በወንጀል ጉዳይ የማስረጃ አሰባሰብ እና አቀራረብ =======. ለንቃተ ህግ ትምህርት .====== የወንጀል ህግ ዋና አላማ የህዝብን ሰላም እና ደህንነት ማስጠበቅ ነው፡፡ በመሆኑም ሰዎች የእለት ተእለት ኑሯቸውን በሚመሩበት ሂደት ውስጥ ህገመንግስታዊ መብቶቻቸው ሊጠበቁላቸው የሚገባ መሆኑ እንዳለ ሆኖ እነሱም የሌላውን ሰው መብት የማክበር እና ከመጣስ የመቆጠብ ግዴታ አለባቸው፡፡ይሁንና ይህን ግዴታቸውን ቸል በማለት የሌላውን ሰው መብት የሚጥሱ ከሆነ የወንጀል፣ ፍትሀብሄራዊ እንዲሁም አስተዳደራየአስተዳደር ህግ እና የሰብዓዊ መብት አፈፃፀም የአስተዳደር ህግ እና የሰብዓዊ መብት አፈፃፀም ተደጋግሞ እንደተገለፀው የመንግስት ስልጣን በወርድም በቁመትም እየሰፋ በመጣ ቁጥር ለዜጐች መብትና ነፃነት ፀር ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ የስልጣንን አስፈላጊነት አምኖ ተቀብሎታል፡፡ ውጤታማ አስተዳደር እንዲሁም ቀልጣፋ የአገልግሎት አቅርቦት እንዲኖር የሚያስር ሳይሆን የሚፈታ ስልጣን ያስፈልጋል፡፡ ሆኖም ከህግና ከህገ መንግስት የሚያፈነግጥ ስልጣን ከጥቅሙ ጉዳቱ ያመዝናል፡፡ የበዘፈቀደ ድርጊት፣ ‘እንደፈለግኩኝ እሆናለው እፈልጣለው እቆርጣለው!’ የሚል አካሄድ አቅመ ቢስ የሆነውን ዜጋ የመኖር፣ በነፃነት የመንቀሳቀስ፣ የመናገር፣ ሀሳብን የመግለፅና ንብረት የማፍራት መሰረታዊ መብት አለገደብ ይሸረሽራል፡፡ የአስተዳደር ህግ የሰብዓዊ መብትን በማስጠበቅ ረገድ ያለው ሚና የሁለቱን ትስስር በሚገባ ያሳየናል፡፡ ህጉ በሰብዓዊ መብት አጠባበቅና አፈፃፀም ላይ ያለውን አዎንታዊ ተፅእኖ በሚገባ ለመረዳት ከሰብዓዊ መብቶች አተገባበር አንፃር የመንግስትን ግዴታ መተንተኑ አግባብነት ይኖረዋል፡፡ እነዚህም ሚናዎች (ግዴታዎች) የማክበር (respect) የማስከበር (protect) እንዲሁም የመፈጸምና የማስፈፀም (enforcement) ናቸው፡፡ በመጀመሪያው መብቶችን የማክበር የመንግስት ሚና ዜጐች ነፃ ሆነው መብታቸውን ሲጠቀሙ ከየትኛውም የመንግስት አካል የሚመጣ ጣልቃ ገብነትን ይገድባል፡፡ በተለይም መሰረታዊ በሚባሉት በህይወት የመኖር፣ የመፃፍ፣ የመናገር፤ የፈለጉትን ሀይማኖት የመከተል፤ በነፃነት የመዘዋወርና ንብረት የማፍራት መብቶችና ነፃነቶች በተግባር የሚረጋገጡት መንግስት እጁን ሲሰበስብ ነው፡፡ እነዚህ መብቶች በመንግስት በተለይ በስራ አስፈፃሚውና በስሩ ባሉት የአስተዳደር ተቋማት ውሳኔ፤ ትዕዛዝ፤ ደንብና መመሪያ አማካይነት አደጋ ላይ ሊወድቁ ይችላሉ፡፡ ህገ መንግስቱ የበላይ ህግ እንደመሆኑ ይህን የሚቃረን ህግ፣ ውሳኔና አሰራር ሁሉ ተፈፃሚነት አይኖረውም፡፡ ይህን መሰሉ የህገ መንግስታዊነት ጥያቄ በአስተዳደር ህግ ውስጥ አይወድቅም፡፡ ይሁን እንጂ የህገ መንግስታዊነት ብቻ የሚመስል ጥያቄ በአስተዳደር ህግ ማእቀፍ የሚሸፈንበት አጋጣሚ ሰፊ ነው፡፡ በአንድ የአስተዳደር ተቋም የወጣ መመሪያ በህግ አውጭው ከተሰጠ የውክልና ስልጣን በማለፍ የዜጐችን ሰብዓዊ መብት የሚገድብ ሆኖ ከተገኘ በውስጡ የህገ መንግስታዊነት (constitutionality) ጥያቄ ያዘለ ቢሆንም በዋናነት ግን የአስተዳደር ህግ ሊመልሰው የሚገባ የህጋዊነት (legality) ጥያቄ ነው፡፡ ልዩነታቸውን የበለጠ መረዳት እንዲያስችልን የሚከተለውን የድሮው የገቢዎች ሚኒስቴር የአሁኑ የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን መመሪያ እንመልከት፡፡ ማንኛውም የጉምሩክ ፖሊስ ሰላማዊ ስልፍና የስራ ማቆም አድማ ማድረግ አይችልም፡፡ ሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ መብት በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ መንግስት ለማንኛውም ሰው የተረጋገጠ መብት ነው፡፡ መብቱን የሚያጎናጽፈው የአንቀጽ 30 ንዑስ ቁጥር 1 እንዲህ ይነበባል፡፡ ማንኛውም ሰው ከሌሎች ጋር በመሆን መሳሪያ ሳይዝ በሰላም የመሰብሰብ ሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ ነፃነትና አቤቱታ የማቅረብ መብት አለው፡፡ አንድ መመሪያ በስራ አስፈፃሚው አካል ሲወጣ ከህግ አውጭው በግልጽ የተሰጠ የውክልና ስልጣን (Delegation) ሊኖር ይገባል፡፡ መመሪያው የውክልና ስልጣኑን ገደብ ካለፈ ከስልጣን በላይ (Ulta vires) ነው፡፡ ስለሆነም በህግ ፊት ዋጋ አልባ (null and void) ነው፡፡ የገቢዎች ሚኒስቴር ይህን መመሪያ ሲያወጣ የስልጣን ምንጩን የጉምሩክ ባለስልጣንን ለማቋቋምና አስራሩን ለመወሰን የወጣው አዋጅ ቁ. 368/1995 አንቀጽ 8 (2) (ሐ) እንደሆነ ይጠቅሳል፡፡ ይህ የተጠቀሰው የህግ ድንጋጌ እንዲህ ይነበባል፡፡ የጉምሩክ ህግ እንዲያስከብር ከፌደራል ፖሊስ ኮሚሽን የተመደበን የፖሊስ ኃይል ሚኒስቴሩ የፌደራል ፖሊስ አዋጅን ተከትሎ በሚያወጣው መመሪያ መሰረት በስራ ያሰማራል፡፡ ያስተዳድራል፡፡ ጥፋት ሲገኝም ያሰናብታል፡፡ ይህ አንቀጽ የጉምሩክ ፖሊስ ሰላማዊ ሰልፍ እንዳያደርግ በመመሪያ እንዲከለክል ለገቢዎች ሚኒስቴር ስልጣን አይሰጥም፡፡ ከተወካዮች ምክር ቤት ግልፅ ስልጣን ባልተሰጠበት ሁኔታ የወጣው ይህ መመሪያ ህጋዊነት ሆነ ተፈፃሚነት የለውም፡፡ የአስተዳደር ህግ ይህን መሰል መመሪያዎች በዘፈቀደ እየወጡ የዜጐችን መብትና ነፃነት እንዳይጥሱ በተለያዩ መንገዶች በመቆጣጠር መንግስት ሰብዓዊ መብት የማክበር ግዴታውን እንዲወጣ ያደርጋል፡፡ የመንግስት የማስፈፀም ኃላፊነት አብዛኛውን ጊዜ ከማህበራዊ፤ ኢኮኖሚያዊና ባህላዊ መብቶች ጋር በቀጥታ ተያይዞ ይነሳል፡፡ መንግስት በዜጐች መብት ላይ ጣልቃ አለመግባቱ ወይም እጁን መሰብሰቡ ብቻ አይበቃም፡፡ ለዜጋው መሰረታዊ አገልግሎቶችን ማለትም ጤና፣ መብራት፣ ውሃ፣ መንገድ ወዘተ… ካላቀረበ ነፃ መሆን በራሱ ፋይዳ የለውም፡፡ የአስተዳደር ህግ እና የሰብዓዊ መብት ትሰስር ከመንግስት የማስከበር ግዴታ አንጻርም ሊቃኝ ይችላል፡፡ ከዚህ አንጻር መንግስት ሰብዓዊ መብትን በማስከበር ኃላፊነቱ መብት እንዳይጣስ የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶች በህግ እና በተቋማዊ አደረጃጀት የማጠናከር፣ በመብት መጣስ ጉዳት ለደረሰበት ዜጋ ፈጣን ፍትህ የሚያገኝበትን ስርዓት መዘርጋት አለበት ማለት ነው፡፡ በአጭር አገላለጽ ሰብዓዊ መብቶች እንዲከበሩ መንግስት የዳበረ የአስተዳደር ህግ እና የአስተዳደር ህግ ስርዓት መቅረጽ፣ መትከልና ማጐልበት ይጠበቅበታል፡፡ ዊ እርምጃ ሊወሰድባቸው የተገባ ስለመሆኑ በተለያዩ ህጎቻችን ላይ መመልከት እንችላለን፡፡ እነኚ እርምጃዎች እንደየጉዳዮቹ ባህሪ በፍርድ ቤት ወይም በአስተዳደራዊ ወይም አስፈጻሚ ተቋማት ሊወሰዱ የሚችሉ ናቸው፡፡ የወንጀል ተጠያቂነትን በተመለከተ ፍ/ቤቶች በዋናናት እና በብቸኝነት ፍርድ የመስጠት ስልጣን ያላቸው ስለመሆኑ በህገመንግስቱ አንቀጽ 79(1)ስር ተቀምጦ የሚገኘው ድንጋጌ ያመላክተናል፡፡ በመሆኑም ፍ/ቤቶች የዳኝነት ስራቸውን በማከናወን ሂደት ውስጥ የሚቀርቡላቸውን ክሶች በመቀበል ማስተናግድ እና ፍትሃዊ እና ተገቢውን ፍርድ መስጠት የሚችሉት ጉዳዩን ለማረጋገጥ የሚችል በቂ ማስረጃ ሲገኝ ነው፡፡በወንጀል ጉዳይ ፍርድ ቤቶች ጉዳዩን ከማስተናገዳቸው