Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ፋሽስት ጣሊያን ኢትዮጵያን ወርራ ለአምስት አመታት የቆየችበት የጦርነትና የአርበኝነት ዘመን ካከተመ ከአርባ ዓመታት በሁዋላ “ትዝታ” በሚል ርዕስ በ252 ገፆች በፃፉትና በ1985 ዓ/ም በኩራዝ አሳታሚ ድርጅት አሳትመው ለታሪክና ለትውልድ ያበረከቱት ቅርስ በየትውልዱ ሁሉ ለሚያነበው ኢትዮጵያዊ ስሜትን የሚረብሽ፤ እንቅልፍ የሚነሳ፤ ውስጥን የሚፈትን – ያለተሞካሸ ያልተቦረሸ – የዚያን ዘመኑ የጦርነትና የታሪክ አሻራችን ሆኖ ይገኛል።
የሥነፅሁፉን ጠቢብ የሀዲስ አለማየሁን ትዝታ የምንቃኝበት ተልዕኮ፤ ይህንን ብርቅዬ የሆነ የታሪካችንን አካል ሰነድ ከትውልዱ ጋር ይበልጥ ለማስተዋወቅና በትላንት ታሪካችንና ማንነታችን የማያፍረውና የማይዘባበተው ኢትዮጵያዊ ሁሉ መፅሀፉ እንደ ትውልድ ቅርስነቱ አጠገቡ ይኖረው ዘንዳ አስፈላጊ በመሆኑ እንጂ – ከቶም ‘ውሃ ሽቅብ ይፈሳል’ የሚለው ዘመን አመጣሹ ህወሃታዊ ቅዠትና አጉራ ዘለላዊው አበውን የመዝለፍ ያላዋቂነት መቅኖ ቢስ ቅዠት ተጠናውቶን፤ አልያም የጥንታውያኑን የነፃነት ቀናዒነትና የአርበኝነት ተጋድሎ ታሪክ በጎጠኞች መነፅር ልንመረምርና ልንመዝን አይደለም። እናም እንቀጥል…
“…ትዝታ ብዬ በሰየምሁት…መፅሀፍ የተፃፈው ሁሉ እውነተኛ ታሪክ ነው። መፅሀፉን ‘ታሪክ’ በማለት ፈንታ ትዝታ ብዬ የሰየምሁት ‘ታሪክ’ ለመባል የሚጎድሉት ነገሮች ስላሉ ነው።…” ካሉን በዃላ ‘ታሪክ’ ብለው ያልሰየሙበትን ምክንያትም አብራርተዋል፤ ሀዲስ በመቅድማቸው።
ይሁንና ይህ የሀዲስ ‘ትዝታ’ በዘመኑ ለነበሩትም ሆነ ለኛ፤ ወደፊት ከኛ በሁዋላ ለሚመጡትም ሁሉ የኢትዮጵያ ታሪክ አካል ስለመሆኑ ታሪኩ ራሱ አንደበት አለውና – ይናገራል። ‘ትዝታ’ን ፈልጎ የሚናገረውን ማድመጥ ግና የእያንዳንዱ ኢትዮጵያዊ ተልዕኮ ይሆናል።
በጎጃም ክፍለ ሃገር በደብረ ማርቆስ አውራጃ በጎዛምን ወረዳ እንዳዶም ኪዳነምህረት ጥቅምት 7 ቀን 1902 ዓ/ም የተወለዱት ሀዲስ አለማየሁ የሀገራችንን ትምህርት እዛው ተምረው በእድሜ ክፍ ሲሉ አዲስ አበባ በመዝለቅ በተፈሪ መኮንን ት/ቤት ዘመናዊ ትምህርት ከተማሩ በሁዋላ ወደ ትውልድ ሀገራቸው በመመለስ “…አገው ምድር ውስጥ ዳንግላ በምትባል ትንሽ ከተማ ያንድ ትንሽ ት/ቤት አስተማሪና ሥራ አስኪያጅ ነበርሁ” ይሉናል በ’ትዝታ’ቸው የኢትዮጵያና የጣሊያን ጦርነት በፈነዳበት ወቅት።
ወጣቱ አስተማሪ ሀዲስ ከወቅቱ የጎጃም ሀገረ ገዥ ከራስ እምሩ ሃይለሥላሴ ጋር በዋለባቸው የጦር አውድማዎች ይዘግባቸው የነበሩት የጦርነቱ ማስታወሻዎች አንዴም በጠላት ቦምብ በመጋየታቸው አንዴም በመጥፋታቸው ሳቢያ ከአመታት በሁዋላ አንጋፋው ሀዲስ በ’ትዝታ’ ፀፀታቸውን ሲገልፁ “…በዚህ ትንሽ መፅሀፍ ስለ ጦርነቱ ብቻ ሳይሆን ከዚያ በሁዋላ እስከ 1936 ዓ/ም ሰባት ዓመታት ያህል ጣሊያን ሀገር በግዞት ስለቆየንበትም ትዝ የሚለኝን ፅፌያለሁ። በጣም የማዝነው…/በጦርነቱ ዘመን/ የፃፍሁት ማስታወሻ በመጥፋቱና መፅሀፉን የፃፍሁት የጦርነቱም የግዞቱም ጊዜ ከአርባ አመታት በላይ ካለፈ በሁዋላ በመሆኑ የብዙ ጀግኖችን ስምና ስራቸውን በዚህ መፅሀፍ ውስጥ ቦታ ሰጥቼ ከተከታታይ ትውልዶች ጋር ለማስተዋወቅ ሳልችል ስለቀረሁ ነው” ይላሉ።
አዎ! አቶ ሀዲስ፤ ሀዘኑ የርስዎ ብቻ ሳይሆን የኛም የቀጣዩም ትውልድ ጭምር ነው። አዎ! ሀዘኑ የኢትዮጵያ ሀዘን ነው። ይህም ሆኖ ታዲያ “ትዝታ”ን ያህል በረከት አበርክተውልናልና በ’ትዝታ’ዎ መስታወት አሻግረን ‘ያልታወቀው ወታደር’ን /ዘ አኖውን ሶልጀር/ እና ገድሉን እንድንመለከትና እንድንገነዘብ አድርገውናልና የጀግኖች ሰማዕቶቻችን አምላክ እርሱ ሀዘንዎን ባሉበት ቦታ ያቅልልዎ! ለሀገርዎና ለወገንዎ በእድሜዎ ሁሉ ስላበረከቱት የኢትዮጵያ አምላክ እሱ ከመንበሩ ቀኝ ያውልዎ!
እነሆ ለኛ በቁም ላለነው፤ በታሪካችን ላይ ለቆምነው፤ በማንነታችን ለተመፃደቅነው፤ በነፃነታችን ለነገድነው በኢትዮጵያዊነታችን ላይ ለተዘባበትነው…እንዲያው ምናልባት ልቦናችንን እንመረምር ወደህሊናችንም እንመለስ ዘንዳ ይረዳን እንደሁ ትዝታን እንቃኘው…
እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በ1934 ወይም በኢትዮጵያ 1927 ዓ/ም የጣሊያን ጦር ኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ በመዝለቅ ወልወል ላይ “ያይሮፕላን የታንክ የመድፍና የሌላም ልዩ መሳሪያውን ሃይል አስተባብሮ የኢትዮጵያ ጦር ላይ አደጋ ስለጣለ መራራ ጦርነት ተደረገ። የኢትዮጵያ ጦር…እንዲያ ላለ ከባድ ጦርነት የተሰናዳ ባይሆንም ብዙዎች አገር የሚያኮራ የጀግንነት ስራ ሰርተው እዚያው ወደቁ” ይላሉ ሀዲስ በ’ትዝታ’ ስለ ወልወል ግጭት ሲተርኩ።
“…አፄ ምኒልክ በ’ሀበኒክት’ ካርታ ላይ በቀይ አስምረው ማህተማቸውን አትመው ለጣሊያን መንግሥት የላኩትና የጣሊያን መንግሥትም የተቀበለው መሆኑን በቴሌግራም ያስታወቀው የወሰን መስመር…ወልወል ስምምነት ከተደረገበት ወሰን 130 ኪሎ ሜትር ያህል ኢትዮጵያ ኦጋዴን ውስጥ ገብቶ የሚገኝ ቦታ ነው። እንዲህ መሆኑን ለማረጋገጥ ከስምምነቱ በሁዋላ የኢጣሊያ መንግሥት የውጪ ጉዳይ ሚኒስቴር ያወጣውን ‘ኦፊሻል’ ካርታ ‘ካሮሲሊ’ የተባለ ኢጣሊያዊ ፀሀፊ ባሳተመው /FERRO E FUOCO IN SOMALIA/ (ሠይፍና እሳት በሶማሌ) ከተባለው መፅሀፍ ማየት ይቻላል” ይለናል ‘ትዝታ’ ለጥያቄያችን ምላሽ።
ምንም እንኳን የኢትዮጵያ መሪዎች በተለያዩ ወቅቶች ከአቅምና ከእውቀት በላይ በሆኑ አስገዳጅ ሁነቶች ሳቢያ ከውጪ ሃይላት ጋር የተፈራረሙዋቸው አንዳንድ ውሎች መዘዛቸው የከፋ ቢሆንም በ1927 ዓ/ም የፋሽስት ጣሊያን መንግሥት ወደ ወልወል በመዝለቅ ለፈፀመው ወረራና ፍጅት ግና ቢያንስ “ማስመሰያ” የውል ሠነድ ሊጠቅስ የሚችልበት ማነቆ ያልተዋዋልን ለመሆናችን ‘ትዝታ’ ካቀረበልን ሠነድ ይገነዘቧል።
“እንደ አውሮፓ አቆጣጠር ጥር 3 ቀን 1935 የኢትዮጵያ መንግሥት የዓለም መንግሥታት ማህበር /ሊግ አፎ ኔሽንስ/ በተቋቋመበት ቃል ኪዳን መሰረት በኢትዮጵያና በጣሊያን መሀከል የተፈጠረውን አስጊ ሁኔታ ማህበሩ መርምሮ ውሳኔ እንዲሰጥበት ጥያቄ አቀረበ።…የጣሊያን መንግሥት በኢትዮጵያ ላይ ሊያደርገው ስላሰበው ጠቅላላ ጦርነት በቂ ዝግጅት ለማድረግ ጊዜ እንዲያገኝ አንድ ጊዜ ‘ከኢትዮጵያ መንግሥት ጋር በቀጥታ የተጀመረው ንግግር ስላላለቀ ወደ ሽምግልና የመተላለፉ ጊዜ አልደረሰም’ ሲል፤ ሌላ ጊዜ…ልዩ ልዩ ምክንያቶች እየሰጠ ነገሩ ሲጎተት እስከ ግንቦት 25 1935 ድረስ የማህበሩ ምክር ቤት የኢትዮጵያ መንግሥት ባቀረበው አቤቱታ ላይ ንግግር አላደረገም። ምክንያቱ በጉዳዩ የማህበሩ ምክር ቤት ተነጋግሮ ውሳኔ እንዳይሰጥበት የኢጣሊያ መንግሥት ተንኮሉን ለመሸፈን ከሚፈጥረው ዘዴ ሌላ ጀርመን አውሮፓ ውስጥ ጦርነት ለማድረግ መሰናዳቱ መታወቅ ጀምሮ ስለነበር ‘ማህበሩ ሙሶሎኒን የሚያስቀይም ነገር ያደረገ እንደሆን ከጀርመኑ መሪ ከሂትለር ጋር እንዳይተባበር ተፈርቶ ነው’ ይባላል”
ይህ አቶ ሀዲስ ያቀረቡልን ታሪክ በሁለተኛው የዓለም ጦርነት መባቻ ወቅት ሀገራችን ኢትዮጵያ በዓለም ፖለቲካና የሀይል አሰላለፍ አንፃር በእንደምን ያለ አጣብቂኝ ውስጥ እንደነበረችና ማህበርተኞቿም ለመስዋዕትነት እያዘጋጇት እንደነበር በፀፀትና በቁጭት የምናነበው ደረቅ ዕውነታ ሆኖ ይገኛል።
በዚህ ፅሁፍ ቀዳሚ ገፆች በመንደርደሪያችን ላይ በአልጋ ወራሽ ራስ ተፈሪ መኮንን አማካይነት ኢትዮጵያ የዓለም መንግሥታት ማህበር አባል እንድትሆን ሲፈቀድላት – አልጋ ወራሹን ጨምሮ የኢትዮጵያን መንግሥት መሪዎች ታላቅ ‘እፎይታ’ ተሰምቷቸው እንደነበር ማንሳታችንን ያስታውሷል። እነሆ የዚያ ‘እፎይታቸውን’ ምክንያት እንገልፅ ዘንዳ ጊዜው አሁን ነው፤ ከትዝታ ይጠቅሷል።
“የኢትዮጵያ መንግሥት ለዘመናዊ የፖለቲካ ውስብስብ እንግዳ ስለነበር ኢትዮጵያ የዓለም መንግሥታት አባል መሆንዋ ብቻ ወሰንዋ እንዳይደፈርና ነፃነትዋ እንዲከበር የታመነ ዋስ መሆኑን ከልብ ያምን እንደነበር የጊዜው ባለሥልጣኖች ከሚናገሩትም በጋዜጣ ከሚፃፈውም ይታወቅ ነበር። እንዲያውም ኢትዮጵያ ለዓለም መንግሥታት ማህበር አባል የሆነችበት ዋና ምክንያት ማህበሩ የተመሰረተበት ‘ቃልኪዳን’ /Covenant/ አይነተኛ ዓላማው ያባሎቹን ደህንነትና የዓለምን ሠላም ለመጠበቅ በመሆኑ ‘አፍሪካን ተከፋፍለው ቅኝ ግዛታቸው ለማድረግ ከሚሽቀዳደሙት የአውሮፓ ታላላቅ መንግሥታት ይጠብቀኛል’ ብላ በማመን ነበር ይባላል።”
አዎ፤ ዕውነት አንጥበዋል አቶ ሀዲስ! ኢትዮጵያ የመንግሥታቱ አባል እንድትሆን በብረቱ የተደከመበት አንጓ ሀቅ ከወራሪዎች ትድን ዘንዳ መከላከያ እንዲሆናት ታስቦ ነበር። እኒያ ጥንታውያን የኢትዮጵያ መሪዎች እፎይታ የተሰማቸውም ጣሊያን ኢትዮጵያን አድብታ እንደምትወራት ያምኑ ስለነበርና የመንግሥታቱ ማህበር አባል ቢሆኑ ‘ላለመወረር’ ዋስትና እንደሚሆናቸው በሙሉ ልብ በመተማመናቸው ነበር።
ይህ ግን የፖለቲካ አላዋቂነት አልነበረም። ይህ በዓለም መንግሥታት ማህበር /ሊግ ኦፍ ኔሽንስ/ ቃል ኪዳን /መተዳደሪያ ህግ/ ተፈፃሚነት ላይ ፍፁም ማመናቸው እንጂ! ኢትዮጵያ የዓለም መንግሥታት ማህበር አባል በመሆኗ አባላቱ ከጥቃት የሚጠብቋት፤ ሽምግልናቸው አድሎአዊ ያልሆነ፤ ፍርዳቸው ከፍርደ ገምድልነት የነፃ፤ ብርቱዎች ደካሞችን የሚደግፉበት፤ የቃል ኪዳን ማህበር አባል ናት ብለው ከልብ በማመናቸው፤ የመንግሥታቱ ሸንጎ እንኳንስ ኢትዮጵያ ስትበደል ስትጠቃ ስትወረር ዝም ሊል ቀርቶ በዳዩን ቀጥቶ ተበዳዩን ክሶ የሚገላግል የመንግሥታት ሽማግሌ አድርገው በመቀበላቸው ከማህበራቸው ፍትህና ዳኝነትን በትዕግሥት መጠበቃቸው ‘የሕግ ተገዥነታቸውን’ እንጂ የሚያሳየው ከቶም ድክመታቸውን አልነበረም። ይሁንና ሀዲስ እቅጩን እንዳሰቀመጡልን የዚያን ዘመን መሪዎቻችን ‘…ለዘመናዊው የዓለም የፖለቲካ ውስብስብ የዋህና እንግዳ ነበሩ…”።
ታዲያ ዛሬ ላይ ቆመን ይህንን የዚያን ዘመን መሪዎቻችንን በፍፁም ቅንነትና የዋህነት የተሞላ ዕምነታቸውንና ተስፋቸውን ስናነብ ማናችን የዚህ ዘመን ትውልድ ነን የዜግነት ግዴታን ቢያንስ ከእነሱ በተሻለ በመወጣት የታሪክና የሞራል ብቃት ኖሮን ልንተቻቸው እምንነሳ?
በዚህ ዘመንስ ቢሆን በመላው ዓለም የሚገኙት ሀገራት የቀድሞውን ሊግ ኦፍ ኔሽንስ የተካው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት አባል የሚሆኑት /ድርጅቱ የተመሰረተበትን ቃል ኪዳን አስከበረም አላስከበረም/ ያው እንደ አባቶቻችን ሁሉ በችግራችን ጊዜ ይደርስልናል በሚል ‘ዕምነት’ አይደለምን?
“የኢትዮጵያ መንግሥት ዓለም ዐቀፋዊ ህግ እንደ ብሄራዊ ህግ ሥልጣንና ሃይል ላላቸው መንግሥታት የሚያገለግል መሳሪያ መሆኑን አያውቅም ነበር። ስለዚህ በዚያ ረዥም ጊዜ ውስጥ የጣሊያን መንግሥት ወታደሩንና መሳሪያውን ካገሩ እያጉዋዘ በኤርትራና በሱማሌ አከማችቶ ከዚያ ጦርነት ለመክፈት ባቀደባቸው ግንባሮች ሁሉ ወደ ኢትዮጵያ ወሰን መንገዶችና ድልድዮች ሲሰራ በኢትዮጵያ ወሰን ላይ ምሽጎችንና ሌሎችንም ለጦርነቱ የሚያስፈልጉትን መሰናዶዎች ሁሉ ሲያሰናዳ የኢትዮጵያ መንግሥት በመጀመሪያ ደረጃ ዕምነቱን በዓለም መንግሥታት ላይ በመጣል ሁለተኛ የነበረውን መጠነኛ የመሳሪያ ሀይል እንኳ በሚያስፈልገው ጊዜና በሚያስፈልግበት ቦታ የማደራጀት ችሎታ ስላልነበረውና የሚያደርገው ስለተደናገረው አንዳች መሰናዶ ሳያደርግ እጅ እግሩን ሰብስቦ አገሩ በይፋ እስኪወረር ይጠብቅ ነበር።”
የጣሊያኑ ፋሽስት ፓርቲ መሪ ቤኒቶ ሙሶሎኒ ከጀርመኑ የናዚ ፓርቲ መሪ አዶልፍ ሂትለር ጋር ወግኖ አውሮፓን እንዳይወጋ መማፀኛ ይሆነው ዘንዳ እነሆ የዓለም መንግሥታት ማህበር /ሊግ ኦፍ ኔሽንስ/ ኢትዮጵያን በመስዋዕትነት አቀረበለት። የዋሁ የኢትዮጵያ መንግሥትም ማህበርተኞቹን አምኖ እንደ አብረሃም በግ ወደ መሰዊያው ተጎተተ።
ፋሽስት ጣሊያን በሰሜን መረብን ተሻግሮ በደቡብም ሙሉ ሃይሉን አንቀሳቅሶ ኢትዮጵያን ቅኝ ለማድረግና አርባ ዓመት ያረገዘውን ቂሙን ሊገላገል ክተት የማለቱን ቁርጥ የኢትዮጵያ መንግሥት እንደተረዳ መስከረም 22 ቀን 1928 ዓ/ም አዲስ አበባ ላይ የጦርነት አዋጅ – ክተት ሠራዊት አወጀ። በተከታታይ ሳምንትም በየጠቅላይ ግዛቱ /ክፍለ ሀገራት/ የክተት ሠራዊት ነጋሪት ተጎሰመ…
እነሆ የአድዋ ጦርነት በተደረገ ልክ አርባኛ ዓመት ኢትዮጵያ ለሁለተኛ ጊዜ ከጣሊያን ወራሪ ሠራዊት ጋር ጦር ሰበቀች….አምስት ዓመት የቆየ የአርበኝነትና የመስዋዕትነት ጦርነት…
“የክተት አዋጁ ከተነገረ በሁዋላ ደብረ ማርቆስ በግቢ በገበያ ወይም በሌላ ሰው በርከት ብሎ በሚገኝበት ቦታ ሁሉ ሲወራ የሚሰማው ስለ ዘመቻው ሲደረግ የሚታየው ለዘመቻ የሚያስፈልገው ነገር ሆነ።…ከመሸ በሁዋላ መጠጥ ቤቶች ወዳሉበት ወደ መኻል ከተማ የተሄደ እንደሆነ እዚያ የሚሰማው ‘ሠንጎ መንጋ’ ‘ቼ በለው’ ወይም እነሱን የመሰለ ወኔ የሚቀሰቅስ ጭዋታ ነበር። እንዲሁም ማታ ማታ በት/ቤታችን አቅራቢያ ከነበሩት የመኩዋንንት ሰፈሮች ባንዳንዶቹ ከዚህ በፊት ተሰምቶ የማያውቅ ቀረርቶና ፉከራ ይሰማ ስለነበር ብዙዎቻችን እደጅ ቁጭ እያልን ያን ቀረርቶና ፉከራ ስንሰማ ማምሸት እንወድ ነበር።” ይላሉ ሀዲስ አለማየሁ በክተት አዋጁ ሰሞን በጎጃም ጠቅላይ ግዛት ደብረ ማርቆስ ከተማ የነበረውን የዘመቻ ድባብ ስያነጥቡ።
“የከተማው ብቻ ሳይሆን የባላገሩ ዘማች ለጠመንጃው ጥይት የሌለው ጥይት ሲገዛ፤ ድንኩዋን የሌለው ለድንኩዋን አቡጀዲድ ስገዛ፤ ለስንቁና ለድንኳን መጫኛ የሌለው በቅሎ ወይም አህያ ሲገዛ ባካባቢው ወደ ደብረ ማርቆስ መጥቶ በየሱቁና በየገበያው ሲጣደፍ የሚታየው ሁሉ ወደ ሞት ሳይሆን ደስ ወደሚያሰኝ የጭዋታ ቦታ ለመሄድ የሚሽቀዳደም ይመስል ነበር” በማለት የዚያን የህዝባችንን የዘመቻ ዝግጅት ትዕይንት ቀርፀውልናል።
እነሆ እኒያ ጥንታውያን ሀገራቸውን በደማቸውም በንብረታቸውም ነበር ይታደጉ የነበሩት። በመንግሥት በጀት የተደገፈና በመንግሥት ወታደራዊ የጦር መሳሪያ አቅርቦት የተደራጀ ሠራዊት አልነበረም የኢትዮጵያ ጦር፤ ወዶ ዘማች እንጂ! አንጡራ ንብረቱን አንጠፍጥፎ ራሱን የሚያስታጥቅ፤ በሶውን ፈጭቶ ስንቁን የሚሰንቅ!
ታዲያ እንዲህ ያለውን ጥንታዊ ታሪክ ባነበብን ቁጥር አንዳች ልዩ ስሜት ከአንዠታችን ሽቅብ ተስፈንጥሮ ትንፋሽ እስኪያጥረን ድረስ ይተናነቀናል። ራሳችንን ይሞግተናል። እንግዲህ አኛ ማነን?! በዘመናችን ባለው ታሪካችን በታሪክ ፊት የትውልድ ተጠያቂነታችን ፈጦ፤ የሞራል ብቃታችን ኮስሶ፤ አፍአዊ ግብዝነታችን ብቻ ገዝፎ ይታየናል። ዛሬ ዘመን እንኳንና በህይወት፤ እንኳንና በአንጡራ ንብረት ሀገርን ለመታደግ ቀርቶ ለሀገራዊ ብሶት ሀገራዊ ፊርማ አሰባስቦ ሀገራዊ አቤቱታ ለማቅረብም የማንችል መሆናችንን ተግባራችን ሲመሰክር…በእኛና እኛን ለእኛነታችን ባደረሱን ጥንታውያን መካከል የት ላይ ነው ስብራቱ የተጀመረው? መቼ ነው በእኛነታችን እኔነት ከቀደሙት አብናቶቻችን ለማፈንገጥ መንታ መንገድ የፈጠርነው ? ብለን ለመልሱና ለጥገናው እንቅልፍ የራቀን ስንቶቻችን እንሆን?!
“…ያ ለዘመቻ የሚያስፈልጉትን ነገሮች ለመግዛት ሲሽቀዳደም ያየሁት ሁሉ፤ ያ ሲያቅራራና ሲፎክር የሰማሁት ሁሉ ከጥቂት ጊዜ በሁዋላ ወደ ጦርነቱ ሲጓዝ እዚያ ከጠላት ጋር ገጥሞ ሲዋጋ ሲጋደል ሲሞት ቆስሎ ሲጨነቅ ስዕሉ ይታየኝና መንፈሴ ረፍት አጥቶ እየተወራጨሁ ስነሳ ተመልሼ ስተኛ ቆይቼ ‘ልዝመት ወይስ ልቅር?’ እላለሁ። ለዚህ ጥያቄ በቀላሉ መልስ ለማግኘት አልቻልሁም።…ያ ሁሉ ሰው እንዲሁ በተለምዶ ወይም ‘ሀይማኖት የሚያስለውጥ ርስት የሚነቅልና ነፃነት አሳጥቶ እንደ ባሪያ የሚገዛ ጠላት መጣብህ’ ተብሎ የተነገረውን እንዲሁ በጭፍኑ አምኖ ለመዋጋት ሲዘምት፤ እኔ የነፃነትን ትርጉም ከብዙዎቹ የተሻለ የማውቀው ወደ ሁዋላ መቅረት የማይገባ መስሎ ይሰማኛል…” ይሉናል ሀዲስ የኒያን የእንቅልፍ አልባ ሌሊቶች ጭንቀት ስሜታቸውን ሲገልፁልን። እንደምን ያለ ድንቅና ራስን በራስ የፈተነ አገላለፅ ነው? ለመሆኑ ከኛስ ትውልድ ምን ያህሉ ይሆን በሀገሩ ጉዳይ እንቅልፍ አጥቶ በጭንቀት ሲወራጭ እሚነጋለት?
ሀዲስ አለማየሁ በ1928 ዓ/ም በወርሃ ጥቅምት በጎጃም ደብረ ማርቆስ የክተት አዋጅ ከታወጀ በሁዋላ ያዩትና የሰሙት ሁሉ እንቅልፍ ነስቷቸው ለህሊናቸው ያቀረቡት ‘የነፃነት ትርጉም’ ጥያቄ ከሰማኒያ ዓመት በሁዋላ ይህንን ቅኝት እምናነብ / እምንሰማ ‘የነፃነትን ትርጉም እናውቃለን’ እምንል ‘የተማርን’ ኢትዮጵያውያን ሁሉ ዛሬ ሀገራችን በምትገኝበት ነባራዊ ዕውነታ አንፃር የነፃነት ዘማች ሆነን የመገኘታችን ብቻ ሳይሆን ለነፃነት ለመዝመት ከራሳችን ጋር መሟገት ስለመቻላችንም ራሳችንን እንድንመረምር የሚያስገድደን እጅግ አስደማሚ አገላለፅ ሆኖ ይገኛል። ስለ ነፃነት መለፈፍና ስለ ነፃነት መዝመት ከቶም አንድ አይደሉምና!
እነሆ ወጣቱ መምህር ሀዲስ አለማየሁ ሀገሩን ቅኝ ለማድረግ ለአርባ ዓመት ሲያደባ ቆይቶ ዳግም የመጣውን የጣሊያን ፋሽስት ጦር ሊወጋ በራስ እምሩ ከሚመራው ጦር ጋር ተቀላቀለ። ለመሆኑ ዝግጅቱ እንዴት ነበር?
“አቶ ዘውዴ ጤናውና እኔ የየራሳችን ጠመንጃና ጥይት ነበረን። ለረዥም ዘሪሁንና ላጭር ዘሪሁን ሁለት ጠመንጃዎችን ከሚያስፈልጋቸው ጥይት ጋር እኔ እዚያው ዳንግላ ገዛሁ። እንዲሁም አንድ መጠነኛ ሸራ ድንኩዋን ለራሴ አንድ መጠነኛ አቡጀዲድ ድንኩዋን ላቶ ዘውዴና ለጤናው ሌላ አቡጀዲድ ድንኩዋን ለሁለቱ ዘሪሁኖችና ለገላው ገዛሁ። የኮርቻ በቅሎ ፊቱንም ስለነበረኝ ለድንኩዋኖቻችንና ለስንቅ መጫኛዎች የሚሆኑ አንድ የበቅሎ አጋሰስና አንድ ስናር አህያ ገዛሁ።…” ይላሉ ሀዲስ የዘመቻውን መሰናዶ ሲያስቀምጡ።
መቼም እኛም ‘ሀገራችንን እንወዳለን!!!!’ እንላለን ብዙ በብዙ እያጋነንን። ያልሆነውን ሀንን፤ ያልሰራነውን ሰራን፤ ያልቆሰልነውን ደማን ፤ ያልሞትነውን ተሰዋን እያልን። ግና የእኒያን የጥንቱን፤ የነሀዲስን ትውልድ ሀገር መውደድ መስዋዕትነትና ሞት እንዴትና በምን ቋንቋ ይገልጿል?
የጦርነት አየር በመላው ኢትዮጵያ ሠማይ አጥንት ሰባሪ ውርጭ ይዞ በሚነፍስበት በዚያን ወቅት የጎጃም ጠቅላይ ግዛት /ክፍለ ሃገር/ አገረ ገዥ /አስተዳዳሪ/ ራስ እምሩ ሃይለ ሥላሴ ነበሩ።
“በ1928 ዓ/ም በራስ እምሩ አዝማችነት ወደ ሽሬ ግንባር የዘመተው የጎጃም የጦር ሠራዊት…በግምት ሰላሳ አምስት ሺህ ያክል ይሆናል ይባል ነበር። የያዘው መሳሪያም ከክብር ዘበኛው በቀር (ቁጥራቸው ከ800 – 1000 ይሆናል) እንዲሁ ከያይነቱ የተደበላለቀ ከመሆኑ ሌላ አብዛኛው የማያስተማምን አሮጌ ነበር። ባላገሩና ከተራው ወታደር የሚበዛው የያዘው ጠመንጃ ናስ ማስር፤ ውጅግራ፤ ወጨፎ፤ ስናዲር፤ መስኮብና እነሱን የመሳሰለ ጊዜው ያለፈበት መሳሪያ ነበር። ለዚያውም በቂ ጥይት የነበራቸው ጥቂት ይሆናሉ። መኩዋንንቱና ባለሟሎቻቸው ብቻ እንደ መውዜር ዲሞትፈር (ሊመትፈር) ለበን ያለ ጠመንጃና በቂ ጥይት ነበራቸው። በመሳሪያ በኩል የክብር ዘበኞች ስድስት መትረየሶችና አንድ ያይሮፕላን ማውረጃ ነበራቸው።” ይለናል የትዝታ ሰነድ።
እንግዲህ እስከ አፍንጫው ታጥቆ የመጣውን የአውሮፓን ዘመናዊ ጦር ለመግጠም ወደ ሽሬ ግንባር የዘመተው ጦራችን ከጎራዴ ከጦርና ጋሻ ሌላ ሁዋላ ቀር ጠመንጃዎቹን አንግቦ ያለ በቂ ስንቅና ደጀን፤ ያለተሽከርካሪ መጓጓዣ ያለጫማም በባዶ እግሩ ነበር የተመመው። የጠላትስ ጦር?
“…ማርሻል ባዶሊዮ በሽሬ ግንባር ያሰለፈው አምስት ክፍላተ ጦር እና አንድ ብርጌድ የጦር ሠራዊት በድምሩ ከ90000 (ከዘጠና ሺህ) ወታደር በላይ ነበር።…በሽሬ ግንባር የጣሊያን የጦር ሠራዊት በመሳሪያ አይነት ጥራትና ብዛት ብቻ ሳይሆን በወታደር ብዛትም ከኢትዮጵያ ሠራዊት ብልጫ ነበረው።…የሚያሳዝነውም የሚያስገርመውም ራስ እምሩ ገና ከጎጃም ከመነሳታቸው በፊት የጣሊያን የጦር ሠራዊት ወሰኑን መረብን አልፎ ትግራይ ውስጥ ምቹ ቦታዎች እየመረጠ ምሽጉን አጠንክሮ ሰርቶ ይጠብቅ ስለነበረ ጦርነቱ የተደረገው በእኒያ ኢትዮጵያ ውስጥ ጠንክረው በተሰሩ የጣሊያን ምሽጎች ላይ መሆኑ ነው።…”
እነሆ በኢትዮጵያና በጣሊያን ፋሽስት ወራሪ ማካከል በሽሬ ግንባር ብቻ እንኳን የነበረው የሀይል ሚዛንና አሰላለፍ ይህን ያህል በእጅጉ የተራራቀ እንደ ነበር ከትዝታ ማህደር ይረዷል።
አንባቢ ሆይ! በሁለት መቶ ሃምሳ ሁለት ገፆች የቀረበውን የትዝታ ማዕድ በርግጥ ለማጣጣም – የጦርነቱን የአርበኝነቱን የግዞቱን ታሪክ – ግዝፈቱንና ጥልቀቱንም ለመገንዘብ እሚቻለው ‘ትዝታ’ን ከምንጩ በመቅዳት ብቻ ይሆናል። የኛ ቅኝት ተልዕኮ ከዚህ የማይጠገብ የታሪክ ማዕድ እየቆነጠሩ ማቅመስ ነውና፤ ከበርካታ የትዝታ ጦርነት አውድማዎች የመዘዝናቸውን ጥቂቱን እነሆን…
የኢትዮጵያ ጦር ወደ ጦር ሜዳ ሲዘምት እንደ ጥንቱ እንደ ስረ መሰረቱ በየአለቃው ተመድቦ ጉዞው የህብረትና በአጀብ፤ አጋሰሱና ሰዉ እየተገፋፋ፤ እንቢልታውና መለከት እየተነፋ ሆ! እየተባለ እየተሸለለ እየተፈከረ እየተጨፈረ ነው። እናም ከጎጃም ተነስቶ ወደ ሽሬ /ትግራይ/ ግንባር ማርሻል ባዶሊዮን ሊገጥም የተመመው በራስ እምሩ የሚመራው ጦር አጉዋጓዙ ያው እንደ ቀድሞው፤ ያው እንደ አድዋው ነበር።
“ሠራዊቱ…የዳባትን ከተማ ወደ ግራ እየተወ አልፎ ተከዜ አፋፍ አቅራቢያ እስኪደርስ የተጉዋዘበት አገር በጠቅላላው ዱር የሚባል ነገር የማይታይበት ለጥ ያለ ሜዳ ነው።
“…የራስ አጀብ ጥንታዊውን ያጀብ ስነሥርዐት ተከትሎ መጉዋዝ ሲጀምር ልዩ መስሎ ታየ።…ሜዳው ይሁን አጀቡን ያሳመረው ወይስ አጀቡ ሜዳውን አይታወቅም ብቻ ግሩም ነበር።
“ያን ሁሉ ሠራዊት ታጃቢውንም አጃቢውንም ባንድነት ጥሩንበኞች፤ እምቢልተኞች መልክተኞች ነጋሪት መቺዎች መሳሪያቸውን አስተባብረው በጉዞ ሙዚቃ እየተጫወቱና እየተደሰቱ ጉዞው በመቀጠል ላይ እንዳለ ከሩቅ የሚሰማ የብቸኛ ንብ ‘ህምታ’ የመሰለ ድምፅ ይሰማ ጀመር።…ያ ድምፅ እየቆየ እየጎላ እየጎላ ሲሄድ ያይሮፕላን ድምፅ መሆኑ ታወቀ።…ወደላይ ከመራቅዋ የተነሳ ትንሽ አሞራ መስላ ነበር የምትታይ! ያቺ አይሮፕላን የራስ እምሩን ሠራዊት ለመፈለግ ሰፍሮ በሰነበተበት ቦታ ደርሳ ከዚያ ወጥቶ የሄደበትን መንገድ ስታገኝ ተከትላ መምጣትዋ ነበር።” በማለት ወደ ሽሬ ግንባር በተደረገው ጉዞ ወቅት በዳባት ሰማይ የመጀመሪያዋን የጠላት ሰላይ አውሮፕላን አመጣጥ ሁኔታና የሠራዊቱን አጉዋጓዝ በሰፊው ተርከዋል።
ከዚህ የሀዲስ ገለፃ እንደምንረዳው፤ ገና ከጠላታችን ጋር ጦር ሳንወራር ገና ባሩድ ሳይጨስ የጣሊያን ጦር ታክቲክ ከኛ ጦር ሲነፃፀር፤ ሰማየ ሰማያት ላይ ተመንጥቃ ትሰልል እንደነበረችው አውሮፕላን – የሰማይና የምድርን ያህል ርቀት ልዩነት እንደነበረን አመልካች ሆኖ ይገኛል። የኢትዮጵያ ህዝብ በዚያን ወቅት በምንም ተአምር ያቺ አውሮፕላን እንኳንና ከዚያን የሰማያት ጥግ ሆና ጉዳት ታደርስብኛለች ብሎ ሊያምን ይቅርና ‘ሰላይ ናት’ የሚለውን መንፈሰ ሀሳብ ራሱ በቅጡ ሊገነዘብ የሚችልበት አንዳችም ዕውቀት አልነበረውምና።
“በማግስቱ ጠዋት ገና ፀሀይ ሳትወጣ ሠራዊቱ ቁርስ ቀምሶ ጉዞውን ለመቀጠል ከሜዳው ኩበት ለቃቅሞ በየምድጃው እሳት ማንደድ እንደጀመረ ያይሮፕላን ድምፅ ተሰማ። ከዚያ፤ ‘እሳታችሁን እያጠፋችሁ ተበታትናችሁ ባይሮፕላኗ ላይ ተኩሱ!’ የሚል ትዕዛዝ ይለፈፍ ጀመር። ወዲያው እንደ ትናንቱ አንድ ብቻ ሳትሆን ብዙ አይሮፕላኖች በሁለትም በሶስትም ቡድን እየሆኑ በግንባር ቀደሙ፤ (በፊታውራሪ) ጦር ሰፈር ላይ መጥተው በመሀከሉ (ራስ ባሉበት) ጦር ሰፈር አልፈው ምንም ሳያደርጉ እስከ ደጀኑ ጦር ሰፈር የመጨረሻ ዳርቻ ደረሱ። ድምፃቸው ባንድነት ‘የሠማይ ቁጣ’ ይመስል ስለነበር አይሮፕላን መሆናቸውን ባይነግርባቸው ወደ ላይ ከመራቃቸው የተነሳ ትናንሽ አሞሮች እንጂ አይሮፕላኖች አይመስሉም ነበር። ሲመለሱ ከደጀኑ ጦር ሰፈር ጀምረው የቦንብ ነጎድጓድ እያወረዱ በመኻሉ ጦር ሰፈር አልፈው እስከ ፊታውራሪ ጦር ሰፈር ደረሱ።…ከሁዋላ ወደፊት ከፊት ወደሁዋላ ከቀኝ ወደግራ ከግራ ወደቀኝ እየተመላለሱ ያን ያላንዳች መጠለያ በጠራ ሜዳ ላይ የተሰጣ ሠራዊት ሲደበድቡ አረፈዱ። መቼም የተኩሱ ነገር ‘ይህን ይመስል ነበር’ ለማለት ምሳሌ ለማግኘት አይቻል።…እንኳንስ በሚበዛው አሮጌ ጠመንጃ የተተኮሰው ጥይት በጥሩ ጠመንጃ የተተኮሰው ጥይትም ሊደርስ ከማይችልበት ሩቅ ከፍታ ስለነበረ ቦምብ የሚጥሉት አንዳቸውንም ጉዳት ሳያገኛቸው እደረቅ ረፋድ ላይ ድምፃቸውን በአንድነት አስተባብረው እያጉራሩና እየፎከሩ የትግራይን አቅጣጫ ይዘው በመጡበት መንገድ ተመልሰው ሄዱ።” ይላሉ ሀዲስ የእኒያ ቦምብ ጣይ አውሮፕላኖች ሰቆቃዊ ተግባር እንደ ፊልም በአይነ ህሊናችን በሚታየን ገለፃ።
ማርሻል ባዶሊዮ ራስ እምሩ አለበት ድረስ ጦራቸውን ይዘው እየገሰገሱ መሆኑን የሚያውቅ በመሆኑ እንደ ያኔው እንደ አድዋው የኢትዮጵያን ጦር የፈለገውን ያህል መድፍና መትረየስ ብቻ አንጋግቶ ቢገጥም…ፈረሰኛው በሽምጥ እየጋለበ እግረኛው በሩጫ እየተንደረደረ…የሶላቶን አንገት በጎራዴ ቀልቶ፤ በጦር ደረቱን ሸቅሽቆ ድል እንደሚነሳው ከአያቶቹ ሽንፈት ተምሯልና ታንክና አውሮፕላን አግተልትሎ መጣ፤ አርባ አመት ቆይቶ። የኢትዮጵያ ጦር ግን ያው ውጅግራና ዲሞትፎሩን፤ ጦርና ጋሻውን ይዞ ጠበቀው፤ እንደ ጥንቱ እንደ አድዋው። እና እንደነበረ ሆኖ የቆየው ሠራዊታችን ተቀጣ፤ ግንባር ለግንባር ሳይሆን፤ ከሰማይ በወረደ ቁጣ!
