Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ኮፒ. የአፈፃፀም ቀውስ ጥንታዊ መረጃ ጠቋሚ ነው. ለእያንዳንዱ ኤሌክትሪክ ኃይል የሚጠቀሙበት ምን ያህል ሙቀት እንደሚመለስ ያሳያል. ይህንን እሴት ለመወሰን አምራቾች የምርጫውን መሣሪያ በውጭ የሙቀት መጠን በ + 7 ° C ግምት ውስጥ ማስገባት አለባቸው. የመግቢያ መሳሪያዎች ዝቅተኛ COPs ያላቸው ሲሆን ከፍተኛ ደረጃ ያላቸው መሣሪያዎች በጣም ከፍተኛ ኮኖፕ አላቸው. ከሁሉም ክልሎች በሁሉም በአሁኑ ጊዜ ያለው COP የሚገኘው በ 3 አቅራቢያ ነው.
SCOP. በጣም ዝቅተኛ ወይም በጣም ዝቅተኛ በሆነ የሙቀት መጠን (እስከ እስከ -20 ° C) አፈፃፀምን ለመዘገብ, ባለሥልጣናት ቀስ በቀስ የ COP ን የሚተካ አዲስ ደረጃን ማለትም SCOP ወይም ወቅታዊ COP (ከዚህ ቀደም COPA ወይም ዓመታዊ COP). ይህንን መረጃ ለማስላት የሚረዱት እሴቶች በስትራስቡርግ ከተማ ውስጥ በሚታወቀው ሙቀት ወቅት ነው. በአውሮፓ ውስጥ በአማካይ በአየር ንብረት ላይ ስትራስቡርግ ይባላል. በ «3,5» እና «4,5» መካከል በ «SCOP» የተስተካከሉ የአየር ማቀዝቀዣዎች ይመረጣል.
EER እና SEER. በቀዝቃዛው አመራረት ውስጥ ያለውን አፈፃፀም ለመወከል አምራቾች የ EER እና SEER ኢንዴክሶችን ይጠቀማሉ, ከዚያ ደግሞ ከ COP እና ከ SCOP በተቃራኒው ይመለሳሉ. በ 4 እና 7 መካከል ዋጋዎች በአብዛኛው ከፍተኛ አፈፃፀም መሳሪያዎች ናቸው.
የተለያየ ዓይነት ሁኔታዎችን ለማሟላት የተለያየ የአየር ማቀነባበሪያ ፋብሪካዎች የተለያዩ መሣሪያዎችን አዘጋጅተዋል. እንደ ሁኔታዎ ላይ ተመስርተው እራስዎን ወደ አንድ አይነት አይነት መንገድ መምራት ይችላሉ, ከሚያስፈልገው በላይ ባለመጠቀም ሙሉ መጽናናትን ያገኛሉ.
የተገላቢጦሽ የአየር ማቀነባበሪያ ብዙ ገፅታ አለው. ይህ በጣም የተለመደ ሞዴል ነው. ይህም የቤት ውስጥ አፓርተማዎችን እና ብዙ የቤት ውስጥ አፓርተሮችን መጫንን ያጠቃልላል, ብዙውን ጊዜ አብዛኛውን ጊዜ በቤቱ አንድ ክፍል.
ሞኖቦሎክ የአየር ማቀዝቀዣ. ይህ ስርዓት ለተወሰኑ ጥያቄዎች ምላሽ ይሰጣል. በአንድ ክፍል ውስጥ ሙቅ እና ቀዝቃዛ መሆኑን ለማረጋገጥ ይረዳል. ስለዚህ ለስኒስቶች ወይም ጽ / ቤቶች አመቺ ነው.
የቧንቧ መስመሮች. ይህ በጣም ውስብስብ ሥርዓት ነው. ከቤት ውጭ የሚንቀሳቀስ አፓርተማ እና በክፍለ አህጉሩ ውስጥ የቤት ውስጥ መትከል ያስፈልገዋል. በግድግዳው ውስጥ የሚጣመሩ የቧንቧ መስመሮች ስርዓቱ በእያንዳንዱ ክፍል ውስጥ ሙቀቱ ወይም ቅዝቃዜ ይሠራጫሉ.
በሙቀቱ ውስጥ ካለው የሙቀት ማጠራቀሚያ ጋር የሚመሳሰለው ቀዶ ጥገና በተደረገለት ምክንያት, የተለዋዋጭ የአየር ማቀዝቀዣ በጣም የተመጣጠነ የእርጥበት ማቀዝቀዣ ይረጋገጣል.
የእነዚህ መሳሪያዎች ሂሳብ ኩባንያ (ሃሺኪ) በ 21 ኛው ዓመተ ምህረት በተገነባው የ 125m ² ቤት ውስጥ በተቀላጠፈ የአየር ማቀዝቀዣ አማካኝነት የተጠራቀውን ግምቱን ያቀርባል.
የድምፅ ብክለት. ብዙ ጊዜ የምንሰማው የሚቀለበስ የአየር ማቀዝቀዣ ክፍል ውጫዊ ክፍል በጣም ጫጫታ ያለው እና የውስጠኛው ክፍል ያለማቋረጥ የሚንሳፈፍ መሆኑን ነው ፡፡ እኛ እኛ የማናመክረው በጣም ዝቅተኛ ዋጋ ላላቸው ሞዴሎች ይህ እውነት ነው ፡፡ ታዋቂው አምራች ሂታቺ እነዚህ መሳሪያዎች ዝቅተኛ ድምጽ ናቸው ሲል 46 ዲቢቢ ለቤት ውጭ አሃድ እና ለቤት ውስጥ ክፍፍል ደግሞ 21 ዲቢቢ ነው ፡፡ በንፅፅር ፣ የቅጠሎች መዘውር 40 ዲቢቢ እና የእቃ ማጠቢያ ማሽን በ 50 ዲ ቢ. ጠንቃቃ ጆሮ ካለዎት የሜካኒካዊ ድምጽን የበለጠ ለመቀነስ በውጭው ክፍል ዙሪያ ሊጭኗቸው የሚችሏቸው የጩኸት ግድግዳዎች እንዳሉ ይገንዘቡ ፡፡
ኢኮሎጂካል ተጽእኖ. የሚቀለበስ የአየር ኮንዲሽነር ሥነ-ምህዳራዊ ኃላፊነት ያለው ምርት በብዙ ገፅታዎች ነው ፡፡ ይህ መሳሪያ በጣም ሀይል ቆጣቢ እና ሀይል ከሚወስድ የበለጠ ሙቀት ወይም ብርድን ያስገኛል ፡፡ ለማነፃፀር አንድ የኤሌክትሪክ ማሞቂያ የኤሌክትሪክ ኃይል እንደሚወስድ ሁሉ ብዙ ሙቀት ያመርታል ፡፡ የሚቀለበስ አየር ማቀዝቀዣ የቅሪተ አካል ነዳጆች አጠቃቀምን በእጅጉ ይቀንሰዋል። አሁን በመሳሪያው ዑደት ውስጥ የሚሽከረከሩ ፈሳሾች ትናንት ከኤሌክትሪክ አየር ማቀዝቀዣዎች በተለየ ለአካባቢ ተስማሚ ናቸው ፡፡
የማሞቅ ምቾት. በሚቀለበስ የአየር ኮንዲሽነር ዝቅተኛ አፈፃፀም ምክንያት ደካማ የማሞቂያ ምቾት አንዳንድ ጊዜ ይቀመጣል። ይህ ጥንታዊ ታሪክ ነው ፣ ምክንያቱም በእኛ ኬክሮስ ውስጥ ዘመናዊ መሣሪያዎች ከማንኛውም ሌላ የሙቀት ፓምፕ ጋር የሚመሳሰል የማሞቂያ ምቾት ሊያቀርቡ ይችላሉ ፡፡ በጣም በቀዝቃዛ ሀገሮች ውስጥ ረዳት ማሞቂያ ማከል አስፈላጊ ሊሆን ይችላል ፣ ግን በፈረንሣይ ውስጥ አመክንዮ ያለው SCOP ያለው መሣሪያ በቂ ይሆናል ፡፡
ውስብስብ ጭነት. በግድግዳዎች ውስጥ ቁፋሮ ፣ ጋዝ በመርፌ እና በሌሎች ሥራዎች ላይ ፍርሃት ያስከትላል ፡፡ ሆኖም የሚቀለበስ አየር ማቀዝቀዣ መጫኑ በጣም ቀላል ሆኗል ፡፡ ማረፊያዎ መደበኛ ሥነ-ቅርጽ ካለው ፣ መጫኑ ችግር አይሆንም። ቴክኒሻኖች አሁን በዘርፉ ልምድ ያካበቱ እና በትንሽ ረብሻ የተሟላ ስርዓትን መጫን ይችላሉ ፡፡
በእርግጥ ፣ እንደ አየር ማቀዝቀዣ ጫኝ ፣ የዛሬው አየር ማቀዝቀዣ አነስተኛ እና አነስተኛ ኃይል እንደሚወስድ እና እንደ ማጓጓዥያ ወይም እንደ ቀላል ማራገቢያ ላሉት ባህላዊ ማሞቂያ እና ማቀዝቀዣ መፍትሄዎች ከባድ አማራጭን መስጠት እችላለሁ ፡፡
እስራኤል፣ ኣብ ትሽዓተ ዓመታት ን52 ስደተኛታት ጥራይ ዑቕባ ከምዝሃበት ዮሴፍ ሻፒራ ንዝተባህለ በዓል ስልጣን ፊናንስ እታ ሃገር ብምውካስ ማዕከን ዜና ሃረጽ ሓቢሩ።
ካብ 2009 ኣትሒዙ 55,433 ስደተኛታት ሕቶ ዑቕባ እኳ እንተቕረቡ፣ መንግስቲ እስራኤል ን52 ጥራይ ዑቕባ ብምሃብ ነቲ ካልእ ጉዳያት ኣዛሕቲልዎ ከምዘሎ እቲ በዓል ስልጣን ወቒሱ።
ካብዞም ኣብ እስራኤል ኣብዚ ትሽዓተ ዓመታት ዑቕባ ዝርኸቡ 52 ስደተኛታት እቶም 10 ጥራይ ዜጋታት ኤርትራን ሱዳንን ምዃኖም መግለጺ እቲ በዓል ስልጣን ብተወሳኺ የመልክት።
መንግስቲ እስራኤል፣ ነዞም ስደተኛታት ናብ ካልእ ሃገር ንምስጓጎም ዝወጠኖ መደባት ክዕወት ስለዘይክኣለ፣ ናብቲ ኣቐዲሙ ምስ ሕቡራት ሃገራት ዝኸተሞ ስምምዕ ክምለስ ትጽቢት ይግበር።
ብመሰረት እቲ ኣብ ግብሪ ከይወዓለ ዝተሰረዘ ስምምዕ፣ ፍርቆም እቶም ኣብ እስራኤል ዝርከቡ ስደተኛታት ብመንገዲ ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ናብ ሃገራት ኤውሮጳን ካናዳን ክጣየሱ እቶም ዝተረፉ ድማ ኣብ እስራኤል ዑቕባን ሕጋዊ መንበሪ ፍቓድን ክወሃቦም ዝብል’ዩ።
“ኣንቱም ህዝቢ ንጠፍእ ኣሎና። ሬሳታት አሕዋትናን ደቅናን ተሳጊርና ንጥቕሚ በይንና ኣይኑግየ። ኣንታይ ገደሰኒ ኣብ ዘብጽሓና የብሉን። ርግእ ኢልና ንሕሰብ። ክምከርን ክግበርን ዝኽእል ብዙሕ ነገር ኣሎ። ወለዶና ምስ በረሰን ምስ ፈረሰን “ዋይ ኣነ!” ከይከውን ሕጂ ንለብም። ጽባሕ ንግሆ ተጣዒስና ክንመልሶ ኣብ ዘይንኽእል ደረጃ ከይንወድቕ። ኣይንገማማዕ… ንሰማማዕ። ንምነዮን ዘለናዮን ንገብሮን ነሳንዮ።
ንኣብነት ኤሪ ቲቪ ነቲ ኣብዚ ሰሙን ዘጋጠመ ሓደጋ ተመሃሮ ኣዝዩ ኣሰንባዲን ሃገራዊ ትራጀዲ ክነሱ፡ ንናይ ዕለት 05 ነሓሰ ሸፈነ ዜናኣ ብፈስቲቫል ቶሮንቶ እያ ክትከፍቶ መሪጻ። ሳዕሳዒት ከም ቀንዲ ኣርእስቲ ተወሲዱ ኸኣ እቲ መርድእ ዕሸላት ኣብ ድሕሪት ተሰሪዑ ኣብ ውሽጢ ሓደ ደቒቕ ተነቢቡ ተሓሊፉ። ንሕና ግን ከም ህዝቢ ናይ ውሽጥና ንውሽጥና ቀቢርና ደሓን ከምዘለና ብሳዕሳዒትን ከበሮን ንነብስና ኣይንጠብራ። እቲ ናይ ብሓቂ ምስልና ነንጸባርቆ። ጓሂ ልብና ንስለ ህዝብና ዝርንዛሕ ንንበዓሉ። ኣዴታት ኤርትራ ደቀይ ደቀይ በላ። ኣንቱም መንእሰያት ኣብ እትደልይዎ ሃገር ምስ በጻሕኩም ንሃገርኩም ብጎቦ ዓይንኹም ኣይትጠምትዋ። ክቡራት ስለዝኾንኩም ነቲ ክብርኹም ቀንጢጡ ኣብ ስደት ብሕስረት ክትነብሩ ዝቐሰበኩም መላኺ ተቓለስዎ። ኣንጻር ሕልናኹም ደው ኣይትበሉ። ኤርትራን ኤርትራውያንን ክነብሩ ምእንቲ ናይ ኩላትና ኢድ የድሊ‘ሎ። ሞት አሕዋትኩም ንቡር ኣይኮነን ።እቲ ንቡር ብሂወት ብኽብሪ ኣብ ዓድኻ ምንባር‘ዩ።”
ኸምቲ ኣቶ ኣቶብርሃን ሰጊድ ዝበሎ ሃገረይ ዝበለ ተዘኪሩ ይነብር ዝ አይኮነስ ስርዓት ህግደፍ ዝበለ ኪነብር እዩ ተቐይሩ ነገሩ። ኣስተውዕል እሞ ኣብሊ ክብርቲ ሓብተይ፡ ወዲ ሰብ ክቡር ዩ። ክብረቱ ድማ ወላ ኣብ መቓብሩ ማለት ዩ። እቶም ብሰርዋት ኢትዮጵያ ካብታ ናይ ዘልኣለም መዕረፊ ተናሂላ ዝተዳለወት ቦታ ዝወረደ ዕንወት ዶ ኣይኮናን ዓገብ ዝበልና። እንታይ ዝተቐየረ ስለዘሎ ደኣሉ ሎሚ አቲ ኤርትርዋኢ ተረፍ ዓሳ ዝኾነ እዛ ንእሽቶ ት ሕቲ መሪአት ስፍራ ትኽልኦ፧ ዝሞተ ሰብ ዶ ሕብሪ ኣለዎዩ፧
የኣይሲ ሞት ከም ንቡር ተወሲዱ ረሳ ከይቀበርካ ዳንኬራ ምግባር ባህሊ ተቖጺሩ። አቲ ባህሊ ሰውራ፡ ሬሳ ድፍን ድፍን ኣቢልካ ዝትከል ዝነበረ ዲቕ ዝበለ ጓየላ ዳግማይ ክነግሰና። እቲ ግዚ ሰውራስ ኩሉ ዘይንቡር ስለዝነበረ ከም ቅቡል ተወሲዱ ሓሊፉ። ሕጁ’ደኣ እንታይ ተረኽበ፧ አር እንታይ’ዩ ቲ’ጭዋ ባህልና እንብሎ፧ ብሓቍ ዘስደምምዩ።
ክብርቲ ሓብተይ ለባም ኢኺ ትመስሊ’ሞ ነቲ ልቦናኺ ልቦና ወስኽሉ። ብሓቍ’ዩ እቲ ድንገት ኣብ መንጎ ሓጎስ እንተዘጋጥም፣ እሞ’ድማ ብዘይካ’ቶም ዓበይትይ ዚፍለጥ እንተዘይነብር፡ ኣደ ኩሉ ሰላም ኣሎ ኢላ ንቡር ከተካይድ ይሕደግ። እዙይ ግን በንጻሩ’ዩ። ኣደ ኣብ ልዕሊ ረሳ ኪትዕስዕ ኣይተሰመዐን። ፎእ ዘይባህልና፡ ፎእ ንበሎ!!!