በፊት ቅድሚያ ሊከናወኑ የሚገባቸው ዋና ዋና ጉዳዮች አሉ፡፡ እነኚህም የወንጀል ምርመራ እና ክስ አመሰራረት ሂደቶች ናቸው፡፡ በመሆኑም ፖሊስ ከዐቃቤ ህግ ጋር በጋራ በመሆን በሚያደርገው የምርመራ ስራ አንድን ድርጊት ፈጽሟል በሚል የተጠረጠረን ሰው ለፈጸመው ወንጀል እንዲቀጣ በማድረግ እራሱን አድራጊውንም ሆነ መሰል ተግባራትን የሚፈጽሙ ሰዎችን ለማስተማር ይቻል ዘንድ ፍርድ ቤት የሚቀርቡ ከሆነ ተከሳሽን ጥፋተኛ ሊያስብሉ የሚችሉ ማስረጃዎችን በሚገባ ማሰባሰብ እና የምርመራ መዝገብ ማደራጀት አለበት፡፡ ቀላል የማይባል ቁጥር ያለው የህብረተሰቡ ክፍል በዚህ ረገድ ካለው የግንዛቤ ማጣት እና ለህግ ተገዢ ለመሆን ፍቃደኛ ካለመሆን ጋር ተያይዞ በምርመራ ወቅት ፖሊስ በማስረጃነት የሚፈልጋቸው መረጃዎችን እና ማስረጃዎችን ካለመግለጽ አንስቶ እስከ መሰወር የሚደርስ ተግባራት ሲፈጽሙ እናስተውላለን፡፡ ይሁንና የምርመራ ስራ ያለህዝብ ተሳትፎ እና ትብብር ውጤታማ ሊሆን የማይችል በመሆኑ ህዝብ የመንግስት አይን በመሆን ህገ ወጥ ተግባራትን ከማጋለጥ አንስቶ መረጃዎችን እና ማስረጃዎችን ለመርማሪው አካል በመስጠት የማስረጃ አሰባሰብ ስርዓቱን በባለቤትነት ስሜት መደገፍ መቻል አለበት፡፡ በዚህ ጽሁፍም ፖሊስ በሚያከናውነው የወንጀል ምርመራ ስራ ውስጥ ማስረጃዎችን እንዴት ሊያሰባስብ እና ስለሚቀርቡበት እንደሚገባ፣የማስረጃዎችን ምንነት እና አስፈላጊነት፣ ስለ ማስረጃዎች ተቀባይነት፣ ህዝቡ መጫወት ስለሚገባው ሚና እና ስለ ማስረጃ ጽንሰ ሀሳብ ዋና ዋና ነጥቦችን ለመዳሰስ ጥረት ይደረጋል፡፡ 1.የወንጀል ማስረጃ ምንነት ህጎቻችን ማስረጃን የሚመለከቱ አያሌ ድንጋጌዎችን በውስጣቸው የያዙ ቢሆንም ማስረጃን ግልጽ ሊያደርግ የሚችል ትርጉም ሰጥተውት አንመለከትም፡፡በመሆኑም የማስረጃን ምንነትን ለመረዳት የተለያዩ የህግ ሊቆች ለቃሉ የሰጡትን ትርጉም ማየቱ ተገቢ ነው የሚሆነው፡፡ ሪቻርድ ሜይ የተባለው የህግ ጸሀፍት ለማስረጃ በሰጠው ትርጉም ማንኛውንም ፍሬ ነገር ወይም መደምደሚያን ለማረጋገጥ ወይም ለማስተባበል የሚጠቅም መረጃ ነው፡፡በክስ ማሰማት ሂደትም በጭብጥ የተያዙ ፍሬ ነገሮችን ለማረጋገጥ ወይም ለማስተባበል በሚል የሚቀርብ መረጃ ነው ይላሉ፡፡ በሌላ በኩል ማስረጃን ፍሬ ነገርን ወይም በጭብጥነት የተያዘን ጉዳይ መኖር አለመኖርን ውሳኔ በተመለከተ ውሳኔ ለሚሰጠው የዳኝነት አካል ለማሳመን በማሰብ የሚቀርብ መረጃ ነው በሚል ሊተረጎምም ይችላል፡፡ ከነኚህ ትርጉሞች የምንረዳው ማስረጃ የአንድን ነገር መፈጸም፣ወይም መፈጸም ግዴታ ሆኖ እያለ ባለመፈጸም ህግን መተላለፍ በወ/ል የሚያስጠይቅ በሆነ ጊዜ ድርጊቶቹ እውነት የተፈጸሙ መሆኑን ጉዳዩ ለሚቀርብለት ፍርድ ቤት ለማሳመን የሚቀርቡ ሲሆን በሌላ በኩል ተከሳሽም የቀረበበትን ክስ በተመለከተ ያለመፈጸሙን ለፍርድ ቤቱ በማረጋገጥ ለማስተባበል የሚያቀርባቸው መረጃዎች ናቸው፡፡ለምሳሌ በስርቆት ወንጀል የተከሰሰ ሰው ድርጊቱን በእርግጥም ፈጽሞታል ወይስ አልፈጸመውም የሚለውን በፍርድ ቤት የሚያዝ ጭብጥ ለማስረዳት ማስረጃዎች ወሳኝ ናቸው፡፡በመሆኑም ድርጊቱን መፈጸሙን የሚያረጋግጡ የተለያዩ ማስረጃዎችን ማቅረብ የግድ ይሆናል ማለት ነው፡፡ተከሳሽም ቢሆን ድርጊቱን ያልፈጸመ መሆኑን የሚያስረዱለትን የተለያዩ ማስረጃዎችን የማቅረብ እና የማሰማት መብት አለው፡፡በመሆኑም በቀጣይ ርዕስ በጥልቀት የምንመለከተው መሆኑ እንዳለ ሆኖ ግለሰቡ ድርጊቱን ሲፈጽም የተመለከተ ሰው የሚሰጠው የምስክርነት ቃል፣ በፈጸመው መንጀል ምክንያት እጁ የገባው የወንጀል ፍሬ(ስልክ፣ ገንዘብ፣ አልባሳት ወ.ዘ.