Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ከ2390 ዓክልበ. በፊት ከተሞች በጌባልና ሲዶን (በፊንቄ) ተሠሩ፣ መርከበኞቻቸውም በባሕርና በውቅያኖስ ላይ በመጓዝ አንጋፋዎች ሆኑ። ሌሎችም ከተሞች በሐማትና አርቃ ተሠሩ። በ2345 ዓክልበ. ግ. በኤፍራጥስ ላይ የማሪ መጀመርያ ንጉሥ ጋንሱድ ይጠቀሳል፤ ይህም ከተማ ለማር-ቱ (ሶርያ) እና ለመስጴጦምያ የንግድ ማዕከል ሆነ። በስተ ደቡብ የሲዲም ሸለቆ (ሰዶም ወዘተ.) ምናልባት 2235 ዓክልበ. ተሰፈረ።
ከ2210 ዓክልበ. በኋላ ከግብጽ የመኮትኮቻ ጥቅም በከነዓን ይስፋፋ ጀመር። በዚህ ዘመን ደግሞ የላጋሽ ንጉሥ ሉማ ከ2200 እስከ 2195 ዓክልበ. ድረስ ማሪን ይዞ ነበር፣ በማረፉ ግን ማሪ ወዲያው እንደገና ነጻ ሆነ። እንዲሁም ከ2175 ዓክልበ. ጀምሮ ከመስጴጦምያ የማረሻ ጥቅም በከነዓን ይስፋፋ ጀመር።
በ2150 ዓክልበ. ግ. በኋላ ለትንሽ ጊዘ አስጊ ሁኔታ (ጦርነት ወይም ረሃብ) በከነዓን ስለ ደረሰ፣ አንዳንድ ብሔር ወደ ውጭ እንደ ፈለሰ ይመስላል። ከነዚህም መካከል የሲኒ እና የሰማሪዎን ነገዶች በኋላ በኩሽ መንግሥት እንደ ደረሱ በኢትዮጵያ መዝገቦች ይጻፋል።
በ2125 ዓክልበ. ግ. በስሜኑ በሶርያ ተዋዳዳሪ የኤብላና የማሪ ግዛቶች ይበረቱ ጀመር። ከዚህ ትንሽ በኋላ (2122 ዓክልበ.) የሱመር (አዳብ) ንጉሥ ሉጋል-አኔ-ሙንዱ በደቡብ ያለውን ምድር እስከ ዮርዳኖስ ወንዝ ድረስ ያዘ። በመጽሐፈ ኩፋሌ አቆጣጠር አብርሃምና ሣራ ወደ ከነዓን የፈለሱ በ2118 ዓክልበ. ሲሆን የሰናዖር ንጉሥ አምራፌልን ዘመን ያሳስባል። ያንጊዜ ኬብሮንና ደማስቆ ከተሞች፣ በኋላም ሐቲ አገር ወደ ስሜኑ በኬጥያውያን ተሠፈሩ። በ2115 ዓክልበ. ረሃብ በከነዓን ስለ ሆነ አብርሃምና ሣራ ወደ ግብጽ ወረዱ፤ እንዲሁም በ2110 ዓክልበ. የቅማንት አባት ከነዓናዊው አይነር ወደ ኩሽ እንደ ፈለሰ ይዘገባል። በ2108 ዓክልበ. ሰዶምና ሌሎቹ የሲዲም ከተሞች ከአምራፌል አገዛዝ አመጹ፣ በሚከተለውም አመት የአምራፌል ሃያላት መጥተው የአብርሃም ሥራዊት ግን አጠፋቸው። በዚህ ጊዜ በሱመር ታሪክ ሉጋል-አኔ-ሙንዱ ወድቆ የሱመር ላዕላይነት ለጊዜው ወደ ማሪ እንዳለፈ ይመስላል። የሰዶም ጥፋት በኩፋሌ አቆጣጠር በኋላ በ2092 ዓክልበ. ከእሳት ደረሰ። በ2080 ዓክልበ. ግድም ሳሌም (ኢየሩሳሌም) ተመሠረተ።
በ2074 ዓክልበ. (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) የአካድ ንጉሥ ታላቁ ሳርጎን ኤብላን አጠፋና በስሜኑ ሶርያን ያዘ። ከ፲ አመት በኋላ ሳርጎን ባረፈ ጊዜ ግን ሶርያ እንደገና ነጻ ሆነ፣ ያንጊዜ ወደ ግብጽ ተጽእኖ ተዛወረ። የሶርያና በተለይም የሊባኖስ ግንኙነት ከግብጽ ጋራ ምንጊዜም በመርከብ ይካሄድ ነበር።
በ2036 ዓክልበ. ደግሞ የሳርጎን ተከታይ ናራም-ሲን በሶርያና ሊባኖስ አካባቢ ዘመተ፤ እርሱም ከ፮ አመት በኋላ አርፎ አገሩ እንደገና ነጻ ሆነ። በአንድንድ ዜና መዋዕል ዘንድ ኢያሪኮ በዚህ ወቅት ያህል ተሰፈረ።
በ2021 ዓክልበ. የአካድ ንጉሥ ሻርካሊሻሪ እንደገና በአሞራውያን ላይ በሶርያ ዘመተ። በዚህም ወቅት ያህል ነባታያውያን ከእስማይል ልጆች በደቡባዊ በረሃ ማዶ ተመሠረቱ።
ከኩፋሌ አቆጣጠር ያዕቆብ ለዔሳው ስለ ረሃብ ምስር ወጡን የሼጠበት አመት 1991 ዓክልበ.፣ ይስሐቅም ወደ ጌራራ ፍልስጥኤማውያን ንጉሥ አቢሜሌክ የሄደበት አመት 1990 ዓክልበ. ሆነ።
በአንድ ግብጻዊ ጽሑፍ «የሲኑሄ ታሪክ» ዘንድ፣ የ1 ሰኑስረት አለቃ ሲኑሄ በ1972 ዓክልበ. አካባቢ በረጨኑ (ስሜን ከነዓን ወይም ሶርያ) ይዘመት ነበር። በኋላ በተከታዩ 2 አመነምሃት ዘመን በ1932-1930 ሥራዊቱ በሶርያና ሊባኖስ እንደ ዘመተ ይዘገባል። የብርጭቆ መሥራት ኢንዱስትሪ የተጀመረው በፊንቄ በዚህ ወቅት ያህል እንደ ነበረ ይመስላል።
በደቡቡ ግን በዚሁ ወቅት የያዕቆብ (እስራኤል) ሥራዊት ይበረታ ነበር። በ1928 ዓክልበ. የሴኬም ንጉሥ ኤሞርን አጠፉ፣ በ1923 ዓክልበ. አሞራውያን አሸነፉ፣ በ1909 ዓክልበ. የዔሳው ስራዊት (ኤዶምያስን) አሸነፉ።
አሞራውያንም በዚህ ሰዓት በመስጴጦምያ ውስጥ ይበዙ ጀመር። በ1899 ዓክልበ. ታላቁ ረሃብ በደረሰ ጊዜ፣ አሞራውያን የኢሲን መንግስት በሱመር መሠረቱ፣ የያዕቆብም ቤተሠብ ከከነዓን ወደ ጌሤም ወረዱ።
ዕብራውያን በጌሤም እየኖሩ የግብጽ ፈርዖን 3 ሰኑስረት በ1884 ዓክልበ. ምድያም፣ ሴኬምና ረጨኑ ወርሮ ያዘና የከነዓን ምድር ለጊዜው ወደ ግብጽ መንግሥት ተጨመረ። ይህም ሰኑስረት እስካረፈበት ጊዜ እስከ 1859 ዓክልበ. ድረስ ቆየ፣ ያንጊዜ ከነዓን እንደገና ከግብጽ ነጻ ሆነ።
ከሰኑስረት በኋላ፣ ከነዓን እንደገና ነጻ ከተማ አገሮች ሆነ። አሞራውያን አለቆች በመስጴጦምያ ጉዳይ ጥልቅ እያሉ፣ ዕብራውያን በጌሤም፣ የአሦርም ካሩም በሐቲ ነጋዴዎች የሆኑበት ወቅት ነበር።
በዚህ ዘመን ያሕል (ምናልባት ከ1800-1400 ዓክልበ. ግድም) በጌባል (ቢብሎስ) ከተማ እስካሁን ሊነበብ የማይቻለው የጌባል ጽሕፈት ከግብጽ ሃይሮግሊፎች እንደ ተለማ ይታስባል።
በጌሤም ዕብራውያን ከ1821 እስከ 1742 ዓክልበ. ድረስ የየራሳቸውን 14ኛው ሥርወ መንግሥት የነበራቸው ይመስላል። በ1808 ዓክልበ. ግን የግብጽ ፈርዖን ከከነዓን ንጉሥ መምካሮን ጋር ጦርነት ስላደረገ የግብጽ በሮች እንደ ተዘጉ በኩፋሌ ይዘገባል። ከከነአን ስለደረሱ ዕብራውያንም ከዚህ በኋላ በጥርጣሬ ይታዩ ጀመር። ከ1742 ዓክልበ. በኋላ በጌሤም የነበሩት ወደ ባርነት ተገደዱ።
ከዚያ በኋላ በሶርያ ከተማ ሐለብ ዙሪያ የያምኻድ መንግሥት ተነሣ። የያሚና ልጆች ወይም «ብኔ-ያሚና» (የቀኝ ልጆች) የተባለ ብሔር ከያምሓድ ቢደገፍም፣ የማሪ ነገሥታት ከ1720-1690 ዓክልበ. ይዘመቱባቸው ነበር።
ዕብራውያን ከግብጽ በጸአት አምልጠው በ1661 ዓክልበ. ግ. የግብጽ ሃይል እጅግ ደክሞ ወዲያው ሌሎች አሞራውያን «ሂክሶስ» ግብጽን ወርረው እንደ ገቡ ይመስላል። በኦሪት መሠረት፣ ከ፵ ዓመት በኋላ ዕብራውያን በሙሴ መሪነት ከዮርዳኖስ ምዕራብ የተገኙት አሞራውያን ነገሥታት ሴዎንንና ዐግን አሸነፉዋቸው፤ በኋላም በኢያሱ ወልደ ነዌ መሪነት ከዮርዳኖስ ምሥራቅ የነበሩትን ከነዓናውያን አሸነፉዋቸው። በያህዌ ትዕዛዝ ሀገሩ ለአብርሃምና ለአርፋክስድ ሰጥቶ ስለሆነና ስለከነዓናውያን አስቀያሚ መረንነት እንደ ነበር በኦሪትም ይገልጻል። ከነዓናውያን ግን በጥቂት ሥፍራዎች ቀሩ፣ እስራኤልም በበረታ ጊዜ ለዕብራውያን አገልጋዮች ሆኑ።
የዕብራውያን ወረራ በከነዓን በተለይ በመጽሐፈ ኢያሱ ወልደ ነዌ ይገለጻል። መጀመርያ ኢያሪኮንና ጋይን ያዙ፣ ከዚያም ገባዖን ተገዛላቸው። አምስት የአሞራውያን ነገሥታት፦ የኢየሩሳሌም ንጉስ አዶኒጼዴቅ፣ የኬብሮን ንጉሥ ሆሃም፣ የየርሙት ንጉሥ ጲርአም፣ የለኪሶ ንጉሥ ያፊዓ፣ የኦዶላም ንጉሥ ዳቤር ለመቃወም ተሰብስበው ኢያሱ አጠፋቸውና ደቡቡን ከነዓን ሁሉ ያዘ። ትልቅ ተዓምራት እንደ ተደረጉ ይጻፋል። ካሌብ ኬብሮን የተሰጠው ከጸአት 45 ዓመት በኋላ (ኢያሱ 14:10) ወይም በ1616 ዓክልበ. ነበር። ከዚያ የአሶር (ሐጾር) ንጉስ ኢያቢስና የማዶን ንጉሥ ዮባብ በስሜን ተቃወሙት፣ ኢያሱም አሸነፋቸውና ሐጾርን አቃጠለ። ከኢያሱ ዘመቻዎች በኋላ የከነዓን ሰዎች በአንዳንድ ቦታዎች በተለይ በፍልስጥኤምና በፊንቄ አካባቢ ቀሩ።
ወደ ስሜኑ በሶርያ የያምኻድ ንጉሥ እርካብቱም (1587-1575) ከ«ሃቢሩ ወገን አለቃ «ሰሙማ» ስምምነት እንዳደረገ ይዘገባል። ከዚህ ጀምሮ «ሃቢሩ / አፒሩ» የተባለው ወገን በከነዓን ምድር ሃይለኛ ወገን እንደ ነበሩ በብዙ መዝገቦችና ሰነዶች በእርግጥ ይታወቃል። ሆኖም የመጽሐፍ ቅዱስ ታማኝነት ለምዕራባውያንና ለአይሁዳውያን ሊቃውንት እጅግ ተከራካሪ በመሆኑ ምክንያት፣ ስለዚህ የ«ሃቢሩ» መታወቂያ ከዕብራውያን ጋር አንድ አይሆንም፣ ይህም እንግዲህ ከግድ አጋጣሚ መሆን አለበት የሚሉ ናቸው። በ1550 ዓክልበ. ግድም የሶርያ ሑራውያን ቲኩናኒ ከተማ ንጉሥ ቱኒፕ-ተሹፕ በሥራዊቱ የተገኙት ሃቢሩ ስሞች በቲኩናኒ ፕሪዝም ላይ ሲዘረዝር፣ ብዙዎቹ ሑርኛ፣ የተረፉትም ሴማዊ ስሞች ነበሩዋቸው።
በ62 ዓም ገደማ የተጻፈው የመጽሐፍ ቅዱስ ጥንታዊነት የተባለው መጽሐፍ ብቻ ከኢያሱ ዘመን ቀጥሎ ስለ ፈረዱት ቄኔዝና ዜቡል 82 ዓመታት ይዘርዝራሉ። በ1548 ዓክልበ. አዲሱ ግብጻዊ ፈርዖን 1 አሕሞስ ሂክሶስን አባርረው ሂክሶስ በደቡብ ሻሩሔንን ከስሜዖን ርስት ያዙ። አሕሞስ ከብቦት ከ6 ዓመት በኋላ ሻሩሔንን አጠፋ። በ1537 ዓክልበ. ደግሞ የአሕሞስ ባሕር ሃይል በጌባል፣ ፊንቄ አካባቢ እንደዘመቱ ይመስላል። በዚህም ዘመን የኬጥያውያን መንግሥት ከስሜን ወደ ሶርያ ገብተው በ1531 ዓክልበ. ሐለብን ይዘው የያምኻድን መንግሥት አስጨረሱ። በኋላ ፈርዖኑ 1 ቱትሞስ በ1513 ዓክልበ. ግድም በሶርያ ሑራውያን (ናሐሪን) ላይ እስከ ኤፍራጥስ ድረስ እንደ ዘመተ ይመስላል። ተከታዩም 2 ቱትሞስ ደግሞ (1500 ዓክልበ. ግድም) «ሻሱ» በተባለ ወገን ላይ በከነዓን ይዘምት ነበር። እነዚህም «ሻሱ» (ማለት «ዘላኖች») በግብጽ መዝገቦች ከ1500-1200 ዓክልበ. ያሕል ሲገኙ፣ «ሃቢሩ» ያልሆነ ሌላ የተለየ ወገን ናቸው፤ መታወቂያቸውም ተከራካሪ ሆኗል። ከኤዶምያስና ከዙሪያው እንደ ወጡ ቢመስልም፣ እኚህ «ሻሱ» በውነት የአይሁድ አባቶች እንደ ሆኑ የሚሉ አስተሳስቦች ይኖራሉ።
በ1506 ዓክልበ. ግድም የመስጴጦምያ (ዕብራይስት፦ አራም-ናሐራይም) ንጉሥ ኲሰርሰቴም ወርሮ እስራኤልን ገዛ። በዚሁ ዘመን ደቡብ መስጴጦምያ ወይም ባቢሎን ለካሣውያን ወገን እየወደቀ፣ በስሜኑ መስጴጦምያና ሶርያ ደግሞ ሑራውያን የተባሉት ነገዶች በሚታኒ ገዥነት ወደቁ፣ አገራቸውም በተጫማሪ «ናሓሪን» («ሁለቱ ወንዞች») ይባል ነበር። የሚታኒ መጀመርያ ንጉሥ ኪርታ ሲባል እርሱ ከሶርያ በላይ ምናልባት መላውን ከነዓን ያስተዳደር ነበር። ያም ሆነ ይህ ከ8 ዓመታት በኋላ (1497 ዓክልበ.) ጎቶንያል የናሓራይም ሥራዊት እንዳሸነፈና የእስራኤል ፈራጅ እንደ ሆነ በመጽሐፈ መሳፍንት እናንባለን። በ1473 ዓክልበ. ግድም በሶርያ «ሃቢሩ» ከሐለብ መስፍን ኢድሪሚ ጋር ተባብረው አላላኽን ለመያዝ እንደ ረዱት ይታወቃል።
