Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ይህንን ለመንደርደሪያነት የተጠቀምኩበትን ስንኝ (ግጥም መጀጀሪያ) የተዋስኩትና ስሙን ብቻ የለወጥኩት የተገጠመላቸው የጥንቱ አርበኛ ለነበሩት ለአፄ ዮሐንስ ነበር:: እኔ ደሞ አገራችንን ኢትዮጵያን ከሀያ አመታት በላይ መርተዋትና በመጨረሻም ለሦስት ክንድ መሬት የበቁት ነፍሳቸውን ይማረውና
ድምፃውያን ማኅሙድ አሕመድና ዓሊ ቢራ እሑድ ሜይ 14 – 2017 በሜልበርን የሥነ ጥበብ ማዕከል ለታዳሚዎቻቸው የሙዚቃ ድግሶቻቸውን ያቀርባሉ። የሙዚቃ ዝግጅቶቻቸውን አስመልክቶ ከድምፃውያኑና አስተባባሪው ጋር፤ እንዲሁም የሙዚቃ አፍቃሪዎቻቸውን አክለን ተነጋግረናል። የጋራ የትዝታ ተግባቦቶች
በደቡብ ክልል ሲዳማ ዞን በሀገረ ሠላም የሚገኙ ሦስት አብያተ-ክርስትያናት የቃጠሎ ጉዳት እንደደረሰባቸዉ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን የሲዳማ፣ የጌዶ፣ አማሮ እና ቡርጂ ሃገረ ስብከት ምክትል ሥራ አስኪያጅ አስታወቁ። ምክትል ስራ አስኪያጁ መጋቢ ሐይማኖት ቀሲስ ነፃነት አክሎግ ለዶይቼ ዌሌ ዛሬ እንደተናገሩት፤ በሲዳማ ሀገረ ሠላም አካባቢ የሚገኙት ዶያ ሚካኤል፣ ገሳባ ገብረክርስቶስ እና ጭሮኔ አማኑኤል የተባሉት ሦስት አብያተ ክርስትያናት ላይ ቃጠሎ ደርሷል።
በተለይ ዶያ ሚካኤል ቤተ-ክርስትያን በደረሰበት ቃጠሎዉ መዉደሙን እና ፅላቱ ወደሌላ ቦታ እንዲሄድ መደረጉን መጋቢ ሐይማኖት ነፃነት ተናግረዋል። በተለያዩ አብያተ ክርስትያናት ላይ የተሰነዘረውን ጥቃት ለመከላከል ምዕመናን ከፍተኛ ርብርብ ማድረጋቸዉን የገለፁት ምክትል ስራ አስኪያጁ፤ በርካታ ዲያቆናት አካባቢዉን ሸሽተዉ በኦሮምሚያ ክልል ሮቤ ወረዳ በሚገኝ ቤተ-ክርስትያን መጠለላቸዉን አረጋግጠዋል።
በቃጠሎ የወደመዉ የዶያ ሚካኤል ቤተ-ክርስትያን አስተዳዳሪ፤ ሁኔታዉን ለማስረዳት አዋሳ ወደሚገኘዉ ሃገረስብከት መሄዳቸዉም መረጃዉ ደርሶናል ብለዋል። “ቀደም ሲል የዶያ ሚካኤል አስተዳዳሪ መታገታቸዉ መረጃ ደርሶ ነበር ግን ዛሬ መለቀቃቸዉን እንዲሁ ሰምተናል” ሲሉ መጋቢ ሐይማኖት ነፃነት ለዶይቼ ቬለ ተናግረዋል።
በሲዳማ በሌሎች የገጠር ከተሞች የሚገኙ አብያተ ክርስቲያናት በምዕመናን ጥረት ከአደጋ እና ከቃጠሎ የተረፉ መኖራቸዉንም አክለዋል። “አብያተ ክርስትያናቱ እንዳይቃጠሉ ሲከላከሉ ከነበሩ ምዕመናን መካከልም የሞቱ እንዳሉ ሰምተናል” ያሉት የሀገረ ስብከቱ ምክትል ስራ አስኪያጅ “ይሁንና ይህን መረጃ በእርግጠኝነት ለማጣራት ቦታዉ ላይ መሄድ ይጠበቅብናል” ብለዋል።
“ወደ አካባቢዉ ለመሄድ የአካባቢዉ ፀጥታ አልፈቀደልንም ነበር። በአሁኑ ሰዓት ግን የመረጋጋቱ ሁኔታ በመሻሻሉ፤ በደቡብ ክልል የሰባት ቤተ-እምነቶች ጥምረት፤ የሃይማኖት ተቋማት ጉባዔ ነገ ስፍራዉ ላይ ተገኝቶ ሁኔታዉ ለማጣራት ቀጠሮ መያዙን መረጃ ደርሶኛል” ሲሉ ከቃጠሎው በኋላ እየተደረገ ያለውን ጥረት አስረድተዋል። ዛሬ በይርጋለም እንደሚገኙ የነገሩን የሃይማኖት አባት ሲዳማ ዛሬ ከሌሎቹ ቀናቶች ሁሉ በተሻሻለ የፀጥታ ሁኔታ ላይ እንደምትገኝ ከተለያዩ አካባቢዎች በደረሰኝ የስልክ ጥሪ ማረጋገጥ ችያለሁ ብለዋል።
ኣቶ በሺር እስሓቕ ንፌደራላዊ ደሞክራስያዊ ምንቅስቓስ ኤርትራ ዝተባህለ ውድብ ዝመስረተን ብኣቦ መንበርነት ዝመርሕ ዘሎ ባእታን ምዃኑ ዝፍለጥ’ዩ። ፖሎቲካዊ ብቕዓቱ፡ እጃሙ ኣብ ሓድነት ውድቡ ምዕቓብ፡ ምስ ኣባላት መሪሕነቱን መሰረታቱን ዘለዎ ዝምድናታት፡ ባህርያቱ፡ ተጸዋርነቱ፡ ስነ ምግባሩ ………….ወዘተ እንታይ ይመስል? ልዕለይ ኣፍልጦ ክህልዎ ዝኽእል ኣቶ ፍስሃ ናይር ስለዝኾነ ባዕሉ ክገልጽ ከም ቅኑዕን ዝበለጸ ምርጫን ክወስድ’የ። ኣብ መስርሕ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ዝነበሮ ተራን ኣብ ጉዕዞ ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ ዝጻወቶ ድራማታትን ግን ጽባሕ ንውሽጣዊ ሕልናይ ዘይወቕስ ትዕዝብትታተይ ብዘይዝኾነ ጎደሎን ምግናንን ምግላጽ ንዓይ ዝምልከት ሓላፍነት ምዃኑ ብጽንዓት ይኣምን። ኣቶ በሺር እስሓቕ ክህልዎ ዝኽእል ፖሎቲካዊ ራእይ፡ ብቕዓት፡ ንቃልስን ተቓለስትን ዘለዎ ክብርን ምስ ሰባት ዘለዎ ዝምድናታትን ክሳብ ክንደይ’ዩ? ብዘየገድስ ብኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ኣቦ መንበር ኣሰናዳኢት ሽማግለ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ኮይኑ ተመዚዙ ምንባሩ ዝዝኸር’ዩ። ብዘይቀለዓለም መዓለሽ ዝወለዶ ወይ ብሃሳሰ ለባም ዝተገብረ እንተዘይኮይኑ ኣቶ በሺር እስሓቕ በየናይ መምዘኒታትን ረቋሒታትን’ዩ? ኣቦ መንበር ኣስናዳኢት ሽማግለ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ኮይኑ ተመዚዙ ንዝብል ግሩህ ሓታታይ ካብ ስግንጢር ሓሊፉ ካልእ መልሲ ዝወሃቦ የልቦን።
ብርግጽ ኣሰናዳኢት ሽማግለ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ስርሓቱ ምስ ጀመረ ብሰንኪ’ቲ ዘይልዙብ ኣንደበትን ዘይርጡብ ኣገባብ ኣካይዳን ኣቶ በሺር እስሓቕ መብዛሕቶም ኣባላቱ ሕጉሳት ኣይነበሩን። ንድፊ ሰነዳት ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ርእይቶን ሓሳብን መላእ ተሳተፍቲ ብሓፈሻ ካብ ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ወጻኢ ንዝነበሩ ፖሎቲካዊ ውድባት ድማ ብፍላይ ኣብ ግምት ንምእታዉ ከየቕረበ’ዩ ንምግባእ ኣምሪሑ። ካብ ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ወጻኢ ንዝነበሩ ፖሎቲካዊ ውድባት ክብሪ ብምሃብ፡ ነዚ ረዚን ሓባራዊ ሃገራዊ ዕማምን ባህግታትን’ዚ ከመይ ብሓባር ከነዓውቶ ንኽእል ብዝብል ምስኦም ብምርኻብ ዘተን ልዝብን ከካይድን ርእይቶኦም ክሰምዕን ፍጹም ድልውነት ኣይነበሮን። ኣብ ኣሳታትፋ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ዝነበረ ሓላፍ ዘላፍ ኣካታዒ ጉዳይ ኮይኑ ብምንባሩ፡ ኣብዚ መዳይ’ዚ ርእይቶን ቕሬታን ንዝነበሮም ኣካላት ዝሰምዕ እዝኒ’ውን ኣይነበሮን። ብኣንጻሩ ክሳተፉ ምስ ዝደልዩ ጽቡቕ ነቲ ዝተዋህቦም ቁጽሪ ምስ ዘይቕበሉ ድማ ባዕሎም ይፈልጡ ግደፍዎም ዝብል ዕቡይ መልሲ ይህብ ነይሩ።
እዚ ከምዚ ኢሉ ከሎ፡ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ብክንድ’ቲ ርዝነቱን ከዓውቶ ዝነበሮ ኣገዳሲ ሽቶን ንድፊ ሰነዳቱ እንታይ ይመስል ነይሩ ዝብል ሕቶ ምልዓል ኣድላዪ ይኸውን። ኣብ ስርዓተ ቋንቋ ትግርኛ እንዶ ዘይነበሮ ኣብ ትርጉም ክልቲኡ ቋንቋታት ትግርኛን ዓረብኛን ድማ ፍጹም ተመሳሳልነት ዘይብሉ ኣብ ገለ ገሊኡ ኣብ ሕድሕዱ ዝጋጮን’ዩ ዝነበረ። ካብኡ ዝኸፍአ ግን ፖሎቲካዊ ራእይኡን ክሃርሞ ዝደሊ ሽቶን ንጹርነት ዘይነበሮ፡ ንደለይቲ ደሞክራስያዊ ለውጥን ህዝብን ዘይጥርንፍ፡ ንገሊኡ ታሪኽ ኣጋኒኑ ዘቕርብ ንገሊኡ ድማ ዝጥምዝዝ ምንባሩ ኩሎም ተሳተፍቲ ዝምስክርዎ ሓቂ’ዩ። ብርግጽ’ውን ተሳተፍቲ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ኩሉ ዝነበሮም ስምዒታት ብምጉሳይ ንስለ’ቲ ህዝባዊ ቃልስን ሓድነት ደለይቲ ደሞክራስያዊ ለውጢ ንምርግጋጽን ብዝነበረ ብርቱዕ ሃንቐውታን ድሌትን ንምምዕርራዩ ብዙሕ ጻዕሪታት’ኳ እንተገበሩ፡ ፍጹም ክመዓራረ ዝኽእል ኣይነበረን። ብኣቶ በሺር እስሓቕ ዝምራሕ ኣሰናዳኢት ሽማግለ ርጡብ ንድፊ ሰነዳት ከቕርብ ብዘይምኽእሉን ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ እንታይ ሒዙ ክወጽእ? ንጹር ዝኾነ ራእይ ሒዙ ብዘይምቕራቡን ኤርትራዊ ሃገራዊ ኮምሽን ክቐውም ብዝቐረበ ሓሳብ ኮምሽን ተመስረተ።
ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ምቹእ ፖሎቲካዊ ባይታ ስለ ዘይተጣጣሓሉን ምስቲ ኣሰናዳኢት ሽማግለ ርጡብ ንድፊ ሰነዳት ሒዙ ዘይምቕራቡን ተደማሚሩ ንኣቶ በሺር እስሓቕ በዳሒ ዝኾነ ሕቶታት ኣብ ዝቐርበሉ ዝነበረ እዋን ምጽዋርን ብቁዕ መልሲ ምሃብን ተሳኢንዎ በቲ ልሙድ ባህርያቱ ንተሳተፍቲ ከናሹን ክዝልፍን’ዩ ተራእዩ። ተሳተፍቲ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ንሓባራዊ ዕላማን ዕማምን ንምዕዋት ከም ዝመጹ ብምዝንጋዕ፡ ፍተዉ ጽልኡ ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን’ዩ ኣምጺእኩም ክብል’ውን ፈኸረ። ብሰንኪ’ዚ ዘይልዙብ ኣንደበቱን ተራጻሚ ባህርያቱን ድማ ምስ መላእ ተሳተፍቲ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ናብ ምትፍናን ኣትዩ እቲ መድረኽ ንጫውጫውን ታዕታዕን ከምርሕ ከምቲ ልሙድ ኣሉታዊ እጃሙ ተጻወተ። ድሒሩ ግን ገለ ለባማት ዓገብ ምስ በልዎ ከይፈተወ ይቕሬታ ክሓትት ተገደደ።