ባህልና፡ ባህሊ ሰውራ ኣይኮንን። ሰውራ ከይፈተናዮ ዚኣቶናዮ መሰጋገሪ እዋን’ዩ ኔይሩ፡ በቃ ነሩዩ’ኮ ተባሂሉ። ባህሊ ሰውራ ክዕንብብ ኣይኮንና ተጋዲልና። በዓል ቻይና ባህሊ ሕምቕ ስለዝነበሮም፡ ባህሊ ጊላነት፤ ባህሊ ገዛእን ተገዛእን፣ እንከይፈተዉ ባህላዊ ሰውራ ገሮም። ኣብ ኤርትራ ግና ክእለዩ ዝነበሮም ዘለዎምን ልምድታት እኮ እንተልው ዕላማ ሰውራና ሓንቲ እያ ኔራ። ንሳ ድማ ናጽነትን ሓርነትን።
መግዛእቲ ኤውሮጳ ንኣህጉር ኣፍሪቃ ከም ሓይልኻ ዘይኮነስ ብስርዓትን ኣዋጃትን እተን በቲ ግዜ ሓያላት ዝነበራ ሃገራት ከም በዓል ዓዲ-እንግሊዝ፣ ፈረንሳ፣ ጀርመን፣ ፖርቱጋል፣ በልጁም ካልኦትን ዝኣመሰላ ብዕልን ውጡንን መንገዲ ዝተኸኣተ መስርሕ እዩ።
ምስ ማእከላይን ርሑቕ ምብራቕ ሃገራትን ኣፍሪቃን ንዝግበር ንግዳዊ ንጥፈታት በቲ ኢንዱስትርያዊ ሰውራ ዝተተባብዐ ስርዓተ መጉዓዝያ ባሕሪ ዝሓጸረ መንገዲ የድሊ ስለዝነበረ ማእከላይ ባሕሪ ምስ ቀይሕ ባሕሪ ዘራኽብ መትረብ(Canal) ክስራሕ ተወጠነ።
ነዚ ንምትግባር ድማ ዓዲ እንግሊዝ ከም ወናኒት ክትከውን ከላ ኩባንያ ፈረንሳ ድማ ነቲ ስራሕ ኣካይዳቶ። እቲ ፕሮጀክት ምስ ተጀመረ ኣብ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ዝርከባ ሃገራት ንምቁጽጻርን ስትራተጂካዊ ቦታ ንምሓዝን ኣብ ፈቐድኡ ወሽመጣት መሬት ንምዕዳግ ተጓየዩ።
ነዚ ንምትግባር ድማ’ዩ ሓደ ኢጣልያዊ ካቶሊካዊ ካህን ኣባል ማሕበር ላዛሪስት (ፈረንሳ) ብቀሺ ጁሰፐ ሳፐቶ ዝፍለጥ ኣብ ዓሰብ ብ1837 ንእሽቶ መሬት ካብ ሱልጣን ረሓይታ ዓደገ። ቀሺ ጁሰፐ ሳፔቶ ብኣቐዲሙ ኣብ ግብጽን ሊባኖስን የገልግል ስለዝነበረ ምልከት ቋንቋ ዕረብ ስለዝነበሮ ኣብ ዲፕሎማስያዊ መዳይ ጸገም ኣይነበሮን።
ኣብ 1869 መትረብ ስዊዝ ምስ ተኸፍተ ድማ ኢታልያውያን ምስ እንግሊዝ ብምትሕብባር ንወደብ ዓሰብ ንምቁጽጻርን ተወሳኺ’ውን ድሕሪ ስዕረት ግብጻውያን ዝተፈጥረ ዕድል ተጠቒሞም ንባጽዕ ኣብ ምሓዝ ተራ ተጻዊቱ።
ጎኒ-ጎኒ ድማ ሃይማኖት ዓቢ ተራ ተጻዊቱ። ህዝቢ ኤርትራ ናይ ገዛእ ርእሱ ማእከላት ስለዝነበሮ ብባዕዳዊ ክግዛእ ቀሊል ኣይኮነን። ስለዝኾነ እታ መጀመርታ ክትግበር ዝግብኣ ሓደሽቲ ማእከላት ምስራሕ እዩ። ካብ 1820ታት ኣትሒዙ ክምዕብል ዝጀመረ ሓደሽቲ ማእከላት ድማ ብዝተፈላለየ ሸነኻት ኤርትራ ክምዕብል ጀሚሩ።
ነተን ካብ 1820ታት ክሳብ 1900ታት ኣብ ኤርትራ ዝማዕበላ ማእከላት ኣብዛ ሓጻር ጽሒፈይ ከቕርበን ቀሊል ኣይኮነን። እንተኾነ ግና ባዕዳውያን ገዛእቲ ኣብ መሬት ብሌን(ሰንሒት) ዝተኸተልዎ ስትራተጂ ብከፊሉ ክገልጽ ክፍትን እየ።
ቅድሚ ምምጻእ ግብጻውያንን ኢጣልያውያንን ህዝቢ ብሌን ብውሑዱ ክልተ ዓበይቲ ማእከላት ነበራኦ። ንሳተን ድማ ገዳም ደብረ-ሲናን ገዳም እንዳ ስላሰን። ነዘን ክልተ ማእከላት ብምግባር ድማ ሃይማኖታዊ ኣገልግሎት ብቀሊሉ ይረክብ ነበረ።
ኣብዚ ማእከልነት ዝነበሮ ስሩዕ ሂወት ስለዝኾነ እቲ ህዝቢ ካብ ልማዱን ስርዓቱን ብቐሊሉ ዝላቐቕ ኣይኮነን። እቲ ዝበለጸ መንገዲ ነቲ ዝነበረ ማእከልነት መተካእታ ዝከውን ግና ከኣ ተመሳሳሊ ባህርይ ዘለዎ ማእከልነት ክምስረት ነበሮ።
በዚ መሰረት ካብታ ኣብ ደብረ-ሲና ዝነበረት መንበረ ታቦት ቅድስቲ ማርያም ክላቐቕ – ማርያም ደዓሪት ብፈረንሳውያን ተኸልሉ። ብሰንኩ ድማ ህዝቢ ነቲ ክሳብ ባሕሪ ንምቁጽጻር ዝጥቀመሉ ዝነበረ ማእከልነት ገዲፉ ናብ ዝረሓቐ ማእከላይ ቦታ ከም ማእከልነት ንምህናጽ ሓዳስ ከተማ ክትምዕብል ተገብረ። ኣብዛ ከተማ ድማ ዓበይቲ ቤተ እምነታት ክህነጹ ጀመሩ።
ህዝበ ክርስትያን ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ድንግል ማርያም ልዑል ኣኽብሮት ጥራሕ ዘይኮነስ ጸጋኣ ንኽረክብ ልዕሊ መጽሓፍ ቅዱስን ወንገልን እዩ ስማ ዝጽውዕን ጸጋ ንኽረክብ ድማ ናብ ገዳማትን ቤተ-ክርስትያናትን ዝኸይድ።
ነቲ ብህዝቢ ብሌን ዓቢ ክብሪ ዝነበሮ ታቦት ቅዱስ ገርጊስ – ኣብ ጎኑ ታቦት ቅዱስ ምክኤል ብምምጻእ ነቲ ጥንታዊ ታቦት ህዝቢ ብሌን ከምቲ ዝህቦ ዝነበረ ክብሪ ከይህቦ ጌሮም ናብ ሓድሽ ታቦት ከም ዝግዕዝ ጌሮሞ።
ምምስራት ሓደሽቲ ማእከላት ቀሊል ኣይነበረን። ነዚ ዕላማ ንምውቃዕ ኣቐዲሞም ንህዝቢ ሰንሒት ፋሕ ፋሕ ንኽብል እቲ ብልኡኽ ኤውሮጳውያን ከም ወኪል እስላማዊ ሃይማኖት ኣብ ከሰላ ማእከሉ ዝገበረ ብሃይማኖታዊት ስድራ-ቤት እንዳ ኣልሙርቓኒ(al-Murghani family) ማእከልነቶም ከሰላ ከም ዝሃንጹ ተገብረ።
ነቲ ድሕሪ ወራራት ፉንጂ(ሱዳን) ካብ 1504 ኣትሒዙ ኣብ ትሕቲ ዑመር ኩኑ (Omer Kunu)ዝተመስረተ ንግስነት ቢንዓምር ብድፍኢት ግብጻውያንን ሓደስቲ መራሕቲ ሃይማኖት ኣል-ሙርቓንን ብ1821 ግዳይ ከም ዝኸውን እዩ ኮይኑ።
ብስርዓት ዝመሓደር ዝነበረ ህዝቢ ቢንዓምር ኣብ ትሕቲ ፍጹም ምቁፃር ኣልምርጋኒ ስለዝወድውቐ ምንጪ ሰራዊት ግብጺ ብምዃን ዕሱባት ዓሳክር ካብ ከሰላ ተበጊሶም ንመሬት ሰንሒት ብተደጋጋሚ ወረርዎን ዘመትዎን።
ምስ ተዳኸመ ድማ ከም ሓገዝቲ ተመሲሎም እቶም ኣብ ወደብ ባጽዕ ዝነበሩ ፈረንሳውያን ነቲ ኣብ ክርስትና በርቲዑ ዝተረፈ ክሕግዙ ከለዉ ነቲ ኣብ እስልምና ዝቐየረ ድማ እንዳ ኣልሙርጋኒ ተቖጻጸርዎ። በዚ መሰረት ህዝቢ ብሌን ፍርቁ ናብ እስልምና ተማዕቊቡ – ፍርቁ ድማ ናብ ካቶሊክ።
በአፄ ዳግማዊ ምኒልክ የጦር አበጋዞች የከምባታና የሀዲያን ክልል ህዝቦችን ለማስገበርና በማእከላዊ መንግሥት ስር ለማጠቃለል በ1882 አም የተጀመረው የጦርነት ዘመቻ የተጠናቀቀው በ1885 አም ላይ ሲሆን ከሶስት አመታት በሁዋላ በተቀሰቀሰው የአድዋ ጦርነት ላይ ገና ከቁስላቸው ያላገገሙት የክልሉ ህዝቦች ለአገራቸው ነፃነትና ሉአላዊነት ስሉ በግንባር ቀደምትነት ተሰልፈው ተዋግተዋል፣ ከፍተኛ መስዋዕትነትም ከፍለዋል። የአድዋ ጦርነት የክተት አዋጅ በአፄ ዳግማዊ ምኒልክ የታወጀው በመስከረም ወር 1888 አም ነበር። የክተት አዋጁ እንደታወጀ የጎጃም፣ የቤጌምድር ፣የወሎና የላስታ ህዝብ ከ300 እስከ 500 ኪሎሜትር ያህል፣ የሸዋ፣ የሐረር ፣ የባሌ፣ የአርሲ፣ የከምባታና ሀዲያ፣ የሲዳሞ፣ የጅማ፣ የከፋ፣ የወላይታ፣ የወለጋና የኢሉባቡር ጦር ደግሞ ከ600 እስከ 1,000 ወይም 1,500 ኪሎሜትር ድረስ ርቀት ያለውን አገር በእግሩ እያቋረጠ ቀንና ሌሊት፣ ሃሩርና ቁር ሳይገታው አቀበቱንና ቁልቁለቱን እየወጣና እየወረደ ያለማወላወል ለወሳኙ ጦርነት ወደሰሜን የጦርነት ግንባር እንደተጓዙ የአካባቢው ተወላጅ የሆነው የዲልባቶ ደጎዬ ፅሁፍ ያስረዳል።
የከምባታና የሐዲያ ክልል የገባር ገበሬ ሠራዊትን በዋና የጦር አበጋዝነት የመሩት በ1888 አም የክልሉ ገዥ የነበሩት የአፄ ምኒልክ ያክስት ልጅ የነበሩት ደጃዝማች በሻህ አቦዬ ነበሩ። የከምባታን ዘማቾች የመሩት በወቅቱ የከምባታ ባላባት የነበሩት ቀኛዝማች ሞሊሶ ሄላሞ ድልበቶ ሲሆኑ ከእርሳቸው ጋር የዘመቱትን የከምባታ ገበሬ ጦረኞች የተሟላ ዝርዝር ለማግኘት ባንችልም 1) ላላምዳ መሎሮ፣ ከሄጎ ጌዮጣ፣ 2) አበጋዝ ትሮሬ ዋዶሌ፣ ከቃጫ፣3) ጌንቤራ ግዴቦ፣ ከደጋ ቀዲዳ፣ 4) ወልደማርያም ባጂ ፣ከገረምባ፤ 5/ መልከቶ ለታ ለቾሬ፣ ከሰረራ መዝመታቸውን የከምባታ አዛውንት አረጋግጠዋል። የሐዲያ ዘማቾች የተመሩት በፊታውራሪ ጌጃ ገርቦና በሌሎችም የሐዲያ መሪዎች እንደነበር ይነገራል፣ በጽሑፍ የተቀመጠ መረጃ ስለሌለን የዘማቾቹን ብዛትና የስም ዝርዝር ለማቅረብ አልተቻለም። በነበረው የዘመቻ ልማድ መሰረት ደጃዝማች በሻህ አቦዬ ወንድ ሴት ሳይባል በብዙ ሺህ የሚቆጠር የከምባታና የሀዲያን ገበሬ ሠራዊት ይዘው አድዋ ከደረሱ በሁዋላ ዳግማዊ ምኒልክ በሰጡዋቸው መመሪያ መሰረት ቀድመው የጠላትን ምሽግ የከበቡና ያስጨነቁ ጀግና ሰው እንደነበሩ ይተረካል።
ደጃዝማች በሻህ አቦዬ የከምባታና የሐዲያ ጀግኖችን አስከትለው በአድዋ የጦር ሜዳ በአምባ ኪዳነምህረት ግንባር ከኢጣሊያ የጦር አዛዥ ከጄኔራል አልቤርቶኒ ጦር ጋር በተደረገው ብርቱ ትንቅንቅ በከፍተኛ ወኔና ጀግንነት ሲዋጉና ሲያዋጉ ሳለ በጠላት ጥይት ተመትተው የወደቁ ስመጥር የጦር ሰው ነበሩ። በመሪ አዝማቻቸው ሞት የተቆጩት ጭፍሮቻቸው ከጦርነቱ ፍፃሜ በሁዋላ ብዙ የኢጣልያ ምርኮኞችን ለአፄ ምኒልክ በማስረከብ ፈንታ በበቀል መፍጀታቸው በታሪክ ተመዝግቦ ይገኛል።
የአድዋ ጦርነትና የተገኘው አንፀባራቂ የኢትዮጵያውያን ድል መላውን አለም ያስደነቀ የታሪክ ክስተት ነበር፣ ለዝንተአለም የሚቆይ ታሪካዊ ድል። የአንዲቷ አፍሪቃዊት ነፃ አገር ኢትዮጵያ በኃይል ነፃነቷን ለመግፈፍ፣ ግዛቷን ለመድፈርና በሕዝቦቿ ላይ የተገዥነት ቀንበር ለመጫን ባህር ተሻግሮ የመጣን ጠላት የካቲት 23/1888 አም አድዋ ላይ ድባቅ መታች፣ ድል አደረገች። ከሁለት ሺህ አመታት በፊት ሀኒባል በሮማውያን ላይ ካገኘው ድል በማያንስ ሁኔታ በአለም ያስተጋባውና ኢጣልያኖችን ያሸማቀቀው የአድዋ ድል አፍሪቃ በአውሮጳ ላይ እንዳገኘው ድል የሚቆጠር ታላቅ የተጋድሎ ውጤት ነበር፣ ነውም። የአድዋ ድል የከምባታና የሐዲያ እንዲሁም የሌሎች ክልሎች ህዝቦች ሁሉ የአንድነት፣ የህብረትና የመስዋዕትነት ውጤት ከመሆኑም በላይ ማናቸውንም ተመሳሳይ ብሔራዊ ወይም አገርአቀፍ ችግርና ፈተና ለመቋቋምና በድል ለመወጣት የምንችለው እንደአድዋው ወቅት በህብረትና በአንድነት ስንቆም ብቻ እንደሆነ የሚያረጋግጥ ታሪካዊ ድል ነው። በሌላ አንፃር ብዙ ሺህ ኢትዮጵያውን ውድ ሕይወታቸውን የሰውበት ጦርነት ስለነበር ለበርካታ ሺህ ቤተሰቦች በመላ አገሪቱ የመሪር ሐዘን ወቀት እንደነበር መዘንጋት የለበትም። ሆኖም ለነፃነት የተከፈለ ውድ ዋጋ ነበር፣ ነፃነትም ምንኛ ውድ እሴት እንደሆነ ምንጊዜም መዘንጋት አይኖርብንም። አዎን፣ “ነፃነት ነፃ አይደለም”(“Freedom is not free”).
