Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ይህ በእንዲህ እንዳለ ሰብዓዊ መብትን በተመለከተ የሀገራት ግዴታ የማክበር፤ የማስከበር እና የማሟላት በመሆኑ እንዲሁም ሰብዓዊ መብቶችን በተሻለ መልኩ ለማረጋገጥ ግዴታ ያለባቸው በመሆኑ ብዙን ጊዜ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ማወጅ እንደ መጨረሻ አማራጭ (last resort) እንዲጠቀሙ ይጠበቃል፡፡ አዋጁ ሲታወጅ እንዲሁ በአቦሰጥ የሚታወጅ ሳይሆን ስለ ጉዳዩ በሚያትት የህገ-መንግሥት ክፍል የተቀመጡ አዋጁን የሚመሩ ይዘታዊ (substantive) እና ሥነ-ሥርአታዊ (procedural) የሕግ ማዕቀፎች የሚከተል ይሆናል፡፡ በተጨማሪም በዓለም አቀፍ ደረጃ በዴሞክራሲ በዳበሩ ማህበረሰቦች ዘንድ ባለው ልምድ እና ከተለያዩ የዓለም ክፍሎች በጣልያኗ የሲራኩሳ ከተማ በ1984 እ.ኤ.አ የተሰባሰቡ የሕግ ሊኀቃን ገደቦቹ ሲጣሉ ሊሟሉ በሚገባቸው ነገሮች ላይ የሚከተሉትን ቅደም ተከተሎችን ለተሻለ የሰብዓዊ መብት አተገባበር ሀገራት እንዲጠቀሙ አስቀምጠው እናገኛለን፡፡ (Siracusa Principles on the Limitation and Derogation of Provisions in the International Covenant on Civil and Political Rights Annex, UN Doc E/CN.4/1984/4 (1984) ይመልከቱ))፡፡ እነዚህ መጠይቆች ቢተነተኑ ጥልቅ ሲሆኑ ለጽሁፋችን ግብዓት በሚሆን መልኩ ብቻ እንደሚከተለው አሳጥረን እንመለከታለን፡፡ ይኸውም፡- 1) የሚገደበው መብት በግልፅ በሕግ ሊታገድ ይገባል፡፡ ይህም ማለት በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ በሚታወጀው አዋጅ የተከለከለውና ያልተከለከለው ተለይቶ ሊቀመጥ ይገባል፡፡ ይህም (requirement of legality) ተብሎ ይጠራል፡፡ 2) የገደቡ መጣል አስገዳጅና አሳማኝ የሆኑ ምክንያቶችን መያዝ አለበት፡፡ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ስለተባለ ብቻ የግለሰቦች መብት በምክንያት ሳይደገፍ እንዲሁ ሊገደብ አይገባም፡፡ ይህም (requirement of legitimate aim) ተብሎ ይጠራል፡፡ 3) ክልከላውን ተከትሎ የሚጣለው ገደብ ተመጣጣኝ የሆነና ከላይ የተገለፀውን አስገዳጅና አሳማኝ ምክንያቶችን ብቻ ለመቆጣጠር የሚያስችል መሆን አለበት ይህም (test of proportionality) የምንለው ነው:: 4) የሚጣለው ገደብ የተፈጠረውን ችግር የሚመለከት አስፈላጊ የሆነው ብቻ ሊሆን ይገባል፡፡ ይህ (test of necessity) ነው፡፡ እና 5) ገደቦቹ ያለ አድሎ የተጣሉና የሚፈጸሙ መሆን አለባቸው፡፡ ይህ (Test of non-discrimination) ብለን የምንገልፀው ነው፡፡ በመሆኑም በማንኛውም ጊዜ ሰብዓዊ መብቶች ሲገደቡም ሆነ (limitations) በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የግለሰቦችን መብት በጊዜያዊነት ሲገደብ (derogations) ሀገራት እነዚህን መጠይቆችን አሟልተው እንዲተገብሩ ይጠበቃሉ፡፡
በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የሰብዓዊ መብቶች መገደብ ጊዜያዊ ሲሆን ይህም ኖሮ በማንኛውም ጊዜ (አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ) ወቅትም ቢሆን ፍፁም የማይገደቡ መብቶች እንዳሉ ከዓለም አቀፍ እስከ ሀገር አቀፍ ያሉ ሕግጋት ያስቀምጣሉ፡፡ የዚህ ፅሁፍ ጭብጥ እነዚህን መብቶች ከዓለም አቀፍ እስከ ሀገር ውስጥ ሕግጋት ያላቸውን ልዩነት ማተት ባለመሆኑ በአዋቂ ወግ ልናልፍ እንገደዳለን፡፡ ይሁን እንጂ በንስር ዓይን የኢትዮጵያን ህገ-መንግሥት በገረፍታ ዳሶ ለማለፍ ያህል - ለምሳሌ፡- በኢፌዴሪ ህገ-መንግሥት መሰረት አንቀፅ 1 (የሀገሪቱ መንግስታዊ ሥያሜ) አንቀፅ 18 (ኢ-ሰብዓዊ አያያዝ ስለ መከልከሉ) አንቀፅ 25 (የእኩልነት መብት) እና አንቀፅ 39 (1) እና (2) (የብሄር ብሄሮችና የህዝቦችን የራስን ዕድል በራስ የመወስን መብት) በተመለከተ በአስቸኳይ ጊዜ እንኳ ከማይገደቡ መብቶች ሆነው እናገኛቸዋለን፡፡ በዚህ ውስጥ የምናስተውለው የኛ ህገ-መንገስት ከሌሎች ሀገራት ህገ መንግስቶችም ሆነ ሀገሪቱ ከፈረመቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ያላካተታቸው መብቶች እንዳሉ አንባቢው ልብ ይሏል፡፡
ወደ ጽሁፋችን ፍሬ ነገር ስንገባ በሀገራችን ያለውን የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ሁኔታ ስንመለከት ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ ከህገ መንግስቱ አገላለፅ ባፈነገጠ መልኩ የአዋጆቹ ስም ‘በኮማንድ ፖስት ቁጥጥር ስር’ የሚልና የሚያውጀውም አካል የፀጥታና የደህንነት ም/ቤት የሚባል በአስፈፃሚው የመንግሥት አካል የተደራጀ ም/ቤት ሆኖ እንደሚገኝ እያየን ነው፡፡ ይህም በህገ-መንግስቱ አንቀፅ 93(1) (ሀ) መሰረት አዋጁን የማወጅ ስልጣን የሀገሪቷን የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ይሁንታ በኃላ ላይ የሚጠየቅ ሆኖ በሕግ አስፈፃሚው አካል (የሚንስትሮች ም/ቤት) እንደሆነ ህገ-መንግስቱ በግልፅ ያስቀምጣል፡፡ ይሁን እንጂ ይህ ከላይ የተገለጸው ም/ቤት የሚንስተሮች ም/ቤት ካለመሆኑም ባሻገር በሚንስተሮች ም/ቤት በኩል የተደራጀ እንደሆነ ግን መገመት ይቻላል፡፡ ለዚህም ግምት ማስረጃው በጠቅላይ ሚንስትሩ መመራቱ እንደሆነ ልብ ይሏል፡፡ ሆኖም ሳለ ግን ህገ-መንግስቱ ቀጥታ የሚንስተሮች ም/ቤት በሚል በግልፅ ማስቀመጡ ያለምክንያት አለመሆኑን የምንረዳው ሆኖ በተግባርም አንዳንዶቹ የዚህ ም/ቤት አባል የሆኑት አካላት የሚንስተሮች ም/ቤት አባል ያልሆኑ ፈፃሚ ባለድረሻዎች እንደሆኑ እንረዳለን፡፡ ባጠቃላይም በባህሪው በጊዜያዊነትም ቢሆን መንግሥትን ይበልጥ ጉልበታም ባይለስልጣን የሚያደርግ ይህ ስልጣን ቢያንስ ሊታወጅ የሚገባው የሀገሪቱ የህጎች ሁሉ የበላይ ሕግ የሆነው ህገ-መንግስቱ ባሰለጥነው መሰረት በሚንስተሮች ም/ቤት እንጂ በአስፈፃሚው አካል ፍላጎት በተደራጀ ‘ም/ቤት’ ሊሆን አይሀገባም፡፡ ምክንያቱም ይህ በህገ-መንግሰቱ እንዲህ መሆኑ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ጉዳዩን በቅርበት ለመከታተል እና እንደአስፈላጊነቱም የእርምት እርምጃ ለመውሰድ ያስችለው ዘንድ መሆኑ እሙን ስለሆነ በቀጥታ ስልጣን በግላጭ በተሰጠው አካል በኩል አዋጁ ሊታወጅ ይገባል፡፡
ህገ-መንግሰቱ ሀገሪቱ የፌዴራላዊ የመንግሥት አወቃቀር ስርዓት የምትከተል ሀገር መሆኗን ባከበረ መልኩ ለክልል መንግስታትም የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የማወጅ ስልጣንን በተወሰነ መልኩ ይሰጣቸዋል፡፡ በመሆኑም የክልል መስተዳድሮች የተፈጥሮ አደጋ ሲያጋጥም ወይም የህዝብን ደህንነት አደጋ ላይ የሚጥል በሽታ ሲከሰት በክልላቸው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ሊያውጁ ይችላሉ በማለት ያስቀምጣል የኢፌዴሪ ህገ-መንግሥት አንቀጽ 93 (1) (ለ)፡፡ ከዚህም የምንረዳው ከፀጥታ ጋር በተያያዙ ጉዳዮች ላይ የማወጅ ስልጣኑ ለፌዴራሉ ሚንስትሮች ም/ቤት ስልጣን ስር የሚያድር ሆኖ እናገኘዋለን፡፡ ይሁን እንጂ በአመዛኙ ክልሎች ያለ ስልጣናቸው በስራቸው በሚገኙ በተለያዩ የአስተዳደር መዋቅሮች በፀጥታ ምክንያት ኮማንድ ፖስት በሚል ሲያሜ ሲያውጁ ተስተውለዋል፡፡ ለማሳያነትም በደ/ብ/ብ/ህ/ክ/መ በ2008 ዓ/ም በኮንሶ የዞንነት ጥያቄ ምክንያት በተፈጠረው የጸጥታ መደፍረስ ምክንያት የክልሉ መንግሥት ኮማንድ ፖስት በሚል ሲያሜ የግለሰቦችን መብት የሚገድብ አዋጅ አውጆ የነበረ ሲሆን በተመሳሳይም በቀድሞው የሰገን ዞን እና በአማሮና በቡርጂ ወረዳዎች ከላይ በተጠቀሰው ሲያሜ ፀጥታን ምክንያት ያደረጉ አዋጆችን ማወጁ ይታወቃል፡፡ ለማሳያነት የደ/ብ/ብ/ህ/ክ/መ ተጠቀምን እንጂ በሌሎችም የፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች እየተዘወተረ ይገኛል፡፡ በአጠቃላይም በህገ-መንግስታዊ ቋንቋ ፀጥታን በሚመለከት የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ማወጅ የሚችለው የፌዴራሉ ሚንስትሮች ም/ቤት ሲሆን ክልሎች ይህንን ሊያደርጉ እንደማይችሉ እንረዳለን፡፡ ከዚህም ጋር በተያያዘ በየከባቢው (በዞኖችና በየወረዳዎቹ) በክልል መንግስታት የሚታወጁ ኮማንድ ፖስቶች እየተበራከቱ መጥተዋል፡፡ እጅግ የሚገርመው ለነዚህ አዋጆች መነሻ ችግሩ የመንግሥት የራሱን ስራ በአግባቡ አለመስራት (የመልካም አስተዳደር ችግሮች) እና የህዝብን ጥያቄ በአግባቡና በሕግ መሰረት አለመመለስ ሆኖ እናገኛለን፡፡ ለዚህም ይመስላል የሚታወጁት አዋጆች በአመዛኙ ችግሮችን የማዳፈን እንጂ የማረምና የማረቅ አቅም የላቸውም የሚሉ ትችቶች በተለያዩ የኀብረተሰብ ክፍሎች ሲሰነዘሩ የሚደመጠው፡፡
የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በኮማንድ ፖስት ተቀፅላ መተግበሩ ያላውን ተፅእኖዎችን ስንመለከት፡- ኮማንድ ፖስቶቹ ህገ መንግስቱ ያስቀመጠውን በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ወቅት ሊወሰድ የሚገባቸውን መጠይቆች ያላሟላ በመሆኑ የግለሰቦችን መብቶች በእጅጉ የሚጥሱ ተግባራት እንዲፈፀሙ ዕድልን ይፈጥራል፡፡ ለምስሌ በስመ ኮማንድ ፖስት የሚታወጁ አዋጆች የተከለከሉ እና የተፈቀዱ ተግባራት በግልፅ የማይገለፅባቸው፤ በአተገባሩ ላይም የሚኖሩ ግድፈቶችን የሚከታተል መርማሪ ቦርድ የሌለው መሆኑ፤ በኮማንድ ፖስቱ ምክንያት የታሰሩ ሰዎችን ይፋ የማድረግ የተወሰዱ እርምጃዎችን ኢ-ሰብዓዊነታቸው የማይታወቅበት እና በአፈፃፀሙ የሚታዩትን የሰብዓዊ መብት ጥሰቶችን የሚከታተል ህጋዊ አካል የሌለው መሆኑ እጅግ የሚያሳስብ ጉዳይ ነው፡፡ ምንም እንኳ ህገ-መንግስታችን በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ የተከከለከሉና ያልተከለከሉ ድርጊቶች በተለያዩ ማሰራጭ መንገዶች ለህዝብ ተደራሽ እነዲሆን የሚያውጀውን አካል የሚያስገድድ አንቀፅ ባይኖረውም ኢትዮጵያ ፈራሚ የሆነችበት የዓለም አቀፉ ሲቪል እና ፖለቲካል መብቶች ኮንቨንሽን በአንቀፅ (4) ላይ የማሳወቅ ግዴታን በሀገራት ላይ የሚጥል በመሆኑና በህገ መንግስቱ አንቀፅ 13(2) መሰረት በዚህ መልኩ ተተርጉሞ በሚያውጀው አካል ላይ ግዴታ ሊጣልበት ይገባል፡፡ ነገር ግን በነዚህ ኮማንድ ፖስቶች የሚታወጁ የዜጎችን ሰብዓዊ መብት የሚገድቡ ክልከላዎች ለህዝቡ ግልፅ ሲደረጉ በአብዛኛው አይስተወሉም፡፡ አይደለም ለመላው የሀገሪቱ ዜጎች ለታወጀበት አካባቢ ስንኳ በአግባቡ እንደማይገለፅ በብዛት ይተቻል፡፡ ይህም አለመሆኑ ግለሰቦች ማድረግ ያለበቸውን ጥንቃቄ ካለማስገንዘቡም በላይ ቅድመ ማስጠንቀቅያን የመስጠትና ጥፋተኛን ባወቀበት የመቅጣት መሰረታዊ የሕግን መርህ የሚጥስ ሆኖ እናገኘዋለን፡፡ በመሰረቱ በተወሰነ አካባቢ የታወጀ አስቸኳይ አዋጅም ቢሆን ለሁሉም የሀገሪቱ ዜጎች ማሳወቅ እንደሚገባ ይታመናል፡፡ ምክንያቱም በሌላ የሀገሪቱ ክፍል የሚገኘው ዜጋ ህገ-መንግስታዊ የመንቀሳቀስና የመስራት መበቱን ተጠቅሞ ወደዚያ አዋጁ ወደታወጀበት አካባቢ ሊሄድ ስለሚችልና በሀገሪቱ የተለያዩ አካባቢዎች የሚደረገውን ነገር የማወቅ መብት ያላቸው ስለሆነ መንግሥት እንዲያሳውቅ ይገደዳል፡፡
በመጨረሻም የዚህ ፅህፍ መደምደሚያ በስመ ኮማንድ ፖሰት የሚደረጉ አዋጆች መደበኛውን የህገ-መንግስቱን ስያሜና እና አንድ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ሊያሟላ ይገባዋል በማለት ህገ-መንግስቱ የሚያስቀምጣቸውን መሰረታዊ መጠይቆች በጠበቀ መልኩ ቢሆን የተሻለ ይሆናል የሚል ነው፡፡ ምክንያቱም ህገ-መንግስቱ እነዚህን መሰረታዊ መጠይቆች ያስቀመጠበት ዋናው ምክንያት በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ምክንያት የግለሰቦች ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች አላስፈላጊና ተገቢ ባልሆነ መልኩ እንዳይጣሱና የታወጀውም አዋጅ የተፈጠረውን ችግር የመፍታት ዓላማ ብቻ እነዲኖረው የሚያስችል እንዲሆን መሆኑን በመረዳት ተገቢው ዕርምት ሊወሰድ ይገባል፡፡ ይህ ካልሆነ ግን አዋጁ የዜጎችን መብት መንጠቂያና መደፍጠጫ መሳሪያ መሆኑ የማይቀር ሃቅ ነው፡፡
የኤሌክትሪክ ቻርጆች በቁስ አተም ውስጥ ከሚገኙ እኑሶች ውስጥ የአንድ አንዶቹ የተፈጥሮ ጠባይ ናቸው። ቻርጆች እራሳቸውን የሚገልጡት በሌሎች ሙሌት እኑሶች ላይ በሚያሳርፉት የስበት ወይም ግፊት ጉልበት ነው።
የኤሌክትሪክ ቻርጆች እራሳቸውን በሁለት ክፍል ይከፍላሉ፣ የአንዱ ክፍል አባላት የራሱን ክፍል አባላት ሲገፋ፣ የሌላውን ክፍል አባል ግን ይስባል። እኒህ ክፍሎች ስም ወጥቶላቸው አንዱ ክፍል ፖዚቲቭ (+) ሲሰኝ፣ ሌላው ወገን ደግሞ ነጌቲቭ (- ) ይሰኛል።
ለብቻ በሚገኝ ስርዓት ውስጥ ያለ የኤሌክትሪክ ፖዚቲቭና ነጌቲቭ ቻርጅ ድምር ውጤት ምንጊዜም አይለወጥም። ወይንም፣ የተጣራ የኤሌክትሪክ ቻርጅ አይፈጠርምም አይጠፋምም። ለምሳሌ በአንድ የጨው ክሪስታል ውስጥ 5 ነጌቲቭ እና 5 ፖዚትቭ ቻርጆች ቢኖሩ፣ በአጠቃላይ ያ ክሪስታል 0 ቻርጅ አለው ይባላል። ክሪስታሉ ከማናቸውም የውጭ ቁሶች ጋር እስካልተነካካ ድረስ 0 ቻርጅ እንዳለው ይቀጥላል። ይሄ መርህ በብዙ ሳይንስ ተሞክሮወች እንደተጋገጠ፣ ምንጊዜም ፀንቶ ይሰራል።
ቻርጆች የተሰሩት ከጠጣር እኑስ ቻርጆች እንጂ እንደተፈለገ ከሚከፋፈሉ ፈሳሽ ነገሮች አይደለም። በተፈጥሮ ተለይተው የሚገኙ ቻርጆች ምንጊዜም የኤለመንታሪ ቻርጅ, e = 1.602×10−19 ኩለምብ ኢንቲጀር ብዜቶች ናቸው። ማለት የዚህ ቻርጅ 2 እጥፍ፣ 3 እጥፍ ወዘተ ሊሆኑ ይችላሉ እንጅ ለምሳሌ 2.04 እጥፍ ሊሆኑ አይችሉም። (ለዚህ ህግ አንድ ብቻ ተቃውሞ አለ፣ እርሱም ኳርክ ሲሆን የሙሌቱ ብዛት ⅓e ነው። ሆኖም ኳርኮች ለብቻቸው ተነጥለው አይገኙም፣ ይልቁኑ ምንጊዜ በሃድሮን (ፕሮቶን እና ኒውትሮን) ውስጥ ተጣብቀው ነው ሚገኙት)። ፕሮቶን ሙላቱ e ሲሆን የኤሌክትሮን ቻርጅ −e ነው። አንድ ፕሮቶን 2 ሙላታቸው +2/3e እና አንድ -⅓e ኳርኮች አሉት፣ በተቃራኒ አንድ ኒውትሮን ከ ሁለት -⅓e እና አንድ +2/3e ኳርኮች የተሰራ ነው።
የቻርጅ መለኪያ ኩሎምብ ሲባል ምልክቱም C ነው። 1C ከ6.242e^18ue}} ጋር እኩል ነው። በሌላ ጎን አንድ ኩሎምብ ማለት በአንድ አምፔር ጅረት ውስጥ በ1ስኮንድ የሚያልፍ ቻርጅ ብዛት ነው። የኤሌክትሪክ ቻርጅ ብዘት በ Q ይወከላል። የኤሌክትርክ ሙሌት መጠንን የሚለካው መሳሪያ ኤሌክትሮሜትር ይባላል።
ተጓዦች የካሪቢያንን ሙዚቃ በሚያስቡበት ጊዜ, ከብዙ ጊዜያት ይልቅ "ሬጊ" ያስባሉ. ሬጋዮ ሙዚቃ ማለትም በሬዎች እና ከበሮ የሚመሩ የሙዚቃ ቅኝቶችን እና የ "ደሴት ምጥጥን" የሚከተሉ ከ 1960 - በጃማይካ በተለይ በካሪቢያን, ጃማይካ መነሻዎች አያስገርምም. ሬጌ ለተወሰኑ የካሪቢያን የእረፍት ጊዜ ድምፃቸው ነው. ነገር ግን የደሴቱ ሙዚቃ ትዕይንት ከቦብ ማርሌይ ባሻገር እና ከሮክ, ጃዝ እና ብሉዝ ጨምሮ የተለያዩ ዘውጎችን ያካትታል.
