መከላክያ ሁሉ ውድቅ እንደሚሆን ሲያመላክት በሌላ በኩል ዐቃቤ ሕግ ወይም ፖሊስ ወይም የመንግሥት አካል ዜጎችን ያለግልጽ ሕግና ሥነ-ሥርዓት እንዳይያዙ ወይም በደል እንዳይደርስባቸው የሚያስገድድ መርህ ነው፡፡ በግልጽ ወንጀል ነው ተብሎ የተደነገገን ድርጊት በግልጽ ሰውየው ይወቀውም አይወቀውም ማንም ሰው ወይም የመንግሥት አካል ሊያከብረው የሚገባ መሆኑን መርሁ ያመለክታል፡፡
የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ በዓለም አቀፍ ደረጃ ዕውቅና ካገኙ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህዎች መካከል አንዱ ሲሆን ዋና ዓላማው ዜጐች በሕግ ከተደነገገው ውጪ እንዲሁ በዘፈቀደ ነፃነታቸውንና ንብረታቸውን እንዳያጡ የሕግ ጥበቃ ለማድረግ ታስቦ የተቀመረ የሕግ ፅንሰ ሀሳብና አሠራር ነው፡፡ የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ ትርጉም እጅግ በጣም ሰፊና ውስብስብ ነው፡፡ ይህ የሆነበት ዋናው ምክንያት መርሁ የሚመሠረተው በሦስት የሕግ መሠረቶች ላይ ሲሆን እነሱም፡-
በአንድ ሃገር የወንጀል ፍትሕ አስተዳደር ውስጥ የፍትሐዊ ዳኝነት መርህዎች በአግባቡ መካተት አለመካተታቸውን ለመገምገም ከላይ የተጠቀሱትን ምንጮችንና መሠረቶችን መተንተንና መረዳት ያስፈልጋል፡፡ ከዚህ በተጨማሪ የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ ትርጉሞች የሚመሠረቱት የጉዳዩ ባለቤት የሆነው ሃገር በሚከተለው የሕግ ሥርዓት ዓይነት ላይ በመመርኮዝ ነው፡፡
በዚህም መሠረት በሃገራችን የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥ የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ በተሟላ መልኩ መኖር አለመኖሩን ለመመርመርና ለመረዳት የሃገራችንን ሕገ-መንግሥት ጨምሮ ሌሎች ሕጐቻችንን፣ የፍርድ ቤቶቻችን ውሳኔዎችና ልምዶችን በዝርዝር መፈተሽ የግድ ይላል፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ሃገራችን የፈረመቻቸውንና ያፀደቀቻቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች እንዲሁም የዓለም አቀፍ ባህላዊ የሕግ ዕሴቶችና ልምዶችን በጥልቀት መፈተሽ የግድ ይላል፡፡
የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ የሁሉም የወንጀል ፍትሕ አካላት የአሠራር ሥርዓትን የሚመለከት በመሆኑ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕጉ መሠረታዊ አካል መሆኑን መረዳት ያስፈልጋል፡፡ ይህ መርህ የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ የወንጀል ጉዳይ ላይ ምርመራ ከተጀመረበት ጊዜ ጀምሮ የምርመራ አካሔድ፣ የክስ አመሠራረት፣ የክርክርና የውሳኔ አሰጣጥ አሠራሮችን እንደሁም በይግባኝና በሰበር አቤቱታ ቀርቦ የሚታይበትና የሚወሰንበት ሂደት ላይ ተግባራዊ የሚሆን የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህ ነው፡፡
በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 16 እና 17 በግልጽ እንደተመለከተው ማንኛውም ሰው በሕግ ከተደነገገው ሥርዓት ውጭ ሊያዝ፣ ክስ ሣይቀርብበት ወይም ሣይፈረድበት ሊታሰር እንደማይገባውና የአካል ደህንነት መብቶች እንዳሉት ተደንግጓል፡፡
በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት መሠረት ወንጀል ፈጽመዋል ተብለው የተያዙ ሰዎች የቀረበባቸውን ክስ ምክንያት በዝርዝር ወዲያውኑ በሚገባቸው ቋንቋ የማወቅ መብት እንዳላቸው በአንቀጽ 19/1/ የተደነገገው ሲሆን የሚይዛቸውም አካል የተያዙ ሰዎች ይህንን መብት እንዳለቸው የማሳወቅ ግዴታ አለበት፡፡
ይህንን መርህ አስመልክቶ በዚህ ጽሑፍ ከታች በዝርዝር ከተቀመጠው በተጨማሪ ተከሳሾች ከጠበቆቻቸው ጋር የሚያደርጉት ምክርና ግንኙነት በምንም መልኩ ሊጠለፍ (interception) እና ሊመረመር (censorship) አይገባም፡፡ በመሆኑም ተከሳሾችና ጠበቆች የሚያደርጉት ንግግር ሚስጥራዊ መሆን ይኖርበታል፡፡
ይህንን አስመልክቶ በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 19/3/ እንደተደነገገው የተያዙ ሰዎች በአርባ ስምንት ሰዓታት ውስጥ ፍርድ ቤት የመቅረብ መብት አላቸው፡፡ ይህም ጊዜ ሰዎች ከተያዙበት ቦታ ፍርድ ቤት ለመምጣት አግባብ ባለው ግምት የሚጠይቀውን ጊዜ አይጨምርም፡፡ ወዲያውኑ ፍርድ ቤት እንደቀረቡ በተጠረጠሩበት ወንጀል ለመታሰር የሚያበቃ ምክንያት ያለ መሆኑን ተለይቶ እንዲገለፅላቸው (በሚረዱት ቋንቋ) መብት አላቸው፡፡
በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 18/1/ እንደተደነገገው ማንኛውም ሰው ጭካኔ ከተሞላበት፣ ኢ-ሰብዓዊ ከሆነ ወይም ክብሩን ከሚያዋርድ አያያዝ…የመጠበቅ መብት አለው፡፡ ይህ መርህ የዓለም አቀፍ ባህላዊ የሕግ እሴቶችና ልምዶች (Jusco gens) መሠረት ያለው ነው፡፡
በጥበቃ ሥር ያሉ ሰዎች ከትዳር አጋሮቻቸው፣ ከቅርብ ዘመዶቻቸው፣ ከጓደኞቻቸው፣ ከኃይማኖት አባቶቻቸው፣ ከሐኪሞቻቸው እና ከሕግ አማካሪዎቻቸው ጋር ለመገናኘትና ለመጎብኘት ዕድል የማግኘት መብት እንዳላቸው በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 21 ሥር ተመልክቷል፡፡
ይህ ጉዳዩ ፍርድ ቤት ከደረሰ በኋላ ተግባራዊ የሚሆን የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ አካል ሲሆን በውስጡ በርካታ ጉዳዮችን የያዘ ነው፡፡ በዋናነት በሕግ ፊት በእኩልነት የመታየት፣ ለሕዝብ ግልፅ በሆነ ችሎት የመዳኘት፣ ነፃና ገለልተኛ በሆነ ዳኝነት የመዳኘት፣ ጥፋተኛ ሆኖ ያለመቆጠር፣ ቀልጣፋ ዳኝነት የማግኘት፣ የቀረበባቸውን ማስረጃ የመመልከት፣ የቋንቋ ትርጉም የማግኘት፣ በራስ ላይ ምስክር ሆኖ ያለመቅረብ፣ በአንድ የወንጀል ድርጊት በድጋሚ ያለመቀጣት መብቶች እና ሌሎችን አካቶ የያዘ ነው፡፡ ከላይ የተዘረዘሩ በክስ መስማት ሂደት ላይ ተግባራዊ የሚሆኑ የፍትሐዊነት መርህዎች የሕገ መንግሥቱ እና የዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት ያላቸው ናቸው፡፡
ይህ የፍትሐዊ ዳኝነት መርህ ክፍል በመጀመሪያ ደረጃ የቀረበውን ክስ ፍርድ ቤቱ ሰምቶና መርምሮ ውሳኔ ከሰጠበት በኋላ ባሉ ሂደቶች ላይ ተግባራዊ የሚሆን ነው፡፡ በዚህም መሠረት በሃገራችን የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥ ሦስት ዋና ዋና ጉዳዮችን ማንሳት የሚቻል ሲሆን እነሱም የይግባኝ መብት፣ ለሰበር ችሎት አቤቱታ የማቅረብ እና በወንጀል ጉዳይ የፍትሕ መጓደል (Miscarriage of justice) ምክንያት ለደረሰው ጉዳት ካሣ የማግኘት መብቶች ናቸው፡፡ እነዚህን ጉዳዮች አስመልክቶ የይግባኝ መብትና ለሰበር አቤቱታ ማቅረብ ለሃገራችን አዲስ ሀሳቦች አይደሉም፡፡ በሃገራችን ለረጅም ጊዜ ሲሠራባቸው የነበሩ በመሆናቸው ብዙም እንግዳ አሠራር ሊሆኑ አይችሉም፡፡ በወንጀል ጉዳይ የፍትሕ መጓደል ምክንያት ለደረሰው ጉዳት ካሣ የማግኘት መብት ለሃገራችን ፍትሕ ሥርዓት እንግዳ ሀሳብና አሠራር ቢሆንም በዓለም አቀፍ ሕጐችና ስምምነቶች እንደ አንዱ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት መርህ ተደርጐ የሚወሰድ ነው፡፡ ለአብነት በዓለም አቀፍ የሲቪል እና የፖለቲካ መብቶች ስምምነት ውስጥ (International Convention on Civil and Political Rights) ይህንን መብት አስመልክቶ የሚከተለው ተደንግጓል፡፡
ከዚህ ስምምነት ድንጋጌ እና ከሌሎች ሃገሮች አሠራር መረዳት የሚቻለው ጉዳት ለደረሰበት ሰው ካሣ የሚከፈለው የሚከተሉት ፍሬ ነገሮች ሲሟሉ ብቻ ነው፡፡ እነሱም፡-
ሌላኛው የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህ የምርመራና የፍርድ ሂደቱ ፈጣን፣ ቀልጣፋና ግልጽ መሆን አለበት የሚል ሲሆን “የዘገየ ፍትሕ እንደተከለከለ ይቆጠራል” የሚለው የሕግ ልሂቃን አባባል ይህንን መርህ በደንብ የሚያብራራ ነው፡፡ የተያዘ ወይም የተከሰሰ ሰው የተጠረጠረበት ወይም የተከሰሰበት ወንጀል በተቻለ ፍጥነት ተጣርቶ በመደበኛ ፍርድ ቤት ለህዝብ ግልጽ በሆነ ችሎት እልባት ካላገኘ የተከሳሾች ሕጋዊ መብት ጥሰት ያስከትላል የሚል ዕሳቤ ያለው ነው፡፡ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት ድንጋጌዎችም ይህንኑ የሚደግፉ ሆነው እናገኛቸዋለን፡፡