“…ያንለት በሚበዛው ሰው ፊት ይታይ የነበረው የሀዘን፤ የብስጭትና የቀቢፀ-ተስፋ ምልክት ነበር። እውነትም ጦርነት ገጥሞ ከጠላት በኩል አንድ እንኩዋ የተገደለና የቆሰለ ሳያዩ ከወገን ብቻ የተገደለና የቆሰለ ማየት የሚያሳዝንም የሚያበሳጭም ነው። እኔንማ እንደሌሎቹ ሀዘንና ብስጭት ብቻ ሳይሆን ብርቱ እፍረት ጭምር ነበር የተሰማኝ! አይሮፕላኖችን ያክል ዋጋ እያሳጣሁ ስሰብክ ኖሬ ያንለት እኒያ አይሮፕላኖች እኔ ዋጋ እንዳሳጣሁዋቸው አለመሆናቸውን በሰሩት ስራ ሲያስመሰክሩ አላዋቂነቴን ገለፁብኝና ቀና ብዬ የሰው ፊት ማዬቱን እንኩዋን አፈርሁ።” ይሉናል ሀዲስ።
‘ዕውነትን ተናግሮ የመሸበት ማደር’ ይላል ዘመን አይሽሬው ጥንታዊው ብሂላችን። የሰብዕና ታላቅነት መለኪያው ከምንም በላይ ለዕውነት መቆምና ዕውነትን መቀበል ነው። የዕውቀት መጀመሪያው እውነት ነውና! ዕውነት በታሪክም በትውልድም በፈጣሪም ፊት ነፃ የምታወጣ ብቸኛዋ ጠበቃ ናትና! ሀዲስ አለማየሁም ያስተማሩን ይህንን ነው፤ በትዝታ!
ስለ አውሮፕላን አንዳች እውቀትና ግንዛቤ የሌለው የኢትዮጵያ ህዝብ ምድርና ሰማይ በሚያደበላልቅ ድምፅ ታጅቦ ከሰማየ ሰማያት በሚያዘንበው የቦንብ መአት አውላላ ሜዳ ላይ ሲንቀረቀብ ከሞቱና ከስቃዩ በላይ የሆነበት ጠላቱን ግንባር ለግንባር ገጥሞ ሳይተያይ እንደ ርግማን እንደ ቁጣ ከሰማያት ብቻ በሚዥጎደጎደው ቦንብ ማለቁ ነበር።
እነሆ ለወጣቱ ዘማች አስተማሪም ሀዲስ አለማየሁ የነፍሱ ስቃይ የውስጡ ህመም የሆነበት – ስላውሮፕላን የሰበከው በዚያን ክፉ ቀን ከሆነው ዕውነታ ጋር በመጋጨቱ ነበርና።
በጎጃም የክተት አዋጅ ሲነገር ክቡር ራስ እምሩ የህዝቡን ወኔ ለመነሸጥ የነፃነት ቀናዒነቱንም ለማንቦግቦግ ሀዲስን አስጠርተው የቅስቀሳ ድራማና ንግግር አንዲያዘጋጅና እንዲያቀርብ ሃላፊነቱን ሰጥተውት ነበር።
በራስ እምሩ የሚመራው የሰሜኑ ጦር ወደ ሽሬ ግንባር ከማቅናቱ አስቀድሞ የታየውና ያ የስንቱን ባላገርና ወታደር ደሙን እያንተከተከ በነራስ እምሩ ፊት እንዲሸልልና እንዲያቅራራ ያደረገው ቲያትር ምን ይመስል እንደነበር በዚህ ቅኝት ለመዳሰስ አይቻለንም፤ ብቻ ተአምር ያሳየ ተአምረኛ ቲያትር ነበር። ዝርዝሩን አንባቢያን ከምንጩ ይኮመኩሙ ዘንዳ ትተን የሀዲስን ቀስቃሽ ንግግር ግና እንዳስሳለን።
“የራስ እምሩ ሠራዊት ከዳንግላ ባቸፈር በዱርቤቴና በደንገል በር አልፎ በጌምድር ግዛት እስኪገባ ድረስ በየሰፈሩበት ቦታ አካባቢ የሚኖረው ዘማች እየመጣ ሰልፍ ባሳየ ቁጥር ረዥም ለበኔን እያነገትሁ ያን ረዥም ንግግሬን ስደግም አፌ እንደ ‘አቡነዘበሰማያት’ ለምዶት አይኔን ንግግሩ ወደ ተፃፈበት ወረቀት መመለሱን እንኩዋ ረስቼው ነበር” ይላሉ ሀዲስ በፍፁማዊ ሀቀኝነት በዘገቡት የትዝታ ሰነድ። ለመሆኑ የዘማች ሀዲስ ንግግር ምን ነበር? ትዝታን ያቀርቧል፤
“ታንክ እንደ ኢትዮጵያ ተራራማ በሆነ አገር ለሚደረግ ጦርነት የተሰራ መሳሪያ አይደለም። ታንክ ተራራ ወጥቶ ገደል ወርዶ ሊዋጋ የማይችል እንደ ወይዘሮ ባልተደለደለ ጉርብጥብጥ መሬት ላይ የማይንቀሳቀስ ዘበናይ መሳሪያ ነው። አይሮፕላንም የጦርነት ግጥሚያ ሲሆን ለማስፈራራት እላይ ሆኖ ከማጉራራት በቀር ወገኑን ጭምር እንዳይመታ ቦንብ ለመጣል አይፈቀድለትም።…ሁለተኛ የጠላቱን የጦር ሠራዊት ከወገኑ ሩቅ በሆነ ቦታ እሜዳ ላይ ሰፍሮ ካላገኘ ሊያጠቃ አይችልም። ሶስተኛ በጠመንጃ ይቅርና በሽጉጥ እንኩዋ ከተመታ ወይም ዝቅ ብሎ ሲበር ክንፉን የዛፍ ቅርንጫፍ ከነካው ሰለሊት እንደበላው ሸክላ ተንኮታኩቶ የሚወድቅ ግብዝ ነገር ነው።…ዞሮ ዞሮ ጦርነቱን የሚወስነው ጀግንነት ስለሆነ ጀግንነትም ማንም የማይነካባቸው የኢትዮጵያውያን የተፈጥሮ ሀብት ስለሆነ አሁንም እንደ ሁልጊዜው ድሉ የኢትዮጵያውያን እንደሚሆን አይጠረጠርም!” ይላል ቃሉ፤ የሀዲስ ቅስቀሳ ለባላገሩ፤ ለወታደሩ።
አንባቢ ሆይ! በዚያ ብርሃን ባልፈነጠቀበት ዘመን የዕውቀት ብርሃን ከነበራቸው ጥቂት ኢትዮጵያውያን መኻል አንዱ አስተማሪ ሀዲስ ለዘማቹ ሠራዊት አልቤናቸውን ታጥቀው ስለታንክና አውሮፕላን ያደረጉት ንግግር በእኒያ በዘመኑ የተራቀቁ የአውሮፓ የጦር መሳሪያዎች ላይ አይደለም ህዝባችን ጥቂቱ የተማሩቱ ራሳቸው እንኩዋ የነበራቸውን የግንዘቤ ደረጃ ተከታታዩ ትውልድ በሚገባ እንዲረዳ የሚያደርግ ታላቅ የታሪካችን ሀቀኛ ሰነድ ሆኖ ይገኛል – የሀዲስ ንግግር።
በዳባት ሠማይ ከሠማያት ጥግ እንደ ሐምሌ መብረቅ እያጉራሩ አውላላ ሜዳ ላይ በተሰጣው ሠራዊታችን ላይ የቦንብ ዶፍ ያወርዱ የነበሩትን አውሮፕላኖች ለመጣል እርግጥ ነው አርበኛው ሁሉ ወደ ሠማይ ተኩሷል፤ የወደቀ አውሮፕላን ግን አልነበረም። ሀዲስ ውስጣቸውን ያሳመማቸውና የኮማተራቸውም ይህ ነው፤ አንድ አውሮፕላን እንኩዋን ተመትቶ መውደቅ አለመቻሉ።
ታዲያ ከሠራዊቱ መካከል “ያ ተማሪ አይሮፕላን እንኳን በጠመንጃ በሽጉጥ ቢመታ ይወድቃል ብሎን አልነበረም? የታል የወደቀው?” እያለ ማጉረምረሙ በሀዲስ ንግግር ሠራዊቱ ምን ያህል እምነት አሳድሮ እንደነበር አመልካች ነው።
አዎ! አውሮፕላን በጠመንጃ ጥይት ቢመታ እንደሚወድቅ ሀዲስ የተናገሩት ከእውነት ውጪ አልነበረም፤ ሀቅ ነበርና። ቁም ነገሩ የኢትዮጵያ ሠራዊት በያዘው ጠመንጃ ሊሆን አለመቻሉ እንጂ፤ ሠራዊቱም ሁዋላቀር ጠመንጃው አውሮፕላን ይጥላል ብሎ ማመኑ እንጂ!
ሀዲስ አለማየሁ አስቀድሞ ያነበብነውን የታሪክ ዘለላ (ቀስቃሽ ንግግራቸውን) ከአርባ አመት በሁዋላ (ምናልባትም እማኞች በሳሱበት ወይም ሊኖሩ በማይችሉበት) ዘመን ባቀረቡልን መልኩ አለመፃፍ ይችሉ ነበር። ከፃፉም በግርድፉ አደብዝዘውና አውገርግረው ሊያቀርቡት ሁሉ በእጃቸው ነበር፤ ግን አላደረጉትም። ይልቁንም “…እኒያ አይሮፕላኖች እኔ ዋጋ እንዳሳጣሁዋቸው አለመሆናቸውን በሰሩት ሥራ ሲያስመሰክሩ አላዋቂነቴን ገለፁብኝና ቀና ብዬ የሰው ፊት ማየቱን እንኩዋ አፈርሁ።” በማለት ነው ሀቅ ያነጠቡትና ከትውልድ ትውልድ የሚዘልቅ አንፀባራቂ እንደ ኮኮብ ታሪክ ጥለውልን ያለፉት።
እነሆ ከጥንታውያኑ ጋር ያቆራኘን ሥጋ ወደማችን መቆሸሽና መበረዝ ከጀመረበት የ1966ዓ/ም አብዮተኛና አብዮት መሪ ትውልድ ጀምሮ በተፈጠረው ትውልድ ከኢትዮጵያዊነት ታሪክ ይልቅ በርካታ ብል የበላቸው የጎጥና የማንነት የታሪክ ዲሪቶዎች ሲደረቱና ሲፃፉ ይኸው ዘመናት እየተቆጠሩ ናቸው። በህይወት ዘመናችን ደርሰንባቸው ያየናቸውንና ያለፍንባቸውን የታሪካችንን ሰበዞች እንኳን የተለያዩ የታሪኩ ተዋንያን በፃፉዋቸው መፃህፍት ዕውነትን በሀሰት በርዘው፤ ታሪክን ለፖለቲካዊና ጎጣዊ ግብ እንዳመቻቸው አመቻችተው ያቀረቡ ብዙዎች ናቸው። ትውልድና ታሪክ ግን ውሎ ቢያድርም ይፋረዳቸዋል።
ለመሆኑ ከ1966 ዓ/ም ጀምሮ ባለው ታሪካችን ውስጥ ተዋናይ ከሆኑት ፖለቲከኞችና ድርጅቶቻቸው መካከል ስንቶቹ ናቸው ታሪክን እንደ ነበረ ሳይበርዙና ሳይከልሱ ደግሞም በታሪኩ ሂደት የነበራቸውን የተዋናይነት ሚና በሀቅና በጠራ ህሊና አንጥበው ‘ስህተተኝነታቸውንም ሆነ አላዋቂነታቸውን’ ገልፀው ኢትዮጵያ በዚህ ዘመን ለምትገኝበት ቀውስ ድርሻቸውን ወስደው በመፃፍ ፍርዱን ለትውልድ የተዉት? ለማንኛውም ትዝብታችንን በዚሁ ሸብበን እንመለስ ወደ ትዝታ፤
ሀዲስ ካቀረቡልን የጦርነት አውድማዎች ታሪክ አንዱና ዐይነተኛው ተከዜን ተሻግሮ በደባጉና የተደረገው ውጊያ ነው። እንዴት? ቢሉ፤ አንድም ጦርነቱ የተካሄደው ጠላት ደመና ላይ ሆኖ የኢትዮጵያ ጦር አውላላ ሜዳ ላይ ተሰጥቶ አልነበረምና፤ ሁለትም የኢትዮጵያውያንን ጀግንነት ዘመናዊው መሳሪያ በራሱ ብቻውን ሊያንበረክከው እማይችል መሆኑን ዳግም እንደ አድዋው ያስመሰከረበት የውጊያ አውድማ ነውና! – የሚል ይሆናል መልሱ። እነሆ በስፋት ከወረደው የደባጉና ምእራፍ እንደሚከተለው ነቅሰናል፤
“የደባጉና ጦርነት ታህሳስ 6 ቀን 1928 ነበር የተደረገው።…በደባጉና መሽጎ ከተዋጋው የጣሊያን ጦር የፊታውራሪ ሽፈራውና የፊታውራሪ ክንፌ /የጦሩ አዝማቾች/ ጦር ባንድነት ይበልጥ /ነበር/…በመሳሪያ በኩል ግን በሁለቱ ወገኖች መካከል የነበረው ልዩነት የሰማይና የምድርን ያህል የተራራቀ ነበር! የኢትዮጵያውያን መሳሪያ አብዛኛው ያው አሮጌ ጠመንጃ ነበር።…የጣሊያን ጦር ምሽጉን አጠንክሮ ሰርቶ ይዋጋ የነበረ ከመሆኑ ሌላ መድፎች፤ ብዙ ከባድና ቀላል መትረየሶች እንዲሁም የጅ ቦንቦች በብዛትና ታንኮች ነበሩት። ያም ሆኖ በመጨረሻ ድሉ የኢትዮጵያውያን ሆነ።
“በጦር ሜዳ እንኩዋንስ የጠላትን ሙታንና ቁስለኞች የራሳችንንም ቆጥሮ የመያዝ ልምድ ስለሌለን በደባጉና ጦርነት ከኛም ከጠላትም ምን ያክል ሞተው ምን ያክል እንደ ቆሰሉ የሚያውቅ ያለ አይመስለኝም።…ማርሻል ባዶሊዮ ‘የኢትዮጵያ ጦርነት’ በተባለው መፅሀፉ ከጣሊያን ጦር ወገን የሞቱና የቆሰሉ 392 ወታደሮችና 9 መኮንኖች በድምሩ 401 መሆናቸውን ፅፏል። ታዲያ ደባጉና ጦር ሜዳ ላይ ከሞቱት ተርፈው የእንደስላሴን መንገድ ይዘው ሲሸሹ እስከ ብዙ ኪሎ ሜትር ድረስ ወድቀው ይታዩ የነበሩት የጣሊያንና የመለዮ ለባሽ /አሽከሬ/ ሬሳዎች ቁጥር ተይዞ ሲገመት ማርሻል ባዶሊዮ የሰጠውን የሙታንና የቁስለኞች ቁጥር የሚያስተባብል ሆኖ ይገኛል። ከጣሊያንም ከኢትዮጵያውያንም ወገን የሞቱትና የቆሰሉት ትክክለኛ ቁጥራቸው ባይታወቅም ብዙ ነበር።…የተሰባበሩም ያልተሰባበሩም ታንኮችና ብረት ለበስ ከሚዎኖች በጦሩ ሜዳና በእንደስላሴ መንገድ ቆመውም ተገልብጠውም ይታዩ ነበር” ሲሉ ሀዲስ የጦርነቱን ገፅታ አስቀምጠውልናል።
እነሆ ጀግና በደባጉና! ቢያፏጭ መትረየስ ቢንደቀደቅ መድፍ፤ ቢሽከረከር ታንክ ቢጋልብ ካሚዮን…ከፎከረ ጦቢያ ከተነሳ ክንዱ፤ የወረረበትን ቀን እስኪረግም ይወቃል ጠላቱን።
እና በደባጉና የጣሊያን መሳሪያ አልፈታውም የኢትዮጵያን ጀግና። ጥሎ ወደቀ፤ እንደ ዳባት አልተጨነቀ፤ እያየ ሠማይ አልተሳቀቀ። ታንኩ ላይ ዘሎ ሶላቶን አንቆ፤ ባንዳን በደረቱ ጦሩን ሸነቀረ…እና ድል አረገ፤ ዳባትን ታደገ!