የካሊፕሶ የሙዚቃ ታሪክ ወደ 1700 ዎች በሙሉ ይሸጋገራል, እና በዓለም ዙሪያ የአፍሪካን, የፈረንሣይ እና የካሪቢያን ህዝቦች ድምጽ መስጫ መንገዶችን ይመለከታል. የካልቪፕ ሙዚቃ ስልት የተለያዩ የሙዚቃ መሳሪያዎችን ያቀፈ እንዲሁም የአፍሪካን ባርነት በሚዘነዘረው የአፍሪካ መንፈሳዊነት ከሚመስሉት የመንፈስ ጭንቀቶች ጋር የተቀናጀ ዘፈን ያመጣል. በርግጥም የካሊፕሶ ሙዚቃ ሁልጊዜ የተጨቆኑ ሙዚቃዎች እንደሆኑ የሚታወቅ ሲሆን - በ 18 ኛው ክፍለ ዘመን የፈረንሳይ ተከላካዮች የፈረንሳይ ተክላሪዎች ባሪያዎች ነበሩ.
ዛሬ የካሊፕሶ ሙዚቃ መንፈሳዊ ባሕርያትን በማቀላቀል እንደ ባንጎስ, ስፓኒሽ ጊታር, የጠርሙስ / ስፖን, ማርከካ እና መለከቶች እንዲሁም ካሊፕሶ ሙዚቃን ከብረት የተሠሩ ዘንዶች ከሚሠራው ከበሮ ምጣኔ የተሰራ የሙዚቃ መሳሪያዎችን በማቀናበር ይወዳሉ. «Steelpan» የተሰኘው ዘፈን በካሊቢያ ውስጥ, ከአንጄላ እስከ ባርባዶስ እስከ ሴንት ኪትስ እና ኔቪስ ድረስ እንዲሁም በየትኛውም ቦታ ላይ በካሊፕስ ውስጥ ሙዚቃ ይሰማል. ተወዳጅ የካሊፕሶ አርቲስቶች ጌታ ክሪነር, ቡጊ ጋርሊን, ጃሎሊስስ, ማኽል ሞንታኖ, ሃሪ ቢሊፎንቴ , እንዲሁም ሌሎች በርካታ የአከባቢ ታዋቂ ዝነኛዎችን እና ተወዳጅነት ያላቸውን ዊልሞን ሁንዲን ይጠቀማሉ.
በ 1970 ዎች ውስጥ በትሪኒዳድና ቶባጎ የተመሰረተው ሶካ ሙዚቃ የሙዚቃ, ነፍስ, እና ካሊፕሶዎችን ያቀፈ ነው. ለሶካ ወደ ተነሳሽነት የተመሰረተው ትሪኒዳዲያን-ተወላጅ ጋሪፊልድ ብላክማን ሲሆን በ 1960 ዎች ውስጥ በተፈጥሯዊ የካሊፕሶ ሙዚቃ ከካንት ካሪቢያን ሙዚቃ ጋር በማቀናጀት ከሶስት ዓመታት በኋላ ወደ ሶካ ስሪት የሚመራ ቅልቅል ነው.
ሶካ / Dachak, table, እና dhantal (ሦስት ዓይነት የመተማመኛ መሣሪያዎች) እንዲሁም እንደ ቲምቦኖች, መለከቶች, እና እንዲሁም የትሪኒዳድ ግጥሞች እና ድምፆች በመባል ይታወቃሉ. አንዳንድ ተወዳጅ የሶካ የሙዚቃ ቡድኖች ኤል-አ-ኩሩ, ኤን ኤንኮካስ, ኮሮስያ እና ሲታኪክ ይገኙበታል, ሁሉም በካሪቢያን አቅራቢያ በተለያዩ ደሴቶች (አንቲጓ, ባርባዶስ እና ትሪኒዳድ ጨምሮ) ይገኙበታል.
በ 1980 ዎቹ አጋማሽ ላይ የሶኩ የሙዚቃ ስልት ተዋህዶና በካኔቫው የባርኔጣ የሙዚቃ ባንድ በካሪቢያን የጣሊያን ትዕይንት በተለይም በጓዳሎፕ እና ማርቲኒካ ደሴቶች ላይ ታዋቂውን የኪሳቭ ክበብ ልኳል. የሶኩ የሙዚቃ አሻንጉሊቱ በባህላዊ እና በአስማት ውስጥ በተለመዱ የቲያትር ዘፈኖች እና የሙዚቃ ትርዒት ​​የሚያጠቃልለው የሙዚቃ ትርዒት ​​እና የሙዚቃ ትርዒት ​​- "ዙኩ" ማለት በቅሪስ ፈረንሳይኛ "ድግስ" ማለት ነው. በፈረንሳይ አንቲዎች.
ከካሳቫ ጎን ለየት ያሉ አንዳንድ ታዋቂ የሶኩ ስዕላቶች ማላዊ, ፍራንክ ቪንሰንት, ፓል ላማ, እና ኤዲት ሌፍል አሉ. ምንም እንኳ የጓቹሎፕ, የሜቲኒቲ እና የሌሎች የካሪቢያን ደሴቶችን ጨምሮ በፈረንሳይ አንቲስቶች ውስጥ የአካባቢው አርቲስቶች በአብዛኛው በአካባቢው አርቲስቶች ይጫወታሉ.
በ 1970 ዎቹ ውስጥ በኩባ ውስጥ የመነጨ ዘፈኖችና ጭፈራዎች የነበሩት ሲስካ በኒው ዮርክ በኩባና በፖርቶ ሪኮ የሚኖሩ የውጭ ዜጎች ኅብረተሰብ ተወዳጅነት አግኝተዋል. ሳልሳ በሳምባ ታዋቂነት, ባለፉት አስርት ዓመታት, በሶልሳ ላይ የተመሠረተ "ዱርሲቺት" ዓይነት ፈጣንና ቀዝቃዛ የሆነ የሙዚቃ እና ዳንስ ለመፍጠር ኮንቮ, ማርካስ, ሳክስፎኖች እና ሌሎች መሳሪያዎችን ያቀላቅላል. የዳንስ እንቅስቃሴዎች. የሳን ጁን ክላውድ ዳንስ ምሽት ለፖርቶ ሪኮ ጉብኝት ወሳኝ ክፍል ነው.
ሳልሳ ለ "ቅመማ ቅመም", ለሙዚቃ እና ለዳንስ "ስፒቢቲ" (ፈገግታ) ይናገራል - ፈጣን እርምጃዎች, የጀግንነት እንቅስቃሴዎች, እና በሁሉም ዙሪያ አስደሳች ስሜት. ከላቲን እና የካሪቢያን ሥሮች, የሳስሳ ሙዚቃ እና የመደብ ልዩነት ባህሪያት, በመላው ዓለም ስነ-ተፈጥሮአዊ ደስታ እና ዘይቤውን የሚያራምዱ. አንዳንድ ታዋቂ የሶልሳ አዘጋጆች ላ ላንድ, ኦስካር ዴ ሊዮን, ጆአሮሮ, ፍራንሲ ሩዝ እና ማርክ አንቶኒ ይገኙበታል.
የካሪቢያን ምሳራችሁን ስታገኙ, በ 1970 ዎቹ በጃማይካ ውስጥ የመነጨ ከፍተኛ የኃይል ማመንጫዎች ከሚለው የዳንሃል ሙዚቃ ጋር ሊመሳሰል የሚችል ቦታ አይኖርም. ይህ የሙዚቃ አይነት ፈጣን ቅንጫቶች, ስብስቦች, እና ከበሮዎች የተሞሉ ናቸው, እግርዎ መታ ማድረግ, የእጅ መወንጨፍ እና ራስ ጭንቅላት ለመግጠም የተረጋገጡ የድምጽ ድብልቅን ይጠቀማሉ.
የዳንጅል ሙዚቃ ለጃማይካ ባህላዊ ውክልና ተደርጎ ይቆጠራል, ፈጣን ፍጥነት እና ዘለቄታ ያለው የጃማይካ ማህበረሰብን የሚያመለክት ዘፈኖችን ይቀይራል. ለአንዳንዶች የዳንሃል ሙዚቃ ለፖለቲካ መልእክቱ እና ለተወሰነ መልኩ ያልተቆጣጠሩት አካባቢያዊ ድምፆች ነው የሚል ነው, ግን ለማኅበራዊ ጠቀሜታዎ ምንም እንኳን የትም ቦታ ቢሆኑም, በእርግጠኝነት አንድ ነገር አለ - ዳንሶል ሲከሰት መከሰት ሲጀምር, የዳንስ ጫማዎ በርቷል.
የተወሰኑ ታዋቂ የዳንጅል ስነ-ጥበብ አርማዎች ሲኖን ፖል, ዶውን ፓን, ሻባ ራንድ, ፓራ እና ቻካ ዳውስ እና ፕሌይስ ይገኙበታል. ከእነዚህም መካከል አብዛኞቹ ከ 1990 ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ እስከ ታችኛው ጫፍ ድረስ ታዋቂነት አላቸው. የ "ዳንስ" እና ባህላዊ የ "ሬጋሎ" ተጽዕኖዎች በ "ፖስት" ("Rude Boy") በተባለ ዘፈኖች ውስጥ በፓፓስ ኮከብ (እና ባርባዶስ ተወላጅ) ሪያል ውስጥም ይገኛል.
በአሁኑ ጊዜ በዓለም ላይ በጣም ተወዳጅ ቢሆንም በተለይ በዩናይትድ ስቴትስና በእንግሊከኛ ተለዋጭ የሙዚቃ ትርዒቶች, ሴካ የተገኘው በ 1950 ዎች ውስጥ በጃማይካ ከመጀመሪያው ጀምሮ ቢሆንም ለዘመናዊ ሬጌዎች ቅድመ አመጣጥ እና ከአሜሪካ ጀስ, ብሉስ እና ባህላዊ የካልቪስ ሙዚቃዎች የተውጣጡ ናቸው.
በዩናይትድ ስቴትስ በአሜሪካ በሚዘገበው የአርቲስ እና የብሉይዝ ሙዚቃ መስክ የተሰማሩ ሰዎች የጃማይካ ሙዚቀኞች ለስላሳ ጊታር ሪፈስ, ቀንድ, ከበሮ እና አንዳንድ ጊዜ ፒያኖዎችን በመደባለቅ, ሁሉም በአንድ ጊዜ "በጭቃ" በተሰለቀ ሙዚቃ ውስጥ, -bat. እነዚህ የሥነ ጥበብ ባለሙያዎች ጃዝ, ብሉስ, የካሊፕሶ እና የካሪቢያን ዘዬዎችን በማቀናበር የካሪቢያንን ትዕይንት ብቻ ሳይሆን በዩናይትድ እስዩሽ እና በእንግሊዝ ሙዚቃ የሙዚቃ ትዕይንቶች ላይ በመተላለፉ ሁሉም ሰው ከፖሊስ እስከ ሱለሚ ላይ ተፅዕኖ አሳድሯል.
አንዳንዶቹ ታዋቂ የካሪቢያን የባህል ዘፈኖች እና አርቲስቶች (ብዙውን ጊዜ እንደ ሬጌ ለተለመዱት ሙዚቀኞች) ጂሚ ክሊፍ, ሊ "ክሬክ" ፐሪ, ሚሊ, ማኪኪ, ስካታሊስ እና ጃክ ሚትቶ ይገኙበታል. አለምአቀፍ የስካ ዘውዳዎች ከዩናይትድ ኪንግደም እና ከዩናይትድ ኪንግደም ወደ ስፒቢስ, ትልቅ ዓሣ, ዓሳማ አጥንት እንዲሁም ከዩ.ኤስ.
የእመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም በሉርድ ለቅድስት ቤርናዴት ሱብሩ መገለጽ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ብፁዕ ፒዮስ 9ኛው (1846-1878) እ.አ.አ. በታህሣሥ 8 ቀን 1854 ዓ.ም. እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ያለ አዳም ኃጢአት የተፀነሰች ናት በማለት በይፋ ካወጁት ቀኖናዊ የእምነት እውነት ጋር የተያያዘ ነው፡፡
እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም በሉርድ ለቅድስት ቤርናዴት የተገለጸችላት 18 ጊዜ ሲሆን ለመጀመሪያ ጊዜ የተገለጸችላት እ.አ.አ. በየካቲት 11 ቀን 1858 ዓ.ም. ነበር፡፡ የተገለጸችላትም ከእህቱዋና ካንዲት ጓደኛዋ ጋር ሆና ማሳቤይ (አሮጌ ድንጋይ) በሚባለው መንደር በሚገኘው በጋቤ ወንዝ አከባቢ እንጨት ለቀማ ስትሄድ ነበር፡፡ ይኸውም ወንዙን ለመሻገር ጫማዋን ስታወልቅ ሳለ የነፋስ እንቅስቃሴ የሚመስል የሽውሽውታ ድምፅ ሰማች፡፡ ከዚያም በኋላ አንገቷን ቀና አድርጋ ስትመለከት ነጭ ቀሚስ የለበሰች በራሷ ነጭ ሻሽ አድርጋ ወገቧን በሰማያዊ መቀነት የታጠቀች በሁለቱም እግሮቿ ላይ ወርቅማ ቀለም ያለው የጽጌረዳ አበባ የነበራት አንዲት ሴት አየች፡፡ ወዲያውኑ በመንበርከክ የመስቀል ምልክት አድርጋ ከሴትዮዋ ጋር የመቁጠሪያ ጸሎት ደገመች፡፡ በጸሎቱም ፍጻሜ ሴትዮዋ እንደ ተሰወረችባት ቅድስት ቤርናዴት መስክራለች፡፡ እዚህ ላይ መገንዘብ ያለብን ዋና ነገር ቢኖር ለእመቤታችን እጅግ ንጽሕት ድንግል ማርያም ወዳጆች ሁሉ የመቁጠሪያን ጸሎት መድገም አስፈላጊ መሆኑን ነው፡፡
በሌላ በኩል ደግሞ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ድንግል ማርያም በሉርድ ለቅድስት ቤርናዴት ለመጨረሻው ጊዜ የተገለጸችላት እ.አ.አ. በሐምሌ 16 ቀን 1858 ዓ.ም. ነበር፡፡ በዚህ ዐይነት የእመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ለቅድስት ቤርናዴት በሉርድ የመገለጽ ክሥተት ለአምስት ወር ሙሉ ቆይቶ እንደ ነበር መገንዘብ ይኖርብናል፡፡ የመገለጿም ምሥጢር ትልቅ እንደ ሆነ ከዚሁ ለመረዳት እንችላለን፡፡ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም በሉርድ ማንነቷን ለቅድስት ቤርናዴት ሱብሩ የገለጸችላት በ16ኛው የመገለጿ ዕለት ሲሆን እ.አ.አ. በመጋቢት 25 ቀን 1858 ዓ.ም. ነበር፡፡ ዕለቱም እንደ ላቲን ሥርዓተ አምልኮ የምሥጢረ ሥጋዌ ማለትም የጌታችን ኢየሱስ ሰው የመሆን ምሥጢር በዓል በሚከበርበት ዕለት ነበር፡፡ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ለቅደስት ቤርናዴት በሉርድ አከባቢ ቋንቋ ማንነቷን የገለጸችላት “Que soy immaculada Councepciou” በማለት ነበር፡፡ ትርጓሜውም ያለ አዳም ኃጢአት የተፀነስሁ ነኝ ማለት ነው፡፡ በመገለጿ ሂደት እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ለቅድስት ቤርናዴት የሰጠቻት መሠረታዊ ትእዛዞች ሁለት ነበሩ፡፡ ይኸውም ሂጂና ከምንጩ ውኃ ጠጪ፤ ሂጂና ካህናት አንድ የጸሎት ቤት እዚህ እንዲሠሩና ሰዎች ለጸሎት በኡደት እዚህ እንዲመጡ እንዲያደርጉአቸው ንገሪአቸው የሚሉ ነበሩ፡፡ እነዚህ ሁለቱም ትእዛዞች በተግባር እንደ ተፈጸሙ ከሉርድ ታሪክ ለመረዳት እንችላለን፡፡ ይኸውም ቅድስት ቤርናዴት በእመቤታችን ትእዛዝ መሠረት በእጇ በመጫር ምንጭ እንዲፈልቅ በማድረግ የጠጣችበት የውኃ ምንጭ እስከ ዛሬ ድረስ ለብዙ ሺ ሰዎች የፈውስ ምክንያት እየሆነ ነው፡፡
በሉርድ እንዲሠራ እመቤታችን ለቤርናዴት ስለ ጠየቀቻት ቤተጸሎት ከተነሣ ደግሞ በትንሹ በሉርድ ከተማ ለእመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ክብር አምስት ባዚሊካዎች ተሠርተዋል፡፡ ይኸውም እ.አ.አ. በ1866 ዓ.ም. የተመረቀው የምድር ቤት ባዚሊኮ በመባል የሚታወቀው ባዚሊካ የመጀመሪያው ሲሆን፣ ሁለተኛው ባዚሊካ ያለ አዳም ኃጢአት የተፀነሰችው እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ባዚሊካ ነው፡፡ ይኸው ባዚሊካ የተመረቀው እ.አ.አ. በ1876 ዓ.ም. ነበር፡፡ የሉርድ ሦስተኛው ባዚሊካ የመቁጠሪያ ባዚሊካ ሲባል ሥራው እ.አ.አ. በ1883 ዓ.ም. ተጀምሮ እ.አ.አ. በ1899 ዓ.ም. ሲጠናቀቅ በ1901 ዓ.ም. ነበር የተመረቀው፡፡ አራተኛውና ትልቁ የሉርድ ባዚሊካ የቅዱስ ፒዮስ 10ኛው (1903-1914) ባዚሊካ ሲሆን የሉርድ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም መገለጽ 100ኛውን ዓመት ክብረ በዓል በታላቅ ድምቀት ለማክበር ታስቦ የተሠራ ነበር፡፡ ባዚሊካው የምድር ቤት ባዚሊካ ሲሆን ባንድ ጊዜ 25,000 (ሃያ አምስት ሺ) ሰው የመያዝ አቅም ያለው ነው፡፡ የተመረቀውም እ.አ.አ. በ1958 ዓ.ም. በካርድናል አንጀሎ ሮንካሊ በኋላ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ዮሐንስ 23ኛው በነበሩት (1958-1963) በቅዱስ ዮሐንስ 23ኛው እጅ ነበር፡፡ አምስተኛው የሉርድ ባዚሊካ የቅድስት ቤርናዴት ባዚሊካ ሲሆን በጋቤ ወንዝ ማዶ ለመጨረሻው ጊዜ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ለቅድስት ቤርናዴት በተገለጸችላት ቦታ ነው የተሠራው፡፡ የተመረቀውም እ.አ.አ. በ1988 ዓ.ም. ነበር፡፡
ባጭሩ በየዓመቱ 350,000 (ሶስት መቶ ሀምሳ ሺ) የሚሆኑ መንፈሳውያን ተጓዦች ፈውስ እየተመኙ በሉርድ ምንጭ ውኃ ይታጠባሉ፡፡ ከእነዚህም መካከል አንዳንዶች መንፈሳዊ መጽናናትን አግኝተው ሲመለሱ ሌሎቹ ደግሞ ካለባቸው አካላዊም ሆነ አእምሮአዊ ሕመም እንደሚፈወሱ ይነገራል፡፡ እስከ ዛሬ ድረስ በሉርድ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም አማላጅነት ተፈጽመዋል በማለት የሚነገርላቸው ተአምራዊ ፈውሶች ብዛት ከ7,000 በላይ ሲሆን ቤተክርስቲያን በይፋ ያረጋገጠቻቸው እውነተኛ ተአምራዊ ፈውሶች ብዛት ግን እስካሁን 69 ብቻ ነው፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ለቅድስት ቤርናዴት ያስተላለፈቻት ዋናው መልእክት “ዓለም ንስሐ እንዲገባና ወደ ጌታ እንዲመለስ ጸልዪ፤ ተጋድሎም አድርጊ” የሚል ነበር፡፡ ለቤርናዴት ደግሞ በግል ደረጃ ያለቻት፣ “በዚህ ዓለም ደስተኛ እንድትሆኚ ልረዳሽ ቃል አልገባልሽም፤ በሚመጣው ሕይወት ግን ደስተኛ እንድትሆኚ ላደርግልሽ ቃል እገባልሻለሁ” በማለት ነበር፡፡ እንግዲህ እኛ ሁላችንም ንስሐ እንድንገባ፣ ተጋድሎም እንድናደርግና ወደ ጌታ እንድንመለስ የሉርድ እመቤታችን እጅግ ንጽሕት ቅድስት ድንግል ማርያም ትርዳን፡፡ ከምድራዊ ሕይወት በላይ ለዘለዓለማዊ ሕይወታችንም ተግተን እንድንሠራ ታማልድልን፡፡ አሜን፡፡
ሓድሽ ሚኒስተር ውሽጣዊ ጉዳያት የመን ኮይኑ ዝተመዘዘ ጃላል ኣል ሮዌሻን ምስ ኣምባሳደር ኤርትራ ኣብ የመን መሓመድ ሸኽ ዓብዱ ጀሊል ተራኺቡ ኣብ ጉዳይ ጸጥታ ዘተኮረ ዝርርብ ምክያዱ ኣገልግሎት ዜና የመን ሓቢሩ።
እቲ ትማሊ ሰሉስ 25 ሕዳር ኣብ ከተማ ሰንዓ ዝተኻየደ ርክብ ዘተኮረሉ ዛዕባ ብዝርዝር እኳ እንተዘይተነጸረ ኣብ ጉዳይ ጸጥታ ክግበር ንዝኽእል ምትሕግጋዝ ዘድሃበ ምንባሩ’ዩ ተገሊጹ።
ኣብቲ ርክብ፣ ኣምባሳደር መንግስቲ ኤርትራ ኣብ የመን መሓመድ ሸኽ ዓብዱ ጀሊል መንግስቲ የመን ኣብት ሃገር ንዝርከቡ ኤርትራውያን ዝገብረሎም ንዘሎ ምትሕግጋዝ ኣምስጊኑ።
ኣቐዲሙ’ውን ሓድሽ ሚኒስተር ሃብቲ ዓሳ የመን ኮይኑ ዝተመዘዘ ፋሃድ ካፋን ኣብ ጉዳይ’ቲ ንኤርትራን የመንን ዘሰሓሕብ ዘሎ ምግፋፍ ዓሳ ብምትኳር ምስ ኣምባሳደር ኤርትራ ከምዝተዘራረበ ይዝክር።
ኤሪዱ (ወይም ኤሪዱግ / ኡሩዱግ፣ ከሱመርኛ ኤሪ-ዱጋ «ጥሩ ከተማ») ከዑር ወደ ደቡብ-ምዕራብ 7 ማይል የራቀ ጥንታዊ ከተማ ነበረ። በሱመር በመስጴጦምያ በመስጊዶች ዙሪያ ከተመሠረቱት ከተሞች አንዱ ሲሆን ከሁላቸው ወደ ደቡብ ተገኘች።
በሱመር አፈ ታሪክ ዘንድ፣ ከማየ አይህ ቀድሞ ከተሠሩት 5ቱ ከተሞች አንዱ እንደ ነበር ተባለ። ለመሆኑ በሥነ-ቅርስ ረገድ የሱመር መጀመርያ ከተማ ሆኖ ይመስላል። ሲገነባ ኤፍራጥስ ወንዝ ወደ ፋርስ ባሕር ወሽመጥ ወደብ በሚፈስስበት ስፍራ እንደሆነ ቢታሥብም ዛሬ ግን በአሸዋ ጥርቅም ምክንያት ባሕሩ ከቦታው በጣም ይርቃል።
መምህርዋ ኬት ፊልደን እንደምትለው፣ «ከ2050 ክ.በ. ገዳማ በፊት ከተማው ዝቅ ብሎ መኖርያ እንደሆነ ትንሽ ምልክት ብቻ አለ። ንጉስ አማር-ሲን (2055-2047 ክ.በ. ገዳማ) ካልጨረሰው መስጊድ በታች 18 የጡብ ቤተ መቅደሶች አሉ።»
በኤሪዱ፣ አሉሊም ንጉሥ ሆኑ፤ ለ28,800 አመታት ገዙ። አላልጋር ለ36,000 አመታት ገዙ። 2ቱ ንጉሶች ለ64,800 አመት ገዙ። ከዚያ ኤሪዱ ወደቀና ነጉስነቱ ወደ ባድ-ቲቢራ ተወሰደ።
ስለ ኢናና (የኡሩክ ከተማ ሴት አምላክ) ደግሞ አንዳንድ ትውፊት ይተረክ ነበር። የሥልጣኔ ስጦታ ለመቀበል ወደ ኤሪዱ መጓዝ እንደ ነበረባት ተባለ። ኤንኪ በመጀመርያ የሥልጣኑን ምንጭ ለመመለስ ቢሞክርም፣ ኋላ ግን ኡሩክ የአገሩ መሃል መሆኑ ተስማማው።
የመምህር ዴቪድ ሮህል ኅልዮ በጣም ትኩረት ይስባል። በሱ አሳብ ዘንድ፣ ኤሪዱ ከዑር ወደ ደቡብ መጀመርያይቱ ባቢሎን ነበረችና የባቢሎን ግንብ ሥፍራ በኋለኛው ባቢሎን ሳይሆን እዚህ እንደተገኘ ያምናል። ምክንያቶቹም፦
ከዚህ በላይ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስለ ናምሩድ የሚለው አዳኝ ሆኖ ኦሬክ (ኡሩክ) እና ባቢሎን እንደ ሠራ ይመሰክራል። በሱመር ትውፊት ደግሞ ንጉሱ ኤንመርካር ይገኛል። '-ካር' አዳኝ ማለት ይሁንና በዋና ከተሞቹ በኡሩክና በኤሪዱ ቤተ መቅደሶች እንደ ሠራ ይተረካል።
“ፓርላማው አስቸኳይ አዋጁን ካጸደቀው ቄሮ ይደልዘዋል፤ እመኑኝ ቄሮ ያመክነዋል፤ ከዛ በፊት ግን እድሉን ተጠቀሙና ታሪክ ስሩ”አቶ ጃዋር – ZAGGOLE – ዛጎል
” የፓርላማው አባላት አዋጁን እንዲሰረሰ ካላደረጉ፣ እስረኞችን ያስፈትው፣ ማስተር ፕላኑንን ያስቀየረው፣ ማእከላዊን ያዘጋው ቄሮ እጅ ባምስጠምዘዝ አዋጁን ያመክነዋል። ይደልዘዋል”
በአሁኑ ሰዓት በኢትዮጵያ የሚስተዋለው የፖለቲካ ከባቢ አየር የሚጨንቅ መሆኑን የሚከራከሩት ጉዳይ አይመስልም። መንግስት ይህንኑ አሳሳቢ ቀውስ በሃይል ለማርገብ በአዋጅ ተደግፎ እየሰራ መሆንኑ ይናገራል። ተቃዋሚዎች፣ “ወዳጅ” አገሮች፣ አክቲቪስቶች፣ ምሁራኖች ከየአቅጣጫው የመንግስት አካሄድ ፍሬ አያመጣም እያሉ ነው። ቄሮ ግን ነገሩን ይበልጥ ሊያከር እንደሆነ እየተሰማ ነው።
አሁን ያለውን የኢህአዴግ አካሄድ የሚቃወሙ አካላትና ወዳጅ መንግስታት ቀደም ሲል ጀምሮ አገራዊ እርቅ ግድ እንደሆነ በተደጋጋሚ ቢናገሩም ተግባሪው አካል ” የለም፣ አይሆንም፣ እኔው በጥልቅ ታድሼ ሁሉም አበጀዋለሁ” በሚል ላለፉት ሁለት ዓመታት ሮጠ። ተቀመጠ። መከረ። ተገማገመ። ራሱን በራሱ አንድበት አበሻቅጦ ሰደበ። ዳፍቆ ዳፍቆ መጨረሻው አስቸኳይ አዋጅ ሽሮ፣ አስቸኳይ አዋጅ ማወጅ ላይ ተንጠለጠለ።
በታወጀ በአናቱ “ነጻ እርምጃ ውሰዱ” በሚል ትዕዛዝ የተደገፈው አዲሱ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ገና ከጅምሩ የከረረ ተቃውሞ አጋጥሞታል። ከተቃውሞው ሌላ መዘዙ የአገሪቱን ኢክኖሚያዊ እምሽክ እድርጎ እየበላው ሲሆን፣ ማህበራዊ ድሩንም እየተለተለው ነው። በማህበራዊ ጉዳዮችን ከኑሮ ዘይቢያቸው ጋር ክፉኛ እያላጋ ያለው ይህ ቀውስ ድሮም ችግር ያልተለየው ኢኮኖሚና የእንቦጭ አረም ሆኖበታል።