ኣቶ በሺር እስሓቕ ብምምስራት ኤርትራዊ ሃገራዊ ኮምሽን ፍጹም ሕጉስ ኣይነበረን። ኣብቲ እዋን’ቲ ናይ ዘይሕጉስነቱ መርኣያ ብኣቶ ፍስሃ ናይር ኣቢሉ እዚ ኮምሽን’ዚ ግንባር ክልተ ኣውራጃታት ሓማሴንን ኣከለጉዛይን’ዩ ከም ዝበለ ብጽሑፍ ከይተረፈ ተታሒዙ ዘሎ ሰነድ ምህላዉ ይሕብር። ኣቶ በሺር እስሓቕ ንባዕሉ ጽኑዕ ሃይማኖታዊ እምነት ዘይብሉ ክንሱ፡ ብኣካልን ስልኪን ምስዞም ክርስትያን ኣብ ሓደ ፖሎቲካዊ ውድብ ከመይ ኢልኩም ትቓለሱ ዝብል ጎስጓስ ከም ዘካይድ’ውን ዝፍለጥ’ዩ። ኣቶ ፍስሃ ናይር’ውን ብእምነቱን ርእይቶኡን እቶም ቋንቋ መዓለሽ ዝጥቐሙ ዝብሎም ኣካላት ሕ/ሰብ ቆየቋን ባእስን ከም ዘይፈትዉ፡ ከምኡ’ውን ሕድገታት ከም ዝገብሩ፡ እቶም ካልእ ቋንቋታት ዝጥቐሙ ኣካላት ሕ/ሰብ ድማ ቆየቋን ባእስን ከም ዝፈትዉን ሕድገታት ከም ዘይገብሩን ብድፍረት ክገልጸልና ምብቕዑ ይገርም’ዩ። እዚ ንገለ ክፋል ሕ/ሰብ ዘመላክዕ ንካልእ ክፋል ሕ/ሰብ ድማ ዘነኣእስ: ጎዛዛዪን ፈላላይን ዝኾነ መግለጺ’ዚ ካብ ሓደ ንህዝቢ ይቓለስ ዝብል ኣባል መሪሕነት ሓደ ፖሎቲካዊ ውድብ ዝወጽእ ዘሎ ኣበሃህላ ምዃኑ ብጣዕሚ ኣነዋርን ዘሕፍርን’ዩ። በዚ ኣጋጣሚ’ዚ ኣቶ በሺር እስሓቕን ኣቶ ፍስሃ ናይርን ኣበናይ ኣካል ሕ/ሰብ ከም ዝስርዑ ማለት ካብቲ ባእሲ ዘይፈቱን ሓድገታት ዝገብርን ድዮም ወይስ በኣንጻሩ? ከብርሃልና ዕድመይ የቕርብ።
ኣቶ በሺር እስሓቕ ንድፊ ሰነዳት ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ነቲ ኣቦ መንበር ኣሰናዳኢት ሽማግለ ክኸውን ዝመዘዞ ኣካል ኣየቕረበን። ስለዝኾነ ድማ ኣብ መድረኽ ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ ዝፈጠሮ ጸገማትን ሕልኽልኻትን መላእ ተሳተፍቲ ዝፈልጥዎ ሓቅታት ኮይኑ፡ ድሕሩ ፍጹም መወኸሲ ኤርትራዊ ሃገራዊ ኮምሽን ክኸውን’ውን ኣይበቕዐን። ብድሕሪ ምዝዛም ኤርትራዊ ሃገራዊ ዋዕላ’ውን እንተኾነ ጸብጻብ ስርሓቱን ዝወጸ ባጀትን ንመሳርሕቱ ዝነበሩ ይኹን ነቲ ኣቦ መንበር ኣሳናዳኢት ሽማግለ ክኸውን ዝመዘዞ ኣካል ከቕርብ ፍጹም ድልውነት ኣየርኣየን። ብተደጋጋሚ ብፍላይ ጸብጻብ ባጀት ከቕርብ ንዝቐረበሉ ዝነበረ ሕቶታት እንቢ’ኳ እንተዘይበለ ብግብሪ ግን ተግባራዊ ክገብር ብዘይምኽኣሉ ፍጹም ረብሪቦም መዓለሽ ኢሎም ገደፍዎ። እዚ ዝለመደ ኣቶ በሺር እስሓቕ ኣብ ካልእ እንታይ ክገብር ከም ዝኽእል ንምግማቱ ብዙሕ ኣይእግምን’ዩ።
ክቡራት ኣንበብቲ፡ ድራማታት ኣቶ በሺር እስሓቕ ኣብ ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ እንታይ ከም ዝመስል ኣብ ሳልሳይ ክፋል ሒዘልኩም ክሳብ ዝቐርብ ሰናይ ቅነ። ሕጂ’ውን ኣብ ትሕዝቶ ጽሑፈይ ንጻዕዳ ጻዕዳ ንጸሊም ድማ ጸሊም ክብሉ ዝኽእሉ ኣካላት ምስ ዝህልዉ ብክብሪ ይዕድም።
የደማስቆ ሰነድ በቁምራን ዋሻዎች ከ1938 ዓ.ም ጀምሮ ከተገኙት ብራናዎች መካከል አንዱ ሲሆን ከዚያ በፊት ሌላ ቅጂ በካይሮ በ1889 ዓ.ም. ተገኝቶ ይታወቅ ነበር።
እዚ ኮሙን እዚ፤ ነቶም ብዝተፈላለየ ምኽንያታት፤ ማሕበራዊ-ሓገዝ ዘድልዮም ዜጋታት፤ ንሓጺር ይኹን ንነዊሕ ጊዜ፤ ደገፍን ሓገዛትን ይገብረሎም እዩ። ገለ ካብቲ ሓገዛት፤ በቲ ”ሕጊ ማሕበራዊ-ኣገልግሎትን” በቲ ”ሕጊ ሓገዝን-ኣገልግሎትን ንኣካለስንኩላን” ዚብል ደንቢታት ዚምእዘዝ እዩ። እቲ ካልእ ሓገዛት ድማ፤ በቶም ናይቲ ኮሙን ፖተቲካውያን ውሳኔታት፤ ንዜጋታት ዚግበር ሓገዛት እዩ።
እቲ ጽዑቕ ናይ ክንክን-ሓልዮት ዘድልዮ ሰብ፤ ለይቲን-መዓልቲን ሰራሕተኛታት ኣብ ዘሎዉዎ፤ ኣብ መቐመጢ-ኣረጋውያን ክምደብ ይኽእል እዩ። እዚ ድማ ነናትካ መደቀሲ ክፍሊን፤ ብሓባር እተዋግዓሉ ቦታ ዘለዎን እዩ።
እቲ ካብ ኮሙን ናይ ክንክንን ሓልዮትን ሓገዝ ዚረክብ ሰብ፤ ነቲ ዚግበረሉ ኣገልግሎታት ገንዘብ ይኸፍል እዩ። እቲ ዚኽፈል ገንዘብ ከከምቲ ዚግበረልካ ሓገዝን፤ ዘሎካ ገንዝብን ተራእዩ ዚውሰን እዩ።
