Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ዠይጂያንግ Huahe ምርት Co., Ltd ዠይጂያንግ Xinhang የማይዝግ ብረት Co., Ltd ለ የወጪ ንግድ ክፍል ነው, Xinhang ብረት ቁጥር 69 ውስጥ ይገኛል Fangjiadai ሮድ, Jiaxing ከተማ ውስጥ Haiyan የኢኮኖሚ ልማት ዞን, ዠይጂያንግ ግዛት, ቻይና. ይህ በመኪና የእኛን ፋብሪካ ወደ የሻንጋይ የሚፈጅበት ማረፊያ ሆነው ስለ አንድ እና ግማሽ ሰዓት ነው. Xinhang 6000 ካሬ ሜትር ስፋት የሚሸፍን እና ክፍተት በሌለው ቧንቧ ለማግኘት በውስጡ ዓመታዊ ምርት 10000 ቶን ነው. Xinhang ብረት ABS TUV, BV, DNV / ጊለየርም, ክሮነር, LR, ISO 9001and PED የተረጋገጠ ነበር ... ..
Xinhang ብረት የተሰራ ያለው የማይዝግ ብረት ምርቶች በስፋት በጣም ላይ መርከብ-ሕንጻ, ነዳጅ, ኬሚካል ኢንዱስትሪ, ቦይለር, የኤሌክትሪክ ኃይል, ውሃ, የግንባታ ኢንዱስትሪዎች እና ጥቅም ላይ ናቸው
ቀዝቃዛ የተሳለው እንከን ዋሽንት , የማይዝግ ብረት ቧንቧ መስመር , ASTM የማይዝግ ብረት የፓይፕ ዕቃዎች , እንከን አልባ እያዳበረ ብረት የፓይፕ , የማይዝግ ብረት የፓይፕ , 304 የማይዝግ ስቲል ፓይፕ ,
ZhongShan የመነሻ ዋሻ ብርሃን 220W የ LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
GuangDong የመነሻ ዋሻ ብርሃን 220W የ LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ጉሽንግተን ከተማ የመነሻ ዋሻ ብርሃን 220W የ LED flood flood ኤሌክትሮኒካዊ መብራቶች, የ LED መብራት, የ LED መብራት መብራቶች, የእረፍት መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የመንገድ መብራቶች, የምድጃ መብራቶች, የመብራት መብራቶች, የአትክልት መብራቶች, የባትሪ ብርሃኖች እና ችቦዎች, የፓነል መብራቶች, የ LED ግድግዳ ማጠቢያ መብራቶች , የ LED flood flood, የ LED የፓነል ብርሃን, የ LED ንጣፍ ብልጭታ ብርሃን, የ LED ትዕዛዝ ብርሃን, የ LED የማዕዘን መብራት, የ LED ትዕይንት መብራት, የ LED ኒዩል ቱቦ, የ LED ስር ስርጭቱ, የ LED መብራት
ሁለተኛ ሥራን ማሳመር እንደ ኢትዮጵያውያን አርቲስቶች የከበዳቸው ይኖራል ብዬ አላስብም፡፡ በማንኛውም ጥበባዊ ሥራ (ሙዚቃ፣ ድርሰት፣ ፊልም...) በመጀመሪያ ሥራቸው ጥሩ ሠራችሁ የተባሉ ሁሉ በቀጣዩ ሥራ ለምን መቀመቅ እንደሚወርዱ አይገባኝም፡፡ (ይህ አባባል የማይመለከታቸው ውስን ደራሲያን፣ ዘፋኞችና የፊልም ባለሙያዎች አሉ፡፡) ለማንም እንደሚገባው፣ በመጀመሪያ ሥራ ብዙ ተቀባይነት ማግኘት ለቀጣይ የበለጠ አደራ መሸከም ነው፡፡ ይህን አደራ ለመወጣት ደግሞ ከመጀመሪያውም በበለጠ መሥራት ያስፈልጋል፡፡ እኛ አገር የተያዘው ግን በመጀመሪያው ተቀባይነት ያገኘ ሰው ይበልጥ ቸልተኛ እየሆነ ይሄዳል፡፡ ይህን መግቢያ ማለት ያስፈለገኝ በይስማዕከ መጽሐፍ ዙሪያ የታዘብኩትን ለማጋራት በማሰቤ ነው፡፡
ይስማዕከ ወርቁ በቅርቡ ..ተልሚድ.. የተባለ መጽሐፉን አስነብቦናል፡፡ ለብዙዎቻችን እንግዳ የሆነ ቃል እንደ ርዕስ በመጠቀም አሁንም ይስማዕከ መጽሐፉ ስለምን የሚያወራ ይሆን የሚል ጉጉት እንዲያድርብን ለማድረግ ችሏል፡፡ ራሱ በሚሠራቸው ሽፋን ዲዛይኖችም ትኩረት መሳብ መቻሉን ቀጥሎበታል፡፡ የገ-ባሕርያት ለየት ያለ ስያሜም እንደ ወትሮው ባይሆንም ዠንመርቂ እና ተልሚድ በሚሉት ተጠቅሟል፡፡ ከምንም በላይ ደግሞ ያስቀመጣት ዳጎስ ያለች ስም መጽሐፉን እንድንጠብቀው አድርጎናል፡፡ ከቁጥር አንዱ የአሜሪካ የደህንነት ተቋም ያለ ችግር ሰው ይዞ እስከመውጣት ድረስ ለገ-ባሕርያቱ የሚጨነቀው ይስማዕከ፣ በ..ተልሚድ.. ግን ያለወትሮው ሁለቱን ለሞት አንዷን ለዘለቄታዊ እብደት በመዳረግ ጨክኖባቸዋል፡፡ ነገር ግን በመግቢያው ከ..ዴርቶጋዳ.. እና ..ራማቶሓራ.. የተለየ ነገር ይዞ መቅረቡን ቢነግረንም፤ አሁንም ስለላ፣ ሳይንሳዊ ግኝት፣ በውጭ አገር የስለላ ተቋም የተቀጠሩ እና በጥብቅ የሚጠበቁ ኢትዮጵያውያን\ ሳያሳምኑ የሚያልቁ ተዓምራዊ ክስተቶች፣ ወዘተ የተሞላ በመሆኑ ልዩነት አለው ማለት አይቻልም፡፡
mc½M ስምን ለተደጋጋሚ ሽያጭ በማቅረብ የኢትዮጵያን ገበያ ያህል የደራ ያለ አይመስለኝም፡፡ በሌሎች አገራት በአንድ ጉዳይ ስሙን የተከለ በቀጣዩ ቢጠቀምም ለሦስተኛ ደረጃ ግን ሊያውለው አይችልም፡፡ ይህ ስጋትም ስላለ ማንኛውም በመጀመሪያ ሥራው ላይ ጥሩ ተቀባይነት ያገኘ ቀጣዩን ይበልጥ እየተጠነቀቀ፣ ይበልጥ እያሰማመረው ይሄዳል፡፡ ለዚህ ጥሩ ምሳሌ የሚመስለኝ የይስማዕከ ቀደምት ሥራዎች አያት የሆነው ዳን ብራውን ነው፡፡ ዳን ብራውን እውቅናው በጨመረ ቁጥር ይበልጥ እንደወይን እየበሰለ የሚሄድ ደራሲ ነው፡፡ ይስማዕከ ግን ከዚህ በተቃራኒው የቁልቁለት ጉዞውን አሁንም ቀጥሎበታል፡፡ ደግነቱ እንኳን ላሁኑ ለቀጣዩም ሊተርፍ የሚችል ስም በምንም ይሁን በምን ቋጥሯል፡፡ (በተሻለ ነገር ካላዳበራት ነጥፋ እስክታልቅ ድረስ ብዙ ጊዜ ይኖረው ይሆናል፡፡)
ይስማዕከ ስለሂስ ያለውን መረር ያለ አቋም በመግቢያው በራሱ አንደበት፣ መጽሐፉ ውስጥ ደግሞ በገ-ባሕርያቱ አንደበት አሳይቶናል፡፡ በመግቢያው ላይ መጽሐፉ ከ..ዴርቶጋዳ.. እና ..ራማቶሓራ.. በፊት የተጻፈ ቢሆንም ለማብሰል በማሰብ ብዙ ጊዜ እንዳቆየው ገልጾ፤ በጊዜ ብዛት በደንብ እንዳበሰለው ያስረዳናል፡፡ ነገር ግን |[መጽሐፉN] እንክት ብሎ በስሏል ማለቴ አይደለም፤ ሆኖም ይህችን በትህትና ብልም በዚህች ቀዳዳ ልግባ የሚልን አላስገባም፡፡ እንዲህች ባለች የትህትና ቀዳዳ የሚገቡ፣ ቢችሉ መልሰን እንሥራህ የሚሉ ደፋሮች አይታጡም፡፡ ያገኘኝ ሁሉ እንደ እርጥብ ጭቃ ጠፍጥፎ በራሱ አምሳል እንዲሠራኝ የምፈቅድ አይደለሁም.. ይላል፡፡ በተጨማሪም፤ ..የመቅለል እና የማቃለል ዘመን መጣ፤ የመቅለልና የመቀለል ዘመንም ተከተለው.. በማለት ከመጽሐፉ ታሪክ ጋር ብዙም የሰመረ ግንኙነት የሌለው ዓረፍተ-ነገር ሰንቅሮ ለሚተቹት ሁሉ ማስጠንቀቂያ ነገር ትቶ ያልፋል፡፡
በዋና ገ-ባሕርዩ ተልሚድ እና ሌሎች ..ደራሲ ነን ባይ.. ገ-ባሕርያት ግጭት አስታኮ ደግሞ ..የኢትዮጵያ ጋዜጦች በትንሽ ፍርፋሪ መልአክ blùŸ ብትላቸው ዐይናቸውን አያሹም፡፡ ...የጋዜጣ ውዳሴም ሆነ የጋዜጣ ኩሳሴ ማንንም ምንም አላረገም፤ እንደውም ጋዜጣ ካቀሰሰው ጋዜጣ ያኮሰሰው የተነባቢነት እድል ሳያገኝ አይቀርም.. (ገጽ 78-79) በማለት ያጣጥላል፡፡ አጠቃላይ መንፈሱ እብሪት የተጠናወተው ደራሲ፤ ገና ከበሩ ..ሕይወት እንዲህ ትቀጥላለች፤ ያልፈለገ አለመቀጠል ይችላል.. ስላለን ገብተን የተበሳጨን ካለን ያለቦታችን ለመግባታችን ከመቆጨት ያለፈ ምንም እድል ያለን አይመስልም፡፡
መቼም ሂስ ማለት ጠፍጥፈን እንሥራህ ማለት እንዳልሆነ ማንም ያውቀዋል፡፡ ሂሱ አለአግባብ የተሰጠ ነው ተብሎ ከታመነ ምላሽ መስጠት ነው፤ ካልሆነም በሂሱ መታረም፡፡ አለበለዚያ ግን ገበያ ላይ መጽሐፍ እያዋሉ እንዳትነኩኝ የሚሉት እብሪት ለወግም አይመችም፡፡ (ቢያንስ ለመግዛት ያወጣሁትን 40 ብርና የፈጀብኝን ጊዜ ያህል ከማጉረምረም ማን ያግደኛል?) ለዚህም ነው በሂስ ላይ ቢያጉረመርምም ..ውዳሴ ካገጠጠው፣ ሂስ የወቀጠው ደራሲ ታላቅ የመሆን እድል አለው.. ያላት ነገር ከሁሉም ሚዛን ደፍታብኝ ነው ይህን ለመጻፍ የወደድሁት፡፡ ጽሑፌንም የደራሲውን ቀመር በመከተል አንድ ማንኪያ ሙገሳ፣ ሦስት ማንኪያ ወቀሳ አድርጌ አቀርበዋለሁ፡፡
ይስማዕከ በአንድ መጽሐፍ ላይ አንድ ታሪክ ብቻ ይዞ ምንችክ ባለማለት ችሎታው አሁንም ጥሩ ነገር አሳይቷል ማለት ይቻላል፡፡ የኮንትሮባንዲስቱ ዠንመረቂ፣ ከርታታው ተልሚድ፣ አስገራሚው አያ በሽመሉ፣ የደይ በሽታና የእናቷ ሁኔታ እንዲሁም የብጡል ታሪክ ራሳቸውን ችለው መቆም የሚችሉ ተደራራቢ ታሪኮች ናቸው፡፡ ከገጽ ወደ ገጽ በተዟዟርን ቁጥር አንዴ ያንዱን ሌላ ጊዜ ደግሞ የሌላውን እያፈራረቀ መውሰዱ ጥሩ ሊባል የሚችል ችሎታ ነው፡፡ የቋንቋ ፍሰቱ እና የቃላት አጠቃቀሙንም ሳያደንቁ ማለፍ ተገቢ አልመሰለኝም፡፡ በግሌ፣ ገሰረት (ሆዳም)፣ የንግሊላ (ወደ ኋላ መውደቅ)፣ እሟቀሊጦ (መና መቅረት)፣... ዓይነት ድሮ የተለያየኋቸውን መደበኛ አማርኛ እንኳን የማይመስለኝን ቃላት ማግኘት መቻሌ ጥሩ መሆኑን እንድመሰክር አድርጎኛል፡፡
በአገር ላይ ከባድ ጥፋት እያደረሰ ስላለው የኮንትሮባንድ ንግድ ላይ አተኩሮ መጻፉም ሌላው ይበል ሊባል የሚገባው ነገር ነው፡፡ በጉዳዩ ላይም የተቻለውን ያህል ጥናት አድርጎ መውጫ መግቢያቸውን፣ መንገዳቸውን እና ስልታቸውን ባካተተ መልኩ የተብራራ የቦታ እና ሁኔታ ትንታኔ ለማቅረብ መሞከሩም ተጨማሪ ጥንካሬው ነው፡፡ (ምንም እንኳን አሁን ላይ ሆኖ ሲታይ ከባቡሩ ሥራ ማቆም ጋር ተያይዞ አብዛኛው ነገር ጊዜ ያለፈበት ቢሆንም፡፡) በሚገልጻቸው አካባቢዎች ላይ ያደረጋቸው የማስተዋወቅ ሚናዎችም አገራችንን እንድናውቅ ከመገፋፋት አንጻር በጐ ሚና ሊወጡ ይችላሉ፡፡ ከአዲስ አበባ እስከ ድሬዳዋ ባለው መስመር ያሉ ከተሞች ገለጻ እና የድሬዳዋዎቹ ዋሻዎች ማብራሪያ ከዚህ ውስጥ ይካተታሉ፡፡
በሌሎች ጉዳዮች ላይም በቂ ሊባል ባይችልም ጥናቶችን አድርጎ መሥራቱ ሊጠቀስ ይችላል፡፡ የሻንግኻይ መንገዶች፣ የሆቴል እና ባንክ ስሞች፣ የጃፓንኛ ምልልሶች፣ ወዘተ የመሳሰሉትን እንደ ጥንካሬ ልንወስድለት እንችላለን፡፡ (እነዚህ ነገሮች ግን አንዳንዶች እንደሚያስቡት ያን ያህል ድቤ የሚመታላቸው ጉዳዮች አይደሉም፡፡ በዘመነ ቴክኖሎጂ ጃፓንኛውን በ..ጎግል-ትራንስሌተር..፣ የሻንኻይን መንገዶችም በጎግል ኧርዝ በቀላሉ መሥራት ይቻላል፡፡) ሥነ-ጽሑፍን በሳይንሳዊ እውቀቶችና መረጃዎች ለማዳበር የሚያደርገው ጥረትም መልካም ሊባል የሚችል ነው፡፡ በ..ተልሚድ.. የተካተቱ የተለያዩ በሽታ ስሞች ማብራሪያዎች ለዚህ እንደ አብነት ሊነሳ ይችላል፡፡
እርግጥ ነው፣ ይስማዕከ በ..ተልሚድ.. እንደ ..ራማቶሓራ.. ከአገር አቀፍ የደህንነት ተቋም ፊት ለፊት ሻይ ቡና የሚባልበት ካፌ አያስነብበንም፤ ራዳር ውስጥ የማትገባው ዴር-33 በሄሊኮፕተር ስትመታ አያሳየንም፤ ሙሉ የፊት ቀዶ ጥገና ማድረግ የሚችሉት ሃኪሞች እጅን መጠገን ሲያቅታቸው አይነግረንም፡፡ ነገር ግን አሁንም በጥንቃቄ ሊወገዱ፣ በእጅ ብዛት ሊታረቁ፣ በጊዜ መውሰድ ሊበስሉ፣ በጥንቃቄ ሊፈወሱ፣ በማማከር ሊቃኑ የሚችሉ በርካታ ሕጾች ሞልተውታል፡፡ ከእነዚህ ውስጥ ጎላ ጎላ ብለው የታዩኝን ብቻ መርጬ አቀርባለሁ፡፡
የመጀመሪያው አሁንም እንደ ..ራማቶሓራ.. የሚከተላቸው ምክንያት የለሽ አካሄዶች እና ውል የለሽ የታሪክ እጥፋቶች ናቸው፡፡ ልቦለዱ የገሃዱ ዓለም ነብራቅ ከመሆኑ አንጻር ሊሆኑ የማይችሉ ነገሮችን እንኳን ሲያቀርብ አዋዝቶ እና አስማምቶ መሆን መቻል አለበት፡፡ ከዚህ አንጻር አሁንም ደራሲው በዋል ፈሰስ የሆኑ ትዕይንቶችን ከማቅረብ ሊቆጠብ አልቻለም፡፡ ለምሳሌ፡- ኤም ኤስ ኤስ የተባለውን የቻይና የስለላ ድርጅት እንደዛ አግዝፎ፣ ከሲአይኤ እና ሞሳድም በላይ እንደሆነ አድርጎ ካቀረበው በኋላ ብጡልን የሚይዝበት መላ ማሳጣቱን መግለጽ እንችላለን፡፡ በዚያ ላይ ብጡል በአገሪቱ ደረጃ በጣም ጥብቅ ሊባል የሚችል ሚስጥር ለብቻው ጠቅልሎ የያዘ ከመሆኑ አንጻር፤ ጉዳዩን ስንመዝነው ፉርሽ ይሆንብናል፡፡ በመጀመሪያ ደረጃ ዠንመረቂ እና ብጡል ስለዋነኛው ሚስጥር እየተወያዩ እንደሆነ የሚያውቀው ሚስተር ሉ ሚስጥሩን እንዲጨርሱ የሚያስችላቸውን ተጨማሪ አምስት ደቂቃ ሊሰጣቸው አይችልም፡፡
በመቀጠል ድርጅቱ ብጡል በጠፋበት አምስት ደቂቃ በማይሆን ቅጽበት ፖስተሮችን በየአደባባዩ ግድግዳዎች መለጠፉ (ፖስተር ዲዛይን አድርጎ፣ ማተሚያ ቤት ገብቶ አሳትሞ፣ መንገድ ላይ ወስዶ ለመስቀል አምስት ደቂቃ በቂ ሲሆን መቼስ ለጉድ ነው፡፡)፣ ለሚጠቁሙ ግለሰቦች ሽልማት እንደሚሰጥ ማሳወቁ (አንዲት አደባባይ እንኳን ያልተሻገረን ተጠርጣሪ ለመያዝ ታክቶት ካልሆነ በስተቀር አቅቶት ሽልማት ይሰጣል ማለት መቼስ ዘበት ነው፡፡) አለ የተባለበት ቦታ ሁሉ ተካልቦ መድረስ የቻለ ቢሆንም ተጠርጣሪን ከመያዝ አንጻር ቁልፍ የሚባሉትን ባቡር ጣቢያ እና አውሮፕላን ጣቢያዎች መቆጣጠር አለመቻሉ ቅሽምና ነው፡፡ ብጡል ያጠለቀው ቻይናዊ ፊት እስከ አየር ማረፊያው በሰላም ሊያደርሰው ይችላል ተብሎ ሊታሰብ ቢችልም፤ አውሮፕላን መሳፈር የከተማ ታክሲ የመሳፈር ያህል ቀላል አይደለምና በቀላሉ በፓስፖርት ሊያዝ እንደሚችል ለማንም እንቆቅልሽ xYdlM””ብጡልን ለማስመለጥ የተጠቀመበት ዘዴም ቢሆን ለወሬ እንኳን የማይመች ነው፡፡ አንድ ወንጀለኛ መጥቶ እዚህ መሆኔን ጠቁሙና ተሸለሙ ሲል እመኑ ቢባል እንኳን ስልክ መደወል እንጂ አልጋ ወደ ማከራየት ይሄዳሉ ብሎ ማሰብ ግራ ነው፡፡ ጃፓናዊቷ አስተናጋጅም ብትሆን ይህ በእግር በፈረስ የሚፈለግ ወንጀለኛ ነብሰ-ገዳይ ይሁን አደንዛዥ ዕ አዘዋዋሪ፣ ሳታውቅ አምናው ይዛ ለመውጣት ሽር ጉድ ማለቷ ሳያንሰን አምስት ደቂቃ በማይሞላ ቅጽበት፣ አርቲፊሻል ፊት እና ሽጉጥ ይዛ ከተፍ ስትል፤ ቻይና አገር ሽጉጥ እንደ ከረሜላ በየሱፐር ማርኬቱ የሚሸጥ መስሎ ይታየናል፡፡ በተጨማሪም አስተናጋጇ አንዴ ገራገር፣ ሌላ ጊዜ ደግሞ ሽጉጧን መዥርጣ የምታስፈራራ ጀግና፣ ሌላ ጊዜ ደግሞ ለሕጻን እንኳን በማይሆን የቂል ሽንገላ የምትታለል ሆና መቀረ፣ ወጣቱ ደራሲ አሁንም የገ-ባሕርይ አሳሳል ችግር ያለው መሆኑን አመላካች ነው፡፡ (ለሌሎች ያለው ሙያዊ ያልሆነ ንቀትም እንዲሁ፡፡) በአጠቃላይ በመሃሉ የተከሰተችው ጃፓናዊት ለታሪኩ ውበት ሳይሆን ድርቀት ናት ማለት ይቻላል፡፡ (ወግ አጥባቂ ያልሆነችው ደይ ከሚያፈቅራት እና ከምታፈቅረው ተልሚድ ጋር ወሲብ በመፈም /መንገር እንኳን ሳያስፈልጋት/ ከመኖር ይልቅ ለመሞት መምረጥም ቢሆን ታሪኩን አሳዛኝ ፍጻሜ በመስጠት እንዲታወስ ለማድረግ ብቸኛ እድል ለመስጠት ካልሆነ በስተቀር በምንም ምክንያት ሊብራራ የሚችል አይደለም””)አንድ ታሪክ ላይ ምንችክ አለማለቱ መልካም ቢሆንም፤ በተልሚድ መጽሐፍ ውስጥ ሦስት እና አራት ራሳቸውን ችለው መቆም የሚችሉ ታሪኮች በመኖራቸው ለገጽ ፍጆታ ሲባል እንዲህ ተድበስብሶ ታልፏል፡፡ ከላይ በሙገሳው ክፍል ድርብርብ ታሪኮችን መፍጠሩ መልካም እንደሆነ ብገልጽም፣ ድርብርብ ታሪኮቹ በየቦታው እየተንጠባጠቡ መቅረት ግን ከፍተኛ ችግር ነው፡፡ ለምሳሌ፡- አገራዊ ምስጢር የያዙ እንደሆነ በተደጋጋሚ የተነገረን አያ በሽመሉ ጉዳይ እስከመጨረሻው ቢያሳስበኝም እንዳሳሰበኝ እንዲቀር ከማድረግ የዘለለ ሚና አልተወጣም፡፡ (እኔ በግሌ እኚሀን ሰውዬ ቢያጎላቸው እመኝ ነበር፡፡) ጎልታ የነበረችው አናኒያ በአንዴ ደብዝዛ ትጠፋለች፤ “Chapters of My Life” ሳይጻፍ ያልቃል፤ ...(ስለዚህ ጉዳይ ከጓደኛዬ ጋር ስንጨዋወት ..ከመጽሐፉ አጠቃላይ ድርሰት ይልቅ yገ-ባሕርያቱ ድርሰት ይሻል ነበር.. አለኝ፡፡ ሀሳቡ ስለተመቸኝ የጽሑፌ ርዕስ አደረኩት፡፡ እውነትም ደራሲው ከሚደርስ ይልቅ ገ-ባሕርያቱ የጀመሩትን ድርሰት እንዲጨርሱ ሰፊ ጊዜ እና ቦታ ሰጥቶ ቢተዋቸው ይሻል ነበር፡፡)
የይስማዕከ ገ-ባሕርያት አሳሳል ምንጊዜም አንድ እንከን የማያጣው ነው፡፡ በ..ተልሚድ.. ላይም ይህ ነገር ቀጥሏል፡፡ ለምሳሌ፡- የ484.5 ሚሊዮን ብር ንግድ የሚያካሂደው እና በሁሉም ረገድ አድራጊ ፈጣሪ የሆነው ዠንመረቂ፣ በአገሪቱ አሉ ከሚባሉት በጣት የሚቆጠሩ ባለሀብቶች ውስጥ በግምባር ቀደምትነት የሚጠራ ዠንመረቂ፣ ከቤተ-መንግሥት እስከ ሆስፒታል ሁሉንም ለማድረግ ምንም የማይሳነው ዠነመረቂ፤ ከቻይናው ኤምኤስኤስ ቁልፍ ሰው ጋር ጥብቅ ግንኙነት ያለው ዠንመረቂ፤ ...ግቢው ውስጥ የሚገቡ ሁለት ሰዎች (አንዲት ሴትና አንድ ቀኝ እጁ በቅርቡ የተቆረጠበት ቁስለኛ) ሲገቡ ..በወላዲቱ!.. በሚል አንድ ነፍጥ እንኳን ያላነገበ ተራ ዘበኛ የሚጠበቅ ነው፤ የቤት መሥሪያ መሬት ለማግኘት አቅቶት የተልሚድ እናት ጋር የሚርመጠመጥ ነው፤ ለማብሰያነት የሚጠቀመው እንጨት በመሆኑ ኩሽናው በጭስ የጠገበ ነው፡፡ ጨካኙ ዠንመረቂ ከመሃሉ ደግነት ሰፈኖበት ያፈናቀላትን አሮጊት ግቢው ውስጥ ያዘመመ ቤት ሠርቶ ያስጠጋቸዋል፤ እንደገና ደግሞ መርካቶ ገብቶ፣ ከሕዝብ ጋር ተጋፍቶ በሸረበው ሴራ ወደ ኤርትራ እንዲጋዙ ያደርጋል፡፡ በመጨረሻ ነገር ሊገነግንበት የሚችለውን ተልሚድን ባልታወቀ ምክንያት ግቢው ውስጥ እንዲኖር ያደርገዋል፡፡ ሁልጊዜም በኮንትሮባንድ ንግድ ላይ የሚሳተፈው ጠንቃቃው ዠንመረቂ፤ ተልሚድ ..እስር ቤት ብገባ ደስ ይለኛል.. ስላለው ብቻ ሚስቴን ግደልልኝ የሚል ቃል ያመልጠዋል፡፡ ይህን ለማጣፋት የሄደው መንገድ ደግሞ በመኪና ማስገጨት ነው፤ ግን ባለሽጉጦቹ ነብሰ-ገዳዮች በሽጉጥ ግንባሩን ማለት አይቀላቸውም ነበር? እሺ መጀመሪያ በመኪና ቢያቅዱ እንኳን ሳይሳካ ሲቀር ለምን አልተኮሱም? ሆን ተብሎ በታቀደ የመኪና ግጭትስ ቀኝ እጅ ብቻ ተነጥሎ የሚገጨው በምን ተዓምር ይሆን?
..ተልሚድ.. እውነታዎችን ከልቦለድ ጋር አጣምሮ ከመያዙ አንጻር በተለይ ለእውነታዎቹ ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልገው ነበር፡፡ ነገር ግን ብዙ ቦታዎች ላይ ግድፈቶች ይበዙበታል፡፡ ለምሳሌ፡- የድሬዳዋ መገኛ ..90083 ኬክሮስ የሚባል ጂኦግራፊያዊ አድራሻ የሰሜን ዋልታ ጫፍ ላይ የሚገኝ ቦታ አድራሻ እንደሆነ ማንም አንባቢ 900 የምትለውን ብቻ አይቶ ሊያውቅ ይችላል፤ ዘጠና ዲግሪ ኬክሮስ ሰሜን ዋልታ ጫፍ ስለሆነ፡፡ 90083 ኬክሮስ የሚባል ጂኦግራፊያዊ ልኬትም ሊኖር አይችልም፡፡ ምክንያቱም ከዲግሪ በኋላ ያለው ቁጥር ከስድሳ በላይ ሊሆን ስለማይችል፡፡ 90083 ማለት ዘጠኝ ሰዓት ከ83 ደቂቃ እንደ ማለት ነው፡፡ 41080 የሚለውም እንዲሁ፡፡) በተጨማሪም ጥር 26 ቀን 1995 ዓ/ም አዲስ አበባ ውስጥ የአፍሪካ ኅብረት ስብሰባ አልተካሄደም፡፡ (ለመጀመሪያ ጊዜ የአፍሪካ ኅብረት ስብሰባ አዲስ አበባ የተካሄደው ይስማዕከ ካለው ጊዜ ከአንድ ዓመት ከመንፈቅ በኋላ፤ ሰኔ 29 ቀን 1996 ዓ/ም ነበር፡፡)..
የተልሚድ ታሪክ ተጀምሮ እስኪጠናቀቅ ድረስ (የምልሰት ተረኮችን ግምት ውስጥ ሳናስገባ) አንድ ሳምንት እንኳን አይሞላም፡፡ (ተልሚድ አንድ ቀን ሆስፒታል ያድራል፣ አንድ ቀን ደብረዘይት፣ ሦስት ቀን ድሬዳዋ፣ በማግስቱ አዲስ አበባ ላይ ታሪኩ ይጠናቀቃል፡፡) ነገር ግን (ለመገረም እንዘጋጅ) በዚህች አጭር ጊዜ ውስጥ ከቻይና የተጫነው መርከብ ጅቡቲ ደርሷል፡፡ (ኧረ! ንብረቱ አዲስ አበባም ገብቷል! ከቻይና በአውሮፕላን የመጣው ብጡልና በመርከብ የመጣው የኮንትሮባንድ ንብረት እኩል ይደርሳሉ፡፡) በዚህ ተመሳሳይ ጊዜ ውስጥም ደይ እናቷን መለየት ያቅታታል፡፡
እናቷ ምንም ያህል ተጎሳቆለች፣ ተጎዳች ብለን ልናስብ ብንችል እንኳን፤ የሰው አካላዊ (physiological) ሁኔታ በሳምንት ውስጥ ልጅ እናትን መለየት እስኪቸግራት የሚበላሽ ነው ተብሎ አይታሰብም፡፡ በመጨረሻ፣ መቼም ደራሲው ከሚማረው ትምህርት አንጻር ስለኬሚካሎች ብዙ እውቀት ሊኖረው እንደሚችል ይታሰባል፡፡ ነገር ግን ተልሚድን መርዝ ጠጥቶ እየሞተ አንቆ መያዝ የሚችል፤ ምንም ድምጽ ሳያሰማ መፈንገል የማይሳነው አድርጎ ማቅረቡ ድንግርግር አድርጎኛል፡፡ ምንስ ቢሆን ነፍስ ሲወጣ በውስን እርምጃዎች እርቀት ያለ ሰው እንኳን ሳይሰማ ሊሆን ይችላል እንዴ?
በአጠቃላይ ተልሚድን ከጀማሪ እንኳን የማልጠብቀው ዓይነት ሆኖ ነው ያገኘሁት፡፡ (ለነገሩ የመጀመሪያው ነው፡፡ ግን ወይ ማብሰል ወይም መተው ነበረበት ብዬ አምናለሁ፡፡) ያለፉት ሁለት መጽሐፍቱ ምንም አላስደስተኝ ሲሉ ጊዜ ምናልባት የገነባው ስም በስህተት እንዳይሆን በመስጋት፣ ..ዴርቶጋዳ..ን ከለስኩት፡፡
ጥሩ ነው፤ ከዳን ብራውን ጋር ካለው መቀራረብ በስተቀር፡፡ (ይህንንም ምናልባት የነሸጠኝ (inspire ያደረገኝ) በሚል ዳን ብራውንን ቢጠቅሰው ኖሮ ሊቀር የሚችል ነበር፡፡) ታዲያ ይህ ሰው ለምን ቁልቁል መንደርደር አበዛ? የሚል ጥያቄ መጣብኝ፡፡ ለጊዜው ያገኘሁት መልስ አንድ ነው፤ ባለሙያን አለማማከር፡፡ የሁለቱም መጻሕፍት ችግር ለአንባቢ ከመድረሳቸው በፊት ..በጥበብ ወጌሻ.. አለመታሸታቸው ነው፡፡ የ..ዴርቶጋዳ.. መግቢያ በኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ ጥሩ አሻራ ያላቸውን ሰዎች በማመስገን የተሞላ ነው፡፡
ስብሀት ገ/እግዚአብሔር፣ የሻው ተሰማ፣ በእውቀቱ ስዩም፣ እንዳለጌታ ከበደ ... ሁሉም ገንቢ አስተያየት እንደሰጡት ጠቅሶ አመስግኗቸዋል፡፡ በ..ተልሚድ.. ግን ምስጋና የተቸረው አንድ አካል ብቻ ነው፤ ባዶ ወረቀት፡፡ (ለነገሩ ያለማንም ቡራኬ ብዙ ሺህ ኮፒ መሸጥ የሚችል ሐፊ፤ ለምን ያማክር!)
