Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ሕገ መንግስቱ አዲስ አበባ እራሱን የማስተዳደር ሙሉ ስልጣን የሰጠው መሆኑ ከላይ የተጠቀሰው የወንጀልና የፍትሐብሔር ጉዳዮችን ለመዳኘት ከተሰጠው ስልጣን ጋር ሲዳመር አዲስ አበባ ልክ እንደ ዋሽንግተን የፌዴራል ግዛት እንደሆነች ለመረዳት ይቻላል፡፡ በተጨባጭ ግን አዲስ አበባ ከተማ የተተወላት የከተማ ነክ አስተደደርና ከማዘጋጃ ቤት አገልግሎት ጋር የተያያዙ ጉዳዮችን የመዳኘት ስልጣን ነው፡፡ ማለትም ስለ ዳኘነት ሲሆን መሬቱ የፌዴራል መንግስት፣ ስለ ሌሎች አስተዳደራዊ ጉዳዮች ሲሆን የከተማ መስተዳድሩ ሆኗል፡፡
አዲስ አበባ ራሷን የማስተዳደር መብት በሕገ መንግስቱ የታወቀ ቢሆንም፤ በፌዴሬሽን ምክር ቤት ጭምር ኢ-ፍትሐዊ በሆነ መንገድ ውክልና የላትም፡፡ ሕገ መንግስቱ ከሚደነገገው ውጭ ስትደዳደር የቆየችው በህወሓት/ኢህአዴግ፣ አሁን ደግሞ በኦህዴድ/ብልጽግና ነው፡፡ በሌሎች ክልሎች ክልሎችን የሚያስተዳድሩ የክልል ፓርቲዎች አሉ /ትግራይ፣ ኦሮሚያ፣ አማራ፣ ደቡብ ወዘተ…/ አዲስ አበባ ላይ ግን የሚወክላት የፖለቲካ ፓርቲ የለም፡፡ ገዥ ፓርቲዎች ፍላጎታቸውን የሚጭኑባት ከተማ ናት፡፡ ቀደም ሲል ህወሓት/ኢህአዴግ አሁን ደግሞ ኦህዴድ/ብልጽግና ፓርቲ አዲስ አበባን ማስተዳደሩን ቀጥሎበታል፡፡ ይህ ሁኔታ የአዲስ አበባ ነዋሪዎች በሕገ መንግስቱ የተሰጣቸውን ራሳቸውን የማስተዳደር መብት ፍፁም የሚጥስ ነው፡፡
አዲስ አበባን እንዲመራ የሚመደበው በገዢው ፓርቲ ውስጥ ከነበሩ ወይም ካሉ የክልል ገዢ ፓርቲዎች እንጂ በከተማው ሕዝብ ነፃ ምርጫ አልነበረም፡፡ አሁንም አይደለም፡፡ አዲስ አበባ ቀደም ሲል ከሁለቱ ክልሎች /ትግራይ፣ ኦሮሚያ/ አሁን ከ “ለውጡ” ወዲህ ደግሞ ከኦሮሚያ ክልል በሚመጡ ተሹዋሚዎች እንድትደዳደር መደረጉ የአዲስ አበባ ነዋሪዎች ጥቅምና ፍላጎት እንዳይከበር ያደረገ የፖለቲካ ደባ ነው፡፡ ከዚህም ባሻገር ከ7 ሚሊዮን የሚልቀውን የአዲስ አበባ ከተማ ነዋሪ በኢኮኖሚ እንቅስቃሴው በግብር መልክ በቢሊዮኖች የሚቆጠር ገንዘብ ለመንግስት ካዝና የሚያስገባውን ነዋሪ የፖለቲካ ባይተዋር ያደረገ እና በእጣ ፋንታው ላይ እንዳይወስን ያደረገ ኢ-ፍትሐዊ የሆነ የፖለቲካ አካሄድ ነው፡፡ የአሜሪካን አብዮት እንደቀሰቀሰው /Taxation with out political Representation/ እንደሚለው መፈክር ሰርቶ ግብሩን እየገበረ የፖለቲካ ባይተዋር በማድረግ በእጣ ፋንታው ላይ እንዳይወስን አድርጎታል፡፡ ይህ ፍትሐዊ ያልሆነ የፖለቲካ አካሄድ ከመሆኑም በተጨማሪ በግልጽ የሕገ መንግስቱን አንቀጽ 49 እና አንቀጽ 89 ይጥሳል፡፡
የኢትዮጵያ ሕገ መንግስት ትልቁ ወለፈንዲ የአዲስ አበባ ጉዳይ ነው፡፡ በአንቀጽ 69 መሰረት የአዲስ አበባ ከተማ የፌዴራሉ ርዕሰ ከተማ እና የከተማው ነዋሪ ሕዝብ እራሱን በራሱ የማስተዳደር መብት ይኖረዋል ሲል ደንግጓል፡፡ ማለትም አዲስ አበባ የተወላጆቿና እና የሁሉም ከ80 በላይ የሆኑት የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች በባለቤትነት የሚኖሩባት ከተማ ናት፡፡ የአዲስ አበባን አስተዳደር ስንት አማራ፣ ስንት ኦሮሞ፣ ስንት ትግሬ፣ ስንት ጉራጌ፣ ስንት ወላይታ፣ ስንት ሱማሌ፣ ስንት አደሬ፣ ስንት ጋምቤላ፣ ስንት ቤንሻንጉል፣ ስንት ማኦ ወዘተ… እንደሚኖሩባት በተጨባጭ የተረጋገጠ ስታስቲክ ስለሌለ የአዲስ አበባ ባለቤትነት ሊሰጥ የሚችለው ከሕገመንግስቱ መንፈስ ውጭ ለመላ ቋሚ ነዋሪዎቿ ነው ሊሆን የሚችለው፡፡ ይሁንና የአዲስ አበባን ከተማ ባለቤትነት በተመለከተ እንደ ሌሎች የፌዴራል መንግስት ዋና ከተማዎች እንደሆኑት እንደ ሞስኮ፣ በርሊን፣ ቪየና እና ብራስልስ ለፌዴራል መንግስት ተጠሪ ያልሆኑ፣ በኢትዮጵያም ከ1983 ሰኔ ወር ጀምሮ ህገ መንግስቱ ተግባራዊ እስከ ተደረገበት 1987 ነሐሴ ወር ድረስ ክልል 14 ተብላ የክልልነት ደረጃ የተሰጠበትን ሁኔታ መልሶ ተግባራዊ ማድረግ ፍትሃዊ እና የነዋሪዎቿን ሕጋዊ ተጠቃሚነት ማረጋገጥ ነው፡፡
አዲስ አበባ እንደ ፌዴራል መንግስት ርዕሰ ከተማነቷ የግዛተ-መሬቷ ባለቤትነትን ለፌዴራል መንግስቱ ሳይሆን በሽግግር ወቅት እንደነበረው በፌዴራል አድያምነት /በክልልነት/ ደረጃ እንደገና እንድትዋቀር ባልደራስ እውነተኛ ዲሞክራሲ ፓርቲ ለከተማዋ ሕዝብ ጥሪውን ያቀርባል፡፡
ከሀገራችን ዘመናዊ የታሪክ ጅማሮ ጋር የተሰናሰለ እድሜ ያላት አዲስ አበባ ከተማ፣ በመልክ-ዕምድር አቀማመጧ የሀገሪቱ እምብርት ላይ መገኘቷ ስትራቴጂካዊ ጠቀሜታዋን የጎላ አድርጓታል፡፡ ይህ ሁኔታዋ ለሀገራችን ዜጎች ዘርፈ ብዙ ጠቀሜታ ለመስጥ የሚያስችል አቅም ያላት ከተማ እንድትሆን ሰፊ እድል ሰጥቷታል፡፡ ነገር ግን ከተማዋ ያላትን ሰብዓዊና ቁሳዊ አቅም አሟጣ በመጠቀም ለነዋሪዎቿ ተስፋ መሆን እንዳትችል በሀገራቸን የነበሩ እና ያሉት ገዢዎች አተያይ እና የአመራር ፈሊጥ ትልቅ ተግዳሮት ሆኗል፡፡ “በእንቅርት ላይ ጆሮ ደግፍ” እንዲሉ ጎሳን መሠረት ያደረገው የባለፉት 30 ዓመታት የሀገራችን ፖለቲካን ያነበረው ስርዓት የአዲስ አበባ ከተማን ህልውና የበለጠ ተፈታትኖታል፤ ከባድ አደጋንም የፈጠረ ሆኗል፡፡
አዲስ አበባ የሀገራችን ርዕሰ መዲና ከመሆኗ ባሻገር፣ የአፍሪካ ህብረት እና የጥቁር ህዝቦች የነጻነት ተምሳሌትና መናኸሪያ፣ የትላልቅ አለም አቀፍ ተቋማት መታደሚያ ናት፡፡ የሀገራችን 65% ምጣኔ-ኃብት በአንበሳ ድርሻነት ይዛለች፤ በሀገሪቱ ውስጥ የሚገኙ የተለያዩ ቤተ-እምነቶች እና የእምነቱ ተከታዮች ተቻችለው የሚኖሩባት የአብሮነት መገለጫ ከተማ ስትሆን፣ የታሪካችን መገለጫ የሆኑ የሚዳሰሱና የማይዳሰሱ ቅርስ እና ትውፊት የተመዘገበባት፣ እንዲሁም የተለያዩ ቋንቋዎችና ባህሎች ሕብር ፈጥረው በነጻነት የሚንጸባረቁባት የኢትዮጵያ ብዝሃነት ማሳያ ፈርጥ ናት፡፡
ከተማችን አዲስ አበባ ባለፉት 3 አስርት አመታት ሲመሯት የነበሩት ሁሉ ምን ልጠቀምባት እንጂ ምን ላድርግላት የሚል ኃላፊነት የሚሰማቸው ባለመሆኑ ችግሮቿን የተወሳሰቡ አደርጎታል፡፡ እንደ ፓርቲያችን እምነት፣ ለዚህ ችግር በዋነኝነት ያጋለጣት በዲሞክራሲያዊ መንገድ የተመረጠ አስተዳድር ተሰይሞ ሊያስተዳድራት አለመቻሉ ጉልህ ስፍራ ይይዛል፡፡ የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደርን በከንቲባነት ሲመሩ የቆዩት ግለሰቦች በአብዛኛው የከተማውን ነዋሪ ስነ ልቦና በቅጡ ያልተረዱ፣ ራዕይ አልባ የሆኑ እና ከፍተኛ የብቃት ጉድለት የሚስተዋልባቸው ናቸው፡፡
አዲስ አበባ ከተማ ራስ ገዝ (በአሁኑ አጠራር ክልል) እንድትሆን መሆኑ እውነተኛ ፌዴራላዊ አስተዳደር በኢትዮጵያ ውስጥ ለማንበር በሚደረገው ጥረት ወሳኝ ሚና እንደሚኖረው ባልደራስ ለእውነተኛ ዲሞክራሲ ፓርቲ ያምናል፤ በመሆኑም አዲስ አበባ ራስ ገዝ አስተዳደር እንዲኖረው በላቀ መንገድ መታገል አስፈላጊ ሆኗል፡፡
የአዲስ አበባ ከተማ ነዋሪ ላለፉት ዘመናት በተለይም የህወሃት/ኢህአዴግ ስልጣን ዘመን ጀምሮ በመረጠው የመተዳደር መብቱን ተነፍጎ፣ ከኢህአዴግ አባል ድርጅቶች ኦህዴድ በውክልና ተቀብሎ አስተዳድራለሁ በሚል የተረኝነት፣ የሙስና፣ የባህል በአጠቃላይ የዘረኝነት ሰለባ ሆናል፡፡ የተረኛነት ስሜት ነቀርሳ የሆነበት ኦህዴድ/ብልጽግና የአዲስ አበባን ዲሞግራፊ ከመቀየር ጀምሮ ተጠንቶ የከተማው ሕዝብ ባልመከረበት የትምህርት ስርዓት ውስጥ ረጅም እጁን ሕገ-ወጥ በሆነ መንገድ በመስደድ፣ የከተማውን መሬት በማስወረር እና ነዋሪው ጥሮ ግሮ ቆጥቦ የሰራውን ቤት አንዴ ለኦሮሚያ የመንግስት ሰራተኞች በሚል ሌላ ጊዜ ደግሞ የተለየ ምክንያት በመስጠት እየዘረፈ መሆኑ የከተማዋን ነዋሪ በደል ጫፍ አድርሶታል፡፡
ዛሬ ባልደራስ ለእውነተኛ ዲሞካራሲ ፓርቲ ይህንን የዘመናት የአዲስ አበባ ህዝብ ጥያቄ ምላሽ እንዲያገኝ መብቱን የሚጠይቅበት ጊዜ ላይ መድረሱን ተገንዝቧል፡፡ በኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ፖለቲካዊ ፍትህ ማግኘት የሚቻለው የከተማው ነዋሪ እራሱ የመረጠው ስርዓት ሲዘረጋ መሆኑን በቅርቡ ተረድቷል፡፡ አሁን እየደረሰበት ያለው ግፍ መነሻው ለህዝብ ተጠያቂነት ያለው ትክክለኛ አስተዳደር አለመኖሩና ይህንን ተገን በማድረግ ወደ ዝርፊያ የገቡና ለዚሁ ሁኔታ እንዲያመቻቸው ብቻ የሚሰሩ የውክልና መሪዎች በመሆናቸው ከእነዚህ አስተዳደር ውጭ እንዲሆን ለማስቻል ዴሞክራሲን ለማስፈን እንዲረዳ ነው፡፡
ባልደራስ ለእውነተኛ ዴሞክራሲ ፓርቲ አዲስ አበባ ከተማ ራስ ገዝ እንድትሆን ብዙ ዜጎች ጥያቄ ሲያነሱ እንደነበረ ያምናል፡፡ ይህ የከተማው ነዋሪ ጥያቄም፣ ፓርቲው እንዲመሠረት ገፊ ምክንያት እንደሆነ በመገንዘብ፣ ትላንት ዜጎች ሲያነሱት የነበረው ጥያቄ ወደላቀ ምዕራፍ መሸጋገሩን በማብሰር የአዲስ አበባ ሁለንተናዊ ችግር አስጨንቋቸው እና እንቅልፍ ነስቷቸው ለነበሩ ዜጎች ሁላ ይህ የናንተ የትላንትና የትግል ጥያቄ በመሆኑ ከፍ ያለ ምስጋና ይገባቹሃል፡፡ የዜጎች በደልና ጭቆና እንዳንገበገባቹህ እናምናለን፡፡ ይህንንም ለመቅረፍ በጋራ እንድንቀሳቀስ እንጠይቃለን፡፡
ባልደራስ ለእውነተኛ ዴሞክራሲ ፓርቲ የከተማችንን ነዋሪ የሚመጥን አስተዳደር እንዲዘረጋ የሚያደርገው ጥረት፣ ከአንድ የፖለቲካ ድርጅት ጥያቄ በላይ እንደሆነ ያምናል፡፡ በመሆኑም በአገራችን የምትገኙ የፖለቲካ ኃይሎች፣ ለከተማው ነዋሪ የራሱን ራስ ገዝ አስተዳደር እንዲመሠረት አስፈላጊውን ሁሉ ድጋፍና ትብብር እንድታደርጉለት፤ ምሁራን እና ታዋቂ ግለሰቦችም የሚመሠረተው አስተዳደር የሚያስፈልገውን ድጋፍና አወቃቀር በአግባቡ እንዲይዝ መልክ ለማስያዝ የሚረዳ ልምዳችሁን፣ እውቀታችሁን እንዲሁም ተፅዕኖ የመፍጠር አቅማችሁን እንድታበረክቱ ጭምር አደራ ይላል፡፡
በዋነኝነት የአዲስ አበባ ራስ ገዝ አስተዳደር ባለቤት ሁሉም የከተማው ነዋሪ እንደሆነ ባልደራስ በጽኑ ያምናል፡፡ ይህንንም ለማድረግ የሚያስችል ሕጋዊና ሰላማዊ ትግል በማድረግ የፌዴራል መንግስት ጥያቄውን እንዲቀበልና በሀገሪቱ አሁን ባለው ስርዓት መሠረት ህዝበ-ውሳኔ ተካሂዶ የራስ ገዝ አስተዳደር እንዲሆን እንጠይቃለን፡፡ ይህንንም ጥያቄ እውን ለማድረግ እና በሕጉ አግባብ እንዲስተናገድ ለማድረግ የተከማው ነዋሪ የስምምነት ፊርማ የማሰባሰብ ሂደት ውስጥ ተሳታፊ እንዲሆን ጥሪ እናቀርባለን፡፡ ጥሪውም በነዋሪ ሕዝቧ ፍላጎት ላይ የተመሰረተ መሆኑን ለማስረገጥ ድጋፉን በፊርማ የሚያቀርብበት የአሰራር ዘዴ ይቀይሳል፡፡
በመጨረሻም ይህንን የጳጉሜ ሣምንት በግፍ ለታሰሩ የፓርቲያችን መሪ አቶ እስክንድር ነጋ፣ አቶ ስንታየሁ ቸኮል፣ ወ/ሮ ቀለብ ስዩም እና ሌሎች የፓርቲው አባላትና አመራሮች በግፍ ከታሰሩበት እንዲፈቱ በተለያዩ መንገድ ግፊት ለምታደርጉ ወገኖች ምስጋናችንን እያቀረብን፣ መንግስት በማን አለብኝነት ያለ ኃጢያታቸው አስሯቸው የሚገኙ ንፁሃን መሪዎቻችንን እና አባላቶቻችንን በአስቸኳይ እንዲፈቱ በድጋሚ ጥሪያችንን እናቀርባለን፡፡
መጪው የኢትዮጵያ አዲስ ዓመት፣ ከኮሮና ስጋት ተላቀን በሰላም ወጥተን የምንገባበት፣ ለሀገራችን ዜጎች ሰብዓዊ መብት የሚከበርባት፣ለተበደሉ ፍትህ የሚሰፍንበት፣ ዲሞክራሲ የሚያብብበት እንዲሆን እንመኛለን፤ ለብሔራዊ መግባባት ሁሉም የፖለቲካ ወገኖች አንድ ላይ ተቀምጠው ስምምነት ላይ የሚያደርስ ተጨባጭ ስራዎች የምናከናውንበት ዘመን እንዲሆን መልካም ምኞቱን ባልደራስ ለእውነተኛ ዲሞክራሲ ፓርቲ ይገልጻል፡፡