ገንዘብ ዘይክፈሎ፤ ቅልል ዝበለ ዚወሃብ ኣገልግሎታት ውን ኣሎ። ንሱ ድማ፤ እቲ ኣረጋውያን መጺኦም ዚራኸቡሉን ኣብ ነንበይኑ ንጥፈታት ዚሳተፉሉን ”መራኸቢ-ቦታታት” እዩ።
እቶም ናይ ኣካላት ስንክልና ዘሎዎም ሰባት፤ ከም ኩሉ ሰብ ኣብቲ ሕብረትሰብ ንምውሳእ መታን ክኽእሉ፤ ሓገዝ ይግበረሎም እዮም። እቲ ዚግበረሎም ሓገዛት ከከምቲ እቲ ውልቀሰብ ዘሎዎ ኣድላይነት ኮይኑ፤ እቲ ኮሙን ኣጽኒዑ ዚውስኖ እዩ።
እቲ ኮሙን ነቶም ኣካላዊ-ስንክልና ዘሎዎም ሰባት፤ ቤቶም ምስቲ ስንክልንኦም ንምችቻእ ዚሕግዝ ገንዘብ ይህቦም እዩ። ንዓረብያ-ስንኩላን መደየቢ ወይ ኣፍ-ደገ ናይ ቤት ንመግፍሒ ክኸውን ይኽእል።
እቲ ንሓደ ዘመዱ ዚኣሊ ሰብ፤ ንሱ ውን ገለ እዋናት ዕረፍቲ መታን ክረክብ፤ ኣድላይነቱ ብድሕሪ ምጽናዕ፤ ሓገዝ ይግበረሉ እዩ። ንኣብነት ከም መብረዪ ሰብ ምርካብ ወይውን ነቲ ሓገዝ ዘድልዮ ሰብ፤ ዝተዓለሙ ሰራሕተኛታት ናብ ዚርከብዎ፤ ናብ ጊዚያዊ መዕቆቢ ቦታ ከም ዚግዕዝ ምግባር ክኸውን ይኽእል።
እቲ ኮሙን ነቶም ብዝተፈላለየ ምኽንያት፤ ማሕበራዊ ሓገዝ ዘድልዮም ስድራቤትን ውልቀሰባትን፤ ንውሱን ጊዜ ደገፍ ይህብ እዩ። ንኣብነት እቲ ጸገም፤ ብስራሕ-ምስኣን ወይ ብቑጠባዊ ሽግራት ወይ ብኣካላዊ ጸገማት ወይ ብሽግር ናይ ወልፊ-መስተን ድሮጋን ወዘተ ክኸውን ይኽእል።
እቲ ኮሙን ናይቶም ኣብ ሓደጋ-ሽግር ዘሎዉ ቈልዑ ሓላፍነት ክወስድ ግዴታ ኣሎዎ። ኩሎም እቶም ኣብ ሓደጋ-ሽግር ናይ ምዕማጽን ወይ ካልእ ሽግራትን ኣሎዉ ተባሂሉ ዝተጠርጠረሉ ኩነታት፤ ናብ ኮሙን ጥርዓን ክቐርብ ይግባእ። ኣብ ኣብያተትምህርቲ ወይ ካልእ ሞያዊ ስራሕ ዘሎዉ ሰራሕተኛታት፤ ቈልዓ ኣብ ሓደጋ-ሽግር ኣሎ ኢሎም ምስ ዚጥርጥሩ፤ ብመሰረት ሕጊ ሽወደን፤ ናብቲ ኮሙን ጥርዓን ከቕርቡ ግዴታ ኣሎዎም። ብድሕሪኡ እቲ ኮሙን፤ ብቐጥታ ስጉምቲ ናይ ምክልኻል ክወስድ ወይ ብዛዕብኡ መጽናዕቲ ምግባር ክጅምር ውሳኔ ይውስድ።
ኣብ ሓደ ስድራቤት፤ ኣብ ልዕሊ ዓበይቲ ናይ ምዕማጽ ሽግር ምስ ዘጋጥም፤ እቲ ኮሙን ነቲ ዝተዓመጸ ሰብ ደገፉ ይህቦ። እቲ ዝዋቓዕ ሰብ ውን፤ ነቲ ናቱ ናይ ግብረ-ቍጥዐ ጠባያት መታን ክቆጻጸር፤ ሓገዝ ይገብረሉ እዩ።
ካብቶም ኣብዚ ኮሙን ዚሰርሑ ናይ ደገ-ስራሕ ጉጅለታት፤ ቅሳነት መታን ክፍጠርን፤ ፍጻሜ-ገበንን ምዝርጋሕ-ድሮጋን ውን ንምክላኻል ክብሉ፤ ኣብቲ መንእሰያት ዚርከቡሉ ከባቢታት፤ ህላውነቶም የርእዩ እዮም።
የሁለት ዓመታቱ ጉዞ– እስከትናንት ምሽት አብይ በቴሌቭዥን ይወጣና፣ ሕዝብን፣ በሙሉ ኃይሉ ያስቆጣል። ይሄን በአካልም፣ በፌስቡክም፣ በድርጊትም፣ በቃልም፣ ያለማሰለስ ይፈፅማል። ይሄን ሲያደርግ፣ ሁሌም በትጋት ነው። በትልቅ የተነሳሽነት ስሜትና ያለ መታከት ነው። እሱ ምን አለበት! ልክ የሕዝብ [Read More]
ለ15 ዓመታት ለሚጠጋ ጊዜ ብሩንዲን የመሩት ፔሪ ኒኩሪንዚዛ በድንገተኛ የልብ ህመም በስልጣን ላይ እያሉ ህይወታቸዉ ማለፉን ተከትሎ በዛሬዉ እለት በብሩንዲ መዲና ኪቲጋ የቀብር ስነ ስርዓታቸዉ ይፈጸማል፡፡በኪቲጋ ብሄራዊ ስታዲየም አሸኛኘት ይደረጋል፡፡
ኒኩሪንዚዛ የአሩሻ ስምምነት ተፈርሞ ወደ ስልጣን ከመምጣታቸዉ በፊት ኒኩሪንዚዛ በአማጺ ቡድን ዉስጥ ለስምንት ዓመታት ታግለዋል፡፡የብሩንዲ የእርስ በእርስ ጦርነት እንዲያበቃ የሰሩ ሲሆን በስልጣን ዘመናቸዉ የመጀመሪያዎቹ አስር ዓመታት ዉጤታማ ስራ እንደሰሩ ይነገርላችዋል፡፡
በሰላም፣የብሩንዲ የደን ሽፍን እንዲጨምር በማድረግ(በቅጽል ስም ፕሬዝዳንት አቮካዶ እስከመባል ደርሰዉ ነበር)በርካታ ስራዎችን አከናዉነዋል፡፡ሆኖም ግን በ2015 ስልጣናቸዉን ህገ መንግስቱ ከሚፈቅደዉ ዉጪ ማራዘማቸዉ ያስከተለዉ ግጭት በመቶዎች የሚቆጠሩ ሰዎች ህይወት ሲያልፍ 200ሺ ሰዎች ሀገር ጥለዉ እንዲሰደዱ ምክንያት ሆኗል፡፡
ትግራይ እንደእነ ዶ/አረጋዊ በርሀ፣ግደይ ዘርአጽዮን፣ያሉ ሌሎች ቂመኛ ባንዳዎች ትግራይ እንዳይረግጧት ረመጥ እናደርጋት አለን አባይ ጸሀዬ! የመገንጠል አቀንቃኝ አቶ ስዩም መስፍንም እኛ ልንገነጠል ከሆን ያች ኢትዮጱያ የምትባልም አብረን ነው ይዘናት የምንገነጠል ብሎዋል ።
