Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ይህ በእንዲህ እንዳለ እነዚህ ተመራጮች ይልቁንም የእቃ ቤቱ ተመራጭ አባ ገብረ ሕይወት ተብየው የገዳሙ ንብረቶች በሆኑበት ቦታዎች ለምሳሌ በማይጋባ እንዲሁም በአዲርቃይ ያሉትን የእቃ ቤት ሃላፊዎች ከቦታቸው አንስተው በምትካቸው ለእነሱ የሚስማማቸውን ሰው አስቀምጠዋል። ለዚህም ዋነኛ ምክንያታቸው አንደኛ ከዚህ በፊት የነበሩት የንብረቶቹ ጠባቂዎች አማርኛ ተናጋሪ በመሆናቸው፣ ሁለተኛ እነዚህ አባቶች ለነፍሳቸው ያደሩ እና እነዚህን ቅርሶች እንደ ህይወታቸው ጠብቀው ሲያስቀምጡ ያለምንም ጥቅም እና ድለላ ነው ለነፍሳቸው ብቻ በማሰብ ነገር ግን አሁን የሚተኩት ሰዎች ለእነ አቶ
ሲሣይ እና አባ ገብረሕይወት እነዚህን ብርቅዪ የሀገር የወገን ሃብቶች ንዋየ ቅዱሳት፣ በተለያዩ ጊዚያት በተለያዩ ነገሥታት እንደ ገጸ በረከት ለገዳሙ የተበረከቱ የወርቅ፣ የብር እና የነሐስ መስቀሎች፣ ድባቦች፣ በወርቅ የተለበጡ መጻሕፍት፣ የኢትዮጵያዊውን ኢትዮጵያዊነት ሊመሠክሩ እና ሊናገሩ የሚችሉ የታሪክ አሻራዎች፣ እድሜ ጠገብ የብራና መጻሕፍት እስከ አሁን በዓለም ዙሪያ ያልተገኙ በመጽሐፍ ቅዱስ ያልተካተቱ ድንቅ መጽሐፍት ብዙ ብዙ የሀገር እና የወገን ንብረት እና ቅርስ በእነዚህ ሰዎች ወደቀ ማለት ነገ እነዚህን የወገን መኩሪያ ሃብቶቻችንን ለምዕራባውያን እየወጡ እንደሚቸበችቡት ምንም ጥርጥር የለንም ለዚህም ነው መነኮሳቱ ከዚህ በፊት የአካባቢውን ምዕመናን ኑና ቅርሶቻችሁን ተረከቡን፣ የእኛ ሃላፊነት እስከዚህ ድረስ ብቻ ነው ዛሬ እናንተ ተንከባክባችሁ ለመጪው ትውልድ ማስተላለፍ ካልቻላችሁ የማንነታችን መገለጫዎቻችን ሁሉ ይጠፋሉ በባለጊዜዎች ይመዘበራል ተረከቡን . . . በማለት ድምጻቸውን ሲያሰሙ የነበሩት ትውልዱም ዝም አለ ባለጊዜዎችም ከምዕራባውያን ጋር እየተደራደሩ ይገኛሉ ኸረ ለማን አቤት ይባል . . .
በጣም ከሁሉ የሚደንቀው ደግሞ ዛሬ ለሃይማኖታቸው ሳይሆን ዘራቸውን እና ጎጣቸውን ተመክተው ጸረ-ሰላም ኃይሎች ወይም ጸረ-ልማት ኃይሎች ናቸው በማለት እያደናገሩ ለሃይማኖታቸው እና ለቤተክርስቲያናቸው ግድ የሌላቸው የቤተክርስቲያናቱ ሰዎችም ይስተዋላሉ ከነዚህም መካከል በትግራይ ሽሬ እንደሥላሴ ሃገረ ስብከት ሥራ አስኪያጅ የሆኑት ንቡረዕድ ተስፋዬ ተወልደ ትላንት በዋልድባ የገደረገውን በአንጋቾች የተደረገውን ምርጫ ተቀብለነዋል አጽድቀነዋል። በማለት ሲናገሩ ሲሰሙ እውነት ለካ ቆቡን የደፋ ሁሉ ለቤተክርስቲያን የቆመ አይደለም ለካስ ከቤተክርስቲያን በላይ ዘር እና ጎጥ በልጦባቸዋል ማለት ነው እንድንል አድርጎናል። ከዚህ በተጨማሪ ለአቤቱታ የወጡት መነኮሳት በጎንደር አቤቱታቸውን ቢያሰሙም፣ የሀገረ ስብከቱ ተወካዮች እንዴት እንዲህ አይነት ውንብድና በገዳማችን ላይ ይሰራል በማለት በቁጭት ወደ ሽሬ ቢያመለክቱም የሰሜን ጎንደር ሃገረ ስብከት ደግሞ በሽሬ እንደሥላሴ ሃገረ ስብከት ምን አገባው! በማለት “ስለ እራሳችሁ ሃገረ ስብከት አስቡ፥ በእኛ ሃገረ ስብከት ሥራ ጣልቃ አትግቡብን” በማለት ነበር የመለሱት ንቡረዕዱ፥ ከዚህም በላይ ለአቤቱታ የወጡትንም አባቶች እነሱንም ድሮም እናውቃቸዋለን “ገዳሙን ለመበተን ሲሰሩ የነበሩ፥ ከጸረ - ልማት ኃይሎች ጋር ተባባሪዎች” ናቸው ነበር ያሉት፤ እውን ገዳማችንን አታፍርሱ፣ በዘር በጎጥ አትከፋፍሉን፣ የገዳማችንን ሥርዓት አታፍርሱ፣ ጠብ መንጃ ይዛችሁ ቤተ እግዚአብሔር አትግቡብን፣ አባቶቻችንን አትደብድቡብን፣ ማለት ጸረ-ሰላም እና ጸረ-ልማት ኃይል ያስብላል? ኸረ የወገን ያለህ. . . ኸረ የቤተክርስቲያን አምላክ ወደኛ ተመልከት . . .
በመጨረሻ ለኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን አማኞች ለሆንን ካህናት፣ ዲያቆናት፣ መምህራን፣ ዘማሪያን እና ምዕመናን ሁላችን እስቲ ልብ እንበል ትላንት የአሰቦት ገዳም ተቃጠለ ተባልን፣ የዝቋላ አቦ ገዳም በአራት መዕዘን በእሳት ተቃጠለ፣ በጅማ ሻሾ ጻድቁ አቡነ ገብረ መንፈስ ቅዱስ ቤተክርስቲያን ካህናት እና ምዕመናን እቤተክርስቲያን ውስጥ እያሉ በእሳት ተበሉ አንገታቸው በካራ ተቀላ፣ በጉራጌና ሃድያ ዞን የጻድቋ እናታችን ቅድስት አርሴማ ቤተክርስቲያን በጠራራ ጸሐይ ተቃጠለች፣ በጎንደር እድሜ ጠገብ የሆነው የብሉያት እና የሐዲሳት የሆነው የአብነት ት/ቤት ከነ ሙሉ ንብረቱ ተቃጠለ፣ በደብረ ሊባኖስ ገዳም ላለፉት ስድሳ ዓመታት ሊቃውንትን ሲያስመርቅ የነበረው የአብነት ት/ቤት በበጀት እጥረት ተዘጋ፣ የጻድቁ አቡነ ጴጥሮስ ሃውልትም ይፈርሳል ተባልን፣ ዛሬ የገዳማት ማማ ዋልድባ ገዳም እንደዋዛ እየጠፋ እና እየተፈታ ነው ገዳማውያኑን በማሰደድ፣ በልማት ሰበብ ይዞታዎችን በመውሰድ ገዳማውያኑ ተሰደው ካለቁ እንደምንፈልገው እናደርጋለን ብለው ያሰቡ ባለጊዜዎች ቀስ በቀስ እየገዘገዙን ማንነታችንን ሲያጠፉ፣ ሃይማኖታችንን ለማጥፋት ከምዕራባውያን ጋር ተባብረው ቅርሶቻችንን በመሸጥ እና በማውደም ቤተክርስቲያናችን እየጠፋች ነው፤ ከእንግዲህ ምን ይዘን ነው ኦርቶዶክሳውያን ነን ለማለት የምንችለው? እንደ እውነቱ ከሆነ ዛሬ ኦርቶዶክሳዊነታችን የሚፈተንበት ጊዜ ላይ
ደርሰናል ቤተክርስቲያኒቱን ባለቤት እንደሌላት ሌሎች ለዚያውም አረማውያን እንደሚፈልጉት ሲያደርጓት ዝም ብለን መመልከት ወይስ ለሃይማኖታችን እና ለቤተክርስቲያናችን ክብር በመቆም እውነትን በመናገር ከታሪክ ተጠያቂነት ለማምለጥ የበኩላችንን ማድረግ? መልሱን እራሳችን እንመልስ ሕሊና የየራሳችን ዳኛ ነው እውነት ሰርተን እና ተናግረን ከሆነ ከሕሊና ዳኝነት ከትውልድም ተጠያቂነት እንድናለን አለበለዚያ ግን . . .
ችሎታ ያላቸውን ወንዶች ሶላትን በጀማዓ እንዲሰግዱ ሸሪዓው አዞ የሚተውትን አስጠንቅቋል፡፡ ሶላቱል ጀማዓ ላይ የማይገኙትን ለማቃጠል ነቢዩ ﷺ አስበዋል፡፡ ማየት ለተሳነው ሰው እንኳ ነቢዩ ﷺ ከጀማዓ እንዲቀር አልፈቀዱለትም፡፡ ለዚህ ማስረጃው የሚከተሉት ናቸው፡-
1 - የፍርሃት ሶላትን አስመልክቶ አላህ እንዲህ ብሏል፡- ‹‹በውስጣቸውም በኾንክና ሶላትን ለነርሱ ባስሰገድካቸው ጊዜ፣ከነሱ አንዲት ጭፍራ ካንተ ጋር ትቁም፤›› [አል-ኒሳእ፡102]
አላህ በዚህ አንቀጽ በጦር ሜዳ ፍርሃት ውስጥና በጉዞ ላይ ሆነው በጀማዓ እንዲሰግዱ ያዘዘ ከሆነ፣በሰላሙ ጊዜና እቤት እያሉ ደግሞ ትእዛዙ የበለጠ የጸና ይሆናል፡፡
2 - ከአቡ ሁረይራ (ረዐ) በተላለፈው መሰረት ነቢዩ ﷺ ፡ ‹‹በመናፍቃን ላይ ይበልጥ ከባዱ ሶላት፣የዕሻእ ሶላትና የፈጅር ሶላት ነው፡፡ በሁለቱ ውስጥ ያለውን (ታላቅ አጅር) ቢያውቁት ኖሮ በሆድ እየተሳቡም ቢሆን መጥተው (በጀማዓ) በሰገዱ ነበር፡፡ ሶላት እንዲሰገድ አዝዤና አንድ ሰው ሰዎችን እንዲመራ መድቤ፣የእንጨት ሸክሞች ከያዙ ሰዎች ጋር በመሆን በሶላት ላይ የማይገኙ ሰዎችን ቤቶች ሄጄ በላያቸው ላይ በእሳት ማጋየት አስቤያለሁ፡፡›› [በቡኻሪና ሙስሊም የተዘገበ] ብለዋል፡፡
ነቢዩ ﷺ ጀማዓ ሶላት ግዴታ ባይሆን ኖሮ ከሶላቱ የቀሩትን ሰዎች ለማቃጠል ባላሰቡ ነበር፡፡ ግዴታ ባይሆን ኖሮ ጀማዓ የማይሰግዱ ሰዎች በመናፍቅነት ባልተፈረጁም ነበር፡፡
3 - መሪ ስለሌለው እቤቱ መስገድ እንዲፈቅዱለት ለጠየቃቸው ዓይነ ስውር ነቢዩ ﷺ ‹‹የሶላት ጥሪውን (አዛን) ትሰማለህን?›› ሲሉት አዎ አላቸውና ‹‹እንግዲያውስ ምላሽ ስጥ (መጥተህ ስገድ)፡፡›› [በሙስሊም የተዘገበ] ብለውታል፡፡
4 - እብን መስዑድ (ረዐ) እንዲህ ብለዋል፡- ‹‹ነገ አላህን ሙስሊም ሆኖ ለመገናኘት የሚወድ ሰው፣እነኚህን ሶላቶች ጥሪ በሚደረግላቸው ቦታ በመገኘት ተጠባብቆ ይስገዳቸው፡፡ አላህ ለነቢያችሁ ﷺየቅን መመሪያ ነቢያዊ ፈለጎችን (ሱነኑል ሁዳ) የደነገገ ሲሆን፣ሶላቶቹ ከሱነኑል ሁዳ አንዱ ናቸው፡ እቤቱ ቀርቶ እንደሚሰግደው ዓይነት ሰው ከጀማዓ ቀሪ የሆነ ሰው፣ እቤታችሁ ከሰገዳችሁ የነቢያችሁን ሱንና የተዋችሁ ትሆናላችሁ፤ የነቢያችሁን ሱንና ከተዋችሁ ደግሞ ትጠማላችሁ፡፡ ዉዱእ አድርጎና ዉዱኡን አሳምሮ ከነኚህ መስጊዶች ውስጥ ወደ አንዱ መስጊድ ያቀና ሰው፣በያንዳንዱ እርምጃ አንድ ሰናይ ተግባር (ሐሰነህ) ይመዘግብለታል፤አንድ ደረጃም ከፍ ይደረጋል፤አንድ እኩይ ተግባርም (ሰይይአህ) ይታበስለታል፡፡ መናፍቅነቱ የታወቀና የለየለት እንጂ ሌላው (ጀማዓ ሶላትን) እንደማይተው በእርግጥ አይተናል፡፡ (መራመድ ያልቻለውን እንኳ) በግራና በቀኝ በሁለት ሰዎች መካከል ተደግፎ አምጥተው ሶፍ ውስጥ ያቆሙት ነበር፡፡›› [በሙስሊም የተዘገበ]
1 - ወንድማማቾችና ለአላህ ብለው የተዋደዱ ሰዎችን እርስ በርስ ማስተዋወቅ፣የኢማን ግኝት መሰረት የሆነውን የወንድማ ማችነትና የመዋደድ ትስስርን ማጥበቅ፡፡ ለአላህ U ብሎ ከመዋደድ ውጭ ወደ ኢማንም ሆነ ወደ ጀነት የመድረሻ መንገድ የለምና፡፡
2 - በተከታታይ ለአርባ ቀናት የእሕራም ተክቢራን ከኢማሙ ጋር የደረሰበት ሰው ከመናፍቅነትና ከእሳት ነጻ መሆኑ፡፡ ከአነስ (ረዐ) በተላለፈው መሰረት የአላህ መልእክተኛ ﷺ :- ‹‹የመጀመሪያውን ተክቢራ ደርሶ በጀማዓ ለአርባ ቀናት ለአላህ የሰገደ ሰው፣ሁለት ነጻ መሆን ይጻፍለታል፡- ከእሳት ነጻ መሆንና ከንፋቅ ነጻ መሆን፡፡›› [በትርምዚ የተዘገበ] ብለዋል፡፡
6 - በአንዱ የሶላት ሶፍ ነጭና ጥቁሩ፣ዐረባዊውና ዐጀሚው፣ዐዋቂውና ልጅ እግሩ፣ሀብታምና ድሃው፣ሁሉም ጎን ለጎን በአንድ መስጊድ ውስጥ፣በአንድ ኢማም ተመርተው፣በአንድ ጊዜ፣ፊታቸውን ወደ አንድ ቅብላና ወደ አንድ አቅጣጫ አዙረው ስለሚሰግዱ የሙስሊሞችን ልብ አንድ ያደርጋል፡፡
8 - ኃጢኣቶችን ማበስና ደረጃን ከፍ ማድረጉ፡፡ ከአቡ ሁሬራ (ረዐ) በተላለፈው መሰረት የአላህ መልእክተኛﷺ እንዲህ ብለዋል :- ‹‹አላህ ኃጢቶችን የሚያብስበትንና ደረጃዎችን ከፍ የሚያደርግበትን ነገር ላመላክታችሁን? ሲሉ፣(ሰሓባ) ‹የአላህ መልእክተኛ ሆይ! አዎ ይንገሩን› አሉና ነቢዩ ﷺ (በብርድና በመሳሰለው) እየከበደ ዉዱእ አሟልቶ ማድረግ፣ወደ መስጊዶች እርምጃዎችን ማብዛት፣ከአንዱ ሶላት በኋላ ተከታዩን ሶላት መጠባበቅ ነው፡፡ ይህ ነው ለአላህ ትእዛዝ ተገዥ መሆን (ሪባጥ) ማለት፤ይህ ነው ነፍስን ለአላህ ማስገዛት (ሪባጥ) ማለት፡፡›› [በሙስሊም የተዘገበ]
9 - የሕብረት ሶላት በነጠላ ከሚሰገደው ሶላት በሃያ ሰባት ደረጃ ይበልጣል፡፡ ከዐብዱላህ ብን ዑመር (ረዐ) በተላለፈው መሰረት የአላህ መልእክተኛ ﷺ ‹‹ጀማዓ ሶላት በነጠላ ከሚሰገደው ሶላት በሃያ ሰባት ደረጃ ይበልጣል፡፡›› [በቡኻሪ ተዘገበ] ብለዋል፡፡
ከትናንት በስቲያ ከትግራይ ጊዜያዊ አስተዳደር አመራሮች ጋር በጽ/ቤታቸው የተወያዩት ጠ/ሚኒስትር ዶ/ር ዐቢይ አህመድ፤ በክልሉ ዘላቂ ሰላም ለማምጣትና ትግራይን መልሶ ለመገንባት ሁሉም ኢትዮጵያዊ ድጋፍ እንዲያደርግ ጥሪ አቅርበዋል፡፡
ከክልሉ አመራሮች ጋር በትግራይ መልሶ ግንባታ፣ በሰብአዊ መብት ጥብቃና ለዜጎች በሚቀርብ የምግብና ሌሎች ድጋፎች ዙሪያ ፍሬያማ ውይይት ማድረጋቸውን ያስታወቁት ጠ/ሚኒስተሩ፤ ትግራይን መልሰን እንገንባ” ሲሉ ለመላው የኢትዮጵያ ህዝብ የአንድነት የድጋፍ ጥሪ አቅርበዋል፡፡
በክልል ደረጃም እያንዳንዱ ክልል የተደራጀ ድጋፍ እንዲያሰባስብ የጠየቁት ጠ/ሚኒስትሩ፤ ከዚህ ቀደም ከእያንዳንዱ ክልል ቃል የተገቡ የተሽከርካሪ፣ ልዩ ልዩ ቁሳቁሶች፣ ለአርሶ አደርች የሚያቀርቡ የሰብል ዘሮችና የእርሻ መገልገያ መሳሪያዎች፣አምቡላንስ፣መድሃኒት እንዲሁም የገንዘብ ድጋፍ በጥቂት ቀናት ውስጥ እንዲሰባሰብ ጠይቀዋል፡፡
በሃገራዊ አንድነቱ የድጋፍ ማሰባሰብ ሂደት ከሁሉም የክልል ርዕሠ መስተዳደሮች ጋር በበይነ መረብ አማካይነት መምከራቸውንና በጎ ተነሳሽነትና ምላሽ መገኘቱንም ነው ጠ/ሚኒስትሩ በፌስ ቡክ ገፃቸው ያሰፈሩት፡፡
