በወንጀል ጉዳይ የማስረጃ አሰባሰብ እና አቀራረብ =======. ለንቃተ ህግ ትምህርት .====== የወንጀል ህግ ዋና አላማ የህዝብን ሰላም እና ደህንነት ማስጠበቅ ነው፡፡ በመሆኑም ሰዎች የእለት ተእለት ኑሯቸውን በሚመሩበት ሂደት ውስጥ ህገመንግስታዊ መብቶቻቸው ሊጠበቁላቸው የሚገባ መሆኑ እንዳለ ሆኖ እነሱም የሌላውን ሰው መብት የማክበር እና ከመጣስ የመቆጠብ ግዴታ አለባቸው፡፡ይሁንና ይህን ግዴታቸውን ቸል በማለት የሌላውን ሰው መብት የሚጥሱ ከሆነ የወንጀል፣ ፍትሀብሄራዊ እንዲሁም አስተዳደራየአስተዳደር ህግ እና የሰብዓዊ መብት አፈፃፀም የአስተዳደር ህግ እና የሰብዓዊ መብት አፈፃፀም ተደጋግሞ እንደተገለፀው የመንግስት ስልጣን በወርድም በቁመትም እየሰፋ በመጣ ቁጥር ለዜጐች መብትና ነፃነት ፀር ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ የስልጣንን አስፈላጊነት አምኖ ተቀብሎታል፡፡ ውጤታማ አስተዳደር እንዲሁም ቀልጣፋ የአገልግሎት አቅርቦት እንዲኖር የሚያስር ሳይሆን የሚፈታ ስልጣን ያስፈልጋል፡፡ ሆኖም ከህግና ከህገ መንግስት የሚያፈነግጥ ስልጣን ከጥቅሙ ጉዳቱ ያመዝናል፡፡ የበዘፈቀደ ድርጊት፣ ‘እንደፈለግኩኝ እሆናለው እፈልጣለው እቆርጣለው!’ የሚል አካሄድ አቅመ ቢስ የሆነውን ዜጋ የመኖር፣ በነፃነት የመንቀሳቀስ፣ የመናገር፣ ሀሳብን የመግለፅና ንብረት የማፍራት መሰረታዊ መብት አለገደብ ይሸረሽራል፡፡ የአስተዳደር ህግ የሰብዓዊ መብትን በማስጠበቅ ረገድ ያለው ሚና የሁለቱን ትስስር በሚገባ ያሳየናል፡፡ ህጉ በሰብዓዊ መብት አጠባበቅና አፈፃፀም ላይ ያለውን አዎንታዊ ተፅእኖ በሚገባ ለመረዳት ከሰብዓዊ መብቶች አተገባበር አንፃር የመንግስትን ግዴታ መተንተኑ አግባብነት ይኖረዋል፡፡ እነዚህም ሚናዎች (ግዴታዎች) የማክበር (respect) የማስከበር (protect) እንዲሁም የመፈጸምና የማስፈፀም (enforcement) ናቸው፡፡ በመጀመሪያው መብቶችን የማክበር የመንግስት ሚና ዜጐች ነፃ ሆነው መብታቸውን ሲጠቀሙ ከየትኛውም የመንግስት አካል የሚመጣ ጣልቃ ገብነትን ይገድባል፡፡ በተለይም መሰረታዊ በሚባሉት በህይወት የመኖር፣ የመፃፍ፣ የመናገር፤ የፈለጉትን ሀይማኖት የመከተል፤ በነፃነት የመዘዋወርና ንብረት የማፍራት መብቶችና ነፃነቶች በተግባር የሚረጋገጡት መንግስት እጁን ሲሰበስብ ነው፡፡ እነዚህ መብቶች በመንግስት በተለይ በስራ አስፈፃሚውና በስሩ ባሉት የአስተዳደር ተቋማት ውሳኔ፤ ትዕዛዝ፤ ደንብና መመሪያ አማካይነት አደጋ ላይ ሊወድቁ ይችላሉ፡፡ ህገ መንግስቱ የበላይ ህግ እንደመሆኑ ይህን የሚቃረን ህግ፣ ውሳኔና አሰራር ሁሉ ተፈፃሚነት አይኖረውም፡፡ ይህን መሰሉ የህገ መንግስታዊነት ጥያቄ በአስተዳደር ህግ ውስጥ አይወድቅም፡፡ ይሁን እንጂ የህገ መንግስታዊነት ብቻ የሚመስል ጥያቄ በአስተዳደር ህግ ማእቀፍ የሚሸፈንበት አጋጣሚ ሰፊ ነው፡፡ በአንድ የአስተዳደር ተቋም የወጣ መመሪያ በህግ አውጭው ከተሰጠ የውክልና ስልጣን በማለፍ የዜጐችን ሰብዓዊ መብት የሚገድብ ሆኖ ከተገኘ በውስጡ የህገ መንግስታዊነት (constitutionality) ጥያቄ ያዘለ ቢሆንም በዋናነት ግን የአስተዳደር ህግ ሊመልሰው የሚገባ የህጋዊነት (legality) ጥያቄ ነው፡፡ ልዩነታቸውን የበለጠ መረዳት እንዲያስችልን የሚከተለውን የድሮው የገቢዎች ሚኒስቴር የአሁኑ የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን መመሪያ እንመልከት፡፡ ማንኛውም የጉምሩክ ፖሊስ ሰላማዊ ስልፍና የስራ ማቆም አድማ ማድረግ አይችልም፡፡ ሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ መብት በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ መንግስት ለማንኛውም ሰው የተረጋገጠ መብት ነው፡፡ መብቱን የሚያጎናጽፈው የአንቀጽ 30 ንዑስ ቁጥር 1 እንዲህ ይነበባል፡፡ ማንኛውም ሰው ከሌሎች ጋር በመሆን መሳሪያ ሳይዝ በሰላም የመሰብሰብ ሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ ነፃነትና አቤቱታ የማቅረብ መብት አለው፡፡ አንድ መመሪያ በስራ አስፈፃሚው አካል ሲወጣ ከህግ አውጭው በግልጽ የተሰጠ የውክልና ስልጣን (Delegation) ሊኖር ይገባል፡፡ መመሪያው የውክልና ስልጣኑን ገደብ ካለፈ ከስልጣን በላይ (Ulta vires) ነው፡፡ ስለሆነም በህግ ፊት ዋጋ አልባ (null and void) ነው፡፡ የገቢዎች ሚኒስቴር ይህን መመሪያ ሲያወጣ የስልጣን ምንጩን የጉምሩክ ባለስልጣንን ለማቋቋምና አስራሩን ለመወሰን የወጣው አዋጅ ቁ. 368/1995 አንቀጽ 8 (2) (ሐ) እንደሆነ ይጠቅሳል፡፡ ይህ የተጠቀሰው የህግ ድንጋጌ እንዲህ ይነበባል፡፡ የጉምሩክ ህግ እንዲያስከብር ከፌደራል ፖሊስ ኮሚሽን የተመደበን የፖሊስ ኃይል ሚኒስቴሩ የፌደራል ፖሊስ አዋጅን ተከትሎ በሚያወጣው መመሪያ መሰረት በስራ ያሰማራል፡፡ ያስተዳድራል፡፡ ጥፋት ሲገኝም ያሰናብታል፡፡ ይህ አንቀጽ የጉምሩክ ፖሊስ ሰላማዊ ሰልፍ እንዳያደርግ በመመሪያ እንዲከለክል ለገቢዎች ሚኒስቴር ስልጣን አይሰጥም፡፡ ከተወካዮች ምክር ቤት ግልፅ ስልጣን ባልተሰጠበት ሁኔታ የወጣው ይህ መመሪያ ህጋዊነት ሆነ ተፈፃሚነት የለውም፡፡ የአስተዳደር ህግ ይህን መሰል መመሪያዎች በዘፈቀደ እየወጡ የዜጐችን መብትና ነፃነት እንዳይጥሱ በተለያዩ መንገዶች በመቆጣጠር መንግስት ሰብዓዊ መብት የማክበር ግዴታውን እንዲወጣ ያደርጋል፡፡ የመንግስት የማስፈፀም ኃላፊነት አብዛኛውን ጊዜ ከማህበራዊ፤ ኢኮኖሚያዊና ባህላዊ መብቶች ጋር በቀጥታ ተያይዞ ይነሳል፡፡ መንግስት በዜጐች መብት ላይ ጣልቃ አለመግባቱ ወይም እጁን መሰብሰቡ ብቻ አይበቃም፡፡ ለዜጋው መሰረታዊ አገልግሎቶችን ማለትም ጤና፣ መብራት፣ ውሃ፣ መንገድ ወዘተ… ካላቀረበ ነፃ መሆን በራሱ ፋይዳ የለውም፡፡ የአስተዳደር ህግ እና የሰብዓዊ መብት ትሰስር ከመንግስት የማስከበር ግዴታ አንጻርም ሊቃኝ ይችላል፡፡ ከዚህ አንጻር መንግስት ሰብዓዊ መብትን በማስከበር ኃላፊነቱ መብት እንዳይጣስ የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶች በህግ እና በተቋማዊ አደረጃጀት የማጠናከር፣ በመብት መጣስ ጉዳት ለደረሰበት ዜጋ ፈጣን ፍትህ የሚያገኝበትን ስርዓት መዘርጋት አለበት ማለት ነው፡፡ በአጭር አገላለጽ ሰብዓዊ መብቶች እንዲከበሩ መንግስት የዳበረ የአስተዳደር ህግ እና የአስተዳደር ህግ ስርዓት መቅረጽ፣ መትከልና ማጐልበት ይጠበቅበታል፡፡ ዊ እርምጃ ሊወሰድባቸው የተገባ ስለመሆኑ በተለያዩ ህጎቻችን ላይ መመልከት እንችላለን፡፡ እነኚ እርምጃዎች እንደየጉዳዮቹ ባህሪ በፍርድ ቤት ወይም በአስተዳደራዊ ወይም አስፈጻሚ ተቋማት ሊወሰዱ የሚችሉ ናቸው፡፡ የወንጀል ተጠያቂነትን በተመለከተ ፍ/ቤቶች በዋናናት እና በብቸኝነት ፍርድ የመስጠት ስልጣን ያላቸው ስለመሆኑ በህገመንግስቱ አንቀጽ 79(1)ስር ተቀምጦ የሚገኘው ድንጋጌ ያመላክተናል፡፡ በመሆኑም ፍ/ቤቶች የዳኝነት ስራቸውን በማከናወን ሂደት ውስጥ የሚቀርቡላቸውን ክሶች በመቀበል ማስተናግድ እና ፍትሃዊ እና ተገቢውን ፍርድ መስጠት የሚችሉት ጉዳዩን ለማረጋገጥ የሚችል በቂ ማስረጃ ሲገኝ ነው፡፡በወንጀል ጉዳይ ፍርድ ቤቶች ጉዳዩን ከማስተናገዳቸው በፊት ቅድሚያ ሊከናወኑ የሚገባቸው ዋና ዋና ጉዳዮች አሉ፡፡ እነኚህም የወንጀል ምርመራ እና ክስ አመሰራረት ሂደቶች ናቸው፡፡ በመሆኑም ፖሊስ ከዐቃቤ ህግ ጋር በጋራ በመሆን በሚያደርገው የምርመራ ስራ አንድን ድርጊት ፈጽሟል በሚል የተጠረጠረን ሰው ለፈጸመው ወንጀል እንዲቀጣ በማድረግ እራሱን አድራጊውንም ሆነ መሰል ተግባራትን የሚፈጽሙ ሰዎችን ለማስተማር ይቻል ዘንድ ፍርድ ቤት የሚቀርቡ ከሆነ ተከሳሽን ጥፋተኛ ሊያስብሉ የሚችሉ ማስረጃዎችን በሚገባ ማሰባሰብ እና የምርመራ መዝገብ ማደራጀት አለበት፡፡ ቀላል የማይባል ቁጥር ያለው የህብረተሰቡ ክፍል በዚህ ረገድ ካለው የግንዛቤ ማጣት እና ለህግ ተገዢ ለመሆን ፍቃደኛ ካለመሆን ጋር ተያይዞ በምርመራ ወቅት ፖሊስ በማስረጃነት የሚፈልጋቸው መረጃዎችን እና ማስረጃዎችን ካለመግለጽ አንስቶ እስከ መሰወር