አባይ ጸሀዬ እና ስዩም መስፍን በለካቲት 11 የህዋሓት ትጥቅ ትግል የተጀመረበት በአል ሲከበር ዋዜማ በሀወልት ሰማአታት ሀወልት አዳራሽ እጅግ ቡዙ ሙሁራን ፣እድምተኛ እንግዶች ፣ ነባር ታጋዮች ፣የንግድ ማህበረሰብ መቐለ አካባቢ ነዋሪዎች ፣ የተሰው ታጋዮች ወላጆች ፣የሀይማኖት አባቶች በተሰበሰቡበት የ45 አመት የህዋሓት ታሪክ ለትውልድ በፓኔል መልክ ለማስተላለፍ ተብሎ በመድረክ ሲቀርቡ የፓኔሉ ተሳታፊዎች አነአባይ ጸሀዬ ተሞክሮ ሊያስተላልፉ ፊት ለፊት ተሰብሳቢ ቀርበው ሲታዩ የሚያውቃቸውና የማያውቃቸው ሁሉ ያለልዩነት በጭብጨባ በእልልታ ነበር አዳራሹ ያንቀጠቀጠው ።ዲስኩር ከጀመሩ በኃላ ግን ውስጠ ጉዳቸው የማያውቁ ቅን ሙሁራን እና እንግዶች ምን ሊያቀርቡልን ይሆን ብለው በጉጉት ሲጠብቁ የነበሩ እንግዶች የነስዩም መስፍን ደስ የማይል የአላማቸውን አቃራረብ ሲሰሙ ሁኔታው ድንጋጤ እየፈጠረባቸው በዝምታ ሲመለከቱ ( ተደራጅተው የገቡ ወጣት አባሎቻቸው ) ሌሎች እጅግ ብዙ ሰዎች በተለይ ያልበሰሉ በህዋሓት መሪዎች በአጉል የውሼት ታሪክ ጭንቅላታቸው የታጠበ በጭፍን ስሜት ሲያንጨበጭቡላቸው እነዛ ከሩቅ ፣ከቅርብ ፣ከክልሎች የመጡ ፈደራሊስት ብሎው የታደሙ ሳይቀሩ እነአባይ ጸሀዬ ስዩም መስፍን ፣መረሳ ጸሀዬ ባስተላለፉት የእብደት አስተሳሰባቸው በህሊናቸውም በመሰረተ ሀሳብም ፍጹም አልተቀበሉትም ።በተለይ ከአገው የመጡ ታዳሚዎች እንገንጠል የምትለው ቃል በግልጽ ተቃውሞውታል ። እኔም ለአገው ታዳሚዎች ብሯቮ ነው እምላቸው ።
በአጠቃላይ በቅንነት የህዋሓት ታሪክ ሊያውቁ የመጡ የፓኔሉ ታዳሚዎች ጥሩ ነገር ይጠብቁ ስለነበር ፤ በተግባር ግን የሚያቀርቡት ተሞኩሮ እየተዛላበዱ አገር የሚከፋፍል አጀንዳ እያራመዱ እንዳሉ መሆናቸው እየተገነዘቡ ሲሄዱ በአቀራረባቸው ተስፋ ቆርጠው ማማት ጀመሩ ፣በምሳ በቁርስ ጊዜም በግልጽ የመቃወም ድምጽ ያሰሙ ነበር ። እነዛ በህዋሓት ተመልምለው የመጡ ቤተሰብ ግን በአጉል ስሜት ሲነዱ የነበሩ እነዛ ፓኔሊስት ሲያቀርቡት የነበሩ ሀቅ ይሁን ውሼት ፣ትርጉም ያለው ተሞኩሮ ይሁን አይሁን የህዋሓት ቁንጮዎች በመሆናቸው አቅራቢዎች በጭፍኝ ተደስተው በጭብጨባ ቢያነጉዱት ፣ምራቃቸው የዋጡ አስተዋዮች ግን የእነ አባይ ጸሀዬ ጸረዲሞክራሲ ዲስኩሩ የወረደ መሆኑ እየተገነዘቡ ሲጓዙ ለወረደ (የወደቀ) ሀሳባቸው ሲሰሙ እጀጉን ስሜታቸው የሚገድሉ ቂም አዘል ንግግሮች ስለነበሩ ሞራላቸው ተነኩ ።
1ኛ ተሰብሳቢዎች ከአባይ ጸሀዬ ይጠብቁት የነበረ ዲሞክራሲያዊ የተሞክሮ ልምድ ፣ፍቅር ፣ልዩነት በዲሞክራሲያዊ ውይት ሰላማዊ የግርጭት አፈታት ልምድ ነበር ። ነገር ግን አይኑ ያፈጠጠ ፋሽሽታዊ ዛቻ የተሞላው በወገኖቹ የሞት ፍርድ (ጦርነት ) አውጆ ቁጭ አለ ። ከጦርነት አዋጅም አንዱ እነ አረጋዊ በርኸ ፣ግደይ ዘርኣጽዮን እና ሌሎች ቂሞኞች ባንዳዎች ፣ ቀንደኛ ጠላቶች ስለሆኑ ወደ ትግራይ ብቅ አይሏትም ትግራይ ረመጥ ሆና ታቃጣላቸው አለች አለ ፣ አብዛኛው ተሰብሳቢ ከማንጨብጨብ ተቆጥቦ ዝምታን መረጠ ።
1,1 የተከበርከው የኢትዮጱያ ህዝብ በተለይ በቅርበት ያለህ የትግራይ ህዝብ አባይ ጸሀዬ በንዳዎች ፣ቂሞኞች ያላቸው ፤መጀመሪያ ባንዳ ፣ቂመኛ የሚባል መነው ትርጉምስ ሊነግረን ይችላልን ? እኔ ግን አባይ ጸሀዬ ባንዳ የሚባል የሀገር ክህደት ፈጽሞ አገር ለባእድ አሳልፎ ዜጎች በባአዳን ያስጨፈጨፈ ፣አገር ያስደፈረ ማን መሆኑ አበጥሮ ያውቃል ።የታሪኩ ባለቤት ስለሆነ ። ወይ ደግሞ በጸረ የባእድ ወራሪ ጣልያን በመቃወም የኢትዮጱያ ጦር መርተው በሰለክለካ ፣ ማይቆልዑ ፣በእንዳባጉና ፣በዓዲዳዕሮ (ሰዬምት አድያቦ) ፣አፍጋሕጋሕ ከጣልያን ሰላቶ ተዋግተው አሸንፈው ከነፈረሱ የቀበሩ የትግራይ መካንንቶች ጀግንነት ፣በወቅቱ ለኢትዮጱያውያን ሀርቦኞች ከድቶ ዜጎቹ ያስባላ ባንዳ ታሪክ ( ራእሲ እሙሩ ሀይለስላሴ ;ተዘክሮ ሂወቴ ) የሚል ሰነድ በመጻፍ አሳትመው በአዲስ አበባ ዩንቨርሲቲ ደርድረው አስቀምጠውታል አባይ ጸሀየ ይሁን ሌሎች ተቆርቋሪ ወገኖች ሄዳችሁ ባንዳ ማነው የሚለው ትርጉም የራእሲ እምሩ መጽሀፍ አንብባቹሁ ኢትዮጱያውያን ሆነው በዚያች ቀውጥ ጊዜ ወደ ጣልያን ከድተው የኢትዮጱያ አርበኞች በተለይ ለትግራይ መካንንቶች ያስጨረሱ ባንዳዎች በመጽሀፉ ተዘርዝረው ይገኛሉ ።መሆኑም እወቁዋቸው ። እነአባይ ጸሀየና ሌሎች ባንዳነት ዘር ወደሌላቸው ንጹሀን የሀገር ሉኧሏውተነት ተቆርቋሪ ለሆኑ አይለጡፉባቸው ራሳቸው ውስጣቸው ይፈትሹ ! !