ለሚሰባሰበው ድጋፍም አርአያ ለመሆን ጠ/ሚኒስትሩ የአንድ ወር ደሞዛቸውን፣ከመደመር መፅሃፍ ሽያጭ የተገኘ 2 መቶ ሺ ብር እንዲሁም በጠቅላይ ሚኒስተር ጽ/ቤት በኩል ሶስት የውሃ ማመላለሻ ባለታንከር መኪናዎች ማዋጣታቸውን አስታውቀዋል፡፡
More in this category: « ኢዜማ በቢሾፍቱ በተገደሉት አመራሩ ጉዳይ የከተማዋ የመንግስት ሃላፊዎች ላይ ምርመራ እንዲደረግ ጠየቀ	ፓርቲዎች አዳዲስ የቅስቀሳ ዘዴዎችን እየተከተሉ ነውየኢትዮጵያ »
የኤ.ቢ.ኤስ.ኤፍ.ኤፍ ቦርድ ሪክካርድ ጉስታፍሰንን አዲስ ፕሬዝዳንት እና ዋና ስራ አስፈፃሚ አድርጎ ሾመ ፡፡ ሪክካርድ ጉስታፍሰን አልሪክ ዳኒዬልሰን ተክተው ይቀላቀላሉ SKF እ.ኤ.አ. በ 2021 የመጀመሪያ አጋማሽ ፡፡
ሪክካር ጉስታፍሰን በአሁኑ ጊዜ የ “SAS” ቡድን ፕሬዚዳንት እና ዋና ሥራ አስፈጻሚ ናቸው ፡፡ ከአስር ዓመት በፊት SAS ን ከመቀላቀልዎ በፊት ሪካርድ ጉስታፍሰን ኮዳን / ትሬግ ሃንሳ የተባለው የኢንሹራንስ ኩባንያ ዋና ሥራ አስፈጻሚ የነበሩ ሲሆን በጄኔራል ኤሌክትሪክ ውስጥ በርካታ ቦታዎችን የያዙ ናቸው ፡፡ በስዊድን ሊኖንፒንግ ዩኒቨርስቲ የቴክኖሎጂ ተቋም ኤምሲሲን ይ holdsል ፡፡
የኤቢ ኤስ.ኤፍ.ኤፍ የቦርድ ሊቀመንበር ሃንስ ስቱርግበርግ “ከተጠናከረ እና ጠንካራ የፍለጋ ሂደት በኋላ ሪክካር ጉስታፍሰን ወደ SKF ለመቀላቀል በመስማማታቸው በጣም ደስ ብሎናል ፡፡ የሪካርድ ጉስታፍሰን ጠንካራ እና ዘመናዊ አመራር ፣ SKF ን ለመቀላቀል ሰፊ ዓለም አቀፋዊ ልምድ እና ደስታ የ SKF ስትራቴጂውን ቀጣይ አፈፃፀም እንዲመራ እና ኤስ.ኤስ.ኤፍ ወደ ቀጣዩ ትርፋማ እድገት እና ልማት እንዲወስድ ትክክለኛ ሰው ያደርገዋል ፡፡
ሪክካርድ ጉስታፍሰን እንዲህ ብለዋል: - “በኢንዱስትሪው ውስጥ በጣም የተከበረ ኩባንያ የሆነውን ኤስ.ኤስ.ኤፍ.ን ለመቀላቀል በመቻሌ በጣም ደስ ብሎኛል እና አመስጋኝ ነኝ ፡፡ ኤስ.ኤስ.ኤፍ በግልጽ የተቀመጠ የስትራቴጂክ አቅጣጫ አለው ፣ እናም ከድርጅቱ ጋር ለመሳተፍ እና የተጀመረውን ለውጥ የበለጠ ወደ ደንበኛ ትኩረት ፣ ፈጠራ ፣ ቀልጣፋ እና ዘላቂ ንግድ የበለጠ ለማፋጠን በጉጉት እጠብቃለሁ ፡፡
ሃንስ እስሩበርግ “ቦርዱ ፕሬዝዳንት እና ዋና ስራ አስፈፃሚ በነበሩበት ወቅት ለኤስኤፍኤፍ ልማት ከፍተኛ አስተዋጽኦ ላበረከቱት አልሪክ ዳኒልሰን ማመስገን ይፈልጋል ፡፡”
የኤስኤፍኤፍ ተልዕኮ በተጫዋች ንግድ ውስጥ አከራካሪ መሪ መሆን ነው ፡፡ ኤስኤፍኤፍ በሚሽከረከረው ዘንግ ዙሪያ ተሸካሚዎችን ፣ ማህተሞችን ፣ ቅባትን ፣ ሁኔታዎችን መቆጣጠር እና የጥገና አገልግሎቶችን ጨምሮ መፍትሄዎችን ይሰጣል ፡፡ ኤስ.ኤስ.ኤፍ.ኤፍ ከ 130 በላይ በሆኑ ሀገሮች ውስጥ የተወከለ ሲሆን በዓለም ዙሪያ ወደ 17,000 የሚያከፋፍሉ አካባቢዎች አሉት ፡፡ በ 2019 ዓመታዊ ሽያጮች 86 013 ሚሊዮን ክሮነር ሲሆኑ የሠራተኞች ቁጥር ደግሞ 43,360 ነበር ፡፡
እቲ ዝመሃር ነዛ ትምህርቲ ምስ ወድአ ጥምቀት ሰለምንታይ ንሕጻናት ከም ዝፍቀድን/ዝወሃብን መወከሲ መዝገበ ሃይማኖት ብዛዕብኡ እንታይ ከምዝብል ክርዳእ ትጽቢት ይግበረሉ።
ቆላ 2፡11-12 ከምኡ ድማ ነቲ ኅጢአተኛ ሥጋኹም ካባኻቱም ብምቕንጣጥ ብእኡ ተገዘርኩም። እዚ እቲ ብኢድ ሰብ ዘይኮነስ ብክርስቶስ ዝግበር ግዝረት ኢዩ። ብጥምወቀት ምስኡ ተቐበርኩም፡ ብኅይሊ እቲ ካብ ምውታት ዘተንሥኦ አምላኽ ብምእማንኩም ድማ ምስኡ ተንሣእኩም።
ግሃ 2፡38-39 ጴጥሮስ ከአ ከምዚ በሎም፦ ”ተነስሑ፡ ኅድገት ኃጢአት ምእንቲ ክትረኽቡ ከአ ነፍሲወከፍኩም ብሰም ኢየሱስ ክረስቶስ ይጠመቕ፡ እግዚአብሔር ዝህቦ መንፈስ ቅድስ ክትቅበሉ ኢኹም። ምኽንያቱ፡ እቲ ተስፋ ንአኻትኩምን ንደቅኹምን፡ ነቶም እግዚአብሔር አምላኽና ክጽውዖም ዘለዎ፡ አብ ርሑቕ ዘለውውን ዘለዉ ኢዩ።
1ይ ቆሮ 1፡15-17 ሰለዚ ካባኻትኩም ሓደ እኳ ”ብሰሙ ተጠሚቐ” ኪብል አይክእልን ኢዩ። ንሰድራ እስጢፋኖስ እባ አጥሚቕ አለኹ፡ ብዝተረፈ ገና። ከመይ ክርስቶስ ወንጌል ክሰብኽ እምበር ከጥምቕ አይለአኸንን። እንተኾነ እቲ ናይ ክርስቶስ አብ መስቀል ሙማት ከንቱ ምእንቲ ከይከውን፡ እቲ ብሰራት አብ ክእለት ዘረባ ዝተመስረተ አይነበረን።
1250 ነቲ ውዱቕ ሰብአዊ ባሕርይ ሒዞም ዝተወልድን፡ ብኅጥያት-አዳም ዝረስሑን፡ ከም ምዃኖም መጠን፡ ካብ ኅይሊ ጸልማት ተናጊፎም፡ ኩሎም ሰባት ናብ ዝተጸውዑሉ ሓርነት ደቁ እግዚአብሔር ዚጭበጠል ቦታ፡ ምእንቲ ክሳገሩ ፡ ሕፃናት’ውን እንተኾኑ ብጥምቀት ካልአይ ክውለዱ አድላይ ኢዩ። ጸጋ-ድኅነት ብልግሲ ዝወሃብ ፈጺሙ ናጻ ህያብ ምዃኑ ብጥምቀት ሕፃናት ይግለጽ። ቤተክርስትያን ኮነት ወይ እቶም ወለዱ፡ ንሓደ ሕጻን ምስ ተወልደ ብኡብኡ ክጥመቕ ዕድል ምስ ዘይህብዎ፡ ውሉድ-አምላኽ ናይ ምዃን ብዋጋ ዘይትመን ጸጋ ይኸልእዎ ከምዘለው እዩ።
1252 እዚ ጥምቀት-ሕፃናት አብ ቤተክርስትያን ካብ ጥንተ-ዘመን ዝጸንሐ ክቡር ትውፊት ኢዩ። እዚ አገባብ’ዚ ካብ ካልአይ ምእተዓመት አትሒዙ ከምዝተዘውተረ ግልጺ ምስክርነት አሎና። ከምኡ ሰለዝኾነ ድማ፡ ሓዋርያት ክሰብኩ ካብ ዝጀመሩሉ፡ ”መላእ ስድራቤት” ይጥመቕ አብ ዝነበረሉ እዋን፡ ሕፃናት’ውን ይጥመቑ ከምዝለበሩ ምግማት ይከአል።
1282 ካብዝኾነ ይኹን ሰብአዊ ሞያ ነጻ ኾይኑ ፡ ዚወሃብ ጸጋን ናይ አምላኽ ህያብን ሰለዝኾነ፡ ካብ ጥንቲ አትሒዙ ጥምቀት ንሕፃናት እውን ክዕደል ጸኒሑ ኢዩ። ሕፃናት ብእምነት ብእምነት ቤተክርስትያን ኢዩም ዝጥመቑ። ናብ ሕይወት ክርስትና ምእታው ማለት ሓቀይና ናጽነት ምርካብ ማለት ኢዩ።
በተዋዋይ ወገኖች ስምምነት መሠረት የሚሠጥ የግልግል ውሳኔበህግ በተገለጸ ክልከላ ካልሆነ በቀር፤ ምንጊዜም ቢሆን ተፈፃሚነት አለው፡፡ ስለሆነም፣ አለም ዐቀፍ የግልግል፣ የዕርቅና የሽምግልና አሠራር በአለም ዐቀፍ ንግድ በተዋዋይ ወገኖች ስምምነት መሠረት የሚቋቋም ወይም በስምምነቱ መሠረት የሚፈጠር፣ የንግድ አለመግባባቶች የሚፈቱበት ስርዓት ነዉ ተብሎ ሊገለጽ ይችላል፡፡ በአጠቃላይ አገላለፅ፣ የተዋዋይ ወገኖች ስምምነት ውጤት ሆኖ ተዋዋዮቹ ያለ-መግባባት ቢኖር ጉዳዩን ወደ መደበኛ ፍርድ ቤት መውሰድ ሳያስፈልግ እነርሱ በመረጡት መንገድ በግልግል፣ በዕርቅ ወይም በሽምግልና ለመፍታት በውላቸው ምስረታ ወቅት አስቀድመው የሚያደርጉት ውል ሲሆን የፍርድ ቤትን አሰራር የሚያስቀር አማራጭ ስምምነት ነው፡፡ ተዋዋይ ወገኖች በዚህ ስምምነታቸው ውስጥ በአደረጉት የተለየ ውል መሠረት ጉዳዩ እንደአስፈላጊነቱ በገላጋዮች በአስታራቂዎች ወይም በሸምጋዮች አማካኝነት እንዲያልቅ ከመወሰን በተጨማሪ ግልግሉ፡…… በየትኛው ሕግ ወይም ደንብ መሠረት መታየት እንዳለበት አስቀድመው መወሰን ይችላሉ፡፡ በተመሳሳይ ሁኔታም ገላጋይ ተቋማትን ወይም ግለሰቦችን አስቀድሞ መምረጥና በዕነዚህ ተቋማት የሚሰጥ ውሳኔ የመጨረሻ እንዲሆን ሊስማሙ ይችላሉ፡፡
የዓለም አቀፍ የግልግል የዕርቅ ወይም የሽምግልና አሠራር ዋና መገለጫ ነዉ ተብሎ የሚነገረዉ መሰረታዊ ጉዳይ፣ክንውኑ የሚመራው በተዋዋይ ወገኖች አስቀድሞ በጽሁፍ በተደረገ ወይም አለመግባባቱ ከተከሰተ በኃላ ጉዳዩን በግልግል፤ በእርቅ ወይም በሽምግልና ለመፍታት በሚደረግ የውል ስምምነት ላይ የተመሰረተ ከመሆኑ አንጻር የሚነገረዉ አብይ ቁም ነገር ነዉ፡፡ የተዋዋይ ወገኖች የተሟላና በነጻነት የሚሰጥ ፈቃደኝነት ወይም ስምምነት ለግልግል፣ ለእርቅ ፣ወይም ለሽምግልና ሥራ አፈጻጸም እንደ መሠረታዊ ቅድመ ሁኔታ ተደርጎ ይወሰዳል፡፡ የገላጋይ፤ አስታራቂ ወይም አሸማጋይ ተቋማት ማንነትም ሆነ የገላጋዮችን ቁጥር አስቀድሞ በውል መወሰን ተገቢ ይሆናል፡፡ ገላጋዮችን በመምረጥ ረገድ እንደተዋዋይ ወገኖች ፍላጐት ከሁለት የታወቁ ዓለም አቀፋዊ አሠራሮች አንዱን መምረጥ ይቻላል፡፡ ይኼውም፡- 1ኛው አሠራር ለዚሁ አላማ በተቋቋሙ ዓለም አቀፋዊ የግልግል ተቋማት አማካኝነት የግልግል ተግባሩ እንዲከናወን አለመግባባት የተፈጠረበትን ጉዳይ ለተቋማቱ ማቅረብ ሲሆን፣ ሌላዉ አማራጭ ደግሞ ተዋዋዮቹ በሚያደርጉት የጋራ ስምምነት ለጊዜው ለዚሁ ተግባር ሲባል በሚያቋቁሟቸው ጊዜያዊ ገላጋዮች አማካኝነት አለመግባባቱ እንዳስፈላጊነቱ በግልግል ፣ በእርቅ ወይም በሸምግልና እንዲያልቅ የሚደረግ አሰራር ነዉ፡፡
1. አለም አቀፋዊም ሆነ ብሄራዊ የንግድ ግንኙነት በአቅርቦት እና ፍላጎት (supply and demand) ላይ የተመሰረተ ከመሆኑ በቀር የተጠቃሚዎችን ማንነት ወይም ማህበራዊ አቋም ግምት ዉስጥ ያስገባ አይደለም፡፡አንዱ ወገን ምርቱን ወይም አገልግሎቱን በፍላጎት ለሚቀበለዉ አሽቀድሞ ለሚያዉቀዉ ወይም ለማያዉቀዉ ሁለተኛ ወገን ያቀርባል፤ እንዲሁም ሌላዉ ወገን በፍላጎቱ መጠን የቀረበለትን ምርት ወይም አገልግሎት ይረከባል፡፡ ስለሆነም ግንኙነቱ የተለያየ ዜግነት ያላቸው ግለሰቦች ወይም ኩባንያዎች የሚሳተፉበት ከመሆኑ አኳያ ይህንን የሚገዛ ወይም የሚመራ አንድ ወጥ መንግስታዊ አካል ወይም አስተዳደር አይኖርም፡፡ በመሆኑም፣ ተዋዋይ የንግዱ ህብረተሰብ አባላት በዜግነት ሳይወሰኑ አለመግባባቶቻቸውን ሊፈቱበት የሚችሉ ገለልተኛ ፍርድ ቤት በሌለበት ሁኔታ በተዋዋይ ወገኖች ፈቃድ የሚመሠረት ገለልተኛ አካል መኖር አስፈላጊ ይሆናል፡፡ ይህንን ፍላጐት ሊያሟላ የሚችል አካል ደግሞ በተዋዋይ ወገኖች ፈቃድ እና የጋራ ቁጥጥር የሚመሠረት የግልግል፣የእርቅ ወይም የሽምግልና አካል በመሆኑ ስርዓቱን ተመራጭ ያደርገዋል፡፡
2. በንግድ ግንኙነት ተሳትፎ የሚኖራቸዉ ተዋዋይ ወገኖች የተለያየ አገር ዜጐች ሊሆኑ ስለሚችሉ፣ ለየትኛውም አገር ፍ/ቤት ውሳኔ ተገዥ እንዲሆኑ አይገደዱም፡፡ ስለሆነም በዜግነት ጉዳይ ገደብ በማይኖረው ገለልተኛ የግልግል ስርአት ከመደበኛ ፍ/ቤት ስርአት ውጪ የንግድ አለመግባባታቸውን ስለሚፈታላቸው የግልግል ሥርዓት ተመራጭ ሆኖ ተገኝቷል፡፡
3. በሌሎች አገሮች የሚሰጥ የፍርድ ውሳኔ በየትኛውም አገር ተፈፃሚነት እንዲኖረው የሚያስገድድ አለም ዓቀፍ ስምምነት ወይም ሕግ የለም፡፡ በአንፃሩ ግን በየትኛውም አገር የሚሰጥ የግልግል ዳኝነት በውጭ አባል አገራት ዕውቅና እንዲያገኝ እና እንዲፈፀም የሚያስገድድ እ.ኤ.አ በ1958 ዓ.ም በተባበሩት መንግስታት ድርጅት የወጣ የኒዉዮርክ ስምምነት ስላለ፣ በስምምነቱ መሠረት በግልግል የተሠጠን ዳኝነት የዜግነት ገደብ ሳይኖርበት ስምምነቱን ባፀደቁ የውጭ ሀገራት ማስፈፀም ይቻላል፡፡
4. ተዋዋይ ወገኖች በሌላው ተዋዋይ ወገን ብሄራዊ ፍ/ቤት በሚሰጥ ውሳኔ ላይ ሙሉ እምነት የላቸውም፡፡ በፍ/ቤቶቹ ነፃ ዳኝነት ላይ ይጠራጠራሉ፡፡ ከዚህም በተጨማሪ መደበኛ ፍ/ቤቶች ጉዳዮችን የሚያዩት በብሄራዊ ሕግ አውጪ አካላት በወጡ ሕጐች መሠረት ስለሚሆን፣ የተዋዋይ ወገኖችን ፍላጐት ወይም የሕግ ምርጫ ተግባራዊ ለማድረግ ይሳናቸዋል፡፡ በአንጻሩ ግን የግልግል ተቋማት የየትኛውም አገር የግዛት ወሰን የማይገድባቸው ከመሆናቸውም ሌላ ፈቃድ ያገኙበትና ተመዝግበዉ የሚሰሩበት አገር ቢኖርም፣ በግለሰብ ደረጃ ሲታይ የዉጭ ሀገር ዜጎች ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ስለሆነም ለዜጐቻቸው ያዳላሉ ወይም በመንግስት ተፅእኖ ይደረግባቸዋል የሚልን ግምት በማስቀረት በተዋዋይ ወገኖች ምርጫ በተለያዩ ህጐች መሠረት ጉዳዮችን የማየት አሠራርን ስለሚከተሉ ሕጐችን በመምረጥ ረገድ ተዋዋይ ወገኖች የሚሳተፉበት ዕድል ይኖራል፡፡
5. የግልግል ወይም የሽምግልና አገልግሎት የሚሰጡ ተቋማት ቁጥር እንደመደበኛ ፍ/ቤቶች የተወሰነ አይደለም፡፡ አገልግሎቱን በሚፈልጉ ወገኖች ስምምነት በጊዜያዊነት እንደ አስፈላጊነቱ ሊቋቋሙ ይችላሉ፡፡ ስለሆነም ከመደበኛ ፍ/ቤቶች ይልቅ የግልግል አካላት ተደራሽነት የተሻለ ሆኖ ይገኛል፡፡