በዚሁ ሳቢያ የውጪ ምንዛሬ ችግር የሚያፋጅ፣ የገቢ እቃዎች እጥረት፣ በተለይም እንደ መድሃኒት ያሉ የነብስ አድን ነጥረ ነገሮች ህልም እየሆኑ መሆኑንን ዘገባዎች እያረጋገጡ ነው። ባለስልጣናትም እየመሰከሩ ናቸው።ችግሩ አደገኛ ቢሆንም የምንዛሬ እጥረት መፍጠር የሰላማዊ ትግሉ አንድ አካል በመሆኑ ተጠናክሮ እንደሚቀጥል እየተሰማ ነው። እናም ኢህአዴግ በጉልበት፣ ታጋዮች በኢኮኖሚ ትግል እስከመቼ ? ይህ ችግርስ ሄዶ ሄዶ የት ያደርሳል? የሚለው የበርካቶች ጥያቄና ጭንቀት ነው።
በዚሁ በትግሉ መነሻነት ኢህአዴግ ፓርላማውን ሰብስቦ የአስቸኳይ አዋጁን ካጸደቀ፣ ሊጠራ የታሰበው አድማ ከላይ የተገለጸውን ችግር ይብልጥ እንደሚያወሳስበው ከወዲሁ ፍርሃቻ አለ። ቄሮን ጥቅሶ ጃዋር መሀመድ ይፋ እንዳደረገው ” ቄሮ ሁሉንም ያደርገዋል” ሲል ለፓርላማ አባላት አንድ እድል እንዳላቸው ነግሯቸዋል።
በአቸኳይ አዋጁ አናት ላይ የወጣውን የነጻ እርምጃ ውሰዱ ትዕዛዝ አስመልክቶ ኮማንድ ፖስት ” ለህጉ አልገዙ ያሉ” በሚል ትዕዛዙ እንደማስታገሻ መውጣቱን ያትታል። በሌላም በኩል በትዕግስት ሰው እንዳይሞት ሙከራ መደረጉን አክሎ በዚህ መልኩ ግን መቀጠል እንደማይቻል ያሳስባል። በተመሳሳይ ቄሮ እና የአካባቢያቸው ነዋሪዎች ለፓርላማ አባላት ማስፈራሪያ መላካቸውን እንደ አንድ አስፈሪና ህገወጥ ጉዳይ አቅርቦታል።
ጃዋር እንደሚለው ” አንድን እንደራሴ እኔ እገሌ እባላለሁ። የሰፈርዎ ነዋሪ ነኝ። ይህንን አዋጅ አትጽደቅ። እጅህን አታውጣ። ታሪክ ስራ። ሃያ ሰባት ዓመታት አቸበጨብክ ዛሬ ታሪክ ስራ። ወደ ህዝብ ተቀላቀል” ብሎ ስልክ ቢደውል፣ ይህንን የተባለው ሰው ሊኮራ ይገባል እንጂ ሊፈራ አይገባም። እንደዚህ መባሉ ህወሃትን ሊያሳስበው አይገባም።
ላለፉት ሃያ ሰባት ዓመታት ለወከሉት ሕዝብ ያልሰሩ የፓርላማ አባላት ከፊት ለፊታቸው ባለው ስብሰባ ላይ አዋጁ እንዳይጸድቅ ቢቃወሙ ታሪክ የሰራሉ። ካልሆነና በተቃራኒው “ልለጉምህ ሲባል ለጉመኝ ” በማለት እጅ ማውጣት ህዝብ ላይ ክህደትን እንደማወጅ እንደሚቆጠር የኦሮሞ አክቲቪስቶችና የአማራ አክቲቪስት አቻም የላህ ያሳስባሉ።
ፐሮፌሰር ሕዝቄል ገቢሳ ” ሰው ሁኑ። ህሊናቸሁን አክብሩ። እንግዶችን ለመቀበል በተዘጋጀ ህዝብ ላይ እንዲህ ያለ ወረራ ሲፈጸም ያሳዝናል። እባካችሁን ሰው ሁኑ። እንደ ሰው አስቡ። ይህ የመጨረሻ እድል ነው። ወደ ህዝብ ተመለሱ። አለበለዚያ የመጨረሻ መቆራረጥ ይሆናል” ሲሉ ማሳሰቢያ ለፓርላማው አባለት አስተላልፈዋል።
አቶ ጃዋር ግን ” የፓርላማው አባላት አዋጁን እንዲሰረሰ ካላደረጉ፣ እስረኞችን ያስፈትው፣ ማስተር ፕላኑንን ያስቀየረው፣ ማእከላዊን ያዘጋው ቄሮ እጅ ባምስጠምዘዝ አዋጁን ያመክነዋል። ይደልዘዋል” ሲሉ ዝተዋል። በኦ ኤም ኤን የቀጥታ ውይይት ” ይህንን ለኢትዮጵያ ህዝብ አስረግጬ እናገራለሁ” ሲሉ የተደመጡት አቶ ጃዋር ” ኦህዴድ መህዝብና በወያኔ መካከል የጀመረውን ዳንስ ያቁም። በርገጠንኝነት ደግሜ እናገራለሁ የአብይ ጸሃዬን ቃል እንገለብጠዋለን። አዋጁ እንዳይሰራ እንዳእርገዋለን። ቄሮ ሁሉንም ያደርገዋል”ብሏል። ከመፈራት ወደ መከበር የተሸጋገረው የኦሮሚያ ፖሊስም በያዘው አቋም እንዲገፋበት ጥሪውን አስተላልፏል” ፓርላማው ስብሰባውን አድርጎ ወሳኔው ሲታወቅ እንገናኝ ሲል ቀጠሮውን ይዟል።
ማስታወቂያ: በምእራብ ኦሮሚያ እየተፈፀመ ባለው ግድያ እና በዛሬው ዕለትም ለሠራዊቱ ሕዝባችንን እንዲገድል በተሰጠው ግልፅ ትእዛዝ ሃገሪቱ ወደ አደገኛ ሁኔታ እያሽቆልቆልች ነው። የፓርላማ አባላት በ አስቸኩዋይ ጊዜ አዋጁ ላይ አቋም እስኪወስዱና አስኪያግዱት ወይም እስኪያፀድቁት ቄሮ የራሱን ዝግጅት በማድረግ ላይ ይገኛል። የፓርላማ አባላት የፊታችን አርብ በሚደረገው የፓርላማ ስብሰባ የ አስቸኩዋይ ጊዜ አዋጁን እንዲያፀድቁ በስልጣን ላይ ያለው ቡድን እያስፈራራቸው እንደሆነ እየሰማን ነው። ፓርላማው ይህን ሕገ ወጥ የ አስቸኩዋይ ጊዜ አዋጅ የሚያፀድቀው ከሆነ በቁርጠኛ ሕዝባዊ ተቃውሞ እንዲቀለበስ ይደረጋል። በመሆኑም ወደ ኢትዮጵያ የሚደረግም ሆነ በኢትዮጵያ ውስጥ ሊደርግ የታሰበ ጉዞ በሙሉ ከፊታችን አርብ ጀምሮ ሁኔታዎች እስኪረጋጉ ድረስ ላልተወሰነ ጊዜ እንዲራዘም አበክረን እናሳስባለን።
ስለ ጠቅላይ ሚኒስትርነት ሹመት ሲናገር ” የአስቸኳይ አዋጁ እያለና በህገመንግስት የተደነገገው የጠቅላይ ሚኒስትሩ ስልጣን በኮማንድ ፓስት ስም በወታደርና ደህንነት ሃይል ተወስዶ ባለበት ሁኔታ የጠቅላይ ሚኒስትርነት ሹመት ዋጋ ቢስ ነው። አቅም አልባ ነው። አዲስ መሪ የማሻሻያ እርምጃዎች የሚወስደው በስድስት ወይም በአመት ጊዜ ውስጥ ስለሆነ ህጋዊ መብቱ በአዋጅ የተገፈፈ መሪ ለመሆን የሚደረገው ግብግብም ዋጋ የለውም” ብሏል። አይይዞም የአቶ ለማ መገርሳ ስልጣን አሳሳቢ እንደሆነም አመልክቷል። ኦህዴድ አዋጁን እንዲቀበል ፈቃደኛ ከሆነ የምክትል ጠቅላይ ሚኒስትርነቱን ሃላፊነት እንደሚሰጠው ቃል እንደተገባለት አመልክቷል። ይህም ተቀባይነት እንደሌለው፣ ከሆነም ኦህዴድ ወደ ህዝብ ለመቀላቀል የጀመረውን ጉዞ እንደሚያጨናግፍ ከወዲሁ እንዲረዳ አሳስቧል።
በመህግስት በኩል አገሪቱ አሁን አንጻራዊ መሻሻል የሚታይበት ሰላም ላይ መሆኗን በማስታወቅ ይህንን ሰላም አስተማማኝ ለማድረግ የአስቸኳይ አዋጁን በማያከብሩ ላይ እርምጃ እንዲወሰድ መመሪያ መተላለፉን ነው በኮማንድ ፓስቱ አማካይነት ያሳወቀው። አስቸኳይ አዋጅ ለስድስት ወር እንዲጸና ፓርላማው ፈቃድ መስጠት ስለሚገባው አስቸኳይ ስብሰባ መጠራቱ ይታወሳል። በዚሁ መሰረት ፓርላማው ለዕረፍት በተበተነበት ወቅት የታወጀው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ አሥራ አምስተኛ ቀኑን የሚይዘው በመጪው ዓርብ የካቲት 23 ይሆናል። በዚሁ ቀን ፓርላማው ጥሪውን አክብሮ በስብሰባው ላይ ተገኝቶ አዋጁን እንዲደገፍ ይጠየቃል።
ከዚህ በፊት በአሜሪካ ምክርቤት በኢትዮጵያ ጉዳይ ላይ በረቂቅ ሕግነት ከቀረቡት መካከል ህወሓት/ኢህአዴግ HR 128 እጅግ ፈርቶታል። ይህንን ረቂቅ ሕግ ለማክሸፍም...
ኢስላም የመጨረሻ ሰማያዊ እምነት ነው። ነብዩ መሐመድ ደግሞ “የአላህ መልዕክተኛና የነብዮች መደምደሚያ ናቸው” (አል-አህዛብ 33፤40) ሙስሊሞች የአላህን እዝነት፤ ተቀባይነት እንዲሁም ጀነትን ለማግኘት ምን ዓይነት ባህሪ መላበስ እንዳለባቸው ሊያውቁ ይገባል። ከምን መቆጠብ ምን ዓይነት ተግባራት መፈፀም እንዳለባቸው፤ ሀላልና ሀራም ነገሮችን፤ በአጠቃላይ በህይወታቸው አላህን የሚያስደስቱ ነገሮችን ጠንቅቀው ማወቅ ይኖርባቸዋል። ለዚህ ደግሞ ዋነኛው ምንጫቸው ቁርዓን ነው። አላህ ለባሪያዎቹ አዛኝ በመሆኑ አርአያ ሊሆነን የሚችል መልዕክተኛ ላከልን፤ እሱን በመከተልም የአላህን ውዴታ እንደምናገኝ ነገረን፤ የነብዩ ሙሐመድ (ሰ.ዐ.ወ) የስነ ምግባር እሴቶች ሁሌም እራሳችንን የምንገመግምባቸው መመዘኛዎች ናቸው።
ነብዩ ሙሐመድ ከነበራቸው የእምነት፣ የመለኮታዊነት፤ በዕውቀት የመጠቁ የስነምግባር እሴቶች አንፃር ለሙስሊሙ ብቻ ሳይሆን ሁሉም ዓርአያ ሊያደርጋቸው የሚገባ ስብዕና ነበሩ። ረሱል (ሰ.ዐ.ወ) የነበራቸው ትዕግስት፤ ዕምነት፤ ጀግንነት፤ ተሰጥኦ፤ ወደ አላህ መቅረብ፤ ፍትህ፤ ርህራሄ፤ ፍቅር፤ ለሙዕሚኖች የነበራቸው ጥልቅ ስሜት እና የሌሎች የስነ-ምግባር እሴቶች ባለቤት መሆን ለርሳቸው ቅርብ በነበሩት ባልደረቦቻቸው ተመስክሮላቸዋል።
ሁሉም ሙስሊም እነዚህን በቁርዓን ውስጥ የተጠቀሱ ድንቅ ባህሪያትን መላበስና በዚህም የረሱልን (ሰ.ዐ.ወ) ምክሮች፣ ንግግሮች፣ ተግባራት በአጠቃላይ የሳቸውን የህይወት ፈለግ (ሱና) መከተል ይጠበቅበታል።
አንድ አማኝ ለአላህ ያለው ታማኝነትና ታዛዥነት ለረሱል (ሰ.ዐ.ወ) ባለው ታዛዥነትና ፅናት ይለካል። በመሰረቱ አላህ መልዕክተኞችን የላከው ሰዎችን ወደትክክለኛው መንገድ እንዲመሩ ነው። ሰዎች እንደ አላህ ፍቃድ ኑሮአቸውን መምራት እንዲሁም የርሱን ውዴታ ማግኘት ከፈለጉ መልዕክተኛውን መታዘዝና በእርሱ መንገድ ላይ ቀጥ ማለት አለባቸው ይህንን እውነታ ቁርዓን እንዲህ ሲል ገልፆታል።
“በውስጣችሁ ከናንተው የኾነን በናንተ ላይ አንቀጾቻችንን የሚያነብላችሁና የሚያጠራችሁ፣ መጽሐፍንና ጥበብንም የሚያስተምራችሁ፣ ታውቁት ያልነበራችሁትንም ነገር የሚያሳውቃችሁ የኾነን መልክተኛ እንደላክን (ጸጋን ሞላንላችሁ)።” (አል-በቀራህ 2፤151)
“በጌታህም እምላለሁ በመካከላቸው በተከራከሩበት ፍርድ እስከሚያስፈርዱህ ከዚያም ከፈረድከው ነገር በነፍሶቻቸው ውስጥ ጭንቀትን እስከማያገኙና ፍጹም መታዘዝንም እስከሚታዘዙ ድረስ አያምኑም፤ (ምእመን አይኾኑም)።” (አል-ኒሳእ 4፤65)
ሱና ቁርዓንን እንዴት መረዳት (መገንዘብ) እንዳለብን ይነግረናል። ስለሆነም የትኛውም ሙስሊም (ወንድም ሆነ ሴት) ሱናን ተግባራዊ በማድረግ ረሱልን (ሰ.ዐ.ወ) መከተል ይኖርበታል።
“መልክተኛውም የሰጣችሁን (ማንኛውንም) ነገር ያዙት። ከእርሱም የከለከላችሁን ነገር ተከልከሉ። አላህንም ፍሩ። አላህ ቅጣተ ብርቱ ነውና።” (አል-ሀሽር 59፤7)
“የምእምናን ቃል የነበረው ወደ አላህና ወደ መልክተኛው በመካከላቸው ሊፈርድ በተጠሩ ጊዜ ሰማን፤ ታዘዝንም ማለት ብቻ ነው። እነዚህም እነሱ የፈለጉትን የሚያገኙ ናቸው።” (አል-ኑር 24፤51)
እራስን ለመልዕክተኛው መስጠት፣ እንዲሁም በትዕዛዙ ስር ሙሉ በሙሉ ማደር የአንድን ሙስሊም የእምነት ፅናት ያመለክታሉ። ለመልዕክተኛው እጅ መስጠት ማለት ለአላህ እጅ መስጠት ነው የሚለውን ፅንስ ሀሳብ በህይወታቸው ላይ የሚተገብሩ ሙስሊሞች ይህ አመለካከታቸው ስለ እስልምና ያላቸውን የጠራ ግንዛቤ ያሳያል።
ረሱልም (ሰ.ዐ.ወ) በበኩላቸው የሳቸውን መንገድ መከተል እንዳለብን ሳያስተምሩ አላለፉም። በተለይ ከእርሳቸው በኋላ የሚመጡት ትውልዶች መንገዳቸውን እንዲከተሉ በሚከተለው ሐዲሳቸው አጥብቀው አስጠንቅቀዋል
“ከእኔ በኋላ የመኖር እድል ያላችሁ ሰዎች ብዙ አለመስማማቶችን ታያላችሁ ታዲያ ያን ጊዜ የእኔና የአራቱን ምትኮች (ኸሊፋዎች) መንገድ መከተል አለባችሁ (ማለትም አቡበከር፣ ኡመር፣ ኡስማንና አሊይ)። መንገዴን ያዙ፤ እጅግ የሙጥኝ ብላችሁም ያዙት፤ አዳዲስ ነገሮችን (በዲኑ ጉዳይ ላይ) ተጠንቀቁ፤ ምክንያቱም አዳዲስ ነገሮች ፈጠራዎች ናቸውና። ፈጠራ ደግሞ ወደ ጥመት ያመራል። ከንግግሮች ሁሉ በላጩ ቁርዓን ነው። ከጎዳናዎች ሁሉ ቅኑ ጎዳና የነብዩ ሙሐመድ ነው” (ኢብን ማጃህ)
“እናንተ ያመናችሁ ሆይ! (መልክተኛው) ሕያው ወደሚያደርጋችሁ እምነት በጠራችሁ ጊዜ ለአላህና ለመልክተኛው ታዘዙ። አላህም በሰውየውና በልቡ መካከል የሚጋርድ መኾኑን ወደርሱም የምትሰበሰቡ መኾናችሁን እወቁ።” (አል-አንፋል 8፤24)
ፅኑ ሙስሊሞች የመልዕክተኛውን መንገድ አጥብቀው መያዝና የእርሱን ፈለግ መንገዳቸው አድርገው መያዝ ይጠበቅባቸዋል። ምክንያቱም የረሱልን ጎዳና መከተል ህያው እንደሚያደርጋቸው ጠንቅቀው ያውቃሉና።
አላህን የሚፈራ እና የርሱን ውዴታ ለማግኘት የሚጥር ሰው የመልዕክተኛው ታማኝ ተከታይና እርሱን በዕምነትና በስነ-ምግባር የሚመስል መሆን አለበት። ይህ ደግሞ የሚሳካው ቁርዓንን አጥብቀን ስንይዝና የነብዩን (ሰ.ዐ.ወ) ሱና መተግበር ስንችል ብቻ ነው።
እኛ በፍላጎት ደረጃ የተሻልን ነበርን። በሶስት ጨዋታ አለማሸነፋችን እና ጎል አለማስቆጠራችን ተጨዋቾቼ ላይ የቁጭት ስሜት ፈጥሯል። ስለዚህ የነበረን የማሸነፍ ፍላጎት እና ጉጉት በጨዋታው ከእነሱ እንድንሻል አድርጎናል። የእነሱን ማንነት እስከምናቅ ጊዜ ድረስ ጎል አለማግባታችን ጥሩ ነው። ልክ የእነሱን አጨዋወት ካየን በኋላ መጫን እንዳለብን ተማምነን ወደ ፊት መጓዝ ጀምረናል።
ቡድኑ በጉዳት እና በቅጣት ተጨዋቾችን እያጣ ነው ያለው። በተለይ ወሳኝ እና ልምድ ያላቸውን ተከላካዮች ባለፉት ጨዋታዎች አተናል። አሁን ቡድኔ ውስጥ ወጣት ተጨዋቾች በአብዛኛው ስላሉ የልምድ አለመኖር ጉዳይ ሊኖር ይችላል። ወደፊት ግን ለእነዚህ ወጣት ተጨዋቾች ልምድ ሰተን በራስ መተማመናቸውን እናሳድጋለን። እስከዛ ግን የውጤት መበላሸትም ሊመጣ ይችላል። ሊጉ ገና ቢሆንም እኛ የምንፈልገው የመጀመሪያ ዙሩን ከወራጅ ቀጠና ውጪ ባለ ደረጃ ማጠናቀቅ ነው። በሁለተኛ ዙር ሊጉ እየተጠናከረ ስለሚሄድ ያኔ ጫና ውስጥ እንዳንገባ ነው ስራዎችን ቀድመን ለመስራት እየሞከርን ያለነው።