2 ኛ የጠባብነት አቀንቃኝ ስዩም መስፍንም በዚሁ ፓኔል ሀቅ ይሁን ውሼት እየዘባረቀ ሲናገር በሂደት ግን በ1968 ዓ ም የነደፈው ትግራይ የመገንጠል ሀሳብ የሚገልጽ ያሳተመው ፕሮግራም አገርሽቶበት ከያዘው አጀንዳ ወጥቶ ትግራይ ገልለውናል የሚል አርስት ይዞ ሲተነትን ወደ 68 ዓ ም በመመለስ እኛ ማኸል አገር ካገለሉን የምንገነጠል ከሆነ ያች ኢትዮጱያ የምትባል ይዘናት እንገነጠላለን ብሎ አስረግጦ ሲናገር የፓኔሉ ተሳታፊዎች በአባይ ጸሀዬ አቀራረብ የነበራቸው ንዴት ሳይበርድ የስዩም የመገንጠል ዘመቻ ብዙ የህዋሓት አባል ሳይቀር አግራሞት ፈጥሮሎታል ።እኔ እሚገርመኝ አቶ ስዩም መስፍን ከ1968 ዓ ም እስከ ከአዲስ አበባ መቐለ ፕላኔት ሆቴል መጥቶ ኩማንድ ፖስት እሰኪመሰርት በዲዲፕሎማሲ አለም ነው የነበረው ።ይሰውዬ ስለአገር አቀፋውነት ፣ስለየመገነጣጠል አደጋ የያዘው የጨበጠው ነገር አልነበረም ማለት ነውን ? አሳፋሪ ነገር
3ኛ በዚሁ በእነ አባይ ጸሀዬ አና ስዩም መስፍን ተጽእኖ የተገነጠለ ገና በወጣትነቱ ሳይ ጎብዝ ( ሳይጎረምስ ) ያረጀ ወጣት ረዳት ፕሮፈሰር ነኝ ባይ የመቐለ ዩንቨርሲቲ ሊክቸረር መረሳ ጸሀዬ የተባለ አዲስ ገንጣይ የነ ስዩምመስፍ ሌጋሲ በመከተል እነዚህ ሰዎች ሰላም ከከለከሉን እኛ ከኢተዮጱያ ተገንጥለን ሀገራችን መስርተን እንኖራለን ከአሁን በፊት ሀገር እያልን ከባድ መስዋእት የከፈልነው ይብቃን ምን ተጠቀምን በማለት ለተሳታፊዎች ተሳታፊዎች ጨለምተኛነት ፈጠረባቸው ። ከየት የመጣ ጥገኛ ገንጣይ ሰው ? ይህ ሙሁር ተብየው በእውነት አገር ተረካቢ የሆኑ ዜጎች ሊያፈራ ተብሎ ነው የተቀመጠው ?በእኔ እምነት እንደዚህ አይነት ጭፍን አይናቸው የታወረ ጠባቦች ያመጡ እነ አባይ ጸሀየ ስዩም መስፍን ዶ/ደብረጽዮን ናቸው ተጠያቂዎች ።
የተከበራቹ የትግራይ ህዝቦች በዋናነት ለደኩተር ደብረጽዮን አንድ ጥያቄ አለን ለመሆ እነ ስዩም መስፍን ፣አባይ ጸሀዬ ፣ስብሓት ነጋ ፣ጸጋይ በርሀ እዋ እነዚህ ሰዎች በየተኛው የስለልጣን መንገድ ነው በመላው ትግራይ እስከ ወረዳ እየዞሩ የጦርነ አዋጅ የመገንጠል አዋጅ ሲያሰሙ ከርመዋል።በባአሉ ድምዳሚ ቀንም ተዋናዮች እነሱ ነበሩ ።በበኩሌ ስልጣናቸው እስከየት ይሄዳል ።ወይ አንተ ለስሙ ነው የተቀመጥከው ?ለነገሩ አንተም የእመገንጠል አስተሳሰብ እንዳለህ በእስቶዲዮሙ አውጀሀል ።
ብምኽንያት ዝኽሪ ስዉእ ኣቦና ዓብደልቃድር ከቢረ መሪሕ መሰል ርእሰ- ውሳነ ኤርትራ ኮይኑ ንናጽነትን ሓርነትን ሕዝቢ ኤርትራ ዝተበጀወ በዚ መዓልቲ እዚ ኣብ ቅድመኹም ቀሪበ መደረ ኣብ ትሕቲ ስደት ዝብል ተማ ክህብ ብዝተገብረለይ ዕድመ ሐበን ይስማዓኒ።
መጀመርያ ኣብዚ ታሪኻዊ መዓልቲ መደረ ብዛዕባ ስደት ኤርትራውያን ንከቅርብ ዝዓደሙኒ ወደብቲ ናይዚ ጽንብል ብልቢ ከመስግኖም እፈቱ፣ዕላማዚ ጽሑፍዚ ብሰነዳትን ጽሑፋትን ሕቡራት ሃገራት ላዕላዋይ ኮሚስዮነር ስደተኛታትን፣ ካልኦት ብዛዕባ ስደተኛታት ተመራመርቲ ዝተመርኰሰ ኮይኑ ተወሳኺ ድማ ብናይ ገዛእ ርእሰይ ዝተመከርክዎን ዘንብብኩዎን ምሳኻትኩም ኮይነ ንምዝታይን ንምምኽካርን ኢዩ ።
ታሪኽ ስደት ሕዝብታት ኤርትራ ናይ ዝሓለፈን ዘሎን ብሰፊሑ ኣኪብካ ምስንዳእ እዋኑ ኢዩ ነሩ፣ በዚ ኣጋጣሚ ምልዓሉ እውን ኣገዳስነት ኣለዎ ዝብል ተረድኦ ሰለዘሎኒ ድማ፡፤ ኣርእስቲ ጽሑፈይ፣ ስደት ኤርትራውያን ትማልን ሎምን ብዝብል ከቅርቦ ክፍትን ኢየ።
ሓደ ሕዝቢ ካብ ሓደ ቦታ ናብ ካልእ ቦታ ወይ ድማ ካብ ሓደ ሃገር ናብ ካልእ ሃገር ክስደድ ከሎ ኣብቲ ክነብረሉ ዝጸንሔ ቦታ ወይ ሃገር ብሰላም ንኽነብር ወይ ድማ ናብራ ኣብ ሃገሩ ኣስካሕካሕን ወጽዓን ዝመልኦ ስርዓተ ምሕደራ ምስ ዝገጥሞ እሞ ዝኾነ ምርጫ ምስ ሰኣነ ሕይወቱ ንምድሓን ናብ ካልእ ሃገር ወይ ቦታ ይንቀሳቀስ ወይ ድማ ይስደድ። ኣብ ታሪኽ ስደት ኤርትራውያን እንተረኤና እቶም ቀንዲ ምኽንያታት ናይ ስደት ብግዜ ናጽነታዊ ቃልሲ ሕዝቢ ኤርትራ መስፍናዊ ስርዓት ሃይለስላሰ “ኤርትራ መረታ እምበር ሕዝባ ኣየድልየንን” ብዝብል ፖሊሲ ዝተኸተሎ ናይ ጅምላ መቅተልትን ኣባይቲ ምፍራስን ምዝንባልን ኣብ መታሕት ኤርትራ ምስ በዝሔ ብ 1967 ንመጀርያ ግዜ ኣብ ሃገረ ሱዳን ዑቁባ ምሕታት ተጀመረ ሽዑ ኢዩ ድማ ላዕላዋይ ኮሚስዮነር ስደታኛታት ሕቡራት ሃገራት ዓለም( UNHCR) ኣቃልቦ ክህቦ ዝጀመረ። እቶም ሽዑ ዝተሰዱ ካብ ገጠራት መታሕት ብፍላይ ድማ እምነቶም ኢስልምና ዝኾኑን ምስ ጐረበት ሕዝቢ ሱዳን ድማ ባህላዊ ዝምድና ዝነበሮም ስለዝኾኑ ቀልጢፎም