Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
የሩዋንዳው ፕሬዚደንት ፖል ካጋሜ በቀጣዩ 2017 ለ3ኛ ጊዜ ሊመረጡ ይችሉ እንደሆን ለመወሰን፣ በቀጣዩ ሳምንት የህገ-መንግሥታዊ ማሻሻያ ድምፅ አሰጣጥ እንደሚካሄድ ገለጹ።
የሩዋንዳ መንግሥት ዛሬ ረቡዕ ይፋ እንዳደረገው ከሆነ፣ ከሩዋንዳ ውጪ ለሚኖሩ ዜጎች ውሳኔ-ሕዝቡ የሚካሄደው በመጪው ታኅሣሥ 1 ቀን እአአ 2008 ዓም ሲሆን፣ እዚያው ሩዋንዳ ላሉ ነዋሪዎች ደግሞ ታኅሣሥ እአአ 2, 2008 ነው።
ውሳኔ-ሕዝቡ የሚጠይቀው፣ የአንድ ፕሬዚደንት የሥልጣን ዘመን ከሰባት ወደ አምስት ዓመት ዝቅ እንዲል የቀረበን ማሻሻያ ለማጽደቅ ሲሆን፣ እአአ ከ2000 ዓ.ም. ጀምረው ሥልጣን ላይ ለቆዩት ለፕሬዚደብት ካጋሜ ግን ልዩ አስተያየት ያደርጋል።
አሁን ሥራ ላይ ባለው በወቅቱ ህግ መሠረት፤ ካጋሜ እአአ በ2017 ሥልጣን እንዲለቁ ይደነግጋል። በማሻሻያ ህጉ ግን ለሦስተኛ የሰባት ዓመት ጊዜ እንዲወዳደሩ፣ ከዚያ ለሁለት ተከታታይ አምስት ዓመት እንዲወዳደሩ ይፈቅዳል።
በትግራይ ክልል የአንበጣ መንጋን ጉዳት ለመቀንስ የደረሱ ሰብሎች እየተሰበሰቡ ነው። የክልሉ ነዋሪዎች ወደ አርሶ አደሮች ማሳ በመሄድ እያገዙ መሆናቸውን የግብርና ቢሮው አስታውቋል። የአንበጣ መንጋ በክልሉ 29 ወረዳዎች መስፋፋቱ ተገልጿል።
_______- የወገኑን እጅ ጠምዝዞ ና ይዞ ያስደበደበ በሰብዕና ላይ ከባድ ወንጀልን የፈጸመና ያስፈፀመ እሱን ተከትለው ከደርግ ጋር ለመዋጋት በረሃ የወረዱ ኢትዮጵያውያንን ጓደኞቹን ያስጨረሰ የአርባ ጉጉ የበደኖን የጋራ ሙለታ የአማሮችን ጭፍጨፋ በቅርብ ሁኖ መመሪያና ስልጠና ድሬዳዋ ላይ የሰጠ ያስፈፀመ ነፍሰ ገዳይ ነው የሕውሓት ሎሌ የብዙ ንፁኃን ኢትዮጵያውያን ደም በእጁ ላይ ያለ ለሕውሓቶች ኢትዮጵያንና ሕዝቦቿን ለመበደል የተጠቀሙበት ኮንደም ነበር ብዙ ግፎችን ብዙ ምስጢሮችን ያውቃል ነገር ግን ራሱ ከተፈፀመው ወንጀል በሰተጀርባም ከፊት ለፊትም ሁኖ አድርባይነቱን ላማሳየት ራሱ ተጠያቂ ነው ።
በጉና ጦርነት ወቅት ከፍተኛ ሚና መጫወቱን ያኔ በስፋት ይወራ የነበረውን አስታውሳለሁ ሕውሓቶች ተስፋ የቆረጡበት ነበር ትግራይ ነፃ ካወጣን ደብረታቦር ላይ ለምን እንሞታለን ያለውን የወያኔ ሰራዊት ወሎ ላይ እያሰባሰበ ተሀድሶ ይሰጥ የነበረ ታምራ ላይኔ ነበረ ። ጉና ላይ ከፍተኛ መስዋዕት የከፈሉት እሱ የሚመራው ድርጅት ኢህዴን የሚባለው የወሎና የበለሳ የጋይንት ልጆች ነበሩ ።
በጉና ጦርነት የተሰውት የአማራና የአገው ልጆች አንዱም ለታሪክ ሥማቸው አልተመዘገበም ። የተወሰኑት በአመራር የታወቁትም መሞታቸው ቢነገሩም መቸና የት የሚለው ቀንና ሰዓቱን አይጠቅስም ይህን ሁሉ ታጋይ ታምራት ላይኔ ጠንቅቆ ያውቃልል ለሱ ምን ቸገረው የቀድሞው ታጋይ የአሁኑ የስደት ፓስተር ሁኖ ለመኖር የሚያስችል ሀብት ዘርፏል ።
ሁሌም የሰራኸው ሥራ እስከ ዕለተ ሞትህ በሕልምህ እየመጣ ጥሩ እንቅልፍ እንደማትተኛ ይገባኛልስለ ሕውሓት ካንተ በላይ የሚያውቅ የለም የገባኸውን ቃልኪዳን የተፈፀመውን በደል ተናዘህ ቢሆን ኖሮ ዓምላክም ይቀበልሀል ወገንህም ይቅርታ የደርግልሀል አሁንም ቀኑ አልመሸም ሞት ላይቀር እውነቱን ተናገር ራስሕ አንተም የሕውሓት ሰለባ እንደሆንክ ሁሉ ያውቃል አውጣው እንደተሸከምከው አትቅር ።
አዎ ትክክል ተብሏል!! ታምራት የብዙዎችን ቤተሰብ ያለያየ ጨካኝ አረመኔ ሰው ነው:: የውሸት የሚኖር አስመሳይ እኔና ብዙዎች በሱ ምክኒያት ቤተሰባችን ፈርሷል：：እርሱ የከፈተው እስር ቤት እንኴን አልተዘጋም！！ወደ ፈት ብዙ እነግራችዋለው！！
ባይቶ ጸጥታ ብሰሉስ ሸሞንተ ግንቦት ኣብ ዝገበሮ ዋዕላ፣ ‘ንሰላም ኣስጋእቲ’ ዝበሎም ውልቀ ሰባትን ትካላትን ደቡብ ሱዳን፣ ምድራት ምንቅስቓስን፣ ምእጋድ ንብረትን፣ ዝኣመሰሉ ማዕቀብ ከምዘለዎ ንሓደ ዓመት ክቕጽል ተሰማሚዑ።
ባይቶ ጸጥታ ኣብ 2015 ኣብ ዝገበሮ ዋዕላ፣ ብገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት፣ ገበናት ኲናትን ካልእን ክስታት ብምቕራብ ኣብ ልዕሊ ሽዱሽተ ወተሃደራውያን መራሕቲ ደቡብ ሱዳን ማዕቀብ ምንባሩ ይዝከር።
ኣምባሳደር መንግስቲ ደቡብ ሱዳን ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣኩወይ ቦና ማልዋል ኣብ ዝሃቦ ምላሽ፣ ነቲ መጽናዕቲ ዘካየደ ጉጅለ ኣብ ናይሮቢን ካምፓላን ንዝርከቡ ውልቀሰባት ቃለመጠይቕ ብምግባር ጥራይ ስለዝኾነ፣ ምሉእ መጽናዕቲ ኣብ ርእሲ ዘይምዃኑ፣ መንግስቲ ደቡብ ሱዳን ንምጥቃን ዝዓለመ’ዩ ክብል ነቲ ውሳኔ ነጺጉዎ።
ኦዲፒ ስለ ሕግ የበላይነት ለመስበክ ከሚችልበት የሞራልና የተቋማዊ ታማኝነት ደረጃ ላይ አለመድረሱን የረሳው ይመስላል። በይቅርታና በሙከራ “ቅጥር” ላይ ናችሁ። ገና አልተመረጣችሁም፤ አልተቀጠራችሁም። አትርሱት!
ብዙው ነገር ሕገ ወጥ እና ኢርትዐዊ በሆነበት አገርና ክልል፣ አቅመ ደካሞቹን “ሕገ ወጥ ስለሆናችሁ” ብሎ ማፈናቀል ይቻል ይሆናል። እስቲ የአካባቢውን መሬት ለዛሬዎቹ “ሕገ ወጥ” ተፈናቃዮች የሸጡትን የራሳችሁን ሰዎች ለሕግ አቅርባችሁ አሳዩን? ስማቸውን፣ ምስላቸውን፣ የነበራቸውን ሥልጣንና ሚና፣ የተጠረጠሩበትን ወንጀል በይፋ ለሕዝቡ አቅርቡ? እያንዳንዱ ተፈናቃይ ለፓርቲያችሁ ካድሬዎችና ሹመኞች በጠራራ ፀሐይ በድምሩ በሚልዮኖች የሚቆጠር ገንዘብ ተጠይቆ ከሌለው ላይ ተበድሮ የከፈለ ነው። ከመካከላችሁ ሌቦቹን ከመፈለግ ንጹሐኑን መፈለግ እንደሚቀል እናውቃለን። ችግራችሁ ይገባናል። ተዉ እንጂ! እንደማናውቃችሁ አትሁኑ! ንገሩን አትበሉ!
እንዲህ ያሉትን ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ፋይዳቸው ከፍተኛ የሆኑ እርምጃዎች “ቅጥራችሁ” እስኪጸድቅ (እስከ ምርጫው) በማቆየት ፋንታ ጥድፊያችሁ ከምን የመነጨ ነው? ያስጠረጠራል! ይህንን እርምጃ ጊዜ ወስዶ፣ ለሚፈናቀሉት ሰዎች የሆነ ጊዜያዊ መፍትሔ እንኳን አዘጋጅቶ ቤቶቹን ማፍረስ አይቻልም ነበር? ጥድፊያ ምንድን ነው? (የመናፈሻ ናፍቆት እንደጸናባችሁ ይገባናል። ቢሆንም ያስጠረጠራል። “መናፈሻ ብቻ እንዲህ አያስለቅስም” አለ አብዲ ኢሌ!)
እነዚህን ሰዎችን በማፈናቀል መናፈሻ ልትሰሩ ነው አሉ! አይ መናፈሻ! የመናፈሻ ሻምፒዮኖች! መናፈሻውን እንደማትሰሩት እናውቃለን። ጥያቄው ይኼ ነው፤ ገና ይቀጥላል ባላችሁት ማፈናቀል ከወጪ ቀሪ እናገኛዋለን የምትሉት የፖለቲካ ትርፍ ፓርቲያችሁንም ይሁን አገራችንን፣ ባስ ሲለም እንወክለዋለን የምትሉትን የኦሮሞ ሕዝብ ይጠቅማል ወይ? አልመሰለኝም።
ዕድል ዜይብሉ ሰብ ጥዋፍ ክነግድ'ሲ አምላኽ ድማ ነቲ ለይቲ ናብ ቐትሪ ቀየሮ ከምዝባሃል ህዝቢ ኤርትራ ድማ ሎሚ ቕነ ዕድል አይ ገበረን ፕረሲደንት ኢሳያስ...
ለዚህ አጭር ጽሁፍ መነሻ የሆነኝ የፌዴራሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት በሰበር መዝገብ ቁጥር 74950 የሰጠዉ ዉሳኔ ነዉ፡፡ ጉዳዩ የገንዘብ ብድርን ይመለከታል፡፡ ተበዳሪ ከአበዳሪ በታሕሳስ 26 ቀን 1995 የተወሰደዉን ብር 237000.00 በጥር 30 ቀን 1995 ለመመለስ ቃል ገብቷል፡፡ ነገር ግን ገንዘቡን ሳይመልስ በመቅረቱ የአበዳሪ ወራሾች በተበዳሪ ላይ ሐምሌ 21 ቀን 2002 ባስገቡት ክስ ተበዳሪ ዋናዉን ገንዘብ እንዲመልስና ከየካቲት 01 ቀን 1995 መሰረት የሚታሰብ ወለድም እንዲከፍል ዳኝነት ይጠይቃሉ፡፡ ተበዳሪ በበኩሉ በዉላቸዉ ዉስጥ ወለድ ይከፍላል የሚል ቃል እንደሌለና ማስታወቂያ/ማስጠንቀቂያ ስላልተሰጠዉ ወለዱን መክፈል እንደማይገደድ ይከራከራል፡፡ በዚህ ሙግት የተነሳዉና ይህ ጽሁፍ የሚዳስሰዉ ጥያቄም ይኸዉ ነዉ፤ ያልተመለሰ የገንዘብ ብድር ያለስምምነትና ያለማስታወቂያ/ያለማስጠንቀቂያ ወለድ ይቆጥራል?
ጉዳዩን ለመጀመሪያ ጊዜ የተመለከተዉ የፌዴራሉ ከፍተኛ ፍርድ ቤት፤ የብድር መመለሻ ጊዜዉ ቁርጥ (ጥር 30) ባለመልኩ ስለተቀመጠ በፍ/ብ/ሕ/ቁጥር 1775(ለ) መሰረት ይህ ጊዜ ካለፈ በኋላ ገንዘብ ጠያቂዉ ማስጠንቀቂያ መስጠት አያስፈልገዉም፡፡ ስለሆነም ማስጠንቀቂያ ስላልተሰጠኝ ወለድ ልከፍል አይገባም የሚለዉ ክርክር ተቀባይነት ስለሌለዉ ተበዳሪ ከየካቲት 01 ቀን ጀምሮ ገንዘቡ ተከፍሎ እስከሚያልቅ ድረስ ከሚታሰብ ሕጋዊ ወለድ ጋር ዋናዉን የብድር ገንዘብ ይክፈሉ ሲል ወስኗል፡፡
የይግባኝ አቤቱታ የቀረበለት ጠቅላይ ፍርድ ቤት የከፍተኛዉ ፍርድ ቤት ዉሳኔ በፍሬ ነገርም ሆነ በሕግ ቅሬታን የሚያስከትል አይደለም በማለት የአበዳሪዉ ወራሾችን ሳይጠራ መዝገቡን ዘግቶታል፡፡
ሆኖም ግራ ቀኙን የሚያከራክረዉ ጉዳይ የገንዘብ ብድር ጉዳይ እንደመሆኑ ከዚሁ ጋር ተያይዞ የሚነሳን ክርክር ስለዚሁ ጉዳይ የሚገዛዉ ልዩ የሕግ ክፍል ተፈጻሚ በማድረግ ምላሽ የሚሰጠዉ ሆኖ ከተገኘ በፍ/ብ/ሕ/ቁጥር 1676 እንደተመለከተዉ ጉዳዩ በዚህ ለጉዳዩ በቀጥታ ተፈጻሚነት ባለዉ የሕግ ክፍል መሰረት የሚታይ እንጂ ስለዉሎቸ በጠቅላላዉ በሚለዉ የሕግ ክፍል የተቀመጡት ድንጋጌዎች አግባብነት አይኖራቸዉም፡፡ ከዚህ አንጻር ይህንኑ በግራ ቀኙ መካከል የተነሳዉን አከራካሪ ነጥብ ለይቶ ለመወሰን ለጉዳዩ አግባብነት ያለዉን የፍ/ብሔር ሕጉ የሚያልቅ ነገር ብድርን አስመልክቶ የተደነገጉት ድንጋጌዎች ጋር ተገናዝቦ ሊታይ ይገባል፡፡
በፍ/ብ/ሕ/ቁ.2478 ላይ ተበዳሪዉ ወለድ እንዲከፍል የዉል ቃል ከሌለ በቀር ለአበዳሪዉ ወለድ መክፈል የለበትም በሚል የተቀመጠዉ ድንጋጌ ተዋዋይ ወገኖች ባላቸዉ የመዋዋል ነጻነት ተጠቅመዉ በገንዘብ ብድሩ ዉል ስለወለዱ አከፋፈል የጠቀሱት ጉዳይ ባይኖር ይህ መሰል የገንዘብ ብድር ዉል ስምምነት የወለድ ክፍያ ግዴታን ያስከትላል ወይስ አያስከትልም የሚል ክርክር እንዳይነሳ ሕጉ ክፍተቱን ለመሙላት ማስቀመጡ እንጂ ተበዳሪዉ በገባዉ ግዴታ መሰረት የብድር ገንዘቡን በመመለሻዉ ጊዜ አለመክፈሌ ቢረጋገጥ ይህ የመክፈያ ጊዜዉ ላለፈበት ጊዜ ወለድ የማይፈከል መሆኑን ሁሉ የሚሸፍን አይደለም፡፡
ይህም በመሆኑ ነዉ በፍ/ብ/ሕ/ቁ.2489(1) ተበዳሪ የተበደረዉን ነገር ከመመለስ ወይም ከመክፈል የዘገየ እንደሆነ ስለዉሎች በጠቅላላዉ በሚለዉና አግባብነት ባለዉ ሕግ መሰረት ጊዜ በማሳለፍ የሚፍለዉን ወለድ የመክፈል ግዴታ አለበት በሚል የተደነገገዉ፡፡ ይህ ድንጋጌ ተፈጻሚነቱ የወለድ ግዴታን ላካተተም ላላካተተም ጭምር እንደሆነ ከይዘቱ መረዳት ይቻላል፡፡
ይህም በፍ/ብ/ሕ/ቁ.2489(1) የተመለከተዉ ስለዉሎች በጠቅላላዉ የሕግ አፈጻጸም እንደብድሩ አይነት እየታየ ተግባራዊ የሚሆኑ እንጂ ለማናቸዉም የብድር ገንዘብ መቼም ቢሆን ተፈጻሚ ሊሆን እንደማይችል የፍ/ብ/ሕ/ቁ 2482 እና 2483 ድንጋጌ ንባብ አስረጂ ነዉ፡፡
በመሆኑም በፍ/ብ/ሕ/ቁ.2482 እንደተደነገገዉ ይክ ክርክር ያስነሳዉ የብድር ስምምነት የብድር ገንዘቡን መመለሻ ጊዜ አስቀድሞ መስኖ ያስቀመጠ በመሆኑ እና ወለድ የመክፈል ግዴታም ያላስቀመጠ በመሆኑም እንደዚህ ያለ የብድር መመለሻ ጊዜ ተወስኖ ከሆነ የብድር ገንዘቡን ከዚህ መመለሻ ጊዜ በፊት የመክፈል ግዴታዉን በተበዳሪዉ ላይ የሚጣል እንጂ ይህ የመክፈያ ጊዜ ካለፈ በኋላ አበዳሪዉ ለተዳሪዉ ጊዜዉ አልፏልና ክፈለኝ በማለት ማስጠንቀቂያ የመስጠት ግዴታ የለበትም፡፡ አበዳሪ የማስታወቅ ግዴታ የሚኖርበት በብድር ዉሉ ላይ የብድሩን ገንዘብ መመለሻ ጊዜዉ ያልተወሰነ እንደሆነ ብቻ ስለመሆኑ ተከታይ በሆነዉ በፍ/ብ/ሕ/ቁ.2383 ተመልክቷል፡፡