አዎ፤ በደባጉና ጦርነት የእኒያ አብናቶቻችን የተጋድሎ ታሪክ የረጋን ደም ያሞቃል የተኛን ወኔ ይቀሰቅሳል፤ ያሸለበን ዜግነት ያነቃል በማንነት/ በኢትዮጵያዊነት ታሪክ ያኮራል፤…እድሜ ለአባታችን ለሀዲስ ይሁንና!
“…ኢጣሊያ በመጨረሻ በጠቅላላው ጦርነት ድል አድራጊ ሆና ኢትዮጵያን መያዝዋ የደባጉናን መልክና ጠባይ አይለውጠውም።…እርግጥ በሌሎች ቦታዎችና በሌሎች ቀኖች ኢጣሊያ ድል አድርጋ ኢትዮጵያን ይዛለች። ነገር ግን ያ ሁሉ፤ ጀግናው ፊታውራሪ ሽፈራውና ጀግኖች ተከታዮቻቸው ምሽግ አፍርሰው የመድፍና የመትረየስ አጥር ጥሰው ታንክ ሰባብረው የሚበዙትን ጣሊያኖች ገድለው የተረፉትን መሳሪያቸውን እያስጣሉ አባርረው የደባጉናን ድል የተቀዳጁ መሆናቸውን በምንም መንገድ ሊለውጠው አይችልም! ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ድል አድርጋ መያዝዋ የሽፈራውን ጀግንነት ሊቀማው አይችልም! ሽፈራው ድል ባደረገበት ቦታ ደባጉና ላይ ቢወድቅም ምድርን ከነታሪክዋ የሚያጠፋ መአት እስካልመጣ ድረስ ጀግንነቱና ስሙ ከደባጉና ተራራ ጋር ለዘለአለሙ ይኖራሉ።” ይላሉ ሀዲስ።
አዎን ለዘለአለም ይኖራሉ!! እንላለን እኛ በአብናቶቻችን የአርበኝነት ተጋድሎ ታሪክ እምንኮራ ኢትዮጵያውያን የደባጉና ጀግኖች በእዝነ ህሊናችን እየታሰቡን የሀገራችንም ታሪክ ‘ከ እስከ’ ጉዞው በትዝታ መስተዋት እየታየን።
ጣሊያን ለሁለተኛ ጊዜ ኢትዮጵያን ስትወር ቅኝ ግዛትዋ ከማድረግ አላማዋም በተጨማሪ የውርደት ማቅ ያስጠለቃትን የኢትዮጵያ ህዝብ ለመበቀል እንደነበር በጦርነቱ ዘመን የተጠቀመችባቸው ህገ ወጥ የጦር መሳሪያዎችና የፈጀቻቸው ንፁሀን ዜጎቻችን ቁጥር የማያወላዱ ምሥክሮች ናቸው። በአምስት ዓመት የወረራ ቆይታዋ ጣሊያን ከአንድ ሚሊዮን በላይ ኢትዮጵያውያንን እንደፈጀች የተለያዩ የታሪክ ፀሀፍት አስፍረዋል።
‘ማን ያርዳ የቀበረ ፤ ማን ይመስክር የነበረ’ – ነውና ሀገርኛ ብሂሉ የሀቅ መልህቁ፤ እነሆ ሀዲስ በነበሩበት የውጊያ አውድማዎች ያዩትንና ያሳለፉትን በስፋት ለትውልድ ካቆዩልን የታሪክ ትዝታ ስንቅ የሚከተለውን ልብ ይሏል።
“…ያንለታ የተጣለው ቦምብ ዳባት ሜዳ ከተጣለው የተለየ በጣም ትልልቅ ነበር። ስለዚህ ካይሮፕላን አካላት አንዳንድ ክፍል እየተሰበረ የወደቀ መስሎት ብዙ ሰው ወደዚያ ‘ያይሮፕላን ስባሪ’ ወደተባለው ነገር እየሮጠ እየሄደ ከብቦ ሲመለከት ቆየ።
“በኒያ ያይሮፕላን ስባሪ መስለውት ሰው ተሰብስቦ በሚመለከታቸው ነገሮች አካባቢ አየሩ እንደ ሰናፍጭ በሚከነክን ትናኝ ተበክሎ እዚያ የተሰበሰቡትን ሰዎች ሁሉ አይናቸውን እየለበለበ ወዲያው ያስላቸውና ያስነጥሳቸው ጀመር። የዛፎቹ ቅርንጫፍ ቅጠሎችና ሳሩም ሁሉ የዘይት ጠባይ ያለው ፈሳሽ አቁሮ ስለነበረ፤ ያ ፈሳሽ እየተንጠባጠበ ራቁት አካላታቸውን የነካቸው ሁሉ የተነካው አካላታቸው እሳት እንደፈጀው መጉረብረብና ማበጥ ጀመረ። ከዚያ ግሪኩ ሀኪም አይተው ያንለት የተጣለው ‘ማስታርድ ጋዝ የተባለው የመርዝ ጋዝ ስለሆነ ሰውም ከብትም ካጠገቡ እንዲርቅ ካስታወቁ በሁዋላ ይህ በየሰፈሩ ተለፈፈ” ይሉናል ሀዲስ።
ደባጉና ላይ የማርሻል ባዶሊዮን የጦር ሀይል ክፍል በፊታውራሪ ክንፌ ማንያህልሃልና በፊታውራሪ ሽፈራው ጌታሁን /ዳባጉና ላይ ወድቀዋል/ የጦር አለቅነት የተመራው የኢትዮጵያ ሠራዊት ግንባር ለግንባር ገጥሞት – ምሽግ ጥሶ መትረየስ ነቅሎ፤ ታንክ አንኮታኩቶ ሶላቶ ማርኮ ሶላቶ ፈጅቶ፤ ድል ቢያደርገው – ጠላት እንደ ጀግና ቆሞ መዋጋት ወኔው ቢከዳው – ተከዜ ሠማይ ላይ ወጥቶ መርዙን ለቀቀው!
ፋሽስት ጣሊያን የኢትዮጵያን ህዝብ ለመበቀል ያዘነበችው ማስታርድ ጋዝ /የመርዝ ጋዝ/ በህዝባችን በእንስሳትና ባካባቢው ተፈጥሮ ላይ መጠነ ሰፊ ጥፋትን አስከትሏል። ተከዜ ሸለቆ ውስጥ በኢትዮጵያውያን ላይ የደረሰውን ፍጅትና ሰቆቃ ሀዲስ አለማየሁ ለትውልድና ለታሪክ እንዲህ ሲሉ አስቀምጠዋል።
“…በመርዝ ጋዝ የሞቱትን ሰዎች ቁጥር አላውቅም እንጂ ብዙ መሞታቸውን ሰምቻለሁ። ክፉኛ የቆሰሉትንና በታምር ካልሆነ ‘ሊተርፉ ይችላሉ’ የማይባሉትን ግን ብዙ ባይኔ አይቻለሁ። መርዙ በብዛት የፈሰሰባቸው ሰዎች የቆሰለ አካላታቸው ልብስ እንኩዋ አላስነካ ብሎ ራቁታቸውን ተጋድመው ጉማሬዎች እንጂ ሰዎች ስለማይመስሉ ከሩቅ ማየቱም ያሰቅቅ ነበር። እኒያ ሰዎች የጣእራቸውን እድሜ ከማስረዘም በቀር መቸም እንዲያ ከፈራረሱ በሁዋላ የመትረፍ እድል እንደማይኖራቸው የታወቀ ነው።
“በውነት እንዲያ ያለውን መሳሪያ ምንም ጠላት ቢሆን በሰው ላይ ለማዋል የሚጨክን ሰው በልብ ፈንታ ሰባዊ ስሜት የሌለው አለት ድንጋይ የተፈጠረበት መሆን አለበት፤ እንዲያ ያለውን መሳሪያ በሰው ላይ ማዋል ሰባዊ ህሊና ሊሸከመው የማይችል እጅግ ከባድ መሆኑን አለም ሁሉ ያወቀውና ያወገዘው በመሆኑ የጣሊያን መንግሥት በኢትዮጵያ ላይ ከማድረጉ በቀር ‘ሌላ መንግሥት በሌላ አገር አደረገ’ ሲባል ተሰምቶ የሚያውቅ አይመስለኝም። ታዲያ መንግሥታት በጦርነት ጊዜ በመርዝ ጋዝ እንዳይዋጉ የሚከለክለውን እንደ አውሮፓ አቆጣጠር ሰኔ 17 1925 ጄኔቭ ላይ የተፈረመውን ‘ፕሮቶኮል’ /ስምምነት/ ፈርመው ካፀደቁት መኻል አንዱ የጣሊያን መንግሥት ነው! የጣሊያን መንግሥት ሰውን እንደ ክፉ ተባይ በመርዝ መፍጀት…ሊያደርገው የማይገባ መሆኑን አይክድም። ዛሬም ድረስ የሚክደው ማድረጉን ነው። ግን ምን ይሆናል! ሙታንን አስነስቶ የሚያስመሰክር ምድራዊ ዳኛ የለ! ቢኖርማ ኖሮ…በጣሊያን መርዝ ያለቁትን ኢትዮጵያውያን ሁሉ አስነስቶ ባስመሰከረ ነበር!” ይላሉ ሀዲስ በፋሽስት ወራሪ ሠራዊት የመርዝ ጋዝ ስላለቁት ስለእኒያ ወገኖቻችን የልባቸውን እንባ የውስጣቸውን የሀዘን ሰቆቃና ሲቃ፤ እድሜ ልካቸውንም አብሯቸው የኖረውንም ቁጭት…በብእር ኑዛዜ ለኛ ለዛሬዎቹ ትውልድ ሲያረዱን።
ወገን ኢትዮጵያዊ ሆይ! እነሆ በየትውልዱ የሀገራችንን ዳር ድንበር ከጠላት ለመጠበቅ፤ ኢትዮጵያም በቅኝ ገዢዎች ክንድ ስር እንዳትወድቅና ኢትዮጵያውያን በሀገራቸው ባእድ እንዳይሆኑ እኒያ አብናቶቻችን የከፈሉት መስዋዕትነት፤ የደረሰባቸው ግፍና ሰቆቃ ምን ያህል እንደነበር ቢያንስ በእዝነ ልቦናችን እንድንመለከት እናም ዛሬ ላይ እኛ ከተረከብነው ወይም ከደረስንበት የሀገር ነፃነትና ሉዓላዊነት አንፃር ያ ሁሉ መስዋዕትነት የት እንደደረሰ በአርምሞ እንድንመረምር ያስገድደናል – የትዝታ ታሪክ።
ከሁሉም በላይ ደግሞ ከኢትዮጵያ ተራራዎችና ጉድባዎች ከመቃብር በላይ የሚጣራ ድምፅ ከትዝታ ማህደር ውስጥ ሲያስተጋባ ይሰማናል፤ በግፍና ህገ ወጥ በሆነ ዓለም ባወገዘው የመርዝ ጋዝ ያለቁት አባት እናቶቻችን፤ እህት ወንድሞቻችን፤ ህፃናትና አዛውንት ድምፅ! አዎ! የሀዲስ እሪታ፤ የሀዲስ አቤቱታ!! የፍትህ ያለህ!! ብለዋል ሀዲስ እንዲህ ሲሉ “…ሙታንን አስነስቶ የሚያስመሰክር ዳኛ የለ! ቢኖርማ ኖሮ…በጣሊያን መርዝ ያለቁትን ኢትዮጵያውያን ሁሉ አስነስቶ ባስመሰከረ ነበር!” እንግዲህ ይህ ጥሪ በጆሮዎቻችን ሲደውል በህሊናችን ሲያስተጋባ እኛ ልጆቻቸው ምን ይሰማናል? ምንስ ይጠበቅብናል?
እርግጥ ነው ጣሊያን ለኢትዮጵያ ስድስት ሚሊዮን ስተርሊንግ ፓውንድ /የቆቃ ግድብ የተሰራበት/ ካሳ ከፍላለች። በአምስቱ አመት ወረራዋ የጨረሰቻቸው ወገኖቻችን አሃዝ አንድ ሚሊዮን ይገመታል። ከሁሉም በላይ የዓለም ዐቀፍን ህግ ጥሳ ወገኖቻችንን በመርዝ ጋዝ ፈጅታለች። ይህንን ማድረጓን ግን ክዳለች። በአንፃሩ በጣሊያን ምክንያት በጦርነቱ ሃያ ሺህ ወታደሮች ላለቁባት ለሊቢያ አምስት ቢሊዮን ዶላር ካሳ ለመክፈል በቅርቡ መስማማቷን ዘገባዎች ያስረዳሉ። እንግዲህ በዚህ ስሌት የሊቢያን የጦር ካሳና የኢትዮጵያን ስናነፃፅር እኛስ የሀዲስን ከመቃብር በላይ ጥሪ ማስተጋባትና እግዚኦ የፍትህ ያለህ! ማለት አይኖርብንምን? የፍትህ ያለህ ማለት ቢያቅተን ደግሞ ነፃነታችንን እና ሉዓላዊ ሀገር አስረክበውን ያለፉትን አብናቶቻችንን ታሪክና ሰብዕና ማውገዝና ማዋረድ አቁመን ተገቢውን አክብሮት ለመቸር እንደምን ልባችን የታበየ ሊሆን ቻለ? … እንግዲህስ እግዚኦታና ምህረት የሚያስፈልገን ለኛ ሳይሆን ይቀራልን?
በጣሊያን ወረራ ዘመን እኒያ አብናቶቻችን ስላደረጉት መራራ ጦርነትና የጦርነቱንም ሥዕላዊ ገለፃ ስሜትን በሚነካ፤ ልብን በሚያደማ፤ ሀዘንን በሚያበረታ፤ ደግሞም ማንነትን (ጀግንነትንና ክህደትን) በሚፈትንና በሚያሳይ ትእይንት ጭምር ከገፅ ገፅ ታምቆ የቀረበ ታሪክ ከትዝታ በፊት የዚህ ቅኝት አቅራቢ አንብቦ አያውቅም። ትዝታ በሽሬ ግንባር የዘመተው የራስ እምሩ ጦር ታሪክ ብቻ ነው፤ ለዛውም ያልተሟላ። እንግዲህ በሌሎች ግንባሮችና ደግሞም በአምስቱ አመት የአርበኝነት ዘመን በተለያዩ የጦር ግንባሮች በተለያዩ የጦር አበጋዞቻችን እየተመሩ የተደረጉት ጦርነቶችና የዛሬዎቹ ኢትዮጵያውያን የዘር መሰረቶች የሆኑት አባት እናቶቻችን የተጋፈጡትን ሞት፤ ስቃይና እንግልት በዝርዝር የዘገበ ታሪክ ቢኖረን ኖሮ ምን ይመስል ነበር? ብለን ራሳችንን እንጠይቅ ዘንዳ ትዝታ ያስገድደናል፤ ትዝታ ያስቆዝመናል። ለማንኛውም ቁዘማችንን እንግታና እንመለስ ወደ ትዝታ ትረካ፤
የራስ እምሩ ጦር በጥቅምት 1928 ዓ/ም ከደብረማርቆስ ተነስቶ ጎንደርን አቋርጦ በየካቲት (ከአምስት ወር የእግር ጉዞ በሁዋላ) እንደስላሴ (ትግራይ) ደረሰ። (በዚህ ጉዞ ጦራችን በተለያዩ የጦር አውድማዎች ከጠላት ጋር እየገጠመ ብርቱ ውጊያ ማድረጉን ቀደም ሲል ለአብነት የነቀስናቸውን መቸም አንባቢ ያስታውሳል) የሰለክላካ ጦርነት የሽሬው ግንባር የጦርነቱ ጡዘት (ክላይማክስ) የተገለጠበት አውድማ ሆኖ ነው የሚገኘው። ይነቅሷል ከትዝታ፤
“ሰለክላካ በአክሱምና በእንደስላሴ መሀከል ከምስራቅ እስከ ምእራብ በብዙ ኪሎ ሜትር ርዝመት ተዘርግቶ የሚታይ ትልቅ ተራራ ነው።…የጣሊያን 2ኛውና 4ኛው ሰራዊቶች (አርሚ ኮርስ) ያንን ተራራ ከአክሱም ወገን እስከ አናቱ ድረስ መሽገው ተሰልፈውበት ነበር።…ለሁለቱ ሰራዊቶች አስተባባሪ ራሱ ማርሻል ባዶሊዮ /ነበር/…” ይላሉ ሀዲስ የምፅዐት ጦርነት መናኸሪያዋን ሰለክላካ ሲገፁ።
እነሆ አምስት ወራት ሙሉ በባዶ እግሩ ከክፍለ ሀገር ክፍለ ሀገር እያቆራረጠ ያለበቂ ስንቅ፤ ያለ ደጀን፤ ከጠላት ጋር ከቶም ሊነፃፀር የማይችል አሮጌ የውጊያ መሳሪያውን ተሸክሞ በገዛ መሬቱ በገዛ ሀገሩ ምሽግ ገንብቶ መትረየስ ጠምዶ ባዙቃ አጋድሞ ቦምብ ከምሮ ሲጠብቀው ከሰነበተው የፋሽት ወራሪ ሰራዊት ጋር ገጠመ ጦሩ – የራስ እምሩ።
“…ሰለክላካ አናት ላይ የመሸገው የጣሊያን ጦር ጠላት ወደተራራው እንዳይጠጋ ለመከላከል ቀንና ሌሊት ሳያቁዋርጥ መድፉን እንደ ተኮሰ ውሎ ያድር ነበር። እንዲያ ሳያቁዋርጥ የሚነጉደው ተኩስ ከሩቅ ሲሰሙት የሠማይ ነጎድጉዋድ እንጂ እውነት የመድፍ ተኩስ አይመስልም ነበር። የባውዛው መብራትም ሌሊቱን ሙሉ እንዲሁ ሳያቁዋርጥ ከሰለክላካ ተራራ ወደ እንደስላሴ ያለውን አገር ሁሉ ከምስራቅ ወደ ምእራብ ከምእራብ እንደ ገና ወደ ምስራቅ እየተሽከረከረ እንዳበራ ያድር ነበር።”
አጀብ ነው ታሪክ! ለመሆኑ ጦቢያ ምን ተሰምቶት ይሆን? ያ! ባውዛ መብራት በህይወት ዘመኑ ሁሉ አይቶ የማያውቅ ባላገርና ወታደር፤ ያ! ከኩበትና ከእንጨት ፍም እሳት ሌላ ግፋ ቢል ጧፍና ኩራዝ ብቻ የሚያውቀውና እነሱንም ቢሆን በግል ኑሮው ያልተጠቀመባቸው የጦቢያ ሠራዊት፤ ያ! የእግዜርን ጨለማ አባርሮ አገር ምድሩን በብርሃን ያጥለቀለቀውን ተሽከርካሪ ባውዛ ያየ ጊዜ በእውነት አንደበቱ ምን ብሎ ህሊናውስ ምን አስቦ ይሆን?