ተቀማጭነቱ በአሜሪካን አገር የሆነው የአድማስ ሬዲዮ ኒዮርክ ድረስ ተጉዞ ለረጅም ግዜ አነጋጋሪ በነበረው የጅጅ ህይወት ዙሪያ አጠር ያለ ዘገባ በመስራት በአይነ ህሊና ሲማትሯት ለነበሩ አድናቂዎቿ ጆሮ የሚሆን የጥቂት ደቂቃ የቃላት ልውውጦች በመቅረጸ ድምጽ አስቀርቶ ከማሰማትም ባለፈ ከመድረክ የተሰወረችበት ዋነኛው ምክንያት በገጠማት የጤና እክል መሆኑን በመጥቀስ ” ጅጅ በጣም ብዙ ጽሎትና ትንሽ እርዳታ ትፈልጋለች ” ሲል ዝምታውን ሰብሮታል። ጋዜጠኛው የራሱን ግዜ ወስዶ ይኽን ያህል አመት እንቆቅልሽ የነበረውን የጅጅን ሁኔታ በከፊል ማሳወቅ በመቻሉ አድናቆት ሊቸረው ይገባል።
ጅጅ የኢትዮጵያን ሙዚቃ ወደሌላ ከፍታ የወሰደችና ገና ወደፊትም ይዛን ብዙ ልትጓዝ የምትችልበት የጸጋ ጥግ ላይ ሳለች እንዲህ እንቅፋት ሲመታት እርሷ ያለችበትን ትክክለኛ እውነት ፈልጎ በማወቅና “የቤተሰቧንም ሆነ የእርሷ ፕራይቬሲ ሊጠበቅላቸው ይገባል” በሚሉ ተጻጻሪ ኩነቶች መካከል ተወጥረን ብዙ መስቀል አስተኩሰናል። ነገር ግን በአንድም በሌላም የዚህች የንጋት ኮከብ ችግር ሳይፈታ ምናልባትም ከድጡ ወደማጡ እየሆነ እዚህ ደርሷል።ዛሬ ደግሞ ይኽ ባይተዋርነት አንድ ነጥብ ላይ ሊቋጭ ይገባል ስንል ዝም ብለን አይደለም።
ጅጅ የህዝ ሃብት ናት። ጅጅ የትናት ማንነታችንን የምናይባት እትሮኖስ፤ የዛሬውን ክፉ ቀን የምንሻገርባት ምርኩዛችን የነገውን ራእያችንን የምንሰንቅባት ሰባሰገል ናትና የእርሷ ጉዳይ የጥቂት ቤተሰቦቿ የግል ችግር ሆኖ የቆየበት አያያዝ እዚህ ላይ ሊያበቃ ይገባል። የሃገራችን ከያኔያን አንድ ነገር ሲገጥማቸው ወደ ሸህ አላሙዲን ማንጋጠጡ ለዛሬው እውነት የማይመጥንባቸው በርካታ ምክኛቶች እንዳሉ የታወቀ ነው። እንዲህ ያሉ የጥበብ ፈርጥችን በግዜው አለመታደግ ማለት ደግሞ ምን ማለት እንደሆነ ትናንት በአቶ ፍቃዱ ተክለማርያም ፍጻሜ የደረሰው የልብ ስብራት ገና በቅጡ አልተጠገንምና ከእርሱ መማር ያለብን ነገር እንዳለ ይሰማኛል።
ዝምታው በዚሁ ከቀጥርልር ለጅጅ ከዛሬ ይልቅ ነገ ይበልጥ የማይከብድበት አመክንዮ የለምና አንድ ነገር በፍጥነት እንዲተገበር የግድ ይላል። ስለዚህ ታዋቂ ሰዎች፣የኃይማኖት አባቶችና የጅጅ ቤተሰቦች እንዲሁም ማናቸውም “ቴዎድሮስ ተሾመ” ከተባለ የተስቦ ዓይነት ነጻ የሆኑ በሙዚቃውና በጥበቡ ኢንደስትሪ ውስጥ ያሉ ባለሙያዎችና የሚዲያ ሰዎች የተካተቱበት አንድ ሁነኛ ግብረኃይል ተዋቅሮ በቶሎ ወደ ስራ ሊገባ ይገባል።
ነፍሳቸው ለኪነጥበብ ምን ያህል ቅርብ እንደሆነ በዚህ አጭር ግዜ ውስጥ የታዘብን በመሆኑ ጠቅላይ ሚኒስትሩ የዚህ ግብረኃይል ሰብሳቢ ቢሆኑ ፈርጀ ብዙ ጥቅም ይኖረዋል። ያም የማይቻል ከሆነ ደግሞ ከአንጋፋዎቹ ባለሙያዎች ጋሽ ማህሙድ ወይንም ቴዲ አፍሮ ቦታውን እንዲሸፍኑት ሊደረግ ይችላል።
እንዲህ እንደ ዛሬው የሕዝብ መሰብሰቢያ አዳራሾች ባልበዙበት፣ ማባራዊ ድረ ገጾችና ሚዲያዎች ባልተስፋፉበት፣ የሕዝብ መወያያ አጀንዳ እየተቀረጸ ውይይት በማይካሄድበት በጥንት ዘመን በአገራችን በአስተዳደር እርከን ላይ የነበሩ የአገር ግዛት አስተዳዳሪዎች በሕዝብ ዘንድ የነበራቸውን ተቀባይነት ለማረጋገጥ Çእረኛ ምን አለ?È ይሉ እንደነበር በታሪክ ድርሳናት ይወሳል፡፡ ይህ ደግሞ ሕዝብን ለማዳመጥ የሚጠቀሙት ራሳቸው የፈጠሩት ሚዲያ መሆኑን ማረጋገጥ ይቻላል፡፡ ሕዝብን የሚያዳምጠው ሲያጣ አቤቱታው ከጠቅላይ ግዛት ወደ አገር ግዛት ልክ እንደ ተላላፊ በሽታ ይዛመታል፡፡ ከዚያም አልፎ ራሱን በራሱ ማዳመጥ ይጀምራል፡፡ በልቡ መከፋቱንንና ጩኸቱን ሰምቶ የሚደርስለት ሲያጣ
ሳናውቀው ነው እንጂ ይህ ነገር የኛ ነው፡፡ በሚል ሕዝቡ የተከፋበትን ጉዳይ ማድመጥ፣ ለተከፋበት ጉዳይ ምላሽ መስጠት ይጀምራል፡፡ ይህ ደግሞ የብልጥ አገር ገዥ፣ አስተዳዳሪ መርህ ነው፡፡ ሕዝብን እረኛ የሚወክልበት ዘመን፡፡ እረኞች ዘንድ ዝምታ ከሰፈነ ሕዝቡ ለመንግስት ያለው ተገዥነት ያሳብቃል፡፡ በጥንት ዘመን የነበረውን የሕዝብና የመንግስትን መደማመጥ ያነሳሁት ያለ ነገር አይደለም፡፡ ከየካቲት 9 – 14 ቀን 2011 ዓ.ም “መደመርለኢትዮጵያ ከተሞች ብልጽግና“ በሚል መሪ ቃል በሶማሌ ክልል ዋና ከተማ በጅግጅጋ ከተማ በተካሄደው 8ኛው የከተሞች ፎረም የኢትዮጵያ ከተሞችን የጎረቤት ሀገሮችን ጨምሮ 163 ከተሞችንም ያሳተፈ እንደነበረ ቢነገርም አማራ ክልልን ወክለው ስለተገኙ 32 ከተሞችና የክልሉ መንግስት ስለከተሞች ዝግጅት ትኩረት ስለነፈጋቸውና ከተሞችን የሚመራው ተቋም ሕይወት አልባ መሆኑን ለመግለጽ ነው፡፡
የፎረሙ ዋና ዓላማ በከተማ ልማትና ኮንስትራክሽን ሴክተር ባሉ የማዕዘን ድንጋዮች /Pillars/ አፈጻጸም መሰረት ያደረገ በከተሞች መካከል ዉድድር እንዲደረግና በአግባቡ የፈጸሙትን ለማበረታታት ሌሎች ከተሞች ደግሞ ከዚህ መልካም ተሞክሮ በመማር የተሻለ አፈጻጸም እንዲያስመዘግቡ ለማበረታታትና የከተማ ነዋሪዎችን፣ የመንግስትና ሌሎች ባለድርሻ አካላትን ተሳትፎ እና ትብብር በማጠናከር፣ መልካም ተሞክሮዎችንና ልምዶችን በማስፋፋት፣ እንዲሁም ከተሞች እሴቶቻቸውን በማስተዋወቅና በማጎልበት ጠንካራ መሰረት ያለዉ የከተማ ህዝብ ንቅናቄና ተጠቃሚነትን ለመፍጠር ነው፡፡
ከተሞች የራሳቸውን በጎ ገጽታ በማጎልበትና በመሸጥ፣ ልማታቸውን በማፋጠን የእርስበርስ ትውውቅና የመማማር ዕድል በመፍጠርና ከተሞች ያላቸውን ዕምቅ አቅም /በኢንቨስትመንት፣ በንግድ፣ በቱሪዝም፣ በታሪካዊ፣ ባህላዊና ማህበራዊ እሴቶች/ በማስተዋወቅ በኩል የፎረሙ ፋይዳ የጎላ እንደነበረ ይነገራል፡፡
ይሁን እንጂ በዚህ በጅግጅጋው የከተሞች ፎረም በምድብ 3:- 20 ሺህ ህዝብና ከዚያ በላይ ነዋሪ ያላቸው ከተሞች መካከል የከሚሴ ከተማ ራስን በማስተዋወቅ የሁለተኛ ደረጃ ከማግኘቷ ውጭ የአማራ ክልልን ወክለው የተሳተፉት 31ዱ ከተሞች ተጠቃሚነታቸውና ውጤታማነታቸው ከተሳትፎ ያልዘለለ ነው፡፡ በተለይ በሜትሮፖሊታን ደረጃ ላይ ያሉ ባህር ዳር፣ ጎንደርና ደሴ ከተሞች በምድባቸው ደረጃ አለማግኘታቸውን ስንታዘብ ከክልሉ መንግስት ጀምሮ ከተሞችን የሚመራው ክልሉ ከተማ ልማት፣ ቤቶችና ኮንስትራክሽን ቢሮ ለፎረሙ ዝግጅትና ለሚገኘው ፋይዳ የሰጠውን የትኩረት ማነስ ያመላክታል፡፡
እንዴውም ከታዳጊ እስከ ሜትሮፖሊታን ደረጃ ያሉ የአማራ ክልል ከተሞች በስርዓትና በተገቢው መንገድ ባለመመራታቸው ከተሞች ማንን ይመስላሉ? ተብሎ ሲጠየቅ አመራሩ እንደተባለ በአንድ መድረክ የታዘብኩት ከዚህ ላይ ማንሳት እወዳለሁ፡፡
ከተሞቻችን ባለፉት ስርዓቶች አስተዋይ በማጣት በድህነት ችጋር ውስጥ ተተብትበው መኖራቸው ሲነገር እንዳልነበር ዛሬም የተፈጠረው ምቹ ሁኔታና በህገ መንግስቱ የተፈቀደውን የመልማት መብታቸውን ተጠቅመው መልካም አስተዳደር የሰፈነባቸውና በሥራ ዕድል ፈጠራም የማይተካ ሚና እንዲጫወቱ በማድረግ በኩል የክልሉ መንግስት ለበርካታ ዓመታት ዓይኑን ሸፍኖታል፡፡ በፎረሙ የተቀመጠውን ዓላማና የሚያስገኘውን ጠቀሜታ ባገናዘበ መልኩ በመደገፍና በማዘጋጀት በኩል ምንም ዓይነት ሥራ እንዳልተሠራ በድፍረት መናገር ይቻላል፡፡ ከተሳትፎ በዘለለ ተወዳዳሪ ሆኖ ለመቅረብ የተደረገው ጥረት ከዚህ ግባ የሚባል እንዳልሆነ ከማጠቃለያው ውጤት መረዳት ይቻላል፡፡
ከዚህ በፊት በዚሁ መድረክ በአገሪቱ ካሉ ከተሞች የተገኘውን ተሞክሮ በማስፋትና የፎረሙን አስፈላጊነት በውል በማጤን ተገቢውን አመራር በመስጠት፣ ተግባሩን የሚመለከተው ዳይሬክቶሬት በዕቅድ ይዞ በመምራት፣ በጀት መድቦ በማስፈጸም በኩል የጎላ እንቅስቃሴ እንዳልተደረገ በግልጽ ማየት ተችሏል፡፡
ይባስ ብሎ ተግባሩን በዕቅድ የያዘው በቢሮው የከተሞች አቅም ግንባታ መልካም አስተዳደር ዳይሬክቶሬት ለፎረሙ ተሳታፊ ከተሞች ድጋፍ ማድረግ ሲገባው ጭራሽ የማይመለከታቸውና የፎረሙን ጽንሰ ሀሳብ ያልተረዱ፣ ተቋሙን ለሚመሩት የበላይ ኃላፊዎች ቅረቤታ ያላቸው ከሕዝብ ግንኙነት፣ ከሕግ አገልግሎትና ከውስጥ ኦዲት የተውጣጡና ባለሙያዎችን መርጦ ጅግጅጋ ድረስ መላክስ ተገቢ ነወይ? ቢሮው ከውድቀት የማይማሩ፣ ታጥቦ ጭቃና አድሮ ቃሪያ የተሰባሰቡበት አመራሮች ያሉበት ስለሆነ የክልሉ መንግስት በክልሉ ሰላምና መረጋጋት ለማስፈን በሚያደርገው እንቅስቃሴ በነካ እጁ ተቋሙንም ሆነ የክልሉን ከተሞች ሊለባኛቸው ይገባል ባይ ነኝ፡፡
ዶር አረጋዊ ህወሀትን ከመሰረቱት ረድፈኞች ጎራ የሚሰየሙ ብቻ ሳይሆኑ የድርጅቱም የመጀመሪያው ሊቀመንበር ብቻ ሳይሆን የማታገያ ማኒፌስቶውንም በእጃቸው የፃፉ (የቀረፁ) ግለሰብ እንደነበሩ ይታወቃል። “ተቃወምኩ” ብለው ከተሰደዱ በዃላም ቢሆን “የትግራይ ዲሞክራሲያዊ ትብብር” የተሰኘ ድርጅት ቀልሰው እንደነገሩም ቢሆን ወዲያ-ወዲህ ማለታቸው አልቀረም። “ለውጡን” ተከትሎም በተሰደዱ በ40ኛው አመታቸው ለሀገራቸው ምድር በቅተዋል። ከገቡም በዃላ በየመድረኩና መገናኛ ብዙሀኑ ዙሪያ አብዝተው ይስተዋላሉ።
ጠቅላይ ሚንስትር አብይ “”የፖለቲካ ድርጅቶች ምክክር”” አሰኝተው በከፈቱት መድረክ ላይም በተጋባዥ ተናጋሪነት ተሰይመው ንግግር ከመጀመራቸው በፊት — “”በማወቅም ይሁን ባለማወቅ እስከዛሬ ድረስ ሀገሬን ችግር ውስጥ ለከተታት ፖለቲካ የኔም አስተዋፅዖ ስለነበረበት የኢትዮጵያ ህዝብ ይቅርታ እንዲያደርግልኝ ከልብ በመነጨ አክብሮት እጠይቃለሁ””– ብለው በመናገር ከተሰብሳቢው “”አርአያ”” በተሰኘ አድናቆት ሞቅ ያለ ጭብጨባ ተችሯቸው ነበር።
ይህንን ያሉት ዶር አረጋዊ ባልተጠበቀ ብቻ ሳይሆን በሚያሳፍር ሁኔታ ቃላቸውን በአደባባይ በልተው OMN ከተባለው የጀዋር ቴሌቪዥን ጣቢያ ጋር በትናትናው ዕለት ቃለ-መጠይቅ ሲያደርጉ እንዲህ ሲናገሩ ሰማናቸው —
ዶር አረጋዊ — “”አልቀበልም። በደል የፈፀሙት አመራሮቹ ናቸው — ድርጅቱ ህወሀት በአማራ ህዝብ ላይ በደል ለመፈፀም አልተነሳም — ለመበደልም አላለመም በድሎም አያውቅም”” በማለት መለሱ።
“”ወልቃይትስ የአማራ መሬት ነው የትግሬ””? ብሎ ሲጠይቃቸው ደግሞ — “”በህገ- መንግስቱ ቛንቛን መሰረት አድርጎ በተከለለው የግዛት አከላለል የወልቃይት ህዝብ ትግረኛ ተናጋሪ በመሆኑ ወልቃይት ወደትግራይ መከለሉ አግባብ ነው”” — ካሉ በዃላ — “”እንደአለመታደል ሆኖ በዚህኛውም ሆነ በዛኛው ወገን ጥሩ መሪዎችን ባለማግኘታችን ይሄው ጦርነት ሊያጋጥሙን ቆርጠው ተነስተዋል”” ሲሉ አሁንም በመሪዎቹ ላይ ያላቸውን ምሪት ገለጡ።
እስኪ በራሳቸው በዶር አረጋዊ የዕጅ ፅሁፍ የተፃፈውን የህወሐት ማኒፌስቶን እየፈተሽን የዶር አረጋዊን ንግግር እንመርምረውና የሰውየውን እውነተኛ ማንነት እንገምግም —-
እውን ህወሐት የአማራውን ህዝብ በጅምላ ወንጅሎ አልተነሳም? ዶር አረጋዊ እንደሚነግሩን አማራው የተበደለ በህወሐት መሪዎች እንጅ እንደድርጅት መርሃግብር ተቀርፆለት አልነበረም? በዶሩ የተፃፈውን የህወሐት ማንፌስቶ ቃል በቃል በማስቀመጥ እንመርምር —-
“”ከቀን ወደ ቀን እየተባባሰ የሚሄደው የኢኮኖሚ ብዝበዛ በሰፊው የትግራይ ህዝብ ላይ ድህነት፡ ረሀብና ውርደት እየተደጋገመ እንዲደርስ አድርጓል። በተጨማሪም የትግራይ ህዝብ ለረጅም ዘመን ሰብዓዊና ፖለቲካዊ መብቱ ተነፍጎ ሲጠላና ሲናቅ እንዲሁም አድልዎ ሲፈፀምበት ቆይቷል። ይህም በደል ጨቛኟ የአማራ ብሔር ሆን ብላ መመሪያዋ አድርጋ ስትሰራበት የቆየች በመሆኑ ነው —–በዚህም የተነሳ ሰፊው የትግራይ ህዝብ ኑሮው እንዲቆረቁዝ ተደርጓል — በዚህም ምክንያት የስራ ማጣት ችግር፡ ሽርሙጥናና ስደትን ከማስከተሉም በላይ ራስን መጣልና መንከራተት የትግራይ ህዝብ ዕለታዊ ተግባሩ ሆኖ ይገኛል። ስለሆነም ህዝቡ ተጠራጣሪና የተጠላ እንዲሆን በመደረጉ በህብረት መኖር የማይችል ሆኖ ይገኛል””” ይላል።
እንግዲህ ዶር አረጋዊ ለዘረዘሩት የትግራይ ህዝብ ችግሮች በሙሉ ተጠያቂ አድርገው ማኒፌስቶ የቀረፁት የአማራውን ብሄር (ህዝብ) በጅምላ እንዲህ ፈርጀው በጠላትነት በማስቀመጥ ነው። የአማራውን ህዝብ በጅምላ የፈረጀ ማኒፌስቶ ቀርፀው ህወሐትን ከፈጠሩ በዃላ —“””የለም አማራ የተበደለው በአመራሮቹ እንጅ በድርጅቱ በህወሐት አደለም””” — ይሉናል።