ከነዓናውያን በባሕር ዳርና በመጊዶ አካባቢ ቀርተው ነበር (መሳፍንት 1:27)። በ1465 ዓክልበ፣ ፈርዖኑ 3 ቱትሞስ በባሕር ዳር ላይ ገስግሦ የመጊዶ እና የቃዴስ አሞራውያን ነገሥታትን በታላቁ መጊዶ ውግያ ድል አደረጋቸው። ሃቢሩ ፍላጻ ወርዋሪዎች በፈርዖኑ ሥራዊት እንደ ተገኙ ይዘገባል። በሚከተሉት አመታት እስከ 1437 ዓክልበ ያህል ድረስ የግብጽ ሥራዊት ሶርያን ከሚታኒ መንግሥት ያዙ። በደቡብም፣ በመሳፍንት መሠረት ሞአባውያን (ከአሞንና አማሌቅ ብሔሮች ተባብረው) በእስራኤላውያን ላይ ከ1457 እስከ 1439 ዓክልበ ድረስ ወይም ፈራጁ ናዖድ የሞአብን ንጉሥ ዔግሎምን እስካሸነፈው ድረስ ገዝተው ነበር። የ3 ቱትሞስ ተከታይ 2 አመንሆተፕ እንዲሁም እስከ 1426 ዓክልበ ድረስ በሚታኒ ላይ በሶርያ ዘምቶ፣ በዚያው ዓመት ስምምነት ተደረገና በታላቅ አገራት ግብጽ፣ ሚታኒ፣ ባቢሎንና ኬጥያውያን መካከል ዲፕሎማስያዊ ግንኙነቶች ተመሠረቱ።
ናዖድ ሞዓባውያንን ካሸነፈ በኋላ እስራኤላውያን ለ80 ዓመት ወይም 1439-1359 አክልበ. ድረስ ነጻ ነበሩ። በዚያ ዘመን ወደ መጨረሻ ሴመጋር 600 ፍልስጥኤማውያን በበሬ መውጊያ እንደ ገደላቸው በመሳፍንት 3:31 ይዘገባል፤ ስለዚያ ወቅት ከዚህ በላይ አይነግረንም። ከ1400 ዓክልበ. ገደማ ጀምሮ በሶርያ ባሕር ዳር ላይ የነበረው ትልቅ ከተማ ኡጋሪት ሰዎች ለሴማዊ ቋንቋቸው የራሳቸውን አልፋቤት ፈጠሩ፣ እስከ 1200 ዓክልበ. ድረስ ይጻፍ ነበር። ይህ የኡጋሪት አልፋቤት እንደ ኩኔይፎርም መሰለ፣ የፊደሎቹም በሁለት ቅደም ተከተሎች እንደ ግዕዝ (አ፣ በ፣ ገ፣ ደ) ወይም (ሀ፣ ለ፣ ሐ፣ መ) መሰሉ። (ሌላው ኩኔይፎርም ያልሆነ «ቅድመ-ከነዓናዊ» የተባለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት የተደረጀ ሲሆን ከ1200 ዓክልበ. በፊት ብዙ አልታየም፤ ይህ ግን ከ1050 ዓክልበ. ጀምሮ የፊንቄ አልፋቤት ስለ ወለደ በዚያ ለአውሮፓ ዘመናዊ አልፋቤቶች ሁሉ ወላጅ ሆነ።)
ከ1369 እስከ 1339 ዓክልበ. ድረስ ደግሞ በግብጽ የተገኙት የአማርና ደብዳቤዎች ዘመን ነው። ብዙዎቹ ደብዳቤዎቹ በአካድኛ (ኩኔይፎርም) ከከነዓን ገዦች ወደ ፈርዖኖች 3 አመንሆተፕና አኸናተን ተጽፈው፣ የሃቢሩ ወገን በከተሞቻቸው ላይ እንደ ታገሉ ይመስክራሉ። በስሜኑ፣ አንዳንድ ሃቢሩ ከአሞራውያን አለቆች አብዲ-አሺርታና ልጁ አዙሩ ጋር ተባብረው የሊባኖስን ጠረፍ ከኡጋሪት ወደ ደቡብ እስከ ሲዶና ድረስ እየቃሙ ነበር። ወደ ደቡብም፣ ሃቢሩ ወገኖች ከሴኬም ንጉስ ላባያ ጋር ተባብረው ለጊዜው ሐጾርን ይዘው ብዙ ከነዓናዊ ከተሞች ከነመጊዶና ኢየሩሳሌም ለፈርዖን እርዳታ ይለምኑ ነበር። ከዚህም ወቅት ጀምሮ «አሕላሙ» (የአራም ሕዝብ) በሶርያ ገብተው ብዙ ጊዜ ይጠቀሱ ጀመር። በ1359 ዓክልበ. መጽሐፈ መሳፍንት እንዳለን፣ የሐጾር ንጉሥ ያቢስ (ያቢን ወይም እብኒ) እና አለቃው ሲሰራ 900 ሠረገላዎችን ይዘው እስራኤልን አሸነፉ፣ ለሃያ ዓመት ገዙአቸው። በ1339 ዓክልበ. ነቢይቱ ዲቦራና ባራክም እንደገና ያቢስን ድል አደረጉት።
በዚህም «አማርና ደብዳቤዎች ዘመን» ኬጥያውያን እንደገና ወደ ደቡብ ገፍተው ከ1357 ዓም ጀምሮ ሚታኒ ይገዛላቸው ነበር። አሦራውያንም ያንጊዜ እንደገና ነጻ ሆነው ይበረቱ ጀመር፤ ከ1327 ዓክልበ. በኋላ ሚታኒ ለነርሱ ይወድቅ ጀመር። ተወዳዳሪ የግብጽና የኬጥያውያን ነገሥታት ብዙ ጊዜ በሶርያ ይዘመቱ ነበር፤ በመጨረሻ በትልቁ የቃዴስ ውግያ በ1282 ዓክልበ. ኬጥያውያን የፈርዖኑን 2 ራምሴስ ስራዊት ድል አደረጉ። በ1266 ዓክልበ. ራምሴስ ከኬጥያውያን መንግሥት ጋር ዘላቂ ስምምነት ተዋዋለ። ከ1299 እስከ 1292 ዓክልበ. ድረስ ግን ዕብራውያን ለምድያምና አማሌቅ ሰዎች ተገዝተው ሰብላቸውን እንደቀሙ በመሳፍንት እናብባለን። ከዚያ ጊዴዎን የተባለው ፈራጅ ምድያምን አሸንፎ ነገስታቸውን ዛብሄልንና ስልማናን ገደላቸው፤ እስከ 1252 ዓክልበ. ድረስ ፈራጅ ሆነ። የግብጽም ሰነዶች በዚሁ ዘመን ያህል አሸር የተባለውን ዕብራውያን ነገድ በዙሪያው ጠቅሰዋል።
ከጊዴዎን በኋላ በመሳፍንት ዘንድ አቢሜሌክ ለሦስት አመት (1252-1249 ዓክልበ.) በእስራኤል ላይ ንጉሥ ሆነ። የራሱ ከተማ ሴኬም ስለ አመጸበት አጠፋው። ከእርሱ ቀጥሎ ቶላ 1249-1226 ዓክልበ. ፈራጅ ሆነ ይለናል፤ ከዚያም ኢያዕር 1226-1204 ዓክልበ. ፈራጅ ሆነ። የኢያዕር ልጆቹ 30 ከተሞች በገለዓድ አካባቢ አስተዳደሩ ይለናል። በ1215 ዓክልበ. ግድም ግን የራምሴስ ተከታይ መርነፕታህ እንደ ዘገበ የእስራኤልን ስም በንቀት ሥፍራ ጠቅሶ «የእስራኤል ዘር ጠፍቷል» በማለት የመርነፕታህ ጽላት አስቀረጸ።
የመርነፕታህ ተከታይ 2 ሴቲ 1205 ዓክልበ. ግድም የመዳብ ማዕድንና የአረመኔ ጣኦት መቅደስ በኤዶምያስ አበጀ። ከ1204-1186 ዓክልበ. እስራኤላውያን በገለዓድ ሆነው ለአሞንና ለፍልስጥኤም ሰዎች ተገዙ። የአሞን ንጉሥ ስም አይሰጠም፤ በዚህ ዘመን በግብጽ ላይ ንግሥት ትዎስረት እያለች በአንዱ ፓፒሩስ ሰነድ ዘንድ «የርሱ» ወይም «ሱ» የተባለ አለቃ መላውን ከነዓን ይገዛ ነበር። በዚህም ጊዜ «የባሕር ሕዝቦች» የተባሉት ወገኖች አናቶሊያን እስከ ስሜን ሶርያ ድረስ ወርረው የኬጥያውያን መንግሥት እንዳጠፉ ይታስባል፣ በሦስት ራምሴስ ዘመን በግብጽ ላይ ጥቃት አደረጉ፣ በከነዓንና በፍልስጥኤም ደግሞ እንደ ሰፈሩ ይታስባል።
በ1186 ዓክልበ. ዮፍታሔ የአሞንን ንጉሥ አሸነፈ፣ ነገደ ኤፍሬምንም አሸነፈ፣ በገለዓድ (እስራኤል) እስከ 1180 ዓክልበ. ፈረደ፣ ከዚያም ኢብጻን 1180-1173 ዓክልበ.፣ ኤሎም 1173-1163 ዓክልበ.፣ ዓብዶን 1163-1155 ዓክልበ በዕብራውያን ላይ ፈረዱ። ግብጽም እስከ 1155 ዓክልበ ድረስ ያሕል ኢዮጴን በፍልስጥኤም ያስተዳድር ነበር። በ1155 ዓክልበ. ግን ፍልስጥኤም በርቶ እስራኤልንም ይገዛ ጀመር።
በ1135 ዓክልበ. በፍልስጥኤማውያን ሥር እየቆዩ ሶምሶን የእስራኤላውያን አለቃ ሆነ። ከ1122 ዓክልበ. ጀምሮ የአሦር መንግሥት በአራም ላይ በሶርያም እስከ ሊባኖስ ድረስ ይዘምቱ ጀመር። በ1115 ዓክልበ. ኤሊ የእስራኤል ፈራጅ ሆነ። በ1076 ዓክልበ. ፍልስጥኤማውያን ታቦትን ማረኩ፤ በሚከተለው አመት ግን ሳሙኤል አስመለሰው። በ1055 ዓክልበ. ሳሙኤል ሳኦል የእስራኤል ንጉሥ እንዲሆን አደረገ።
የውጭ ጉዳይ መስሪያ ቤቱ ቃል አቀባይ ሞርጋን ኦርታጉስ ዛሬ በገለጹት መሰረት ፓምፔዮ “የኢራን እስላማዊ ሪፑብሊክ ከቅርብ ጊዚያት ወዲህ ስለምትወስዳቸው የዛቻ እርምጃዎችና ስለምትሰጣቸው መግለጫዎች” ለመነጋገር ከአውሮፓ አጋሮች ጋር በብራሰልስ ይገናኛሉ።
የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ “ከወጋኞቻቸንና ከአጋሮቻችን ሃገሮች ጋር በቅርብ መስራቱንና በመካለኛው ምሥራቅ እንዲሁም በዓለም ዙርያ የጋር ጥቅማችን መጠበቁን ለማረጋገጥ መስራትን ይቀጣሉ” ሲሉ ቃል-አቀባይዋ ገልጸዋል።
ራሄል ምርቕቲ ሲቪል ኢንጂነሪንግ እያ ነይራ። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ውዒላ እትኣትወሉ ስራሕ ረኺባ ነይራ። ሓደ መዓልቲ ናብ ስራሓ ኣብ እትወጸሉ ሰዓት ኣብ ዝተሳፈረትሉ ታክሲ ውሽጢ ሓደ ወዲ ትፋለጥ።
ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ መስከረም ግና እቲ ኣፍቃሪኣ ቀቲሉዋ። ከድር ዝበሃል መንእሰይ ንፖሊስ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡እቲ ቅትለት ኮነ ኢሉ ሓሲቡ ከም ዘይፈጸሞ እዩ ተኻቲዑ።
ተኻርያ ካብ እትነብረሉ መንበሪ ገዝኣ፡ 'ጸበል ክንሕጸብ' ኢሉ እዩ ናብ ገዝኡ ወሲዱዋ። ራሄል እቲ ኩነታት ደስ ኣይበላን ነይሩ። ፍርቂ ለይቲ ሓቢሮም ደቂሶም እንተከዉ ዓው ኢላ ትበኪ።
ከም ጸብጻብ ኮሚሽን ፖሊስ ኣዲስ አበባ፡ ካብ ዝሓለፈ ወርሒ ሓምለ ጀሚሩ ክሳብ ወርሒ መጋቢት ኣብ ዘለዉ 9 ወርሕታት ከባቢ 13 ደቂ ኣንስትዮ እየን ብኸምዚ መንገዲ ህይወተን ስኢነን።
"ንርእሳ ከይትኣምን፥ ክትጠራጠርን ክትፈርሕን ትግበር። ምስተመራዕው ወይከኣ ፍቕራዊ ርክብ ምስጀመሩ እቲ ወዲ ቀልጢፉ እታ ኣፍቃሪቱ ካብ ስድራኣን ኣዕርኽታን ክትፈላለ እዩ ዝገብር። ብሕታዊነት ክስመዓ ድማ ይገብር" ትብል።
"ካብቲ ማሕበረሰብ ክትግለል ምስ ገበረ፡ ኣብ ጎና ዘሎ ሰብ ንሱ ጥራሕ ከም ዝኾነ ክትኣምን ብምግባር ስነ-ኣእምሮኣዊ መጥቃዕቲ ይፍጽመላ" ብምባል፡ ነቲ ዝበጽሓ ጥቕዓት ደፊራ ከም ዘይትዛረበሉ ተረድእ።
ነዚ ድማ ዝፈላለዩ ምኽንያታት ተቐምጥ። "መቐላ ንብረት፡ ናይ ቆልዑ ክፍሊት ትምህርቲ፡ ባህልን እምነትን ዝኣመሰሉ ጉዳያት ካብቲ ዝበጽሓ ጉድኣት ቀልጢፋ ከይትወጽእ ይገብራ" እያ ትብል።
ስራሕ ዘለዋ ሰበይቲ'ኳ እንተወሲድና ትብል እዛ በዓልቲ ሞያ፡ እቲ ትረኽቦ ኣታዊኣ ወጻእታት ገዛ ስለእትሽፍነሉ ገንዘብ ናይ ምዕቛር ዕድላ ዝተሓተ ምዃኑ ወሲኻ ትሕብር።
ንኡሳት ኣብ ውሽጢ ሓያል ፍቕሪ እንትወድቃ፡ ዘለዋሉ ቦታን ምስ መን ከም ዝኾናን ከይተረፈ ከፍልጣ ይደልያ። እዚ ውዒሉ ሓዲሩ ጥቕዓት ንክፍጸመን ኣጋጣሚ ዝኸፍት'ዩ ዝብል እምነት ኣለዋ።
ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ኣፍቃሪኣ ክሳብ ታክሲ ምስ ኣፋነዋ፡ ኣብ ገዛ ምስ በጽሐት ኣየፍለጥክንን ተባሂላ ምፍርረሓት እንተበጺሕዋ "ናይ መጀመርታ መጥቃዕቲ እዩ" ዝብል እምነት ኣለዋ።
"ጥቕዓት ዝጅምር ብምፍርራሕ እዩ" እትብል ወ/ሮ ዛህራ፡ "እዚ እንተዘይገይርኪ ክቐትለኪ እየ"፣ "ክሓርደኪ እየ" 'ጓልኪ ኣይትረኽብያን" ወዘተ ዝብሉ ቃላት ኣብ ልዕሊ'ታ ጓል ኣንስተይቲ ከቢድ ናይ ስነ ኣእምሮ ጸቕጢ ይፈጥር - ትብል።
መብዛሕተኦም ጥቕዓት ፈጸምቲ ኣብ ኢድ ጥቕዓት ፈጻሚ ኣቦ ዝዓበዩ እዮም- ትብል ወ/ሮ ዛህራ። ከምዚ ዓይነት ቆልዑ ጥቕዓት ምፍጻም ጌጋ ምዃኑ ብዝፈላለዩ መራሕቲ ሃይማኖት ኮነ ዓበይቲ ዓዲ እናተሓበሮም እንድሕር ዘይባጽሑ ከምኡ ምግባሮም ይቕጽልሉ እያ ትብል።
"ወዲ ተባዕታይ ክዓብይ ከሎ ካብ ቁልዕነቱ ጀሚሩ ንመሰሉ ጠጠው ክብል፡ ንባዕሉ ክሕሉን ከኽብርን፤ ጉልበት ዘድልዮም ውድድራት እናተሳተፈ ይዓቢ" እትብል እታ በዓልቲ ሞያ፡ ብኣንጻሩ ግን እታ ጓል ኣንስተይቲ ሓብሓቢት ቆልዑ ኮይና ክትዓቢ ከም ዝግብር ትሕብር።
ሓደ ጥቕዓት ፈጻሚ ስብኣይ፡ ንስድራ እታ በዓልቲ ገዝኡ ሕያዋይ መሲሉ ክረአ ይኽእል እሞ፡ በዓልቲ ገዝኡ ጥቕዓት እንትበጽሓ ዝኣምና የለን ዝብል ስግኣት'ውን ኣለዋ።
ዲፕሎማን ዲግርን ሒዛ ክንሳ ኣብ ጎደናታት መቐለ፡ ቆሎን ፉልን እትሸይጥ ገዲም ተጋዳሊት ብርሃ ኣጽበሃ፡ ኣብ ሕሱም ድኽነት ንዝርከባ ተጋደልቲ ህወሓት ንምሕጋዝ፡ ማሕበር ኣጣይሻ። እንተኾነ ምጥያሽ እዛ ማሕበር ስዒቡ፡ ብገለ ሰብ መዚ ህወሓት ንፀለመ፡ ማእሰርትን ካብ ስራሕ ምብራርን ከምዘቃልዓ ትዛረብ። ብኸመይ ግን ከምኡ ኮይኑ?