ተ) እነኚ ማስረጃች እንደየባህርያቸው በተለያዩ መንገዶች የሚርቡ ሲሆን የሰው የምስክርነት ቃል ከሆነ ምስክሩን አቅርቦ በማሰማት፣ የሰነድ ማስረጃ ከሆነ ሰነዱን አቅርቦ ይዘቱን በማሳየት እንዲሁም በኤግዚሂቢትነት የሚቀርብ ዕቃ ከሆነ ይህንኑ ዕቃ በማቅረብ ፍርድ ቤቱ ግንዛቤ እንዲወስድ በማድረግ በጭብትነት የተያዘውን ፍሬ ነገር መኖር ለማስረዳት እና የመደምደሚያውን ትክክለኛነት ለማረጋገጥ ይቻላል፡፡ ምስክሮቹ የሰጡት ወይም የሚሰጡት ቃል፣ ከቀረበው ሰነድ ላይ ወይም ዕቃ ላይ የተወሰደው ግንዛቤ ወይም መረዳት ማስረጃ ስንለው እነኚህኑ ማስረጃዎች ፍርድ ቤት ለማቅረብ የተጠቀምንባቸው ማለትም ምስክሩ፣ ሰነዱ እና ዕቃው ማስረጃን የማቅረቢያ ዘዴ በማለት ለያይተን መመልከት እንችላለን፡፡ በሌላ በኩል ከላይ ከጠቀስነው ዝርዝር ሀሳብ አንጻር በመረጃ እና በማስረጃ መካከል ያለ ልዩነት በውል መታወቅ አለበት፡፡ኣብዛኛው የማህበረሰብ ክፍል በሁለቱ ሀረጎች መካከል ያለውን ልዩነት በውል ለይቶ አያውቀውም፡፡ ማስረጃዎች ሁሉ መረጃዎች ሲሆኑ መረጃዎች ሁሉ ግን ማስረጃ ሊሆኑ አይችሉም፡፡ማስረጃ ማለት ሰዎች ከጥናት፣ ከንባብ፣ ከሰዎች ጋር ከሚደረግ ግንኙነት፣ ቀድሞ ከነበረ እውነታ ወይም ፍሬ ነገር እና በተግባር ከተገኘ ልምድ የሚመነጭ የሰዎች እውቀት ማለት ነው፡፡እነኚ እውቀቶች ሁሉ መረጃ እንጂ ማስረጃ ላይሆኑ ይችላሉ፡፡ የማስረጃን ባህሪ ከላይ ተመልክተና::በመሆኑም መረጃዎችን በማስረጃ ደረጃ እንዲገኙ እና ከላይ ለተጠቀሰው አላማ ጥቅም ላይ ለማዋል መረጃዎቹ ተጠባጭ ወደሆነ አስረጂነት ደረጃ ከፍ እንዲሉ ለማስቻል የማስረጃ አሰባሰብ የሚጨጫወተው ሚና ጉልህ ነው ማለት ነው፡፡ለምሳሌ አቶ ለማ ከዚህ ቀደም ሰዎችን በህገ ወጥ መንገድ ወደ አረብ ሀገር ሲልክ እሰማለው ወይም ይልካ ሲባል እሰማለው የሚለውን የአቶ ምናሴን ንግግር ብንመለከት ግለሰቡ አቶ ለማ ድርጊቱን ሲፈጽም በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ የተመለከቱ ሳይሆን ከተለያዩ ምንጮች የሰሙትን እውቀታቸውን ነው የገለጹት፡፡በመሆኑም ግለሰቡ ወ/ሉን ከመፈጸሙ በፊት ያለው ባህሪ ስለፈጸመው ወንጀል ማስረጃ ሊሆን አይችልም፡፡ይህ ማለት ግን አይጠቅምም ማለት አይደለም፡፡ ከግለሰቡ የተገኘው መረጃ በምርመራ ሂደት የሚበለጽግ ከሆነ በማስረጃነት ሊጠቅም ይችላል፡፡ምክንያቱም ፖሊስ ከዚህ መረጃ በመነሳት በሚያደርገው የምርመራ ስራ ድርጊቱን የፈጸመው የተባለው ሰው ስለመሆኑ የሚያስረዱ ተጨባጭ ማስረጃዎችን እንዲሰበስብ ይረዱታል፡፡ ማስረጃ ተፈጸመ የተባለን ወንጀል አፈጻጸም እና መችየት፣ የፈጻሚን ማንነት፣ በወንጀል ተግባሩ የተገኘው ጥቅም እና የደረሰን ጉዳት እና የመሳሰሉትን ፍሬ ነገሮች ለማረጋገጥ የምንጠቀምበት መረጃ ነው፡፡ 2.የማስረጃ አስፈላጊነት ማንኛውም ከሳሽ ላቀረበው ክስ ፍ/ቤት ፍትሃዊ ውሳኔ እንዲሰጥለት እና እንደ ክሱ ጥፋተኛ ይልለት ዘንድ ማስረጃዎችን በማሰማት ማሳመን አለበት፡፡ተከሳሽም የቀረበበትን ክስ ለማስተባበል እና ፍርድ ቤት በነጻ እንዲያሰናብተው(ተከላከል ከተባለ በኋላ) ማስረጃዎችን አቅርቦ ማሰማት እና ማስረዳት(ማሳመን)አለበት፡፡እንዲሁም በቀረበበት ክስ ላይ የመጀመርያ መቃወሚያ ያለው እንደሆነ መቃወሚያውን የሚያረጋግጡለትን ማስረጃዎች አቅርቦ ወይም አስቀርቦ ማስረዳት ይችላል፡፡የቅጣት ማቅለያ ምክንያቶችንም በተመሳሳይ በማቅረብ ሊያስረዳ ይችላል፡፡ፍርድ ቤቶችም የሚሰጡት የመጨረሻ ውሳኔ ተከራካሪ ወገኖች ከሚያቀርቧቸው ማስረጃዎች አንጻር የሚወስዱትን ግምት መሰረት በማድረግ ነው፡፡በመሆኑም ክስ ከመመስረቱ በፊት በቂ እና ፍርድ ቤትን ሊያሳምን የሚችል ማስረጃ ማሰባሰብ ተገቢ እና ወሳኝ ጉዳይ ነው፡፡በተለይም በወንጀል ጉዳይ ክስ የሚመሰርተው ዐቃቤ ህግ እንደመሆኑ መጠን ክስ ከመመስረቱ እና ወደ ፍርድ ቤት ከመላኩ በፊት በቂ እና ክስን ለመመስረት የሚያስችል ማስረጃ የተሰበሰበ መሆኑን ማረጋገጥ አለበት፡፡በዚህ መንገድ የተሰበሰበው ማስረጃ በፍርድ ቤት የሚቀርብ ከሆነ በክሱ ላይ የተጠቀሱት ፍሬ ነገሮች ስለመኖራቸው ማሳየት የሚቻልበት እድል ሰፊ ይሆናል፡፡ከዚህ የምንረዳው አቃቤ ህግ ክስ በሚመሰርትበትም ሆነ ፍርድ ቤቶች በቀረበላቸው ክስ ላይ ግራ ቀኙን አከራክረው እና መርምረው ውሳኔ ለመስጠት ይችሉ ዘንድ ማስረጃ የሚጫወተው ሚና የማይተካ መሆኑን ነው፡፡ የትኛውም አይነት የወንጀል ድርጊት መፈጸሙ ብቻውን ቅጣትን ለመጣል በቂ አይደልም፡፡ይልቁንም በድርጊቱ ውስጡ ያሉትን ፍሬ ነገሮች ሊያስረዳ የሚችል ከድርጊቱ ጋር በቀጥታም ሆነ ቀጥተኛ ባልሆነ መንገድ ተያያዥነት ያለው፣ በህጋዊ መንገድ የተገኘ እና ተጨባጭነት ያለው በቂ ማስረጃ ሊኖር የተገባ ነው፡፡ይህ ከሆነ የወንጀል ተግባራትን የፈጸሙ ሰዎች ከተጠያቂነት እንዳይድኑ ከተጠያቂነት ነጻ ሊሆኑ የሚገባቸው ሰዎች ነጻ መሆናቸው እንዲረጋገጥላቸው ማስረጃ ቁልፍ ሚናን ያበረክታል፡፡ 3.የማስረጃ አይነት በወንጀል ጉዳይ የሚሰበሰቡ ማስረጃዎች በጭብጥነት የተያዘ ፍሬ ነገርን ለማስረዳት ከምንጠቀምበት ዘዴ አንጻር እና ማስረጃው ሊያስረዳው ከተያዘለት አላማ አንጻር በሚል በሁለት ዋና ዋና ባህርያት ከፋፍለን መመልከት እንችላለን፡፡ ማስረጃዎች ፍሬ ነገርን ወይም የመደምደሚያውን ትክክለኝነት ለማስረዳት ከምንጠቀምበት ዘዴ አንጻር ማስረጃዎችና በሶስት ዋና ዋና ዘርፎች ከፋፍለን መመልከት እንችላለን፡፡እነኚህም የምስክርነት ማስረጃ፣ የሰነድ ማስረጃ እና ገላጭ ማስረጃ ናቸው፡፡ ሀ.የምስክርነት ማስረጃ (testimonial evidence) ይህ አይነቱ ማስረጃ ሰዎች የአንድን ፍሬ ነገር መኖር ወይም አለመኖር ወይም የአንድን ድርጊት መፈጸም እና አለመፈጸም ወይም የአንድን ጉዳይ ድምዳሜ ትክክለኝነት በስሜት ህዋሳታቸው በመጠቀም የተረዱትን ነገር በአካል ወንጀልን ለሚመረምር አካል ወይም ለፍርድ ቤት በአካል በመቅረብ በንግግር የሚገልጹበት መንገድ ነው፡፡ በስሜት ህዋሳታቸው ስንል በአይናቸው የተመለከቱትን፣ በጆሯቸው የሰሙትን፣ በምላሳቸው የቀመሱትን፣ በአፍንጫቸው ያሸተቱትን፣ በቆዳቸው የነኩትን እና ስሜት የሰጣቸውን ነገር ማለት ነው፡፡ ከላይ እንደጠቀስነው የምስክርነት ማስረጃ በአካል በመቅረብ በንግግር ሊደረግ የሚገባ ቢሆንም ምስክሩ መናገር የተሳነው ወይም የማይችል ከሆነ ከላይ በጠቀስነው ሁኔታ ያወቀውን መረጃ በምልክት ሊገልጽ እና ገለጻው የምልክት ቋንቋን በሚያውቅ ሰው ለፍርድ ቤቱ በንግግር ሊተረጎም ይችላል፡፡ምስክሩ ለፍርድ ቤቱ የሚገልጸውን ጉዳይ በቀጥታ ወይም ቀጥተኛ ባልሆነ መንገድ ሊያስረዳ ይችላል(በቀጣዩ ክፍል ይብራል)፡፡ለምሳሌ በ ንብረትነቱ የ ለ የሆነውን ተንቀሳቃሽ ስልክ ከ ለ ኪስ ውስጥ ሲወስድ(አውጥቶ ሲወስድ) ተመልክቻለው ቢል ወይም ተ ለ የተባለውን ሰው እገድልሃው ብሎ ሲዝትበት ሰምቻለው ሲል ቃሉን ቢሰጥ ወይም ሟች አስክሬኑ በተገኘበት ክፍል አከባቢ ከሁለት ቀናት ቀደም ብሎ ጀምሮ የሞተ እንስሳ ጠረን የሸተተው መሆኑን ሊገልጽ ይችላል ይህ ግለሰቡ በቀጥታ ያገኘው መረጃ ነው፡፡ በበሌላ በኩል ፍሬ ነገሩን እራሱ በቀጥታ ሰምቶት ወይም ተመልክቶት ሳይሆን ከሌላ ሰው ሰምቶ መሆኑን ወይም ድርጊቱ ከመፈጸሙም በፊት ሆነ በኋላ ከፍሬ ነገሩ ጋር ተያያዥነት ስላለው አንድ ጉዳይ በመግለጽ ሊያስረዳ ይችላል፡፡ለምሳሌ ሟች ነብሱ ከስጋው ከመላቀቋ በፊት ስደርስ ሸ ነው የወጋኝ ብሎ እያቃተተ ሲናገር ሰምቻለው ቢል ወይም ለ ከሞተበት ጊዜ ከድቂቃዎች ቀደም ብሎ የደም እንጥብጣቢ ያለበት ሸሚዝ የለበሰ ሰው በአጠገቤ እየሮጠ አልፏል ቢል ይህ የምስክርነት ማስረጃ አካባቢያዊ ማስረጃ ነው፡፡ ለ.