Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ከክርስቶስ ልደት አስቀድሞ ኢትዮጵያን ለመውረር የሞከረችው ጣልያን ድል ሆና ተመለሰች። ክርስቶስ ከተወለደ ወዲህም ዳግም መጣች ተሸንፋ ተመለሰች፣ ዘመን ጠብቃ ሽንፈቷን ረስታ፣ ኃይሏን አደራጅታ በዓድዋ ዘለቀች ዳግም ተሸነፈች፣ ኃያልነቷን አሳንሳ ኢትዮጵያን አንግሳ ተመለሰች። የሮምን የጦር መሬዎች የኢትዮጵያውያን ጎራዴ በላቸው፣ ሳንጃው ጠጣቸው፣ የሽንፈት ታሪካቸውን አጠናክረው ሌላ የሽንፈት ታሪክ ፅፈው ተመለሱ።
ሮም አንገቷን ደፋች፣ በዓለም ፊት ተዋርዳለችና ኮሰመነች፣ ኢትዮጵያ በኩራት ከፍ አለች፣ ከተራራው አናት አምሳለ ቀስተ ደመና የሆነውን ባንዲራ እያውለበለበች ድምጿን ከፍ አድርጋ ሁልጊዜም አሸናፊዋ እኔ ነኝ አለች። ኃያላኑ ፈሯት፣ አከበሯት፣ ወዳጅ ትሆናቸው ዘንድ ተመኟት፣ ፍቅርሽን እንሻለን ሲሉ ለመኗት። ከልቡ ለሚያፈቅር ፍቅር፣ ከልቡ ለሚጠላ ጦር እንደ አመጣጡ የምትሰጠው ኢትዮጵያ አትንኩኝ እንጂ ፍቅርን ከእኔ በላይ የሚያውቀው የለም አለች።
ዘመን አለፈ። ሌላ ዘመን መጣ። የሮም ነገሥታት፣ መኳንንት እና መሳፍንት አንገታቸውን ቀና ያደርጉ ዘንድ ተመኙ። ሌላ እድል ሞከሩ። ግርማዊ ጃንሆይ ቀዳማዊ ኃይለ ስላሴ አሰፈሪውን ዙፋን ተቀምጠውበታል። እሳቸውና ሕዝባቸው ፍቅር ሲሹ በሮም ለአርባ ዓመታት የተደገሰ የጦር ድግስ ወደ ኢትዮጵያ መጣ። የአባቶቻቸው ልጆች ኢትዮጵያውያን ከጠላቶቻቸው ጋር ይፋለሙ ጀመር። እንደ ዓድዋው በአንድ ጀንበር ድል አልተገኘም። የጠላት ጦር ኢትዮጵያን እየወረረ ሄደ። የአርበኝነት ሥራ ተጀመረ።
በዚያ ዘመን በአርበኝነት የጣልያንን ሠራዊት ቁም ስቅል ካሳዩት ኢትዮጵያውያን መካከል የሰሜን በጌምድር ጠቅላይ ግዛት አርበኞች በጉልህ ይነሳሉ። እግሬ ጠገዴን ሲረግጥ ያን ዘመን አስታወሰ። በዚያ ዘመን በአርበኝነት ስማቸው ጎልቶ ከሚነሱት መካከል ቢትወደድ አዳነ መኮንን አሰብን። በሰሜን በጌምድር እልፍ አርበኛ፣ እልፍ ጦረኛ፣ እልፍ ነፃነት ፈላጊ፣ እልፍ ሳይሰለች ተዋጊ ነበር። ከእነዚያ ጀግኖች መካከል ቢትወደድ አዳነ መኮንን ላስታውሳቸው ፈለኩ።
የአባ ደፋር ሀገር ወልቃይት ጠገዴ” የተባለላቸው አባ ደፋር አዳነ በየጦር ግንባር እየዘመቱ፣ ጠላትን ድል እየመቱ፣ ኢትዮጵያ ነፃነቷን ጠብቃ እንድትኖር አድርገዋል። በጠገዴ አዴት የተወለዱት ቢትወደድ አዳነ መኮንን ገና በልጅነታቸው ነበር ማረስና መተኮስ የተለማመዱት። ለአደን ሲወጡ ያለ ግዳይ አይመለሱም ነበር። ጦር አዋቂነታቸው ጉድ ያሰኝ ጀመር። ቀልብ ሳቡ ። ስማቸው መግነን ጀመረ። ቢትወደድ አዳነ በዚያ ዘመን ሰሜን በጌምድርን ሲያስተዳድሩት የነበሩት ራስ ጉግሳ ወሌ ሠራዊት ጋር ተቀላቅለው ኢትዮጵያን ማገልገል ጀመሩ። የጦር ስልት ያደጉበት ነበርና በጦር ስልታቸውና ድፍረታቸው የተገረሙት ራስ ጉግሳ ወሌ የቀኝ አዝማችነት ማዕረግ ሰጧቸው።
አባ ደፋር ቢትወደድ አዳነ ራስ ጉግሳ ካለፉ በኋላም በሰሜን በጌምድር የወልቃት ጠገዴን፣ የአርማጭሆንና የሰቲት ሁመራን ድንበር እንዲጠብቁ ተመረጡ። ከጀግኖች አርበኞች ጋር በመሆንም በዚያ በር ጠላት እንዳይላወስ ያደርጉ ነበር። የጣልያን ሠራዊትን ካርበደበዱ አርበኞች መካከል የጠገዴውን ጦር እየመሩ አያሌ ጀብዱዎችን መፈፀማቸውን የቢትወደድ አዳነ የልጅ ልጅና ታሪክ አዋቂ ሹምዬ ወልደ ሥላሴ ነግረውኛል። የእናታቸው አባት ቢትወደድ አዳነ በዚያ ዘመን ከነበሩ አርበኞች ጋር በመሆን ጠላት በወልቃይት ጠገዴ፣ በአርማጭሆ፣ በጃንወራ፣ በቆላ ወገራ፣ በደባትና በሌሎችም አካባቢዎች ረግቶ እንዳይቀመጥ በእሳት ይቆሉት እንደነበርም ነግረውኛል።
የጣልያን ሠራዊት እየገፋ ሀገር ሲቆጣጠር እነ ቢትወደድ አዳነ በአዴት የአርበኝነት ሥራ ጀመሩ። በዚህ ጊዜ የጣልያን ሠራዊት ማይ ገና የተባለውን አካባቢ ዙሪያ ገባ ይዞ ነበር። እነ ቢትወደድ ደግሞ አካባቢውን ከጠላት ለማላቀቅ ተዘጋጅተዋል። የጠላትን ሠራዊት ለማሸነፍ ይረዳ ዘንድ ውኃውን ቀድሞ መያዝ አንደኛው እቅድ ነበር። በዚህ ጊዜ ታዲያ ዳኛቸው የተባለ አርበኛ
ወንድም አልወለደች መካን ናት እናቴ” ሲል ጃሎ አለ። ጦሩ ተነሳ። ምድር ታመሰች። እነ ነብሮ ገቡ። የጠላት ጦር መድረሻ አጣ። አዴትንም ከጣልያን ሠራዊት ጋር ተዋድቀው አስለቀቁ። በአዴት ጦርነት በጀግንነታቸው የተገረመው የጣልያን የጦር መሪ “የሸፈቱት ሰዎች አምስት ናቸው ብላችሁኝ ነበር፣ እኔ ግን እንደ ምመለከታቸው መሬቱም ጭምር ሸፍቷል። ጥይት የሚመጣው ከመሬት ውስጥ ጭምር ነው” ማለቱን ገሪማ ታፈረ ፅፈዋል።
በዚያ የተገኘው ድል እየሰፋ ሄደ። ወደ ደጋው ጠገዴ አመሩ። ቀኝ አዝማች የነበሩት አዳነ በሕዝብ ይሁንታ ማክሰኞ ገበያ አጣጥ በተባለ ሥፍራ ሕዝቡ “ማዕረግ ኖሮዎት ለእኛም ማዕረግ እንዲሰጡን ደጅ አዝማች ብለን ሹመነወታል” ብሎ መሾሙንም ሹምዬ ነግረውኛል። እሳቸውም ለተከታዮቻቸው ማዕረግ ሠጡ። በሕዝብ የደጅ አዝማችነት ማዕረግ የተሠጣቸውና እሳቸውም የሠጡት ማዕረግ ንጉሡ ኃይለ ሥላሴ ሲመለሱ በደስታ አፅድቀውላቸዋል።
ጠገዴ ነፃ ወጣች። ወደሌሎች አካባቢዎች የአርበኝነቱ ሥራ ቀጠለ። የጃኖራ ቆላ ወገራ አርበኞች በደጅ አዝማች ሐጎስ ተሰማ፣ የአርማጭሆ አርበኞች በደጅ አዝማች ብሬ ዘገዬ፣ የጠገዴ አርበኞች በደጅ አዝማች አዳነ መኮንን፣ የጠለሎ አርበኞች በደጅ አዝማች ደስታ ማሩ፣ የደብረ ሐርያና የቀብትያ በፊታውራሪ መስፍን ረዳ፣ የአውራ አርበኞች በደጅ አዝማች አያናዬ ቸኮል እየተመራ ወልቃይትን ነፃ ለማውጣት ዘመተ።
የጣሊያን ሠራዊትም አድ ኮኮብ ላይ ሠፍሮ ነበር። አርበኛው ደግሞ ከአድ ኮኮብ በሥተ ምሥራቅ በኩል በሚገኘው የማይ ለሞን ተራራን ተጠግቶ ሠፈረ። እኒያ ጀግና አርበኞች ጠላትን እንዴት መግጠም እንዳለባቸው እየተመካከሩ በሠፈራቸው ቆዩ። ተከዜን ተሻግሮ ሰሜን በጌ ምድርን የረገጠው የጠላት ጦር ሲርቅ በባሩድ እሳት ይለበለባል። ሲቀርብ በሳንጃ ይመሸለቃል። የሚሆነውን አጥቷል።
አርበኛው በማይ ለሞን ተራራ እንደሠፈረ የደጅ አዝማች አዳነ መኮንን ጦረኛ የነበረ ሥጦት መኮንን የተባለ ጀግና ጦርነት ለመግጠም ቸኩሎ ነበርና በቢትወደድ አደነ ድንኳን አጠገብ ሆኖ እንዲህ ሢል ጃሎ አለ።
በግራ በኩል የአርማጭሆ አርበኛ በብሬ ዘገዬ እየተማራ፣ በቀኝ በኩል የጠለሎ፣ የቀብትያ፣ የደብረ ሐርያ፣ የአቀወርቅ፣ የአውራ አርበኛ በፊታውራሪ መስፍን ረዳና በደጅ አዝማች ደሥታ ማሩ እየተመራ፣ የጠገዴ አርበኛ በመሀል በደጅ አዝማች አዳነ መኮንን እየተመራ ውጊያ ገጠመ። በአዳነ መኮንን የሚመራው ጦር አስቀድሞ ከጠላት ሠፈር ደረሠ። የጠላትን ጦር እስከነ ባሩዱ ያቅመው ጀመር። ጠላት ማምለጫ አጣ። በቀኝ በግራ የገባው አርበኛ መፈናፈኛ አሳጠው። የጠነከረ ሮጦ አመለጠ። ያልቻለ እጅ ሰጠ። የፈረደበት እየተነደፈ ሞተ።
ገሪማ ታፈረ በጎንደሬ በጋሻው መፃሕፋቸው “በዚህ እልቂት የጠላት ወታደር ሬሳ ከአንድ አንድ ላይ ተከምሮ የኑግ ነዶ መስሎ ይታይ ነበር” ብለዋል። አርበኝነቱ ቀጠለ። ወልቃይት ጠገዴ፣ ሰቲት ሁመራን ነፃ አወጡ። ለዚያ አካባቢ ገዥ ሾመው።
ጣልያን ወዳለበት ሌላኛው የሰሜን በጌምድር አውራጃ ወደ ደባት አቀኑ። ድል በድል እየሆኑ ገሰገሱ። ጣልያን ተጨነቀ። ሠራዊቱ በጦር በጎራዴ አለቀ። በሰሜን በጌምድር አውራጃ ጠላት እየተለቀመ ወጥቶ ጎንደር ከተማ ላይ ሲቀር በአራቱም አቅጣጫ የሰሜን በጌምድር አርበኞች እየተመሙ መፈናፈኛ ሲያሳጡ ቢትወድድ አዳነ አንደኛው ነበሩ። ጎንደርም ተለቀቀች።
ቢትወደድ አዳነ በሱዳን ጠረፍ የኢትዮጵያን ድንበር ጠላት እንዳይረግጥ አያሌ ጀብዱዎችን እየፈፀሙ የተከላከሉ አርበኛም ነበሩ። ቢትወደድ አዳነ ወደጦር ሜዳ ከሄዱ መመለስ አይቻልም ነበርና
በዘመናቸው ሀገር እንዳትደፈር ሲሉ ከተዋጉባቸው አያሌ የጦር አውድማዎች በተጨማሪ የሑመራ የሰሊጥ ምርት እንዲስፋፋ፣ የጎንደር ሑመራ መንገድ እንዲሠራና ሌሎች የልማት ሥራዎችን እንደከወኑም ይነገርላቸዋል።
የንጉሡ ዘመን ተጠናቆ ደርግ ሥልጣን ሲይዝ በአርማጭሆ፣ በወልቃይት ጠገዴ፣ በሰቲት ሑመራ፣ በቆላ ወገራ፣ በአወጅሬ ጅንወራና በሌሎች አካባቢዎች ደርግ ደፍሮ እንዳይገባ ያደረጉ ሠው መሆናቸውንም የልጅ ልጃቸው ነግረውኛል።
አባ ደፋር አዳነ ለሀገራቸው ነፃነት፣ ለኢትዮጵያዊነት፣ ለአይደፈሬነት ሲሉ ከጀግና አርበኞች ጋር ጦር መርተዋል። ገጥመው አሸንፈዋል። በዱር በገደል እየዋሉ እያደሩም ነፃ የሆነች ሀገር ሰጥተውናል። ያን አካባቢ እድል አግኝቶ ላየ ሁሉ ይገረማል። ልብ ይፈትናል። ጋራው ሸንተረሩ አጀብ ያሰኛል። ሁልጊዜ ጥንቁቅ የሆነው የሀገሬው ሠው ሲታይ አሞተ መራርነቱ ከፊቱ ላይ ያስታውቃል። ለሁሉም ዝግጁ የሆነ ምድር፣ ዝግጁ የሆነ ሕዝብ።
ኢትዮጵያ የጀግኖች ምድር፣ ያልተመረመረች ሚስጥር፣ ያልተደፈረች ሀገር፣ የተገኘባት የሰው ዘር፣ ያልተቀደመች ምድር ናት። የቆመችው ሕዝቦቿ አብዝተው በሚለምኑት ፈጣሪ ጠባቂነት፣ በፀና ጀግንነት፣ በማይናወጥ አንድነት፣ በማይጠወልግ ኢትዮጵያዊነት ነው። ኢትዮጵያን የነካ ሁሉ እጣው መጥፋትና መሞት ነው። ክብር ለጀግኖቻችን። አንድነት ለሀገራችን።
The post “አይቆረጠም የድንጋይ ቆሎ ፣ አይወረወር የእሳት አለሎ ፣ ፍቅሩን ነው እንጂ ጠቡን ማን ችሎ” first appeared on Satenaw Ethiopian News/Breaking News.
Previous Postምን እየሰሩ ነው? ክደውናል እንበላቸው ወይስ እየመሩን ነው? አቶ አታላይ ዛፌ-ከአቶ አሰማራው እና አቶ አታላይ ጋር የተደረገ ቆይታ ክፍል 1 https://youtu.be/2hhYFT7-QtE
“ከተሞች በመሰረተ ልማትና በኢንቨስትመንት እንዲጠናከሩ የክልሉ መንግስት ከምንጊዜውም በላቀ ትኩረት እየሰራ ነው” የአማራ ክልል ርዕሰ መስተዳደር አቶ አገኘሁ ተሻገር
አዲስ ቀሚስ አስፈለገ? እንደዚያ ከሆነ, የአካል ብቃት ምጣኔን ለታሸገበት አንድ አዲስ X-Large ጥቁር ሰማያዊ ብሩሽ ጀርመናዊ ሆስፒታልን ወደ አንድ ዕድለኛ አሸናፊ ነው!
ስጦታው በፓንችብ በኩል ስፖንሰር ተደርጓል ፡፡ የፌስቡክ አድናቂ ገፃችንን ላይክ ላይክ ማድረግ ፣ አገናኞቻችንን በ Google Plus ላይ ማጋራት ፣ በትዊተር ላይ መከተልን ፣ ወዘተ ጨምሮ ለመግባት የተለያዩ መንገዶች አሉ ፡፡
የቀረው የአካል ብቃት ምጣኔ ዋጋዎችን ይመልከቱ. በ eBay ሊገዙ የሚችሏቸው የጂምና ልብስ ክፍሎች አሉን. የታወቁ ሸሚዞች, ሆፕቶች, ስቴሽ ባርች እና ዱፊል ባጊዎች የአካል ብቃት ምጣኔዎችን እናሻለን. ሸሚዝዎቻችን ዋጋቸው አነስተኛ ሲሆን እስከ $ 2.99 ዝቅተኛ ለመግዛት ዝግጁ ናቸው!