ስለ ከተማይቱ በተባራሪ የሚሰሙ ወሬዎች እርስ በእርስ የሚጣረሱ ናቸው። አንዳንዶች ከተማይቱ በከፍተኛ ሁኔታ ውድመት ደርሶባታል ይላሉ። ሌሎች ከፍተኛ ዘረፋ እንደተፈጸመባት ይናገራሉ። ጥቂቶች አሁንም በአካባቢው ሰላም እንደሌለ እና በአቅራቢያዋ ባሉ ቦታዎች ውጊያ እየተካሄደ እንደሆነ ያስጠነቅቃሉ። በዚያም አለ በዚህ፤ ርቃ ከምትገኘው አዲግራት ይልቅ፤ “ለክፉም ለደጉም መቐለ አቅራቢያ የምትገኘው ውቅሮ ትሻለኛለች” በሚል ነበር ወደዚያ ለመሄድ የወሰንኩት። ከአዲስ አበባ ወደ ቢሾፍቱ እንደ መሄድ በሉት።
መናኸሪያ ስደርስ ወደ ውቅሮ የሚጓዙ ሚኒባሶች እዚያ እንደሌሉ፤ የሚገኙት ሌላ ቦታ እንደሆነ ሰማሁ። የሚኒባሶቹ መገኛ የመሰለኝ እዚያው መናኸሪያ አካባቢ ስለነበር ከከተማው እያራቅን ስንሄድ ግር አለኝ። የጫነችኝ ባጃጅ በከተማ መውጪያ አካባቢ ያለውን የመስፍን ኢንዱስትሪያል ኢንጂነሪንግ ፋብሪካ ስታልፍ፤ ወዴት እየሄድን እንድሆነ ጠየቅኩ። እየደረስን መሆናችንን ሹፌሩ ነገረኝ። ብዙም ሳንጓዝ በተለምዶ “ኮብራ” ተብሎ የሚጠራው ቶዮታ መኪና አጠገብ ቆምን።
ወደ መኪናችን ተመልሰን ጉዞ እንደጀመርን ተለቅ ያለችውና አጠገቤ የተቀመጠችው ሴት፤ ወዲያውኑ ስልኳን አውጥታ ፎቶዎችን ማጥፋት ጀመረች። ለምን እንደዚያ እንደምታደርግ ጠየቅኋት። “ስልክሽን አምጪ ስትባል እናንተ እኮ ምንም አልመሰላችሁም። እኔ እየተንቀጠቀጥኩ ነበር” አለች ለሁላችንም በሚሰማ ድምጽ። አሁንም ስላልገባኝ ነገሩን አንድታብራራልኝ ጠየቅኋት። “እንዴ! ስልኬ ላይ ያለው የደብረጽዮን፣ የመለስ ፎቶ ቢያዩ አይለቁኝም” አለች። ይሄ አባባሏ ከዓመታት በፊት “በስልካቸው ላይ የኦነግ ባንዲራ ተገኝቶባቸዋል” ተብሎ በፍርድ ቤት በክስ ማስረጃነት የቀረበባቸውን ሰዎች አስታወሰኝ።
ሹፌራችን በአል ነጃሺ መስጊድ ላይም ተመሳሳይ ጉዳት መድረሱን እያጫወተን፤ ዳገታማ እና ጠመዝማዛ በሆነው መንገድ ላይ በዝግታ ያሽከረክራል። ወደ አንደኛው መታጠፊያ ስንደርስ አስፋልት የነበረው መንገድ ተቀይሮ የተቆፋፈረ፤ በአፈር እና በድንጋይ የተሞላ ቦታ ገጠመን። የትግራይ ልዩ ኃይል አባላት፤ ወደ መቐለ እያመራ የነበረውን የመከላከያ ሰራዊት ጉዞ ለማስተጓጉል መንገዱን አፍርሰውት እንደነበርና በስተኋላ መጠገኑን ሹፌራችን ገለጸልን። ያገጠጠ አለት በአንድ ወገን እንደ ግድግዳ የቆመበትን፤ ይህን ቦታ ከተሻገረን ከደቂቃዎች በኋላ ወደ አነስተኛዋ ነጋሽ ከተማ ገባን።
ከተማይቱ እምብዛም እንቅስቃሴ አይታይባትም። የጋራዥ ሰራተኛው ከርቀት የሚታይ፣ የሚያንጸባርቅ ወርቃማ የመስጊድ ሚናራን እያመለከተ “ያውና የተመታው መስጊድ” አለ። ወደ መስጊዱ ስንቃረብ፤ አዛን የሚተላለፍበት ድምጽ ማጉያ ከተሰቀለበት የሚናራው ክፍል በላይ ያለው ቦታ፤ ጠቁሮ ተመለከትኩ። “የተመታው እርሱ ነው” አለን የጋራዥ ሰራተኛው ወጣት። ሚናራው በካባድ መሳሪያ ተመትቶ አለመፍረሱ ገረመኝ። በሩ በተዘጋው መስጊድ ላይ የደረሰውን ሙሉ ጉዳት ከዚህ በላይ ማየት አልቻልኩም። ሹፌራችን በጊዜ አዲግራት ለመግባት መኪናዋን በፍጥነት ማሽከርከሩን ተያይዞታል።
ከነጋሽ ከተማ እንደወጣን ከመንገድ ዳር ተሰናክሎ ከቆመ ታንክ ጋር ተገጣጠመን። ለሹፌሩ እንደ ረዳት ሆኖ የሚያገለግለውና ከሰሞኑ በመንገዱ የተመላለሰው የጋራዥ ሰራተኛ ታንኮቹን የሸመደዳቸው ይመስላል። አንዳቸውን ከሌላቸው ጋር በሚያነጻጽር አገላለጽ “ይሄኛው ዘመናዊ ነው” አለ። ታንኩ ባለ ሰንሰለታማ እግር ያለው ነው። ከስድስቱ የብረት ጎማዎቹ አንዱ ተፈርክሶ ሰንሰለቱም ተበጥሷል። ታንኩ የነዳጅ በርሜል የሚጭንበት የብረት አቃፊም ቀፎውን ቀርቷል።
ከሃያ ገደማ ደቂቃ ጉዞ በኋላ ፍሬወይኒ (ሰንቃጣ) ስንደርስ ከተማይቱ በዝምታ ተውጣ አገኘናት። ከተማይቱን አቋርጦ በሚያልፈው አውራ ጎዳና ዳር ያሉ አብዛኞቹ የንግድ መደብሮች እና ሌሎች ቤቶች በር እና መስኮታቸው እንደተከረቸመ ነው። በመንገዱ ዳር የሚታዩት ሰዎችም በቁጥር አነስተኛ ናቸው። ከተማይቱን እንዲህ በጨረፍታ አይተን አለፍናት። ዕዳጋ ሐሙስ ልንደርስ ጥቂት ኪሎ ሜትሮች ሲቀሩ በሹፌሩ እና አጠገቡ በተቀመጡት ሰዎች ሁለት ተጓዦች መካከል ድርድር የመሰለ ውይይት ተከፈተ።
ተጓዦቹ መውረጃቸው እንደደረሰ ከንግግራቸው ተረድቻለሁ። ድርድሩ የነበረው፤ ጋቢና ከተቀመጡት የአካል ጉዳተኛ ተጓዥ ጋር በተያያዘ እንደሆነ ተገንዝቤያለሁ። ከዚህ ቀደም ሹፌር የነበሩት እኚህ ተጓዥ፤ በደረሰባቸው የመኪና አደጋ ሁለት እግሮቻቸው መንቀሳቀስ የማይችሉ በመሆናቸው ተንቀሳቃሽ ወንበር የሚጠቀሙ ናቸው። መኪና ላይ ለመውጣት እና ለመውረድ እንኳ በረዳታቸው ታዝለው ነው። የአካል ጉዳተኛው መኖሪያ ከዋናው መንገድ ታጥፎ ወደ ውስጥ ወደ ገጠር የሚያስገባ በመሆኑ፤ ሌላ ተጨማሪ ማጓጓዣ ማፈላለግ ግድ ይላል። ይህን ችግር የተረዳው ሹፌር ወደ ዕዳጋ ሐሙስ አቅጣጫ የሚጓዝ አንድ ባጃጅ ሲያገኝ መኪናውን አቆመ።
አካል ጉዳተኛው ተጓዥ ወደ ባጃጁ ተሸጋግረው እኛ ጉዟችንን እንደምንቀጥል ስጠብቅ፤ መኪናችን መንገድ ዳር በቆመችበት ተጨማሪ ድርድር በትግርኛ ቋንቋ ቀጠለ። ከአፍታ ቆይታ በኋላ መኪናችን ተንቀሳቀሰች። የሚባባሉት ባይገባኝም ድርድሩ ግን አሁንም ቀጥሏል። ድንገት መኪናችን በስተግራ ወዳለ ኮረኮንች መንገድ ታጠፈች። ይሄኔ ሹፌራችን አካል ጉዳተኛውን ቤታቸው ሊያደርሳቸው እንደተስማማ ገባኝ። ጥቂት እንደሄድን አንዲት ጥቁር ፒክ አፕ መኪና አይናችን ገባች።
ባለ አንድ ጋቢናዋ መኪና፤ ከሰማያታ እምነበረድ ፋብሪካ ፊት ለፊት እንዳየኋት ፒክ አፕ ሁሉ በሮቿ ተነቅለው ተወስደዋል። የኋላ ጎማዎቿም ተመሳሳይ ዕጣ ገጥሟቸዋል። የኮፈኗ መሸፈኛ ብረት ተገንጥሎ ተወስዶ አጽሟን ቀርታለች። አካል ጉዳተኛው እና ረዳታቸው መኪናዋ የኢሳያስ መሆኗን ተናገሩ። ኢሳያስ በአዲግራት በትልቅነቱ በመጀመሪያ ረድፍ ላይ የሚቀመጥ እና ግንባታው ወደ መጠናቀቁ የደረሰ ህንጻ ባለቤት ነበር።
በከተማይቱ የታወቀ ባለሃብት የነበረው ኢሳያስ ከእነ ልጆቹ፤ በኤርትራ ወታደሮች መገደሉን መቐለ ጭምር እያለሁ ሰምቻለሁ። በመቐለ ያገኘሁት አንድ ሰው እንደውም ስለዚህ ባለሃብት አንድ ወታደር የነገረውን አጫውቶኛል። ወታደሩ “መሞት ያልነበረበት ሰው ሞተ” ሲል በሀዘን ተሞልቶ እንደነገረው የመቐለው ነዋሪ ጠቅሶልኛል። የኢሳያስ ጉዳይ፤ በአዲግራት በኤርትራውያን ወታደሮች ተፈጽመዋል ለሚባሉ ግድያዎች እንደ አንድ ሁነኛ ማሳያ በተደጋጋሚ ሲነሳ ሰምቼያለሁ። የአዲግራት ተወላጅ የሆነው ሹፌራችን፤ ኤርትራውያኑ ወታደሮች ኢሳያስን ከገደሉ በኋላ፤ ይጠቀምበት የነበረውን ላንድክሩዘር ተሽከርካሪ መውሰዳቸውን ነግሮናል። በጥቁሯ ፒክ አፕ ላይ የተፈጸመውን የመኪና መለዋወጫ ዘረፋም እነርሱው ሳያደርጉት እንዳልቀረ ጥርጣሬውን አጋርቶናል።
ይህን መሰሉን ጉዳይ እያወራን በኮረኮንቹ መንገድ ወደ ገጠር ውስጥ መጓዛችንን ቀጥለናል። የጋራዥ ሰራተኛው ወጣት፤ አሁን እየሄድንበት ባለው አካባቢ በርካታ ወጣቶች ቤተክርስቲያን ተሳልመው ሲመለሱ መገደላቸውንም ነገረኝ። በዕዳጋ ሐሙስ በጅምላ ተገድለዋል ስለተባሉ ሰዎች ሲነገር በተደጋጋሚ ሰምቼያለሁ። ሟቾቹ ከ120 እስከ 150 ይደርሳሉ ሲባል ብሰማም፤ ለትግራይ ጊዜያዊ አስተዳደር ቅርብ የሆኑ ሰው ግን የተገደሉት ሰዎች 86 መሆናቸውን ከታማኝ ምንጭ መረዳታቸውን ነግረውኝ ነበር። “የዕዳጋ ሐሙስ ግድያ” እየተባለ የሚጠራው ሁነት በትክክል በዚህ አካባቢ የተፈጸመ መሆኑን ለማረጋገጥ ጠየቅኩ። አካባቢው ይሄው መሆኑ ተነገረኝ።
የግጥምጥሞሹን ነገር ማመን አልቻልኩም። ወደ አዲግራት ለመሄድ በተሳፈርኩበት መኪና፤ በአጋጣሚ የተሳፈሩ ሰው አካል ጉዳተኛ በመሆናቸው ምክንያት፤ መኪናችን ሰተት ብሎ ድርጊቱ የተፈጸመበት ቦታ እንደወሰደኝ ተመልክቼ በገረሜታ ራሴን ወዘወዝኩ። ሹፌራችን ለመኪና አስቸጋሪ በሆነ ኮረኮንቻማ መንገድ፤ ወደ ገጠር ውስጥ ብዙ እንዲገባ በመደረጉ እየተነጫነጨ ይጨቃጨቃል። እኔ ደግሞ ሰዎቹ ቤታቸው ከመውረዳቸው በፊት ስለ ሁነቱ ተጨማሪ መረጃ ለማግኘት ጣደፍ ጣደፍ እያልኩ ጥያቄ አከታትላለሁ። ሁለቱ የአካባቢው ነዋሪዎች ለሹፌሩም፤ ለእኔም ይመልሳሉ።
ከሁለቱ የአካባቢው ነዋሪዎች እንደተረዳሁት ድርጊቱ የተፈጸመው ህዳር 21 ቀን 2013 ዓ.ም. ነበር። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን ዕለቱን የቅድስት ድንግል ማርያም መታሰቢያ በዓል አድርጋ በየዓመቱ ታከብረዋለች። ክብረ በዓሉ በተለይ በደመቀ ሁኔታ የሚከበረው በዚያው በትግራይ ክልል አክሱም ከተማ በሚገኘው ጽዮን ማርያም ቤተክርስቲያን ነው። ይህንኑ ዓመታዊ ክብረ በዓል፤ ዕዳጋ ሐሙስ አቅራቢያ በምትገኘው ቤተክርስቲያን አክብረው ሲመለሱ የነበሩ ምዕመናን ላይ ነው እንግዲህ የኤርትራ ወታደሮች ግድያ ፈጸሙ የሚባለው። አብሮን የሚጓዘው የአካባቢው ነዋሪ፤ በዕለቱ የ70 ሰዎችን አስክሬን ተመልክቼያለሁ ብሎኛል።
ኤርትራውያን ወታደሮች ነዋሪዎቹን የገደሉት በአካባቢው ሲንቀሳቀሱ በነበሩ ሚሊሺያዎች ጥቃት ተፈጽሞባቸው የተወሰኑ ጓዶቻቸው ከሞቱ በኋላ እንደሆነ ከአንድም ሁለት ሰዎች ነግረውኛል። በምዕመናኑ ላይ የወሰዱትም የበቀል እርምጃ እንደሆነ እነዚሁ ሰዎች ያስረዳሉ። ጥቃቱ ተፈጽሞበታል የተባለው ቦታ አቅራቢያ ስንደርስ መኪናችን ቆመች። የአካል ጉዳተኛውን ተጓዥ፤ ከኮብራዋ መኪና በጥንቃቄ አውርደው በተንቀሳቃሽ ወንበር እስኪያደላድሉ ድረስ፤ ምዕመናኑ በዓል ሲያከብሩባት ነበር የተባለችውን የማርያም ቤተክርስቲያን እና ዙሪያ ገባውን ለመመልከት እንደነገሩ ከታጠረው የገጠር መኖሪያ ቅጽር ግቢ ወጣሁ።
በአካባቢው ያለው ጥልቅ ጸጥታ ከርቀት ያሉ ህጻናት የሚጯጯሁትን ሁሉ ያሰማል። ከርቀት ግዙፍ ድንጋያማ ኮረብታ ይታያል። ከዚሁ ኮረብታ ወረድ ብሎ፤ ከፍ ያለ ቦታ ላይ አንድ ቤተክርስቲያን ጉብ ብሏል። ይህ ቤተክርስቲያን የተገደሉት ምዕመናን ለክብረ በዓል የመጡበት እንዳልሆነ፤ አብሮን የተጓዘው ወጣቱ የአካባቢው ነዋሪ ቀደም ብሎ ገልጾልኛል። ከቆምኩበት ቦታ ለአይን የማይታየው የማርያም ቤተክርስቲያን የተገነባው ከመጀመሪያው ቤተክርስቲያን በቅርብ ርቀት ላይ ነው። ሸለቆ ከሚመስለው የማርያም ቤተክርስቲያን ካለበት ቦታ ወደ ኮረብታ የሚያወጣ በአቧራ የተሸፈነ ጥርጊያ መንገድ ይታያል።
በአካባቢው ግማሽ ሰዓት ያህል እንኳ ብንቆይ፤ ወደ ቤተክርስቲያኑ መውረድ እችል እንደነበር እያሰበኩ ተቆጨሁ። ተጨማሪ የዓይን ምስክሮችንም የማነጋገር ዕድል ይኖረኝ ነበር። ወደ አካል ጉዳተኛው ቅጥር ግቢ ተመልሼ እየሆነ ያለውን ስመለከት ምኞቴ እውን የሆነ መስሎኝ ተነቃቃሁ። የተጓዡ ቤተሰብ የሆኑ በእድሜ የገፉ እናት፤ “የሆነ ነገርማ ሳትቀምሱ አትሄዱም” በማለት ሹፌሩን እና ሌሎች ተጓዦችን እየለመኑ ነው። ሹፌሩ በቶሎ አዲግራት ደርሰው ወደ መቐለ መመለስ እንዳለባቸው ነግሮ ግብዣቸውን በጨዋነት ሊያስቀር ይሞክራል። እርሳቸው ይለምናሉ። በስተመጨረሻ ሌሎቹም ተጓዦች በጉዳዩ ላይ ገቡበትና ወዲያውኑ የመመለሳችን ነገር እርግጥ ሆነ።
በአካባቢው የነበረንን ቆይታ አጠናቀን ዕዳጋ ሐሙስ ወደሚወስደን አውራ ጎዳና ላይ ለመውጣት የመልስ ጉዞ ስንጀምር ሰዓቱ ከረፋዱ አምስት ሰዓት ተሻግሮ ነበር። ወደ ዋናው መንገድ መውጪያ ስንቃረብ፤ ውልቅልቋ ወጥቶ በኮንረኮንቹ መንገድ ላይ ተጥላ የነበረችው ጥቁር ፒክ አፕ፤ በመኪና ጎታች ተሽከርካሪ ለመወሰድ ስትዘገጃጅ አየናት። ሹፌሩ መኪናውን ለመውሰድ ከመጡት የጋራዥ ባለሙያዎች ጋር ሰላምታ ተለዋወጠ። አጠገቤ የተቀመጠው የጋራዥ ሰራተኛ፤ ባለሙያዎቹን እንደሚያውቃቸውና ከአዲግራት የመጡ እንደሆኑ ነገረኝ።