ካብ ሕጊን ስርዓትን እታ ቤተ ክርስትያን ወጻኢ ብዝኾነ ኣገባብ፣ ንመበል ሳልሳይ ፓትርያርክ ኣቡነ እንጠንዮስ ኣብ 2007 ድሕሪ ምእላይ፣ እቲ መንግስቲ ምስ ሓደ ሓደ ኣባላት ምምሕዳርን ሲኖዶስን ብምሽራኽ ንኣቡነ ዲዮስቆሮስ መበል ራብዓይ ፓትርያርክ ክኾኑ ከምዝሸሞም ኣይርሳዕን።
ኣቡነ ዲዮስቆሮስ ኣብ መበል 80 ዓመት ዕድሚኦም ዝሓለፈ ሰሙን ድሕሪ ምዕራፎም፣ መንግስቲ ኤርትራ መበል ሓሙሻይ ፓትርያርክ ኣብ ምሻም ከም ናይ ወትሩ ኢዱ ንምትእትታው ይጽዕር ምህላዉ’ዩ ዝግለጽ።
ኣቡነ ኣንጀሎስ ናይ ብሪጣንያ ዝርከብዎም ሓያሎ ኣቡናት፣ ድሕሪ ዕረፍቲ ኣቡነ ዲዮስቆሮስ ናብ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ኤርትራ ኣብ ዝልእክዎ ዘለዉ ናይ ሓዘን መልእኽታት፣ እቶም ብዘይግን ስርዓትን ካብ መንፈሳዊ ቦትኦም ዝተኣልዩ ኣቡነ እንጠንዮን ናብ ቦትኦም ክምለሱ’ዮም ዝሓቱ ዘለዉ።
ኣብ ግብጺ፣ ከተማ እስክንድርያ እትርከብ ቤት ክርስትያን ኦሮቶዶስ ተዋህዶ ትኹን ካልኦት ኣሓት ቤተክርስትያናት ነቶም ብሕርያ መንግስቲ ዝተሸሞ ኣቡነ ዶዮስቆሮስ ወግዓዊ ተቐባልነት ከይሃብኦም’ዮም ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዮም።
ብምርባሕ እንስሳት ዝመሓደሩ ዓፋርን ኢሳን ብድርቂ ይጥቅዑ ከምዘለው ኣባላት እቲ ማሕበረሰብ ኣፍሊጦም።ብምኽንያት እቲ ድርቂ ብርክት ዝበላ እንስሳት ምማተንን ኣብ ገለ ከባቢታት ድማ ህይወት ሰባት ምጥፍኡን ሬድዮ ድምፂ ኣሜሪካ ካብ ዝተፈላለዩ ምንጭታት ዝረኸቦ ሓበሬታ የረድእ።
መውዓሊ ከብቲ ዝኾኑ ከባቢታት ንናይ መንግስቲ ቃንጫ ሽኮርን ካልኦት ምህርትን ስለዝተኸልከሉን ቀረብ ማይ ስለ ዝነከየን እቲ ድርቂ ክጋደድ ክኢሉ ይብሉ ኣብ ወፃኢ ዝነብሩ ተወልደቲ ማሕበርሰብ ዓፋር።
መፈልሰፍ ለብዙ ምክንያቶች ቀላል አይደለም ፣ የገንዘብ እጥረት እና እስከ መጨረሻው ለማየት ፍላጎት የለኝም ፡፡ አብዛኛዎቹ ሥራ ፈጣሪዎች ይቃጠላሉ እና አብዛኛዎቹ ኮርፖሬሽኖች ፈጠራን ለማሳደግ የሚያስችላቸው በጣም ብዙ ቀይ ቴፕ ይኖራቸዋል ፡፡
የዎልበርግ Casting Studios የኢንዱስትሪ ዲዛይንና ማምረቻ ንግድ ነው ፡፡ ለዲዛይንና ኢንጂነሪንግ ጥልቅ እና የሰለጠኑ ዐይኖች ያሉት ወጣት የዲዛይነሮች እና የፈጠራ ሰዎች ቡድን እ.ኤ.አ. በ 2015 የተመሰረተው የወልበርግ ካስቲንግ ከሳጥን ውጭ ዘወትር የሚያስቡ ተባባሪዎች ናቸው ፡፡
ከፈጠራው ውስጥ “ሊሜሳይት” የሚባል ከፍተኛ አፈፃፀም ያለው ኮንክሪት ያለው ሲሆን በዚህ አስገራሚ ቁሳቁስ እንደ ለማእድ ቤት ፣ ለቡና ቤቶች ፣ ለብሶ ፣ ለቤት ዕቃዎች እና እጅግ በጣም ተወዳጅ የሆኑ በእጅ የተሰሩ የሸክላ ማምረቻዎችን የመሳሰሉ በርካታ አስደናቂ ምርቶችን ማምረት ይችላሉ ፡፡ . የምርት አቅርቦታቸው በዓለም አቀፍ ደረጃ ለሥነ-ሕንፃ እና ለቤት ውስጥ ዲዛይን ኢንዱስትሪ የታለመ ነው ፡፡
ለአዳዲስ እና ለአዳዲስ የፈጠራ አቅርቦቶች በተራበ ኢንዱስትሪ ውስጥ ሊምሳይት በደማቅ ሁኔታ ታቅ wasል ፡፡ የማኑፋክቸሪቱ ቁሳቁስ እና ሂደት ልዩ ውበት እና ልኬቶች የሚባሉትን ይፈቅዳል ፡፡ በሸክላ እና በሰሌዳዎች ወለል ላይ የሚያምር ኦርጋኒክ እንቅስቃሴ አለው።
“በተለምዶ ምርቶቻችን የሚታወቁት በጣም የታወቁ የአገር ውስጥ ዲዛይነሮች እና የሥነ-ህንፃ ተቋማት ሲሆኑ በኬፕታውን ውስጥ በሚገኘው የጌርጅ ጆርጅ ሆቴል ፣ Life Unframed Ice Cream Parlor እና በአሊስ እና በአምስተኛው አሞሌ ሳንድተን ውስጥ ይገኛሉ ፡፡ ሁሉም በስቱዲዮ ኤ ትሪስታን ዱ ፕሌይስ የተቀየሱ እና ተሸላሚ ፕሮጄክቶች ናቸው ፡፡
ምርቶቻቸው በፕሮጀክቶች ውስጥ የተገለጹባቸው ብዙ ምክንያቶች አሉ እና እስከ አሁን ያለው ቁጥር አንድ ምክንያት በምድቡ ውስጥ ውበት ፣ ዋጋ እና አፈፃፀም ነበር ሆኖም ግን ዋና ዋና ማሻሻያዎች ዓይኖቻቸው እና ልባቸው አላቸው ፡፡
ተባባሪ መስራች ራሚዬል ደ ጃገር “ቀጣይነት ያለው መሻሻል የእኛ ሞተራችን አካል ስለሆነ እኛ እስከምናቀርበው ጊዜ ድረስ ከቅርፊቱ ለመቀጠል እንጥራለን” ብለዋል ፡፡
ሬንዶ ፖትጊተር እና ግራሜ ብራምሊ የኢንዱስትሪ ዲዛይነሮች በሙያው እና በንግዱ ተባባሪ መስራች በመሆናቸው ቀጣይነት ያለው ምርት የመፍጠር ተልእኳቸው አድርገዋል ፡፡ የውሃ አዎንታዊ ተክል ለመሆን ጠንክረው እየሰሩ ሲሆን የተጣራ ዜሮ አረንጓዴ ደረጃ አሰጣጣቸውን በቀዳሚ ዝርዝራቸው ላይ ከፍተኛ ነው ፡፡
ሬንዶ እና ግራሜ ወደፊት አንድ መንገድ ብቻ መኖሩን የሚስማሙ ሲሆን ይህም በንቃተ ህሊና መኖር እንጂ ማባከን እና ማሰብ እና ዘላቂ ምርት ማምጣት አይደለም ፡፡ "እኛ ለፕላኔቷ ኃላፊነት እንደሚሰማን መጪውን ትውልዶች እንተወዋለን እናም እስከፈጠርን ድረስ በተቻለ መጠን በዘላቂነት አስበን እንፈጥራለን" ብለዋል
ከንግድ ሥራቸው ውስጥ አንድ ትልቅ ክፍል ወደ መስተንግዶ ኢንዱስትሪ እና ምግብ ቤቶች የሚሄድ ሲሆን ሁላችንም ኮቭ 19 በእነዚህ ንግዶች ላይ አሉታዊ ተጽዕኖ እንዳሳደረ ሁላችንም በሚገባ ተገንዝበናል ፡፡
እነሱ 81% እንደገና ጥቅም ላይ የዋሉ እና 100% አካባቢያዊ ክልል ኢቮልቭ የሚባሉትን ፈጥረዋል ፡፡ ይህ አስደናቂ ምግብ ቤቶቻችንን ሪቪቭ ተብሎ ከሚጠራው ዘመቻ ጋር ተገናኝቷል “ROAR” 10% የሚሆኑት ሁሉም ሽያጮች በመቆለፉ ላይ አሉታዊ ተጽዕኖ ባሳደረባቸው መጽሐፎቻቸው ላይ ወደ ደንበኛው ይሄዳሉ ፡፡
ኢቮልቭ እንደገና ጥቅም ላይ ከዋለው ሊምዚይት ቆሻሻ የተሠራ ሲሆን ሌሎች ጥሬ ዕቃዎች በሙሉ የሚመረቱት የንግድ ሥራዎች በሚቸገሩበት ወቅት የአቅርቦት ሰንሰለቱን ለመደገፍና ለማጠናከር በሚደረገው ጥረት ነው ፡፡
ይህ ሁሉ ሲሆን የሰዎችን ቀልብ የሳቡ ሲሆን ለ ‹BUILD 2020› ኮንስትራክሽን እና ኢንጂነሪንግ ሽልማት መመረጣቸው አያስገርምም ፡፡ ለእነዚህ ሽልማቶች ኩራት እና የሚገባቸው ናቸው
ሥራ ለመፍጠር እና ለኢኮኖሚያችን ማገገም ትርጉም ያለው አስተዋፅዖ እንድናደርግ በደቡብ አፍሪካ እና በዓለም አቀፍ ደረጃ ጥንካሬን ወደ ጥንካሬ ማደግ እንደምንችል ከልባችን ተስፋ አለን ፡፡ ራሚዬል ደ ጃገር ትላለች
በዓለም አቀፍ ደረጃ መገኘታቸውን ለማሳደግ የ ‹ሚላን› ዲዛይን ሳምንት 2020 አካል መሆን ነበረባቸው እና በኮቪስ ምክንያት ይህ ተይዞ ነበር እናም በሚፈቀደው ልክ በሚላን በኩራት ይታያል ፡፡
እቲ ቤት ጽሕፈት ብሓሙስ 16 ሕዳር ኣብ ዝዘርግሖ መዘኻከሪ፣ ናብ ኤርትራ ዝገሹ ዜጋታት ብሪጣንያ ካብታ ሃገር ኣብ ዝወጽሉ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ናቕፋ ከይሕዙ ኣጠንቂቑ።
ኤምባሲ ብሪጣንያ ብተወሳኺ፣ ናብ ኤርትራ ንዝገሹ ዜጋታቱ ሓገዝ ክገብረሎም ዝኽእል ብናይ ብሪጣንያ ፓስፖርትን ሕጋዊ መእተዊ ቪዛን ናብ ኤርትራ ምስ ዝኣትዉ ጥራይ ምዃኑ የዘካኽር።
የዘር/ብሔር አፓርታይድ – ክፍል 1 ፅኁፍ በብሔርተኝነትና በራስ-የመወሰን መብትን መሰረት ያደረገ የትግል እንቅስቃሴ እንዴት እንደሚጀመር የደቡብ አፍሪካ ነጭ ሰፋሪዎችንና የትግራይ አማፂያንን በማሳያነት በመጥቀስ ተመልክተናል። በዚህ ፅኁፍ ደግሞ የደርግና እንግሊዝ ጦር ሰራዊት ከአማፂያኑ የደረሰባቸውን ያልተጠበቀ ሽንፈትና ውርደት ተከትሎ በነፁሃን ዜጎች ላይ የፈፀሙትን በደልና ጭቆና እንመለከታለን። ከዚያ በመቀጠል፣ በሁለቱ ወገኖች መካከል ሲካሄድ የነበረው ውጊያ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሶ በነበረበት ወቅት የአማፂያኑ መሪዎች/ልሂቃን ከጦርነቱ ጎን-ለጎን ለራሳቸው ማንሳት የነበረባቸው “መሰረታዊ ጥያቄ” ምን እንደሆነ እንመለከታለን።
በክፍል አንድ ለመግለፅ እንደተሞከረው፣ የደቡብ አፍሪካ ነባር ነጭ ሰፋሪዎች እና የትግራይ ሕዝብ የትጥቅ ትግል የጀመሩት በራስ-የመወሰን መብታቸውን ለማረጋገጥ ነው። በዚህ መልኩ የተጀመረውን የትጥቅ ትግል ለማክሸፍ ደግሞ ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው የእንግሊዝ እና የደርግ ወታደሮች ተሰማርተው ነበር። የሁለቱም ጦር ሰራዊት በአማፂያኑ ከተደቀነባቸው አሳፋሪ ሽንፈትና ውርደት ራሳቸውን ለማዳን በንፁሃን ዜጎች ላይ አሰቃቂ በደልና ጭፍጨፋ ፈፅመዋል። እስኪ እንግሊዞች በደቡብ አፍሪካ ነጭ ሰፋሪዎች የፈፀሙትን ጭፍጨፋ እና ደርግ በትግራይ፥ ሃውዜን ላይ የፈፀመውን ጭፍጨፋ የምክንያት-ውጤት ተያያዥነትና ተመሳሳይነት በአጭሩ እንመልከት።
እ.አ.አ በ1899 ዓ.ም የእንግሊዝ ጦር አዛዦች በደቡብ አፍሪካ የነጭ ሰፋሪዎች ግዛትን “Boers Republic” ለመቆጣጠር ሲዘምቱ ለሽምቅ ተዋጊዎቹ ዝቅተኛ ግምትና ከፍተኛ ንቀት ነበራቸው። ሽምቅ ተዋጊዎቹን “ኋላ-ቀር፣ ቀሽሞች እና የጫካ ሽፍቶች” በማለት ያጣጥሏቸው ነበር። በእርግጥ የነጭ ሰፋሪዎች ጠቅላላ የሕዝብ ብዛት ከ300 ሺህ አይበልጥም ነበር። ከዚህ ውስጥ ግን 27000 የሚሆኑ የሽምቅ ተዋጊዎች ነበሯቸው። በአንፃሩ በጦርነቱ የተሳተፈው የእንግሊዝ ጦር ሰራዊት ጠቅላላ ብዛት 500 ሺህ ይደርስ ነበር።
የደቡብ አፍሪካ ሽምቅ ተዋጊዎች ውጊያው በተጀመረ የመጀመሪያ ሁለት አመታት ውስጥ በእንግሊዝ ጦር ላይ ያልተጠበቀ ድል ተቀዳጁ። እንግሊዝ ከአሰማራቻቸው የወታደሮች አንፃር 5% የሚሆኑት የደቡብ አፍርካ ሽምቅ ተዋጊዎች 22000 የሚሆኑ የእንግሊዝ ወታደሮችን ገደሉ። በዚህም እንግሊዝ ከ1815 – 1915 ዓ.ም ባሉት መቶ አመታት ታሪክ ውስጥ ታይቶ የማታውቀው አሳፋሪ ሽንፈትና ውርደት ተከናነበች።
አብዛኛው የደቡብ አፍሪካ ነጭ ሰፋሪዎች በሽምቅ ውጊያው ተሳታፊ ናቸው። ወደ ጦር ሜዳ ሳይሄዱ የቀሩት በአብዛኛው እናቶች፥ ሕፃናት ልጆችና አዛውንቶች ነበሩ። የእንግሊዝ ጦር በሽምቅ ተዋጊዎቹ የሚደርስበት ጥቃት ራሱን ለማዳን “ተዋጊዎቹን ለማጥፋት “መሬቱን በእሳት መለብለብ” (Scorched-earth) የተባለውን የውጊያ ስልት ተግባራዊ አደረገ። ተዋጊዎቹ በሚንቀሳቀሱበት አከባቢ ያሉ መኖሪያ ቤቶች ሙሉ-ለሙሉ በእሳት ቃጠሎ እንዲወድሙ ተደረገ።
በዚህ ምክንያት፣ ከመቶ ሺህ በላይ የደቡብ አፍሪካ ነጭ ሰፋሪዎችን በማጎሪያ ካምፕ ውስጥ እንዲገቡ ተደረገ። ወደ ማጎሪያ ካምፕ ከገቡት ውስጥ 28000 የሚሆኑት በርሃብና በበሽታ ሲሞቱ፣ ከእነዚህ ውስጥ 22000 (81%) የሚሆኑት ከ16 አመት በታች ሕፃናት ናቸው። ለአንድ የደቡብ አፍሪካ ነጭ ሰፋሪ ውርደት ማለት ሴቶች፣ ሕፃናትና አዛውንቶች በማጎሪያ ካምፕ ውስጥ ታጉረው በርሃብና በበሽታ ሲያልቁ እያዩ ምንም ማድረግ አለመቻል ነው። ከዚህ ሰቆቃ የተረፉት ነጭ ሰፋሪዎች እ.አ.አ በ1948 ዓ.ም እንግዝ ለቅቃ ስትወጣ “ከዳኒኤል ፍራንኮይስ ማለን” (Daniel Francois Malan) መሪነት የአፓርታይድ ስርዓትን መሰረቱ።
እ.አ.አ በ1979 ዓ.ም ወታደራዊ ደርግ መንግስት በሰሜን የሀገሪቱ ክፍል የሚንቀሳቀሱትን አማፂያን በኃይል ለመደምሰስ ቆርጦ ተነሳ። ለዚህ ዓላማ ሁለተኛውን አብዮታዊ ጦር ከፍተኛ ትጥቅ ያለው ከ70ሺህ በላይ ወታደሮች አሰማራ። ከአንድ አመት በኋላ በመጋቢት ወር 1980 ዓ.ም ግን ከ15000 የማይበልጡ የሻዕቢያ ተዋጊዎች ወደ 10000 የደርግ ወታደሮችን በመግደል አሸነፉ። በቀጣዩ ሚያዚያ ወር 1980 ዓ.ም ደርግ ሦስተኛን አብዮታዊ ጦር በማደራጀት በትግራይ የሚንቀሳቀሱ አማፂያንን በኃይል ለመደምሰስ በለገሰ አስፋው መሪነት ተንቀሳቀሰ።