እቲ ማስክ፣ ናብ ምምሕዳር እቲ ከባቢ ተላኢኹ፣ ዝሓለፈ ሰሙን ብመኪና እናተጓዕዘ እንከሎ፣ ሰረቕቲ ተኸታቲሎም ብመኪና ብምዕጋት ከምዝዘረፍዎ ከንቲባ ናይታ ምምሕዳር ናብ ነበርቲ ብኢመይል ኣብ ዝልኣኾ ሓበሬታ ኣመልኪቱ።
ይኹን’ምበር፣ ብመሰረት እቲ ተኣትዩ ዝነበረ መብጽዓ፣ ካብ 9 ግንቦት ጀሚሩ ንኣስታት 50 ሽሕ ስድራቤታት ነበርቲ እቲ ከባቢ ነናብ ገዝኦም ማስክ ብናጻ ክልኣኸሎም ምዃኑ ኣረጋጊጹ።
ንደምክራስያዊ ለውጢ እቲ ብመሪሕነት ምንቅቃስ ኩናማ ወጺኡ ዘሎ ብትሪ ንነጽጎ፣ ንመርሕነት ሃገራዊ ባይቶን ኪዳንን ድማ ንጉዳዩ ከጻርዩን ከእርሙን በዚ ኣጋጣሚ ንጽውዕ።
Contents መግቢያ 1. የጥላቻ ንግግር ጽንሰ ሃሳቦች አጭር ምልከታ 2. በኢትዮጵያ የጥላቻ ንግግር ለመከላከል የወጣው አዋጅ ቁ.1185/2012 ተስፋ እና ስጋቱ 2.1. ተስፋዎች 2.2. ስጋቶች 3. የእኩልነት ፍ/ቤት ወይም መሰል ተቋማት ማቋቋም አስፈላጊነት
ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የጥላቻ ንግግር በኢትዮጵያ በዓይነትም በስፋትም እየጨመረ እና እየሰፋ ይገኛል፡፡ ለዚህ ደግሞ የሚጠቀሰው አንዱ ምክንያት የማኅበራዊ ሚዲያ አዉታሮች በጊዜና በፍጥነት ይዘትን ባለማረማቸው (absence of effective content moderation) ነው፡፡ ይህ ጽሁፍ የተዘጋጀው አዲስ ዘይቤ ሚዲያ ሸንጎ ግሎባል ከተሰኘ ውጥን ጋር በመሆን ነሀሴ 29፣ 2012 ዓ.ም. በበይነ መረብ አማካኝነት በተዘጋጀ የውይይት መድረክ ላይ ለንግግር መነሻነት የቀረበ ምልከታ ነው፡፡
የዚህ ጽሁፍ ዓላማም የጥላቻ ንግግር ጽንሰ ሃሳቡን በአጭሩ ማብራራት፣ አዲሱ የጥላቻ ንግግር መከላከያ አዋጅ ተስፋና ስጋት፣ የእኩልነት ፍ/ቤት ወይም ችሎት ማቋቋም አስፈላጊነት፣ ስለ ይዘት እርማት በዘርፋ ያሉ የሌሎች አገራትን ልምድ ለመጠቆም ፤ እንዴት የሰብዓዊ መብት ተኮር ዘዴ (Human rights based approach) ጠቃሚ እንደሆነ ለማሳየት እና ለወደፊቱ ምን ይደረግ በሚለው ጉዳይ ምክረ ሃሳቦችን መጠቆም ናቸው፡፡
የጥላቻ ንግግር ሰዎች በያዙት ማንነት (የብሄር፣ ጾታ፣ ሃይማኖት ) እንዲገለሉ፣ እንዲጠሉ ወይም ጥቃት እንዲደርስባቸው የሚያደርግ ንግግር ነው፡፡ የዓለምአቀፉ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃልኪዳን (ICCPR) አንቀጽ 20 (1) ላይ አገራት የጦርነት ቅስቀሳ የሚሰብኩ የጥላቻ ንግግሮችን በህግ እንዲከለክሉ ግዴታ ተጥሎባቸዋል፡፡ የተ.መ.ድ. ሰብዓዊ መብት ኮሚቴም ይህንን በተመለከተ በሰጠው ጠቅላላ አስተያየት ቁ.11/1983 የጦርነት ቅስቀሳ ሲባል ከተ.መ.ድ ቻርተር በተጻረረ መልኩ ማነኛውም ዓይነት አሳሳች ውሸት ( propaganda) ሆኖ ወረራን ወይም ሰላምን የሚያሰጋ ንግግር ነው፡፡
አገራችን ኢትዮጵያም የጥላቻ ንግግር ስጋት ለመቀነስ በሚል በ2012ዓ.ም. ራሱን የቻል አዋጅ አጽድቃለች፡፡ በእርግጥ በህግ መከላከል (legislative intervention) አንዱ መንገድ ቢሆንም ሌሎች ቅጣት አላባ ዜዴዎችን (non-punitive measures) እንደ ይዘት ይታረምልኝ (content moderation)፣ ብዙ ንግግርን በመፍቀድ እና የሚዲያ ትምህርት (media literacy) በተጓዳኝ በመውሰድ መካላከል እንደሚቻል መገንዘብ ያስፈልጋል፡፡
የጥላቻ ንግግር ሁሉን አቀፍ ትርጓሜ ወይም ብያኔ አልተሰጠውም ለምን ቢባል ጥላቻ ከስሜት የሚመነጭ ጽንሰ-ሃሳብ ነው፡፡ የጥላቻ ንግግርን ብያኔ ለመስጠት ከባድ ነው፡፡ ብያኔ ሲሰጠውም እንደየአገራቱ ሁኔታ፣ አውድ እና ምሳሌ ይወሰናል፡፡ ለዚህም ይመስላል አንድ የአሜሪካ ፍ/ቤት ዳኛ ስቴዋርት ስለ አስጸያፊ ንግግሮችን (obscenity) በሰጠው የፍርድ አስተያየት እንዲህ ይላል ፦ “የማውቃቸው፣ ሳያቸው ነው (“I know it when I see it.”) ሲል በጃኮቢሊስ እና ኦሃዮ መካከል በነበረው ክርክር አስፍሯል፡፡ የጥላቻ ንግግሮችን ደግሞ ዳኛ ስቴዋርት ካለው በላይ ማንነታቸውን ለማወቅ ከባድ እንደሚሆን መገመት አያዳግትም፡፡
የጥላቻ ንግግር የሰውን ልጅ ክብር እና ኩራት የሚያዋርድ ተግባር ነው፡፡ ፕ/ር ጀረሚ፡ ዋልዶርን ‘The Harm in Hate Speech’ በሚለው መጽሃፋቸው ላይ የጥላቻ ንግግር የሰውን ልጅ ክብር የሚጎዳ በተለይም ልዩ መገለጫ በመለጠፋ ለምሳሌ የቆዳ ቀለሙ፣ ብሄሩ እና ሃይማኖቱን መሠረት አድርጎ ከማህበረሰቡ ለመንጠል እና ያላቸውን መልካም ገጽታ በማጉደፍ እንደሆነ ይናገራል፡፡ በተለይም የጥላቻ ንግግር በጽሁፍም፣ በምስል ወይም በድምጽ ሲነገር ቢያንስ ሁለት መልዕክትን በህብረተሰቡ ዘንድ ያስተላልፋል፡፡ የመጀመሪያው የጥላቻ ንግግር ተጠቂውን ቡድን ከሰውነት እርከን ያወረደዋል (dehumanise)ብሎም ከሰውነት ተርታ እንዲወርድ ያደርገዋል፡፡ ሌላው ደግሞ በአጥቂ ወገን የራስን ቡድን በስጋት ውስጥ እንዳለ በመቁጠር ሌሎች የቡድኑ አባላት የጥላቻ ዘመቻውን እንዲቀላቀሉ ሊያደርግ ይችላል፡፡ (ጀረሚ፡ዋልዶርን፡ 2012፡5)
የጥላቻ ትርጉምንም በሚመለከት በ ኔልሰን ማንዴላ ፍውንዴሽን እና አፍሪ ፎረም መካከል በነበረ አንድ ክርክር የደቡብ አፍሪካ የእኩልነት ፍ/ቤት እኤአ በ2019 ዓ.ም የጥላቻ ንግግርን ለቃሉ በሚሰጠው ሰዋሰዋዊ ትርጉም (grammatical meaning) መተርጎም እንዳለበት አቅጣጫ ጠቁሟል፡፡ Hate speech means a “speech that expresses hatred towards a person or his or her group based on race or other attributes such as religion, sex, ethnicity, sexual orientation and the like.” በዚህም መሠረት የጥላቻ ንግግር ማለት የሌሎችን ሃይማኖትን፣ ጾታን፣ ጎሳን እና መሰል ነግሮችን መሠረት በማድረግ ቡድኖችን እንዲጠሉ ማድረግ ነው ሲል ፍርዱን አስቀምጧል፡፡ (የፍርዱ አንቀጽ 94 ይመለከቷል፡፡ )
በ ማርክ ኖርውድ እና የእንግሊዝ መንግስት መካከል በነበረ ክርክር የእንግሊዝ ብሄራዊ ፓርቲ ቀኝ አክራሪ አስተባባሪ የነበረው ማርክ፡ ኖሩድ ከመኖሪያ ቤቱ መስኮት ላይ “እስልምና ከእንግሊዝ ይውጣ፣ የእንግሊዝን ህዝብ እንጠብቅ”/ “Islam out of Britain – Protect the British People የሚል እንዲሁም ከመስከረም 11 የአሜሪካ መንትያ ህንጻ በአሳት መያያዝ የሚገልጽ ብሎም ጨረቃን እና ኮከብን ምስል ላይ የክልከላ ምልክት ያለበት ትልቅ ፖስተር ሰቅሎ” ነበር፡፡ ጉዳዩን የተመለከተው የአውሮፓ የሰብዓዊ መብት ፍ/ቤትም እንዲህ መሰል የቃላትና ምስል ጥላቻ በእንግሊዝ አገር በሚኖሩ ሙስሊሞች ላይ ጥቃት የሚከፍት ነው ብሎም ሃይማኖቱን ከሽብርተኝነት ጋር ማገናኘት ከአውሮፓ የሰብዓዊ መብት እሴት ጋር የማይሄድ፣ ማኅበራዊ ሰላምን እና መቻቻልን የሚሸረሽር እንደሆነ በፍርዱ አቀምጧል፡፡
በሌላ ጉዳይም አንድ የደቡብ አፍሪካ እኩልነት ፍ/ቤት፣ በ አፍሪ ፎረም እና ጁሊየስ፡ ማሌማ መካከል በነበረ ክርክር ተከሳሹ በደቡብ አፍሪካ በሚኖሩ ህዳጣን ቡድኖች ላይ በደቡብ አፍሪካ የነጻነት ወቅት ሲዘፈኑ ከነበሩ የትግል ዘፈኖች ውስጥ አንድ አዝማች ግጥም መዞ “shoot the Boers/farmers they are rapists/robbers” “ቦሆርስን/ገበሬዎችን ግደሏቸው ፤ ደፋሪና ዘራፊ ናቸው”፡፡ ፍ/ቤቱም የቀድሞ የአፍሪካ ናሽናል ኮንግረስ (African National Congress-ANC) አባል የአሁኑ የኢኮኖሚ ነጻነት ታግይ መሪ ጁሊየስ፡ ማሌማ የዘፈነው ዘፈን የጥላቻ ንግግር ነው በማለት ወስኗል፡፡ በተለይም ይህ ንግግር የነጭ ገበሬዎችን ህይወት አደጋ ላይ የሚጥል አግላይ በመሆኑ በህዝብ በተሰበሰበበትም ሆነ በግል ስፍራ እንዳይዘፈን ትእዛዝ ሰጥቷል፡፡ (የፍርዱ አንቀጽ 120 ይመለከቷል፡፡)
በኢትዮጵያ ታሪክም የጥላቻ ንግግር አዲስ ጽንሰ ሃሳብ አይደለም፡፡ ለምሳሌ፦ የቆዳ ቀለማቸው ጠቆር ያሉ ሰዎችን በተለምዶው ባሪያ (slave) የሚል አገላለጽ ነበር፡፡ (ተሻለ፡ ጥበቡ፡ 1995፡58) አጼ ሃ/ስላሴ ጀምሮ በተከታታይ የመጡ መንግስታትም ለፖለቲካ ፍጆታ ሲባል ፖለቲካዊ ፍረጃ በማድረጋቸው የጥላቻ ንግግር እንዲስፋፋ ምክንያት ሆኗል፡፡ በዘመነ ኢሕአዴግ ጠባብ፣ ትምክህተኛ እና ነፍጠኛ የሚሉ ቃላትን በተለያዩ አጋጣሚዎች የመንግስት ባለስልጣናት ጭምር ሲናገሩ ተስተዉሏል፡፡ (ዉብሸት፡ ሙላት፡2016) ለምሳሌ ፦ ነፋጠኛ የሚለው ቃል በቅርቡ ለደረሱ ጥቃቶች እንደ ኅቡዕ የፖለቲካ ማጥቂያ ቃል (dog whistle call) እንደዋለ መረዳት ይቻላል፡፡
የኢፌዴሪ ህገ መንግስቱ ከመጣ ጀምሮ፤ የጎሳ ፌዴራሊዝም የአገሪቱ ፖለቲካዊ ርዕዮት ሆኖ በመተከሉ ምክንያት፣ ምንም እንኳን በኢትዮጵያ ክልሎች ራስን በራስ የማስተዳድር መብት ቢያጎናጽፍም ፤ ጎሳ ላይ ማጠንጠኑ በአንድ ክልል ውስጥ አንድ ብሄር የበላይ ሌላው የበታችነት እንዲሰማው በማድረጉ የአገሪቱ ጥንተ አብሶ (original sin) እንደሆነ ጥናቶች ይጠቁማሉ፡፡ (ዮናታን፡ ተስፋየ፡ 2016፡ 232) በዚህ ረገድ የህገ መንግስቱን ህጽጽ ፕ/ር ምናሴ፡ ሃይሌ እንደሚከተለው ተመልክቶታል፡፡ “የኢፌዴሪ ህገ መንግስት የሶቬት ሞዴል ፌደሬሽን በመከተሉ ዘጠኝ የጎሳ ክልሎችን (tribal homelands) ፈጥሯል፡፡ ” ይህም በመሆኑ፣ ጎሰኝነት (ethnicity) በጣም ከመጠን በላይ ፓለቲካዊነት ስለተላበሰ እያንዳንዱ ጎሳ በሚኖርበት ክልል የበላይነት ስሜት እንዲኖር፤ ፍጹም የሃብት ባለቤትነት (exclusive ownership of resources) እና ልዩ ልዩ የመብት ተጠቃሚነቶች እንዲኖር አስችሏል፡፡ በመሆኑም የፓለቲካ ሊሂቃን የጥላቻ ንግግር በመጠቀም “እኛ” (‘’us”) ‘’እነሱ” (“them”) የሚሉ ስሁት እና የተዛቡ ትርክቶችን በመንዛት በማህበረሰቡ ዘንድ ለዘመናት የነበረውን ማኅበራዊ ትስስር እና መስተጋብር አደጋ ላይ ጥለውታል፡፡ ለምሳሌ፦ “መጤ” እና “ሰፋሪ” የሚሉ የጥላቻ ቃላትን ማንሳት ይቻላል፡፡
ሌላው የህገ መንግስት ችግር፣ ህገ መንግስቱ በአንድ በኩል ብሄር፣ ብሄረሰቦች እና ህዝቦችን የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት ቢያደርግም ፤ ጎሰኝነትን ተቋማዊ እና ህጋዊ እውቅና እንዲሰጠው በማድረጉ በተለያዩ ቦታዎች የ “ጨቋኝ - ተጨቋኝ ትርክት” በተግባር እንዲስፋፋ አድርጓል በዚህም ሳቢያ ጥላቻ እንዲስፋፋ ሆኗል፡፡ ለምሳሌ፦ የሕገ መንግስቱ መግቢያ ላይ “ከታሪክ የወረስነው የተዛባ ግንኙነት” የሚለው አገላለጽ በተለይም በታሪክ አጋጣሚ አንድ ህዝብ ሌላውን እንደ ጨቆነ ተደርጎ እንዲታይ በማድረጉ የጨቋኝ ተጨቋኝ ትርክትን ህጋዊ ሽፋን እንዲላበስ አድርጓል፡፡ ይህንንም በተመለከተ ኢትዮጵያን የጎበኙት የህዳጣን (minority) መብት ጉዳዮችን የሚከታተሉት የተ.መ.ድ. ልዩ ገለልተኛ ባለሙያ፣ ጋይ፡ማክዶጋል እኤአ በ 2006 ዓ.ም. ( UN Independent Expert on Minority Issues, Gay McDougall) እንዲህ ብለው ነበር ፦