የሰነድ ማስረጃ(document evidence) የሰነድ ማስረጃ ከቃሉም እንደምንረዳው በላዩ ላይ ማንኛውም አይነት ጽሁፍ፣ምልክት፣ ስዕል ያለበት ወረቀት በአጠቃላይ በጽሁፍ የተገለጹ ማናቸውም ማስረጃዎች ወይም ድምጽ እና/ወይም ምስል የተቀረጸበት ነገር ነው፡፡ለምሳሌ በጽሁፍ የተደረጉ ውሎች፣ የህክምና እና ምርመራ ውጤቶች፣ በጽሁፍ የቀረቡ የፎረንሲክ ምርመራ ውጤቶች፣ ስዕሎች፣ ቻርቶች፣ የኦዲት ሪፖርቶች፣ የቴፕ እና የቪዲዮ ቅጂዎች፣ ሀሰተኛ የምስክር ወረቀቶች እና የመሳሰለት የሰነድ ማስረጃ መገለጫዎች ናቸው፡፡በመሆኑም እነኚ ማስረጃዎች የወንጀሉን ፍሬ ነገር ለማስዳት ይችላሉ፡፡ ወንጀሉ የተፈጸመው ሰነዶቹን በማቅረብ ሲሆን(ለምሳሌ-ሀሰተኛ የአሽከርካሪነት ብቃት ማረጋገጫ)፣ ድርጊቱን ሲፈጽም በካሜራ እይታ ውስጥ ሆኖ የነበረ እንደሆነ፣ ድርጊቱ ከተፈጸመ በኋላም በድርጊቱ ምክንያት የደረሰን የጉዳት መጠን እና አይነት(ለምሳሌ-አካል ጉዳት) ለመለየት እንዲሁም ጉዳቱ ሊደርስ የቻለበትን ምክንያት(ለምሳሌ- እሳት ቃጠሎ) ሊያስረዳ የሚችል የፎረንሲክ ምርመራ የጽሁፍ መግለጫ ሁሉ የሰነድ ማስረጃዎች ናቸው፡፡ ሐ.ገላጭ ማስረጃ (demonstrative evidence) እነኚ ማስረጃዎች በችሎት ክርክር ወቅት ከሳሽ እና ተከሳሽ ፍርድ ቤት ተመልክቶ ግምት እንዲወስድበት የሚያቀርቧቸው ማስረጃዎች ናቸው፡፡ተከሳሹ የወንጀል ድርጊቱን ለመፈጸም የተጠቀመበት መሳርያ፣ በፈጸመው ወንጀል ምክንያት በእጁ ወይም በሶስተኛ ወገን እጅ የተገኙ ንብረቶች በዚህ የማስረጃ አይነት ስር የሚወድቁ ናቸው፡፡ በመሆኑም እነኚ ማስረጃዎች ፍርድ ቤት በሚቀርቡ ጊዜ ፍርድ ቤቱ በትክክልም በክሱ ላይ የተጠቀሰውን ወይም በክርክሩ የተያዘውን ጭብጥ ወይም ሊያዝ የሚገባውን መደምደሚያ ትክክለኛነት ለማረጋገጥ ይረዳዋል፡፡ለአብነትም የቀረበው ገላጭ ማስረጃ እውነትም ድርጊቱን ለመፈጸም የሚያስችል ነው ወይስ አይደለም ወይም በተከሳሹ ተወሰደ የተባለው እቃ በሸክም ከቦታ ወደ ቦታ ሊጓጓዝ ይችላል ወይስ አይችልም የሚለውን ጉዳይ ለመለየት ጉልህ ሚናን ያበረክታል፡፡ ሌላኛው ማስረጃው ሊያስረዳው ከታለመለት አላማ አንጻር ቀጥተኛ እና ቀጥተኛ ያልሆነ ወይም አካባቢያዊ ማስረጃ(circumstancial evidense) በሚል በሁለት ከፍለን መመልከትም እንችላለን ቀጥተኛ በሆነ ማስረጃ እና ቀጥተኛ ባልሆነ ማስረጃ መካከል ያለውን መሰረታዊ ልዩነት ከላይ በምስክርነት ማስረጃ ስር ተመልክተናል በተጨማሪ ግን የሰነድ ማስረጃዎችም ቀጥተኛ ወይም ቀጥተኛ ያልሆኑ በሚል ከፍለን ልንመለከታቸው እንችላለን፡፡ለምሳሌ በሰዎች መካከል ስላለ ግዴታ የሚያወራ አንድ ሰነድ በአስረጀነት ቢቀርብ ይህ ማስረጃ ቀጥተኛ የሰነድ ማስረጃ ልንለው እንችላለን፡፡ ይሁንና ስለዚሁ ሰነድ በተጨባጭ የሚያወራ ሌላ ሰነድ ቢቀርብ ይህ ማስረጃ ቀጥተኛ ሊሆን አይችልም፡፡ለምሳሌ ተዋዋይ ወገኖች በገቡት ግዴታ መሰረት ገዢ ወይም ውል ተቀባይ የመጀመርያውን ክፍያ 1000 ብር በቼክ ፈጽሟል የሚል ሀረግ ቢኖር እና ቼኩ ለክፍያ በቀረበ ጊዜ በቂ ሂሳብ ያልነበረ እንደሆነ በቂ ስንቅ ሳይኖረው ባወጣው ሰው ላይ ቼኩ ቀጥተኛ የሰነድ ማስረጃ ሲሆን ውሉ ደግሞ በቼኩ ፍሬ ነገር ላይ ቀጥተኛ ያልሆነ ማስረጃ ነው፡፡ 4.የማስረጃ ተገቢነት መስፈርቶች(የማስረጃ መርሆዎች) ማስረጃ በህግ ፊት ተቀባይነት እንዲኖረው ሶስት ዋናዋና ነጥቦችን ማሟላትአለበት፡፡ እነኚህም ነጥቦች፡- ሀ.