ስለመሆኑም አለምካች የወሰዱትን የብድር ገንዘብ ብ እንጂ ወለዱንም ጨምረዉ ለመክፈል ግዴታ ያልገቡት ስምምነት በመሆኑ እና የመክፈያ ጊዜዉ በዉሉ ላይ ተወስኖ የተቀመጠ በመሆኑ በፍ/ብ/ሕ/ቁ.2482(2) እና (3) መሰረት በመመለሻ ጊዜዉ የመክፈል ግዴታ ያለበት መሆኑን ተረድቶ ጊዜዉ ከማለፉ በፊት አለመክፈሉ እስከተረጋገጠ ድረስ የብድር ገንዘጉን ከሕጋዊ ወለድ ጋር የመክፈል ግዴታ አለበት፡፡በዚህ ሁሉ ምክኒያት የስር ፍ/ቤቶች የሰጡት ዳኝነት በዉጤት ደረጃ ሲታይ መሰረታዊ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት ሆኖ አላገኘነዉም፡፡
የመጀመሪያዉ ጥያቄ የሚሆነዉ ተዋዋይ ወገኖች የገንዘብ ብድር ዉል በሚያደርጉበት ወቅት ወለድ ይከፈላል ብለዉ ካልተስማሙ አበዳሪዉ ወለድ ለመጠየቅ ይችላል ወይ የሚለዉ ነዉ፡፡ ይህን ለመመለስ የወለድ ክፍያ ጥያቄዎች ብዙ አይነት መሆናቸዉን መገንዘብ የመጀመሪያዉ አስፈላጊ ነገር ነዉ፡፡ ከነዚህ ዉስጥ ሁለቱን እዚህ ማየት ይቻላል፡፡
የመጀመሪያዉ አይነት ስምምነት ተበዳሪዉ የወሰደዉን ገንዘብ በመጠቀሙ የተነሳ የሚከፍለዉ ወለድ ነዉ፡፡ ለምሳሌ አንድ ሰዉ አንድን ቤት በኪራይ ሲጠቀም እንደሚከፍለዉ ክራይ ሁሉ ይህ ወለድ አንድ ሰዉ ገንዘቡን በብድር ወስዶ መጠቀም በመቻሉ የተነሳ የሚከፍለዉ ነዉ፡፡ ልክ ተከራይ ክራይ እንደሚከፍለዉ፤ ገዥ ዋጋን እንደሚከፍል፤ አሰሪዉ ለተሰራዉ ስራ ክፍያ/ደመዎዝ እንደሚከፍለዉ ሁሉ፤ ተበዳሪዉ ወለድ ይከፍላል፡፡ ከዚህ አንጻር ስንመለከተዉ ዉሎችን በሁለት መክፈል ይቻላል፡፡ እነዚህም contracts for consideration እና gratuitous contracts ይባላሉ፡፡ contracts for consideration የሚባሉት ሁለቱም ወገኖች ግዴታዎች የሚኖሯቸዉ ናቸዉ፡፡ የስራ ዉል ሁል ጊዜ contracts for consideration ነዉ፡፡ ይህም ማለት ሁለቱም ተዋዋይ ወገኖች (አሰሪና ሰራተኛዉ) ግዴታዎች አሏቸዉ፤ ሰራተኛዉ ለስራዉ ክፍያ ያገኛል፡፡ የሽያጭ ዉልም እንዲሁ፤ ለገዛዉ እቃ/ንብረት ገዢ ዋጋ ይከፍላል፡፡ በአንጻሩ ደግሞ አንዳንድ ዉሎች የችሮታ ዉሎች ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ለምሳሌ የማይከፈለዉ እንደራሴ ሊኖር እንደሚችል ሕጋችን ያመለክታል፡፡
ወደ ገንዘብ ብድር ስንመጣ፤ 2471 ትርጓሜዉን በዚህ መልኩ ያስቀምጠዋል፤ የሚያልቅ ነገር ብድር ማለት ከተዋዋዮቹ አንዱ ወገን አበዳሪዉ ሌላዉን ተበዳሪ ሰዉ የተበደረዉን ነገር በአይነቱ ለመመለስ ተገዳጅ በማድረግ ገንዘብ ወይም በማገልገል የሚያልቅ ሌላ ነገር ለተበዳሪዉ ለመስጠትና ሀብትነቱን ለማስተላለፍ የሚገደድበት ዉል ነዉ፡፡ ከዚህ የምናየዉ የብድር ዉል እንደነገሩ ሁለት አይነት ሊሆን ይችላል፡፡ እነዚህም እላይ እንደተጠቀሰዉ contracts for consideration እና gratuitous contracts ናቸዉ፡፡ የብድር ዉሉ gratuitous ከሆነ የተቀበለዉን ዋና ገንዘብ ከመመለስ ዉጭ ሌላ ነገር እንዲከፍል አይገደድም፤ ማለትም ወለድ የለለዉ ብድር ነዉ ማለት ነዉ፡፡ በሌላ ጎኑ ግን ዉሉ for consideration ከሆነ ዋናዉን ከመመለሱ በተጨማሪ ወለድ እንዲከፍል ይገደዳል ፡፡ በዚህ አግባብ ወለድ ማለት ገንዘቡን ወይም ንብረቱን ስለተጠቀመበት የሚከፍለዉ ዋጋ ነዉ፡፡
ይህን ካልን በኋላ አሁን የሚነሳዉ ጥያቄ ታዲያ፤ በብድር ዉሉ ላይ ተበዳሪ ወለድ እንደሚከፍል ካልተገለጸ፤ ወለድ እንዲከፍል ይገደዳል ወይ የሚለዉ ነዉ፡፡ ወለድን አስመልክቶ ገዥዉ መርህ በቁጥር 2478 የተቀመጠዉ ነዉ፤ ተበዳሪዉ ወለድ እንዲከፍል የዉል ቃል ከሌለ በቀር ላበዳሪዉ ወለድ መክፈል የለበትም፡፡ ስለዚህ ወለድ የሚከፈለዉ በዉሉ ወለድ ይከፈላል የሚል ቃል ካለ ብቻ ነዉ፡፡ተቀራራቢ ድንጋጌ ስለዉክልና የሚመለከተዉ የፍትሐ ብሔር ክፍል ያስቀምጣል፤ በዉሉ ደመዎዝ እንደሚከፈለዉ ካልተቀመጠ፤ እንደራሴዉ ክፍያ መጠየቅ አይችልም ይላል፡፡ ነገር ግን ከዚህ በተጨማሪ ሕጉ ምንም እንኳ ዉላቸዉ ዝም ቢልም፤ ስራዉ በተለምዶ ክፍያ የሚከፈለዉ አይነት ከሆነ እንደራሴዉ ክፍያ መጠየቅ ይችላል፡፡ ተመሳሳይ አይነት ድንጋጌ ግን ብድርን አስመልክቶ አልተቀመጠም፡፡ ነገር ግን በተለምዶ ብድር የሚከፈልበት ከሆነ ልምዱ/አሰራሩ በ1713 መሰረት የዉሉ አካል ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል፡፡ ዋናዉ ቁም ነገር እዚህ ላይ በዉላቸዉ ላይ (በግልጽ ወይም በ1713) መሰረት ወለድ ይከፍላል የሚል ነገር ከሌለ ተበዳሪዉ ወለድ እንዲከፍል አይገደድም፡፡ ይህ አባባል አንደኛዉን አይነት ወለድ ነዉ የሚመለከተዉ፡፡
ሁለተኛዉ አይነት ወለድ ምንድን ነዉ? ሁለተኛዉ ወለድ አንድ ተበዳሪ የወሰደዉን ገንዘብ ወይም እቃ በወቅቱ ባለመመለሱ የተነሳ የሚከፍለዉ ነዉ፡፡ ልብ ማለት የሚገባን ገንዘቡን ወይም እቃዉን ስለተገለገለበት የሚፈጽመዉ ክፍያ ሳይሆን ገንዘቡን ወይም እቃዉን በወቅቱ ባለመመለሱ የተነሳ የሚከፍለዉ ነዉ፡፡ ለምሳሌ አንድ ተዋዋይ ወገን አንድን ስራ (በልክ የተሰፋ ልብስ ለምሳሌ) በተወሰነ ወቅት ለመጨረስ ተስማምቶ ባይሳካለትና ቢዘገይ መዘግየቱ ላደረሰዉ ኪሳራ ካሳ ይከፍላል፡፡ ይህ እንደዚህ እንደሆነዉ አንድ ተበዳሪ የወሰደዉን ገንዘብ ወይም እቃ በወቅቱ ካልመለሰ የሚከፍለዉ ካሳ ወለድ ይባላል፡፡ ቁጥር 2489 እንዲህ ይላል፤
(1)ተበዳሪዉ የተበደረዉን ነገር ለመመለስ ወይም የሚገባዉን ወለድ ከመክፈል የዘገየ እንደሆነ ስለ ዉሎች በጠቅላላዉ በሚል አንቀጽ በተሰጡት ዉሳኔዎች መሰረት ጊዜ በማስተላለፍ የሚከፈለዉን ወለድ እንዲከፍል ይገደዳል፡፡
2489 ተበዳሪዉ የወሰደዉን ነገር ለመመለስ ወይም ወለዱን ለመክፈል ከዘገየ በጠቅላላ የዉል ድንጋጌ መሰረት ወለድ እንደሚከፍል ይናገራል፡፡የእንግሊዘኛዉ ቅጅ ከቁጥር 1790 እስከ 1805 ያሉት የጠቅላላ የዉል ሕግ ድንጋጌዎችን መጠቀም እንዳለብን ይናገራል፡፡ በተለይ ከ1803 እስከ 1805 ያሉት ድንጋጌዎች ይህን ወለድ በተመለከተ ተፈጻሚነት አላቸዉ፡፡
(1) ከባለእዳዉ ላይ ያለዉ ገንዘብ በየጊዜዉ የሚከፈል ሆኖ ለባለገንዘቡ በየጊዜዌ የሚገኘዉ ገቢ የሆነ እንደ ሆነ ለምሳሌ ኪራይ፤ የርስት አላባ፤ የዘወትር ጡረታ ወይም ለሕይወቱ የተወሰነ ጡረታ የአንድ ካፒታል ወለድ፤ ይህን የመሰለ ከሆነ ደንበኛዉ ወለድ የሚታሰበዉ ክስ ለአንድ ፍርድ ቤት ከቀረበበት ቀን ጀምሮና ይኸዉም ባለእዳዉ የአንድ አመት ሙሉ ሒሳብ ያለበት እንደሆነ ነዉ፡፡
ባለገንዘቡን ያገኘዉ ጉዳት ጊዜ በማሳለፍ ምክንያት ከሚከፈለዉ ወለድ የበለጠ የሆነ እንደሆነ ዉሉን በተዋዋሉ ጊጊ ባለእዳዉ ማስጠንቀቂያ ተደርጎለት እንደ ሆነ ወይም ዉለታዉ ያልተፈጸመበት ባለገንዘቡን ለመጉዳት በመፈለጉና በከባድ ችልታና ወይም በከባድ ጥፋት ሲሆን ኪሳራዉን ባለእዳዉ በሙሉ መክፈል አለበት፡፡
ሁለተኛዉ አይነት ወለድ አንድ ሰዉ የዉል ግዴታዉን ባለመፈጸሙ ወይም በማዘግየቱ የተነሳ የሚከፍለዉ ካሳ እኩያ ነዉ፡፡ ልዩነቱ የዘገየዉ ግዴታ ገንዘብ የመክፈል ግዴታ መሆኑ እና 1803(3) ብቻ ነዉ፡፡
2. ነገር ግን አንድ ተበዳሪ ወለድን የመክፈል ቃል በዉሉ ወስጥ ኖረም አልኖረም መመለስ የሚገባዉንና የተበደረዉን ገንዘብ ካዘገየ፤ በ1790 ጀምሮ ባሉት ድንጋጌዎች መሰረት ወለድ (ላዘገየበት) ይከፍላል፡፡
1803(1) እንዳስቀመጠዉ የገንዘብ እዳ እንዲከፍል ማስጠንቀቂያ የደረሰዉ ባለእዳ አነስተኛ ወለድ እንዲከፍል በስምምነቱ ቢወሰንም አንኳ በሕግ የተወሰነዉን ወለድ መክፈል አለበት፡፡ የተሰመረበትን ቃል ልብ ይሏል፡፡ ገልብጠን ካነበብነዉ እንዲህ የሚል ነዉ፤ የገንዘብ እዳዉን እንዲከፍል ማስጠንቀቂያ ያልደረሰዉ ባለእዳ ግን ወለድ መክፈል አይገባዉም፡፡ ጉዳዩን ግን ዘርዘር አድርገን እንደሚከተለዉ እናየዋለን፡፡
በዉል ሕግ መሰረት አንድ ተዋዋይ ወገን ግዴታዉን በሕግና በዉሉ መሰረት ካልፈጸመ እንደነገሩ ሁኔታ ያኛዉ ተዋዋይ ወገን ዉሉን ሊያፈርስ፤ በዉሉ መሰረት እንዲፈጸም፤ እና/ወይም ካሳ እንዲከፈለዉ ሊጠይቅ ይችላል፡፡ ይህ በ1771 የተቀመጠዉ ነዉ፡፡
ነገር ግን ይህን ከመጠየቁ በፊት ባለገንዘቡ በባለእዳዉ ማስታወቂያ መስጠት እንዳለበት በ1772 ተቀምጧል፤ እንደዉሉ ሳይፈጸምልኝ ቀርቷል በማለት ክርክር ለማቅረብ የሚፈልገዉ አንደኛዉ ወገን ተዋዋይ የተዋዋለዉ ሰዉ ግዴታዉን እንዲፈጽምለት ለማድረግ አስቀድሞ ማስጠንቀቂያ ሊሰጠዉ ያስፈልጋል፡፡
ከዚህ ጋር ተያይዞ የሚነሳዉ ጥያቁ፤ ማስታወቂያ ለምን ያስፈልጋል፤ ምንስ አላማዎች አሉት የሚል ነዉ፡፡ ይህን አስመልክቶ የፍትሐ ብሔር ሕግ ረቂቅ አዘጋጅ የሆኑት ፕሮፌሰር ሬኔ ዴቪድ ይህን ብለዋል፡፡
ከሁሉም በፊት የባለእዳዉ ዉል አለማክበር የሚረጋገጠዉ ከባለገንዘቡ ለሚደርሰዉ ማስጠንቀቂያ በሚሰጠዉ ምላሽ ነዉ፡፡ማስጠንቀቂያ ግዴታዉን ለመወጣት ፈቃደኝነት ለማያሳይ ዳተኛ ባለእዳ ባለገንዘቡ የሚያቀርበዉ ጥያቄ ነዉ፡፡ ለዚህ ጥያቄ ምላሽ ካልሰጠ ወይም አሉታዊ የሆነ ምላሽ ከሰጠ ባለገንዘቡ የሚሰጠዉን መብት ሊሰራበት ይችላል፡፡ በሕግ ወይም በዉል የተለዩ ሁኔታ ካልተገለጸ በስተቀር የመክፈያዉ ወይም የግዴታ መወጫዉ ጊዜ ያለፈ ቢሆንም እንኳ ለባለእዳዉ ተገቢዉ ማስጠንቀቅያ ካልተሰጠ ዉሉን ለማክበር ፍላጎት የሌለዉ መሆኑ ተረጋግጧል (The debtor is in default) ብሎ መደምደም አይቻልም፡፡ ይልቁንም የመክፈያ ጊዜዉ የደረሰዉን እዳ ለመጠየቅ የበሁሉን ጥረት ከማድረግ የተቆጠበ ባለገንዘብ በባለእዳዉ ቸልተኝነት እንደተስማማ ሕግ ግምት ይወስዳል፡፡የማስጠንቀቂያ አስፈላጊነትን የሚመለከተዉን ደንብ ታሪክ ከሮማዉያን ሕግጋት ጋር ያገናዘቡ አንድ ጸሃፊ ባቀረቡት ድርሰት ይህ ደንብ መጀመሪያ ያስፈለገዉ የዉል መፈጸሚያዉ ጊዜዉ በግልጽ ላልተቆረጠ ግዴታ አፈጻጸም የዉሉ ባለመብት የሆነዉ ወገን የግዴታ መፈጸሚያ ጊዜ እንዲሰጠዉ ለማድረግና ባለመብቱ ይህንን ካደረገና ዉሉ ካልተፈጸመለት በሕግ ክስ የመመስረት መብት እንዲፈቀድለት ነዉ ሲሉ ያብራሩና ከዚያ ወዲህ ግን አፈጻጸሙ ሌሎችንም ጉዳዮች እንዲያካትት ተደርጎ አሁን ያለዉን መልክ ማግኘቱን ይገልጻሉ፡፡
የማስጠንቀቂያ አሰጣጥ በተለይ በሲቪል ሎዉ ሕግጋት ሁለት አበይት አላማዎች እንዳሉት በመስኩ ጥናት ያደረጉ ብዙዎች ጽሐፍት ይስማማሉ፡፡ አነዚህም የባለእዳዉን ግዴታ ያለመወጣት በማረጋገጥ የጉዳት ኪሳራ የመጠየቅ መብት መግኘትና በተለይም የማስረከብ ግዴታ ባለበት ዉል ዉስጥ በእቃዎቹ ላይ የሚደርሰዉ ድንገተኛ ያልተጠበቀ አደጋ የሚያስከትለዉን የጉዳት ኪሳራ ሃላፊነት (risk) ወደ ባለእዳዉ ማሸጋገር ናቸዉ፡፡ ይህን መብት ለማግኘት የባለእዳዉ የግዴታ መፈጸሚያ ጊዜ የደረሰና የግዴታዉም አፈጻጸም የሚቻል መሆኑንም አብሮ መረጋገጥ ያስፈልጋል፡፡
የኢትዮጲያ ሕግም ቢሆን ከዚህ አጠቃላይ ሂደት የተለየ አይደለም፡፡ ሕጉን ያረቀቁት ፕሮፌሰር ረኔ ዳቪድ በዚህ ረገድ ማስጠንቀቂያ አራት ተግባራት እንዳሉት ያብራራሉ….