ይህም ማለት የራስን እድል በራስ የመወሰን መብት ዘጠኝ የጎሳ መር ክልሎች እንዲፈጠሩ አስችሏል፣ የክልል ህገ መንግስቶች እንዲጻፋ አግዟል፣ ህግጋት እንዲወጡ ረድቷል፣ ራስን በራስ የማስተዳደር መብት እስከ መገንጠል መብት አጎናጽፏል፡፡ ዳሩ ግን ይህ የጎሳ መር ፌዴራሊዝም ጎሳን ፓለቲካዊ ርዕዮት በማድረግ ፤ በጣም የተለየ የግል እና የቡድን መወሰኛ በማድረጉ ፤ የጎሳ (ብሄር) ክፍፍል፣ መድሎ እና የመገለል አዲስ አውድማ፣ መዘውር እና ገጽታ አምጥቷል፡፡ በዋናነትም የክልል ህገ መንግስታት ባመጧቸው አግላይ ድንጋጌዎች የተነሳ በህብረተሰቡ መካከል ‘መጤ’ እና ‘ነባር’ የሚል ክፍፍል እንዲወድቁ አስችሏል፡፡ ለምሳሌ፦ የቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ሕገ መንግስት አንቀጽ 2 ብንመለከት በቤኒሻንጉል ክልል ውስጥ ነባር ህዝቦች በርታ፣ ጉሙዝ፣ ሽናሻ፣ ማኦ እና ኮሞ ናቸው ሌሎች ደግሞ መጤ ናቸው ይላል እንዲሁም የሐረሪ ክልል ሕገ መንግስት በተመሳሳይ በአንቀጽ 8 የሐረሪ ህዝብ የክልሉ የበላይ ስልጣን ባለቤት ነው፡፡ ስልሆነም ይህ መዋቅራዊ አድሏዊ አሰራር ጥላቻን ተቋማዊ ቅርጽ እንዲኖረው አድርጓል፡፡
ከአሁን ቀደም ፌስቡክ በሮሂንጋ ሙስሊሞች በማይናማር መንግስት ወታደሮች እንዲጠቁ የሚቀሰቅሱ አደገኛ ንግግሮችን በፍጥነት ባለማንሳቱ ሰፊ ወቀሳ ሲሰነዝርበት ነበር፡፡ ይህንንም ጉዳይ በተ.መ.ድ ሰብዓዊ መብት ስር የተቋቋመው ገለልተኛ ዓለምአቀፍ የእውነት አጣሪ ልዑክ (the Independent International Fact-Finding Mission on Myanmar) በአንቀጽ 697 ላይ አረጋግጧል፡፡ የፌስቡክ ደርጅትም በሮሂንጋ ሙስሊሞች የደረሰውን ሰቆቃ በመከላከል ረገድ ድርጅቱ በቂ ስራ እንዳልሰራ አምኗል፡፡
በአገራችን ኢትዮጵያም በወርሃ ሰኔ ማብቂያ ላይ ለተከሰቱ ብሄርን መሠረት ያደረገ እና ሃይማኖት ተኮር ጥቃቶች የጥላቻ ንግግር አንዱ ምክንያት ነበር፡፡ ለአብነትም የተ.መ.ድ. ሰብዓዊ መብት ከፍተኛ ኮሚሽን ጽ/ቤት (UN Office of the High Commissioner for Human Rights) ሰኔ 26፡ 2012 ዓ.ም. ባወጣው መግለጫ ጥቃቶቹ የብሄር ተኮር ጥቃት (ethnic based attacks) እንደነበሩ እና ግጭትን የሚያባብሱ አደገኛ ንግግሮች እንዲቆሙ ጥሪ አቅርቧል፡፡ ይህንንም በሚመለከት ዓለማአቀፍ የህዳጣን ተቆርቋሪ ቡድን (Minority Group International ባወጣው መግለጫ እንዲህ ሲል ለማኅበራዊ ሚዲያ አውታሮች በአጽንዖት መልዕክቱን አስፍሯል፡፡
በአጭሩም የማኅበራዊ ሚዲያ አውታሮች በተለይም ፌስቡክ እና ትዊተር በኢትዮጵያ በሚገኙ ህዳጣን (minorities) ጥቃት እንዳይደርስባቸው ንቁ መሆን እንዳለባቸው ፤ በዋናነትም አደገኛ እና ህዝብን ከህዝብ ሊያጋጩ የሚችሉ ይዘቶችን በፍጥነት ማውረድ እንዳለባቸው ጥሪ ቀርቧል፡፡
የኢትዮጵያ የህዝብ ተ/ም/ቤት የካቲት 5፡ 2012 ዓ.ም. ባደረገው ስብሰባ የጥላቻ ንግግር እና ሃሰተኛ መረጃን ለመከላከል የወጣውን አዋጅ ቁ.1185/2012 በ23 ተቃውሞ፣ በ 2 ድምጸ ታዓቅቦ በአብላጫ ድምጽ ማጽደቁ ይታወሳል፡፡ አዋጁ የሚከተሉት ተስፋዎች ሲኖሩት በአንጻሩ ድግሞ ስጋቶችን ይዞ ብቅ ብሏል፡፡
ጠቅላይ ዐቃቢ ሕግ የህጉን ረቂቅ ለምክር ቤት ባቀረቡብት ወቅት ይህንን ህግ ለማውጣት በቅን ልቡና ተመርተው እንደሆን ለም/ቤት አባላት የቋሚ ኮሚቴ ስብሰባ ወቅት አስረድተዋል፡፡ በፓርላማ ውይይት ተገኝተው ገለጻ ያደርጉት ም/ጠ/ዐቃቢ ሕግ እንደገለጹት ከሆነ የጥላቻ ንግግር ዓላማ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በአገራችን ታይቶ በማይታወቅ ሁኔታ አደገኛ ንግግሮች በመበራከታቸው ነው፡፡ በዚህም ሳቢያ አስነዋሪ እና ጭካኔ የተሞላባቸው ጥቃቶች፣ የብሄር እና የሃይማኖት ጥቃቶች ብሎም መፈናቀሎችን በንጽሃን ላይ አስከትሏል፡፡ ይህንንም ለመግታት ብሎም የህግ የበላይነትን ለማስፈን በማሰብ እንደሆነ አብራርተዋል፡፡
ምንም እንኳን የጥላቻ ንግግር የጸደቀበት ሂደት ጊዜ ትንሽ የጊዜ መጣደፍ ቢኖርም፤ አዋጁ በም/ቤት ውይይት ወቅት በርካታ የሲቪል ማህበረሰብ አባላት ያቀረቡትን አስተያየቶች ከሞላ ጎደል አካቷል፡፡ ለምሳሌ፦ የኢትዮጵያ የዲጅታል መብቶች ቡድን ዝርዝር ምክረ ሃሳቦችን አቅረበዋል፡፡
በመጀመሪያ ደረጃ የጥላቻ ንግግርን ለመከላከል አንዱ መንገድ በጣም ሰብዓዊ መብቶችን በማይገድብ መልኩ ጠባብ ህግ ማውጣት ነው፡፡ ሁለተኛ አዋጁ የጥላቻ ንግግርን የተረጎመበት መንገድ ተጠቃሽ ነው፡፡ የጥላቻ ንግግር በዓለምአቀፍ የሰብዓዊ መብት ህግ አረዳድ ሶስት ገጽታዎች አሉት፡፡ (ቶቢ፡ ሜንዴል፡ 2010፡ 4) አንደኛ ወንጀሉ ሆነ ተብሎ መፈጸሙ (intent/ mens rea) ነው፡፡ ሁለተኛው ነጥብ ደግሞ ማነሳሳት (incitement) ነው፡፡ ሶስተኛው የተከለከሉ ተግባራት (prohibited acts) ማለትም ማጥቃት (violence/attack)፣ መድሎ (discrimination) እና ጥል (hatred) ናቸው፡፡ አዋጁም እነዚህን ቅደመ ሁኔታዎች በአካተተ መልኩ የጥላቻ ንግግርን በአንቀጽ 2 (2) ላይ እንደሚከተለው ደንግጎታል፦
የጥላቻ ንግግር ማለት በአንድ ሰዉ ወይም የተወሰነ ቡድን ላይ ያነጣጠረ፣ ብሄርን፡ብሄረሰብንና ህዝብን፣ ሀይማኖትን፤ ዘርን፣ ጾታን ወይም አካል ጉዳተኝነትን መሠረት በማድረግ ሆነ ተብሎ ጥላቻን፣ መድሎን ወይም ጥቃትን የሚያነሳሳ ንግግር ነው።
ከእነዚህ በተጨማሪ አዋጁ ጥቅል ለሆኑ ቃላት ትርጉም ለመስጠት ሞክሯል፡፡ ለምሳሌ፦ መድሎ (discrimination) ማለት ብሔርን፣ ብሄረሰብን፣ ህዝብን፣ ሃይማኖትን፣ ዘርን፣ ፆታን፣ አካልጉዳተኝነትን ወይም ሌሎች በህግ የተጠበቁ ልዩነቶችን መሠረት በማድረግ የሚፈጸም የማግለል ተግባር እንደሆነ ከአንቀጽ 2 (5) ንባብ መረዳት ይቻላል፡፡ በተመሳሳይ አንቀጽ 2 (6) ጥቃት (Violence) ማለት በግለሰብ ወይም በቡድን አባላት ንብረት፤አካል ወይም ሕይወት ላይ የሚፈጸም ጉዳት እንደሆነ ትርጉም ሰጥቷል፡፡
ከዚህ በተጨማሪም አዋጁ ጥላቻ ማሰራጨት ምን ማለት እንደሆነ በአንቀጽ 2 (7) ላይ ትርጉም ለመስጠት መክሯል፡፡ በዚህም መሠረት፦ ማሰራጨት” (dissemination) ሲባል ንግግርን በማናቸውም መንገዶች ለብዙ ሰዎች እንዲደርስ ማድረግ ሲሆን በማኅበራዊ ሚዲያ ላይክ (like) ማድረግና ታግ (tag) ማድረግን እንደማያካትት ጠቁሟል፡፡
ሌላው በጣም በጥሩ ጎን ሊነሳ የሚችለው የማኅበራዊ ሚዲያ አዉታሮች ተጠያቂነትን በሚመለከት የተቀመጠው ጉዳይ ነው፡፡ በአንቀጽ 8 (2) ላይ የማኅበራዊ ሚያዲያ አዉታሮች የጥላቻ ንግግርን የተመለከተ ጥቆማ ሲደርሳቸው በሃያ አራት (24) ሰዓት ውስጥ ይህን መሰል ንግግሮችን ከአግልግሎት አውታራቸው ሊያስወግዱ እንደሚገባ ይጠቁማል። ይህም በመሆኑ ምክንያት ኢትዮጵያ የይዘት ይታረምልኝ ህግ (content moderation law) በማውጣት ቀዳሚ ከሚባሉ አገራት ተርታ ተሰልፋለች፡፡
የጥላቻ ንግግር አዋጅ ሰብዓዊ መብቶች መክበር ላይ የሚከተሉትን ስጋቶች ይዞ መጥቷል፡፡ አንድም አዋጁ ለትርጉም አሻሚ እና ጥቅል ቃላትን መጠቀሙ ስጋት አጭሯል፡፡ በተለይም ጥል (hatred) የሚለውን ቃል ትርጉም አለመስጠቱ በህግ አተገባበር ወቅት አስፈጻሚው እንደፈለገ እንዳያውለው ስጋት አለ፡፡ በማርቀቁ ሂደት አማራጭ ረቂቅ ቀርቦ ህግ አውጭው ከካምደን መርሆች (Camden Principles ) ተሞክሮ እንዲውስዱ ምክረሃሳብ የቀረበ ቢሆንም ተቀባይነት ሳያገኝ ቀርቷል፡፡ የካምደን መርሆዎች ጥልን እንደሚከተለው ትርጉሞታል ፦ “hatred to mean to intense and irrational emotions of opprobrium, enmity and detestation towards the target group” ይህም ማለት ጥል በአንድ ቡድን ላይ የሚቃጣ ጥልቅ እና መሰረተ ቢስ የሆነ ከስሜት የሚመነጭ የወራዳነት፣ ጠላትነት እንዲሁም ጥላቻ ያዘለ ቃል ነው፡፡ አዋጁ ይህን ባለመከተሉ በተለይም በዓለምአቀፉ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃልኪዳን (ICCPR) አንቀጽ 19 (3) ላይ የተቀመጠውን የህጋዊነት መርህ አያሟላም፡፡
ሌላው በአንቀጽ 4 ላይ ጥላቻን ማሰራጨት የሚለው ሃረግ ምንም እንኳን አዋጁ ትርጉም ለመስጠት ቢምክርም፤ የቀረበበት መንገድ ለትርጉም ክፍት ነው፡፡ ለምሳሌ፦አንድ ሰው የሌላን ሰው ጥላቻ ንግግር በማኅበራዊ ሚዲያ አዉታሮች ገጽ ቢያጋራ (share)፣ በማሰራጨት ይጠየቃል? በዚህ ረገድ አውጁ ግልጽ አይደለም እንዳውም ማሰራጨት (dissemination) ከሚለው ቃል ይልቅ በዓለምአቀፉ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃልኪዳን (ICCPR) አንቀጽ 20 (2) የተቀመጠው መወትወት (advocacy) የሚለው ቃል ቢጠቀም የተሻለ ነበር፡፡ ለምን ቢባል መወትወት ማሳብን ይገልጻልና፡፡
አዋጁ በስፋት የሚተችበት ሌላኛው ጉዳይ፣ በዓለምአቀፍ ደረጃ የጥላቻ ንግግር ህግ ለማውጣት ይረዳ ዘንድ በተ.መ.ድ. ሰብዓዊ መብት ከፍተኛ ኮሚሽን በኩል የተዘጋጀውን የራባት መሪ ዕቅድ (Rabat Plan of Action) አለመከተሉ ነው፡፡ የራባት መሪ ዕቅድ ወደ ስድስት የሚደርሱ ቅድመ ሁኔታዎችን በመዘርዘር ያስቀምጣሉ፦
የራባት መሪ ዕቅድን መሠረት ባደረገ መልኩ አማራጭ ረቂቅ የቀረበ ቢሆንም ተቀባይነት ሳያገኝ ቀርቷል፡፡ አዋጁ እነዚህን ቅድመ ሁኔታዎች በለማካተቱ ፍ/ቤቶች የጥላቻ ንግግር ክስ ሲመጣላቸው የሚመለከቱበትን መነጸር እንዳያሰፋው ስጋት አጭሯል፡፡
ከላይ ከተጠቀሱት በተጨማሪ አዋጁ በመናገር ነጻነት ላይ አሸማቃቂ ውጤት (chilling effect) ይኖረዋል፡፡ በተለይም አዋጁ በአንቀጽ 7 (4) ላይ የእስራት እና የገንዘብ ቅጣትን ሊይዝ የሚችል ድንጋጌ አለው፡፡ በተለይም የጥላቻ ንግግር ከ 5,000 በላይ ተካታይ ባላቸው የማኅበራዊ ሚዲያ አዉታሮች የሚጽፋ ሰዎች አማካኝነት ከተፈጸመ ከሶስት አመት ያለበለጠ ቀላል እስራት እና ከ100,000 (መቶ ሺ) ብር ያልበለጠ መቀጮ ቅጣት ይጠብቃቸዋል፡፡ ይህን ዓይነቱ የወንጀል ተጠያቂነት በማኅበራዊ ሚዲያ አዉታሮች በንቃት የሚጽፋ የማህብረሰብ አንቂዎችንና ጦማሪዎችን እንዳያሸማቅቅ ያሰጋል፡፡ በሌላ አገላለጽ ይህንን ቅጣት በመፍራት ግለሰቦች ሃሳባቸውን በማኅበራዊ ሚዲያ አዉታሮች ከመግለጽ ሊቆጠቡ ይችላሉ፡፡ (ዮሐንስ፡ እንየው፡2020፡329)
የጥላቻ ንግግርን ለመከላከል የወጣው አዋጅ በተቋማዊ አፈጻጸም ረገድ ሁለት ተቋማትን ለይቷል፡፡ እነዚህም የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን እና የአትዮጵያ ብሮድካስት ባለስልጣን ናቸው፡፡ ሆኖም በሥራ ክትትል ረግድ የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን የጥላቻ ንግግርን በሚመለከት እንዲሁም የብሮድካት ባለስልጣን ደግሞ የሃሰት ወሬዎችን በሚመለከት እንዲሰሩ በግልጽ ደንግጓል፡፡ አዋጁ አንቀጽ 8 (6) ላይ የኢትዮጵያ ሰብአዊ መብት ኮሚሽን የጥላቻ ንግግርን ለመከላከል የሚረዱ የግንዛቤ ማስጨበጫ መርሐ ግብሮችን የማዘጋጀት አላፊነት ተሰጥቶታል፡፡ ይህም በሰብዓዊ መብት ቋንቋ መብቶችን የማስፋፋት (promotional mandate) እንጂ የመጠበቅ ተግባር (protection mandate) አይደለም፡፡
የጥላቻ ንግግር መከላከያ አዋጅ በማስረጃ አደረጃጀት እና ክስ አሰማም ሂደት የተለየ ሥነ ሥርዓት ይዞ አልመጣም፡፡ በመሆኑም በመደበኛው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ይመራል ማለት ነው፡፡