ከዚያ እንደ ነጎድጓድ ከሚንጎደጎደው የመድፍ ድብልቅልቅ ጋር ያ አጥበራባሪው ብርሃን ታክሎበት አብናቶቻችን ልባቸው ርዶ ጉልበታቸው ዝሎ ይሆን? ወይስ ወኔያቸው ፈልቶ፤ ፍርሃት በሮ፤ ጦራቸው ሰብቆ? እንጥቀስ ከትዝታ፤“የራስ እምሩ ጦር እንደስላሴ በደረሰበት ማታውኑ ፊታውራሪው ጦርና የተቆጠሩ የአውራጃ ገዢዎች የግልና የየግዛታቸውን የደንብ ጦር ይዘው መሽጎ የሚጠብቀውን የጣሊያን ጦር ለመግጠም ታዝዘው ሄዱ።…ከታላላቆቹ የጦር አበጋዞች እየተመረጡ ቀድመው ለሄዱት ድጋፍ እንዲሰጡ…ታዘዙ…ራስ ባጠገብ ሆነው ጦርነቱን ለመምራት ከሳቸው ጋር የቆየውን ጦር ይዘው ወደ ግንባር ሄዱ።…
“…እጦሩ ግንባር የመድፉ የመትረየሱና የጠመንጃው ተኩስ አንድ አፍታ እንኩዋ ጋብ ሳይል መደዳውን ይንጎደጎድ ስለነበረ ሰው ተርፎ የሚያድር አይመስልም ነበር።…በማግስቱ ግን የካቲት 23 1928 ዓ/ም ከንጋት ጀምሮ የመከላከሉ ተኩስ እያበቃ በሱ ፈንታ የመገዳደሉ ተኩስ ሲተካ ሁኔታው ተለውጦ የካቲት 23 ከንጋት ጀምሮ የዋለው ጦርነት እንደ ቁዋያ እሳት በፊቱ የተማገደውን ብቻ ሳይሆን አልፎ ባካባቢው ያለውን ጭምር የሚፈጅ ነበር።…አይሮፕላኖችና ከባድ መድፎች የሚደበድቡት ሰራዊታችንና ከሰፈር ወደ ጦር ግንባር የሚሄዱትን ነበር። በምሽጉና ባካባቢው የጦርነቱ ግጥሚያ በጣሊያኖች በኩል በቀላል መድፍ በከባድና በቀላል መትረየስ እንዲሁም በጅ ቦምብና በጠመንጃ ሲሆን በኢትዮጵያውያን በኩል በጠመንጃና በጎራዴ ነበር።”
አቤቱ የአራዳው ፈረሳኛው ቅዱስ ጊዮርጊስ ሆይ! በእለተ ቀንህ ከላይ በቦንብ ከምድር በመድፍና በመትረየስ የሚንቀረቀበውን ወገንህን ወዳጅህን የኢትዮጵያን ህዝብ እንደ አድዋው እንደ የካቲቱ አስራ ዘጠኝ ሰማኒያ ስምንቱ የመንፈስ ፅናት ሆነህ ትታደገው ይሆን? መቼም አድዋ ከሰለክላካ ጎረቤት ነውና እኒያ በእለተ ቀንህ አርባ አመት የሞላቸው የአድዋ ሰማእታት የአድዋ ጀግኖች ካሸለቡበት ቀና ብለው ‘አይዞህ ጎበዝ፤ አይዞህ ጦቢያ!’ ብለው የብርታት ድምፃቸውን ያሰሙዋቸው ይሆን? ወይስ…
“…ጣሊያኖች ምቹ ቦታ እየመረጡ አለፍ አለፍ አድርገው በሰሩዋቸው ምሽጎች ላይና ባካባቢው ነበር ጦርነቱ የሚደረገው። የኢትዮጵያውያን ምሽጎች ግን እግዚአብሄር ከፍም ዝቅም አድርጎ ሰርቶ እዚያ ያስቀመጣቸው ድንጋዮችና አለፍ አለፍ አድርጎ ያበቀላቸው ቅጠላቸውን የቦንብ እሳት ያቃጠላቸው ግንዶች እንዲሁም ውሃ ሸርሽሮ ያጎደጎዳቸው ጉድባዎች ብቻ ነበሩ፤ በጥንቃቄ የተሰሩ ምሽጎች አልነበሩዋቸውም።…እኒያ ድንጋዮች ግንዶችና ጉድባዎች ጠላት ከከፍተኛ ምሽጉ በከባድና በቀላል መሳሪያ ከሚያወርድባቸው ጥይትና የጅ ቦንብ በቂ መድን ሊሆኑ ስለማይችሉ እዚያ እንዳሉ የሚገደሉና የሚቆስሉ ብዙ ነበሩ።…ጠላት የሚተኩሰው ጥይት እነሱን እየገደለና እያቆሰለ እነሱ የሚተኩሱት ጥይት ካገራቸው ድንጋይ ጋር ሊዋጉ የዘመቱ ይመስል በጠላት ፈንታ የምሽግ ድንጋይ ሲደበድብ ማየታቸው ይህ ሁሉ የያንዳንዳቸውን ልብ አስቆጥቶ…የስሜት መገናኛ አስተባብሮ አስነሳቸው።” ይላሉ ሀዲስ እንደ ቋያ እሳት እየነደደ በዋለው የሰለክላካ ጦርነት ዘገባቸው።
የጦሩ መሪ ራስ እምሩ ከተለያየ ግንባር የጦር አበጋዞች የሚላክባቸውን ድርብርብ የርዳታ ጥያቄ ካላቸው የሰው ሀይል መጠን በተቻለ እያደላደሉ በየአቅጣጫው ቢልኩም ቅሉ እጅግ በተጠናከሩ ምሽጎች በከፍተኛ ዘመናዊ የጦር መሳሪያዎች በማያቋርጥ የደጀን ድጋፍና በአውሮፕላን የቦንብ ውርጅብኝ ጭምር እየታገዘ የሚዋጋውን የጣሊያን ወራሪ ጦር ከተሸሸገበት ምሽግ ማስወጣትና መግጠም አልተቻለም።
እና በድንጋይ ከለላ ተሸሽጎ በሚዋጋው ጠላት ሰፈር ውስጥ የጦቢያ ጦር ሆ! ብሎ ደረቱን ገልብጦ ጦሩን ሰብቆ ጎራዴ መዞ ገባ እየዘለለ…እየፈከረ፤ እየሸለለ። እነሆ ከትዝታ ማህደር የነቀስነውን እናቀርባለን፤
“ከሁሉም ወገን ተኩስ እንደተፋፋመ ሳለ…ኢትዮጵያውያን…እንደተማከሩ ሁሉ ባንድነት ‘ሆ!’ ብለው አውክተው በመንገድ ተመትተው የወደቁት ወድቀው የቀሩት ኢጣሊያኖች ምሽግ ውስጥ ገብተው የጨበጣ ጦርነት ገጠሙዋቸው። እዚያ ከኢትዮጵያውያን ሽጉጥ ያለው በሽጉጥ ሌላው በጎራዴና በጩቤ ያ የሌለው በጠመንጃው አፈሙዝ፤ ጣሊያኖች በሳንጃ በጅ ቦምብና ባላቸው መሳሪያ ሲጨፋጨፉ ሲተራረዱ ከቆዩ በሁዋላ ጣሊያኖች ያን የግንባር ምሽጋቸውን ለቅቀው ከሁዋላ ለማፈግፈጊያ ወደተሰራው ምሽጋቸው ሸሹ። ብቻ የግንባር ምሽጋቸውን ለጊዜው ቢለቁም በሁዋለኛው ምሽግ ውስጥ ከነበሩት ጋር ሃይላቸውን አስተባብረው ኢትዮጵያውያንን እንደገና ወደነበሩበት ባንዳንድ ቦታም ወደሁዋላ መለሱዋቸው። እዚያ ምሽግ ውስጥ ስንት ኢትዮጵያውያንና ስንት ጣሊያኖች እንደሞቱ ስንት እንደቆሰሉ ጣሊያኖች ቦታውን ይዘው ስለቀሩ መቸም ያውቃሉ፤ እኛ ግን አላወቅንም…” በማለት በዚያ ጦርነት ስለሆነው ምስክርነታቸውን አስቀምጠውልናል – ሀዲስ አለማየሁ።
እነሆ በደባጉና የተመሰከረው ጀግንነት ብቻውን ሰለክላካ ተራራ ላይ የመሸገውንና በዘመናዊ የጦር ውጊያ ስልት የተካነውን በዘመናዊ መሳሪያዎች በማስታርድ ጋዝና ቦምቦች እስካፍንጫው የታጠቀውን በቀለኛ ቅኝ ገዢ የጣሊያንን ወራሪ ጦር ሊፈታው አልቻለም። ጀግናው የኢትዮጵያ ጦር ግን ጩቤና ጎራዴ ጦርና ዲሞትፈር ይዞ ተናነቀ ተዋደቀ፤ ከላይ በቦምብ ከታች በመድፍና በመትረየስ እንደ ድፎ ዳቦ ተለበለበ…እና በሽሬው ግንባር የዘመተው የራስ እምሩ ጦር የማታ ማታ ተፈታ። ሀዲስ ይህንን የጦሩን መፈታት እጅግ አሳዛኝ ከሆኑ ክስተቶች ጋር አጣምረው በሰፊው ፅፈዋል። ዝርዝር ታሪኩን ለመፅሀፉ አንባቢያን እንተዋለን። ለቅኝታችን ማሙያ ግና የሚከተለውን ነቅሰናል።
“…አይሮፕላኖች በሁለትም በሶስትም ቡድን ሆነው መንገዱን ሞልቶ እየተተራመሰ በሚሸሸው ሠራዊታችን ላይ ከባድ ቦምባቸውን እያወረዱ ሲመጡ ታዩ። ያንለትና በተከታታይ ቀናት ይጥሉዋቸው የነበሩት ቦምቦች ባለ ስንት ኪሎግራም መሆናቸውን አላውቅም እንጂ ከዚያ በፊት ይጥሉዋቸው ከነበሩት በጣም ከፍተኞች ነበሩ። አንዱ ቦምብ ተጥሎ በፈነዳ ጊዜ መሬቱን በላይ እስከበቀለው ዛፍና ቁጥቁዋጦ ጎርዶ ብዙ ሜትር ወደ ሰማይ ሲያጎነው፤ እስሩ ተቆፍሮ የሚቀረው ጉድጉዋድ ስፋቱ ከአንድ መጠነኛ የቤት ክፍል ባይበልጥ የማያንስ በጣም ሰፊ ነበር። ታዲያ እኒያ አይሮፕላኖች ሰራዊታችንን ከደጀኑ እስከ ፊታውራሪው ጦር ድረስ እንዲያ በቡድን በቡድን ሆነው እየተከታተሉ ሲደበድቡ ተስፋ መቁረጥ አፍዝዞን እንደሁ አላውቅም ከመኻከላችን ወደነሱ የሚተኩስ አልነበረም… “…ስለ ሽሬ ግንባር ጦርነት ሳስብ ባይነ ህሊናየ ፊት ጎልተው ከሚታዩኝ ትርኢቶች አንዱ /ተከዜ ወንዝ ውስጥ የሆነው/ ነው።
“የተከዜ ውሃ እመሻገሪያው ላይ ሰፊና ፀጥ ያለ ነው። ታዲያ ያ ሰፊ ውሃ ገና ከሩቅ ሲያዩት ቀይ ቀለም በከባዱ የተበጠበጠበት ይመስላል።…መሻገሪያው በቁሙም በወርዱም ከዳር እስከ ዳር ሬሳ ሞልቶበት የዚያ ሬሳ ደምና ፈርስ ነው! የሰው ሬሳ የፈረስና የበቅሎ ሬሳ ያህያ ሬሳ ያውሬ ሬሳ ሬሳ ሬሳ ሬሳ ብቻ! እግር ከራስ ራስ ከግር እየተመሰቃቀለ እየተደራረበ ሞልቶበት፤ የዚያ ሁሉ ሬሳ ደምና ፈርስ ነው።…ያ የሬሳ ክምር…ከጦርነቱ ግንባር ሽሽት ከተጀመረበት ቀን ጀምሮ መሰንበቻውን ሰውና ከብቱ ሊሻገር ሲገባ፤ አውሬ ውሃ ሊጠጣ ወይም ሬሳ ሊበላ ሲመጣ ሁሉም ባንድ ላይ እዚያ በቦምብ ሲያልቅ የሰነበተ መሆን አለበት።…” በማለት ከህሊናቸው እስከ ወዲያኛው ያልጠፋውን አሰቃቂ ትርኢት ሀዲስ በትዝታ በሰፊው አስቀምጠዋል።
አቤቱ የሰው ልጆች ፈጣሪ የሆንክ የሰማዩ አባታችን ሆይ! እነሆ የክርስቲያን እምነት መናገሻ ከሆነው ጣሊያን በቫቲካኑ ጳጳስ በይፋ ቡራኬ ተቀብሎ በአምሳልህ የፈጠርኸውን የዋሁንና ንፁሁን የኢትዮጵያ ህዝብ በገዛ ሀገሩ በግፍ እንዲጨፈጭፍ በሙሶሎኒ የተላከው የፋሽስት ጦር በኢትዮጵያውያን ላይ የፈፀመውን ወደር አልባ ጭካኔና ግፍ እኛ ዝርያዎቻቸው ከቶም እንረሳውና ከልባችን እንፍቀው ዘንዳ አይቻለንምና – ይህ ጥፋት ከሆነ ይቅር በለን! ዛሬም ቢሆን የተፈፀመውን ግፍና ጭፍጨፋ እኛ ልጆቻቸው ስናነብም ሆነ ስንሰማ ልባችን በሀዘን ተጨብጦ፤ ትእይንቱ በህሊናችን ተገጥግጦ እንቅልፍ እምናጣባቸው ቀናት የበዙ ናቸውና ዘሬ ለበቀል የተነሳሳን ባንሆንምና በቀልን ባናራግብም ‘በደላችንን ባለመርሳታችን’ ግን አትፍረድብን!