ተለይተው የቀረበ ቻይና ጓንግዶንግ የ LED ግድግዳ መሸፈኛ መብራቶች LWW-8 LED flood flood አምራቾች እና እዚህ የተዘረዘሩት ከካርናር ብርሃን ጋር ነው.
ZhongShan የ LED ግድግዳ መሸፈኛ መብራቶች LWW-8 LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
GuangDong የ LED ግድግዳ መሸፈኛ መብራቶች LWW-8 LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጉሽንግተን ከተማ የ LED ግድግዳ መሸፈኛ መብራቶች LWW-8 LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ZhongShan LED የተቀበረ ብርሃን 36W የቀብር መብራቶች ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
GuangDong LED የተቀበረ ብርሃን 36W የቀብር መብራቶች ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጉሽንግተን ከተማ LED የተቀበረ ብርሃን 36W የቀብር መብራቶች ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ወለንታውያን መንእሰያት ከተማታት ዓዲ ቐይሕን ሰንዓፈን ሕማም ቫይረስ ኮሮና ንምክልኻልን ካብ ኢድ ናብ ኣፍ ንዝኾኑ ወገናቶም ኣብምሕጋዝን ዓቢ ኣበርክቶ ይገብሩ ከምዘለዉ ድምጺ ኣሜሪካ ብስልኪ ዘዘራረቦም ኣባላት ተዛሪቦም።
እቶም ወለንታውያን ካብ ሰብ ጸጋን ትካላትን ነበርቲ ናይ’ተን ከተማታትን ዝረኸብዎ ሓገዝ ንበተኻት ስድራ-ቤታትን ውልቀሰባትን ናይ መግብን ጽሬትን ሃለኽቲ ነገራት ድጋፍ ገይሮም።
ሽንኩርቱን ቲማቲሙን አድቅቆ መክተፍ። በጎድጋዳ ሳህን ላይ መጨመርና ዘይቱን ፣ጨው፣ቁንዶ በርበሬ፣ቅመም አንድ ላይ አድርጎ ቃሪያውን ከፍቶ ፍሬውን አውጥቶ መሙላት እና ከእንጀራ ጋር ማቅረብ።
"በኢትዮጵያ የሀገረ-መንግስት ግንባታ የታሪክ ዳራ፡ በእኩልነት ላይ የተመሠረተች ሀገር ለመፍጠር የተደረጉሙከራዎች፣ ያጋጠሙን የታሪክ ፈተናዎችና ያመለጡን ዕድሎች በብሔራዊ መግባባት መነፅር ሲታይ"
አብዛኛዎቹ የሀገራችን የታሪክ ምሁራን የኢትዮጵያ ታሪክ ከክርስቶስ ልደት በፊት፤ በአስረኛው ምዕተ ዓመት የንግስት ሳባና የንጉስ ሰለሞን ግንኙነት በሚባለው ጊዜ ይጀምራል ይላሉ፡፡
የዛሬይቱ ሰፊዋ ኢትዮጵያ እንደ ሕብረ ብሔራዊ የነገስታት መንግስት (multi-ethnic empire state) የተፈጠረችው በ2ኛው የ19ኛው ክፍለ ዘመን ግማሽ፤ የዘመነ መሳፍንት ከሚባለው ዘመን በኋላ ስለሆነና ዛሬም በጣም ሰፊ ቀውስ ውስጥ የከተተን ታሪካዊ ዳራም ከዚሁ ጊዜ ጀምሮ ስለሆነ፤ ጽሑፌም ከዘመናዊ ኢትዮጵያ መፈጠር ጋር በተከሰቱ ችግሮች ላይ ያተኩራል፡፡
የዘመነ መሳፍንትን ክስተት በመለወጥ የተጀመረው የዛሬዋን ሰሜናዊ ኢትዮጵያን አንድ የማድረግ ሕልም፤ በግማሽ ምዕተ ዓመት ውስጥ ከሦስት እጥፍ በላይ የሰፋች ኢትዮጵያን መፍጠር ችሏል፡፡ ይህ የታሪክ ክስተት የሦስት ምኞቶች ዉጤት ነበር፡፡ እነዚህም፡-
ቴዎድሮስ ሕልሞቻቸውን ለማሳካት ጠንካራና ሰፊ ሠራዊት ማደራጀት ነበረባቸው:: ለዚህም ሰፊ መሬት የያዙትን ቄሶች መሬት መቀማትና ዘመናዊ መሳሪያን ከክርስቲያን አውሮፓ ለማግኘት ጥረት ማድረግ ነበር፤ የአውሮፓ መሪዎችን ማሳመን ሲያቅታቸው ደግሞ፤ ሙያው የሌላቸው አውሮፓዊያንን ሳይቀር በቤተ መንግስታቸው ሰብስበው ከባድ የጦር መሳሪያ ውለዱ እስከ ማለት ደርሰዋል፡፡ ይህም ምኞታቸዉ ይሳካ ዘንድ በነበራቸዉ የጦር መሣሪያ የአካባቢ ገዥዎችንም ለማንበርከክ ተንቀሳቅሰዋል፡፡
ቄሶችን ለመግፋት ያደረጉት ሙከራ "እግዚአብሔርን የካዱ ንጉሥ" ተብሎ ተሰባከባቸዉ፡፡ የአውሮፓዊያንን ዘመናዊ መሳሪያ ለማግኘት ገደብ ያለፈ ጉጉታቸው ከእንግሊዞች ጋር ያለ ጊዜ አላተማቸው:: የየአካባቢውን ገዥዎች በጉልበት ለማንበርከክ እጅና አንገት በመቁረጥ የገፉበት ሙከራ ከእንግሊዞች ጋር ለመዋጋት የቁርጥ ቀን ሲመጣ፤ የትግራይ፣ የወሎ፤ የጎጃም፣ የሸዋ፣ የጎንደር ገዥዎች ሁሉም በሚባልበት ደረጃ ካዷቸው፡፡
በአጭሩ የየአካባቢዉ ገዥዎች በእንግሊዞች እጅ መሞታቸውን ሲሰሙ ከማዘን ይልቅ፤ ተገላገልን ያሉ ይመስላል፡፡ ለዚህም ይመስለኛል፤ዕውቁ የታሪክ ምሑር ፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ፤ የቴዎድሮስን ሚና በተሻለ የታሪክ ሚዛን ላይ ለማስቀመጥ ሲሞክር፤ “የተወናበዱ የለዉጥ ነቢይ” (confused prophet of change) ያላቸዉ፡፡ በዚህ የቴዎድሮስ የታሪክ ሚና ላይ ብዙ ሰው ልብ የማያደርገውን የታሪክ ማስታወሻ አስቀምጬ ልለፍ፡፡ ይኸውም ቴዎድሮስ በጊዜው ለነበሩ የአውሮፓ ኃያላን መንግስታት በፃፉት ደብዳቤ ውስጥ፤ “አባቶቼ በሰሩት ኃጥአት ምክንያት እግዚአብሔር “ጋሎችን” በሀገሬ ላይ ለቆ፤ እነሱ ጌቶች ሆነው፤ እኛ የእስራኤል ልጆች የነሱ አሽከሮች ሆነን እንኖር ነበር፡፡ አሁን እግዚአብሔር ከትቢያ አንስቶኝ የኢትዮጵያ ንጉስ አድርጎኛል፡፡ እናንተ ከረዳችሁኝ በጋራ እየሩሳሌምንም ነፃ ልናወጣ እንችላለን” ማለታቸዉ ነዉ፡፡ (ትርጉም የኔ ነው)፡፡
እዚህ ላይ ሁለት ነገሮችን ልብ በሉ:: “ጋሎቹ” የሚባሉት በዘመነ መሳፍንት የጎንደርን ቤተ መንግስት በበላይነት ሲቆጣጠሩ የነበሩ የየጁ ኦሮሞዎች መሆናቸውና እየሩሳሌም በጊዜው በእስላሞች እጅ የነበረች መሆንዋን ነው:: ከዚህ አንጻር ማስታወስ የሚያስፈልገው ትልቁ ጉዳይ፤ አፄ ቴዎድሮስ የብሔረሰብ (የዘር) ፖለቲካን በግልፅ የተናገሩ የመጀመሪያዉ የኢትዮጵያ መሪ መሆናቸው ነው፡፡ ከቴዎድሮስ ሞት በኋላ ለሦስት ዓመታት በተክለጊዮርግስና ካሣ (አማቾች የነበሩ ይመስለኛል) ከተካሄደው የሥልጣን ትግል በኋላ፤ በአሸናፊነት የወጡት አፄ ዮሐንስ (ካሣ ምርጫ) ነበሩ፡፡ አፄ ዮሐንስ ከሀገር ውስጥ ከወሎ፣ ከጎጃም፣ ከጎንደር፣ ከሸዋ ገዥዎች ጋር እየተጋጩ፤ ከውጭ ደግሞ ከጣሊያኖች፣ ከግብፆችና ከሱዳን መሐዲስቶች ጋር ሲዋጉ በመጨረሻ በመሐድስቶች እጅ ወድቋዋል፡፡ በአጭሩ ዮሐንስ ለትግራይ ልሂቃን #የኢትዮጵያ ማዕከል ነበርን፤ የአክሱም ሐቀኛ ወራሾች እኛ ነን; የሚለውን የፖለቲካ ስሜት መፍጠር ቢችሉም፤ በኢትዮጵያ የሀገረ-መንግስት ግንባታ ታሪክ ውስጥ የተለየ ሚና መጫወት አልቻሉም፡፡
በማያሻማ ቋንቋ :- የዛሬዋ ኢትዮጵያ በዋናነት የተፈጠረችውና የዛሬው የታሪክ ጣጣችንም በዋናነት የተፈጠረው በአፄ ምኒልክ ነው፡፡ ምኒልክ ንጉሰ ነገስት፣ ዮሐንስን የሱዳን መሐድስቶች እስኪገድሉላቸው ድረስ ከአውሮፓ መንግስታት በተለይም፤ ከጣሊያን በገፍ ባገኙት የጦር መሳሪያ እነ ራስ ጎበና የመሳሰሉ የኦሮሞ የጦር መሪዎችን በመጠቀም በጊዜው ጠንካራ የሚባል ግዙፍ ሠራዊት መገንባት ችለዋል፡፡ ይህን ግዙፍ ሠራዊት ከዮሐንስ ጋር በመዋጋት ከማድከም ይልቅ፡- በአንድ በኩል ዮሐንስን እየገበሩ፤ በሌላ በኩል ደግሞ ያኔ የነበረችውን ኢትዮጵያ ሦስት እጅ እጥፍ የሆነ ሰፊ ግዛት መፍጠር ችለዋል፡፡ በዚህም መጀመሪያ ሳይጠቀለሉ የቀሩትን የሸዋ ኦሮሞዎችን ጠቅልለው ያዙ፡፡
እ.ኤ.አ በ1876 ጉራጌን ብዙ ሕይወት ከጠየቀ ጦርነት በኋላ አስገበሩ፡፡ ብዙ ዝርዝር ውስጥ ሳይገባ የምኒልክን የመስፋፋት ጦርነቶች እንደሚከተለው ማጠቃለል ይቻላል፡፡ይኸውም ምኒልክና ጀኔራሎቹ ብዙ የግዛት መስፋፋት ጦርነቶችን ቢዋጉም ሦስቱ ወሳኝ ጦርነቶች ነበሩ፡፡ አንደኛው በምዕራብ በኩል በእማባቦ (ዛሬ ሆሮ ጉዱሩ በሚባለው) በጎበና መሪነት እ.ኤ.አ በ1882 የተዋጉት ጦርነት ነበር፡፡ ይህ ጦርነት ኦሮሞን ጨምሮ የምዕራብ ኢትዮጵያ ሕዝቦችን ዕድልና የጎጃም መሪዎች ከሸዋ ጋር የነበራቸውን ፉክክር ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ የወሰነና የሸዋንም የበላይነት ያረጋገጠ ነበር፡፡ ሌላው የምኒልክ ጦርነት በአርሲ ላይ እ.ኤ.አ በ1886 የተደመደመዉ ነው:: አርሲዎች ከሌሎች የኦሮሞ አካባቢዎች በተለየ መንገድ ለአምስት ዓመታት በጀግንነት ተዋግተዋል፡፡ በመጨረሻም፤ በራሳቸው በምኒልክ በተመራ ጦር የአውሮፓ መሳሪያ በፈጠረው ልዩነት ሊሸንፉ ችለዋል፡፡ ተመሳሳይ የመከላከል ጦርነት እንዳይገጥማቸው ይመስላል፤ ምኒልክ፡- ዛሬ አለ፤ የለም የሚባለውን የአኖሌ ዓይነት የጭካኔ በትር በአርሲዎች ላይ ያሳረፉት፡፡ እዚህ ላይ ዛሬ እየተነጋገርንበት ላለው የብሔራዊ መግባባት ስኬት፤ ድርጊቱ አልተፈጸመም ከሚለው አጉል ክርክር ወጥተን፣ የትናንትናውን የታሪክ ቁስላችንን በሚያክም መልኩ እንድናስተካክል መምከርን እወዳለሁ፡፡
ሦስተኛው የምኒልክ ትልቁ ጦርነት አሁንም በእሳቸው የተመራውና እ.ኤ.አ በ1887 የተካሄደው የጨለንቆ ጦርነት ነበር፡፡ የዚህ ጦርነት ውጤት በጊዜው የሀብታሟ የሐረር ከተማ መንግስት (the Harari city-state) ጨምሮ ምስራቅ ኢትዮጵያ ያለ ደረሰኝ ምኒልክ እጅ የገባበት ሁኔታን ፈጥሯል፡፡ ከዚህም በኋላ ከፋን፣ ወላይታን፣ ወዘተ ለመያዝ ብዙ ደም የፈሰሰባቸው ጦርነቶች ነበሩ፡፡ እንደሚባለው፤ በእንግሊዝ ተስፋፊዎችና በምኒልክ ኢትዮጵያ መካከል የመምረጥ ዕድል የገጠማቸው የቦረና ኦሮሞዎች "ማንን ትመርጣላችሁ?" ሲባሉ፤ የፊታወራሪ ኃብተጊዮርግስ ፊትን አይተው፤ "የእኛኑ ፊት የሚመስለው ይሻላል" ብለው በሬፍረንደም እየሰፋ በመጣው የኢትዮጵያ መንግስታዊ ግዛት ውስጥ የተቀላቀሉበት ሁኔታም እንዳለ ይነገራል፡፡ እ.ኤ.አ በ1889 አፄ ዮሐንስ በመሐድስቶች ሲገደሉ፤ ኦሮሞን ጨምሮ አብዛኛው ደቡብን የተቆጣጠሩት ምኒልክ፤ ለሰሜኑ ወንድም መሪዎች ፈረንጆች እንደሚሉት “ካሮትና ዱላን” ማስመረጥ ብቻ በቂ ነበር፡፡ የሰሜኑ መሪዎች ምርጫም በማያሻማ መንገድ ካሮት ነበር፡፡ ስለ ካሮቱም በግልፅ ቋንቋ ለማስቀመጥ፤ የኦሮሞ አካባቢዎችን ጨምሮ በደቡብ የተገኘው እጅግ በጣም ሰፊ ግዛት ዉስጥ በታናሽ ወንድምነት ሹመቶችን መቀራመት ነበር፡፡
ከብሔራዊ መግባባታችን ውይይት አንፃር፤ በምኒልክ ከተፈጠረው ሰፊ አፄያዊ ግዛት ጋር የተፈጠሩ ችግሮችን ወደ ማንሳቱ ልለፍ፡፡ አንደኛው ችግር፤ እላይ እንዳነሳሁት፤ በጉልበት የግዛት ፈጠራ ላይ አኖሌን የመሳሰሉ የታሪክ ጠባሳዎች መፈጠራቸው፤ ሁለተኛውና ዋናው ነገር ግን ከማቅናቱ ጋር የተፈጠረው የፖለቲካል ኤኮኖሚው ነው፡፡ ይህም በነፍጥ ላይ የተመሰረተዉ የፖለቲካ ኤኮኖሚ ዛሬም እያወዛገበን ያለው የነፍጠኛ ሥርአት በሚባለው ላይ የተመሰረተዉ ነዉ፡፡ ለማቅናት የተሰማራው የፊውዳሉ ሥርአት ሰራዊት የገባር ሕዝቦችን ነፃነት ቀምቷል፡፡ መሬታቸዉን ዘርፏል፡፡ ሕዝቦችን በገዛ መሬታቸው ላይ ጭሰኛና አሽከር አድርጓል፡፡ ቋንቋቸውን አፍኖ “በስማ በለው” ገዝቷቸዋል፡፡ በአጭሩ እጅግ በጣም ዘግናኝና ጨካኝ የሆነ የፖለቲካ ሥርአት ጭኖባቸዋል:: አንዳንዱ ነፍጠኛ በሃያ ሺዎች የሚቆጠር ጋሻ መሬትም ነበረው፡፡---
አሁን እየገጠመን ያለውን የታሪክ ፈተናን ለማለፍ፤ ጨክነን በቁርጠኝነት ብሔራዊ መግባባት ውስጥ መግባት ወይም ኢትዮጵያን እንደ ሀገረ-መንግስት የምታበቃበት፣ የሚጨምር ቀውስ ውስጥ መግባት ይመስለኛል፡፡ እዚህ ላይ የሌሎች ሀገሮችን ፖለቲካ በድህረ ቅኝ ግዛት ዘመን ብቻ እንኳን በመቃኘት ብጀምር፤ ችግሮቻቸውን ለመፍታት በቁርጠኝነት የሰሩት ተሳክቶላቸዋል፡፡ ያንን ያልቻሉት ወይ ፈርሰዋል ወይም አሁንም በቀውስ ውስጥ እየዳከሩ ነዉ:: ቅኝታችንን በላቲን አሜሪካ ብንጀምር፤ አነ አርጀንቲና፣ ቺሊ፣ ፔሩ፣ ኒካራጉዋ፣ ኮሎምቢያ የመሳሰሉት ቀውስ ደርሶባቸው፣ በተለያየ ደረጃ ፖለቲካቸውን ማስተካከል የቻሉ አገራት ናቸው፡፡
ከ60 ዓመታት በላይ ለልዕለ ኃያሏ አሜሪካ ሳትበገር፣ከአሜሪካ አፍንጫ ሥር የኖረችው አስደናቂዋ ሶሻሊስት ኩባና በአሜሪካ ጣልቃ ገብነት ምክንያት አሁን በሁለት ፕሬዚዳንቶች የምትገዛዋ ሶሻሊስት ቬኔዙዌላም በዚሁ ክፍለ ዓለም ይገኛሉ፡፡ በአውሮፓ ፖርቹጋል፣ ስፓኝ፣ ግሪክ፣ ፖለቲካቸዉን ማስተካከል ችለዋል፡፡ ዩጎዝላቪያ ውድ ዋጋ ብትከፍልም ከመፍረሰ አልደነችም፡፡ ሶቭየት ህብረትና (ግማሽ አውሮፓ ነች) ቼኮዚላቫኪያ በሰላማዊ መንገድ ፈርሰዋል:: በኤሽያ፤ ኔፓል የፖለቲካ ችግሯን በብሔራዊ መግባባት ስትፈታ፤ ፓኪስታን፤ ቬየትናም፤ አሁንም ካምቦዲያና ላኦስ ደግሞ ችግሮቻቸውን በጦርነት ፈትተዋል፤ አፍጋኒስታን፣ ኢራቅ፣ ሶሪያና የመን አሁንም በቀውስ እየተናጡ ነው፡፡
ወደ አፍሪካችን ስንመጣ፡ ደቡብ አፍሪካና ጋና ከመሳሰሉት በስተቀር አብዛኛዎቹ በይስሙላ ምርጫ ላይ የተመሠረቱ አምባገነን መንግስታት ሲሆኑ፤ የአፍሪካ ሕብረትም የዲክታተሮች ማህበር (trade union of dictators) ከመሆን አላለፈም (በኢህአዴግ ጊዜ የተከሰስኩበት አንዱ ወንጀሌ፣ "የአፍሪካ መሪዎችን ተሳደብክ" የሚል ነበር)፡፡ ሱማሊያና ሊቢያ፤ ፈረንጆች የወደቁ መንግስታት (failed states) የሚሉት ሲሆኑ፤ ሩዋንዳ ጊዜውን ጠብቆ የሚፈነዳ ሌላ ቦንብ የምትጠብቅ ይመስለኛል፡፡
በዚህ የአፍሪካ ፖለቲካ ምስቅልቅል ጉዞ ውስጥ አንዱ የሚገርመኝ፣ ላለፉት 60 ዓመታት ፖለቲካቸውን ማስተካከል አቅቷቸው በቀውስ ሲናጡ የኖሩ ሁለት ሀገሮች፤ በተፈጥሮ ፀጋ እጅግ ሀብታሟ የኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፐቢሊክና የሦስት ሺህ ዓመታት ዕድሜ አለኝ የምትለዋ ድሃዋ ኢትዮጵያ መሆናቸው ነው፡፡
ከንጉሱ ዘመን ጀምሮ ይህንኑ የሀገራችንን የፖለቲካ እንቆቅልሾች የተከታተለ፣ ያጠና፣ ያስተማረና ብዙ ጽሑፎችን ያቀረበ ጆን ማርካከስ የሚባል፣ የታሪክና ፖለቲካ ሳይንስ ፕሮፌሰር፤ “Ethiopia: The Last Two Frontiers” (የኢትዮጵያ የመጨረሻዎቹ ሁለት ድንበሮች) የሚል መጽሐፍ አሳትሟል፡፡ ደራሲው ምሳ ጋብዞኝ መፅሐፉን #ለዶ/ር ዐቢይ ስጥልኝ; ብሎኝ፤ እሳቸውን ማግኘት ለሚችል የኦፒዲኦ ባለሥልጣን ልኬላቸው እንደነበርም አስታውሳለሁ፡፡ ዶ/ር ዐቢይ መጽሐፉን ያንብቡት አያንብቡት ባላውቅም፡፡
መፅሐፉ በአጭሩ፤ የኢትዮጵያ መሪዎች የሀገረ-መንግስት ግንባታ፤ የንጉሶቹ ሞዴል (the Imperial model) የደርግ የሶሻሊስት ሞዴልና የኢህአዴጉ ፌዴራሊስት ሞዴል በሙሉ ከሽፈዋል ይላል፡፡
የከሸፉበትም ዋናዉ ምክንያት፤ የባለ ጊዜ ገዥዎችን ሥልጣን ለማሳካት የተገፋበት መንገድ፣ የኢትዮጵያ ሕዝቦችን እኩልነት ያላጎናፀፈና የልማት ጥማታቸውንም ያላረካ በመሆኑ ነው ይላል፡፡ ይህ የፈረንጅ ምሁር እንዳለው፤ ፖለቲካችንን ማሰልጠን ባለመቻላችን ሚሊዮኖች ሕይወታቸውን አጥተዋል፤ ሚሊዮኖች ከቀዬአቸው ተፈናቅለዋል፤ ሚሊዮኖችም ተሰደዋል፡፡
እኔም ከላይ ባነሳሁት ከዚሁ ምሑር ዕይታ ተነስቼ፣ ሀገራችን ስለገባችበት የፖለቲካ ቅርቃርና በብሔራዊ መግባባት አንፃር፣ ከቅርቃሩ ለማውጣት በሌኒን ቋንቋ ምን መደረግ አለበት? (What is to Be Done?) የሚለውን መሠረታዊ ጥያቄ፣ የሀገራችን ፖለቲካ እስከገባኝ ድረስ ልመልስ፡፡
1. መሠረታዊ ችግራችን፣ በታሪክ አጋጣሚ ሥልጣን ላይ የወጡ መሪዎቻችን፣ ሀገርን የመምራት ሕልማቸው፤ ሥልጣንን ጨምድዶ ከመቆየት ሕልማቸው ጋር ሁሌ ስለሚጋጭባቸው ነው፡፡ ለሕዝብ አለን ከሚሉት ፍቅር፣ የሥልጣን ፍቅራቸው ስለሚበልጥባቸው ነው፡፡ ለዚህ ነው ንጉስ ኃይለ ሥላሴ "የሚወደንና (ሕዝቡ ምን ያህል እንደሚወዳቸዉ እንዴት እንዳወቁ ባናዉቅም) የምንወደው ሕዝባችን" ሲሉ ኖረው ለ60 ዓመታት ገደማ የገዟትን ኢትዮጵያ፣ ለ20ኛዉ ክፍለ ዘመን ሳያበቁ፤ ከዓለም ሀገሮች ጭራ ትተዋት የሄዱት፡፡ የሕዝብ ፍቅራቸውንም ደረጃ፣ በረሃብ ሳቢያ በመቶ ሺዎች ያለቀው የወሎ ሕዝብ ይመሰክራል፡፡ ይህን የመሳሰሉ የመሪዎቻችን ባዶ የሕዝብና የሀገር ፍቅር፤ የንጉሱ "ሕይወቴና የኢትዮጵያ እርምጃ"፣ የመንግስቱ ኃይለማርያም "አብዮታዊት እናት ሀገር ወይም ሞት" የመለስ ዜናዊ "በቀን ሦስት ጊዜ የሚመገቡ ዜጎችን እፈጠራለሁ" ወ.ዘ.ተ መሸፈን አይችልም፡፡ አሁን ያሉ መሪዎቻችንም ሆኑ ተስፈኛ መሪዎች፤ ይህንን የታሪክ እውነታ በውል እንዲገነዘቡት እፈልጋለሁ፡፡
2. የኢትዮጵያ የፖለቲካ ፓርቲ መሪዎችና የተቀሩት ልሂቃን፣ በተለያየ ደረጃ የሚጋጩ ሕልሞቻቸውን ይዘው መጓዛቸው ነው፡፡ ከመኢሶንና ኢህአፓ ዘመን አንስቶ እስከ ዛሬ ያሉ የፖለቲካ ድርጅቶቻችንና መሪዎቻቸው፣ ይህንን እውነታ በውል መገንዘብ ይኖርባቸዋል:: የሕልሟን ጉዳይ በፈንጆቹ አባባል ከዜሮ ድምር ፖለቲካ (Zero-Sum game Politics) የመውጣቱንና የፖለቲካ ፍላጎቶቻቸዉን በገደብ የማድረጉን ነገር በጥብቅ እንዲያስቡበት እመክራለሁ፡፡ ዋና ጉዳያችን ሥልጣን ሆኖ ከፊንፊኔ እስከ መቀሌ "ባንዳ፤ ባንዳ" እየተባባሉ መካሰሱ ሕዝባችንን ከማደናገር በላይ ብዙ የፖለቲካ ትርፍ የለውም፡፡
ዛሬ በአሜሪካና በአውሮፓ በሚደረጉ ሰልፎች ላይ በአንድ እጅ "እስክንድር ነጋ ይፈታ"፣ በሌላ እጅ "ጃዋር ሽብርተኛ ነው" የሚሉት መፈክር ዓይነቶቹ፣ ለሀገረ-መንግስት ግንባታችንም ሆነ ለብሔራዊ መግባባት ሥራችን ብዙ የሚጠቅሙ አይመስሉኝም፡፡ በኔ በኩል፤ እንዲህ ዓይነቱ ጉዳይ ስላስቸገረኝ ነበር፤ በ2008 በፃፍኩት መፅሐፍ ላይ "ለቡዳ ፖለቲካችን መላ እንፈልግ ብቻ ሳይሆን የሚጋጩ ሕልሞች ሊታረቁ ወይስ ኢትዮጵያን ሊያፈርሱ?" በሚል ግልፅ ጥያቄ የደመደምኩት:: ለኔ መፍትሄው ለአዲስቷ ኢትዮጵያ ፈጠራ የሚሆን አዲስ ማህበራዊ ውል (New Social Contract) ከመፈራረም ውጭ የተሻለ የማጂክ ፎርሙላ ያለን አይመስለኝም፡፡ ይህንን እውነታ በምኒልክ ቤተ መንግስት ያሉ የብልፅግና ወንድሞቻችንም ሆኑ ከአዲስ አበባ/ፊንፊኔ እስከ አውሮፓና አሜሪካ ጠቅላይ ሚኒስትሩን "ግፋ በለው" የሚሉ ሁሉ እንዲረዱልኝ አደራ እላለሁ:: በቅርብ ጊዜ በተፈጠረው ቀውስ በሁሉም በኩል ላለቁትም የተሻለ የሐዘን መግለጫ የሚሆነውና ዕንባቸውን የሚያብሰው፣ የችግሮቻችን ምንጭ አዉቀን፣ ዘላቂ መፍትኼ ስንፈልግ ይመስለኛል፡፡
3. እላይ ካነሳሁት ሁለት ነጥቦች ጋር ተያይዞ፤ ሺህ ጊዜ ነፃና ፍትሐዊ ምርጫ እየተባለ በሕዝብ ላይ የሚሰራው የፖለቲካ ትያትር መቆም አለበት:: የንጉሱ ዘመን የምርጫ ትያትሮች፣ የደርግ ዘመን የምርጫ ትያትሮች፣ የኢህአዴግ ዘመን የምርጫ ትያትሮች በግልፅ ቋንቋ ለማስቀመጥ፤ ሲያንሱ በዴሞክራሲ ስም የተቀለዱ ቀልዶች፤ ሲበዙ ደግሞ በኢትዮጵያ ሕዝቦች ላይ የተሰሩና ታሪክ ይቅር የማይላቸው ወንጀሎች ነበሩ፡፡ በሰለጠነው ዓለም የሕዝብን ድምፅ ከመስረቅ በላይ ወንጀል የለም:: እዚህ ላይ ሁለት ነገሮችን አስታውሼ ልለፈው:: በኢህአዴግ -1- ዘመን አቶ በረከት፤ ኢህአዴግ ከስድስት ሚሊዮን በላይ አባላት አሉትና በዝረራ ያሸንፋል ብሎ ሲያስቸግረኝ፤ #አቶ በረከት፤ ኢህአዴግ ሁለት ምርኩዞች አሉት፤ አንደኛው ምርጫ ቦርድ ነው፡፡ ሁለተኛው ጠመንጃችሁ ነው፡፡ ሁለቱን ምርኩዞቻችሁን አስቀምጣችሁ ተቃዋሚዎችን ካሸነፋችሁ፤ እኔ በግሌ እናንተ የምትሉትን 20 እና 30 ዓመታት ብቻ ሳይሆን፤ ለሃምሳ ዓመታት እንድትገዙን እፈርምልሀለሁ; እንዳልኩት አሰታዉሳለሁ፡፡
በኢህአዴግ -2- ጊዜ ደግሞ ዶ/ር አቢይ በጠሩት ድንገተኛ ስብሰባ ላይ ገለልተኛ የሆነው ጠቋሚ ኮሚቴ ስምንት ሰዎች አጣርቶ ካቀረበ በኋላ አራት ሰዎች መመረጥ ስላለባቸው በተጠቆሙት ሰዎች ላይ አስተያየት እንድንሰጥ ተጠየቅን:: ሌሎች በስብሰባው ላይ የተገኙ የየድርጅት መሪዎች ያሉትን ብለዋል፤ እኔ ጨዋታው ስላላማረኝ፤ #አብዛኛዎቹን ዕጩዎች ብዙዎቻችን አናውቃቸውምና ከየት እንደመጡ እንኳ ለማወቅ የ24 ሰዓት ጊዜ ስጡኝ; ብዬ አጥብቄ ጠየኩኝ:: ዶ/ር ዐቢይ አይቻልም አሉ:: "ነገ የምናገረው እንዳይጠፋኝና ለታሪክም ቢሆን ተአቅቦ (reservation) መዝግቡልኝ" ማለቴ ትዝ ይለኛል::
ምስክሮችም አሉኝ:: የኮሮና ቫይረስ ወረርሽኝ መጥቶ የምርጫ ቦርድ ኃላፊዎች፤ የምርጫ ጊዜውን ሰሌዳ ለማስተላለፍ በጠሩት የምክክር ስብሰባ ላይ እንደተናገርኩኝ፤ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት (devine intervention) ነው እንዳልኩኝ ምርጫው ባይተላለፍ ኖሮ፣ የአዲሱ ምርጫ ቦርድ አካሄድ ሌላ ከባድ ቀውስ ሊያስከትል ይችል እንደነበረ ዛሬ ላይ ሆኜ በእርግጠኝነት መናገር እችላለሁ፡፡ ይህንኑ ደግሞ ብዙ ጊዜ በታጋይነቷ ለምናውቃት ክብርት ብርቱኳንም ጭምር መናገሬን አስታውሳለሁ፡፡ ስለሆነም የሚመጣውን ምርጫ አዲሲቷን ዴሞክራትክ ኢትዮጵያ እንድትወለድበት ካላደረግን፤ የንጉስ ማኪያቬሊ ምክር፣ የመንግስቱ ኃይለማርያም፣ የጆሴፍ ስታሊን ቀይ በትር፣ የመለስ ዜናዊ፣ የሊቀ መንበር ማኦ አብዮታዊ ዴሞክራሲ ውሰት፤ ኢትዮጵያን ለመለወጥ የታሪክ ፈተናውን ለማለፍ እንዳላስቻላቸው ሁሉ፣ የዶ/ር ዐቢይም የመደመር የፖለቲካ ቀመር፣ አዛውንቱ የፈረንጅ ምሁር የሚለውን የኢትዮጵያ ፖለቲካ የመጨረሻ ሁለት ድንበሮችን የሚያሻግረን አይመስለኝም:: እሱን ካልተሻገርን ደግሞ ሁሌም እንደምለው፤ ለሁላችንም የምትሆን ዴሞክራቲክ ኢትዮጵያ የምትፈጠር አይመሰልኝም፡፡
1. ያለ ሀገራዊ ስምምነት በዋናነት በአንድ ቡድን ሕልምና ፍላጎት (በተለይ የአንድ ቡድን ፍኖተ ካርታ (road map) የመመረቱ ጉዳይ ለውጡን አጣብቂኝ ውስጥ ማስገባቱን የማወቅ ጉዳይ፤
5. ዴሞክራሲያዊ ለውጡ ለአብዛኛዉ የኢትዮጵያ ሕዝቦችና የፖለቲካ ሃይሎች ተቀባይነት ያለው፤ ሠላማዊና የተሳካ እንዲሆን የጋራ ፍኖተ ካርታ (road map) የመቀየስ አስፈላጊነት ጉዳይና፤ የተቀየሰዉን በጋራ ሥራ ላይ የማዋል ጉዳይ፤