ከጉደዩ ጋር ግንኙነት ያለው (Relevance) አንድን ፍሬ ነገር እንዲያስረዳ የሚቀርብ ማንኛውም ማስረጃ ከተያዘው ጉዳይ ወይም እንዲያስረዳ ከታሰበለት ፍሬ ነገር ጋር በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ግንኙነት ሊኖረው የተገባ ነው፡፡ከጉዳዩ ጋር በየትኛውም መልኩ ተያያዥነት የሌለው ማስረጃ በህግ ፊት ዋጋ አይኖረውም፡፡ ለ.ተዓማኒነት (Reliable) ማንኛውም ሰው በወንጀል ክስ ተመስርቶበት ሊቀጣ የሚችለው በቂ ማስረጃዎች ቀርበው ሲገኙ ነው፡፡እነኚ ማስረጃዎች በበቂ ከማስረዳት አቅማቸው በተጨማሪ የሚታመኑ መሆን አለባቸው፡፡በየትኛውም ግለሰብ ጤነኛ አስተሳሰብ ሊታመን የማይችል ማስረጃ በማስረጃነት ሊቀርብ አይችልም፡፡የጉዳዩን አፈጻጸም ተመልክተናል የሚሉ ምስክሮች የሚገልጹት መረጃ ድርጊቱ ስለመፈጸሙ እምነት እንድንጥልበት የሚያደርጉን መሆን አለባቸው፡፡ለምሳሌ አንድን ሞተር ብስክሌት ሰርቋል በሚል የጠመሰከረበት የ12 አመት ህጻንበሚቀርብበት ጊዜ ይህን ማስረጃ የሠጠው ምስክር ቃል ተዓማኒነቱ መመርመር አለበት፡፡ይህውምተወሰደ የተባለውን ሞተር ሳይክል ወደ ቦታው በመመለስ እያሽከረከረም ሆነ እየገፋ እንዲወስድ በማድረግ ዕውነትም ድርጊቱን ሊፈጽም የሚችል ሰው መሆኑን መገንዘብ እንችላለን፡፡በመሆኑም እቃውን ሲወስድ አይተናል የሚሉት ሰዎች ቃል ተዓማኒነት ላይኖረው ይችላል ማለት ነው፡፡ይህ በምርመራ የሚጣራ ጉዳይ ነው፡፡አንድ አንድ ጊዜ በእድሜ ወይም በጤንነት የማይጠየቁ ሰዎች ይህን ጥበቃ ምክንያት በማድረግ ሌላውን ከህግ ተጠያቂነት ለማዳን በማሰብ ያልፈጸሙትን ወንጀል ፈጽሜያለው በማለት ቃል ሊሰጡም ይችላሉ፡፡ ሐ.በህጋዊ መንገድ የተገኘ ማስረጃ (Admissablity) ማስረጃዎች በምን አግባብ መሰብሰብ እንዳለባቸው የስነስርዓት ህጋችን በግልጽ ይደነግጋል፡፡በመሆኑም ህጉ ከሚደነግገው ወይም ግዴታ ካደረገው የምርመራ ስራ አፈጻጸም ውጪ ማስረጃን መሰብሰብ የማስረጃውን ተቀባይነት ያስቀረዋል፡፡ለምሳሌ መርማሪው ህገ ምንግስቱ በአንቀጽ 19(2) ስር የወንጀለኛ መቅጫ ህግ ስነስርዓት ህጉ በአንቀጽ 27(2) ስር በግልጽ ያስቀመጣቸውን ድንጋጌዎች በመጣስ ቃልን የተቀበለ እንደሆነ፣ ምስክሮችን የደለለ፣በማስፈራራት እና በሀይል ቃል እንዲሰጡ ያደረገ፣ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ የሰዎችን ቤት የበረበረ እና ዕቃ የያዘ እና የመሳሰሉትን ተግባራት የፈጸመ እንደሆነ በዚህ መንገድ የሠበሰበው ማስረጃ በህጋዊ መንገድ የተገኘ ባለመሆኑ ምክንያት በህግ ፊት ተቀባይነት አይኖረውም፡፡ በመሆኑም አንድ ማስረጃ በህግ ፊት ተቀባይነት ኖሮት ማንኛውም ማስረጃ በወንጀል ፍትህ አስተዳደር ውስጥ ሊጫወት የሚገባውን ሚና ይጫወት ዘንድ ከላይ የጠቀስኳቸው ነጥቦች በሚገባ ማሟላት አለበት፡፡ 4.ስለ ማስረጃ አሰባሰብ ከላይ የማስረጃን ምንነት፣ አስፈላጊነት እና አይነት ተመልክተናል፡፡በዚህ ርዕስ ስር ደግሞ እነኚ ማስረጃዎች እንዴት ሊሰበሰቡ እንደሚገባቸው እንመለከታለን፡፡በመሰረቱ ማስረጃዎች የሚሰበሰቡት የወንጀለኛ መቅጫ ህግ ስነ ስርዓት ባስቀመጠው ስነስርዓታዊ የህግ አግባብ መሰረት የምርመራ ስራን በሚያከናውን መርማሪ ፖሊስ አማካኝነት ነው፡፡ይህ የምርመራ ባለሙያ በተለያዩ መነሻ ምክንያቶች ምርመራን ሊያከናውን ይችላል፡፡ይህም በተበዳዩ የግል አቤቱታ አቅራቢነት የሚያስቀጡ ወንሎችን በተመለከተ የግል ተበዳይ አቤቱታውን በወ/ል ህጉ አንቀጽ 212 መሰረት ሲያቀርብ፣ በክስ አቅራቢነት