እነሱ ይዘውት በመጡት ነገር አሸንፈውን ወተዋል። በጨዋታው በቀረቡበት መንገድ እንደሚመጡ መጀመሪያ እናውቅ ነበር። ይህንንም ተከትሎ ለተጨዋቾቼ ስራዎችን ሰጥቼ ነበር። ነገር ግን የሰጠውት ስራ በተጨዋቾቼ ምንም ሊተገበር አልቻለም። ምናልባት ይህ ጉዳይ ከጉጉት የመጣ ሊሆን ይችላል። በአጠቃላይ ግን በመልሶ ማጥቃት እና ያገኙትን አጋጣሚ በአግባቡ በመጠቀማቸው አሸንፈውን ወተዋል። እኛ የእነሱን ታክቲክ ማሸነፍ አልቻልንም፣ እነሱ ደግሞ የኛን ታክቲክ በልጠው ጎል አስቆጥረውብናል። እንደ ውጤት ይዘው በመጡት ነገር ማሸነፋቸው ይገባቸዋል። ነገር ግን እኛ በእንቅስቃሴ የተሻልን ነበርን። ከምንም በላይ ግን የተከላካይ መስመሬ ላይ ትልቅ ችግር አለ።
የሚመጡትን የመልሶ ማጥቃት አጋጣሚዎች ማስቆም አልቻልንም። ሁለቱንም ጎሎች አንድ አጥቂ ነው ያገባብን። ይህንን አንድ አጥቂ ደግሞ የእኔ 4 ተከላካዮች በጋራ ማስቆም አልቻሉም። በአጠቃላይ የተከላካይ መስመሬ ላይ ትልቅ ጥያቄ አለ።
ቀጣዩ ጨዋታ ከቅዱስ ጊዮርጊስ ጋር ነው። ይህ ጨዋታ ደግሞ በጣም ከባድ ጨዋታ ነው። ተሸንፈህ እና አሸንፈህ ስትሄድ ያለው ስሜት የተለያየ ነው። ነገር ግን ባሉኝ ተጨዋቾች ስህተቶቻችንን ለመቅረፍ ሞክረን ለጨዋታው እንቀርባለን።
ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እስራኤል ብሰሉስ 11 ነሓሰ ኣብ ዘሕለፎ ትእዛዝ፣ ኣብ ክፉት ቤት ማእሰርቲ ሖሎት ንልዕሊ ሓደ ዓመት ተታሒዞም ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝርከብዎም ሓተቲ ዑቕባ ኣብ ውሽጢ 15 መዓለታት ክልቀቑ ጸዊዑ።
ኣብ ሖሎት ተታሒዞም ካብ ዘለዉ 1700 ሓተቲ እቶም ኣስታት 1200 ልዕሊ ሓደ ዓመት ዝጸንሑ ብምዃኖም፣ ካብ ዝግባእ ንላዕሊ ተቀይዶም ኣለዉ ብዝብል’ዩ እቲ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ክልቀቑ ኣዘዙ።
እቲ ቤት ፍርዲ፣ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ሓተቲ ዑቕባ ኣስታት ክልተ ዓመት ኣብ ክፉት ቤት ማእሰርቲ ሖሎት ክተሓዙ መንግስቲ እታ ሃገር ወሲድዎ ንዘሎ ውሳኔ’ውን ተቃዊምዎ።
ፕረዚደንት ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እስራኤል ሚርያም ናኦር ኣብ ዝጸሓፈቶ ደብዳቤ ድማ፣ ሓተቲ ዑቕባ ንነዊሕ ግዜ ኣብቲ ክፉት ቤት ማእሰርቲ ክተሓዙ፣ ቅዋም እታ ሃገር ዝፈቐድ ከምዘይኮነ ጠቒሳ።
“ናጽነት ደቂ ሰብ፣ መሰረት ምንባርን ህይወትን’ዩ፣” ዝበለት እታ ፕረዚደንት፣ ንመዓልቲ’ውን ትኹን እዚ መሰረታዊ ነገረ እዚ ዝሰኣነ ሰብ መሰሉ ከምዝተመንዘዐ ኣዘኻኺራ።
መንግስቲ እስራኤል ብዛዕባ’ቲ ብላዕለዋይ ቤት ፍርዲ እታ ሃገር ተመሓላሊፉ ዘሎ ትእዝዛ፣ እንታይ ይግብረመልሲ ክህበሉ’ዩ፣ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ካልኦት ወገናትን ብዓቢኡ ድማ ስደተኛታት ብሃንቀውታ ይጽበዩ ኣለዉ።
መንግስቲ እስራኤል፣ ነቶም ኣብታ ሃገር ተሪፎም ዘለዉ ኣስታት 30 ሽሕ ስደተኛታት ናይ መነባብሮ ሕሰምን ዘይርግኡነትን ብምፍጣር፣ ናብ ዓዶም ክምለሱ ወይ ድማ ናብ ሩዋንዳን ኡጋንዳን ክሰጋገሩ ንምግዳዶም ዝተፈላለየ ውሳኔታት ከምዘሕልፍ ዝፍለጥ’ዩ
ሰሞኑን እንደዋና መነጋገሪያ ሆኖ የሚናፈሰው ዜና ኢትዮጵያ ለዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት(IMF) የድረስልኝ ጥሪ ካቀረበች በኋላ ከገንዘብ ድርጅቱ የ 2.9 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ብድር ለማግኘት ስምምነት ላይ እንደደረሰች ነው። እዚህ ዐይነቱ ስምምነት ላይ ለመድረስ የገንዘብ ድርጅቱ ተጠሪ የሆኑት ወይዘሮ ሶላኒ ጄን አዲስ አበባ ከጥቅምት 29 ጀምሮ እስከ ህዳር 8፣ 2019 ዓ.ም ድረስ እንደቆዩና ከመንግስቱ ተወካዮች ማለትም፣ የኢኮኖሚና የፋይናንስ ሚኒሰተሩና የሚኒስተር ዴኤታው፣ እንዲሁም ከጠቅላይ ሚኒስተሩ ጋር እንደተስማሙ ነው። በታህሳስ 5፣ 2012 በሪፖርተር ጋዜጣ ላይ ታትሞ በወጣው መሰረት ኢትዮጵያ ለዓለም የገንዘብ ድርጅቱ የይድረስልኝ ጥያቄ ያቀረበችው „ከማክሮ ኢኮኖሚ መዛባት ለመላቀቅ“ ነው የሚል ነው። የገንዘብ ድርጅቱ ኤክስኪዩቲቭ ቦርድ ስምምነቱን በመቀበል የብድሩን መሰጠት ሲያፀድቅ፣ ይህ 2.9 ቢሊዮን ዶላር በአንድ ጊዜ የሚለቀቅ ሳይሆን በሶስት ዐመት ውስጥ ቀሰ በቀስ የሚለቀቅና ዕዳውም ከአስር ዐመት በኋላ የሚከፈል ነው። የኢትዮጵያ መንግስት የብድሩን ስምምነት ከፈረመ በኋላ የገንዘብ ድርጅቱ ያኔውኑ 308.4 ቢሊዮን እንድሚለቅ ቃል-ቂዳን ገብቷል። እንደተገነገርን ከሆነ ወለዱ ወደ ዜሮ የሚጠጋ ነው።
ይህንን ዐይነት ስምምነትና ኢትዮጵያም በስምምነቱ መሰረት ከላይ የተጠቀሰውን የገንዘብ መጠን በብድር መልክ ማግኘት በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ባለሙያተኞች አመለካከት „አገሪቱን እስትንፋስ እንደሚሰጣትና ኢኮኖሚውም ወደ ትክክልኛው አቅጣጫ እንደሚጓዝ“ አመልክተዋል። ከዚህ በተጭማሪ „አንድ አፍታ “ ተብሎ በሚታወቀው የዩቱብ ቻናል ላይ ይህንን ጉዳይ አስመልክቶ ለዶ/ር ቆስጠንጢኖስ በረኸተስፋ ከጋዜጠኛው ስለቀረበለት ጥያቄ ሲመልስ፣ የብድሩን አስፈላጊነት ሲያጠናክር፣ በተጨማሪም ምንም ጊዜ ቢሆን ከዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅቱ ትከሻ ለመላቀቅ እንደማንችል አረጋግጧል። ከብድሩ መሰጠት ጋር የሚቀርቡ ሁኔታዎችን አሉታዊ ጎናቸውን-ለምሳሌ እንደገንዘብ ቅነሳ የመሳሰሉት የአገሪቱን የንግድ ሚዛን ለማሻሻል አለመቻል ቢናገርምና፣ አገሪቱ ያላትን ፖቴንሽያል አለመጠቀም የቱን ያህል እንደጎዳን ቢያመለክትም- በተለይም ስለቻይናና ጃፓን የተናገው ግን ትክክል አይደለም። ቻይና እ.አ.አ በ1978 ዓ.ም የገበያ ኢኮኖሚ የጥገና ለውጥ ለማድረግ ከጀመረችበት ጊዜ ድረስ ከዓለም የገንዘብ ድርጅትም ሆነ ከዓለም ባንክ ብድር ወስዳ አታውቅም። ይሁንና ግና በአሁኑ ወቅት የሶስት ትሪሊዮን ዶላር የገንዘብ ክምችት እያላት፣ እንደዚሁም ደግሞ አንድ ቲሪሊዮን ያህል ገንዝብ አፍሳ የአሜሪካንን የመንግስት ቦንድ ብትገዛና፣ ለብዙ የአፍሪካ አግሮች ብድር ብትሰጠም፣ ከኢኮኖሚ ሎጂክ አንፃር ለመግለጽ በሚያስቸግር መንገድ ለአንዳንድ ፕሮጀክቶች ከዓለም ባንክ ብድር ትወስዳለች። የጃፓንን ጉዳይ ስንመለት ደግሞ ዶ/ር ቆስጠንጢኖስ እንዳለው ሳይሆን፣ እ.አ.አ በ2008 ዓ.ም በብዙ የካፒታሊስት አገሮች የፋይናንስ ቀውስ በተከሰተበት ጊዜ የካፒታሊስት አገሮች ለዓለም የገንዘብ ድርጅቱ ማስተላለፍ የነበረባቸውን የገንዘብ ድርሻ መክፍል ያቅታቸዋል። በዚህ ጊዜ የገንዘብ ድርጅቱ(IMF) ከጃፓን መንግስት $ 100 ቢሊዮን እንደተበደረ መረጃዎች ያረጋግጣሉ።
ያም ሆነ ይህ ቻይና፣ ጃፓንና ደቡብ ኮሪያ የራሳቸውን የኢኮኖሚ ፖሊሲ በመቀየስ ነው ውጤታማ ለመሆን የበቁት። በተለይም ጃፓንና ደቡብ ኮሪያ ከሁለቱ እህትማማች ድርጅቶች የኒዎ-ሊበራል ኢኮኖሚ የጥገና ለውጥ እንዲያደርጉ ግፊት ቢደረግባቸውም ሃሳባቸውን አሽቀንጥረው በመጣል በማኑፋክቱር ላይ የተመሰረተና ወደ ውስጥ ያተኮረ የኢኮኖሚ ግንባታ በመከተል አመርቂ ውጤት ሊያገኙ ችለዋል። በቃለ-ጥያቄ ምልልሱ ላይ ይህንን ጉዳይ አስመልክቶ ጋዜጠኛው ታዲያ እነዚህ አገሮች እንዴትና በምን ዐይነት የኢኮኖሚ ፖሊሲ ነው ውጤታማና የተስተካከለ የኢኮኖሚ ዕድገት ለማምጣት የቻሉት? ብሎ አልጠየቀም። ዶከተሩም ይህንን ጉዳይ ሳይብራራ የብድርን አስፈላጊነት ብቻ ነው አስምሮበት ያለፈው። ይህ ዐይነት በደንብ ያልተብራራ ጥያቄና መልስ ብዙ አድማጮችን ሳያደናግር እንደማይቀር በእርግጥ መናገር ይቻላል። በተለይም ደግሞ የእነዚህን ድርጅቶች ሚና በደንብ ላልተከታተለና ዕውነተኛ የኢኮኖሚ ዕድገት ምን መምሰል እንዳለበት ለማይረዳና ላላጠና ሰው የዶክተር ቆስጠንጢኖስ አባባልን አምኖ ሊቀበለው ይችላል። በተለይም ከዓለም የገንዘብ ድርጅትና ከዓለም ባንክ ትክሻ ላይ መላቀቅ አንችልም የሚለው አባባል አሳሳችና በራሳችን ላይ እንዳንተማመን የሚያደርግ ነው። የዶክተሩ አገላለጽ በሳይንስና በቲዎሪ የተደገፈ ሳይሆን የገንዘብ ድርጅቱን (IMF) መንፈስን የሚያዳክም ቅስቀሳና ግፊት የሚያጠናክር ነው። ትችታዊ አመለካከት(Crititical thinking) የጎደለውና በምድር ላይ የሚታዩ ተጨባጭ ሁኔታዎች ለምን በዚህ መልክ ሊገለጹ ይችላሉ? የችግሩስ ምክንያት ምንድነው? በማለት የእነ ዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅቱን ኢ-ሳይንሳዊ ኢኮኖሚክ ፖሊሲ አደገኛነት ለመመርመር የሚቃጣ አይደለም።
ለማንኛውም በህወሃት መሪነት ኢሃዴግ የሚባለው አገዛዝ እ.አ.አ በ1991 ዓ.ም አገራችንን ከተቆጣጠረ በኋላ ኢኮኖሚውን ወደ ነፃ ገበያ ለማሸጋገርና ተወዳዳሪ በመሆን መዛባትን የሚያስወግድ ኢኮኖሚያዊ አወቃቀር እንደሚዘረጋ እ.አ.አ ከ1992 ዓ.ም ጀምሮ „ሰፋ ያለ ያለ የመዋቅር ማስተካከያ ፖሊሲ“ ተግባራዊ እንዳደረገ ይታወቃል። ይሁንና ግን ከ28 ዐመት የነፃ ገበያ ኢኮኖሚ ሙከራ በኋላ የአገሪቱ ኢኮኖሚ ከድሮው በባሰ መልክ እንደተዛባና፣ በተለይም ደግሞ ከፍተኛ የስራ አጥነትና በቀላሉ ሊቀረፍ የማይችል ስር የሰደደ ድህነት በአገራችን ምድር እንደተስፋፋ እናያለን። በሌላው ወገን ደግሞ በጣም ጥቂት ሰዎች የናጠጠ ሀብታም በመሆን እዚህ አውሮፓ ውስጥ ማንም ገዝቶ ሊነዳው የማይችል መኪና ሲነዱና በኑሮ ሲንደላቀቁ ይታያል። ይህም ማለት እንደተነገረንና አምነንም እንድንቀበል በተደረገው መሰረት ተግባራዊ የሆነው ነፃ የገበያ ኢኮኖሚ ጥገናዊ ለውጥ ባለፉት 28 ዐመታት ብሄራዊና ውስጣዊ ኃይል ያለው፣ እንዲሁም ደግሞ እያደገና እየተስፋፋ በመሄድ አገሪቱንና ህዝባችን በፀና መሰረት ላይ እንዲቆሙ የሚያደርጋቸው ኢኮኖሚ ለመዘርጋት እንዳልተቻለ ነው። ይህንን ሁኔታ ለመረዳት በመጀመሪያው ወቅት የተደረገውን ጥገናዊ ለውጥና የዕዳውን ዕድገትና፣ ለምንስ ከውጭ በሚመጣ ብድር የአገራችንን ኢኮኖሚ ማሳደግ እንደማይቻል ለማሳየት እወዳለሁ። በተለይም የዕዳው ዕድገትና የኢኮኖሚው መዛባትና ድህነት መስፋፋት ከዚህ ዐይነቱ ኢ-ሳይንሳዊና ኢ-ብሄራዊ ከሆነ የኢኮኖሚ ፖሊሲ ጋር በጥብቅ የተያያዘ እንደሆነ ለማረጋገጥ እሞክራለሁ።
ወያኔ ስልጣን ከመያዙ በፊትም ሆነ ስልጣን ከያዘ በኋላም የዓለም ኮሙኒቲውን፣ በተለይም ደግሞ የአሜሪካንን ዕርዳታና ድጋፍ ለማግኘት ከፈለገ የግዴታ ከዓለም የገንዘብ ድርጅትና(IMF) ከዓለም ባንክ ጋር መስራት እንዳለበት ነው። ሁለቱ ድርጅቶችም የሚያቅርቡለትን ቅድመ-ሁኔታ ከተቀበለና ተግባራዊ ማድረግ ሲችል ብቻ ነው ዕርዳታና ድጋፍ እንደሚሰጠው የተነገረው።
እንደሚታወቀውና በምዕራቡ ዓለም፣ በተለይም በአሜሪካንና፣ ባጭሩ የዓለም ኮሙኒቲው ተብሎ በሚታወቀው አመለካከት የደርግ አገዛዝ እስከወደቀ ጊዜ ድረስ በአገራችን ምድር ተግባራዊ የሆነው የኢኮኖሚ ፖሊሲ „የሶሻሊስት ወይም የዕዝ ኢኮኖሚ „ ነው የሚል ነበር። ይህ ዐይነቱ የኢኮኖሚ ፖሊሲ በተለይም ከ1945 ዓ.ም በኋላ በአሜሪካን የበላይነት የሚመራውንና በእሱ አቀነባባሪነት እ.አ.አ በ1944 ዓ.ም በብሬተን ውድስ ላይ የፈለቀውንና እንደመመሪያ የሆነውን የኢኮኖሚ ፖሊሲ የሚፃረር እንደመሆኑ መጠን መዋጋትና፣ በሌላ ለአሜሪካንና ለግብረ አበሮቿ በሚስማማውና የእነሱንም ጥቅም በሚያስጠብቀው „ተፈጥሮአዊ በሆነው የነፃ ገበያ ኢኮኖሚ ፖሊሲ“ የግዴታ መተካት ያስፈልጋል ተብሎ የተደረሰበት ስምምነት ነው። በተለይም ወደ ሶቭየት ህብረትና ወደ ግብረአበሮቿ እየተጠጋ የመጣው የደርግ አገዛዝ የአሜሪካንን „የጄኦ ፖለቲካ ስትራቴጂያዊ ጥቅምና“ አገሮችን የማከረባበት ወይም በዘለዓለማዊ ውዝግብ ውስጥ እንዲወድቁ የሚያደርገውን ሴራ የሚቀናቀን ስለሆነ በደርግ የሚመራው „የሶሻሊስቱ ስርዓት“ ወድቆ የአሜሪካኖች አምላኪ፣ ጀርመኖች ደግሞ የእነሱ ጓደኛ(friendly) ብለው በሚጠሩት መንግስት መተካት እንዳለበት አብዮቱ ከፈነዳ ጀምሮ አጥብቀው የሰሩበት ሁኔታ ነው። ይህ ግባቸው እንዲሳካላቸው የተለያየ ስም ያነገቡ የግራም ሆነ የቀኝ አዝማሚያ ያላቸውን የውስጥ ኃይሎች በማስታጠቅና በገንዘብ በመደጎም በአገራችን ላይ ከፍተኛ ዘመቻ አድርገዋል፤ ጦርነትም ከፍተዋል።