በተለይ በወንጀል ተጠርጥሮ የተያዘና በእስር ቆይቶ ነፃነቱን ለማግኘት ለሚከራከር ተከሳሽ የምርመራና የክስ ሂደት ቀልጣፋና ፈጣን መሆን የሞትና የሽረት ጉዳይ ነው፡፡ የተከሰሰበት ጉዳይ በማስረጃ እስኪረጋገጥ ድረስ ለብዙ ጊዜያት በእስር ሆኖ ሲከራከር የቆየ ተከሳሽ በክርክሩ የመጨረሻ ሂደት በነፃ የሚለቀቅበት በርካታ አጋጣሚዎች አሉ፡፡ በምርመራ ሰበብ በጊዜ ቀጠሮ ሲጉላላ የቆየ ተጠርጣሪ ለክስ ምክንያት የሚሆን ማስረጃ አልተገኘም በሚል ሰበብ ክስ ሳይመሠረትበት በየእስር ቤቱ የሚማቅቅበት ሥርዓት ምን ያህል ጎጂ እነደሆነ መገመት ይቻላል፡፡ ስለሆነም ወንጀል ፈፅመዋል ተብለው በመደበኛ ፍርድ ቤት ክስ የቀረበባቸው ሰዎች ጉዳያቸው በተቻለ መጠን ቀልጣፋና ፈጣን በሆነ አካሔድ ተሰምቶ መወሰን አለበት፡፡ ይህ መርህ ሕገ-መንግሥታዊ ዕውቅና ያለው ሲሆን በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 20/1/ ውስጥም እንደተመለከተው የተከሰሱ ሰዎች ክስ ከቀረበባቸው በኋላ ተገቢ በሆነ አጭር ጊዜ ውስጥ ለሕዝቡ ግልፅ በሆነ ችሎት ተሰምቶ ፍርድ እንዲሰጣቸው መብታቸው መሆኑን ይደነግጋል፡፡
ቀልጣፋና ፈጣን ዳኝነት በዋናነት የተከሳሹ መብት ቢሆንም የተጐጂዎችና የሕብረተሰቡ ጥቅሞችንና ፍላጐቶችን የሚጠብቅ ነው፡፡ ተከሳሹ በተቻለ ፍጥነት የተከሰሰበት ጉዳይ ዕልባት እንዲያገኝለት የሚፈልገውን ያህል ተጐጂዎችም ይፈልጋሉ፡፡ ሕብረተሰቡም ቢሆን ጉዳዩ በተራዘመ ቁጥር የህዝብ እና የመንግሥትን ወጪና ጉልበት የሚያባክን በመሆኑ ቶሎ ዕልባት እንዲያገኝ ይፈልጋል፡፡ በመሆኑም የቀልጣፋ እና የፈጣን ዳኝነት መርህ እጅግ በጣም ጠቃሚና ወሳኝ የሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህ መሆኑን መረዳት ይቻላል፡፡
የቀልጣፋ እና የፈጣን ዳኝነት መርህ ብዙ ጉዳዮችን የያዘ ሲሆን የሚከተሉትን እንደ ምሳሌ መጥቀስ ይቻላል፡፡ እነሱም የፍርድ ቤት የአጀንዳ አያያዝ፣ የቀጠሮ አሰጣጥና አከባበር፣ ጉዳዮች የሚጀመሩበትና የሚጠናቀቁበት የጊዜ ሠሌዳ፣ የዳኞች፣ የዐቃቢያነ ሕግና የምስክሮች አቀራረብና የሠዓት አከባበር፣ ጉዳዩ የሚሰማበት የጊዜ ሰሌዳ ተገማችነት (certainty of trial dates)፣ በሕግና በፍሬ ነገሮች ላይ ለሚነሱ ክርክሮች ብያኔ ወይም ትዕዛዝ የሚሰጥበት ፍጥነት፣ ለዳኞች፣ ለዐቃቢያነ ሕግ እና ለመርማሪ አካላት ሥራዎች በሕጉ የተቀመጠላቸው የጊዜ ገደቦች፣ በተቀመጠው የጊዜ ገደቦች የመጠቀም ብቃትና ፍላጐት፣ ካልተጠቀሙ የተቀመጠ መፍትሔ፣ የመዝገብና የጉዳዮች አያያዝ ሥርዓቶችና የመሳሰሉትን መጥቀስ ይቻላል፡፡
ዲሞክራሲያዊ ሥርዓት ባለበት ሃገር የሚገኝ የወንጀል ፍትሕ አስተዳደር ምንጊዜም ቢሆን የሕብረተሰቡን ሁለንተናዊ ተሳትፎ ማረጋገጥ ይጠበቅበታል፡፡ ያለሕብረተሰቡ ተሳትፎ ውጤታማ የሆነ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ሊኖር አይችልም፡፡ በዚህም መሠረት የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕጉ የፍትሕ ሥርዓቱን ዓላማና ግቦች ለማሳካት ከሚረዱት ዋነኛ መሣሪያዎች አንዱ የህብረተሰቡ ተሳትፎ በመሆኑ ሥነ-ሥርዓት ሕጉ ሲረቀቅም ሆነ ፀድቆ ሥራ ላይ ሲውል የአሳታፊነት መርህን በሚያረጋግጥ መልኩ መሆን አለበት፡፡
የአሳታፊነት መርህ ሁለት ገፅታዎች አሉት፡፡ አንደኛው በወንጀል ፍትሕ አስተዳደሩ ውስጥ አጠቃላይ ሕብረተሰቡ ያለው ተሳትፎ ሲሆን ሁለተኛው በወንጀል ጉዳይ ላይ የተለየ ፍላጐትና ድርሻ ያላቸው አካላት ያላቸውን ተሳትፎ የሚመለከት ነው፡፡ በወንጀል ጉዳዮች ላይ የተለየ ፍላጐትና ድርሻ ያላቸው አካላት በወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ ውስጥ የተለየ ሚና የሚጫወቱ አካላት በመሆናቸው ከአጠቃላይ የሕብረተሰቡ ተሳትፎ ባላነሰ ሁኔታ ወሳኝነት ይኖረዋል፡፡
ሕብረተሰቡ ወንጀል በመጠቆም፣ አጠቃላይ የፍትሕ አካላት ሥራዎችን በመከታተልና በመተቸት እንዲሁም ከእነዚህ አካላት ጋር በተለያዩ ጉዳዮች በመተባበር ለፍትሕ ሥርዓቱ መጐልበትና መጠናከር ጉልህ አስተዋፅኦ ያበረክታል፡፡ ከሕብረተሰቡ ጐን ለጐን የተለያዩ የመንግሥት አካላት በወንጀል ፍትሕ አስተዳደሩ ውስጥ ጉልህ ሚና ሊጫወቱ ይገባል፡፡ ለምሳሌ ወንጀልን በመጠቆም፣ የተፈፀመውን ወንጀል አስመልክቶ የባለሙያ ድጋፍ በማድረግ፣ በፍርድ ቤቶችና በሌሎች አግባብነት ባላቸው አካላት የሚወሰኑ ውሳኔዎችን በማስፈፀምና በመፈፀም እና በመሳሰሉት ሁኔታዎች በወንጀል ፍትሕ አስተዳደሩ ውስጥ መሳተፍ መቻል አለባቸው፡፡
የተጐጂዎችና የተጐጂ ቤተሰቦች እንደዚሁም የምስክሮችና የወንጀል ጠቋሚዎች ተሳትፎ እጅግ በጣም ወሳኝ ሚና አለው፡፡ እነዚህ አካላት ማስረጃዎችን በመስጠት፣ አስፈላጊ በሆነ ጊዜ በአሠራር ሂደቶች ላይ ባሉት ጉድለቶች ላይ አቤቱታዎችን በማቅረብና የማስተካከያ እርምጃ በሚመለከተው አካል እንዲወሰድ በማድረግ እና በመሳሰሉት ጉዳዮች የሚሳተፉበት ሁኔታ መፈጠር አለበት፡፡
ተጠርጣሪውም በተመሳሳይ መልኩ በወንጀል ፍትሕ አስተዳደሩ ውስጥ ሰፊ ተሳትፎ ማድረግ ይጠበቅበታል፡፡ አስፈላጊ የሆኑ ማስረጃዎች በፈቃደኝነት የሚሰጥበት ሁኔታ መኖር አለበት፡፡ በሐሰት የቀረቡ ማስረጃዎችን በማጋለጥ የፍትሕና እውነት ማፈላለግ ጥረቶችን መርዳት አለበት፡፡ በዚህ ረገድ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት በቂ የሆነ ሥርዓቶችን የዘረጋ በመሆኑ ከተጠርጣሪው የሚጠበቀው በእነዚህ ሥርዓቶች መሠረት የሚፈለግበትን መወጣት መቻል ነው፡፡
የፍትሕ ሥርዓቱ ውጤታማ እንዲሆን የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ ተቋማት የሆኑት የመርማሪ አካላት፣ የዐቃቤ ሕግ፣ የተከላከይ ጠበቆች፣ የፍርድ ቤቶች፣ የማረሚያ ቤቶችና ሌሎች የፀጥታ አካላት የተሟላ ቅንጅታዊ አሠራር ድጋፍ የሚረጋገጥበት ሥርዓት መኖር የግድ ይላል፡፡ የፍርድና ከፍርድ ሂደቶች ጋር ተያይዞ ያሉ አሠራሮች ለሕብረተሰቡ ግልፅ እና ክፍት መሆን ይኖርባቸዋል፡፡ ይህንን ግልፅነት በመጠቀም ሚዲያዎች፣ መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ተመራማሪዎችና ሌሎች ጉዳዮችን ለመከታተልና ለመመልከት የሚፈልጉ የሕብረተሰቡ ክፍሎች በወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ ውስጥ መሳተፍ መቻል አለባቸው፡፡
የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት በተጠቃሚው ሕብረተሰብ ዘንድ ተቀባይነትና ሕጋዊነት (legitimacy) የሚኖረው የሕጐቹ፣ የተቋሞቹ አሠራሮች ግልፅ፣ ተገማችና ወጥነት ሲኖረው ብቻ ነው፡፡ እነዚህ መርህዎች በአጠቃላይ የፍትሕ ሥርዓት እሴቶች (values) ቢሆኑም ለወንጀል ፍትሕ አስተዳደር ግን የተለየ ትርጉም አላቸው፡፡ የሕብረሰቡ አባላት የሆኑት ዜጐች ወንጀል ሲፈጽሙ በሕጉ አግባብ ነፃነታቸውንና ንብረታቸውን ሊያጡ የሚችሉት በዚህ የወንጀል ፍትሕ ሂደት እንደመሆኑ መጠን ለሕብረተሰብና ለግለሰቦች አሠራሩ ግልፅ፣ ተገማች እና ወጥነት ሊኖረው ይገባል፡፡
እነዚህ መርህዎች በዋናነት የሚከተሉትን ጉዳዮች በውስጣቸው የያዙ ናቸው፡፡ እነሱም የወንጀል ፍትሕ አካላትን የአሠራር ግልፅነት፤ በወንጀል ጉዳዮች ላይ የሚሰጡ ውሳኔዎች፣ ትዕዛዞችና ብይኖች ግልፅነት፣ ተገማችነት እና ወጥነትን፤ በሚሰጡ ውሳኔዎችና በአፈፃፀማቸው መካከል ያለው ግንኙነትና ልዩነት፤ በቀረበው የክስ አቤቱታ እና አቤቱታውን ለማረጋገጥ በተሰበሰቡና በቀረቡ ማስረጃዎችና ክርክሮች መካከል ያለውን ግንኙነት፤ በተያዙ ጭብጦችና በተሰጡ የመጨረሻ ውሳኔዎች መካከል ያለውን ልዩነት፤ የቅጣት አሰጣጥ፣ አፈፃፀም፣ ተገማችነትና ወጥነት፤ ለሕግና ለፍሬ ነገር የሚሰጡ ትርጉሞችና የአተረጓጐም መርህዎች ግልፅነት፣ ተገማችነትና ወጥነት፤ በይግባኝና በሰበር የሚታዩና የሚወሰኑ ውሳኔዎች ምክንያታዊነት፣ ተገማችነት፣ ወጥነት እና የመሳሰሉትን መጥቀስ ይቻላል፡፡ የወንጀል ሕግ ሥነ-ሥርዓት አንዱና ዋነኛው ተልዕኮም የወንጀል ፍትሕ ሂደት ግልፅ፣ ተገማችና ወጥ መሆኑን ማረጋገጥ ነው፡፡
የተደራሽነት መርህ ሕገ-መንግሥታዊ ዕውቅና ያለው ሲሆን በቀጥታ ከዲሞክራሲና ከመልካም አስተዳደር መርህች ጋር በእጅጉ የተቆራኘ ነው፡፡ ዜጐች በጾታ፣ በኃይማኖት፣ በዕድሜ፣ በዘር፣ በማሕበራዊ ሕይወት፣ በትምህርትና በሌሎች ምክንያቶች ልዩነት ሳይደረግባቸው በፍርድ ሊወሰን የሚችለውን ጉዳይ (Justiciable matter) ለፍርድ ቤት የማቅረብና ውሳኔ የማግኘት መብት ሊኖራቸው ይገባል፡፡