“”ሰፊው የትግራይ ህዝብ ስራ አጥቶ በሽርሙጥናና በስደት ወ…ዘ…ተ… ብቻ ሳይሆን በረሀብ፡ በድንቁርናና በበሽታ እየተሰቃየ ይኖራል። —- ለችግሩ መሰረታዊ ምክንያት ኢምፔሪያሊዝም — ይሁን እንጅ ጨቛኟ የአማራ ብሄር የምታደርገው የኢኮኖሚ ብዝበዛና የፖለቲካ ጭቆና ታክሎበት ነው። —- ጨቛኟ የአማራ ብሄርም
በማለት የአማራን ብሄር (ህዝብ) በጅምላ “”ጨቛኝ”” ብሎ በመፈረጅ ተጠቂም ተጠያቂም አድርገው ዶር አረጋዊ የድርጅታቸውን ማኒፌስቶ በታይፕ ራይተር ሳይሆን በራሳቸው የእጅ ፅሁፍ አርቅቀዋል። ይሄንን ያክል በደል ለፈፀሙበት ለአማራው ህዝብ ዛሬም ጠላትህ መሪዎቹ እንጅ ህወሐት አልነበረም ሲሉ በአደባባይ ሊቀልዱበት ግን ድፍረቱን አላጡትም።
ወልቃይት ወደትግራይ የተካለለው በህገ-መንግስታዊ የቛንቛ ፌደራሊዝም አግባብ ነው ያሉን ደግሞ በ1968 በቀረፁት የድርጅታቸው የህወሐት ማኒፌስቶ የሚከተለውን ካስቀመጡ በዃላ ነው —
በዶር አረጋዊ የተፃፈው የህወሐት ማኒፌስቶ በዚህ አላበቃም። ዶሩ የአማራ ህዝብ ትግሬነትን በማጥፋት፡በማስካድና የትግሬን መሬት በመውረር ጭምር በማኒፌስቷቸው ከሰውታል፡ የትግራይን ህዝብም —
“”በአማራ ከመጥፋትህ በፊት በመሪ ድርጅትህ በህወሐት ስር ታቅፈህ በመታገል አማራን አጥፋ””” ሲሉ በአማራው ህዝብ ላይ ለደረሰው የዘር ማፅዳት፡ ማጥፋትና፡ መሬት ወረራ ግንባር ቀደም ተጠያቂ መሆናቸውን በራሳቸው የዕጅ ፅሁፍ የተፃፈው የህወሐት ማኒፌስቶ ቀዳሚ ማስረጃ ነው።
አማራን የበደሉት የህወሐት መሪዎች (እርሳቸው ከድርጅቱ ከከዱ በዃላ የነበሩትን ማለታቸው ነው) እንጅ ድርጅቱ አደለም የሚለውን ቀልዳቸውን አጥብቀው የሚገፉት ከተጠያቂነት አመልጣለው ብለው በማሰብ ከሆነ ዶሩ የሚያታልሉት እራሳቸውን ብቻ እንጅ የአማራውን ህዝብ አለመሆኑን ጠንቅቀው ሊገነዘቡት ይገባል።
የአማራን ቤት ያቃጠለውን የመጀመሪያውን ክብሪት ለኩሶ እሳቱን የቆሰቆሱትን ብቻ በመወንጀል ከተጠያቂነት ለማምለጥ ሙከራ ማድረግ የራስን ስውር ማንነት ገላልጦ ከማሳየት ውጭ ሌላ ፋይዳ የለውም።
ህወሐት ከስር መሰረቱ በአማራ ህዝብ መቃብር ላይ የትግሬን የህይወት ዘንባባ ለማለምለም የተነሳ ፀረ አማራ ድርጅት ነው። በተግባር ተከስቶ ያየነውም ይሄው ነው። ቀዳሚ ምስክሩም በዶር አረጋዊ አማራን ከምድረገፅ ለማጥፋት ታልሞና ታቅዶ የተቀረፀው የድርጅቱ ማኒፌስቶ ነው።
የሚገርመው ነገር እኒህ ግፈኛ ሰው በቅርቡ በዶር አብይ የተሰየመው የደንበርና የማትነት ኮሚሲዮን አባል ተደርገው መመረጣቸው ነው። በማኒፌስቶ ወልቃይትና ጠለምት የትግራይ መሬት ነው በማለት በ1968 ዓ/ም የቀረፁ ግለሰብ እንዴት ነው ዛሬ የደንበርና ማንነትን ጉዳይን ፍትሀዊ በሆነ አግባብ አይተው ወልቃይት የአማራ ተፈጥሮአዊና ታሪካዊ ዕርስት ነው ብለው የሚዳኙት? ቀልድህን ተው ዶር አብይ። እንዴትስ የአማራን ህዝብ ብትንቀው ነው እንዲህ አይነት አሳፋሪ ስራ ለመስራት የደፈርከው? እረ እየተስተዋለ።
በጦርነቱ ዋዜማ በምንሊክ ጦር የተተከለው ድንኳን ሲታይ፣ ከብዛቱ የተነሳ አፍሪካ አውሮፓን ለመጠራረግ የተነሳች ይመስል ነበር። ይሄን ባዩ ጊዜ የተሸበሩት የጣሊያን ወታደሮች ሁሉ፣ የስንብት ደብዳቤ ለቤተሰቦቻቸው እንደፃፉ ኢን አፍሪካ የተሰኘው መፅሃፍ ይገልፃል፡፡ ከደብዳቤዎቹ አንዱ እንዲህ ይነበባል፡፡
“ራሶቹ ጥቂት የእግር መንገድ በሚያስጉዝ ርቀት ላይ ተሰይመዋል፡፡ በአንድነት ወደ እኛ እየመጡ ነው፡፡ አዛዣችንም እንድናፈገፍግ ብቻ እየነገረን ነው፡፡ የዚህም ውጤት መጨረሻው ገብቶናል፡፡ ጦሩ እየገፋ እስኪመጣ ብቻ እንጠባበቃለን፡፡ የኛ ነገር እያበቃ ነው፡፡ አሁን የማስበው አቅመቢስ ለሆኑት ወላጆቼ ነው፡፡ እነሱ ምንም ነገር ቢገጥማቸው ከጎናቸው እንድትሆን አደራ እልሃለሁ” ይላል መቶ አለቃ ሚሴና ለጓደኛው የላከው ደብዳቤ ነበር፡፡
የጣሊያን ወታደሮች ተስፋ መቁረጥም ቀስ በቀስ ወደ ዋናዎቹ የጦር መሪዎች እንደተዛመተ ሱልካፓ ዓድዋ የተሰኘው መፅሃፍ የጣሊያኑን መቶ አለቃ ሮፓ አሟሟት እማኝ አድርጎ እንዲህ ፅፎታል፡፡
“መቶ አለቃ ሮፓ ጦሩን የሚመራው ፈረስ ላይ እየሆነ ነበር፡፡ ሁለት ፈረሶቹም ከጭኑ ስር እየተመቱ ወድቀዋል፡፡ በመጨረሻው ቀን ፈረስ ላይ ለመውጣት ሲሞክር ጎኑን ተመታ፡፡ ሲወድቅ ያዩት የጣሊያን ወታደሮች ሊያነሱት ተሯሩጠው ሄዱ፡ እሱም እያቃሰተ እንዲህ አለ፡፡ ‘እኔ ሽማግሌ ስለሆንኩ ተውኝ፡፡ እናንተ ግን ወጣት ስለሆናችሁ ከዚህ መዓት ራሳችሁን አድኑ፡፡’ ይህን እንደተናገሩ በፊቱ ተደፍቶ ህይወቱ አለፈ፡፡”
በመጨረሻም የዚህ ተስፋ መቁረጥ በሽታ ወደ ዋናው ጄኔራል ዳቦርሜዳ ተዛመተ፡፡ ሁኔታውን በቦታው ላይ የነበረው ካፒቴን ሚናሪ እንዲህ ያስታውሰዋል፡፡ “ጄኔራል ዳቦርሜዳ ከመድፈኞቹ አጠገብ ወዲያ ወዲህ ሲወዛገብ አየዋለሁ፡፡ ለመጀመሪያ ጊዜ በላብ ተውጦ እና ሰውነቱ ተሸብሮ አየሁት፡፡ ሁኔታው ያሳዝናል ፤ በጭንቀት ብቻውን ያወራ ነበር፡፡ የጥይት በረዶ ሲዘንብበት ከሃሳቡ ይነቃና ፊቱን ወደ መኮንኖች በማዞር የተለመደውን ፈገግታ ያሳያል፡፡ ከጧት ጀምሮ ከሌሎች ክፍለ ጦሮች የደረሰው ወሬ የለም፡፡ ጦሩ የተሰወረ ይመስላል፡፡ እውነትም የመጨረሻ ቀናችን ጊዜ እየተቃረበ መምጣቱ የተሰማን በዚህ ጊዜ ነው ሲል ሚናሪ ይናገራል፡፡” በመጨረሻም ዳቦርሜዳ የፈራው አልቀረም ህይወቱን በኢትዮጵያ ጀግኖች ተነጠቀ፡፡ በደፈረው የሃገራችን መሬት ወድቆ ቀረ።
የዛሚ 90.7 ሬዲዮ “ክብ ጠረጴዛ” ፕሮግራም ለዓመታት ስንቱን ንጹሃን ዜጋ ውስጡን እንዳቆሰለና እንዳደማ ቤት ይቁጠረው …ብዙዎቹን እያዘንን፣ እየቆሰልን ጭምር ለዓመታት ሰምተናቸዋል።
ከሚሚ ስብሃቱ ከማልረሳቸው መካከል …መስከረም 03 ቀን 2003 ዓ.ም እነ አንዷለም አራጌን (ስሙ ተጠቅሶ) “መንግስት እንዴት ይታገሳቸዋል፣ ህጋዊ እርምጃ ሊወሰድባቸው ይገባል። እስከመቼ ይታገሳቸዋል” የሚል ይዘት ያለው የይታሰሩ ሃሳቧን በፕሮግራም አስተላልፋ፣ በዚሁ ዕለት ከሰዓት በኋላ አንዱዓለም አራጌ ከእስክንድር ነጋ ጋር በግፍ ታስረው ወደማዕከላዊ ተልከዋል።
አንጻራዊ ልውጥ የተባለው አንዱ የግፍ እስረኞች መፈታት መሆኑ ይታወቃል። እና ሚሚ “የጮህኩለት ለውጥ እውን ሆናል” በማለት ቁም ነገር መጽሄት ላይ የሰጠችው ቃለ ምልልስ፣ እነአንዱዓለምንና የግፍ እስረኞችን ማስፈታት አይደለም። በግልጽ ይታሰሩ ስትል ነበርና!
ኢትዮጵያ ሽግግር ላይ በመሆኗ ዜጎቿ ተስፋን ሰንቀዋል:: ምንም እንኳን ስጋቶች በግራም በቀኝም የተደቀኑ ቢሆንም ነገር ግን የህዝቡ ተስፋ ሃያል ነው። በተጨባጭ እየተወሰዱ ያሉ የለውጥ ርምጃዎች ብዙዎችን አነቃቅተዋል። ታዲያ የከረምንበት ፖለቲካ ውጤትና ራቅ ካለ ዘመን ጀምሮ ሲንከባለል የመጣ ችግር አለና ይህን የማሰናከያ ድንጋይ ገለል ኣድርጎ ዴሞክራቲክ ኔሽን ለመሆን ስርዓታዊ ለውጦችን ይጠይቃል። ወደ ዴሞክራሲ ለምናደርገው ሽግግር በርግጥ የስርዓቶች ለውጥ ብቻ ሳይሆን የአስተሳሰብ ለውጥ ማምጣት ኣለብን። ትርክቶቻችንን ከውጭ ወደ ውስጥ፣ ከውስጥ ወደ ውጪ እያገላበጥን አይተን የሚጠቅመንን ይዘን የማይጠቅመንን እያራገፍን በፍጥነት ወደ ዴሞክራሲ ማምለጥ ኣለብን።
እኛ ኢትዮጵያውያን እንደ ታሪካችን አልተራመድንም። ከብዙ ኣፍሪካውያን ወደ ኋላ ቀርተናል። ይህ ሊቆጨን ይገባል። በመሆኑም በሽግግሩ ወቅት የተሻለ ስርዓታዊ ለውጥ ለማምጣት የተሻለና የላቀ ኣሳብ ያስፈልገናል። ዶክተር ኣብይ እንዳሉት የምናመጣው የመፍትሄ ኣሳብ ደግሞ ሃገር በቀል የሆነ መሆን ያስፈልገዋል። ሀገሮች በኩረጃ ችግሮቻቸውን ኣልፈቱም። ከሌላው ዓለም የሚማሩት ነገር ቢኖርም ነገር ግን ሃገሮች ሁሉ የየራሳቸውን መፍትሄ እያመጡ ነው ችግራቸውን የፈቱት። ስለዚህም ችግሮቻችንን በማጥናት ሃገር በቀል መፍትሄ ለማምጣት መጣር አለብን። ከዚህ በፊት ስንከተላቸው የነበሩ ትርክቶች አንዳንዶቹ ከኛ ጋር የማይሄዱ ነበሩ። የኛን ማህበረሰብ በምልዓት የማይገልጹ ነበሩ። ታዲያ እነዚህ ትርክቶች ከኛ ጋር የማይሄዱ ሆነው በግድ
ሃገርን ሃገር የሚያሰኘው በጠገጉ ስር ያለው ማህበራዊ ት ስ ስር ነው። ይህ ትስስር ደግሞ የተለያዩ መርሆዎች ይኖሩታል። እኛ ኢትዮጵያውያን የሚኖሩን የትስስር መርሆዎች (organizaing principles) ለሃገራችን ሰላምና ልማት እጅግ ወሳኝ ናቸው። ብሄሮችን እንዴት ቀጥታና ተዋረድ ማስተሳሰር ፈለግን? የብሄሮችና የዜጎች ማህበራዊ፣ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ትስስሮች በምን ህግ ሊገዙ ይገባል? የሚለው ነገር በሚገባ መጠናት አለበት።
በዚህች ጽሁፍ ስር የማቀርበው ነገር ለሃገራችን መሰረታዊ ችግሮች አማራጭ መፍትሄ ለመስጠት ነው። በተቻለ መጠንም በአዲስ ሃገራዊ ማህበራዊ ኪዳን ላይ በሚደረግ የከፍተኛ ቃል ኪዳን ትስስር የኢትዮጵያን መጻኢ እድል ለማስተካከል ነው።
ወደ መፍትሄ ከመሄዴ በፊት ድህነቱ፣ የመልካም ኣስተዳድሩ ችግር እንዳለ ሆኖ ነገር ግን ከነዚህ ችግሮች እንዳንወጣ የሚያናቁሩ፣ሰላም የሚነሱ፣ ዴሞክራሲን እንደ ልብ እንዳንለማመድ የሚያደርጉ መሰረታዊ ችግሮች በፖለቲካ ትርክቶቻችንና በመንግስት ስርዓታችን ውስጥ አሉ። በስርዓታችን ውስጥ የሚንቀሳቀሱ ኣንዳንድ ኤለመንቶች ሰላማችንን የሚያናጉ ግጭትንና መፈናቀልን የሚያመርቱ ናቸው። የማንነት ጉዳይ፣ የአስተዳደር ጉዳይ፣ የወሰን ጉዳይ ከግጭት መንደር ለምን አይርቁም? መፈናቀልና ግጭት ለምን ይከተሏቸዋል? ከፍቅርና ከመደመር ሰፈር ርቀው ለምን ለግጭት ቀረቡት? ከስርዓቶቻችንና ከትርክቶቻችን ምን ዓይነት ሶሻል ካፒታል አመረትን? ስርዓታችን ለኢኮኖሚ እድገትና ለፍትህ ያላቸው አስተዋጾ ምን ይመስላል? ብለን የምንመረምርበት ዘመን ላይ ነን። በቅርቡ የኢትዮጵያ ፓርላማ እነዚህን ጉዳዮች ያጠና ዘንድ ኮሚሽን ማቋቋሙ የሚያሳየው ቁምነገር በነዚህ ጉዳዮች ኣካባቢ ብዙ አሳሳቢ ችግሮች መኖራቸውን ነው:: ሃገራችን ኢትዮጵያ በረጅም
ዘመን ታሪኳ ብዙህ ሆና የኖረች ሃገር ብትሆንም ነገር ግን ብዝሃነትን በሚገባ አላስተናገደችም። በተለይም ከብሄር ማንነት ጋር የተያያዙ ጉዳዮች ላይ ብዙ ችግሮች አሉባት። በመሆኑም ሃገራችን ለውጥ በፈለገችበት በ1960ዎቹ የተማሪዎች ንቅናቄ ጊዜ የማንነት ጉዳይና የብሄር ጥያቄ መነሳቱ ትክክል ነበር። ችግሩ ይህንን ጥያቄ ጠቅላይ ጥያቄ በማድረግ የችግሮቻችን ሁሉ ማጠንጠኛና ሁለንተናዊ ማሳያ ሆኖ መቅረቡ ነበር ስህተቱ ። የብሄር ጥያቄ ጥያቄዎችን ሁሉ ጠቅልሎ መዋጡ በኢትዮጵያ ውስጥ ሁሉን ነገር ፖለቲካዊ ወደአደረገ የፖለቲካ ትርክትና ስርዓት ውስጥ ኣስገብቶናል። የሰውን ልጅ ሁለንተና ፖለቲካዊ ማድረግ ደግሞ ከዴሞራሲ መርሆዎች ጋር ስለማይሄድ ይህ ትርክት ወደምንፈልገው ዴሞክራሲ እንዳንዘረጋ እየጠለፈ ይጥለን ጀመር። ፖለቲካዊ ያደረግነው ማንነት ሁሉ የስልጣን ቅርምት ውስጥ ከቶናል። ዋናውን የጋራ ችግር መዋጋት ትተን ወደ ጎን በማንነት፣ በአስተዳደር፣ በወሰን ጉዳይ ተያያዝን። ስለዚህም የሚፈለገውን ያህል ሁለንተናዊ ለውጥ ማምጣት አልቻልንም። በርግጥ ለዚህ ተጠያቂው ሁላችንም ነን።
እንግዲህ ሃገራችን ሽግግር ላይ ስትሆን ወደፊት የተሻለ ስርዓት ገንብታ ለመኖር እንድትችል ከዚህ ለውጥ ባሻገር የምትገባበትን ቤት በዚህ በሽግግሩ ወቅት ኣሳምረን መስራት ኣለብን። ይህ የሽግግር ወቅት የጽሞና ጊዜ ነው። ከፍ ሲል እንዳልኩት በተለይ የማህበረሰባችንን የኢኮኖሚ፣ የፖለቲካና ማህንበራዊ ትስስሮች የፍልስፍና መሰረት፣ ከዴሞክራሲ መርሆዎች ጋር ያላቸውን ዝምድና፣ የሚያመርቱትን ማህበራዊ ካፒታል፣ ወዘተ የምንገመግምበት ሰዓት ነው።
በኢትዮጵያ ውስጥ ሁለት ገንነው የወጡ ማንነቶች ያሉ ሲሆን እነዚህ ማንነቶች የብሄር ማንነትና ብሄራዊ ማንነት ናቸው። እነዚህ ሁለት ማንነቶች ሳይፈራረሱ፣ ሳይደባደቡ አብረው የሚኖሩበት ስርዓት አልገነባንም። አንዱ ዋና ችግር ይሄ ነው። ህገ–መንግስታችን ራሱ ኣንቀጽ ሰላሳ ዘጣኝ ላይ ኣንዱን ፈራሽ አንዱን ኣፍራሽ ያደርገዋል። ብሄራዊ ማንነት በብሄር ማንነት ሊመታ ወይም ሊፈርስ የሚችልበት ስርዓት ነው ያለን። በየትኛውም ጊዜ ሊፈርስ በሚችል የጋራ ቤት ውስጥ ዘላቂ ሰላምና ልማት ኣይታሰብም። ኣንዱ ችግራችን ይሄ ነው። እንደ ስርዓት ብቻ ሳይሆን በብሄራዊ ማንነት ዙሪያ ግልጽነት የለም። የብሄር ማንነት ስንል የሚገነባው ከባህል ከቋንቋ በተያያዘ ሲሆን ብሄራዊ ማንነትን የሚሰራው ኤለመንት ምንድን ነው? ብለን ኣጥብቀን ኣልጠየቅንም። የብሄራዊ ማንነት መገንቢያ ኤለመንቶችን አንጥረን አላወጣንም። በመሆኑም ብሄራዊ ማንነታችን ወይም ኢትዮጵያዊነታችን በአደባባይ ኣቅም ኣንሶት ሰነበተ። ዛሬ ዶክተር ኣብይ ከወደቀበት ኣንስተው ከፍ ሲያደርጉት ሲታይ የኢትዮጵያ ህዝብ ደስ ብሎት እናያለን። ፖለቲካችን ቤቱን የሰራው በዋናነት በየብሄሩ ሲሆን ብሄራዊ ማንነትን እንደ መገናኛ መድረክ ብጤ ያየነው ይመስላል። ይህ ደግሞ ኣካባቢያዊ ጡንቻዎችን ያፈረጥምና የርስ በርስ ግጭትን ያመጣል።