የሚያስቀጡ ወንጀሎችን በተመለከተ ማንኛውም ሰው ወይም እራሱ ወይም ሌላ ማንኛውም የፖሊስ አባል በሰጠው ጥቆማ ወይም ባቀረበው ክስ መሰረት ወንጀል ስለመፈጸሙ በቂ ጥርጣሬ ሲኖረው ነው፡፡በሌላ በኩል በአሁኑ ጊዜ ፖሊስ ከዐ/ህግ ጋር በመሆን ወንጀልን በጋራ የሚያጣሩ በመሆኑ አቤቱታ ወይም ክስ ከቀረበ በኋላ ጉዳዩ የወንጀል ፍሬ ነገር ከሌለው እና ይልቁንም ጉዳዩ ፍትሃብሄር ከሆነ ወይም አስተዳደራዊ ውሳኔን ብቻ የሚጠይቅ እንደሆነ ምርመራ እንዲጀመር ከመወሰን ይልቅ ወደሚመለከተው አካል ሊመራቸው ወይም አስተያየት በመስጠት ሊያሰናብታቸው ይገባል፡፡ነገር ግን ጉዳዩ በወንጀል ህጋችንም ሆነ በተለያዩ አዋጆቻችን መሰረት የሚያስቀጣ የወንጀል ተግባር የሆነ እንደሆነ ምርመራ እንዲካሄድ ይወስናሉ፡፡ መርማሪው በዚህ መሰረት አቤቱታ ወይም ክስ ከተቀበለ በኋላ ቀጣዩ ስራ የሚሆነው አቤቱታው ወይም ክሱ የቀረበበት ጉዳይ ወይም ፍሬ ነገር እውነት የተፈጸመ ስለመሆኑ ወይም የመደምደሚያውን ትክክለኛነት የሚያስረዱ የሰው የምስክርነት ማስረጃዎችን፣ የሰነድ እና ገላጭ ማስረጃዎችን ማሰባሰብ ነው፡፡ይህ የማስረጃ አሰባሰብ መካከለኛ እና ከባድ በሆኑ ወንጀሎች ላይ የሚፈጸም ከሆነ በእቅድ መመራት እንደሚገባው ማወቅ ተገቢ ነው፡፡ምክንያቱም የምርመራ ስራው ቅደም ተከተል መዛባት እና በዘፈቀደ መሰራት ሊጠፉ የማይገቡ መሰረታዊ ማስረጃዎችን ሊያሳጣ የሚችል በመሆኑ ነው፡፡ ሀ.የምስክርነት ማስረጃ አሰባሰብ ፖሊስ የወንጀል ምርመራውን ፍሬ ነገሮች ሊያስረዱለት ከሚችሉ ማስረጃዎች አንዱ እና በስፋት ጥቅም ላይ የሚውለው የምስክርነት ማስረጃ ነው፡፡በመሆኑም ፖሊስ ከዐቃቤ ህግ ጋር በጋራ በመሆን የወንጀለኛ መቅጫ ህግ ስነ ስርዓት አንቀጽ 30 መሰረት የግል ተበዳዩን ጨምሮ ወንጀሉ ተፈጽሟል በተባለበት እና ከወንጀል መፈጸም በኋላ ድርጊት ፈጻሚው ባለፈባቸው ወይም የወንጀል ተግባሩን በቀጠለባቸው ስፍራዎች ሆሉ ስለ ድርጊቱ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ሊያውቁ ይችላሉ ብሎ እምነት የጣለባቸውን ሰዎች ወይም ሙያዊ የምስክነት ቃል ሊሰጡ ይገባል ያላቸውን ባለሙያዎች በመጥራት ሊመረምራቸው ይችላል፡፡ ጥሪ የተደረገላቸው ሰዎችም በአካል ቀርበው ትክክለኛውን ወይም እውነቱን የመናገር ግዴታ አለባቸው፡፡በመሆኑም ቅደም ተከተሉን በጠበቀ መልኩ ተገቢውን ጥያቄ በመጠየቅ የሚሰጡትን ምላሽ በጽሁፍ በማስፈር ሊይዝ ይገባል፡፡በሂደቱም ከምስክሩ መረጃን ለማግኘት በማሰብ መደለል ፣ የተስፋ ቃል መስጠት፣ ማስፈራራት እና ሀይል መጠቀም የተከለከለ ነው፡፡በዚህ መንገድ የተገኘ ማስረጃም ተቀባይት የለውም ፡፡በተጨማሪም ምስክሩ ፖሊስ ለሚጠይቀው ጥያቄ መልስ የሚሰጥ ከሆነ እራሱን ተጠያቂ ሊያደርግ የሚችል ሲሆን ጥያቄውን አልመልስም የማለት መብት ያለው ስለመሆኑ ስነ ስርዓት ህጉ በአንቀጽ 30(2) ስር አስፍሮታል፡፡በመሆኑም መርማሪ ፖሊስም ይህንን መብት ሊያከብርለት ይገባል፡፡ይሁንና ይህ መብት በህግ በግልጽ ከተከለከለ መልስ ለመስጠት የሚገደድ ሲሆን በእምቢተኛነቱ ከጸና ወንጀልን አለማስታወቅ እንዲሁም ለመንግስት ስራ ትብብር ባለማድረግ ወንጀል ሊጠየቅ ይችላል፡፡ለምሳሌ በህገ ወጥ መንገድ ሰዎችን ማዘዋወር እና ስደተኞችን በህገ ወጥ መንገድ ድንበር ማሻገር አዋጅ ቁጥር 909/2007ን መመልከት እንችላለን፡፡ ለመካከለኛ እና ከባድ በሆኑ ወንጀሎች ላይ የሚደረግ የወንጀል ምርመራን በተመለከተ እንግሊዞች የሚጠቀሙትን ዘዴ እንመልከት፡፡ … Continue reading =======በወንጀል ጉዳይ የማስረጃ አሰባሰብ እና አቀራረብ========= →