በኢትዮጵያ የጥላቻ ንግግርን ከመከላከል አንጻር በስፋት ጎልቶ የሚታየው ችግር የማስፈጸም እና የተሳሳተ የክስ ፍይል አከፋፈት ነው፡፡ በጥላቻ ንግግር ወይም የማንነት ጥቃት ከመክሰስ ይልቅ ህገመንግስታዊ ስርዓቱን በሃይል ለማናድ ወይም የፖለቲካ ቡድንን ማጥቃት የሚሉ ክሶች ተጠቃሽ ናቸው፡፡ (በእነ ኢ/ር ሃይሉ፡ ሻውል መዝገብ የአቶ በድሩ አደም የፌደራል ከፍተኛ ፍ/ቤት የወንጀል ቁ.43246/99 ጉዳይ ይመለከቷል፡፡ ) (መሰንበት፡ አሰፋ፡ 2018፡36) እንዲሁም የኢትዮጵያ ፍ/ቤቶች የጥላቻ ንግግር ውሳኔ ሲሰጡ የሚከተሉት ዘዴ ንግግሩ የሚያስከትለውን ወጤት ሳይሆን (consequence based) የተባለው ነገር እውነትነት ላይ መሠረት (truth based defence) ያደረገ አካሄድ ተከትለው ይወስናሉ፡፡ (ያሬድ፡ለገሰ፡ 2012፡365)
የጥላቻ ንግግርን በተቀናጀ መልኩ ለመከላከል አንዳንድ አገራት ራሱን የቻለ ፍ/ቤት እና ችሎቶች ሰይመው በብቃት እየተከላከሉ ይገኛሉ፡፡ ለምሳሌ፦ ደቡብ አፍሪካ የጥላቻ ንግግርን የሚያይ የእኩልነት ፍ/ቤት (South African Equality Courts) አደራጅታለች፡፡ ደቡብ አፍረካ በታሪኳ የከፋ ዘርኝነት እና የጥላቻ ስርዓት (apartheid) አስተናግዳለች፡፡ ዜጎች ተከባብረው ለመኖር ጠንካራ ተቋም ማቋቋም መልካም ነው፡፡ በኢትዮጵያም የጥላቻ ንግግሮች የፈጠሩትን ማኅበራዊ መናጋት እና ጉዳት ቀላል አይደለም፡፡ ምናልባት እንደ ደቡብ አፍሪካ በምጣኔ ሃብት ጠንከር ባንልም፣ ብሎም ራሱን የቻለ የእኩልነት ፍ/ቤት ማቋቋም ባይቻል ፤ ራሱን የቻለ የጥላቻ ንግግሮችን እና የማንንነት ጥቃትን የሚመለከት ችሎት ማቋቋም ተገቢ ይመስለኛል፡፡
ZhongShan ወደታች ብርሃን የ 25 ዋ ዝሆን ናሙና ተዳረገ ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
GuangDong ወደታች ብርሃን የ 25 ዋ ዝሆን ናሙና ተዳረገ ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጉሽንግተን ከተማ ወደታች ብርሃን የ 25 ዋ ዝሆን ናሙና ተዳረገ ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
በኢትዮጵያ እና ሱዳን መካከል የሚስተዋለውን የድንበር ውዝግብን ለመፍታት የሀገራቱ ታሪካዊና ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ብቻውን በቂ መሆኑን ምሁራን ገለፁ፡፡ | Satenaw Ethiopian News/Breaking NewsSatenaw Ethiopian News/Breaking News
ባሕር ዳር፡ የካቲት 04/2013 ዓ.ም (አብመድ) በኢትዮጵያ እና ሱዳን መካከል የሚስተዋለውን የድንበር ውዝግብ ሰላማዊ በሆነ መንገድ ለመፍታት የሚያስችል እና አማራጮችን የሚያመላክት ውይይት በሁለቱ ሀገራት ምሁራን ተጀምሯል፡፡ በውይይቱ ሀገራቱ የነበሯቸው ታሪካዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ምጣኔ ሃብታዊ እና ማህበራዊ ትስስሮች መቅረባቸው ለችግሩ ዘላቂ እና ጊዜያዊ መፍትሄ አማራጮች እንዲሆኑ ይረዳል ተብሏል፡፡
በሁለቱ ሀገራት መካከል የድንበር ውዝግብ ተስተውሏል ያሉት የባሕር ዳር ዩኒቨርሲቲ ዓለም አቀፍ ግንኙነት ዳይሬክተር እና የውይይቱ አስተባባሪ ሞገስ አብርሃ ውይይቱ ለድንበር አካባቢ ውዝግቡ ዘላቂ መፍትሄ እስኪበጅለት ድረስ ለሁለቱ ሀገራት ህዝቦች ሰላም ታሪካዊ እርሾዎችን ማውሳት ነው ብለዋል፡፡
ከዚህ ቀደም ባሕር ዳር ዩኒቨርሲቲ ከገዳሪፍ ዩኒቨርሲቲ እና ከሱዳን ሳይንስና ቴክኖሎጂ ዩኒቨርሲቲዎች ጋር የጠበቀ የእርስ በእርስ ግንኙነት መኖሩን አውስተው ያንን አጠናክሮ ማስቀጠል ለሁለቱ ሀገራት ሰላማዊ ግንኙነት አጋዥ ይሆናል ነው ያሉት፡፡
በባሕር ዳር ዩኒቨርሲቲ የፖለቲካ ሳይንስ እና ዓለም አቀፍ ግንኙነት ትምህርት ክፍል መምህር እና ተመራማሪ የሆኑት ቃለወንጌል ምናለ (ዶክተር) በሁለቱ ሀገራት መካከል የተፈጠረው የድንበር ውዝግብ የህዝብ ለህዝብ ግንኙነቱን እንዳያውከው የኀይል አማራጮችን ዝግ ማድረግ እንደሚያስፈልግ ጠቁመዋል፡፡
የድንበር ውዝግቡ በሁለቱ ሀገራት መንግስታት ብቻ መፈታት ይኖርበታል ያሉት ዶክተር ቃለወንጌል ሁለቱ ሀገራት ከሀገረ መንግስት ግንባታ ጀምሮ ያላቸው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት እና ትስስር ችግሩን በሰላማዊ መንገድ ለመፍታት ብቻውን በቂ ነው ብለዋል፡፡
የድንበር ውዝግቡ ሱዳን የገጠማትን ወቅታዊ የውስጥ ችግር ለማስታገስ ስትል የፈጠረችው አጀንዳ ሊሆን ይችላል? የሚል ጥያቄ የቀረበላቸው ዶክተር ቃለወንጌል ይህን መሰል አካሄዶች በአፍሪካ ሃገራት በተደጋጋሚ እንደሚያጋጥሙ ጠቅሰው ኢትዮጵያ ግን የውስጥ አንድነቷን አጠናክራ ጉዳዩን በህግ እና ሰላማዊ በሆነ መንገድ ለመፍታት ጥረቷን መቀጠል ይኖርባታል ብለዋል፡፡
‹‹የትውልድ አደራ›› የተሰኘው የልዑሉ መጽሐፍ ዓርብ መጋቢት 7 ቀን 2010 ዓ.ም. በኢትዮጵያ የሳይንስ አካዳሚ ዋና ጽ/ቤት ነበር የተመረቀው። ልዑሉ በቀጥታ በተሳተፉባቸው ታሪካዊ ኹነቶች ላይ የነበሩትን ሁኔታዎች፣ የወቅቱን ቋንቋ፣ አመለካከት፣ ወግ እና ሥነምግባር ተከትለው መጻፋቸው ተወስቷል።
በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የታሪክ ኤመሪተስ ፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ ‹‹መጽሐፉ የአንድ በሃያኛው መቶ ዓመት የኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ በሚኒስትርነት፣ በአውራጃና ጠቅላይ ግዛት አገረ ገዢነት የረጅም ዘመን አገልግሎት የሰጡ ሹም ግለ ታሪክ ስለሆነ፣ ትልቅ ታሪካዊ ፋይዳ ያለው ነው›› ብለዋል።
በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የታሪክ ኤመሪተስ ፕሮፌሰር ሺፈራው በቀለ በበኩላቸው ‹‹ይህ መጽሐፍ ለታሪክ ጥናት አስተዋጽዖ የሚያደርግ ቀዳማይ ምንጭ ነው፤ አንደኛ የመሣፍንት ልጆች አስተዳደግ ላይ ያለንን ግንዛቤ ያበለጽጋል፤ ሁለተኛ የጠቅላይ ግዛት አስተዳደርን በሚመለከት በተለይ ለሀገራችን የልማት ታሪክ ጥናት አስተዋጽኦ ይኖረዋል፤ ሦስተኛ ኢድህን አስመልክቶም የልዑል ራስ መንገሻ ሥዩምን ዕይታ ያቀርባል›› ብለዋል።
ይህን የግል ትውስታ (ግለ ታሪክ) ለመፃፍ ያነሳሳቸውን ምክንያት ‹‹በሀገራችን ታሪክን የመጻፍ አስፈላጊነትና ጠቃሚነት እየጎላ መጥቷል፤ እኔንም የሕይወቴን ታሪኬን እንድጽፍ ያነሣሣኝ ምክንያት ይኸው ነው።›› ያሉት ልዑል ራስ መንገሻ ሥዩም፣ የመጽሐፉን አበርክቶ ‹‹የኢትዮጵያን ሉዓላዊ ነፃነትና አንድነት አክብረው ለማስከበር ውድ የሕይወት መሥዋዕትነት ለከፈሉ ኢትዮጵያውያን ወገኖቼ ይሁን›› ብለዋል።
ማክሰኞ መጋቢት 11 ቀን 2010 ዓ.ም. በኢትዮጵያ ብሔራዊ ቴአትር በርከት ያሉ የሥነ-ጥበብ ባለሙያዎችና አፍቃሪዎች በተገኙበት ነበር አዳም መጽሐፉን ያስመረቀው።
ስለ”ሥግር” ልብ ወለድ ምንነት ማብራሪያ ሲሰጥ የጌሾ ተክልን እንደ ምሳሌ አንስቷል። ‹‹የጌሾ ተክል ቅርንጫፉ ከዋናው ክፍል ተነጥሎ ራሱን እንዲችል ማድረግ ማሥገር ይባላል። ቶማስ ኬን በመዝገበ ቃላቱ ይህን ሃሳብ (to transmit, to transfer, to crossover) ሄደ፣ አለፈ፣ ተራመደ፣ ተሻገረ ይለዋል። በዚህ ፍች የመሻገር ጽንሰ ሀሳብ በውስጠ ታዋቂነት አለው።
ይህን ጽንሰ ሃሳብ የፍልስፍና መሠረት ሰጥቶ የሚገልጽ ቃል ስፈልግ ‹‹ራይዞም›› የሚል ቃል አጋጠመኝ። የአማርኛ ቃል ትርጉም ስፈልግለት አንድ ጓደኛዬ አባቱን ጠይቆ ‹‹ሥግር›› የሚል ቃል ይዞልኝ መጣ።
ይህ ቃል በአጋጣሚ ሲፈጠር ጽንሰ ሃሳባዊ መሠረት ለመስጠት እየሞከርኩኝ በአጋጣሚ የተገራ የአፃፃፍ ስልት አገኘሁ። ስለዚህ ሥግር ልብ ወለድ የሚያስፈልገው፡- ማንኛውም ልብ ወለድ ሥግር ልብ ወለድ ስለሆነ፣ ወደ ኋላ በመመለስ አጀማመሩን ማስተካከል እና ማሳየት ስለሚችል፣ ይህም ልብ ወለድ ራሱን ሥግር ከደራሲው ኢጎ መታገሉ።
ይህ ሥግር ልብ ወለድ ታሪኩ ሲሰራ መጀመሪያ የሥነጽሑፍ መርበብት ተስፋውም የመርበብቱ መስፋት እና መርቀቅ ነው። በዚህም የሀገሪቱ የሥነ-ጽሑፍ መልክአ ምድር ተለዋዋጭ የንባብ እና የሂስ ባህል አንድ ነገር መፍጠር ነው። በአጠቃላይ ሥግር ልብ ወለድ ይህ ነው።›› ብሏል- ደራሲ አዳም ረታ።
በዚህ የአፃፃፍ ዘዬ የደራሲው አንደኛው መጽሐፍ ከሌላው መጽሐፍ ጋር በጉዳይ፣ በታሪክ፣ በገጸባህርይ ወዘተ ግንኙነት ሊኖረው ይችላል፤ አለውም። የአንድ መጽሐፍ ርዕሰ ጉዳይ በዚያው በመጽሐፉ ላይ ብቻ አያልቅም፤ በሌላ ሥራ ልንጠቀምበት እንችላለን ብሏል።
ተዋናይ ፍቃዱ ተ/ማርያም ሁለቱም ኩላሊቶቹ ከጥቅም ውጪ በመሆናቸው የገጠመውን የጤና ችግር ለመታደግ በቀረበ ህዝባዊ ጥሪ፣ የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር የተዋናዩን የሀገር ውስጥ የህክምና ወጪ ሙሉ በሙሉ እሸፍናለሁ ብሏል።
ታዋቂው ተዋናይ ፈቃዱ ተክለማርያም በሁለቱም ኩላሊቶቹ ላይ ያጋጠመውን ህመም አስመልክቶ ወደ ቀድሞው ጤንነቱ እንዲመለስ ቤተሰቦቹና ወዳጆቹ ጥረት እያደረጉ ባሉበት ወቅት፣ የኢፌዴሪ ጤና ጥበቃ ሚኒስቴር አርቲስቱ በሀገር ውስጥ የኩላሊት ንቅለ ተከላ የሚያደርግበትን የህክምና ወጪ ሙሉ በሙሉ እሸፍናለሁ ሲል ጋዜጣዊ መግለጫ ሰጥቷል።
አርቲስት ፈቃዱ ተክለማርያም የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር የቲቪ በሽታ በጎ ፈቃድ አምባሳደር በመሆን ለ5 ዓመታት ያለምንም ክፍያ ማገልገሉን የሚኒስቴር መሥሪያ ቤቱ አሳውቋል።
አርቲስቱ የገጠመውን የጤና እክል በመረዳት የድጋፍ አሰባሳቢ ኮሚቴ ለማቋቋም የወሰኑት የሙያ አጋሮቹና የጥበብ ቤተሰቦች፣ መጋቢት 15 ቀን 2010 ዓ.ም. በአፍሮ ዳይት ሆቴል ጋዜጣዊ መግለጫ ሰጥተዋል። በጋዜጣዊ መግለጫውም ወቅት አርቲስት ፍቃዱ ተክለ ማርያም ከአገር እና ከሕዝቡ ከተሰበሰው ገንዘብ ላይ (ሁለቱ ኩላሊቶቿ አገልግሎት የማይሰጡ) ለ19 ዓመቷ ሜላት አሰፋ ለሕክምና ወጪ እንዲሆናት 200 ሺህ ብር (ሁለት መቶ ሺህ ብር) ድጋፍ አደርጓል። በወቅቱም አርቲስቱ
“ እኔ በራሴ ጉዳይ ሰው ፊት መቅረብ ብዙም አይሆንልኝም። ፈተና ሲገጥመኝ የለመድኩት እመብርሀንን ከነልጇ ማስቸገር ነው። እሷም ማማለድዋን ልጇ መድሀኔ አለምም ፀሎቴን መስማቱን ለአንድም ቀን እምቢ ብለውኝ አያውቁም ዛሬ የመጣሁት ላመሰግን ነው። ግን ከዚህ ሁሉ በፊት ያስጨነቀኝ አዲስ ጉዳይ ገጠመኝ፤ እኔ ስልሳው ላይ ነኝ፤ የቀሩኝ አመታት ከጣቶቼ ቁጥር አይበልጡም፤ እና ይህች ገና ነገዎቿ ተደርድረው የሚጠብቋት የ 18 አመት ቀንበጥ ሁለቱም ኩላሊቶቿ ደክመው በገንዘብ እጦት ስትሞት እያየሁ እኔ ቀድሜ ልታከም አልችልም፤ በዚህች አንድ ሳምንት ውስጥ የኢትዮጵያ ህዝብ ያስተማረኝ ፍቅርም ይህንን አያሳይም። በዚህ ምክንያት እኔ መሞት ካለብኝ ልሙት እንጂ እቺ ልጅ ሳትድን እኔን ቢላ አይነካኝም። እናም እንድኖር የምትፈልጉ ከሆነ መጀመሪያ እሷን አድኑልኝ። ለአሁን ያስፈልጋታል የተባለውን፤ህዝብ ከሰጠኝ ላይ ቀንሼ እሰጣታለሁ። እስከመጨረሻው ድረስ ለኔ የመጣ በረከት ሁሉም ለሷም እንደሚደርስ ቃል እገባለሁ። ከሰጣችሁኝ ላይ ቀንሼ ይህን በማድረጌ ለድፍረቴ ይቅርታ እጠይቃለሁ”
ኮሚቴው በ”Go Fund me. Help Save Fikadu T/Mariam’s life” 75 ሺህ የአሜሪካን ዶላር ለማሰባሰብ አቅዶ እንቅስቃሴ ጀምሯል። ይህ ዜና እስከተጠናቀረበት ጊዜ ድረስም በ10 ቀናት፣ በ1,325 እርዳታ ሰጪዎች 64,881 የአሜሪካን ዶላር መሰብሰብ ተችሏል።
ደራሲ ሰዓዳ መሐመድ በቱርክ አንካራ ከተማ ‹‹ኦዚል ሜዲካል ፓርክ›› ከወር በፊት የተሳካ የኩላሊት ንቅለ-ተከላ ሕክምና አድርጋ ጤንነቷ በጥሩ ሁኔታ ላይ እንደሚገኝ ቤተሰቦቿና የሙያ አጋሮቿ ለዝግጅት ክፍላችን አስታውቀዋል።