ማንኛውም ሰው በፍርድ ሊወሰን የሚገባውን ጉዳይ ለፍርድ ቤት ወይም ለሌላ በሕግ የዳኝነት ሥልጣን ለተሰጠው አካል የማቅረብና ውሳኔ ወይም ፍርድ የማግኘት መብት አለው፡፡ በመሆኑም በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ፍትሕ የማግኘት መብት ለተወሰኑና ለሚችሉ የሕብረተሰቡ ክፍሎች (ለምሳሌ ለተማሩ፣ ሀብት ላላቸው፣ ተሰሚነት ላላቸው ወዘተ) ብቻ የተሰጠ ስጦታ ሳይሆን ለሁሉም የሕብረተሰቡ አባላት (ለድሆች፣ ለሴቶችና ሕፃናት፣ ለአረጋዊያንና ለአካል ጉዳተኞች፣ ላልተማሩትና ለአጠቃላይ የሕብረተሰብ ክፍሎች) የተረጋገጠና ተግባራዊ መሆን ያለበት መብት ነው፡፡ ከላይ እንደተጠቀሰው የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት ይህንን መብት በማያሻማ ሁኔታ ለሁሉም የሕብረተሰባችን ክፍሎችና ግለሰቦች ያረጋገጠ በመሆኑ ይህንን መርህ በግልፅና በዝርዝር ተቋማዊና ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስችል ሥራ በመሥራት የዜጐችን ተጠቃሚነት ማረጋገጥ ቀዳሚ ዓላማው መሆን አለበት፡፡
የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱን አስመልክቶ ይህንን መርህ ተግባራዊ ለማድረግ በብዙ መልኩ የሚሰራ ቢሆንም አንዱና ዋነኛው መንገድ በወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ አማካይነት የወንጀል ፍትሕ ሂደት የሚመራበትን ሥርዓት መዘርጋት በመሆኑ ይህንን መርህ በወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ ውስጥ ተግባራዊና ተቋማዊ ለማድረግ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ ወሳኝ ሚና ይጫወታል፡፡ በዚህም መሠረት በዚህ ጽሑፍ ውስጥ የተደራሽነት መርህን አስመልክቶ የሚዳሰሰው ጉዳይ ከወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕጉ ጋር ተያያዥነት ያላቸውን ጉዳዮች ቀጥለን እንመለከታለን፡፡
የወንጀል ፍትሕ ሂደቱን በቀላሉ ተደራሽ ለማድረግ ከተፈለገ ዜጐች በሕግ የተረጋገጠላቸውን መብቶቻቸውን ለማወቅና ለማስጠበቅ እንዲችሉ ሁኔታዎችን ማመቻቸት ዋነኛውና ሊሰራ የሚገባ ሥራ ነው፡፡ የዜጐች መብቶችና ግዴታዎች ተደንግገው የሚገኙት በሕጐች፣ በአሠራር ሥርዓቶች እና በሚወሰኑ ውሳኔዎች ውስጥ በመሆኑ እነዚህ ሕጐች፣ ውሳኔዎችና የአሠራር ሥርዓቶች ለሁሉም የሕብረተሰቡ ክፍሎች በቀላሉ ተደራሽ መሆን አለባቸው፡፡ በዚህም መሠረት የወንጀል ፍትሕ ሂደቱን አስመልክቶ የሚወጡ ሕጐች፣ የሚወሰኑ ውሳኔዎችና የሚዘረጉ የአሠራር ሥርዓቶች ለሁሉም የሕብረተሰቡ ክፍሎች በቀላሉ የሚገኙና (physically accessibile) ለመረዳትም አስቸጋሪ ያልሆኑ መሆን አለባቸው፡፡
ከዚህ አንፃር የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕጉ የሚጫወተው ሚና በጣም ወሳኝ እንደሆነ የሚታወቅ ሲሆን እንደ ምሳሌም የሚከተሉትን መጥቀስ ይቻላል፡፡ በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች የተከሰሱበት የሕግ መሠረት፣ ድንጋጌዎች እና ክሱ ያለውን ሕጋዊ ውጤቶች የሚረዱበትና ራሳቸውን የሚከላከሉበትን ሁኔታዎች፣ በወንጀል ተጠርጥረው የተያዙ ሰዎች አግባብነት ባላቸው ሕጐች ያላቸውን መብቶች የሚያውቁበትንና ከመብቶቹ ተጠቃሚ የሚሆኑበትን ሁኔታ፣ በወንጀል ጉዳዮች ላይ የተለየ ሕጋዊ ጥቅሞች ያላቸው የተለያዩ ሰዎች (ተከሳሽ፣ ተጐጂ፣ ምስክሮች ወዘተ..) ጉዳያቸውን ለመከታተልና ጥቅሞቻቸውን ለማስጠበቅ ይረዳቸው ዘንድ ከጉዳዩ ጋር ተያይዘው ያሉ የአሠራር ሥርዓቶችን (አዋጆች፣ ደንቦች፣መመሪያዎች የውስጥ አሠራሮች) ከሚመለከታቸው አካላት ጠይቀው የሚረዱበትን አሠራሮችን፣በወንጀል ፍትሕ ሂደቱ ውስጥ የሚወሰኑ ውሳኔዎች፣ የሚተላለፉ ትዕዛዞችና ብይኖች የሚመለከታቸውን አካላት በሚፈለገው ጊዜና ጥራት የሚደርሱበትን አሠራሮችንና ውሳኔዎች የሚዘጋጁበትና የሚሰራጩበትን ይዘትና ቅርፅን ያካትታል፡፡
የወንጀል ፍትሕ ሂደቱን በቀላሉ ተደራሽ ከሚያደርጉ ተግባራት መካከል የወንጀል ፍትሕ ሂደቱን ተቋማት ለሕብረተሰቡ ተደራሽ ማድረግ ነው፡፡ ይህ ሦስት ገፅታዎች አሉት፡፡ አንደኛው እነዚህን ተቋማት በአካል ለተጠቃሚው ሕብረተሰብ ተደራሽ ማድረግ ነው፡፡ ሁለተኛው የፍትሕ ተቋማቱ በአካል (physically) ለሕብረተሰቡ ቅርብ ቢሆኑም የሚፈለገውን አገልግሎት ለመስጠት ግን ምቹ የማይሆኑበት ሁኔታ አለ፡፡ ከዚህ አንፃር የፍትሕ ተቋማቱ ለተጠቃሚው ሕብረተሰብ የሚሰጡት አገልግሎት ደረጃውን የጠበቀና ለሁሉም የሕብረተሰቡ ክፍል ተደራሽ መሆን ይኖርበታል፡፡ ሦስተኛው በፍትሕ ተቋማቱ ውስጥ አገልግሎት የሚሰጡ ባለሙያዎች የተለያዩ የሕብረተሰቡ ክፍሎችን ለማስተናገድ የሚያስችላቸው የዕውቀት፣ የሥነ ምግባርና የቋንቋ የመሳሰሉ ክህሎቶች ሊኖራቸው ይገባል፡፡
የወንጀል ፍትሕ ሂደት በቀላል ወጪና በከፍተኛ ጥራት መሠራት የሚችልበት ሁኔታ ካልተፈጠረ በስተቀር ዜጐች ፍትሕ የማግኘት መብታቸው ተረጋግጧል ብሎ ማሰብ አይቻልም፡፡ በሌላ አባባል ዜጐች መብቶቻቸውን ለማስከበር የሚያወጡት ወጪ ከሚያገኙት ገቢ አንፃር መክፈል የማይችሉት ከሆነ ዜጐች ከመብቶቻቸው ተጠቃሚ ይሆናሉ ተብሎ አይገመትም፡፡ ይህም የሆነበት ምክንያት መብትን ለማስከበር የሚያስፈልገው ወጪ ከፍ ባለ ቁጥር ብዙው የሕብረተሰቡ ክፍል ትክክለኛና ሕጋዊ መብት እንኳን ቢኖረው ወጪውን ለመሸፈን ባለመቻል ብቻ ሕገ ወጥና ተቀባይነት ለሌለው በደልና አሠራር ተጋላጭ ይሆናል፡፡ በመሆኑም ፍትሕ የማግኘት መብትን ተግባራዊ ለማድረግ መብቶችን ለማስከበር የሚጠየቀው ወጪ ሕጋዊና ተመጣጣኝ መሆኑን ማረጋገጥ ያስፈልጋል፡፡ በዚህም መሠረት በወንጀል ፍትሕ ሂደቱ ውስጥ መብቶችን ለማስከበር የሚወጡ ወጭዎችን ከመቆጣጠርና ከመቀነስ አንፃር የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕጉ ወሳኝ ሚና አለው፡፡ ለምሳሌ የወንጀል ፍትሕ ሂደቱ በተንዛዛ ቁጥር ወጪው ይጨምራል፡፡ በወንጀል ላይ የሚወሰኑ ውሳኔዎች ጥራታቸው ዝቅተኛ ከሆነ ተበዳዩ በውሳኔው ስለማይረካ ለይግባኝ፣ ለሰበር አቤቱታዎች እና ተመሳሳይ ሂደቶች ተጨማሪ ወጪ ይዳረጋል፡፡ በፍትሕ አካላት የሚሰጡት ውሣኔዎች ተገማችና ታማኝነት ከሌላቸው እንደሙስና ያሉ ሕጋዊ ያልሆኑ አሰራሮች እንዲስፋፉ የራሱ የሆነ አሰተዋጽኦ ያደርጋል፡፡
በወንጀል ፍትሕ ሂደቱ ውስጥ የሚታዩ አንዳንድ የወንጀል ጉዳዮች ከተጐጂዎቹ ወይም ከተጠርጣሪዎቹ ልዩ ማሕበራዊ፣ ባህላዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች የተነሳ ልዩ ትኩረት ሊደረግባቸው ይችላል፡፡ እንደዚህ ዓይነቶቹ ጉዳዮች በወንጀል ፍትሕ ሂደቱ የሚስተናገዱበት አሠራር የተደራሽነት መርህችን በተከተለ አኳኋን መሆን አለበት፡፡ ለምሳሌ በወንጀል ፍትሕ ሂደቱ ውስጥ በማንኛውም ደረጃ በሚከናወኑ ተግባራት የወጣት ወንጀል አድራጊዎች፣ የወንጀል ተጐጂ ሕፃናት፣ የወንጀል ተጠርጣሪ/ጥፋተኛ ወይም ተጐጂ የሆኑ ሴቶች፣ የአካል ጉዳተኞች እና በሕብረተሰቡ ውስጥ ተጋላጭ የሆኑ ሌሎች የሕብረተሰቡ ክፍሎችን ፍላጐትና የተለዩ ሁኔታዎች ተገቢውን ትኩረት ማግኘታቸውን መረጋገጥ አለበት፡፡ ይህንና ሌሎች ጉዳዮችን አስመልክቶ የሚሰሩ ሥራዎች የተደራሽነት መርህዎች በተከተለ መልኩ ካልሆነ ብዙም ውጤት አይኖራቸውም፡፡
ለዲ/ን ዳንኤል ክብረት የተሰጠ ምላሽ ስለ ፈላስፋው ዘረ-ያዕቆብ ሙህራንና ጻህፍት በሁለት ተከፍለው ኢትዮጵያዊ ነው፣ ኢትዮጵያዊ አይደለም በማለት ይከራከራሉ። ኢትዮጵያዊ ነው ከሚሉት ውስጥ ዋናዋናዎች ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ፣ ዶ/ር ዳኛቸው አሰፋ፣ አብርሃም ደሞዝ፣ የኔታ አለማየሁ ሞገስ፣ ፈንታሁን ጥሩነህ፣ ብሩህ አለምነህ ይጠቀሳሉ። ኢትዮጵያዊ አይደለም ከሚሉት ውስጥ ዋናዋናዎች ኮንቲ ሮሲኒ፣ ዲ/ን ዳንኤል ክብረት፣ ፍስሐ ታደሰ፣ ሰሎሞን አበበ ቸኮል፣ ካሳሁን አለሙ፣ ታሪኩ ውብነህ ይገኙበታል። ሁለቱም ቡድኖች የሚያሳምኑም የማያሳምኑም ሃሳቦችን ይሰነዝራሉ። ፈላስፋው ዘርዓ ያዕቆብ ኢትዮጵያዊ አይደለም ከሚሉት ውስጥ ጥልቅ የሆነው እና የሌሎችን … [Read more...] about የሌለውን ፈላስፋ ፍለጋ ሳይሆን የጠፋውን ፈላስፋ ፍለጋ
በኮቪድ 19 ወረርሽኝ ሰጋት ሳቢያ ግለሰቦች በየቤታቸው እንዲቆዩ በሰፊው እየተመከረ እና በአንዳንድ ሃገራትም አስገዳጅ ሕጎች እየተተገበሩ ነው፡፡ እነዚህ ሕጎች ታዲያ በአብዛኞቹ የአፍሪካ ሃገራት እንደቅንጦት እየታዩ ናቸው፡፡ አካላዊ መራራቅ/በቤት ውስጥ ተለይቶ መቀመጥ ኢትዮጵያ ውስጥ ምን ያህል ውጤታማ ነው? ያለውስ ምጣኔ ሃብታዊ ጫና ምን ይመስላል? ምንስ መደረግስ አለበት? አቶ አብዱልመናን መሃምድ እና ከጤና ጥበቃ ሚኒስቴር ዶ/ር ሙኒር ካሳ መልስ አላቸው፡፡