መኪናችን በዋናው አውራ ጎዳናው መሽከርከር በጀመረች አምስት ደቂቃ ባለሞላ ጊዜ ወደ ዕዳጋ ሐሙስ ከተማ “እንኳን ደህና መጣችሁ” የሚል በትግርኛ፣ በእንግሊዘኛ እና በአማርኛ ቋንቋዎች የተጻፈበት የብረት ቅስት ከፊታችን ተደቀነ። ወደ ከተማይቱ መሃል ስንዘልቅ መጀመሪያ አይኔ ተወርውሮ ያረፈው፤ በመብራት አካፋይ የተለየውን ባለሁለት መስመር መንገድ፤ የግራውን ክፍል ዘግቶ የቆመ አንድ ወታደራዊ የጭነት ተሽከርካሪ ነው። ተሽከርካሪው ከኋላው ይጎትተው ከነበረው አነስተኛ መድፍ ጋር ሙሉ በሙሉ ተቃጥሏል።
እኛ በምንጓዝበት የመንገዱ አቅጣጫ ሌላም የተቃጠለ የተሽከርካሪ ቅሪት ከርቀት ተመለከትኩ። ስንቀርበው ተሽከርካሪው አውቶብስ መሆኑን ተረዳሁ። አውቶብሱ በቃጠሎ እንዳልነበር ሆኖ አጽሙ ብቻ ቀርቷል። አጠገቤ የተቀመጠችው ሴት እንደተለመደው የድንጋጤ ድምጽ አሰማች። የአውቶብሱ ሁኔታ ለመጀመሪያ ቀን ለተመለከተችው ለእርሷ ክፉኛ ቢያስደነግጣትም፤ ለከተማይቱ ነዋሪዎች ግን እምብዛም ግድ የሰጣቸው አይመስልም። ከአውቶብሱ ጎን ባለው የእግረኛ መተላለፊያ መንገድ ላይ ቁጭ ያለች ሴት ዘይት እና በማዳበሪያ የተቀመጠ እህል ተቸረችራለች። በአጠገቧ አትክልት በሚጓጓዝባቸው የእንጨት ሳጥኖች ላይ የተቀመጡ የከተማይቱ ሰዎች ይታያሉ። በአንደኛው ሳጥን ላይ ሚዛን ተቀምጧል።
በርከት ያሉ የከተማይቱ ነዋሪዎች፤ በዋናው መንገድ ሁለቱም አቅጣጫዎች፤ ዕለታዊ ጉዳያቸውን ለመከወን በእግራቸው ወዲያ ወዲህ እያሉ ነው። ባጃጆች እና ሌሎች ተሽከርካሪዎች በመንገድ ዳር ቆመው ቢታዩም ብዙም ሲንቀሳቀሱ አይስተዋልም። ወደ ከተማይቱ መውጪያ ስንቃረብ በመግቢያችን ላይ ካየናቸው በተጨማሪ ሌሎች ሶስት ወታደራዊ ተሽከርካሪዎች በመንገድ ላይ ቆመው ተመለከትኩ። እነዚህ ተሽከርካሪዎች ምን ሆነው እንደዚያ እንደቆሙ ማብራሪያ የሚሰጠኝ ባላገኝም በአካባቢው የነበረውን ውጊያ መጠን ይበልጥ የሚያሳዩ ሆነው አገኝቼያቸዋለሁ።
የመጀመሪያው በምንጓዝበት አቅጣጫ ተሰናክሎ የቆመ ታንክ ነው። ባለሰንሰለታማ የሆነው አንደኛው እግሩ የእግረኞች መተላለፊያን ሸፍኖ የቆመው ይህ ታንክ በቃጠሎ ውድሟል። አስተኳሾች የሚቆበት የላይኛው ክፍሉ ተገንጥሎ ከእግረኛ መተላለፊያ አጠገብ ወድቋል። ሁለተኛው ወታደራዊ ተሽከርካሪ፤ ገና ከፋብሪካ የወጣ የሚመስል እና የተወሰኑ ክፍሉ በጥቁር አረንጓዴ ጨርቅ የተሸፈነ መድፍ ነው። በዚያው አቅጣጫ ከተማይቱ ጫፍ ላይ፤ ወደ አንድ ጎኑ አዘንብሎ የቆመ “ኦራል” የጭነት ተሽከርካሪም አለ። አንድ ጎማ ብቻ የተረፈለት ተሽከርካሪው፤ እንደ ድጋፍ ድንጋዮች ከስር ተደረድረውታል። በሹፌሩ በኩል ያለው በሩም ወለል ብሎ ተከፍቷል።
ዕዳጋ ሐሙስ እስካሁን ካየኋቸው ከተሞች ሁሉ የውጊያው ጠባሳ በደንብ የሚታይበት ከተማ መሆኗን ተመልክቻለሁ። ብዙዎቹ የንግድ መደብሮቿ እና አገልግሎት መስጪያዎቿ ከፍ ያለ ጉዳት ደርሶባቸዋል። በራቸው የተገነጠለ፣ የተቃጠሉ፣ መስታወታቸው የተሰባበረ እና ዝርፊያ የተፈጸመባቸው የሚመስሉ በቁጥር በርከት ይላሉ። የአንበሳ ባንክ ቅርንጫፍ ያለበት የከተማይቱ ክፍል በተለይ ክፉኛ ተጎድቷል።
አነስተኛይቱን ከተማ ተሰናብተን ወደ አዲግራት ስንጠጋ፤ ውጊያው ያደረሰበት ከፍ ያለ ውድመት በግልጽ የሚታይ ፋብሪካ ተመለከትኩ። ፋብሪካው ጎዳ ጠርሙስ እና የብርጭቆ ፋብሪካ ይባላል። መንገድ ዳር ባለው በዚህ የፋብሪካ ቅጽር ግቢ ውስጥ ባለ አራት ፎቅ ህንጻ እና ሶስት ነጫጭ መጋዘን መሳይ ማምረቻዎች ይታያሉ። ከሶስቱ ማምረቻዎች መካከል ትልቁ እና በመሃል ላይ የተገነባው መጋዘን በአንድ ጎኑ በፍንዳታ የወደመ ይመስላል። ከፍንዳታው ያመለጡት የማምረቻው ግድግዳ የነበሩት ጠንካራዎቹ ኤጋ ቆርቆሮዎች፤ ንፋስ እንዳበላሸው ሻተር ተወለጋግደው እና ተዘንጥለው ቆመዋል።
ሹፌራችን ፋብሪካው እንዲህ የሆነው በካባድ መሳሪያ ተመትቶ እንጂ በፍንዳታ አለመሆኑን ነገረን። ፋብሪካው ከደረሰበት ውድመት በተጨማሪ በኤርትራ ወታደሮች ዘረፋ እንደተፈጸመበት ገለጸልን። ኤርትራውያኑ ወታደሮች፤ ጣሊያን ስሪት የሆኑትን ማሽኖቹን ነቅሎ ለማጓጓዝ፤ የአካባቢው ነዋሪዎችን አስገድደው የጉልበት ስራ እንዲሰሩ ማድረጋቸውንም አከለልን። ስለ እነዚህ የአካባቢው ነዋሪዎች የመጨረሻ ዕጣ ፈንታ ሁለት የተጣረሱ መረጃዎች ሰምቻለሁ።
ገሚሱ “ነዋሪዎቹ ማሽኖቹን የመንቀል እና የማጓጓዝ ሚናቸውን ከተወጡ በኋላ ተገድለዋል” ይላል። ሌሎች ደግሞ “ነዋሪዎቹ ከማሽኖቹ ጋር ወደ ኤርትራ ተወስደዋል” ሲል ሌላ መረጃ ያቀርባል። በአካባቢው ያለው ሁኔታ፤ እንዲህ አይነት መረጃዎችን ከባለስልጣናትም ሆነ ከገለልተኛ አካል ለማጣራት የማያስችል መሆኑ በትክክል የሆነውን ነገር ለማወቅ አዳጋች አዳርጎታል። ፋብሪካውን ካለፍን ከደቂቃዎች በኋላ አዲግራት ገባን።
. . . አሁንም አገር የሚያጠፋ ሃይማኖት የሚለውጥ ጠላት እግዚአብሔር የወሰነልንን ባሕር አልፎ መጥቷል . . . . በእግዚአብሔር ረዳትነት አገሬን አሳልፌ አልሰጠውም፡፡ . . . ያገሬ ሰው . . . ጉልበት ያለህ በጉልበትህ እርዳኝ፡፡
ጉልበት የሌለህ ለልጅህ፣ ለምሽትህ፣ ለሃይማኖትህ ስትል በኀዘን እርዳኝ፡፡ . . . ይህ ኃይለ ቃል ዳግማዊ ዐፄ ምኒልክ ሕዝቡንና የየአካባቢውን መኳንንትና ገዢዎች በኢጣሊያ ላይ ያነሳሱበት የክተት አዋጅ ነበር፡፡ በዚህም አዋጅ መሠረትም ከ119 ዓመታት በፊት፣ የካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም. ዓድዋ ላይ የኢጣሊያ ወራሪ ሠራዊት ድል ተመቶበታል፡፡ ኢትዮጵያውያን እርመኛ አርበኞች በጠቅላይ አዝማቹ በንጉሠ ነገሥት ዳግማዊ ምኒልክ አማካይነት ሕያው ታሪክ ያስመዘገቡበት ዓድዋ፡፡
ነገ፣ የካቲት 23 ቀን 2007 ዓ.ም. በመላው ኢትዮጵያ ዓድዋ ድል መታሰቢያ ይከበራል፡፡ በተለይ በኢትዮጵያ መንግሥት መናገሻ ከተማ በአዲስ አበባ አራዳ ጊዮርጊስ በሚገኘው ዳግማዊ ምኒልክ ሐውልትና አደባባይ እንደሁሌም በልዩ ሥነ ሥርዓት እንደሚከበር ይጠበቃል፡፡
በ1888 ዓ.ም. ኢጣሊያ የቅኝ ግዛት ሕልሟን እውን ለማድረግ በተነሣች ጊዜ ሰበበ ጦርነት የሆነው የውጫሌው ውል ነበር፡፡ በአንቀጽ 17 በኢጣሊያንኛ ትርጉሙ ኢትዮጵያ የኢጣሊያ ጥብቅ ግዛት ነች፤ የውጭ ግንኙነቷ በርሷ በኩል ይሆናል የሚለው የተጭበረበረ ሐረግ ነበር ፍልሚያ ውስጥ የከተታቸው፡፡
ኢትዮጵያውያንም የውስጥ ችግራቸውን ወደጎን ትተው ከየማዕዘኑ ተጠራርተው በአፄ ምኒልክ መሪነት ከፍልሚያው አውድማ ተሰለፉ፡፡ በታሪክ ጸሐፊው በአቶ ተክለ ጻድቅ መኩሪያ አገላለጽ፣ የኢጣሊያንንም ወታደር ከበው እየተፏከሩ በጥይትና በጎራዴ ሲደበድቡት የኢጣሊያ ጦር አራት ሰዓት ከተዋጋ በኋላ ሽሽት ዠመረ፡፡ በዚህ ጊዜ ኢትዮጵያውያን እየተከታተሉ ሲወጉት፣ አዝማቹ ጄኔራል አልቤርቶኒ ተቀምጦበት የነበረው በቅሎ ተመቶ ወደቀ፡፡ ወዲያው ተነሥቼ አመልጣለሁ ብሎ ለመነሣት ሲጥር ከቅምጡ ሳይነሳ እየተሽቀዳደሙ የሚሮጡት ኢትዮጵያውያን ደርሰው ጄኔራሉን ማረኩት፡፡
የ1ኛው ክፍለ ጦር አዛዡ ተማርኮ፣ ሠራዊቱ በጭራሽ ከጠፋ በኋላ ሁለተኛው ክፍል የጦር ሠራዊት ራአዮ ከሚባለው ስፍራ ላይ ሆኖ፣ ካራት እስከ ዘጠኝ ሰዓት ድረስ የሦስተኛውን ክፍል የጄኔራል ኤሌናን ጦር ጨምሮ ተዋግቶ በመጨረሻ የጦር አዛዡ ጄኔራል አሪሞንዲ እዚያው እጦርነቱ ላይ ሞቶ ተገኘ፡፡
ከዚህም በኋላ በመጨረሻ ያለው የኢጣሊያ ጦር በተለይ ማርያም ሸዊቶ ከሚባለው ስፍራ ላይ ተጋጥሞ ከቀድሞው የበለጠ ጦርነት ተደረገ፡፡ ይልቁንም የመጨረሻው ድል የሚፈጸምበት በመሆኑ የሁለቱም የጦር ሠራዊት ተደባልቆ በጨበጣ በሚዋጉበት ጊዜ፣ በጨበጣ በሚደረገው ዘመቻ ከኢጣሊያኖች ይልቅ ኢትዮጵያውያን በጎራዴ አነዛዘር የቀለጠፉ ነበሩ፡፡
ይሁን እንጂ ኢጣሊያኖች ተስፋ በቆረጠ ኃይል እስከ አሥራ ሁለት ሰዓት ድረስ በጉብዝና ሲዋጉ በመጨረሻ አዛዣቸው ጄኔራል ዳቦርሚዳ በጥይት ደረቱን ተመቶ ወድቆ ባንዲት ጠብታ ውሃ ማነው አፌን የሚያርሰኝ እያለ እንደ ተኮነነው ነዌ ሲጮኽ ጥቂት ቆይቶ ሞተ፡፡
«ሃያ ሺሕ ያህል ወታደሮች ያሉበት የአውሮጳ ጦር በአፍሪቃ ሰዎች ለመጀመሪያ ጊዜ ተሸነፈ፡፡ በእኔ እምነት መሠረት በዘመናችን ታሪክ ውስጥ እንደ ዓድዋው ያለ ጦርነት የለም፡፡ በእልቂቱ በኩል 25,000 ሰዎች በአንድ ቀን ጀምበር የሞቱበትና የቆሰሉበት ነው፡፡ ፖለቲካና ታሪክ አበቃ፡፡ . . . አበሾች አደገኛ ሕዝቦች መሆናቸው ከኦሪት ዘፍጥረት ጀምሮ ተጽፎላቸዋል፡፡ የእኛ ዓለም ገና ቶር እና ኦዲዮን በሚባሉ አማልክት ሲያመልክ በነበረበት ጊዜ አበሾች የክርስትናን ሃይማኖት የተቀበሉ ናቸው፡፡»
የዓድዋ ጦርነት ሲነሳ ሁሌም የሚነሳው ባሻዬ አውአሎም ሐረጎት ነው፡፡ በስለላ ሙያው ተጠቅሞ የኢጣሊያን የጦር እቅድ በማሳከር አኩሪ ተግባር አከናውኗል፡፡ የባዕዳኑ አገልጋይ የነበረው አውዓሎም በቁጭት በመነሳሳትና በብላታ ገብረእግዚአብሔር ጊላ አማካይነት ከራስ መንገሻ ዮሐንስ ጋር ይገናኛል፡፡
እንደ ቀኛዝማች ታደሰ ዘወልዴ ጽሑፍ ራስ መንገሻም ከአፄ ምኒልክና ከእቴጌ ጣይቱ ጋር ይገናኙና የጦርነቱ ጊዜ ሲቃረብ የተሳከረውን እቅድ ለዤኔራል ባራቲየሪ እንዲደርስ ይደረጋል፡፡
አውዓሎምና ብላታ ገብረ እግዚአብሔር ከኢጣሊያውያን ተለይተው ወደ ኢትዮጵያውያን ወገኖቻቸው ገብተው ጦርነቱ ሲፋፋም ከኢጣሊያ መኰንኖች አንዱ ነገሩን ተገንዝቦ «አውዓሎም አውዓሎም» እያለ ሲጣራ አውዓሎም ሰምቶ፣ «ዝወአልካዮ አያውዕለኒ» (ከዋልክበት አያውለኝ) ብሎ አፌዘበት ይባላል፡፡
የዓድዋ ድልን አስመልክቶ በተለያዩ የጥበብ ሰዎች የተሠሩ ኪነጥበብ ተኮር ሥራዎች በፊልም፣ በተውኔት፣ በሥነ ሥዕል፣ በሥነ ግጥም፣ በቅኔ ወዘተ. የቀረቡት በርካታ ናቸው፡፡
ከ15 ዓመታት በፊት ታዋቂው የፊልም ዳይሬክተር ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ «ዓድዋ» በሚል መጠሪያ የደረሰው ፊልም በበርካታ ታሪካዊ ፎቶግራፎች የታጀበ ነበር፡፡ በተውኔት ዘርፍ ጸሐፌ ተውኔትና ባለቅኔው ነፍስ ኄር ጸጋዬ ገብረመድኅን «ዓድዋ» ከተሰኘውና በ1964 ዓ.ም. ከደረሰው ግጥም ሌላ አሜሪካ ውስጥ ለእይታ የበቃው «ምኒልክ» ተውኔት ዓድዋን ያጎላበት ነበር፡፡ የደጃዝማች ግርማቸው ተክለሐዋርያት ካለፉ በኋላ የታተመው «ዓድዋ» ተውኔታቸውም ይጠቀሳል፡፡ የድምፃዊ ቴዎድሮስ ካሳሁን (ቴዲ አፍሮ) የ‹‹ጥቁር ሰው›› ዓድዋ ተኮር ቅንቀናውም የቅርብ ዘመን ሥራ ነው፡፡
ሥነ ሥዕልን በተመለከተ ድሉን የሚያሳዩ በተለያዩ ሠዓልያን የተሣሉ ባህላዊና ዘመናዊ ሥዕሎች የመኖራቸውን ያህል ኢጣሊያናውያንም የምኒልክን ታላቅነትና ድል አድራጊነት፣ የክሪስፒን ተሸናፊነትና ውድቀት የሚያሳይ የካርቱን ሥዕል አሰራጭተዋል፡፡ ሥዕሉ በ«ለ ፐቲት ጆርናል» የታተመ ሲሆን፣ ምኒልክ ክርስፒን በታላቅ ዱላ ሲጎሽሙትና ሲጥሉት ያሳያል፡፡
የዓድዋ ጦርነት ድልን በሥዕል በመግለጽ በኩል የቤተ ክርስቲያን ሠዓሊዎች ዓይነተኛ ሚና እንደነበራቸው ይገለጻል፡፡ ‹‹Ethiopian Paintings on Adwa›› በሚል ርእስ ጥናት የሠሩት በሙኒክ አትኖሎጂካል ሙዚየም የኢትዮጵያ ክፍል ኃላፊ የነበሩትና በቅርቡ ላበረከቱት ሁለገብ አስተዋጽኦ ከጀርመንም ሆነ ከኢትዮጵያ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ሽልማትና ዕውቅና ያገኙት አቶ ግርማ ፍሥሐ፣ ትውፊታዊ ሠዓልያኑ የዓድዋውን ድል በሥዕላቸው የዘከሩበት መንገድ ለኢትዮጵያ ባህላዊ አሣሣል ዕድገትን አስተዋጽኦ አድርጓል ይላሉ፡፡ አንዳንዶቹ ሥዕሎች የዐፄ ምኒልክ አማካሪ በነበሩት አልፍሬድ ኢልግ ስብስብ ውስጥ በስዊዘርላንድ ሲገኙ፣ የሆልትዝ ስብስብ በበርሊንና የሆፍማን ስብስብ በዋሽንግተን ይገኛሉ፡፡ እ.ኤ.አ. በ1905 አካባቢ የተሣሉት ከነዚህ ሥዕሎች መካከል የአለቃ ኤሊያስ፣ የአለቃ ኅሩይና የፍሬ ሕይወት ይገኙበታል፡፡