ወገን ኢትዮጵያዊ ሆይ! በትዝታ ማህደር የቀረበልን የወገኖቻችን የሰቆቃና የስቃይ ታሪክ ገና አላባራም። በራስ እምሩ የተመራው ጦር በሰሜኑ ግንባር ሰለክላካ ላይ ድል ሆኗል፤ ጦርነቱ ግን ቀጥሏል። በክፍል አንድ ያላነሳናቸው የዚያ ጦርነት የታሪክ ሰበዞች ብዙ ናቸው። የመፅሀፉን አንባቢያን ይጠብቃሉ። በኛ በኩል ለክፍል አንድ ያዋቀርነውን በዚሁ ሸብበን ወደ ክፍል ሁለት የቅኝት ቅንብራችን እናልፋለንና – በንባብህ በርታ።
እነሆ በሽሬ ግንባር ድል የሆነውን የኢትዮጵያ ጦር ራስ እምሩ ከሌሎች አዛዦች ጋር መክረው የተረፈውን ሠራዊት በመያዝ ጦርነቱን ለመቀጠል ወደ ደቡብ ምእራብ ኢትዮጵያ አፈገፈጉ።አርቆ አሳቢና አስተዋይ ከነበሩት ከዘመኑ የኢትዮጵያ መሪዎች አንዱ የሆኑት ራስ እምሩ ሃይለ ሥላሴ ከጎጃም ተነስተው ወደ ትግራይ ሲዘምቱ ምናልባት ጦርነቱ እንደታሰበው በአጭር ጊዜ የማይጠናቀቅ ከሆነና ከተራዘመ ለሠራዊቱ ስንቅና ትጥቅ የሚሆን ገንዘብ በተለያዩ ሰዎች እጅ አኑረው ነበር። ታዲያ ከሰለክላካ ግንባር መልስ ተከዜ ማዶ ጦሩ ሰፍሮ እንዳደረ ራስ እምሩ ሀዲስን አስጠርተው ለመጪው የተራዘመ ጦርነት መሰናዶ የሚሆነውን ሀላፊነት ለወጣቱ አርበኛ ሰጡ። እነሆ ከትዝታ፤
“…ያገራችንን ምእራብና ደቡብ ምእራብ ይዘን መዋጋት ለኛ ምቹ የሚሆነውን ያህል ለጠላት የማይመች በመሆኑ ወደዚያ ለመሄድ ወስነናል። ያ ክፍል ደን የሞላበት ስለሆነ ጠላት እንደልብ ባይሮፕላንና በታንክ ሊዋጋበት የማይችል ከመሆኑ ሌላ እኛ የመከበብ ስጋት እንዳይኖርብን እንግሊዞች የሚገዙዋቸውን አገሮች ሱዳንና ኬንያን በጀርባችን አድርገን እግዚአብሄር ፊቱን እስኪመልስልን ድረስ ስንታገል ብዙ ጊዜ ልንቆይ እንችላለን።…በስንቅ በኩል እንዳንቸገር…ገንዘብ ዳባት አገር ጠባቂ ሆኖ ለቀረው ለፊታውራሪ መርሶ እና ጎንደር ለጳጳሱ ላቡነ አብረሃም ሰጥተን ነበር።…ያን ገንዘብ /ላንተና ላቶ ዮሀንስ/ ሲያስረክቡዋችሁ ይዛችሁ ወደ ሱዳን እንድትሄዱ ነው ያሰብነው።…እኛ ባገራችን ምእራብ ጦርነቱን ለመቀጠል ይመቻል ብለን የምንመርጠውን ዋና ሰፈር…ስናስታውቅህ ከሱ ጋር ለወታደራችን ልብስና ድንኩዋን የሚሆን ካኪ፤ ለስንቅ የሚሆን ደረቃ ደረቅ ነገርና መድሃኒት…በዝርዝር ፅፈን እንልክልህና…ገዝተህ ‘መንገድ ፈልገህ’ ታደርስልናለህ…” በማለት ከታቦት የከበደ የሀገርና የወገን ሃላፊነት ሸክም ለሀዲስ ሰጡ።
እነሆ ሀዲስ አለማየሁ ከራስ እምሩ የተቀበሉትን ለጊዜው እጅና እግሩ የማይታይ፤ የማይታወቅ የማይጨበጥ – ግና ግድ እሚል ሀገርን ለመታደግ – ተልዕኮ ተቀብለው ራስን ተሰናብተው ተነሱ…
ሀዲስ አለማየሁ ወደ ሱዳን አብረዋቸው እንዲዘልቁ ከተመደቡላቸው ጋር ሆነው የአደራ ገንዘብ ወደተቀመጠበት የዳባቱ ፊታውራሪ መርሶና የጎንደሩ አቡነ አብረሃም ዘንድ በመቅረብ ከራስ እምሩ የተፃፉላቸውን ደብዳቤዎች አቀረቡ። ፊታውራሪ መርሶ ከመልካም መስተንግዶ ጋር ከራስ እምሩ በአደራ የተረከቡትን 30000 (ሰላሳ ሺህ) ብር ለሀዲስ አለማየሁ እንደታዘዙት በሰነድ አስረከቡ።
“……ራስ እምሩ በጦርነቱ ድል ሆነው መመለሳቸውን ከማንም የበለጠ እናንተ ታውቃላችሁ።…ጣሊያኖች ድል አድርገው የመንግስት ስልጣን ከያዙ ‘አንተ ዘንድ የተቀመጠውን የመንግስት ገንዘብ አምጣ’ ቢሉኝ ምን እመልሳለሁ? ብርቱ ችግር ይደርስብኛል’ኮ!...” አሉ ጳጳሱ በአደራ የተረከቡትን ገንዘብ አስረክቡ ቢባሉ።
መቸም ጆሮ አይሰማው የለ! አሁን እንዲህ ያለን ታሪክ ባለታሪኩ ራሳቸው ባያወጉን ‘አቡን እንዲህ ይላሉ’ ብሎ ማን ሊያምን? እንኳን ማመኑ መስማቱም እሚያስቀስፈን መስሎን አሁን እንኳ አስር ጊዜ እያማተብን ‘በስማብ’ እምንል ስንቶቻችን እንሆን? ግና ታሪክ ነውና ታሪክን እናወጋለን – ከትዝታ ነቅሰን፤
“…ራስ እምሩ አሁን አባታችን እንዳሉት ድል ሆነው ጦርነቱ አልቆ መመለሳቸው አይደለም።…ለሰራዊታቸው ምቹ የሆነ ቦታ ይዘው እዚያ ላይ መሽገው …ጠላትን ለመዋጋት ወደሁዋላ ማፈግፈጋቸው ነው። የኛም መልእክት ለሚቀጥለው ጦርነት በዚህ ገንዘብ ለወታደር ስንቅና ትጥቅ መድሃኒት ገዝተን ለማቅረብ ነው” በማለት ሀዲስ ለአቡኑ በሰፊው አብራሩላቸው። ለሌሎች ነፍስ መታደግ በቃሉ አደራ የተቀበሉት አቡን ግና በአይናቸው ላይ የሚመላለሰው ጣሊያን ኢትዮጵያን ድል አድርጋ ስትይዝ የርሳቸውን ነፍስ ብቻ ማዳን ነበርና የራስ እምሩ አላማ በርሳቸው ነፍስ ላይ የመጣባቸው ደመኛ ሆኖ ታያቸው።
የአቡኑን ማመንታት ያስተዋለው ከሀዲስ ጋር የነበረው አቶ ዮሀንስ (ሁዋላ ሻለቃ) “መቸም ገንዘቡን ላባታችን የሰጡ ራስ እምሩ መሆናቸው የታወቀ ነው። አሁን ያን ገንዘብ ለኛ እንዲያስረክቡን ማህተማቸው የታተመበትና ፊርማቸው የተፈረመበት ፅሁፋቸው ደርሶዎታል። ራስ እንደፃፉልዎ ለኛ የሚያስረክቡንም አስፈርመው ነው። በኛ አስተያየት ባደራ ያስቀመጡትን ገንዘብ ለባለገንዘቡ መመለስ ምንም ችግር የሚያመጣብዎ አይመስለንም” ሲል በትህትና አብራራላቸው።
“ትላንት ተነጋግረን ጨርሰን አልነበረም? ምን ልታደርጉ መጣችሁ?…እባካችሁ እዚህ እየተመላለሳችሁ አታስቸግሩኝ…” በማለት በምሬት ተናግረው ዘበኛቸውን በመጥራት “እነዚህን ሁለት ሰዎች እዚህ እንዳታደርሳቸው! ዳግመኛ የመጡ እንደሆን ወዲያ ማለት ነው!…” ሲሉ የራስ እምሩን መልእክተኞች አቡነ አብረሃም ከዛቻ ጋር አባረሩዋቸው።
አቡኑ ለዘበኛቸው “ዳግመኛ የመጡ እንደሆን ወዲያ ማለት ነው!” ሲሉ ምን ማለታቸው እንደሆን ሀዲስ በትዝታ አላብራሩም። ማብራራትም አይጠበቅባቸውም፤ ዛቻው ራሱ ራሱን ያብራራልና!
‘በምድር የሰጠሁህን በሠማይ እቀበልሃለሁ’ ይላል ያገራችን ሰው ዛሬም ድረስ አደራ ሲሰጥ…በሞት ጎዳና ላይ ሆኖ ሲናዘዝ። አቡነ አብረሃም ግና ስለ እናት ምድር ኢትዮጵያ ነፃነት ወደ ሞት ወደ ጦርነት ከሄዱት ራስ እምሩ በአደራ የተቀበሉትን ራስ እምሩ ገና ሳያልፉ በህይወት እያሉ አደራውን ለባላደራው ሊያስረክቡ ቀርቶ አደራ ተረካቢዎቹ ዳግም አደራውን የጠየቁ እንደሁ ‘ወዲያ ማለት ነው!’ ሲሉ ለዘበኛቸው ትዕዛዝ ሰጡ። ነፍስ ሊታደጉ፤ ሀጢያትን ይፍታህ ሊሉ ከቃሉ አደራ የተቀበሉት አቡን በዘበኛቸው እጅ ያደራ ጠያቂዎች ነፍስ ‘ወዲያ!’ እንድትደረግ አዘዙ። እግዚኦ ተሳሃለነ ማለት እንግዲህ ይሄኔ ነው! ከዚህ በላይ ምን እግዚኦታ ያስፈልጋል?
እነሆ ሀዲስ አለማየሁና አቶ ዮሀንስ ቁርጣቸውን እንዳወቁ ከፊታውራሪ መርሶ የተረከቡትን ሰላሳ ሺህ ብር ብቻ ይዘው ወደ ሱዳን ዘለቁ። አቡኑ እጅ የቀረው ገንዘብ ምን ያህል እንደሆን አያውቁም። ከፊታውራሪ መርሶ ከተረከቡት ቢበልጥ እንጂ አያንስም፤ ካልሆነም ተመሳሳይ ይሆናል።
ትዝታ ስላቡነ አብረሃም ሲያሳርግ “…ጣሊያኖች ኢትዮጵያን ከያዙ በሁዋላ እኒያ ጳጳስ የኢትዮጵያ ‘ፓትርያርክ’ ሆነው ተሾሙ።” ይላል። ወይ ጉድ…ታሪክ ራሱን ይደግማል እሚባለውን ዛሬ ዘመንም በህይወት ኖረን አየነው።
እኛም እንላለን፤ ስለ ሰው ልጆች ሀጢያት በመስቀል የተቸነከርከው አባታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሆይ! አቤቱ ከመዓቱ ትሰውረን ከቁጣህም ታድነን ዘንዳ በዚህ ዘመንም አብዝተን እንማልድሃለንና አቤቱ በቃችሁ በለን!!
በአምስቱ አመት የፋሽስት ወረራ ዘመን በኢትዮጵያ ውስጥ በቀላሉ የማይገመት ክህደትና ሀገር ሻጭነት ተከስቷል። “ሀርኩም ይሄድና ኒኬሉም ያልቅና ፤ ያስተዛዝበናል ይሄ ቀን ያልፍና” ተብሎ የተገጠመው ያኔ ነበር። ሀርኩ የጣልያን ሹም ኒኬሉም ጣልያን ከሀዲዎችን ይገዛበት የነበረ ገንዘብ መጠሪያ ናቸው። ደግሞም ያኔ ነበር ብፁዕ አቡነ ጴጥሮስ ከአርበኞች አብረው ህዝቡን ለፋሽት አትገዙ፤ ለሙሶሎኒ አትንበርከኩ ብለው በአደባባይ አውግዘው በፋሽስት ጥይት አዲስ አበባ ላይ በአደባባይ የተደበደቡት። ደግሞም ያኔ ነበር በኢሊባቦር የጎሬ ከተማው ብፁዕ አቡነ ማርቆስን (በአንዳንድ የታሪክ መፅሀፍት ላይ ብፅዕ አቡነ ሚካኤል ተብለዋል) ፋሽስቶች በጭካኔ የገደሉዋቸው። ደግሞም ያኔ ነበር ገዳማት በፋሽስቶች የተመዘበሩት፤ በደብረሊባኖስ በመቶዎች የሚቆጠሩ መነኮሳት በአንድ ጀንበር በመትረየስ በግፍ የተረሸኑት…ደግሞም ያኔ ነበር አደራ የካዱት አቡነ አብረሃም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን ፓትርያርክ ሆነው የተሾሙት… ዛሬ በኛ ዘመንስ?!
ሀዲስ አለማየሁና ጥቂት ረዳቶቻቸው ከፊታውራሪ መርሶ የተረከቡትን ሰላሳ ሺህ ብር ይዘው በወርሃ ግንቦት 1928 ዓ/ም ሱዳን ገቡ። በሱዳን ገዳሪፍና ካርቱም የቆዩትም ለአምሰት ወራት ነበር።ሀዲስ በሱዳን ስለቆዩባቸው ወራትና ስለተገናኟቸው ኢትዮጵያውያንና የውጪ ዜጎች፤ ኢትዮጵያ በጣሊያን በመወረርዋ በዚያ የሚኖሩ ኢትዮጵያውያን የተሰማቸውን መራራ ስሜት ደግሞም የርሳቸው ተልዕኮ ይሳካ ዘንድ በሱዳን መንግሥት ልዩ ልዩ ተቋማት ውስጥ የሚያገለግሉ የነበሩ ታዋቂ ኢትዮጵያውያን ጭምር ያደረጉላቸውን መጠነ ሰፊ አስተዋፅዖ ትብብርና ድጋፍ በስፋትና በጥልቀት አስፍረዋል። በበርካታ ገፆች የወረደውን ልብን የሚያሞቅና የሚማርክ ግሩም ታሪክ ለማጣጣም ሙሉውን መፅሀፍ ማንበብ ግድ እሚል መሆኑን ለዚህ ቅኝት ታዳምያን ከአክብሮት ጋር እናስገነዝባለን። የኛ ዳሰሳ በዚህ ንዑስ ርዕስ ዙሪያ በእጅጉ ቁንፅል ይሆናልና።
ራስ እምሩ ሃይለ ሥላሴ በልጅ (ሁዋላ ብላታ) ሲራክ ህሩይ – በወቅቱ የኢትዮጵያ የውጪ ጉዳይ ሚኒስቴር ዋና ፀሀፊ – እጅ ከጎሬ (ኢሊባቦር) ለሀዲስ አለማየሁ ካርቱም በላኩት መልእክት ሀዲስ ለተራዘመው ጦርነት መርጃ ገዝተው ጎሬ ማድረስ ያለባቸው ነገሮች ዝርዝር ፅሁፍ ደረሳቸው። ሀዲስ በወቅቱ ካርቱም ውስጥ ለነበረባቸው የግል መኖሪያ ወጪ ችግር ማቃለያ ልጅ ሲራክ የስድስት ወር የአስተማሪነት ደምወዛቸውን እዛው ስለከፈላቸው “…በገንዘብ እጥረት ምክንያት ተጭኖኝ የነበረው ከባድ ያሳብ ጭንቀት ከትከሻየ ወርዶ የወደቀ መስሎ ተሰማኝና ቀለል አለኝ።” ሲሉ ፅፈዋል። በዚህ የሀዲስ ገለፃ ውስጥ እምንረዳው ታላቁ ቁም ነገረ ምንም እንኩዋን በእጃቸው ሰላሳ ሺህ ብር ቢኖርም ከዚያ የህዝብ ገንዘብ ሳንቲም እንኳን በሱዳን ተልዕኳቸው ወቅት ለግላቸው እንዳላወጡ ይልቁንም ችግር ላይ ሆነው ልጅ ሲራክ እንደደረሰላቸው እንገነዘባለን። እንዲህ ያለውን የሀገርና የህዝብ አደራ ጠባቂነትና ታማኝነት እንደምን ይገጿል?!
እነሆ መስከረም ሲጠባ በ1929ዓ/ም ገንዘቡ የሚበቃውን ያህል እንደውም ከዚያም በላይ – ካርቱም በሚኖሩ ሀገር ወዳዶች አማካይነት በተደረገ የግዢ ድርድር – በራስ እምሩ የተጠየቁትን ሁሉ አሟልተው በመርከብ አስጭነውና ከረዳታቸው ጋር ተሳፍረው ከነጭ አባይ በባሮ ወንዝ በኩል አሳብረው ጋምቤላ ገቡ – ሀዲስ አለማየሁ የነፃነት ዘማቹ! የነፃነት አርበኛው!!