ሦስተኛን አብዮታዊ ጦር በትግራይ በአማፂያኑ ቁጥጥር ስር የወደቁትን ቦታዎች ለማስለቀቅ እና የኤርትራ-ትግራይ መስመርን ለማስከፈት ያደረገው ጥረት በሕውሓት የውጊያ ስልት በተደጋጋሚ ከሸፈ። የደርግ ሰራዊት በኤርትራ ካጋጠመው አሳፋሪ ሽንፈት በኋላ ሻዕቢያን ለማሸነፍ በቅድሚያ ሕወሓትን መደምሰስ እንዳለበት ወስኖ ነበር የመጣው። ነገር ግን፣ የአማፂያኑን ይዞታ መልሶ ለማስለቀቅና የአዲስ አበባ – አስመራ መንገድን ለማስከፈት ባደረጋቸው ውጊያዎች ተደጋጋሚ ሽንፈት ገጠመው።
በመጨረሻም፣ በትግራይ አማፂያን እየደረሰበት ያለው ተደጋጋሚ ሽንፈት ከትግራይ በተጨማሪ ኤርትራንም እያሳጣው እንደሆነ ሲውቅ የወሰደው እርምጃ በንፁሃን ዜጎች ላይ አሰቃቂ እልቂት አሰከተለ። በደቡብ አፍሪካ የሸምቅ ተዋጊዎች የተደቀነባቸውን አሳፋሪ ሽነፈት ለማስቀረት ተግባራዊ እንደተደረገው የ¨Scorched-earth” ፖሊሲ፣ የደርግ ሰራዊት “ዓሳውን ለማጥፋት ባህሩን ማድረቅ” በሚል ሃውዜን ላይ የአየር ድብደባ ፈፀመ። የሕውሃት መስራችንና የቀድሞ አመራር የነበሩት አረጋዊ በርሄ የሃውዜን ጭፍጨፋንና በትግራይ ሕዝብ ስነ-ልቦና ላይ ያሰከተለውን ጉዳት እንዲህ ሲል ገልፆታል፡-
ከላይ ከተገለፀው ክስተት በኋላ የደርግ ሰራዊት በሽንፈት ላይ ሽንፈት ማስተናገድ ቀጠለ። በየካቲት ወር 1981 ዓ.ም የሕወሃት ታጋዮች በእንዳ-ስላሴ የተደረገውን ውጊያ ካሸነፉ በኋላ በቀጣዩ አንድ ሳምንት ውስጥ 20000 የደርግ ሰራዊትና የመንግስት ሰራተኞች ትግራይን ለቀው ወጡ። ይህን ተከትሎ መላው ትግራይ በሕወሃት ቁጥጥር ስር ወደቀ። ግንቦት 20/1983 ዓ.ም የደርግ መንግስት ተገረሰሰ።
በአጠቃላይ፣ እንግሊዞች በደቡብ አፍሪካ ነጮች ላይ የፈፀሙትን በደልና ጭፍጨፋ የደርግ መንግስት በትግራይ ሕዝብ ላይ ፈፅሞታል። ከዚህ በመቀጠል ደግሞ በሁለቱ ወገኖች መካከል ሲካሄድ የነበረው ውጊያ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሶ በነበረበት ወቅት የአማፂያኑ መሪዎች/ልሂቃን ከጦርነቱ ጎን-ለጎን ለራሳቸው ማንሳት የነበረባቸው “ጥያቄ” ምን እንደሆነ እንመለከታለን።
ለአንድ የደቡብ አፍሪካ ነጭ ሰፋሪ ወራሪውን የእንግሊዝ ጦር ለማስወጣት በሚደረገው የትጥቅ ትግል መሳተፍ ትክክለኛ ተግባር ነው። በተመሣሣይ፣ ለአንድ የትግራይ ተወላጅ አምባገነኑን የደርግ ስርዓት ከስልጣን ለማስወገድ በሚደረገው ትግል መሳተፉ አኩሪ ተግባር ነው። በአጠቃላይ፣ ከኢምፔራሊዝም ወራሪ ሆነ ከአምባገነናዊ ስርዓት ነፃ ለመውጣት የሚደረገው የትጥቅ ትግል አግባብነቱ አጠራጣሪ አይደለም።
ነገር ግን፣ “Edward Said” የተባለው” ምሁር “Frantz Fanon” የተባለ የአልጄሪያ የነፃነት ታጋይን በመጥቀስ፣ የትግል መሪዎች/ልሂቃን የትጥቅ ትግሉን ከመምራት ባለፈ አንድን ጥያቄ መጠየቅና መመለስ እንዳለባቸው ይገልፃል፡-
ከላይ እንደተገለፀው፣ ለነፃነት የሚደረገው ትግል ከፍተኛ ደረጃ ላይ በደረሰበት፣ ጦርነቱ ተፋፍሞ የሰማዕታቱ ቁጥር እየጨመረ በሄደበት፤ እንደ ደቡብ አፍሪካ ነጭ ሰፋሪዎች ወይም እንደ ትግራይ ሕዝብ በንፁሃን ላይ በደልና ጭፍጨፋ ሲፈፀም፣ በዚህም ምክንያት የታጋዮች ሕዝባዊ ወገንተኝነትና የጨቋኙ ስርዓት ጠላትነት በናረበት ወቅት፣…የትግሉ መሪዎችና ልሂቃን “የትግላችን የመጨረሻ ግብ ምንድነው?” ብለው መጠየቅና ለዚህም ተገቢ የሆነ ምላሽ መስጠት አለባቸው።
ይህን መሰረታዊ ጥያቄ ለራስ አለመጠየቅ ወይም በሌሎች ታጋዮች ዘንድ እንዲነሳ አለመፍቀድ እና በትግሉ የመጨረሻ ግብ ላይ ግልፅ የሆነ ግንዛቤና አቅጣጫ ማስቀመጥ አለመቻል በሚታገሉለት ሕዝብ እና በትግሉ ሰማዕታት ላይ ክህደት መፈፀም ነው። በትግል ወቅት ይህን ጥያቄ ራስንና ሌሎች ታጋዮችን በመጠየቅ፣ በጉዳዩ ዙሪያ የተለያየ ሃሳብና አስተያየት እንዲሰጥ በማድረግ፣ በውይይት የዳበረ ግንዛቤና የጋራ መግባባት ካልተፈጠረ በስተቀር የነፃነት ትግሉ ፋይዳ የለውም። ምክንያቱም፣ ጨቋኙ ስርዓት በተወገደ ማግስት እንደ አልጄሪያ፥ ቦስኒያ፥ ደቡብ ሱዳን፥…ወዘተ የእርስ-በእርስ ጦርነት ይከተላል። ወይም ደግሞ እንደ ኤርትራ የሻዕቢያ መንግስት፥ እንደ ኢትዮጲያ የኢህአዴግ መንግስት፥ እንደ ደቡብ አፍሪካ የአፓርታይድ ስርዓት፥ …ወዘተ የትግሉ መጨረሻ የቀድሞው ስርዓት ጭቁኖችን አዲስ ጨቋኝ ስርዓት እንዲመሰርቱ ማስቻል ይሆናል።
እንደ አልጄሪያዊው የነፃነት ታጋይና ልሂቅ “Frantz Fanon” አገላለፅ፣ የትጥቅ ትግል የመጨረሻ ግብ “አዳዲስ ነፍሶችን መፍጠር ነው” (the invention of new souls)። በመሰረቱ፣ የዘር/ብሔር አፓርታይድ የትጥቅ ትግል መሪዎችና ልሂቃን ለራሳቸው አሮጌ ነፍስ ይዘው አዲስ ፖለቲካዊ ስርዓት ለመመስረት ሲያጣጥሩ የሚፈጥሩት ሌላ ጨቋኝ ስርዓት ነው። ነገር ግን፣ እነዚህን አዳዲስ ነፍሶች ምንድን ናቸው? እንዴትስ መፍጠር ይቻላል? ከቀድሞ ጨቋኝ ስርዓት ጋር የትጥቅ ትግል ለመጀመር የተፈጠሩ አሮጌ ነፍሶች ምን ዓይነት ናቸው? በአሮጌ ነፍሶች ውስጥ ሆኖ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት መዘርጋት ይቻላል? ለምንና እንዴት? እነዚህን እና ሌሎች ተያያዥ ጥያቄዎችን በቀጣይ ክፍሎች በዝርዘር እንመለከታለን።
በቀውስ ለተዋጠችው ቬኔዝዌላ የተላከ የውጭ ዕርዳታ የጫነ የዓለምቀፍ ቀይ መስቀልና ቀይ ጨረቃ ፌዴሬሽን አውሮፕላን የመጀመሪያውን አቅርቦት ይዞ ዛሬ ካራካስ ገባ።
ብዙሕ ተጀሚሩ ዘይውዳእ ጽሑፋት ኣሎ። ወይ ‘ውን ምስ ተወደአ፡ “ኦይ! ነዚኣስ ከምዝን ከምትን ኢንታ ከውጹላ’ዮም” ኢልካ ትርጥርጦ ‘ውን ኣሎ። ገለ ክፋል ናይዛ ጽሕፍቲ እዚኣ ካብ ከምኡ ንዋራ’ዩ ወጺኡ፤ “ዝበሉ ይበሉ” ኢልካ ትፍንዎ ‘ውን ስለ ዘሎ።
ነዛ ዓንቀጽ ተመሪጹላ ዘሎ ኣርእስቲ ንባዕሉ (እቲ “ጸገም” ካብኡ ዝጅምር ክኸውን ይኽእል)፡ ንኸምቲ ተኣሚቱ ዘሎ ዓይነት “ናይ ምርጥራጥ” ሓደጋ ዘለዋ ተጋላጽነት (vulnerability) ዝሰፍሐ ይገብሮ። ዳሕረዋይ ክፋል ናይዛ ዝሓለፈት ምልእቲ ሓሳባት ንባዕሉ፡ ወግዓዊ ናይ ኣኼባ ቋንቋ ስለ ዝመስል፡ ካልእ ተወሳኺ ጸግም ክፈጥር ይኽእል። ኩሉ ግን፡ ሓሳብካ ብሓርነት ናይ ምግላጽ ሓርነት እንተዘይህሉ ጥራይ’ዩ ኣጸጋሚ ጸገም ክኽውን ዝኽእል።
ብዙሕ ክሓስብ ቀንየስ፡ ኢለ-ኢለ ናብ ኣሃዛት ዘንቢለ። ማሪታዊ/superstitious ብዝመስል ኣተሓሳባ፡ ብዛዕባ ቁጽርታት ምሕሳብ ኣየቋረጽኩን። ኣብ ገለ-ገለ ባህልታት፡ ገለ ቁጽርታት ፍሉይ ትርጉም ይወሃቦ’ዩ። ንኣብነት፡ ኣብ ቻይና፡ ኣደማምጻ ናይ ቁጽሪ 4 ምስ “ሞት” ዝብል ቃል ተመሳሳሊ ስለ ዝኾነ፡ እቲ ቁጽሪ ፍቱው ኣይኮነን ዝበሃል ዘረባ ኣሎ። ኣብ ጃፓን ቁጽሪ 9፣ ኣብ ጥልያን ቁጽሪ 17 (ብፍላይ ዕለተ-ዓርቢ እንተኾይኑ)፣ ኣብ ኣፍጋኒስታን 39፣ ኣብ ካልእ ሃገራት ድማ ካልእ ቁጽርታት ምስ ማሪታዊ እምነት ዝተኣሳሰር ትርጉማት ከም ዝወሃቦ ይንገረሉ’ዩ። ካብ ማሪታዊ እምነታት ውጽእ ኢልካ ምስ ገለ ክውንነታት ከተተሓሕዞ ትፍትን ቁጽርታት ‘ውን ኣሎ። ናብ ንፈልጦ ተሞክሮ ኣቕርብ ከነብሎ ክንፍት።
ኤርትራ ከም ሃገር ናጻ ካብ ትኸውን፡ 30 ዓመታት ዝወሰደ ብረታዊ ቃልሲ ኣድልይዋ። 30 ዓመት ኣዝዩ ነዊሕ/ብዙሕ ግዜ’ዩ። ኣብዚ ዓመት’ዚ ድማ ከም “ናጻ” ሃገር 30 ዓመት ክትመልእ እያ – ዕድመ ሓደ ወለዶ። እዛ ዓመት እዚኣ፡ “መበል 30 ዓመት ናጽነት ኤርትራ” ጥራይ ድያ ክትብሃል ወይስ ካልእ መግለጺ ‘ውን ክውሰኻ’ዩ፧ መልሱ ኣብ ጥሪ ኮንካ ምፍላጡ ከጸግም ይኽእል’ዩ። ክሳብ ታሕሳስ 2021 ምጽናሕ ዝደሊ ክኸውን ‘ውን ስለ ዝኽእል፡ ክሳብ ሽዑ ዝጸንሕ ትንፋስ ይበሃና — ኣሃዛት እንዳጸብጸብና።
ናብ ጎረቤት ሃገር ኢትዮጵያ ዘወር ምስ እንብል፡17ን 27ን ዝበሃላ ቁጽርታት ፍሉይ ትርጉም ሒዘን ንርእየን። 17 ዓመት ደርግ ኣብ ስልጣን ዝጸንሓሉ ወይ ድማ ህወሓት ንደርግ ክዓሉ ዝወሰደሉ ዓመታት’ዩ። ህወሓት ንባዕሉ (ምስቲ ዝዝውሮ ዝነበረ ኢህወደግ) ካብ ስልጣን ክእለ 27 ዓመታት ወሲዱ። 30 ዓመት ድሕሪ ናብ ስልጣን ምድያቡ ድማ (ጎደሎ ሒደት ኣዋርሕ)፡ ብዘሕዝን መገዲ፡ ከም ውድብ ፋሕ ብትን ኣትይዎ፣ ላዕለዎት መራሕቱ ብዘሕፍር መገዲ ተማሪኾምን ተቐቲሎምን። እታ 30 ናይ ህወሓትን እታ 30 ናይ ኤርትራን ወዝቢ ዝተጋጠማ ቁጽርታት ይመስላ’ኳ እንተኾና፡ ኣብ ኣሃዛትሲ ብተራ ኣዕዒንቲ ደቂሰብ ዘይርአ ውሽጣዊ ትሕዝቶ ይህሉ’ዶ ይኸውን፧
30 ዓመት ድሕሪ ውድቀት ደርግ፡ ኣብ ኣተሓሕዛን ኣቀታትላን መራሕቲ ህወሓት ዝተራእየ ኣረሜንያዊ ኣገባባት (ኣብ መራሕቲ ደርግ ዘይተገብረ)፡ ብድሕሪ ሕጂ፡ ንፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃ (ብፍላይ ንኤርትራን ኢትዮጵያን) ብኸቢድ ዝጸሉ ኣመታት ክህልዎ ምዃኑ ዘይከሓድ ኮይኑ፡ ክኹነን ዝግብኦ ዘይሓላፍነታዊ ዕንደራ ምዃኑ ምዝካር ኣገዳሲ’ዩ። ካልእ ኩሉ እቲ ኵናት ቅድሚ ምጅማሩን ምስ ተጀመረን ዝተፈጸመ ዝተፈላለየ ኣረሜናዊ ኣገባባት፡ ብመን ተጌሩ ብዘየገድስ፡ ንሱ ‘ውን ክኹነን ከም ዝግባእ ምዝካር የድሊ። ካብ ኵናት ዝርከብ ረብሓ ስለ ዘይምህላዉ፡ “ናይ ቀረባ እዋን ተሞክሮ ብምርር ዝበለ መልክዑ የድልየኩም ኣሎ” ንበሃል ዘለና ኢና ንመሰል። ከምኡ ስለ ምዃኑ ኣብ ታሕቲ ዝጠቕሶ ገለ ካልእ ኣሃዛት ምስ ኣተንባህኩ ይበርህ ይኸውን እቲ ሓሳብ። እምበር ንገሊኦምሲ ገና እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዘሎ ኵናትን ዕንወትን፡ ኤርትራ ፈጺማ ዘይተሳተፈትሉን ዘይወለዓትሉን ይመስሎም ስለ ዘሎ ምረቱን ዘኸትሎ መዘዝን ክርድኡ ገና ካልእ ኣሃዛት ናይ ኣዋርሕ ወይ ‘ውን ናይ ዓመታት የድልዮም ይኸውን።
‘ግዳስ ናብቲ ቀንዲ ናይ ኣሃዛት ውነይ ምልስ ምስ በልኩስ፡ ካልእ ዘባህርር ቁጽርታት ክርኣየኒ ጀሚሩ። ኣብ ጎቦታትት ትግራይ ናይ ዝወደቑ ወተሃደራት ኤርትራ ቁጽርስ ብክልዕ ክንደይ ኮን ይኸውን፧ ዝሰንከሉ’ኸ፧ ዝዘኽተማ ስድራ-ቤታት’ከ፧ ግን ንምንታይ፧ ክንደይ ሰባት እዮም’ከ ክሕተቱሉ ነቲ ህልቂት፧ ነቲ ገበን፧ ኣድላዪ’ዶ ኔሩ ኣይነበረን፧ መን’ከ ፍቓድ ሃበ፧ ዝብልን ካልእን ሕቶታት ውርም-ውርም ይብለኒ። ካልእ ‘ውን ኣሎ። ናይቲ ዝሕተት ሕቶታት ቁጽሪ’ኸ ክንደይ ኮን ይኸውን፧
ነዚ ብሎግ’ዚ፡ ካብ ብዛዕባ ኵናት፡ ብቐንዱ ብዛዕባ ሰላምን ትሩፋቱን ጥራይ እንተዝጽሕፈሉ ክንደይ ደስ ምበለኒ። ክንደይ ጉዕ/ጥረ ከብስል ዝኽእል ኣስተምህሮታት፡ ከምኡ ‘ውን positive energy (እወታዊ ሓይሊ) ጥራይ ዘፍልቕ ትሕዝቶታት ጥራይ እንተዝጽሕፈሉ ‘ውን ክንደይ ደስ ምበለኒ። ኵነታት ግን ኩሉ ግዜ ከምቲ ንምነዮ ስለ ዘይከውን፡ በቲ ኵነታት ዝፈጥሮ ግድነታት ክንመላለስ ንግደድ።