በሥዕሉ ጐልተው ከሚታዩት ከጠቅላይ አዝማቹ ዳግማዊ ምኒልክና እቴጌ ጣይቱ በተጨማሪ አዝማቾች፣ መካከል ፊታውራሪ ገበየሁ፣ ራስ መንገሻ፣ ራስ አሉላ፣ ራስ አባተ፣ ደጃዝማች ባልቻ ይጠቀሳሉ፡፡ ከአዝማሪዎች መካከልም አዝማሪ ፃዲቄ እየሸለለችና እየፎከረች ስታዋጋ የሚያሳይ ሥዕልም የዘመኑ ትሩፋት ነው፡፡
«. . . በሠራዊቱ መሀል አዝማሪዎችም አብረው ይዘምታሉ፡፡ በዚያ ሁሉ ሁካታ አዝማሪዎቹ ዘማቹን እያጫወቱ ይሄዳሉ፡፡ አብሮአቸው የሚጓዘው ሠራዊትም ለአዝማሪዎቹ ግጥም ይነግሩዋቸዋል፡፡ አዝማሪዎቹ የደከመውን በግጥም እያበረታቱ ይጓዛሉ»
የዓድዋ ጦርነት የተካሄደበት ዕለት በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የበዓላት ትውፊት መሠረት የቅዱስ ጊዮርጊስ ቀን ነው፡፡ ከቀደመው ጊዜ አንስቶ እስካሁን «ጠባቂ ቅዱስ» (ዘ ፓትረን ሴንት) ተብሎ ይታወቃል፡፡ እስከነ ዝማሬውም
ጦርነቱ ከመጀመሩ በፊት ባሉት ሳምንታት የአካባቢው እረኞች ሲጫወቱ ደበሎ እየሰቀሉ አዋጅ ይናገሩ እንደነበር አዋጁንም ጠቅሰው ለዘመናችን አድርሰውልናል፡፡ «እሽ ስማ ብለውሃል መስማሚያ አይንሣህ
የሰው ብዛት እንደ ጎርፍ ሆነ፡፡ እግረኞችም በቅሎኞችም ተደባልቀን እንርመሰመሳለን፡፡ ፈረሰኞች በጎን እያለፉን ይቀድማሉ፡፡ ይሮጣሉ! እንደተቻለን እንሽቀዳደማለን፡፡
ጠመንጃ ሲንጣጣ ሰማን፣ መድፍ ወዲያው ያጓራ ጀመር፡፡ ተኩሱ እያደር እየባሰበት ተቃረበን፣ ዐረሮቹ ማፏጨት ጀመሩ፡፡ የቆሰሉ ሰዎች ተቀምጠው አገኘን፡፡ አያ ታደግ እጁን ተመትቶ ከመንገዱ ዳር ከዛፍ ሥር ተቀምጧል፡፡ ገና በሩቁ አይቶን ተጣራ፣ ቁስሉን በመቀነቱ አሰርንለት፡፡ ጥለነው እንዳንሄድ ለመነን፣ ፈይሣ ጠመንጃ የለውም፤ የቁስለኛውን ጠመንጃ ተሸከመና እዚያው ቀረ፡፡ እኔ ዝም ብዬ ወደ ግምባር አለፍኩ፡፡ የማውቀውን ሰው አንድም አላጋጠመኝም፡፡ ተኩስ ስለበዛ መሮጥ የማይቻል ሆነ፡፡ የሰውም ብዛት እንደልብ አያስኬድም፡፡
ደጃዝማች ማናዬ እና ልጅ አስፋው (ልጃቸው) ሁለቱም ቆስለው ድንጋይ ተንተርሰው ተጋድመው አገኘኋቸው፡፡ ልጅ አስፋው (በኋላ ፊታውራሪ አስፋው) አወቀኝና ጠቀሰኝ፡፡ ዝም ብዬው እንዳላየ ሰው ወደ ግምባር ሮጥኩ፡፡ ጦራችን ተደባልቋል፡፡ ሰውና ሰው አይተዋወቅም፡፡ ሴቶች ገምቦ ውሃ እያዘሉ፣ በበቅሎቻቸው እንደተቀመጡ፣ ለቁስለኞች ውሃ ያቀርባሉ፡፡ ሲነጋገሩ ሰማኋቸው፡፡ «ኧረ በጣይቱ ሞት» ይላሉ፡፡ እቴጌ የላኳቸው ይሆናሉ እያልኩ አሰብኩ፡፡
ነጋሪቱ ከግምባርም፣ ከጀርባም፣ ከቀኝም ከግራም ይጎሸማል፡፡ የተማረኩ ጣልያኖችን አየሁ፡፡ ወዲያው ምርኮኞቹ በዙ፣ አንዳንዶቹ ወታደሮች፣ ይበልጡን ጣልያኖችን እየነዱ መጡ፡፡ በኋላ የምርኮኞች ብዛት ለዐይን የሚያሰለች ሆነ፤ ድል ማድረጋችንን አወቅሁ፡፡ ጣልያኖች መዋጋታቸውን ትተው ማርኩን እያሉ ይለምናሉ፡፡ እንደዚህ የአድዋ ጦርነት ዕለት አንድ ጥይት እንኳ ሳልተኩስ ጦርነቱ አለቀ፡፡
ፊታውራሪ ተክለ ሐዋርያት ከድል በኋላ የጣልያኖች ሰፈር በኢትዮጵያውያን ቁጥጥር ሥር ሲወድቅ ዘማቹ ንብረቱን መቃራመቱ ያስታውሳሉ፡፡ ከጣሊያን ዕቃዎች ትኩረታቸውን የሳበው ሰነዶቹ ነበሩ፡፡ እንዲህም ይላሉ:-
ከወረቀቶቹ መካከል ሥዕል የተሳለባቸውን አየሁና «ትላልቆቹን እየመረጥኩ ሰበሰብኳቸው፡፡ በቀለም (በቀይ፣ በሰማያዊ፣ በሃምራዊና በቢጫ፣ በቅጠልማ፣ በአረንጓዴ) የተሣሉ ናቸው፡፡ ባንደኛው ወረቀት ላይ የጃንሆይን መልክ አወቅሁት፡፡ በሌላው ላይ የራስ መኮንን መልክ አገኘሁት፤ ደግሞ የሴት መልክ አገኘሁ፤ ሴትቱ ባለሹሩባ ነች፤ ጥልፍ ቀሚስ ለብሳለች፤ ባንገቷ ላይ ማተብ፣ በማተቡ ላይ መስቀል፣ ቀለበቶች፣ ሌላም ጌጥ አድርጋለች፡፡ ኩታ ደርባለች፤ ቆንጆ ትመስላለች፤ ጥርሶቿ ከከንፈሮቹዋ ውጪ ብቅ ብለው ይታያሉ፡፡ ጃንሆይና እቴጌ ጥርሰ ገላጣዎች ናቸው እየተባለ ሲታሙ እሰማ ነበር፡፡ ከቶም በጉርምስነታቸው በገና ጫወታ ላይ የተገጠመባቸውን ሰምቼ ነበር፡፡
እየተባለ ተገጥሞባቸዋል ይላሉ፡፡ በመላ እቴጌ ሳይሆኑ አይቀሩም አልኩና የሴትዬዋን ሥዕል አነሣሁት፡፡ የሌሎችም ሰዎች መልክ ብዙ አገኘሁ፡፡ እኔ አላውቃቸውምና ትላልቆቹን ሥዕሎች ብቻ እየመረጥኩ ሰበሰብኳቸው፡፡ በወረቀት ጠቀለልኩና በገመድ አሰርኩና ሸክሜን አሳምሬ አሰናዳሁ፡፡ እንደዚህ ሳሰናዳ አንድ ወታደር ባጠገቤ ሲያልፍ አየኝና ጠየቀኝ፡፡
«የልጅ ነገር» እያለ እያልጎመጎመ ትቶኝ ሄደ፡፡ ፊታውራሪ ተክለ ሐዋርያት ያገኟቸውን ፎቶግራፎች ለራስ መኰንን ቆይቶም ለአፄ ምኒልክ እንዳሳይዋቸው በትዝታቸው ውስጥ ተካቷል፡፡ የዓድዋውን ድል ውጤትም እንደሚከተለው ገልጸውታል፡፡
እንደዚህ ዓድዋ ላይ ያን ያህል ሰዎች ተላለቁና፣ ጣልያን የወሰደብንን አገር ሳናስለቅቅ ሄድን፡፡ ይህን ነገር በዚያን ጊዜ ልመለከተው አልቻልኩም ነበር፡፡ የድሉን ዋጋ ለመገመቻ የበቃ ዕውቀት አልነበረኝም፡፡ በአውሮፓ መማር ከጀመርኩ በኋላ እያስታወስኩት እንደ እሳት ያቃጥለኝ ጀመር፡፡
ራስ መኰንንና ዐፄ ምኒልክ በዘመናቸው የሠሩ ሥራ ሊደነቅላቸው የተገባ ነው፡፡ ነገር ግን፣ ስሕተታቸውን በኋላ እየገመትኩት መገረሜ አልቀረም፡፡ ይሁን እንጂ፣ የዚያን ጊዜ ዕውቀትና ኃይል በማነሱ ይቅርታ ሊደረግላቸው የተገባ ነው፡፡ እነሱ በደከሙበት ሥራ ተጠቅመናል፡፡ በስሕተታቸውም አደጋ ተቀብለንበታል፡፡ እኛም ደግሞ በተራችን እንደዚሁ ማድረጋችን አይቀርም፡፡
የኢጣልያንም መንግሥት የዚያን ጊዜ ዕወቀቱና ኃይሉ ትንሽ ነበር፡፡ ስለዚህ እሱም ያደረገው ስሕተት ከኛ የበለጠ ነው፡፡ ስለዚህ ድል ተመታ፡፡ ግን በኛ ስሕተት አገር በእጁ እንደሆነ ስለቀረ፣ 50 ዓመት ያህል ቆይቶ ተሰናድቶ አጠቃን፣ መንግሥቶች ምንጊዜም ፖለቲካቸውን ማሰናዳታቸውን አይተውም ያንኑ ይተማመኑታል፡፡ ነገር ግን፣ ፖለቲካ ለጊዜው ተፈፃሚ መስሎ ቢታይም የመጨረሻውን ፍጻሜ ከፈጣሪ በቀር ማንም ሰው ሊያውቀው አይችልም፡፡ በዓድዋው ዘመቻ የሴቶች ተሳትፎ በወሳኝነት ይታወቃል፡፡ ከእቴጌ ጣይቱ አንስቶ እስከ ታች ድረስ የነበሩት አገልግሎታቸው ለድሉ ስኬት ያስጠቅሳቸዋል፡፡ ፊታውራሪ ተክለ ሐዋርይት በነበሩበት ዐውደ ግንባር የታዘቡትን እንዲህ ጽፈውታል፡፡
ሴት አገልጋይ የተባለችው (የቤት ውልድ ነች ወለተ አማኔል የእንኮዬ ወለተ ማርያም ልጅ ከኛው ጋር ያደገች ነች) ከዘመቻው ላይ በጣም አገለገለች፤ ከቶ እሷ ባትኖር እንዴት እሆን ኖሯል፡፡ እያልኩ ዘወትር ሳስበው ያስደንቀኛል፡፡ እቃ ተሸክማ ስትሄድ ትውላለች፡፡ ከሰፈርን በኋላ ውሃ ቀድታ፣ እንጨት ለቅማ፣ ቂጣ ጋግራ፣ ወጥ ሰርታ ታበላናለች፡፡ ወዲያው እንደዚሁ ለማታ ታሰናዳለች፡፡ እንደዚህ የወለተ አማኔልን አገልግሎት እያሰብኩ ስደነቅ ደግሞ፣ በየሰፈሩ እንደዚህ እንደርሷ ስንት ሴቶች እንደሚያገለግሉ ይታሰበኛል፡፡
የሴቶቹን አገልግሎት ስገምት፣ ደግሞ የበቅሎቹ አገልግሎት ይታወሰኛል፡፡ በመጨረሻው ድምሩን ስገምተው፣ የዓድዋ ድል የተገኘው በሴቶች አገልጋዮችና በበቅሎች ብርታት መሆኑ ይታወቀኛል፡፡
ሁሉንም አያይዤ በደምሳሳነት ስመለከተው፣ የኢትዮጵያን መንግሥት ነፃነቱን ጠብቀው እዚህ አሁን አለንበት ኑሮ ላይ ያደረሱት፣ እነዚህ የዘመቻ ኃይሎች መሆናቸውን አልስተውም፡፡ ታዲያ ራሴ ለራሴ ጥያቄ ያቀርባል፡፡ የኢትዮጵያ መንግሥት የተባለው ተቋም ላገልጋዮቹ ውለታ መላሽ ሆኗል ወይ? የዚህን አመላለስ ለመስጠት ላስበው፣ እልቅ የሌለው መንገድ ይገጥመኛል፡፡ ሲሄዱ መኖር ይሆንብኛልና የማልዘልቀው እየሆነብኝ፣ እየተከዝኩ እተወዋለሁ፡፡ የዕለቱን፣ ያሁኑን ብቻ ለማሰብ ባጭሩ እታገዳለሁ፡፡ ይህ ሁሉ ድኩምነቴን ይመሰክራል፡፡
የዓድዋ ጦርነት ካበቃ በኋላ ድል አድራጊው ሠራዊት ወደ የመጣበት አካባቢ ሲመለስ፣ ንጉሠ ነገሥቱ ሠራዊታቸውን ይዘው አዲስ አበባ የገቡት ግንቦት 15 ቀን 1888 ዓ.ም. ነበር፡፡ የመዲናው ሕዝብ ወንዱ በሆታ፣ ሴቱ በእልልታ አቀባበል ሲያደርግ፣ መድፎችም የደስታ ድምፅን አስተጋብተዋል፡፡
ጸሐፌ ትእዛዝ ገብረ ሥላሴ ወልደ አረጋይ በእማኝነት እንደጻፉትም፣ የእንጦጦ ማርያምና የራጉኤል፣ የሥላሴና የዑራኤል እንደዚሁ የጊዮርጊስ ካህናት ልብሰ ተክህኗቸውን ለብሰው፣ በጃንሜዳ ተሰብስበው፣ «ወምድርኒ ትገብር ፋሲካ፣ ተሐጺባበደመኢጣልያ» መሬቷ በኢጣልያ ደም ታጥባ ፋሲካ (ደስታ) አደረገች የሚለውን ጠቅሰው በንጉሠ ነገሥቱ ፊት አሸበሸቡ፡፡
አቶ ተክለጻድቅ መኩሪያ «ዐፄ ምኒልክ እና የኢትዮጵያ አንድነት» በተሰኘው መጽሐፋቸው የጐጃሙ ሊቅ መምህር ወልደ ሥላሴ እንደመልክ አድርገው ለአፄ ምኒልክ በግእዝ ደርሰው ያበረከቱት የደራሲውን ሊቅነት ብቻ ሳይሆን የፖለቲካውንም የጦርነቱንም ታሪክ በትክክል የተከታተሉት መሆኑን ጠቅሰዋል፡፡
ለዳግማዊ ምኒልክ ለእቴጌ ጣይቱ ለመሳፍንቱና ለመኳንንቱ የተደረሰው የአማርኛ ግጥም ብዙ ነው፡፡ የአብዛኞቹ ገጣሚዎች ስም አይታወቅም፡፡ ከነዚያ መካከል አቶ ተክለጻድቅ የሚከተለውን ይጠቅሳሉ፡፡
ኣብዚ ቕነ ኣብ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ብፍላይ ድማ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ አሕመድ ሓዲሽ ሰልፊ ክምስርትን ናይ “መደመር” ዝብል ፍልስፍና ኣልዒሉ ኣብዝጓየየሉ ዘሎ እዋን ብዙሕ ናይ ፖሊቲካ ምልውዋጥ ተራእዩ ኣሎ። ሚኒስተር ምክልኻል ኢትዮጵያን፡ ምኽትል ኣቦወንበር ሰልፊ ዲሞክራስያዊ ውድብ ኦሮሞን (ኦዲፒ) ኣቶ ለማ መገርሳ፡ ውህደት ኢህወደግ ከምዘየኣምንሉ ንቪኦኤ ምግላጹ ድማ ነቲ ዝባራዕ ዘሎ ፖለቲካ ኢትዮጵያ ነዳዲ ወሲኽሉ ኣሎ። ኣቶ ታየ ደንደአ - ናይ ብልጽግና ፓርቲ ሓላፊ ህዝባዊ ርክባት ጨንፈር ኦሮሚያ ምስ ኤስ ቢ ኤስ ኣምሓርኛ ቃለ መሕትት ኣብዝሃቦ ነቲ ኩነታት ኣብሪሁ ኣሎ።
የቅዱስ ሲኖዶስ ምልአተ ጉባኤ፣ በተለያዩ አካባቢዎች፣ በቤተ ክርስቲያንና በምእመናን ላይ እየተፈጸሙ ስለሚገኙ ግፎች፣ ትላንት የጀመረውን ውይይት ዛሬም ቀጥሏል፡፡ “ስለ ወቅታዊ የቤተ ክርስቲያን ችግር ጉዳይ” በሚል በአጀንዳ ተ.ቁ(3) በቀጠለው በዛሬ ዓርብ፣ ግንቦት 16 ቀን 2011 ዓ.ም. የቀትር በፊት ስብሰባው፣ ከየአህጉረ ስብከቱ በብፁዓን ሊቃነ ጳጳሳት የቀረቡ ሪፖርቶችን አድምጧል፡፡
ጎሣ ተኮር በኾነና በቤተ ክርስቲያን ጥላቻ ላይ ተመሥርተው በተፈጸሙ ጥቃቶች፥ የተገደሉና የተፈናቀሉ ካህናትና ምእመናን፣ የተመዘበሩና የተቃጠሉ አብያተ ክርስቲያናት ሪፖርት በየአህጉረ ስብከቱ ሊቃነ ጳጳሳት በዝርዝር ቀርቦ ተሰምቷል፡፡ በጅማ፣ በኢሉ አባቦር፣ በምዕራብ ወለጋ፣ በቤንሻንጉል ጉምዝ፣ በሰሜን ሸዋ፣ በሰሜን ምዕራብ ሸዋ – ሰላሌ፣ በድሬዳዋ አህጉረ ስብከት፣ በተለያየ ደረጃ የደረሱ ጥቃቶች በሪፖርቱ ተካተዋል፡፡
ግጭቶችን ሽፋን በማድረግና በቀጥታ የደረሱት ጥቃቶች ዘግናኝነት እንዲሁም፣ በአንዳንድ ምእመናን ላይ ከኢትዮጵያዊ ባህል ውጭ በአስከሬናቸው ሳይቀር የተፈጸመው ግፍ፣ የምልኣተ ጉባኤውን አባላት አስቆጥቷል፡፡ “ትኩሳት ፈጥሯል” በማለት የገለጹ አንድ ብፁዕ አባት፣ በየክልሉ፣ የቤተ ክርስቲያንና የምእመናን መብቶች በግላጭ እየተረገጡ መኾኑ ቅዱስ ሲኖዶሱን በእጅጉ ማሳዘኑን ተናግረዋል፡፡
ቅዱስ ፓትርያርኩ፣ በጉባኤ መክፈቻ ቃለ ምዕዳናቸው እንዳሉት፣ የቤተ ክርስቲያን ሐዊረ ፍኖት ጸዊረ መስቀል እንደ መኾኑ በፈተና የተሞላ ቢኾንም፣ ከመቸውም ጊዜ በላይ ራስን የመከላከል አስፈላጊነት በቅዱስ ሲኖዶሱ ታምኖበታል፡፡ በግጭቶች እና ጥቃቶች ገፈት ቀማሾቹ እኛው ብንኾንም፣ ቅዱስ ሲኖዶሱ ጉዳዩን የተመለከተው፣ ከአጠቃላይ አገራዊ ሰላምና አንድነት መጠበቅ አኳያ እንደኾነ የተናገሩት ብፁዕ አባት፣ “ቤተ ክርስቲያንንና ምእመናንን የምንታደግበትን፣ ችግሩን ለዘለቄታው የምንቋቋምበትን ስትራተጂ እንነድፋለን፤” ብለዋል፡፡