በአሁኑ ጊዜ ደራሲ ሰዓዳ መሐመድና የኩላሊት ለጋሿ ግለሰብ፣ ለሌላ ምርመራና ክትትል በቱርክ በቀጠሮ ላይ መሆናቸውን የገለጹልን ቤተሰቦቿና ወዳጆቿ፣ ሰዓዳ እና የኩላሊት ለጋሿ ምርመራና ክትትላቸውን እንደጨረሱ ወደ ሀገር ቤት እንደሚመለሱ ነግረውናል። ከሰዓዳ ጋር አብሯት ቱርክ የተጓዘው ታላቅ ወንድሟ አብዱል ሐኪም፣ ሰዓዳ ‹‹ሕክምና እንዳገኝና ጤናዬ እንዲስተካከል የበኩላቸውን አስተዋጽዖ ላበረከቱ ሁሉ፤ በተለይ ጉዳዩ ወደ ህዝብ እንዲደርስ ለረዱኝ የሀገር ውስጥና ዓለማቀፍ መገናኛ ብዙሃን ሁሉ ልባዊ ምስጋናዬን በፈጣሪ ስም አቀርባለሁ›› ማለቷን አስታውቋል።
ሃገራዊ ትካል ምርምር ሕርሻ ሓልሓለ፡ ሓደ ካብ ቀንዲ ክፍልታት ሚኒስትሪ ሕርሻ እዩ። እዚ ትካል’ዚ ቅድሚ ናጽነት ዝተደኰነ ኰይኑ፡ ድሕሪ ናጽነት ኣብ ፲፱፻፺፬(1994) ስሩዕ ንጥፈታቱ ጀሚሩ። ዕላማ’ዚ ሃገራዊ ምርምር፡ እቶትን እቶታውነትን ሓረስታይ ኣዕቢኻ ውሕሰነት መግቢ ንምርግጋጽን ብእኡ ኣቢልካ ከኣ ኣብ ቁጠባ ሃገርና ቀረባት ምርግጋጽን እዩ።
ሃገራዊ ትካል ምርምር ሕርሻ ሓልሓለ ብርክት ዝበሉ ምርምራትን መጽናዕትታትን ዘካይድ ናይ ምርምር ትካል’ዩ። ባህርያዊ ጸጋታት ሃገር ንምዕቃብን ንምምዕባልን፡ ምምሕያሽ ስርዓተ ማእቶት፡ ምትእትታው ሓደሽቲ ቴክኖሎጂ፡ ትካላዊ ኣሰራርሓን ትሕተ ቅርጽን ብዓቕሚ ሰብ ንምዕባይ ኣብ ዝብሉ ሓሙሽተ ጨናፍር መስርሕ ምርምራቱ የሰላስል።
እቶም ጨናፍር ቀዳማይ፡ ጀነቲካዊ ሃብቲ ሃገር ዝዕቅንን ዘማዕብልን ምርምር ዘካይድ፣ ካልኣይ፡ ምሕደራ ባህርያዊ ሃብቲ (ሓመድ፡ ኣግራብን እንስሳ ዘገዳምን፡ ምፍዋስ ማይ ክዖታት) ዘጠቓልል ምርምር፣ ሳልሳይ፡ ምርምር ዘራእቲ (ኣሕምልቲን ፍረታትን፡ ከምኡ ድማ ኣብ ምክልኻል ቡቕሊ ዘተኰረ ምርምራት ዘካይድ)፣ ራብዓይ፡ ኣብ ምስሳን ሃብቲ እንስሳ ዘተኩር (ምርባሕ፡ ምድላው መግቢን ምክትታል ጥዕና እንስሳታትን) ኰይኑ፡ ሰለስተ ዓበይቲ ኣሃዱታት ዝሓቁፍ ጨንፈር እዩ።
ሓሙሻይ ድማ ኣብ ሕርሻዊ ምህንድስና ኣተኲሩ ዝነጥፍ ምርምር’ዩ። እዞም ዝተጠቕሱ ናይ ምርምር ስርሓት፡ ኣብ ሰለስተ ቀንዲ ኣግሮ-ኢኮሎጂካል ከባቢታት ሃገርና ተኸፋፊሎም ምርምራዊ ንጥፈታት ይካየደሎም። ትካል ምርምራዊ ስርሓት ሕርሻ ሓልሓለ፡ ሓረስታይ ሃገርና ኣብ’ቶም ብብዝሒን ቀንዲን ዝጥቀመሎም ዓይነት ኣእካል፡ ጥረታት፡ ፍረታት፡ ኣሕምልትን ዓይነት ጥሪትን ምስ ባህርያዊ ጸጋታት ኣብ ዝተኣሳሰር ሰለስተ ዓበይቲ ንቑጣታት – ኣብ ሓልሓለ፡ ጎልጅን ሽዕብን ሰፊሕ ምርምራቱ የካይድ።
ኣብ ሓልሓለ ንከበሳውን ሓውሲ ከበሳውን ዝውክል ሓረስታይ ዝጥቀመሎም ዓይነት ዘራእቲ – ስርናይ፡ ስገምን ዕፉንን፣ ካብ ዓይነታት ጥረታት ድማ ባልደንጓ፡ ዓተርን ዓይኒ ዓተርን፡ መጽናዕትን ምርምራትን ይካየድ። ኣብዚ እዋን’ዚ ድማ ኣብ ሓደ ካብ ናይ ቅብኢ ኣዝርእቲ፡ ኣብ ሱፍ ምርምራዊ መጽናዕቲ ኣብ ምክያድ እውን ይነጥፍ ኣሎ። እተን ዝተረፋ ክልተ ነቑጣታት፡ ኣብ ምዕራባዊ ጎላጉል ጎልጅን ምብራቓዊ ጎላጉል ሽዕብን ዝርከባ ኰይነን፡ ሓረስቶት ልዑል ትኹረት ሂቦም ኣብ ዝዘርእዎ ፍረታትን ኣሕምልትን ብሓፈሻ፡ ኣብ መሸላን ብልቱግን ድማ ብፍላይ ዓሚቚ ምርምራት ዝካየደለን እየን።
ኣብ’ዚ ዝተጠቕሰ ከባቢታት ብተወሳኺ ዋሕዲ ቀለብ እንስሳታት ስለ ዘሎ፡ ነዚ ሽግር ንምፍታሕ እውን ምርምራት ይካየድ’ዩ። ብዘይካ’ዘን ዝተጠቕሳ ሰለስተ ዓበይቲ ናይ ምርምር ነቑጣታት፡ ኣብ ዞባ ጋሽ ባርካ – ኣብ ሻምብቆን ኣቑርደትን፣ ኣብ ዞባ ዓንሰባ – ኣብ ሓጋዝ፣ ኣብ ዞባ ማእከል – ኣብ ኣፍደዩ፣ ኣብ ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ድማ – ኣብ ጋሕቴላይ ተሓጋገዝቲ (ሳትላይታት) ናይ ምርምር ትካላት ተደኲነን ይርከባ።
ኣብ ኩለን’ዘን ዝተጠቕሳ ዓበይትን ንኣሽቱን ምርምር ዝካየደለን ነቑጣታት፡ ኣስታት ፻፵(140) ክኢላታት ተመዲቦም ይሰርሑ ኣለዉ። ካብዚኦም እቶም 17 ማስተርስ ዲግሪ፡ ልዕሊ ፷(60) ቀዳማይ ዲግሪ፡ ዝተረፉ ድማ ናይ ዲፕሎማን ሰርቲ ፊኬትን መዓርግ ዘለዎም ምዃኖም፡ ዋና ኣካያዲ ስራሕ ትካል ሃገራዊ ምርምር ሕርሻ፡ ዶክተር ኢያሱ ገብረታትዮስ ይሕብር። ኣብ ዓይነታት ኣዝርእቲ፡ ፍረታት፡ ኣሕምልትን ጥረታትን ከምኡ ድማ ኣብ እንስሳታት ዝካየድ ምርምር ብኸመይ ከም ዝግምገም ንዶክተር ኢያሱ ሕቶ ኣቕሪብናሉ ኔርና።
ዶክተር ኢያሱ ኣብ መልሱ፡ ምርምር ዝግበረሎም ኣእካል፡ ኣሕምልትን ፍረታትን ምስ ኵነታት ክሊማ ሃገርና ብምዝማድ፡ ተጻዋርነቶም ኣብ ክሊማዊ ለውጥን ኣብ ተጓዳእቲ ሕማማትን፡ ካብኦም ዝርከብ መጠን እትዋት ተራእዩን ተገምጊሙን ኣብ ጥቕሚ ከም ዝውዕሉ ኣረዲኡ። ምርምራዊ ስርሓት ንምርግጋጽ ኣብ ዝግበር ዕዮ ብዝምልከት ከኣ፡ እቲ ሃገራዊ ትካል ዝጥቀመሎም ኣገባባት ከም ዘለውዎን፡ ሓደ ካብኣቶም ጽገናዊ ምርምር (maintenance research) ምዃኑ ኣነጺሩ።
እዚ ናይ ምርምር ትካል፡ ዝተጸንዑ ወይ ዝተመሓየሹ ኢሉ ኣሚኑ ዘምጽኦም ኣዝርእቲ፡ ኣሕምልቲ፡ ፍረታትን ጥረታትን ኣብ ሃገርና ምስ ኣተዉ፡ ናይ ምድብላቕ ባህርያቶም ንምጽናዕን ንምልላይን ምርምር ኣብ ዝግበረሎም እዋን፡ ምስ ሓረስቶት ሃገርና ብምትሕብባር ከም ዘሰላስሎን ቀንዲ ዕላማ’ቲ ጽገናዊ ምርምር ወይ መጽናዕቲ ከኣ፡ ነቶም ዝተዳቐሉ ኣዝርእቲ፡ ኣሕምልቲ፡ ጥረታትን ፍረታትን ናብ መበቈላውነቶም ንምምላስ ዝዓለመ ምዃኑ ኣነጺሩ። ነዚ ንምትግባር፡ ክልተ ኣገባባት ምርምራት ከም ዝኽተል’ውን ዶክተር ኢያሱ የነጽር።
ካብ ጂም ባንክ ዘርኢ ብምውጻእ ምብዛሕ፡ ወይ ከኣ ካብ ሓረስቶት እኽሊ ወሲድካ ምዝራእ ምዃኖም ድማ ይጠቅስ። ካልእ ኣብ መስርሕ ምርምር፡ ኣፕላይድ (Applied)፡ ምርዓምን (Adoptive) ሓረስቶት ዘማእከለ ሕርሻዊ ምርምርን ተባሂሎም ዝፍለጡ ሰለስተ ኣገባባት ኣለዉ። ኣብ’ቲ ኣፕላይድ (Applied) ተባሂሉ ዝፍለጥ ኣገባብ ምርምር፡ መስርሕ ምድቓል ዝካየደሉ’ዩ። ኣብቲ ምርዓም ዝተባህለ ምርምር ድማ፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ብኣህጉራውያን ናይ ምርምር ትካላት ምርመራ ተኻይዱ፡ ውጽኢቱ ናብ ሃገርና ዝመጽእ’ዩ። በዚ ምርምር’ዚ ዝርከብ ውጽኢት፡ ነዊሕን ከቢድን ጻዕሪ ተመራመርቲ ዝሓትት ስራሕ’ዩ።
ሃገራዊ ትካል ምርምር ሕርሻ ሓልሓለ፡ በዚ ክንጠቕሶ ዝጸናሕና ኣገባብ ዝተረኽበ ውጽኢት ንፈተነ ተባሂሉ ካብ ዝተፈላለያ ኣህጉራውያን ትካላት ይቐርበሉ። እቲ ሳልሳይ ኣገባብ፡ ሓረስቶት ዘማእከለ ምርምር’ዩ። እዚ ተሳትፎ ሓረስቶት ኣማእኪሉ ዝግበር ፈተነ ወይ ምርምር’ዚ፡ ካብ ፈለማ ውጥን ክሳብ መስርሕ ምድቓል ዝጸንሕ ምርምር’ዩ። እዞም ዝኣትዉ ኣዝርእቲ፡ ብቐዳምነት ሓረስቶት’ዮም ከም ዝፈልጥዎምን ከም ዝላለይዎምን ዝግበር።
እዚ፡ ሓረስቶት ኣብ ሕርሻኦም ዘሪኦም ኣድላዪ ምክትታል ብምግባር፡ እቶታውነቶም ፈሊጦም ገምጋም ክህቡ ተባሂሉ ዝግበር ስራሕ እዩ። ኣብ መወዳእታ ድማ ኣቐዲሙ ብምርምራዊ ኣገባብ ዝተረኽበ ውጽኢት ብሓባር ተራእዩ ዝሓሸ ተወሲዱ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕል ምዃኑ እቲ ሓበሬታ የነጽር።
ካብ ሓረስቶትን ብገዛእ ርእሱ ፈቲኑ ዝረኸቦ ውጽኢትን ገምጊሙ ድማ፡ ደጊሙ ናብ’ቲ ትካል ይመልሶ። ብኸምዚ ሃገራዊ ትካል ብምርምር ዘማዕበሎም ዓይነታት ኣእካል፡ ኣብ ኢድ ሓረስቶት በጺሖም ኣብ ጥቕሚ ዝወዓሉ ብዙሓት እዮም። ኣብ’ዚ እዋን፡ እቲ ናይ ምርምር ትካል፡ ዋላ’ኳ ኣብ ኩሎም ዓይነታት ኣእካል፡ ጥረታት፡ እንስሳታት፡ ኣሕምልቲን ፍረታትን ሰፊሕ ምርምራቱ የካይድ እንተሎ፡ ቀዳምነት ዝሃቦ ግና ኣብ ስርናይን ድንሽን ዝካየድ ምርምር ምዃኑ ዶክተር ኢያሱ ወሲኹ ይሕብር።
ስርናይ፡ ኣብ ሃገርና ኣብ ከበሳ ካብ ዝዝርኡ ዓይነታት ኣእካል ሓደ እዩ። ቅድሚ ሕጂ ካብ ሓደ ሄክታር 10 ኵንታል ዝርከብ ዝነበረ፡ ኣብ’ዚ እዋን ብሳላ ዘይሕለል ጻዕሪ ሃገራዊ ትካል ምርምር ሕርሻ ሓልሓለ፡ 50 ኵንታል ንምሕፋስ ዘኽእል ዝሓሸ ዓይነት ዘርኢ ተኣታትዩ’ሎ። በዚ መንጽር’ዚ ዘራእቲ ስርናይ ኣብ ከበሳ ጥራይ ተደሪቱ ኣብ ክንዲ ዝተርፍ፡ ኣብ መታሕትን ቆላታትን ሃገርና ዝዝርኣሉ ኣገባባት ተፈጢሩ ምህላዉ ይሕበር።
ኣብ ዘርኢ ድንሽን’ውን ብተመሳሳሊ ካብ ሓደ ሄክታር ኣስታት 100 ኵንታል ዝርከብ ዝነበረ፡ ዝሓሸ ዓይነት ዘርኢ ተዳልዩ ስለ ዘሎ ናብ 350 ኵንታል ክብ ንምባሉ ይስራሓሉ ኣሎ። ምርምር ሕርሻ ድሕሪ ነዊሕን ከቢድን ጻዕሪ’ዩ ውጽኢቱ ዝግምገም። ኣብ ሃገርና ዛጊት ብዝተኻየደን ብዝካየድ ዘሎ መስርሕ ምርምርን፡ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣዝርእቲ፡ ፍረታት፡ ኣሕምልትን ጥሪትን ዝሓሸ ውጽኢት ተረኺብዎም ኣሎ።
እዚ ብሚኒስትሪ ሕርሻ ዝካየድ ዘሎ ምርምር፡ ጠለብ ህዝቢ የማልእን ኣብ ቁጠባዊ ዕቤት ሃገርና ልዑል ኣስተዋጽኦ ይገብርን ኣሎዶ? ንዝብል ሕቶ ዶክተር ኢያሱ ክምልስ እንከሎ፡ “እወ ኢልካ ደፊርካ ዝዝረበሉ’ኳ እንተዘይኰነ፡ ዘይንዓቕ ኣበርክቶ ከምዘለዎ ግን ክከሓድ ኣይግባእን፡” ብምባል’ዩ መልሱ ሂቡ። ሃገራዊ ትካል ምርምር ሕርሻ ሓልሓለ፡ ኣብ ተመሳሳሊ ዓውደ ምርምር ዝነጥፉ ብዙሓት ኣህጉራውያን መሻርኽቲ ኣለዋኦ። ገለ ካብአን ኢክሪሳት፡ ኢካርዳ፡ ሲሚትን ሲፕን ንምጥቃስ ይከኣል።
ኣህጉራዊ ምርምር ኢክሪሳት፡ መደበሩ ኣብ ህንዲ ኰይኑ ዝተማሓየሹ ምህርቲ ክህቡ ኣብ ዝኽእሉ ዓይነት ኣዝርእቲ መሸላ፡ ብልቱግን ጥረታትን ኣተኲሩ ምርምራቱ ዘካይድ ትካል’ዩ። ኢካርዳ ድማ ኣብ ፈለማ መደበሩ ኣብ ሶርያ፡ ኣብ’ዚ ሕጂ እዋን ድማ ኣብ ዖማን ዝርከብ ዘሎ’ዩ። ምርምራዊ ንጥፈታት እዚ ትካል’ዚ፡ ኣብ ድሩቕ ቦታታት ስርናይ፡ ስገምን፡ ካብ ጥረታት ድማ ኣብ ዓተርን ካልኦትን ምርምር ወይ መጽናዕቲ ዘካይድ ትካል’ዩ። ኣህጉራዊ ምርምር ትካል ስሚት እውን መደበሩ ኣብ ደቡብ ኣሜሪካ ኣብ መክሲኮ’ዩ።
እዚ ናይ ምርምር ትካል’ዚ፡ ኣብ ስርናይን ዑፉንን’ዩ ምርምራዊ ስርሓቱ ዘካይድ። ሲፕ፡ ኣብ ድንሽን ምቁር ድንሽን ኣተኲሩ ምርምር ዘካይድ ክኸውን እንከሎ ቀንዲ መደበሩ ፔሩ እዩ። ኣብ ኬንያ ድማ ጨንፈር ኣለዎ። ሃገራዊ ትካል ምርምር ሕርሻ ሃገርና፡ ኣቐዲሞም ኣብ ዝተጠቕሱ ዓይነታት ኣዝርእትን ጥረታትን ዝገብሮ ዘሎ ምርምር፡ ምስ ኣህጉራውያን ናይ ምርምር ትካላት ሳይንሳውን ካልእ ንምርምር ዘገድሱን ሓበሬታታት ይለዋወጥ።
ትካል ሃገራዊ ምርምር ሕርሻ ሓልሓለ፡ ሰፊሕ ኣይኹን’ምበር፡ ኣብ ዝሓለፉ እዋናት ምስ ሕርሻዊ ንጥፈታት ምትእስሳር ዘለዎ ትካል ሕርሻ ምርምር ኣየርላንድ፡ ምርምራዊ ስርሓት ንምክያድ፡ ኣብ ዘርኢ ድንሽን ናይ ጸባ ከብቲን ድሮ መስርሕ ምርምር ተጀሚሩ ከም ዘሎ መግለጺ ዶክተር ኢያሱ የረጋግጽ። ኣብ ትካላት ሃገራዊ ምርምር ሕርሻ፡ ምርምር ዝካየደለን ሓሙሽተ ላባራቶሪታት ኣለዋ። እዘን ኣብ ንጡፍ ስራሕ ዝርከባ ላባራቶሪታት፡ ኣብ መስርሕ ብልሽት ምስ ዘጋጥመን፡ ኣብ እዋኑ መቀያየሪ ኣቑሑን ዝጽግን ክኢላዊ ዓቕሚ ሰብን የድልየን።
ይኹን እምበር እዚ ዝተማልአ ኣይኰነን። ብተወሳኺ፡ ሕጽረት ባጀት፡ ጸዓት፡ ሎጀስቲክን ኣገልግሎት ኢንተርነትን’ውን ቀንዲ ብድሆታት እቲ ሃገራዊ ትካል ምዃኖም ዶክተር ኢያሱ ይሕብር። ዋና ኣካያዲ ስራሕ ትካል ሃገራዊ ምርምር ሕርሻ ሓለሓለ ዶክተር ኢያሱ ገብረታትዮስ ኣብ መወዳእታ፡ ካብ 2017 ክሳብ 2021 ኣብ ዘሎ ሓሙሽተ ዓመታት ዝትግበር ስትራተጂያዊ ውጥን ተዳልዩ ምህላዉ ብምሕባር፡ ኣብ ዓይነታት ኣዝርእቲ፡ ኣሕምልቲ፡ ፍረታትን ጥሪትን ምርምራዊ ፈተነታት ክካየድ መደብ ወጺኡ ከም ዘሎ ይሕብር።