6. በመደበኛ ፍ/ቤቶች የሚታዮ ጉዳዮች ከተጀመሩበት ጊዜ አንስቶ ውሳኔ እስኪሰጥባቸው ያለው የጊዜ ምጣኔ ገደብ የለውም፡፡ በፍ/ቤቶች የፍርድ አካሄድ የሚወሰን ነው፡፡ ነገር ግን በግልግል የሚታዮ ጉዳዮች በምን ያህል ጊዜ ማለቅ እንደሚገባቸው ተዋዋይ ወገኖች መወሰን ስለሚችሉ የግልግል ወይም የሽምግልና አሠራር ጊዜ ቆጣቢ ነው፡፡
7. በመደበኛ ፍ/ቤቶች ስለሚመደቡ ዳኞች ቁጥር እና ብቃት ተገልጋዮች የሚወስኑበት ዕድል የላቸውም ፡፡ ይሁን እንጂ በግልግል ወይም በሽምግልና ጉዳዮችን ስለሚያዩ ዳኞች የሙያ ብቃትንና ቁጥርን የመወሰን መብት የተዋዋይ ወገኖች በመሆኑ በግልግል የሚሰጥ ውሳኔ በዳኞች የአቅም ማነስ ወይም አናሳ ቁጥር ለሚመጣ የውሳኔ ጥራት ማነስ ተገልጋዮች አይጋለጡም፡፡
8. ከቦታ አኳያ ሲታይ መደበኛ ፍ/ቤቶች ቋሚ የማስቻያ ቦታ ስላላቸው በተለየ አሰራር ካልሆነ በቀር ከቦታ፣ ቦታ ተዛውረው እንዲያስችሉ በተገልጋዮች አይገደዱም፡፡ በግልግል ወይም በሽምግልና በሚቀርቡላቸው ጉዳዮች ላይ ውሳኔ እንዲሰጡ ጥያቄው የቀረበላቸው ተቋማት ወይም ግለሰቦች ግን የግልግል ወይም የሽምግልና አገልግሎት የሚሰጡበት ቦታ ተዋዋይ ወገኖች በሚያደርጉት የቅድመ ውል ሊወሰን ይችላል፡፡ በመሆኑም አገልግሎቱ በየትኛውም ቦታ እንደተዋዋይ ወገኖች ፍላጐት ሊሰጥ ስለሚችል አገልግሎት አሰጣጡ ተመራጭ ይሆናል፡፡
9. መደበኛ ፍ/ቤቶች የሚያስችሉበት ቋንቋ፣የትርጉም አገልግሎት የሚሰጥበት ሁኔታ ከመኖሩና ይህም አስቀድሞ በህግ የተወሰነ ከመሆኑ በስተቀር የተዋዋይ ወገኖችን ፍላጎት የሚያስተናግድ አይደለም፡፡በአንፃሩ ግን በግልግል ወይም በሽምግልና አገልግሎት ስራ ላይ የሚውለው ቋንቋ በተዋዋይ ወገኖች ምርጫ ሊወሰን የሚችል እንጂ በአስገዳጅነት ጥቅም ላይ የሚውል አይሆንም፡፡ በዚህም ረገድ ቢሆን፣ የግልግል ሥርዓት ተመራጭ የሚሆንበት አጋጣሚ አለ፡፡
10. በመደበኛ ፍ/ቤቶች የሚሰጥ ውሳኔ የተራዘመ ጊዜ ሊወስድ ስለሚችል ወጪ ቆጣቢ ነዉ ለማለት አይቻልም፡፡ ነገር ግን በግልግል ወይም በሽምግልና አንድ ጉዳይ ታይቶ ውሣኔ ለመስጠት የሚወስደው ጊዜ አስቀድሞ በአግልግሎት ሰጪ ተቋማት የግልግል ደንብ ወይም በተዋዋይ ወገኖች ስምምነት የሚወሰን አጭር ጊዜ ስለሚሆን ወጪ ቆጣቢ ነው፤የባለጉዳዮችንም መመላለሰ ያስቀራል፡፡
በእነዚህና በሌሎች መሰል ምክንያቶች፣ በተለይ ድንበር ዘለል በሆኑ የንግድ እንቅስቃሴዎች ተሳትፎ ያላቸዉ ባለጉዳዮች ፣ጉዳያቸው በመደበኛ ፍ/ቤቶች ከሚታይላቸው ይልቅ በግልግል፣አስታራቂ ወይም በአሸማጋይ ተቋማት ታይቶ እንዲወሰንላቸው ይመርጣሉ፡፡ ስለሆነም በብዙ የዓለም ሀገሮች፣ ብሄራዊና ዓለም አቀፋዊ የግልግል ወይም ሽምግልና ተቋማት ተቋቁመው የሚገኙ ሲሆን ሁሉም ሀገሮች ሊባል በሚችል መጠን፣ ይነስም ይብዛ የግልግል፣የእርቅ እና የሽምግልና ህጐች አሏቸው፡፡ እንዲሁም፣በአለም አቀፍ ደረጃ የግልግል የዕርቅ ወይም የሽምግልና ሥርዓቶች የሚመሩባቸው መሠረታዊ ዓለምአቀፋዊ የግልግል ና የእርቅ ማሣያ ህጐች አሉ፡፡ በዋናነትም፣የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የአለም አቀፍ የንግድ ህግ ኮሚሽን (UNCITRAL) አለም አቀፍ የንግድ ግልግልና እርቅ ሞዴል ህጎች ተጠቃሾች ናቸዉ፡፡
4. አስፈላጊነት የሌላቸው እና የባለጉዳዮችን የግል ህይወት የሚነኩ ማጣራቶች እንዲደረጉ የማያስገድድ እና ያላስፈላጊ ወጪ በአጭር ጊዜ የሚከናወን በመሆኑ፤ እንዲሁም የባለጉዳዮችን የንግድ ግንኙነትና የስራ ሚስጥር ተጠብቆ እንዲቆይ ስለሚያስችል፣…
በዚህ ረገድ የሚመረጠው የግልግል ደንብ ግልግሉ የሚታይበትን ቦታ በመምረጥ፡ ወጪና ኪሣራን በመወሰን፣ ስለ ዳኞች አመራረጥ እና ለግልግል ዳኞች ስለተሰጠው ስልጣን ወሰን፣ ዳኝነቱ የሚካሄድበትን ቋንቋ፣ ተፈፃሚነት ስለሚኖራቸው ህጐች፣ ባለሙያን ለመጠቀም ስለሚቻልበት ሁኔታ፣ የግልግል ዳኝነቱ የሚጠናቀቅበትን እና ውሳኔ የሚሰጥበትን የጊዜ ሰሌዳ፣ በውሳኔ አሰጣጥ ላይ የሌሎች አስተዳደር አካላት ሚና፣ ጊዜያዊ የመፍትሄ ዕርምጃ ስለሚወሰድበት አሰራር፣ እና ባለጉዳዮች ሌላ አማራጮችን ለማቅረብ ያላቸውን ዕድል በተመለከተ ዝርዝር ጉዳዮችን የያዘ የባለጉዳዩችን መብት እና ጥቅም የሚያስከብር ስለመሆኑ ማረጋገጥ፤ያስፈልጋል፡፡
የግልግል፣የእርቅ እና የሽምግልና ተግባራት የነባሩን ህብረተሰብ እድገት ደረጃ በደረጃ ተከትለዉ የመጡ ማህበረሰባዊ እሴቶች መሆናቸዉ አያጠያይቅም፡፡ እነዚህን ማህበረሰባዊ እሴቶች ለማጠናከር የሚቻለዉ መንግስታት ለዘርፉ የሚሰጡት ልዩ ትኩረት ሲኖር ነዉ፡፡
ስለሆነም፣የግልግል የዕርቅና የሽምግልና ጉዳይ ከሚያበረክተዉ የላቀ ማኅበረሰባዊ አገልግሎት አንጻር በማየት እና ዘርፉ ከሚያበረክተዉ ኢኮኖሚያዊ አስተዋፅኦ አኳያ ለእዚህ አቢይ ተልእኮ መሳካት ሲባል ጉዳዩን በአግባቡ ለመምራት የሚያስችሉ ህግጋትን ማዉጣት ወቅታዊ ጉዳይ ከመሆኑም ሌላ እግረ መንገዱን፣ ማህበረሰባዊ እሴትን ከማሳደግ አንጻርም ሊታይ የሚገባው ዋጋ ያለው ቁም ነገር ነዉ፡፡ በዚህ ረገድ የዘመኑን ህብረተሰብ አሰተሳሰብ ከነባሩ ማህበረሰባዊ እሴት ጋር በማቀናጀት ተስማሚ ሆነዉ በአለም አቀፍ ደረጃ ከሚሰራባቸዉ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት አለም-ዓቀፍ የንግድ ህግ ኮሚሽን ሞዴል የግልግል ና የእርቅ ህግጋት አንጻር የተቃኙ ዘመናዊ አዳዲስ ህግጋትን ማዉ ጣት ወይም ነባር ህግጋትን እንደአስፈላጊነቱ ማሻሻል ከመንግስታት የሚጠበቅ ተግባር ይሆናል፡፡
የግልግል፣የእርቅ ወይም የሽምግልና ጉዳይ በአመዛኙ የግል ተቋማትን ወይም የግለሰቦችን ሚና የሚጠይቅ ቢሆንም ተቋማቱ ከታች እስከ ላይ ባለ የመንግስት መዋቅር ድጋፍ እንዲደረግላቸዉ እና ምቹ ሁኔታ እንዲፈጠርላቸዉ አስፈላጊዉን ሁሉ ማድረግ ይጠበቃል፡፡ እንዲህ ሲሆን በመንግስት በኩል የሚወጡ የግልግል፣የእርቅ ወይም የሽምግልና ህግጋት ተፈፃሚነት ኖሯቸው በዘርፉ እንዲሣካ የሚፈለገው አላማ ግቡ ላይ ለማድረስ ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል፡፡
ስለሆነም የአንድ አገር መንግስት ከሌሎች የዉጭ አገር መንግስታት ወይም ኩባንያዎች ጋር ያለዉን ኢኮኖሚያዊ ትስስር በአለም አቀፍ ህግ መሰረት ለመምራት እንዲሁም አለመግባባቶች ሲከሰቱ በግልግል ፣በእርቅ ወይም በሽምግልና ለመፍታት የሁለትዮሽ (Bilaterial) ወይም የሦስትዮሽ (multilateral) ስምምነት ማድረግ ወሳኝነት ይኖረዋል፡፡
በዚህ ረገድ በፅሁፉ ልዩ ልዩ ክፍሎች ለማሰገነዘብ እንደተሞከረዉ የግልግል ጉዳይ ተመራጭ ከሚሆንባቸው አበይት ምክንያቶች መካከል፣በአንድ ሀገር የተሰጠን የግልግል ዳኝነት ዉሳኔ በሌላ አገር ለማሰፈጸም ያለዉ ብቃት ነዉ፡፡
እንዲህ ሲሆን ግን የግልግል ዳኝነቱ እንዲፈጸም ጥያቄ የሚቀርብበት አገር መንግስት ለጉዳዩ ተገቢነት ያለዉ አ.ኤ.አ.በ1958 በተባበሩት መንግስታት ድርጅት የወጣዉን የኒዉዮርክ ስምምነት ያጸደቀ መሆን አስፈላጊ ይሆናል፡፡
የተጠቀሰው ስምምነት ፣ በውጪ ሀገር የተሰጠን የግልግል ዳኝነት ዕውቅና ስለመስጠትና ስለ ማስፈፀም የሚመለከት ስለሆነ ፣ የአብዛኛዎቹ ሀገራት መንግስታት በመንግስት ደረጃ ወይም በዜጐቻቸው እና በውጭ ኩባንያዎች መካከል የሚያጋጥሙ አለመግባባቶችን በዓለም አቀፍ ደረጃ ለመፍታት እንዲቻል እንዲሁም በየአገሮቻቸው የሚሰጡ የግልግል ዳኝነት ውሣኔዎችን አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ በውጭ ሀገራት ለማስፈፀም ሲባል የኒውዮርክ ስምምነቱን በማጽደቅ የስምምነቱ አባል አገራት ሆነው በዓለም አቀፍ ደረጃ ይታወቃሉ፡፡
አብዛኛዎቹ የአፍሪካ አገሮች ነፃነትን ከተቀዳጁ ከሃምሳ ዓመት በኋላ በድህነት ዓለምና በጥገኝነት ውስጥ የሚገኙ ናቸው። በአብዛኛዎቹ ከሰሃራ በታች በሚገኙ የአፍሪካ አገሮች ውስጥ የተትረፈረፈ የጥሬ ሀብትና እንዲሁም ለነዳጅ የሚሆን ዘይትና ጋዝ ቢኖርም ህዝቦቻቸው በድህነት ሁኔታ ውስጥ የሚኖሩ ናቸው። መሬታቸው በጣም ለምለም የሆኑና ብዙ ውሃ ቢኖራቸውም ገበሬዎቹ ከእጅ ወደ አፍ በሚሆን የእርሻ ምርት ላይ የተሰማሩ ናቸው። በዚህም ምክንያት የተነሳ አብዛኛዎቹ የአፍሪካ አገሮች ከውጭ ስንዴና ሌሎች ለምግብ የሚሆኑ የእርሻ ውጤቶችን ያስመጣሉ። ወደ ደቡቡ የአፍሪካ ክፍል ስንሄድ ደግሞ በአብዛኛዎቹ አገሮች ውስጥ፣ ሞዛምቢክ፣ አንጎላ፣ ዚምባብዌና ደቡብ አፍሪካ ዋናው ምግባቸው በቆሎ ነው። መሬታቸው፣ ስንዴ፣ ገብስ፣ ማሽላና ዘንጋዳ፣ እንዲሁም ሌሎች ሰብሎችንና ጥራጥሬዎችን አያበቅሉ ይመስል ህዝቦቹ በቆሎን ብቻ በማምርትና ዋናው ምግባቸው በማድረግ የተመጣጠነ ምግብ(Diet) እንዳያገኙ ሆነዋል። በተለይም የቅኝ ገዢዎች የእነዚህን አገሮች የአስተራረስና የአመጋገብ ዘዴ በማበላሸትና፣ መሬቱ በቆሎና ትምባሆ ብቻ እንዲያመርት በመደረጉ መሰረታዊ የእርሻ ባህል እንዳይስፋፋ ሆኗል። በዚህም ምክንያት የተነሳ አብዛኛው ህዝብ ዕውነተኛ የሆነ የአስተራረስ ባህል እንዳያዳብርና የተመጣጠነ የምግብ ዐይነት እንዳያገኝ ተደርጓል።
አብዛኛዎቹ የአፍሪካ አገሮች የፖለቲካ ነፃነትን ከተቀዳጁ እ.አ ከ1960 ዓ.ም ጀምሮ የገበያ ኢኮኖሚ የሚባለውን ፖሊሲ በተከታታይ ተግባራዊ ቢያደርጉም ሰፋ ያለ በስራ-ክፍፍል ላይ የተመሰረተና፣ እርስ በእርሱ ወደ ተያያዘና ግልጽ ወደ ሆነ የገበያ ኢኮኖሚ ሊሸጋገሩ አልቻሉም። ሁሉም የአፍሪካ አገሮች፣ ኢትዮጵያንም ጨምሮ በመጀመሪያ ደረጃ የምትክ ኢንዱስትሪ ፖሊሲ፣ (Import Substitution Industrialization) የሚባለውን፣ ቀጥሎ ደግሞ „መሰረታዊ ፍላጎቶችን የሚያሟላ“ የኢኮኖሚ ፖሊሲ፣(Basic Needs Economic Policy)ከዚያ በኋላ የተቅዋም ማስተካከያ የኢኮኖሚ ፖሊሲ(Structural Adjustment Economic Policy) ተግባራዊ ቢያደርጉም ከድህነትና ከልመና ሊላቀቁ በፍጹም አልቻሉም። ተግባራዊ የሚያደርጓቸው የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች በሙሉ በዕዳ የሚተበትቧቸው፣ የንግድ ሚዛናቸውን የሚያዛቡባቸው፣ በአንድ ወይም በሁለት የጥሬ ሀብት ብቻ እንዲመኩ የሚያደርጓቸው፣ በተጨማሪም ወደ ውስጥ የማምረት ኃይላቸውን የሚያዳክሙና፣ በዚህም የተነሳ ከሰፊው ህዝብ ጋር የማይመጣጠን የፍጆታ አጠቃቀም እንዲስፋፋ በማድረግ አሁንም ቢሆን ህዝቦቻቸው ሰፋ ባለና አስተማማኝ በሆነ የኢኮኖሚ መሰረት ላይ እንዳይመረኮዙ ተደርገዋል።
በአንዳንዶች፣ በተለይም ክስተታዊ(Empiricist) የፖለቲካ አመለካከት ካላቸውና፣ የኒዎ-ክላሲካልንና የኒዎ-ሊበራልን ርዕዮተ-ዓለምን በሚያራምዱ ተንታኞች ዕምነት ለዚህ ዐይነቱ የኢኮኖሚ ቀውስና አገሮች መዝረክረክና ሀብት መባከን ዋናው ምክንያት አምባገነናዊ አገዛዞች ስልጣን በመያዛቸው ነው። ከአገራቸውና ከህዝባቸው ይልቅ የራሳቸውንና የቤተሰቦቻቸውን ጥቅም ያስቀድማሉ የሚል ቀላል ምክንያት ይሰጣሉ። የአፍሪካን አገሮች የተወሳሰቡ ችግሮች በዚህ ዐይነቱ ሳይንሰ-አልባ አቀራረብ መረዳት በፍጹም አይቻልም። የችግሩን ጥልቀትና ውስብስብነት መረዳት የሚቻለው ከህብረተሰብ አገነባብ ታሪክ፣ ከንቃተ-ህሊና መዳበርና አወቃቀር ጋር የተያያዘና፣ በተለይም ደግሞ የውጭ ኃይሎች በተለያዩ የአፍሪካ አገሮች ውስጥ የተጫወቱትን አሉታዊ ሚናና እስካሁን ድረስ ተግባራዊ የሆኑትን የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች ከቁጥር ውስጥ ያስገባን እንደሆን ብቻ ነው። የሌሎችን የአፍሪካ አገሮችንና የአገራችንን የህብረተሰብና የኢኮኖሚ ቀውስ ከቀላል ፎርሙላ ባሻገር በማየት ጠለቅ ያለ ሳይንሳዊ ትንተና ለመስጠት ካልቻልንና መፍትሄም ለመስጠት የማንሞክር እስከሆነ ድረስ በግልጽ የሚታየው ችግር ከመቶና ከሁለት መቶ ዐመት በኋላም በተመሳሳይ ሁኔታ ወይንም ከዚህ በተበላሽ መልክ ሊገኝ እንደሚችል ማወቁ ብዙም ሳይንሳዊ ምርምር የሚያስፈልገው አይመስለኝም። ስለሆነም የማንኛውም ምሁር ታሪካዊ፣ ሞራላዊ ግዴታና ኃላፊነት መሰረታዊ ችግሩንና አነሳሱን በመረዳት የተሟላና ሳይንሳዊ መፍትሄ ለመስጠት መቃጣት እንጂ፣ ቁንጽል አስተሳሰብን በማስፋፋት ሰፊውን ህዝብና፣ በተለይም ደግሞ ወጣቱን ትውልድ ማሳሳት መሆን የለበትም። ከዚህ በመነሳት አንዳንድ መሰረታዊ ነገሮችንና የተሳሰቱ ፅንሰ-ሃሳቦችን ግልጽ ለማድረግ እሞክራለሁ።