እላይ እንደጠቀስኩት በሕጉ አርቃቂና በሕጉ ተንታኝ (ቺቺኖቪች) መካከል መለስተኛ ልዩነት አለ፡፡ ይኽም transfer of riskን ይመለከታል፡፡ ይህን አስመልክቶ በአንድ ወቅት በእንግሊዘኛ ያዘጋጀዉት መጽሀፍ ያሰፈርኩትን እዚህም ደግሜ ልለፍ፡፡
Transfer of riskን አስመልክቶ ከታየዉ መጠነኛ ልዩነት በስተቀር በሌሎች ነጥቦች ላይ መግባባት አለ፡፡ ሬኔ ዴቪድ፤ ቺቺኖቪች፤ እና ጥላሁን ተሾመ ማስጠንቀቂያ መስጠት ወለድ እንዲቆጥር ለማድረግ አስፈላጊ ነዉ ይላሉ፡፡ እንዲሁም በ1803(1) መጀመሪያ ላይ ይኸዉ ተመላክቷል፡፡ በመሆኑም በግልጽ በሕጉ በተለየ መልኩ ካልተቀመጠ በስተቀር የገንዘብ እዳን መክፈል ያዘገየ ሰዉ ወለድ የሚከፍለዉ ማስጠንቀቂያ ከተሰጠዉ ጊዜ ጀምሮ ነዉ፤ ከዛ በፊት ማስጠንቀቂያ ካልተሰጠዉ ደግሞ የክሱ አቤቱታ ከደረሰዉ ጊዜ ጀምሮ ነዉ፡፡ እንዳልኩት እንዳንዴ ሕጉ የተለየ ድንጋጌ ሊያስቀምጥ ይችላል፡፡ በዚህ ረገድ እላይ በጠቀስኩት መጽሀፍ ላይ በእንግሊዘኛ ይህን አስቀምጨ ነበር፤
ይህ አባባል የሚያጠናክርልን ነገር፤ ማስጠንቀቂያ ለወለድ የማያስፈልግ ከሆነ ሕጉ ልክ 2210(2) እና 2221(3) እንዳደረገዉ ማስጠንቀቂያ አያስፈልግም ይላል፡፡
(ለ) ባለእዳዉ በዉሉ ላይ በተመለከተዉ መሰረት የዉሉን ግዴታ የሚፈጽምበት ጊዜ በዉሉ ላይ ተመልክቶ እንደሆነና ይህ የተወሰነዉ የግዴታ መፈጸሚያ ዘመን ያለፈ እንደሆነ
(መ) ማንኛዉም ሌላ ተግባር ሳያስፈልግ በዉሉ የተወሰነዉ ጊዜ እንዳለፈ ወዲያዉኔ ለባለእዳዉ የመጨረሻ ማስጠንቀቂያ እንደተሰጠዉ ይቆጠራል የሚል ቃል በስምምነቱ ላይ ተመልክቶበት እንደ ሆነ ነዉ፡፡
ጉዳዩን ለመጀመሪያ ጊዜ የተለመከተዉ ከፍተኛ ፍርድ ቤት በ1705(ለ) መሰረት ብድሩ የሚመለስበት ቀን በዉሉ ስለተቀመጠ፤ ይህ ቀን ካለፈ በኋላ ማስጠንቀቂያ መስጠት አያስፈልግም በሚል ወስኗል፡፡ ጠቅላይ ፍርድ ቤቱም በይግባኝ ይኽን አባባል ተቀብሎታል፡፡ ጥያቄዉ በእርግጥ 1775(ለ) ለዚህ ጉዳይ ተፈጻሚነት አለዉ ወይ የሚል ነዉ፡፡ በዉሉ ላይ የግዴታዉ መፈጸሚያ ወቅት በመቀመጡ ብቻ ማስጠንቀቂያ አያስፈልግም ማለት አይቻልም፡፡
በእርግጥ በዚህ ጉዳይ ላይ ጥላሁን ተሾመ ሰፋ ያለ ማብራሪያ ባይሰጡም ይህን የከፍተኛ ፍርድ ቤት ዉሳኔ የሚደግፉ ይመስላል፡፡ ነገር ግን የሬኔ ዴቪድ ማብራሪያ የዉል መፈጸሚያ ግዴታ መቀመጡ ማስጠንቀቂያ አያስፈልግም ወደሚል መደምደሚያ አይወስደንም፡፡ እንደዉም የእንግሊዘኛዉ ቅጂ ነገሩን ግልጽ ያደርገዋል፤ the debtor assumed to perform an obligation which the contract allows to be performed only within a fixed period of time and such period has expired. አርቃቂዉ ይህን አስመልክቶ የሰጡት ማብራሪያ ይህን ይመስላል፡፡
ስለዚህ የዉሉ መፈጸሚያ ጊዜ ስለተቀመጠ ብቻ ማስጠንቀቂያ አያስፈልግም ማለት አይደለም፡፡ ይህ የሚሆነዉ ከዉሉ ወይም ከነገሮች ሁኔታ ዉሉ የግድ በዚያ ወቅት መፈጸም አለበት ያለበለዚያ ለባለገንዘቡ አይጠቅመዉም የሚባል ከሆነ ነዉ፡፡ ይህን አባባል 1705(መ) የበለጠ ያጠናክረዋል፡፡
ከዚህ አንጻር ሲታይ የከፍተኛዉ ፍርድ ቤት ዉሳኔ የሕግ ስህተት ታይቶበታል፡፡ ይህም በሰበር ችሎቱ አልታረመም፡፡ የብድሩ የመመለሻ ጊዜ ጥር 30 1995 መሆኑ በዉሉ ቢቀመጥም ይህ ቀን ሲያልፍ ያለማስጠንቀቂያ አበዳሪዉ ወለድ መጠየቅ ይችላል የሚል ነገር አልተስማሙም፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ይህ ቀን ካለፈ ዉሉ ለአበዳሪዉ ያለዉ ጠቀሜታ እጅግ በጣም ይቀንሳል ሊባልም አይችልም፡፡ በመሆኑም ማስጠንቂያ አያስፈልግም የተባለዉ ስህተት ነዉ፡፡
በሰበር ችሉት ዘንድ ጉዳዩን እላይ በተገለጸዉ መልኩ ያለማየት ስህተት ተፈጽሟል፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ የሕግ ድንጋጌዎችን ከተቀመጠበት context ዉጪ እንደሚከተዉ የመጠቀም ግድፈት ፈጽሟል፡፡
ሰበር ችሎቱ 2482 እና 2483 ላይ የተቀመጡ ድንጋጌዎችን አላግባብ ያለቦታቸዉ በመጠቀም ትክክል ያልሆነ ዉሳኔ ላይ ደርሷል፡፡ እነዚህ ሁለት ድንጋጌዎች ማስጠንቂያ ስለመስጠትና ስላለመስጠት ሳይሆን በብድር የተወሰደን ገንዘብ ወይም እቃ መቼ መመለስ ይቻላል የሚለዉን ነዉ የሚመለከቱት፡፡
በ2482(1) መሰረት ተበዳሪዉ የተበደረዉን ነገር በብዛቱና በአይነቱ ልክ በዉሉ በተወሰነዉ ጊዜ ለመመለስ ይገደዳል፡፡ በተያዘዉ ጉዳይ ላይ የተወሰነዉ ጊዜ ጥር 30 ነዉ፡፡ይህ ማለት በጥር 30 የወሰደዉን ገንዘብ እንዲመልስ ሊገደድ ይችላል፡፡
ተበዳሪዉ ከጥር 30 በፊት መመለስ ቢፈልግ ይችላል ወይ ለሚለዉ 2482(2) እንዲህ ይላል፤ ብድሩ በወለድ ያልሆነ እንደሆነ ተበዳሪዉ የተበደረዉን ለመመለስ ማሰቡን ከአንድ ወር በፊት ላበዳሪዉ አስታዉቆ ከተወነዉ ጊዜ በፊት ሊመልስለት ይችላል፡፡ በወለድ ከሆነ ግን አበዳሪዉ እስካልፈቀደ ድረስ ከዉሉ ጊዜ አስቀድሞ ሊመልስ አይችልም፡፡ 2482(3) መሰረት ከዘጠኝ በመቶ በላይ በሆነ ወለድ ተደርጎ እንደሆነ ምንም እንኳ ማናቸዉም የዉል ቃል ቢኖር የአንድ ወር በፌት አስቀድሞ በማሳወቅ መመለስ ይቻልል፡፡ 2482 የሚያገለግለዉ የመመለሻ ቀኑ በዉሉ ከተወሰነ ነዉ፡፡ የመመለሻ ጊዜዉ ካልተወሰነ ግን 2483 ስራ ላይ ይዉላል፤ አበዳሪዉ መልስልኝ ሲል ከጠየቀበት ቀን አንስቶ በአንድ ወር ጊዜ ዉስጥ ተበዳሪ የተበደረዉን ነገር መመለስ አለበት፡፡ እንዲሁም በሆነ ጊዜ ተበዳሪ የተበደረዉን ነገር ላበዳሪዉ ለመመለስ አሳቡን ከአንድ ወር ፊት ካስታወቀ በኋላ ሊመልስለት ይችላል፡፡ የ2482 እና 2483 ይዘት ይህ ሆኖ ሳለ ሰበር ችሎቱ ግን ፍጹም out of context በሆነ መልኩ ስራ ላይ አዉሎታል፡፡
በእርግጥ የጠቅላላ የዉል ሕግ ድንጋጌዎች ስራ ላይ የሚዉሉት በልዩ የዉል ሕግ አግባብነት ያለዉ ተቃራኒ ድንጋጌ ከሌለ ነዉ፡፡ እስከዚህ ድረስ ከሰበር ችሎቱ ጋር ልዩነት የለኝም፤ ልዩነቴ 2482 እና 2483 ማስጠንቀቂያን አስመልክቶ ጠቅላላ ዉል ሕግ የሚያስቀምጠዉ የተለየ ድንጋጌ አስቀምጧል ወይ በሚለዉ ነዉ፡፡
ተለይተው የቀረበ ቻይና ጓንግዶንግ የ LED flood flood 108W 216W ካሬ LED ግድግዳ ማጠቢያ አምራቾች እና እዚህ የተዘረዘሩት ከካርናር ብርሃን ጋር ነው.
ZhongShan የ LED flood flood 108W 216W ካሬ LED ግድግዳ ማጠቢያ ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
GuangDong የ LED flood flood 108W 216W ካሬ LED ግድግዳ ማጠቢያ ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጉሽንግተን ከተማ የ LED flood flood 108W 216W ካሬ LED ግድግዳ ማጠቢያ ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ህዝባዊ ምልዕዓል፡ ወላውን ነቶም ብዝላዓለ ጥርዚ ናይ ጭቆናን መግዛእትን እናፈራረሑ ስልጣኖም ከናውሑ ዝጸነሑ ዲክታቶሪዊያን ስርዓት፡ ሓደ ብሓደ፡ በብታራ እናርገፈ፡ ገሊኦም ዑቅባ ክሓቱ፡ ገሊኦምውን ንፍርዲ ቀሪቦም ብገበናቶም ክኽሰሱ፡ ኩላትና ብቀረባ ተዓዚብና። ሓደ ካብቶም ብዲክታቶርያዊ ስርዓት ዝሳቐዩ ዘለዉ ኣህዛብ ከም ሙኻንና መጠን ድማ፡ እቲ ኣብ ሰሜን ኣፍሪቃን ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ዝህንደድ ዘሎ ናይ ለውጢ ህቦብላ ክጸልወና ናይ ግድን እዩ።
በዚ ተመክሮ እዚ ተማሂርና ነቲ ብዝተፈላለየ ናይ ስቃይ ሜላታት እናተጠቀመ ህዝብና ዘበሳበስ ዘሎ ኣረሜናዊ ስርዓት ህግደፍ ከነቃልዖን፡ ካብ ስሩ ንምምሓው ዝግበር ቃልሲ ኣስተዋጽኦና ንምብርካት፡ ብዕለት 2 መጋቢት 2011 ብግዱሳት ባእታታት ምንቅስቃስ ኤርትራዊ መንእሰይ ንለውጢ ኣብ በርሚንጋሃም ተመስሪቱ።
ምንቅስቃስ ኤርትራዊ መንእሰይ ንለውጢ ዕድመን ጾታን ብዘየገድስ፡ ንኹሉ ኤርትራዊ ብማዕረ ዘሳትፍ ኮይኑ፡ ዕላምኡ ድማ ኣብ ውሽጥን ኣብ ደገን ዝርከብ፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ካብ ዝኾነ ይኹን ሃገራዊ ሱታፌ ቦኺሩ ዘሎ ዝበዝሐ ክፍሊ ሕብረተ-ሰብና፡ ንምልዕዓል ኮይኑ፡ ምስ ዝኾነ ፓለቲካዊያን ውድባት ይኹን ቤርጌሳውያን ማሕበራት ጸጊዕነት ዘይብሉ ህዝባዊ ምልዕዓል እዩ።
በዚ ተበግሶ እዚ ድማ፡ ብምትሕብባር ምስ ኣሕዋት ኣብ ሎንደንን ካሎኦት ከተማታትን፡ ብዕለት 24.03.2011 ኣብ ኣፍደገ ኤምባሲ ስርዓት ህግደፍ፡ ብቁጽርን ዓይነትን ቅድሚ ሕጂ ተራእዪ ዘይፈልጥ ዕዉት ዝኾነ ሰለማዊ ሰልፊ ኣካይዱ። ቀጺሉውን ብዕለት 25.05.2011 ናይ እግሪ ጉዕዞ ዝተሓወሶ እንደገና ፍልይ ዝበለ ውዕዉዕ ሰለማዊ ሰልፊ ኣካይዱ። ብተወሳኺ፡ እቲ በጋጣም መበል 20 ዓመት ብዓል ነጻነት ምኽናያት ተሓሲቡ ዝነበረ ዑደትን ናይ ለመና ወፍሪ ወዲ ገርሃቱ ናብ በርሚንጋሃም ኣፍሺሉ።
ነዚ ኣብ ውሑድ ግዜ ብድሩት ዓቕሚ ዝተረኽበ ዓወታት ንምዕቃቡን ንምሕያሉን፡ ሽማግሌ ሰለማዊ ሰልፊ እንደገና ምስ መሰረታት ተራኺቡ ንቀጻልነት ምንቅስቃስ ኤርትራዊ መንእሰይ ንለውጢ ዘውሕስ መደባትን ንዕኡ ተተግብር ቀዋሚት ሽማግሌን ክመርጽ ኣብ መስርሕ ይርከብ።
ይኹን እምበር፡ ከምቲ ዝኾነ እኽሊ ብዘይ ክርዳድ ዘይበቁል፡ ምንቅስቃስ ኤርትራዊ መንእሰይ ንለውጢ እውን ብግስ ከይበለ ብዙሕ ብድሆታትን ዕንቅፋትን ከጋጥሞ ጸኒሑን ኣሎን። ኩሉ ንምዝካሩ እኳ ኣድላዪ እንተዘይኮነ፡ እቲ ነዚ ስምን ምልክትን ተጠቂሞም፡ ናይ ፓልቶክ ይኹን ካልእ ሰሚናራት ዝገብሩ ዘለዉን ብስምና ዝሽቅጡ ዘለዉ ብቀረባ ይኹን ብሩሑቕ ምሳና ዘተኣሳስር ከምዘይብሎም ክንሕበር ንፈቱ። በዚ ኣጋጣሚ፡ እቲ ንዕለት 03.07.2011 ኣብ ሎንደን ዝካየድ ሰሚናር ሕጅውን ብቀረባ ይኹን በርሑቕ ዝኾነ ዓይነት ምትእስሳር ከምዘይብልናን ንፈልጦ ነገር ከምዘየለን ክንሕበር ንፈቱ።
በግብጽ ሊግ ለተለያዩ ክለቦች በመጫወት ያሳለፈው ዑመድ ኡኩሪ በአሁን ሰዓት በጉዳት ላይ ሲገኝ ከአንድ ወር በኋላም ወደ ክለቡ ልምምድ እንደሚመለስ ይናገራል፤ ዑመድ በሀገር ውስጥ በነበረበት ሰዓት
ለመከላከያ፣ ለቅዱስ ጊዮርጊስና ለኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን ለመጫወት የቻለ ሲሆን 2006 ላይ ከክለቡ ቅዱስ ጊዮርጊስም ጋር የፕሪምየር ሊጉን ዋንጫ ከማንሳት ባሻገር የኮከብ ተጨዋችነት እና የኮከብ
ግብ አግቢነትንም ሽልማቶች በጣምራ ሊያገኝም ችሏል፤ ከተጨዋቹ ጋር ጋዜጠኛመሸሻ ወልዴ ዘ ቢግ ኢንተርቪው በሚለው አምድ ላይ በተለያዩ ጥያቄዎች ዙሪያ ቆይታ አድርጓልና ተከታተሉት፡፡
ዑመድ፡- ልክ ነህ፤ ሊጉ ሲጀመር በሰባት ጨዋታዎች አራት ግቦችን አስቆጥሬ የኮከብ ግብ አግቢነቱን እየመራው ነበር፤ ወዲያው ግን በእግሬ ላይ የደረሰብኝ ጉዳት ከጃንዋሪ ወር አንስቶ ከሜዳ እንድርቅ አድርጎኛልና
ለክለቤ ግልጋሎቴን እየሰጠሁት አይደለም፤ ከእዚህ በመነሳት በአሁን ሰዓት እኔ የምገኝበት ሁኔታ በህክምና ዶክተሬ አማካኝነት ወደ ጨዋታ በፍጥነት ለመመለስ እንድችል በቂ የሆነ የጥንካሬ እና ሌሎች የአካል ብቃት
ልምምዶችን በእሱ አማካኝነት በመስራት ነው፤ ፈጣሪ ይመስገን አሁን ላይ በጤንነቴ በኩል ከፍተኛ መሻሻልን እያሳየው ነው፤ ከአንድ ወር በኋላም ወደ መደበኛው የክለቤ ልምምድ እመለሳለው፡፡
ሀትሪክ፡- ከሜዳ ከእግር ኳሱ የራቅ ከው በጉዳት ከዛም ባሻገር ባትጎዳ እንኳን ኮቪድ 19ም ወደ ግብፅ የገባበት ሁኔታ ስላለ ከኳሱ መራቅህ አይቀርም ነበር፤ ያን ስሜት በምን መልኩ ነው የምትገልፀው?