ክቡር ራስ እምሩ በሁሉም ፈርጅ የተዳከመውን ጦር ይዘው ከሽሬ (ትግራይ) ጎሬ (ኢሉባቦር) ከደረሱ በሁዋላ በአዋሳኝ ጠቅላይ ግዛቶች ከነበሩት ሀገረ ገዢዎች ጋር ጦርነቱን ለመቀጠል ግንኙነት አደረጉ። በዚያን ወቅት በራስ እምሩ እዝ ስር ስለነበረው ጦር ሁኔታና ስላስከፊዎቹ የደቡብ ምእራብ ኢትዮጵያ የጦርነት አውድማዎች ሀዲስ በስፋት አብጠርጥረው አቅርበዋል። ጥቂቱን ለአብነት እየጨለፍን እንቃኛለን፤
“…የሆለቶች ጦር ከራስ እምሩ ጋር ከተጨመረ በሁዋላ በጠቅላላ ሰራዊቱ በብዛት ብቻ ሳይሆን በጥራት ጭምር የተሻለ እንደሆነ አይጠረጠርም። ግን ብዛቱ እጅግም አልነበር፤ ግፋ ቢል አንድ ሺህ ያክል ቢሆን ነው።
“የሆለታ መኮንኖችና ወታደሮች አዛዥ ኮሎኔል በላይ ሀይለ አብ የተባለ አጠር ያለ ቆፍጣና ወጣት ነበር። የሰልፈኛውን መዝሙር እየመራ የሚያዘምር ይልማ መንገሻ ይባል ነበር።…” በማለት ስለሆለታ መኮንኖችና ወታደሮች ከራስ እምሩ ጋር መቀላቀል፤ እኒህ ‘ጥቁር አንበሳ’ በመባል የሚታወቁ ወጣት ትንታግ ተዋጊዎች ስላደረጉትም ታላቅ ገድል ሀዲስ በትዝታ ማህደር በሚገባ ዘክረዋል።
እነሆ ራስ እምሩ ወለጋ ላይ የከተመውን የፋሽስት ኢጣሊያ ጦር የወለጋው ሀገረ ገዥ ከሆኑት ከደጃዝማች ሀብተማርያም ገብረ እግዚአብሄር ጦር ጋር ተቀናጅተው ለመውጋት በጥቅምት 1929 ዓ/ም ወደ ወለጋ ተጓዙ።
የጣሊያንን ጦር ለመግጠም ወደ ወለጋ በተደረገው ጉዞ ላይ ጉይ ተብሎ በሚታወቀው ስፍራ የደረሰው ድንገተኛ መተላለቅና ለእልቂቱም ምክንያት የሆነው ክህደት ነበር ሀዲስን በሀዘን ጨብጦ ‘የኢትዮጵያ ልቅሶ’ በሚል ርእስ የሙሾ ግጥም እንዲያወርዱ ያስገደዳቸው። ሀዲስ በሰፊውና ስሜትን በሚነካ ራስን በሚፈታተን ገለፃ የተረኩትን የዚህን (የጉይ) ጦርነት ታሪክ ስርፀቱን ለመረዳት ትዝታን ማግኘትና ማንበብ ግድ ይላል። እስከዛው ታዲያ የሚከተለውን ያቀርቧል፤
“…ከዴዴሳ ሸለቆ አፋፍ ልንደርስ ትንሽ ሲቀረን አንድ መጠነኛ ዳገት አጠገብ እንደደረስን እስሩ ከነበረው ጫካ ውስጥ ተዝናንቶ በሚጉዋዘው ሰራዊት ላይ ተኩስ ተከፈተ። ተኩሱን የከፈቱት የወለጋው አገረ ገዥ ደጃዝማች ሃብተማርያም የክቡር ራስ እምሩን ሰራዊት እንዲወጋ ከላኩት ጦር ጥቂት ሰዎች ነበሩ።…” ይሉናል ሀዲስ።የእናት ሆድ ዥንጉርጉር ይሏል እንዲህ ነው። በአንድ ወገን በጣሊያን ወራሪ የተረገጠውን ባንዲራ ለማንሳትና ኢትዮጵያንም ከጣሊያን ቅኝነት ለማላቀቅ ራሱን የሰዋና የሚሰዋ ልጅ ስታፈራ፤ በሌላ ወገን ደግሞ ሞቷ ሞቱ ያልሆነ የባንዲራዋ መዋረድና መረገጥ ደንታ ያልሰጠው ውርደቷ ውርደቱ ያልሆነው ወገን አስለቃሽ ክብር አርካሽ በነፃነት ነጋጅ ልጅም ወልዳ አሳድጋ ነበር ለካ – ኢትዮጵያ! እና ራስ እምሩ የወለጋውን ጦር አዛዥ ደጃዝማች ሀብተማርያምን ተማምነውና አጋር አለን ብለው…በጣሊያኖች በተቀናበረ ወጥመድ ውስጥ ገቡ። እንቀጥል ከትዝታ፤
“…ጠላቶቻችን ያቀዱት የጦርነት እቅድ ግሩም የሆነ እቅድ ነበር! እዚያ ከቤተክርስቲያኑ ዙሪያ ባለው ጫካ ውስጥ ብዙ ከባድና ቀላል መሳሪያ ጠምደዋል! ከስሩ ባለው ወንዝ ውስጥ ብዙ ባለመትረየስና ባለልዩ ልዩ መሳሪያ ጦር አስተኝተዋል! ዋናዎቹ ወጥመዶች እኒህ ከቤተክርስቲያኑ ዙሪያና በወንዙ ውስጥ የተጠመዱ ናቸው…” በማለት ሀዲስ በዛ ክፉ ቀን የሆነውን ሁሉ ለቅመው በዝርዝር ተርከዋል። በበርካታ ገፆች ከከሃዲዎች ጋር ስለተደረገው ሰፊ የጦርነት ታሪክ ከቀረበው ውስጥ ደግሞ የሚከተለውን ያቀርቧል፤
“…በዚያ የጨበጣ ጦርነት ከራስ መኩዋንንትና ከወታደሮች የሞቱትንም የቆሰሉትንም ቁጥራቸውን አላስታውስም እንጂ በርከት ያሉ ነበሩ። ከሆለቶች ውስጥ የሞቱና የቆሰሉ -ወታደሮች ሳይቆጠሩ- ስምንት መሆናቸውን ነገሩኝ።…እኔ ያየሁዋቸው /ከሆለቶች/ ጣሰው አይችሉህምንና አሰፋ ወልደሰማያት የተባለውን ወጣት መኮንን ነበር። የጣሰው አይችሉህምና ያሰፋ ወልደሰማያት ሞት ምንም ቢሆን አይረሳኝም።…ጣሰውን ከያንለት በፊት አውቀው የነበረ ከመሆኑ ሌላ ሞቱ ከዚያች እኔና ዶክተር አለመወርቅ ፈርተን ከሸሸነው ሞት ጋር ፊት ለፊት ተጋፍጣ ውሃ ቀድታ /በሞት ጣዕር ላይ ሆኖ ውሃ ይል ነበርና/ ከተመለሰች ጀግና ሴት ጋር የተያያዘ በመሆኑ ነው። አሰፋ …ሆለቶች ነቀምት በነበሩ ጊዜ ቡናይ ላይ ያረፈውን የጣሊያን አይሮፕላን ካቃጠሉትና ነጂውን አብረው ከነበሩት ብዙ የጣሊያን መኮንኖች ጋር ከፈጁት የሆለታ መኮንኖች አንዱ ከመሆኑ በላይ ያንለት የሞተበት አሆሁዋን ሊረሳ የማይችል በመሆኑ ነው። አሰፋ ወልደሰማያትና አንድ ቀይ ሸበቶ መኮንን በጨበጣ ሲዋጉ አሰፋ ሸበቶውን መኮንን ደረታቸውን በሽጉጥ መትቶዋቸው እሳቸው በጎራዴ ግንባሩን ፈልጠውት እንደተያያዙ ባንድ ላይ ወድቀው ሲታዩ ‘ወንድማሞች ያንድ እናት ልጆች ምን ሰይጣን በመኻከላችን ገብቶ እስበሳችን እንድንገዳደል አደረገን!’ እያሉ በመኻከላቸው ገብቶ ያጋደላቸውን ሰይጣን ባንድነት የሚረግሙና ይቅርታ የሚለምኑ ይመስሉ ነበር! እኒያ ቀይ ሸበቶ መኮንን የደጃዝማች ሀብተማርያም አጋፋሪ…/ነበሩ/”
ይህ በዴዴሳ ሸለቆ ጉይ ላይ የደረሰው የርስ በርስ መራራ ጦርነት ታሪክ ትረካ በትዝታ ከቀረቡልን አሳዛኝና ስሜትን ረባሽ ታሪኮች መካከል አንዱ ነው። ወራሪ ጠላትን ባንድነት ሆኖ ከመውጋት ይልቅ ለጠላት ተደርቦ ወገን ከወገን ጎራ ለይቶ ሲተላለቅ ማየት እንኳንና በወቅቱ ለነበሩት የነፃነት ቀናዒ አባት እናቶቻችን ዛሬም ቢሆን ታሪኩን ለምናነበው/ለምንሰማው ስሜታችንን ያኮማትረዋል፤ ሀዘናችንንም ያበረታዋል። ደግሞም በዚያ ዘመን ውስጥ በሆነው ሁነት ውስጥ አሻግረን ዛሬ በኛ ትውልድ ውስጥም ያሳለፍነውንና እያለፍንበት ያለውን ታሪክ በአርምሞ ስንመለከት ያ! ሀዲስ “…ወንድማሞችን ያስተላለቀ ሰይጣን” ያሉት ዛሬም ከመካላችን አለመጥፋቱን ብቻ ሳይሆን በተለይም በዚህ በኛ ዘመን ጉልበታምና ጠንካራ ሆኖ ይታያልና – መጨረሻችን ምን ይሆን? የሚል አንዳች ሀገራዊ ስጋት መላ አካላችንን ይወረናል። እንመለስ ወደ ትዝታ፤
“…የወደፊቱ ተስፋ ሲጨልምብኝ አሳቤ ወደሁዋላ ተመልሶ በትግራይ እነ ደጃዝማች ሃይለሥላሴ ጉግሳ በጎጃም እነ ደጃዝማች ገሰሰ በለው በወለጋ እነ ደጃዝማች ሀብተማርያም ገብረ እግዚአብሄር እዚያ መንገድ ለመንገድ ህዝቡ የኢትዮጵያን ነፃነት ለማጥፋት ከመጣው ጠላት ጋር መተባበራቸውን አንድ ባንድ ይቆጥርና ከዚያ ኢትዮጵያ ትታየናለች! ኢትዮጵያ ከስታ ተንገላታ ተጎሳቁላ እያለቀሰች ትመጣና ‘እዩኛ እንዲህ ሆንሁ! አምሮብኝ ተከብሬ ታፍሬ እኖር የነበርሁይቱ አሁን በናንተ ጊዜ እንዲህ ሆንሁ!’ ብላ ልጆችዋን ኢትዮጵያውያንን ስትወቅስ ስትማጠን ትታየናለች።
“ያን ጊዜ ከጉይ ተነስተን ወደ ጅማ ስንሄድ መንገድ ለመንገድ ‘የኢትዮጵያ ልቅሶ’ በሚል ርእስ አንድ ግጥም ገጥሜ ልጅ ፈቃደ ሥላሴ ህሩይ እንግሊዝ ሀገር /ጃንሆይ’ጋ/ ደርሰው ሲመለሱ ባመጡት የማባዣ መኪና እያባዛን በሰራዊቱ መካከልም በሌላ ተቀባይ በተገኘበት ቦታም ሁሉ እንበትን ጀምር።…” በማለት ሀዲስ አለማየሁ በጉይ ጦርነት የተሰማቸውን ውስጣዊ ስሜት በሰፊው አስፍረዋል። ምንም እንኳን ጥልቅ ስሜታቸውን የገለፁበት ግጥም የተፃፈው በጣሊያን ወረራ ዘመን ቢሆንም ቅሉ በውስጡ ያዘለው ሀቅ ዛሬ ደግሞ በዚህ ትውልድ ውስጥ ላለነውም በቀጥታ የተፃፈልን ያህል ሆኖ ይገኛል። በስምንት ረዣዥም መደብ ከወረደው ‘የኢትዮጵያ ልቅሶ’ ግጥም የሚከተለውን አንድ መደብ ለአብነት ነቅሰናል፤
የወለጋው እቅድ በምንደኞች ከተሰናከለና ብዙ ህይወት ከጠፋ በሁዋላ የክቡር ራስ እምሩ ጦር ወደ ጅማ እንዲያቀና ተመከረ። ይሁንና ራስ እምሩና አብረዋቸው ያሉት የጦር አበጋዞች በወቅቱ ጅማ በጣሊያን ቁጥጥር ስር መውደቋን ያወቁት መዳረሻዋ ላይ ከነበረው ጉማ ጫካ ውስጥ ሰራዊታቸውንና እጅግ በርካታ ተፈናቃዮችን ይዘው ከተሸሸጉት ከጅማው እንደራሴ ከከንቲባ ጋሻው ጠና ጋር በተገናኙ ጊዜ ነበር።
የሀዲስ ትዝታ መቸም የፍዳ የመከራ የጦርነት የክህደት የጀግንነት የመስዋዕትነት ታሪክ ጎተራ ነውና፤ በጅማው ‘አባ ጅፋር’ ጎጠኛ ትእዛዝ ሳቢያ በዚያን ክፉ ወቅት ጅማን ለቅቀው እንዲወጡ ስለተገደዱት ኢትዮጵያውያን ያዩትንና ያስተዋሉትን አሳዛኝ ሰቆቃም በዝርዝር ፅፈዋል። ዝርዝር ታሪኩን እንደ ሌሎቹ የዚህ ቅኝት በርካታ የታሪክ ዘርፎች ለመፅሀፉ አንባቢያን እንተዋለን።
እነሆ በራስ እምሩ ጎራ በተደረገው ምክክር በጅማ የሚገኘውን የጣሊያን ጦር በዚያ አቅምና በዚያ ሁኔታ ከመግጠም ይልቅ ጉዞው ወደ ከፋ ጠቅላይ ግዛት እንዲሆን ተወስኖ ጦሩና በሺህ የሚቆጠረው ተፈናቃይ ህዝብ ወደዚያው አመራ…
የራስ እምሩ ጦር ጫካ ለጫካ በሚጓዝበት ወቅት ደኑን ከለላ እያደረጉ ያደፈጡ የጣሊያን ቅጥረኞች ተፈታትነውታል። ለምሳሌ “…ራስ ከበቅሎ ወርደው እግራቸው ሁለተኛውን እርካብ ለቅቆ መሬት ከመንካቱ ተቀምጠውባት የነበረችዋ በቅሎ በምንደኞች ጥይት ተመትታ እፊታቸው ወደቀች።…” ይላሉ ሀዲስ በጌራ ጦርነት መማሟቂያ ትንኮሳ ውስጥ ያለፉበትን መዓት ሲገልፁ። እንዝለቅ ወደ ትዝታ፤
“…በዚያ ጫካ ውስጥ እንጉዋዝ በነበረበት ጊዜ ሁሉ የጠላት አይሮፕላኖች አልተለዩንም በላያችን ይመላለሱ ነበር።…እጫካው ውስጥ መሆናችንን ቢያውቁም ያለንበትን በትክክል ለይተው ሊያዩ ባለመቻላቸው ቦምብ አልጣሉብንም። ያ ጫካ ካንድ ወገን በጠላት ለተገዙ ምንደኞች መሸሸጊያ ሆኖ ሲያስወጋን ቢውልም፤ ከሌላ ወገን ሰራዊታችንንና ያን ከጉማ ጀምሮ የተደረበብንን እጅግ ብዙ ስደተኛ ህዝብ ከጠላት አይሮፕላኖች በመሸሸጉ ካሰን።…” ይላሉ ሀዲስ የዚያን ጫካ ጉዞ በገለፁበት ሰፊ ታሪክ። ለመሆኑ የጫካው ጉዞ ዚያበቃ ምን ይጠብቃቸው ይሆን? እንቀጥል ትዝታን፤
“ከጫካው እንደወጣን …የሰፈርንበት ቦታ ሰውም ከብትም እስሩ ካለው ወንዝ ውሃ እንደልብ የሚያገኝበት ከመሆኑ…ብዙ ትልልቅና ትናንሽ ዛፎች የሸፈኑት ስለሆነ አይሮፕላኖች ከላይ ኢላማቸውን አነጣጥረው ለመምታት የሚመች አልነበረም።…
“ከወንዙ ወዲያ ማዶ ካለው ኮረብታ የከባድ መሳሪያ ተኩስ ተሰማ።…እሰፈራችን ላይ ሲፈነዳ እንደመጋዝ ስለታም ስብርባሪው በዙሪያው ያገኘውን የዛፍ ቅርንጫፍ ሁሉ እየቀነጣጠሰ ይጥለው ጀመር…
“…በጣም ብዙ የጠላት እግረኛ ጦር ከማዶ ኮረብታ እየወረደ ከስራችን ያለውን ወንዝ ለመያዝ ዘቅዝቆ ይሽቀዳደማል!…ያንን ሲያዩ የሆለታ መኮንኖችና ወታደሮቻቸው ከራስ ሰዎችም በከፊል ከጠላት ቀድመው ወንዙን ለመያዝ እሽቅድምድም ገጠሙ…” ይላሉ ሀዲስ በተለመደው ስእላዊ የቃላት ገለፃቸው።
ረሀብ ቀን ይሰጣል – ይላል የሀገራችን ሰው ሲተርት፤ የውሃ ጥምስ? የተቃጠለች ነፍስ በውሃ ትለመልማለች። በጦር ሜዳ ውሎ ደግሞ ወንዝ የሞት ሽረት ትንቅንቅ የሚደረግበት አውድማ ነው። የራስ እምሩ ጦር ደግሞ እጅግ በርካታ አረጋውያንን ህፃናትን ሴቶችን ከለላ ሰጥቶ ነበር እሚጓዘው። እና ያ! ወንዝ በኢትዮጵያውያን ቁጥጥር ስር መዋል ነበረበት። እነሆ ጦቢያና ጣሊያን ያንን ወንዝ ለመያዝ ተናነቀ፤ ተላላቀ…ምድር ነደደች፤ ተንቦገቦገች… እናቅርብ ትዝታን፤
“ወንዙን ለመያዝ በኛ ጦርና በጠላት ጦር መሀከል የነበረው ተኩስ ደረቅ ጫካ እንደሚያቃጥል የቁዋያ እሳት ሲነጋጋ፤ ራቅ ብሎ ለሚያየውና ለሚሰማው ያስፈራ ነበር።…ጠላት በሞትና በመቁሰል ከጦርነቱ ውጪ በሆኑት ወታደሮች ምትክ ወይም በጠቅላላው የግንባር ጦሩን ለማበረታት አዳዲስ ተጨማሪ ሀይል ባመጣ ቁጥር እንደ ማየል ብሎ እስከ ወንዙ መድረስ ይችልና እዚያ ላይ ብርቱ ትንቅንቅ፤ ብርቱ ተጋድሎ ከሆነ በሁዋላ የኛ ወገን የደረሰ ጉዳት ደርሶበት ጠላቱን አሽሽቶ ወንዙን እንደያዘ ይቀራል…”
የጌራን ጦርነት ታሪክ ስናነብ ቃላት የሚነዱ ቢሆን እየነደዱ ይፈጁን ነበር። በጦር መሳሪያዎች ብልጫ ብቻ ሳይሆን በተደራጀ ደጀን የሚዋጋው የጣሊያን ጦር ያን በመንገድ የደቀቀ፤ በመሳሪያ የተዳከመ፤ በምንደኞች የተጎዳ የኢትዮጵያን የቁርጥ ቀን ልጆች ጦር እንዳሰበው ድል አድርጎ የጌራን ወንዝ መቆጣጠር አልተቻለውም። እና ጥልያን ጀግናውን ሰራዊታችንን በመድፍና በመትረየስ ማንበርከክ ቢያቅተው፤ ሠማይ ላይ ወጣ እንደለመደው። ትዝታን እናቀርባለን፤
“…ጦርነቱ ከተጀመረ በሁዋላ የጠላት አይሮፕላኖች መጥተው እሰፈራችን ላይ የእሳተ- ገሞራ ቦምብ /ናፓልም/ ይጥሉ ጀመር። ያ የእሳተ-ገሞራ ቦምብ መጀመሪያ የደገላውን ሳር ያቃጥልና ከዚያ ቦምቡ በወደቀበትና ዛፉ በተቃጠለበት ዙሪያ ያለውን ዛፍ ከዚያ ዘልሎ ባጠገቡ ያገኘውን ሁሉ ያቃጥላል።…እኒያ አይሮፕላኖች እየተመላለሱ በግንባር ለሚዋጋው ሰራዊት በደጀንነት እሰፈር የቆየውንና ወደ ከፋ በመጉዋዝ ላይ የነበረውን ሰዋችንን ከጥዋት ጀምሮ እኩለቀን በሁዋላ እስከ ዘጠኝ ሰአት ሲደበድቡ /ዋሉ/…”
እነሆ ጌራ ነደደች፤ ጋየች፤ እንደሳተ ገሞራ ፈነዳች! አዎ! ጌራ ፈነዳች፤ በናፓልም ቦምብ! አዎ! ጌራ ነደደች በአዳፍኔ በመድፍ። ወገን አለቀ፤ በመትረየስ እየተለቀመ። እና…እናማ የራስ እምሩ ጦር የማታ ማታ ጌራን ለቀቀ እያዘገመ…ልቡ በሀዘን እየታመመ…
“…ከጌራ ጦርነት በሁዋላ ሰራዊታችን የሰውም የጥይትም ድሃ ሆነ። በወታደሩ ወገብ የሚታየው ዝናር ሁሉ ከቁጥር የማይገቡ በጣም ጥቂት ጥይቶች ያሉበት ወይም ምንም የሌለበት ነበር” ይላል የሀዲስ ግምገማ።
ጌራ ምድር ከፋሽስት ጦር ጋር ተፋልሞ በብዙ መልኩ የተዳከመው የራስ እምሩ ሠራዊት ወደ ከፋ ጉዞውን ቀጠለ። ይህ ጉዞ የራስ እምሩ ሠራዊት የጉዞውና የሠራዊትነቱም ማሳረጊያ ጉዞው መሆኑን አያውቅም። እንደምንስ ሊያውቅ ይችላል? ሀዲስ ጎጀብ ላይ ስለደረሰው አጀብ ጉድ! የሚያሰኝ አሳዛኝ ክስተት አበጥረው አቅርበዋል። ሰፊ ዝርዝር ታሪኩን ለመፅሀፉ አንባቢያን ትተን አጠቃላይ ገፅታውን ግና እናቀርባለን።
ወራሪው የጣሊያን የጦር እዝ በሰሜን ከዳባት ጦርነት ጀምሮ እስከ ሰለክላካ ዘልቆ ደግሞ በደቡብ ምእራብ በተለያዩ አውደ ውጊያዎች ገጥሞ ጠላቱን በአስደናቂ ጀግንነት እየመከተ የቆየውን የራስ እምሩን ጦር መበተን አዛዡንም መያዝ ወይም ማጥፋት ባለመቻሉ ከፍተኛ የራስ ምታት ሆኖበታል፤ እና ምን ይሻላል?