ከዚያ በፊት ግን፣ ጉዳዩ ለሚመለከታቸው የፌዴራል መንግሥት እና የክልሎች መስተዳድሮች፣ እየደረሰብን ያለውን ግፍ ጥልቀትና ምሬት ማሳወቅና ለመፍትሔውም ፊት ለፊት ማነጋገር እንደሚያስፈልግ፣ በዛሬው ውይይት አቋም መያዙን ገልጸዋል፡፡ በዚህም መሠረት፣ ኹኔታውን በዝርዝር በማብራራትና የቀረቡትን ሪፖርቶች በአስረጅነት በማስደገፍ፣ ለጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ጥያቄ ለማቅረብና በእርሳቸውም አማካይነት ይመለከታቸዋል የተባሉ አካላት ተለይተው ጥሪ እንዲደረግላቸው ምልአተ ጉባኤው ተስማምቷል፡፡ የቀትር በኋላ ውሎውም፣ ለሰነድ ዝግጅቱ ግምገማ ትኩረት እንደሚሰጥ ተጠቁሟል፡፡
ሊሙ ኮሳ ወረዳ፡- በወረዳው ያሉት ክርስቲያኖች ከዐፄ ኀይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት ጀምሮ በሠፈራ መኖር የጀመሩ፤ በኋላም በደርግ ጊዜ ወታደር የነበሩትም ሲኖሩበት ቆይተዋል፡፡ በሊሙ ኮሳ ወረዳ፣ በሕዝበ ክርስቲያኑ ላይ ብቻ፣ ዘር ተኮርና የሃይማኖት ጥላቻ እንዲሁም ቤተ ክርስቲያንን የማጥፋት ዘመቻ በስፋት እየተካሔደ ይገኛል፡፡
ይኸውም፣ ክርስቲያኑን እየነጣጠሉ በየቀኑ በየጫካው መግደልና ብዙዎች አካባቢያቸውን ለቅቀው እንዲሰደዱ የተለያዩ ዛቻዎችን ማድረስ ናቸው፡፡ በሀገረ ስብከቱ ውስጥ ካሉት ወረዳዎች፣ በሊሙ ኮሳ ወረዳ ብቻ፣ ከ2009 – 2011 ዓ.ም. ድረስ ከተፈጸሙት አሠቃቂ ግድያዎች፣ ዝርፊያዎችና የቤት ቃጠሎዎች ውስጥ ለአብነት ያህል የሚከተሉት ተጠቅሰዋል፡፡
ከመጋቢት 5 ቀን 2010ዓ.ም. እስከ ሚያዝያ 5 ቀን 2011 ዓ.ም. ድረስ፣ ከ15 በላይ ክርስቲያኖች በአሠቃቂ ኹኔታ ተገድለዋል፡፡ እየደረሰ ባለው ግድያ፣ ዝርፊያ፣ የቤት ድብደባና ዛቻ ምክንያት፣ 185 አባወራ እና 13 ቀሳውስትና ዲያቆናት በድምሩ 198 አባወራዎች ከቀዬአቸው ተፈናቅለው ተሰደዋል፡፡
አቶ ገበየሁ ወርቅነህ የሚባሉ፣ ብዙ ጋሻ መሬት የነበራቸው ታዋቂ ባለሀብትና ቀደምት የአካባቢው ነዋሪ፣ ልጆቻቸውን ኹሉ እዚያው ወልደው፣ ድረው፣ የልጅ ልጅ አይተዋል፡፡ ኾኖም አሁን፣ ንብረታቸውን ኹሉ ትተው፣ ቤታቸውን ዘግተው ወጥተው ተሰደዋል፤ እንደ እርሳቸው ኹሉ ሌሎች ብዙ ንብረት ያላቸውም ተሰደዋል፡፡
በ2009 ዓ.ም. ብዙአየሁ አየለ የሚባል ክርስቲያን ጫካ ውስጥ ሞቶ ተገኝቷል፤ እንዴትና በምን ምክንያት ሞቶ እንደተገኘ ስላልታወቀ እንዲሁ ተቀበረ፤ ትጉህ የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ ነበረ፡፡ በዚያን ጊዜ በሃይማኖት ልዩነነት ምክንያት መኾኑን ማንም አልተገነዘበም ነበር፡፡ ደም በአፍንጫው ይፈስስ ነበር እንጂ አሟሟቱ ባለመታወቁ ወደ ጅማ ሆስፒታል ለምርመራ ተልኮ ነበር፡፡
ጥር ወር 2010 ዓ.ም.፣ የአቶ ጉባይ አደራው ቤትን ሌሊት በመስበር ወደ ውስጥ ሲገቡ ራቁቱን በውስጥ ሱሬ ብቻ ኾኖ በመውጣት ሩጦ አምልጧል፡፡ እርሱን ለመምታት ሲታኮሱ እርስ በርስ ስለተመታቱ (አንዱ እጁ ላይ ተመትቷል)፣ “እርሱ ነው እንዲህ ያደረገን” በማለት ቤቱ ውስጥ ያለውን ንብረት አውድመው ቤተሰቡን አሳድደዋል፡፡ የተመታው ላይ ትኩረት ሲያደርጉም፣ ሚስቱና ልጆቹ ወጥተው ተሰውረዋል፡፡ ጥሩ የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ የነበረ ሲኾን፣ በአካባቢው ያሉ ከፍተኛ ጥቃቶች በግላጭ የተጀመሩት በእርሱ ላይ ነው፤ ከዚያን ጊዜ ጀምሮም የት እንደ ገባ አልታወቀም፡፡
መጋቢት 3 ቀን 2010 ዓ.ም ደግሞ፣ አካባቢውን ለቅቀው ዕቃቸውን በተሸከርካሪ ላይ ጭነው ሲወጡ፣ ግርማ ጋሹ እና ፋንታ ታሪኩ የተባሉ 2 ሰዎችን ከተሸከርካሪው አስወርደው የኋሊት አስረው ገደሏቸው፤ ሹፌሩ ያየውን በወረዳው ፖሊስ ጣቢያ ቀርቦ አመልክቷል፤ ገዳዮቹ አክራሪ ሙስሊም መኾናቸውንም ታዝቧል፡፡
ግንቦት 7 ቀን 2010 ዓ.ም. አካባቢ አቶ ጋሻው ታመነ የሚባለውን ምሽት 2፡00 ላይ በገደሞ(ገጀራ መሰል ብረት) አንገቱን በመቁረጥ ገደሞውንም ጥለው ሒደዋል፤ የጣር ጩኸት ሲያሰማ ሰው ቢደርስም፣ ወዲያው ነፍሱ ከሥጋው ተለይታለች፡፡ ጋሻው ትዳር ያልያዘ ወጣት ሲኾን፣ ቤተሰቦቹ (ወላጆቹና ወንድም እኅቶቹ) እዚያው ኪዳነ ምሕረት ቤተ ክርስቲያን ቀብረውት፣ “እዚኽ አንኖርም” በማለት አካባቢውን ለቅቀው ሒደዋል፡፡
ሐምሌ 16 ቀን 2010 ዓ.ም.፣ የአቶ ጌታ እንዳለ ቆርቆሮ ቤት ከነጎተራው(3 ቤቶች) እና የሌሎች 4 ገበሬዎችን ቤቶች አቃጥለውባቸው ከነሙሉ ቤተሰቦቻቸው ተሰደዋል፡፡
ነሐሴ 16 ቀን 2010 ዓ.ም.፣ ቡርቃ ጉዲና ቀበሌ፣ በጌ የተባለች ሥፍራ ላይ፣ በ81 ቆርቆሮ የተሠራ የአቶ ጌታ እንዳለ ቤት ተቃጠለ፤ በቃጠሎውም አንድ ጎተራ በርበሬ ወደመ፤ እርሱም ከነሙሉ ቤተሰቡ ተሰደደ፡፡
ጉርሙ መድኀኔዓለም ቤተ ክርስቲያን የሰበካ ጉባኤ አገልጋይ የነበረ፣ ስሙ ማርሸት የሚባል፣ በሚሠራበት ሊሙ ኮሳ ገባ ብሎ በሚገኘው እርሻ ልማት አካባቢ በሽጉጥ ተመትቶ ጅማ ሆስፒታል በሕክምና ላይ ይገኛል፡፡
ጥቅምት 2011 ዓ.ም.፣ አቶ ጥላሁን በዜ የሚባል በወርኃ ጽጌ በቤተ ክርስቲያን ሲዘክር ቆይቶ ወደ ቤቱ ሲመለስ ተደብድቦ ላይሞት ተርፏል፤ ለወረዳው የመንግሥት ሓላፊዎች አመልክቶ ምላሽ ሲያጣ ለሕይወቱ ሰግቶ አካባቢውን ለቅቆ ሒዷል፡፡
ኅዳር 8 ቀን 2011 ዓ.ም.፣ ወንድሙን አሳድደነው፤ እርሱ ቀርቷል ብለው የአቶ ጥላሁን በዜ ወንድም የኾነውን አቶ ዘሪሁን በዜንም፣ በገጀራ አንገቱን ሊቆርጡ ሲሰነዝሩ በእጁ ሲመክት፣ የእጅ ጣቶቹ ተቆርጠው ስለ ተጎዳ እርሱም አካባቢውን ጥሎ ወጥቷል፡፡
በዚሁ ኅዳር ወር 2011 ዓ.ም. ውስጥ፣ የአቶ ሲሳይ ዓለሙ ልጅ ዋለልኝ ሲሳይን፣ ሜዳ ላይ ብቻውን አግኝተው ሊገድሉት ሲሉ፣ “አትግደሉኝ ተዉኝ፤ እቤት ያለውን መሣሪያ አውጥቼ እሰጣችኋለኹ፤” በማለት ሲማፀን ትተውት እቤት ድረስ ተከታትለው በመሔድ መሣሪያውን አውጥቶ እንዲሰጣቸው ቢጠይቁት፣ “ጫካ ውስጥ እንዳትገድሉኝ ፈርቼ እንጂ መሣሪያ የለንም” በማለቱ እስከነአባቱ ከፍተኛ ድብደባ አድርሰውበታል፤ የቤታቸውንም በርና መስኮት ገነጣጥለዋል፡፡ በዚህም ምክንያት ከአካባቢው ወጥተው ተሰደዋል፡፡
ታኅሣሥ 5 ቀን 2011 ዓ.ም.፣ ወ/ሮ ጥሩ ካሴ የምትባለውንና አቶ አስቻለው የሥጋት የተባሉትን ክርስቲያኖች፣ ቤቶቻቸውን ደብድበው ንብረቶቻቸውን በመሰባበር አሳደዋቸዋል፤ ልጆቻቸውም ጠፍተዋል፡፡
ታኅሣሥ 9 ቀን 2011 ዓ.ም.፣ አዲሱ ይታየው የተባለው ክርስቲያን ወደ አጎራባቹ የኢሉ አባቦር ክልል፣ ለእርሻ ሒዶ ሲመለስ፣ አንገቱን በስለት ቆርጠው ገደሉት፤ አስከሬኑም ወደ አማራ ክልል ተወስዶ ተቀብሯል፡፡
ሚያዝያ 4 ቀን 2011 ዓ.ም.፣ ለሚዘክረው የአቡነ ገብረ መንፈስ ቅዱስ ጽዋ ቀጤማ ሊያጭድ በሔደበት ሚጡ ወንዝ ዳር፣ አቶ ልየው ጌትነትን፣ አንገቱን ቀልተው በመጸዳጃ ቤት ጉድጓድ ውስጥ ጥለው በላዩ ላይ የከብት ፍግ ጨምረውበታል፡፡ የመጸዳጃ ጉድጓዱ የአቶ መሐመድ ሃምዛ ሲኾን፣ ቤተሰቡና በእርሻው ሥራ ላይ ያሉ የሚጠቀሙበት ነው፡፡ ወዳጅ ዘመዶቹም፣ ቀጤማ ሊቆርጥ ወጥቶ የጠፋውን አቶ ልየው ጌትነትን ፍለጋ ቢወጡም ሊያገኙት አልቻሉም፤ያገኙትን የደም ነጠብጣብ ተከትለው ሲፈልጉ ግን ለማመን የሚከብድና ለሰው ቀርቶ ለአስከሬን እንኳን የሚሰጠውን ኢትዮጵያዊ ክብር በሚንድ መልኩ ከአጨደው ቀጤማ ጋራ በመጸዳጃ ቤት ጉድጓድ ውስጥ ቀብረውት ተገኝቷል፡፡ አቶ ታደለ ጌትነት፣ መቀሌ ዩኒቨርሲቲ የሚማር ታደለ ልየው የሚባል ልጅና ሌሎችም ልጆች የነበሩት ጠንካራ የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ ነበረ፡፡
ሚያዝያ 5፣ 2011 ዓ.ም.፣ በጋሌ ሠርጤ ቅድስት ኪዳነ ምሕረት ቤተ ክርስቲያን አካባቢ የሚኖር አንድ ወጣት፣ ከሌሊቱ 6፡00 ላይ ከቤቱ ጠርተው በማስወጣት በአሠቃቂ ኹኔታ በጥይት ገድለውታል፡፡
በቡርቃ ጉዲና እና በአዲስ ልማት ቀበሌዎች፣ ከ200 በላይ አባወራ ይኖር ነበር፡፡ ኾኖም መጋቢት ወር 2011 ዓ.ም. በተደረገ የክርስቲያኖች ቆጠራ፣ 185 አባወራ ይኖር የነበረ ሲኾን፣ የክርስቲያኖች ግድያና ስደት ስለተባባሰና ሃይ ባይ ስለሌለ፣ ሚያዝያ ወር መጀመሪያ ላይ 15 አባወራዎች ብቻ በጋሌ ሠርጤ ቅድስት ኪዳነ ምሕረት ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ከቤተ ክርስቲያኗ ቄሰ ገበዝ (አስተዳዳሪ) ጋራ በድንኳን ተጠልለው ቀርተው ነበር፡፡
በመጨረሻም ሚያዝያ 24 ቀን 2011 ዓ.ም.፣ የጋሌ ሠርጤ ቅድስት ኪዳነ ምሕረት ቤተ ክርስቲያን ቄሰ ገበዝ የኾኑት ቄስ ቢተው ገረመው፣ ለብዙ ዓመታት ሲታገሉ ቢቆዩም ሰሚ አካል ስላጡ፣ የቤተ ክርስቲያኗን ቁልፍ ለጅማ ሀገረ ስብከት በማስረከብ ጥለው ወጡ፡፡
የችግሩ መኖር በመንግሥት የበላይ አካላት ተሰምቶ፣ መከላከያ ሠራዊትን ጨምሮ አጣሪ ሲላክ፣ በወረዳውና በቀበሌው የሚገኙ የመንግሥት አመራሮች እንዲያጣሩ የሚልኳቸው አክራሪ የኾኑትን መርጠው ነው፤ ጥፋቱን ሸሽገው የቤተ እምነታቸው ተልእኮ የአደራ ቃል በሚመስል መልኩ፣ “የዜግነት ግዴታህን ተወጣ” የሚል ተልእኮም ይሰጣቸዋል፡፡ ወደ ቄሰ ገበዙም በመሔድ፣ “ዝም በል፤ አንድ ምእመን እስኪቀር ድረስ እንኳን መናገር የለብህም፤ ለምን ወደ ሌላ ቦታ ትደውላለህ፤ አርፈህ ተቀመጥ፤” የሚል ማስፈራሪያ ያደርሱባቸዋል፡፡
ይኹን እንጂ ቄስ ቢተው ገረመው፣ እንደ ሌሎቹ ክርስቲያኖች፣ ቤታቸው ሌሊት ሌሊት ሲደበደብ ስለሚያድር፣ ዐይነ ስውር ባለቤታቸውንና 6 ልጆቻቸውን(ሕፃናትን ጨምሮ)፣ ከአንድ ዓመት በፊት፣ ታኅሣሥ ወር 2010 ዓ.ም. ውስጥ ወደ ትውልድ ቀዬአቸው መልሰው ልከው እርሳቸው ግን፣ የእግዚአብሔር ማደሪያ የኾነችውን ታቦተ ኪዳነ ምሕረት ጥሎ ላለመውጣት በጸሎትና በልቅሶ ተግተው ከአንድ ዓመት በላይ ከቅጽር ግቢዋ ሳይወጡ ቆይተዋል፡፡
ኾኖም መከራው ሲበረታባቸው፣ በዙሪያቸውም ያሉ ምእመናን በአሠቃቂ ኹኔታ ተገድለውና ተሰደው ሲያዩ፣ አብረዋቸው የሚቀድሱ 13 ካህናት(1 መሪጌታ፣ 8 ካህናት እና 4 ዲያቆናት) በመከራው ብዛት በመጋቢት ወር 2010 ዓ.ም. ውስጥ ጥለው ሲሰደዱ፣ የቤተሰባቸውም ውትወታ አላስቀምጥ ቢላቸው፣ ምእመናን ሳይኖሩም ታቦትና ካህን ህልውና የላቸውምና፣ ሚያዝያ 24 ቀን 2011 ዓ.ም.፣ የቤተ ክርስቲያኗን ቁልፍ ለሀገረ ስብከቱ ሊቀ ጳጳሰ ሊያስረክቡ ከከተቱበት ደብር ወጥተው ወደ ጅማ ሔደዋል፡፡
ጅማ መድረስ ግን የዋዛ አልነበረም፤ የቄሱ መሔድ ሲሰማ፣ ሊሙ ገነት ድረስ በሞተር ተከትለው፣ ሊሙ መድኃኔዓለም ቤተ ክርስቲያን ሲገቡ ስላዩዋቸው፣ ጸሎተኛ በመምሰል በዐጸዱ ሥር ኾነው ሲጠባበቁ ባለመውጣታቸው ስልክ በመደወል የትም እንዳይሔዱና በሞተር ይዘዋቸው ለመሔድ እየጠበቋቸው እንደኾነ ይነግሯቸዋል፡፡ ካህኑም፣ ወዴትም መሔድ እንደማይፈልጉ በስልክ ምላሽ ከሰጡ በኋላ ከእይታ ተሰውረው በማምለጥ ጅማ በሰላም ደርሰዋል፤ ሊቀ ጳጳሱን አቡነ እስጢፋኖስን አግኝተው፣ በቤተ ክርስቲያንና በምእመናን ላይ ስለ ደረሰው ግፍ ኹሉ በእንባ ተሞልተው አስረድተዋል፡፡
በ1999 ዓ.ም. የበሻሻ አቡነ ገብረ መንፈስ ቅዱስ ቤተ ክርስቲያን መቃጠል፣ 7 ካህናትና ምእመናን መታረድ፣ በሌሎችም ላይ የተፈጸመው ጥቃት ታሪክ የማይዘነጋው ነው፡፡
ይህ ኹሉ ሠቆቃ ሲፈጸም፣ “ሽፍታ ናቸው” በሚል ሽፋን የሚጠሩና ለዚኹ እኩይ ተግባር፣ ለሃይማኖታቸው አውቀው የሸፈቱ መኾናቸው ይታወቃል፡፡ ብዙዎችን የገደለ፣ የዘረፈና ያሳደደው አቶ መሐመድ ሳኒ፣ “ሽፍታ ናቸው” ከሚባሉት ቀንደኛው ነው፡፡ የመከላከያ ሠራዊት ሲመጣ፣ ሽፍታ ናቸው የተባሉት የሚገኙት፣ እንደ ሽፍታ ጫካ ሳይኾን፣ በከተማው ውስጥ ለዚያውም የወረዳ ባለሥልጣናት ተብዬዎች በሚያውቋቸው መሸሸጊያዎች ውስጥ መኾኑ ለዚህ ማረጋገጫ ነው፡፡ ከወረዳው ባለሥልጣናትና የፖሊስ አባላት፣ ችግሩን ከመስማትም በላይ ቢያዩም፣ በሃይማኖት መሰሎቻቸው ለኾኑት አጥፊዎች በመወገን ለጋራ ዓላማ የተሰለፉት ጥቂቶች አይደሉም፡፡