ምስ ሕዝቢ ሱዳን ክወሃሃዱ ከኣሉ፣ በዚ ምክንያት ኣርሒቆም ካብ ሱዳን ንምዕራባውያን ሃገራት ንኽኸዱ ኣይተመንዩን። እቲ ኣብ ግዜ ናጽነታዊ ቃልሲ ዝተረኽበ ስደት ብሰንኪ ኩናት ኢትዮጵያ ኣንጻር ሕዝቢ ኤርትራን ቃልሱን ነበረ፣ ብዙሓት ተመራመርቲ ስደት ከምዝብልዎ ግን ጠንቂ ስደት እቲ ኣብ መንጎ ክልተ ሃገራት ዝካየድ ኩናት ጥራሕ ዘይኮነስ እቲ ዝያዳ ሃሳይን ሕዝቢ ዘስድድን እቲ ውሽጣዊ ግርጭት ኣብ ሓንቲ ሃገር ዝርከብ ጊጉይ ምሕደራ ኢዩ ይብሉ፣ ገለ ተመራመርቲ ስደት ድማ ኩናት ጥራሕ ዘይኮነ ፣ ግህሰት ሰብኣዊ መስላት፣ ድኽነት ምጽናት ናይ ሓደ ኤትኒካዊ ሕዝቢ፣ከምኡ እውን እቶም ኣቀዲሞም ዝተሰዱ ገንዘብ ብምሳድድ ናብራ ኣዝማዶም ምምሕያሽ ስለዘርኣዩ ካልኦት ኣብታ ሃገር ዝተወጽዑ እውን ካብ ኣብ ትሕቲ ጭኮናን ድኽነትን ምንባር ስደት ይስሕቦም ዝብሉ እውን ኣለዉ። እቲ ካብ 1967- 1975 ዝተሰደ ኤርትራዊ ሕይወቱ ንምድሓን ካብ ጅምላዊ መቅተልቲ ጐበጣ ተኸታታሊ ስርዓታት ሃይለስላሰን ወተሃደራዊ ደርግን ኢዩ ነሩ። ካብ 1975 ናጽነታዊ ፖሊቲካዊ ውድባት ከተማታት ኤርትራ ምሕራር ምስጀመረ ስደት ካብ ከተማታት ኤርትራ፣ መንእስያት፣ ተማሃሮ፣ ሰራሕተኛታት ንስደት ክውሕዙ ጀመሩ፣ ኣብዚ ግዜዚ ስደት ኤርትራውያን ካብ ሱዳን ሓሊፉ ኣብ ሃገራት ኣዕራብ ኤውሮጳ ኣመሪካ ካናዳ ኣውስትራልያ ክስደድ ጀመረ፣ ኣብቲ ግዜቲ ስደታኛታት ኤርትራውያን ኣብ ጉዕዞ ስደቶም ብዙሕ ሓደጋታት ይገጥሞም ኣይነበረን።እቲ ናይ ሎሚ ስደት ኤርትራውያንክ ከመይ ይመስል አጽብብ ኣቢለ ከምቲ ኣብ ላዕሊ ተጠቂሱ ዘሎ ኣቀራርባ ወሪደን ዘለዋ ነጥብታት ብብሓደ ነተን ኣውራ ጠንቅታት ስደት ክገልጸን ክፍትን ኢየ።
ኩናት ወይ ጐነጽ ዝላዓለሉ ምኽንያታት ክከምቲ ግዝየን ኩነታት ሃገሩን ሕዝቡን ኢዩ፣ ናይ መግዛእቲ ምስፍሕፋሕ ፣ስሰዔ፣ ጭቆና፣ ስነሓሳባዊ ፣ ወዘተ። ኣብ ታሪኽ ሃገራት ዓለም እቲ ዝዓበየ ኩናት ቀዳማይን ( 1914-1918) ካልኣይን ውግእ ዓለም ( 1936-1946) ኮይኑ ካልእ ድማ ቀጺሉ ድሕሪዚ ውግኣት ዝመጽኤ ኣብ ግዜ ከም ዝሑል ኩናት ከም ኣብ መንጎ ርእሰ ማላዊ ስርዓት ዝኽተላን ማሕበተኛነትን ሃገራት ዝፍለጥ ኢዩ፣ ኣብዛ ሎሚ ኤርትራ ትብሃል ሃገር ዝነብር ሕዝቢ በዚ ናይ ዓለምና ውግኣትን ብናይ ዞባ ውግኣትን ዝተሃስየ ሕዝቢ ምዃኑ ታሪኽና ኤርትራን ሕዝባን ይምስክር። ኤርትራ ናይ ወረርትን ገዛእትን ተባሃጊ ጀዮግራፍያዊ ኣቀማምጣ ዘለዋ ስለዝኾነት ድማ ሕዝቢ ኤርትራ ብደገን ብውሽጥን ሰላምን ቅሳነትን ኣይረኸበን፣ መግዛእቲ ጥልያን ምስ ተወድኤ፣ መሰል ውሳነ ሕዝቢ ኤርትራ ከምተን ካልኦት ሃገራት ብቅልጡፍ ናጽነት ዝረኸባ ክኸውን ከምዘይከኣለ ታሪኽና ይምስክር ኣብዚ መደረ ንኸቅርቦ እውን ሰፊሕ ሰለዝኾነ፣ ስደት ኤርትራውያን ትማልን ሎምን ብዝብል ጥራሕ እንተረኤናዮ ይሓይሽ መታን ነዚ ናይ ሎሚ ስደት ኣቃልቦን ኣብ ምፍታሑን ከነተኩር።
ምናልባት ትማልስ ብደገ ዝመጽኤ መግዛእቲ ኣብ ሃገርና ብሰላም ክንነብር ዕድል ስለዝተኻላእና ኢዩ ነሩ ሎሚኸ ድሕሪ ኤርትራ ናጽነት ረኺባ እንታይ ኢዩ እቲ ጠንቂ ናይዚ ዓለም ዘዛርብ ዘሎ ውሕዚ ስደት ኤርትራውያን ኢልና ክንሓስብን ክንዝትን እዋኑን ኣገዳስን ብምዃኑ፣ በዚ መዓልቲ ጅግና ኣቦና ዓብደልቃድር ከቢረ[1]፣ ስደት ኤርትራውያን ጠንቁን ሳዕባናቱን ኣለሊና ከመይ ገርና ሕዝብና ኣብ ሃገሩ ብሰላምን ቅሳነትን ክነብር ከምዝኽእል መገድታት ክንደልን ንምግታኡ ብመንፈሰን ሕልናን ኣቦና ከቢረ ጸኒዕና ክንቃለስ እዚ መዓልቲዚ ይጽዋዓና ኣሎ።
ስደት ኤርትራውያን ብግዜ ናጽነታዊ ቃልሲ ካብ 1961 ክሳብ 1991 ብሰንኪ ወራር ኢትዮጵያን፣ ኣንጻሩ ዝተኻየደ ናጽነታዊ ቃልስን ከምዝነበረ ኩልና ንፈልጦ ኣብቲ ግዜቲ ዝተሰደደ ሕዝቢ ብሰንኪ ኩናት ምስ ኢትዮጵያ ጥራሕ ዘይኮነ ብሰንኪ ጊጉይ ኣፈታትሓ ውሽጣዊ ፍልልያት ናይተን ብረታዊ ናጽነታዊ ቃልሲ ከካይዳ ዝነበራ ፖሊቲካዊ ውድባት ሕይወቱ ከድሕን ዝተሰደ እውን ውሕድ ኣይኮነን፣ ኣብዚ ግዜዚ ዝተሰዱ ብዝሒ ስደተኛታት ብመሰረት ጸብጻብ ው. ሕ. ሃ. ሰደተኛታት 450000 ይበጽሕ፣ ኣብዚ ግዜዚ ካብ መነባብሮ ኦም ዝተፈናቀሉ 600000 ክኾኑ ከለዉ ዝተቅትሉ 575000 ኢዮም። ኣብ ግዜ ብረታዊ ቃልሲ ሕዝቢ ኤርትራ ብክልተ ኩናት ማለት ሓደ ምስ ኢትዮጵያ እቲ ካልኣይ ከኣ ኩናት ሓድሕድ፣ ብገለ ተመራመርቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ እቲ ዝኸፍኤ ግርጭት