2020፡ ካብ ብድሆታት ኮቪድ-19 ጀሚሩ፡ ክሳብ ፖለቲካዊ ቅልውላው ኣመሪካ፡ ክሳብ ሓድሽ ደማዊ ኵናት ቀርኒ ኣፍሪቃ (እንኮላይ ኣብ ሞንጎ ሱዳንን ኢትዮጵያን) ዝተጋህደላ፡ ኢሉ ‘ውን ናብዛ ሓዳስ ዓመት ዝሰገረላ፡ ኣዝያ ጽንክርቲ ዓመት’ያ ነይራ። ገለ ሰባት፡ ኣብ ምእታው ናይዛ ዝተዓዝረት መራር ዓመት ከምዚ ዝስዕብ ክብሉ ሃቂኖም ኔሮም ይኾኑ እዮም። ዕስራ ብዕስራ “ምሉእ” ቁጽሪ (even number) ስለ ዝኾነትሲ “ክትርሕሰና” ኢና ዝብል ማሪታዊ ግምታት ዝወሰዱ ኔሮም ይኾኑ ዝብል ግምት ኣለኒ። በዚ ዝተተስፈዉ ኔሮም እንተኾይኖም፡ 2020፡ ነገራት ካብ ቁጽሪ ጥራይ ከም ዘይኮነ ብጋህዲ ዝነገረት ትመስል። ሕጂ ‘ውን 2021 “ጎደሎ” ቁጽሪ (odd number) ብምዃና “ኣይትርሕሰናን’ያ” ዝብሉ ተነበይቲ ኣይሰኣኑን ይኾኑ። ሰባት ይኾኑና ብዘበልዎም ሰባት ምስ ተጠልሙ ናብ ቁጽርን ኣሃዝን ማሪትን እንተኸዱስ ከመይ ኢሉ ይተሓዞም፧
ናይ ዩናትድ ስቴትስ ፕሬዝዳንት ባራክ ኦባማ ሃገሮም ምስ ኢራን ብዛዕባ ኒኩሌራዊ ፕሮግራማ ዕቱብ ፅምዶ ንምካያድ ቅርብቲ ምዃና ኣብ ሓፈሻዊ ጉባኤ ቤት መንግስታት ኣብ ዘስምዕዎ መደረ ገሊፆም።ሶሪያ ኬሚካላዊ ኣፅዋራ ንዝእግድ ስምምዕ ዘይትትሓባበር እንተኾይና ግን መዘዝ ኣለዎ ኢሎም ኣለው።
ፕሬዝዳንት ኦባማ ዝቕል ዝተረፎም ናይ ኽልተ ዓመትን ፈረቓን ስልጣን ዘመኖም ኣብ ናይ ወፃኢ ፖሊስኦም ኣብ ክልተ ዛዕባታት ኣቶኪሮም ከምዝንቀሳቐሱ ሓቢሮም።ኢራን ኒኩሌራዊ ኣፅዋር ንምውናን እትገብሮ ፃዕርን ኣብ ግጭት ዓረብ እስራኤልን።
ዩናይትድ ስቴትስ ኣብ ኢራን መንግስቲ ንምቕያር ኣይትደልን ዝበሉ ፕሬዝዳንት ኦባማ ህዝቢ ኢራን ሰላማዊ ናይ ኒኩሌር ሓይሊ ናይ ምጥቃም መሰል ሃገሮም ከምእተኽብር ብምግላፅ ናይ ኢራን ዘይምትእምማን ብቐሊሉ ዘይስዓር ነዊሕ ሱር ዝሰደደ እዩ ኢሎም።
ፕሬዝዳንት ኦባማ ከምዚ ኢሎም ‘’ንጉዳይ ኒኩሌራዊ ፕሮግራም ኢራን ክንፈትሕ እንተኽኢልና ኣብ ሓባራዊ ረብሓን ሓባራዊ ምትእምማንን ዝተመስረቱ ዝተፈላለዩ ርክባት ንምፍጣር ናብ ዝወስድ መንገዲ ከም ሓደ ዓብዩ ስጉምቲ ከገለግል ከምዝሕእል እምነት ኣለኒ።’’
ልዕሊ ሓደ ምእቲ ሽሕ ዝተቐተልሉ ቅልውላው ሶሪያ ብዝምልከት ፕሬዝዳንት ኦባማ ናይ ሶሪያ መንግስቲ ኬሚካላዊ ኣፅዋር ንምውጋድ ኣብ መንጎ ዩናይትድ ስቴትስን ሩሲያን ዝተብፅሐ ስምምዕ ንናይታ ሃገር ግጭት ንፃዕርታት ፖለቲካዊ ፍታሕ ሓይሊ ክህቦ እዩ ኢሎም።
ፕሬዝዳንት ኦባማ ምስ ገለ ሓሳባት ሓድሽ ናይ ኢራን ፕሬዝዳንት ሓሳን ሮሃኒ ይሰማምዑ።ፕሬዝዳንት ሮሃኒ ምስ ቅድሚኦም ዝነበሩ ኽርር ዝበለ መርገፂ ዘለዎም መሓመድ ኣሕመዲነጃድ እንተወዳድሩ ለዘብተኛ ምዃኖ ይገልፁ።
ብዛዕባ ተጠርጣሪ ኒኩሌራዊ ፕሮግራማ ሓባራዊ ምትእምማን ዝፈጥር ብግዜ ዝተሓፀረን ውፅኢት ቶከርን ዝኾነ ዝርርብ ብህፁፅ ንምክያድ ኢራን ቅርብቲ እያ ኢሎም ፕሬዝዳንት ሮሃኒ።ኣስዒቦም ‘’ብዛዕባ ሰላማዊ ናይ ኒሉሌር ፕሮግራምና ዝኾነ ይኹን ኩሎም ምኽንያታዊ ሻቐሎት ምውጋድና ንሃገራዊ ርብሓና ዝጠቅም እዩ።’’ኢሎም።
ኣብ መንጎ ኤርትራን ሃገራት ማእከላይ ምብራቕን ብዝያዳ ድማ ወሽመጥ ዓረብ ዘሎ ዝምድና፡ ምስቲ ክትገልጾ ዝጸናሕካ ጎዶቦኣዊ ናይ ጽቡቕ ጉርብትና ፖሊሲ ተኣሳሲሩ ክርአ ዝከኣል እዩ። ኣብ ርእሲ’ቲ ሰፊሕን ቀጻሊን ርክባት ምስ ዝምልከተን ሃገራት፡ ላዕለዋይ ልኡኽ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሳስ ኣብ ኤርትራ ዑደት ገይሩ ነይሩ። ምስ’ዘን ሃገራት እዚኣተን ናይ ወፍርን ቁጠባዊ ምትሕብባርን ዝምድና ኣሎዶ? ኣብ ጉዳይ ምውሓስ ጸጥታን ርግኣትን ዞባ ቀይሕ ባሕሪ ዝምዕብል ዘሎ ዝምድናታትን ገስጋሱን’ከ እንታይ ይመስል።
ናይ ነፍሲ ወከፍ ሃገር፡ ሓደ ብሓደ ክንዛረበሉ ንኽእል ኢና። ብናትና ናይ ወጻኢ ፖሊሲ ገምጋማት ስዑዲ ኣብ’ዚ ጎደቦ’ዚ ዓቢ ቦታ ኣለዋ። እቲ ኣቐዲመ ዝገለጽኩዎ ጉዳይ ውደና፡ ንነፍሲ-ወከፍ ሃገር ናቱ ሚዛን ስለዝህብ፡ ናይ ስዑዲ ሚዛን ቀሊል ኣይኰነን። ብኹሉ መለክዒታት። ኣብ ልምዓት፡ ወፍርን ንግድን ጥራይ ዘይኰነ፡ ብርግኣት’ውን እንተጠሚትናዮ ናይ ስዑዲ ቦታ ቀሊል ኣይኮነን። ስዑዲ ዘለዋ ጸጋታት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ዞባዊ ሓይሊ ጥራይ ዘይኰነት ዓለማዊ ተዋሳኢት እያ። ስለዚ ስዑዲ ግቡእ ቦታኣ ምስ እትሕዝ ንርግኣት ናይዚ ጎዶቦ ወሳኒ እዩ። ሒዛ ኣላ ድያ የላን? ኣብ ኣከራኻሪ ኣርእስቲ ኣይንኣቱን። ንዓና ንጹር ብምዃኑ። ብሕብእብእ እንዛረበሉ ወይ እንሰግሮ እውን ዘይኮነ – ብዙሕ ረቛሒታት ኣብ ግምት ኣእቲኻ እዚ ተራ’ዚ ኣይጸንሐን። መንፍዓትን ስንፍናን ናይ’ቲ ንግስነት ኣይኰነን፡ እቲ ሕቶ።
ስለዚ፡ ስዑዲ ግቡእ ቦታኣ ሒዛ፡ ተራኣ ክነጣጠፍን እወታዊ ሳዕቤናቱ ኣብ’ቲ ጎደቦ ክሕይልን ንደሊ። ኣብዘን ውሑዳት ዓመታት ዝተቐልቀለ ኣካይዳ ተስፋ ዝህብ’ዩ። እዚ ሕጂ ዘሎ ኣካይዳ፡ ንቦታኣ ኣደልዲሉ፡ ኣብ’ዚ ዞባ ዓቢ ኣበርክቶ ክገብር ስለዝኽእል፡ ናይ ሓባር መረዳእታን ገምጋማትን ንምምዕባል ቀጻሊ ርክባት ክንገብር ጸኒሕና። ናይ ብሓቂ ከኣ ጽቡቕ ሃዋሁ እናተፈጥረ ይመጽእ ኣሎ። ኣብ ወፍርን ንግዲን ዝተፈላለዩ ቁጠባዊን ልምዓታዊን ምትሕግጋዝ፡ እንታይ መኽሰብ ይርከብ ኣይኮነን እቲ ሕቶ። እዚ ስዒቡ ዝመጽእ’ዩ። ቅድም ቀዳድም፡ መረዳእታና ኣብ ሓደ ባይታ ክመጽእ ወይ ክቀራረብ ኣለዎ። ንዓና ኣብ’ዚ እዋን ዘገድሰና ሓባራዊ መረዳእጣ ምፍጣር እዩ። ንግዝያዊ መኽሰብ ንግዝያዊ ረብሓታት ዘይኰነ፡ ንዘላቒ ርግኣት’ዚ ዞባ – ኣብ ክልተኣውን ኣብ ብዝሓውን ዝምድናታት፡ እቲ ተራ ክዓቢ ክኽእል ኣለዎ።
ኣብ’ዘን ዝሓለፋ ውሑዳት ዓመታት፡ ምስ ኩሉ ናይ ደገን ውሽጥን ዕንቅፋታት፡ ሓባራዊ መረዳእታ ኣብ ምፍጣር ብዙሕ ሰጒምና ኣለና ክንብል ንኽእል። ኣብ መወዳእታ ናይ’ዚ ወርሒ’ዚ ዝመጽእ ልኡኽ እውን ኣሎ። እቲ መረዳእታ እናተቐራረበ ይኸይድ ምስ ምህላዉ፡ ከመይ ጌርና ዝያዳ ነማዕብሎ መካኒዝም ወይ ብልሓት ክህሉ ስለዘለዎ፡ ብሓደ ህሞት’ውን ክፍጠር ስለዘይክእል፡ ቀስ ብቐስ በብመድረኻት፡ ነቲ መካኒዝም እናሓየልካ፡ ኣብ ንጹራት መደባት ዝቐንዐ ምትሕብባር ከምዝህሉ ምግባር እዩ። እቲ ዝያዳ ዘገድሰና ንሓዋሩ ክምዕብል ዘለዎ ዝምድና ስለዝዀነ፡ እዚ ሕጂ እንኸዶ ዘለና መገዲ ናብኡ ዘምርሕ እዩ። ሰዓቱ ምስ ኣኸለ ብዝርዝር ከም’ዚን ከም’ትን ኢልካ ክዝርበሉ ይከኣል። ኣብኡ ክልተኣዊ ዝምድና ጥራይ ተሓጺሩ ዝተርፍ ኣይኰነን። ምኽንያቱ፡ ጸጥታዊ ኩነታት ማለት እኩብ ድሕነት ናይ ኩለን ሃገራት ኣገዳሲ ስለዝዀነ፡ ስዑድያ ክትጻወቶ እትኽእል ተራ ቀሊል ኣይኰነን። ከም’ዚ ክንብል ከለና ግን፡ ቅድም ቀዳድም ኣብ ባይታ ዘሎ ኩነታት ብዝርዝር ክንርእዮ ኣለና።
ኣብ ስዑድያ ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ሃገራት ቀይሕ ባሕሪ፡ ዘቕረብናዮ ወረቐት ነዚ ዝገልጾ ዘለኹ ፖሊሲታት ዘነጸረ እዩ ነይሩ። ብዛዕባ ቀይሕ ባሕሪ ብሓፈሻ፡ እቲ ተኣፋፊ ከባቢታት ማለት ደቡባዊ ክፋል ቀይሕ ባሕሪ፡ ባብ ኤልመንደብ፡ ወሽመጥ ዓደንን ገማግም ሶማልን ድማ ብፍላይ ከም ሓደ ጎዶቦ ክንዛረበሉ እንተዀይንና፡ ቅድም ቀዳድም እተን ኣብኡ ዘለዋ ሃገራት ብቕዓተንን ዓቕመንን ክሕይል ኣለዎ። ኤርትራ ናይ ጅቡቲ ወይ ናይ ሶማል መተካእታ ክትከውን ኣይትኽእልን እያ፡፡ የመን ናይ ኤርትራን ጅቡቲን መተካእታ ክትከውን ኣይትኽእልን። ኩለን ሃገራት ናተን ውሽጣዊ ርግኣት ተረጋጊጹ፡ ዓቕምታተን ደልዲሉ፡ እጃመን ከበርታ ዘይክእላ እንተዀይነን፡ ብመተካእታ ክግበር ዝከኣል ነገር የለን። ከምዚ እንርእዮ ዘለና ኣብ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ ዘሎ ኣራግጽ፡ እዚ’ዩ ኢልካ ክግለጽ ኣይክእልን። ኣብኡ ዘሎ፡ ናይ ዝተፈላለያ ሃገራት ሓይሊ ባሕሪ፡ ኣብኡ ዘሎ ናይ ዞባውያንን ዓለማውያንን ጎብለላት ጸወታ፡ ምስ’ቲ ኣቐዲመ ዝገለጽኩዎ፡ ዓንኬል ጽልዋ (spheres of influence) ናይ ምስፋሕ ስትራተጂ፡ ነዚ ቀንዲ መተሓላለፊ መስመር መራኽብ ዝኾነ ማሕንቖ’ዚ ንምቁጽጻር ዝግበር ጸወታ መወዳእታ የብሉን። ነዚ ኩነታት’ዚ ክእለ እንተኾይኑ፡ እዚ ጐደቦ’ዚ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ዓቕሚ ክፈጥር፡ ነፍሲ-ወከፍ ሃገርን ህዝብን እጃሙ ከበርክት ክኽእል ኣለዎ። ነዚ ንምግባር ድማ ውሽጣዊ ኩነታቱ ክመዓራረ ክኽእል ኣለዎ። ሶማል፡ ውሽጣዊ ኩነታታ ከየመዓራረየት፡ በዚ ዘላቶ ኩነታት ን3300 ኪሎ ሜተር ገማግም ባሕራ ብግቡእ ክትቈጻጸር፡ ኣንጻር ግብረ-ሽበራ፡ ቅርሰና፡ ዘይሕጋዊ ንግዲን ካልኦት ስግኣታትን ኣበርክቶ ክህልዋ ኣይክእልን እዩ። ጅቡቲ፡ የመን፡ ኤርትራን ስዑዲን እውን ልክዕ ከምኡ።
ኣብ ከምዚ ሕጂ ዘሎ ኩነታት፡ ናይ ብሓቂ ናይ ቀይሕ ባሕሪ ምትሕግጋዝ ኣሎ ኢልና ክንዛረብ ኣይንኽእልን። ስለ’ዚ፡ ቁጠባዊ ጎድንታቱ ጥራይ ዘይኰነ፡ ጸጥታዊ ኩነታቱ ዝያዳ ኣገዳሲ’ዩ። ነቲ ስግኣት ዝኸውን ዘሎ ጠንቅታት ከይኣለኻ፡ ኣብ ቁጠባዊ፡ ወፍሪን ንግዲን ሰጊርካ ምዝራብ ስለዘይከኣል፡ ክልቲኡ ተጠሚሩ ክስርሓሉ ዘለዎ እዩ። ስለዚ እቲ ሃዋህው ምስ’ቲ እንደልዮ ንምጥዕዓም፡ ዝርዝራቶም ንጸግዒ ገዲፍካ፡ ዳርጋ ብቐጻሊ እንዛረበሉ ዘለና ጉዳይ እዩ። ኣብ ካልእ ናይ ጎዶቦና ጉዳያት’ውን ብተመሳሳሊ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ሓጺር እዋን ጽቡቕ ሰጐምና ኣለና። ብድሆታት የብሉን ማለት ኣይኰነን። ብዝተፈላለየ መገዲ ነቲ ኣካይዳ ክዕንቅፉ ዝደልዩ ጸለውቲ ኣለዉ። ንዓኣቶም ረሲዕና ኩሉ ነገር ጽቡቕ’ዩ ዝኸይድ ዘሎ ኢልና ክንዛረብ ኣይንኽእልን። ነቲ ሽግር ብልክዕ እንተተረዲእናዮ ግን፡ ናብ ኣዝዩ ዝተጠዓዓመ ናይ ምትሕብባር ሃዋህው ክንከይድ ዝኽልክለና ነገር የለን። ናይ የመን እንተሪእና፡ ዝተፈላለዩ ናይ ዞባን ዓለምን ጎብለላት ዘለዎም ተራ ፍሉጥ እዩ። ግን ከሰንብደና የብሉን። ብግቡእ ከነንብቦን ክንፈልጦን ጥራይ እዩ ዘለና። ንዕኡ ተረዲእና፡ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ዕንቅፋታት ስለዘለዉ ሓቢርና ክንገጥሞም ኣለና እናበልና ንኸይድ ኣለና። ምናልባት ኣብ ውሽጢ’ዚ ዓመትን ድሕሪኡን እንታይ ክግበር ይከኣል ንመጻኢ ዝርአ ይኸውን። ዋና ነገር ግን፡ ነቲ ባይታ ናይ ምጥዕዓም ስራሕ እዩ። ኣብኡ ድማ ጽቡቕ ንስጉም ኣለና ኢልና ክንዛረብ ንኽእል።
ክቡር ፕረዚደንት ናብ ዘቤታዊ ኩነታት ክንሰግር። መንግስቲ ኤርትራ ኣብ ሃገርና መልከፍቲ ኮሮና ቫይረስ ካብ ዝኽሰት ጀሚሩ ንምክልኻሉ ተሪር ስጉምትታት ክወስድ ጸኒሑ ኣሎ። ክሳብ ዝሓለፈ ወርሒ እቲ ውጽኢት ብኹሉ መዐቀኒታት ዕዉት’ኳ እንተነበረ፡ ኣብ’ዚ እዋን’ዚ ግና ካልኣይ ዑደት’ቲ ለበዳ ዝጀመረ ይመስል ኣሎ። ኣተሓሕዛና ከመይ ክኸውን የድሊ? ብሓፈሻ ናይ ምክልኻል ዓቕምና ንምሕያል፡ ማእከላትን ቴክኖሎጂን ጥዕናዊ ምርምር ንምስፋሕ ከምኡ’ውን ብቕዓት ትካላት ጥዕና ክብ ንምባል፡ እንታይ ዝተታሕዘ መደባት ኣሎ?