ራስ (self) ማለት ምን ማለት ነው? ከሚለው ብያኔ ጀምሮ ወደታች በተግባር ሲወርድ ብዙ እምቅ ግጭቶችን ይዟል። ይህ ትርክት ምን እንደሆነ ኣልተመረመረም። ይህ ትምህርት ከሚከተሉት ማእዘኖች አንጻር በጥብቅ ሊታይ ይገባዋል:-
በስርዓቶቻችን ውስጥ የምናመጣቸው ትርክቶች ሁሉ የኢኮኖሚ፣ የፖለቲካና የማህበራዊ ትስስሮቻችንን የሚገዙ ገዢ ሃሳቦች ስለሆነ እነዚህ ጉዳዮች ላይ ብዙ እውቀትና ኣቅምን ማፍሰስ ኣለብን። እኔና እኛ ሳይጠፋፉ ወይም ኣንዱ ባንዱ ላይ ሳይነሱ የሚያኖር ስርዓት ያስፈልጋል።
የበጀት ፌደራሊዝማችን በራሱ በተለይ ራስ ከሚለው ትርክት ጋር ተያይዞ የተፈጥሮ ሃብት ኣጠቃቀምና የባለቤትነት ጥያቄ ጋር በተያያዘ ብዙ እምቅ ችግሮችን ኣምጥቷል። የተፈጥሮ ሃብትን የመቀራመት ችግር ውስጥ ገብተናል።
የገባንበት የፖለቲካ ትርክት በጅጉ ለማንነት ድምጽ (identity vote) ኣጋልጦናል። ይህ ችግር በዴሞክራሲ መርሆዎች ላይ እንድንረማመድ የሚያደርግ ሁኔታ ተፈጥሯል። ብሄሮች የብሄራቸውን ሰው በስልጣን
ሃገራችን ኢትዮጵያ ብዙህ እንደመሆኗ ይህንን ብዝሃነት ለማስተናገድ የሄደችባቸው ሁለት መንገዶች አደገኞች ናቸው። ቀደም ባለው ጊዜ ወደ ምስለት (assimilation) ያዘነበለ አካሄድ የተከተለች ሲሆን ይህም የብሄሮችን ማንነት አደጋ ላይ የጣለ ነበር። ባለፉት ሃያ ሰባት ኣመታት አካባቢ የተከተልነው የሶሺዮ ፖለቲካል ቲየሪ ደግሞ ከምስለት ወደ ልዩነት ያደላ የፖለቲካ ኣስተሳሰብ ነበር። ሁለቱም ከብዝሃነት ጋር የተጻረሩ ኣካሄዶች ናቸው። ብዝሃነት ማለት በአንድ የፖለቲካና ኢክኖሚ ማህበረሰብነት ጥላ ስር ብዙ ብሄር ወይም ሃይማኖት ሆኖ መኖር ማለት ነው። ብዝሃነት ማለት አንድነት ከብዙህነት ጋር ተደምሮ የሚኖርበት ረቂቅ ህግ ነው። ብዙነት ለአንድነት ተግዳሮት የማይሆንበት፣ ኣንድነት ለብዙነት ተግዳሮት የማይሆኑበት ስርዓት ማለት ነው። እኛ የተከተልናቸውን ስርዓቶች ስናይ ቀደም ሲል የነበረው ስርዓት አንድነት ለልዩነቶች ተግዳሮት እንዲሆን ያደረገ ሲሆን ኣሁን ያለነብት ስርዓት ደግሞ ልዩነት ለአንድነት ተግዳሮት እንዲሆን ኣድርጓል። በተለይ አሁን ያለንበት ስርዓት ልዩነትን እያፈካ አንድነትን ያኮሰሰ ነው። ይህ ትርክት ኣደገኛ ነው። ባለፈው ጊዜ በኢትዮጵያ ትቅደም! ስም የብሄሮች ማንነት
ተደፈጠጠ። በአሁኑ ጊዜ በብሄር ይቅደም! ስም ኢትዮጵያዊነት በብሄር ክንድ ተደፈጠጠ፣ ፈራሽ ሆኖ ተዋቀረ። በደርግ ጊዜ ብሄር ፈራሽ ሊሆን ይችላል እንጂ ኢትዮጵያ ኣትነካም የሚል ነበር። በአሁኑ ጊዜ ደግም ተቃራኒው መጣ። እነዚህ ሁለቱም ትምህርቶች ከብዙህነት (pluralism) ጋር የተጋጩ ናቸው። ብዙህነት ልዩነትንና ኣንድነትን በአንድ ጊዜና ቦታ ማኖር የሚያስችል ሳይንስ ነው። ብዙህነት
ማንነቶችን ውድድር ውስጥ ሳያስገባ ማስተናገድ የሚችል ነው። አንድ ዜጋ ከሃይማኖትህ ማንነት እና ከሃገርህ የቱ ይበልጥብሃል? ተብሎ መፈተን ወይም መጠየቅ የለበትም። ሁለቱንም ወዶ መኖር ይችላል። ዋናው ጉዳይ ግን ለሃይማኖቱና ለፖለቲካው የተለያዩ መስመሮችን ማበጀት ነው የብዝሃነት ትምሀርት የሚመክረን። የብሄር ማንነትና የብሄራዊ ማንነት ጉዳይም እንደዚሁ ነው። ማበላለጥ ሳይሆን ሁለቱንም ሳይፈራረሱ መጠበቅ ነው ብዝሃነት ትምህርት የሚያስተምረን። የሃገራችን ፖለቲካ መሰረታዊ ችግር እዚህ ጋር ነው።
በፌደራል ስርዓታችን ውስጥ ያለው ሳቢ ህግ (pulling force) ማንነት በመሆኑ ሌሎች ማንነቶችን የሚገፋ ሃይል አምርቶብናል። ይሄ መሰረታዊ ችግር ነው። ስርዓቱ ሲዋቀር እንዲሳሳቡ የተፈለገው ተመሳሳይ ማንነቶች በመሆናቸው ልዩነትንና ኣንድነትን በኣንድ ጊዜና ቦታ ማኖር የሚያስችል ስርዓት እንዳንገነባ ተግዳሮት ሆኖብናል። ተመሳሳይ ማንነቶች ሲሳሳቡ ልዩ የሆነውን ማንነት የሚገፋ ሃይል ሳናውቀው ኣምርተን ቁጭ ኣልን። በአንድ የፖለቲካ ዩኒት ውስጥ ልዩነቶች በሰላም መኖር አልቻሉም። ዛሬ በሚሊዩን የሚቆጠር ዜጋ የሚፈናቀለው የዚህ የመሳሳብ ህግ የፈጠረው ኣላስፈላጊ ሌላ ገፊ ሃይል ስላመጣብን ነው ::
የኔሽን ግንባታ ስራችን ተጓቷል። የተበታተነ ኔሽን ሆነን ኣንድ ሃገር ለመመስረት ኣንችልም። የምንከተለው የፖለቲካ ትርክትና ስርዓት ለኔሽን ቢዩልዲንግ ስራ የማይመች ነው። አንድ ሆነን ብዙ ደግሞ ብዙ ሆነን አንድ መሆን የምንችለው ቡድኖች ለሃገር የሚሆኑ መስዋእቶችን ኣጭደን ሳንበላ ስንቀርና ለብሄራዊ ማንነት መስሪያ የሚሆነውን ዋልታና
ማገር ምሰሶ አዋጥተን ስንሰራ ነው። አንድ ነን የሚያሰኘን የሆነ አንድ የሚያደርገን ዋና ጉዳይ ሲኖር ነውና ለዚህ ለብሄራዊ ማንነት ሁላችን መዋጮውን ማዋጣት አለብን።
ዴሞክራሲያዊ ምርጫ የሚኖረው የሃሳብ ትግል ባለበት ሃገር ነው። መድብለ ፓርቲ ስርዓት ማለት ሜዳው ተስተካክሎ፣ ዳኛና ታዛቢ ባለበት ህዝብ ፈራጅ ሆኖ ፓርቲዎች በሃሳብ የሚታገሉበት ጨዋታ ነው። በዚህ ጊዜ ታዲያ መሰረታዊ ጉዳዮች በብሄራዊ መግባባት የሚፈቱ ናቸው። መጀመሪያ ብሄራዊ መግባባት (national concensus) ያስፈልጋል። በሆነ የጋራ ማንነት ስር ነው ምርጫ የሚኖረው። ግማሹ በብሄር ግማሹ በበብሄራዊ ኣንድነት ግማሹ በመልክዓምድር ተሰልፎ የምርጫ ድግስ የለም። ዴሞክራሲ መደላድል ይጠይቃል። የሆነ የጋራ ማንነት ሳይኖር ዴሞክራሲ የለም። ዴሞክራሲ በአንድ የሆነ ማንነት ስር ያደሩ ዜጎችን የሚያስተዳድር ስርዓት ነው። ስለዚህ ኢትዮጵያውያን ከፍተኛ የሆኑ ስር ነቀል ልዩነቶችን ይዘን ምርጫ መግባት ወደ ዴሞክራሲ ኣያሻግረንም። ለዚህ ነው በሽግግሩ ሰዓት ኪዳን ያስፈልጋል የምላችሁ። የጋራ የሆነ መነሻ ይዘን ከዚያ በሁዋላ በፖሊሲ ተያይዘን መከራከር እንችላለን። በመድብለ ፓርቲ ስርዓት ውስጥ ተፎካካሪ ፓርቲዎች ለምርጫ ሮጠው አንዱ አንዱን እያሸነፈ ስልጣን ቢቀያየሩም የመጠፋፋት እድል ግን የለም። እርስ በርስ አይጠፋፉም። የሃገራችን ፖለቲካ ከምርጫው በሁዋላ መጠፋፋት አለበት። ለምሳሌ የአንድነት ፓርቲ ኣሸንፎ ስልጣን ቢይዝ የፖለቲካ መስመሩና የፌደራል ስርዓቱ የተለየ ስለሆነ በዘውግ ላይ የቆሙትን ፓርቲዎች ያጠፋል። በዜግነት ላይ የተመሰረተ ፖለቲካውን ተግባራዊ ሲያደርግ እነዚህን የብሄር ድርጅቶች ያጠፋል።
የብሄር ድርጅቶች ደግሞ ይህን ያንድነቱን ፓርቲ አንዳንድ የህብረተሰብ ክፍል ሳይቆጣ እንዲኖር ለማድረግ መደራጀታቸውን ኣይከልክሉ እንጂ ወደ ስልጣን እንዲመጡ ኣይሹም። እንዲህ ዓይነት ስርነቀል ለውጥ የያዙ ሃይላት ወደ ምርጫ ሳይሆን መጀመሪያ መሄድ ያለባቸው ወደ ብሄራዊ መግባባት ነው። የሆኑ ዋና ዋና ጉዳይ ላይ ቃል ኪዳን ገብቶ ነው ምርጫ መግባት የሚቻለው።
በኢትዮጵያ ውስጥ በአስራ ዘጠኝ ስልሳዎቹ የተነሳው የመሬት ላራሹ ጥያቄ ታሪካዊና ፍትሃዊ ነበር። ይሁን እንጂ ሃገራችን ይህንን ጥያቄ እስካሁን በተገቢው መንገድ ባለመመለሷ ለተለያዩ ችግሮች ኣንድም በቀጥታ ኣለያም ለችግሮቹ ገባር በመሆን እየጎዳን ነው። በኢትዮጵያ ሁኔታ ስለሃብት ዝውውር ስናነሳ መሬት ነው ትልቁ ሃብትና ይህንን ሃብት የያዝነብት ፖሊሲ መጠናት ኣለበት። የሃብት ዝውውራችን ጉዞ የሚያሳየው መሬት ኣንዴ በፊውዳል፣ ቀጥሎ በመንግስት ፣ ቀጥሎ በብሄሮች አካባቢ ነው
የተዘዋወረው። በተለይ በአሁኑ ሰዓት ስቴቶች የመሬት ባለቤት በመሆናቸው የመጣ የወሰንና የድንበር ጥያቄ ኣለ። ከዚህ በላይ የዜጎች መሰረታዊ መብት ኣልተከበረም። ዋና ዋና የምንላቸው ችግሮች ከፍ ሲል ያነሳናቸው ሲሆኑ እነዚህን ችግሮች ለመቅረፍ የሚከተለው መፍትሄ ይጠቅማል።
ሃገራዊ ኪዳን ማለት ህገ–መንግስት ማለቴ ኣይደለም። ሽግግራችን እጅግ ያማረ እንዲሆን ህዝቡን መሰረት ያደረገ ቃል ኪዳን ውስጥ መግባት የሽግ ግራችን የመጀመሪያ ደረጃ ቢሆን መልካም ነው። ይህ ቃል ኪዳን የምለው ጉዳይ በይዘቱና በአገላለጹ የኢትዮጵያውያን ቃል ኪዳን (covenant)ነው። በውስጡ ሊይዛቸው ከሚገባቸው ጉዳዮች መካከል:-
ይህ ቃል ኪዳን በህዝቡ ከተፈረመ በሁዋላ ለትውልድ የምናሻግረው ዶግማዊ ኪዳን ይሆናል። ሃገር የሚባለው ጠገግ የሚቆመው በዶግማና ቀኖና ነው። ሃገር ራሱ ዶግማ ሲሆን በየግዜው የምናሻሽለው ህግና ኣሰራር ደግሞ ይኖረናል። የሚነካና የማይነካ ቃል ነው ሃገርን የሚመሰርተው። ስለዚህ ዶግማዎቹን ኣውጥተን ከላይ ማስቀመጥ ሽግግራችንን በጣም ያሳምረዋል። ለወደፊት የረጋ ሃገር ይኖረናል። ይህ ኪዳን ፖለቲካዊ ሳይሆን ማህበራዊ ይሆንና የሃገራችን ዶግማዊ ዶክመንት ይሆናል።
3. በህገ–መንግስት የማይገለጹ የሞራል፣ የህብረተሰብ መተሳሰሪያ ገመዶችን ኣንጥሮ ኣውጥቶ በቃለ መሃላ ለማጽናት። እንዋደድ፣ እንረዳዳ እንተማመን የሚሉትን ዋና ዋና የህብረተሰብ መተሳሰሪያ መረቦች በህገ መንግስት ኣንገልጻቸውም። እነዚህ ማህበራዊ ሃብቶች ከምንም በላይ ለህዝብ ትስስር መሰረት ናቸውና ይህንን ለመግለጽ ይጠቅመናል። ማበራዊ ሃብት(social capital) ረቂቅ ከመሆኑ የተነሳ
የሚጨነቅ፣ ማንነትን የማያፈራክስ፣ የኢትዮጵያን ዳርድንበር የሚገልጽ፣ ለገጸ በረከቶቿ እውቅና የሚሰጥ፣ ዘመናዊ የሆነ ሄራ ያስፈልገናል። በተጨማሪ ሄራችን ለህዝቡ ሃገራዊ ቃል ኪዳን ክብርና ልእልና የሚሰጥ ይሆናል። ሄራችን መሰረታዊ ህግ ይሆነናል።
ሁለትዮሽ የፌደራል ስርዓት ማለት የብሄር የባህል ፌደራል ስቴትና የዜጎች ፌደራል ስቴት በአንድ ጊዜ መመስረት ማለት ነው። ይህ ሲስተም ቡድኖችን ከአሲምሌሽንም ያወጣቸዋል። ሁለቱ ስቴቶች የሚመሰረቱት በህገ መንግስት ሲሆን የብሄር ባህላዊ ፌደራል ስቴት የሚመሰረተው ከሁሉም ባህላዊ ማንነቶች በባህላቸው መሰረት ተውጣጥተው የሚመሰርቱት የአርበኞች ቤት ነው። ይህ ቤት በስሩ የባህልን ጉዳይ፣ የሰላምና እርቅ ጉዳይ፣ የሙዚየም ጉዳይ፣ የኬር ቴከር ጉዳይን ይመራል። ቡድኖች ሁሉ ባህላቸውን እንዲጠብቁ ስቴቶችን ይፈጥራል። እነዚህ ስቴቶች ከቦታ ውጭ ይሆናሉ። ምን ማለት ነው? በመሬት ላይ የሚሰመር ግዛት ሳይሆን የሚኖራቸው የዚያ ብሄር ቡድን ባሉበት ቦታ ሁሉ ባህላዊ መንግስቱ ገዢ ይሆናል።
በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ የዜጎች የፌደራል ስርዓት ግንባታ ነው። ይህ የፌደራል ስቴት በመሬት ላይ የሚነበብ ካርታ ይኖረዋል። ለአስተዳደር ኣመቺነት፣ ቋንቋ ወዘተ ታሳቢ ኣድርጎ የሚመሰረት ዘመናዊ የፌደራል ስቴት ይሆናል። እነዚህን ስቴቶች ካንቶን ብለን ልንሰይማቸው ይቻላል። ልክ እንደ ስዊዘር ላንድ የተለያዩ ካንቶኖችን መፍጠርና የፌደራል ስርዓቱን ማቋቋም ይቻላል። ይህ የፌደራል ስቴት የፖለቲካ፣ የልማት የኢኮኖሚ የትምህርት ጉዳዮቻችንን የምናካሂድበት ሲሆን የብሄር ፌደራል ስቴቶቹ ደግሞ ከፍ ሲል ያነሳናቸውን ስራዎች ይሰራሉ። ይህን በማድረግ በአንድ በኩል የባህል ኢእኩልነትን እያጠፋን እኩልነትን እያመጣን በሌላ በኩል ደግሞ ለጋራው ቤታችን በጋራ በመስራት ኣገራችንን ኢትዮጵያን ከድህነት በማላቀቅ የዜጎችን ህይወት እናሻሽላለን።
በነዚህና ሌሎች በርካታ ምክንያቶች የሁለትዮሽ የፌደራል ስቴት ግንባታው ኣስታራቂ ሃሳብ ነው። በተለይም ደግሞ በቡድን መብትና በግለሰብ መብት ለተራራቀው ፖለቲካችን ይህ ሲስተም መካከለኛና ሁሉን ኣስታራቂ ሲስተም ነው። ሃገራችንን ሳናጣ በሌላ በኩል ብሄራዊ ማንነታችንን ሳናጣ ኣብረን መኖር እንድንችል የሚያደርግ ስርዓት ነው። በአጠቃላይ የሁለትዮሽ ወይም ባለሁለት ክንፍ የፌደራል ስርዓት ማለት የፌደራል ስርዓትን በኢትዮጵያ ሁኔታ ለማስተናገድ የሚያስችል የፌደራል ስርዓት ማለት ነው። ኢትዮጵያዊ ፌደራሊዝም ማለት ነው። የፈደራል ስርዓት ለባህል ማንነት ብዙ የሚጨነቅ ባለመሆኑ በኛ ሁኔታ ብዝሃነትን ማስተናገድ የሚችል የፌደራል ስርዓት ለማምጣት ታስቦ ነው። ሃገር በቀል ፌደራሊዝም ነው። ብዝሃ ፌደራሊዝም ማለት ነው።