በሶሻል ሳይንስ ትምህርት ውስጥ የአንድን ህብረተሰብ የማቴሪያል ሁኔታ፣ የፖለቲካና መንግስታዊ አወቃቀር፣ የህዝብን የአኗኗር ሁኔታና፣ በአጠቃላይ ሲታይ የኢኮኖሚ አወቃቀርን ጉዳይ (Economic Structure) ለመመርመርና ለመረዳት የሚያግዙን የዕውቀት መሳሪያዎች አሉ። የመጀመሪያው አንድን ነገር ወደ ውስጥ ገብቶና በተለያዩ ነገሮች መሀከል ያለውን መተሳሰርና፣ አንደኛው በሌላው ላይ ተፅዕኖ የሚያደርግ መሆኑን መመርመሪያ መሳሪያ ነው። ስለሆነም የአንድን ነገር ወይም ችግር ዋና ምክንያት ወይም ምንጭ ወደ ውስጥ ገብቶ ለመርመርና ለመረዳት የሚያስችል ሲሆን፣ በአንደኛው ክፍል ላይ የሚከሰት ችግር የግዴታ በሌሎች ክፍሎችም ላይ ተፅዕኖ ያሳድራል ወይም ሆኔታዎች እንዲበላሹ ያደርጋል። ለምሳሌ በአንድ አገር ውስጥ ስልጣንን የጨበጠው ኃይልና መንግስት ንቃተ-ህሊናው(Consciousness) በጣም ዝቅተኛ ከሆነ የሚመራበትን የህብረተሰብና የኢኮኖሚ ፖሊሲ ለመረዳት አይችልም። በዚህም ምክንያት የተነሳ የሚያወጣቸውና ተግባራዊ የሚያደርጋቸው የማህበራዊና የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የተመሰረቱ መሆናቸው ቀርቶ ህብረተሰቡን በሚያዘባራርቁ የንግድና የአገልግሎት መስኮች ላይ በመረባረብ የአገርን ዕድገት ያዛንፋል፤ ህብረተሰብአዊ ሚዛንም እንዳይኖር ያደርጋል። ይህም ማለት አንድ መንግስት በሳይንስና በፍልስፍና ላይ የተመሰረተ ፖለቲካ ከሌለው ሌሎች ፖሊሲዎቹ ሁሉ እንደዚሁ ፍልስፍናና ሳይንሰ-አልባ ይሆናሉ ማለት ነው። በአጭሩ በዚህ የኢኮኖሚ ፍልስፍና መሰረት የአንድ አገር ችግር በተናጠል መታየት ያለበት ሳይሆን ሁለንታዊ በሆነ መልክ ብቻ ሲሆን፣ አፈታቱም ሁሉኑም ነገር የሚያካትትና በዕውቀት ኃይል ብቻ የሚፈታ ነው። የንቃተ-ህሊና ጉዳይን ስንመለከት በጭንቅላታችን ውስጥ አንድ ቦታ ላይ የተቀመጠ ሳይሆን፣ በልምድና፣ አንድ ህብረተሰብ ውስጥ በሚገኙ የማቴሪያል ሁኔታዎችና ባህሎች ሊቀረጽ የሚችል ሲሆን፣ በተራ የአካዴሚክስ ዕውቀት ሊገኝ እንደማይችል የኳንተም ቲዎሪ፣ የኖይሮ ባዮሎጂስት ተመራማሪዎችና ፈላስፋዎች ያስረዳሉ። ስለሆነም የንቃተ-ህሊና መዳበርና አለመዳበር የአንድን አገር በሁሉም አቅጣጫ ማደግና ወደ ኋላ-መቅረት የሚወሰን ጉዳይ ነው።
ሁለተኛው ደግሞ፣ አንድን ነገር ከውጭው በመመልከት ብቻ መገምገምና መረዳት የሚቻልበት መሳሪያ ነው። በዚህ ዐይነቱ ፍልስፍና መሰረት የሰው ልጅ ጭንቅላት እንዳልተጻፈበት ነጭ ወረቀት(Tabula Rasa) ሲሆን፣ አንድ ሰው የሚቀስመው ዕውቀት በምርምር ላይ የተመሰረተና ከሁሉም አቅጣጫ የሚገመግም ሳይሆን ከውጭ የሚመጣለትን የሚስብ ብቻ ነው። በዚህ ዐይነቱ የዕውቀት ዘርፍ የሰለጠነ ሰው መጠየቅና መተቸት አይችልም። የተሰጠውን ብቻ ዝም ብሎ በመሸምደድ ተግባራዊ የሚያደርግ በመሆኑ የአንድን ህብረተሰብ ችግር ዋና ምክንያት ለመመርመር አይችልም። የአንድን ችግር ዋና ምክንያት ለመረዳት በቁጥር የሚለኩ ነገሮችን ብቻ በመውሰድና ከዚያ በመነሳት በአንድ መስክ የተከሰተውን ቀውስ መተንተንና መፍትሄም ለመስጠት መጣር አለበት። ይህንን ዐይነት የአሰራር ስልት በሚከተሉ ምሁራን ዕምነት መሰረት በፖለቲካ፣ በመንግስትና በሌሎች ህብረተሰብአዊና ማህበራዊ ጉዳዮች መሀከል ግኑኝነት ስለሌለ፣ ለምሳሌ ፖለቲካው በኢኮኖሚውና በማህበራዊ መስክ ላይ ተፅዕኖ ሊያሳድር አይችልም። ስለሆነም መስተካከል ያለበት ጉዳይ የፖለቲካው ጉዳይና መንግስት የሚመራበት ፍልስፍናና ሳይንስ ሳይሆኑ፣ የኢኮኖሚው ፖሊሲ ብቻ ነው። በአጭሩ ሌሎች ነገሮች እንዳሉ ሆነው ኢኮኖሚው ለገበያ ተዋንያን ከተተወ ገበያው በሂደት ውስጥ ሚዛናዊ በመሆን በኢኮኖሚ መስክ ላይ የሚታዩ ችግሮች በሙሉ፣ ለምሳሌ እንደስራ-አጥ ችግሮች በቀላሉ ሊቀረፉ ይችላሉ ይለናል። ወደድንም ጠላንም፣ በማወቅም ሆነ ባለማወቅ በአጠቃላይ ሲታይ በዓለም አቀፍ ደረጃና በየአገሮች ውስጥ የሚካሄዱት ትግሎች በእነዚህ ሁለት የሳይንስ ፈለግ ዙሪያ ነው። በተለይም በኢኮኖሚክስ ትምህርት የሰለጠኑ ምሁራን ሳያውቁት የሁለተኛው ሳይንስ መሰል ሰለባ በመሆን የብዙ አገሮችን ወይም ህብረተሰቦችን ዕድል ወሳኝ በመሆን ለድህነትና ለአገሮች መዝረክረክ፣ እንዲሁም በውጭ ኃይሎች ተፅዕኖ ስር መውደቅ ምክንያት ሊሆኑ ችለዋል።
በተለይም በአለፉት አርባ ዐመታት በኢምፕሪሲዝም አመለካከት ላይ የሚመረኮዘው የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲ በአሸናፊነት ከወጣበት ጊዜ ጀምሮና የሁሉንም አገሮች ዕድል የሚወስን ዓለም አቀፋዊ አገዛዝ (World Governance) ከተመሰረተ ወዲህ እንደ ኢትዮጵያ የመሳሰሉት እጅግ ወደ ኋላ የቀሩ አገሮች የሚከተሉት የኢኮኖሚ ፖሊሲ የሳይንስንና የቴክኖሎጂ ዕድገትን የሚቀናቀነውን የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲን ነው። በኒዎ-ሊበራል ምሁራን ዕምነት የእያንዳንዱን አገር ችግር ከታሪክ፣ ከባህልና ከሌሎች ልምዶች አኳያ ማየትና መመርመር አያስፈልግም። የገበያ ኢኮኖሚ ከነዚህ ነገሮች ባሻገር መታየት ያለበት እንደመሆኑ መጠን፣ በሁሉም አገሮች ውስጥ ተግባራዊ መሆን ያለበት ጉዳይ ነው። የገበያ ኢኮኖሚ እንደሂደት የሚታይና ከታች ወደ ላይ እያደገና እየተወሳሰበ የሚመጣና አንድን ህብረተሰብ የሚያዳርስ ሳይሆን ያለና ዘለዓለማዊነት ያለው ነው። ይህ ዐይነቱ ተራ የገበያ የኢኮኖሚ ፖሊሲ አመለካከት በየትምህርትቤቱ በመሰጠቱና በዓለም አቀፍ ደረጃም በመስፋፋቱ ወደድንም ጠላንም ብዙም ሳናወጣና ሳናወርድ ሁላችንም የዚህ ዐይነቱ የተሳሳተ ፖሊሲ ሰለባ በመሆን አገርን ገንቢ ከመሆን ይልቅ አፍራሽ ለመሆን ችለናል ብል የምሳሳት አይመስለኝም። ከዚህ ባሻገር ዛሬ በዓለም አቀፍ ደረጃ የተስፋፋው የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲን የሚያራምዱ ምሁራንና ፖሊሲ አውጭዎች ሌሎች ተወዳዳሪና ከሱ የተሻሉ የኢኮኖሚ ቲዎሪዎችና ፖሊሲዎች እንዳሉ በፍጹም ሊቀበሉ አይፈልጉም። በእነሱ ዕምነት በሌሎች ምሁራን ተጨባጭ ሁኔታዎችን በማንበብ የዳበሩ ሳይንሳዊ የኢኮኖሚ ሊትሬቸሮች ተቀባይነት የላቸውም። በዚህ መልክ የካቶሊክ ሃይማኖት በማዕከለኛው ክፍለ-ዘመን የበላይነትን በተጎናጻፈበት ዘመንና ሳይንስንና ፍልስፋናን አጥብቆ እንደተዋጋውና የጨለማውን ዘመን እንዳራዘመው ሁሉ፣ በአሁኑ ዘመን የኒዎ-ሊበራል ኢኮኖሚክ ፖሊሲ አራማጆችም ሌሎች የኢኮኖሚ ቲዎሪዎችንና ፖሊሲዎችን አጥብቀው በመዋጋት በዓለም አቀፍ ደረጃ ድህነትና ድንቁርና እንዲሰፋፋ እያደረጉ ነው። የሶስተኛው ዓለም አገሮች፣ በተለይም የአፍሪካ አገሮች አገዛዞች የኒዎ-ሊበራልን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ተግባራዊ እንዲያደርጉ ጫና በማድረግ ወደ ውስጥ ያልተስተካከለ ዕድገት እንዲፈጠርና ሀብት ወደ ወጭ እንዲወጣ በማድረግ ሰላም እንዳይሰፈን ምክንያት ሊሆኑ ችለዋል።
ያም ተባለ ይህ አንዳች ዐይነት የኢኮኖሚ ፖሊሲ ተግባራዊ በሚሆንበት ጊዜ በአንድ አገር የኢኮኖሚ አወቃቀር ላይ፣ በማህበራዊና በባህላዊ ጉዳዮች ላይና፣ እንዲሁም በአካባቢና በፖለቲካ ላይ ተፅዕኖ ማሳደሩ የማይቀር ጉዳይ ነው። እንደ ፖሊሲው ዐይነት አንዱ የህብረተሰብ ክፍል ተጠቃሚ ሲሆን፣ ሌላው ደግሞ ሊጎዳ ይችላል። በዚህም ምክንያት የተነሳ ማህበራዊ ውዝግቦች ሊፈጠሩ ይችላሉ። ማንኛውም የኢኮኖሚና የማህበራዊ ፖሊሲ የአንድን ህብረተሰብ ችግር ለመቅረፍ ተብሎ መነደፍ ያለበት በመሆኑ የቀውሱን ምክንያት ከሁሉም አቅጣጫ መመርመር ያስፈልጋል። የቀውሱን ወይም የበሽታውን ዋና ምክንያት በበቂው ሳይመረምሩ የሚወጡና ተግባራዊ የሚሆኑ ፖሊሲዎች ለችግሩ መፍትሄ ከመሆን ይልቅ ጥልቀት በመስጠት እንዳይፈታ ያደርጉታል። በሌላ ወገን ደግሞ ከውጭ የሚመጣን ፖሊሲ በጭፍኑ ተግባራዊ የሚያደርጉ መንግስታት ተስፋ የሚያደርጉት ነገር አለ። ይኸውም ኢኮኖሚውን በማሳደግ እንደስራ-አጥ የመሳሰሉትን ችግሮች ለመቅረፍ እንችላለን ብለው ያምናሉ ወይም ይገምታሉ። እስካሁን ድረስ እንደተረጋገጠው ይህ ዐይነቱ የየመንግስታቱ ተስፋ ከዕድገት ይልቅ ወደ ተወሳሰበ ችግርና ወደ ጥገኝነት እንደከተታቸው እንመለከታለን። በአለፉት ሰላሳና አርባ ዐመታት የተለያየ ስም እየተሰጣቸው በአፍሪካ ምድር ውስጥ ተግባራዊ የሆኑትን የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች ስንመለከትና በምድር ላይ ያለውንም ተጨባጭ ሁኔታ ስንመረምር አንድም የአፍሪካ አገር በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የተመሰረተ ሰፋ ያለ ገበያ እንዳልገነባ እንመለከታለን። በኢኮኖሚ ፖሊሲ ውስጥ ያለውን አወዛጋቢ ሁኔታ ለመረዳት በንፅፅር(Analagoy) መልክ እያወዳደሩ መመልከቱ የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲን አወዛጋቢነት እንድንገነዘብ ይጠቅመናል።
አንድ ሰው አሞት ሃኪም ቤት ሲሄድ አንድ ተስፋ የሚያደርገው ነገር አለ። ይኸውም ሃኪሙ ከበሽታዬ ይፈውሰኛል ብሎ በማሰብ ወይም በመገመት ነው። ሃኪሙም በሽተኛውን በሚገባ ሳይመረምር ዝም ብሎ መድሃኒት አያዝለትም ወይም ህክምና አያደርግለትም። መድሃኒት ከማዘዙ በፊት ምን እንዳመመውና የትስ ቦታ ላይና ከመቼ ጀምሮ በሽታ እንደሚሰማው ይጠይቀዋል። ከዚያ በኋላ በዝርዝር የህይወት ታሪኩንና፣ ከአባቱም ሆነ ከእናቱ የወረሰው በሽታ እንዳለ ይጠይቀዋል። ቀጥሎም በልጅነቱ በበሽታ ይጠቃ አይጠቃ እንደነበር፣ አሞት ከነበረ የበሽታውን ዐይነት ለማወቅ ይፈልጋል። በተጨማሪም በጊዜው ምን ዐይነት ህክምና እንደተደረገለትና፣ ከበሽታው ተፈውሶ እንደሆነ ለመስማት ይሻል። በመቀጠልም ስለአኗኗሩ፣ ስለ አመጋገቡና፣ አልክሆል ይጠጣ አይጠጣ እንደሆነ ወይም ደግሞ ሲጋራ ያጨስ አያጨስ እንደሆን ይጠይቀዋል። ከዚህም ባሻገር ስፖርት ይሰራ ወይም አይሰራ እንደሆን ጥያቄ ያቀርብለታል። በዚህ መልክ በዝርዝር ከጠየቀ በኋላ በመሳሪያው ይመረምረዋል። እንደ አስፈላጊነቱና እንደበሽታው ዐይነት የሰገራ፣ የሽንትና የደም ምርመራ ያደርጋል። ይህንን ሁሉ አድርጎ በሽታው ከሱ አቅም በላይ ከሆነ ወደ ሌላ ስፔሺያሊስት ጋ ይልከዋል። በዚህ መልክ ብቻ ነው አንድ ሀኪም ወይም ሀኪሞች ለበሽተኛው አስፈላጊውን ህክምና የሚያደርጉለት።