= ቅድሚ ሕጂ ተጠቒሱ ነይሩ እዩ። እቲ ሓፈሻዊ መርሓ ደጊምካ ምግላጹ ግን ኣገዳሲ እዩ። ለበዳ ኮቪድ፡ ናይ ተጠንቀቕ ጻውዒት’ዩ። ዕለት ብዕለት ዘዝመጽኡ ጸገማት ንምምካት፡ እንታይ ክንገብር ንኽእልን ኣይንኽእልን ዘይኰነ’ቲ ሕቶ፡ ንኮቪድ ይኹን ካልኦት ክመጽኡ ዝኽእሉ ለበዳታት ናይ ምቁጽጻር ብቕዓትና ክብ ዘብል ዘላቒ መደባት ክህልወና ኣለዎ። ልዕሊ ዝዀነ ካልእ መደባት ዝስራዕ ድማ እዩ። ቁጠባዊ ዓቕምና ከነማዕብል፡ እዚን እዚን ክንገብር ኢልና ንዛረብ እንተለና፡ ኣብ ህዝብና ዝምርኰሰ መደባት እዩ። ዓቕሚ የብሉን ዕድል የብሉን። ልምዓታዊ ይኹን ካልኦት ምስ ድሕነት ልኡላውነትና ዝተኣሳሰሩ መደባት ኣብ ህዝቢ ዝተመርኰሱ እዮም። ህዝቢ ክሕይል ኣለዎ። ህዝቢ ክሕይል እንተዀይኑ ከኣ፡ ሓደ ካብ’ቲ መሰረታዊ ኣገልግሎት ዝበሃል ናይ ጥዕና ኣገልግሎት እዩ። ነዚ ንምርግጋጽ ናጻ ኣገልግሎት ጥዕና፡ ዝተፈላለዩ መሰጥቲ ፖሊሲታት ሓንጺጽና ክንከይድ ጸኒሕና። መሳጢ ፖሊሲ ምሕንጻጽን ግብራዊ ዓቕሚ ምጥራይን ማለት ግን ብግቡእ ክንግንዘቦ ኣለና።
እዚ ሕጂ ዘሎ ናይ ኮቪድ ሓደጋ፡ ኣብ ውሽጢ ከም’ዚ ዝኣመሰለ መቓን ናይ ኣተሓሳስባ ክንርእዮ ኣለና። ህሉው ዓቕምና ኣብ ኣገልግሎት ጥዕና እንታይ ይመስል? ናይ ጥዕና ማእከላት፡ ክሊኒካት፡ መወከሲ ሆስፒታላትን ካልኦት ዝተፈላለዩ ናይ ምርምር ትካላትናን ኣብ ምንታይ ኩነት ኣለዉ? ልዕሊ ኩሉ ከኣ ጸጋ ሰብና ኣብዚ ዓውዲ’ዚ። ከየጋነንና ዓቕምና ዜሮ እዩ ኢልና ንጀምር። ኣብ መላእ ሃገር ካብ ዓሰብ ክሳብ ቃሮራ፡ ካብ ሓረናይት ክሳብ ኦምሓጀር ክሳብ ተሰነይ ክሳብ’ቲ ኣብ ጫፍ ዘሎ ከባቢታት፡ ዝርጋሐ ናይ ጥዕና ትካላትና እንታይ ይመስል? ክንርኢ ኣለና። ናይ ህንጻታት ጉዳይ ኣይኰነን። ኣብ’ዚ ክሊኒክ፡ ኣብ’ዚ ናይ ጥዕና ማእከል፡ ኣብ’ዚ መወከሲ ሆስፒታል ኣሎ ዘይኰነ፡ እንታይ ትሕዝቶ’ኸ ኣለዎ? ቀዳማይ፡ ብጸጋ ሰብ፡ እቲ ዓቕምታት እንታይ ይመስል – ብጽፍሒታት ወይ ደረጃ ኣገልግሎት’ከ? ንኸምዚ ዓይነት ሃንደበታዊ ለበዳታት ናይ ምምካት ብቕዓትናን ዓቕምናን እንታይ ይመስል? መሳለጥያ’ኸ ዝኣክል ኣሎና ድዩ? ዘለና ቴክኖሎጂ፡ ፍልጠት፡ ናይ ምርምር ዓቕሚን ላባራቶሪታትናን እንታይ ይመስ፡? እዚኦም ብግቡእ ክግምገሙ ዘለዎም እዮም። ምኽንያቱ እዚ ከየዋደድና፡ ኮቪድ-19 ወይ ካልእ ስለዝመጸ፡ ከም’ዚ ጌርና ንመክቶ ኢልና ክንዛረብ ኣይንኽእልን።
ኮቪድ 19 ናይ መጠንቀቕታ ጻውዒት እዩ። ስለ’ዚ፡ ዘላቒ መፍትሒ ከነዋድድ፡ ንዓኡ ዝኸውን ዓቕሚ ክንሃንጽ፡ ጽባሕ ድሕሪ ጽባሕ ከይበልና ካብ ሕጂ ክንጅምሮ ክንክእል ኣለና። ንእዋኑ መመርመሪ ማእከላት ኣበይ ትገብር፡ ከመይ ጌርካ ኣሃዛት ትእክብ፡ ከመይ ጌርካ ትከታተል፡ ኪኖ መወሸቢ እንታይ ትገብር፡ ክታበት ካበይ ተምጽእ ኣይኰነን’ቲ ሕቶ። ንነዊሕ ዝዓለመ ዘላቒ መደባት ክንሓስብ ኣለና። ምስ መን ክንተሓጋገዝ ንኽእል? መን ብዘይጸግዒ ክተሓጋገዘና ይኽእል፡ ኣብ ዓለም ዘሎ ተኽእሎታት ክንርኢ ኣለና። ዓቕምና ንምዕባይ እንታይ ንግበር መርሓ ጎደና ክህልወና፡ ብግዜ ክግለጽ ዝኽእል ናይ ትግባረ ውጥናት ከነውጽእ ኣለና። ስለ’ዚ ገምጋም ተገይሩ፡ ኣብ መላእ ሃገር፡ ካብቲ ኣገልግሎታት ዘይርከበሉ፡ ማይ፡ ኤለክትሪክ፡ መጓዓዝያ ናይ ትምህርቲ መሳለጢያታት ዘይብሉ ከባቢታት ጀሚርካ፡ ክሳብ’ቲ ዝተደኰነ ከተማታትን ሓውሲ ከተማታትን ዘሎ ዝርጋሕ እንታይ ይመስል ርኢና፡ ብኸመይ ነማዕብሎ፡ ዓበይቲ ላባራቶሪታትን ናይ ምርምር ማእከላትን ብኸመይ ንምስርት ክንውጥን ኣለና። እዚ ምስ ገበርና መሳለጥያታት ክንምልእ ንኽእል። ልዕሊ ኩሉ ናይ ሰብ ሞያ ዓቕምና ዓመታዊ ከመይ ጌርና ነዕብዮ ኣገዳሲ እዩ።፡ ነዚ ኹሉ ቁጠባዊ ጸጋታትና ኣብ ግምት እናእተና ኢና ንሓስቦ። መመወሊ ክኸውን ዝኽእል ዓቕምታት ክንድልብ ኣለና። ካብ ደገ ኢድካ እናዘርጋሕካ “ሃቡና” ምባል ጥራይ ዘይኰነ፡ ኣብ ውሽጢ’ቲ ሰፊሕን ዘላቒን ናይ ምትሕግጋዝ መደባት እንብሎ ኣእቲና ክንርእዮ ኣለና። ስለዚ ንኮቪድ ጥራይ በይኑ ነጺልና ክንሪኦ ኣይግባእን።
ኣብዚ ግዜ’ዚ ክንገብራ እንኽእል መሰረታዊት ነገር፡ ዓቕሚ’ውን ስለዘይብልና ምክልኻል ጥራይ’ዩ። ማስክ ግበር፣ ጽርየት ተኸታተል፣ ካብ ዘየድሊ ፈንጣሕጣሕ ተኣለ። ነዚ እናገበርካ ዘድልየካ ምድላዋት እናገበርካ ትኸይድ። ነዚ ኩሉ መደባት ዘዐወት ድማ ብቐንዱ ንቕሓት ህዝቢ’ዩ። ናይ ሞያውያንን ዝፈልጡን ሓበሬታ ጥራይ ዘይኰነ፡ ንቕሓት ህዝቢ’ውን መሰረታዊ ብምዃኑ፡ ቀጻሊ ኣስተምህሮታት፡ መግለጺታትን ሓበሬታን ምስናቕ የድሊ። ብዜና ዝግበር ዘሎን፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ኣጋጣሚታት ዝካየዱ ዘለዉ ጐስጓሳት ቁም-ነገሮም ብግብሪ ንርእዮ ኣለና። ምናልባት ኣብ ገለ ዝልቕ ዝበለ ኣተሓሕዛ ክህሉ ይኽእል ይኸውን። እቲ ንቕሓት እጢ ዝዂስኰስ ባህሊ ንገዛእ ርእሱ ጸጋ እዩ። ብቐጻሊ ከነሐይሎ ኣገዳሲ እዩ።
ማዕረ ማዕረ’ዚ፡ ምስ ግዜ እናኣማዕበልናዮ ንኸይድ ፕሮግራማት ሒዝና ኣለና። ምስናይ ኩሉ ብድሆታት፡ ኣካይዳና ኣብ’ቲ ቅኑዕ መስመር ስለዘሎ፡ ዝጐደለና ብግዜ እናማላእና ክንከይድ ኢና። እቲ ሓፈሻዊ መደብ ናብ’ዚ ዝቐንዐ እዩ ዘሎ። ኣብ ምክልኻል ለበዳታት ካልኦት ዝተፈላለዩ ጸለውቲ ረቛሒታት ኣለዉ። ኣብ ሱዳን፡ ማእከላይ ምብራቕ፡ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ዘሎ ኩነታት’ውን ይጸልወና ስለዝዀነ፡ ንበይንና ክንሓስብ፡ በይንና ኣብ ዕርዲ ተሓጺርና ኮፍ ክንብል ኣይንኽእልን። እንታይ ሓባራዊ ናይ ምትሕግጋዝ መደባት ነውጽእ፡ ሓደ ካብ’ቲ ዝስርሓሉ ዘሎ እዩ።
ዓቕምና ዜሮ’ዩ ዘሎ። ግን ሰፊሕን መደባት ሓንጺጽና ንኸይድ ስለዘለና፡ በብቑሩብ ዓቕሚ እናጠራቐምና፡ ነቲ ዘላቒ ፍታሕ ዝበሃል ንዳለወሉ ምህላውና ጥራይ ምፍላጥ ኣገዳሲ እዩ። ከይድካ ከይድካ ግን፡ እቲ ወሳኒ ጸጋ ሰብን ንቕሓት ህዝብን ስለዝኾነ፡ ላቦራቶሪታት ይሃልዉ ኣይሃልዉ፡ ናይ ምርምር ማእከላት፡ ክሊኒካት፡ ሆስፒታላት ይሃልዉ ኣይሃልዉ፡ እዚ ጉዳይ’ዚ ዝያዳ ከነሐይሎ ብዕቱብ ክንሰርሓሉ ዘለና እዩ።
እዚ ለበዳ’ዚ ብደረጃ ዓለም ዘስዓቦ ቁጠባዊ ስምብራት ንኹሉ ብሩህ’ዩ። ኣብ ሃገርና’ውን ሂወት ንምድሓን ተባሂሉ ብዝተወስደ ንግዳዊ ንጥፈታት ናይ ምድስካል ኩነታት፡ ኣብ መነባብሮ ህዝቢ ፈጢሩዎ ዝርከብ ጸቕጢ ቀሊል ኣይኮነን፡ ነዚ ዘሎ ጸገማት ንምቅላል እንታይ ይሕሰብ?
ኣብ’ዚ እዋን’ዚ፡ ኢንዱስትሪ ኣሎና ክንብል ኣይንኽእልን። ዘለና ናይ ማይ፡ ጸዓት፡ ካልእ ዝተፈላለየ ትሕተ ቅርጺ ኣብ ግምት ኣእቲኻ፡ እዚ ሕጂ ዘለናዮ ቁጠባ ናይ ዕንጋሎ ቁጠባ እዩ። ካብኡ ከውጽኣና ኣብ ዝኽእል መደባት፡ ቀልጢፍና ደንጒና ኢልና ክንዛረብ ንኽእል ንኸውን። ብምኽንያት ኮቪድ-19 ዝተዓጽወ ትካላት ኣሎ፡ ክሰርሕ ዘይከኣለ ትካላት ኣሎ ዝበሃል ግን፡ እንታይ ዓይነት ትካላት’ዩ?
እቲ ዝዓበየ ዕላማና ካብዚ ናይ ዕንጋሎ ቁጠባ ምውጻእ ክኸውን ስለዘለዎ፡ ሓደ ሓይሊ ዕማም ቆይሙ ኣሎ። ብሚኒስትሪ ንግድን ኢንዱስትሪን ዝተማእከለን ካልኦት ዝምልከቶም ኣካላት’ውን ዝሳተፍዎን። ቅድሚ 2020ን ዝነበረ ኩነታት ኣጽኒዑ፡ ካብ 2021 ጀሚርና ክንገብሮ ዘለና ዝውስን። ኣብዚ ሃገር ዝጸንሐ ቁጠባዊ ንጥፈት ብልክዕ እንታይ’ዩ ዝመስል? እቲ ንግዳዊ፡ ወፍራዊ ንጥፈት ጽላት ብጽላት፡ ኢንዱስትሪ ብኢንዱስትሪ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣሎ? ናይ’ቲ ከውፍር’የ፡ ከልምዕ’የ ዝብል ኮነ ናይ’ቲ ህዝቢ ናይ ምፍራይ ዓቕምን ዕድላትን ኣብ ምንታይ ደረጃ ኣሎ? ዘላቒ ቁጠባዊ ዕብየት ከነምጽእ ናበይ ገጽና ንድርኾ? ከነጽረልና ምእንቲ ን2021 ዝወጽአ ሓፈሻዊ መርሓ ጎደና ኣሎ። ጽላት ብጽላት፡ ኢንዱስትሪ ብኢንዱስትሪ ፕሮጀክት ብፕሮጀክት፡ ዋኒን ብዋኒን – እዚኦም’ዮም ከርብሑና ዝኽእሉ፡ ካብ’ዚ ዘለናዮ ናይ ዕንጋሎ ቁጠባ ናብ ዝሓሸ ቁጠባዊ መድረኽ ከደይቡና ዝኽእሉ ተባሂሉ ዝወጸ መደባት ኣሎ። ሓቂ እዩ፡ ኮቪድ-19 ፈጺሙ ኣይጸለወናን ኢልና ክንዛረብ ኣይንኽእልን። ግን ብዓቢኡ እቲ ጸገም ናብ ኮቪድ-19 ነጸግዖ ኣይኮነን። ኮቪድ ከም ውሁብ ወይ ግዝያዊ ብድሆ ዝውሰድ እዩ። ብዓቢኡ ኣብ ቁጠባዊ ልምዓት ክንክተሎ ዘለና መርሓ ከም ብሓድሽ ከሊስና ክንብገስ ኣለና።
ቀሊል ኣብነት፡ ምስ ቱሪዝም ዝተኣሳሰረ ፕሮጀክትታት ክንርኢ ንኽእል። ክንደይ ሆቴላት፡ ክንደይ ናይ ቱሪዝም ወፍሪ ኣሎ? ናይ ብሓቂ ምስቲ ቁጠባ ተገጣጢሙ ዝኸይድ ድዩ? እንተድኣ ኢልና የለን። ስለዚ ናብ’ቲ ክሰርሕ ዝኽእል ዓውድታት ገጹ ክኸይድ ክኽእል ኣለዎ። ኣብ መወዳእታ እቲ መለክዒ ኣፍራይነትን ፍርያትን እዩ። ነዚ ከመይ ጌርካ ተሐይሎ፡ ብኸመይ መገዲ ክሰርሕ ይኽእል ሓደ ብሓደ ተጸኒዑ ንዕኡ መርሓ ጎደና ይወጽእ እሞ፡ ሓበሬታ’ውን ወሳኒ ስለዝኾነ፡ ኣይፋልካን እዚ ዓውዲ’ዚ ኣየርብሕን’ዩ፡ ናብዚ እንተቕንዓካ ይሓይሽ ክትብል ትኽእል። ሓደ ካብ ዓበይቲ ጸገማት፡ ምስ ናይ ኣገልግሎታት ሕጽረት ተኣሳሲሩ፡ ካብ ገጠር ንኸተማታትን ሓውሲ ከተማታትን ዘሎ ናይ ምስጋም ተርእዮታት እዩ። ኣብ’ዚ ሕጂ እንታይ ትገብር? እቲ ሕርሻ ገና ከምቲ ዝድለ ኣይኮነን። ናይ ዕንጋሎ፡ ካብ ኢድ ናብ ኣፍ ሕርሻ እዩ። ካብኡ ሃዲምካ ኣብ ሓውሲ ከተማን ከተማን ተጸጊዕካ’ኸ እንታይ ትገብር? እንታይ ትሰርሕ? እዚ ኣርእስቲ’ዚ ብቐሊሉ ጎሲኻዮ ዝሕለፍ ኣይኮነን። ዕቱብ ኣተሓሕዛ ዘድልዮ እዩ። ምስ ናይ ሓዋሩ ዘላቒ ናይ ልምዓት መደባትና ተኣሳሲሩ ክኸይድ ስለዘለዎ፡ ናይ ፍሉያት ክኢላታት ወይ ሊቃውንቲ ጉዳይ ዘይኮነ፡ ሰፊሕ ንቕሓት ናይ ህዝቢ’ውን ክህልዎ ስለዘለዎ፡ ካብ 2021 ጀሚርና ከነጎሳጉሰሉ ዘለና ጉዳይ እዩ።
ኣብ ጎረባብትናን ከባቢናን ዘሎ ኩነታት ኣብ ግምት ኣእቲና እውን ከነተኩረሎምን ቀዳምነት ሰሪዕና ክንሰርሓሎምን ዘለና ጽላታት ኣለዉ። ኣብኣቶም፡ እዚን እዚን ዝርዝራት ሒዝና ክንሰርሕ ኢልና ክንሓስብ ንኽእል። እቲ ዓውዲ ሰፊሕ እዩ። ኣብኡ ብዝርዝር ክኣቱ ኣይደልን። ቅድም ነቶም ጸገማትና ነለልዮም እሞ፡ ፍታሖም ከኣ ከምዚን ከምዚ እዩ ኢልና ዕዮ ገዛና ኣካይድና፡ ካብ 2021 ጀሚርና፡ ምስ ግዜ ከኣ እቲ ዘድልየና እናማዕበልና ንኸይድ ኢልና ዝሓዝናዮ መደባት ኣሎ። እዚ ዘምጽኦ ዘለኹ፡ ብቐጥታ ምስ ኮቪድ ኣተኣሳሲርካ ቁጠባና ወይ ንግዳዊ ንጥፈታትና ተተንኪፉ ኣሎ ምባል፡ ነቲ ኣጠማምታ ከጽብቦ ስለዝኽእል እየ። ኣጠማምታና ካብኡ ዝገፍሐ ክኸውን ኣለዎ። ከም መተሓሳሰቢ እየ ዝዛረበሉ ዘለኹ እምበር – ኣብ ካልእ ኣጋጣሚ ብሰፊሑ ክዝረበሉን ጐስጓስ ክካየደሉን ዘለዎ፡ ኣገዳሲ ቁጠባዊ ጉዳይ እዩ።
ክቡር ፕረዚደንት፡ ኣብ ዝሓለፈ ጽንብል ናጽነት ኣብ ዘስማዕካዮ ቃል፡ ቀዳምነት ኣብ ዝተዋህቦም መደባት ሃገራዊ ልምዓት ሰፊሕ ዝርዝራት ኣቕሪብካ ነይርካ። ከም ኣካል ናይ’ዚ ሓፈሻዊ ውጥን’ዚ፡ ኣብ 2021 ቀዳምነት ተዋሂቡዎም ዝትግበሩ መደባት ብልክዕ እንታይ እዮም?