7. ሀገራችን እዉነተኛ ዲሞክራሲያዊ የፌደራል ሥርዓት ያስፈልጋታል ስንል፤ ከሕልሞቻችን በሻገር በሕዝቦቻችን ፍላጎት ላይ የተመሰረተ የፖለቲካ ሥርዓት መሆኑን የማረጋገጥ ጉዳይ፤
በመደምደሚያዬም፤ እዚህ ያደረሰንን ያገራችንን ፖለቲካ ጉዞ ታሪክ ወደ ኋላ እያየሁ፤ የወደፊቱን የሀገራችንን ዕጣ ፈንታንም እያማተርኩ፣ ለጠቅላይ ሚኒስትሩም፣ ለሁላችንም የታሪክ የግርጌ ማስታወሻ ልተው:: በቅርቡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ #ኢትዮጵያ አትፈርስም፤ ኢትዮጵያን የሚያፈርሷት እኛን ቀድሞ ሲያፈርሱ ነው፤ ኢትዮጵያን ለማፍረስ አይፈቀድላቸውም; ሲሉ አዳምጫለሁ፡፡ ሀገርን ለማፍረስ የሚፈልጉ ሃይሎች መጀመሪያውኑ ፈቃድ ይጠይቃሉ፤ አይጠይቁም የሚለው ክርክር ውስጥ ሳልገባ፤ በጨዋ ቋንቋ ንግግራቸውን አልወደድኩላቸውም::
ንግግራቸውንም ተከትሎ የኢሳት ቴሌቪዥን የፖለቲካ ተንታኞች የሚታወቁ የአዛውንት ምሁርን በመጥቀስ፤ (ይህንኑ ምሁር፤ መንግስቱ ሀይለማርያምም ያውቃል ብለን ስለተሰሩ የንጉሱ ባለስልጣኖች ምክር ጠይቀነው፤# ጠመንጃዉ በእናንተ እጅ ነዉ፤ የምን ምክር ትጠይቁናላችሁ; ብሎኛል ማለቱን አንብቤያለሁ) ዶ/ር ዐቢይ ጥሩ ይዘዋል፤ ሕጉንም ሰይፉንም እየተጠቀሙ ነው ያሉት፤ የበለጠ ሥጋት ፈጥሮብኛል፡፡
እዚህ ላይ ጠቅላይ ሚኒስትሩን ጨምሮ ሁላችንም ደጋግመን ማሰብ ያለብን፣ ጨዋታው ከተበላሸ አብዛኛው ዓለምን በሰዓታት ውስጥ ወደ አመድነት የሚለውጥ ወይም ሕይወት አልባ ሊያደርግ የሚችል የኑክሊየር መሳርያ የታጠቀ፤ ነፍሷን ይማርና የሶቭየት ህብረት ሠራዊት፣ ዓይኑ እያየ አገራቸው መበተኗን ነው፡፡
ከዚህ የሚከተለው የላይቤሪያ ሪፐብሊክ ፕሬዝዳንቶች ዝርዝር ነው። ላይቤሪያ ስትመሠረት፣ ቢሮው ውስጥ አንድ መሪ ለሁለት ዓመት እንዲቆይ ተወስኖ ነበር። በሜይ 7 ቀን 1907 እ.ኤ.አ. ጊዜው ወደ አራት ዓመት ተራዘመ። ከ1980 እስከ 2006 እ.ኤ.አ. የቢሮው አመራር ሶስት ጊዜ በመፈንቅለ መንግሥት፣ የላይቤሪያ የእርስ በርስ ጦርነትና ሁለተኛው የላይቤሪያ የእርስ በርስ ጦርነት ምክኒያት ተቋርጦ ነበር። በአጠቃላይ 22 ፕሬዝዳንቶች 24 ጊዜ መርተዋል።
ኤርትራን ጅቡትን ብመንጎኝነት ቀጠር ኣብ 6 ሰነ 2010 ዝኸተምኦ ሓፈሻዊ ስምምዕ፣ ምዕባለታት ከርኢ ከምዘይክኣለ፣ ንምንጭታት ሰበስልጣን ቀጠርን ጅቡትን ብምጥቃስ ተቖጻጻሪ ጉጅለ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ።
ጅቡቲ፣ ኣብ ከባቢታት ራስ ዱሜራ ኣብቲ ኵናት ዝማረኸቶም 19 ኣባላት ሰራዊት ኤርትራ ከምዘለዉን ብወግዒ እኳ እንተጠቐሰት፣ ኣብ ኤርትራ ተታሒዞም ዘለዉ ምርዃታ ክሳብ እትርከቦም፣ ነዞም ኤርትራውያን ከምዘይትለቖም ብምጥቃስ ብ ቤት ማእሰርቲ ነገድ ሒዛቶም ትርከብ።
ሓደ ካብቶም ምሩዃት ኵናት ብሰንኪ ዝነበሮ መውጋእቲ ኣብ ቤት ማእሰርቲ ነገድ ክመውት እንከሎ፣ እቶም 19 ምሩዃት ኵናት ከኣ ሰኣን ግቡእ ሕክምናን ጽሬትን ግዳያት ከም ዓባይ ሰዓል ዝኣመሰለ ሕማማት ኮይኖም ይሳቀዩ ከምዘለዉ ብተደጋጋሚ እዋን ክጥቐስ ጸኒሑ’ዩ።
ጅቡቲ ብዘይካ’ዚ ዑቕባ ንምሕታት ኢዶም ንዝሃቦ 267 ኤርትራውያን መንእሰያት ምስቶም ምሩዃት ቀይዳቶም ድሕሪ ምጽናሕ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ናብ ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከምዘረከበቶም ኣይርሳዕን።
ጉግል ሓ.ዝ.ኩ (ሓላፍነቱ ዝተወሰነ ኩባንያ) (ብእንግሊዝኛ፦ Google LLC)፣ ናይ ኣመሪካ ሕብረ-ሃገራዊ ኣልፋበት ዋና ህዝባዊ ኩባንያ እዩ። ናይ ንሱ ምውሕላል ካብ ኢንተርነት፣ ሶፍትዌር፣ ኤለክትሮናውያን መሳርሒታትን ካልኦት ተክኖሎጂታትን ዝተራኪቦም ምህርትታትን ኣገልግሎታትን እዩ። ናይ ጉግል ዋና ምህርቲ ተመሳሳሊ ስም ዘሎ ናይ ኢንተርነት ትሕዝቶ መድለይ ማሺን እዩ፣ ምንም እንቋዕ ከም ጉግል ድራይቭ (Google Drive) ናይ ቤት-ጽሕፈት ኣቕሑ ናውቲ፣ ኢሜይል ጂሜይል (Gmail) ተባሂሉ፣ ጉግል ካርታታት (Google Maps)፣ ጉግል ኤርዝ (Google Earth)፣ ናይ ዩቱብ (YouTube) ቪድዮታት መርበብ ሓበሬታ ድማ ከም ጉግል መጻሕፍቲ (Google Books)፣ ጉግል ዜናን (Google News) ጉግል ትርጉምን (Google Translate) ከም ካልኦት ምህርትታትን ኣገልግሎታትን ዝህብ እንተኾነ'ውን።
ሀብቶቻችንን በመጠበቅ እና መሬቱን በማቆየት የምግብ ስርዓታችን የሚጠይቀውን ለማምረት የሚያስችሉ መሳሪያዎችና ፈጠራዎች እንዲኖሯቸው በዓለም ዙሪያ አርሶ አደሮችን እንደግፋለን ፡፡
ዘላቂነት ለግብርና ለወደፊቱ አስፈላጊ ነው ፡፡ ለዚያም ነው ምግብ ደህንነቱ የተጠበቀ ፣ ገንቢ እና የተትረፈረፈ እንዲሆን ከግብርና እሴት ሰንሰለቱ ባሻገር የምንሰራው ፡፡ በፈጠራ ምርቶቻችን እና በትብብር ጥረታችን የምግብ እና እርሻ ዘላቂ የወደፊት እጣ ፈንታ እንዲቀርፅ እያገዝን ነው ፡፡
በዓለም ዙሪያ አነስተኛ አርሶ አደሮችን በተሻሻሉ ቴክኖሎጂዎች እና ልምዶች በማጎልበት ዓለም አቀፋዊ ረሃብን ለማስቆም እና ቁጥራቸው እየጨመረ ለሚሄደው ህዝብ ቁጥር አስተማማኝ የምግብ ዋስትና እንዲኖር እየሰራን ነው ፡፡ በተጨማሪም መንግስታትን ፣ ባንኮችን እና መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶችን ጨምሮ ከዋና ባለድርሻ አካላት ጋር በመተባበር የገጠር ህብረተሰብን በማጠናከር ዓለም አቀፋዊ ረሃብን እንታገላለን ፡፡
በዓለም ዙሪያ ፣ ኮርቴቫ አግሪስሳይንስ የአከባቢና የክልል ማኅበረሰብን የሚመለከቱ ልዩ ተግዳሮቶችን ለመፍታት የሰብል ሳይንስ ባለሙያነቱን ይጠቀማል ፡፡ ኢኮኖሚያዊ ዕድልን እና ለሁሉም ማህበራዊ ተሳትፎን በማሳደግ የግብርና ማህበረሰቦችን እናሳድጋለን ስለዚህ እያንዳንዱ የምግብ ስርዓታችን አባል ለመበልፀግ ዝግጁ ነው ፡፡ የሚያመርቱትንና የሚበሉትን ሰዎች ሕይወት ለማበልፀግ በአላማችን ተገፋፍተን ለማሳደግ ፣ ለማደግ አብሮ መሥራት እንዳለብን እንረዳለን ፡፡
Egebjerg ከ 48 ዓመታት, ዴንማርክ ውስጥ ሄንሪክ Rassmussen በ 1969 ውስጥ founed ነው, እኛም 2007 countries.In 52 ይሸጣሉ ነው ያለውን ንድፍ እና ሥርዓት, feeders መሣሪያዎች ሲጽፍ ጽዋ መጠጣት & መመገብ ጨምሮ የከብት መሳሪያዎችን ማምረት ላይ ማተኮር ቆይተዋል , Egebjerg ቻይና, EGEBJERG እስያ እና CHIMA እስያ ይመጣሉ sucession ውስጥ Qingdao ላይ estabshed ነበር. 2015 ውስጥ, ሁለት ኩባንያዎች ባለቤትነት Mr.Wang ቤተሰብ ተቀይሯል ነው. CHIMA እስያ በውጭ ገበያ የሚሆን ክፍያ እንዲሆን ተቀባይነት ሳለ EGEBJERG እስያ, የቻይና ገበያ ላይ ያተኮረ ነው.
ባለፉት ዓመታት Egebjerg ብራንድ የቻይና ገበያ ላይ, ግን ደግሞ oversea ገበያ ውስጥ ብቻ ዝነኛ ነው. Egebjerg አሳማ መሳሪያዎች ከፍተኛ ጥራት ማለት ሲሆን ሁልጊዜ "ገበሬ ለ ገበሬ የተሰራ" የእኛ መርህ እንደ ከፍተኛ ደረጃ ጠብቅ. ስለዚህ እኛም አንድ እንደ በፖርቱጋል ውስጥ ደህንነት farrowing ሣጥኖች እንደ አቀፍ እና የአገር ውስጥ ገበያዎች ጀምሮ ብዙ ፕሮጀክቶች, በሩሲያ ውስጥ መመገብ ሥርዓት, እና ወዘተ Huayang, ቻይና ውስጥ ሙሉ መስመር ፕሮጀክት ለመቀበል
እኛ በእስያ ውስጥ ያለውን የቅርብ ጊዜ የዴንማርክ የአሳማ የእርሻ መሳሪያዎች መፍትሔ የእኛን ደንበኛ ለማቅረብ እና ታውቃላችሁ-እንዴት የዴንማርክ ባለሙያዎች እና አጋር ጋር የቅርብ ግንኙነት ጠብቅ.
Qingdao Egebjerg / Chima እስያ Linyi.All ውስጥ አንቀሳቅሷል ብዕር & አህያውን, አንቀሳቅሷል ምግብ silo, መጠጣት ዋንጫ, ገንዳ, የመገለጫ ልጥፍ እዚህ ነው ጨምሮ የማይዝግ አካል አንድ 60,000 ስኩዌር ሜትር ዘመናዊ ምርት መሠረት መመስረት.
Philipine, ኮሪያ እና ሌሎች ASEAN, አገሮች, ከ 10 ምርቶች በቻይና ውስጥ የፈጠራ እና የአይ መብት ሙሉ በሙሉ በገበያ መሆኑን Egebjerg እስያ መዳረሻ ውስጥ የተጠበቀ ነው.
በኢትዮጵያ በተለይ ወጣቶችን በማህበራዊና ፖለቲካዊ ጉዳዮች እንዲነቁ በማስቻሉና በውስጠ ወይራ መልእክቱ የሚታወቀው “ፌስታሌን” የተሰኘው አንድ ሰው ብቻውን የሚተውንበት የሙሉ ሰዓት የመድረክ ተውኔት ወደ ዩናይትድ ስቴይትስ መጥቷል። በትናንትናው ዕለትም ዋሽንግተን ዲስ ውስጥ 900 ሰው ተመልክቶታል።
“እያዩ ፈንገስ” የተባለው ገፀ ባህሪ “ፌስታሌን” ሆኖ የሙሉ ሰዓት ተውኔት እስኪሆን ድረስ በዋቢ ሸበሌ ሆቴል በየወሩ በሚቀርበው ግጥምን በጃዝ ላይ ለሁለት ዓመት በ25 ክፍል ለተመልካች እይታ ቀርቧል።
የዚህ ገፀ ባህሪ ፈጣሪ ደራሲ፣ ገጣሚና ጋዜጠኛ በረከት በላይነህ ነው። በአንቲገን፣ ንጉስ አርማህ፣ፍቅርን የተራበና በበርካታ የመድረክ ትያትሩ የትወና ብቃቱ የሚታወቀው አርቲስት ግሩም ዘነበ ደግሞ ብቻውን መድረክ የሚቆጣጠርበት ሥራው ነው።
በተውኔቱ ላይ የማይወቀስ የማይነቀስ የለም። ለኢትዮጵያ ሀገራዊ ችግሮች ተጠያቂ የሚያደርገው ሁሉንም ነው። ጽዮን ግርማ በመክፈቻው ላይ ተገኘታ ተከታዩን ዘግባለች።
መንግስቲ ኤርትራ ብስም ህዝባዊ ሰራዊት ብረት ንዘዕጠቖም ክሳብ 50 ዝዕድሚኦም ኤርትራውያን ኣቦታት ናብ ታዕሊም ክወስዱ ዘሕለፎ ትእዛዝ ኣብ ህዝቢ ከቢድ ሻቕሎት ፈጢሩ።
እቶም ኣብ ከከባቢኦም ሓጺር ታዕሊም ዝወሰዱን፣ ብስም ህዝባዊ ሰራዊት ብረት ዝዓጠቑን ኣቦታት፣ ኣቐዲሞም ብምምሕዳራት እናተወደቡ ናብ ዞባ ደቡብ ዲጋ ገርገራን ካልእን ዝኣምሰለ ማእቶት ክወርዱ ዝጸንሑ እኳ እንተኾነ፣ እዚ ሕጂ ብመልክዕ ትእዛዝ ቀሪቡ ዘሎ ኩሎም ናብ ታዕሊም ክወርዱ ዝብል ሓበሬታ ግና ህዝቢ ተኽእሎ ኵናት ምስ ምህላዎም ብምዝማድ ሻቕሎቱ ይገልጽ ምህላዉ ምንጭታት ሬድዮ ኤረና ሓቢሮም።
ኤርትራን ኢትዮጵያን ዳግም ኵናት ናይ ምውላዕ ዘለወን ተኽእሎ ውሑድ ምዃኑ ተንተንቲ ዝገልጽዎ እኳ እንተኾነ፣ መንግስቲ ኤርትራ ብዘርእቶ ዘሎ ቀጻሊ ምቅይያር ናይ ኣዘዝቲ ሰራዊት፣ ምዕጣቕ ኣረጋውያንን፣ ብረት ምዕዳል ንሰራሕተኛታት መንግስትን ሕጂ ከኣ ኣባላት ህዝባዊ ሰራዊት ስሩዕ ታዕሊም ክወስዱ ምእዛዙ፣ ንህዝባዊ ኤርትራ ሻቕሎት ክፈጥረሉ ግድን ምዃኑ’ውን እቶም ነቲ ሓበሬታ ዝልኣኹልና ምንጭታት ኣረጋጊጾም።
ከጁንታው ጎን ተሰልፈው ኢትዮጵያችንን ለሚያተራምሱ የነጭ ጁንታዎችን በኢትዮጵያዊነት መንፈስ ልንታገላቸው ይገባናል!! ብራቦ አቶ ኦባንግ-እኛ ለመናገር የማንፈልገውን በግልጽ ቋንቋ ስለተናገርክ!!