ከመስከረም ወር 2007 ዓም ጀምሮ ከአገራት ኩዌት ብቻ የኢትዮጵያ ዜጎች እንዲገቡ ቪዛ የማይፈቅዳቸው አገር ሆኗል። ይህም ስለ ሴት ሠራተኞች ወንጀል ብዛት እንደ ሆነ ተባለ።
ኣስታት 40 ኣባላት ባይቶ ካብ ሰልፊ ደሞክራት ኣብ ጉዳይ ምቁጽጻር ሸመተ ዕድጊ ብረት ድምጺ ክወሃብ ንምስግዳድ ኣብ ባይታ ኮፍ ናይ ምባል ተቓውሞ ኣካይዶም።። እዚ ተቓውሞ'ዚ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ባይቶ ኣመሪካ ተበጊሱ ዝነበረ ክኸውን እንከሎ: ኣባላት ሰልፊ ደሞክራት ብፍላይ ድሕሪ ኣብ ፍሎሪዳ ዘጋጠመ ቅትለታዊ ፍጻመ 12 ሰነ: ነቲ ጻውዒት ብምሕዳስ ኣብ ምቁጽጻር ዕድጊ ብረት ስጉምትታት ንኽውሰድዩ ኢሎም።
ኣባል ባይቶ ሰልፊ ደሞክራት ክፍለ ግዝኣት ከነክቲካት ጆን ላርሰን ነዚ ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ኣብዚ ጉዳይዚ ድምጺ ናይ ምሃብ መሰሎም ከምዝተነፍጎምዩ ዝገልጽ።
ኣባላት ባይቶ ሰልፊ ሪፐብሊካውያን ብረት ንምዕዳግ ከትርሩ ይኽእልዩም ዝተባህሉ እማመታት ክቃወሙዎም ምጽንሖምዩ ዝግለጽ። ኣባላት ሰልፊ ደሞክራት ግን ዝሰፍሐ ድሕረ ባይታዊ ፍተሻ ዓደግቲ ብረት ኣብ ሕጊ ክተኣታቶን ግብረሽበራውያንን ሓደገኛ ዝተባህሉ ውልቀሰባትን ድማ ብረት ካብ ምዕዳግ ክኽልከሉን እዮም ዝጠልቡ።
ዝተፈላለዩ መለክዒ ህዝባዊ ርእይቶ ከምዝሕብርዎ መብዛሕትኦም ኣመሪካውያን ምኽኑይ ዝኾነ ምቁጽጻር ዕድጊ ብረት ክህልው ከምዝደልዩን እዚ ድማ ብዘይዝኾነ ኣፈላላይ ዕድጊ ከይፍጸም ዝኽልክል ምዃኑን ይኣምኑ።
እቲ ብኣባላት ሰልፊ ሪፑብሊካውያን ዝተዓብለለ ባይቶ ኣመሪካ ዝሓለፈ ሰኑይ ኣርባዕተ እማመታት ሕጊ ንምቁጽጻር መሸጣ ብረት ብምቅ ዋም ስዒርዎ። እዚ ድማ መሰረታዊ ቅ ዋማዊ ነጻነት ሸየጥትን ገዛእትን ብረት ዝጥሕስዩ ዝብል ምኽን ያት ተዋሂብዎ።
ብዛዕባ`ዚ መልሲ ክህቡ ዝተሓተቱ ሚንስተር ወጻኢ ጅቡቲ ማሕሙድ ዓሊ ዮሱፍ ፡ ኣድማ ምሕሳም መግቢ ይገብሩ ከምዘለዉ ዝፈለጥክዎ ነገር የለን፡ ድሕሪ ምባል፡ ብዛዕባ ኣተሓሕዛኦም ግን፡ ኣብ ናይሮቢ ዝርከቡ ወከልቲ ቀይሕ መስቀልን ቀያሕ ወርሕን በብሰለስተ ወርሒ ክበጽሕዎም ንገብር ኢና ኢሎም።
ጠቅላይ ሚንሰትሩ ምኒሊክ ቤተ-መንግሰት ከከተሙ መቶ ቀናት ሞልቷቸዋል፡፡ በእነዚህ ጊዜያት ከጅግጅጋ እሰከ መቐለ፣ከአሶሳ እሰከ ጎንድር በማቅናት በመፈረስ ላይ ለነበረችው ሀገር ካስማ ሁነዋል፡፡ በዚህ ሳያበቁም የሁለት አስርታት አዚምን ሰብረው ኤርትራ የሚሏትን የቅርብ ዕሩቅ ፍቅሯን እንድንሞቅ መንገድ ጠርገዋል፡፡ ወዲያ ማዶ ያሉትን ባላንጣዎች ማቸርና ኬርን አዲሰ አበባ ጠርተውም የፍቅር ጸበል ርጭተዋቸዋል፡፡
እንዲህ ያለው የጠቅላይ ሚንሰትሩ ተግባር የገረማቸው ዓለመ አቀፍ የመገናኛ ብዙሃንም አብይ አህመድ (ዶ/ር) የሚለውን ስም በየዕለቱ በማንሳት በማወደስ ላይ ተጠምደዋል፡፡ ከሮይተርስ እስከ ሽንዋ ፣ከቢቢሲ እስከ አልጀዚራ የዘለቀው የውዳሴ ዜማ በሀገር ውስጥ የመገናኛ ብዙሃንም የተደገፈ ሁኖ ኢቢሲም ኤፍ ቢ ሲም እኩል እየዘመሩ ነው፡፡
በርግጥ ጠቅላይ ሚንሰትሩ በአጭር ጊዜ ካሰመዘገቡት ስኬት አንጻር የመገናኛ ብዙሃኑ የሰጡት ሽፋን የሚያሰወቅስ ባይሆንም ጥዋትም ማታም አንድ አይነት ዜና ማነብነባቸው ግን አሁንም የምንናፍቀውን የሀሳብ ብዝሃነት እንዳያጠፋው መጠንቀቅ ያስፈልጋል፡፡ የሀገራችን መገናኛ ብዙሃን ከመጣው ስርዓት ጋር ተለጥፈው እጅ ከመንሳት የዘለለ ሚና ይኑራቸው የሚል አስተያየት መስጠቱንም ሀገር አደጋ ውስጥ ሲገባ ብቻ ሳይሆን ከወዲሁ ልንለምደው ይገባል፡፡
ጠቅላይ ሚንሰትሩም የመገናኛ ብዙሃኑ የእሳቸው የፕሮፖጋንዳ መሳሪያ የሆኑ እንዳይመስል የተለያዩ አሰተሳሰቦችን ለህዝብ የሚቀርቡበትን ዕድል ሊያመቻቹ ይገባል፡፡ ሁሉም የሚባሉ የሀገሪቱ የመንግስት መገናኛ ብዙሃን ሃላፊዎች በእሳቸው ይሁንታ ስልጣን ላይ ያሉ እንደመሆናቸው መጠን የሀሳብ ብዝሃነት ላይ ከወዲሁ ትኩረት ሰጥቶ መስራቱ ተገቢ ይመስላል፡፡ ስለ ጠቅላይ ሚንስትሩ መቶ ቀናት ስናወራም የሰሩልንን ይዘን ከመዘመር ባለፈ እንዲሰሩልን የምንመኘውንም በመጠቆም ቢሆን ስለሚመሩት ህዝብ መረጃ እንዲያገኙ ይረዳቸዋል፡፡
ከዚህ በመነሳትም በእሳቸው መቶ የአመራርነት ቀናት የተዘነጋውን ሌላ አንገብጋቢ ጉዳይ ለመመልከት እንሞክር፡፡ ኢህአዴግ የራሱን ማህበራዊ መሰረት የለየ የፖለቲካ ድርጅት ነው፡፡ አርሶ አደሩን ዋና ማህበራዊ ካፒታል ያደረገው የድርጅቱ ጎዳና በርካታ ውጣ ውረድ ቢኖረውም ቢያንስ የትጥቅ ትግሉን በድል እንዲያጠናቅቅ የራሱን ሚና ተጫውቷል፡፡
በትረ ስልጣኑን ከያዘ በኋላም ቢሆን አብዮታዊ የሚለውን ቃል ከድርጅቱ ስያሜ ላይ ላለመፋቁ ምክንያት አድረጎ የሚጠቅሰው ይኼው የማህበራዊ መሰረት አለመለወጥን ነው፡፡ በርግጥ ገዥው ፓርቲ ከ1997 ዓ.ም ምርጫ በኋላ ወደ ከተማ ፊቱን ቢያዞርም ስትራቴጅካሊ ግን ዛሬም የአርሶ አደር ድርጅት መሆኑን አይክድም፡፡ እንዲህ ያለው አለመካድ ሁለት ጥቅሞችን ለገዥው ፓርቲ ይቸረዋል፡፡
የመጀመሪያው የአደጋ ጊዜ በሩ አድርጎ የሚገለገልበት ነው፡፡ ኢህአዴግ ፈታኝ ተቃውሞ በከተሞች ሲገጥመው እኔ ዋና መሰረቴ የገጠር ህዝብ ነው የሚል የማምለጫ ሙግትን የሚያሰማውም ለዚህ ነው፡፡ ለእንዲህ አይነቱ ትርክት ማሳያነት ደግሞ ከምርጫ 97 የተሻለ ወቅት የለም፡፡
ሌላው የአለመካዱ ምክንያት ግን በጠንካራ መከራከሪያ ላይ ያረፈ መሆኑ አጠያያቂ አይደለም፡፡ ይህም ሲባል ኢህአዴግ አርሶ አደርን ማህበራዊ መሰረት ለማድረግ መወሰኑ ለሀገሪቱ የሚበጅ ወሳኝ ጉዳይ በመሆኑ ነው፡፡ በዛሬዋ ኢትዮጵያ ውስጥ 81 በመቶ ያህሉ ህዝብ አርሶ አደር መሆኑ እሙን ነው፡፡ ከዚህ ህዝብ መካካል ደግሞ ከ70 በመቶ በላይ የሚሆነው ወጣት መሆኑ አያከራክርም፡፡
ገዥው ፓርቲ እንደ አንድ ቅደመ ካፒታሊስት ሀገርርን እንደሚያስተዳድር ድርጅት አርሶ አደሩን ተገን አደርጋለሁ ማለቱ የውዴታ ግዴታ የሚሆነውም ለዚህ ይመስላል፡፡ ጠቅላይ ሚንሰትር አብይ አህመድ ግን ባለፉት መቶ ቀናት ስለዋናው ማህበራዊ መሰረታቸው ብዙ ሊሉን አልደፈሩም፡፡ የደቡብ ሱዳን ሰላም ያሳሰባቸውን ያህል የ81 ሚሊዮን ህዝብ የስራ ዘርፍ የሆነው አርሶ አደርነት ብዙ ያሳሰባቸው አይመስልም፡፡
እዚህ ላይ የኢኮኖሚው ማነቃቂያው አርሶ አደሩን ተጠቃሚ የሚያደርግ አይደለም ወይ? የሚል ጥያቄ ሊነሳ እንደሚችል መገመት ይቻላል፡፡ በርግጥ ፕራይቬታይዜሽን ለአርሶ አደሩ ይዞለት የሚመጣው ገፀ በረከት እንዳለ አይካድም፡፡ ይሁን እንጅ አይደለም ገና ዳዴ በሚል አምራች ዘርፍ ላይ ቀርቶ ስኬታማ ወደ ሚባል ኢንዱስትራሊያዜሽን በፍጥነት ብነሸጋገር 70 በመቶ ለሚሆው የገጠር አርሶ አደር በዛው በትውልድ ቅየው የስራ ዕድል መፍጠሩ የውዴታ ግዴታ ነው፡፡
ይህ ሀሳብ ሁለት መሰረታዊ መነሻዎች አሉት፡፡ የመጀመሪያው የሀገራችን ከተሞች የቱንም ያህል በፍጥነት ቢያድጉና ቢሰፉ የገጠር አርሶ አደሮችን ፍልሰት የሚቋቋሙ ካለመሆናቸው ይመነጫል፡፡ ሁለተኛው የገጠሩ አርሶ አደር የትምህርት ደረጃ ዝቅተኛ በመሆኑ ወደፊት የሚፈጠሩ ግዙፍ ከተሞችም ለሱ የሚሆን የስራ ዕድል ብዙ አይኖራቸውም፡፡
ይህ እውነት በመቶኛ ሲቀመጥም የሀገራችን ከተሞች ታዓምራዊ የሚባል ዕድገትን ቢያስመዘግቡ እንኳን ከ30 በመቶ በላይ የሚሆን ወጣት አርሶ አደርን የማሰተናግድ አቅም የላቸውም፡፡ ከዚህ በመነሳት ገዥው ፓርቲም ይሁን ጠቅላይ ሚንሰትሩም በግል ዋና ማህበራዊ መሰረታቸውን አርሶ አደር ማድረግ የህልውናቸው መሰረት መሆኑን የሚገነዘቡት ይመስላል፡፡
ያ ካልሆነ ግን ከገጠር እየፈለሰ ለሚመጣ ወጣት የስራ ዕድል መፍጠሩ አደጋና ለሀገሪቱ ህልውናም አሳሳቢ ደረጃ ወደ መሆን ይሸጋገራል፡፡ በመሆኑም የተከበሩ ጠቅላይ ሚንሰትር ሆይ የዘነጉትን መንገድ አለና ዘወር ብለው ይመልከቱ ብያለሁ፡፡ DireTube
ጉዳያችን ሚድያ፣ኮሚንኬሽን እና ምክር አገልግሎት Gudayachn Multimedia, Communication and Consultant Organization: ሰበር ዜና - በሳውዲ አረብያ እና በኢራን መሃከል ውጥረቱ ተባብሷል፣የዲፕሎማቲክ ግንኙነት እና በረራ ቆሟል።ሱዳን ከሳውዲ ጎን መሰለፏ እየተነገረ ነው (የጉዳያችን አጭር ጥንቅር)
ሰበር ዜና - በሳውዲ አረብያ እና በኢራን መሃከል ውጥረቱ ተባብሷል፣የዲፕሎማቲክ ግንኙነት እና በረራ ቆሟል።ሱዳን ከሳውዲ ጎን መሰለፏ እየተነገረ ነው (የጉዳያችን አጭር ጥንቅር)
ሱዳን እና ባህሬን ከሳውዲ ጎን ቆመዋል።ጉዳዩ ከየመኑ ሁኔታ ጋር ተያይዞ የአካባቢውን አገራት ሊያነካካ ይችል ይሆን? የሚል ጥያቄ አስነስቷል።ጦርነቱ ከተቀሰቀሰ የማነካካቱ ጉዳይ ለብዙዎች ጥያቄ አይደለም።ነገር ግን ጥያቄው በምን ያህል ደረጃ የሚለው ነው።ኢራን የሚገኘው የሳውዲ ኢምባሲ ጥቃት ደርሶበታል።ይህንን ተከትሎ የሁለቱ አገራት ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ቆሟል።
ዛሬ ሰኞ ታህሳስ 25/2008 ዓም ደግሞ በሁለቱ አገራት መሃከል የነበረው የአየር በረራ መቆሙ ተሰምቷል።ብዙውን ጊዜ የአየር በረራ በሁለት አገራት መሃከል የሚቆመው በተለይ ከዲፕሎማቲክ መቆም ቀጥሎ ሲከተል መጪው ወታደራዊ ግጭት ሲሆን ማየት በአለማችን በርካታ የግጭት ሂደቶች የተለመደ ሁኔታ ነው።ሲ ኤን ኤን ዛሬ ታህሳስ 25/2008 ዓም የሳውዲውን ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር በአገራቸው እና በኢራን መሃከል ያለው የበረራ አገልግሎት ብቻ ሳይሆን የቆመው ዜጎቻቸውም ፈፅሞ አንዳቸው ወደ አንዳቸው አገር እንዳይሄድ እቀባ መጣሉን ገልፀዋል።ለጉዳዩ በፍጥነት መባባስ አንዱ ምክንያት የተባለው የኢራን ሰልፈኞች የሳውዲን ኤምባሲ ማጥቃታቸው ነው። የኢራን ወጣት ደግሞ ኤምባሲ መውረር ከቀደሙት አባቶቹ የወረሰው ልማድ ሆኖ ዘመናትን ተሻግሯል።ከእዚህ በፊት በቀቃዛው ጦርነት ወቅት ቴራን የሚገኘው የአሜሪካ ኢምባሲ መወረሩ ይታወሳል።
ኢራን ባብዛኛው የሺአ እስልምና ተከታይ ሲበዛባት ሳውዲአረብያ የሱኒ ሙስሊም ተከታዮች ይበዙባታል።ዩናይትድ አረብ ኢምረት፣ባህሬን እና ሱዳን ከሳውዲ አረብያ ጎን እንደቆሙ የታወቀ ሲሆን።ሁኔታው የመካከለኛው ምሥራቅን ባጠቃላይ ሊያበጣብጥ ይችላል የሚል ከፍተኛ ስጋት አለ።በሌላ በኩል የቀድሞው የእንግሊዝ ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሚስተር ጃክ ስትሮው ለሲኤንኤን ቀርበው ሲናገሩ ግጭቱ ለአይ ኤስ ኤስ ሽብርተኛ ቡድን መስፋፋት ምክንያት እንዳይሆን የሚል ስጋታቸውን ገልጠዋል።
በመጨረሻም የኢራን እና የሳውዲ ግጭት የመካከለኛውን ምስራቅ ብቻ ሳይሆን ለአፍሪካ ቀንድም የራሱ የሆነ አንድ አይነት ፖለቲካዊ እና ወታደራዊ ጥላ ይዞ እንደሚመጣ ለማወቅ ይቻላል።ኤርትራ የመንን በአየር ለሚደበድበው የሳውዲ ቡድን ድጋፍ መስጠቷ ይታወሳል።የሳውዲ እና የኢራን ውጥረት ለሌሎች የነዳጅ ሻጭ አገሮች ደግሞ ሰርግና ምላሽ ነው።ምክንያቱም የነዳጅ ዋጋ ከአሁኑ የዋጋ መጨመር ማሳየት ጀምሯል።በነገራችን ላይ የሁለቱ አገሮች የቃላት ጦርነት ከአሁኑ እየተሟሟቀ ነው።የሳውዲ ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዛሬ ሰኞ ሲ ኤን ኤን ቀርበው ቆጣ ባለ እና በአረብኛ ቃና በተቃኘ እንግሊዝኛ ''ኢራን የሳውዲን ኃይል ንቃው ከሆነ በጣም ተሳስታለች'' ሲሉ ታይተዋል።
ግብረ ሕቡእ ንኣካላት ሕማቕ እዩ፣ ከምኡ ዝገብር ሰብ ድኹም ይኸውንን ይሓምምን ክብሉ ሰሚዐ። እዚ ሓቒ ድዩ? ሓደ ሰብ ግብረ ሕቡእ ዝፍጽም እንተኾይኑ ምውላድ የሸግሮ ድዩ?