ዑመድ፡- ያለ ኳስ ከሜዳ መራቅ በጣም ከባድ እና ፈታኝ ነገር ነው፤ አይደለም ለእኛ ስራችን ለሆነው የእግር ኳስ ተጨዋቾች ይቅርና ለሌላውም ኳስን ለሚወድ ህዝብና ማህበረሰብ ሁኔታዎቹ አስቸጋሪዎች
ዑመድ፡- በፍፁም፤ ለወራቶች ያህል የራቅኩት አሁን ነው፤ በጉዳትም አሁን ላይ ደግሞ ጉዳት ላይ ባለሁበት ሰዓትም በኮቪድ 19 የተነሳ ሌሎችም ተጨዋቾች ከኳሱ የራቁበት ሁኔታም ስላለ ያ ለሁላችንም ነገሮችን
ከባድ አድርጎብናል፤ ከእዚህ ቀደም አይደለም ለወራቶች ለአንድ ወር እንኳን ከኳስ አልራቅኩም፤ የራቅኩትም ለአንድ እና ለሁለት ሳምንት ብቻ ነው፤ የአሁኑ ለየት ይላል፡፡
ዑመድ፡- በግብፅ ስላለው የኮቪድ 19 ሁኔታ በቤት ውስጥ ስለምውል ብዙ ነገሮችን ለማለት ባልችልም ከማዳምጣቸው ነገሮች በመነሳት ግን ህዝቡ ጥንቃቄው ላይ ጉድለት ያለበት ይመስለኛል፤ ህብረተሰቡ
በየመንገዱ ላይ አብሮና ተሰባስቦ ነው የሚጓዘው፤ ወረርሽኙ ወደ ሀገሪቷ የገባም አይመስልም፡ ጥንቃቄ በጣም ይጎላል፤ ለእዚያም ነው በቫይረሱ የተያዙ የሰዎች ቁጥርንም በሀገሪቷ ከጊዜ ወደጊዜም እየጨመረ
እንዲመጣ ያደረገው፡፡ ከኮቪድ 19 ጋር በተያያዘ እኔ ስለማደርገው ጥንቃቄ ደግሞ ጊዜዬን በቤቴ ውስጥ በማሳለፍ ላይ ነው ያለሁት፤ በጉዳት ላይ ስለሆንኩም ዶክተሬ ወደ እኔ ይመጣና በእሱ አማካኝነትም
ዑመድ፡- በጣም ምርጡ እና የማደንቀው ተጨዋች የፒራሚዱን የአጥቂ ስፍራ ተጨዋች አብደላን ነው፤ ይሄ የብሔራዊ ቡድኑና በፊት ላይ ደግሞ ለአልአህሊ ክለብ ይጫወት የነበረውን ተጨዋች ላደንቀው
ዑመድ፡- በጣም ምርጡ ጊዜዬ ለ…. ክለብ በምጫወትበት ሰዓት ለግብፅ ሊግ የኮከብ ግብ አግቢነት የተፎካከርኩበትን እና የኮከብ ግብ አግቢነቱንም በ3ኛ ደረጃ ላይ ሆኜ ያጠናቀቅኩበትን ወቅት ነው፡፡
ዑመድ፡- በግብፅ ሊግ የኮከብ ግብ አግቢነቱን ክብር ላጣ ችያለው ብዬ የማስበው ያኔ እኔ ግቦችን የማስቆጥረው በጨዋታ ላይ የሚገኙ ግቦችን ብቻ ስለማስቆጥር እና ከእኔ ፊት ያሉት ሁለቱ ተጨዋቾች ደግሞ
ኮከብ ግብ አግቢውን ጨምሮ ክለባቸው የሚያገኘውን የፍፁም ቅጣት ምትንም ጭምሮ መትተው ስለሚያገቡ ነው፤ በዛ የበለጡኝም ይመስለኛል፤ የኮከብ ግብ አግቢነቱን ክብር በወቅቱ ሳጣም እኔን ፈፅሞ
አልከፋኝም፤ ምክንያቱም የግብፅ ሊግ በጣም ጠንካራ ፉክክር የሚደረግበት እና እንደ ኢትዮጵያ ካሉ ሀገራት መጥተህ ደግሞ በእዚህ ደረጃ ላይ ለመፎካከር ስትችል አንተ ያለህ ብቃት ምን ያህል ጥሩና ከዚህ የበለጠም
ዑመድ፡- የእውነት ለመናገር ምግብ አብስሎ መብላቱ ላይ የለሁበትም፤ ስለዚህም ወደ ሱፐር ማርኬት በመሄድ ነው የሚያስፈልጉኝን ምግቦች የምገዛው እና አሁን ላይ ደግሞ እንደዚህ ያለ ክፉ ወረርሽኝ ሲመጣ
ዑመድ፡- እዛ ያለው ነገር ከኢትዮጵያ በጣም ይለያል፤ ኳስ ተጨዋች ስትሆን እነሱ ጋር ኳሱ ስራህ እና ስራህም ብቻ ነው፤ ስለፕሮፌሽኑም በደንብ እንድታውቅም ያደርጉሃል፤ ያን በጣም ስለተረዳሁት ስራዬን
እንዳከብረውና አጥብቄው እንድይዘውም አድርጎኛል፡፡ ከዛ ውጪ በኳሱ ህይወትህንም በምን እና እንዴትም ባለ ሁኔታ መምራት እንዳለብህም የምታውቅበትም የተለየም ነገር አለና ያ ለየት ይላል፡፡
ዑመድ፡- ለእግር ኳስ ያላቸው ፍቅር፤ በተለይም ደግሞ ለሀገራቸው የሊግ ውድድር ቅድሚያን የሚሰጡበት እና ስለ ሊጋቸውም ጥንካሬ እንደ አውሮፓ ስታንዳርድ ሁሌም ሌት ተቀን ሚዲያዎቻቸውም ሆነ የስፖርት
ቤተሰቡ የሚያወሩበት ሁኔታ አለና ያን በጣም ወድጄላቸዋለው፡፡ እዛ ሁሌም ስለ ግብፅ እያንዳንዱ ተጨዋች እና ክለቦች ነው በተደጋጋሚ ጊዜ የሚወራው በእያንዳንዱ ጨዋታ ላይ እከሌ የተባለው ተጨዋች ምን አደረገ?
ምንስ ሰራ ብለው ቁጭ ብለውም ነው ቀኑን ሙሉ ስለኳሱ የሚያወሩት፤ ከዛ ውጪም በእያንዳንዱ ቻናልም የሀገሪቱ የሊግ ውድድር ጨዋታዎች በቀጥታ የሚተላልፍበትም ሁኔታ ስላለ እዛ በየካፌው እና ሆቴሎችም
በመሰብሰብ ግጥሚያውን የሚመለከቱበት ሁኔታም አለ፤ በሜዳ ላይ በምታሳያቸው ጥሩ የጨዋታ እንቅስቃሴዎችም ለችሎታህ ክብር እና አድናቆትንም ሰጥተው አብረውህ ፎቶግራፍ የሚነሱበት ሁኔታም ስላለ ኳስን
ዑመድ፡- በመጀመሪያ ዓላማ ሊኖርህ ይገባል፤ በእዚህ ውስጥም ኳሱ ስራህ መሆኑን አምነህ ተቀብለህ ልታከብረው እና በጣምም ዲሲፕሊን ልትሆንም ይገባል፤ ከሁሉም በላይ ደግሞ በራስ የመተማመን ችሎታህም
የተለየና ልበ ሙሉም መሆን ያስፈልጋል፡፡ ይሄን ለማሟላት ከቻልክ እና የሚገጥምህንም ቻሌንጅ የምትቋቋም ከሆነ በምትፈልገው ደረጃ ላይ እዚህ መጥተህ መጫወት ትችላለህ፡፡
ዑመድ፡- የኢትዮጵያ ተጨዋቾችን ወደ ውጪ ሀገር ወጥተው ያለ መጫወት ችግርን እኔ ወደ ግብፅ ሀገር ባመራሁበት ወቅት በሚገባ አይቼው የሚጎድለንን ነገር አውቄዋለው፤ “ኢትዮጵያኖች ወደ ውጪ ሀገር
ሀትሪክ፡- በኢትዮጵያ ውስጥ በነበርክበት ሰዓት ከክለብህ ቅ/ጊዮርጊስ ጋር የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ዋንጫን ለማንሣት ችለሃል፤ ያኔ የነበረህን የደስታ ስሜት ታስታውሰዋለህ?
ዑመድ፡- በጣም! ያ ዋንጫ ለእኔ የመጀመሪያዬም የሊጉ ዋንጫ ነበር፤ ገና ከመከላከያም መጥቼ በገባሁበት ዓመት ላይ ድሉን የተቀዳጀሁበት ወቅት ስለነበር ያ የደስታ ስሜት መቼም ቢሆን ከአህምሮዬ ውስጥም
ሀትሪክ፡- ከቅ/ጊዮርጊስ ጋር በጊዜው የሊጉን ዋንጫ ከማንሳት ባሻገር በኮከብ ተጨዋችነትም በኮከብ ግብ አግቢነትም በመመረጥ የጣምራ ሽልማትንም አግኝተሃል፤ ያ የደስታ ስሜት አሁንም አብሮህ ነው ያለው?
ዑመድ፡- በጣም እንጂ ስሜቱን እንዴት ብዬም እንደምገልፅልህ አላውቅም ለእኔ ልዩ ጊዜም ነበር፤ ከክለቤ ጋር ሻምፒዮና ከመሆን አንስቶ ወቅቱ የድርብ ድል ባለቤትና በኮከብነቱም ተሸላሚ የሆንኩበትም ስለነበር
ዑመድ፡- በመከላከያ በቅ/ጊዮርጊስ እና ወደ ግብፅ ሊግም መጥቼ በተጫወትኩባቸው እያንዳንዱ ጊዜያቶች በራሴ ላይ የተመለከትኳቸው ጥሩ ጥሩ ነገሮች ስላሉና በችሎታዬም ላይ የማይዋዥቅ አቋሜን
ዑመድ፡- የቱን ጠርቼልህ የቱን እንደምተወው ባለውቀውም በመከላከያ ክለብ ውስጥ በነበርኩበት ሰአት አዲስ ማልያ መጥቶልንና ቡናዎች ደግሞ ያኔ እነ ኢብራሂም ሁሴንን ቢኒያም ሀይሌ /ዋሴን/ ዕድሉ ደረጄንና
ግሩም ስዩምን የመሳሰሉትን ተጨዋቾች በያዘበት እና ጥሩም እግር ኳስን በሚጫወትበት ከዛ ውጪም በአጨዋወታቸውም ተፅዕኖን በሚፈጥሩበት ሰዓት ከእነሱ ጋር እኔና መድሀኔ ባስቆጠርናቸው ግቦች 2ለ2
የተለያየንበትን እና የእግር ኳስ ተመልካቹንም ህዝብ ቁጭ ብድግ ያደረግንበት ጨዋታ ለእኔ መቼም ቢሆን የሚረሳኝ አይደለምና ያን ግጥሚያ በምርጥነቱ በቀዳሚነት ደረጃ ላይ ነው የማስቀምጠው፡፡ ከእሱ ቀጥዬ ሌላ
ዑመድ፡- ዋ! መድሀኔ ልዩ ተጨዋች ነው፤ ያኔ በመከላከያ ክለብ ውስጥ አብረን በተጫወትንበት ሰዓት በእንቅስቃሴው በኩል በጣም ከመግባባታችን ባሻገር አንዳችን ለአንዳችን ኳስንም ያለ ስስት የምንሰጣጥበት
ጊዜና ወደተቃራኒ ሜዳ የግብ ክልልም ጋር በፍጥነት ሁለታችንም የምንደርስበትና እሱ ደግሞ በሚፈጥረው ክፍተትም ጎሎ ችን የማስቆጥርበት ጊዜም ስለነበር የእኔና የመድሀኔ ጥምረት ለየት ያለ ነበር፡፡
ዑመድ፡- ፋሲካ አስፋው እና ዳዊት እስጢፋኖስ፤ ከሁለቱ ጋር በመከላከያ ክለብ ውስጥ በተደጋጋሚ ጊዜ ለመጫወት ችያለውና እነሱ ናቸው በአህምሮዬ የሚመጡት፤ ሁለቱ ኳስን ሲያገኙህ በፈለግክበት ሰዓት
ዑመድ፡- ከግብጹ ዛማሌክ ጋር ለቅዱስ ጊዮርጊስ ስጫወት ያደረግኩትን ነው፤ በጊዜው ቡድናችን ምርጥ አቋም ላይ ነበር፤ እነሱን 2-1 መርተንም ወደ ምድብ ድልድሉ ልንገባ ከጫፍ በደረስንበት ሰዓት የአቻነት ግብ
አስቆጥረውብን የወደቅንበት ጨዋታ መቼም አይረሳኝም፤ ያን ዕለት ምሽትን ያለ እንቅልፍም ነበር ያሳለፍኩት ለአንድ ሳምንት ያህልም በሀዘን ስብሰለሰልም ነበር፤ አሁንም ድረስ ያ ጨዋታ በሀዘኔታነቱ ከአህምሮዬም
ሀትሪክ፡- ከጋምቤላ ክልል ወጥተህ፤ የእግር ኳስንም እዛው ጀምረህ ዛሬ ላይ በባህር ማዶ ክለቦች ውስጥ ወደ ግብፅ በማምራት እስከ ፕሮፌሽናል ተጨዋችነት ደረጃ ላይ ደርሰሃል፤ ከዛ ክልል ወጥተህ ለሌሎች ተጨዋቾች
ዑመድ፡- የኢትዮጵያ እግር ኳስ ላይ ማንኛውም ተጨዋች ልጅ ሳለህ ኳሱን ለስሜት እንጂ ስራዬ ነው ብሎ የሚያስበው ነገር ባለመኖሩ እንደዚሁም ቤተሰቦችም ከኳሱ ይልቅ በትምህርትህ ላይ እንድታተኩር
ስለሚፈልጉ የአሁን ሰዓት ላይ እኔ ከዛ ኳስን ለስሜት ብዬ መጫወት ጀምሬ በእዚህ በፕሮፌሽናል ተጨዋችነት ደረጃ ላይ ለመድረስ በመቻሌ በጣም ነው የሚገርመኝ፤ በእግር ኳሱ እኔ ከወጣሁበት የጋምቤላ ክልልም
ሀትሪክ፡- በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ የተጨዋችነት ዘመን ቆይታህ ጠንካራ ሹቶችን ወደ ግብ ትመታ ነበር፤ ከዛ በመነሳት ወደ ግብፅ ካመራህ በኋላ ያ ሹት እና የምንሰማውም የሹት ድምፅ አሁን ላይ መስማት ናፈቀን፤
ዑመድ፡- በጣም ከሳቀ በኋላ እኔንጃ ይሄንን ያህል ነው በሰው አህምሮ ውስጥ የተቀመጥኩት ማለት ነው፤ በእዚህ መልኩ እንደምታሰብ የእውነት አላውቅም ነበር፤ ስለዚህ በሁኔታው ዙሪያ ምን ብዬ እንደምገልጽ
አላውቅም፡፡ ያም ሆኖ ግን ኳስን ወደ ግብ አክርሮ መምታት ሁልጊዜም ጥሩ ነው ለአንድ የእግር ኳስ ተጨዋች አስፈላጊ ከሆኑት ነገሮች ውስጥም አንዱ ይሄ ነው፡፡ ምክንያቱም ወደ ጎል ኳሷን ካልመታካት ጎሏ አትገባም፤
አንድአንዴ የራስህ የሆነ ኳሊቲ እንዳለህ ሁሉ እንደዚህ ያለ ወደ ግብ የመምታት ብቃቶችም ሊኖርህ ይገባልና እነዚህ ደግሞ በተደጋጋሚ ጊዜ ልምምዶች ዳብረው የሚመጡም ናቸውና በእዛ ላይ ጠንክረህ ልትሰራባቸው
ዑመድ፡- ወደ ባህር ማዶ ሄደህ የፕሮፌሽናል ተጨዋች በምትሆንበት ሰዓት ኳስን አሲስት የሚያደርግልህ ተጨዋቾችን ልታጣ ትችላለህ፡፡ ይሄን ችግር የምታውቀው ያኔ ነው፤ ስለዚህም እያንዳንዱ ተጨዋች ወደ ውጪ
ወጥቶ ይሄን ቢያየው ጥሩ ነው ብዬ አስባለው፡፡ ያኔም ጥረ ግረህ ብላ የሚባል ነገር አለና የኳስ አሲስት የማይደረግልህ ሁኔታ ሲያጋጥምህ እንዴት አድርጌ ነው ለቡድኔ ጎል የማገባው በሚል ወደ ግብ አክርሮ ኳሶችን
ሀትሪክ፡- “ዑመድ ኡኩሪ፤ መረብ ወጣሪ” ይሄ በአዲስ አበባ ስታዲየም በተደጋጋሚ ጊዜ የሚሰማህ የአድናቆት ድምፅ ነበር፤ ከዛም ውጪ ከግብፅ ወደ አዲስ አበባ በምትመጣበት እና ወደ ስታዲየምም ጨዋታ ለማየት
በምትገባበት ሰዓት ይስተጋባ ነበር፤ የቅ/ጊዮርጊስ ደጋፊዎች ይሄን አንስተው ሲዘምሩልህ እና ሲያስታውሱ በውስጥህ ምን አይነት ስሜት ነው የሚሰማህ? አሁንስ በእዛ ሁኔታ መጠራቱ አይናፍቅህም?