ኤርትራ ኣብ ቅድድም ብሽክለታ ብእተርዮ ዘሎ ዓወታታ፣ ኣብዚ ናይ ሎሚ ዓመት ንሽልማት ብሉጽ ተቐዳዳማይ ካብ ዝተረቑሑ ሓያሎ ተቐዳደምቲ እቶም ኣርባዕተ ኤርትራውያን ክኾኑ እንከለዉ ንሳቶም ከኣ፣- ዳንኤል ተኽለሃይማኖት፣ ኣብ ዙር ፈረንሳ 2015 ዝተሳተፈ መርሃዊ ቅዱስ፣ መኽሰብ ደበሳይን ናትናኤል ብርሃንን’ዮም።
እዚ ከምዚ’ሉ እንከሎ ኣባል ክለብ ባይክ ኤይድ ኤርትራዊ ተቐዳዳማይ መኽሰብ ደበሳይ፣ ናብታ ዝበዝሑ ኤርትራውያን ጸንቢር ዘላ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ክለብ ኤምቲኤን ኩቤካ ተሰጋጊሩ።
ዛሬ በማጠቃሊያው መስመሩ ላይ «እባክዎ መያይ» ስጽፍ፣ ከዚያ በድንገት በስልኬ ላይ «Enter» ስለ መታሁ አልተጨረሰም፣ ለመጻፍ የፈለግኩ «እባክዎ መያያዣ ለሞባይል ድርገጽ አይጨምሩ» ያህል ሆኖ ነበር...! ማለቴ ወደ ውክፔድያ መጣጥፍ ለማያያዝ፣ ሁልጊዜ [[ እንዲህ]] ማድረግ ይቻላል። የሌላ ቋንቋ ውክፔድያ መጣጥፍ ሲሆን፣ [[:en:እንዲህ]] ይቻላል። ለምሳሌ፦
ማናቸውም ውክፔድያ ያልሆነ ሌላ ድረገጽ [http://www.likethis.com እንዲህ ] ይያዛል፤ ነገር ግን የሞባይል ድረገጽ አድራሻ ( «.m.» ያለበት) ለዴስክቶፕ ኮምፒውተር ተጠቃሚ ስለማይስማማ በመጣጥፉ መቸም አይገባም።
ስለ እርማቱና ስለማንኛውም ድጋፍ በጣም አመሰግናለሁ የማያያዢያውንም አጠቃቀም ልምድ ለማድረግ እጥራለሁ ። አደራ እኔን ከማረም እንዳይሰለቹ ብዙ ለመሥራት ስለማስብ ። መልካም ዓመት በዓል አመሰግናለሁ ። Dukdadis 21:08, 28 ዲሴምበር 2018 (UTC)
የካቲት 16/2013 (ዋልታ) – ሌተናል ጀኔራል ባጫ ደበሌ በተካሄደው የሕግ ማስከበር ዘመቻ የመከላከያ ጤና ዋና መምሪያ በጤናው ዘርፍ አበረታች ሥራ መሥራቱን ገልጸዋል።
የመከላከያ ጤና ዋና መምሪያ ከጤና ሚኒስቴር እና ከአማራ ክልል ጤና ተቋማት ጋራ የሠራው የተቀናጀ ሥራ መልካም መሆኑን የጠቆሙት ሌተናል ጀኔራል ባጫ፣ ይሄም በሕግ ማስከበር ዘመቻው ወቅት በህክምና እጦት እና በእንግልት ምክንያት ጉዳት እንዳይደርስ አስችሏል ብለዋል። መረጃው የመከላከያ ሚኒስቴር ነው።
የግንቦት ሰባት ዋና ፀሐፊ አቶ አንዳርጋቸው ፅጌ ሰንዐ - የመን ላይ ተይዘው ለኢትዮጵያ ተላልፈው መሰጣታቸውን በመቃወም ዋሺንግተን ዲሲ እና በአባባቢዋ የሚኖሩ ኢትዮጵያዊያንና ትውልደ-ኢትዮጵያ አሜሪካዊያን የመን ሪፐብሊክ ኤምባሲ ደጃፍ ላይ የተቃውሞ ሰልፍ አድርገዋል፡፡
ሰልፈኞቹ ከኤምባሲው የሚወጡና የሚገቡ ተሽከርካሪዎችና ሠራተኞችን በብዙ ድምፅ፣ ጩኸትና መፈክር አውከዋል፡፡ የመን ሽብርተኛ፣ ሃፍረት ለእናንተ የሚሉ መፈክሮችን አሰምተዋል፡፡
ከሰሞኑ በደቡብ አፍሪካና በቻይና በህገወጦች የተመረቱ በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ሃሰተኛ የኮሮና ቫይረስ ክትባቶች መያዛቸውን ያስታወቀው አለማቀፉ የፖሊስ ጥምረት ኢንተርፖል፤ የወንጀል ቡድኖች መሰል ክትባቶችን በስፋት በማሰራጨት ላይ እንደሚገኙና ከክትባቶች ጋር የተያያዙ የወንጀል ድርጊቶች በእጅጉ መስፋፋታቸውን አስጠንቅቋል፡፡
በቻይና ከ3 ሺህ በላይ ሃሰተኛ ክትባቶችና በህገወጥ ክትባቶች ሽያጭ ላይ ለመስራት የተደራጀ ቡድን አባላት የሆኑ 80 ሰዎች በቁጥጥር ስር ሲውሉ፣ በደቡብ አፍሪካም 2 ሺህ 400 ሃሰተኛ ክትባቶችና ደረጃቸውን ያልጠበቁ 3 ሚሊዮን ማስኮች እንዲሁም አራት ተጠርጣሪዎች መያዛቸውን ኢንተርፖል ባለፈው ረቡዕ በሰጠው መግለጫ አስታውቋል፡፡
የአሜሪካ ፖሊስ ባለፉት ሳምንታት ከ10 ሚሊዮን በላይ ደረጃቸውን ያልጠበቁ ማስኮችን በቁጥጥር ስር ማዋሉን ያስታወሰው ዘ ጋርዲያን፤ ኢንተርፖል ለአለማችን መንግስታት የተደራጁ ወንጀለኞች ከኮሮና ጋር የተያያዙ ወንጀሎችን ሊፈጽሙ እንደሚችሉ ከወራት በፊት ማስታወቁን አስታውሷል፡፡
በአፍሪካ የኮሮና ቫይረስ ተጠቂዎች ቁጥር ከትናንት በስቲያ ወደ 4 ሚሊዮን መጠጋቱንና የሟቾች ቁጥር ደግሞ ከ105 ሺህ ማለፉን የአፍሪካ የበሽታ መከላከልና ቁጥጥር ማዕከል ባወጣው መግለጫ አስታውቋል፡፡
የተለያዩ የአፍሪካ አገራት በአንድ አመት ውስጥ ለ190 የአለማችን አገራት ከ2 ቢሊዮን በላይ ክትባቶችን ለማሰራጨት ካቀደው አለማቀፉ የክትባት ጥምረት ኮቫክስ የተላኩላቸውን የኮሮና ቫይረስ ክትባቶች በመቀበል ላይ ሲሆኑ፣ ክትባቶቹን ከተቀበሉት አገራት መካከልም ጋና፣ ኬኒያ፣ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ ኮንጎ፣ ናይጀሪያ፣ አንጎላና ጋምቢያ ይገኙበታል፡፡
የአለም ባንክ በበኩሉ፤ ለ30 የአፍሪካ አገራት የኮሮና ቫይረስ መግዣ የገንዘብ እርዳታ ለመስጠት መወሰኑ የተነገረ ሲሆን፣ የእርዳታው ተጠቃሚዎች ከሚሆኑት አገራት መካከል ኢትዮጵያ፣ ኒጀር፣ ሞዛምቢክ፣ ቱኒዝያ፣ ሩዋንዳና ሴኔጋል እንደሚገኙበት ዥንዋ ዘግቧል፡፡
በሌላ በኩል ደግሞ፣ በመላው አለም ከ168 ሚሊዮን በላይ ህጻናት የሚማሩባቸው ትምህርት ቤቶች አመቱን ሙሉ መዘጋታቸውንና 214 ሚሊዮን ያህል ተማሪዎችም በኮሮና ቫይረስ ሳቢያ በትምህርት ገበታቸው ላይ መገኘት ከነበረባቸው ጊዜ 75 በመቶ ያህሉን በትምህርት ገበታቸው አለመገኘታቸውን የተባበሩት መንግስታት የህጻናት መርጃ ድርጅት ዩኒሴፍ ከሰሞኑ ባወጣው መግለጫ አስታውቋል፡፡
ከመጋቢት 2020 እስከ የካቲት 2021 በነበረው ጊዜ በአለማችን በሚገኙ 14 አገራት አብዛኞቹ ትምህርት ቤቶች ተዘግተው መክረማቸውን ያስታወሰው የድርጅቱ መረጃ፣ በመላው አለም የሚገኙ ከ888 ሚሊዮን በላይ ህጻናት በኮቪድ ሳቢያ የትምህርት መስተጓጎል እንደገጠማቸውም አክሎ ገልጧል፡፡
በሌላ የኮሮና ዜና፣ ብራዚል ባለፈው ማክሰኞና ረቡዕ ከፍተኛውን ዕለታዊ የቫይረሱ ሟቾች ቁጥር ማስመዝገቧን የዘገበው ሮይተርስ፤ በአገሪቱ ማክሰኞ ዕለት 1 ሺህ 641፣ ረቡዕ ደግሞ 1 ሺህ 910 ሰዎች ለሞት መዳረጋቸውንና አጠቃላይ የቫይረሱ ሟቾች ቁጥር 259 ሺህ 271 መድረሱን አመልክቷል፡፡
የፖለቲካ መብቶችና የህዝብ ነጻነቶችን ጨምሮ የተለያዩ መስፈርቶችን ተጠቅሞ የአገራትን አጠቃላይ ሁኔታ በመገምገም በየአመቱ አለማቀፍ የነጻነት ሁኔታ ሪፖርት የሚያወጣው ፍሪደም ሃውስ የተባለ ተቋም፣ ከሰሞኑም የ2020 የፈረንጆች አመት ሪፖርቱን ይፋ ያደረገ ሲሆን፣ በአመቱ የአለማችን ዲሞክራሲና ነጻነት ታይቶ በማይታወቅ ደረጃ በከፍተኛ ሁኔታ ማሽቆልቆሉን አስታውቋል፡፡
በአለም ዙሪያ የሚገኙ 195 አገራትና 15 ግዛቶችን አጠቃላይ የዲሞክራሲና ነጻነት ሁኔታ ያጠናው ተቋሙ፣ በዘንድሮው ሪፖርቱ 82 አገራትን “ነጻ”፣ 59 አገራትን “በከፊል ነጻ” እና 54 አገራትን “ነጻ ያልሆኑ” በሚል በሶስት ከፍሎ አስቀምጧቸዋል፡፡
የአመቱ ነጻነትና ዲሞክራሲ የሌለባት ቀዳሚዋ አገር ተብላ የተጠቀሰቺው ሶርያ ስትሆን፣ ኤርትራ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ቱርኬሚኒስታንና ሰሜን ኮርያ እንደ ቅደም ተከተላቸው እስከ አምስተኛ ያለውን ደረጃ ይዘዋል፡፡
በአመቱ ከፍተኛ የነጻነትና ዲሞክራሲ መሻሻል ያሳዩት ቀዳሚዎቹ 5 የአለማችን አገራት ሱዳን፣ ማላዊ፣ ቦሊቪያ፣ ቺሊና ሰሜን ሜቄዶኒያ መሆናቸውን የጠቆመው ሪፖርቱ፤ በአንጻሩ ከፍተኛ ማሽቆልቆል ያሳዩት ደግሞ ካይሬጊስታን፣ ቤላሩስ፣ ማሊ፣ ኮትዲቯርና ታንዛኒያ ናቸው ብሏል፡፡
በአመቱ የአለማችን ነጻና ዲሞክራሲያዊ አገራት ተብለው የሚጠቀሱትን አሜሪካና ህንድን ጨምሮ 73 የአለማችን አገራት ባለፈው አመት ከነበሩበት ደረጃ ማሽቆልቆላቸውን የጠቆመው ሪፖርቱ፤ የነጻነት ደረጃቸውን ማሻሻል የቻሉ በአንጻሩ 28 አገራት ብቻ መሆናቸውንና ከእነዚህም መካከል ሱዳንና ማላዊ ይጠቀሳሉ ብሏል፡፡
ባለፉት 10 አመታት እጅግ ከፍተኛ የነጻነትና ዲሞክራሲ ማሽቆልቆል የታየባቸው ሶስቱ ቀዳሚ የአለማችን አገራት ማሊ፣ ቱርክና ታንዛኒያ መሆናቸውን የጠቆመው የተቋሙ ሪፖርት፤ ኢትዮጵያ አምና ከነበረችበት ደረጃ በ2 ዝቅ ማለቷንም ያሳያል፡፡
ከክርስቶስ ልደት በፊት በሶስተኛው ክፍለ ዘመን የነበረ ኩንግ ሲ የተባለ አንድ ንጉስ በቻይና ይኖር ነበር፡፡ ንጉስ አሳ በጣም ይወድ የነበረ መሪ ነበር ይባላል፡፡ የአገሩ ህዝብ በሞላ አሳ ይገዛና እጅ መንሻ ያቀርብለታል፡፡
ይህንን ያየው ታናሽ ወንድሙ ወደ ንጉሱ ይመጣና፤ “ያለጥርጥር አሳ በጣም እንደምትወድአውቃለሁ፡፡ ስለምን ነው የአሳ ስጦታቸውን አልቀበልም ያልከው?” ሲል ጠየቀው፡፡
ንጉሱም፤ “ወንድሜ ሆይ የአሳ ስጦታ የማልቀበልበት ምክንያት፤ እያንዳንዱ ስጦታ በውለታ እንድትታሰር ያደርግሃልና ነው፡፡ በውለታ ከታሰርኩኝ የሃገራችንን ህግ እስከ መጠምዘዝ ድረስ እሄዳለሁ፡፡”
“ከስልጣኔ ከወረድኩ በኋላ ራሴን አሳ ለመመገብ አልችል ይሆናል! በተቃራኒው ካየኸው ግን፤ ከህዝብ የአሳ ስጦታ ባልቀበል፣ ከመንበሬ ባልወርድ፣ መቼም ቢሆን አሳ ገዝቼ መብላት አያቅተኝም!!”