በዚህም መሰረት በተለይም እ.አ.አ ከ1980 ዓ.ም በፕሬዚደንት ሬገን አስተዳደርና በወይዘሮ ቴቸር አጋዝኘነት የዋሽንግተን ስምምነት(The Washington Consensus) የሚባለው፣ በተለይም የአፍሪካን አገሮችንና ሌሎችም የሶስተኛው ዓለም ተብለው የሚጠሩ አገሮች እንዲቀበሉት የተዘጋጀው የመዋቅር ማስተካከያ ፕሮግራም(Structural Adjustment Program) ወይም የኒዎ-ሊበራል አጀንዳ ተብሎ የሚጠራው የኢኮኖሚ ፖሊሲ ህወሃት ስልጣን ላይ ሲወጣ እንደ ቅድመ-ሁኔታና የአገሪቱ የኢኮኖሚ ፖሊሲ መመሪያ ሆኖ ቀረበለት። ፖሊሲው ከፀደቀ በኋላ ቀደም ብሎ እ.አ.አ በ1980 ዓ.ም ጋና፣ ቀጥሎ ደግሞ ናይጄሪያና ሌሎች የአፍሪካ አገሮች ተራ በተራ ተግባራዊ የተደረገ ፖሊሲ ነው። ፖሊሲው ጋና ውስጥ ተግባራዊ ከተደረገ ከጥቂት ዐመታት በኋላ ኢኮኖሚዋ እየተሻሻለና ወደ ውስጥ የማምረት ኃይሏ እያደገና የስራ መስክ እየከፈተ የመጣ ሳይሆን ይባስ ብሎ የስራ-አጥ ቁጥር እየጨመረና፣ በዚያው መጠንም የውጭው ንግድ እየተዛባና ዕዳውም እያደገ እንደመጣ ኢምፔሪካል ጥናቶች ያረጋግጣሉ። ስለሆነም የጋና ኢኮኖሚ የባሰውኑ በካካኦ ምርት ላይ ብቻ እንዲመካ በማድረግ ይህ ምርት እየተስፋፋ ይመጣል።
እ.አ.አ በ1989 ዓ.ም በሶቭየት ህብረት የሚመራው የሶሻሊስቱ ግንባር ሲፈራርስ ለአሜሪካንና ለግብረ አበሮቿ ይህን የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲ ተቀባይነት እንዲኖረው ማድረግና አገሮችንም በእነሱ ቁጥጥር ስር በማምጣት በቀላሉ መበወዝ የሚቻልበት ሁኔታ ሊፈጠር እንደቻለ የጊዜው ሁኔታ ያረጋግጣል። በተለይም በፍራንሲስ ፉኩያማ የርዕዮተ-ዓለም ፍጻሜ ተብሎ የተደረሰው መጽሀፍ የሚያረጋግጠው የአሜሪካንን የበላይነት የአፀደቀ እንጂ የኋላ ኋላና ዛሬም እንደምናየው በዓለም አቀፍ ደረጃ የሊበራል ዲሞክራሲን ተግባራዊ ያደረገና፣ በተለይም ኋላ-ቀሩ የሚባሉ አገሮችን ወደ ብልጽግና እንዲያመሩ ያደረገና፣ የካፒታሊዝምን ስልተ-ምርት በተሟላ መልኩ ተግባራዊ እንዲያደርጉ የረዳቸው ፖሊሲ አይደለም። በአንፃሩ ይህ የኒዎ-ሊበራል ፖሊሲ ኢንፎርማል ሴክተር በመባል የሚታወቀውን የተዘበራረቀ ኢኮኖሚ እንዲፈጠር በማድረግ ግልጽነት ያለው የገበያ ኢኮኖሚና በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የሚመካ የካፒታሊስት ኢኮኖሚ እንዲያድግና ህብረተሰቡን እንዲያስተሳስር የሚያስችል የኢኮኖሚ ስርዓት እንዳይገነባ ያገደና የሚያግድ ነው።
ወደ አገራችን ተጨባጩ ሁኔታ ስንመጣ፣ ወያኔ የተቋም ማስተካከያ ወይም የኒዎ-ሊበራል ፖሊሲውን አሜን ብሎ ከተቀበለ በኋላ በዓለም የገንዘብ ድርጅቱ „ፍልስፍና“ መሰረት „ለነፃ ገበያ ኢኮኖሚ ፖሊሲ ተግባራዊነት የሚያመቹና ፍቱን መፍትሄም ሊያመጡ ይችላሉ“ የተባሉት ዝርዝር መሰረታዊ ነገሮች ተግባራዊ ይሆኗሉ። ይህንን ጉዳይ በተለያዩ ጊዜያት እየደጋገምኩ ባቀርብም በአብዛኛዎቹ ዘንድ ይህን ያህልም ግንዛቤ ውስጥ የገባና፣ ዛሬ አገራችን ለምትገኝበት ውድቀትና ለህዝባችን ድህነት ተጠያቂ ለመሆኑ በጭንቅላት ውስጥ የተቀረፀ ሃሳብ ለመሆኑ እጠራጠራለሁ። የሁላችንም አስተሳሰብ ወያኔን በመጥላትና እሱን በማስወገድ ላይ ብቻ ያተኮረ ስለነበርና አሁንም ስለሆነ ከበስተጀርባው ሆኖ የአገራችንን የእኮኖሚ ፖሊሲ ማን እንደሚያወጣና ተግባራዊም እንዲሆን የሚገፋፋው የዓለም ኮሙኒቲው በሚለው ላይ ይህን ያህልም ትኩረት የተሰጠው ጉዳይ አይደለም። በተለይም አሁን በቅርቡ በዶ/ር አክሎግ ቢራራ ዕዳን ወይም ብድርን አስመልክቶ በተለያዩ ድህረ-ገጾች ላይ የቀረበው ጽሁፍ፣ ጸሀፊው ወያኔ ስልጣንን ላይ ከወጣ ጀምሮ ተግባራዊ ያደረገውን የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲና ያመጣውን ጠንቅና፣ የዕዳው መቆለል የመዋቅር ማስተካከያ ፖሊሲው ተግባራዊ ከመሆን ጋር የተያያዘ መሆኑን አንዳችም ቦታ ላይ በፍጹም አያመለክትም። በእሱ አመለካከትና ዕምነት የኢኮኖሚ ዕድገት እንዳለ ሲያምን፣ ይህ ዐይነቱ ዕድገት ምን ዐይነትና ብሄራዊ ባህርይ ይኑረው አይኑረው፣ በሰፊና በፀና መሰረት ላይ የተመረኮዘና ተከታታይነት ያለው ወይም የሌለው ኢኮኖሚ ዕድገት ለመሆኑ ለማሳየት አልጣረም። በተጨማሪም ለዛሬው በአገራችን ምድር ተንሰራፍቶ ለሚገኘው ድህነትና ያልተስተካከለ ዕድገት፣ እንዲሁም በብዙ ከተማዎችና መንደሮች የማዕከለኛው ዐይነት አኗኗር ዘዴ መስፈን ከዚህ ዐይነቱ ሳይንሳዊ መሰረት ከሌለውና ከአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ በመነሳት ሳይሆን የዓለም ኮሙኒቲውን ለመጥቀምና በዓለም አቀፍ ደረጃ የጥቂት የካፒታሊስት አገሮችን የባሰውኑ በሀብት ለማዳበር ከተነደፈው የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲ ጋር በጥብቅ የተያያዘ መሆኑን ለማሳየት ወይም ለማብራራት አልጣረም።
ለማንኛውም በመዋቅር ማስተካከያው ቅድመ-ሁኔታ መሰረት፣ 1ኛ) የኢትዮጵያ ገንዘብ ከዶላር ጋር ሲወዳደር መቀነስ (devalue) አለበት። በዓለም የገንዘብ ድርጅት ዕምነት መሰረት የገንዘቡ መቀነስ የጠቅላላውን ኢኮኖሚ ሁኔታ የሚያንፀንባርቅ ሲሆን፣ ኢትዮጵያም ወደ ውጭ የምትልከውን ምርት በቀላሉ ለመሽጥና ተወዳዳሪ በመሆን የውጭ ምንዛሬ በብዛት ታገኛለች። ይህ በራሱ ደግሞ የውጭ ንግድ ሚዛኑን ጤናማ ያደርገዋል ይለናል። 2ኛ) በመንግስት ቁጥጥር ስር ያሉ ኩባንያዎችና የንግድ ዘርፎችን ወደ ግል ማዘዋወር። ይህ በራሱ ወደ ውስጥ የአገር ውስጥ ከበርቴ ተሳትፎን ከፍ ሲያደርገው፣ በዚያው መጠንም ውድድር ይጦፋል። ስለሆነም ኢኮኖሚው በማደግ የስራ መስክም ሊከፈት ይችላል። 3ኛ) ገበያውን በገበያ ህግ መሰረት፣ ማለትም በአቅራቢና በጠያቂ ህግ መሰረት የዕቃዎች ዋጋ እንዲደነገግ ማድረግ፣ 4ኛ) ስለሆነም መንግስት እንደማህበራዊ በመሳሰሉና፣ አገልግሎቶችና ሌሎች ቁሳቁሶች ላይ የሚሰጠውን ድጎማ ማንሳት አለበት። ወደዚያ የሚፈሰው ገንዘብ ሲነሳ ገንዘቡ ምርታማ ለሆኑ ሀብታሞች ይለቀቃል። 5ኛ) የውጭው ንግድ ልቅ መሆን አለበት። የውጭውን ንግድ ክፍት ወይም ሊበራላይዝ ማደረግ የውጭ ከበርቴዎችን ለመሳብና በአገራችን ምድር መዋዕለ-ነዋይ እንዲያፈሱ ያበረታታቸዋል። በዚህ መልክ ለብዙ መቶ ሺህ ሰዎች የስራ ዕድል ይከፈታል ይሉናል። ስለሆነም እነዚህ ከላይ የተዘረዘሩት ነገሮች ቀስ በቀስ ተግባራዊ ከተደረጉ-ተደርገዋልም- የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ያድጋል፤ ኢትዮጵያም የሰለጠነው ዓለም አካል ትሆናለች፤ ህዝባችንም በደስታ ይፈነድቃል፤ ድህነትም ለአንዴም ለመጨረሻም ጊዜ በማክተም የታሪክ ትዝታ ሆኖ ይቀራል ይሉናል። ከዚህ ስንነሳ ባለፉት 28 ዓመታት ይህ ዐይነቱ የኒዎ-ሊበራል ኢኮኖሚ ፖሊሲ ተግባራዊ አልሆነም የሚል ካለ በግልጽ ወጥቶ መከራከር ይችላል። ለማንኛውም ከላይ የተጠቀሱት የፖሊሲ ዝርዝሮች ተግባራዊ ከሆኑ በኋላ እንደታቀደውና እንደታለመው የአገራችን ኢኮኖሚ አደገ ወይ? ህዝባችንም ከድህነት ተላቀቀ ወይ? አብዛኛውስ ህዝብ የስራ ዕድል አገኘ ወይ? የውጭውስ ንግድ ጤናማ ሆነ ወይ? ዕዳችንም እየቀነሰ ወይም እየጨመረ መጣ ወይ? እነዚህን ነገሮች ታች በዝርዝርዝር እንመልከት።
በመጀመሪያ የገንዘብ መቀነስን እንመልከት። የካፒታሊስት አገሮችን የኢኮኖሚና የአገር ግንባታ ታሪክ ለተከታተለና ላጠና አንዳቸውም የካፒታሊስት አገር ገንዘቡን ከሌላው አገር ጋር በማወዳደር የቀነሰበት(devalue)ጊዜ የለም። ይህ ዐይነቱ ቅነሳ እነ ዓለም የገንዘብ ድርጅት የአፍሪካንና የተቀሩትን የሶሰተኛውን ዓለም አገር ኢኮኖሚዎች ለማዳከም ያወጡት ስትራቴጂ ነው። ድርጅቱ በ1944 ዓ.ም ሲመሰረት ዋናው ዓላማው በየአገሮች ውስጥ እየገቡ በመፈትፈት ኢኮኖሚያቸውን ማዳከም ሳይሆን ለአባል አገሮች አጠቃላዩ የውጭ(BOP) ክፍያቸው ወይም ንግዳቸው ሲናጋ ካለምንም ቅድመ-ሁኔታ የመሸጋገሪያ ብድር መስጠት ብቻ ነው።
ለማንኛውም አንድ አገር የአገሯን ከረንሲ ወይም ገንዘብ ከዶላር ጋር ሲወዳደር ብትቀንስ ወደ ውጭ የምትልከው ምርት በብዛት ይሸጣል የሚለው የተረት ተረት ነው። በመጀመሪያ ደረጃ የዓለም ገበያ ከሚፈልገው ምርት በላይ አይወስድም፤ አይገዛም። ይህ ዐይነቱ የገንዘብ ቅነሳ ሊሰራ የሚችለው አንድ አገር የኢንዱስትሪ ምርቶችን ወይንም ማሺኖችን ለዓለም ገበያ የምታቀርብ ከሆነ ብቻ ነው። ይህ ከሆነ ደግሞ እንደዚህ ዐይነት ጠንካራ ኢኮኖሚ ያላት አገር ገንዘቧን መቀነስ አያስፈልጋትም። አውቶማቲክ ዲቫሊዬሽን የሚሉት ነገር አለ። ይህም ማለት፣ ለምሳሌ በተለያየ ምክንያት፣ ፖለቲካንና ጦርነትን እንዲሁም የኢኮኖሚ ጉዳይን አስመልክቶ፣ ወይም ደግሞ በአሜሪካን የማዕከላዊ ባንክ ወለዱ ከፍ ሲል ዶላር በዓለም ገበያ ላይ ተጠያቂነቱ ከፍ ይላል። በዚህ ጊዜ ዶላር ከኦይሮ ወይም ከጃፓኑ ገንዘብ ጋር ሲወዳደር የልውውጥ ዋጋው ይወደዳል። በዚህ ምክንያት የተነሳ በኦይሮ ክልል ውስጥ ያሉ እንደጀርመን የመሳሰሉ ኢኮኖሚዎች ማሺኖቻቸውንና ሌሎች የኢንዱስትሪ ምርቶቻቸውን፣ ለምሳሌ እንደመኪና የመሳሰሉትን በዚህ ዐይነቱ የገንዘብ ልውውጥ መቀነስ የተነሳ በዓለም ገበያ ላይ ሊሸጡ ይችላሉ። በሌላ ወገን ደግሞ የጀርመንም ሆን የአንዳንድ ኢንዱስትሪ አገሮች የኢንዱስትሪ ምርት ውጤቶች የጠሩና ተወዳጅም ስለሆኑ ለምሳሌ የኦይሮ የልውውጥ ዋጋ ቢጨምርም አስመጪዎች ዐይናቸውን የግዴታ ወደ ሌላ አገር አያዞሩም።
ወደ ጥሬ-ሀብትና የእርሻ ምርት አምራች አገሮች ስንመጣ ግን ሁኔታው የተለየ ነው። እነዚህ ምርቶች በኢንዱስትሪ ውስጥ ስለማይፈበረኩ በተለያየ ደረጃ የሚወጣውን ወጪ ለመተመን አስቸጋሪ ነው። በተጨማሪም የእነዚህ ምርቶች ዋጋ በትላልቅ ኩባንያዎች ወይም ካርቴሎች ተብለው በሚጠሩ ስለሚተመኑ የሚያመርተው ገበሬም ሆነ ነጋዴው የቡናንም ሆነ የሌሎች የጥሬ-ሀብቶችን ዋጋ መተመን አይችልም። በዚህ መልክ ሳይፈበረክና ወደ መጨረሻ ተጠቃሚነት(End product) ሳይለወጥ ወደ ውጭ የሚወጣ የጥሬ-ሀብት የግዴታ ከዐመት ዐመት የንግድ ሚዛኑ እንዲዛባ ማድረጉ ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ውስጥ ደግሞ የአገር ውስጥ ገበያ(Home Market) እንዳያድግ ያግዳል። ይህ ከሆነ ደግሞ አብዛኛው ህዝብ፣ በተለይም ቡና የሚያመርተው ገበሬና በጥሬ-ሀብት ማውጣት ላይ የሚሰማራው ሰራተኛ ከሰላሳና ከአርባ ዐመታት በላይ ቢሰራም ከጎጆ ቤት ኑሮው ለመላቀቅ አይችልም፤ ጥሩ ምግብም መመገብ በፍጹም አይችልም። በገጠሪቱ ኢትዮጵያ የትናንሽ ቡና አምራቾችን የኑሮ ሁኔታ ለተመለከተ ይህ ፖሊሲ ተግባራዊ ከመሆኑ በፊትም ሆነ በኋላ ከ20ና ከሰላሳ ዐመታት በላይ ቡና እያመረቱ ቢሽጡም አዲስና የተሻለ ህይወት መምራት አልቻሉም። በወያኔ ዘመን የዎል ስትሪት ተጠሪ የሆነችውና ብዙ የአፍሪካ የፖለቲካ ኤሊቶችን የምታሳስተውና በነፃ ገበያ ስም እየማለች በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የተመሰረተ ዕውነተኛ ዕድገት እንዳይመጣ እዚህና እዚያ የምትሯሯጠው በዶ/ር ኤሌኒ ገብረመድህን ዋና ተዋናይነት የኮሞዲቲ ገበያ ቢቋቋም የገበሬዎች ገቢ አላደገም፤ ኑራቸውም አልተሻሻለም። ገንዘብ ለማግኘት ሲሉ ብቻ በቡና ተከላ ምርት ላይ እንዲሰማሩ በመደረጋቸው ሌሎች ለምግብ የሚያሰፈልጋቸውን ምርቶች እንዳያመርቱ ተገደዋል። ይህ በራሱ በገበሬው ዘንድ ድህነት እንዲስፋፋና በድብቅ ረሃብ እንዲስቃዩ ለማድረግ በቅቷል። የዚህ ዐይነቱ የኮሞዲቲ ገበያ ተጠቃሚዎች የወያኔ ካድሬዎችና ጥቂት ባለሀብታም የቡና ነጋዴዎች ብቻ ናቸው።