ዑመድ፡- ዋው! በጣም ይናፍቃል እንጂ፤ እንዴትስ አይናፍቀኝ፤ ህብረ ዝማሬው ሁሌም በአህምሮዬ ውስጥም ነው ያለው፤ እሱን ስሰማም ምን ያህል በቅዱስ ጊዮርጊስ ደጋፊዎች ልብ ውስጥ እንዳለውም ስለምረዳ
ያን በ2005 እና በ2006 የነበርኩበትን ቡድንም እንዳስታውስ ያደርገኛል፤ በተለይ የ2006ቱ ቡድን የሚገርምም ነበርና እነዚህ ደጋፊዎቻችን ሁሌም ስሜን እያነሱ ሲያሞግሱኝ ስሰማ ለእነሱ ያለኝ አድናቆት ይጨምራል፤
ሀትሪክ፡- የመከላከያ ተጨዋች በነበርክ እና ገናም ከጋምቤላ በመጣህበት ሰዓት አንተን ቃለ ምልልስ ለመስራት ሲፈለግ ዑመድ እኮ አማርኛ አይችልም በሚል ኢንተርቪው እንዳትሰራ የተደረገበት ጊዜ ነበር… ይህን
ዑመድ፡- /ትንሽ ሳቅ ካለ በኋላ/ ይህን ከአንተ ነው ገና ዛሬ የሰማሁት፤ ሲጀመር ያኔ አብዛኞቹ ጓደኞቼ የጋምቤላ ክልል ተወላጆች ቢሆኑም እኔ ግን አማርኛን ጭምር እየተናገርኩም ነበር ያደግኩት፤ በወቅቱ
ኢንተርቪው ብዙ ላለማድረጌ ዓይናፋርነቱ ስላለ እና ስለምፈራ እንጂ አማርኛ ሳልችል ቀርቼ አይደለም፡፡ በእዛም የተነሣ ነው የክለባችን አብዛኛዎቹ ሰዎች ኢንተርቪው እንዳልሰጥ ከመፈለግ አኳያ ያን ሊሉ የሚችሉት፡፡
ዑመድ፡- ብዙ ናቸው፤ ከአብዛኛዎቹም ጋር በተለይ በቅ/ጊዮርጊስ ክለብ ውስጥ አብረን ተጫውተናል፤ በተለይ ደግሞ ጀማል ጣሰው የብሔራዊ ቡድን ላይ በነበርንበት ሰዓት በጣም ቀልደኛ እና ሁሉ ነገርህንም
የሚከታተል ስለሆነ እሱ አስቂኙ ተጨዋች ነበር፤ ሌላው አዳነ ግርማም የዋዛ አይደለም፤ ያኔ ማንን ጠርቼ ማንን እንደምተው አላውቅም፤ በኃይሉ አሰፋ /ቱሳ/ ያሬድ ዝናቡ፣ አሉላ ግርማ፣ ሳላሀዲን ሰይድን የመሳሰሉት
ዑመድ፡- በእዛ እንኳን አልታማም፤ ቅድምም ገልጬልህ ነበር፤ በብሔራዊ ቡድንና በክለብ ስንገናኝ እየተፎጋገርንም ነበር ጊዜውን የምናሳልፈው፤ አቦ ያኔ እንዴት ደስ የሚል ጊዜ ነበር፡፡
ዑመድ፡- በፍፁም ማንም ሰው የራሱ የሆነ አመጋገብ እና የሚወደው ምግብ ሊኖር ይችላል፤ እኔ ግን ምግብን አልመርጥም፤ ያገኘሁትንና የሚስማማኝን ሁሉ ነው የምበላው፡፡
ዑመድ፡- አብዛኛውን የእግር ኳስ ተጨዋችነት ዘመኔን በውጪዎቹ አሰልጣኞች ስለሰለጠንኩ ልዩነታቸውን መግለፅ ትንሽ ከበድ ይላል፤ በጊዜው በብሔራዊ ቡድን እና በክለብ ደረጃ እያለው በኤፊ ኦኔራ፣ በቶም
ሴይንትፌት፣ በባሬቶ፣ በማይክል ክሩነር እና በማርቲን ኖይ በምሰለጥንበት ሰዓት ምን አልባት ከእኛዎቹ አሰልጣኞች ጋር ልዩነት ሊሆን ይችላል ብዬ የማስበው እነሱ ታክቲክ ላይ ስለሚያተኩሩ እና ዲሲፒሊን እንድትሆንም
ዑመድ፡- በእግር ኳስ ተጨዋችነት ዘመኔ ዛሬ ላይ ለደረሰኩበት የፕሮፌሽናል ተጨዋችነት ደረጃ እኔን ከማሰልጠን አልፎ በትንቢትም ደረጃ የተናገረው ነገር ስላለ ለእኔ የምንጊዜም ቁጥር አንዱ እና የማደንቀው ምርጡ
አሰልጣኝ አስራት ሀይሌ ነው፤ አስራት ማለት ለእኔ አባቴም ጭምር ማለት ነው፤ ከእሱ ባሻገር ደግሞ ፈጣሪ ነፍሱን ይማረው አሰልጣኝ ስዩም አባተም ለታዳጊ ብሔራዊ ቡድን ለመጀመሪያ ጊዜ የመረጠኝ ሁኔታም አለና
ዑመድ፡- በጊዜው እኔ የመከላከያ ተጨዋች ነበርኩ፤ እሱ ደግሞ አሰልጣኛችን፤ ያኔ ታዲያ ቡድናችን ወደ ሐረር ሄዶ በሐረር ቢራ ክለብ ሽንፈትን ባስተናገደበት ሰዓት ከጨዋታ በኋላ እና እዚህም መጥተን በቡድናችን
ዙሪያ በምንነጋገርበት ሰዓት የክለቡ በእድሜ በጣም ትንሹ ተጨዋች እኔ ትልልቆቹ ደግሞ እነ ፋሲል ተካልኝ እነ ሳሙኤል ደምሴ /ኩኩሻ/ ነበሩና አስራት ምን አላቸው መሰለህ፤ ከእዚህ ቡድን ተጨዋቾች መካከል
በዕድሜ ትንሹ ተጨዋች ዑመድ ነው፤ ገናም ልጅ ነው፤ ከአንድ እና ከሁለት አመት በኋላ ይሄን ልጅ የት ደረጃ ላይ እንደሚደርስ ታዩታላችሁ ነበር ያለው፤ አሰራት በጊዜው ግማሽ ሲዝን ላይ ቢለቅም እኔም አለሳፈርኩትም
ስራዬን በርትቼ እና ጠንክሬ ሠርቼ ከአንድ አመት በግማሽ ወር በኋላ በቡድኑ ውስጥ ጥሩ ተጨዋች እና ጎልቼም ወጥቼ ክለቤን ከመጥቀም ባሻገር እስከ ብሔራዊ ቡድን ተጨዋችነት ደረጃ ከዛም አልፎ ወደ ቅ/ጊዮርጊስ
ክለብ ውስጥም ገብቼ የኮከብ ተጨዋችነትንም የኮከብ ግብ አግቢነትም ሽልማቶች እንዳገኝና ወደ ግብፅም በመሄድ በፕሮፌሽናል ተጨዋችነት ደረጃ እንድጫወት የቻልኩበትም ሁኔታ ስላለ የእሱ ለእዚህ ደረጃ እንድደርስ
ዑመድ፡- በእግር ኳስ ዛሬ ላይ ለደረስኩበት ደረጃ ቤተሰቦቼ ከአስተዳደግ አንስቶ ብዙ ነገሮችን አድርገውልኛል፤ ሌላው ብዙ ያሰለጠኑኝም አሰልጣኞች ይጠቀሳሉ እነሱንና ሁሌም ከእኔ ጎን በመሆን ሲደግፉኝ የነበሩትን
ብመሰረት እቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፣ ቁጠባዊ ኮሚሽን ኣፍሪቃ ዘቕረቦ ጸብጻብ፣ ኤርትራ ካብ ማዕድን ብእትረኽቦ ዘላ እቶት፣ ቁጠባኣ ካብቲ ወዲቕሉ ዘሎ ብ6.6 ሚእታዊት ክትንስእ ተኽእሎ ኣሎ።
ሓፈሻዊ ቁጠባዊ ዕብየት ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ፣ ብገምጋም 6.4 ሚእታዊት ክኸን ተነብዩ ዘሎ እቲ ኣህጉራዊ ትካል፣ ቁጠባዊ ዕብየት ኢትዮጵያ ድማ ካብ ናይ ዝሓለፈ ዓመት ብ0.4 ክጎድል ምዃኑ ገምጊሙ።
እታ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ገዚፍ ቁጠባቂ ዕብየት ከተመዝግብ ዝጸንሐት ኢትዮጵያ፣ ኣብ 2011, 11.2 ዝነበረ ቁጠባዊ ዕብየታ ካብ ዓመት ናብ እናንቖልቖለ ኣብዚ ዓመት እዚ ናብ 6.5 ክወርድ’ዩ ዝብል ግምት ከምዘለዎ’ውን ውድብ ሕቡራት ሃገራት፣ ቁጠባዊ ኮሚሽን ኣፍሪቃ (UNECA) ኣንፊቱ።
ይኹን’ምበር መንግስቲ ኤርትራ፣ ካብ ዕደና ዝረኽቦ ኣታዊታት ንሚኒስትሪ ፋይናንስ ይኹን ካልኦት ፊናንስያዊ ኩነታት ኤርትራ ክቖጻጸራ ዝግብአን ሃገራውያን ትካላት ብወግዒ ስለዘይሕበር፣ ኤርትራ ካብ ማዕድን እትረኽቦ ዘላ እታዊታት ብልክዕ ክንደይ ምዃኑ ዝፍለጥ ነገረ የለን።
የሰውን ልጅ ዕውቀት ታሪካዊ ዕድገት ስንዳስሰው የጽሑፍ ምልክትን በመፍጠር ጀምሮ አሁን ያለንበት የመረጃ ዘመን ላይ ደርሷል። ከጥንቱ የጽሑፍ ምልክት ፈጠራ አንጻር ስንገመግምም በአሁን ጊዜ ያለው የዕውቀት ደረጃ ብዙም ሊለፈፍለት የማይገባ ይመስላል። ምክንያቱም የጥንቱ ለመጀመር የተደረገ ጥረት ነው፤ የአሁኑ ዕውቀት ደግሞ ያለውን ማስፋፋትና ማጎልመስ ነው።
ለምሳሌ አውሮፕላን ተፈልስፎ በሰማይ ላይ መብረር ከተጀመረ በኋላ ያለው የአውሮፕላን ዓይነትና የሞደል መለያየት ማሻሻል ስለሆነ የመጀሪያውን አውሮፕላን ከሠሩት የራይት ወንድማማቾች ሥሪት ወይም ለመጀመሪያ ጊዜ ንድፍን ካስቀመጠው ከዳቪንቺ ፈጠራ የበለጠ ዕይታ ሆኖ አስደንቅም። እዚህ ላይ ገብረ ሕይወት ባይከዳኝ ”ዕውቀት ሲበዛ ማንኛውንም ነገር ለኑሮ የሚያስፈልገውን ነገር ለማግኘት መሰናክሉና ድካሙ ያንሳል” (መንግሥትና የሕዝብ አስተዳደር 1953፤ ገጽ 45) ያሉትን አስተውሎታዊ ገለጻ ልብ ማለት ነው። የሰው ልጅ ዕውቀት የዳበረው ደግሞ ፊደልን በጽሑፍ መጠቀም ከጀመረ በኋላ ነው።
በተለይ በሀገራችን በጽሑፍ አጀማመር ዙሪያ ሁለት ዓይነት ዕይታዎች አሉ። አንደኛው የሰው ልጅ በጥረቱ ተፈጥሮን መሠረት አድርጎ ፊደላትን በመቅረፅ ጽሕፈትን ጀምሮ አሳድጎታል የሚል ሲሆን ሌላው ደግሞ አዳም ከእግዚአብሔር ጋር የሚነጋገርበት ቋንቋ ከአምላኩ በፀጋ የተሠጠው ነው፤ ከቋንቋ ጋር ፊደልን ሥሎ እንዲመዘግብበት ሰጥቶታል የሚል ነው። ፊደል ለሰው ልጅ የተሠጠው ከአዳም በኋላ በሔኖስ ጊዜ በጠፍጠፈ ሰማይ ላይ በመሳል ነው የሚል ክርክርም አለ፤ ይህ ግን ከሁለተኛው ዕይታ ጋር ተቀራራቢ ነው፡- ፊደል በሰው ልጅ በራሱ ተቀረፀ ሳይሆን በእግዚአብሔር ገላጭነት ታውቆ መጻፍ ተጀመረ የሚል።
እስቲ ”ፊደል ለመጀመሪያ ጊዜ ሰዎች በራስ ጥረታቸውና ትጋታቸው ሳይሆን በእግዚአብሔር ገላጭነት በስጦታ ያገኙት ነው” የሚለውን አቋም በመጀመሪያ እንመልከት። ይህ መከራከሪያ ቋንቋ በሰዎች በራሳቸው በጊዜ ሂደት የተፈጠረ ሳይሆን ከተፈጥሯቸው ጋር ተዋሕዶ የተሠጣቸው ነው፤ ከቋንቋ ጋር ተያይዞም ሐሣባቸውን እየከተቡ የሚግባቡበትና ከቀጣይ ትውልዶች ጋር ጭምር የሚማማሩበት ፊደል ተገልጾላቸዋል የሚል ነው። ይህ አቋም የሃይማኖተኞች (ኢ/ኦ/ተ/ቤ/ክ) መከራከሪያ ነው። ከላይ እንደጠቆምነውም ተያያዥ የሆኑ ሁለት ክፍሎች አሏቸው። አንደኛው ቋንቋና መጻፊያው ፊደል ከፍጥረት ጋር ለአዳም ተገልጾለታል፤ ከገነት ከተባረረ በኋላም ዘሮቹ እየጻፋ ከትውልድ ትውልድ ታሪካቸውን ማሰተላለፍ የቻሉት ያንን ተጠቅመው ነው የሚል ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ በመጀመሪያ ለአዳም የተሠጠው መግባቢያ ቋንቋ እንጂ መጻፊያ ፊደሉ አይደለም፤ ፊደል ለመጀመሪያ ገዜ ለሰው ልጆች ጥቅም የተገለጠው በአዳም ሦስተኛ ትውልድ በሆነው ለሄኖስ ነው የሚል ነው። ይህንን የሚሉት በምን ማስረጃና ምክንያት ተነስተው ነው?