ከአንድ ወር ተኩል በፊት በሰሜኑ የኢትዮጵያ ክፍል፣ በትግራይ በሰፈረውና ብዙ ዓመታትን ባስቆጠረው የኢትዮጵያ ወታደር ላይ ወያኔ ጨለማን ተገን አስታኮ የከፈተው ጠርነትና የገደላቸው ወታደሮቻችንን በሚመለከት ሁላችንንም አስቆጥቶናል። ከዚያ በኋላም ጀግናው ወታደራችን፣ በአማራው የክልል ኃይልና በፋኖዎች እየታገዘ ያካሄደው ህግን የማስከበርና የትግራይን ክልል ከፋሺሽቱ የወያኔ ቡድን ለማስለቀቅ ያደረገው ትግልና ያስቆጠረው ድል ሁላችንንም አስደስቶናል። የወያኔ በማያዳግም ሁኔታ መደምሰስ በአገራችን ምድር አዲስ የፖለቲካ ምዕራፍና የኃይል አሰላለፍ፣እንዲሁም ደግሞ የፖለቲካ ሁኔታ ፈጥሯል ማለት ይቻላል። በአጠቃላይ ሲታይ ወያኔ በአሁኑ አጠራር ደግሞ የጥቁር ጁንታ የሚል የመጠሪያ ስም የተሰጠው በወታደሩ ላይ ብቻ ሳይሆን በማይካድራ የፈጸመው ፋሺስታዊ ድርጊት አብዛኛዎቻችንን አበስጭቷል። ይህ ድርጊቱ ብቻ ሳይሆን ፋሺሽታዊ የሚያሰኘው ለመቁጠር በሚያስቸግር መልክ ያከማቻቸው ልዩ ልዩ የጦር መሳሪያዎችና ፈንጂዎች፣ እንዲሁም የውስጥ ለውስጥ መሽኮልኮሊያዎችና በዋሻ ውስጥ ያሰራቸው ቤቶችና መዝናኛዎችም ጭምር ናቸው። አስተሳሰቡና ድርጊቱ በሙሉ የደረጃ እንጂ ከጀርመኑ የናዚዎች አስተሳሰብና ድርጊት የሚተናነስ አይደለም።
ሰሞኑን ደግሞ ወንድማችን አቶ ኦባንግ ሜቶ የጥቁርና የነጭ ጁንታዎች የሚል ስም በመስጠት የወያኔን ድርጊት ብቻ ሳይሆን እስካሁን ድረስ አቅፈው ደግፈው ይረዱትና ግፋበት እያሉ ከጎኑ ቆመው የነበሩትን የነጭ ጁንታዎችም ፖለቲካ በጥልቀት እንድንመረምረው አስገድዶናል። ይሁንና የጥቁሩ ጁንታ ለአንዴም ለመጨረሻም ጊዜ መደምሰሱ ወደ ፊት በኢትዮጵያ የፖለቲካ ሂደትና በዲሞክራሲያዊ አገር ግንባታ ላይ የቱን ያህል አዎንታዊ ተፅዕኖ ይኑረው አይኑረው ከአሁኑ መገመት በጣም አስቸጋሪ ቢሆንም፣ የአገራችንን ፖለቲካ፣ የኃይል አሰላለፍና በፖለቲካው ውስጥ የተሳተፉትን ኃይሎች ፖለቲካ፣ ማህበራዊና ብሄራዊ ንቃተ-ህሊና እንድንመረምር አስገድዶናል። የእኛ ጥያቄ ይህ ዐይነቱ ፋሺስታዊ አስተሳሰብና አረመኔያው ተግባር የክርስቲያኖችና የእስላሞች አገር ተብላ በምትታወቀውና፣ ልዩ ዩ ባህሎች ባሏት አገር ውስጥ እንዴት ሊከሰት ቻለ? የሚለው ነው። ይህ ዐይነቱ አገርን በአመረረ መንፈስ ለማፈራረስ መነሳትና ህዝባችን ለዝንተ-ዓለም እርስ በርሱ እየተበላላ እንዲኖር ለማድረግ ማቀድ ከየት የመጣ አስተሳሰብ ነው? አንድ ሰው ወይም አንድ ቡድን በተወለደበት፣ በአደገበትና ትምህርትቤት ሄዶ እስከተወሰነ ደረጃም ድረስ ለቁም ነገር በደረሰበት አገር እንዴት እንደዚህ አድርጎ ሊያስብ ይችላል? አገሩንና ባህሉን ለመጥላት የሚያስገድደው ነገር ምንድነው? በፍልስፍናም ሆነ በስነ-ልቦና ሳይንስ በቀላሉ ሊገለጽ የማይችል አስተሳሰብና ድርጊት ነው። እነ ሂትለርም ሲነሱ አገራችንን ትልቅ እናደርጋታለን፣ „ከሁሉም የበለጥን ነን፣ ደማችንም ንጹህ ነው“ ብለው ተነሱ እንጂ፣ ጀርመንን ከዓለም ካርታ ላይ እንሰርዛታለን ብለው በፍጹም አልተነሱም። ይህ ማለት ግን የእነ ሂትለር አስተሳሰብ ትክክል ነው ማለት አይደለም።
በሁላችንም ዘንድ እስካሁን ድረስ መልስ ያላገኘውና ጥራትም የጎደለው የፖለቲካ ሂደት ትልቅ ውዥንብር ውስጥ ከቶናል። ወያኔን በሚመለከት በሁላችንም ዘንድ በከፊል ስምምነት ቢኖረንም፣ በሌላ ወገን ግን የወያኔን ስልጣን ላይ መውጣት በሚመለከትና 27 ዓመት ያህል ስልጣን ጨብጦ ተግባራዊ ያደረጋቸውን ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲዎችን በሚመለከት በመሀከላችን ምንም ዐይነት ስምምነት የለም። በአብዛኛዎቻችን ዘንድ ያለው ግንዛቤ፣ ህወሃት ወይም ወያኔ ከስልጣን እስከተባረረበት ጊዜ ድረስ ተግባራዊ ያደረጋቸው ፖለቲካዊም ሆነ ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲዎች በሙሉ በራሱ መንፈስና ዕውቀት እየታገዘ እንጂ የውጭ ኃይል ወይም ኃይሎች ጣልቃ-ገብነት የለበትም የሚል ነው። ይህ ዐይነቱ ከተጨባጭ ሁኔታዎችና ከፖለቲካ ሳይንስ የራቀ አባባልና አጻጻፍ አብዛኛዎቻችንን ግራ ያጋባ ብቻ ሳይሆን፣ ወደፊት ለምናደርገው ዲሞክራሲያዊና ኢኮኖሚያዊ የአገር ግንባታ ትልቅ እንቅፋት መፍጠሩ የሚያጠራጥር ጉዳይ አይደለም። የውጭ ኃይሎች፣ በተለይም የአሜሪካን ኢምፔሪያሊዝም በአገራችን የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚ ፖሊሲና የጦርነት ሂደት ውስጥ የነበረውና ያለው ጣልቃ-ገብነት ግልጽ እስካልሆነልን ድረስ እስከዛሬ ድረስ የኢትዮጵያ ህዝብ ለነፃነት፣ ለዲሞክራሲና ለጠንካራና ከድህነት ለሚያላቅቀው የኢኮኖሚ ግንባታ ያደረገው ያልተቋረጠ ትግል መና ሆኖ እንደሚቀር ካሁኑ በእርግጠኝነት መናገር ይቻላል።
ሰሞኑን በደንብ ተከታትለን እንደሆን፣ ወንድማችን አቶ ኦባንግ ሜቶ ያነሳው በሁላችንም ዘንድ ይህን ያህልም ግንዛቤ ያላገኘው የተናገረውና ሀተታ የሰጠው ቁም ነገር አለ። አቶ ኦባንግ ያነሳው ነገር አዲስ ባይሆንም ይህንን ጉዳይ በሚመለከት ባለፉት 20 ዓመታት ሳይታክተኝ በሎጂክ መልክ ለማስረዳት ብሞክርም፣ በተለይም ካለእኔ በስተቀር ፖለቲከኛ የለም እያለ እዚህና እዚያ ወጣቱን የሚያሳስተውን ምሁር ነኝ ባይ ለማሳመን ብሞክርም አሻፈረኝ በማለት አሁንም ቢሆን ወጣቱን በማሳሳት ላይ ይገኛል። ስለአገራችን ጉዳይና አልፎ አልፎም ስለ አንዳንድ አፍሪካ አገሮች የሚጽፈው ኢትዮጵያዊ አብዛኛውን ጊዜ አቀራረቡ ከተጨባጭ ሁኔታዎች በመነሳት የሚጻፍ ስላልሆነ፣ በተለይም ታዳጊውን ትውልድ የማሳሳት ኃይሉ ከፍ ያለ ነው። በስልት፣ በመመሪያ፣ በአንዳች ፍልስፍናና ርዕይ ላይ በመመስረት የሚጻፍ ጽሁፍ ባለመሆኑ በአንድ ህብረተሰብም ሆነ አገር ውስጥ በግልጽ የሚታዩ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ፣ ባህላዊና የስነ-ልቦና ቀውሶችን መነሻቸውን ወይም ምክንያቶቻቸውን ለመረዳት በጣም ያስቸግራል። ስለሆነም ፖለቲካዊም ሆነ ኢኮኖሚያዊ፣ እንዲሁም ደግሞ ሰለ ሪጅናል ቀውሶች የሚጽፉ ምሁራንን ጽህፎች ስናነብ መመሪያቸውንም ሆነ ርዕያቸውን ለመረዳት ከፍተኛ ችግር አለ። ይህ ዐይነቱ መመሪያና ርዕየ-አልባ አቀራረብ እየተለመደ በመምጣቱ በሁላችንም ዘንድ ሲንጸባረቅ ይታያል። በሌላ አነጋገር፣ በአብዛኛዎቻችን የሚቀርቡት ጽሁፎችና አነጋገሮች፣ ከሳይንስ፣ ከፍልስፍናና ከሶስዮሎጂ ውጭ የሆኑ አቀራረቦች በመሆናቸው በአገራችን ምድር ያለውን ተጨባጭ ሁኔታና የፖለቲካ ስልጣንን ጨብጠውም አንዳችም መመሪያ ሳይኖራቸው በአቦ-ሰጡኝ ተግባራዊ የሚያደርጉትን ፖሊሲ ነክ ነገሮች ለመረዳት የሚያስችሉን አይደሉም ማለት ይቻላል።
ወደ መሰረተ-ሃሳቡ ስንመጣ፣ በእኛ በኢትዮጵያውያኖች ዘንድ ያለው የግንዛቤ ችግር፣ በተለይም ህወሃት የሚባለው ከአንድ ብሄረሰብ የተውጣጣ ድርጅት ወይም ቡድን እንዴት ስልጣን ላይ ለመውጣት እንደቻለና፣ በምንስ ተዓምር 27 ዓመት ያህል እንደዚህ ዐይነቱን የከፋፍለህ ግዛው ፖሊሲ በመከተል መቋጠሪያ የሌለው የእርስ በርስ ግጭት ውስጥ ሊከተን ቻለ? በሚለው ላይ ምንም ዐይነት ስምምነትና ግንዛቤ የለንም። በአብዛኛዎቻችን ዕምነት 27 ዓመት ያህል በአገራችን ምድር የተካሄደው ምንም ዐይነት የርዕይና የመመሪያ መሰረት የሌለው ፖለቲካ በሌላ ኃይል የተጠነሰሰ፣ የታለመና የታቀደ ሳይሆን በራሱ በህውሃት ብቻ ነው የሚል ነው። ስለሆነም፣ በአገራችን ምድር የተፈጠረው ቀውስ ሁሉ በሌላ ኃይል ሳይሆን በራሱ በህውሃት ብቻ የሚሳበብና፣ እሱም ከተወገደ በኋላ ሁሉም ነገር ሊስተካከል እንደሚችል ወደድንም ጠላንም መደምደሚያ ላይ የደረስን ጥቂቶች አይደለንም። በሌላ አነጋገር፣ ህወሃት የሚባለው ከአንድ ብሄረሰብ የተውጣጣና ከዚህም ሆነ ከዚያኛው ብሄረሰብ ከተውጣጡ ብሄረሰቤን እወክላለሁ ከሚሉት ጋር የጌታና የሎሌ ግኑኝነት በመፍጠር ያካሄደው ፖለቲካዊ የክፋፍለህ ግዛው ተግባርና የኢኮኖሚ ፖሊሲ የውጭው ኃይል እጅ የለበትም የሚል ነው። በተለይም በቋንቋ ላይ የተመሰረተውን የጎሳ ፌዴራሊዝምን ለተመለከተ የየክልሉ „አስተዳዳሪዎች“ የዋር ሎርድ አስተሳሰብ እንዲያዳብሩ አመቺ ሁኔታ ፈጥሮላቸዋል። እነዚህ ኃይሎች ንቃተ-ህሊናቸው በጣም ዝቅ ያለ ከመሆኑ የተነሳ ለውጭ ገበያ የሚሆን የፕላንቴሽን ኢኮኖሚ ከማስፋፋት በስተቀር በሚያስተዳድሩበት ክልል በስራ-ክፍፍል ላይ የተመሰረተና ሰፋ ያለ ህብረተሰብአዊ ሀብትን የሚፈጥር የኢንዱስትሪ ተከላ ባለማድረጋቸው በተለይም ለወጣቱ የስራ መስክ ለመክፈት የቻሉ አይደሉም። አዲስ የፍጆታ አጠቃቀም ባህል በማዳበራቸውም አብጠውና ፈርጥመው በመውጣት የሚያስፈሩና ጭቋኞች ለመሆን በቅተዋል። ምንም ዐይነት የሞራልና የስነ-ምግባር ብቃትነት የሌላቸው ብሄረሰቤን እወክላለሁ በማለት ከህውሃት ጋር ያበሩት የየክልሉ „አስተዳዳሪዎች“ ዛሬ እንደምናየው በቤኔሻጉልና በኦሮምያ ክልል አስቸጋሪ ሁኔታ በመፍጠር እዚያው ተወልዶና አድጎ፣ እንዲሁም ሀብት አፍርቶና የስራ-መስክ ከፍቶ የሚኖረው መጤ በመባል እንዲገደልና እንዲባረር ለመደረግ በቅቷል። በቀላሉ እልባት የማይገኝለት ይህ ዐይነቱ ክልላዊ አውቃቀር በውጭ ኃይሎች የታቀደ ለመሆኑ የታወቀና ለብዙ ዓመታትም ሲያወዛግበን የሚኖር ነው። የሃማኖት ሰዎች ነን የሚሉና ሰብአዊ መስለው፣ እንዲሁም በተራድዖ ስም ከምዕራብ አውሮፓና ከአሜሪካ የመጡና እንደልባቸው በጌትነት መንፈስ በአገሪቱ ውስጥ እዚህና እዚያ የሚንቀሳቀሱና „የሚሰሩ“ ኃይሎች ዋናው ተግባራቸው የጥላቻን መንፈስ ማስፋፋት ነበር፤ አሁንም ነው። በሚንቀሳቀሱበት ወይም ደግሞ „ለስራ በተስማሩበት“ አካባቢ አዲስ ዐይነት የስራ ባህል፣ የስራ-ክፍፍልና ዕውነተኛ ህብረተሰብአዊ ሀብትን የሚያዳብር ስራ ሲሰሩና ሲያስተምሩ አይታይም። ሆን ብለው የያዙት በተለይም „አማራው እናንተን ይንቃችኋል፣ እንደሰው አያያችሁም“ እያሉ ያስፋፉት የነበረውና አሁንም የሚያስፋፉት የእንግሊዝና የሌሎች የምዕራብ አውሮፓ አገር ሰላዮች ዘር-ተኮር ለሆነው ጭፍጨፋ ከተጠያቂነት ሊያመልጡ የሚችሉ አይደሉም። እነሱን መቆጣጠርና በአስቸኳይም ከአገር እንዲባረሩ ማድረግ የመንግስት ግዴታ ነው።
ያም ሆነ ይህ፣ ይህ ዐይነቱ ከሳይንስና ከፍልስፍና ውጭ የሆነና ተጨባጭ ሁኔታዎችን በደንብ እንዳናነብ ያደረገን አጻጻፍና አባባል በአገራችን ምድር ብቻ ሳይሆን በአብዛዎቹ የሶስተኛው ዓለም አገሮች በፖለቲካ ስም የሚካሄደውን ዘረፋና በህዝቦች ላይ የሚወርደውን ግፍ እንዳንረዳ አዕምሮአችንን ጨፍኖታል ማለት ይቻላል። የግሪክ ፈላስፋዎች „አዕምሮ ማየት ካልቻለ ዐይንም ማየት አይችልም“ እንደሚሉት አባባል በግልጽ የሚታዩ ነገሮችን ማየት ተስኖን የተሳሳተ ሀተታ እንድንሰጥ ለመገደድ በቅተናል፤ በዚህ ዐይነቱ ድርጊታችንም ከተጠያቂነት ልናልፍ አንችልም።