ስጦታና እጅ መንሻ ስርዓትን እስከ መናድ እንደሚደርስ በሀገራችን አይተናል፡፡ ከፈረንሳይ ድረስ የ70,000 (ሰባ ሺ) ብር ሽቶ (ብራችን በዶላር 2.05 ብር ይመነዘር በነበረ ጊዜ) ለልደታቸው ስጦታ ይመጣላቸው የነበሩ ልዕልቶች እንደነበሩ ታዝበናል፡፡ የሀገር መሪዎች በስዊስ ባንክ አያሌ ሚሊዮን ብርና ወርቅ አስቀምጠው የነበረበት ወቅት እንደነበር አንረሳም፡፡ ይህን ዓይነቱ ነገር የዛሬ ስሙ ሙስና ነው፡፡ መታያ፣ እጅ - መንሻ፣ ስጦታ፣ የደስ ደስ፣ ቤት ማሞቂያ፣ ህንፃ ማድመቂያ፣ እጅ ማበሻ… ሁሉም የሙስና ተለዋጭ ስሞች ናቸው፡፡
“ሙሳዊ ጫና የክፉ ስራዎች ሁሉ የዓመት ከዓመት ፀደይ ነው፡፡ የስርዓቱ ብልሽት መጠንሰሻ ነው፡፡ የአገር ዕዳ ክምር - ክንብንብ ነው፡፡ ክንዳችንን ያልማል፡፡ ከሸንጎ ውስጥ የጥበብን ብልት ቆርጦ ስልጣንን ለግል ጥቅም ለማዋልና ስምና ዝናን ማትረፊያ ለማድረግ እንድናውለው ያመቻችልናል!” ይለናል በርክ የተባለው ፀሐፊ፡፡
ይህ ሁነት በዲሞክራሲ ማነቆነት፣ በልማት እንቅፋትነት፣ በሃይማኖት ግጭት መንስዔነት፣ በጦርነት ሰበብነት ትልቅ ተፅዕኖ ቢፈጠር ዞሮ ዞሮ ጦሱ ለሀገር ነው የሚተርፈው፡፡
ሁሌ የምንሰራው ስራና የእንቅስቃሴያችን ሂደት “በተሳካ ሁኔታ መጠናቀቁ ተገለፀ”፣ “የስራ ግምገማው እንደሚያሳየው የዕድገት አቅጣጫ ጠቋሚ ነው”፤ “በይሄን ያህል ፐርሰንት ያደግን መሆኑ ተገለፀ” ወዘተ እየተባባልን ችግሮቻችንን እንዳናይ ዐይናችንን መጨፈን ትልቅ አባዜ ነው፡፡
“ሞኝ፤የሚያደንቀው ሞኝ አያጣም”፤ እንዲሉ እርስ በርስ በመደናነቅና “አበጀህ”፣ “አበጀህ!” በመባባል ብዙ የተራመድን በመሰለን ጊዜ መስጋትና መጠንቀቅ ብልህነት ነው፡፡
“ዲሞክራሲ ምርጥና ለመተግበር እጅግ አዳጋች የፖለቲካ አደረጃጀት ነው” ይለናል ራልፍ ባርተን፡፡ ይህንንስ ተገንዝበናል?(dynamic democracy) ተንቀሳቃሽ እና አንቀሳቃሽ ዲሞክራሲ ካልሆነ ዲሞክራሲ የለም ብንል ይሻላል፡፡ ህዝባችን መሳተፍ ሲያቆም፣ፀሀይ ውስጥ ቦታ ሲያጣ -ያኔ ሁላችንም በመበስበስ (በንትበት) ጨለማ (darkness of decadence) ውስጥ በነን እናልቃለን፡፡
የሙስናን፣ የጎረቤትን የጦርነትን፣ የሃይማኖትን ነገር፣ የዲሞክራሲንና የዕድገትን ነገር፣ በወጉ ለማየት ችግራችንንና መፍትሄዎቻችንን በተያያዘ ጥምረት ማገናዘብ አለብን፡፡ የሃገራችንን ችግር ስንቃኝ አንዱን ካንዱ አስተሳስረን መሆን አለበት፡፡ አለበለዚያ የአንድ ሰሞን ግርግር ዘመቻ ብቻ ይሆናል፡፡ ተከታታይ ጥረትና ቀጣይነት አይኖረውም፡፡ አንዱን ዘመቻ ሌላው እያስረሳውና እየሻረው ስለሚሄድ ዕድገታችን ደብዛዛ ይሆናል፡፡ የተሳሰረ ጥረት የማይረሳሳ ትግል ነው ሊኖረን የሚገባው፡ ፡ በተበታተነ ሁኔታ ውስጥ እንዳንበታተን፤ አረሙን፣ እንቅፋቱን፣ ዳተኝነቱንና ግብዝነቱን ትተን፣ ለመጓዝ፤ ”የመጣ ሳይመጣ የውሃ ቦይ ጥረግ” የሚለውን ተረት ማሰብ አለብን!!
ከወራት ዝምታ በኋላ ከሰሞኑ በትግራይ ወቅታዊ ጉዳይ ላይ መግለጫ ያወጣው አረና፤ በክልሉ ከጦርነቱ ጋር ተያይዞ የተፈፀሙ ሰብአዊ ጥቃቶች፣ የንብረት ዘረፋና ውድመት በገለልተኛ አካል እንዲጣራ እንዲሁም የኤርትራ ወታደሮች ከአካባቢው እንዲወጡና ክልሉ ቀድሞ ሲያስተዳድረው የነበረው ግዛቱ እንዲከበርለት ጠይቋል፡፡
የህወኃት ቡድን በነፍጥ መሸነፉን ተከትሎ፣ በትግራይ ተጨባጭ መረጋጋት ያልመጣባቸውን ምክንያቶች የዘረዘረው አረና፤ ከጦርነቱ በኋላ መጠነ ሰፊ ውድመት፣ ዘረፋ እንዲሁም የሴቶች መደፈርን ጨምሮ ኢ-ሰብአዊ ድርጊቶች መፈጸማቸውን በሰበብነት ይጠቅሳል፡፡ ቀደም ሲል ክልሉ ሲያስተዳድራቸው የነበሩ አካባቢዎች ከህገ መንግስቱ ውጪ በአማራ ክልል ቁጥጥር ስር መሆናቸው እንዲሁም በዚሁ ሂደት የአካባቢው ነዋሪ በትግራይ ተወላጆች ላይ ወከባና ዘረፋ መፈፀሙም ላለመረጋጋቱ ምክንያት ነው ብሏል - ፓርቲው፡፡
በተመሳሳይ፤ የኤርትራ ሰራዊት የትግራይ የተለያዩ አካባቢዎችን ተቆጣጥሮ መገኘቱ፣ ይህን ተከትሎም ኢ-ሰብአዊ ድርጊቶች መፈፀማቸውም ላለመረጋጋቱ አስተዋጽኦ ማድረጋቸውን አረና ይገልጻል፡፡
የክልሉን ሰላምና መረጋጋት ለማረጋገጥ ይበጃሉ ተብለው በፓርቲው በመፍትሄነት ከተዘረዘሩት መካከልም፤ ሁሉን አቀፍ ሰብአዊ ድጋፍ በትኩረት ማከናወን፣ የመንግስት ተቋማት ወደ ስራ እንዲገቡና በአስቸኳይ የሰው ሃይልና የሃብት ምደባ እንዲደረግላቸው፣ ህገ መንግስታዊ እውቅና ያለውን የትግራይ ግዛት እንዲረጋገጥ እንዲሁም የአማራ ክልል ልዩ ሃይል ከትግራይ አካባቢዎች እንዲወጣ ማድረግ የሚሉት ይገኙባቸዋል፡፡
በተጨማሪም የኤርትራ ጦር አካባቢውን ለቆ እንዲወጣ፣ ተፈፅሟል የተባሉ ኢ-ሰብአዊ ድርጊቶችም በገለልተኛ አካል ተጣርተው እውነታው እንዲታወቅ፣ አጥፊዎችም እንዲቀጡ ጠይቋል፤ አረና በመግለጫው፡፡
በትግራይ ክልል በተካሄደው የሕግ ማስከበር ዘመቻ ወቅት ሰላማዊ ሰዎችን ከመግደል ጀምሮ የጦር ወንጀል ሳይፈጸም እንዳልቀረ ትናንት አርብ ባወጣው ሪፖርቱ ያመለከተው ሂውማን ራይትስዎች፤ ጉዳዩ በአፋጣ በገለልተኛ አካል እንዲያጣራ ጠይቋል።
የሰብአዊ መብት ተቋሙ ትናንት ባወጣው ሪፖርቱ፤ ህዳር 10 ቀን 2013 ዓ.ም የኤርትራ ወታደሮችና መከላከያ በአክሱም ከተማ ላይ በፈፀሙት የከባድ መሳሪያ ድብደባ ሰላማዊ ሰዎች ለሞትና ለጉዳት መዳረጋቸውን፣ ከተማዋ ከተያዘች በኋላም ለሳምንት ያህል ሰላማዊ ሰዎች በጥይት መመታታቸውንና ንብረት በገፍ መዘረፉንና መውደሙን አመልክቷል።
በአክሱም ከተማ የሚገኙ 28 ሰዎችን በስልክ በማናገርና ቪድዮዎችን በማጣራት ሪፖርቱን ማጠናቀሩን የጠቆመው ሂውማን ራይትስዎች በከተማም በሁለት ቀናት ጥቃት ከ2 መቶ በላይ ሰዎች ሳይሞቱ እንዳልቀረ አስታውቋል።
በተመሳሳይ ቀደም ባለው ሳምንት በጉዳዩ ላይ ሰፋ ያለ ሪፖርት ያወጣው ሌላኛው የመብት ተሟጋች አምነስቲ ኢንተርናሽናል በአክሱም በኤርትራ ወታደሮች በተፈጸመ ጥቃት ከ2 መቶ በላይ ሰዎች መገደላቸውን ማስታወቁ ይታወሳል።
ሂውማን ራይትስዎች ይህን የምርመራ ሪፖርቱን ከሁለት ሳምንት በፊት ለኢትዮጵያና ለኤርትራ ባለስልጣናት አቅርቦ አስተያየታቸውን እንዲያካትቱ ጠይቆ እንደነበር ነገር ግን ምላሽ እንዳልተሰጠው ገልጿል።
ባለፈው ሳምንት፤ በተመሳሳይ አምነስቲ ኢንተርናሽናል ያወጣውን ሪፖርት ተከትሎ መንግስት የኤርትራ መንግስት የተለመደ የስም ማጥፋት ሀሰተኛ ሪፖርት ሲል ያጣጣለው ሲሆን የኢትዮጵያ መንግስት በበኩሉ፤ ማጣራት እንደሚያደርግ መግለፁ አይዘነጋም። ከጠቅላይ አቃቢ ህግና ከፖሊስ የተውጣጣ አጣሪ ግብረ ሃይል ፤ አደራጅቶ ማሰማራቱ ተገልጿል።
ይበቃል። በተለያዩ የጋዜጦችና መጽሔቶች ላይ በአዘጋጅነት፣ በዋና አዘጋጅነት እንዲሁም ጠንካራ ሂሳዊ ፅሑፎች በማህበራዊ ሚዲያዎች በመጻፍ የሚታወቀውና በዚህም ለተደጋጋሚ እስር የተዳረገው የጋዜጠኛ ኤልያስ ገብሩ መፅሐፍ፤ የሃገሪቱን ፖለቲካዊ፣ ማህበራዊና የህግ
ሂደቶች ይዳስሳል፡፡ በ220 ገጾች የተዘጋጀው “የአገዛዞች ቀይ መስመር”፤ በ180 ብር ለገበያ የቀረበ ሲሆን ከዛሬ ጀምሮ በሁሉም መፃሃፍት ቤቶችና አዟሪዎች እጅ ይገኛል ተብሏል።
የክልልነት ጥያቄ ከሚነሳባቸው የደቡብ አካባቢ አንዱ የዎላይታ ዞን ነው፡፡ አወዛጋቢ የክልልነት ጥያቄ እየቀረበበት ባለው ዎላይታ ለዘንድሮ ምርጫ የፓርቲዎች አሰላለፍ ምን ይመሰላል? ዋነኛ ተፎካካሪዎች እነማን ናቸው? የምርጫው ዋነኛ አጀንዳ ምንድን ነው? በሚሉና ተያያዥ ጉዳዮች ዙሪያ የዎላይታ ብሔራዊ ንቅናቄንና የዎላይታ ህዝብ ዲሞክራሲያዊ ግንባር የመሰረቱት (የዎላይታ ቱሳ ዲሞክራሲያዊ ግንባር) ሊቀ መንበር ከሆኑት አቶ አማኑኤል ሞጊሶ ጋር