እንደ ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት አስተምህሮ ከሆነ የሰው ልጅ ”እንደ መላእክት ሃይማኖቱን በሕገ ልቦና ዐውቆና ጠብቆ ፈጣሪውን ፈርቶ አክብሮ ሊኖር እንጂ በደብተርና በእርሳስ ሊመራ አልተፈጠረም።” (መ.ሄኖክ፣ ፲፱፡-፳፪) ”ይኽ ሕገ ልቦና የተባለው ያን ጊዜ በተፈጥሮ እንደተሰጠ ያለ፤ የጸናም ሕግ ይሁን እንጂ የሰው ልጅ በሕገ ልቦና ብቻ ሊጠበቅ ባለመቻሉ በግድ የጽሑፍ ሕግ አስፈለገ።” ይላሉ።(ሊቀ ጠበብት አያሌው ታምሩ፤ የኢትዮጵያ እምነት በሦስቱ ሕግጋት፣ ገጽ 33፤ አባመልከ ጸደቅ፤ ክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር፤ ገጽ 13) ስለዚህ የጽሑፍ ፊደል ኋላ በሄኖስ ጊዜ የተሠጠው የሚረሳውን ማስታውስና ታሪኩንና አምልኮቱን ለትውልድ ትውልድ ማስተላለፍ እንዲችል ነው። እዚህ ላይ ሊቃውንት የገለጹትን መጥቀስ ሙሉ ግንዛቤ ይሰሠጠናል። ታላቁ ሊቅ አለቃ አያሌው ታምሩ፡-
”ምንጊዜም ቢሆን ለቋንቋ ሥሩ መገለጫው፣ ምንጩና መፍለቂያው ፊደል ስለሆነ ... የጽሑፋችን መሠረት ፊደል ነው። ፊደል ከአዳም በሦስተኛ ትውልድ በሄኖስ ከእግዚአብሔር ለሰው ልጆች የተሠጠ በልሳን ተውጦና ተሰውሮ የነበረው አካሉ በሰማይ ገበታነት ተጥፎ ተቀርጦ የተገለጠ አንድ ነገር ነው። (ኩፋሌ ም.፭ ቁ ፲፰) ቋንቋ ከእግዚአብሔር ተገኝቶ በመላእክትና በሰው ዘንድ ተጠንቶ መልኩ በሕሊና ሲታወስ፤ ረቂቅ አካሉ በልሳን ሲዳሰስ ከአዳም እስከ ሄኖስ ኖሮ በኋላ በቀለምና በወረቀት ሳይሆን እንደ መላእክት በተፈጥሮው ሊሆን የተፈጠረ ሰው እውቀቱ እየደከመ ስለ ሄደና ሊጠቀምበት ስለ አልቻለ ዐይን በመመልከት እጅ በጥፈት ሕሊናውን እየረዱት ዐሳቡን በጽሑፍ በማሳረፍ ይጠቀም ዘንድ የሰላም አምላክ እግዚአብሔር የቋንቋን ሁኔታ የፊደልን መልክና ቅርጥ በሰማይ ገበታነት ጥፎና ቀርጦ ለሰው ልጅ አስተማረ።” ካሉ በኋላ ለመጀመሪያ ጊዜ ለማን እንደተገለጠ ሲገልጹ ”የፊደላት መልክ በሄኖስ ዘመን ታይቶና ተለይቶ ዐይንና ሕሊና እየተረዳዱ በሰጡት ውጤት የሰው ልጆች የእግዚአብሔርንስ ስም መጥራት የፊደላትን መልክ ለይቶ ማወቅና ማጥናት ሲጀምሩ የሕሊና ሐሳብ ሁሉ በአፍ በመጣፍ የታወቀ ይሆን ዘንድ ልዑል እግዚአብሔር በሰባተኛው ትውልድ በሄኖክ ዘመን ለሰው ልጆች ጥፈትን አስተማረ። (ዘፍ፣ ም.፬፡-፳፮) ከዚያ ወዲህ ሰው ሁሉ በቃል ያለ ይረሳል በመጣፍ ያለ ይወራሳል እያለ ክፉም በጎም ሆነ ማነኛውንም ዐሳቡን በብራና በወረቀት ጥፎ አፍፎ በእንጨት በድንጋይ ወይም ልዩ ልዩ በሆኑት የመዓድን ዐይነቶች ዐንጦ ቀርጦ ያስቀምጥ ጀመረ።”(ሊቀ ጠበብት አያሌው ታምሩ፤ የኢትዮጵያ እምነት በሦስቱ ሕግጋት፣ ገጽ 69-70)
ሊቀ ሥልጣናትም (የአሁኑ አቡነ መልከ ጼዴቅ) ”እንደ ቤተ ክርስቲያናችን እምነት እንደሆነ ደግሞ የፊደል ስልት አንድም አቅድ ተጀመረ የሚባለው በሄኖስ ዘመን ነው። ነቢዩ እግዚአብሔርን በማገልገል የታወቀ ደግ ስለነበር፤ ለደግነቱ መታወቂያ ይሆነው ዘንድ በቅዱስ እግዚአብሔር ፈቃድ የሕግ መሣሪያ የሚሆነው ፊደል በጸፍጸፈ ሰማይ ተገልጦ ተይቶታል፤ ስለዚህ ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ፊደልን ለጽሑፍ በር መክፈቻ በማድረግ ተጠቅሞበታል፤ ስሙንም ጽሑፍ ለማለት ፊደል ብሎታል።” በማለት ገልጸዋል። (ሊቀ ሥልጣናት ብተ ማርያም ወርቅነህ፣ ጥንታዊ የኢትዮጵያ ትምህርት፤ ገጽ 17)
የዚህን ሐሳብ ተቀባይነት በማጉላትና ተፅዖኖ በመፍጠር ትልቁን ሚና የተጫወቱት አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ ይመስላሉ። ለዚህ በመጻሐፎቻቸው በሰፊው አብራርተውት የጻፉትን የተመለከተ ሰው ምስክርነቱን መስጠት ይችላል። ”አበገደ፡ ፊደልና ፊደላዋሪያ የልጆች አፍ መፍቻ” በሚለው በ1926 ዓ.ም ባሳተሙት መጽሐፋቸው መቅድም ”ፊደልና ጥፈት በ፫ኛው ትውልድ በሄኖስ ዘመን ተዠምሯል። እግዜር ለሙሴ ዐሠርቱ ቃላትን በጽላት ጥፎ እንደ ሰጠው ለሄኖስም ፳፪ቱን አሌፋት በ፳፪ቱ ሥነ ፍጥረት አምሳል በጸፍጸፈ ሰማይ ጥፎ አሳይቶ እንደ ፎቶ ግራፍ ወዲያው በልቡ ሥሎበታል። ከዚያ ወዲህ ጥፈትና ትምርት የጥፈት ሥራ እየበዛ ኺዷል፤ ይህም ታሪክ በኩፋሌና በሔኖክ ይገኛል። ከዚያም ከአዳምና ከሄኖስ እስከ ራግው ድረስ ፩ የነበረው ፊደልና ቋንቋ በባቢሎን ግንብ ተለያቶ ቋንቋው እስከ ፸፪፤ ፊደሉ እስከ (፳) ኻያ ተከፍሏል።” ብለው አስቀምጠውታል።
ሊቁ ኪዳነወልድ ይህንን በበለጠና በተብራራ መልኩ በዋናው የሰዋሰው መጽሐፋቸው ”ፊደልና ጥፈት ለአዳም ልጆች የተገለጡና የተሰጡ በአዳም ዕድሜ ነው፤ ከዚያውም በሳብዓይ ምእት በሣልሳይ ትውልድ በሄኖስ ዘመን እንደኾነ ታውቋል። የተሰጡበትም ምክንያት ይህ ነው፤ ሰው በግዜር ምሳሌ መፈጠሩ እንደ መላእክት ሕያው ኹኖ በሕገ ልቦና ሊኖር እንጂ በተፈጥሮ የተሰጠውን ሕግ ረስቶ ዘንግቶ እንደ ገና መጽሐፋዊ ሊጥፍና ሊያስጥፍ ልቡናው በመጽሐፍ ሊደግፍ ሕይወቱንም አጥቶ ሊቀበር ከመሬት ሊወተፍ እንደ ቅጠል ሊረግፍ አልነበረም።” ካሉ በኋላ ሄኖስ እንዴት ፊደልና ጥፈትን ከእግዚአብሔር እንደተሠጠው ይተርካሉ። ሄኖስ ” ... አውታረ ልቡናው በድሕንጻ መንፈስ ተቃኝቶለት ፊደሉን ከቋንቋው ቋንቋውን ከፊደል አስማምቶ ቀኝ እጁን በነፍስ ግራ እጁን በሥጋ ዐሥር ጣቶቹን ባሥርቱ ቃላት መስሎ አነጻጽሮ ባንደበቱና በጣቱ እያነበበና እየጣፈ የፊደልን ሥራ ከሕግና ከትእዛዝ ጋራ አምልቶ አስፍቶ አስተምሯል።” ብለው በመግለጽ ስለ ሕግና ትእዛዝ ካብራሩ በኋላም ”ልጁም ቃይና እንደ ሰሎሞን ንጉሥና ነቢይ ወዲህም ፈላስፋ ነበረና ሕዝቡን እንዳባቱ በቀና መንገድ መርቷቸዋል። ከእሱም በኋላ እስከ ላሜኽና እስከ ኖኅ ተያይዞና ተከታትሎ የሚመጣው ኹሉ ተገልጦለት ለነመላልኤል፣ ለልጆቹና ለሕዝቡ በሰላውድወ እብን እየጣፈ ከቤተ መዛግብት እንዳኖረው የአይሁድ ኩፋሌ በዕብራይስጥ ቃል ይተርካል።” በማለት ይተርካሉ።
ከዚህ በላይ የተጠቀሰው የፊደል ከየት መጣ ታሪክ ግን በሁሉም የሀገራችን ምሁራን ተቀባይነት ያገኘ አልነበረም። ይህንን ፊደል ለሰው ልጆች የተገለጸው በሄኖስ ነው የሚለውን ከሚቃዎሙት ሊቃውንት መካከል ግንባር ቀደሙ አስረስ የኔሰው ናቸው። ከላይ የጠቀስነውን የአለቃ ኪዳነ ወልድ ሐተታን በመቃወምም ”ለአዳም ያልተገለጸ ስለምን በሄኖስ ተገለጠ? ... በግዜር ምሳሌ መፈጠሩ እንደ መላእክት ሕያው ሆኖ ሊኖር ብለዋል መላእክት መነሳታቸው ከሆነማ ይልቁንስ በ፩ድ ሰዓት የሳተ ማነው? አዳምስ ቢሰት በ፯ ዘመኑ ነው። በተፈጥሮ የተሰጠውን ሕግ ረስቶ ይላል፤ ... በተፈጥሮ የተሰጠው ሕግ ማለት እንደ ምን ነው? ፈደልና ጽሑፍ ሳያውቅ ማለት ነውን? ወይስ ጽሕፈትና ፊደልስ ዐውቆ ሌላ ያውቅ ነበር ማለት ነው? ” ብለው ከጠየቁ በኋላ ትችታቸውን ”ግን አሳብዎን ስመለከተው በፊት ዕውቀቱ በመጠን ነበር ካጠፋ በኋላ ግን እውቀቱ በዛለት ፊደልና ጽሕፈት ተገለጠለት ማለትዎ ይመስላል። ውስጠ ምሥጢሩን በኩፋሌው ላይ ባይመለከቱት ነው እንጅ ተመልክተውት ቢሆን ምዕራፍ ፭፣ ፪ ወበይዕቲዕለት አፈ ኩሉ አራዊት ወእንስሳ ዘያንስሱ ወዘይትኃውስ እምነቢብ እስመ ኩሎሙ ይትናገሩ ዝንቱ ምስለ ዝንቱ ከንፈረ ፩ደ ወልሳነ ፩ደ፤ (ይላል)። ከጥፋት በፊት የአራዊትን የእንስሳትን ቋንቋ አዋቂ ነበር በኋላ ግን የእንስሳትንና የአራዊትን ቋንቋ ማወቅ ቀረበት፤ እንግዴህ በዚህ ሂሳብ አዳም ከበደለ በኋላ ጥበብ ከቀድሞው በለጠ ከማለት ጎደለ ተቀነሰበት ማለት የተሻለ መሆኑን መገንዘብ ነው። ... ማንኛውንም አደራጅቶ ሲሰጠው ጽሕፈትና ፊደል አልገለጸለትም ማለት ከንቱ ምርምር እንጅ እርግጠኛ ከመጻሕፍቱ ምንጭ ይዞ የሚገኝ አይደለም። አዳምን ንጉሥ አልነበረም የሚል ይገኝ አይመስለኝም፤ ለአዳም ሰባቱ ሀብታት አልነበሩትም የሚል ይገኛል አይመስለኝም። ስለዚህ አዳም ፊደልና ጽፈት አያውቅም ማለት ፊደልን ጽሕፈትን ሰዎች በመመራመር በኋላ አገኙት ለማለት ይመስላል።” በማለት አቅርበው፤ ፊደል ለመጻፊያነት የተገለጠው ገና ጥንቱን ዓለም ሲፈጠር መሆኑን ያብራራሉ። በተለይ ”አጋዕዝት ዓለምን ሲፈጥሩ በነቢብ ጭምር ነው፤ በነቢብ የተነገሩ ቃላት ኦር.ዘፍ. ከ፫-፳፱ ያሉት ሲቆጠሩ ፱ ናቸው።” በማለት የዘጠኝን ቁጥር ጥልቅ ምሥጢርነት ጠቁመው ”እሽ ይሁን ዓለም በተፈጠረ ጊዜ ፊደል ከሌለ ዕለታቱ ከአንድ እስከ ሰባት በምን ተቆጠሩ? እነዚህ አሁን የሚገኙ አኀዞች ፊደሎች በዚያን ጊዜ አልነበሩም ለማለት ይታሰብ ይሆን?” እያሉ ይጠይቃሉ። (አስረስ የኔሰው፣ ትቤ አክሱም መኑ አንተ፤ ገጽ 256-257) ስለዚህ በአስረስ የኔሰው አገላለጽ ከሆነ ፊደል በመጀመሪያም በአዳም ጊዜ ነበር እንጂ በሄኖስ ተገለፀለት ለማለት አስቸጋሪ ነው ማለት ነው።
እነዚህ ሁለት የሊቃውንት መከራከሪያ አቋሞች የማይታረቁና የማይስማሙ ቢመስሉም በመመቻመች አንድ መሆን የሚችሉ ናቸው። እዚህ ላይ አስረስ የኔሰው ኪዳነ ወልድን የነቀፉበት አግባብ ሙሉዕ አይመስልም። ምክንያቱም እንደሳቸው አገላለፅ ከሆነ እግዚአብሔር ዓለምን የፈጠረው በነቢብ በመናገር ስለሆነ፤ በንግግር ውስጥ ደግሞ የፊደሎች ንባብ ስላለ ፊደል የእግዚአብሔር መፍጠሪያ የነበረ ነው፤ ወደሚል አንድምታ ይወስዳል። በዚህ ዕይታ ”ፊደል የእግዚአብሔር መፍጠሪያ የነበረ ነው” ካልን ደግሞ ”ፊደል የእግዚአብሔር ቃል ነው” ወደ ማለት ይወስደናል። ይህም የሥነ-መለኮት አስተምህሮ ላይ ጭቅጭቅን ይፈጥራል። ይህንን ችግር እንኳን ብናልፈው አስተውሎቱ ”ፊደል ከሰው ልጆች አእምሮ ጠባይ የተጻፈ ወይም በልቦና የተቀረጸ” መሆኑን ነው የሚገልጸው እንጂ በቅርጽና በመልክ ተሠርቶ በግዝፈት መጻፉን አይደለም። ይህ ከሆነ ደግሞ ሰው ሁሉ ማንም ሳያስተምረው በተፈጥረው ፊደልን ማወቅ ነበረበት፤ በተፈጥሮ ጠባዩ ግን የተሰጠው ፊደል የማወቅ ሀብትን እንጂ ራሱን የፊደል መልክ በቅርጽ አልተጻፈበትም። እንዲሁም ፊደል በሰዎች ልቦና በተፈጥሮ ጠባይ የታተመባቸው ቢሆን ኖሮ ለሰዎች ሁሉ በተፈጥሮ የሚነበበው ፊደል ተመሳሳይ መሆን ነበረበት፤ ይህ ሳይሆን ግን ፊደል የሚታወቀው በተለያየ ቋንቋ በተለያየ ቅርጽና የአጻጻፍ ስልት በልምምድ በመማር ነው። ስለዚህ ሊቁ አስረስ የኔሰው የሰው ልጅ በእጁ ቀርጾ የሚጽፈውን በልቦናው ከተቀረጸው የዕውቀት ጠባይ ለይተው አልገለጹም። ከእሳቸው ይልቅ የእነ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ መከራከሪያ ሚዛን ይከብዳል፤ የልቦና ዕውቀትን ሳይክዱ በቅርጽና በመልክ አግዝፎ የሰው ልጅ መገልገል የሚችልበትን መጻፊያውን ነውና፤ የገለጹት።
የእነ አለቃ ኪዳነ ወልድ፣ አለቃ አያሌውና አቡነ መልከጼደቅ መከራከሪያ ምክንያታቸው ምንድ ነው? ከላይ በራሳቸው ተገልጽዋል። ”የሰው ልጅ ከስህተት በኋላ የአስተሳሰብ ሙስና ስላጠቃው በተፈጥሮው የተሰጠውን የልቦና ሕግ መጠበቅ አልቻለም፤ ስለሆነም በእየለቱ ጽፎ ይዞ በማንበብ እንዲጠቀምበት የመጻፊያ ሥርዓት አስፈለጎታል፤ በመሆኑም ለዚህ የሚሆነውን መጻፊያ ፊደል እግዜር አሳወቀው” የሚል ነው። በዚህ ዕይታ ፊደል በልቦና የተጻፈውን ዕውቀት ወይም ሕግ ከመርሳት ለማስታወስ ተብሎ የተሠጠ ሥጦታ ነው። ምክንያቱም ከስህተት በኋላ የዕውቀት ብልየት አጋጥሞታል፤ ይህንን ደግሞ ሊቁ አስረስ የኔሰውም የሚጋሩት ነው። ስለዚህ ምንም እንኳን እላይ ከጠቀስነው የአንድምታ ፍራቻ በመነሳትና የፊደል ወይም የጽሕፈት መኖርም አስፈላጊነትን አንድ ነገር እንዳይረሳ ለማስታወሻና ከትውልድ ትውልድ ዕውቀትንና ሕግን ለማስተላለፊያ በመሆኑ ፊደል ለአዳም ከሚናገር ቋንቋ ጋር አብሮ ተሰጥቶት ነበር የሚለውን መከራከሪያቸውን ባንቀበለውም በአገልግሎትና በጥቅሙ አስፈላጊነት በመስማማታቸውና ”በመገለጥ ነው የተገኘው” በሚለው አቋማቸው አንድነት አንጻር አመቻምቾ በአዎንታነቱ መውሰድ ይገባል። አንዲሁም አዳም ከእንስሳትና ከአምላኩ ጋር የሚግባበት ቋንቋ ነበረው የሚለውን ሁሉም የሀገራችን ሊቃውንት (አስረስ የኔሰውን ጨምሮ) የሚስማሙበት ስለሆነ ከልዩነታቸው ይልቅ በውሕድነት (በአንድነት) መቆማቸው ይበልጣል።