ፖሊስ፣ አስከሬን ለማንሣት እንኳን በማግስቱ እንጂ በሰዓቱ አይደርስም፤ የሟችን አስከሬን ለማስመርመር ወደ ጅማ ሲሔድ፣ ለትራንስፖርት፣ ከ6ሺሕ እስከ 7ሺሕ ይከፈላል፤ ተመልሶ መጥቶ ይቀበራል፡፡ ፖሊስ መጥቶ እንኳን አያስቀብርም፤ ተመሳሳይ ጥቃት ሲደጋገም፣ ቤተሰብም ሰሚ ሲያጣ ተሰዶ ይሔዳል፡፡
ጥቃቱ በክርስቲያን “ጥንተ መጠሪያ” በተለምዶ “አማራ ላይ ያነጣጠረ” ይባል እንጂ፣ ግልጽ የሃይማኖት ጦርነት ነው፤ ምክንያቱም፣ በአካባቢው ከአማራ ጎሳ ጋራ አብረው ሰፍረው የነበሩ ከሸዋ የመጡ ኦሮሞዎችም አብረው የገፈቱ ቀመሽ፣ የጥቃቱ ሰለባ ኾነዋል፡፡
በዚህ አጥቢያ ውስጥ የኖረን አንድ ክርስቲያን፣ ሌሊት ከቤቱ በማስወጣት በተለያዩ ስለቶች በመቆራረጥ፤ በመጨረሻም በጥይት ደጋግመው በመምታት በክፉ ዘግናኝ አገዳደል በገዛ ቤቱ ደጃፍ ላይ ጨርሰው ጥለውት ሔደዋል፡፡
በአካባቢው ነዋሪ ክርስቲያኖች ላይ የብዙዎቹ ቤት ፈርሷል፤ ከፊሉ ተቃጥሏል፡፡ ባለቤቶቹን ደግሞ በግፍ በመደብደብ ኹልጊዜ በሌሊት ቤታቸውን እየደበደቡ በማስፈራራት ከቦታቸው እንዲለቅቁ ተደርጓል፤ ንብረታቸው ተዘርፏል፤ ሳይወጡ የዘገዩም መሣሪያ እየተተኮሰባቸው ተመትተው ተጎድተዋል፡፡
ሚያዝያ 5 ቀን 2011 ዓ.ም.፣ በዚሁ ቤተ ክርስቲያን፣ በሰበካ ጉባኤ ሊቀ መንበርነት እያገለገለ የነበረን ቅንና ታታሪ፣ የቤተ ክርስቲያኒቷ የቁርጥ ቀን ልጅ የኾነን አንድ ወጣት፣ ተኩሰው ደረቱ ላይ መትተው ክፉኝ ተገድቶ ነበር፤ ለሕክምና ርዳታ ወደ ጅማ ሆስፒታል ቢሔድም፣ ነፍሱ ከሥጋው ተለይታለች፡፡
በደዴሳ ወረዳ፣ ግንቦት ወር 2010 ዓ.ም ውስጥ፣ 3 ክርስቲያኖች ዴዴሳ ወንዙ ዳር፣ በመሮ ጢሳ ቀበሌ መሻገሪያ በኩል(አትናጎ ወረዳ ክልል ውስጥ) የተገደሉ ሲኾን፣ ሊሙ ገነት ቅዱስ ዑራኤል ቤተ ክርስቲያን ተቀብረዋል፡፡ አንደኛው ሩጦ አምልጧል፤ ቤተሰቦቻቸውና ልጆቻቸውም ተሰደዋል፡፡
በወረዳው፣ መሮ ቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን ላይ፣ በግምት 200 ሺሕ ብር የሚያወጣ ባሕር ዛፍ፣ በቄሮ ስም የሙስሊሙ ወጣቶች ተከፋፍለውታል፤ 10ሺሕ ብር የሚያወጣ መጠን ያለው ብቻ ቀርቷል፡፡ ዛፎቹን ወገብ ወገቡ ላይ በመቁረጥም፣ መልሰው እንዳያቆጠቁጥ በማድረግ ተስፋ የማስቆረጥ ተግባር ፈጽመዋል፡፡
ለወረዳው የመንግሥት ሓላፊዎች ፖሊስ ብናሳውቅም ምላሽ አልተሰጠም፤ በወረዳው ላይ ኦርቶዶክስ ተኮር የኾኑ ሰብአዊ፣ ማኅበራዊና ሕገ መንግሥታዊ የመብት ጥያቄዎች ተቀባይነት የላቸውም፡፡
5. አምቡዬ የምትባል ከተማ ላይ (ከሊሙ 17ኪ.ሜ ወደ ጅማ)፣ “ኦሮሞ ብሎ ኦርቶዶክስ የለም” ብለው ጫና በማሳደር፣ አንድ አባወራ፣ ባለፈው የ2011 ዓ.ም. ዐቢይ ጾም በማስገደድ እንዲሰልም ተደርጓል፤ ባለቤቱ ግን፣ “ጾም እስኪፈታ ድረስ ልቆይ” ብላ ምክንያት በመስጠት ቆይታለች፡፡
የቄስ ቢተው መልእክት፡- “ክርስቲያን በየአቅጣጫው እየተገደለና እየተሰደደ ነው፤ ለችግራችንም የሚደርስልን አልተገኘም፡፡ በዚህ ዙሪያ ኦርቶዶክስ ተዳክማለች፡፡ እኔም ከዚህ በኋላ፣ ኦርቶዶክስ ረዳት የላትምና በየትኛው ቦታ ቢሆን ቄሰ ገበዝ ኾኜ አላገለግልም፡፡ ቤተ ክርስቲያን መብቷን ማስከበር አለባት፡፡ ሕገ መንግሥቱም ቢኾን፣ ለኹሉም እኩል የሚሠራ ከኾነ መተግበር አለበት፡፡ በቤተ ክርስቲያን ላይ የደረሰው ይህ ሠቆቃ ለክርስቲያኖች ከደረሰ(ከተማልኝ)፤ ከዚህ በኋላ ብሞትም አይቆጨኝ፡፡”
በኢሉ አባቦር ዞን ሲቦ ወረዳ፣ ሚያዚያ 15/2011ዓ.ም የስቅለት ዕለት፣ በከተማዋ በሚገኘው ታዋቂ መስጊድ ውስጥ ያስተማሩት ትምህርት፣ ክርስርትናን በተለይም የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን ከማጥላላት ባሻገር፣ “ሕማማቱና ጾም ጸሎቱ ውሸት ነው፤” በማለት ሕዝበ ክርስቲያኑን አስቆጥቷል፤ ይህንም ሲጠየቁ፣ እንዲህ ያለውን ሰውየውን እንደማያውቁት፤ ከየት እንደመጣ፣ የት እንደሔደ አለማየታቸውን በመግለጽ አስተባብለዋል፤
ጎሬ ከተማ፣ ጎሬ ገነት ቅድስት ማርያም ቤተ ክርስቲያን ውስጥ፣ አሁን የተተከለውን የታላቁ ሰማዕት የአቡነ ሚካኤል ሐውልት፣ ከቤተ ክርስቲያኑ ፊት ለፊት በሚገኘው ዐደባባይ ላይ እንደሚተከል፣ ከመንግሥት እንዲሁም ከአርበኞች አባቶች ታምኖበት ነበር፡፡ ኾኖም በጎሬ ሬድዮ ጣቢያ በሚሠራ፣ ካሊድ ተብሎ በሚጠራ አክራሪ ሙስሊም አስተባባሪነት፣ ፕሮቴስታንቶችን ጨምሮ፣ “ሐውልቱ ዐደባባይ ላይ ከተተከለ ሞተን እንገኛለን፤ እሳቸው የሞቱት ሲሞቱ ነው፤ ኦሮሞ አይደሉም፤ አናውቃቸውም፤ አይወክሉንም፤“ ብለው በመቃወም፣ አሁን ባለበት ቤተ ክርስቲያን ግቢ ውስጥ እንዲተከል ኾኗል፡፡
ገቺ ማዘጋጃ ቤት ከተቋቋመበት ከ1994 ዓ.ም አንስቶ፣ የቤተ ክርስቲያኒቱ መሬት ተወስዶ የተረፈውን ዕጣን አዙሩን እስከ ዛሬ ድረስ ፕላንና ካርታ ማግኘት አልተቻለም፡፡
ጥቅምት 9 ቀን 2009 ዓ.ም. የተደረገው አገራዊ የለውጥ እንቅስቃሴ በሽፋንነት በመጠቀም፣ የገቺ ደ/ዕ/ቅ/ማርያም ቤተ ክርስቲያን አከራይታ የምትጠቀምባቸው 4 ቤቶች ወድመዋል፡፡ በውስጡ ተከራይተው የነበሩ ሰዎች፣ በሚልዮን በሚቆጠር ብር የሚያወጣ ንብረታቸው ወድሟል፡፡
በዚኹ በለውጥ ሽፋን የጥፋት እንቅስቃሴያቸው፣ ከ1ሺሕ330 በላይ አባዎራዎች የተፈናቀሉ ሲኾን፣ 1ሺሕ 200 የሚኾኑት፣ የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ እምነት ተከታዮች ናቸው፡፡
ሚያዚያ 8/2011 ዓ.ም.፣ በገቺ ወረዳ ሴከቻ ገበሬ ማኅበር የሚገኘው ቅ/ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን ተቃጠለ፡፡ በጣም የሚያሳዝነው፣ የቤተ ክርስቲያኑን መቃጠል ሰምተው ከሔዱ የጸጥታ አካላት መካከል፣ ኢንስፔክተር ግርማ የተባለው ሰው፣ በቤተ ክርስቲያኑ መቃጠል በማዘን ሰው እንዳቃጠለው ሲናገሩ ከነበሩት ውስጥ አንዱን ሰው መትቶ ጉዳት አድርሶበት ተጎጂው ሆስፒታል ገብቷል፡፡ የኢንስፔክተሩ ድርጊት ትክክል እንዳልኾነ ተጠቅሶ ለሕግ የቀረበውን የክሥ አቤቱታ አንቀበልም ብለው ጥለውታል፤ ከሳሾቹ እሰከ አሁን ድረስ ችግር ላይ እንዳሉ ለማወቅ ተችሏል፡፡
በዚሁ በቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን የጥበቃ ሠራተኛ የነበሩትን አቶ ሙሉጌታ የተባሉትን ሃይማኖታቸውን ቢቀይሩ፣ የቀበሌ ሊቀ መንበር እንደሚያደርጓቸው ቃል ገብተው አስልመው ሊቀ መንበር አድርገዋቸዋል፡፡ ለመሰናዶ ትምህርት ቤት መስሪያ ቤተ ክርስቲያን በሰጠችው መሬት ላይ፣ ወር ባልሞላ ጊዜ ውስጥ መስጊድ ተሠርቶበት ይገኛል፡፡
በገቺ ወረዳ፣ በ1947 ዓ.ም. የተቋቋመውና ሙጫ ገበሬ ማኅበር ውስጥ የሚገኘው፣ የሙጫ ቅድስት ሥላሴ ዕጣን አዙር(የቤተ ክርስቲያን መሬት) ሙሉ በሙሉ የተወሰደ ሲኾን፣ ያም አልበቃ ብሎ ቤተክርስቲያኑ ቅጽር ድረስ ገብቶ እስከ ማረስ ተደርሶአል፡፡
በአጠቃላይ በገቺ ወረዳ ባሉ አብያተ ክርስቲያናት ላይ፣ በአክራሪ እስላሞች የተለያዩ ሴራዎች ምክንያት፣ ካህናት መቀመጥ ስላልቻሉ ጎሌ ተክለ ሃይማኖት፤ ቦረታ መድኀኔዓለም፤ ሴከቻ ቅዱስ ጊዮርጊስ፤ ዴዴሳ ስኳር ፋብሪካ የሚገኘው በዓለ ወልድ አብያተ ክርስቲያናት ተዘግተዋል፡፡
በዚሁ በገቺ ወረዳ እና በሌሎችም የኢትጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖትን በስም እየጠራ የሚሳደብ፣ የመንዙማ ቪሲዲ በኦሮምኛ ታትሞ የክርስቲያኖችን ሥነ ልቡና እየጎዳ ይገኛል። ይህ ድርጊት ሲፈጸም፣ የመንግሥት እና የቤተ ክህነት ችላ ባይነትን ምእመናን በእጅጉ ይኮንናሉ፤ ያዝናሉ፡፡
በ2002 ዓ.ም የቦረቻ ቅድስት ኪዳነ ምሕረት ቤተ ክርስቲያን ጽላት፣ በአክራሪ እስላሞች የተሰረቀ ሲኾን፣ እስከ አሁን ጽላቱ ሳይመለስ ቤተ ክርስቲያን ተዘግታ ትገኛለች፡፡
በዚህ ወረዳና በሌሎችም ወቅቶች የሚፈራረቅን የፖሊቲካ ርእዮተ ዓለም በመጠቀም በከፍተኛ የመንግሥት ሥልጣንና በአመራር ደረጃ የደረሱትን ክርስቲያኖች፣ በተለያየ ሰበብ ከሥልጣን እንዲወርዱ እየተደረገ ነው፤ በኢኮኖሚው ዘርፍ ደግሞ፣ የተሰማሩ ክርስቲያን ነጋዴዎች ማስፈራራት፣ ዛቻና ዘረፋ ይፈጸምባቸዋል፡፡
በ1999 ዓ.ም. በዴዴሳ ወረዳ ከሚገኙት አብያተ ክርስቲያናት፣ የጨሎ መድኀኔዓለም ቤተ ክርስቲያንና የቀመቼ ቅ/ሚካኤል ቤተ ክርስቲያን፣ ቃጠሎ ደርሶባቸው፣ ዳግም በምእመናን አስተዋፅኦ ተገንብተዋል፡፡ ኾኖም፣ ታላላቅ የእስልምና መድረሳ ት/ቤት ያለበትና በሌላ በኩል ደግሞ አክራሪነት የሚስፋፋባት የዬምቤሮ ከተማ፣ በዙሪያዋ ያሉት ምእመናን ተረጋግተው እንዳይኖሩ በማስፈራራትና በመዝረፍ ብዙዎች ቦታውን ለቀው እንደሔዱ እማኞች ይናገራሉ፡፡
በ1999 ዓ.ም. ጅማ ሀገረ ስብከት በሻሻ አቡነ ገብረ መንፈስ ቅዱስ ቤተ ክርስቲያን ላይ ዘግናኝ በደል ተፈጽሟል፡፡ ቤተ ክርስቲያን ተቃጥላለች፤ ካህናትና ምእመናን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ታርደዋል፤ በገጀራ ተደብድበዋል፡፡ በበሻሻ የተፈጸመውን ግፍ በወቅቱ የነበሩ የመንግሥት ባለሥልጣናት እንዳስተባበሩት እማኞች ተናግረው ነበር፡፡
በ1999 ዓ.ም. በኢሉ አባቦር እና በጅማ በተካሔደው የአክራሪ እስልምና እንቅስቃሴ፣ ክርስቲያኖች ከነበሩበት ቀዬ ለቀው እንዲሔዱ ተገደዋል፤ ምክንያቱም፣ መንግሥት የደረሰውን ግፍና በደል ተመልክቶ ሕጋዊ ርምጃ አለመውሰዱ፣ የልብ ልብ እንዲሰማቸውና በደላቸውን እንዲቀጥሉ መልካም አጋጣሚ ተፈጥሮላቸዋል፡፡ ከዚህም የተነሳ ብዙዎች ሃይማኖታቸውን በተጽዕኖ ቀይረዋል፡፡ በጅማ ዞን ባሉ ቢሮዎች ውስጥ ያሉ ሠራተኞችን መጠሪያ ስም መመልከት ብቻ በቂ ነው፡፡
ከክልል እስከ ፌደራል ባለ የመንግሥት መዋቅር በመጠቀም ሥልጣን መያዝ፣ የእኒህ ጽንፈኞች ተግባር ኾኗል፡፡ በጅማ ዞንም፣ በሥልጣን ላይ ያሉትና እየተሾሙ የሚገኙት፣ የተወሰኑ ፕሮቴስታንቶችና ጥቂት የሚባሉ ኦርቶዶክሳውያን ናቸው፡፡
መልክ ቢጫ ክሪስታል ፣ ዱቄት ፣ በኤታኖል ውስጥ የሚሟሟ ፣ በውሃ ውስጥ ትንሽ የሚሟሟ። የእቃዎች ማውጫዎች ደረቅ እርጥብ መልክ ዱቄት ዱቄት ክሪስታል ንፁህ% ≥98.0 ≥80.0 የማቅለጥ ነጥብ ℃ ≥138.0 ≥138.0 በ HCl ውስጥ የማይበሰብሱ ውህዶች %0.1 ≤0.1 ለማቅለሚያ ማቅለሚያዎች እና ለመድኃኒት መካከለኛ ፡፡ በዋነኝነት በአሲድ ቡናማ አርኤች ፣ በአሲድ አረንጓዴ 3G ፣ በጥቁር BL ፣ BRL ፣ BGL ውስጥ ጥቅም ላይ ይውላል ፡፡ በውስጠ-ፕላስቲክ ከረጢት ጋር እያንዳንዳቸው 25 ኪ.ግ የተጣራ የተጣራ የፋይበር ሻንጣዎችን ማሸግ ፡፡ የተስተካከለ ማሸጊያ ለድርድር የሚቀርብ ነው ፡፡
መልክ ብሩህ-ጥቁር flake ወይም እህል። በውሃ እና በአልኮል ውስጥ የማይሟሟ። እንደ አረንጓዴ-ጥቁር ቀለም በሶዲየም ሰልፋይድ መፍትሄ ውስጥ ይሟሟል ፡፡ የንጥሎች ማውጫዎች ጥላ ከመደበኛ ጥንካሬ 200 እርጥበት ጋር ተመሳሳይ ነው ፣% ≤6.0 በሶዲየም ሰልፋይድ መፍትሄ ውስጥ የማይሟሙ ጉዳዮች ፣% -0.3 በጥጥ ፣ በቪስኮስ ፣ በቪዬንሎን እና በወረቀት ላይ በጥቅም ላይ የዋለ ማቅለሚያ ይጠቀማል። ማከማቻ በደረቅ እና በአየር አየር ውስጥ መቀመጥ አለበት ፡፡ በቀጥታ የፀሐይ ብርሃን ፣ እርጥበት እና ሞቃት ይከላከሉ ፡፡ በውስጠኛው በፕላስተር የታጠረ የቃጫ ሻንጣዎችን ማሸግ ...