ወደ አንድ አገር ወይም ህብረተሰብ ሁኔታ ስንመጣም አንዳች ዐይነት ፖሊሲ ከመውጣቱ ወይም እንደመፍትሄ ከመቅረቡ በፊት የሚመለከተው አገር ኢኮኖሚያዊና ህብረተሰብአዊ አወቃቀር መሰረታዊ በሆነ መልክ መመርመር አለበት። በተጨማሪም ከሁሉም የህብረተሰብ ክፍል ወይም የተደራጁ የሙያ ማህበሮች ጋር በበቂው መወያየትና መከራከር ያስፈልጋል። ሁሉም ተዋንያን ኃይሎች ተመሳሳይ ግንዛቤ እንዳላቸው ለማወቅም ሆነ ለመረዳት የፖለቲካው አወቃቀር፣ የመንግስታዊ መኪና አወቃቀር፣ የሀብት ይዞታና የሀብት ክፍፍል ጉዳይ፣ የመዋዕለ-ነዋይ ክንዋኔና በዚህ ውስጥ የሚሳተፉ በየደረጃው ያሉ የኢኮኖሚ ተዋንያን ሁኔታና ችሎታ፣ እንዲሁም የዕውቀት ጉዳይ፣ የኢኮኖሚው መሰረት፣ ማለትም ቴክኖሎጂያዊና የኢንዱስትሪ ጉዳይ ወይም የእርሻ መስኩ ጉዳይ፣ በየመስኩ ተሰማርቶ የሚሰራው የሰው ኃይል ጉዳይ፣ በአንድ አገር ውስጥ ያለው የኢንዱስትሪዎች ዐይነትና ስርጭት፣ በከተማና በገጠር ያለው ሁኔታ፣ …. ወዘተ. ለምርምርና ለውይይት እንዲሁም ለክርክር መቅረብ አለባቸው። ከዚህም ባሻገር የህዝቡ አኗኗር፣ ማለትም የቤት አሰራር ጉዳይ፣ የከተማዎችና የመንደሮች አገነባብ ጉዳይ፣ የቆሻሻ ፍሳሽና የጽዳት ጉዳይ፣ እነዚህ ሁሉ መጠናትና በደንብ መመርመር አለባቸው። ምክንያቱም ማንኛውም የኢኮኖሚ ፖሊሲና እንቅስቃሴ ከሰው ህይወት ጋር የተያያዘ እንደመሆኑ መጠንና፣ በቦታና በጊዜ(Space and Time) ውስጥ የሚካሄድ እንደመሆኑ መጠን አንድ አገር ለኢንዱስትሪ ተከላና ለሌሎች የኢኮኖሚ እንቅስቃሴዎች የሚያመች የከተማ አገነባብና የመገናኛና የመመላለሻ አወቃቀሮች ይኖራት አይኖራት እንደሆን በሰፊው መጠናት አለበት። ከዚህም ባሻገር ጠለቅና የተወሳሰበ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ቀውስ የሚታይ ከሆነና አብዛኛው ህዝብ በድህነት የሚኖር ከሆነ በየጊዜው ተግባራዊ የሚደረጉት የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች ለምን ህብረተሰብአዊ ሀብት ሊፈጥሩ አልቻሉም? ድህነትን ለመቅረፍ አልቻሉም? ሰፋ ያለ የስራ መስክም ሊከፍቱ አልቻሉም? ብሎ መጠየቅና በቂ ምርምር ማድረግ ያስፈልጋል። ይህ ከመሆኑ በፊት ዝም ብሎ በጭፍን ተግባራዊ የሚሆን የኢኮኖሚ ፖሊሲ አንድን አገር ሊወጣው የማይችለው ቀውስ ውስጥ ነው የሚከተው።
ይህ ብቻ ሳይሆን አንድ መንግስት ተግባራዊ የሚያደርገው የኢኮኖሚ ፖሊሲ በምድር ላይ ከሚታየው ተጨባጭ ሁኔታ ጋር ሊጣጣም የሚችልና፣ ተግባራዊ በሚሆንበትም ጊዜ ሊያስከትል የሚችለውን አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ ውጤት በሚገባ መጠናት አለበት። ይህንንም በንፅፅር(Analagoy) እንመልከተው። ለምሳሌ አንድ መሬት ላይ አንድ ዘር ከመዝራታችን በፊት መሬቱ ያንን የዘር ዐይነት ይቀበል አይቀበል፣ አስፈላጊ የሆኑ ንጥረ-ነገሮች ይኑሩት አይኑሩት በሚገባ መመርመር አለበት። ከዚህም ባሻገር ዝናብና ፀሀይ በበቂው መገኘት ለአንድ ሰብል ፍሬ ማፍራትና የፍሬው መብዛት ወሳኝ ሚናን ይጫወታሉ። ይህ ብቻ ሳይሆን ለአንድ ሰብል ወይም ለተለያዩ ሰብሎች መብቀል የአንድ አገር መልክዓምድርና የጠቅላላው አየር ሁኔታ እንደዚሁ ወሳኝ ሚናን ይጫወታሉ። ለምሳሌ እንደቡናና ሌሎች የትሮፒካል ፍራፍሬዎች በአውሮፓ ምድር ውስጥ በፍጹም አይበቅሉም። አንድ ሰው ዘሮቹን አምጥቶ አውሮፓ ውስጥ ልሞክራቸው ቢል በፍጹም ፍሬ ሊያፈሩ አይችሉም። ሊያፈሩ የሚችሉት በልዩ እንክብካቤ ከፕላስቲክ በተሰራ በሞቃታማ ቤት(Green House) ውስጥ ብቻ ነው። ይህ ዘዴ ደግሞ ብዙ ምርምርንና ወጪን የሚጠይቅ ስለሆነ ምርትን በብዛት ማምረት በፍጹም አይቻልም።
ይህ ማለት ምን ማለት ነው ? ወደ ኢኮኖሚ ፖሊሲ ስንተረጉመው በአንድ የበለጸገ የካፒታሊስት አገር ውስጥ ተግባራዊ የሚሆን የኢኮኖሚ ፖሊሲ፣ በሌላ በሁሉም አቅጣጫ ወደ ኋላ በቀረ አገር ውስጥ ተግባራዊ በሚሆንበት ጊዜ የተስተካከለና ጤናማ የሆነ ዕድገት ከማምጣት ይልቅ ተቃራኒውን ነው የሚያስከትለው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ ሁለቱም የተለያየ የህብረተሰብ አወቃቀር፣ የአደረጃጀት ልምድና ስልት፣ እንደዚሁም ለየት ያለ የህሊና አወቃቀር ስላላቸው በአንድ የካፒታሊስት አገር ሲሰራበት የነበረውን ፖሊሲ በሌላ አገር ውስጥ በደፈናው ተግባራዊ ማድረግ አይቻልም። በሁለተኛ ደረጃ፣ አብዛኛዎቹ የአፍሪካ አገሮች የሰውንና የተፈጥሮን ሀብት በስነ-ስርዓትና በተቀላጠፈ መልክ በየመስኮቹ እንዲሰማሩ(allocate) የሚያደርጉና ብቃት ያላቸው ተቋማት የላቸውም። በሶስተኛ ደረጃ፣ በካፒታሊስት የህብረተሰብና የኢኮኖሚ አገነባብ ታሪክ ውስጥ አብዛኛዎቹ የምዕራብ አውሮፓ አገሮች እንደዚህ ዐይነቱ የተወሳሰበና በቴክኖሎጂ ምጥቀት የሚገለጽ የዕድገት ደረጃ ላይ ከመድረሳቸው በፊት ተግባራዊ ያደረጉት ፖሊሲ ተራ የሆነ የገበያ ኢኮኖሚ ወይም የማክሮ ኢኮኖሚ ፖሊሲ ሳይሆን፣ ሁለ-ገብ(Holistic) የሆነ የአገር ግንባታ ፖሊሲ ነው ያካሄዱት። በዚህ ዘዴ ነው ቀስ በቀስ ድህነትንና ኋላ-ቀርነትን ሊቀርፉ የቻሉት። ለዚህ ዐይነቱ ሁለ-ገብ የአገር ግንባታ መሰረት ደግሞ የተፈጥሮ ሳይንስ ግኝት ከፍተኛውን ሚና ተጫውቷል። እንዲያውም ፖለቲካ ኢኮኖሚክስ እንደ አገር መገንቢያ ፖሊሲ ከመታወቁ በፊት ሳይንሳዊ ግኝቶች፣ የዕደ-ጥበብ ስራዎችና ከነዚህ ጋር የተያያዘ የንግድ እንቅስቃሴ፣ እንዲሁም የከተማዎች መገንባትና የሰዎች ከገጠር ወደ ከተማ ፍሰት ከፍተኛውን ሚና ተጫውተዋል።
ይሁንና ግን በተለያዩ የአውሮፓ አገሮች ውስጥ ተመሳሳይ የሆነ የኢኮኖሚ ፖሊሲ የተካሄደበት ወቅት አልነበረም። እንደየዕድገት ደረጃቸው የተለያዩ የአውሮፓ መንግስታት በተለያየ የታሪክ ወቅት ውስጥ(Historical Epochs) የተለያዩ የኢኮኖሚ ፖሊሲዎችን ተግባራዊ አድርገዋል። ከፊዚዮክራቲክስ የኢኮኖሚ ፖሊሲ አንስቶ እስከ መርከንታሊዝም ድረስ፣ በገበያ ኢኮኖሚ ላይ የተመሰረተ፣ ይሁንና ግን ለካፒታሊዝም ዕድገት የሚያመች የኢኮኖሚ ፖሊሲ፣ ቀጥሎ ደግሞ የኒዎ-ክላሲካልና የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች፣ ከ1930ዎች ዓመታት፣ በተለይም ከሁለተኛው ዓለም ጦርነት በኋላ የኬይኔሲያን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ተግባራዊ በማድረግና በመንግስት የሚደገፍ የብድር አሰጣጥ ዘዴ በማስፋፋት ለካፒታሊዝም ምጥቀት አመቺ ሁኔታዎችን ፈጥረዋል። በየጊዜው የሚታየው የፖለቲካና የኢኮኖሚ ኃይል አሰላለፍ በፖሊሲዎችም ላይ የራሱን ጫና ለማድረግ እንደቻለ ከተደረጉት የርዕዮተ-ዓለም ትግሎች መገንዘብ ይቻላል። የሰራተኛው እንቅስቃሴ ባየለበትና የተገለጸለት ምሁራዊ ኃይል ጎልቶ በወጣበት ዘመን ህብረተሰብአዊ ውዝግብ እንዳይፈጠር መንግስታት ተግባራዊ ለማድረግ የሚገደዱት የኢኮኖሚ ፖሊሲ ማህበራዊ ባህርይ አለው። በተቃራኒው የካፒታሊስቶች፣ በተለይም የፋይናንስ ካፒታል ኃይል አይሎ በሚወጣበትና ከመንግስት መኪና ጋር በሚቆላለፍበት ጊዜ መንግስታት የሚያወጡትና ተግባራዊ የሚያደርጉት የኢኮኖሚ ፖሊሲ አብዛኛውን ህዝብ የሚጎዳ ይሆናል። ይህ ዐይነቱ ወደ አንድ ወገን ያደላ የኢኮኖሚ ፖሊሲ በተለይም ከ1980 ዓ.ም ጀምሮ በአብዛኛዎቹ የካፒታሊስት አገሮች ውስጥ በሰፊው ተግባራዊ ለመሆን ችሏል።
ያም ሆነ ይህ በዚህ ዐይነቱ የተወሳሰበና የተሳሰረ የአገር ግንባታ ሂደት ውስጥ መንግስታት በአፍላው ወቅት ከፍተኛውን ሚና ተጫውተዋል። ኢኮኖሚው እያደገ ሲመጣና የስራ-ክፍፍል ሲዳብር የተከፈተውን ሰፊ ሜዳ በመጠቀም ግለሰቦች የኢኮኖሚ ተዋንያን ለመሆን በቅተዋል። ነገር ግን እነዚህ የተለያዩ ፖሊሲዎች ተግባራዊ ከመሆናቸው በፊት በተለይም በምዕራብ አውሮፓ ውስጥ ሰፋ ያለና ጠለቅ ያለ የጭንቅላት ተሃድሶ ተካሂዷል። በመሆኑም በእየአንዳንዱ የታሪክ ወቅት ተግባራዊ የሆኑት የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች በሙሉ የረጅም ጊዜ የምሁራዊ ትግልና ክርክር ውጤቶች ናቸው። በማንኛውም የአውሮፓ አገር ውስጥ የተለያየ ግንዛቤና አመለካከት ባላቸው ምሁራን ዘንድ ክርክርና የሃሳብ ልውውጥ ሳይደረግ አንድ ህብረተሰብአዊ ፕሮጀክት በጭፍን ተነድፎ ተግባራዊ ሆኖ አያውቅም።
ከዚህ ስንነሳ በአውሮፓ ምድር ውስጥ ከ15ኛው ክፍለ-ዘመን ጀምሮ፣ በተለይም የፖለቲካ ኢኮኖሚ መሰረታዊ ጉዳይ ሆኖ መታየት ከጀመረበት ከ18ኛው ክፍለ-ዘመን ጀምሮ የኢኮኖሚ ፖሊሲ ይዋቀር የነበረው ከህብረ-ብሄርና(Nation-State) ከህብረተሰብ ምስረታ ጋር በመያያዝ ነበር። ሁሉም አገሮች ከተማዎችንና መንደሮችን፣ መንገዶችንና የባቡር ሃዲድ መመላለሻዎችን ከመገንባታቸውና ከመስራታቸው በፊት የገበያ ኢኮኖሚ እያሉ በመጮህና በማስተጋባት በጭፍን የተጓዙበት ጊዜ አልነበረም። ከህብረተሰብ አወቃቀር ጋርና ከህዝብ ደህንነት ጋር የተያያዙ የቤት አሰራሮችና አደጋ መከላከያዎች፣ እንዲሁም ከፍተኛ የተፈጥሮ አደጋ በሚደርስበት ጊዜ ይህንን በአጭር ጊዜ ውስጥ ለማስወገድ የሚያስችሉ መሳሪያዎች ማዘጋጀት የኢኮኖሚው አንድ አካል ናቸው። ይህም ማለት በአውሮፓ የኢኮኖሚ ፖሊስና የህብረተሰብ አገነባብ ታሪክ ውስጥ አንድ ህብረተሰብ ወደ ገበያነት ተቀንሶ የሚታይ ነገር ሳይሆን በተሟላ መልክ በቴክኖሎጂና በማኑፋክቱር፣ እንዲሁም በሳይንስና ሰፋ ባለ በተለያየ የባህል ክንዋኔ የሚገለጽ ነው። በተግባር ሲታይ ተማሪዎች ትምህርት ቤት የሚማሩት የማክሮና የሚክሮ ኢኮኖሚ ፖሊሲዎች ቦታ የላቸውም ማለት ነው። በሌላ ወገን ግን ማክሮና ሚክሮ ኢኮኖሚክስ ካፒታሊዝም ከፍተኛው የዕድገት ደረጃ ላይ ከደረሰ በኋላ በ20ኛው ክፍለ-ዘመን የዳበሩና ለትምህርት የተዘጋጁ መማሪያዎች ናቸው። በመሰረቱ ማክሮና ሚክሮ ኢኮኖሚ የካፒታሊስት ኢኮኖሚ እንዴት ከታች ወደ ላይ ቀስ በቀስ እያደገ ሊመጣ እንደቻለና፣ ከአገሮች አልፎ ዓለም አቀፋዊ ባህርይ ሊወስድ እንደቻለ አይነግሩንም፤ ወይም መተንተኛ የቲዎሪ መሳሪያዎች አይደሉም። ይህ ብቻ ሳይሆን ማክሮና ሚክሮ ኢኮኖሚ የካፒታሊስት ኢኮኖሚን ውስጣዊ እንቅስቃሴና የሚመራበትን ህግ አያብራሩም። ይህም ማለት በአብዛኛው የአፍሪካ አገሮች ውስጥ ባለፉት ስድሳ ዓመታት ተግባራዊ የሆኑት የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች በሙሉ የካፒታሊዝምን ወይም የተሟላ የገበያ ኢኮኖሚን ዕድገት የሚፃረሩ ናቸው። የአፍሪካ አገሮች እንደ ህብረተሰብና ማህበረሰብ ብቃት ያላቸው ተቋማት(Institutions) እንዳይገነቡ መንገዱን የዘጉና የሚዘጉ ናቸው። በዚህም ምክንያት የተነሳ ህብረተሰብአዊ ኃላፊነት የሚሰማቸውን የፖለቲካና የኢኮኖሚ ልሂቃን ማፍራት አልተቻለም። የማክሮ ኢኮኖሚ ፖሊሲ አሳሳችና ሀብት እንዲወድም ወይም ደግሞ የአንድ አገር ሀብት ወደ አንድ አቅጣጫ ብቻ እንዲፈስ በማድረግ ቀስ በቀስ ከታች ወደ ላይ የሚያድግ(Organic Growth) የኢኮኖሚ ዕድገትና የህብረተሰብ አወቃቀር እንዳይፈጠር ያደረገና የሚያደርግ ነው። የካፒታሊዝምን ውስጣዊ ህግና ውስጣዊ-ኃይል የሚፃረር ነው። ማለትም ውድድርና ቴክኖሎጂያዊ ምጥቀቶች የማይታይባቸው፣ ሰፋ ያለ የስራ-ክፍፍል(Division of Labour) የሌለበት፣ ሰፋና ግልጽ የሆነ ገበያ የማይታይበት፤ (Transparent Market Structure) ስለሆነም የአንድ አገር ሀብት የሚባክንበትና በተከታታይ የሰው ልጅ ወደ ድህነት የሚገፈተርበት ነው። በዚህም መልክ በየአገሮች ውስጥ ተግባራዊ የሆኑት የኢኮኖሚ ፖሊሲዎች በሙሉ አብዛኛውን ህዝብ ወደ ድህነት ሲገፈትሩ፣ ጥቂቶች ደግሞ ሳይሰሩ የናጠጡ ሀብታም ለመሆን በቅተዋል።