ስርዓታዊ ለውጥ ስንል ቋንቋንም ይመለከታል። ቋንቋ መግባቢያ ብቻ ሳይሆን የማንነት መግለጫ ነውና እጥፍ ድርብ ክብርና ጥንቃቄ ይሻል። የሰው ልጅ በቋንቋው የመናገር በቋንቋው የማሰብ ሙሉ ነጻነት ኣለው። የራሱ ቋንቋ ያለው ኣንድ ማህበረሰብ ሃገር ሲመሰርት ከነቋንቋው ተከብሮ ሊኖርበት ይገባል። በቁጥሩ በማነሱ ቋንቋው ኣይነካበትም። ስለዚህ የቋንቋ ኣጠቃቀማችንን ማስተካከል ኣንዱ የሽግግር ዋና ሃሳብ ነው። በዚህ ጥናት መሰረት ኢትዮጵያ በሚከተለው መንገድ የቋንቋ ህጓን ልታሻሽል ይገባል
የብሄራዊ ቋንቋነት ታይትል ሁሉም ብሄሮች ሊጎናጸፉ ይገባል። የሁሉም ቋንቋዎች ዝርዝር በህገ–መንግስት መቀመጥ ኣለበት። እነዚህ ቋንቋዎች ሁሉ የኢትዮጵያ ሃብት ናቸው ስንል የብሄራዊነት ደረጃን እናጎናጽፍ።
ይህ ቋንቋ የፌደራል ቋንቋ ብቻ ሳይሆን ታች ድረስ በአራቱም ኣቅጣጫ አገልግሎት ላይ ይዋል። ይህ ቋንቋ ኢትዮጵያውያንን ሁሉ ወደ ጎን የሚያገናኝ ቋንቋም ይሆናል። የፌደራሉን የህብረት ቋንቋ ከአንድ በላይ ማድረግ ይቻላል።
ኢትዮጵያ ከሌላው ዓለም ትገናኝ ዘንድ የተሻለ ተወዳዳሪ ትውልድ ለማፍራት እንግሊዘኛን ጠንክረን እናስተምር በቋንቋ ዙሪያ እነዚህን ማሻሻያዎች ካደረግን በአግልግሎቱም በማንነት መገለጫውም ቦታውን ያገኛል። የዜጎች በቋንቋ የመጠቀም መብት ይከበራል። ቋንቋዎች ያድጋሉ።
ኢትዮጵያ ሃገራችን ብዝሃነትን በማስተናገድ በኩል ችግሮች እንዳሉባት ሁሉ በሃብት ዝውውር ጉዳይም ከፍተኛ ችግር ኣለብን። በሃገራችን ሁኔታ ሃብት ስንል ዋናው ሃብት መሬት ነው። ኣብዛኛው ህዝብ ገበሬ ነው፣ ኢኮኖሚያችንም በዚህ ላይ የተመሰረተ ነውና። በኣስራ ዘጠኝ ስልሳዎቹ የመሬት ላራሹ ጥያቄ መነሳቱ ልክ ነበር። ያ ጥያቄ የተመለሰበት ኣግባብ ግን
ችግር ነበረው። ደርግ የሃገሪቱን ሃብት ከፊውዳሎች ቀማና ለአብየታዊ መንግስት ኣደረገው። ገበሬው በገመድ ኣንዳንድ ጥማድ ስለደረሰው የተሻለ ለውጥ መሰለንና ተደስተን ይሆናል እንጂ ለውጡ ግማሽ መንገድ ሄዶ ነው የቀረው። ሁለተኛውን የሃብት ዝውውር ስናይ (ከመሬት ሃብት ኣንጻር) የአስራ ዘጠኝ ሰማኒያዎቹ ነው። በዚህ ወቅት ደግሞ ሃብት ወደ ቡድኖች ዞሯል። ተመልከቱ፣ መጀመሪያ መሬት በፊውዳሉ እጅ ነበር ሲቀጥል ወደ መንግስት ተዛወረ ቀጥሎ ደግሞ የህዝብና የመንግስት በሚል ሽፋን የቡድኖች ሆነ። እነዚህ የሃብት ዝውውሮች የየራሳቸው ማነቆ ኣላቸው። በተለይ መሬት የቡድን ሲሆን የመጣው ጉልህ ችግር በቡድኖች መካከል የይገባኛል ጥያቄን
የወሰን ጥያቄን ነው። ይህ ችግር የሚፈታው የሃብት ዝውውርን በማሻሽል ነው። ይህ ዝውውር ደግሞ ከፍ ሲል ባነሳነው የኢትዮጵያውያን ኪዳን መሰረት መሬት በሚከተሉት ይዞታዎች ስር እንዲሆን ስንስማማ ነው።
ይህ ለውጥ የቡድኖችን የወሰን ጥያቄ ይፈታል። ቡድኖች በቀበሌና በኩሬ ውሃ የሚጋደሉት መሬት የቡድን የወል ሃብት ስለሆነ ነው። የመሬት ፖሊሲ ሲለወጥና መሬት የግል ሲሆን በወልቃይት ጉዳይ ኣማራና ትግራይ ኣይዋጉም። ጉጂና ቡርጂ አይጋጩም። ኦሮምያና ሶማሌዎች ኣይጋጩም ወዘተ። መሬት ለአራሹ ማለትም ይሄው ነው። መሬት ላራሹ ማለት ለብሄሩ ወይ ለመንግስት ሳይሆን ለሚሰራበትና መስራት ለፈለገ ዜጋ ሁሉ ነው። በሌላ በኩል ኣስተዳደራዊ ጉዳዮችንም ቢሆን ይህ ኪዳን ይፈታል።
ኢትዮጵያውያን ሃገር ሲመሰርቱ ከራስ ትርክት ወጥተው በእኛ ኪዳን ኣብረው ሲኖሩ ከስርዓታችን ውስጥ ራስ ወዳድ ኣስተዳደርን እናጠፋለን። ገፊ ሃይሎችን እናባርራለን።
ከፍ ሲል እንዳነሳነው በሃገራችን የፖለቲካ ህይወት ውስጥ ማንነት ግጭትን ኣምራች የሆነ ሃይል ኣምጥቷል። ማንነት በራሱ የሚያጋጭ ስለሆነ ሳይሆን ማንነት ወደማይፈልገው ጨዋታ ውስጥ በመግባቱ ነው። ልኩ ያልሆነ ማልያ ስለለበሰ ነው። ስለዚህ ነው ባህላዊ ማንነትንና ፖለቲካዊ ማንነትን ነጥለን ለማካሄድ ሰርጀሪ ያስፈልጋል የምንለው። ሃይማኖትና ፖለቲካ የተለያዩ ናቸው እንዳልነው ሁሉ ባህልንም ከዚህ ነጥለን ኣውጥተን ነገር ግን የቡድን መብት ይጠበቅ ዘንድ ለቡድን መብት ጠገግ መስራት ይገባናል።
የዜግነት ፖለቲካ ኣራማጆች የቡድንን መብት እውቅና እንዲሰጡ በአንጻሩ ደግሞ የቡድን መብት ኣማኞች ለዜግነት መብት ክብር እንዲሰጡ ያስፈልጋል። ለዚህ ደግሞ ይህ ሲስተም ያግዘናል። ብሄራዊ ማንነትና የብሄራዊ ማንነት ተጠባብቀው እንዲኖሩ ያደርጋል። ይህ ስርዓት ከሁሉ በላይ በጎ የሆነ ማህበራዊ ሃብት እንድናመርት ያደርገናል። በተለይ ባለፉት ሁለት ኣስርት ዓመታት በጣም በሚያሳስብ ሁኔታ የወረደው ማህበራዊ ሃብታችን ነው። ማህበራዊ ሃብታችን ጠፍቶ ሃብታም ብንሆንም ያንን ያለማነውን እናጠፋዋለን። ማህበራዊ ሃብት (social capital) ሃብት ነው የሚባለው ማህበረሰብ የሚያመርተውና ኢንቨስት የሚያደርገው ነገር ስለሆነ ነው። ማህበራዊ ሃብትን ለማምረት ደግሞ ዴሞክራሲ፣ ሳይንሳዊ ፖለቲካ ማራመድ ኣለብን። ከዚህ በተጨማሪ በተለይ በአሁኑ ሰዓት መንግስትን ኣሳስቦት ኮሚሽን እስከማቋቋም የደረሰበትን የማንነት፣ የኣስተዳደርና ወሰን ጉዳይ ለመፍታት እንዲህ ዓይነት ሲስተም በጣም ኣዋጭ ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ የወሰንን ጥያቄ ለመፍታት በስቴቶች መካከል የሚደረግ የመሬት ላይ መስመር ኣይፈታውም።
ስለዚህ ይህ ሞዴል ሳይሸራረፍ በስራ ላይ ከዋለ ኢትዮጵያ ታሪካዊ ለውጥ ኣድርጋ ዓለምን ልታስደምም ትችላለች። ከሁሉ በላይ ደግሞ የጠፉ ባህሎቻችንን በማስመለስ ኢትዮጵያውያን ግርማና ሞገሳችንን እናስመልሳለን። የባህል ፌደራል ስቴቱ ሲቋቋም በራያና በትግራይ መካከል ግጭት ኣይኖርም። በቅማንትና ኣማራ መካከል ግጭት ኣይኖርም። በደቡብ የሚነሱ የክልል ጥያቄዎች ምላሽ ኣገኙማለት ነው። ወደፊት በነዚህ ጉዳዮች ላይ እንወያያለን። ለዛሬው ግን ከፍ ሲል ያነሳሁትን ኣሳብ ጠቅልሎ የያዘውን ስእላዊ ማሳያ ቀጥሎ ይመልከቱ። ይህ ቤት የኢትዮጵያ ቤት ይሆን ዘንድ ምኞቴ ነው።
የደቡብ ኢትዮጵያ ህዝቦች ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ/ደኢህዴን/ ከወራት በፊት ባደረገው በ10ኛ መደበኛ ጉባኤው የሲዳማ ብሔር በክልልነት የመደራጀት ጥያቄ ተቀብሎ ለህዝበ ውሳኔ ለብሔራዊ ምርጫ ቦርድ መምራቱ ይታወሳል።
የኢትዮጵያ ኢንዱስትሪ ፓርክ ልማት ኮርፖሬሽን ዋና ስራ አስኪያጅ (CEO) ተደርጋ የተሾመችውን፣ የ24 ዓመቷን ሌሊሴ ኔሜ በተመለከተ መረጃውን ማጋራታችንን እና ነገሩን ማውገዛችንን ተከትሎ፣ በግራም በቀኝ ወዳጆች አስተያየት ሰጥተዋል።
ነገሩ ያስቆጣቸው በርካቶች የመኖራቸውን ያህል፣ በገራገርነት ተመልክተው “ከቻለች ምን ችግር አለው? ወጣት ወደ ሀላፊነት ሲመጣ ማበረታት ነው ያለብን” ዓይነት ሀሳብ የሰጡም አሉ።
ከዚያም አልፈው፣ ጽሁፉ ኦሮሞ ስለመሆኗ በማይገልጽበት ሁኔታ፥ “ገና ለገና ኦሮሞ ስለሆነች፤ የኦሮሞ ስም ስላላት” ብለው በልባቸው የሚያስቡትን (ምናልባትም እየሆነ ያለውን ስለሚታዘቡ) የተናገሩም አሉ።
ባረጀ ባፈጀ ማሸማቀቂያ “ኦሮሞፎቢያ” ያሉም አሉ። እንደዚህ እያልን እውነትን የምናፍንበት እና የምናሳቅቅበት ጊዜ ሳያልፍ አልቀረም። ስለኦሮሞነቷ ነው ብሎ ከማሰብ ይልቅ፣ “ከእሷ የተሻለ ለቦታው የሚበቃ ኦሮሞ ስለሌለ ነው ወይ?” ብሎ መጠየቅስ አይቀልም ነበረ?
መሆን ከልምድም ከእውቀትም አንጻር የሚጠይቀው ብዙ ነገር አለ። የነገሩን ትርጓሜ፣ የሚሰጠውን ሀላፊነት እና ዓለም ላይ እንዴት ነው የሚስራበት የሚለውን መፈተሽ ተገቢ ነው።
ብስለት እና አመራር ጋር ሲመጣ፣ ዕድሜ ቁጥር ብቻ አይደለም። የሚያሸክመው ልምድ፣ እውቀትና ብስለትም አለው። 24 ዓመት ተለዋዋጭ ፍላጎት እንኳን ጠርቶ ቦታ ይዣለሁ የማይልበት፣ ከራስ ጋር ተስማምተው የማይጨርሱበት ዕድሜ ነው።
እንደዚያ ባይሆን እንኳን፣ ከተመረቀች 2 ዓመት የሆናትን ወጣት ለዚህ ቦታ ለመሾም፣ መስፈርቱ እሷ የምታሟላውን ያህል ብቻ ሲሆን ነው። ካልሆነ ግን ቢያንስ ያስተማሯትም አሉና፣ የት ባሳየችው የአመራር ብቃት ነው ተመራጭ ሆና ለሹመት የምትበቃው?
(በርግጥ የሌንሴ የሹመት ሙስና እና ፖለቲካዊ አድልዎ የጀመረው ከዩኒቨርስቲ ከመመረቋ በተሰጣት ሹመት ነው። እንደዚያም ሆኖ እንኳን፣ ዩኒቨርስቲ ውስጥ የማስተማር ስራዋን ሳትተው፣ ዋና ስራ አስኪያጅነቱን ደርባ መስራት መቻሏም ሌላ አነጋጋሪ ጉዳይ ነው። ካልተሳሳትኩ፣ የስራ አጡ ቁጥር ባሻቀበበት አገራችን ላይ፣ ሁለት የመንግስት መስሪያ ቤት ተቀጥሮ መስራት በህግ የተከለከለ ነው። በዚያም ላይ በእንደዚህ ያለ ከፈተኛ የአመራር ስራ ላይ ያለ ሰው፣ መኪና የመንዳትን ስራ እንኳን ደርቦ እንዳይሰራ ጥንቃቄ ይደረግለታል።)
ቦታው የተሰጣት በሹመት ነው እንጂ፣ ማስታወቂያ ወጥቶ ሰዎች አመልክተው፣ በነጻ ተወዳድረው እና በገለልተኝነት ተመዝነው አለመሆኑ ነገሩን ከብቃት እና ከእውቀት ጋር እንዳናያይዘው ያደርገናል። ምናልባት እርሷ የትምህርት ቤት ጓደኞች መካከል (የዛሬ 2 ዓመት የተመረቁ) የመጀመሪያ ስራ እንኳን ይዘው የማያውቁ ይኖሩ ይሆናል። በጣም ችሎታ እያላቸው፣ በፓርቲ ተሳትፎ እና ትውውቅ የተነሳ ስራ አጥተው ባክነው የቀሩ ብዙ ሰዎች እንዳሉም ይታወቃል።
ሓይልታት ጸጥታ ሱዳን፣ ብምስግጋር ኤርትራውያን ስደተኛታት ዝተጠርጠሩ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ኣስታት 20 ሰባት ኣብ ከሰላ ኣብ ቀይዲ ከምዘእተዉ ምንጭታት ሬድዮ ኤረና ሓቢሮም።
ዝርዝር ሓበሬታን ኣስማትን ናይቶም ኣብ ቀይዲ ኣትዮም ዘለዉ ኤርትራውያን ዝርከብዎም ኣስታት 20 ጥርጡራት ዛጊት ክፍለጥ እኳ እንተዘይተኻእለ፣ ኣቐዲሙ ምምሕዳር ምብራቕ ሱዳን ምስቲ ኣብ ኤርትራ ዘዳውብ ከባቢታት ንዝርአ ዘሎ ዘይሕጋዊ ምስግጋርን መሸጣን ደቂ ሰብ ንምግታእ ጸጥታዊ ስጉምታት ክወስድ ምዃኑ ኣመሓዳሪ እቲ ዞባ መሓመድ ጣህር ምግላጹ ኣገንዞቦም።
መንግስቲ ኤርትራ’ውን ኣብቲ ምስ ሱዳን ዘዳውብ ከባቢታት ጸጥታዊ ምንቕስቓስ የርኢ ከምዘሎን ምስ ምስግጋርን መሸጣን ደቂ ሰብን ዝተጠርጠሩ ሰባት ኣብ ቀይዲ ከምዘእተወን ክግለጽ እኳ እንተጸንሐ፣ ዳርጋ ብምሉኦም ግዳያት ናይቲ መሸጣን ምስግጋርን ዝኾኑ ዘለዉ ዜጋታት ኤርትራ ምስ ምዃኖም ግና ነቲ ዝዓበየ መዛረቢ ሰብኣዊ ቅልውላዋት ኮይኑ ዘሎ ጉዳይ ንምግታእ መንግስቲ ኤርትራ ወላሓንቲ ስጉምቲ ከምዘይወሰደ’ዩ ዝንቀፍ ዘሎ።
እዚ ከምዚ’ሉ እንከሎ፣ መንግስቲ እስራኤል ኣብ ሃገሩ ንዝርከቡ ኤርትራውያን ሓተቲ ዑቕባ ናብ ኤርትራ ክጥረዙ ወይ ድማ ናብ ኡጋንዳ ክምለሱ የገድዶም ምህላዉ ኣህጉራውያን ትካላት ተጣበቕቲ ስደተኛታት ሓቢሮም።
ሆትላይን ፎር ሚግራንት ዎርከርስ ዝተባህለ ትካል፣ ሲናይ ብምቁራጽ ናብ እስራኤል ድሕሪ ምእታዎም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ናይ ዝርከቡ ኤርትራውያን ምስክርነት ብምስናይ ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፣ ኣዘዝቲ ናይቲ ቤት ማእሰርትን ክፍሊ ኢምግሬሽን እስራኤል ብሓባር ነቶም ኤርትራውያን ወይ ናብ ኤርትራ ክንጥርዘኩም ወይ ድማ ባዕልኹም ናብ ኡጋንዳ ከምእትምለሱ ፈርሙ እናበሉ የገድድዎም ምህላዎም ኣረጋጊጹ።
ኤርትራውያን ክሳብ ርእሰ ቅትለት ንምፍጻም ይደፋፍኡ ምህላዎም ካብዚ ጭንቀት እዚ ንምህዳም ድማ ናብ ኡጋንዳ ክምለሱ ምዃኖም ተስገዲዶም ዝፈረሙ ሓተቲ ዑቕባ ከምዘለዉን ናይ ክልተ ኤርትራውያን ከም ኣብነት ብምጥቃስ ኣገንዚቡ።
የአንድ ድርጅት መሪ መሪ 240 ቪ ኤ ኤል ኤሌክትር ገዳ የ SMD 5730 LED ROPE LIGHT ከጉንግ ካውን ከተማ, ዞንሺንግ ሲቲ, ጂንግዶንግ ግዛት, ቻይና
ተለይተው የቀረበ ቻይና ጓንግዶንግ መሪ መሪ 240 ቪ ኤ ኤል ኤሌክትር ገዳ የ SMD 5730 LED ROPE LIGHT አምራቾች እና እዚህ የተዘረዘሩት ከካርናር ብርሃን ጋር ነው.