= እዚኣ ሕቶ’ዚኣ ዝያዳ ጠመተ ንምስፋሕ ትሕግዝ እያ። ንሓደ ውሱን ጽላት ጥራይ ቀዳምነት ሂብና ክንሰርሕ ኣይንኽእልን። ማትሪክስ ኣሎ – ጽላት ብጽላት ዝተሰርዐ። ኣብኡ ድማ ቀዳምነታት ኣሎ። ናይቲ ኣብ ሓደ ጽፍሒ ዘሎ ጥምሮ ናይ ዝተፈላለየ ጽላታት ስእሊ ክህልወካ ኣለዎ። ንኣብነት ናይ ማይ ልምዓት መደባት ኣሎ። እዚ ሓደ ካብቲ ቀዳምነታት እዩ። ብቐዳምነት ህዝቢ ጽሩይ ዝስተ ማይ ክረክብ ኣለዎ። ብድሕሪኡ ንጥሪት፡ ንጽሬት፡ ንሕርሻዊን ኢንዱስትርያውን ልምዓት፡ እንተላይ ምዕቡል ናይ መስኖ ቴክኖሎጂ ይስራዕ። ምኽንያቱ ማይ ስትራተጂያዊ እዩ። ናይ ማይ ኣገልግሎት፡ ኣብ ከተማታትን ሓውሲ ከተማታትን ጥራይ ዘይኮነ፡ እንተላይ ኣብ ገጠራት ምዝርጋሕ፡ ከም ስትራተጂ ቀዳምነት ዝወሃቦ እዩ።
ብሃገር ደረጃ ዘሎ ዓመታዊ መጠን ዝናብ በብኸባቢኡ ክፈላለ ይኽእል ይኸውን። ምስ መልክዕ መሬት ደሚርና እንተርኢናዮ ከኣ፡ ነቲ ዝዘንብ ማይ ምሉእ ብምሉእ ክንጥቀመሉን ክንቆጻጸሮን ምእንቲ፡ መደባት ፍወሳ ማይ ኮዖ ቀዳምነት ዝወሃቦ እዩ። ማይና ተቖጻጺርና፡ እቲ ዝድለ ኣገልግሎት ከነቕርብ ኣለና። ገፊሕ ስራሕ’ዩ። ግን ዓመት ብዓመት ክንደይ ንትግብር ተሰሪዑ ይስርሓሉ ኣሎ። ንዕኡ ዘድልየና ጸጋታት እዚን እዚን’ዩ፡ ዓበይቲ ማሽነሪታት፡ ጥረ ነገራት ሲሚንቶን ካልእን ጥራይ ዘይኮነ ካብ ኣፍራዛን ባዴላን ጀሚርካ ክትቅርብ ኣለካ። ዝበዝሕ ህዝቢ ዝሳተፎ ናይ ጉልበት ስራሕ እውን ምስኡ ስለዝኸይድ። እዚ ምስ ናይ ምግራብ መደብ ሓዊስካ፡ ናይ ሓሙሽተ፡ ዓሰርተ ዓመት ኢልካ ዝርዝር መደባት ኣውጺእካ ክስርሓሉ ዘለዎ እዩ።
ማይ ኣብ ዝኾነ ልምዓታዊ መደብ ዓቢ ኣርእስቲ እዩ። ምስኡ ከኣ ኤለክትሪክ። እቲ ዘሎ ኤለክትሪክ ብቑዕ ኣይኮነን። ድሕሪ ናጽነት ሽዑ ሽዑ ዝተተኽለ፡ ናይ 120 ሜጋዋት፡ መመንጨዊ ጸዓት ሕርጊጎ፡ ንዝተወሰነ ከባቢ ጥሙር ኣገልግሎት ክህብ’ዩ ተባሂሉ ጀሚሩ። እናንቆልቆለ ክኸይድ ጸኒሑ ሕጂ ዳርጋ ናብ ዜሮ ወሪዱ ኣሎ። ነዊሕ ዛንታ’ዩ። ንሸሞንተ ዓመት ዝኾነ ጽገና ወይ ክንክን ከይተገብረሉ ስለዝኸደ ዓንዩ። ድሕሪኡ ኣብ ናይ ሕላፍ ሰዓት ፍታሕ ብምእታው፡ እንታይ ትውስኽ፡ ክንደይ ሜጋ ተምጽእ ኮይኑ። ኣብ ገደም ዘሎ ፋብሪካ ሲሚንቶ ኣብኡ ክምርኰስ ስለዘይክእል ናቱ ርእሱ ዝኸኣለ ክህልዎ ኣለዎ ተባሂሉ። ከባቢታት ተሰነይ፡ ኣለቡ፡ ፋንኮ፡ ከርከበት እውን ናቱ ናይ ገዛእ ርእሱ መመንጨዊ ጸዓት ከምዝህልዎ ተገይሩ። ኣብ ገዛ ገዛ ብንኣሽቱ ጀኔረተራት ዝግበር ፍታሓት እውን ኣሎ። እዚ ናይ ጸገም እዩ። መደዓዓሲ ወይ መጽናንዒ እንተዘይኮይኑ ከኣ፡ ናይ ብሓቂ ናይ ጸዓት ሽግር ክፈትሕ ዝኽእል ኣይኮነን።
ስለ’ዚ፡ ነዚ ዝምልከት ሓደ ንጹር ሃገራዊ ናይ ልምዓት መደብ ክህልወና ኣለዎ። ካብ ሓደ ቦታ ዝግበር ናይ ጸዓት ምምንጫው መደብ ድማ ግብራዊ ኣይኮነን። ሞጁላት ክህሉ፡ ማለት በብኸባቢኡ፡ ናይ ቁጠባ ዞባን ንኡስ ዞባን ተባሂሉ፡ ናቱ መመንጨዊ ማእከል ክህልዎ ክኽእል ኣለዎ። እቲ መመንጨዊ ረስናዊ ጥራይ ድዩ ክኸውን ዘለዎ? ማለት ነዳዲ እናምጻእካ ትጥቀመሉ ጀኔረተራት ዲዩ ክኸውን ዘለዎ ወይስ ካልእ መተካእታ ኣሎ። ቅድም ቀዳድም እቲ ከባቢታት ይከፋፈል። ካብ ከርከበት ንሰሜን ዘሎ፡ ካብ ተሰነይን ዓሊ ግድርን ክሳብ ኦምሓጀር ዘሎ፡ ከባቢ ቶኾምቢያን ባረንቱን፡ ዓሰብን ከባቢኡን ክሳብ ገልዓሎ፡ ካብኡ ንሰሜን ከባቢ ባጽዕ ዘሎ እንታይ ክመስል ይኽእል? ኣብ’ዚ ማእከል ከበሳታት’ከ? ኣብ ውሽጢ’ተን ሰለስተ ጂኦግራፊያዊ ናይ ልምዓት ዞባታት እንብለን – ማለት ሰሜናውን ደቡባውን ቀይሕ ባሕሪ ከም ሓደ ዞባ፡ ካብ ዓንሰባ ንማእከልን ደቡብን ዘሎ ከም ሓደ ዞባ፡ ጋሽ ባርካን ከፊል ናይ ዓንሰባን፡ ከም ሓደ ዞባ ተወሲዱ፡ ኣገልግሎት ኤለክትሪክ ክህልዎም፡ መደባት ተሓንጺጹ ክስርሓሉ ጸኒሑ ኣሎ።
ኣብ መንጎ’ዚ ረስናዊ መመንጨዊ፡ ተሓዳሲ ጸዓት ማለት ጸሓያዊ፡ ንፋሳዊ፡ ጂኦተርማል ከተእቱ ትኽእል ኢኻ። ነዚ ኩሉ ኣብ ግምት ኣእትዩ ናይ ጸዓት መደባትና ብስትራተጂ ደረጃ ንጹር ስእሊ ክህልዎ የድሊ። ብቐጻሊ ኣብ ረስናዊ መመንጨዊ ጸዓት ተሞርኩስና ክንከይድ ዘዋጽእ ኣይኮነን። ወጻኢታቱ ኣዝዩ ከቢድ እዩ። ስለዚ ዝተፈላለየ ዓይነት መመንጨዊ ጸዓት እናዳቐልና፡ ክሳብ ገዛ ብገዛ፡ ስድራ ብስድራ እናተኣታተና፡ ናብ ተሓዳሲ ጸዓት ክንደፍእ ኣለና። እቲ ዘሎ ሓፈሻዊ ናይ ጸዓት ስትራተጅን ፕሮግራማትን እዚ ኮይኑ፡ ዓመት ዓመት ክንደይ ካብኦም ክንትግብር ንኽእል እናርኣና፡ በብግዜኡ ዝትግበር እዩ።
ምስዚ ተኣሳሲሩ ዝኸይድ ናይ ትሕተ-ቅርጺ መደባት እዩ። ህንጸት ጽርግያታት ምስቲ ቀዳምነት ዝስራዕ እዩ። ብዘይ ብኡ ዝኾነ ናይ ካልእ ልምዓት መደባት ከተውጽእ ዝከኣል ኣይኮነን። ከተማታትን ገጠራትን ዘራኽብ ጽርግያታት የድሊ። መስመር ባቡር እውን ክውሰኾ የድሊ።
እዚ ናይ ማይ፡ ጸዓትን ትሕተ-ቅርጽን ቀዳምነት ናይ ቀዳምነት ሰሪዕና፡ ካልኦት እውን ከከም ኣድላይነቱ፡ ሓደ ክልተ ኢልና ሰሪዕና፡ ዓመት ዓመት ኣብ ነፍሲ-ወከፍ ጽላት ክንትግብሮም ንኽእል ደሚርና፡ ከም ሓደ ጥሙር መደብ ሒዝና ንሰርሓሉ ኣለና። ካብኡ ናብኡ ድማ፡ ኣብ ማይን ኤለክትሪክን ዘሎ መደባት ኣዝዩ ገፊሕን በዳህን ምስ ምዃኑ፡ ዓመት ዓመት ከነተግብሮ እንኽእል ከነዕቢ ንፍትን ኣለና። ከምዚ ዝገለጽክዎ እቲ ኣፕሮች ወይ ኣሰራርሓ ጥሙር ኮይኑ፡ ምስ ክውንነታዊ ናይ ምምዋል ዓቕምና ተዛሚዱ ዝኸይድ እዩ። ኣብ’ቲ ዝሓለፈ እዋን ብሓፈሻኡ ዝተገልጸ፡ ዓሰርተ ዝኸውን ነጥብታት፡ ዓመት ዓመት ዝያዳ እናነጸርናዮን እናኣኾለዕናዮን ንኸይድ ኣለና ኢልና ክንዛረብ ንኽእል።
ኣብ ዝሓለፈ እዋን ብመንግስቲ ካብ ዝተወስዱ ዓበይቲ ስጉምትታት ሓደ፡ ምስትኽኻል ደሞዝ ናይ ዝበዝሑ ሰራሕተኛታት መንግስቲ እዩ። እቲ መደብ በብመድረኹ ክትግበር ጸኒሑ፡ ኣብ ራብዓይ ክፋል ናይ 2020 ወርሓዊ ደሞዝ ናይ’ቶም ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ዝወድኡን ካልኦት ቀጸላታት ሲቪላዊ ኣገልግሎትን ናብ 1800 ናቕፋ ደይቡ ኣሎ። እዚ መደብ’ዚ ኣብ’ቲ ተሪፉ ዘሎ ዝወሓደ ክፋል ዝትግበረሉ ናይ ግዜ ሰሌዳ መዓስ ይኸውን?
= እዛ ሕቶ’ዚኣ ቅድሚ ሕጂ መሊሰያ ነይረ እየ። ኣብ’ዚ ጉዳይ’ዚ መረዳእታና ክሰፍሕ ክኽእል ኣለዎ። 1800 ናቕፋ ደሞዝ ኣይኮነን። ዝተፈላለየ ቅመራታት ጌርካ፡ ኣብ መወዳእታ እስከ ከም መበገሲ ንሓዞ እሞ፡ ብግብሪ ናበይ ገጹ ክምዕብል ከምዝኽእል እናርአና ንኸይድ ተባሂሉ ዝተወሰነ እዩ። ናቕፋ ናይ ምዕዳግ ሓይሊ እንተዘይብሉ፡ 1800 ፍቕዲ ኮይኑ እዩ ዝተርፍ። እንታይ ክትገዝኣሉ፡ እንታይ ኣገልግሎታት ክትረኽበሉ ትኽእል? ዋላ ሓንቲ።
ኣብ ሓደ እዋን ንኹሉ ነገር መልሲ ክትረኽበሉ ዝከኣል ኣይኮነን። ጉዳይ ደሞዝ ከኣ ዘይሩ ዘይሩ፡ ናብቲ ናይ መንግስቲ ባጀት ስለዝመጽእ፡ ባጀታዊ ኣሰራርሓ እውን ክመሓየሽ ኣለዎ። ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ባጀት ናይ መንግስቲ እዚ እዩ መኣዝኑ ኢልካ ክትዛረብ ዝከኣል ኣይኮነን። ኣብ ዝተፈላለየ ኣካላት መንግስቲ ዘሎ ብኽነት (ዌስተጅ) ክለዝብ ክኽእል ኣለዎ። መካየዲ ስራሕ፡ ንነዳዲ፡ ንመኪና፡ ናይ ቤት ጽሕፈት መሳርሒታት እናተባህለ ዝግበር ወጻኢታት ብዙሕ እዩ። እዚ ወጻኢታት’ዚ ለዚቡ ናብ ደሞዝ ክሰግር ክኽእል ኣለዎ። ዓመታዊ ባጀት ክንዲ’ዚ እዩ እንተተባሂሉ፡ እቲ ንደሞዝ ዝኽፈልን ንዝተፈላለዩ መሳለጥያታት ወይ መካየዲ ስራሕ ተባሂሉ ዝወጽእን ክስተኻኸል ክኽእል ኣለዎ። ስለዚ ኣብ’ቲ ኣሰራርሓ መሰረታዊ ቅርጻዊ ምትዕርራይ (restructuring) ይሓትት።
ስለዚ፡ መጀመርታ እዚ መበገሲ ዝበሃል ዘሎ ደሞዝ 1800 ኣብ ኩሉ ክትግበር ኣለዎ። ብድሕሪኡ እቲ ደሞዝ ጉዳይ ብጉዳይ፡ ሰብ ብሰብ’ውን ክግምገም ክኽእል ኣለዎ። ምስ’ቲ ሓፈሻዊ ደረጃ መነባብሮ ህዝቢን ዓይነት ህይወትን ክዛመድ ኣለዎ። ዓመት ዓመት ከኣ ክቕየር ክኽእል ኣለዎ። እዚ ምስ ገንዘባዊ ወይ ፊስካላዊ ርግኣት ካልኦት ዝተፈላለዩ ምስ ዕብየት ቁጠባን ፍርያትን መንግስታዊ ወጻኢታትን (expenditure) ዝተኣሳሰሩ ረቛሒታት ተዛሚዱ ዝኸይድ እዩ። ግን ከይደናጎየ ክትግበር የድሊ። ባጀት ውሒዱና፡ ከነማቕርሖ ኣይከኣልናን ክበሃል የብሉን። ከነጽንሖም እንኽእል ንግዜኡ ኣጽኒሕና፡ ድራርና ሒዝና ክንኣቱ፡ ካብ ምድባት ልሙድ (recurrent) ባጀት ናብ ደሞዝ ክኸይድ ኣለዎ። ዝኾነ ባጀት ዝውሰን እንተሎ፡ ደሞዝ ሰራሕተኛታት ቀዳምነት ተዋሂብዎ፡ በዚ መበገሲ ደሞዝ ጀሚሩ፡ ብጽፍሒታት እናተገልጸ ክትግበር ኣለዎ። ኩሉ ንእለቱ ይትግበር ማለት ኣይኮነን። ዓመት ብዓመት እናተመሓየሸ ዝኸይድ እዩ። ቅድም ርግኣት ናይ’ቲ ታሕተዋይ ደረጃ ናይ ደሞዝ ይረጋገጽ፡ ካብኡ እናወሰኸ ይኸይድ። እዚ መበገሲ ደሞዝ ግን፡ ንገለ ዝብጽሖ ንገለ ዘይብጽሖ ዘይኮነ ዓማሚ እዩ።
እቲ ናይ ዕዳጋ ኣተሓሕዛ እውን ስርዓት ክሕዝ ዘለዎ እዩ። መጠን ዘይብሉ መኽሰብ ክትሕዝ ኢልካ ዝካየድ ንግዳዊ ንጥፈት፡ ንመነባብሮ እናኽበዶ ስለዝኸይድ፡ ኣብ መወዳእታ ከኣ ነቲ ዝወሃብ ደሞዝ ትርጉም ስለዝኸልኦ፡ ኣብኡ ዕቱብ ምቁጽጻር ክህሉ ኣለዎ። እቲ ኣቐዲመ ዝጠቐስኩዎ፡ ብሚኒስትሪ ንግድን ኢንዱስትሪን ካልኦት ምስኡ ዝተሓጋገዙ ኣካላትን ዝግበር ዘሎ መጽናዕቲ፡ ነዚ እውን ዘልዝብ ክኸውን ኣለዎ።
= ኣብኡ ዘከራኽር የለን። እቲ መበገሲ ክወሃቦም ዝግባእ ውሑዳት ዘይተዋህቡ እንተለዉ፡ ካብቲ ክወሃቦም ዝግባእ ዝነበረ ግዜ ተሓሲቡ ውህሉል ክወሃቦም ይኽእል እዩ።
ሕራይ ክቡር ፕረዚደንት፡ ኣብ መደምደምታ ምስዚ ዘሎ ዓለማዊ ኩነታት ኮሮና ቫይረስን ዞባዊ ኩነታትን ብምትእስሳር ካብዚ ኣቲናዮ ዘለና ዓመተ 2021 ንቕድሚት ብዛዕባ ዘሎ ብድሆታት ኮነ ዕድላት እንታይ ኣመት ትህበና?
= ብዙሓት ኣርእስትታት ኣልዒልና ተዛሪብና ኣለና፡ ዘይተዘራረበናሎም ኣርእስትታት ክህልዉ’ውን ይኽእሉ – ኣብ መወዳእታ ናብ ህዝቢ ከመሓላልፎ ዝደሊ መልእኽቲ፡ ኣብ ኩሉ መዳያት ማለት ኣብ ቁጠባዊ ልምዓት፡ ኣብ ድሕነታዊ ጉዳያት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክመጽኡ ዝኽእሉ ምዕባለታትን ናይ ዞባ ኩነታትን ክተት፡ ዕጥቅኻ ሸጥ! ዝብል እዩ።
= እወ መብርሂ የድልዮ እዩ። ናይ መንግስቲ ኣካላት ክገብራ ዝኽእላ ክገብራ ይኽእላ እየን። ኣብ መወዳእታ ግን እቲ ወሳኒ ናይ ህዝቢ’ዩ። ንኣብነት ኣብ ጉዳይ ኮቪድ-19 ሚኒስትሪ ጥዕና፡ ዝተፈላለዩ ካልኦት ኣካላት፡ ዝተፈላለየ ምምሕዳራት ናቶም ኣበርክቶ ክገብሩ ይኽእሉ። ኣብ መወዳእታ ግን ነቲ ዝወስድዎ ስጉምቲታት ህዝቢ ተረዲኡ ክኸተሎ ኣለዎ። ኣብ ነፍሲ-ወከፍ ዓውዲ እንተላይ ኣብ ድሕነታዊ ጉዳይ ዘሎ ዕማማት ድማ ብተመሳሳሊ ኩሉ ሰብ ክነጥፈሉን ክሳተፎን ክኽእል ኣለዎ። ኢልና ክንዛረበሉ ዝወዓልና ናይ ጃንዳ ጉዳይ ኣይኮነን። ንሕና ዝሓለፈ ሰማንያ ዓመታት ረጊእና ብሰላም ክንነብር እንተንኽእል፡ እታ ንረኽባ በሊዕና ክንከይድ ኣይመጸገመናን ነይሩ። ስለዚ ተጻብኦታት ኣሎ፡ ንምጥቃዕናን ምንጻልናን ዝካየድ ፈተነታት እንተሎ፡ ብወገንና ዲፕሎማሲያውን ፖለቲካውን ዜናውን ዓቕምና ኣኽቲትና ክንምክቶ ኣሎና። እዚ ንባዕሉ ዓቢ ምኽታት’ዩ። ቀሊል ነገር ኣይኮነን። ስለዚ ኩሎም ጉዳያት ደማሚርና እንተርኢናዮም፡ ናይ ብምሉኡ ህዝቢ ተሳትፍዎ ክህልዎም ስለዝግባእ፡ ህዝቢ ኣብ ኩሎም ዓውድታት ኣብ ኩሎም ግንባራት ክኸትት ኣለዎ እዩ መልእኽተይ።
የአማርኛ መዝገበ ቃላት “ምሁር” የሚለውን ቃል “በትምህርት፥ በዕውቀት የበሰለ አዕምሮ ያለው ሰው” እንደሆነ ይጠቅሳል። በዚህ መሰረት፣ ምሁር ሲባል፤ በትምህርት ዕውቀት የቀሰመ፣ በዚህም ሰፊ ግንዛቤ ያለው፣ ነገሮችን ከተለያየ አቅጣጫ ማየት እና በጥልቀት ማገናዘብ የሚችል ሰው ነው። ስለዚህ፣ ምሁር ለመሆን ትምህርት መማር፣ መመራመርና ማወቅ የግድ ነው።
በመሰረቱ ምሁር ለመሆን መማር ያስፈልጋል፣ በትምህርት ደግሞ ዕውቀት ይገኛል። በዚህም ብዙ የተማረ ሰው ሊኖር ይችላል፣ ብዙ ነገር የሚያውቁ ሰዎች ይኖራሉ። ከእነዚህ ውስጥ ግን በትክክል “ምሁር” ለመባል የሚበቁት በጣት የሚቆጠሩት ናቸው። ዕውቀት በተግባር ለውጥና መሻሻል ካላመጣ ትምህርት መማሩም ሆነ ማስተማር ብቻውን ትርጉም የለውም።
በትምህርት የቀሰምነው ዕውቀት ፋይዳ የሚኖረው በራሳችንና በሌሎች ሰዎች ሕይወት ላይ አዎንታዊ ለውጥ ማምጣት የሚያስችለን ከሆነ ነው። ስለዚህ፣ አንድ ሰው በትክክል “ምሁር” የሚባለው ስለተማረ ብቻ ሳይሆን ዕውቀትና ክህሎቱን ተጠቅሞ በራሱና በሌሎች ሰዎች ሕይወት ላይ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት ጥረት የሚያደርግ ከሆነ ብቻ ነው።
በሀገሪቱ ፖለቲካ ውስጥ ንቁ ተሳትፎ በማድረግ ማህበራዊ ሃላፊነታቸውን እየተወጡ ካሉ እጅግ በጣም ጥቂት ምሁራን ውስጥ በአዲስ አበባ ዪኒቨርስቲ የፍልሰፍና መምህር የሆኑት ዶ/ር ዳኛቸው አሰፋ አንዱ ናቸው፡፡