በጥቁር እና ሰው ሰራሽ የጨርቃ ጨርቅ ላይ ለታለሙ አልባሳት (ዴንስ እና አልባሳት) ከፍተኛ ፍላጎት ያለው ጥቁር ከፍተኛ መጠን ያለው ጥላ ነው ፡፡ ከሁሉም የቀለም ክፍሎች መካከል ሰልፈር ጥቁር ለአንድ መቶ ዓመታት ያህል ሕልውና ያለው ለሴሉሎስክስ ቀለም አስፈላጊ የቀለም ክፍል ነው ፡፡
ጥሩ የፍጥነት ባህሪዎች ፣ ወጪ ቆጣቢነት እና ተግባራዊነት ቀላልነት በተለያዩ የአሠራር ሁኔታዎች ጭስ ማውጫ ፣ በከፊል-ቀጣይ እና ቀጣይነት በጣም ታዋቂ ከሆኑ ማቅለሚያዎች አንዱ ያደርገዋል ፡፡ በተጨማሪም በተለምዶ ፣ በሉኮ እና በሟሟ ቅፅ የተውጣጡ የተለያዩ ዓይነቶች ምርጫ የዚህ ቀጣይ የቀለም ክፍል ቀጣይነት እንዲኖር እና ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ እንዲሄድ አስተዋፅዖ የሚያደርጉ ዋና ዋና ነገሮች ናቸው ፡፡
- የፓስፖርት አገልግሎት ፈላጊዎች በሚያመለክቱበት ወቅት በአመልካች ቤተሰብ/የቅርብ ዘመድ ክፍያ የሚፈጸም ከሆነ ከክፍያ ጋር በተያያዘ ለስራችን እንቅፋት እየሆነ በመምጣቱ ክፍያ በሚፈጸምበት ወቅት በባለፓስፖርቱ ሙሉ ስምወይም የከፈላቹሁለትን ሰው ሙሉ ስም መግለጽ እንዳለባችሁ በአክብሮት እንጠይቃለን::
ለተመሳሳይ ጾታ አፍቃሪ ወይም ዜጋ ለሆኑ ሰዎች የተዘጋጁ ጠቃሚ መረጃዎች (LGBTQ resources)፤ ደህንነቱ በተጠበቀ ኹኔታ እንዲጠቀሙ፣ ማህበራዊ ደረ ገጾችን እና ሚዲያን እንዲጎበኙ እና የሰላዮች ጥቃትን እንዲያስወግዱ የሚረዱ ምክሮች እና መሳሪያዎች።
ለተመሳሳይ ጾታ አፍቃሪ ወይም ዜጋ ለኾኑ ሰዎች የተዘጋጁ ጠቃሚ መረጃዎች (LGBTQ resources) ለማግኘት አስፈላጊ ድጋፍ ከሌለዎት ይህ መመሪያ መረጃዎችን ደህንንቱን በጠበቀ መንገድ እንዴት መጠቀም እንዳለብዎት፣ ባልታሰበ ኹኔታ በጓደኞችዎ እና በቤተሰብዎ አባላት እንዳይጋለጡ፤ አዳጋ ለመከላከል እና ከተለያዩ አሳዳጆች እንዴት ራስዎን መጠብቅ እንዳለብዎት ያስተምራል።
በርካታ ኩባንያዎች እና መካነ ድሮች ግለሰቦች ዲጂታል ደኅንነታቸውን እንዲያሻሽሉ የሚረዱ መሣሪያዎች ያቀርባሉ፡፡ ለእርስዎ ትክክለኛ የኾኑትን መሣሪያዎች እንዴት ይመርጣሉ?
እርስዎን መከላከል ይችላሉ የምንላቸውን መሣሪያዎች የያዘ ያለቀ ዝርዝር የለንም፡፡ ምንም እንኳን በማሣሪያዎች መመሪያ ላይ የተለመዱ ምርጫዎቻችንን ማየት ቢችሉም) ነገር ግን ስለሚጠብቁት ነገር ጥሩ እውቀት ካለዎት እና ከማን ለመከላከል እየሞከሩ እንደሆነ ከተረዱ ይህ መመሪያ አንዳንድ መሰረታዊ ዝርዝር መመሪያዎችን በመጠቀም ተገቢውን መሣሪያ እንዲመርጡ ይረዳዎታል፡፡
ያስታውሱ፣ ደኅንነት ማለት የሚጠቀሙባቸው መሳሪያዎች ወይም የሚያወርዱት ሶፍትዌር አይደለም፡፡ እርስዎ የሚያጋጥምዎትን ልዩ ልዩ ስጋቶች መረዳት እና እነዚህን ስጋቶች እንዴት መቆጣጠር እንደሚችሉ ከመረዳት ይጀምራል፡፡ ለበለጠ መረጃ የሚያጋጥምዎ አደጋዎችን መገምገም የሚለውን መመሪያችንን ይመልከቱ፡፡
አንድ የሚጠቀሙትን ሶፍትዌር ከመቀየርዎ ወይም አዲስ ከመግዛትዎ በፊት ማስታወስ የሚገባዎት የመጀመሪያው ነገር የትኛውም መሣሪያ በሁሉም ኹኔታዎች ውስጥ ከክትትል ሙሉ በሙሉ ነጻ የኾነ ጥበቃን እንደማይሰጥ ነው። ስለሆነም ስለዲጂታል ደኅንነት ተግባሮችዎ በጥቅሉ ማሰብ አስፈላጊ ነው፡፡ ለምሳሌ፣ በስልክዎ ላይ ደኅንነታቸው የተጠበቁ መሣሪያዎችን የሚጠቀሙ ከሆነ ነገር ግን በኮምፒተርዎ መግቢያ የይለፍ ቃል ካላበጁ በስልክዎ ላይ ያሉ መሳሪያዎች ብዙ ላይረዱዎት ይችላሉ፡፡ አንድ ሰው ስለእርስዎ መረጃን ማግኘት ከፈለገ ያንን መረጃ ለማግኘት በጣም ቀላሉ መንገድ እንጂ በጣም የከበደውን አይመርጥም፡፡
በሁለተኛ ደረጃ ሁሉንም ዓይነት አታላይ ወይም መከላከል የማይቻል ነው፡፡ ስለዚህ ሰዎች ምን አይነት ውሂብዎን እንደሚፈልጉ፣ ከውሂብዎ ምን ለማግኘት እንደሚፈልጉ እና እንዴት ማግኘት እንደሚችሉ በመለየት እነዚህ ላይ ማተኮር አለብዎት፡፡ ትልቁ አደጋዎ በአካል ሊይዝዎ ከሚንቀሳቀስ ከበይነመረብ ተከላካይ መሳሪያዎች ጋር ምንም አይነት ግንኙነት የማያደርግ የግል ክትትል ከሆነ "NSA-proof" የሚባለውን በጣም ውድ የሆነ የስልክ ስርዓት መግዛት አያስፈልግዎትም፡፡ የምስጠራ መሣሪያዎችን የሚጠቀሙ ተቃዋሚዎችን በመደበኛነት የሚያስር መንግስት የስጋትዎ ምንጭ ከሆነ ትልቅ የሚያመጣውን እና በላፕቶፕዎ ላይ የምስጠራ ሶፍትዌር መጠቀምዎን የሚያሳይ ማስረጃ ከመተው ይልቅ ቀላል የሆኑ ዘዴዎችን መልዕክትን ለመለዋወጥ ጉዳት የሌላቸው ድምጾች እንደማሰማት ወይም ቀድመው የተዘጋጁ ኮዶችን መለዋወጥ መጠቀም ተገቢ ሊሆን ይችላል፡፡ ሊደርሱ የሚችሉ ጥቃቶችን በመለየት እነርሱን ለመመከት የሚያስችል ዕቅድ ማውጣት የስጋት ሞዴል ይባላል፡፡
የዲጂታል ማኅበረሰብ የሚጠቀምባቸው ወይም ሌሎች እንዲጠቀሙ የሚመከሩ አብዛኞቹ ሶፍትዌሮች ክፍት ምንጭ ናቸው። ይህ ማለት ሶፍትዌሩ እንዴት እንደሚሰራ የሚበይነውን ኮድ ሌሎች እንዲመረምሩት፣ እንዲያሻሽሉት እና እንዲያካፍሉት በአደባባይ ይገኛል ማለት ነው። እነኚህ ሶፍትዌሮች እንዴት እንደሚሰሩ ግልጽ በመኾን የመሣሪያዎቹ ፈጣሪዎች በሶፍትዌሩ ላይ ያሉ የደኅንነት እንከኖችን እንዲያዩ እና እንዲያሻሽሉት ሌሎች ሰዎችን ይጋብዛሉ።
ክፍት ምንጭ የኾኑ ሶፍትዌሮች የተሻለ ደኅንነት ቢስጡም ሙሉ በሙሉ ግን አያረጋገጡም። የክፍት ምንጭ ሶፍትዌሮች ትልቁ ጥቅማቸው የቴክኖሎጂ ባለሞያ ማኅበረሰብ አባላት ኮዱን በየጊዜው ማጣራታቸው ነው። ይህም እንደዚህ ባሉ በትናንሽ ፕሮጀችቶች (በታዋቂ እና ውስብስብ በኾኑት እንኳን) ላይ ማሳካት ሊከብድ ይችላል።
አንድ መሣሪያን ለመጠቀም ሲያስቡ የኮዱ ምንጭ የሚገኝ መኾኑን ማየት እና የደኅንነቱን ጥራት የሚያረጋግጥ ነጻ የኾነ የደኅንነት ኦዲት ያለው መኾን ወይም አለመኾኑን ማየት አለብዎት። በመጨረሻም ሌሎች ባለሞያዎች እንዲያዩት ቢያንስ ቢያንስ አንድ ሶፍትዌር ወይም ሀርድዌር እንዴት እንደሚሰራ እጅግ ጥልቀት ያለው ቴክኒካዊ ማብራሪያ ሊኖረው ይገባል።
የትኛውም ሶፍትዌር ወይም ሀርድዌር ሙሉ በሙሉ ደኅንነት የለውም። ስለ መሣሪያው ውስንነቶች ታማኝ የኾኑ ፈጣሪዎች ወይም ሻጮች መሣሪያው ለእርስዎ ተገቢ መኾን አለመኾኑን በተመለከተ ጠንካራ ሃሳብ ይሰጥዎታል።
በጣም አጠቃላይ ስለ መሣሪያው የሚሰጡ እንደ “ሚሊተሪ ግሬድ” ወይም “ኢንሳ ፕሩፍ” ነው የሚሉ አስተያየቶችን አይመኑ። እንደዚህ ዓይነት አስተያየቶች ብዙም ትርጉም የሌላቸው ሲኾን ስለ ፈጣሪዎቹ ከልክ ያለፈ በራስ መተማመን ወይም በስራቸው ላይ ሊያጋጥሙ የሚችሉ እንከኖችን ለማወቅ እንኳን ፈቃድኛ አለመኾናቸውን የሚያሳይ ማስጠንቀቂያ ነው።
ጥቃት ሰንዛሪዎች ሁልጊዜም በአንድ የደኅንነት መሣሪያ ላይ ሊገኝ የሚችል እንከንን ለማግኘት ስለሚታትሩ መሣሪያዎች አዲስ ተጋላጭነቶችን ለመጠገን ሁልጊዜም መዘመን አለባቸው። የመሣሪያው ፈጣሪዎች ይህንን ለማድረግ ፈቃደኛ ካልኾኑ፤ ስማቸው እንዳይጠፋ ፈርተው ወይም የሚያጋጥሙ ችግሮችን ለመጠገን የሚያስችል መሰረተ ልማት ባለመዘርጋታቸው ምክንያት ሊኾን ይችላል። እዚህን ማዘመኛዎች ለማድረግ ፍቃደኛ የሆኑ፣ ግልጽ እና ሐቀኛ የሆኑ ፈጣሪዎችን ይፈልጉ፡፡
የመሣሪያ ሰሪዎች ያለፈ ባህሪያቸውን በማየት ወደፊት ምን ዓይነት ባህሪ ሊያሳዩ እንደሚችሉ ጥሩ አመልካች ነው። የመሣሪያው መካነ ድር ከዚህ በፊት ያጋጠሟቸውን ችግሮች የሚዘረዝር እና መደበኛ የማዘመኛ ትይይዞችን እና መረጃዎችን ( ለምሳሌ ሶፍትዌሩ በመጨረሻ የዘመነው መቼ እንደኾነ የተለየ መረጃ) የሚሰጡ ከኾነ ለወደፊቱ ይህንን አገልግሎት መስጠታቸውን እንደሚቀጥሉ ሊተማመኑባቸው ይችላሉ።
የደኅንነት መሣሪያ አምራቾች ሶፍትዌር እና ሀርድዌር ሲሰሩ እነርሱም ልክ እንደ እርስዎ ሁሉ ግልጽ የስጋት ሞዴል ሊኖራቸው ይገባል። ምርጦቹ ፈጣሪዎች ከምን ዓይነት ጥቃት ሰንዛሪዎች ሊከላከሏችሁ እንደሚችሉ በጥናት ሰነዳቸው በግልጽ ማስቀመጥ አለባቸው።
ነገር ግን አምራቾች ሁሉ ማሰብ የማይፈልጉት አንድ ጥቃት ሰንዛሪ አለ። ይህም ራሳቸው አምራቾቹ የተጠለፉ ቢኾንስ ወይም ራሳቸው አምራቾቹ ተጠቃሚዎቻቸውን ለማጥቃት ቢወስኑስ። ለምሳሌ መንግስት ወይም ፍርድ ቤት አንድን ኩባንያ የተጠቃሚዎችን የግል ውሂብ አሳልፎ እንዲሰጥ ወይም መሣሪያቸው የሚሰጠውን ጥበቃ የሚያስወግድ ማሾለኪያ “የጓሮ በር” እንዲፈጥሩ ሊያስገድድ ይችላል። ይህንን ሲያስቡ ፈጣሪዎቹ ያሉበትን የሕግ ስርዓት ከግምት ውስጥ ማስገባት ይኖርብዎታል። ለምሳሌ የስጋትዎ ምንጭ የኢትዮጵያ መንግስት ቢኾን በአሜሪካ የሚገኝ ኩባንያ በኢትዮጵያ ፍርድ ቤት ትእዛዝ ላይገዛ ይችላል። በአሜሪካ ሕግ ግን ይገዛል።
እጅግ ጠንካራ መሣሪያ የሚባሉት እንዲህ ዓይነቱን ጥቃት ለመከላከል ታቅደው የተሰሩ ሲኾኑ ነው። ፈጣሪው ውሂብዎን አላገኝም ብሎ ቃል ከሚገባ ይልቅ ፈጣሪው የግል ውሂብዎን ማግኘት አይችልም ብሎ የሚያረጋገጥልዎት ቋንቋን ይፈልጉ። የግል ውሂብን በተመለከተ የፍርድ ቤት ትእዛዝን በመታገል ጥሩ ዝና ያላቸው ተቋማትን ይፈልጉ።
ምርቶቻቸውን የሚሸጡ ኩባንያዎች እና እጅግ ዘመናዊ የኾኑ ሶፍትዌሮቻቸውን የሚያስተዋውቁ አስተዋዋቂዎች ሊሳሳቱ፣ ሰዎችን ሊያሳስቱ፣ ወይም አንዳንዴ ሊዋሹ ይችላሉ። በመጀመሪያ እጅግ ጠንካራ ደኅንነት እንዳለው የተነገረለት ምርት እጅግ ከባድ እንከን እንዳለበት ሊታይ ይችላል። በመኾኑም በሚጠቀሟቸው መሣሪያዎች ዙሪያ የሚወጡ ዜናዎችን በመከታተል ራስዎን ያዘምኑ።
ለአንድ ሰው በአንድ መሣሪያ ዙሪያ ዜናዎችን መከታተል ሊከብድ ይችላል። በመኾኑም ተመሳሳይ ምርት እና አገልግሎቶችን የሚጠቀም የሞያ አጋር ጋር በመነጋገር ምን እየተካሄደ እንደኾነ በመስማት ከጊዜው ጋር አብረው ይሂዱ።
ለዲጂታል ደኅንነት አሰልጣኞች በብዛት ተደጋግሞ የሚጠየቅ ዋና ጥያቄ “መግዛት ያለብኝ የአንድሮይድ ስልክ ነው ወይስ አይፎን?” ወይም “መጠቀም ያለብኝ ማክ ነው ወይም ፒሲ?” ወይስ “የትኛውን ልጠቀም?”። ለእነዚህ ጥያቄዎች ቀላል መልስ የለም። አንጻራዊ የሶፍትዌሮች እና የመሣሪያዎች ደኅንነት አዳዲስ እንከኖች በተገኙ እና አሮጌ ህጸጾች በተስተካከሉ ቁጥር ሁልግዜም ይቀያየራል። ኩባንያዎች ለእርስዎ የተሻለ የደኅንነት አገልግሎት ለማቅረብ እርስ በእርስ ይወዳደራሉ ወይም ደኅንነታቸውን ሊያዳክም በሚችል የመንግስት ተፅዕኖ ውስጥ ሊኾኑ ይችላሉ።
አንዳንድ አጠቃላይ ምክሮች ሁልጊዜም ትክክል ናቸው። አንድ መሣሪያ ወይም ስርዓተ ክወና ሲገዙ ሶፍትዌሮቻቸው የዘመኑ መኾናቸውን ያረጋግጡ። አብዛኛውን ጊዜ ቆየት ያለ ኮድን በመጠቀም በአጥቂዎች ሊሰነዘሩ የሚችሉ የደኅንነት ችግሮችን ሶፍትዌሮችን በማዘመን ሊፈቱ ይችላሉ። አንዳንድ ያረጁ ስልኮች እና ስርዓተ ክወናዎች የደኅንነት ዝመናዎች እንደማይሰራላቸው ይገንዘቡ፡፡በተለይ የማይክሮሶፍት ኩባንያ በዊንዶውስ ቪስታ፣ ኤክስፒ እና ቀድመው በነበሩ የዊንዶውስ ሥሪቶች እጅግ ከባድ ለኾኑ የደኅንነት ችግሮች እንኳ ምንም ዓይነት ማስተካከያዎች እንደማይቀበል ግልጽ አድርጓል። ይህም ማለት እነዚህን የሚጠቀሙ ከሆነ አምራቹ ከአጥቂዎች እንዲጠብቅዎት ተስፋ አያድርጉ ማለት ነው፡፡ ይህ ሥሪታቸው 10.11 በፊት ላሉ ኦኤስ ኤክስ ወይም ኢአይ ካፒቴን መሣሪያዎችም እውነት ነው)።
አሁን እርስዎን የሚያጋጥሞትን ስጋቶች ተገንዝበዋል፡፡ እናም በዲጂታል የደኅንነት መሳሪያ ውስጥ ምን መፈለግ እንዳለበት ያውቃሉ፡፡ ለእርስዎ ልዩ ሁኔታ ይበልጥ ተገቢ የሆኑትን መሣሪያዎች በራስ መተማመን ይችላሉ፡፡.