የሚደርስ ተግባራት ሲፈጽሙ እናስተውላለን፡፡ ይሁንና የምርመራ ስራ ያለህዝብ ተሳትፎ እና ትብብር ውጤታማ ሊሆን የማይችል በመሆኑ ህዝብ የመንግስት አይን በመሆን ህገ ወጥ ተግባራትን ከማጋለጥ አንስቶ መረጃዎችን እና ማስረጃዎችን ለመርማሪው አካል በመስጠት የማስረጃ አሰባሰብ ስርዓቱን በባለቤትነት ስሜት መደገፍ መቻል አለበት፡፡ በዚህ ጽሁፍም ፖሊስ በሚያከናውነው የወንጀል ምርመራ ስራ ውስጥ ማስረጃዎችን እንዴት ሊያሰባስብ እና ስለሚቀርቡበት እንደሚገባ፣የማስረጃዎችን ምንነት እና አስፈላጊነት፣ ስለ ማስረጃዎች ተቀባይነት፣ ህዝቡ መጫወት ስለሚገባው ሚና እና ስለ ማስረጃ ጽንሰ ሀሳብ ዋና ዋና ነጥቦችን ለመዳሰስ ጥረት ይደረጋል፡፡ 1.የወንጀል ማስረጃ ምንነት ህጎቻችን ማስረጃን የሚመለከቱ አያሌ ድንጋጌዎችን በውስጣቸው የያዙ ቢሆንም ማስረጃን ግልጽ ሊያደርግ የሚችል ትርጉም ሰጥተውት አንመለከትም፡፡በመሆኑም የማስረጃን ምንነትን ለመረዳት የተለያዩ የህግ ሊቆች ለቃሉ የሰጡትን ትርጉም ማየቱ ተገቢ ነው የሚሆነው፡፡ ሪቻርድ ሜይ የተባለው የህግ ጸሀፍት ለማስረጃ በሰጠው ትርጉም ማንኛውንም ፍሬ ነገር ወይም መደምደሚያን ለማረጋገጥ ወይም ለማስተባበል የሚጠቅም መረጃ ነው፡፡በክስ ማሰማት ሂደትም በጭብጥ የተያዙ ፍሬ ነገሮችን ለማረጋገጥ ወይም ለማስተባበል በሚል የሚቀርብ መረጃ ነው ይላሉ፡፡ በሌላ በኩል ማስረጃን ፍሬ ነገርን ወይም በጭብጥነት የተያዘን ጉዳይ መኖር አለመኖርን ውሳኔ በተመለከተ ውሳኔ ለሚሰጠው የዳኝነት አካል ለማሳመን በማሰብ የሚቀርብ መረጃ ነው በሚል ሊተረጎምም ይችላል፡፡ ከነኚህ ትርጉሞች የምንረዳው ማስረጃ የአንድን ነገር መፈጸም፣ወይም መፈጸም ግዴታ ሆኖ እያለ ባለመፈጸም ህግን መተላለፍ በወ/ል የሚያስጠይቅ በሆነ ጊዜ ድርጊቶቹ እውነት የተፈጸሙ መሆኑን ጉዳዩ ለሚቀርብለት ፍርድ ቤት ለማሳመን የሚቀርቡ ሲሆን በሌላ በኩል ተከሳሽም የቀረበበትን ክስ በተመለከተ ያለመፈጸሙን ለፍርድ ቤቱ በማረጋገጥ ለማስተባበል የሚያቀርባቸው መረጃዎች ናቸው፡፡ለምሳሌ በስርቆት ወንጀል የተከሰሰ ሰው ድርጊቱን በእርግጥም ፈጽሞታል ወይስ አልፈጸመውም የሚለውን በፍርድ ቤት የሚያዝ ጭብጥ ለማስረዳት ማስረጃዎች ወሳኝ ናቸው፡፡በመሆኑም ድርጊቱን መፈጸሙን የሚያረጋግጡ የተለያዩ ማስረጃዎችን ማቅረብ የግድ ይሆናል ማለት ነው፡፡ተከሳሽም ቢሆን ድርጊቱን ያልፈጸመ መሆኑን የሚያስረዱለትን የተለያዩ ማስረጃዎችን የማቅረብ እና የማሰማት መብት አለው፡፡በመሆኑም በቀጣይ ርዕስ በጥልቀት የምንመለከተው መሆኑ እንዳለ ሆኖ ግለሰቡ ድርጊቱን ሲፈጽም የተመለከተ ሰው የሚሰጠው የምስክርነት ቃል፣ በፈጸመው መንጀል ምክንያት እጁ የገባው የወንጀል ፍሬ(ስልክ፣ ገንዘብ፣ አልባሳት ወ.