​እስካሁን ድረስ “ምሁርነት” ከትምህርትና ዕውቀት ባለፈ በተግባራዊ እንቅስቃሴ የሚገኝ ክብር ነው። ስለዚህ፣ ምሁራንን ከሌላው የሕብረተሰብ ክፍል ልዩ የሚያደርጋቸውን ተግባራዊ እንቅስቃሴ ምንድነው? “Edward Said”የተባለው ምሁር “Representations of an Intellectual” በሚል ርዕስ በሰጠው ትንታኔ፣ አንድ ሰው “ምሁር” የሚለውን የክብር ስያሜ ለመጎናፀፍ በተግባር ከህዝቡ ጋር እየኖረ የብዙሃኑን ጥያቄ (መልዕክት)፣ አመለካከት፣ ፍልስፍና ወይም ሃሳብ መወከል፣ መያዝና መግለፅ መቻል አለበት።
በዚህ መሰረት፣ ምሁራን ሃሳብና አስተያየታቸውን በአደባባይ በመግለፅ የህዝብን ጥያቄ የሚያንፀባርቁ፣ እንዲሁም ኋላ-ቀር አመለካከትና ግትር አቋምን በይፋ የሚሞግቱ ናቸው። ይህን የሚያደርጉት ከግል ወይም ከተወሰነ ቡድን ጥቅም አኳያ ሳይሆን በመሰረታዊ የነፃነትና እኩልነት መርሆች ላይ በመንተራስ መሆን አለበት። ስለዚህ፣ ምሁራን በትምህርት ዕውቀት ያላቸው ብቻ ሳይሆኑ ለማህብረሰቡ መብትና ተጠቃሚነት የቆሙ መሆን አለባቸው።
ምሁራን በየትኛውም ግዜና ቦታ ቢሆን የሰዎች መብትና ነፃነት ሲገፈፍ፣ ፍትህ ሲዛባ በይፋ በመናገርና በመፃፍ ተቋውሟቸውን በይፋ የመግለፅ ድርሻና ኃላፊነት አለባቸው። በአደባባይ አሳፋሪ ጥያቄዎችን ለማንሳት፣ ኋላቀር አመለካከትንና ግትር ቀኖናዊነትን ለመጋፈጥ፣ እንዲሁም ለመንግስት ፍላጎት በቀላሉ እጅ ላለመስጠት ድፍረትና ቁርጠኝነት የሌለው ሰው የምሁራን ድርሻና ኃላፊነት መወጣት አይችልም።
ባለፉት አስር አመታት በሀገራችን የተማሪዎች ብዛት ከ10 ሚሊዮን በእጥፍ ጨምሮ 20 ሚሊዮን ደርሷል። የሀገሪቱ የተማረ ሰው ኃይል በዚያው ልክ እንደጨመረ መገንዘብ ይቻላል። ነገር ግን፣ በማህበራዊ፣ ኢኮኖሚዊና ፖለቲካዊ ችግሮች ዙሪያ ሃሳብና አስተያየታቸውን በይፋ የሚገልፁ ሰዎች ቁጥር እጅግ በጣም አነስተኛ ነው። የትምህርት ደረጃው ከመሰረተ-ትምህርት እስከ ፕሮፌሰርነት ሊደርስ ይችላል። ነገር ግን፣ ከላይ የተጠቀሰውን የምሁራን ድርሻና ኃላፊነት በድፍረትና ቁርጠኝነት መወጣት እስካልቻለ ድረስ “ምሁር” የሚለው የክብር ስያሜ አይገባውም። ከዚህ አንፃር፣ አሁን ባለው ሁኔታ “ኢትዮጲያ ውስጥ ምሁር አለ” ብሎ አፍን ሞልቶ መናገር የሚከብድ ይመስለኛል።
በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ “ፖለቲካ እሳት ነው!” የሚለው አባባል የተለመደ ነው። ይህ ከፍርሃት በተጨማሪ ከፖለቲካ መሸሽን ያመለክታል። በተለይ በተማረው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ ከፍርሃት በተጨማሪ የፖለቲካ ሽሽት በግልፅ ይስተዋላል። ይህ ሽሽት በዋናነት በሙያተኝነት ወይም ፕሮፌሽናሊዝም ስም የሚደረግ ነው።
ሙያተኝነት ወይም ፕሮፌሽናሊዝም (professionalism) በአብዛኞቹ የሀገራችን ምሁራን ዘንድ በግልፅ የሚስተዋል ችግር ነው። በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ እያንዳንዱ ምሁር በሰለጠነበት የሙያ መስክ ላይ ብቻ እንዲያተኩር ይፈለጋል። ብዙውን ግዜ ምሁራን ከመደበኛ ሥራቸው በተጓዳኝ የሚያደርጉት እንቅስቃሴ፣ በተለይ ደግሞ ከፖለቲካ ጋር የሚነካካ ከሆነ በፍፁም አይበረታታም።
በእርግጥ ሙያተኝነት በራሱ እንደ ችግር ሊወሰድ አይገባም። እያንዳንዱ ባለሙያ በሰለጠነበት መስክ የሚጠበቅበትን አገልግሎት የመስጠት ሃላፊነትና ግዴታ አለበት። ነገር ግን፣ እንደ አንድ የተማረ ሰው ሙያተኝነት የተጣለብንን ማህበራዊ ኃላፊነት ከመወጣት ሊያግደን አይገባም ነው። በአጠቃላይ፣ ሙያና ሙያተኝነት እንደ መደበቂያ፣ ከኃላፊነት መሸሸጊያ ተደርጎ መወሰድ የለበትም።
አንድ የተማረ ሰው በሰለጠነበት ሙያ (profession) ስም ከሚፈፅማቸው ስህተቶች በጣም የከፋው፣ ከማንኛውም ዓይነት ውዝግብና ከፖለቲካ ነፃ ለመሆን በሚያደርገው ጥረት፣ መደበኛ ሥራውን በተለመደው መንገድ እየሰራ፣ በከረመ አስተሳሰብ አንድ ዓይነት ሃሳብ እያመነዠከ፣ በማህበራዊ ሕይወት ውስጥ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት በሚደረገው ጥረት የሚጠበቅበትን ድርሻ ሳይወጣ ሲቀር ነው። በዚህ መልኩ፣ “እኔ ከውዝግብና ፖለቲካ ነፃ ነኝ” እያሉ የሚመፃደቁ ምሁራን የተጣለባቸውን ማህበራዊ ኃላፊነት በአግባቡ ለመወጣት እንደተሳናቸው በራሳቸው ላይ እየመሰክሩ ያሉ ናቸው።
በተለይ እንደ ኢትዮጲያ ባሉ ሀገራት የብዙሃን ሕይወት በዘርፈ-ብዙ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች የተተበተበ መሆኑ እርግጥ ነው። እነዚህን ችግሮች መቅረፍ የሚቻለው የማያቋርጥ ለውጥና መሻሻል ሲኖር ነው። ከዚህ አንፃር ምሁራን ከመደበኛ ሥራቸው በተጓዳኝ አስፈላጊውን ለውጥና መሻሻል ለማምጣት የበኩላቸውን ጥረት ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።
እያንዳንዱ ሰው በሙያዊ ገለልተኝነት ስም በስልጣን ላይ ላለ አካል ድጋፍ ሰጪ ሆኖ ከማገልገል ይልቅ በራሱ ሕሊና እየተመራ የተጣለበትን ማህበራዊ ኃላፊነት መወጣት ይጠበቅበታል። ሆኖም ግን፣ ምሁራን በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት የሚያደርጉት ማንኛውም እንቅስቃሴ ከውዝግብና ከፖለቲካ ተፅዕኖ ነፃ ሊሆን አይችልም። ስለዚህ፣ ምሁራን ከአወዛጋቢነትና ከፖለቲካዊ ተፅዕኖ ነፃ በሆነ መልኩ ሚናቸውን መወጣት አይችሉም።
በሙያተኝነት ስም ከአወዛጋቢና ፖለቲካዊ ጉዳዮች ነፃ ሆኖ ለመንቀሳቀስ መሞከር ፍፁም አገልጋይነት እንጂ ከአንድ ምሁር የሚጠበቅ ባህሪ አይደለም። በመደበኛው ሥራና አሰራር ላይ ብቻ ተወስኖ መቅረት ማህበራዊ ኃላፊነትን ካለመወጣት በተጨማሪ በስልጣን ላይ ካለው ኃይል ጋር በመተባበር በሕዝቡ ላይ በደል እንደመፈፀም ይቆጠራል። ያለ ምሁራን ተሳትፎ ትርጉም ያለው ለውጥ ማምጣት አይችልም። የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል ከፖለቲካው መድረክ ገለልተኛ በመሆናቸው ምክንያት ተጎጂ የሚሆነው በፖለቲካ ስልጣን ላይ ያለው አካል ጭምር ነው። ምክንያቱም፣ ዘላቂ ሰላም፣ ዴሞክራሲና ልማት ማረጋገጥ የተሳነው ፖለቲካዊ ስርዓት ሕልውና ሊኖረው አይችልም።
በተለይ ከደርግ ዘመን በኋላ በስፋት እንደሚስተዋለው የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል “ፖለቲካ እሳት ነው!” በሚል እንደ ምሁር ድርሻና ኃላፊነቱን በሚገባ ተወጥቷል ለማለት አያስደፍርም። በማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች ዙሪያ በዕውቀት ላይ የተመሰረተ ሃሳብና አስተያየት በሌለበት መንግስት እና ሕዝብ በራሳቸው ችግሮቹን በዘላቂነት መቅረፍ አይችሉም። የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል ዕውቀትና ክህሎቱን ተጠቅሞ ተግባራዊ እንቅስቃሴ ከማድረግ ይልቅ ነባራዊ እውነታን የሚፈራና የሚሸሽ ከሆነ የሚፈለገው ለውጥና መሻሻል ሊመጣ አይችልም።
በአጠቃላይ፣ በየትኛውም የትምህርት ደረጃ ቢሆን አንድ ሰው “ምሁር” ሊባል የሚችለው እንደ ምሁር ድርሻና ኃላፊነቱን በተግባር የሚወጣ ከሆነ ብቻ ነው። ፖለቲካን የሚፈራና የሚሸሽ ራሱን እንደ ተማረ ሰው ከመቁጠር ባለፈ “ምሁር” የሚለው የክብር ስያሜ አይገባውም። ምንም እንኳን በሀገራችን የተማሪና አስተማሪ ቁጥር በእጥፍ ቢጨምርም ከእነዚህ ውስጥ “ምሁር” ለመባል የሚበቁት በጣት የሚቆጠሩ ግለሰቦች ናቸው። ሀገሪቷና ህዝቧ በዘርፈ-ብዙ ችግሮች የተተበተቡበት የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል በአብዛኛው ፍርሃትን ፊት-ፊት ከመጋፈጥ ይልቅ በሽሽት ለማምለጥ ስለሚሞክር ነው። ነገር ግን፣ ፍርሃትን በድፍረት ይጋፈጡታል እንጂ በሽሽት አያመልጡትም።
ኣባላት ኤርትራዊ ሃገራዊ ኮምሽን ንደሞክራስያዊ ለውጢ – ዞባ ሰሜን ኣሜሪካ፣ ብዛዕባ’ዚ ንመስርሕ ሃገራዊ ጉባኤ ብደረጃ ዓለም ዝካየድ ዘሎ መስርሕ፣ ግዱሳት ኤርትራውያን ተቐማጦ’ዚ ከባቢ ብዘቕረብናሎም ጠለብ መሰረት፣ ኣብ ከተማ ሳውዝ ደኮታ ሰፊሕ ህዝባዊ ኣኼባ ክገብሩ ስለዝኮኑ፣ ኩሉኹም ኤርትራውያን ተቐማጦ ከተማ ሳውዝ ደኮታን ከባቢኣን ኣብዚ ኣገዳሲ ኣኼባ ክትመጹ ብኽብሪ ንዕድም ብኽብሪ ንዕድም።
ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ ንዲሞክራሲያዊ ለውጢ ጨንፈር ቶሮንቶ ኣካያዲት ሽማግለ ብዕለት 20 ጉንበት 2012 ናይ ስራሕ መደባት ተኸፋፊላ ። ብከምዚ ዝስዕብ ድማ ነብሳ ሰሪዓ ።
* የዛሬ አራት ወር፤ በወርሃ ነሐሴ አዲስ አበባ ሆኜ አንዳንድ ያየኋቸው ነገሮች ስጋት ፈጥረውብኝ እዛው እንዳለሁ “አሻጋሪውንም የሚያሻግር ብሔራዊ ሸንጎ ይቋቋም” በሚል ርዕስ የአገሪቱን ወቅታዊ ሁኔታ በመዳሰስ ለመንግስት ጥሪ አድርጌ ነበር። በወቅቱ ሃሳቤን አንዳንድ ሰዎች አልወደዱትም ነበር። ምክንያታቸውም ነገሩ አብይን እና የለውጡን መሪዎች ደካማ እና አቅመ ቢይስ ያደረኳቸዋ አድርገው ስለቆጠሩት መሰለኝ። ጽሁፍን አሁን መለስ ብዮ ሳየው የተፈሩት ነገሮች አሁንም አፍጠው እና አግጠው እየመጡ መሆኑን ነው የሚያሳየው። መፍትሔ የምላቸውንም ሃሳቦች አብሬ ጠቅሻለሁ። መፍትሔዎቹም ዛሬ ላለንበት ሁኔታ ተገቢና የሚመጥኑ ናቸው ብዮ አምናለሁ። እስኪ አንብቡት እና ተወያዩበት። አገሪቱን ከውድቀት እና እልቂት ሊታደግ የሚችል ብሔራዊ ሰንጎ የግድ የሚልበት ጊዜ ላይ የደረስን ይመስለኛል። ከዘገየን ለዚህም እድል ማግኘታችንን እንጃ።
የአብይ አስተዳደር ቀደም ሲል ቲም ለማ እያልን የምንጠራው እና ለውጡን በአሻጋሪነት እየመራ ያለው ቡድን በጊዜ ክርኑ የዛለ መሆኑን በርካታ ማሳያዎችን እያጣቀስኩ ቀደም ሲል በጻፍኳቸው ዳሰሳዎች ለማሳየት ሞክሬያለሁ። በመጀመሪያ ባሳለፍነው አመት ከመንፈቅ ጊዜ ውስጥ አገሪቱ እጅግ በርካታ እና የከፉ አደጋዎችን ብታስተናግድም የዛኑ ያህል በርካታ መልካም ነገሮች መከናወናቸውን አስምሮ ማለፍ ተገቢ ነው። የለውጥ ማዕበል ከግራ ቀኝ የሚያላጋው የአብይ አስተዳደር በአንጻራዊነት አገሪቱ ተጋርዶባት የነበረውን ጥቁር ደመና በከፊልም ቢሆን ለመግፈፍ ሞክሮ ነበር። አገሪቱን ወደ እርስ በርስ ግጭት ሊከቱ ይችሉ የነበሩ ስጋቶችን ባያጠፋቸውም እንኳን እንዲዘገዩ አድርጓል። አደጋዎቹ በመቼውም ጊዜ ውስጥ ሊከሰቱ እንደሚችሉ ግን በየክልሉ አልፎ አልፎ የሚፈነዱት ግጭቶች ጥሩ ማሳያዎች ናቸው።
በሌላ ጽሑፌ ለመጥቀስ እንደሞከርኩት ህውሃትን ወደ መቀሌ እንድትመሽግ ካደረገው የለውጥ ዋዜማ የነበረው አገራዊ ሥጋት ምንጩ በሕዝብ እና በአንድ አንባገነናዊ ሥርዓት መካከል በነበረው የአልገዛም እና እንደልቤ ልፈንጭብህ ትንንቅ የመነጨ ነበር። አደጋው አገራዊ መበታተንን የሚያስከትል ቢሆንም አንድም ሕዝብ አሸንፎ ነጻ የሚወጣበት፤ አለያም ህውሃት ክርኑን አፈርጥሞ እና ሕዝብን ደፍጥጦ የአገዛዝ ዘመኑን የሚያድስበት ፍልሚያ ነበር። የህውሃት ክርን ዝሎ ስለነበር ሕዝብ ለማሸነፍ ቻለ።
ዛሬ ያለንበት ሁኔታ ግን በብዙ መልኩ ከላይ ከጠቀስኩት የተለየ ነው። የአሁኑ ትንንቅ ዘርፈ ብዙ ነው። ህውሃት በብዙ ትናንሽ ጉልበተኞች ተተክታለች። በየክልሉ ክርናቸውን አፈርጥመው አይነኬ የሚመስሉ እና አንዳንዶቹም ሰፊ ድጋፍ ያላቸው አንባገነኖች ተፈጥረዋል። በአብይ የሚመራው የለውጥ አሻጋሪ ኃይል፣ የለውጡ ሂደት ሙሉ በሙሉ ያልተዋጠላቸው ወይም አካሄዱን የማይቀበሉ እና በግማሽ ልብ የለውጥ አጃቢ የሆኑ የክልል መንግስታት፣ በየክልሉ ለውጡ ይውጠኛል ብለው የሰጉ አክራሪ ብሔረተኞች፣ የአስተዳደራዊ ግዛት እና የማንነት ጥያቄ አንግበው የተደራጁ ብሶተኛ ቡድኖች፣ የአብይ አስተዳደር እንዲያሻግራቸው ደጅ እየጠኑ ያሉ የፖለቲካ ፓርቲዎች፣ ለውጡን በይፋ የተቃወሙ እና ነፍጥ አንፈታም ያሉ የታጠቁ አካላት፣ ለውጡ ያስወግደናል በሚል ስጋት ቆፈን የያዛቸውና ሰፊ በሆነው የኢህአዴግ መዋቅር ሥር የተሰገሰጉ የድርጅት ተሽሟሚዎች እና ከሥር ያለው ካድሬ፤ እንዲሁም ለውጡን ተከትለው የመጡ አደጋዎች ስጋት ውስጥ የከተቱት ሕዝብ የተፋጠጡበት ወቅት ነው።
የአብይ አስተዳደር የሕዝብ ቅቡልነትን በቀላሉ እና በአጭር ጊዜ ውስጥ ለማግኘት የቀናውን ያህል በራሱ ድርጅታዊ እና መንግስታዊ መዋቅር ስር የሰገሰጋቸውን አመራሮች እና ስር ድረስ የሚገኘውን ሰፊ የካድሬዎች መዋቅር ማማለል የቻለ አይመስልም። ባለፊት አንድ አመታት በየክልሉ የተከሰቱ ግጭቶች፣ መፈናቀሎች፣ የመብት ጥሰቶች እና የፖለቲካ ውጥረቶች መነሻቸው በአንድ ወይ በሌላ መንገድ ከሥር የሚገኙ የመንግስት አካላት ከሚፈጽሟቸው ስህተቶች እና ኃላፊነት የጎደላቸው ድርጊቶች ጋር በቀጥታ የተያያዙ ናቸው። የለውጥ አመራሩ ምንም ቀና ቢሆን እና በጎ ቢመኝም ወደ ሥር ያለው ሰፊ መዋቅር ከተንሸራተተ ወይም በእኩል የቅንነት መንፈስ ለውጡን ተቀብሎ ካልተንቀሳቀሰ የአብይ አስተዳደር የትም ሊደርስ አይችልም። ጭንቅላት እርቆ እያሰበ እና እርቆ እየተለመ እግር ካልተከተለው አንድ ስንዝር ፎቀቅ ማለት አይቻልም። አብይ በራሱ መዋቅር ስር ያለውን የሰው ኃይል በሙሉ ልብ ከጎኖ ለማሰለፍ በተቸገረበት በዚህ ወቅት ቀደም ሲል በሕዝብ ዘንድ ያገኘው ቅቡልነትም ቁልቁል እየተናደ የመጣ ይመስላል። ዛሬ ብዙዎች የአብይን አሻጋሪነት መመርመር እና ጥያቄ ውስጥ መክተት ጀምረዋል።