ከዚህ ባሻገር በአፍሪካ አገሮች ውስጥ በተጨባጭ የሚታዩት የኢኮኖሚ ቀውሶች ምክንያትና በካፒታሊዝም ውስጥ አልፈው አልፈው የሚከሰቱት ቀውሶች ምክንያቶቻቸው ይለያያል። በአፍሪካ አገሮች ውስጥ ያለው የኢኮኖሚ ቀውስ በተቋም ቀውስ(Structural Crisis) ሲገለጽ፣ በካፒታሊስት አገሮች ውስጥ አልፎ አልፎ የሚከሰተው ቀውስ ከምርት በብዛት መመረት(Over production) ጋርና፣ የሚመረተው ምርት በቂ ገዢ ካለማግኘት ጋር የሚከሰት ነው። በተጨማሪም አብዛኛው ህዝብ የተመረተውንና ገበያ ላይ ወጥቶ ለሺያጭ የሚቀርበውን የተለያየ ምርት ለመግዛት በማይችልበት(Underconsumption) ጊዜ ፋብሪካዎች የምርት ክንውናቸውን ለማቀዝቀዝ ይገደዳሉ። ይህ በራሱ ደግሞ የሰራተኞችን መባረር ሊያስከትል ይችላል። ከዚህ ባሻገር ግን ከውጭ ንግድ መቀዝቀዝ ጋር፣ ከጥሬ ሀብት መወደድ ጋር፣ የብድር ወለድ መጨመር፣ እነዚህና ሌሎች ምክንያቶች ሲደመሩ፣ ለካፒታሊስት ኢኮኖሚ ቀውስ ምክንያት ሊሆኑ ይችላሉ። በተጨማሪም ለአየር በአየር ንግድ ሲባል(Speculation) ካፒታል ከተጨባጭ መስኩ (Real Economy) ይልቅ ወደ ፋይናንስ ገበያ ላይ በሚሽሸበት ጊዜ በተጨባጩ ኢኮኖሚ ላይ ሊውል የሚችል የመዋዕለ-ነዋይ እጥረት ሊከሰት ይችላል። በዚህም ምክንያት የተነሳ ውስጣዊ የሆነ ቀውስ(Systemic Crisis) ይፈጠራል። ስለሆነም የስራ-አጥ ቁጥር መጨመር፣ የፋብሪካዎች በምርት ክንውን መቀዝቀዝና፣ የሚመረተው ምርት ገዢ በማጣት ለቀውሱ ጥልቀት ይሰጡታል። ከዚህ ዐይነቱ ውስጣዊ ቀውስ ለመውጣት መንግስታት ተግባራዊ ለማድረግ የሚገደዱት ፖሊሲ በተቅዋም ቀውስ ከሚሰቀያው እንደኛው አገር ካለው ኢኮኖሚ በዐይነት ይለያል። በሌላ ወገን ግን ካፒታሊዝም የዓለምን ገበያ ስለሚቆጣጠር በብዛት የሚመረቱት ምርቶች በዓለም ገበያ ላይ ስለሚራገፉ፣ በዛሬው ወቅት በአንዳንድ የካፒታሊስት አገሮች ውስጥ አልፎ አልፎ የሚከሰተው ቀውስ ከስድሳኛው፣ ከሰባኛውና ከሰማኒያኛው ዓመተ ምህረት ይለያል።
በኢትዮጵያና በሌሎች የአፍሪካ አገሮች ውስጥ በግልጽ የሚታዩት ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ቀውሶች ስር ከሰደደ የተቋም ቀውስ ጋር የተያያዙ ናቸው። ይህ ዐይነቱ የተቋም ቀውስ በድህነት፣ በቆሻሻ መኖሪያ ቦታዎች፣ በድብቅና ግልጽ በሆነ መልክ የሚገለጽ የስራ-አጥነት፣ በከተማዎች መጨናነቅና በንጹህ ውሃ እጦት የተነሳ ጎልቶ የሚታይ ነው። ለዚህ ዐይነቱ የተቋም ቀውስ ምክንያቶች፣ 1ኛ) የውስጥ ገበያው አለመዳበር፣ 2ኛ) የተሳሳተ የመዋዕለ-ነዋይ ክንዋኔ ማካሄድና፣ በመጀመሪያ ደረጃ በቅደም ተከተል ተግባራዊ መሆን ያለበትን የመዋዕለ-ነዋይ ክንዋኔ ግንዛቤ ውስጥ አለማስገባት፣ 3ኛ) ከህዝብ ፍላጎት ውጭ የሆነ የመዋዕለ- ነዋይ እንቀስቃሴ ማካሄድ፤ በዚህም ምክንያት የተነሳ ለሚመረቱት ምርቶች በቂ ገዢ (Effective Demand) አለማግኘት፣ 4ኛ) በተለያዩ የኢንዱስትሪ መስኮች ዘንድ መተሳሰር አለመኖር፣ 5ኛ) በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ ርብርቦሽ አለማድረግ፣ ወይም አንድን ነገር ለመፍጠር መሰረታዊ የምርምር ስራ(Basic Research) አለማካሄድ፣ 6ኛ) በኢንዱስትሪዎችና በባንክ መሀከል ግኑኝነት አለመኖር፣ 7ኛ) አብዛኛው ህዝብ ብሄራዊ ሀብት ሊፈጥሩ በማይችሉ መስኮች ላይ መሰማራት(Subsistence and Informal Sectors)፣ 8ኛ) የውጭ ምንዛሪ ለማግኘት ሲባል በአንድ ወይም በሁለት የጥሬ-ሀብቶች ላይ ብቻ መመካት፤ እነዚህን በፋብሪካ ውስጥ ለፍጆታ በሚያመች መልኩ ሳይለውጡ ወደ ውጭ መላክ፣ 9ኛ) በደንብ የታቀዱ የመኖሪያና የመገበያያ ቤቶችና ቦታዎች፣ እንዲሁም ከተማዎችና የመናፈሻ ቦታዎች አለመኖር፣ እነዚህ ሁሉ ተደማምረው በኢትዮጵያና በተቀሩት የአፍሪካ አገሮች ውስጥ ጎልተው የሚታዩ የቀውሱ ክስተቶች(Manifestations) ናቸው። በመሆኑም ለዚህ ዐይነቱ አንድን አገርና ህብረተሰብ የሚገዘግዝና እንደነቀርሳ በሽታ ስር የሰደደ ቀውስ መፍትሄው የኒዎ-ሊበራል የገንዘብ ኢኮኖሚ ፖሊሲ(Monetary economic policy) ተግባራዊ ማድረግ ሳይሆን፣ እነዚህን የተቋም ቀውሶች(Structural Crises) ለመፍታት ሁለ-ገብ የሆነ የኢኮኖሚና የአገር ግንባታ ፖሊሲ ማካሄድ ነው። አንድ አገር እንደ አገርና እንደ ህብረተሰብ ለመኖርና ለተከታታዩ ትውልድ ጠንካራ የኢኮኖሚ መሰረት ሊጥል የሚችለው በዓለም ማህበረሰብ(International Community) የሚቀርበውን የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲ ተግባራዊ በማድረግ ሳይሆን ለአንዴም ለመጨረሻ ጊዜ ከዚህ ዐይነቱ የኢኮኖሚ የቫይረስ በሽታ ሲላቀቅ ብቻ ነው።
ከዚህ ዐይነቱ እጅግ አደናጋሪና የተወሳሰበ ሁኔታ ስንነሳ በኢትዮጵያና በሌሎች የአፍሪካ አገሮች የተሰራውንና በተደጋጋሚ የሚሰራውን ስህተት እንመልከት። ይህ ዐይነቱ የፖሊሲ ስህተት እንደ ኤይድስ ዐይነት ቫይረስ በመስፋፋት ብዙ አገሮችን፣ አገራችንንም ጨምሮ በቀላሉ መድሃኒት የማይገኝለት በሽታ በመሆን ህብረተሰቦችን እያመነመነና እያመሰቃቀለ ነው። ሁሉም ከሰሃራ በታች የሚገኙ የአፍሪካ አገሮች በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚ፣ በማህበረሰብ፣ በባህል፣ በስነ-ልቦናና በአካባቢ ቀውስ ውስጥ ዘፍቀው በመገኘት መንግስታትና ልሂቃኑ ወዴት እንደሚያመሩ የሚያውቁ አይመስልም። ታዋቂው የአገራችን የአዕምሮና የስነ-ልቦና ተመራማሪና ሃኪም የሆነው ዶ/ር ምህረት ደበበ „የተቆለፈበት ቁልፍ“ በሚለው መጽሀፉ ውስጥ ቁልጭ አድርጎ እንዳስቀመጠው የአፍሪካ ህዝቦችና አመራሮቻቸው፣ አገራችንንም ጨምሮ በኦቲዝም(Autism) እንዲሰቃዩ ተደርገዋል። በራሳቸው ዓለም ውስጥ የሚኖሩና የሚያደርጉትን የማያውቁና፣ በህይወታቸውም ዕቅድ የሌላቸው ለመሆን በቅተዋል። በግልጽ የሚታዩ ነገሮችን እንዳያዩ ተደርገዋል። ጥያቄ እንዳይጠይቁና እንደሰው እንዳያስቡ ታግደዋል። በግልጽ የሚታዩ የተወሳሰቡ ችግሮችን በተራ የአስተሳሰብ ስሌት(Commonsense) ለመፍታት እንዳይችሉ ተደርገዋል። በዚህም ምክንያት የተነሳ ድርጅታዊ አሰራር የጎደለበት፣ ለምንና ለማን፣ እንዴትስ እንደሚሰራ የማይታወቅበት አህጉር በመሆን የሰው ጉልበትና የተፈጥሮ ሀብት እንዲባክኑ ተደርገዋል። በተለይም በኢኮኖሚክስ የሰለጠነውና ፖሊሲ አውጭ የሆነው የአፍሪካ ልሂቅ ከዓለም አቀፍ ተቋማት ጋር በማበርና የጥቅም ተገዢ በመሆን አፍሪካን መቀመቅ ውስጥ ከቷታል፤ እየከተታትም ነው። የጥሬ ሀብቷ እንዲዘረፍና ህዝቦቿም መንደሮቻቸውን እየለቀቁ እንዲሰደዱ በማድረግ ላይ ይገኛል። ከዚህ በመነሳት በየዘመኑ የተሰሩትን የፖሊሲ ስህተቶች አጠር አጠር ባለ መልኩ እንመልከት።
1ኛ) የምትክ ፖሊሲ ጉዳይና ውጤቱ -ለአብዛኛዎቹ ኢትዮጵያውያን ኢኮኖሚስቶች በ1950 ዓ.ም መጀመሪያ ላይ በዘመናዊነት ስም(Modernization) በአገራችን ምድር ተግባራዊ የሆነው የኢኮኖሚ ፖሊሲ ዐይነት የቱን ያህል ግልጽ እንደሆነ የሚታወቅ ነገር የለም። ማለት የሚቻለው ከ1950 መጀመሪያ ጀምሮ የማኑፋክቸር ተከላ ይካሄድ እንደነበረና፣ ኢኮኖሚውም በቁጥር ሲለካ የተወሰነ ዕድገት እንዳመጣ ይወሳ ወይም ይጻፍ ነበር። ይሁንና ግን ይህ ዐይነቱ የማኑፋክቸር ተከላ ሰፋ ላለ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ መሰረት ሊጥል ይቻል አይቻል፣ ለስራ-ክፍፍል መዳበር ያመች አያመች፣ ለፈጠራ፣ ለሳይንስና ለቴክኖሎጂ ዕድገት ያመች አያመች፣ ለከተማዎች መገንባት ያመች አያመች እንደሆን… ወዘተ. በዝርዝር የተጠና ጥናት የለም።
ያም ሆነ ይህ በኢትዮጵያ ምድር ከ1950 ጀምሮ፣ በሌሎች የአፍሪካ አገሮች ደግሞ ከ1960 መጀመሪያ ጀምሮ ተግባራዊ የሆነው የኢኮኖሚ ፖሊሲ በምትክ የኢንዱስትሪ ተከላ ላይ ያተኮረ ነው። ይኸውም በዘመናዊነት ስም(Modernization of the American Version) የፍጆታ ዕቃዎችን የሚያመርቱ ኢንዱስትሪዎችን በተወሰኑ ወይም በተወሰነ ቦታ በመትከል በተለይም የንዑስ ከበርቴውን የህብረተሰብ ክፍል የፍጆታ አጠቃቀም ማስለመድና „የአሜሪካንን ባህል“ ማስፋፋት ነበር። ስለሆነም እንደኮካኮላና ፋንታ፣ ብስኩትና ስኳር፣ እንዲሁም ሲጋራ፣ በመቀጠልም የቢራ ፋብሪካና መጠነኛ የሆነ የጨርቃ ጨርቅ ኢንዱስትሪዎችን በማስፋፋት ሰፋ ላለና ሁለ-ገብ ለሆነ፣ እንዲሁም ለህብረ-ብሄርና(Nation-State) ለህብረተሰብ ግንባታ የማያመች ወይም መሰረት ሊሆን የማይችል የኢንዱስትሪ ተከላና የፍጆታ አጠቃቀም ነው ተግባራዊ ሊሆን የቻለው። ይህ ሁኔታ ይበልጥ ለንግድ እንቅስቃሴ፣ በተለይም ወደ ውጭ ለሚወጣና ወደ አገር ውስጥ ደግሞ ለሚገቡ ምርቶችና እቃዎች(Export and Import) አመቺ ሁኔታን ሲፈጥር፣ በዚያው መጠንም በኢንዱስትሪ ተከላና በቴክኖሎጂ እንቅስቃሴ ላይ ሊሰማራ የሚችል የአገር ውስጥ ከበርቴ ብቅ እንዳይልና ተወዳዳሪ እንዳይሆን አግዷል ማለት ይቻላል። ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴው በተወሰኑ ነገሮች ላይ ያተኮረ በመሆኑ ከአንድ አካባቢ በማለፍ በአገር ደረጃ የሚስፋፋና እርስ በርሱ በመያያዝ ብሄራዊ ባህርይ ሊይዝ የሚችል አይደለም። ስለሆነም የስራ መስክ ለሚፈልገው ሊሰራ የሚችል ኃይል በብዛት የስራ ዕድል በመክፈት አስተማማኝ የገቢ ምንጭ ሊሆን የሚችል አይደለም። ኢንዱስትሪዎችም በመለዋወጫ ዕቃና በጥሬ-ሀብት በውጭ ጥገኛ በመሆናቸው፣ ወደ ውጭ የውጭ ምንዛሪ ካላግባብ ይፈስ ነበር። በዚህም ምክንያት የተነሳና በኢንዱስትሪዎች ውስንነት ወይም ደግሞ ለማደግና ለመስፋፋት አለመቻል የተነሳ ወደ ውስጥ ሰፋ ያለ የውስጥ ገበያ ሊዳብር አልቻለም። በአንፃሩ መስፋፋት የጀመሩት ቡናቤቶች፣ መደነሻ ቦታዎች፣ ሴተኛ አዳሪነት፣ ሻይቤቶችና ሌሎች ከዕውነተኛ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ አንፃር ሲታዩ እዚህ ግባ የማይባሉ „ኢኮኖሚያዊ ክንዋኔዎች“ ናቸው። በዚህም ምክንያት የተነሳ ገንዘብ በሰፊው ለመሽከርከርና እንደ ህብረተሰብአዊ ኃይልም(Social Power) ሆኖ ሊወጣ በፍጹም አልቻለም። ይህ ዐይነቱ የኢኮኖሚ ፖሊሲ በቁጥር እያደገና ፍላጎቱ እየጨመረ ከመጣው የህዝብ ቁጥር ጋር ለመመጣጠን ባለመቻሉ ማህበራዊና ህብረተሰብአዊ፣ እንዲሁም ፖለቲካዊ ቀውስ ሊያስከትል ችሏል ። በአገራችንም ለአብዮቱ መፈንዳት የበኩሉን አስተዋፅዖ አድርጓል።
ይህንን ዐይነቱን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ይዘት በምንመረምርበት ጊዜ ከህዝብ ፍላጎት ጋር ምን ያያዘዋል ? ለአንድ አገርስ ዕድገትና ለህብረተሰብ አወቃቀር ያመቻል ወይ ? በጊዜው እነዚህን የመሳሰሉትንና ሌሎች ጥያቄዎችን አንስቶ የሚከራከር ምሁራዊ ኃይል ነበር ወይ? ወይስ ዝም ብለን ነው የምንነዳው ? በመሰረቱ ከላይ እንዳልኩት በመጀመሪያ ደረጃ የህዝብን መሰረታዊ ፍላጎት ከፍተኛ ቦታ በመስጠት የማይነደፍ ፖሊሲ የኢኮኖሚ ፖሊሲ አይደለም። በሰፊው የሰራ መስክ ለመክፈትና የስራ-ክፍፍል እንዲዳብር የማያስችል ፖሊሲ በመሰረቱ የኢኮኖሚ ፖሊሲ አይደለም። የሰው ልጅም መሰረታዊ ፍላጎት ኮካኮላ መጠጣትና ሲጋራ ማጨስ አይደለም። የምግብነት ባህርይም የላቸውም። እንዲያውም በአንፃሩ በከፍተኛ ደረጃ ለጤንነት ጠንቅ የሚሆኑና በሰውነት ውስጥ የሚገኙ ንጥረ-ነገሮችንና ቪታሚኖችን በስነስርዓት በሰውነታችን ውስጥ እንዳይዋሃዱ የሚያደርጉ ናቸው። ይህ መሆኑ እየታወቀና ከኢኮኖሚ ዕድገት አንፃርም አሉታዊ ውጤቱ እንደሚያመዝን እየታወቀ ለምን ይህ ዐይነቱን ኢንዱስትሪ ማስፋፋት ተጀመረ ? ከዚህ ስንነሳ በኢትዮጵያ ምድር የተቋቋሙት ኢንዱስትሪዎችና የተስፋፉት የአገልግሎት መስጫ ኩባንያዎች፣ እንደ ባንክና አየር መንገድ የመሳሰሉት በራሳቸው ዓለም የሚኖሩ፣ ትችታዊ አመለካከት ያላቸውና የተገለጸላቸው ኢኮኖሚስቶች የተገለሉ(Enclave) የኢኮኖሚ መስኮች እያሉ የሚጠሯቸውና፣ እርስ በእርሳቸው ያልተያያዙ(Delinked) የኢኮኖሚ እንቅስቃሴዎች ናቸው። በዚህም ምክንያት የተነሳ ከህዝቡ ጋር ግኑኝነት የሌላቸውና ህብረተሰብአዊ ሀብትም ሊፈጥሩ የሚያስችሉ አይደሉም። በመሆኑም ድሮም ሆነ ዛሬ ኢትዮጵያና የተቀሩት የአፍሪካ አገሮች ብሄራዊ ኢኮኖሚ የላቸውም። ብሄራዊ ኢኮኖሚ የሌለው አገር ደግሞ እንደ አገርና እንደህብረተሰብ የመኖር ኃይል የለውም። የተለያዩ ህብረተሰብአዊ እሴቶችን በማዳበር እርስ በእርሱ ሊተሳሰር አይችልም። ሰፋ ያለ በሁሉም መልክ የሚገለጽ ምሁራዊ ኃይልም ሊዳበር አይችልም። ይህም ማለት እንደዚህ ዐይነቱ አገር በቀላሉ በውጭ ኃይሎች ይጠቃል፤ ይታለላል። ስለሆነም የአገር ውስጥ የጥሬ-ሀብት በውጭ ኃይሎች በመዘረፍ ሰፊው ህዝብ ወደድህነትና ወደለማኝነት እንዲገፈተር ይደረጋል። ዘለዓለማዊ ድህነትና ጥገኝነት የአንድ አገር መለዮች ይሆናሉ።