ወደ ሌሎች በመንግስት ቁጥጥር ስር ያሉ ሀብቶችን ወደ ግል ማዘዋወር ስንመለከት በመሰረቱ እንደ ኢትዮጵያ በመሳሰሉ አገሮች ውስጥ የተተከሉ ኢንዱስትሪዎች የማደግና የመባዛት ባህርይ የላቸውም። በተጨማሪም አብዛኛዎቹ የአገልግሎት መስጫዎች ስለሆኑ ለውድድርና ለቴክኖሎጂ ምጥቅት ይህን ያህልም አስተዋፅዖ አያደርጉም። እ.አ..አ ከ1980 ዓ.ም ጀምሮ በተቋም ማስተካከያ ስም በብዙ የሶስተኛው ዓለም አገሮችና በራሽያና በሌሎች ከሶቭየት ህብረት ግዛት የተላቀቁ አገሮች ውስጥ ተግባራዊ የተደረገውን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ስንመለከት የመንግስት ሀብቶች በቀላሉ ከባንኮች ብድር ለማግኘት ለሚችሉ ግለሰቦችና ከመንግስት መኪና ጋር ግኑኝነት ያላቸው ሰዎች እጅ ነው የተላለፉት።
ወደ አገራችን ስንመጣ ኢንዱስትሪዎች፣ የእርሻ ማሳዎች፣ የዕቃዎች ላኪና አስመጪ ኩባንያዎችና ሆቴል ቤቶች ለወያኔ ካድሬዎችና ለአላሙዲን በርካሽ የተሸጡ ናቸው። በተለይም በጊዜው የወያኔ ካድሬዎች ወደ ሶስት ቢሊዮን ብር የሚጠጋ ከባንክ ተበድረው ኩባንያዎችን ከገዙ በኋላ ብድሩን አልከፈሉም። ባጭሩ እንደ ኢትዮጵያ በመሳሰሉት አገሮች ውስጥ በዚህ መልክ ከመንግሰት ወደ ግል የተላለፉት ኩባንያዎች በመሰረቱ የሀብት ዘረፋ የሚካሄድባቸው እንጂ የቴክኖሎጂ ምጥቅት የሚታይባቸው አይደሉም። የወያኔ ካድሬዎችና አላሙዲን የመንግስት ሀብቶችን በርካሽ ዋጋ ከገዙ በኋላ በአጭር አመታት ውስጥ የናጠጡ ሀብታሞች ለመሆን በቅተዋል። ይሁንና ግን በቴክኖሎጂ ላይ የተደገፈና የመባዛት ባህርይ ያለው ኢንዱስትሪና የውስጡን ገበያ ለማሳደግ በሚችል ማዕከለኛና ትላልቅ ኢንዱስትሪዎች ላይ በመሰማራት ተወዳዳሪና የስራ-መስክ ፈጣሪዎች ሊሆኑ በፍጹም አልቻሉም። በአንፃሩ ወደ ውጭ የሚላኩ ስትራትጂክ ምርቶችን በመቆጣጠርና፣ አላሙዲን ደግሞ በበኩሉ ወርቅ በማውጣትና ወደ ውጭ በመላክ የሀብት ዘረፋ ላይ ነው የተሰማሩት። ይህ ዐይነቱ የሀብት ቅብብሎሽና ዘረፋ በአገሪቱ ውስጥ ማፊያዊ ዐይነት ሙስናና የብልግና ኢንዱስትሪ በመስፋፋት የህዝቡ፣ በተለይም የወጣቱ ሞራል በከፍተኛ ደረጃ እንዲበላሽ ተደርጓል። በጥቂት ስዎች እጅ ገንዘብ በከፍተኛ ደረጃ በመከማቸቱና፣ ይህ ገንዘብ ለምርት ክንውን ሳይሆን ለፍጆታ ዕቃ እንዲውል በመደረጉ በሰው ዘንድ የሚኖረውን ጤናማና በሞራል ላይ የተገነባውን ህብረተሰብአዊና የቤተሰብ ግኑኝነት ሊበጣጥሰውና የሰው የእርስ በእርስ ግኑኝነት በገንዘብ እንዲለካ ሊደረግ በቅቷል።፡ በዚህ መልክ ወያኔና ካድሬዎቹ እንዲሁም እንደ አላሙዲን የመሳሰሉት ዘራፊ ነጋዴዎች የአገራችንን እሴት በማበላሸታቸውና የብልግና እንዱስትሪ በማስፋፋታቸው በህግ መጠየቅ የሚገባቸው ነበሩ።
ሌሎች ጉዳዮች ከዚህ የባሱ እንጂ ለአገራችን የኢኮኖሚ ዕድገት ይህንን ያህልም አስተዋፅዖ ያበረከቱ አይደሉም። በተለይም የውጭው ገበያ ልቅ ከመሆኑ የተነሳና ወደ ውስጥ በተፈጠረው አዲስ ዐይነት የፍጆታ አጠቃቀም የተነሳ ከዚህ በፊት ታይተው የማይታወቁ ዕቃዎች በብዛት በመግባት ለንግድ ሚዛኑ መባዛት ከፍተኛ አስተዋፅዖ አበርክተዋል። ባለፉት 28 ዐመታት በአገራችን ምድር የተፈጠረው ልዩ ዐይነት የህብረተሰብ ኃይል በሀብታምና በደሃ መሀከል ያለውን ልዩነት በከፍተኛ ደረጃ አሳድጎታል። ይህ የህብረተሰብ ክፍል ልዩ ዐይነት የፍጆታ አጠቃቀም(Consumption pattern) ከመልመዱ የተነሳ የእሱን የፍጆታ ፍላጎት ለማርካት ሲባል ከፍተኛ የውጭ ምንዛሬ እየፈሰሰባቸው የቅንጦት ዕቃዎች በመግባት የንግድ ሚዛኑ እንዲዛባ ለማድረግ በቅተዋል። ይህ ብቻ ሳይሆን ውሃ በተትረፈረፈበት አገር ሃይላንድ ወተር የሚባል በፕላስቲክ የታሸገ ውሃ በማስገባት ከፍተኛ የውጭ ምንዛሪ እንዲባክን እየተደረገ ነው። ከዚህ በተጨማሪ አገሪቱ ከምትፈልገውና ከምትችለው በላይ አዲስ የፍጆታ አጠቃቀም የለመደውን የህብረተሰብክፍልና ከውጭ የሚመጣውን ዲፕሎማትና አንዳንድ ጎብኝዎችን ለማርካት ሲባል ባለአራትና ባለአምስት ኮከብ ሆቴል ቤቶች ተሰርተዋል። ሼራተንና ስካይላይት፣ እንዲሁም ራማዳ የሚባሉት ሆቴል ቤቶች በአደጉ የካፒታሊስት አገሮች እንኳ የማይታዩ ናቸው። እነዚህን የመሳሰሉ የቅንጦትና የመባለጊያ ሆቴል ቤቶችን ለመስራት ከውጭ ልዩ ልዩ ዕቃዎች፣ በተለይም ፊኒሺንግ ማቴሪያልስ ይገባሉ። እነዚህና ምንም ጥራት ሳይኖራቸው ከቻይናና ከሌሎች አገሮች የሚገቡት አላስፈላጊ ዕቃዎች የአገሪቱን የውጭ ምንዛሪ በከፍተኛ ደረጃ ለመጋራት በቅተዋል። ማሽኖችን ለማስመጣትና ኢንዱስትሪዎችን ለመትከል ጠቀሜታ ላይ ሊውል ይችል የነበረው የውጭ ከረንሲ በዚህ መልክ በቅንጦት የፍጆታ ዕቃዎች ላይ እንዲውል ያደርጋል።
ከዚህ በላይ የህዝብ ፍላጎትን ለማሟላትና የአገሪቱን የውስጥ ገበያ ለማሳደግ ሳይሆን የካፒታሊስት አገሮችን፣ በተለይም የአውሮፓን አንድነት ፍላጎት ለማሟላት ሲባል ወደ አስር የሚጠጉ የስኳር ፋብሪካዎች ከፍተኛ የውጭ ምንዛሪ ፈሶባቸው ተተክለዋል። የስኳር ፋብሪካዎችን ቢያንስ 16 ሰዓት ያህል በ70% ካፓሲቲ እንዲያመርቱ ለማድረግ የግዴታ በብዙ ሺህ ሄክታር መሬት ላይ የሽንኮራ አገዳ መተከል አለበት። እንደሚታወቀው የሽንኮራ አገዳ ተከላ በብዛት ከመሬት ውስጥ ውሃን ስለሚመጥ በአካባቢው ላይ ድርቀትን ሊያስከትልም እንደሚችል ጥናቶች ያረጋግጣሉ። የስኳር ፋብሪካዎችን ለመትከል የእኮኖሚክ ኮሚሽን ፎር አፍሪካ እንደተሳተፈበት በዋና ኢኮኖሚስትነት ተቀጥሮ አዲስ አበባ ውስጥ ለብዙ ዐመታት ሲሰራ የነበረ ጀርመናዊ ነግሮኛል። ከሰውየም ጋር ብዙ ሰዐታት ተጨቃጭቀናል። ይህ ዐይነቱ ምክር አሳሳችና እንደ ኢትዮጵያ ያሉ አገሮችን የባስውኑ የደሃ ደሃ እንደሚያደርጋቸው ነግሬዋለሁ። በመሰረቱ ከስኳር ምርት በፊት የሰፊው ህዝብ ፍላጎት መሟላት ያለበት ብቻ ሳይሆን ጤናማ አስተሳሰብ ያለው ምሁር ወይም ኢኮኖሚስት አንድን መንግስት መምከር ያለበት ለአገር ዕድገት በሚያመቹ ዘርፎች ላይ እንዲሰማራ ነው መገፋፋት ያለበት በማለት አመለካከቱንና አሳሳች አስተሳሰቡን ነግሬዋለሁ። በዚህ መልክ እሱን የመሳሰሉ ኤክስፐርት ነን ባዮች ባለፉት 28 ዐመታት የአገራችንን የፖለቲካና የኢኮኖሚ ኤሊት ለመቆጣጠርና ተፅዕኖ ሊያሳድሩበት ችለውል። እንደነፃ ሰው ትክክል ነው ብሎ በሚያምነው አስተሳሰብ እንዳይመራና በምድር ላይ የሚታዩ ነገሮችን ማንበብና መተንተን እንዳይችል አድርገውታል። በዓለም አቀፍ የአገዛዝ ሂራርኪ ውስጥ እንዲካተት በማድረግ ተንሳፎና ሰውን እየናቀ እንዲኖር ለመደረግ በቅቷል። ስለሆነም እነዚህንና ሌሎች የማባዛት ባህርይ የሌላቸው እንደኮካላና የቢራ ፋብሪካ ተከላዎችና ገብስም ከውጭ ለማምጣት የሚፈሰው የውጭ ከረንሲ፣ በአንድ በኩል የውጭ ንግድ ሚዛኑን ሲያዛቡ፣ በሌላ ወገን ደግሞ የውጭ ዕዳን ለመክፈል የሚያስችሉ የምርት ክንዋኔዎች እንዳይስፋፉ መሰናክል ለመሆን በቅተዋል። ከዚህ በተጨማሪ $500 ሚሊዮን የሚገመት ስንዴ በዐመት ከውጭ ይመጣል። ሰሊጥና ኑግ እንዲሁም ተልባና ሌሎች ለዘይት ጭመቃ የሚያገለግሉ የቅባት እህሎች በሚመረትበት አገር አገሪቱ በዐመት የምግብ ዘይት ከውጭ ለማስመጣት ቢያንስ $ 400 ሚሊዮን ታወጣለች። ከውጭ የሚመጣው የፓልም ዘይት ደግሞ የቱን ያህል በሰው ህይወት ላይ የጤንነት ቀውስ እንዳስከተለ የሚታወቅ ጉዳይ ነው። ባለፉት 28 ዐመታት ከውጭ በሚመጣ ምግብና ዘይት የብዙ ሺህ ሰዎች ጤንነት ለመቃወስ ችሏል። የስኳርና የኩላሊት በሽታዎች መስፋፋት፣ ነቀርሳና ሌሎች ከምግብ ለውጥ ጋር የተያያዙ በሽታዎች ከዚህ ዐይነቱ ልቅ የሆነ የውጭ ንግድ ጋር የተያያዙ ናቸው። ኢትዮጵያ የዓለም ንግድ አባል ከሆነች ደግሞ ሁኔታው ከዚህ ይብሳል እንጂ የሚሻሻል አይደለም። አገራችን የዓለም ንግድ አባል እንድትሆን መንግስትና ተወካዮቹ ሌት ተቀን እንዲሚሰሩ ነግረውናል። ለማንኛውም ወያኔ የመንግስቱን መኪና በሚቆጣጠርበት ዘመን የስንዴውንም ሆነ የዘይቱን ገበያ የሚቆጣጠረውና የትርፍ ትርፍ የሚያካብትበት መንገድ ነበር።
ከዚህ ስንነሳና የአገራችንን የውጭ ንግድ መዛባትና የዕዳውን መቆለል ስንመለከት ይህንን ያህልም ሊደንቀን በፍጹም አይችልም። የውጭ ዕዳውን ዕድገት ስንመለከት እ.አ.አ በ1981 ዓ.ም 1.6 ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር ነበር። ይህ ዕዳ እ.አ.አ በ1995 ዓ.ም ወደ 9.8 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ያድጋል። እ.አ.አ በ2008 ዓ.ም በጂ ስምንት ስብሰባ ላይ በተደረገው ስምምነት መሰረት በከፍተኛ ዕዳ ለተጠቁ አገሮች የዕዳ ቅነሳ ሲደረግ ይህ ዕድል ለኢትዮጵያም ይደርሳታል። በዚህ መሰረት የዕዳው መጠን ወደ 2.9 ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር ይቀንሳል። ይሁንና ግን ይህ ዕዳ በ2014 ዓ.ም ወደ 15.9 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ይተኮሳል። በአሁኑ ወቅት ዕዳው አንዳንዶች ጥናቶች እንደሚያመለክቱት $ 30 ቢሊዮን ደርሷል ሲሉ፣ ሌሎች ደግሞ ወደ $50 ቢሊዮን ያስጠጉታል። የዕዳን ጉዳይ አስመልክቶ ሯጩ ኃይለ ገብረስላሴ በአንድ የሰላምና የመግባባት ስብሰባ ላይ ንግግር ሲያደርግ የአገራችን ኢኮኖሚ ዕድገት በውጭ ብድር የተደገፈና ሀብታችንም በአራጣነት እንደተያዘ ለታዳሚው ሰው በቀላልና በሚገባ መልክ አስቀምጦታል።
ያም ሆነ ይህ እዚህ ላይ መነሳት ያለበት ጉዳይ ኢትዮጵያ የኒዎ-ሊበራል ኢኮኖሚ ፖሊሲውን እንድትቀበልና ተግባራዊ እንድታደርግ ጫና ሲደረግባት ኢኮኖሚውን ከመዛባት ለማዳንና ወደ ሚዛናዊነት ደረጃ ለማምጣት ነው የሚል ነበር። ይህ መሆኑ ቀርቱ ከ28 ዐመት በኋላ የባሰውኑ ተዛብቶና በቀላሉ ሊቀረፍ የማይችል የባህል፣ የስነ-ልቦናና የማህበራዊ ቀውስ አስከትሎ የገዢ መደቡን ጭንቅላት እንኳን ሊያደበዝዘው በቅቷል። ይሁንና ግን ለእዚህ ዐይነቱ ውድቀትና አገር መከስከስ ምክንያቱ ምንድነው? ማንስ ነው ተጠያቂው? ብሎ የሚጠይቅ አንዳችም የተገለፀለት ኃይል የለም። ጥያቄ ማንሳትና መከራከር እንደወንጀል በሚቆጠርበት አገር ውስጥ ስልጣን ላይ የተቀመጡትና አማካሪዎቻቸውም፣ እንዲሁም ደግሞ የውጭ አማካሪዎች ተብዬዎች አንድን አገር በቀላሉ የማትወጣው ማጥ ውስጥ ይከቷታል። ከብርሃን ይልቅ ጨለማ፣ ከኑሮ መሻሻልና የተስተካከለና አገርን ከሚያስከብር ዕድገት ይልቅ ኋላ-ቀርነትና ድህነት የዚህ ዐይነቱ ኢ-ሳይንሳዊና ፍልስፍና አልባ የሆነ ፖሊሲ ውጤቶች ናቸው።