የዎላይታ ብሔራዊ ንቅናቄ (ዎብን) የምርጫ ዝግጅት ምን ይመሰላል? ለምርጫው በከፍተኛ ትኩረት እየቀሰቀስን ነው፡፡ የእጩ ምልመላ እያጠናቀቅን ነው። በዚሁ መሃል ደግሞ በዎላይታ ጠንካራ መሰረት ከነበረው የዎላይታ ህዝብ ዴሞክራሲያዊ ግንባር (ዎህዴፓ) ጋር ግንባር ፈጥረናል፡፡
የሁለታችንን ለየብቻ መንቀሳቀስ በተመለከተ ግምገማ አድርገን፣ በመካከላችን የመስመርም የአላማም የ ግብም ል ዩነት እንደሌለ ተ ረድተን፣ ለብቻቸው መጓዛቸው አስፈላጊ አይደለም ብለን ተወያይተን ነው ግንባር የፈጠርነው። የሁለቱን ፓርቲዎች ግንባር መፍጠር በጠቅላላ ጉባኤያችን አረጋግጠንም፣ ሰነዱን ለምርጫ ቦርድ አስገብተናል፡፡ የተፈጠረው ግንባር ምን ይባላል? የዎላይታ ቱሳ ዴሞክራሲያዊ ግንባር ይሰኛል የፈጠርነው ግንባር፡፡ ግንባሩን በሊቀ መንበርነት እንድመራ የተመረጥኩትም እኔ ነኝ፡፡ ይሄ ሃይልን፣ ጉልበትንና ገንዘብን በጋራ አሰባስቦ ጠንካራ ተፎካካሪ ሆኖ ለመቅረብ በእጅጉ ያግዘናል፡፡ እኛ ለምርጫው ብቻ አይደለም ግንባሩን የፈጠርነው፤ የህዝቡን አንድነት ለማምጣት ጭምር ዘላቂ ራዕይ አስቀምጠን ነው፡፡ ፓርቲዎቹ በቀጣይ እስከ ውህደት
እንደሚደርሱም አ ቅጣጫ ተ ቀምጧል። የምርጫ ዝግጅታችንም በጋራ ይሆናል፡፡ አሁን ዝግጅታችንን ወደ ማጠናቀቁ ደርሰናል፡፡ የግንባሩ አላማና ግብ ምንድን ነው ? በዝርዝር ያስቀመጣችሁት አላማና ግብ ካለ ቢገልጹልን?
አንደኛ ህዝቡ በተለያየ ደረጃ የጠየቃቸውና እየጠየቃቸው ያሉ የመብትና የእኩልነት ጥያቄዎች አሉ፡፡ ዎላይታ እንደ ብሔር ራሱን በራሱ የማስተዳደር ህገ መንግስታዊ፣ ሞራላዊና ታሪካዊ መብቱን ማረጋገጥ አንዱ ግባችን ነው፡፡ ህዝቡ በወከላቸው ልጆች እንዲመራ ማስቻል፣ እውነተኛ ዴሞክራሲን በተግባር ማሳየት ነው አላማችን፡፡ ዎላይታ በጣም የቆየ ታሪክ፣ ስርወ መንግስት፣ አደረጃጀት ያለው ብሔር ነው። አንድን ህዝብ ብሔር ለማለት የሚያስችሉ
አለማቀፍ መስፈርቶችን የሚያሟላ ነው። ከዛሬ 150 አመታት በፊት ስልጣኔ የነበረው ህዝብ ነው። ያንን ራስን በራስ የማስተዳደር መብቱን መመለስ ነው ግባችን፡፡ በሌላ በኩል፤ የወላይታ ህዝብ የተጋፈጣቸው ፖለቲካዊ፣ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ኢ-ፍትሀዊነቶች አሉ። እነዚህን ኢ-ፍትሀዊነቶች መፍታት ሌላኛው ግባችን ነው፡፡ የኛ አላማ በምርጫ የማሸነፍና ያለማሸነፍ ብ ቻ አ ይደለም። የዎላይታ ህዝብ ዲሞክራሲያዊ መብቱን እንዲለማመድ ማድረግ
ነው፡፡ በዚህ ምርጫ ላይ ስትሳተፉ በምን መርህ ነው? እኛ እንደ መርህ ፍትሀዊነትን ይዘን ነው የምንቀሳቀሰው፡፡ እኛ ዝም ብሎ በዎላይታነት ብቻ ድምፅ እናገኛለን ብለን አይደለም የምንሳተፈው፡፡ ሌሎች ሃይሎች እንደሚሉን ዘር ተኮር አይደለንም፡፡ እኛ ዎላይታ ብለን ስንነሳ ከ ደም ጥ ራት ወ ይም ው ልደት ጋ ር የሚያያዝ አይደለም፡፡ ዎላይታነት ተግባር ነው፡፡ ዎላይታነት አስተሳሰብ ነው፡፡ ስለዚህ እኛ የምንበይነውን የሚያሟላ የትኛውም ዘር ሊሆን ይችላል እሱ ዎላይታ ነው፡፡ ያንን የማያሟላው ደግሞ በ ደም ዎላይታ ነ ኝ ቢ ልም እሱ ዎላይታ አይደለም፡፡ ዎላይታነት በደም የሚወረስ አይደለም። ዎላይታነት በተግባር
ነው የሚገኘው፡፡ ስለዚህ እኛ የምንቆመው ለወላይታነት ነው ስንል፣ በዎላይታነት ውስጥ ላሉ ሁሉ ማለት ነው፡፡ ሁሉንም በእኩል እናገለግላለን። አንዱ ሌላውን አሸማቅቆ የሚገፋበትን ሁኔታ አጥብቀን እንቃወማለን፡፡ መርሀችን ፍትሃዊነት ነው፡፡ በምርጫው ማን ነው የእናንተ ዋነኛ ተፎካካሪያችሁ? እኛ በሃገር ደረጃ ያሉ ሁሉንም ፓርቲዎች ድክመትና ጥንካሬ በሰፊው እየገመገምን ነው። አሁን ባለው ደረጃ የእኛን ግንባር ይገዳደራል ብለን የምናስበው ፓርቲ የለም። ብልጽግና እንደሆነ መጀመሪያውኑ ለህዝቡ ጥያቄ አሻፈረኝ ብሎ ተቀባይነቱን አጥቷል። ኢዜማም ቢሆን ዎላይታ የሚያነሳቸውን ጥያቄዎች በትክክል የሚመልስ ስትራቴጂ ሲያስተዋውቅ አላየነውም። ሌሎች ሁለት ፓርቲዎች አሉ፡፡ እነሱም ቢሆኑ ከህዝቡ ራስን በራስ ማስተዳደር ጋር ቀጥታ ግንኙነት ያላቸው አቋሞች ሲያራምዱ አይስተዋሉም። እኛ በቀጥታ የህዝቡን የራስን በራስ የማስተዳደር ጥያቄ ተሸክመን ነው ወደ ምርጫው የምንገባው፡፡ በዚህም ከሌሎቹ የተሻለ ለህዝቡ ፍላጎት የቀረበ እንቅስቃሴ እያደረግን ነው ብለን እናምናለን፡፡ ከዚሁ ጋር በተያያዘ፣ ባለፉት ሁለት ዓመታት፣ በፖለቲካ ኢኮኖሚና ማህበራዊ ዘርፍ ያሉ የዎላይታ ህዝብ ችግሮችን አጥንተን የፖሊሲ አማራጮችን ስናዘጋጅ ነው የቆየነው፡፡ በዎላይታ ምሁራን የተሰናዱ 7 ዋነኛ ፖሊሲዎች አሉን፡፡ በተለይ የወጣቱን ስደትና መፈናቀል የሚያስቆሙ የፖሊሲ አማራጮችን ይዘን ነው የመጣነው፡፡ አሁን ባለው ሁኔታ የዎላይታ ታዳጊ ትምህርቱን
እንኳ በአግባቡ ሳይገፋ በኑሮ ተገፍቶ፣ በአዲስ አበባና ሌሎች ክልሎች ተበታትኖ፣ ለስራ እየተሰደደና ለጉስቁልና እየተዳረገ ነው፡፡ ይሄ መጥፎ ጠባሳ የሚጥል ነው፡፡ ትናንት ደቡብ ላይ ዎላይታ ነበር በዘመናዊ ትምህርት ፈር ቀዳጁ፤ አሁን ግን ይሄ ተለውጧል፡፡ የተማረ ትውልድ እየመከነ ነው፡፡ ተማሪዎች አሁን ላይ ከገጠር ወደ ከተማ እየተሰደዱ ነው፡፡ በአውሮፓና አሜሪካ እንደተበተነው ኢትዮጵያዊ ነው፣ የዎላይታ ታዳጊዎች በየከተማው ተበትነው ያሉት፡፡ ይሄ
ሁኔታ በዚሁ ከቀጠለ እንደ ማህበረሰብም እንደ ሃገርም አደጋ ነው የሚሆነው፡፡ አንድ የሆነ የማህበረሰብ ክፍል ይፈጠራል ማለት ነው። የዜግነት ፖለቲካ የሚያራምዱ አካላት ይሄን እንዴት ነው የሚያስተናግዱት? መጀመሪያ የአካባቢውን ህዝብ ስነ ልቦናና ሞራል መጠበቅ ይቀድማል። አካባቢያዊ ችግሮችን እየፈታን ስንሄድ ነው፣ ዜግነት ብለን አጉልተን ልንንቀሳቀስ የምንችለው፡፡ ይሄ ሁኔታ ውሎ አድሮ አንድ የትውልድ አንጓ ይፈጥራል ማለት ነው፡፡ እኛ ይሄ
የዎላይታ ህዝብ ላይ እንዲያጋጥም አንፈልግም። ስለዚህ ከቀየው ፈልሶ የሄደው ተመልሶ የሚማረው መማር፣ የሚሰራው መስራት አለበት ብለን ነው የተነሳነው፡፡ ለእነዚህ ችግሮች መልስ የሚሰጡ ሰፊ ጊዜ ተወስዶ በምሁራን የተዘጋጁ የፖሊሲ አማራጮች አሉን፡፡ ስለዚህ ምርጫው ፍትሃዊ ከሆነ ማሸነፋችን አይቀርም። ህዝቡ ክልል ልሁን ብሎ ጠይቋል፡፡ በዚህ ጥያቄ የሚደራደር ዎላይታ በአሁኑ ወቅት የለም፡፡ በምርጫው ትልቁ የመፎካከሪያ አጀንዳ
ይሆናል ማለት ነው? በሚገባ! እኛ ራሱ ይሄን አጀንዳ ባንይዝ ህዝቡ ውስጥ ምን እንሰራለን፡፡ ትልቁ አጀንዳችን ራስን በራስ ማስተዳደር ወይም የክልል መዋቅር ጥያቄ ነው፡፡ እኛ የክልል ጥያቄ ስንጠይቅ የመሬት ይገባኛል አይደለም፤ የሞራል የታሪክና የፍትህ ጥያቄ ነው፡፡ ዎላይታ የራሱ የሰለጠነ አስተዳደር
የነበረው ህዝብ ነው፡፡ ዎላይታ ትልቅ ብሔር ነው፤ ክ ልል ለ መሆን ም ንም የ ሚጎደለው ነገር የለም፡፡ የመዋቅር ችግሩን አስተካክሎ፣ የተወላጆቹን ችግር የመፍታት አላማ ነው ያለን። እንዴት? ኢትዮጵያ ውስጥ ያለው አስተዳደር ክልላዊ ነው፡፡ ግንኙነቱ ክልል ከክልል እንጂ ዞን ከክልል አይደለም፡፡ በዚሁ የመዋቅር ችግር የተነሳ ዎላይታ ባለቤት አልባ ነው የሆነው፡፡ ዎላይታ በአዲስ አበባ፣ ኦሮሚያ፣ ሲዳማ ሌሎች ክልሎች በሙሉ ተዟዙሮ የሚሰራ ነው፡፡ ልክ እንደ አማራ ጉራጌ ተበታትኖ ያለ ነው፡፡ በዚህ ሁኔታ ኦሮሚያ ላይ ዎላይታ ችግር ቢገጥመው፣ አሁን ባለው መዋቅር መደራደር እንኳ አይችልም፡፡
ምክንያቱም ዞን ከክልል ጋር በቀጥታ መነጋገር አይችልም፡፡ ስለዚህ መዋቅሩ የዎላይታን መብት ለማስከበር አቅም አይሰጥም፡፡ ክልል ከሆነ ግን ከሌሎች ክልሎች ጋር የመደራደርና የመወያየት አቅም እናገኛለን ምን ያህል እጩዎች ነው ያዘጋጃችሁት?