እነሆ ጎጀብ ወንዝ ላይ እጅግ የረቀቀና እጅግ የተቀነባበረ ጣልያናዊ ወጥመድ ተዘርግቶ ጠበቃቸው፤ ራስ እምሩና ሠራዊታቸው። የራስ እምሩ ሠራዊት ቃፊር /መንገድ አሳሽ/ ቡድን ቀድሞና ተፈናቃዩ ህዝብ ተከትሎ ጎጀብ ወንዝን በሠላም ከተሻገሩ በሁዋላ ዋናው ሠራዊትና አዝማቹ ራስ እምሩ ጎጀብ ወንዝ ሲደርሱ ከቁጥቋጦዎች ውስጥ የወጡ ሶስት ያልታጠቁ የጣልያን መኮንኖች ከሠራዊቱ ፊት ለፊት ተገተሩ። እና ጦሩ፤ የራስ እምሩ፤ ባለበት ቀጥ አለ። ወዲያው ግና ከጣልያኖቹ ጀርባ ቀኛዝማች መጊድ የሚባሉ እየተጣደፉ ወደ ራስ መጡ። ቀኛዝማች መጊድ የጎሬ ከተማ ገዥ ነበሩ። ትዝታን እናቅርብ፤
“…እነዚህ ክቡርነትዎን የከበበው የጣሊያን ጦር አዛዦች ናቸው። ከመጡበት መንገድ ቀኝና ግራ ያለውን ጫካ የጣሊያን ጦር ይዞታል። ከወንዙ ወዲያ ማዶም መድፎችና ልዩ ልዩ ከባድ መሳሪያዎች ተጠምደዋል። ስለዚህ ‘ተከበዋል፤ መውጫ የልዎትምና እጅዎን ቢሰጡ ይሻላል’ ነው የሚሉት” አሉ ቀኛዝማች መጊድ።
አዎ! እጃቸውን ባይሰጡስ? ትዝታን ስናነብ ራስ እምሩ የጠየቁት ጥያቄ ደመ ነፍሳችን ከውስጣችን መልሳ ራሳችንን ትጠይቀናለች። እና ይጨንቀናል፤ ልባችንም የደም ግፊቱን ይጨምራል። እርግጥ ነው የጥያቄው ምላሽ ‘ጦርነት እንገጥማለን’ ነው። ጦርነትማ ከዳባት ጀምሮ ገጥመው ተያይተዋል! ቦንብና መትረየሱን ታንክና የመርዝ ጋዙን የተቋቋመውን የኢትዮጵያን ነፃነት ቀናዒ ጦር ግን ጣልያን ሊፈታው አልቻለም እንጂ!! የጣሊያኖቹ አመጣጥ ግና ለዚያ አልነበረም፤ ለሥነ ልቡና ጦርነት እንጂ! ሽብርና ተስፋ መቁረጥን በሠራዊቱ ውስጥ ለመናኘት እንጂ። እነሆ ከትዝታ የነቀስነውን ያቀርቧል፤
“ያንለት ጎጀብ ወንዝ ላይ የሆነው ሁሉ በእለቱ ብቻ ሳይሆን ካለፈ በሁዋላ መለስ ብሎ ሲያስቡት የሚያስገርሙና የማይገቡ ነገሮች ያሉበት ነው።…ከራስ ሰራዊት ብዙ የራባቸው፤ የደከማቸውና ጥይት ያለቀባው አባሎች ተስፋ ቆርጠው ራስና መኩዋንንቱ ከመንገዱ አጠገብ ተሰብስበው በምክክር ላይ መሆናቸውን እያዩ…መሳሪያቸውን እያስረከቡ እጃቸውን ሲሰጡ ይታዩ ነበር።…በእለቱ እዚያ ቆመን እናይ ለነበርን…የሚያስደነግጥና የሚያስለቅስ ስለነበር አንዳንዳችን የድካማችን መጨረሻ መሆኑ ተሰምቶን አለቀስን።…በምክሩ ላይ…የሰራዊቱ መራብና መድከም የጥይት ማለቅ ከሁሉም ይልቅ ያካባቢውን ህዝብ ድጋፍ ማጣት ይህ ሁሉ ሰፊ ክርክር ከተደረገበት በሁዋላ እንዲህ ባለ ሁኔታ ሆነን ጦርነት መግጠሙ ሰው ከማስጨረስ በቀር ወደ ግባችን ስንዝር የማያራምድ ስለሆነ…እጅ መስጠቱ ተወሰነ…” ብለዋል ሀዲስ ያን የመከራዎች ሁሉ ቁንጮ የሆነ ክፉ የሀዘን ቀን ሲገልፁ።
እነሆ ከጥቅምት 1928 ዓ/ም ጀምሮ ከሰሜን እስከ ደቡብ ምእራብ ከአስራሶስት ወራት በላይ ከወራሪዎች ጋር እየተናነቀ የወደቀውና ብዙ እንክርትና ስቃይ የደረሰበት የራስ እምሩ ጦር ጎጀብ ላይ በኮሎኔል ማልታና አበሮቹ በረቀቀውና በምንደኞች ተባባሪነት በተተወነው የሴራ መረብ ውስጥ ወደቀ። ክቡር ራስ እምሩና ጦሩ የጣሊያን ምርኮኞች ሆኑ…
በአርበኛው ራስ እምሩ የተመራው ሰራዊት በምንደኞችና ባንዶች ትብብር በጠላት እጅ ቢወድቅም የኢትዮጵያ ባንዲራ እንደወደቀ እንደተማረከ ግን አልቀረም። ኢትዮጵያ ከማህፀኗ በወጡ ምንደኞችና ባንዶች ለጣሊያን ብትሸጥም ማህፀኗ እልፍ አእላፍ ጀግኖች አርበኞችንም አፍርቶ ነበርና ባንዲራዋን ለብሰው ‘ጥራኝ ጫካው ጥራኝ ዱሩ/ላንተም ይሻልሃል ብቻ ከማደሩ’ – ብለው ጋራና ሸንተረሯን ጉድባና ደኗን ተግነው ወራሪውን የጣሊያን ጦር ለአምስት አመት የእግር ውስጥ ቋያ ሆነው ነፃነቷን በደማቸው ባጅተዋል። አቅምና ጉልበት የሌለው ህዝብም እንደ ችቦ በአንድ ኢትዮጵያዊነት ማዕቀፍ ታስሮ የአርበኞች አይንና ጆሮ ሆኖ አርበኞችን መግቦና ከልሎ ለሀገሩ ነፃነት ከነፃ አውጪው አርበኛ ጎን ቆሞ ለባንዲራው ክብር ለሀገሩ ልዕልና ተፋልሟል። እና ታሪክ አንዳንዴ ራሱን ይደግማልና…ዛሬ በኛ ትውልድ ደግሞ በሀገራችንና በህዝባችን ላይ የሚወርደውን ጎጣዊ ከፋፋይና ዘግናኝ ህወሃታዊ መራሽ አሰቃቂ ሰቆቃና ግፍ በብዙ እያየንና በብዙ እያሳለፍን ተቀምጠናል…ነፃነቱን የሸጠ፤ ለሥልጣንና ለጥቅም የተገዛ ባንዳ ያኔም ነበር ዛሬም አለ፤ ሀገር ሻጭ ያኔም ነበር ዛሬም ሞልቷል! ህዝብን የፈጀ ጣሊያንና ለጣሊያን ተልዕኮ ያደረ ያኔም ነበር ፤ ዛሬም ለህወሃት ተልዕኮ ያደረ ህዝብን የሚፈጅ ሀገርን የሚያዋርድ ‘ኢህአዴግ’ በሚል ማዕቀፍ የቆመ አለ። እነዚህኑ መሰል በየዘሩ የተደራጀ ጎጠኛም ሌላው የኢትዮጵያ ኩርንችት ነው። ለሀገር ሉዓላዊነት፤ ለህዝብ መብትና ነፃነት፤ ለባንዲራ ክብር ለኢትዮጵያዊነትና ለኢትዮጵያ ኢትዮጵያነት ቆርጦ የተነሳ የዚህ ዘመን ትውልድ አርበኛስ?
እነሆ ክቡር ራስ እምሩና የከፋው ጥብቅ አዛዥ ደጃዝማች ታዬ ጉልላቴ ፓንዛ በመባል ወደምትታወቀው የጣሊያን ደሴት በግዞት ተላኩ። ሀዲስ አለማየሁም – አዲስ አበባ ተወስደው – በሱዳን ሀገር ቆይታቸው ወቅት ስለገዙት የጦርና የስንቅ ጉዳይ ምርመራ ከተደረገባቸው በሁዋላ ከልጅ ይልማ ደሬሳ (በዚያን ወቅት ልጅ ይልማ ከለንደን ዩኒቨርሲቲ የኢኮኖሚክስ ሳይንስ ምሩቅ ነበሩ) ጋር ወደ ፓንዛ ተጋዙ።
በወራሪዋ ጣሊያን እተለቀሙ ወደ ጣሊያን ደሴቶች የተጋዙት ኢትዮጵያውያን በርካቶች ነበሩ። በተለይ በየካቲት 1929 ዓ/ም በግራዚያኒ ላይ በተደረገው የግድያ ሙከራ በአዲስ አበባ ብቻ ሰላሳ ሺህ ኢትዮጵያውያን በግፍ ከተጨፈጨፉ በሁዋላ ከእልቂቱ የተረፉና የተማሩ ኢትዮጵያውያንና አርበኞች በወረንጦ እየተለቀሙ ወደ ጣሊያን ተግዘዋል።
ሀዲስ ከራስ እምሩና ከሌሎች አያሌ ኢትዮጵያውያን ጋር በጣሊያን የግዞት ዘመን (ለሰባት ዓመት ነበር የተጋዙት) ስላሳለፉት ታሪክ በትዝታ ማህደር በስፋት አውግተዋል። ከሃምሳ ገፆች በላይ የሚሆነው የግዞት ታሪክ የዚያ ዘመን የነፃነት ታጋዮች የግዞት ዘመናቸውን እንደምን እንዳሳለፉት ብርሃን የሚፈነጥቅ የታሪካችን ክቡር ሰነድ አካል ሆኖ ይገኛል። ሀዲስ ደግሞ በነጠረውና በተባው ብዕራቸው ያነጠቡት የግዞት ታሪክ እንደሌሎቹ የትዝታ የጦርነትና የመስዋዕትነት፤ የጀግንነትና ደግሞም የክህደት የታሪካችን ፈርጦች ሁሉ አንባቢን በግዞት ዓለም ትረካው ይዞ ይነጉዳል። እኒያ የነፃነት፤ የሀገር ሉዓላዊነትና የወገን ክብር ተጋዳይ አባቶቻችን ያለፉበትን የግዞት ዘመን ታሪክ ሀገር አፍቃሪ ታሪክ አክባሪ ኢትዮጵያውያን ከትዝታ ማህደር ይኮመኩሙ ዘንዳ ተጨማሪ ግብዣችንን ከአክብሮት ጋር እያቀረብን ለቅኝታችን ማሟያ ለአብነት የሚከተለውን ያቀርቧል።
በፓንዛ ደሴት ከተጋዙት ራስ እምሩ ሃይለሥላሴ ጋር ደጃዝማች ታዬ ጉልላቴ ልጅ ይልማ ዴሬሳ (በለንደን ዩኒቨርሲቲ የኢኮኖሚክስ ምሩቅ ነበር) እና ሀዲስ ዓለማየሁ በአንድ መኖሪያ ክልል ውስጥ ይገኙ ነበር። ከቀናት በአንዱ የፓንዛ አስተዳዳሪ (ኮሞሳሪዮ) ከጣሊያን የቅኝ ግዛቶች አስተዳዳሪ ዶክቶር ሚቼል ጋር በምሽት ወደ መኖሪያቸው ይመጣሉ። ሀዲስና ይልማን አስጠርተውም ለክቡር ራስ እምሩ የተላከ መልዕክት የቅኝ ግዛቶች አስተዳዳሪው ከሮማ ይዞ ስለመጣ ራስን ለማነጋገር እንደሚፈልጉ ያሰረዳሉ። እነሆ እነ ሀዲስ ራስ ወደሚገኙበት ክፍል ሄደው ጉዳዩን በማስረዳት ራስ ከመኝታ ክፍላቸው ወጥተው በምግብ ቤቱ ከመልዕክተኞቹ ጋር ተገናኙ፤ ሀዲስ እንዲህ አስቀምጠውታል፤
ክቡር ራስ ተነስተው ለኮሚሳሪዮው የጅ ሠላምታ ከሰጡና ከዚያም ኮሚሳሪዮው ከቅኝ ግዛቶች ዋና ዲሬክትር ጋር ካስተዋወቁዋቸው በሁዋላ ተቀምጠው ኮሚሳሪዮውን እንዲቀመጡ ጋበዙዋቸው። ኮሚሳሪዮው በበኩላቸው እዚያ የነበረው ወንበር አንድ ብቻ መሆኑን ሲያዩ የቅኝ ግዛቶችን ዋና ዲሬክተር እንዲቀመጡ ጋበዙዋቸው። ዋናው ዲሬክተር ግን ኮሚሳሪዮውን አቁሞ እሱ መቀመጥ አለመፈለጉን ራሱን በመነቅነቅ ገለፀ። እኔ ሶስተኛ ወንበር ባለመኖሩ የተፈጠረውን ችግር የተገነዘብኩት የሁለቱን (የኮሚሳሪዮውንና የዋናውን ዲሬክተር) መገባበዝ ከተመለከትሁ በሁዋላ ነበር። ያን ጊዜ እንደ መደንገጥ አልኩና ከኛ ምኝታ ቤት ወንበር ለማምጣት ልወጣ ስል፤ ራስ ተመልክተው፤
“ሀዲስ ወንበር ለማምጣት እንደሁ የምትሄድ አያስፈልግም” ስላሉኝ መለስ አልሁ። ከዚያ እንዲያ ራስ ተቀምጠው ሁለቱ (የጣሊያን) ሹማምንት ቆመው በዝምታ ትንሽ ተፋጠው ከቆዩ በሁዋላ፤
“ነገ በጣም ጥዋት ወደ ሮማ የምመለስበት ብርቱ ጉዳይ ስላስገደደኝ ምንም እንኳ የያዝኳቸው መልዕክቶች ደስ እንደሚያሰኝዎ ባምን አጉል ጊዜ መጥቼ ከምኝታዎ እንዲቀሰቀሱ በማድረጌ አዝናለሁ። የመንግሥታችን መሪ ክቡር ቤንቶ ሙሶሊኒ ሁለት መልዕክቶች እንድነግርዎ ልከውኝ ነው የመጣሁ። አንደኛው መልዕክት ፤ ቤት – ንብረትዎ ርስትዎና ማናቸውም የርስዎ የነበረው ሁሉ እንዲመለስልዎ ገናናው የጣሊያን መንግሥት ስለፈቀደ እርስዎ ከዚህ ወደ ሀገርዎ እስኪመለሱ ድረስ ስለርስዎ ሆኖ የሚረከብልዎን ሰው በፅሁፍ እንዲያስታውቁን ነው። ሁለተኛው መልዕክቴ” ብሎ የቅኝ ግዛቶች ዋና ዲሬክተር ሊቀጥል ሲል ራስ አቁዋርጠው ከተቀመጡበት ተነሱና፤
“እግዚአብሄር ይስጥልኝ፤ የኔ ቤት – ንብረት፤ ርስትና ማናቸውም የኔ የነበረው ሁሉ ፤ የኢትዮጵያ ነፃነት ሲጠፋ አብሮ ጠፍቷል! አሁን ቤት – ንብረት ርስትና ማናቸውም የኔ የሆነ ነገር የለኝም! ሁሉንም የጣሊያን መንግሥት ለወደደው ይስጠው” ሲሉ የመራራ ንግግራቸው ተቃራኒ በሆነ ፈገግታ ፊታቸው ሁሉ በርቶ ሁላችንም በድንጋጤ ዝም ብለን እንመለከታቸው ጀመር። እንዲያ ዝም ብለን ትንሽ ከቆየን በሁዋላ የቅኝ ግዛቶች ዋና ዲሬክትር (የሙሶሊኒ ወኪል) በቆመበት እንዳለ የቃልና የእጅ ሠላምታ ብቻ ሰጥቶ ዘወር አለ። ኮሚሳሪዮውም የቃልና የእጅ ሠላምታ ለራስም ለኛም ሰጥተው ዋናውን ዲሬክተር ተከትለው ወጡ።
ወገን ኢትዮጵያውያን ሆይ! ይህ ቅንጭብ ታሪክ “እኛ ማነን?” ብለን ራሳችንን ስንጠይቅ – እስከቅርብ ዘመን ድረስ የኖሩት ቀደምቶቻችን ኢትዮጵያውያን ከግል ህይወትና ምቾት በፊት የሀገርና የወገን ህልውናን በማስቀደም ነፃነትንና አኩሪ ታሪክን በመረረ መስዋእትነት በደምና በአጥንት በተገነባ፤ በጠላትም በወዳጅም ከታፈረና ከተከበረ ዳር ድንበር ጋር ያስረከቡን የአብናቶቻችን ውጤት ነን – የሚል ይሆናል መልሱ። ታዲያ ዛሬ “እኛ የእነሱ ግኝቶች” የሆንን ተከታይ ትውልዶች ቀደምቶቻችንን በመወንጅል፤ ስማቸውንና ታሪካቸውን በማጣመም፤ ሀገር ይፍረስ ፤ ኢትዮጵያዊ ማንነታችን ይመርመር ፤ ታሪክ ይበወዝ ፤ ክልል ይታጠር ፤ ዘር ይቅደም እያልን ራሳችን መቅኖ አጥተን ሀገራችንንም የዋሁና ሠላማዊውን የኢትዮጵያ ህዝብም መቅኖ ለማሳጣት ከምንደክምና በከንቱ ደም ከምንፋሰስ ጠላትነትንም ከምንዘራና ከምናጭድ ይልቁን ተረጋግተን አደብ ገዝተን ተደማምጠጠን ተቻችለን እንዳባቶቻችን ወግ ተወቃቅሰን ራሳችንን ከውድቀት እናድን!! የሀዲስ “ትዝታ” ለዛሬው ዘመን ትውልድ መልዕክቱ ይኸው ነውና!!
ዶክተር ሀዲስ አለማየሁ ዛሬ በመኻከላችን የሉም። ለሀገርና ለወገን ያበረከቷቸው በርካታ ሥራዎቻቸው ግና ከእኛ ጋር አሉ። ነገ እኛ በሌለንበትም ይኖራሉ። አዎ! ኢትዮጵያና ኢትዮጵያውያን እስካሉ ድረስ ከትውልድ ትውልድ የሚሸጋገረው ሥራቸው ለዓለም ዓለም ዘላለሙ ይኖራል። በትዝታ ታሪክ ውስጥም እኒያ በማስታርድ (መርዝ) ጋዝ፤ እኒያ በእሳተ – ገሞራ (ናፓልም) ቦምብ፤ እኒያ በመድፍ በመትረየስና በታንክ ከዳባት እስከ ጉይ ጦርነት ያለቁት የኢትዮጵያ ነፃነት ሠማዕታት ከትውልድ ትውልድ ሲታወሱ ይኖራሉ።