ZhongShan መሪ መሪ 240 ቪ ኤ ኤል ኤሌክትር ገዳ የ SMD 5730 LED ROPE LIGHT ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
GuangDong መሪ መሪ 240 ቪ ኤ ኤል ኤሌክትር ገዳ የ SMD 5730 LED ROPE LIGHT ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጉሽንግተን ከተማ መሪ መሪ 240 ቪ ኤ ኤል ኤሌክትር ገዳ የ SMD 5730 LED ROPE LIGHT ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
እቶም ካብ 12 ከተማታት ዝተኣኻኻቡ ኤርትራውያን፣ ብ3 ነሓሰ ኣብ ቶሮንቶ ኣብ ዘካየድዎ ኣኼባ፣ ነቲ ብውልቂን ብከተማታትን ጥራይ ተወዲቡ ክካየድ ዝጸንሐ ምንቅስቓስ ይኣክል፣ ብደረጃ ሃገረ-ካናዳ ዝጥርንፍ ዕማም ኣብ ምድላው’ውን ምስኡ ዝተተሓሓዘ ኣርእስታትን ዘትዮም።
ጽላል ይኣክል ካናዳ፣ ወከልተን ዝመረጻ 12 ከተማታት ከምዝሓቖፈ ብምንጻር፣ ብፌስቲቫል ቶሮንቶ ዝፍለጥ ዝነበረ ምትእኽኻብ ኤርትራውያን ደለይቲ ፍትሒ፣ ብፌስቲቫል ካናዳ ክዳሎ’ውን ወሲኑ።
ነቲ ጽላል ብዘሐይል መልክዑ ድማ ቅርጻዊ ውዳቤታት ተጻፊፉ፣ ብዓቕሚ ሰብን ባጀታን ክሳብ እትሕይል፣ ብግዝያውነት ንኣርባዕተ ኣዋርሕ እተገልግል፣ መሰጋገሪት ሓይሊ ዕማም ከምዝቖመት መግለጺ ኣኼባ ኤርትራውያን ነበርቲ ካናዳ ኣፍሊጡ።
ሮዝ የውሃ ማግኛ መሣሪያዎች , ሮዝ ማድረቂያ , ሮዝ ማለቅ ምድጃ , Chrysanthemum ማድረቂያ ማሽን , ሮዝ ደረቅ ማሽን , ቤይ ቅጠል ማድረቂያ ማሽን ,
ኢትዮጵያዊ ኣትሌት ምሩጽ ይፍጠር ኣብ መበል 72 ዓመቱ ዝሓለፈ ሰሙን ዓሪፉ። ኣትሌት ምሩጽ ይፍጠር ኣብ 1980 ኦሎምፒክ ሞስኮ ኣብ ሓሙሽተን ዓሰርተን ሽሕ ድርብ ሜዳልያታት ወርቂ ብምዕዋቱ ይዝከር።
ዳኛ ላዕለዋይ ቤት ፍርዲ ኣሜሪካ ኣንቶኒን ስካልያ ኣብ ወርሒ የካቲት ዓሪፎም። ዳኛ ኣንቶኒ ኣብ 1986 ዓ.ም ብፕረዝደንት ሮናልድ ሬገን ዝተመዘዙ ዳኛ ምኻኖም ይዝኸር።
ጠቕላሊ ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ነበር ቡጥሩስ ቡጥሩስ ጋሊ’ውን ኣብ ወርሒ የካቲት ዓሪፎም። ቡጥሩስ ጋሊ ናይ መጀመርያ ኣፍሪቃዊ ጠቅላሊ ጸሓፊ ሕቡራት ሃገራት ኮይኖም ዝተመረጹ መበል ሻዱሻይ ጸሓፊ ሕ/ሃ ምንባሮም ይዝኸር።
ቀዳመይቲ እመቤት ናንሲ ሬገን ኣብ ወርሒ መጋቢት ኣብ መበል 94 ዓመት ዕድሚኣን ዓሪፈን። ቀዳመይቲ እመቤት ሬገን ኣንጻር አደንዛዚ ዕፅ ብዘኻይዶ ዝነበራ ወፍሪ ይዝኸራ።
ዉሩይ ተጓሳጣይ መሃመድ ዓሊ ኣብ ወርሒ ሰነ ምስ ዝነበሮ ሕማም ሳንቡእ ብዝተአሳሰር ዘጋጠሞ ናይ ምስትንፋስ ጸገም ዓሪፉ። መሃመድ ዓሊ ተሓላቂ ሲቪል መሰላት ኮይኑ ዝሰርሓ ብሰንኺ ኣብ ኹናት ቬትናም ምስላፍ ምእባዩ ብመንግስቲ ኣሜሪካ ተአሲሩ ምንባሩ’ውን ካብ ዝዝኸረሎም ፍጻሜታት እዮም። መሃመድ ዓሊ ተኸታሊ እምነት እልምና ምስ ኾነ ስሙ ካብ ካሲዮስ ክለይ ናብ መሃመድ ዓሊ ምቕያሩ’ውን ይፍለጥ።
ፕረዝደንት እስራኤል ነበር ሽምዖን ፐረስ ኣብ ወርሒ ሓምለ ብሰንኪ ሕማም ዓሪፎም። ፕረዝደንት ፐረስ ምስ ይስሓቕ ራቢንን መራሒ ፍልስጤም ነበር ያሲን ዓረፋትን ኣብ 1994 ዓ.ም ተሸለምቲ ሽልማት ኖበል ምንባሮም ይዝኸር።
ኣብ መዓልቲ ልደት ፍሉጥ ሙዚቀኛ ሰማንያታት ጆርጅ ማይክል ኣብ መበል 53 ዓመቱ ዓሪፉ። ጆርጅ ማይክል በብእዋኑ ንሕሙማት መንሽሮ ዝኾኑ ሕጻናትን ምስ ኤች ኣይቪ ዝነብሩ ዝህቦ ዝነበረ ወፈያታት ይዝኸር።
የፊታችን እሑድ የሆሳዕና በዓል ይከበራል፡፡ ሆሳዕና የአህዮች ክብረ በዓል ነው፡፡ መቼም እንደ ዕለተ ሆሳዕና አህያ በታሪኳ የከበረችበት ቀን ያለ አይመስለኝም፡፡ ዙሪያዋን እየተዘመረ፣ ዘንባባ ተይዞ፣ ምንጣፍ ላይ እግሯ በኩራት እየተራመደ በኢየሩሳሌም ጎዳና ላይ ተጉዛለች፡፡ ከዚያ በኋላ ግን አህያ ስሟ እንዴት ሊጠፋና የድድብና፣ የሸክምና የድንቁርና ምሳሌ እንደሆነች እግዜር ይወቅ፡፤ ምናልባትም ከ50 ዓመት የዘለለው የአህያ ሽማግሌ አይገኝም እንጂ እንጠይቀው ነበር፡፡ ምን ያደርጋል ታድያ የአንድ አህያ እድሜ ቢበዛ ከሃምሳ አይበልጥም፡፡ ያም ሆኖ በአዳጊ አገር ውስጥ እድሜ ያጥራልና የአህያም እድሜ ከ10 አይበልጥም አሉ፡፡ ሽማግሌ ከሌለ እዚህ ሀገር ታሪክን ማን ያስታውሰዋል፡፡ የሀገሬ ታሪክ ነገርን ከመጽሐፍ በላይ በሚያስታውሱ ሽማግሌዎች ልቡና እንደ ጽላት ተጽፎ እንደሚገኝ የማያውቀው ያ የጀርመን ፈላስፋ ሄግል ‹ያልተጻፈ ታሪክ ታሪክ አይደለም› አለ፡፡
አህያ ከሰው ጋር መኖር ጀመረች የምትባለው የዛሬ 5000 ዓመታት ገደማ አፍሪካ ውስጥ ምናልባትም ኢትዮጵያ ውስጥ ነው፡፡ ለዚህ ማሳያ ሆኖ እየቀረበ ያለው ደግሞ የሜዳ አህያ የሚገኘው ኢትዮጵያ፣ ኤርትራና ሶማልያ ውስጥ ብቻ መሆኑ ነው፡፡ ሰውን ማገልገሌ ካልቀረ አገር ላቅና ብላ መጀመሪያ ወደ መካከለኛው ምሥራቅ ሄዳ በኋላ ደግሞ ወደ አውሮፓ ተሻገረች፡፡ አህያን መጀመሪያ ከአፍሪካ የወሰዷት ሮማውያን ናቸው፡፡ ሮማውያን ወደ ሰሜን አውሮፓ ሲስፋፉ በዚያው ሰሜን አውሮፓ አስገቧት፡፡ እንኳን ዛሬ አልሆነ እንጂ ከአፍሪካ መሄዷ ሲታወቅ ሕገ ወጥ ስደተኛ ነበር የምትባለው፡፡ የግብጽ ሥልጣኔ እያልን የምንጠራው ታላቁ የዓባይ ሥልጣኔ ‹የአህዮች ሥልጣኔ› ነው ይሉታል፡፡ ያ ሁሉ ሀብት ከምድረ አፍሪካና ከመካከለኛው ምሥራቅ ተጭኖ ግብጽ የገባው በአህያ ጀርባ ነውና፡፡ አውሮፓና እስያን ያገናኝ በነበረውና ከሰላማዊው ውቅያኖስ እስከ ሜዲትራንያን ባሕር በተዘረጋው ጥንታዊው የሐር መንገድ ላይ ሲወጡ ሲወርዱ የኖሩት አህዮች ናቸው፡፡ ከክርስቶስ ልደት በፊት በ43 ዓመት ሮማውያን እንግሊዝን በወረሩ ጊዜ ብሪታንያ የዘለቁት አህዮች ዛሬ እዚያው ብሪታንያ ውስጥ ለመኖር ከፈለጉ ፓስፖርት እንዲኖራቸው ሕጉ ያዛል፡፡ በ16ኛው መክዘ ደግሞ ስፔኖች አህያን ወደ ላቲን አሜሪካ አደረሷት፡፡ አህያን ያለ ዲቪና አሳይለም በ1598 ዓም ሰሜን አሜሪካ የወሰዳት ዩአን ዲ ኦናቴ የተባለው አሳሽ ነው አሉ፡፡ ቻይና ዓለምን የምትመራው በሕዝብ ብዛት ብቻ ሳይሆን በአህያ ብዛትም ጭምር ነው፡፡ በምድሪቱ ላይ ካሉት 41 ሚሊዮን አህዮች መካከል 11 ሚሊዮኑ አህዮች የሚገኙት ቻይና ውስጥ ነው፡፡ ኢትዮጵያ በ5 ሚሊዮን፣ ሜክሲኮ በ3.2 ሚሊዮን ሁለተኛና ሦስተኛ ናቸው፡፡
‹አንድ እግረኛ ያወራውን ሃምሳ ፈረሰኛ አይመልሰውም› የተባለው ደርሶባት እንጂ አህያ እንኳን ‹ደደብ› አልነበረችም፡፡ አህያኮ የኖረችበትን አካባቢና ሌሎች ወዳጅ ዘመድ አህዮችን ሳትረሳ ለሃያ አምስት ዓመታት ማስታወስ የምትችል ፍጡር ናት፡፡ ዛሬ ሰው በሳምንትና በወር እየተረሳሳ ‹እገሌኮ ረሳኝ፣ እጄ አመድ አፋሽ ነው፣ አይ ሰው – ከዓይን ከራቁ ከልብ ይርቁ› እያለ በሚተርትበት ዘመን ሃያ አምስት ዓመት የበላችበትን ቤትና አብረዋት የበሉትን አህዮች የማትረሳውን አህያ እንዴት ‹ደደብ› እንላታለን፡፡ እስኪ ወጣ በሉና ገጠሩን ተመልከቱትማ፡፡ ገበሬው ለገበያ ይወጣና አህሉን ሽጦ ሲመለስ፤ መንገድ ዳር ወዳለው ጠጅ ቤትና ጠላ ቤት ጎራ ይላል፡፡ አህያዋ ግን ግራና ቀኝ ያገኘችውን ሣር እየጋጠች ቀጥ ብላ ወደ ሠፈሯ ታቀናለች፡፡ ጅብ ካላገኛት፣ ሌባ ካልሰረቃት በቀር አህያ ቤቷን ስታ አትጠፋም፡፡
አህያን ‹ደደብ› ያስባላት ሰው በፈለገው መንገድ እንደፈለገው ስለማይወስዳት ነው፡፡ ይኼው የፋርሱ ጠቢብ በለዓም እንኳን እስራኤልን ሊረግም ሲጓዝ አህያው አልሄድም ብትለው እስኪበቃት በዱላ ዠልጧት የለ፡፡ ግን ጥፋቱ የማን ሆኖ ተገኘ? የራሱ የበለዓም ነዋ፡፡ አህያዋ ያየችውን ጠቢቡ ለማየት ባለመቻሉ፡፡ አህያዋ ከፊቷ መልአኩን አየች፤ ከዚያ ቆመች፡፡ ጠቢቡ ግን አላየውም፡፡ ታድያ አህያ ከጠቢቡ በላይ ጠቢብ አልሆነችም፡፡ ይህ የአህያ ጠባይ በሳይንስ ተረጋግጦላችኋል፡፡ አህያ ትሞታለች እንጂ ሰላማዊ ባልሆነና ደኅነቷን በማያረጋግጥ ሁኔታ ውስጥ አትገባም፡፡ አህያ ሊመጣ ያለውን ችግር፣ ሥጋትና መከራ ቀድማ የመጠርጠር ጸጋ ተሰጥቷታል፡፡ ከፊት ለፊቷ አደጋ፣ ችግር፣ መከራ፣ ሕይወቷን የሚያሰጋ ነገር መኖሩን ካረጋገጠች ‹ፍንክች የአባ ቢላ ልጅ› ከቆመችበት አትነቃነቅም፡፡ በለዓም እንዲህ አይደል የሆነው፡፡ እርሷ ሰይፍ የመዘዘ መልአክ ታይቷታል፡፡ እርሱ ግን እኛ እንደምናደርገው ‹አህያና ዱላ› እያለ ነረታት፡፡ እርሱ እጁን ደከመው እንጂ አህያዋ ግን ሐሳቧን አልቀየረችም፡፡ አጥኚዎቹ የደረሱበት የአህያ ጠባይ ይሄ ነው፡፡ ደኅንነቷ እስካልተረጋገጠ ድረስ በዱላ ብዛት አህያ ሐሳቧን አትቀይርም፡፡ እኛም ሐሳቧን ከመረዳት ይልቅ ዱላ ይቀናናል፡፡
እንዲያውም ሊቃውንቱ እንደሚሉት አህያ ከፈረስ በላይ ታመዛዝናለች፡፡ መጀመሪያ በተሰጣት የመገምገም ችሎታ የአካባቢውን ደኅነት ትገመግማለች፣ ከዚያ ታረጋገጣለች፣ በመጨረሻም ትወስናለች፡፡ እኛ ግን ጥሎብን ይህንን እንድታደርግ ዕድል አንሰጣትም፡፡ መነረት ብቻ ነው፡፡ ለአህያ ግን ከደኅንነት የሚበልጥ ነገር የለም፡፡ የጥንት ሰዎች ‹በፈረስ የሚመጡ ጦረኞች፣ በአህያ የሚጡ ግን ሰላማውያን ናቸው› ብለው ያምኑ ነበር፡፡ ምክንያቱም አህያ ከፊቷ የደኅንነት ሥጋት እያለ እሺ ብላ አትንቀሳቀስምና፡፡ ክርስቶስም በዕለተ ሆሳዕና ከፈረስ፣ ከበቅሎና ከግመል ይልቅ በአህያ የሄደው ሰላማዊ መሆኑን ሊያበሥር ነው ይላሉ ሊቃውንቱ፡፡
አህያ ‹ነገር በቀላሉ የማይገባው› ሰው ምሳሌ ሆና ስሟ ጠፍቷል፡፡ አንዱ ማይም ሊቁን ደደብ ብሎ ተሳድቦ ይከሰሳል አሉ፡፡ ዳኞቹ ተሰብስበው ሁለቱን ሲያካስሱ አንደኛው ዳኛ ይጠራሉ፡፡ ለጠሪውም ሰው ‹ጠብቀኝ ስም ተቀያይሮ እያስመለስን ነው› ብለው ላኩበት አሉ፡፡ አሁንም የአህያን ስም የሚያስመልስ ጠፍቶ እንጂ አህያ እንኳን ነገር የማይገባት አልነበረችም፡፡ አህያን ማስተማር ግን ፈረስና በቅሎ፣ ውሻና ድመት እንደማስተማር አይደለም፡፡ አህያ ሁለት ነገር ትፈልጋለች፡፡ አንድ አካባቢው ደኅናና ሰላማዊ መሆኑን፣ ሁለት ደግሞ የሚያስተምራት ሰው ለአደጋ የማያጋልጣት፣ ቢቻልም ከአደጋ የሚከላከልላት መሆኑን ማረጋገጥ፡፡ ይህንን ሳታረጋግጥ አህያ ለትምህርት ዝግጁ አትሆንም፡፡ ትምህርቱ የሚያበላ ነው ቢሏትም – መጀመሪያ ራስ ደኅና፣ ልብ ጤና – ትላችኋለች፡፡ ደግሞ ይግረማችሁ ብላ ይህንን በሂደት ነው የምታረጋግጠው፡፡ ቀደማ ባየችውና በሰማችው ነገር ምስጥ ብላ የምትቀር አይደለችም፡፡ ‹አካሄዱን አይታ ጭብጦውን የምትቀማ› ናት፡፡ እንደጀመርከው መጓዝህን፣ እንደተጓዝከው መጨረስህን ማረጋገጥ ትፈልጋለች፡፡ ይበልጥ ባረጋገጠች ቁጥር ይበልጥ የምታዛትን ትቀበልሃለች፡፡ ምን ዋጋ አለው ታድያ፡፡ ይህንን ማን ያውቅላታል፡፡ አልገባትም ብሎ ያልገባው ይነርታታል እንጂ፡፡ ይልቅ አህያ እንደ ብቸኝነት አድርጋ የምትጠላው ነገር የለም፡፡ ካገኘች ከሌሎች አህዮች ጋር፣ ካልቻለች ከፍየሎችም ጋር ቢሆን መኖርን ትመርጣለች፡፡ እንዲያውም አህያ ብቻዋን ከኖረች እድሜዋ በግማሽ ያጥራል ይባላል፡፡