ለፌደራል ዞኑ ያለው ኮታ 13 ነው። ለደቡብ ክልል ደግሞ 39 ነው፡፡ እኛ በሁሉም ላይ እጩዎች አዘጋጅተናል፡፡ በርካታ ምሁራንን ነው በእጩነት እየመረጥን ያለነው፡፡ እጩዎቻችንንም በተለያዩ አካባቢዎች እየገመገምን ነው፡፡ ዎላይታ አሁንም ዞን ነው፡፡ እናንተ በምርጫው ካሸነፋችሁ ለደቡብ ክልል 39 ወንበር መያዝና 13 የፓርላማ ወንበር መቆጣጠር እንዲሁም ዞ ኑን ማ ስተዳደር ሊ ሆን ይ ችላል። ይሄን እድል ብታገኙ በምን አይነት መንገድ ነው የዎላይታ ጥያቄዎችን ምላሽ ልትሰጡ የምትችሉት?
አንደኛ የሰላማዊ ትግል አማራጮችን በሙሉ እንጠቀማለን፡፡ እስካሁንም መንግስት የክልልነት ጥያቄውን ያልፈታበትን ምክንያት ማንም አያውቀውም፡፡ መንግስት ጥያቄውን ባለቤት አልባ አድርጎ ለማምታታትም እየተሞከረ ነው፡፡ ይሄ ባለቤት አልባ ተደርጎ ለማሳየት የተሞከረው የክልልነት ጉዳይ ባለቤት እንዳለው በምርጫው ይረጋገጣል። አሁን ሾላ በድፍኑ ነው ያለነው። ህዝበ ውሳኔውን ሲያሳውቅ ሁሉም ግልጽ ይሆናል፡፡ እኛ እስከ መጨረሻው የምንታገልለት አላማችን ስለሆነ የሰላማዊ ትግል አማራጮችን በሙሉ እንጠቀማለን፡፡
ከስጋቱ ስንጀምር ምርጫው ይጭበረበራል የሚል ነው ስጋታችን። ያለፉት ምርጫዎች በዚህ መልኩ ያለፉ መሆናቸው ይታወቃል፡፡ ሌላው ተወዳዳሪዎች ላይ የሚፈፀሙ ጫናዎችና ወከባዎች ያሳስቡናል፡፡ ተስፋችን ደግሞ የህዝብ ጥያቄ ነው፡፡ ህዝባችን ከጎናችን መሆኑ ነው ተስፋችንን ከፍ የሚያደርገው፡፡
የቀድሞዋ የአሜሪካ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር እና ቀዳማዊት እመቤት ሂላሪ ክሊንተን “ስቴት ኦፍ ቴረር” የሚል ርዕስ የሰጡትን የመጀመሪያቸውን የልቦለድ መጽሐፍ በቅርቡ ለህትመት እንደሚያበቁ መነገሩን አሶሼትድ ፕሬስ ዘግቧል፡፡ በመጪው ጥቅምት ወር መጀመሪያ በገበያ ላይ ይውላል ተብሎ የሚጠበቀው ይህ መጽሐፍ ዋነኛ ትኩረቱን ያደረገው በሽብር ጥቃቶች ዙሪያ መሆኑን የጠቆመው ዘገባው፤ ሂላሪ መጽሐፉን ያዘጋጁት ሉዚ ፔኒ ከተባሉ አንዲት ታዋቂ ካናዳዊት የወንጀል መጽሐፍት ደራሲ ጋር በትብብር መሆኑንም አክሎ ገልጧል፡፡ በአሜሪካ ሴንት ማርቲንስ ፕሬስና ሲሞን ኤንድ ሹስተር በተባሉ ሁለት አሳታሚ ኩባንያዎች በእንግሊዝና በሌሎች የአለማችን አገራት ደግሞ በፓን ማክሚላን አሳታሚነት ለንባብ ይበቃል መባሉን ዘገባው ጠቁሟል፡፡ ሂላሪ ክሊንተን ከዚህ ቀደም በርካታ ኢ-ልቦለድ መጽሐፍትን ለንባብ ማብቃታቸውን ያስታወሰው ዘገባው፣ ከእነዚህም መካከል በ2014
በአፍሪካ አህጉር ከሚገኙት 54 አገራት መካከል እስካለፈው ረቡዕ ድረስ የኮሮና ቫይረስ ክትባቶችን ለዜጎቻቸው መስጠት የጀመሩ አገራት 9 ብቻ መሆናቸውን ስታቲስቲያ ድረገጽ ባወጣው መረጃ አመልክቷል፡፡ በአህጉሪቱ የተለያዩ አይነት የኮሮና ቫይረስ ክትባቶችን መስጠት የጀመሩት አገራት ሞሮኮ፣ ግብጽ፣ አልጀሪያ፣ ደቡብ አፍሪካ፣ ሲሼልስ፣ ሩዋንዳ፣ ሞሪሺየስ፣ ዚምባቡዌና ሴኔጋል መሆናቸውን የጠቆመው መረጃው፤ አገራቱ ከሚሰጧቸው ክትባቶች መካከል አስትራዜንካ፣ ሲኖፋርም፣ ስፑትኒክ 5፣ ጆንሰን ኤንድ ጆንሰን፣ ፋይዘርና ሞዴርና እንደሚጠቀሱም ገልጧል፡፡ ኢኳቶሪያል ጊኒ እና ጋና ክትባቶችን
ቢቀበሉም ገና መከተብ አልመጀመራቸውን የጠቆመው ድረገጹ፣ በርካታ የአፍሪካ አገራት ከአለማቀፉ የክትባት ጥምረት፣ ከግዢና ከአገራት ልገሳ የሚያገኙዋቸውን ክትባቶች በመጠባበቅ ላይ እንደሚገኙ አስረድቷል፡፡ ኮቫክስ የተባለውና ክትባቶችን በፍትሃዊነት ለአገራት ለማዳረስ የተቋቋመው አለማቀፍ ጥምረት ወደ አፍሪካ የላከው የመጀመሪያው ክትባት ባለፈው ረቡዕ ጋና የደረሰ ሲሆን፣ ጋና የደረሰው 600 ሺህ የኮሮና ቫይረስ ክትባት በብሪታኒያ
የተመረተው ኦክስፎርድ አስትራዜኒካ መሆኑንም ቢቢሲ ዘግቧል፡፡ ጥምረቱ በቀጣይ ቀናትም ለሌሎች የአፍሪካ አገራት ክትባቶችን እንደሚልክ ማስታወቁን የጠቆመው ዘገባው፣ እስከ 2021 የፈረንጆች አመት መጨረሻ ለአፍሪካ 600 ሚሊዮን ያህል ክትባቶችን ለመስጠት ማቀዱንና ይህም 20 በመቶ የአህጉሪቱን
ህዝብ ለመከተብ እንደሚያስችል መነገሩን አክሎ ገልጧል፡፡ አል አይን በበኩሉ፤ በኮቫክስ ጥምረት ውስጥ በአባልነት በተካተቱ 92 አገራት የሚሰጡ የኮሮና ክትባቶች የጎንዮሽ ጉዳቶችን ለሚያስከትሉባቸው ሰዎች የገንዘብ ካሳ የሚከፈልበት አሰራር መቀየሱን ዘግቧል፡፡ በአለም የጤና ድርጅትና ቸብ ሊሚትድ
በተባለ ኩባንያ አጋርነት የሚተገበረው ይህ የካሳ አሰጣጥ ፕሮግራም፣ እ.ኤ.አ እስከ ሰኔ 30 ቀን 2022 ድረስ በኮቫክስ በኩል ከሚሰራጩ ክትባቶች ጋር በተያያዘ ከባድ እክል የሚገጥማቸውን ዜጎች ተጠቃሚ እንደሚያደርግም ዘገባው አክሎ ገልጧል፡፡ በሌላ የኮሮና ቫይረስ ዜና ደግሞ፣ በአፍሪካ በኮሮና ቫይረስ ከተጠቁት ከ3.8 ሚሊዮን በላይ ሰዎች መካከል 62 በመቶ የሚሆኑት ወንዶች መሆናቸውን የአለም የጤና ድርጅት ከሰሞኑ ባወጣው መረጃ ማስታወቁን ሮይተርስ ዘግቧል፡፡ በተያያዘ ዜና ደግሞ፣ በናይጀሪያዋ የንግድ ከተማ ሌጎስ በኮሮና ቫይረስ የተጠቁ ሰዎች ቁጥር 4 ሚሊዮን እንደሚደርስና ይህ ቁጥር
153 ሺህ እንደደረሰ ቢነገርም፣ የአገሪቱ የበሽታ መከላከልና መቆጣጠር ማዕከል በአራት ግዛቶች የሰራው ጥናት ግን በሌጎስ ከተማ ብቻ 4 ሚሊዮን ያህል ሰዎች በቫይረሱ ሳይያዙ እንደማይቀሩ የሚጠቁም መሆኑን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
አንዲት ዝይ (Goose) ሣር ቅጠል ባለበት ቦታ ስትለቃቅም አንድ ፈረስ ከጎኗ ሲግጥ ትመለከታለች። ወደሱ ጠጋ ብላ ኩራት ባለበት ቅላጼ፡- “እንደምታውቀው እኔ በጣም የተከበርኩና ፍጹም የሆንኩ የዶሮና የወፍ ዘር ነኝ። ያንተ ችሎታ አንድ ብቻ ነው። እኔን ግን እስቲ አስተውለኝ። እንዳንተ በመሬት ላይ መንቀሳቀስ እችላለሁ። በአየር ላይ ለመንሳፈፍ ብፈልግም ይኸው ቆንጆ ቆንጆ ክንፎች አሉኝ። ባስፈለገኝ ሰዓት ደግሞ በኩሬ ወይም በሐይቅ ውስጥ ገብቼ አየዋኘሁ እራሴን በቀዝቃዛው ውሃ ውስጥ ለማዝናናት እችላለሁ። አየህ እንግዲህ ሲሻኝ የወፎችን፣ ሲሻኝ የአሳዎችንና ሲሻኝ ደግሞ የባለአራት እግር እንስሳትን ችሎታ የተካንኩ በመሆኔ የሶስቱንም ስልጣን እጠቀምበታለሁ” አለችው። ፈረሱም በጥላቻ መንፈስ መለሰ፡- “እርግጥ ነው ሶስት ችሎታዎች አሉሽ። ነገር ግን ከሶስቱ በአንደኛውም ይህ ነው የሚባል ተለይተሽ የምትታይበት ስራ ሰርተሽ ስትመሰገኝበት አላየሁም። በአየር ትበሪያለሽ። ግን
አበራረርሽ የትም የሚደርስ አይደለም። በዚያ ላይ እንዳው በግዙፍ ሰውነትሽ መንደፋደፍ ነው እንጂ ቁልጭ ባለ ሁኔታ የምትከንፊ አይደለሽም። እንደ ወፎቹ ከፍ ያለ ዛፍ ላይ ወጥተሽ አትታይም። በውሃ ላይ መንሳፈፍ ትችያለሽ ግን እንደ አሣዎች በውስጡ ለመኖር አትችይም። ም ግብሽንም ከ እዚያው