በኤስኤስዲ ስማቸው የሚጠቀስ የሶፍትዌሮች እና ሀርድዌሮች ከላይ ለተጠቀሱት መስፈርቶች ተገዢ መሆናቸውን ለማረጋገጥ እንሞክራለን፡፡ የምንዘረዝራቸው ምርቶች ከዚህ በታች የተዘረዘሩትን የሚያሟሉት ብቻ እንዲሆኑ በቀና መንፈስ እንጥራለን፡፡
እኛ ይህንን ጽሑፍ በምንዘጋጅበት ወቅት ያለባቸውን ክፍተት የሚመረምር እና በፍጥነት ስጋቱን ለህዝብ ይፋ የሚገልጽ ብዙ ተመልካች እንዳላቸው እናምናለን፡፡ እባክዎ ስለ ደኅንነታቸውን ለመመርመር ወይም በነጻነት ለማረጋገጥ የሚያስችል ሃብት እንደሌለን ይረዱ፡፡ እነዚህን ምርቶች አናጸድቅምም ሙሉ የደኅንነት ዋስትናም አንሰጥም፡፡
በኢንተርኔት ላይ ከምንጠቀማቸው እጅግ በጣም ዝነኛ ከሆኑ መካነ ድሮች መካከል የማኀበራዊ ሚዲያዎች ይገኙበታል። ፌስቡክ ከቢሊዮን በላይ፣ ኢንስታግራም እና ትዊተር እያንዳንዳቸው በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ተጠቃሚዎች አሏቸው። ማኀበራዊ ሚዲያዎች የተገነቡት የተለያዩ ሃሳቦችን፣ ፎቶግራፎችን እና የግል መረጃን ለማጋራት ነው። አሁን የመናገሪያ እና የመደራጃ መድረክ ሁነዋል፡፡ እነዚህ እንቅስቃሴዎች ሁሉ በግለኝነት እና በስም-አልባነት ላይ የተመረኮዙ ናቸው፡፡
በመሆኑም ማህበራዊ ሚዲያን በሚጠቀሙበት ወቅት የሚከተሉትን ጥያቄዎች ከግምት ውስጥ ማስገባት ጠቃሚ ነው። እራሴን እየተከላከልኩኝ በእነዚህ የማህበራዊ መካነ ድሮች መልዕክት እንዴት መለዋወጥ እችላለሁ? መሠረታዊ ደኅንነቴ ምን ይመስላል? ማንነቴስ? እውቂያዎቼ እና ግንኙነቶቼስ? የትኛውን መረጃ በግል መያዝ ይጠበቅብኛል እና ከማንስ መደበቅ ይኖርብኛል?
እውነተኛ ስምዎን መጠቀም ይፈልጋሉን? አንዳንድ የማህበራዊ ሚዲያ መካነ ድሮች ሰዎች እውነተኛ ስማቸውን እንዲጠቀሙ የሚያስገድድ “የእውነተኛ ስም አጠቃቀም ፖሊሲ” አላቸው። ነገር ግን ይህ ፖሊሲያቸው በጊዜ ሂደት እየላላ መጥቷል። በማህበራዊ ሚዲያ መካነ ድር በሚመዘገቡበት ወቅት እውነተኛ ስምዎን መጠቀም ካልፈለጉ አይጠቀሙ።
በሚመዘገቡበት ወቅት ከሚያስፈልገው በላይ መረጃ አይስጡ፡፡ ማንነትዎን መደበቅ የሚፈልጉ ከሆነ የተለየ የኢሜይል አድራሻ ይጠቀሙ። ስልክ ቁጥርዎን ይጠቀሙ። ስልክ ቁጥርዎን ከመስጠት ይከልከሉ፡፡ እነዚህ ሁለት መረጃዎች የእርስዎን ማንነት በተናጠል ለመለየት እና ከተለያዩ መለያዎች ጋር ሊገናኙ ይችላሉ፡፡
የመገለጫ ፎቶ ወይም ምስል በመምረጥ ረገድ ጥንቃቄ ይውሰዱ፡፡ ፎቶው ከተነሳበት ቦታ፣ ቀን እና ሰዓት ከሚያሳየው መረጃ በተጨማሪ ምስሉ ራሱ አንዳንድ መረጃዎችን ሊያቀርብ ይችላል፡፡ አንድ ፎቶ ከመምረጥዎ በፊት የሚከተለውን ይጠይቁ፣በቤትዎ ወይም በስራ ቦታዎ አከባቢ የተነሳ ነው? በፎቶው ላይ አድራሻዎች ወይም የጎዳና ምልክቶች ይታያሉ?
ያስተውሉ! የይለፍ ቃልዎን መልሰው ለማግኘት የሚጠቀሟቸው እንደ “የት ከተማ ነው የተወለዱት?” ወይም “የመጀመሪያ የቤት እንስሳዎ ስም ማን ይባላል?” የመሳሰሉ የይለፍ ቃል የምስጢር ጥያቄዎች ሲጠቀሙ ጥንቃቄ ያድርጉ፡፡ ምክንያቱም መልሱ ማኀበራዊ ሚዲያን በመፈተሸ ማግኘት እንደሚቻል ይወቁ። አንዳንድ ጊዜ የይለፍ ቃል የምስጢር መልሳችሁ የውሸት እንዲሆን ማድረግ ይኖርብዎታል፡፡ የይለፍ ቃል መልሶ ማግኛ ጥያቄዎች መልሶችን ለማስታወስ አንደኛው ጥሩ መንገድ ለተጨማሪ ደኅንነት የሐሰት መልሶችን በመምረጥ የይለፍ ቃል ማቀናበሪያ ላይ መመዝገብ ነው፡፡
በሦስተኛ ወገኖች የተቀመጠ መረጃ ለራሳቸው ፖሊሲ ተገዢ ሲሆን ምንአልባትም ይህም ለንግድ አላማ ጥቅም ሊውል ወይም ለሌላ ለሶስተኛ ኩባንያ የግንድ ድርጅት ሊጋራ ይችላል። የደህንነት ፖሊሲን በደንብ አንብቦ መረዳት የሚቻል ተግባር እንዳልሆነ እንረዳለን። ነገር ግን የእርስዎ ውሂብ እንዴት ጥቅም ላይ እንደሚውል፣ መቼ ለሶስተኛ አካል ሊሰጥ እንደሚችል፣ እና ማህበራዊ አገልግሎቱ ከሕግ አስፈጻሚ አካላት ለሚቀርብ ጥያቄ መልስ የሚሰጠው እንዴት እንደሆነ የሚያትተውን ክፍል መቃኘት ግን ሊያስፈልግ ይችላል።
የማኀበራዊ ሚዲያ መካነ ድሮች በብዛት ለትርፍ የተቋቋሙ የንግድ ተቋማት ናቸው። በአብዛኛውን ጊዜ እርስዎ በግልጽ ከሚያስቀምጡት በላይ እጅግ ስሱ የሆኑ መረጃዎችን ይስበስባሉ፦ የት እንዳሉ፣ ምን ፍላጎት እንዳለዎት እና የትኛው ማስታወቂያ እንደሚስብዎት፣ የትኞቹን መካነ ድሮች እንደጎበኙ (ለምሳሌ “በላይክ” በሚለው አዝራር)። አንዳንድ ጊዜ ሶስተኛ አካላት የሚያስቀምጧቸውን ኩኪዎች ማገድ ጥሩ ሊሆን ይችላል። እግር በእግር የሚከታተልን የመዳሰሻ ተጨማሪዎችን በማገድ መረጃን ለሶስተኛ አካላት ያለ እርስዎ እውቅና እንዳያስተላልፉ ማድረግ ይቻላል።
በነባሪ ያለውን ቅንብር ይቀይሩ። ለምሳሌ የሚለጥፏቸውን ነገሮች በአደባባይ ለሁሉም ሰው ወይስ ለተወሰኑ ሰዎች ብቻ ነው ማካፈል የሚፈልጉት? ሰዎች የኢሜል አድራሻዎን ወይም የስልክ ቁጥርዎን ተጠቅመው እርስዎን ማግኘት እንዲችሉ ይፈልጋሉ? ያሉበት አድራሻ በቀጥታ እንዲታወቅ ይፈልጋሉ?
የግለኝነት ቅንብሮች "ምን ማየት እንደሚችል" ለሚለው ጥያቄ መልስ የመስጠት አዝማሚያ አላቸው፤ እዚህ ጋር ታዳሚዎች ነባሪዎችን («ይፋዊ»፣ «የጓደኞች ጓደኞች»፣ «ጓደኞች ብቻ»፣ ወዘተ…) ማድረጊያ፣ ያሉበት ቦታ፣ ፎቶዎች፣ ዕውቂያ መረጃ፣ መለያ መስጠት እና ሰዎች እንዴት የእርስዎን መገለጫ በፍለጋዎች ውስጥ ማግኘት እንደሚችሉ የሚመርጡበትን ቅንብሮችን ያገኛሉ፡፡
ደኅንነት (አንዳንዴ “ጥንቃቄ” የሚባለው) የበለጠ ሊሰራ የሚችለው ሌሎች መለያዎችን በማገድ/ዝም በማሰኘት ሊሆን ይቻላል ፡፡ ያልተፈቀዱ ሙከራዎች በመለያዎ ላይ ሲደረግ ለርስዎ እንዲያውቁት ማድረግም ይቻላል፡፡ አንዳንድ ጊዜ ልክ እንደ ባለሁለት-ደረጃ ማረጋገጫ እና እንደ መጠባበቂያ ኢሜይል/ የስልክ ቁጥር- በዚህ ክፍል ውስጥ ያገኛሉ፡፡ በሌላ ጊዜ እነዚህ የመግቢያ ቅንብሮች በመለያ ቅንጅቶች ወይም በመግቢያ ቅንብሮች ክፍል ውስጥ የይለፍ ቃልዎን ለመቀየር ከሚያስችሉ አማራጮች ጋር ያገኛሉ፡፡
የደኅንነት እና ግላዊነት “ፍተሻዎች”ተጠቃሚ ይሁኑ፡፡ ፌስቡክ፣ ጎግል እና እና ሌሎች ዋና ዋና መካነ ድሮች "የደኅንነት ፍተሻዎች" አገልግሎቶችን ያቀርባሉ፡፡ እነዚህ አጋዥ ስልጠናዎች የሚመሩ የተለመዱ ግላዊነት እና የደኅንነት ቅንብሮች እንዴት መጠቀም እንደሚችሉ በቀላል ቋንቋ ይመርዎታል፡፡ እነዚህ አገልግሎቶች ለተጠቃሚዎች በጣም አስፈላጊ ናቸው፡፡
በመጨረሻም የግላዊነት ቅንብሮች ሊቀየሩ የሚችሉ ነገሮች መሆናቸውን ማስታወስ ይገባል። አንዳንድ ጊዜ እነኚህ የግላዊነት ቅንብሮች ጠንካራ እና የማይመቹ ሊሆኑ ይችላሉ። የማይሆኑበት አጋጣሚም አለ፡፡ ማንኛውም በግል የነበረ መረጃ በአደባባይ ሊወጣ ወይም ሊጋራ እንደሚችል፣ ወይም ማንኛውም ተጨማሪ ቅንብሮች ለግላዊነትዎ የተሻለ ቁጥጥር እንደሚሰጥዎት ለማየት በእነኚህ ቅንብሮች ላይ የሚያካሂዷቸውን ለውጦች በንቃት ይከታተሉ።
ለብዙዎቻችን የተለያዩ መለያዎችን ማንነት ለይቶ ማስቀመጥ በጣም አስፈላጊ ነው፡፡ ይህ በየፍቅር ጓደኛ ማግኛ መካነ ድሮች፣ ሙያዊ መገለጫዎች፣ የማይታወቁ መለያዎች እና በተለያዩ ማኀበረሰቦች ውስጥ ያሉ መለያዎች ላይ ሊተገበር ይችላል፡፡
ስልክ ቁጥሮች እና ፎቶዎችን ትኩረት ሊደረግባቸው የሚገቡ የመረጃ አይነቶች ናቸው፡፡ በተለይ ፎቶዎች ተለይተው የተቀመጡ መለያዎችን ሳይፈለግ ሊያገናኙ ይችላሉ፡፡ በሚገርም ሁኔታ ይህ ከፍቅር ጓደኛ መፈለጊያ መገለጫ እና የሙያ መገለጫዎችን ማያያዝ የሚያጋጥም የተለመደ ችግር ነው፡፡ ማንነትዎን እንዳይገለጥ ከፈለጉ ወይም የተወሰኑ የመለያዎች ከሌሎች ተለይተው እንዲቀመጡ የሚፈልጉ ከሆነ መስመር ላይ በማንኛውም ቦታ ያልተጠቀሙትን ፎቶ ወይም ምስል ይጠቀሙ፡፡ ይህንን ለማረጋገጥ የጎግል ምስል መፈለጊያን መጠቀም ይችላሉ፡፡ በጥንቃቄ ሊይዟቸው የሚገቡ የማያያዝ አቅም ያላቸው ሌሎች ነገሮች ስምዎ(የቅጽል ስሞችን ጨምሮ) እና ኢሜይል ናቸው፡፡ ከእነዚህ መረጃዎች ውስጥ አንዱ እርስዎ ባልጠበቁት ቦታ መኖራቸውን ካወቁ ምንም ፍርሃት አይሰማዎት፡፡ ይልቁንስ ቀስ በቀስ፣ ደረጃ በደረጃ ያስቡ፡፡ በአጠቃላይ በይነመረብዎ ያለዎትን መረጃ ለማጽዳት ከመሞከር ይልቅ የተወሰኑ የመረጃ ክፍሎችን፣ የት እንዳሉ እና ምን ማድረግ እንደሚችሉ ብቻ ትኩረት ያድርጉ፡፡
የፌስቡክ ቡድኖች ለማኀበራዊ እንቅስቃሴ፣ ቅስቀሳ እና ሌሎች ስሱ ተግባራት ማከናወኛ ስፍራዎች መሆናቸው እየጨመረ መምጣቱ የግሩፕ ቅንብሮች የሚያደናግሩ አድርጓቸዋል፡፡ ስለቡድን ቅንብር ይማሩ፤ ተሳታፊዎችም ስለ ቡድን ቅንብር እና የፌስቡክ ቡድኖች ደኅንነታቸው የተጠበቀ እና ግላዊ እንዲሆኑ ይስሩ፡፡
የእርስዎን የማኀበራዊ ሚደያ ቅንብሮች እና ጸባይ ብቻ አይቀይሩ፡፡ በመስመር ላይ እርስ በርስ ስለተገለጡ አደጋ የመፍጠር አቅም ያላቸው ስሱ የሆኑ መረጃዎች ከወዳጆችዎ ጋር ለመነጋገር ተጨማሪ እርምጃ ይውሰዱ፡፡ ምንም እንኳን የማኀበራዊ ሚዲያ መለያ ባይኖሮትም ከጽሑፎች ላይ ታግ የተደሩጉትን ቢያስለቅቁም ወዳጆችዎ ሳያውቁት ያሉበትን ቦታ ሊጠቁሙ እና ከእርስዎ ጋር ያላቸውን ግንኙነት ይፋ ሊያደርጉ ይችላሉ፡፡ ግለኝነትን መጠበቅ ማለት ራሳችንን ብቻ መጠበቅ ሳይሆን አንዳችን ላንዳችን መጠንቀቅንም ይጨምራል፡፡
ጠቅላላ ውሂብዎን ሁልጊዜ ከሁሉም ሰው ለመጠበቅ መሞከር እጅግ አድካሚ እና የማይቻል ነው፡፡ ነገር ግን መፍራት የለብዎትም! ደኅንነት በጥንቃቄ በሚነደፍ ዕድቅ የሚመራ እና ለእርሶ ትክክለኛ የሆነውን እየተጠቀሙ የሚያዳብሩት ሂደት ነው፡፡ ደኅንነት ማለት እንዳንድ መሳሪያዎች መጠቀም ወይም ሶፍትዌር ማውረድ ማለት አይደለም፡፡ እርስዎ በተለየ የተጋረጠብዎን የደኅንነት ከመረዳት እና እነዚህን ስጋቶች እንዴት መመከት እንደሚቻል ከማወቅ የሚጀምር ነው፡፡.
በኮምፒተር ደኅንነት ስጋት የሚባለው ውሂብዎን ከጥቃት ለመከላከል የሚያደርጉትን ጥረት የማሳነስ አቅም ያለው ክስተት ነው፡፡ ምን መከላከል እንደሚፈልጉ እና ከማን መከላከል እንደሚፈልጉ በመለየት ያጋጠመዎትን ስጋት መጋፈጥ ይችላሉ፡፡ ይህ ሂደት “የስጋት ሞዴል ” ይባላል፡፡
ይህ መመሪያ የስጋት ሞዴልዎን እንዴት መቅረጽ እንዳለብዎ ወይም የዲጂታል መረጃዎችዎ የሚያጋጥማቸውን አደጋ እንዴት መገምገም እንደሚችሉ እና የትኞቹ መፍትሔዎች ለእርስዎ የተሻለ እንደሆኑ ያስተምራል፡፡
ጎረቤቶቼ ከዚህ በፊት ተዘርፈው ያውቃሉ? ደባሎቼ ወይም እንግዶቼ ምን ያህል ታማኝ ናቸው? ባለጋራዎቼ እኔን ማጥቃት የሚያስችል ምን አቅም አላቸው? ግምት ውስጥ የማስገባቸው አደጋዎች ምንድን ናቸው?
በቤቴ ያለ ልተካዉ የማልችለው ነገር ምን ምንድን ነው? እነዚህን ነገሮች መተካት የሚያስችል ገንዘብ እና ጊዜ አለኝ? የገባኹት የመድኅን ዋስትና ከቤቴ የተዘረፉ ንብረቶችን ይጨምራል?
ለአደጋ የተጋለጡ ሰነዶችን ማሰቀመጫ የሚሆን ካዝና ለመግዛት ፍቃደኛ ነኝ? እጅግ አስተማማኝ ቁልፎችን የመግዛት አቅም አለኝ? በአቅራቢያዬ የሚገኝ ባንክ የደኅንነት ሳጥን ተከራይቼ ውድ ንብረቶቼን ለማስቀመጥ ጊዜ አለኝ?
እነዚህን ጥያቄዎች ለራስዎ ካቀረቡ በኋላ ማድረግ የሚችሉትን ነገር ለመገምገም ዝግጁ ነዎት፡፡ ንብረትዎችዎ ትልቅ ዋጋ ያላቸው ሆነው ነገር ግን የመዘረፍ እድላቸው ዝቅተኛ ከሆነ ካዝና በመግዛት ብዙ ገንዘብ ማውጣት አይኖርብዎት ይሆናል፡፡ ነገር ግን አደጋው ከፍተኛ ከሆነ ገበያ ላይ የሚገኝ ምርጥ ካዝና መግዛት ይኖርብዎታልም፤ ደኅንነት ስርዓት ለመጨመርን ማሰብ ይኖርብዎታል፡፡