በአጠቃላይ ግን ፊደል ወይም ጽሑፍ የተገኘው ከእግዚአብሔር ነው የሚለው ”የሰው ልጅ እንዴት ፊደልን በመቅረጽ መጻፍ ቻለ የሚለውን ለመመለስ በቀላሉ ከሃይማኖት አንጻር መቀበል ቢቻልም እሳቤውን እንፈትሸው ካልን ግን ብዙ ችግሮችን ማንሳት ይቻላል። ለምሳሌ በሰማይ ላይ የተጻፈው ፊደል የትኛው ነው? የግዕዙ ወይስ የእብራይስጡ? ነው የሌላ ቋንቋ? እሽ የየትኛውም ይሁን እና እንዴት የዓለማችን የመጻፊያ ስልት ወይም ፊደል ሊለያይ ቻለ? ይህንንም ጥያቄ ይሁን ብለን ብናልፈው እንኳን የሰው ልጆች እሳቤው ከችግር አይጸዳም። ለማንኛውም ”የመጀመሪያው የዓለማችን ፊደል የቱ ነው?” የሚለውን መነሻ በማድረግ ከታች ብንዳስሰው ተመራጭ ይሆናል።
እስቲ ”ፊደል በእግዚአብሔር ገላጭነት የሰው ልጅ ያገኘው ሀብት ነው” የሚለውን መከራከሪያ በዚህ እንግታና የሰው ልጅ የጽሑፍ ሥርዓትን በራሱ ጥረት ነው የፈለሰፈው የሚለውን መነሻ ይዘን እንመርምር። በዚህ ዙሪያ ቁም ነገር ያለው ስላልመሰለኝ ትቸዋለሁ እንጂ የዝግመተ ለውጠኞች የቋንቋ አፈጣጠርና ዕድገት ትንታኔም አለ። ይሁንና የዚህ አስተሳሰብ ብዙም አስፈላጊነት መስሎ ስላልታየኝ ማለፍን መርጫለሁ።
ለማንኛውም ወደ ዋናው የምርምርም ነጥብ በመግባት የሰው ልጅ መጀመሪያ ተፈጥሮ ምድር ላይ ተከሰተ ብለን እንነሣ፤ በዚህ ክስተት ጊዜም ሊቸገር የሚችልበትን ሁኔታ በአእምሯችን እንሣለው። እንኳን ሌላ ለማሳብ እንኳን የዓለማችን ፍጥረታት ወስብስብነት፣ ብትንነት፣ ግዝፈትና እርቅቀት፣ .. በሥርዓት ውል ለመስጠት ስለሚያስቸግረው ለመግለፅም እንደሚያስቸግር ጥርጥር የለውም። ምክንያቱም የፍጥረታትን ብትንትንነት በየፈርጁ እና በቅደም ተከተል ሰብስቦ በአእምሮው መመዝገብ፣ውስብስብነቱን ውል ሰጥቶ ማቀናበር፣ እረቂቁን አግዝፎ (ለምሳሌ ፍቅርን፣ ፍትሕን እውነትን ...) እና ግዙፉን ነገር ደግሞ በሐሣብነት አርቅቆ ማሰብን ይጠይቃል። በዚያ ላይ ለእያንዳንዱ ነገርና ክስተት የራስን ስያሜ መስጠትና የወል (ሰው፣ እንስሳ፣ ድንጋይ፣ ... እና የተፅዎኦ ስሞችን (አበበ፣ ከበደ፣ ቶሎሳ፣ ...) ለይቶ ማገናኘትን ይፈልጋል። ለምሳሌ ሕይወት ያለውንና የሌለውን ነገር ከፋፍሎ መፈረጅ፣ ሕይወት ያላችውን ነገሮችም በፈቃዳቸው የሚንቀሳቀሱና የመንቀሳቀስ ስሜት የሌላቸው ብሎ ለመከፋፈል፣ በራሳቸው ፈቃድ ከሚንቃሰቀሱት መካከልም ማሰብ የሚችሉትና የማይችሉትን፣ ማሳብ ከሚችሉ ፍጥረታት መካከልም የማሰብ ደረጃቸውን በመበየን መረዳት ... እጅግ ውስብስብ ሊሆንበት እንደሚችል መገመት ይቻላል። በዓይነትና በቡድን ከከፋፈለ በኋላም ለእያንዳንዱ ፍጥረትም መለያ ስያሜ መስጠት ያስፈልጋል። የፍጥረት ብዛት ደግሞ ልክ የለሽ ከመሆኑም በተጨማሪ ተለዋዋጭና ተቀያያሪ ነው። ይህንንም በጥቅልና በዝርዝር፣ እንዲሁም ተያያዥነቱንና ተለያይነቱን ማወቅ ያስፈልጋል።
እርስ በርስ ለመግባባት የሚኖረውን ችግርም አስቡት በእጅ ወይም በሌሎች አካላት ምልክት ተጠቅሞ ከመግባባት ውጭ ምን መፍትሔ ይኖራል? ይህስ ቢሆን እንዴት አስቸጋሪ እንደሚሆን ገምቱት፤ ክስተቱ ወይም ነገሩ ከሌለ በምን ጠቁሞ ማስረዳት ይቻላል፤ ፀሐይ ወይም ብርሃን በሌለበት ሰዓት ቢሆንስ እንዴት ይገለጻል። ለምሳሌ አንድን እንስሳ ወይም የእፅዋት ዓይነት እንዴት ለይቶ ማስረዳት ይቻላል። በዚያ ላይ ብዙ በሐሣብነት ደረጃ የሚገኙ በምልክትና በመጠቆም ሊገለፁ የማይችሉ ነገሮች አሉ። ለምሳሌ እውነት፣ ሰላም፣ ፍቅር፣ ፍትሕ ... የሚሉት ፅንሣተ ሐሳብ በምን ዓይነት መልክ ሊገለፁ ይችላሉ። በዓለም ጥንት መጀመሪያ ላይ የነበረ ሰው መግባቢያ ቋንቋም ሊኖረው ስለማይችል ሐሣቦችን ለመረዳት እንዴት ሊቸገር እንደሚችል ማስተዋል ነው።
ከዚህ በተጨማሪም ”ፍጥረታት ከየት መጡ? እንዴትስ ተሠሩ?” (ከየት መጣሁ?) የሚለው አስጨናቂ ጥያቄም በተለይ በጥንት ጊዜ የማይፉቁት መልስ ፈላጊ ሆኖ ማስቸገሩ አይቀርም፡- እንኳን ድሮ አሁን በተረሳሳበት ጊዜም እንኳን ጥያቄው ብቅ ጥልቅ እያለ ያስቸግራል። የሰው ልጅ ዐዋቂ ፍጥረት ሆኖ የማንነትና የምንነት ጥያቄ አያነሣም ማለት አይቻልም። የማንነት ጥያቄ ተፈጥሮው የሚያስገድደው ከሆነም ”ከየት መጣሁ? ፍጥረታትስ ከምን እንዴት ተገኙ? ምንስ እሆናለሁ? ከሌሎችስ በምን እለያለሁ? ... ” የሚሉ ጥያቄዎችን መልስ መስጠትና ለዘሮቹም መልሱን ማስተላለፍ የግድ ይለዋል። ማስተላለፊያ ሊሆን የሚችለው መንገድም ቋንቋ ነው፤ ቋንቋን ተጠቅሞም ካልተቻለ በቃል፣ ከተቻለም በጽሑፍ ነው ማስተላለፍ የሚችለው። በጥንት ዘመን በሰው በመጀመሪያው የታሪክ ክስተት ደግሞ ጽሑፍና የመጻፍ ሥርዓቱ የለም።
ይህንን ውስብስብ ችግር ውል ሰጥቶ ከምንም የጽሑፍ ስልትን የጀመረው ሰው አስተሳሰቡ ምን ያህል ኃያል ነበር? በዚህ ፈጠራውም ቋንቋውን ወደ ጽሑፍ ሥርዓት መቀየሩና ማሳደጉ ደግሞ አስተሳሰቡን አጎለመሰው። እስቲ እናስተውለው በንግግር ቋንቋ ለመግባባት ለረቂቃንና ለግዙፋን ነገሮች ስያሜ መስጠት ያስፈልጋል። የእያንዳንዱንም ነገር ስም በአስተሳሰብ ክፍል ውስጥ በማስገባት መፈረጅና ከሌሎች ክፍሎች ጋር በማነጻጸርና በማቃረን ማገናዘብን ይጠይቃል። ይህንን ውስብስብ ነገር ተገንዝቦ በምልክት አስቀምጦ ሰዎች እንዲረዱት ማድረግ ምን ያህል አስተዋይ አዕምሮን እንደሚጠይቅ መገመት ነው። ለነገሮች ምልክት በማበጀት ከተከታታይ ትውልድ ጋር መግባበባት ደግሞ አስፈላጊ ነበር። ያለበለዚያ የማንነት፣ የዕውቀትና የአመጣጥ ታሪክ ጥያቄ ውስጥ እንደገባ ይቀራል።
የሰው ልጅ በተፈጥሮው የወላጆቹን ማንነት፣ የዕውቀት ሀብትና የአስተዳደግ ሁኔታ ይወርሳል። ወላጆችም ልጆቻቸው የእነሱን ዘር ወይም ማንነት ይዘው እንዲያስቀጥሉ ተፈጥሮ ያስገድዳቸዋል። በዚህ መልክ የእነሱ የዕውቀት እንዲጠፋም፤ ልጆቻውም በዕውቀት ማነስ እንዲቸገሩ አይፈልጉም። ስለዚህ ያላቸውን ዕውቀትና ማንነት ለልጆቻቸው ከማውረስም በተጨማሪ አሻሽለው እንዲጠቀሙበትም ተፅዕኖ ያደርጉባቸዋል። የሰው ልጅም በአጠቃላይ ተፈጥሮው በተፈጥሮ የመደነቅና የተፈጥሮ ውስጠ ምሥጢርን ለማወቅ የመመርመር ዝንባሌ አለው። ይህም ዘሩንና ማንነቱን ከትውልድ ትውልድ ለማስተላለፍ ካለው ተፈጥሮ ጋር አዋሕዶ የተፈጥሮን ክስተት ምንነት፣ ታሪክ፣ ሥርዓታዊ ሥሪትና ምሥጢር በመዝገብ ከትቦ ለማስቀመጥ ይጥራል። ”እና ይህንን ለማድረግ የሚያስችለው የመጀመሪያው የጽሑፍ ምልክት እንዴት ተፈጠረ ወይም ተቀረጸ?”
አስጀጋሪ ይመስላል። ምክንያቱም የተፈጥሮ ክስተት በመጠኑ ልክ የለሽ፣ ውሰብስብና ተለዋዋጭ ነውና። ለምሳሌ ዛፍን በምልክት ለመግለፅ የዛፍ ሥዕል ተጠቀመ ብለን ብንወስደው የዛፍ ዓይነት በመጠኑ ብዙ፣ በዓይነቱ የተለያየ፣ የተለያየ ቅርፅ ያለው፣ አንድ ሥፍራ ያለው ከሌላው የተለየ ... በመሆኑ ምን ዓይነት ምልክት መስጠት ይቻላል? ለምሳሌ በበረሃ የሚገኝ የቁልቋል ምልክት ደጋ ከሚገኝ ፅድ ጋር ወይም ከበረዶ ዕፅዋት ጋር እንዴት ተመሳሳይ ውክልና ሊያገኝ ይችላል? ለሁሉም የዕፅዋት ዓይነት በየፈርጁ ከተባለም የዛፍ ምልክት ብቻ ቆጥረው የማይጨርሱት ብዙ ይሆናል።
እንዲሁም የሰው ልጅ ሐሣቦችን ከሰዎች ይቀበላል፤ ለሌሎች ሰዎችም ይሰጣል ወይም ያቀብላል። ይህንን ሲያደርግም በማዕከል ላይ መግባቢያ የሚሆነው ቋንቋ ያስፈልገዋል። ይህንን ቋንቋም በቃልዊ ንግግር በመሰማማት፣ በሥዕላዊ ምልክት ወይም በቅርፅ በማየትና በማሳየት ይለዋወጠዋል። አሁን ባለንበት ሁኔታ ምንም አይደለም፤ ሁሉም ነገር ተቀርጾና ተሻሽሎ አድጎ ከአማራጭ ጋር በቀላል መንገድ ይገኛል፤ በሰው ልጅ ፍጠረት የመጀመሪያዎቹ ጊዜያት ግን ፊደልም አልነበረም፤ ድምፅንም ቀርጾ ማቆየትና ማዳመጥ አይቻልም፤ ብለናል። ስለዚህ በቋንቋ አማካኝነት የራስን ታሪክና የተፈጥሮን ምንነት ገልጾ ከቀጣይ ትውልድ ጋር እንዴት መግባባት ይቻላል?
እዚህ ላይ ምልክቱን የመቅረጫ (የመጻፊያውም) ጉዳይ ብዙ ሊያስቸግር አንደሚችል ማስተዋል ነው። ”ምን ነገር ተጠቅሞ በምን ላይ ይጻፍ?” የሚለው ጥያቄ ከብዙ ጥረት በኋላ መልስ ሊያገኝ እንደሚችል መገመት ይቻላል። ለምሳሌ በኢትዮጵያ ታሪክ ጽሑፍ በግሃ ድንጋይ ተጠቅሞ በድጋይ ላይ ከመጻፍ ቅጠልን ቀጥቅጦ በመጭመቅ በብራና ላይ ወደ መጻፍ ሽግግር የተደረገው በንጉሥ ሰብታህ (2545-2515 ዓ.ዓ.?) ዘመነ መንግሥት መሆኑ ተጽፏል። ይህንን የአጻጻፍ ስልትና መጻፊያውንም (ከግሃ ድንጋይ ወደ ቅጠል ጭማቂ ቀለም፤ ከድንጋይ ላይ ወደ የበግና የፍየል ቆዳ ላይ) ለመቀየርም ብዙ መስዋዕትነት ተከፍሏል። (አእምሮ ንጉሤ፤ ጥንታዊ የኢትዮጵያ የሰላም ጥበቃ ታሪክ (ከቅራት- ዘመናዊ ፖሊስ) ከገጽ 5-21) ስለዚህ ጽሕፈትን ለመጀመር በቅድሚያ የፍጥረትን ከስተት በፊደል መወከል፤ ይህንንም ፊደል ብዛቱን የተወሰነ አድርጎ ማስቀመጥ፣ ፊደሉንም እየጻፉ ለማስቀመጥ የሚያስችል መጻፊያ ነገሮችን ማግኘት (መፍጠር)፤ ይህንንም ኅብረተሰቡ እንዲቀበለው ማድረግን ይጠይቃል። ይህንን ስናስተውል ነው የፊደል ጥበብ አስደናቂነት የሚገባን።
የሰው ልጅ ከፈጠራቸው ወይም ሊጠቀምባቸው በፀጋ ካገኛቸው ጥባባት ሁሉ ቀዳሚነትንና አስደናቂነት ይዞ የሚገኝ ጥበብ ፊደል ነው ቢባል እብለት አይሆንም። (በተለይ ከኢትዮጵያ ፊደል የበለጠ ጥበብ (ፍልስፍና) ይኖራል ብዬ በግለ አላምንም፤ ይህ እኔ የደረስኩበት መደምደሚያ ነው፤ የጥበቡን ጥልቀትም ሳስተውለው ግርምም ይለኛል።) ምናልባት ይህንን ያስተዋለው ወንደል ሂ. ሆል የተባለ ጸሐፊ ”አልፋቤት (ፊደል) የሰው ልጅ አእምሮ ከፈጠራቸው አስደናቂ ጥበባት ውስጥ ያለ ጥርጥር ታላቁ ፈጠራ ነው” (The alphabet is without doubt one of the greatest creations of the human mind.) ብሏል። በተለይ መጀመሪያ ጥበቡን የፈለሰፈው ማን ነው? የትስ አካባቢ ተጀመረ? ቀዳሚውስ የየትኛው ቋንቋ አልፋቤት (ፊደል) ነው? የሚሉት ጥያቄዎችን መልስ ማግኘት አልተቻለም።
በጥቅሉ ስለ አልፋቤት አመጣጥ ያጠኑ አብዛኞቹ ሊቃውንት የደረሱበት መደምደሚያ ”በአሁኑ ሰዓት በአውሮፓ ተመሥርተው በዓለም ላይ ገናና የሆኑት እንግሊዘኛ፣ ፈረንሳይኛ፣ ጀርመንኛ፣ ስፔንኛ ... ቋንቋዎች ከሮማይስጥ (ላቲን) ቋንቋ የመጡ ናቸው፤ በመሆኑም አልፋቤታቸወም እንደዚሁ የሮማይስጡን መልክና ቅርፅ የወረሰ ነው። ሮማይስጥ ደግሞ ከፅርዑ (ግሪኩ) የወጣ ነው፣ እሱም ብቻ ሳይሆን የሩሲያም ቋንቋ እንዲሁ የግሪክ ድቃላ መሆኑ የተረጋገጠ ነው። ”የፅርዕ ፊደልና ጽሕፈትስ ከየት መጣ?” ተብሎ ሲጠየቅም ከዕብራውያንና ከፊንቃውያ ተኮርጆ የተወሰድ መሆኑን የሥነ ልሳንና የሥነ ሰብእ ጥናቶች በምስክርነታቸው አረጋግጠዋል። የፊንቃውያን ጽሕፈት ምንጭ ደግሞ የባቢሎናዊያን ኩኒፎርምና የግብፁ ሄሮግሊፊክ መሆናቸው የጽሕፈት ስሎቶችና የአልፋቤት ቅርጾችን በማነጻጸር ተደርሶበታል። የባቢሎኑም ኩኒፎርም ቢሆን በቅርጽ፣ በአናባቢና በተነባቢ ሁኔታ ተቀያይሮ እንጂ ከግብፅ ሄሮግሊፊክ የተቀዳ መሆኑ የታመነ ሆኗል። የአረብኛም መጻፊያ ፊደል ቢሆን የዕብራይስጥ ልጅ ነው፤ ዕብራይስጥን ሙሴ ከየት አመጣው? መልሱ ከኢትዮጵያ ወይም ከግብፅ ከሚሉ አማራጮች አይዘልም። እዚህም ላይ አንዳንድ ምሁራን ሙሴ የተማረው ከኢትዮጵያዊው ዮቶር ስለሆን ከኢትዮጵያ ፊደል ወስዷል ሲሉ ይህንን አንቀበልም የሚሉ ደግሞ የግብጻውያኑን አጻጻፍ ዕብራዉያን ወስደው አሻሽለው ተጠቀሙበት ከማለት አይዘሉም።
የግብፁ ሄሮግሊፊክ አጻጻፍ ምንጭነቱ ባቅራቢያው ላሉት ለጠቀስናቸው ቋንቋዎች መጻፊያነት ብቻ አይደለም፤ ለከቻይናውና ለደቡብ አሜሪካው የኢንካ መጻፊያ ቁይፑም (Quipu) እንጂ። ይህ ብዙ ሐተታ የሚያስፈልገው ቢመስልም ፤ የጥናት ማስረጃዎችን መጠቃቀስ ቢያስፈልግም። ለሊቃውንቱ ግን ሥልጣኔ ካንድ ምንጭ ፈልቃ ነው ዓለማችን አጥለቅልቃ አሁን ያለችበት ደረጃ የደረሰቸው ከሚለው መከራከሪያቸው ጋር ተያይ የታመነበት እውነት እየሆነ መጥቷል። በጥቅሉ ለዓለማችን የአልፋቤት (ፊደል) ምንጭ መፈጠሪያ እኛ ምሥር የምንላት ግብፅ መሆኗ በብዛት ተቀባይነት ያለው ነው። (ይህንን ጎግል በመጠየቅ ማረጋገጥ ይቻላል) ይህ ማለት ደግሞ የዓለማችን የመጀመሪያው የጽሕፈት ፊደል ሄሮግሊፊክ የተባለው የግብፁ ሥዕላዊ የአጻጻፍ ስልት ማለት ነው።
በሌላ በኩል ደግሞ ብዙዎቹ ምሁራን የግብፆችን ጽሑፍ ከኢትዮጵያ የተወሰደ መሆኑን ይቀበሉታል። ለብዙ ዘመናትም በኢትዮጵያውያ መጻፊያ በመሆን ያገለግል እንደነበር የጠቆሙም አሉ። ለምሳሌ ሎሬት ፀጋዬ ”የኢትዮጵያ ሄሮግሊፊክ ፊደል” በማለት ይገልጻል፤ አባ ተስፋ ሞገስም ”ቅዱስ ማርቆስ ኢትዮጵያዊ ነው፤ የተዋሕዶ አንበሳም መድኃኔዓለም ኢየሱስ ክርስቶስ ነው” በሚለው መጽሐፋቸው ”በኢትዮጵስ ፊደል” የተጻፈው በማለት የግብፅን ሄሮግሊፊክ ጽሑፍ ይጠሩታል። ይህም የግብፆች ሄሮግሊፊክ ጽሑፍ ከኢትዮጵያውያን የተወሰደ እንደነበር ይጠቁማል። እንዲሁም ድሩሳላ ዱንጂ ሆስቶን የተባለችው የታሪክ ምሁርም ”የግብፆች ሄሮግሊፊክ ከግብፅ በበለጠ በኢትዮጵያውያን በተራው ሰው ዘንድ ሳይቀር ይታወቅና ይነገር ነበር” ብላለች።