2ኛ) የመሰረታዊ ፍላጎት ፖሊሲና ውጤቱ- በዘመናዊነት ስም የቋቋሙት የምትክ ኢንዱስትሪዎች ውጤታማ ለመሆን ባለመቻላቸው አብዛኛዎቹ የአፍሪካ አገሮች እንደገና በዓለም ባንክና በዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት በመመከር መሰረታዊ ፍላጎትን ለማሟላት(Basic Needs Economic Policy) በሚል የኋላ ኋላ ተግባራዊ ሊሆን ያልቻለ ፖሊሲ በመከተል ወደ ሌላ ቀውስ ውስጥ እንዲገቡ ተደርገዋል። ፖሊሲው በዕቅድ ደረጃ ትክክል የሆነውን ያህል፣ ተግባራዊ ለመሆን የግዴታ የቴክኖሎጂ መሰረትና ዕውቀት እንዲሁም ገንዘብ በጣም አስፈላጊ ናቸው። ይሁንና እነዚህን በመሳሰሉት ላይ ቅድሚያ ባለመሰጠቱና የመጀመሪያው ዕቅድ ለምን እንደከሸፈ ባለመመርመሩ የመሰረታዊ ፍላጎት ዕቅድ የተጠበቀውን ውጤት አላመጣም። አብዛኛዎቹ የአፍሪካ ህዝቦች፣ በቂ ምግብ፣ ንጹህ ውሃ፣ መጠለያ ወይም ቤት፣ ህክምናና መሰረታዊ ትምህርት ማግኘት በፍጹም አልቻሉም።
3ኛ) የአረንጓዴው አብዮትና ውጤቱ- ከዚያ በኋላ ተግባራዊ የሆነው የአረንጓዴው አብዮት(Green revolution) ተግባራዊ በሆነባቸው አንዳንድ የአፍሪካ አገሮች ውስጥ የተጠበቀውን ውጤት አላመጣም። 1ኛ) ፖሊሲው የየአገሩን ተጨባጭና ባህላዊ ሁኔታዎች ያላካተተ ነው። ይህም ማለት ዕቅዱ ተጠናቅሮ ከውጭ የመጣ ነው። 2ኛ) ዘሮችና ማዳበሪያ እንዳሉ ከውጭ የመጡ ሲሆኑ የየአገሩን የአመጋገብ ባህል ያካተተ አይደለም። 3ኛ) ፖሊሲው አራሹን ገበሬ የጠቀመ ሳይሆን፣ የተጠቀሙት ሀብታም ገበሪዎች ሲሆኑ፣ በአገራችን ደግሞ ራቅ ብለው ይኖሩ የነበሩ የመሬት ከበርቲዎች(Absentee landlord) ነበሩ። ስለሆነም ብድርና ከዚህ ጋር የተያያዙትን ነገሮች ያገኙት እነዚህ የህብረተሰብ ክፍሎች ብቻ ናቸው። 4ኛ) ፖሊሲው በጣም ዘመናዊ ከመሆኑ የተነሳ ገበሬውን ከመሬቱ እንዲፈናቀል ያደረገ ሲሆን፣ ዘመናዊ የእርሻ ማሳ ውስጥ ተቀጥሮ መስራት ያልቻለው ወደ ከተማዎች እንዲሰደድና የስራ-አጥ እንዲሆን ያደረገ ነው። ስለሆነም አረንጋዴ አብዮት በመባል የሚታወቀውና የምግብን ዕጥረት ለማስወገድ በሚል 1960ዎቹ መጨረሻ ጀምሮ ተግባራዊ የሆነው ፖሊሲ እንደተጠበቀውና እንደተነገረለት የአፍሪካን ህዝቦች የምግብ ችግር የፈታ አይደለም።
4ኛ) የተቋም ማስተካከያ ዕቅድና ውጤቱ- እነዚህ ፖሊሲዎች በሙሉ የተጠበቀውን ውጤት ባለማምጣታቸው በተለይም በዕዳና በዘይት ዋጋ መናር፣ እንዲሁም በጥሬ-ሀብት ዋጋ መውደቅ የተጎዱት አብዛኛዎች የአፍሪካ አገራት ተግባራዊ ማድረግ የተገደዱት የኢኮኖሚ ፖሊሲ የተቋም ማስተካከያ ዕቅድ(Structural Adjustment Programm) በመባል የሚታወቀውን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ነው። ይህ ዐይነቱ ፖሊሲ ለመጀመሪያ ጊዜ ጋና(Ghana)ውስጥ ተግባራዊ የሆነ ሲሆን፣ ከዚያ በኋላ የተለያዩ የአፍሪካ አገሮች ተግባራዊ በማድረግ የዕዳ ወጥመድ ውስጥ እንዲገቡ ተደርገዋል። የንግድ ሚዛናቸው ተዛብቷል። የማምረት ኃይላቸው ተዳክሟል። ከተማዎች ወደ ቆሻሻ መኖሪያነትና መጣያነት ተለውጠዋል። ወደ አገራችንም ስንመጣ የህወሃት አገዛዝ ስልጣን ከጨበጠ ከጥቂት ዐመታት በኋላ እ.አ.አ በ1993 ዓ.ም በዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅትና (IMF) የዓለም ባንክ(World Bank) በመመከርና በመገፋት ተግባራዊ አድርጎታል። ውስጣዊ ይዘቱም፣ የብርን ዋጋ መቀነስ፣(Devaluation) የውጭ ንግዱን ክፍት ማድረግ፣(Liberalization) በዋጋ ላይ የሚደረገውን ገደብ ማንሳትና ገበያው „በጠያቂና በአቅራቢ ህግ“ መሰረት „እንዲገዛ“ ማድረግ፣ ለልዩ ልዩ የማህበራዊ ፕሮጀክቶች የሚወጣውን ባጀት መቀነስ፣ በመንግስት ቁጥጥር ስር ያሉ የንግድ መደብሮችንና ኢንዱስትሪዎችን ወደ ግል ማዘዋወር፣(Privatization) እነዚህን የመሳሰሉ ናቸው ተግባራዊ የሆኑትና ጥቂቶችን በአጭር ጊዜ ውስጥ ሀብታም በማድረግ ሰፊውን ህዝብ ደግሞ በማራቆት ወደ ድህነት ዓለም ውስጥ እንዲገፈተር ለማድረግ የበቁት። ይሁንና ግን በአጭር ጊዜ ውስጥ ሀብታም የሆኑት ግለሰቦችና ድርጅቶች የመፍጠር ችሎታ የሌላቸውና አዲስ ዐይነት የአሰሪዎች ባህል በማዳበር የስራ መስክ ለመክፈት የቻሉ አይደሉም። እነ አቶ መለሰ ዜናዊና የተቀሩት የወያኔ አዛውንቶችና ተከታዮቻቸው ይህን ፖሊሲ „በመንግስት የተደገፈ የኢኮኖሚ ፖሊሲ“ (Developmental State Policy) በማለት ሰፊውን ህዝብ ለማሳመን ሞክረዋል። አብዛኛውም ወያኔን የሚቃወመውና የሚጠላው ኃይል በወያኔ ፖሊሲ ላይ ስምምነት አለው። ስለሆነም በአገራችን ምድር ላይ ለሚታየው የኢኮኖሚ ቀውስ ዋናው ምክንያት በመንግስት የተደገፈ የኢኮኖሚ ፖሊስ ነው የሚል ስምምነት አለ። ይህም የሚያረጋግጠው ተቃዋሚው ኃይል በአገራችን ምድር ተግባራዊ የሆነውን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ምንነት ለመረዳት እንዳልቻለና፣ የአገራችንን የተወሳሰበ ችግር ለመፍታት የሚያስችል አማራጭ ፖሊሲ ለማቅረበ እንደማይችል ነው።
ስለሆነም ባለፉት 27 ዓመታትና ከዚያም በላይ የተደረገው ትግል ሁሉ ስልጣንን ለመያዝ በመሆኑ ለሳይንስ፣ ለቴክኖሎጂ፣ ለኢኮኖሚና ለማህበራዊ ጥያቄዎች በፍጹም አትኩሮ አልተሰጣቸውም። ሁሉም የሚመኘውና የሚምለው የአገራችንን የተወሳሰበ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ችግሮች በንጹህ የገበያ የኢኮኖሚ ፖሊሲ መፍታት ይቻላል ብሎ ስለሚያምን መሰረታዊ የሆኑ የአገር መገንቢያ መሳሪያዎች ሊረሱ ችለዋል። ይሁንና ግን የተወሳሰበው የአገራችን ችግር እንዴት በገበያ ኢኮኖሚ አማካይነት ደረጃ በደረጃ እንደሚፈታ የሚነግረን የለም። ድህነትና ረሃብ ተወግድው ህዝባችን ክብር ያለው ኑሮ እንዴት ለመኖር እንደሚችል የሚተነትንና መንገዱን የሚያሳየን የፖለቲካ ፓርቲ ነኝ የሚልና የፖለቲካ እንቅስቃሴ መኖሩን እስካሁን የሰማሁት ነገር የለም። ስለሆነም ከተማዎችና መንደሮች እንዴት እንደሚገነቡ፣ ለሰፊው ህዝብ የሚሆኑ የተለያየ ደረጃና ስፋት ያላቸው የመኖሪያ ቤቶች እንዴትና በምንስ መንገድ እንደሚገነቡ፣ በየቦታው የተለያዩ ህዝብን የሚያሰባስቡና፣ የአገርን የተፈጥሮ-ሀብትና የሰው ኃይልን ለማንቀሳቀስ የሚያስችሉ ተቋማት(Institutions) እንዴት እንደሚገነቡና፣ ሰፊው ህዝብስ እንዴት በስራ ላይ ሊሰማራ ይችላል? በሚሉት መሰረተ-ሃሳቦች ላይ እንደመፍትሄ የሚቀርብ ሃሳብ የለም። በመሰረታዊ የአገርና የህብረተሰብ ጥያቄዎች ላይ ግልጽነት እስከሌለ ድረስ ስለኢትዮጵያዊነት ብቻ ማውራቱ ይህን ያህልም ትርጉም ሊኖረው አይችልም። ምክንያቱም ኢትዮጵያ ልትገለጽ የምትችለው በህዝቦቿ የአኗኗር ስልትና የኑሮ ደረጃቸው ስለሆነ የኢትዮጵያን ህዝብ የኑሮ ሁኔታና የዕድገት ደረጃቸውን ያላካተተ ኢትዮጵያዊነት ትርጉም አይኖረውም። በሌላ አነጋገር ኢትዮጵያዊነት በሳይንስና በቴክኖሎጂ፣ በጥበብ፣ በአማሩ ከተማዎችና መንደሮች፣ እንዲሁም ከተማዎችና መንደሮች በዘመናዊ የመመላለሻ መንገዶች ሲያያዙ በዚህ መልክ የሚገለጽ ነው።
የተቋም ማስተካከያ ዕቅድ በኢትዮጵያ ምድር ተግባራዊ መሆን ከጀመረበት እ.አ.አ ከ 1993 ዓ.ም ጀምሮ በተለይም በንግድ ሚዛኑ ላይ ያስከተለውን አሉታዊ ተፅዕኖና አገራችንን በዕዳ እንደትተበተብ ለማድረግ መብቃቱን በሚከተለው ዲያግራም መመልክቱ ፖሊሲው ያስከተለውን ጠንቅ ለመረዳት ያስችለናል።
በእኔ ዕምነት በአብዛኛዎቹ የአፍሪካ አገሮችና ኢትዮጵያንም ጨምሮ ፖሊሲ ነክ በሆኑ ነገሮች ላይ ሳይንሳዊ ክርክርና የቲዎሪ ግምገማና ጥናት አይደረጉም። የተለያዩ አንድን አገርና ህብረተሰብ የሚመለከቱ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊና የአካባቢ ጉዳዮችን ወደ ውጭ አውጥቶ መከራከር የተለመደ አይደለም። የትምህርት ከሪኩለሞችም ከውጭ የሚመጡና ተግባራዊ የሚሆኑ ስለሆነ ተማሪውን በሁሉም አቅጣጫና ወደ ውስጥ በመመልከት አገር ማለት ምን ማለት ነው? ህብረተሰብስ በምን መሰረት ላይ ቢገነባ የተረጋጋ ሁኔታ ሊፈጠርና ለሚቀጥለው ትውልድ ሊተላለፍ ይችላል? ብሎ እንዲጠይቅ የሚያስችለው አይደለም። የትምህርት አሰጣጡም የህብረተሰብን ጥያቄዎች ሊፈታ የሚችል ሆኖ ስለማይዘጋጅ ተማሪዎች ትምህርት ጨርሰው በሚወጡበት ጊዜ በግልጽ የሚታዩ ህብረተሰብአዊ ችግሮችን የመፍታት ችሎታ የላቸውም። ብቃት ያላቸው ተቋማትም ስለሌሉ ትምህርቱን ጨርሶ የሚመረቀው አዳዲስ የሰው ኃይል በስራ በመሰማራትና በየአካባቢው የሚገኘውን የተፈጥሮ ሀብት በማንቀሳቀስ ህብረተሰብአዊ ሀብት ሊፈጥር አይችልም። ስለሆነም የየአገሩ መንግስታት ከዓለም አቀፍ ማህበረሰብ (International Community) ጋር በማበር የነሱን አገር አፍራሽና ሀብት አውዳሚ ምክር በመቀበል በየአገሮቹ ውስጥ የተዝረከረክ ሁኔታ ሲፈጠር ይህንን የሚቃወምና የሚያጋልጥ የተገለጸለት ምሁራዊ ኃይል ስለሌለ ሰፊው ህዝብ ከፍተኛ በደል ይደርስበታል። ቢኖርም እንኳ ተደማጭነት ስለሌለው፣ ገፍቶ የሄደው አይ ይታሰራል፣ ይገደላል፣ ካሊያም እንዲሰደድ ይደረጋል። በዚህ መልክ ጠቅላላው ህዝብ የኑሮን ትርጉም እንዳይረዳ ሆኗል፤ ባህልና እሴቶች እንዲፈራርሱ ተደርገዋል። የስራ እሴት ከመስፋፋት ይልቅ ብልግና እንዲስፋፋ መንገዱ ተመቻችቷል። በተለይም የሶስዮሎጂ፣ የፍልስፍናና የስነ-ልቦና ጥናቶች ባልተለመዱበት እንደኛ ባለው አገር ደግሞ ጥቂቶች በመነሳት „ሁሉም አገሮች አንድ ዐይነት የማክሮ ኢኮኖሚ ፓሊሲ ያስፈልጋቸዋል“ በማለት የአንድን አገር ውስጣዊ ኃይል ለማዳከም ችለዋል፤ በታትነዋልም። ከዚህ ስንነሳ ባለፉት ስድሳ ዐመታት በተለያዩ የአፍሪካ አገሮችና በአገራችንም ጭምር ከፍተኛ የታሪክ ወንጀል ተሰርቷል። ኢኮኖሚያዊ ፋሺዝም በመስፋፋት ወደ አንድ ቢሊዮን የሚጠጋ ህዝብ እንዲሰቃይ ተደርጓል። ይህ ዐይነቱ ፖሊሲ ዛሬም የቀጠለና አህጉሩን እየበታተነ ይገኛል።
በአገራችንና በተቀሩት የአፍሪካ አገሮች ውስጥ የሰፈነውን ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ቀውሶች ይበልጥ ለመረዳት ማክሮ ኢኮኖሚ ፖሊሲ የሚባለውን ጽንሰ-ሃሳብና መቼና ለምን እንደፈለቀና እንዴትስ ተግባራዊ ለመሆን እንደቻለ ጠጋ ብለን እንመልከት። በተጨማሪም በተራ የገበያ ኢኮኖሚና በካፒታሊዝም መሀከል ያለውን ልዩነት እንቃኝ። በእነዚህ መሰረታዊ ነገሮች ላይ ግልጽነት ሲኖር ለአንድ አገር የሚበጅ ሁለ-ገብ የሆነ የኢኮኖሚ ፖሊስ ለመንደፍ ይቻላል የሚል ዕምነት አለኝ።