ይህንን የተዛባ፣ ከሳይንስና ከተጨባጭ ሁኔታዎች ውጭ የሆነን አመለካከትና አቀራረብ የግዴታ መዋጋት ያስፈልጋል። ለምንስ ነገሮችን በተናጠል መመልከት እንደቻልንና፣ ተጨባጭ ሁኔታዎችን ማንበብ እንደተሳነንና የተሳሳተ ሀተታ እንደምንሰጥ እንደተሳነን ለማሳየት እሞክራለሁ። በተለይም ለአገሬና ለህብረተሰቤ ያገባኛል የሚልና አልፎም አልፎም የሚጽፍ ሰው ሳይንሳዊ ግንዛቤ እስከሌለው ድረስ የአገራችንን ችግር ከማባባስ በስተቀር ተግባራዊ መፍትሄ ለመስጠት በፍጹም አይችልም። አነሰም በዛም ዛሬ የበለጸጉና ጊዜያዊ ሰላም የሰፈነባቸውን አገሮች ታሪክ በምንመረምርበት ጊዜ የምንገነዘበው ሀቅ በጊዜው የተነሱት ምሁራን የየአገሮቻቸውን ችግሮች በትክክለኛው መነጽር ማየትና ማንበብ ባይችሉ ኖሮ ችግሩን ሊረዱና ከዚያም በኋላ መፍትሄ ለመስጠት ባልቻሉ ነበር። ስለሆነም የአገራችን ህዝብ ሰላም ያስፈልገዋል፣ አገራችንም ከውጥረት ተላቃ ህዝባችን ኃይሉን አስተባብሮ በአንድነት በመነሳት አገሩን እንዲገነባ ከተፈለገ የግዴታ ሳይንሳዊና ፍልስፍናዊ መመሪያ ያስፈልጋዋል የሚል ዕምነት አለኝ። አንድን ነገር በትክክለኛ መነጽር ማየት ካልተቻለና በቲዎሪ ደረጃ ሀተታ ለመስጠት ሙከራ እስካልተደረገ ድረስ ዛሬ በጉልህ የሚታየው ችግር እየባሰና እየተወሳሰበ በመሄድ ሁለትና ሶት ትውልድንም ትልቅ ችግር ውስጥ እንደሚከተው ግልጽ መሆን ያለበት ጉዳይ ነው። ስለሆነም ያለን አማራጭ ሁለት ነው። አይ ነገሮችን ከሳይንስ አንፃር መመርመር፣ አሊያም ደግሞ እንደተለመደው በፊዩዳላዊ አቀራረብ አደባብሶ ማለፍ።
የተፈጥሮ ህግ ሆኖ በማንኛውም አገር ሰዎች ይኖራሉ። ከብዙ ውጣ ውረድ በኋላም በተለያዩ ድሮች የተሳሰረን ማህበረሰብ ይመሰርታሉ። እነዚህም ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ባህላዊ፣ ማህበራዊ፣ ስነ-ልቦናዊና ርዕዮተ-ዓለማዊ ናቸው። እንደመንግስቱ አወቃቀርና የመንግስቱን መኪና በሚቆጣጠረው አገዛዝ የንቃተ-ህሊና ማነስም ሆነ መዳበር በዚያው ላይ መቅረትና የድህነት ሰለባ መሆን፣ አሊያም ደግሞ በማሰብ ኃይል በመታገዝ የተቀላጠፉ ተቋማትን መገንባትና፣ በሳይንስና በቴክኖሎጂ በመታገዝ ህብረተሰብአዊ ሀብትን ማዳበርና ግለሰብአዊ ነፃነትን መጎናፀፍ ይችላሉ። በአንድ አገር ውስጥ ከሁለ-ገብ ዕድገት ይልቅ ኋላቀርነት፣ ከግለሰብአዊ ነፃነት ይልቅ ሃሳብን በነፃ መግለጽ የማይቻል ከሆነ ይህንን ጉዳይ በህብረተሰብ ሳይንስና በፍልስፍና መነፅር እየታገዙ መመርመሩ የምሁራን ሚና ነው። ማንኛውም ግለሰብም ሆነ ህብረተሰብ መሻሻልና ማደግ፣ እንዲሁም ደግሞ የተሟላ ኑሮና ነፃነት ስለሚያስፈልገውና ስለሚሻም፣ ከመሻሻልና ነፃነትን ከማግኘት ይልቅ ዕጣው ድህነትና መቋጠሪያ የሌለው ጦርነት ውስጥ የሚዘፍቅ ከሆነ ለዚህ ምክንያት የሆኑትን ነገሮች የግዴታ መመርመርና መልስም ለማግኘት መሞከር በተለይም የተገለጸለት ምሁራዊ ኃይል ሞራላዊ ግዴታ ነው። እንደዚህ ከማድረግ ይልቅ ዝም ብሎ የሚመለከት ምሁር ወይንም ደግሞ የተሳሳተ ሳይንሳዊ የሚመስል ግን ደግሞ ከዕውነተኛው ሳይንሳዊ አተናተን ዘዴ የሚርቅ ገለጻ ወይም ሀተታ የሚስጥ ከሆነ ችግሩ እየተባባሰ ከሄደና አገሩም ከውስጥም ሆነ ከውጭ በመወጠርና ወደ ጦርነት እንድታመራ የምተደረግ ከሆነ የመጨረሻ መጨረሻ ከተጠያቂነት ሊያመልጥ አይችልም።
በአንድ ህብረተሰብ ውስጥ የሰፈነን ሆነ የተዋቀረን አገዛዝ፣ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበረሰብአዊ ግኑኝነቶች ለመመርመር የሚያስችሉ ዘዴዎች ከጥንት ጊዜ ጀምሮ እንደየጊዜው የኃይል አሰላለፍና ንቃተ-ህሊና በመነሳት ፈልቀዋል። በተለይም ፍስልፍና የአንድን አገር የገዢ መደብ ባህርይ መመርመሪያ መሳሪያ ሆኖ መወሰድ ከጀመረ ከሶስት ሺህ ዐመት ጀምሮ በአውሮፓ ምድር ውስጥ የተለመደ አንድን ህብረተሰብና የአገዛዙን ባህርይ መመርመሪያ ዘዴ አለ። በሌላ አነጋገር፣ የሰው ልጅ ከምህታዊ (Mythology) ወይም በዘልማዳዊና ሎጂካዊ ባልሆነ የአነጋገር ዘዴና አስተሳሰብ ተላቆ አንድን ነገር በአርቆ-ማሰብ ወይም በሎጂካዊ መነፅር ማየትና መመርመር ከጀመረ ወዲህ በተለይም በአውርፓ ምድር ውስጥ በጭፍንና የሆነውን ያልሆነውን በማውራትና በመዘባረቅ ወደፊት መራመድ እንደባህል ሆኖ መወሰድ አልተለመደም። በመሆኑም የካፒታሊዝምን ዕድገት በምንመረምርበት ጊዜ ካፒታሊዝም ታቅዶና ታስቦ የተደረሰበት ማህበረሰብ ባይሆንም የሳይንስና የቴክኖሎጂ ዕድገትና፣ ከተማዎችና መንደሮች በስነ-ስርዓት መገንባት የአርቆ-ማሰብና የሎጂክ ውጤቶች ናቸው ማለት ይቻላል። ካፒታሊዝም ከማደጉ በፊት ለዕድገት ማነቆ የሆነቱንና በየጊዜው ለጦርነት መነሺያና የእርስ በርስ መተላለቅ ዋናውን ምክንያት ማጥኛ ዘዴ ፍልስፍና ነበር። በአጠቃላይ ሲታይ፣ ሌሎች ዕውቀቶች ማለትም የፖለቲካ ቲዎሪና ሶስዮሎጂ የህብረተሰብን ችግር መመርመሪያ ሆነው መዳበር እስከቻሉበት እስከ 18ኛው ክፍለ-ዘመን ድረስ በአውሮፓ ምድር ውስጥ ፍልስፍና ዋናው የመመርመሪያ መሳሪያ ዘዴ ነው ብሎ አፍን ሞልቶ መናገር ይቻላል። በሌላ ወገን ግን፣ ፍስልፍናዊ አመለካከት በራሱ በሁለት የተከፈለ በመሆኑ በፈላስፋዎች ዘንድ የአንድን ህብረተሰብ ችግርም ሆነ የዕውቀት ምንጭን ለመመርመር ስምምነት አልነበረም። የመጀመሪያው ማንኛውንም ነገር፣ የተፈጥሮን አወቃቀርም ሆነ የህብረተሰብን ሁኔታ በአርቆ-ማሰብ ኃይልና በጭንቅላት ውስጥ በማብላላት ችግሩን ማግኘትና ዕውቀትንም ማዳበር ይቻላል ተብሎ ሲታመን፣ ይህንን የማይቀበለው ደግሞ የዕውቀት ዋናው ምንጭ በቀጥታ ከምናያቸው የሚፈልቁ ናቸው ብሎ የሚያምን ነው። ይህ ዐይነቱ ነገሮችን ነጣጥሎ በማየትና በተለይም አንዳንድ ተጨባጭ የሚመስሉ(Facts) ነገሮችን በመውሰድ ጥናት የሚጠናበትና እንደማስረጃም የሚወሰድ ዘዴ ኤምፕሪሲዝም ተብሎ ይጠራል። ይህ ዐይነቱ ተቀባይነትን ያገኛና በየአገሮች ውስጥ „እንደመማሪያና መመርመሪያ ዘዴ“ ሆኖ የተወሰደው በተወሰኑ ነገሮች ላይ (Facts) የተመሰረተ የመመርመሪያ ዘዴ በአሽናፊነት በመውጣት ቀደም ብሎ በሶክራተስና በፕላቶ፣ በኋላ ደግሞ እንደ ላይብይኒዝና ካንት በመሳሰሉት፣ እንዲሁም በሌሎች በታወቁ ፈላስፋዎችና ሳይንቲስቶች የተደረሰበትን ተፈጥሮንም ሆነ የህብረተሰብን ሁኔታና ህግ መመርመሪያ ዘዴ በመቅበርና በአሸናፊነት በመውጣት በግልጽ የሚታዩ ነገሮችን እንዳናይ ተገደናል። በተለይም እንደኛ ባለው ምንም ዐይነት ሳይንሳዊ ጥናትና ክርክር ባልተለመደበት አገር ይህ ዐይነቱ ሶፊስታዊ ወይም ኢምፕሪሲስታዊ አመለካከትና አተናተን እንደዋናና ትክክልኛ መረጃ መሰብሰብያ ዘዴ ሆኖ በመወሰዱ በአገራችን ምድር፣ በፖለቲካ፣ በማህበረሰብ፣ በኢኮኖሚው፣ በባህልና በስነ-ልቦና…ወዘተ. ያለውን የተዘበራረቀና የተዝረከረከ ሁኔታ፣ እንዲሁም ደግሞ ካለዕውቀት ወይም ሳይንሳዊ-አልባ በሆነ መንገድ በገዢዎችና በፖሊሲ አርቃቂዎች ተግባራዊ የሚሆነውን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ለመረዳት እንዳንችልና ሳይንሳዊ ትንተናም እንዳንሰጥ ተገደናል።
ከዚህ ዐይነቱ አጭር አገላለጽ ስንነሳ በአለፉት አርባና ሃምሳ ዓመታት በአገራችን ምድር የተፈጠሩት ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ፣ የስነ-ልቦናና የባህል ቀውሶች፣ እንዲሁም ደግሞ በጎሳ ስም ተሳቦ የሚካሄደው ጦርነትና፣ በተለይም ዛሬ በከፋ መልክ በአንድ ብሄረሰብ ላይ ያነጣጠረ ለመስማት የሚዘገንን ድርጊት እንዴት ሊፈጠር ቻለ? ምክንያቶቹስ ምንድን ናቸው? እነዚህ ቀውሶች ከራሳችን የማሰብ ድክመት የፈለቁ? ወይስ ከውጭ ሰተት ብሎ ከገባው በተለያየ መልክ የሚገለጽ ተፅዕኖና ርዕዮተ-ዓለም ጋር የተያያዙ? በተለይም በአገራችን ምድር የሚካሄደው ጦርነት የውጭ ኃይሎች ጣልቃ-ገብነት አለበት ወይ? ወይስ የለበትም? እነዚህን የመሳሰሉ ጥያቄዎችን ስናነሳና መልስም ለመፈለግ ስንቃጣና እርስ በርሳችን ስንከራከር ብቻ ነው አንዳች መቋጠሪያ የሚገኝለት መፍትሄ ማግኘት የምንችለው። በሌላ ወገን ግን በተለይም ያለፉትን 27 ዓመታት በተለያዩ ምሁራንም ሆነ በአንዳንድ ጸሀፊዎች ብዙም ሳይታሰብና ዘዴ (Method) ሳይኖረው የሚቀርበውን ሀተታ የሚመስል አቀራረብ ለተመለከተ፣ 1ኛ) ከውስጥ መሰረታዊ ምክንያቶችን ለማወቅና ለመርመር ሙከራ አይደረግም። አብዛኛዎች አቀራረቦች ኢ-ሳይንሳዊና፣ ይህን ያህልም በጭንቅላት ሳይብላሉ ዝምብለው የሚጻፉ ናቸው ማለት ይቻላል። 2ኛ) አብዛኛዎቹ ተንታኞች በአገራችን የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚ፣ የማህበራዊና የትርምስ ሁኔታ ወስጥ የውጭ ኃይሎች እጃቸው የለበትም። የእኛን አገር መፈረካከስ ወይም በዘለዓለማዊ ትርምስ ውስጥ መገኘት ፍላጎታቸው አይደለም የሚል በጣም የየዋሆች አቀራረብ አለ። ስለሆነም ይሉናል እንደዚህ ዐይነት ተንታኞች፣ የውጭ ኃይሎች፣ በተለይም እንደ አሜሪካንና እንግሊዝ የመሳሰሉት ከፍተኛ የሞራልና የስነ-ምግባር ብቃትነት ስላላቸውና በአፈጣጠራቸውም ሰብአዊ ስለሆኑ፣ በተለይም እንደ ኢትዮጵያ የመሰለች የተባረከችንና የተቀደሰችን አገር በአንድነቷ ጸንታና በኢኮኖሚ አድጋ ለማየት ይፈልጋሉ፣ ምኞታቸውም ነው ይሉናል። 3ኛ) ከዚህ ስንነሳ በተለይም ስልጣንን በጨበጠው ኃይልና በውጭ ኃይሎች መሀከል የጥቅም መተሳሰርና የእከክልኝ ልከክልህ ዐይነት ፖለቲካአን አንድን አገርና ህዝብ የማተረማመስ በፖለቲካ ስም የሚካሄድ ውንብድና በፍጹም የለም። በአገራችን ምድር የተፈጸሙት ወንጀሎች፣ ምዝበራዎችና አንድን ህዝብ ደሀና አቅመ-ቢስ አድርጎ ማስቀረት በአገዛዙ ወይም ኢትዮጵያን በተለያዩ ጊዜያት ሲገዙ በነበሩ ሰዎች ብቻ የሚሳበብ፣ ወይም ደግሞ ተጠያቂዎቹ እነሱ ብቻ ናቸው ወደሚለው ድምደማ ላይ ይወስደናል። አዲስ ሳይንስና ልዩ ዐይነት የአተናተን ዘዴ ተማርን ማለት ነው። ይህ ዐይነቱ አቀራረብና አመለካከት ለምን የተሳሳሰተና አደገኛም እንደሆነ ለማሳየት እሞክራለሁ። በእኔ ዕምነት በአንድ አገር ውስጥ የሰላም መስፈን፣ ግለሰባዊም ሆነ ህዝባዊ ነፃነትና ዲሞክራሲ ሊያብቡና አንድ አገርም ቀስ በቀስ ግን ደግሞ ወደ ተስተካከለና ፍትሃዊነት ወዳለው ዕድገት ሊያመራ የሚችለው ምሁሩ በሚሰጠው ሳይንሳዊ ትንተናና የችግር መፍቻ ዘዴ ብቻ ነው። ሳይንሳዊ የአተናተን ዘዴ ባልተለመደበትና ክርክር በሚፈራበት አገር ሌላው ቀርቶ ቀላል ችግሮችን መረዳትና መፍትሄም መስጠት በፍጹም አይቻልም። ከዚህ ስንነሳ ከ20ኛው ክፍለ-ዘመን መግቢያ ጀምሮ በአገራችን ምድር ውስጥ የተፈጠሩት ቀውሶች በሙሉ ካፒታሊዝም በተኮላሸ መልክ ከገባበት ጊዜና ለሁለገብ ዕድገት የማያመች የትምህርትና አዲስ ዐይነት የፍጆታ አጠቃቀምና የአመራረት ስልት በመከተላችንና፣ ከካፒታሊስቱ ዓለም ጋር በነበረንና ካለን፣ ይሁንና ደግሞ በራሳችን እንዳንተማመንና ጥገኛ እንድንሆን ካደረገን የጠበቀ ግኑኝነት ጋር የተያያዘ መሆኑን ለማሳየት እሞክራለሁ። ይህ ብቻ ሳይሆን፣ ዛሬ ግሎባል ካፒታሊዝም ተብሎ የሚጠራው በተለያዩ ዐይነቶች የሚገለጸው፣ ማለትም በኢኮኖሚ ፖሊሲ፣ በዕዳና በፋይናንስ ካፒታል፣ በዓለም አቀፋዊ የምርት ክንውንና፣ የአመራረት ክንውን መተሳሰር(Value-added chain)፣ ባልተስተካከለ ንግድና በብዝበዛ የሚገለጸውና በመንግስታትም ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ የሚያሳድረው የእንደኛ የመሰለውን አገር የመኖርና ያለመኖር ዕድል የሚወሰን ነው። ስለሆነም የዛሬው ካፒታሊዝም ከመቶ ዓመት በፊት ከነበረው ካፒታሊዝም ጋር ሲወዳደር በብዙ እጥፍ የሚለይና፣ በጣምም የተወሳሰበ ነው። አንድን ደካማ አገር የተወሳሰበ ወጥመድ ውስጥ በማስገባት እዚያው በዚያው እንዲንደፋደፍ የሚያደርጉ የተወሳሰቡና ለአብዛኛዎቻችን ግልጽ ያልሆኑ መሳሪያዎች አሉት። የዛሬው ኢምፔሪያሊዝም አንድን አገር በቁጥጥሩ ስር ለማድረግና ሀብቱን ለመዝረፍ የግዴታ የቀጥታ ወረራ ማካሄድ አያስፈልገውም። ስለሆነም የተለያዩ የብዝበዛ መሳሪያዎችን ያዳበረውና ሳይንስንና ቴክኖሎጂን የሚቆጣጠረው የካፒታሊስቱ ዓለም የሶስተኛው ዓለም ተብለው የሚጠሩ፣ በተለይም የአፍሪካ አገሮችን ዕድል ወሳኝ ነው። በጎሳና በሃይማኖት ስም ተሳበው በአገራችንም ሆነ በተለያዩ የአፍሪካ አገሮች የሚካሄዱት ጦርነቶች በሙሉ ከአሜሪካን ኢምፔሪያሊዝምና ከተቀረው የካፒታሊስቱ ዓለም ጋር በጥብቅ የተያያዙ ናቸው።