ኣይፋል፣ ግብረ ሕቡእ ንኣካላት ሕማቕ ኣይኮነን። ድኹም ወይ ሕሙም’ውን ኣይትኸውንን ኢኻ። ቈልዓ ንምውላድ እውን ኣሸጋሪ ክገብሮ ኣይክእልን እዩ። ግብረ ሕብእ ብዝኾነ ይኹን መንገዲ ንኣካላት ወይ ጥዕናኻ ሕማቕ ኣይኮነን።
ዋላ’ውን ካልኦት ግብረ ሕቡእ ሕማቕ እዩ ክብሉ እንተ ሰማዕካ ጌጋ ሓበሬታ እዩ። ኣነ ጽብቕ ኣገባብ ምፍጻም ጾታዊ ርክብ እዩ ምበልኩ። ግብረ ሕቡእ ምፍጻም ብዙሕ ጥቕምታት ኣለዎ፣
DIY ኃይል ባንክ - የራስዎን የኃይል ባንክ ለመሥራት በእራስዎ ያከናውኑ ፣ ከአደገኛ የሐሰት ኃይል ባንክ በጣም ርቆ በውስጡ ወይም 1 ጠፍጣፋ 5 18650 ባትሪዎችን መጠቀም ይችላሉ ፡፡
ኣብ ኤርትራ ተዓቝቦም ዝጸንሑ 37 ሶማላውያን ስደተኛታት ናብ ኣመሪካ ንምጥሳ ናብ ስሎቫክያ ከምዝኣተዉ ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት ትማሊ 2 ግንቦት ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ ኣፍሊጡ።
እቶም ኣብ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ካብ ዝርከብ መዓስከራት ስደተኛታት ዝተጣየሱ ሶማላውያን፣ ናብ ኣመሪካ ቅድሚ ምስጋሮም ተወሳኺ ምጽራይ ንኽግበረሎም ብ14 ሚያዝያ ናብ ስሎቫክያ ከምዝኣተዉ እቲ ኮሚሽን ኣብ መግለጺኡ የመልክት።
ኣብዚ ዓመት እዚ ጥራይ 281 ስደተኛታት ሶማል ካብ ኤርትራ ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ክጣየሱ እንከለዉ፣ እቶም 132 ናብ ኣውስትራልያ፣ 58 ናብ ስሎቫክያ፣ 54 ከኣ ናብ ካናዳ ከምዝገዓዙ መግለጺ እቲ እቲ ኮሚሽን ብተወሳኺ ይሕብር።
ኣብ ከባቢ ወደብ ባጽዕ ኣብ ዝርከብ መዓስከር ኡምኩሉ ተዓቝቦም ዝርከቡ ልዕሊ 2, 500 ሶማላውያን ስደተኛታት መብዛሕቶም ንልዕሊ 18 ዓመታት ብዘይዝኾነ ናይ ምጥያስ ተስፋ’ዮም ክነብሩ ጸኒሖም።
ይርጋ ምንድን ነው? ይርጋ ዓላማው (ጠቀሜታው) ምንድን ነው? ይርጋ ጉዳቱስ ምንድን ነው? ይርጋ የሚያስጠብቀው የማንን መብት ነው? የይርጋ መሠረታዊ መርሆዎች ምንድን ናቸው? ይርጋን የሚመለከቱ የሕግ ድንጋጌዎች ምን ይመስላሉ? በይርጋ የማይታገዱ ጉዳዮች ምንድን ናቸው? የሚሉና ሌሎች ተያያዥ ነጥቦች በዚህ ጽሑፍ ይዳሰሳሉ፡፡
ይርጋ የሚለው ቃል መነሻው “ረጋ” ከሚለው የአማርኛ ቃል ጋር የተያያዘ ሲሆን “ረጋ” የሚለውን ቃል ደራሲ ተሠማ ኃብተ ሚካኤል “ከሠቴ ብርሀን ተሰማ“ በተሰኘውና በ2002 ዓ.ም. በድጋሚ ባሳተሙት የአማርኛ መዝገበ ቃላት ላይ “የሰው ሀሳቡ ከመውጣት ከመውረድ በሀሳብ ከመዞር ከመባከን ከመናወጥ ጠጥ (ፀጥ) አለ” በሚል ትርጓሜ ተሠጥቶታል፡፡ ከዚህ በመነሳትም ይርጋ የሚለውን ቃል በአንድ ጉዳይ ላይ ክስ የማቅረብ ወይም መብት የመጠየቅ ጉዳይን አስመልክቶ በጉዳዩ ላይ ክስ የሚያቀርብበት ሰው ስለጉዳዩ ያለውን ሀሳብ ከመውጣት ከመውረድ በሀሳብ ከመዞርና ከመባከን ከመናወጥ ከረጋ (ፀጥ) ካለ በኋላ ሊከሰስ ወይም ሊጠየቅ እንደማይገባ ያመለክታል በሚል ልንወስደው እንችላለን፡፡ በሌሎች ፅሁፎች ላይም ይርጋ ማለት አንድ መብቱ ወይም ጥቅሙ የተነካበት ሰው በሌላ ሰው ላይ ክስ፣ አቤቱታ ወይም የይገባኛል ጥያቄ እንዲያቀርብ በሕግ ተለይቶ የተቀመጠ የክስ (አቤቱታ) ማቅረቢያ ጊዜ ነው፡፡ በሕግ የተቀመጠው የክስ ማቅረቢያ ጊዜ ካለፈ በኋላም በዚያው ጉዳይ ላይ በጣም በውስንና ጥቂት ምክንያቶች ካልሆነ በስተቀር ክስ የማቅረብ መብት ቀሪ ይሆናል፡፡
ሐ) እጅግ ዘግይተው የሚቀርቡ ክሶችና አቤቱታዎች ፍትህ ከማስገኘት ይልቅ በጭካኔ ለማጥቂያ መሳሪያነት ስለሚውሉ ይህንኑ ለመከላከል ስለመሆኑ ይርጋን አስመልክቶ በተፃፉ በርካታ ፅሁፎች ላይ ተመልክቷል፡፡ በመሆኑም የይርጋ ፅንሰ ሃሳብ በሕግ ስርዓት ውስጥ መካተቱ ጠቀሜታው ለተከሳሽ ወገን ነው፡፡ ምክንያቱም ክስ የማቅረቢያ ጊዜ ካለፈ በኋላ ክስ የቀረበበት ተከሳሽ በኃላፊነት ተጠያቂ ሊሆን አይችልምና ነው፡፡
የይርጋ ፅንሰ ሃሳብ በሕግ ስርዓት ውስጥ መካተቱ ተከሳሹን የሚጠቅመውን ያህል በአንፃሩ የፅንሰ ሃሳቡ መኖር መብት ጠያቂውን ወይም ከሳሹን በእጅጉ የሚጎዳ ነው፡፡ በይርጋ ጊዜያት መለያየት፣ ትክክለኛ የይርጋ ጊዜን ባለማወቅ፣ ሕግን ባለማወቅ እንዲሁም በቸልተኝነት የሕግ ድጋፍና በቂ ማስረጃ እያላቸው በርካቶች መብታቸውን አጥተዋል በርካታ ክሶችም በይርጋ ምክንያት ውድቅ ተደርገው በርካታ መዛግብት ተዘግተዋል፡፡ ክስ አቅርቦ መብትን ለመጠየቅ የሚያስችል በቂ ማስረጃ እና የሕግ ድጋፍ እያለ ተከሳሽን ለመጥቀም ሲባል የይርጋ ፅንሰ ሀሳብ በሕግ ድጋፍ ተሠጥቶት በመካተቱ በርካታ መብት ጠያቂዎችን መብት አሳጥቶ ሕግ ተላላፊዎችን ከኃላፊነት ተጠያቂነት ነፃ ማውጣቱ የማይዋጥላቸው በርካቶች ቢኖሩም የይርጋ ጽንሰ ሃሳብ በመላው ዓለም በስፋት ተቀባይነት ያገኘ የሕግ ፅንሰ ሀሳብ ሆኗል፡፡
ይርጋን አስመልክቶ በህጎች ውስጥ የሚካተቱ ድንጋጌዎችም ሁሉም ጉዳዮች ተመሳሳይ የይርጋ ጊዜ የሌላቸው በመሆኑ በጉዳዮች ላይ ክስ የማቅረብ መብት በይርጋ የሚታገድ ስለመሆን አለመሆኑ፣ ለእያንዳንዱ ጉዳይ ክስ ለማቅረብ የተቀመጠውን ጊዜ፣ የይርጋ ጊዜው መቆጠር የሚጀምረው ከመቼ ጀምሮ እንደሆነ፣ እንደየጉዳዩ ባህሪ በህጉ የተመለከተውን የይርጋ ጊዜ ባለጉዳዮቹ ሊያሻሽሉት የሚችሉት ስለመሆን አለመሆኑ፣ በሕግ የተቀመጠው የይርጋ ጊዜ ሊቋርጥ የሚቻልባቸውን ምክንያቶች እና እንደጉዳዩ ዓይነት ሌሎች ተያያዥ ነጥቦችን መዳሰስ ይጠበቅበታል፡፡
ይርጋን አስመልክቶ በሕግ ውስጥ የሚካተቱ ድንጋጌዎች በዋናነት የሚያመላክቱት ክስ ለማቅረብ ወይም መብት ለመጠየቅ የሚቻልበትን የጊዜ ገደብ ነው፡፡ ክስ ለማቅረብ ወይም መብት ለመጠየቅ እንዲቻል በሕግ የሚቀመጠው የጊዜ ገደብም እንደጉዳዩ ክብደት፣ ባሕሪና ሁኔታ የተለያየ ሲሆን ለሁሉም ጉዳዮች የተቀመጠ ተመሣሣይ የክስ ማቅረቢያ ወይም መብት የመጠየቂያ ጊዜ የለም፡፡ በመሆኑም ሕግ አውጪው እንደ ጉዳዩ ዓይነት በምን ያህል ጊዜ ውስጥ ክስ ለማቅረብ ወይም መብት ለመጠየቅ እንደሚቻል የተለያዩ የክስ ማቅረቢያ ጊዜያት በሕጎች ውስጥ ተካተዋል፡፡
ክስ የማቅረቢያ ወይም መብት የመጠየቂያ ጊዜ መጠን በሕግ ውስጥ ከተካተተ በኋላ በመቀጠል ሊካተት የሚገባው የተቀመጠው የክስ ማቅረቢያ ጊዜ ከመቼ ወይም ከምን ሁኔታ ጀምሮ መቆጠር እንደሚጀምር ማመልከት ነው፡፡ ለምሳሌ በንግድ ሕግ ቁጥር 674 (1) ላይ በኢንሹራንስ ውል ምክንያት የሚቀርብ ክስ መቅረብ ያለበት በሁለት ዓመት ጊዜ ውስጥ መሆኑን ያመለክትና የይርጋ ጊዜው መቆጠር የሚጀምረው ለክሱ ምክንያት የሆነው ጉዳት ከደረሰበት ቀን ጀምሮ ወይም በጉዳዩ ጥቅም ያላቸው ወገኖች ጉዳቱን ካወቁበት ቀን ጀምሮ መሆን እንዳለበት መገለፁ እንደጥሩ ምሳሌ ሊወሰድ ይችላል፡፡
በሕግ ላይ የሚቀመጠ ክስ የማቅረቢያ ወይም መብት የመጠየቂያ ጊዜ እንደ ጉዳዩ እና ሕጉ ልዩ ባህሪ በሚመለከታቸው አካላት በውል ሊያጥር ወይም ሊረዝም ስለሚችልበት ሁኔታ ሊካተት ይችላል፡፡ በህጉ የተቀመጠ የይርጋ ጊዜን ማሻሻል እንደሚቻል ወይም እንደማይቻል በህጉ ማመላከት ተዋዋይ ወገኖች ወይም ሌሎች የሚመለከታቸው ወገኖች ይርጋን አስመልክቶ ተጨማሪ መብት እንዳላቸው ወይም እንደሌላቸው ከማስገንዘብ ባለፈ መብቱ በሕግ ከተሰጠ በሚያመች መልኩ የይርጋ ጊዜን የማሻሻል ዕድል የሚሰጥ ይሆናል፡፡ ለምሳሌ የንግድ ሕጉ አንቀጽ 674 (3) በኢንሹራንስ ውል ምክንያት የሚቀርብ ማንኛውም ክስ በሁለት ዓመት ጊዜ ውስጥ መቅረብ አለበት የሚለው በአንቀፁ ንዑስ ቁጥር አንድ የተመለከተውን የይርጋ ጊዜ ተዋዋይ ወገኖች በውል ለማሣጠር እንደማይችሉ የተከለከለ መሆኑ እና በተግባር የኢንሹራንስ ጉዳዮችን አስመልክቶ በሕጉ የተመለከተው የሁለት ዓመት የይርጋ ጊዜ በተዋዋይ ወገኖች በውል የሚራዘምበት ሁኔታ መኖሩ እንደምሳሌ ሊወስድ የሚችል ነው፡፡
በሕግ ላይ የሚቀመጥ ክስ የማቅረቢያ ወይም መብት የመጠበቂያ ጊዜ ሊቋረጥና የይርጋ ጊዜ አቆጣጠር እንደ አዲስ ሊጀመር የሚችልባቸው ሁኔታዎች ሌላው ከይርጋ ጋር ተያይዞ የሚካተት ፅንሰ ሃሳብ ነው፡፡ ክስ ለማቅረብ ወይም መብት ለመጠየቅ በህጉ የተቀመጠ ጊዜ ካለፈ በኋላም ቢሆን ክስ ለማቅረብና ለማስወሰን ከሚያስችሉ ከሳሽ የሆነ ወይም መብት ጠያቂ ወገንን ከሚጠቅሙ የይርጋ መርሆች አንዱ ነው፡፡ ለምሳሌ በፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1845 ላይ ውል እንዲፈጸም ወይም ካለመፈፀሙ የተነሳ ስለሚደርስ ጉዳት ወይም ውሉ እንዲፈርስ የመጠየቅ መብት በአስር ዓመት ጊዜ ውስጥ ሊጠየቅ እንደሚገባ የሚያመለክት ሲሆን በቁጥር 1851 እና 1852 መሰረት በአስር ዓመት ጊዜው ውስጥ ለምሳሌ በዘጠነኛው አመት ላይ ባለዕዳው ዕዳውን ካመነ፣ በከፊል ከከፈለ፣ መያዣ ወይም ዋስ ከሠጠ ወይም ባለገንዘቡ መብቱ እንዲታወቅለት ለፍርድ ቤት ክስ አቅርቦ ለባለዕዳው አስታውቆ እንደሆነ ይርጋው ሊቋርጥ እንደሚችልና ከተቋረጠበት ጊዜ ጀምሮ እንደገና እንደ አዲስ የይርጋ ዘመን መቆጠር እንደሚጀመር በግልፅ የተመለከተ መሆኑን በማሳያነት መወሰድ ይችላል፡፡
በፍትሐብሔር ጉዳይ ላይ የፍትሐብሔር ሥነ ሥርዓት ሕጉ ቁጥር 244 (2) ላይ ይርጋን ጨምሮ የሚቀርቡ ሌሎች የክስ መቃወሚያ ምክንያቶችን ተከራካሪ ወገኖች ሊያቀርቡ ይችላሉ በሚል የሚያስቀምጥ ቢሆንም ከተለመደው አሰራርና ሁኔታ ለመመልከት እንደሚቻለው ይርጋን በመቃወሚያት የሚያቀርበው ክስ የቀረበበት ወገን (ተከሳሽ) ነው፡፡ ምክንያቱም ከሳሽ የሆነ ወገን የሚያቀርበው ክስ በይርጋ የሚታለፍ ቢሆንበት እንኳን በራሱ ጊዜ ሊያነሳና የራሱን ክስ ውድቅ ሊያስደርግ ስለማይችል በፍትሐብሔር ጉዳይ ከሳሽ የሆነ ወገን ይርጋን በመከራከሪያነት ሊያነሳ የሚችለው በፍትሐብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 236 መሰረት ከተከሳሽ ወገን የተከሳሽ ከሳሽ ክስ ከቀረበበት ብቻ ነው፡፡
በወንጀል ጉዳይ ላይ ይርጋን በመቃወሚያነት አንስቶ ለመከራከር የሚችለው ተከሳሽ ዐቃቤ ሕግና ፍርድ ቤቶች ስለመሆናቸው በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕጉ አንቀጽ 130 እና በወንጀል ሕግ 216 (2) ላይ ተመልክቷል፡፡
ፍርድ ቤቶችን በተመለከተ በተከራካሪ ወገኖች በኩል ይርጋ በመከራከሪያነት ካልቀረበ ፍርድ ቤቶች በራሳቸው ይርጋን እንደ አንድ የመከራከሪያ ወይም የክርክር ነጥብ አንስተው ሊመረምሩ ይችላሉ ወይ? የሚለው ነጥብ ተያይዞ ሊነሳ የሚገባው ነው፡፡
የፍትሐብሔር ጉዳዮችን የሚመለከቱ ችሎቶችን በተመለከተ ሊወስኑና ዳኝነት ሊሰጡ የሚገባቸው በተከራካሪ ወገኖች በተነሱና ዳኝነት በተጠየቀባቸው ነጥቦች ላይ ብቻ በመሆኑ እንዲሁም በፍትሐብሔር ሕጉ ቁጥር 1856 (2) ሥር ዳኞች በገዛ ሥልጣናቸው የይርጋውን ደንብ መከላከያ ለመጥቀስ አይችሉም በሚል የተመለከተ በመሆኑ የፍትሐብሔር ጉዳዮችን የሚመለከቱ ፍርድ ቤቶች የይርጋ መከራከሪያ በተከራካሪ ወገኖች ካልተነሳ ፍርድ ቤቶች በራሳቸው ጊዜ ይርጋን በመከላከያነት ሊያነሱና ሊወስኑ አይችሉም፡፡
የወንጀል ጉዳዮችን የሚመለከቱ ችሎቶችን በተመለከተ እንደ ፍትሐብሔር ችሎቶች ይርጋ በተከራካሪ ወገኖች በመከራከሪያነት ባይነሳም ፍርድ ቤቶች በማንኛውም ጊዜ ክሱ በይርጋ ስለመታገዱ አንስተው ጉዳዩን ሊያዩ እንደሚገባ በወንጀል ህጉ አንቀጽ 216 (2) ላይ ተመልክቷል፡፡