ማክሮ የሚለው ጽንሰ-ሃሳብ ከግሪክ የመነጨ ሲሆን ትልቅ ወይም ረጅም ማለት ነው። ይህም ማለት ብዙ ነገሮችን ያጣመረ ማለት ነው። ይሁንና ግን ወደዘመኑ የኢኮኖሚ ቲዎሪና ፖሊሲ ስንመጣ ማክሮ ኢኮኖሚ በክስተት ደረጃ የሚታዩ ነገሮችን መግለጫ መሳሪያ እንጂ የካፒታሊስት ኢኮኖሚን ውስጣዊ ህግና እንቅስቃሴ መተንተኛ መሳሪያ አይደለም። ስለሆነም እንደ አጠቃላይ የዋጋ ግሽበት፣(Inflation) የስራ አጥ ሁኔታ፣(Unemployment) የውጭው አጠቃላይ የንግድ እንቅስቃሴ፣(Balance of Payment) አጠቃላዩ የኢኮኖሚ ዕድገት ጉዳይ፣ በተለይም ማደግና መቀዝቀዝ፣ የመንግስት ባጀት ጉዳይ፣…ወዘተ. የማክሮ ኢኮኖሚ „ንጥረ-ሃሳቦች“ ናቸው ማለት ይቻላል። ማክሮ ኢኮኖሚ በፖሊሲ ደረጃ በመጀመሪያ ጊዜ በታወቀው የእንግሊዙ ኢኮኖሚስት ኬይንስ በ1930ዎች መጀመሪያ ላይ የፈለቀ ነው። እንደሚታወቀው በ1920ዎቹ መጨረሻ ላይ አብዛኛዎቹ የካፒታሊስት አገሮች በከፍተኛ የኢኮኖሚ ቀውስ(Depression) የተመቱበት ጊዜና፣ በብዛት የስራ-አጥ የሚታይበት ዘመን ነበር። በዚህም ምክንያት የተነሳ በአብዛኛዎቹ የካፒታሊስት አገሮች ውስጥ ወደ ፖለቲካው ሊዛመት የሚችል ህብረተሰብአዊ ግጭቶች ብቅ ብቅ ያሉበት ጊዜ ነበር። መንግስታትም ምን ዐይነት የኢኮኖሚ ፖሊሲ እንደሚከተሉ ግራ የተጋቡበት ወቅት ነበር። ቀውሱ እስከተከሰተ ጊዜና ወደ አጠቃላይ ሁኔታ እስከተሸጋገረበት ዘመን አብዛኛዎቹ የካፒታሊስት አገሮች መንግስታት በንጹህ የገበያ ኢኮኖሚ ፖሊሲ የሚመሩና፣ ሁሉንም ነገር ገበያው ይፈታዋል(Laissez Faire) ብለው የሚያምኑ ነበሩ። ይሁንና ግን የቀውሱ ጥልቀት ከፍተኛ በመሆኑና በብዙ መስኮች መዛባት ይታይ ስለነበር ችግሩን ገበያ በራሱ ውስጠ-ኃይል ሊፈታው አልቻለም። በጊዜው በከፍተኛ ደረጃ በቀውሱ የተጠቃው ጀርመን አገዛዙ ይባስ ብሎ የአንጀት አጥብቅ የኢኮኖሚ ፖሊሲ በመከተሉ ቀውሱ በመባባስ ለፋሺዝም መነሳት በራሱ አንደኛው ምክንያት ሊሆን በቃ። በሁኔታው የተደናገጠውና ተስፋ የቆረጠው ሰፊ ሰራተኛ ህዝብ ይበልጥ በናዚዎች ጉያ ስር መመሸግን መረጠ።
ይህንን ሁኔታ የተገነዘቡት እንደአሜሪካን የመሳሰሉት አገሮች ፕሬዚደንት ሩዝቤልት በ1933 ዓ.ም ሲመረጡ በመጀመሪያ ደረጃ በመንግስት የተደገፈ ፖሊሲ ማካሄድ ነው የጀመሩት። ይህ የኢኮኖሚ ፖሊሲ አዲሱ ስምምነት(The New Deal) በመባል የሚታወቅ ሲሆን፣ በትላልቅ ፕሮጀክቶች ላይ ያተኮረና የስራ መስክ ለሚፈልገው ሰፊ የስራ-አጥ ኃይል የስራ መስክ የከፈተ ነበር። ፕሮግራሙ ከ1933-1939 ዓ.ም ባለው ጊዜ ውስጥ ተግባራዊ ሲሆን፣ የስራ ዕድገትን የሚያስተዳድር ወይም የስራ መስኮችን የሚያዘጋጅ መስሪያ ቤት በማቋቋም ለስራ ቦታ ፈላጊው ቅድመ-ሁኔታዎች ተነጠፉ። ከዚህም በላይ የኢንዱስትሪዎችን ተከላና ስርጭት የሚያስተዳድር መስሪያ ቤትና ህግ በማውጣት የተቀላጠፈ ስራ መስራት ተቻለ። ወጣቱና በኢንዱስትሪ መስክ ውስጥ ለመሰማራት የማይችለው በዛፍ ተከላና በልዩ ልዩ የመንገድና የቤት ስራዎች ላይ በመሰመራት ሰራ-አጡን ወደ ስራ ዓለም እንዲመለስና ሀብት ፈጣሪ እንዲሆን ተደረገ። ልዩ ልዩ ፕሮጀከቶችን ፋይናንስ ለማድረግና አጠቃላይ የሆነ የኢኮኖሚ ዕድገት ለማምጣት ደግሞ የባንኩን ዘርፍ በአዲስ መልክ ማዋቀር አስፈለገ። ስለሆነም በ1929/1930 ዓ.ም የታየው ታላቅ የኢኮኖሚ ቀውስ(Depression) እንዳይደገም የአየር በአየር የቁማር ጨዋታ በሚጫወቱ ኢንቬስትሜንት ባንኮችና በንግድ ባንኮች መሀከል(Glass-Steagall Act) ግልጽ የሆነና የማይገናኝ የስራ ክፍፍል ተግባራዊ ተደረገ። በዚህም መሰረት የንግድ ባንኮች ለተጨባጭ የኢኮኖሚው መስክ፣ ማለትም ለቤት ስራ፣ ለኢንዱስትሪ ተከላና ለሌሎች የኢኮኖሚውን ዕድገት የሚያፋጥኑና እርስ በእርሳቸው ለሚያያዙ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴዎች ብድር በስርዓትና ግልጽ በሆነ መልክ የሚሰጥበት ሁኔታ ተዘጋጀ። መንግስት ደግሞ በበኩሉ፣ ሰፋ ባለ የቤት ስራ፣ የመንገድና የድልድዮች ስራ፣ እንዲሁም አዳዲስ የባቡር ሃዲዶችን መስራትና ያለውንም መጠገን፣ እንደቴኒሲ ሽለቆ በመሳሰሉት ትላልቅ የኃይል ማመንጫ ፕሮጀክቶች ላይ በመሰማራት በአጭር ጊዜ ውስጥ ለብዙ ሚሊዮን ህዝብ የስራ መስክ ሲከፍት፣ በዚያው መጠንም ኢኮኖሚው እያደገ መጣ። ይህ ዐይነቱ በመንግስት የተደገፈ ሰፋ ያለ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ የንጹህ ገበያን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ስህተትነቱን በማሳየት በአጭር ጊዜ ውስጥ ተዓምር ሊፈጠር ቻለ። ኢኮኖሚስቱ ኬይንስ የካፒታሊስት ኢኮኖሚ በውስጡ ተፈጥሮአዊ መዛባት ስላለውና ራሱን በራሱ በማንቀሳቀስ ከቀውስ ለመውጣት ስለማይችል የግዴታ የመንግስት ጣልቃ-ገብነት እንደሚያስፈልገው በማመልከትና በማረጋገጥ፣ የኢኮኖሚው እንቅስቃሴም በምን መልክ በገንዘብ እንደሚደጎም ወይም ፋይናንስ እንደሚሆን አሳየ። በሱም ዕምነት መንግስት የግዴታ ከባንክ በመበደር ኢኮኖሚውን ማንቀሳቀስ አለበት። ማርክስ በ19ኛው ክፍለ-ዘመን እንዳረጋገጠውና ኬይንስም ተመራምሮ እንደደረሰበት የካፒታሊስት ኢኮኖሚ በዕድገትና በቀውስ የሚገለጽ ስርዓት እንደመሆኑ መጠን ቀውሱን የሚያስወግድና ወደ ሚዛናዊነት ሁኔታ ሊያመጣ የሚያስችለው ውስጣዊ መሳሪያ ወይም ህግ የለውም። ስለሆነም ቀውሱ ስር ከሰደደ ከቁጥጥር ውጭ የሆነ ማህበራዊ መናጋትን ስለሚያስከትል የግዴታ መንግስት ጣልቃ በመግባት ኢንዱስትሪዎች በድሮ የማምረት ኃይላቸው እንዲያመርቱና የስራ መስክም እንዲከፍቱ አስፈላጊ የሆኑ የመዋዕለ-ነዋይ ድጎማዎችን ማድረግ አለበት። በዚህ መልክ ብቻ በገንዘብና በተጨባጭ ኢኮኖሚው መስክ ያለውን ግኑኝነት ማጠንከር ሲቻል፣ መንግስትም ከቀረጥ ገቢ ስለሚያገኝ የተበደረውን ገንዘብ መክፈል ይችላል፤ የተቀረውን ደግሞ በልዩ ልዩ ፕሮጀክቶች ላይ በማዋል ለኢኮኖሚው ዕድገት ልዩ ዕምርታን ይሰጠዋል።
ይህ ኬይንስ ያዳበረው የኢኮኖሚ ቲዎሪና ፖሊሲ ይበልጥ ተግባራዊ የሆነው ከሁለተኛው ዓለም ጦርነት በኋላ ነው። በጦርነቱ የተጎዱ አብዛኛዎቹ የምዕራብ አውሮፓ አገሮች፣ በተለይም እንደጀርመን የመሳሰሉት በመጠኑም ቢሆን በማርሻል ፕላን በመደገፍ፣ የተንኮታከውን ኢኮኖሚያቸውን አስራ አምስት ዓመት ባልሞላ ጊዜ ውስጥ እንደገና መልሰው ሊገነቡ ችለዋል። እዚህ ላይ ወሳኙ፣ የማርሻል ፕላን ሳይሆን፣ ውስጣዊ ፍላጎት መኖር፣ የአደረጃጀት ስልትና አገርን ለመገንባት ቆርጦ መነሳት ዋናው የኢኮኖሚው ዕድገትና የአገር ግንባታ መሰረተ-ሃሳቦች ናቸው። በመሆኑም ለትናንሽና ለማዕከለኛ ኢንዱስትሪዎች፣ እንዲሁም ለሰፊው ህዝብ ቤቶችን ለመስራት ፋይናንስ የሚያደርግ በመንግስት ቁጥጥር ስር ያለ ልዩ ዐይነት የብድር ባንክ(Credit Bank) በማቋቋምና፣ የቁጠባ ባንኮችን በማስፋፋት ኢኮኖሚውን በአጭር ጊዜ ውስጥ ለማሳደግ ችለዋል። በሰፊው የስራ መስክም በመክፈት በአጭር ጊዜ ውስጥ በቴክኖሎጂ ለመመንጠቅ ችለዋል። በተለይም የተለያዩ የቴክኖሎጂ ማሰልጠኛ ኮሌጆችንና የምርምር ጣቢያዎችን፣ እንዲሁም የተግባረ-ዕድ ማስልጠኛ ማዕከሎችን በማቋቋምና በተለያዩ ክፍለ-ሃገራት በእኩል ደረጃ እንዲሰራጩ በማድረግ አፋጣኝ የሆነ ዕድገትን ማምጣት ችለዋል። በዚህም መሰረት ልዩ ልዩ ምርቶችን በማምረት የህዝቦቻቸውን ፍላጎቶች ማርካት ችለዋል። በቅድሚያ ግን ተግባራዊ ማድረግ የጀመሩት፣ የመኖሪያ ቤቶችን ችግር ወይም ጥያቄ መፍታት፣ የንጹህ ውሃን ጉዳይ ማስተካከልና በየቤቱ እንዲገባ ማድረግ፣ የምግብና የመብራት እንዲሁም የማሞቂያና የምግብ ማብሰያ ችግሮችን መፍታት የኢኮኖሚው መሰረተ-ሃሳቦችና ቅድሚያም የተሰጣቸው ናቸው። ምክንያቱም እነዚህ መሰረታዊ ፍላጎቶች ሳይፈቱና ሳይሟሉ ስለ ኢኮኖሚ ዕድገት ማውራት አይቻልምና።
ስለሆነም በአጠቃላይ ሲታይ በአውሮፓ ምድር ውስጥ ቀድሞም ሆነ ከሁለተኛው ዓለም ጦርነት በኋላ ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ህብረተሰብንና አገርን በጠንካራ መሰረት ላይ ከመገንባት ተነጥሎ የሚታይ አይደለም። ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴም በተራ ንግድ ወይም በችርቻሮ የሚገለጽ ሳይሆን፣ በሳይንስና በቴክኖሎጂ እንዲሁም በጠራ ስራና ድርጅታዊ አዘገጃጀት ብቻ ነው። ከዚህም ባሻገር በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የተመሰረተ ሰፋ ያለ ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ የጥበብንና የልዩ ልዩ ባህሎችን ዕድገትና መዳበርን ያግዛል። እንደ ጥንታዊ የሙዚቃ ዐይነቶች፣ ድራማዎችና የፖለቲካ ቀልዶች፣ ሙዚየሞችና ስዕሎች እንዲሁም ልዩ ልዩ የስፖርት ዐይነቶች በተወሰነ አካባቢ ብቻ ሳይሆን በአገር ደረጃ የመስፋፋት ዕድል ይኖራቸዋል። በዚህ ዐይነቱ የባህል እንቅስቃሴ ሰፊው ህዝብም የበለጠ የመተሳሰርና ራሱን በራሱ የማግኘት ዕድል ያጋጥመዋል። ሰው መሆኑን በመረዳት የበለጠ ፈጣሪ ለመሆን ይችላል። በዚህ መልክ ስለኢኮኖሚ ዕድገትና ስለአገር ወይም ስለህብረተሰብ ማውራት ይቻላል። ኢኮኖሚያዊ መሰረታቸው ጠባብ የሆነና ህዝቡም ተዝረክርኮ የሚኖርባቸው አገሮች እንደህብረተሰብና እንደማህበረሰብ ወይም እንደ አገር ሊቆጠሩ በፍጹም አይችሉም።
እንደገና ወደ ማክሮ ኢኮኖሚ ጽንሰ-ሃሳብ እንምጣ። ይህንን በንፅፅር (Analaogy) እንመልከተው። ከላይ ለማሳየት እንደሞከርኩት ማክሮ ማለት ትልቅ ነገር ማለት ነው። እንደሚታወቀው ማንኛውም ግዙፍ ወይም ትልቅ ነገር የትናንሽ ንጥረ-ነገሮች ክምችት ነው። ህይወት ያላቸውና ህይወት የሌላቸው ነገሮች በሙሉ የመጨረሻ መጨረሻ የልዩ ልዩ አካሎችና ንጥረ ነገሮች ድምሮች ናቸው። ለምሳሌ ማንኛውንም ሰው እንደማክሮ ልንወስደው እንችላለን። እንደሚታወቀው የሰው ልጅ ሁሉ በተለያዩ የሰውነት ክፍሎች፣ የነርቭ ሲስተምና በሌሎች የሚገለጽ ነው። ሰውን ሰው የሚያደርገው እንዲንቀሳቀስ፣ እንዲያስብና እንዲሰራ፣ እንዲሁም አካባቢውን ወይም ተፈጥሮን እንዲለውጥ የሚያስችሉት ልዩ ልዩ የሰውነት አካሎች ስላሉት ነው። እነዚህ ልዩ ልዩ ነገሮችን እንደሚክሮ ልንወስዳቸው እንችላለን። ይህም ማለት በተለያዩ የሰውነት አካሎች መሀከል ባለው የስራ-ክፍፍልና ቅንብር ሰውነታችን መንቀሳቀስና ማሰብ ይችላል። ይህንን ወደ ኢኮኖሚ ስንመነዝረውና ወደ ማክሮ ኢኮኖሚ ከመምጣታችን በፊት እዚህና እዚያ የሚንቀሳቀሱ የተለያዩ ምርቶችን የሚያመርቱ ትናንሽና ማዕከለኛ ኢንዱስትሪዎች እንዲሁም የንግድ እንቅስቃሴዎች መኖር አለባቸው። በእነዚህ እዚህና እዚያ ተሰበጣጥረው በሚገኙ፣ ይሁንና ደግሞ በገንዘብ አማካይነት የሚገናኙና፣ ከፍጆታ ዕቃዎች ባሻገር ለትላልቅ ኢንዱስትሪዎች የሚሆኑ ልዩ ልዩ የመለዋወጫ ዕቃዎችንና መሳሪያዎችን በሚያመርቱት መሀከል መተሳሰር ሲኖር ማክሮ ብለን የምንጠራው ትልቁ ነገር ይፈጠራል። የካፒታሊዝምን ዕድገት ስንመለከት ትናንሽና የማዕከለኛ ኢንዱስትሪዎች፣ እንዲሁም የዕደ-ጥበብ ክንውኖች ከመፈጠራቸው በፊት ማክሮ ብለን የምንጠራው ትልቁ ነገር አልተፈጠረም። ስነስርዓት ያላቸው ከተማዎችና መንደሮች ሳይገነቡና በዕቅድ የሚካሄድ የንግድ እንቅስቃሴ ከመዳበሩ በፊት ስለማክሮ ኢኮኖሚ ማውራትም በፍጹም አይቻልም። ይህንን ዐይነቱን ከትንሽ ነገር ተነስቶ ከሌላው ጋር በመያያዝና ወደግዙፍነት የመለወጥን ሁኔታ በተፈጥሮ ውስጥ የምንመለከተው የዕድገት ሂደት ነው። እንደየሁኔታው በተለይም ህይወት ያለው ነገር፣ ራሳችንም ሰዎች ከትንሽ ነገር ተነስተን ነው እያደግንና የሰውነት አካሎቻችን ሁሉ ቅርጽና መልክ እየያዙ ሊመጡ የሚችሉት። በተለይም ደግሞ ልዩ ዐይነት ጥንቃቄ የተሞላበት እንክብካቤ ከተደረገ፣ አትክልቶች ጥሩ ፍሬ ሊሰጡ ይችላሉ፤ የሰው ልጅ ደግሞ በአካሉ ብቻ ሳይሆን በመንፈስም በመዳበር የማገናዘብ፣ የማወዳደር፣ ጠለቅ ብሎ የማሰብና የመመራመር፣ እንዲሁም አርቆ-የማሰብ ኃይሉ እያደገ ይመጣል።