መቼም በሀገራችን እንደ አህያና የዝሆን ጆሮ የተቀለደበት ጆሮ የለም፡፡ አህያ ግን በረሐ ውስጥ እስከ 60 ማይል ድረስ የሌላውን አህያ ጩኸት መስማት የምትችል ፍጡር ናት፡፡ ዛሬ ዛሬ ጉርብትና እየጠፋ ጎረቤት ጎረቤቱን መስማት ባቆመበት ዘመን ወዳጁን ከ60 ማይል መስማት ከሚችል ፍጡር በላይ ምን ወዳጅነት አለ፡፡ የአህያ ጆሮ ይህ ብቻ አይደለም ጥቅሙ፡፡ ዐፄ ኃይለ ሥላሴ ተናገሩት የተባለውን ነገር የሚያረጋግጥልን ነገርም አለው፡፡ ንጉሡ ወደ ደብረ ዘይት ሲሄዱ የአየር ንብረት ዘገባ በሬዲዮ ይሰማሉ፡፡ ቀኑ ፀሐይ ነው የሚል ነው ትንበያው፡፡ ንጉሡም ይህንን አምነው ወደ ደብረ ዘይት ያመራሉ፡፡ መንገድ ላይ ግን አንድ ገበሬ አህያውን እያስሮጠ ሲሄድ ያዩታል፡፡ ንጉሡም ‹ምነው አህያዋን ታስሮጣታለህ› ይሉታል፡፡ ገበሬውም ‹ዝናብ ሊመጣ ስለሆነ ነው› ይላቸዋል፡፡ ንጉሡም ‹እንዴት ዐወቅህ› ይሉታል፡፡ ገበሬውም ‹አህያዋ ጆሮዋን ጥላለች› ይላቸዋል፡፡ እርሳቸውም ገርሟቸው ይሄዳሉ፡፡ እልፍ እንዳሉም የአየር ትንበያው የተናገረው ፀሐይ ቀርቶ ገበሬው የተናገረው ዝናብ መጣ ይባላል፡፡
የአህያ ጆሮ የአየር ንብረትን በተመለከተ ለአህያዋ ሁለት ነገር ይጠቅማታል፡፡ በአንድ በኩል የውስጧን የሙቀትና የቅዝቃዜ ሁኔታ ለመጠበቅ ሲያገለግላት፣ በሌላ በኩል ደግሞ የአካባቢውን የአየር ሁኔታ ገምግማ ርምጃ ለመውሰድ እንድትችል ያግዛታል፡፡ አህያ እንደነፈረስ ዝናብ የሚችል ቆዳ የላትም፡፡ ያላት ዝናብ መምጣቱን ዐውቆ እንድትጠለል የሚመክር ጆሮ ነው፡፡ ከፈጣሪ ካገኘችው አደጋን ቀድማ የመገመት ችሎታ ጋር ተጨምሮ ጆሮዎቿ የአካባቢውን ቀጣይ የአየር ሁኔታ ዐውቃ ሰውነቷን ለማዘጋጀት እንድትችል ያደርጓታል፡፡ የደብረ ዘይቱ ገበሬም ይህንን ነገር ነው የደረሰበት፡፡
ባይሆን አህያ በሆዳምነት መታማቷ እውነት ሳይሆን አይቀርም፡፡ አህያ እስከ 40 የሚደርሱ ጨጓራዎች እንዳሏት ስትሰሙ ኡኡ ማለታችሁ አይቀርም፡፡ የአሁኑ ይባስ እንድትሉ ሁለት ነገሮች እንጨምር፡፡ አህያ በእድሜ በገፋች ቁጥር የጨጓራዋን መጠን እየጨመረችው ትሄዳለች፡፡ እድሜ ለዐርባ ጨጓራዎቿ 18 ኪሎ ካሮት እምሽክ ለማድረግ አንድ ሰዓት አይፈጅባትም፡፡ እስካሁን በአህዮች ታሪክ ከፍተኛውን ጨጓራ ያስመዘገበችው የኡዝቤክስታን አህያ ናት፡፡ 59 ጨጓራ አስመዝግባለች፡፡ አንድ አህያ እግዜርን ካልፈራች 2722 ኪሎ ምግብ በዓመት ትፈጃለች፡፡ እንኳን የሸመተ ያረሰም አይችልሽ ማለት አሁን ነው፡፡
የአህያን መሥዋዕትነት ብነግራችሁ ግን ‹ትብላ፣ ደግ አረገች› ትሏታላችሁ፡፡ የአህያ መንጋ የቡድን መሪ አለው፡፡ ጠርጣራዋ አህያ አደጋ ሊመጣ መሆኑን ከጠረጠረች አካባቢዋን ታስሳለች፡፡ ቀጥላም የአደጋውን አቅጣጫ ታረጋግጣለች፡፡ ከዚያም አደጋው በመጣበት በኩል ራስዋን ታሠማራለች፡፡ በመጨረሻ አደጋውን ትጋፈጣለች፡፡ የአህያ መሪ አደጋውን ስትጋፈጥ ሌሎቹ በቂ ጊዜ አግኝተው ከአካባቢው ይሸሻሉ፡፡ በመሪዋ መሥዋዕትነት ሌሎቹ ይተርፋሉ፡፡ መሪ ማለት እንዲህም አይደል፡፡ ራሱን ሠውቶ ሕዝቡን የሚታደግ፡፡ የአህያ መሪ ይስጠን፡፡
እቲ ኣብ ካናዳ ዝመደበሩ ኩባንያ፣ ኣብቲ ከባቢታት ኣቐዲሙ ዝገበሮ ዳህሳስ ዳግም ኣብ ዝገምገመሉ እዋን’ዩዩ ዕቑር ጸጋታት ወርቂ፣ ነሓስ፣ ዚንጎን ብሩርን ካብቲ ቀዳማይ ገምጋሙ ክዛይድ ከምዝኽእል ዝጠቕስ ዘሎ።
ብመሰረት እቲ ሓድሽ ቀሪቡ ዘሎ ገምጋም ናይቲ ኣብ ከባቢ ቢሻን ሓሬናን ናይ ዘሎ ገምጋም ብዝሒ ዕቑር ጸጋታት፣ ኣስታት 213 ኩንታል ወርቂ፣ 11907 ኩንታል ብሩር፣ 1.2 ቢልዮን ፓውንድ ነሓስን 3.4 ቢልዮን ፓውንድ ዚንጎን’ዩ።
ኩባንያ ኔቭሰን ኣብ ኤርትራ ኣብ ዘካይዶ ዘሎ ዕደና ወሰክ ዕቑር ጸጋታት ምህላዉ ምግላጹ ቁጽሪ ዓደግቲ ብርኪ ንምውሳኽ ክሕግዞ ከምዝኽእል’ውን ክኢላታት ዕዳጋ የመልክቱ።
ኔቭሰን ሓደ ካብቶም ኣብ ኤርትራ ዕዉት ዕደናዊ ንጥፈታት ዘካይዱ ዘለዉ’ዩ እናተባህለ ይግለጽ እኳ እንተኾነ፣ እቲ ኩባንያ ብትካላት ህንጻ ህግደፍ ተመዲቦም ንዝመጽዎ ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ኣብ ስራሕ ምውፋሩ ብናጻ ምዝመዛ ጉልበትን ምግሃስ መሰል ሰራሕተኛታትን ዝተኣሳሰር ክሲታት ይመጾ’ዩ።
በአሰልጣኝ አሸናፊ በቀለ የሚመራው ሀዲያ ሆሳዕና ለመጀመሪያ ጊዜ ነጥብ በጣለበት የወልቂጤው ጨዋታ ከተጠቀመበት አሰላለፍ ውስጥ ሦስት ለውጦች አድርጓል። ባልተጠበቁት ሁለት ለውጦች የፊት አጥቂዎቹ ሳሊፉ ፎፋና እና ቢስማርክ አፒያ በቴዎድሮስ በቀለ እና ሚካኤል ጄርጅ ተተክተዋል። ሚካኤል በዚህ የውድድር ዓመት ለመጀመሪያ ጊዜ በቀዳሚው አሰላለፍ ውስጥ ተካቷል። ሦስተኛው የቡድኑ ለውጥ ዱላ ሙላቱ ካሉሻ አልሀሰን የተተካበት ሆኗል።
ፋሲል ከነማ ሲዳማ ቡናን ማሸነፍ በቻለበት የስድስተኛው ሳምንት ጨዋታ ከባድ ጉዳት አስተናግዶ ከሜዳ ወጥቶ የቀዶ ጥገና ያደረገው ሰዒድ ሁሴንን ቦታ በእንየው ካሳሁን በመተካት ቀሪው ስብስቡ ላይ ለውጥ ሳያደርግ ጨዋታውን ይጀምራል።
ሚንስትሪ ምክልኻል’ታ ሃገር ዓወድ መሓመድ ኢብኑፍ ሎሚ ሓሙስ ብመደበር ቴሌቭዥን ሱዳን ኣብ ዝሃብዎ መግለጺ ፕረዚደንት ኣልበሽር ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣብ ውሑስ ቦታ ከምዘለው ኣፍሊጦም።
ሶላት አዝዮም አገደስቲ ካብ ዝበሀሉ ዓንድታት ኢስላም ሓደ እዩ። አረ ድሕሪ ካብ ዓባይ ቃል ምስክርነት (ላኢላሀኢለሏህ ሙሐመድ ረሱሉሏህ) ስዒቡ ዝርከብ እቲ ዝለዓለ አገዳሲ ዓንዲ ኢስላም እዩ። ነቢና ሶለሏሁ ዓለይሂ ወሰለም “ናይ ኢስላም መስርዕ ሶለት እዩ” (75) ከምዝበሉዎ ድማ መስርዕ ናይቲ ሀይማኖት እዩ። አሏህ ሱብሓነሁ ወተዓላ ሶላት ብነቢና ሶለሏሁ ዓለይሂ ወሰለም አብ ኡመተል ኢስላም ዝሓንፀፆ ድማ ወድ ሰብ ካብ ዝበፅሐሎም ቦታታት አብቲ ልዑሉ ገይሩ እዩ። ንነቢና ሶለሏሁ ዓለይሂ ወሰለም ድማ ብሩኽ አብ ዝኾነትሉን ብዘይ ተርጓሚን ሞንጎኛን ንጎይታና አላህ ዘዛረቡሉ ለይቱ እያ ካብ ረቢ ተአዚዛ። መጀመርታ ክትእዘዝ ከላ ብመዓልቲ ሓምሳ ኮይና እያ ተአዚዛ ድሓር ግን አሏህ ሱብሓነሁ ወተዓላ ንባርያታቱ ሕዝነት በቁፅሪ ሓሙሽተ ብሚዛን ኸዓ ከም ሓምሳ ገይሩ አቅሊልዋ። እዚ ኸዓ ክንድምንታይ አገዳሲትን አብ ረብና ድማ ክንድምንታይ ፍትውትን ምዃና ይሕብረና። ወድሰብ ካብ ዘለዎ ግዘ መብዛሕትኡ ግዘ ከሕልፈላ `ውን ይገባኣ። ስለዚ ድማ እዩ ግዴታ ንምዃና ሕቶ ብዘየልዕል መንገዲ አብ ቁርአን ሓዲሥን ኢጅማዕን መረዳእታ ዘለዋ።
አብ ቁርአን “ርግአት ምስረኸብኩም ሶላት (ዝተማልአ ጌርኩም) ስገዱ፤ ሶላት አብ አመንቲ ብእዋን ዝተደረተት ግቡእ እያ” (ኒሳእ 103) “ኪታበን” ማለት “መክቱበን” ማለት እንትኾን እዚ ማለት ኸዓ ግዴታ ዝተገበረት ማለት እዩ። ነቢና ሶለሏሁ ዓለይሂ ወሰለም ንሙዓዝ ኢብኑ ጀበል ናብ የመን ክልእኾ ከሎ “አብ ኩሉ ቀትርን ለይትን ሓሙሽተ ግቡእ ሶላት ከምዝአዘዞም አምህሮም” (76) ከም ዘበልዎ ፍሉጥ እዩ። ግቡእን ግዴታን ንምዃና ድማ ሙስሊም ብሓፈሻ ዝስማዕመዐሉ ሓቂ እዩ። ስለዚ ኸዓ ሓደ ሰብ ብሓሙሽቲአን ሶላት ብሐደአን እኳ ተኾነ `ውን ግዴታ ንምዃና ዕሽሽ ዝበለ (ዝኸሓደ) ወይ ብዛዕባ መግለፅታት ኢስላም ዘይፈልጥ ናብቲ ሀይማኖት አብ ቀረባ እዋን ዝአተወ ብጅህልናኡ ዑዝር ዝወሀቦ ዓይነት ተዘይኾይኑ ወይ ድማ ናብ ረቢ ንስሀ እንተዘይአቲው ካፊርን ደሙን ገንዘቡን ሙስሊም ብምዃኑ ሓለዋ ዘይረኽበሉን ይኾን። እቲ ጃሂል `ውን ይመሀር ይርዳእ ምስ አረደእዎን ምስፈለጠን ብዘለዎ ቀፂሉ ግዴታ ምዃን ዘይቅበል እንተኾይኑ ካፊር ኾይኑ ማለት እዩ። ስለዚ ሶላት ካብ ግቡአት ግቡእ እያ ማለት እዩ።
እዚ ከከም ኩነታት ሰባት ይፈላለ አብ ሓደ ሓደ ዓዲ “ተንጂም” ንብሎ ወላ ሓንቲ ፅዕንቶ ዘይብሉ፣ ጠመተ ዘይገበረሉን ጌጋ ንምዃኑ ዘይጠራጠሩሉን ኮይኑ ጥንቈላ ኸዓ ፋሕ ኢሉ ዝርከበሉ እንትኸውን ሓደጋ ጥንቈላ ይሕይል።
ሕቡእ ማለት ዘይግለፅ ረቂቕ ዝኾነ ነገር ማለት እዩ። ናቱ ተፃራሪ ዓብይ ጉሊሕ ንፁር ግልፂ ዝኾነ ነገር ማለት እዩ። ንአብነት ሓደ ሳሒር ዝኾነ ሰብ ስርሑ ሰሪሑ እቲ ሓደ ካብ ዓቕሙ ንላዕሊ ክሳብ ዝኾን ንኽፈቱ እቲ ኻሊእ ድማ ማራ ንኽፀልእን ንኽገልብን ዓይነታት ምግ....
ሲሕሪ ከም አባህላ ዑለማታት ኢስላም ሲሕሪ ማለት ኽግለፅ ብዘይኽእል ሕቡእ ዝኾነ አካይዳ ሕቡእ ፅልዋ ዘሕድር ኩሉ ሲሕሪ ይበሀል። በዚ መሰረት ጥንቈላን ተንጂምን `ውን የጠቓልል። እኳደአስ ካብ አዘራርባን አገላልፃን `ውን በዚ ዝጠቓለል ከምዘሎ ኢና ንርዳእ። ከምቲ ነ....
እወ አብ ሞንጎአን ብሩህ ፍልልይ አሎ። አብ ሞንጎ ሰባት ከም ሙናፊቅ ብቃል እምበር ልቡ ዘይአምን አሎ። ሙናፊቅ ኸዓ አላህ ብቁርአኑ “ሙናፊቃት እንተመፂኦም ‹ንስኻ ልኡኽ አላህ ምዃንካ ....
ትርጉም ሙሓመዱን ረሱለሏህ ብቃልካን ብልብኻን ቁረሽይን ሀሺምይን ብዝኾኑ ሙሓመድ ናብ መላእ ፍጥረት ወድ ሰብ ይኹን ጋኔን ዝተልአኹ ልኡኽ አላህ ምዃኖም ክትምስክር ማለት እዩ። አላህ ብቁርአኑ “‹
ሸሀደተይኒ ማለት ላኢላሀ ኢለሏህ ሙሐመዱን ረሱለሏህ ኢልካ እትህቦ ቃል ምስክርነት እዩ። ብዜካ ንሰን ናብ ኢስላም ዘይትአትወለን መፍትሒ ኢስላም እየን። ስለዚ ድማ እዩ ነብይና ሶለሏሁ ዓለይሂ ወሰለም ንሙዓዝ ናብ የመን አብ ዝልእኸሉ እዋን ናይ መጀመርታ ፃውዒቱ ንክኾ....
እወ! ኢስላም ንዝብል ቃል ሓፈሻዊ ዝኾነን ምስ ኢማን አንፃራዊ እንትኾን ዝህበና ፍሉይ ዝኾነን መገለፂ አለዎ። ነዚ ድማ ቅድም ኢልና ዝሓበርናየን ቁርአናውን ሓዲሣውን መርትዖታት ከም መወከሲ ምግባር ይከአል።
ኢስላም ሓፈሻዊ ብዝኾነ አገላልፃ ናይ አላህ ልኡኻት ሒዞሞም ብዝመፁ ሕግታትን ዒባዳታትን ንጎይታ ተገዛኢ ምዃን ማለት እዩ። አላህ ንከምልኹዎ ግቡእ ካብ ዝገበሮ እዋን ጀሚሩ ክሳብ ናይ መወዳእታ ዕለት ማለት እዩ። እዚ ማለት ኸዓ ኑሕ ዓለይሂ ሰላም ሒዞሞ ዝመፁ ብሩህ ....
Question (47): ሙስሊም ብዝፀብፀቦ ሓዲሥ ነቢና ሶለሏሁ ዓለይሂ ወሰለም “አብ ሞንጎ እቲ ሰብን ሽርኪ ኩፍርን ዘሎ አፈላላይ ሶላት ምግዳፉ እዩ።”(28) ዝብል ሓዲሥ አሎ፤ ዒባዳ ምግዳፍ ሽርኪ ይኾን ድዩ?
እወ! ከም ብሓፈሻ ክረአ. ከሎ ሽርኪ እዩ። ምኽኒያቱ ብትህኪት ኮይኑ ሶላቱ ዝገደፈ ሶላት ዝገደፈሉ ምኽኒያት ስሚዒቱ ስዒቡ ብዕሽነቱ ስለዝኾነ። ስለዚ ስምዒቱ ካብ ትእዛዝ አላህ ተቀዳምነት ሂቡዎ ማለት ይኸውን። ብመሰረት እዚ ሽርኪ ገይሩ ንብል። አላህ ዓዘ ወጀል ብቁ....
የፌዴሬሽን ምክር ቤት የትግራይ ክልል ምርጫን በሚመለከት ባሳለፈው ውሳኔ ዙሪያ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሕገ መንግሥት ትርጉምና የማንነት ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ጸሐፊ ወርቁ አዳሙ ማብራሪያ አቅርበዋል።
በማብራሪያው በ2012ዓ.ም በኢትዮጵያ ሊደረግ የነበረው ሀገራዊ ምርጫ በኮሮናቫይረስ ወረርሽኝ ስጋት ምክንያት ላልተወሰነ ጊዜ እንዲራዘም ምክር ቤቱ በሕገ መንግሥት ትርጉም ተመሥርቶ ውሳኔ ማሳለፉ ተነስቷል፤ የትግራይ ክልልን የሚመራው ፓርቲ ህወሀት ውሳኔውን ወደ ጎን በመተው ኢ-ሕገ መንግሥታዊ በሆነ መንገድ ምርጫ በማድረግ ወደ መንግሥት ምሥረታ መግባቱም ተጠቅሷል።
ህወሀት ከዚህ ድርጊቱ እንዲቆጠብ ጥረት ቢደረግም ፈቃደኛ ባለመሆኑ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ያሳለፋቸውን ውሳኔዎችን አቶ ወርቁ ለዲፕሎማቲክ ማኅበረሰቡ አብራርተዋል።