አንዳንዶች ይህንን አርዕስት በሚያዩበት ጊዜ እንዴት ፋሺዝም ወይም አምባገነናዊ አገዛዝ ከካፒታሊዝም ጋር ሊያያዝ ይችላል? ለመሆኑ ካፒታሊዝም ወይም ግሎባል ካፒታሊዝም የሚባል ነገር አለ ወይ? ሊኖር የሚችለው፣ የምንኖርበትና የምንጠቀምበት ስርዓት ካፒታሊዝም ሳይሆን የገበያ ኢኮኖሚ አይደለም ወይ? እንደዚህ ብሎ መጻፍስ ከንጹህ ጥላቻ ወይም ለአንድ ርዕዮተ-ዓለም ካለ አፍቃሪነት በመነሳት አይደለም ወይ? ዓለምስ ወደ አንድ መንደር እያመራች አይደለም ወይ? ይኸው እንደምናየው ግሎባላይዜሽን የሚባለው ነገር ከተስፋፋ ወዲህ በዓለም አቀፍ ደረጃ ሰላምና ዕድገት እየታዩ አይደለም ወይ? ካፒታሊዝም ወይም ግሎባላይዜሽን እያሉ መጻፍ ወደ አረጀ አስተሳሰብ መመለስ አይደለም ወይ? እያሉ መዓት ጥያቄዎችን ሊያቀርቡ ይችላሉ። በእርግጥ ትችታዊ አመለካከት ባልዳበረበት፣ ህብረተሰብአዊ አወቃቀሮችን መመርመር ባልተለመደበት፣ ማንኛውም ስርዓት እንደክንውናዊ ሳይሆን እንዳለ ወይም በዚያው ቆሞ እንደሚቀርና ወደፊትም እንደሚኖር ተደርጎ በሚወሰድበትና፣ ተጨባጭ ሁኔታዎችን መገንዘብና መተንተን ባልተለመደበት አገር እንደዚህ እያሉ መጻፉ አላስፈላጊ ንትርክ ውስጥ ሊከተን ይችላል ተብሎ ግንዛቤ ውስጥ ሊገባ ይችል ይሆናል።
በመጀመሪያ ደረጃ ጸሀፊው አምባገነናዊ ወይም ፋሺስታዊ ስርዓትን ከግሎባል ካፒታሊዝም ጋር አያይዞ ሲጽፍ ከንጹህ ጥላቻ ወይም ለሌላ ርዕዮተ-ዓለም ካለው ናፋቂነት በመነሳት ሳይሆን ከጥናትና ተጨባጭ ሁኔታዎችን ከመገንዘብና በትክክል ከማንበብ በመነሳት ነው። ስለ ካፒታሊዝም ወይም ስለ ግሎባል ካፒታሊዝም መጻፍና ትንታኔ መስጠት ያለፈለበት ጉዳይ ሳይሆን ዛሬም ቢሆን የሚጠናና ትንታና የሚሰጥበት ጉዳይ ነው። በምዕራቡ ዓለም በየዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ ምርምር የሚደረግበተና እንደ ትምህርትም የሚሰጥ ነው። ተቀባይነት ካገኘው የኢኮኖሚክስ ትምህርት ውጭ የሚመራመሩ ፕሮፌሰሮችም ሆነ ጠለቅ ያለ ምርምር የሚያደርጉ ጋዜጠኞች ስለ ካፒታሊዝም ወይም ስለግሎባላይዜሽን መጽሀፎችን በየጊዜው ይጽፋሉ፤ በጆርናሎችም ላይ በየጊዜው አዳዲስ ሀተታዎች ይቀርባሉ። ስለሆነም አርዕስቱ ያረጀ ሳይሆን እንዲያውም ጊዜያዊና በሚገባ መጠናት ያለበት ጉዳይ ነው።
እዚህ ላይ ስለ ካፒታሊዝም ምንነት ወይም እንደ ኢኮኖሚ ስርዓት ትንተና መስጠት አያስፈልግም። ይሁንና ለምን ካፒታሊዝም ወይም ግሎባላይዜሽን ለፋሺዝም ምንጭ ወይም መነሻ ምክንያት ሊሆን ይችላል? የሚለውን ጥያቄ መመለስ ተገቢ ነው። በመጀመሪያ ደረጃ ቀደም ብለው ከነበሩት ስርዓቶች ጋር ሲወዳደር በካፒታሊስት ስርዓት ውስጥ ወይም በካፒታሊዝም አማካይነት ከፍተኛ የሆነ የቴክኖሎጂ ምጥቀትና ሳይንሳዊ ግኝቶች ሊታዩና የሰው ልጅም ኑሮ ሊሻሻል ችሏል። በሳይንስ አማካይነት አዳዲስ መድሀኒቶችና የህክምና መሳሪያዎች በመፈጠራቸው ባህላዊ በሆኑ መንገዶች ማዳን የማይቻሉ በሽታዎች በዘመናዊ ቴክኖሎጂ በመታገዝ መፈወስ የሚቻልበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ይህ ብቻ ሳይሆን፣ በኢንዱስትሪ አብዮት፣ በሳይንስና በቴክኖሎጂ ምጥቀት የተነሳ የሰውም አስተሳሰብ መዳበር ችሏል። በየጊዜው የሚፈጠሩ ሁኔታዎችን በተለያየ መልክ መግለጽ የሚቻልበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ከዚህም በላይ በቴክኖሎጂ ዕድገትና መስፋፋት የተነሳ የሰው ልጅ ተንቀሳቃሽና ከተወለደበት አገር ወጥቶ ሌላ አገር የሚኖርበት፣ የሚማርበትና የሚሰራበት ሁኔታ ሊፈጠር ችሏል። እንደ ሊበራሊዝምና ዲሞክራሲያዊ ስርዓት የሚባሉ አስተሳሰቦች ቀደም ብለው የተደረሰባቸው ጽንሰ-ሃሳቦች ቢሆኑም ተግባራዊ መሆን የጀመሩት በቴክኖሎጂ መዳበር የተነሳ ኢኮኖሚያዊ ዕድገት ሲመጣና ልዩ ልዩ የህብረተሰብ ክፍሎች ሲፈጠሩ ነው። ስለሆነም ጸሀፊው የካፒታሊዝምን ምንነትና አስተዋፅዖ የሚዘነጋ አይደለም፤ ጭፍን ጥላቻም የለውም። ይሁንና ግን አንድ ክሪቲካል አመለካከትያለው ሰው ማድረግ የሚገባውን የአንድን ስርዓተ ማህበር ውስጣዊ ቅራኔና በየጊዜው ብቅ የሚሉ አንድን ህብረተሰብ ሊያናጉም ሆነ ወደ ጦርነት ውስጥ ሊከቱት የሚችሉ ከአርቆ አሳቢነት ጉድለት የሚወሰዱ ፖሊሲዎችንና ፖለቲካዊ ዕርምጃዎችን የመተንተንና የማሳየት ሞራላዊ ግዴታ አለበት።
ለማንኛውም ካፒታሊዝም እዚህ ዐይነቱ ከፍተኛ የዕድገት ደረጃ ላይ ሊደርስ የቻለው ብዙ ውጣ ውረዶችን ካሳለፈ በኋላ እንደሆነ መታወቅ ያለበት ጉዳይ ነው። ከሰማይ ዱብ ያለ ሳይሆን የብዙ ውጣ ውረዶች ውጤት ነው። እንደ ሬናሳንስ፣ ሪፎርሜሽንና ኢንላይተንሜንት የሚባሉት ጭንቅላትን የሚያድሱና ብሩህ የሚያደርጉ አስተሳሰቦች ባይፈጠሩና ባይተገበሩ ኖሮ ሳይንስና ቴክኖሎጂ ባልተፈጠሩ ነበር። በመንፈስ ተሃድሶ አማካይነት ብቻ ነው አዳዲስ ሳይንሳዊ ግኝቶች ሊደረሰባቸውና ሳይንስና ቴክኖሎጂም ዕውን ሊሆኑ የቻሉት። ለሳይንስ ግኝትና ምርምር አንዳንድ የተገለጸላቸው ተመራማሪዎች ከፍተኛ መስዋዕትነትን ከፍለዋል። ከለመዱት ኑሮና የአገዛዝ ስልት ላለመላቀቅ የፈለጉ የሃይማኖት መሪዎችና የአሪስቶክራሲው መደብ በሳይንቲስቶችና በፈላስፋዎች ላይ ከፍተኛ ዘመቻ አካሂደዋል። አንዳንዶችም እስከነነፍሳቸው አቃጥለዋቸዋል። አገራቸውን ጥለው ለመሰደድ የበቁም ጥቂት የሚባሉ አልነበሩም። የኋላ ኋላ ግን አዲስ የህብረተሰብ ክፍል እየተፈጠረና እየዳበረ ሲመጣ፣ እንዲሁም ደግሞ በስራ-ክፍፍል ላይ የተመሰረተ የአመራረት ስልትና የንግድ ልውውጥ ሲዳብር አዳዲስ የህብረተሰብ ኃይሎች ብቅ ማለት ይጀምራሉ። ይህ ዐይነቱ የኃይል አሰላለፍና የህብረተሰብአዊ ለውጥ የግዴታ ይበልጥ ለካፒታሊዝም ዕድገት አመቺ ሁኔታን ይፈጥራል። በዚያው መጠንም ልዩ ልዩ ቲዎሪዎች ይፈልቃሉ። በምሁራን ዘንድ የጦፈ ክርክር ይደረጋል። እንደየሁኔታው ምሁሮችም ተጨባጭ ሁኔታዎችንና የኃይል አሰላለፎችን በተለያየ መነፅር መመልከትና መተንተን ይጀምራሉ። አንዳንዶቹ የኢንዱስትሪ አብዮትን ውስንነት በመገንዘብ ለሰብአዊነት፣ ተከታታይነት ለሚኖረው የኢኮኖሚ ዕድገትና፣ በተለይም ደግሞ የተፈጥሮን ሁኔታ ግንዛቤ ውስጥ የሚያሰገባ ስርዓት መፈጠር አለበት ብለው ሲከራከሩ፣ ሌሎች ደግሞ አዲስ ለተፈጠረው የህብረተሰብ ኃይልና ቀስ በቀስ ኢኮኖሚውን ለሚቆጣጠረው ጠበቃ በመቆም የራሳቸውን ቲዎሪ መፍጠርና ማዳበር ይጀምራሉ። ይህ ሁኔታ የግዴታ ወደ ርዕዮተ-ዓለም ትግልና ክርክር ያመራል። ይህ ማለት ምን ማለት ነው? የአመለካከት ወይም በርዕዮተ-ዓለም ዙሪያ ትግል የተጀመረው በእነማርክስ ዘመን በ19ኛው ክፍለ-ዘመን ሳይሆን ቀደም ብሎ በ15ኛውና በ16ኛው ክፍለ-ዘመን የተጀመረ ለመሆኑ አያሌ ምርምሮችና ጥናቶች ያረጋግጣሉ፤ በመጽሀፍም ተመዝግበዋል። አንዳንዶች ደግሞ ከዚህ ወደ ኋላ በመሄድ ይህ ዐይነቱ በግሪክ የስልጣኔ ታሪክ ውስጥ የነበረና፣ በተለይም በአንድ በኩል በሶክራተስና ፕላቶ፣ በሌላ ወገን ደግሞ በሶፊስቶች መሀከል የአመለካከት ወይም ተፈጥሮንና የህብረተሰብን ግኑኝነት በማንበብ ረገድ የጦፈ ክርክር ይካሄድ እንደነበር ያመለክታሉ። የኋላ ኋላ ደግሞ በስቶይኮችና በኢፒኩሪያን መሀከል እንደዚሁ፣ መንፈሳዊንና የማቴሪያላዊ ጉዳዮችን አስመልክቶ የጦፈ ክርክር ይካሄድ እንደነበር የሚያመለክቱ አያሌ ጥናቶች አሉ። ከዚህም በመነሳት ከማቴሪያላዊ ኑሮ ይልቅ መንፈሳዊ አስተሳሰብን ማስቀደምና ማንኛውም ሰው ሞራል እንዲኖረው ይገባል በሚለውና፣ በሌላ ወገን ደግሞ የሰው ልጅ ጥቅሙን ማስቀደም አለበት፣ በአፈጣጠሩም ስግብግብ ስለሆነ ይህ ዐይነቱ ስግብግብነት የግዴታ ለማቴሪያላዊ ዕድገት ያመቻል በሚሉት መሀከል የአሰተሳሰብ ውድድር ይታይ ነበር። ማቴሪያላዊ ዕድገትን፣ ለራስ ጥቅም መቆምንና ጥቅምን ማሳደድ የሚሉት አስተሳሰቦች የኋላ ኋላ በአሸናፊነት በመውጣት የካፒታሊዝም ስርዓት ወይም የገበያ ኢኮኖሚ ተብሎ ለሚጠራው መለዮ ሊሆኑ ችለዋል። ይህ ዐይነቱ አስተሳሰብም ዓለም አቀፋዊ ባህርይ በመውሰድ በተለይም የፖለቲካና የኢኮኖሚ ኤሊቶችን ጭንቅላት ሊቆጣጠር ችሏል። ይህንን በሚመለከት ቶማስ ሲድላሴክ(Tomáš Sedláček) የሚባለው የቼክ ዜግነት ያለው ኢኮኖሚስትና የባንክ ሰራተኛ ጥሩውና ሰይጣናዊ ኢኮኖሚ(Economics of Good and Evil) በሚለው በጣም ግሩም መጽሀፉ በዚህና በሞራል ጉዳይ ዙሪያ ከሶስት ሺህ ዓመት ጀምሮ ወይም ቀደም ብሎ ከፍተኛ ክርክርና ትግል ይካሄድ እንደነበር ያመለክታል። መጽሀፉም የተጻፈው በማዕከለኛው ክፍለ-ዘመን ሳይሆን እ.አ.አ በ2009 ዓ.ም ነው። በ21ኛው ክፍለ ዘመን ነው ማለት ነው። ስለሆነም ካፒታሊዝም ወይም ግሎባል ካፒታሊዝም፣ ወይም ደግሞ ኢምፔሪያሊዝም እያሉ መጻፍ ኋላ-ቀር አስተሳሰብ ወይም የአክራሪዎች አስተሳሰብ ሳይሆን የተረማጅነትና የተገለጸለት አስተሳሰብ ነው።
ከዚህ ስንነሳ እኛ ምሁራን ተብለን በምንጠራው መሀከል ያለው ትልቁ ችግር የዓለምን ሁኔታ በጥቁርና በነጭ እየከፋፈሉ ማየቱ ላይ ነው። በተለይም ከ1945 ዓ.ም ጀምሮ በዓለም አቀፍ ደረጃ የተፈጠሩት ቀውሶች፣ በሶስተኛው ዓለም የሰፈኑት አምባገነናዊ ወይም ፋሺስት መሰል አገዛዞች የሚያያዙት ከኩሙኒዝም ጋር እንጂ ከካፒታሊዝም ጋር አይደለም። ኮሙኒዝም በአፈጣጠሩ ግለሰብአዊ ነፃነትን ገፋፊ፣ የመደብለ ፓርቲ ተቀናቃኝና ብዙሃዊነትን የማይፈቅድ በመሆኑ ይህ ዐይነቱ ርዕዮተ-ዓለም የግዴታ አምባገነናዊ አገዛዝን በዓለም አቀፍ ደረጃ ያስፋፋና የሚያስፈፋ ነው የሚሉ ብዙ ምሁራኖች አሉ። በሌላ ወገን ግን ካፒታሊዝም በስምምነትና በፈቃድ፣ እንዲሁም ግለሰብአዊ ነፃነትን በማክበር ላይ የተመሰረተ በመሆኑ በአንዳች መንገድ ወደ ሶስተኛው ዓለም ተብለው በሚጠሩት አገሮች ውስጥ በሚስፋፋበት ጊዜ የግዴታ ግለሰብአዊ ነፃነት እንዲኖር፣ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት እንዲያብብና፣ በተለይም ደግሞ የመንግስትን መኪና የሚቆጣጠሩት ተጠያቂነት የሚሰማቸውና የሞራል ግዴታ እንዳለባቸው እንዲገነዘቡ የሚያደርግ ስርዓት በመሆኑ ለዕድገት አጋዥ ነው ይሉናል። ይህ ዐይነቱ በአንድ በኩል ኮሙኒዝምን እንደጭራቅ መሳልና ማየት፣ በሌላ ወገን ደግሞ ካፒታሊዝምን መልአኮችና ቅዱሳኖች የሚቆጣጠሩትና የሚመሩት ስርዓት እንደመሆኑ መጠን ስልጣንን የሚቆጣጠሩትና ኢኮኖሚውን የሚያሽከረክሩት ኃይሎች በሙሉ ዋና ዓላማቸውና ድርጊታቸው ሁሉ በዓለም አቀፍ ደረጃ ሰላምን ማስፈንና የተስተካከለ ዕድገትን ማምጣት ብቻ ነው የሚለው አስተሳሰብ ለተስተካከለና ፍትሃዊነት ላለው ዕድገትና ለብሄራዊ ነፃነታችን እንቅፋት ለመሆን ችሏል። ስለሆነም ጦርነትም ሆነ አምባገነናዊ ስርዓት ከካፒታሊዝም ጋር የሚያያዙ ሳይሆን አንድ ወጥ ከሆነው ከኮሙኒስታዊ አገዛዝ ጋር በጥብቅ የተያያዙ ናቸው የሚል አዲስ ዐይነት የፖለቲካ ቲዎሪና ፍልስፍና ያስተምሩናል።