አትመገቢም። ወ ይም ማ ዕበል ሲ መጣ ው ስጥ ለውስጥ ለመሄድ አትችይም። በመሬት ላይ ስትሄጂም አቅል ባለው ሁኔታ መሄድ ሳይሆን ውልግድ- ውልግድ እያልሽ መንደባደብ ነው እንጂ በአግባቡ ቀጥ ብለሽ ስትሄጂ አልታየሽም። በዚህ በሰፋፊ እግርሽ ደምበር ገተር እያልሽ አንገትሽን አስግገሽ ስትሄጂ
ከመንገደኛ ጋር ስትጋጪና ስትተሻሺ ነው የምትውይው። እኔ በእርግጥ በመሬት ላይ ብቻ ለመሄድ የተፈጠርኩ እንስሳ ነኝ። ግን ግርማ ሞገሴን እስቲ ተመልከቺው! የአግሮቼን ቅርጽና ጥንካሬ ተመልከቺ! የመላ አካላቴን ቅርፅና ቁመና ተመልከቺ! ጉልበቴን አጢኚ! ፍጥነቴ ምን ያህል እንደሆነ እስቲ ልብ በይ! እንዳንቺ በሶስት በአራት ነገር ታውቄ ፣ በአንዱ በቅጡ ሳይሳካልኝ ከመቅረት፣ በአንዱ በደንብ ታውቄ ብጠራ ይሻለኛል! “ ሲል ነገራትና እየተጎማለለ ጥሏት ሄደ።
በሀገራችን የታዩ የፖለቲካ ፓርቲዎችና ድርጅቶች ቢያንስ ሶስት መሰረታዊ ደካማ ባህሪያት እንዳሏቸው ለመገመት ይቻላል። አንደኛው ቅድመ- ዝግጅት አለማድረግና ሰርገኛ መጣ በርበሬ ቀንጥሱ ማለት ነው። ሁለተኛው የመቻቻል ዲፕሎማሲ ማጣት ነው። ሶስተኛው ዛሬም ትኩረት ይፈልጋል። አስተውሎትን ሰብስቦ፣ አቅል ግዝቶ አንዱን ተግባር በአንድ ወቅት ማከናወን እጅግ አስፈላጊ ነው። አለበለዚያ እንደ ዝይዋ መብረርም፣ መዋኘትም፣ መሮጥም እችላለሁ ብሎ አንዱን ሳያጠብቁ ያለመያዝ አደጋ ላይ ይጥላል። በተነሱ ጥያቄዎች ላይ ሁሉ ቀልብንና አካልን መበታተን ዋናውን መንገድ እንደሚያስት ማስተዋል ተገቢ ነው። በተደገሰበት ሁሉ ተገኝቼ ልብላ ማለት አይገባም። የራሱን ቤት ምግብ እንዳያዘጋጅ ብለው “ና የእኛን ድግስ ብላ፣ ና የእኛን ጠበል ቅመስ” የሚሉትን ልብ ማለት ይገባል። አለበለዚያ ይሄንኑ በጣም ይለምድና “የት ነህ ያላሉት ቀላዋጭ እዚህ ነኝ ይላል” እንደሚባለው ይሆናል። ድርጅቶችም ሆኑ ግለ-ሰቦች በዚህ ዓመት ለሚካሄደው ምርጫ ስንቃቸውን መሰነቅ፣ መንገዳቸውን መጠራረግ፣ አካባቢያቸውን በነቃ ጆሮ ማዳመጥ ይጠበቅባቸዋል። ከላይ እንደተጠቀሰው ፈረስ ጠንካራ አቋምና በአንድ ጉዳይ ላይ ብርቱ ትኩረት ሊያደርጉ እንደሚገባ መገንዘብ ይኖርባቸዋል። ስለ ጦርነት እስትራቴጂ የላቀ ዕውቀት አላቸው የሚባሉ ባለሙያዎች እንዲህ ይላሉ፡- #ምርጡ ስትራቴጂ በወሳኙ ቦታ ጠንካራ ሆኖ መገኘት ነው! በራስ ኃይል ላይ አተኩሮ፣ ጥንካሬን አካብቶ መገኘትን የሚያክል ምንም ነገር የለም። ስለሆነም ስትንቀሳቀስ ሙሉ ኃይልህን አከማችተህና ለጉዳዩ ትኩረት ሰጥተህ
መጓዝ ይኖርብሃል።; ሾፕነር የተባለው ፈላስፋም፤ “አዕምሮአችን ለጥልቅ ትኩረት (Intensity)” እንጂ ለመስፋፋት (Extensity) የምንጠቀምበት አይደለም; የሚለንም ለዚሁ ነው። ብዙ የምንጓዝባቸው መንገዶች ቢኖሩም እንኳ አንዱን አውራ-መንገድ የመምረጥ ኃላፊነት አለብን። በአንድ ጊዜ በአንድ ቀስት ሁለት የተለያዩ ዒላማዎችን መምታት አይቻልም። መምረጥ፣ መጠንከር፣ ማለም የወቅቱ ጥሪ ነው። የሚያሳስቱ፣ የትኩረት ኃይልን የሚከፋፍሉ አያሌ ነገሮች አሉ። የአሸናፊነት ፍጹምነት የሚገኘው ብዛት ውስጥ ሳይሆን ጥራት ውስጥ ነው። በያዝነው መስመር ወይም መንገድ ጊዜያዊ ድል ስናገኝ አለመፈንደቅም አንዱ የዘላቂነት መርህ ነው። ጧት-ማታ በሚገኙ ትናንሽ ድሎች በመፈንጠዝ ከዋናው ዲሞክራሲያዊ ድል እንዳንናጠብ ብርቱ ጥንቃቄ ማድረግ ያሻል። ያ ካልሆነ “ስትወቃ የዘፈነች፣ ስትፈጭ ምን ልትል ይሆን?” የሚያሰኝ ትዝብት ላይ ይጥለናል!!
ሳልሳ የሙዚቃ ስልት ስረ መሰረቱ ከኩባና በውሃ ከተከበበችው ደሴት ፖርተሪኮ ነው። የሳልሳ ሙዚቃ ለነዚህ ሁለት ሃገሮች መገለጫቸው የሆነ የባህላዊ የዳንስ ሙዚቃ ነው።
በአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት የገ/ኢ/ት/መመሪያ የወግዲ ወረዳ የገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ጽ/ቤት ለሴክተር መ/ቤቶች አገልግሎት የሚውል ህትመት በግልጽ ጨረቃ አወዳድሮ ለመግዛት ይፈልጋል፡፡
4. የግዥው መጠን ብር 50,000 /ሃምሳ ሺ ብር/ እና በላይ ከሆነ የተጨማሪ እሴት ታክስ ቫት ከፋይነት የተመዘገቡ መሆናቸውን የሚያረጋግጥ የምስክር ወረቀት ማቅረብ የሚችሉ።
5. ተጫራቾች በጨረታ ለመሳተፍ ከላይ በተራ ቁጥር 1—4 የተጠቀሱትን እና የሚመለከታቸውን ማስረጃዎች ፎቶ ኮፒ ከመጫረቻ ሰነዶቻቸው ጋር አያይዘው ማቅረብ አለባቸው።
8. ተጫራቾች የጨረታ ማስከበሪያ ዋስትና /ቢድ ቦንድ/ ለሚወዳደሩበት ብር ወይም የእቃውን ጠቅላላ ዋጋ 2% በባንክ በተረጋገጠ የክፍያ ትዕዛዝ /ሲፒኦ/ ወይም በሁኔታ ላይ ያልተመሰረተ የባንክ ዋስትና ወይም በጥሬ ገንዘብ ማስያዝ አለባቸው።
9. ማንኛውም ተጫራች የጨረታ ሃሳቡን ስርዝ ድልዝ በሌለበት በአንድ ወይም አንድ ወጥ በሆኑ ሁለት ቅጅዎች ማለትም ዋናና ቅጅ በማለት በጥንቃቄ በታሸገ ፖስታ በመፈረምና የድርጅቱን አድራሻ ማህተምና ፊርማ በማድረግ በዋጋ ማቅረቢያ ላይ በመፈረም ጨረታው በአዲስ ዘመን ጋዜጣ ከወጣበት ቀን በወግዲ ወረዳ ገንዘብ ኢኮኖሚ ልማት ጽ/ቤት በግዥና ን/አስ/ቡድን ወይም ቢሮ ቁጥር 9 በተዘጋጀ የጨረታ ሳጥን ዘወትር በስራ ሰዓት እስከ 15 ተከታታይ ቀናት በአየር ላይ ውሎ በ16ኛው ቀን እስከ ጠዋቱ 3:30 ሰዓት ድረስ በመ/ቤቱ ግዥና ን/አስ/ቡድን ቢሮ ቁጥር 9 በሚገኘው የጨረታ ሳጥን ውስጥ ማስገባት ይኖርባቸዋል። ጨረታው 3:30 ሰዓት ታሸጎ 4:00 ሰዓት ላይ ተጫራቾች ወይም ህጋዊ ወኪሎቻቸው በተገኙበት ይከፈታል፡፡
11. ውድድሩ በሎት ወይም በነጠላ መሆኑን እንዳወቁትና የሁሉንም እቃዎች ዋጋ በመሙላት መወዳደር የሚቻል ስለሆነ ከተዘረዘሩት እቃዎች ውስጥ ሳይሞሉ መተው አይቻልም። ማንኛውም ተጫራች የሚወዳደርበት በሎት ውስጥ ሁሉንም ካልሞላ ከጨረታው ውጭ ይደረጋል፡፡
14. አሸናፊ ተጫራቾች አሸናፊነት በተገለጸላቸው ከአምስት የስራ ቀናት በኋላ ባሉት አምስት ተከታታይ ቀናት ውስጥ ያሸነፉበትን ጠቅላላ ዋጋ 10% የውል ማስክበሪያ በማስያዝ ወደ ስራ መግባት አለበት፡፡
በዛሬው እለት ሀምሌ 16/2011 ዓ.ም ፥ አራዳ ምድብ የወንጀል ችሎት የቀረቡትን የአብን አባላትና አመራሮች ፤ የአስራት ሚዲያ ጋዜጠኞችና አክቲቪስቶችን ችሎት ለመታደም የሄዱ የአብን የአዲስአበባ አመራርና አባላት በፖሊስ ታስረዋል፡፡
አራዳ ፍርድ ቤት የሚቀርቡ በቅርቡ የታሰሩ የአብን አባላትን ለማየት የሔዱ ” እውነት እና አማራነት አይታሰርም” የሚል ካናቴራ የለበሱ ቁጥራቸው አሥራ ስምንት የሚደርሱ ወጣቶች ይህን ወንጀል ሆኖ በፖሊስ ቁጥጥር ስር ውለዋል።