ወደ አሁኑ የብድር ጉዳይ እንምጣ። የዓለም የገንዘብ ድርጅቱ ልዑካን ብድሩን ለመስጠት ያቀረቡት አምስት ቅድመ-ሁኔታዎች ናቸው። አምስቱንም ቅድመ-ሁኔታዎች ለተመለከተና የሶይሎጂና የኢኮኖሚ ታሪክን ላጠና ምሁር አምስቱም-ቅድመ ሁኔታዎች በምንም መልካቸው የኢትዮጵያን ሁኔታ የሚያንፀባርቁ አይደሉም። የቴክኖክራቶች ውጥንቅጦች እንጂ ከአገሪቱ ተጨባጭ ሁኔታ በመነሳትና በዐይን የሚታየውን፣ በአዲስ አበባም ሆነ በአገር አቀፍ ደረጃ እየተዘዋወሩ በማየትና በቲዎሪ ደረጃ በመተንተንና ምክንያቶቻቸውን በማወቅ የተነደፈ ፖሊሲ አይደለም። ባጭሩ የሚሉን የገንዘብ ልውውጡ ጉዳይ በጠያቂና በአቅራቢ እንዲወሰን፣ በመንግስት ቁጥጥር ስር ያሉ ኢንዱስትሪዎችም ሆነ የአገልግሎት መስጫዎች አሁንም ወደ ግል መዘዋወር አለባቸው፤ የፋይናንስ ገበያውን ልቅ ማድረግና የውጭ ከበርቴዎች መጥተው እንደፈለጋቸው ይዋኙ የሚሉ ናቸው። ለምሳሌ የገንዘቡ ልውውጥ ለገበያው ቢለቀቅ የባሰ የዋጋ ግሽበትን ያስከትላል። አንዳንድ የውጭ ኤክስፐርቶች እንደሚሉን ከሆነ የኢትዮጵያ ብር አሁንም ቢሆን ቢያንስ 25% ከሚገባው በላይ የተተመነ ሰልሆነ ይህን ያህል መቀነስ አለበት ይላሉ። ከዚህ በተረፈ የፋይናንስ ገበያውን ለውጭ ከበርቴዎች ልቅ ማድረግ ኢትዮጵያ ያለባትን ውስጣዊ የተቋም ችግርና(structural crisis) በአጠቃላይ ሲታይ ድህነትንና ኋላ-ቀርነትን በፍጹም ሊቀርፍ የሚችል አይደለም። በዶ/ር ቆስጠንጢኖስ ዕምነት የፋይናንስ ገበያው መሻሻል እንደ ሆንግኮንግና ዱባይ በኢኮኖሚ ያሳድገናል። በእኔ ዕምነት ግን የውጭ ከበርቴ ወደ አንድ አገር ሄዶ ኢንቬስት ለማድረግ ሲፈልግ የአንድን አገር ኢኮኖሚ ለማሳደግና የማህበራዊ ሁኔታውን ለማሻሻል ሳይሆን ትርፍ ለማግኘት እችላለሁ ብሎ በማስላት ብቻ ነው። ለምሳሌ የሆንግኮንግን ሁኔታ ስንመለከት የፋይናንስ ኢንዱስትሪው በከፍተኛ ደረጃ የተስፋፋበትና አብዛኛው ህዝብ ደግሞ ወደ ድህነት የተገፈተረበትን ሁኔታ እንመለከታለን። አንድ ተራ ሰው በሚያገኘው መጠነኛ ገቢ ቤት ተከራይቶ ለመኖር የማይችልበት አገር ነው። አብዛኛዎቹ የአሜሪካንና የቻይና የገንዘብ ኩባንያዎች ከሆንግኮንግና ከአንዳንድ አገሮች በመሆን የብዙ አፍሪካ አገሮችን የጥሬ ሀብቶች የሚቆጣጠሩባቸው መሳሪያዎች እንጂ በየአገሩ ለተስተካከለ ዕድገት፣ ለቴክኖሎጂና ለሳይንስ ምጥቀትና ለስራ መስክ መከፍት ይህን ያህልም አስተዋፅዖ የሚያበረክቱ አይደሉም። ይልቁንስ በሀብታምና በደሃ መሀከል ያለው ልዩነት እንዲሰፋ ማድረጋቸው ብቻ ሳይሆን፣ ኢ-ምሁራዊ፣ ኢ-ሳይንሳዊና ፍልስፍና-አልባ ስርዓት በማስፋፋት ልዩ ዐይነት ያልታቀደ የህብረተሰብና የማህበራዊ ቀውስ እንዲፈጠር ያደርጋሉ። ይህ ጉዳይ በእነዚህ አገሮች ብቻ ሳይሆን በእነ ብላክ ሮክ- አንደኛውና ትልቁ የአሜሪካ ፋይናንስ ኢንዱስትሪና የብዙ አገሮችን ኢኮኖሚ በመቆጣጠር ችግር የሚፈጥር ነው- አገር አሜሪካ ውስጥ በጉልህ የሚታይና በብዙ መቶ ሺህ የሚቆጠሩ ሰዎች መኖሪያ ቤት አጥተው በብርድና በሃሩር ውጭ የሚያድሩበትንና የሚኖሩበትን ሁኔታ እንመለከታለን።
ከዚህ ስንነሳ የዶ/ር አቢይ አገዛዝ ያገኘው ብድርና ቅድመ-ሁኔታዎችን ተግባራዊ ማድረጉ የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ አንድም እርምጃ ወደፊት ፈቀቅ አያደርገውም። አገራችንም በኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲ አማካይነት ወደ ብልጽግና ለመሸጋገር በፍጹም አትችልም። በአንፃሩ ድህነቱና ማህበራዊ ቀውሱ ይሰፋል። ያለፈውን የ28 ዐመት የኢኮኖሚ ፖሊሲ ውጤት ስንመለከት በዛሬው ወቅት በአገራችን ምድር በጉልህ የሚታዩት የማህበራዊና የስነ-ልቦና ቀውሶች የፖሊሲው ውጤቶች ናቸው። የሌብነት መብዛት፣ የሙስና መስፋፋት፣ በምግብ ነክ ነገሮች ላይ ለጤንነት ጠንቅ የሆኑ ነገሮችን ማስገባት፣ የሴተኛ አዳሪነት መስፋፋት፣ የጨአት መቃምና የሌሎች ዕፆች ሱሰኛ መሆን፣ ማጅራች መችነት መስፋፋት፣ ህብረተስብአዊ እሴቶች መበጣጠስና፣ ሀብታም ነኝ የሚለውና አገዛዙ ርህራሄ አልባ መሆንና፣ አገሪቱ ወዴት እንደምትጓዝ ማየት አለመቻል… ወዘተ. እነዚህ ሁሉ የኒዎ-ሊበራል ኢኮኖሚ ፖሊሲው ውጤቶች ናቸው። ምክንያቱም እደዚህ ዐይነት የኢኮኖሚ ፖሊሲዎችና ተግባራዊነታቸው በሰው አዕምሮ ወይንም መንፈስ ላይ ከፍተኛ አሉታዊ ተፅዕኖ ስለሚኖራቸውና የግዴታ ልዩ ዐይነት የህብረተሰብ አሰላለፍን ስለሚፈጥሩ ነው። ከላይ የተጠቀሱት ህብረተሰብአዊ ቀውሶችና መመሰቃቀሎች በብዙ የላቲንና የማዕከለኛው አሜሪካና የአፍሪካ አገሮች በጉልህ የሚታዩና አገዛዞችን የሚያተራምሱና፣ በሌላ ወገን ደግሞ እራሳቸው አገዛዞች በደነደነ ልብ በህዝብ ላይ ጦርነት በማወጅ ህዝብና አገዛዞች ፍጥጫ ውስጥ የገቡበትን ሁኔታ እንመለከታለን። በዚህም ምክንያት የተነሳ የየአገሩ አገዛዞች የህዝብ አለኝታና ዕውነተኛና ለሰፊው ህዝብ የሚጠቅምን የተስተካከለ ዕድገት የሚያመጡ ኃይሎች ከመሆን ይልቅ ወደ ዘራፊ መንግስታትነት በመለወጥ ህዝቦቻቸውን መቀመጫና መላወሻ ያሳጡበትን ሁኔታ እንመለከታለን። ፈላስፋዎች እንደሚሉን አንድ ነገር ካለ አንዳች ምክንያት እንደማይፈጠር ሁሉ፣ ዛሬ በአገራችን ምድር ያለው የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚ፣ የማህበራዊ፣ የባህልና የስነ-ልቦና ቀውስ የዚህ ዐይነቱ ኢ-ሳይንሳዊና ፍልስፍናዊ አልባ ፖሊሲ ውጤት ነው። ከዚህ ውጭ ማሰብ አንድ ህብረተሰብ በምን ዐይነት ህጎች እንደሚተዳደርና እንደሚገዛ አለማወቅ ነው። ይህንን ትተን በብዙ የሶስተኛው ዓለም አገሮች ውስጥ ያለውን ትርምስ ለመረዳት ዕዳ ከግሎባል ካፒታሊዝም ጋር እንዴት እንደተቆላለፈ እንመልከት።
በላቲን አሜሪካና በአንዳንድ የማዕከለኛው የአሜሪካ አገሮች በ1980ዎቹ ዐመታት የተከሰተውን የዕዳ ቀውስ በመባል የሚታወቀውን፣ በአፍሪካ ምድር ውስጥ ከ1970ዎች ዐመታት ጀምሮ እየተቆለለ የመጣውን ዕዳና፣ ከዚህም በላይ ደግሞ ከ1970ዎቹ መጨረሻ ጀምሮ የዓለም የገንዘብ ድርጅት ሚና መለወጥና በየአገሮች ውስጥ እየገባ ፖሊሲ አርቃቂ መሆኑን ለመረዳት የግዴታ ወደ ኋላ መለስ ብለን አንዳንድ ነገሮችን መመልከቱ ጉዳዩን ግልጽ ያደርገዋል። በተለይም ደግሞ ለምን ዶላር ዋናው የመገበያያና የሀብት ክምችት መሳሪያ ወይም ገንዘብ እንደሆነና በአብዛኛው የሶስተኛው ዓለም አገሮች ኤሊት ላይ የመንፈስ ተፅዕኖ ለማሳደር እንደበቃ አንዳንድ ነገሮችን መገንዘቡ ክፋት የለውም።
እንደሚታወቀው የሁለተኛው ዓለም ጦርነት ሊገባደድ ሲል በቀጥታ በጦርነት ውስጥ ያልተሳተፈው አሜሪካ የእንግሊዝን የበላይነት ቦታ እንደሚይዝ ግልጽ ነበር። በዚህም ምክንያት የተነሳ ጦርነቱ ከተገባደደ በኋላ የዓለምን ኢኮኖሚ በአዲስ መልክ ለማቀናጀት በ1944 ዓ.ም የእንግሊዙ ተጠሪ ጆን ኬይንስና የአሜሪካኑ ተጠሪ ኋይትስ ብሬተን ውድስ ከተማ ላይ ይገናኛሉ። ሃሳቦችን ከተለዋወጡ በኋላ እንግሊዝ ከእንግዲህ ወዲያ የኃያል መንግስትነትን ሚና ለመጫወት እንደማትችል የተረዳው ኬንይስ የአሜሪካን ዶላር ዋናው የመገበያያና የሀብት ክምችት መሳሪያ እንዳይሆን አጥብቆ ይከራከራል። በእሱ ዕምነትም ከማንኛውም ኃያል መንግስት ቁጥጥር ውጭ የሆነ አርቲፊሻል ገንዘብ፣ እሱ ባንኮር(Bancor) ብሎ የሚጠራውና በተለያዩ አገር ገንዘቦች የሚደገፍ ተግባራዊ መሆን እንዳለበት ይናገራል። በተጨማሪም በውጭ ንግድ ትርፋማ የሆኑ አገሮች የንግድ ሚዛናችው ለሚዛቡ አገሮች ካለምንም ቅድመ-ሁኔታ የመሸጋገሪያ ብድር እንዲሰጣቸው ቢከራከርም ሃሳቡ ውድቅ ይሆናል። በመጨረሻም በጉልበት የአሜሪካኑ ዶላር የዓለም የመገበያያና የሀብት መከማቻ ገንዘብ እንዲሆን በመደረግ ይህ ገንዘብ በወርቅ የሚደገፍ ይሆናል። በክረንሲ ከረጢት ውስጥ የተካተቱት አራት የሚያህሉ አገሮች ብቻ በንግድ ልውውጥ አማካይነት የሚያገኙትን ትርፍ ዶላር በወርቅ መቀየር እንደሚችሉ ስምምነት ላይ ይደርሳሉ። አሜሪካ ይህንን ዕድል በመጠቀም ካለው ተጨባጭ ኢኮኖሚ አወቃቀር ባሻገር በዓለም አቀፍ ደረጃ በዶላር አማካይነት ከፍተኛ የሆነ የኢኮኖሚ፣ የፖለቲካና የሚሊታሪ ተፅዕኖ ማሳደር ቻለ።
ይሁንና ግን ከ1960ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ በተለይም ጃፓንና ጀርመን ወደ ውጭ በሚልኩት ዕቃ ተወዳዳሪ እየሆኑና አሜሪካንን እየተቀናቀኑ ይመጣሉ። በስምምነቱ መሰረት በተለይም ፈረንሳይና አንዳንድ የከረንሲ ከረጢት ውስጥ የተካተቱት አገሮች በንግድ ሚዛናቸው ትርፋማነት ያከማቹትን ዶላር በወርቅ ለመለወጥ ይፈልጋሉ። አሜሪካም ከ1970ዎቹ ዓ.ም ጀምሮ ይህንን ማድረግ እንደማይችልና ወርቁም እየተሟጠጠ እንደመጣ ይናገራል። ስለሆነም ስምምነቱ በመሰረዝ ከ1971 ዓ.ም ጀምሮ ዶላርን በወርቅ ለመለወጥ እንደማይችል ያበስራል። በ1973 ዓ.ም ደግሞ የታወቁ ከረንሲዎች ቋሚ መሆናቸው ቀርቶ በጠያቂና በአቅራቢ የሚወሰኑ ይሆናሉ። በዚህ ዐመት የተከሰተው የዘይት ዋጋ መናርና፣ የብዙ የካፒታሊስት አገሮች ኢኮኖሚም በጣም እየቀዘቀዘ መምጣት የካፒታሊስት አገሮችን ልዩ ስትራቴጂ እንዲያወጡ አስገደዳቸው። ከዚህም በላይ የቬትናምን ጦርነት ፋይናንስ ለማድረግ በብዛት የሚታተመው የአሜሪካን ዶላር በዓለም አቀፍ ደረጃ ይስፋፋል። ይሁ ሁኔታ የገንዘብ ልውውጥ በአቅራቢና በጠያቂ እንዲወሰን መደረጉ አንዳንድ ባንኮችን አዲስ ስትራቴጂ እንዲቀይሱ ያስገድዳቸዋል። በተለይም ከመንግስት ቁጥጥር ውጭ የፋይናንስ ኢንዱስትሪ ለንደንና ሌሎች ኦፍ ሾር በመባል የሚታወቁ አገሮች እራሱን የቻለ ኢንዱስትሪ ሆኖ ብቅ ይላል። ከዘይት ሽያጭም የተገኘው ዶላር ወደዚሁ የፋይናንስ ገበያ ያመራል። በዚህ መልክ ራሱን ችሎ ብቅ ያለው የፋይናንስ ካፒታል ከተጨባጩ ኢኮኖሚ በመላቀቅ የሶስተኛውን ዓለም አገሮች ያስሳል። ይህ ዐይነቱ ዕድል እንዳያመልጣቸው የፈለጉ የላቲን አሜሪካ አምባገነን መንግስታትና ሜክሲኮ ዶላርን በመበደር የኢንዱስትሪ ተከላ ያካሄዳሉ። ይሁንና ግን የኢንዱስትሪ ፖሊሲያቸው የውስጡን ገበያ ለማሳደግና ከዚያም አልፎ በኤክስፖርት ተወዳዳሪ እንዲያደርጋቸው ባለመቀየሱ ዕዳው ሲያድግ መክፍል ያቅታቸዋል። በዚህን ጊዜ የዓለም የገንዘብ ድርጅት(IMF) ሚና እየጎላ ይመጣል። አዲስ ብድር ለማግኘትና ከዚህ በፊት ያከማቹትን ዕዳ መልሶ ለመክፍል እንደገና ብድር ማግኘት አለባቸው። ለዚህ ደግሞ የግዴታ የዓለም የገንዘብ ድርጅቱን ቅድመ-ሁኔታዎች መቀበልና ተግባራዊ ማድረግ አለባቸው። ዕዳውም የባሰውን እየተከማቸና የወለድ ወለድ በመክፍል አንዳንድ አገሮች ቀደም ብለው የተበደሩትን ካፒታል መልሰው ቢከፍሉም በወለድ ወለድ ፖሊሲ አማካይነት የባሰውን የዕዳ ወጥመድ ውስጥ ይገባሉ። ይህ ዐይነቱ የኢኮኖሚ ፖሊሲ በእነዚህ አገሮች ውስጥ ከፍተኛ የሆነ የኢኮኖሚ ቀውስ ብቻ ሳይሆን የማህበራዊ ቀውስም በማስፋፋት፣ በተለይም በአንድ በኩል የወንጀለኛው ቁጥር እየበዛ ሲሄድ፣ በሌላው ወገን ደግሞ የመንግስት መኪናዎች የባስውኑ ጨቋኝና ገዳይ ወደ መሆን አመሩ። እንደ ብራዚልና የሜክሲኮ መንግስት መኪናዎች ውስጥ ደግሞ የድረግ ካርቴሎች ሰርጎ በመግባት መንግስትን መፈታተን ቻሉ። በዚህ መልክ የእነዚህ አገሮች ኢኮኖሚ ቢዳከምም የካፒታሊስት አገሮች ባንኮች በገንዘብ ሀብት እየደለቡ ለመምጣት ቻሉ።
ወደ አፍሪካ ስንመጣ ግን ሁኔታው ለየት ያለ ነው። የአፍሪካ መንግስታት ዕዳ አብዛኛው ከካፒታል ገበያ የሚመጣ ሳይሆን ከመንግስታት፣ ከዓለም የገንዘብ ድርጅትና ከዓለም ባንክ ነው። አብዛኛዎቹ የአፍሪካ አገሮች የዕዳ ወጥመድ ውስጥ ለመግባት የቻሉት ነፃ ከወጡ በኋላ የተሳሳተና ወደ ውስጥ የገበያ ኢኮኖሚን ሊያስፋፋ የማይችል የኢኮኖሚ ፖሊሲ በመከተላቸው ነው። በተለይም በጊዜው በአሜሪካንና በአንዳንድ የአውሮፓ መንግስታት ልዑካንና፣ በተለይም ደግሞ በዓለም የገንዘብ ድርጅቱና በዓለም ባንክ ምክር መቀበላቸው ወደ ውስጥ መሰረታዊ የአገር ግንባታ ፖሊሲ እንዳይከተሉ አስገድዷቸዋል። ስለሆነም ነፃ ከወጡና ከዚያም በፊት ጥሬ-ሀብትና የእርሻ ውጤቶች አቅራቢ ብቻ በመሆናቸው ከ1970ዎቹ መጀመሪያ ጀምሮ የጥሬ ሀብታቸው ጠያቂ ያጣል፤ ወይንም ደግሞ እንደበፊቱ በብዛት ለመሸጥ የማይችሉበት ሁኔታ ይፈጠራል። በዚህ ላይ የዘይት ዋጋ መወደድ የንግድ ሚዛናቸውን ያዛባዋል። ያላቸውም አማራጭ ከዓለም የገንዘብ ድርጅትና ከካፒታሊስት አገሮች ብድር መጠየቅ ነው። ብድርን ለማግኘት ደግሞ የግዴታ የገንዘብ ድርጅቱ የሚያሰፍረውን ቅድመ-ሁኔታ ማሟላት አለባቸው። ቅድመ-ሁኔታዎቹ ቀደም ብለው የተዘረዘሩ ሲሆኑ በዚህ መልክ ግን አንዳቸውም የአፍሪካ አገር የተስተካከለና ለሰፊው ህዝብ የስራ መስክ የሚከፍትና የተደላደለ ኑሮ እንዲኖሩ የሚያስችላቸው የኢኮኖሚ አውታር አልተዘረጋም። እንደትላንትናው ዛሬም አብዛኛዎች የአፍሪካ አገሮች ወደ ውጭ የሚልኩት የጥሬ-ሀብትንና የእርሻ ምርት ውጤቶች ሲሆኑ፣ አብዛኛዎቹ አገሮች በአንድ ወይም ደግሞ በሁለት የጥሬ-ሀብቶች ብቻ የሚመኩ ናቸው። የጥሬ-ሀብት ተትረፍርፎ የሚገኝባቸው እንደ ኮንጎ፣ ናይጀሪያ አንጎላና ደቡብ አፍሪካ ደግሞ የጥሬ-ሀብቶቹ በአሜሪካንና በእንግሊዝ፣ እንዲሁም በካናዳ የጥሬ-ሀብት አውጭ ኩባንያዎች ቁጥጥር ስር ያሉ ናቸው። በአሁኑ ወቅት ደግሞ ቻይና የዚሁ ሀብት ተካፋይ በመሆን የጥሬ-ሀብቶችን በመቆጣጠርና አንዳንድ አገሮች የራሳቸውን ህዝብ ሳይመግቡ ለራሷ ህዝብ አምራች እያደረገቻቸው ነው። ለዚህ ደግሞ የየአገሩ መንግስታት የሚተባበሩና ህዝቦቻቸውን የሚያራቁቱ ናቸው።