በወንጀል ጉዳዮች ላይም ዐቃቤ ሕግ በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕጉ እና አሁን ባለው አሠራር መሠረት ምርመራ በሚጣራበት ወቅት እንዲሁም በምርመራ መዝገቡ ላይ ሕጋዊ አስተያየትና ውሳኔ በሚሠጥበት ወቅት ጉዳዩ በይርጋ የሚታገድ ስለመሆን አለመሆኑ የመመልከትና ጉዳዩ በይርጋ የሚታገድ ከሆነም በይርጋ ምክንያት ክስ አያስቀርብም በሚል መዝገቡን የመዝጋት ኃላፊነት እንዳለበት የወንጀል ሕጉ አንቀጽ 216 (2) ያመለክታል፡፡
በፍትሐብሔር ጉዳዮች ላይ ተከራካሪ (ተከሳሽ) ይርጋን በመቃዋሚነት አንስቶ ለመከራከር የሚችለው በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 234 መሰረት ለቀረበው ክስ (አቤቱታ) የመከላከያ መልስ በጽሑፍ ሲሰጥ መሆን እንዳለበት እንዲሁም በወንጀል ጉዳይ ላይ ተከሳሽ ለፍርድ ቤቱ ማንነቱን ካስመዘገበና ክስ ከተነበበለት በኋላ ይኼውም በፍሬ ጉዳዩ ላይ ክስና መከራከሪያ ከመቅረቡ ማስረጃም ከመሠማቱ በፊት እንደሆነ በሕግጋቱ ተመልክቷል፡፡ በመሆኑም ይርጋን በመከራከሪያነት ማቅረብ የሚቻለው ክስ ከመሰማቱ እና ለክሱ ምክንያት የሆነው ነገር በተከሳሽ በኩል ተፈፅሟል አልተፈፀመም የሚለው ላይ ክርክር ከመደረጉ በፊት በክስ መቃወሚያ ደረጃ ስለመሆኑ በፍ/ብ/ሥ/ሥ/ሕ/ቁ 244 (2) (ሠ) እና በወ/መ/ሥ/ሥ/ሕ/ሕ/ቁ 130 (2) (ሐ) እንዲሁም (3) ላይ ተመልክቷል፡፡
ጠበቆች የደንበኞቻቸውን ጉዳዮች በሚመለከቱበት፣ የክስ መልስ በሚሠጡበት እንዲሁም ክርክር በሚያደርጉበት ወቅት ይርጋን አስመልክቶ የተጣለባቸው ሕጋዊ ኃላፊነት አለ፡፡ ይኸውም በሚኒስትሮች ምክር ቤት የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ጠበቆች ሥነ - ምግባር ደንብ ቁጥር 57/1992 አንቀጽ 25 መሠረት ጠበቆች የደንበኞቻቸውን ጉዳይ ይዘው በሚከራከሩበት ወቅት ለደንበኞቻቸው በሕግ የተፈቀደላቸውን የይርጋና ሌሎች ተመሳሳይ መብቶችን በተቃውሞነት ሳያቀርቡ ሊቀሩ የሚችሉት ሁኔታውን ለደንበኞቻቸው ካስረዱ በኋላ ደንበኞቻቸው ጠበቆች ይርጋን በመከራከሪያነት እንዳያቀርቡ በጽሑፍ ፍቃዳቸውን ሲሰጡ ብቻ ይርጋን በመከራከሪያነት ሳያቀርቡ ማለፍ እንደሚችሉ ተመልክቷል፡፡ ከዚህ ውጭ ግን በሁሉም ጉዳዮች ላይ ጠበቆች በሕግ እስከተፈቀደ ድረስ ይርጋን በመከራከሪያነት ማንሳት እንዳለባቸው በአስገዳጅነት ተመልክቷል፡፡ ሆኖም ጠበቆች በሕጉ ከተመለከተው ሁኔታ ውጭ የደንበኞቻቸውን ልዩ ፍቃድ በጽሑፍ ሳያገኙ ቀርተው ይርጋ በመከራከሪያነት ሊያቀርቡ እየተገባቸው በመከራከሪያነት ሳያቀርቡ ቢቀሩ በፌዴራል ፍርድ ቤቶች ጠበቆች ፍቃድ አሰጣጥና ምዝገባ አዋጅ ቁጥር 199/1992 አንቀጽ 24 (3) ሥር የተመለከቱትን የጽሑፍ ማስጠንቀቂያ ከማግኘት እስከ ጥብቅና ፍቃድ መሰረዝ የሚደርሱ የተለያዩ ቅጣቶችን ያስከትላል፡፡
አብዛኛዎቹ ጉዳዮች ላይ ክስ ለማቅረብ ወይም መብትን ለመጠየቅ የሚቻልባቸው ሁኔታዎች በጊዜ ገደብ ተለክቶ ክስ የማቅረቢያ ጊዜ ተቀምጦላቸዋል፡፡ ሆኖም ጥቂት በሆኑ ጉዳዮች ላይ ክስ የማቅረቢያ ወይም መብት የመጠየቂያ ጊዜ ገደብ እንደሌለውና ክስ ለማቅረብ ምክንያት የሆነው ድርጊት ከተፈፀመበት ጊዜ ጀምሮ ያለምንም ጊዜ ገደብ በማንኛውም ጊዜ ክስ ለማቅረብ ወይም መብት ለመጠየቅ የሚቻልባቸው ጉዳዮች እንዳሉ በተለያዩ ሕጎች ውስጥ ተመልክቷል፡፡ እነርሱም፡-
ሕገ-ወጥ የሰዎች ዝውውር እና ስደተኞችን በሕገ-ወጥ መንገድ ድንበር ማሻገር ወንጀልን ለመከላከልና ለመቆጣጠር በወጣ አዋጅ ቁጥር 909/2007 አንቀጽ 25 መሠረት በአዋጁ የተመለከቱ ከሕገ ወጥ የሰዎች ዝውውር ጋር የተገናኙ ወንጀሎችን በፈፀመ ሰው ላይ የሚቀርብ የወንጀል ክስ በይርጋ አይታገድም፤
ሽብርተኝነትን አስመልክቶ በወጣው አዋጅ ቁጥር 652/2001 አንቀጽ 24 መሰረት የሽብርተኝነት ወንጀል በፈፀመ ሰው ላይ የሚቀርብ የወንጀል ክስ በይርጋ አይታገድም፤
በዓለም አቀፍ ሕግና ልምድ መሠረት በተለይም ይርጋ በጦር ወንጀሎች እና በሰብዓዊነት ላይ የሚፈፀሙ ወንጀሎች ላይ እንዳይፈፀም ለማስቀረት በተደረገው ስምምነት እና በሮም የዓለም አቀፍ የወንጀል ፍርድ ቤት ማቋቋሚያ መሰረት የዘር ማጥፋት፣ በሰብአዊነት ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎች እንዲሁም የጦር ወንጀሎችን የሚፈፅሙ ሰዎች ላይ የሚቀርቡ ክሶች በይርጋ የማይታገዱ ናቸው፤
በፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1206 እና የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በቅፅ 10 የሰበር መዝገብ ቁጥር 43600 ላይ በሰጠው አስገዳጅ ውሳኔ መሰረት የማይንቀሳቀስ ንብረትን አስመልክቶ ባለመብት የሆነው ሰው መብት ሳይኖረው በእጁ ካደረገው ሰው ወይም ከያዘው ሰው ላይ ሃብቱ ይገባኛል ሲል የሚያቀርበው የመፋለም ክስ በይርጋ ቀሪ ሊሆን አይችልም፡፡
በፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1678፣ 1716 እና 1718 እንዲሁም የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በቅፅ 14 የሰበር መዝገብ ቁጥር 79394 እና ቅፅ 12 የሰበር መዝገብ ቁጥር 43226 መሠረት የውል መሠረታዊ ዓላማ በሕግ ያልተፈቀደና የተከለከለ ሆኖ ሲገኝ ፍርድ ቤቶች/ዳኞች ሕገ ወጥ የሆነው ውል በቀረበላቸው ማንኛውም ጊዜ ሕጋዊ ውጤትና ተፈፃሚነት የለውም በማለት ለመወሰን የሚችሉና ሕገ ወጥ የሆነውን ውል ውድቅ ለማድረግ በሕጉ የተደነገገው የይርጋ ጊዜ ገደብ መቃወሚያ ሊሆን አይችልም፡፡
በአጠቃለይ ይርጋ በሀገራችንም ሆነ በዓለም አቀፍ ደረጃ በሕግ ተቀባይነት ያለው ፅንሰ ሀሳብ ሲሆን ተከራካሪዎች፣ ዓቃቤ ሕግ፣ ፍርድ ቤቶች እና ጠበቆች በጥንቃቄ ሊያጤኑት የሚገባ ለክርክር የቀረበን ጉዳይ እጣ ፈንታ ሊወስን የሚችል ፅንሰ ሀሳብ ነው፡፡
ዳሳሻዊነት ዕውቀት የሚመጣው ባብዛኛው ወይንም ሙሉ በሙሉ ከሥሜት ሕዋሳት ግንዛቤ ነው የሚል የፍልስፍና አይነት ነው። በሌላ አነጋገር ዕውቀት ከአመክንዮ ሳይሆን ከልምድ የሚነሳ ነው ይሚል አስተሳሰብ ነው።
በዚህ ፍልስፍና፣ ሰዎች ሲዎለዱ ባዶ ቅል ናቸው። ማለት በ አ ዕምሯቸው ምንም አይነት ዕውቀት የለም። ሆኖም ግን በዓለም ውስጥ በሚኖሩ ጊዜ፣ ከስሜት ህዋሳታቸው በሚያገኙት መረጃ ፣ ዕውቀት ይገነባሉ። ለምሳሌ አንድ ሕጻን ልጅ፣ ለመጀመሪያ ጊዜ እሳት ቢመለከት፣ እንደሚያቃጥለው አያውቅም። እጁን ወድ እሳቱ ቢሰድ፣ እንደሚያቃጥል ያውቃል። ከዚህ ልምድ ተነስቶ እሳት ውሃን ያፈላል እሚል ድምዳሜ ላይ አይደርስም። ይልቁኑ አሁን፣ እሳት ውሃን ወደ እንፋሎት ሲቀይር በተደጋጋሚ ሲመለከት አዲስ ዕውቀት ይሰራል። ይህም እሳት ውሃን ወደ እንፋሎት እንደሚቀይር። በዚህ መልክ፣ ማናቸውም ዕውቀት የልማድ ውጤት እየሆነ ይሄዳል ይላል ዳሳሻዊነት።
የዓለም ባንክ ይፋ ያደረገው የኢትዮጵያ የድህነት ጥናት ባለፉት አሥር ዓመታት ድህነት መቀነሱን ቢያሳይም፣ በአስከፊ ድህነት ውስጥ ይገኙ የነበሩ ሰዎች ወደ ተባባሰ የድህነት አረንቋ ማምራታቸውን አመለከተ፡፡ የዓለም ባንክ ጥር 12 ቀን 2007 ዓ.ም. ይፋ ያደረገው ጥናት እንዳሳየው፣ በዓለም አቀፍ የድህነት መስመር መለኪያ መሠረት (በቀን 1.25 ዶላር ገቢ ሥሌት) በአገሪቱ እ.ኤ.አ. ከ2000 እስከ 2011 ባሉት ዓመታት የድህነት መጠን ከነበረበት 55 በመቶ ወደ 30 በመቶ ቀንሷል፡፡ በዚህም በአሁኑ ወቅት በአገሪቱ በአስከፊ ድህነት ውስጥ የሚገኘው ሕዝብ ቁጥር 25 ሚሊዮን መሆኑን፣ በባንኩ የአፍሪካ ቀጣና የድህነት ቅነሳና የኢኮኖሚ ማኔጅመንት ከፍተኛ የኢኮኖሚ ባለሙያዋ ሩት ቫርጋስ ሒል ለሪፖርተር ገልጸዋል፡፡
‹‹እጅግ ዝቅተኛ በሆነ የኑሮ ደረጃ ላይ የሚገኙ ደሃ ቤተሰቦች እ.ኤ.አ. ከ2005 ጀምሮ የኑሮ መሻሻል አላሳዩም፣ እንዲያውም አንዳንዶቹ በፊት ከነበሩበት በባሰ ድህነት ውስጥ ይገኛሉ፤›› በማለት የገለጹት ሩት፣ ከዓለም ድህነት መስመር ውጪ ያሉት 12 በመቶ ተጋላጮችም መልሰው ወደ ድህነት አዘቅት ውስጥ የመግባት ዕድላቸው ሰፊ መሆኑን አሳስበዋል፡፡
በጥናቱ መሠረት እ.ኤ.አ. በ2005 የነበሩት የአገሪቱ ድሆች መጠን እ.ኤ.አ. በ2011 ከነበሩት ድሆች ገቢ መጠን ጋር ሲነፃፀር፣ በ2011 የነበሩት ድሆች በ2005 ከነበሩት ያነሰ የገቢ መጠን እንደነበራቸው መታየቱን ሩት ይፋ አድርገዋል፡፡ በመሆኑም እስከ 2011 በነበሩት ስድስት ዓመታት ውስጥ ድሆች የነበሩ ሰዎች ወደባሰ ድህነት ውስጥ ለመግባት ተገደዋል፡፡ ከዚህ ባሻገር ደህና ኑሮ ያላቸው ሰዎችም እ.ኤ.አ. ከ2005 ጀምሮ በነበሩት ስድስት ዓመታት ውስጥ ከነበሩበት የኑሮ ደረጃ መንሸራተታቸው ተመልክቷል፡፡ በተለይ በከተሞች አካባቢ ይህ ክስተት መስተዋሉን የዓለም ባንክ ጥናት ያትታል፡፡ ይህም ሆኖ በአገሪቱ ሲመዘገብ የቆየው የኢኮኖሚ ዕድገት በርካታ ድሆችን ተጠቃሚ ማድረጉ መረጋገጡን ሩት አስታውቀዋል፡፡
ምንም እንኳ ከመንግሥት ፊስካል ፖሊሲ ድሆች ተጠቃሚ ቢሆኑም፣ ቀጥተኛና ቀጥተኛ ያልሆኑ ታክሶች በመጣላቸው ጫና ማሳደሩን፣ ዝቅተኛ የኑሮ የገቢ ደረጃ ባለቸው ቤተሰቦች ላይ ቀጥተኛ ያልሆኑ ታክሶችና የግብርና ዘርፍ ላይ የተጣሉ ታክሶች በድሆች ላይ ኑሮን ማክበዳቸውን የዓለም ባንክ አረጋግጫለሁ ብሏል፡፡ በተለይ ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ ሲባባስ የነበረው የዋጋ ግሽበት በዝቅተኛ የገቢ ክልል ውስጥ የሚገኙ ዜጐች ላይ ጫና ማሳደሩን ተንትኗል፡፡ ምንም እንኳ ድሆች የሚከፍሉት የታክስ መጠን በኢትዮጵያ አነስተኛ ቢሆንም፣ መንግሥት በሚከተለው የፊስካል ፖሊሲ ምክንያት ግን ዋጋ መክፈላቸው አልቀረም፡፡ በመሆኑም በባንኩ ትንታኔ መሠረት ከአሥር ሰዎች አንዱ ደሃ ለመሆን ተገዷል ወይም ደግሞ ደሃ የነበሩ ቤተሰቦች ይበልጥ ድሆች ሆነዋል፡፡ ሪፖርተር ያነጋገራቸው የዓለም ባንክ የኢትዮጵያ ዋና ዳይሬክተር ጉዋንግ ዚ ቼን በበኩላቸው መንግሥት አቅም ኖሮት ድሆች የሚከፍሉትን ታክስ ቢያነሳ እንደሚደግፉ ገልጸዋል፡፡
በአገሪቱ ከሚገኙት ክልሎች ውስጥ እ.ኤ.አ. ከ2005 በፊት በደህና ደረጃ ይገኙ ከነበሩት መካከል እንደ ሶማሌና አፋር ያሉት ክልሎች እ.ኤ.አ. በ2011 ወደ ድህነት ቀጣና መውረዳቸውም በጥናቱ ታይቷል፡፡ ከዚህ ባሻገር በአዲስ አበባና በድሬዳዋ የሚታየው የድሆችና የሥራ አጦች ቁጥር እስከ 27 ከመቶ እንደሚሆን አስታውቋል፡፡ በመሆኑም መንግሥት በከተሞች አካባቢ መሠረታዊ የሴፍቲኔት ፕሮግራምን መተግበር እንደሚገባው የዓለም ባንክ ይመክራል፡፡ ይህም ሲባል በገጠርና በከተማ አካባቢ የሚታየው የድህነት ሁኔታ በተፈጥሮው የሚለያይ እንደመሆኑ መጠን፣ ከተማ ነክ አገልግሎቶችን ለድሆች ማዳረስ የከተማ ድህነትን ለመቅረፍ እንደሚያስችል ባንኩ አስታውቋል፡፡
የዓለም ባንክ በኢትዮጵያ ለድህነት መቀነስ መጠን ከፍተኛውን ድርሻ ተጫውቷል ያለው የግብርና ዘርፍን ነው፡፡ ከግብርና ይልቅ በኢኮኖሚው ውስጥ ከፍተኛ ዕድገት ካስመዘገቡት ዘርፎች ውስጥ የአገልግሎት መስክ ቢሆንም፣ ይህ ዘርፍ የዕድገቱን ያህል በድህነት ላይ ለውጥ አለማሳየቱ አነጋግሯል፡፡ ግብርና ለድህነት መቀነስ ለውጥ ካሳየባቸው መካከል የማዳበሪያ አቅርቦት መስፋፋት ተጠቃሽ ተደርጓል፡፡ ሆኖም ግን የማዳበሪያ ዋጋ መናር በገበሬዎች ዘንድ ራስ ምታት ሆኖ ይገኛል፡፡ ስለዚህ የተጠየቁት የኢኮኖሚ ባለሙያዋ ሩት ምንም እንኳ የማዳበሪዋ ዋጋ ቢጨምርም፣ የአየር ሁኔታው የተስተካከለ መሆኑና የምግብ ዋጋ መናር ለገበሬዎች ተጠቃሚነት ሚና ነበራቸው ሲሉ አስረድተዋል፡፡