ዘ.ተ) እነኚ ማስረጃች እንደየባህርያቸው በተለያዩ መንገዶች የሚርቡ ሲሆን የሰው የምስክርነት ቃል ከሆነ ምስክሩን አቅርቦ በማሰማት፣ የሰነድ ማስረጃ ከሆነ ሰነዱን አቅርቦ ይዘቱን በማሳየት እንዲሁም በኤግዚሂቢትነት የሚቀርብ ዕቃ ከሆነ ይህንኑ ዕቃ በማቅረብ ፍርድ ቤቱ ግንዛቤ እንዲወስድ በማድረግ በጭብትነት የተያዘውን ፍሬ ነገር መኖር ለማስረዳት እና የመደምደሚያውን ትክክለኛነት ለማረጋገጥ ይቻላል፡፡ ምስክሮቹ የሰጡት ወይም የሚሰጡት ቃል፣ ከቀረበው ሰነድ ላይ ወይም ዕቃ ላይ የተወሰደው ግንዛቤ ወይም መረዳት ማስረጃ ስንለው እነኚህኑ ማስረጃዎች ፍርድ ቤት ለማቅረብ የተጠቀምንባቸው ማለትም ምስክሩ፣ ሰነዱ እና ዕቃው ማስረጃን የማቅረቢያ ዘዴ በማለት ለያይተን መመልከት እንችላለን፡፡ በሌላ በኩል ከላይ ከጠቀስነው ዝርዝር ሀሳብ አንጻር በመረጃ እና በማስረጃ መካከል ያለ ልዩነት በውል መታወቅ አለበት፡፡ኣብዛኛው የማህበረሰብ ክፍል በሁለቱ ሀረጎች መካከል ያለውን ልዩነት በውል ለይቶ አያውቀውም፡፡ ማስረጃዎች ሁሉ መረጃዎች ሲሆኑ መረጃዎች ሁሉ ግን ማስረጃ ሊሆኑ አይችሉም፡፡ማስረጃ ማለት ሰዎች ከጥናት፣ ከንባብ፣ ከሰዎች ጋር ከሚደረግ ግንኙነት፣ ቀድሞ ከነበረ እውነታ ወይም ፍሬ ነገር እና በተግባር ከተገኘ ልምድ የሚመነጭ የሰዎች እውቀት ማለት ነው፡፡እነኚ እውቀቶች ሁሉ መረጃ እንጂ ማስረጃ ላይሆኑ ይችላሉ፡፡ የማስረጃን ባህሪ ከላይ ተመልክተና::በመሆኑም መረጃዎችን በማስረጃ ደረጃ እንዲገኙ እና ከላይ ለተጠቀሰው አላማ ጥቅም ላይ ለማዋል መረጃዎቹ ተጠባጭ ወደሆነ አስረጂነት ደረጃ ከፍ እንዲሉ ለማስቻል የማስረጃ አሰባሰብ የሚጨጫወተው ሚና ጉልህ ነው ማለት ነው፡፡ለምሳሌ አቶ ለማ ከዚህ ቀደም ሰዎችን በህገ ወጥ መንገድ ወደ አረብ ሀገር ሲልክ እሰማለው ወይም ይልካ ሲባል እሰማለው የሚለውን የአቶ ምናሴን ንግግር ብንመለከት ግለሰቡ አቶ ለማ ድርጊቱን ሲፈጽም በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ የተመለከቱ ሳይሆን ከተለያዩ ምንጮች የሰሙትን እውቀታቸውን ነው የገለጹት፡፡በመሆኑም ግለሰቡ ወ/ሉን ከመፈጸሙ በፊት ያለው ባህሪ ስለፈጸመው ወንጀል ማስረጃ ሊሆን አይችልም፡፡ይህ ማለት ግን አይጠቅምም ማለት አይደለም፡፡ ከግለሰቡ የተገኘው መረጃ በምርመራ ሂደት የሚበለጽግ ከሆነ በማስረጃነት ሊጠቅም ይችላል፡፡ምክንያቱም ፖሊስ ከዚህ መረጃ በመነሳት በሚያደርገው የምርመራ ስራ ድርጊቱን የፈጸመው የተባለው ሰው ስለመሆኑ የሚያስረዱ ተጨባጭ ማስረጃዎችን እንዲሰበስብ ይረዱታል፡፡ … Continue reading =======በወንጀል ጉዳይ የማስረጃ አሰባሰብ እና አቀራረብ========= →