በጽሑፍ ሰፍረው ከሚገኙ አንዳንድ መረጃዎችም በመመሥረት የጽሑፍ ፊደል በኢትዮጵያውያን የተጀመረ መሆኑን መገመት ይቻላል። ለምሳሌ በሰብታህ ጊዜ የነበረው ”ኃይልዋን” የተባለው የጽሑፍ አስፋፊና ተቆጣጣሪ (በአሁን ዘመን አገላለጽ የሥነ ጽሑፍ ሚኒስቴር) ”ጽሑፍ በእኛ ተመሥርታ እንዳጀማመራችን አላደግችም። ጥበብን ከኛ የተቀበሉት አሦሪውያን ለወጥ ባለ መልክ በማዘጋጀት ከኋላችን ተነሥተው ብዙ ሥራ ሠርተውበታል። እኛም እንደየችሎታችን ሠርተን ቀደምትነታችንን ማረጋገጥ አለብን።” በማለት መናገሩ በታሪክነት ተመዝግቦ ይገኛል። (አእምሮ ንጉሤ፤ ጥንታዊ የኢትዮጵያ የሰላም ጥበቃ ታሪክ ከቅራት- ዘመናዊ ፖሊስ፣ ገጽ 21) እንዳውም ”አማርኛና ትግሪኛ የመጀመሪያዎቹ የጽሐፍ ቋንቋ ናቸው” የሚሉም አሉ፡- ምንም እንኳን አጨቃጫቂ ቢመስልም።
በሌላ በኩል የግብፅን የሥዕል ፊደሎችን ከእኛ ከግዕዝ ፊደሎች ጋር እያነጻጸርን ብናስተያያቸው ተመሳሳይነት ያላቸው ሆነው እናገኛለን። ለምሳሌ የግዕዝ ፊደል መጀመሪያ የሆነው ”ሀ” ምልክትነቱ የሚወክለው ”ሆይ” ብሎ መጸለይን ነው። በዚህ ጋር ተያይዞም የ”ሀ” ፊደል ”ኢትዮጵያ እጆቿን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች” ያለውን የዳዊትን ቃል ወክሎ የሚኖር ፊደል ነው። ይህንን ፊደል በግብፅ ሄሮግሊፊክስ ፊደል ውስጥ የ”ሀ”ን ምልክት እንደያዘ ka (ካ) ተብሎ ተሰይሟል። ይህንንም ፀጋዬ ገ/መድኅን የ”ሥላሴ”ን አስተምህሮ ከግብፃዊያን አማልክት ካባሳ (ka-ba-sa) ጋር በማያያዝ ባብራራበት መጣጥፉ የ”ካ”ን ፊደል ”ሃ” በማድረግ በመጠቀም ”ካባሳ”ን ሀበሻ በማለት ተርጉሞታል። በብዙ ጽሑፉም ”ካም” የሚለውን የተፅውኦ ስም ”ሃም” በማለት ይጠቀማል፡- ሎሬት ፀጋዬ። ለዚህም የሠጠው ምክንያት ኢትዮጵያውያን ”ከ” የሚለውን ፊደል እንደ ”ሀ” ይጠቀሙበታል የሚል ነው። (Africa Origin of Major World Religion: The Origin of the ‘Tirinity’ and Art (Ethiopian Origin to Egypto-Greek and Hebrew), page 102) ከዚሁ ጋር ተመሳሳይ በሆነ መልኩ ዶ/ር አየለ በክሪም ”ሀ”ን ከሄሮግሊፊክሱ ”ካ” ጋር ያመሳስሉታል። ሌላ ምሳሌ እንጨምር።
በሊቀ ጠበብት አክሊለ ብርሃን ወልደ ቂርቆስ በቅ/ሥላሴ መንፈሳዊ ኮሌጅ አማካይነት የተዘጋጀው ስለ ግዕዝና አማርኛ ቋንቋ ታሪክ የሚያትተው መጽሐፍ በገጽ 12 የ”ፈ (ፌ)” ፊደል ውክልና ሲገልፅ ”የአፍ ሥዕል የተከፈተ አፍ መስሎ ከመላስ ጋር ይታያል።” ብሎ አስቀምጧል። ስለ ፊደሎች የቅጠል አቀያየር ታሪክ ሲናገርም ”ጥንት ግን ቅጠላቸው በቀኛቸው በኩል ነበር፤ እነ ”ፈ” ፊታቸው በቀኝ በኩል ነበር ይባላል” ብሏል (ገጽ 15)። ከእነዚህ የትርጉምና የታሪክ ጥቆማዎች ተነሥተንም የ”ፈ”ን ፊደል ከግብፁ የሄሮግሊፊ ፊደል ”ታ” ጋር ብናጻጽረው አንድ ሆኖ እናገኘዋለን። ሌሎቹንም የሄሮግሊፊክ ፊደሎች ከእኛ ፊደላት ጋር ብነጻጽራቸው ተመሳሳይ ውጤቶችን እናገኛለን። ለዚህም ይመስላል እነ ሎሬት ፀጋዬ እና እነ አባ ተስፋ ሞገስ የግብፅን ሄሮግሊፊ ”የኢትዮጵያ ፊደል” የሚሉት።
እንዲሁም ከላይ በጠቀስናቸው በሀገራችን ሊቃውንት ምስክርነት ፊደል ለሰው ልጅ የተሰጠው ከእግዚአብሔር ለሰው ልጆች መጠቀሚያ ለአዳም ሦስተኛ ትውልድ ለሄኖስ ነው፤ ቦታውም አዳም ከገነት ተባሮ ይኖርበት የነበረው ሥፍራ (ኢትዮጵያ?) ሲሆን ቋንቋውም ግዕዝ ነው። በዚህ ዙሪያ ከላይ የጠቀስናቸውን የሁለቱን ሊቃውንት አስተያየት እንጥቀስ።
አለቃ አያሌው ”ግእዝ ግን እግዚ፣ እግዚአብሔር አግዓዚ፣ ለኀጢያት ለጣዖት ከመገዛት ነጸ አውጥቶ ግዕዛን የሥጋ የነፍስ ነጻነትን ከሚሰጥ ጌታ ከልዑል እግዚአብሔር ተገኝቶ ለአግዓዝያን ለአዳምና ለልጆቹ የተሰጠ ስለ ኾነ ”ግ” ጋሜል፣ ግሩም ”ዕ፣ ዔ” ዐቢይ፣ ”ዝ” ዝኩር እግዚአብሔር ግእዝ ተብሎ በልዑል እግዚአብሔር ስም ይጠራል፤ እንጂ በፍጡራን ስም፤ እንዲሁም ባለቋንቋዎቹ አግዐዝያን ተብለው በስሙ ያጠሩበታል እንጂ ቋንቋው በባለቋንቋዎቹ ስም አይጠራም፤ ለቀዳሚነቱም ጠቅላላ ማስረጃ ሊሆነን ችሎዋል። አባቶቻችን ስለ ግእዝ ሲተርኩ ድምፁ በአማካይ አፍ አከፋፈት መነገሩ በአርአያ እግዚአብሔር ከማዕከለ ምድር (ቀራኒዮ) ለተፈጠረው በሰማይና በምድር መካከል ላለው በራሪና ተሸከርካሪ ፍጥረት ኹሉ የጸጋ ገዥ ኹኖ ከእግዚአብሔር በታች ከፍጡራን በላይ ማዕከላዊ ማረግ ክብር ለተሰጠው ለአዳም የተሰጠ ቋንቋ በመኾኑ ነው።” በማለት የግዕዝ ቋንቋ ቀዳሚ የሆነበትን ምክንያት ይገልጻሉ። (ሊቀ ጠበብት አያሌው ታምሩ፤ ዝኒ ከማሁ)
አለቃ ኪዳነወልድ ክፍሌ አበገደ ፊደልና ፊደለ ሐዋሪያ ... መጽሐፋቸው መቀድም ”ግእዝ ማለት አንድ፣ አንደኛ፣ መዠመሪያ፣ በኩር፣ ቀዳማይ፣ ገር፣ ቅን ማለት ስለኾነ፤ የሴምን ቋንቋ ጠልቀው፣ ጠንቅቀው፣ አካተው፣ ፈጽመው ከሚያውቁ የጀርመን ሊቃውንት ስሙንና ግብሩን ተከትለው ግእዝ የአዳም ቋንቋ ነው፤ የሚሉ አሉ” በማለት የኛ ሊቃውንት ብቻ ሳይሆኑ ሌሎች ምሁራንም እንደሚያምኑበት ጠቁመዋል።
እነዚህ ሁሉ ምስክሮች ሲደመሩ ፊደልና ጽሑፍ በኢትዮጵያ የተጀመሩ መሆናቸውን ይጠቁማሉ። ስለዚህ ፊደል (ጽሕፈት) ከሰማይም እግዚአብሔር በጥበቡ ይግለፀው፤ ከመሬትም ሰዎች በልዩ አስተውሎት ተጠበው ይፍጠሩት (ይፈልስፉት) ምንጩ የተገኘበት ኢትዮጵያ፤ ቋንቋውም ግዕዝ ወይም ኢትዮጵያኛ ነው ማለቱ አሳማኝ ይመስላል።
ኢዛ (ማክሰኞ ታኅሣሥ ፳ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 29, 2020)፦ በትግራይ ክልል የተቋረጠውን የባንክ አገልግሎት መልሶ ለማስጀመር ሲደረግ የቆየው ጥረት ተሳክቶ፤ የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ በመቀሌ ውስጥ ዛሬ አገልግሎት መስጠት መጀመሩ ታውቋል።
ኢዛ (ማክሰኞ ታኅሣሥ ፳ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 29, 2020)፦ የትግራይ ብልጽግና ፓርቲ መቀሌ ሰማዕታት ሐውልት ውስጥ በሚገኘው የቀድሞው የሕወሓት ጽሕፈት ቤትን በመረከብ በትግራይ ሥራውን በይፋ ስለመጀመሩ ተገለጸ። የትግራይ ወጣት በክልሉ የተፈጠውን የተስፋ እድል ይጠቀም ዘንድ ጥሪ ቀርቧል።
ኢዛ (ማክሰኞ ታኅሣሥ ፳ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 29, 2020)፦ አንበሳ ኢንተርናሽናል ባንክ የቦርድ ሊቀመንበር ሌተናል ጄኔራል ጻድቃን ገብረትንሣይ በሌሉበት ጠቅላላ ጉባዔውን አካሔደ።
ኢዛ (ዓርብ ታኅሣሥ ፱ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 18, 2020)፦ ቀድሞ ይጠራበት የነበረውን ስያሜ በመቀየር “ግንቦት 20 ኤርፖርት” በሚል ሲጠራ የነበረው የባሕር ዳር ኤርፖርት ስያሜ ወደቀደመው መጠሪያ እንዲመለስ ተወስኗል።
ኢዛ (ዓርብ ታኅሣሥ ፱ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 18, 2020)፦ በኦነግ ሊቀመንበር እና በሌሎች የኦነግ የአመራር አባላት መካከል በተፈጠረው አለመግባባት ላይ ከሁለቱም ወገኖች የቀረቡለትን መረጃዎች በመመርመር ውሳኔ ማሳለፉን የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ አስታወቀ።
ኢዛ (ሐሙስ ታኅሣሥ ፰ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 17, 2020)፦ ሰሞኑን በኢትዮ ሱዳን ድንበር አካባቢ ግጭት መከሰቱን የሚያመለክቱ መረጃዎች ሲወጡ የነበረ ሲሆን፤ ዛሬ ማምሻውን ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር ዐቢይ አሕመድ በትዊተር ገጻቸው በድንበሩ አካባቢ ከሚሊሻ ጋር የተፈጠረውን ክስተት መንግሥት በቅርበት እየተከታተለው መኾኑን ገልጸዋል።
ኢዛ (ሐሙስ ታኅሣሥ ፰ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 17, 2020)፦ ለደኅንነታችን እንሰጋለን በሚል በእስር ከሚገኙበት ማረሚያ ቤት በቅርብ በሚገኝ ችሎት ጉዳያችን ይታይ የሚል አቤቱታ ያቀረቡትን የእነጃዋር መሐመድን አቤቱታ የተመለከተው ፍርድ ቤት ጥያቄያቸውን ውድቅ አድርጎታል።
ኢዛ (ረቡዕ ታኅሣሥ ፯ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 16, 2020)፦ ከብር ኖት ቅያሬው ጋር ተያይዞ ተቋርጦ የነበረውን ንብረትን በስጦታ የማስተላለፍ የውል አገልግሎት እንደተጀመረ ተገለጸ። የሚንቀሳቀስም ኾነ የማይንቀሳቀስ ንብረት ሽያጭ በባንክ በኩል የሚፈጸም እንደሚኾን ታወቀ።
ኢዛ (ረቡዕ ታኅሣሥ ፯ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 16, 2020)፦ ታኅሣሥ 3 ቀን 2013 ዓ.ም. ዜና እረፍታቸው የተሰማው የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትርነት ሻምበል ፍቅረሥላሴ ወግደረስ ሥርዓተ ቀብር ዛሬ ታኅሣሥ 7 ቀን 2013 ዓ.ም. በአዲስ አበባ መንበረ ጽባኦት ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል ተፈጸመ።
ኢዛ (ረቡዕ ታኅሣሥ ፯ ቀን ፳፻፲፫ ዓ.ም. December 16, 2020)፦ አንጋፋው የኪነጥበብ ባለሙያና መምህር ረዳት ፕሮፌሰር ተስፋዬ ገሠሠ በ83 ዓመቱ ዛሬ ታኅሣሥ 7 ቀን 2013 ዓ.ም. ከዚህ ዓለም በሞት ተለይቷል።
“የ1998 ዓ•ም• የአዲሳአባ የፓለቲካ ስራ አቅጣጫ ለማስቀመጥ ከአቶ መለስ ጋር በነበረን ስብሰባ ” ከእንግዲህበአዲስአባ ምድር የብሔር አደረጃጀት መከተል ራስን ለተደጋጋሚ ሽንፈት ማዘጋጀት ነው። የመዲናይቱ ነዋሪበተለይም ወጣቱ በብሔር አደረጃጀት መታቀፍ አይፈልግም” በማለት አቶ መለስ ተናግሮ ነበር። ይህን የአቶመለስ ውሳኔ ተከትሎ ከህውሓት ውጭ ያሉት የብሔር ድርጅቶች እጃቸውን ከአዲስአባ ላይ አነሱ። ህውሓቶችአስቀድመው ራሳቸውን ከኢህአዴግ ቢሮ ስላገለሉ ውሳኔውን አልቀበልም በማለት በመዲናይቱ የትግራይአደረጃጀት እስከማቋቋም የሚደርስ የትእቢት እርምጃ ወሰዱ። ለድርድር ቢጠሩም ፍቃደኛ ሳይሆኑቀሩ።ሌሎቹንም የእነሱን እርምጃ እንዲከተሉ ከጀርባ አደራጁ። እሰጣ ገባው ሳይጠናቀቅ የኢህአዴግ ጉባኤበአዋሳ ተጠራ።“
“የኢህአዴግ ሊቀመንበሩ!” አቶ ሐይለማርያም ደሳለኝ(HD) በትላንትናው እለት ( ከ12 አመት በኃላ) የአዲስ አበባ ኢህአዴግ ሊግ ኮንፍረንስ ላይ ተገኘ። “ተወዳጁ ኢቲቪ” ( EBC) በዜና ዝግጅቱ ከሐይለማርያም ንግግር ውስጥ የሚከተለውን ቀንጭቦ አሰማን፣
“የአዲስ አበባ ኢህአዴግ ሊግ አደረጃጀት ኢህአዴግ ከግንባር ወደ አንድ ፓርቲ ለሚያደርገው ሽግግር ምሳሌይሆናል። ሕብረ–ብሔራዊ ሆናችሁ መደራጀታችሁ ለተለያየ ጥገኛ አስተሳሰቦች ( ትምክህት፣ ጠባብነት) ያለውቦታ ምን እንደሚመስል ኢህአዴግ ከእናንተ ትምህርት ይወስዳል።“
በዛሬው እለት “ተወዳጁ ኢቲቪ”(EBC) እና የኤፈርት ንብረት የሆነው ፋና ብሮድካስቲንግ ለተመሳሳይ ኩነት የተለያየ መሪ ርዕስ ያለው ዜናይዘው ወጡ። ኢቲቪ ” የህውሓት የአዲስ አበባ ልዩ ዞን ከፍተኛ አመራሮች የዘጠኝ ቀናትኮንፍረንስ በማካሄድ ባለ 7 ነጥብ የአቋም መግለጫ በማውጣት ስብሰባው ተጠናቀቀ“ በማለት ዘገበ። የህውሓት ንብረት የሆነው ሬዲዬ ፋና ዜና ደግሞ ” ከትግራይ ክልል ውጭ የሚገኙ የህውሓት ከፍተኛ አመራሮች ኮንፍረንስተጠናቀቀ“ የሚል ነበር።
ጥያቄ ሁለት: – ህውሓት ከ12 አመታት በኃላ በ HD ውስጥ አድሮ ለምን ስለ ኢህአዴግ ወደ አንድ ፓርቲ መምጣት ዶሰኮረ? ኢህአዴግ አንድ ወጥ ፓርቲ መሆን ይችላል ወይ? ወደ አንድ ፓርቲ ለመምጣት ምን የተቀየረ መዋቅራዊ ለውጥ አለ? የብሔር አደረጃጀት እንዲጠፋ ህውሓት ይፈልጋል ወይ? ህውሓት ድርጅታዊ ፕሮግራሙ ( ህገ መንግስቱ) እንዲቀየር ይፈልጋል ወይ?
ጥያቄ ሶስት:– በኢቲቪ እና ሬዲዬ ፋና የዜና ዘገባ ላይ ምን ልዩነት አለ? ህውሓት እንዴት የአዲስ አበባ ልዩ ዞን አደረጃጀት ኖረው? መቼ የተፈጠረ አደረጃጀት ነው? ህውሓት ትግራይን የምመራ ድርጅት ነኝ ብሎ ሲያበቃ እንዴት ከትግራይ ክልል ውጭ አደረጃጀት ሊኖረው ቻለ? የህውሓት የአዲስ አበባ ልዩ ዞን አመራሮች እና አባላት ያነገቡት አላማ እና ተልእኮ ምንድነው?