ንምፍትሑ እውን አጸጋሚ እቲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝርክብ ጊጉይ ምሕደራን ኣብ መንነት ዝተመርኰሰ ከም ንኣብነት ዓለት፣ ሃይማኖት፣ ባህሊ፣ ቋንቋ ካልእ ወዘተ… ምስኡ ድማ ዘይምዕሩይን ዘይፍትሓውን ኣብ ምውሳንን ምዕዳልን ፖሊቲካውን ቁጠባውን፣ ማሕበራውን፣ ባህላውን ስለዝርከብ ኢዩ ይብሉ፣ ካብ 1989 ክሳብ 1996 ዝተኻየዱ ኩናት 101 ክኾኑ ከለዉ[2] 95 ካብዚ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝተረኽቡ ክኾኑ ክለዉ 6 ጥራሕ ኢዮም ኣብ መንጎ ክልተ ሃገራት ዝተረኽቡ። ብ1992 ኣብ ዓለም 17000000 ከምዝነበሩ ይግለጽ፡፤ ናይ ሕዝቢ ኤርትራ ስደት ብሰንኪ ከምዚ ዓይነት ግርጭታት ምዃኑ ዝኣክል መረድእታት ኣሎ። ኣብ ኤርትራ ብዘይካ እቲ ኩናት ኢትዮጵያ እቲ ብመራሕቲ ፖሊቲካዊ ውድባት ኣብ ልዕሊ ሕዝቦም ዝፍጽምዎ ዝነበሩ ግፍዕታት እውን ምኽንያት ስደት ሕዝቢ ኤርትራ ከምዝነበረ ቅድሚ ሕጂ ዝተጻሕፈ[3] ብመርተዖታቱ ኣሎ።
እቲ ኣብ መንጎ ናጽነታዊ ቓልስን ኢትዮጵያን ኩናት ጠንቂ ናይ ዝሓለፈ ስደት ምዃኑ ርኢና፣ ኣብዚ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ ዋሕዚ ስደትከ ስለምንታይ፣ ኩናት ስለዘሎ ድዩ፣ ምናልባት ገለገርሂ ልቦም ኩናት የለን እቲ ምኽንያት ሲ ኣይ ኤይ (CIA- USA) ወያኔ ቀኒኦምና ናይ ሎሚ ስደት ጠንቂ ንሳቶም ኢዮም ዝብሉ ኣለዉ፣ እቲ ሓቂ ግን ንሱ ኣይኮነን እቲ ድሕሪ ናጽነት ስልጣን ዝጨበጠ ነቲ ኣብ ሜዳ ዝኽተሎ ዝነበረ ናይ ምሕቃቅ ምቅታል ምእሳር ወዘተ ብዕሊ ኣብ ልዕሊ ሕዝቢ ኣዊጁ ኢዩ ናይዚ ኣዋጃትክ ዓመት በታ ናይ ሓሶት ቲቪ ገሩ ክነግር ጸኒሑን ኣሎን፣ ስለዚ ኣብ ኤርትራ ኩናት ኣሎ ጥራሕ ዘይኮነ ሰፊሕ ወራር ጅምላዊ ምጽናት ሕዝብታት ዘካይድ ገባቲ ስርዓት ኢዩ ዘሎ። ናይ ዝሓለፈ ኩነታት ስደት ከምዚ ናይ ሎሚ ኣብ ጉዕዞ ስደቶም ይኹን ኣብተን ዑቁባ ዝሓተቱለን ሃገራት ብዙሕ ሓደጋታትን ሞትን መስናክላትን ኣይነበረን፣ እቶም ሎሚ ዝስደዱ ዘልዉ ግን ካብ ውሽጢ ኤርትራ ጀሚርካ ተኲስካ ቅተል፣ ብኽንደይ ናይ ሞትን ሒወትን ሓደጋታት ሓሊፎም ወላ ኣብታ ዝተሰዱላ ሃገር እውን በቲ ስርዓት ክህደኑን ግዳይ ናይ ነጋዶ ደቂሰባት ኮይኖም ሎሚ መዛረቢ ዓለም ኮይኑ ኣሎ፣ ከምዚ ዓይነት ትራጀዲ ኣብ ስደት ኤርትራውያን ነመጀርያ ግዜ ኢዩ። እቲ ኩናት ኣንጻር ሕዝቢ ኤርትራ በቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስልጣን ይቅጽል ኢዩ ዘሎ፣ ብሰንኪ እዚ ድማ ሎሚ ካብ ኤርትራ ኣብ ሰሙን ሰሙን ኣብ ጉረባብቲ ሃገራት ብኣማእት ይስደድ ኣሎ፣ እቲ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ በዚ ስርዓት ዝቅተሉን ዝጠፍኡን ዘለዉ ቁጽሮም ወላእኳ ኣይፈለጥ በሽሓት ኢዮም ዝቁጸሩ፣ ብሓጺሩ እዚ ስርዓትዚ ዕላማኡ ብርሰትን ምጽናትን ሕዝቢ ኤርትራ ኢዩ ነሩን ዘሎን እንተበልኩ ምግናን ኣይኮነን። ሕዝቢ ኤርትራ ኣብዚ ግዜዚ ኣብ ኩናት ኢዩ ዘሎ እቲ ቀንዲ ስደት ናይ ሎሚ ድማ ንሱ ኢዩ። ጠንቂ ኩናት ርኢና፣ እስከ ቀጺልና ድማ ጠንቂ ግህሰት ሰብኣዊ መስላት ከም ምክንያት ናይ ስደት ንርኤ።
ግህሰት ሰብኣዊ መስላት ኣብ ኤርትራ እቲ ቀንዲ ሕቶ ኣብዚ ግዜዚ ቆላሕታ ረኺቡ መጀመርያ ሕ. ሃ. ውድብ ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ዝተመዘት ሽይላ ኪታሩት፣ጸኒሑ ድማ እቲ ዓሚ ዝቆመ መርማሪ ኮሚስዮን ብጉዳይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝኽፍኤ ደ[4]ረጃ ስለዝበጽሔ ክምኡ ጠንቂ ዋሕዚ ስደት ኤርትራውያን እዚ ሕቶዚ ምዃኑ ኩሉ ሰብ ዝፈልጦ ኢዩ።
ኩሎም ደቂ-ሰባት ሓር ኮይኖም ዝተወልዱ፣ ከምኡ እውን ማዕረ ክብርን መሰልን ዘለዎም ኢዮም። ኣእምሮን ሕልናን ዝተዓደሉ ብምዃኖም ድማ ኣብ ነንሓድሕዶም ብመንፈስ ሕውነት ኪቀራረቡ ይግባእ። ነዚ ዓንቀጽ እዚ ሓርበኛ ኣቦና ዓብደልቃድር ከቢረ ቅድሚ 65 ዓመት ምስቶም ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ዝብሉ የቅርበሎም ነሩ።
ኩሎም ሕዝብታት ንርእሰ -ውሳነ መሰል ኣለዎም፣ በዚ መሰልዚ ፖሊቲካዊ ቦታ ኦም ብሓርነት ይውስኑ ከም ኡ እውን ቁጠባዊ፣ ማህበራውን፣ ባህላውን፣ ምዕባለኦም ብሓርነት ይከታተሉ።
ኤርትራ ከም ኣባል ሕ. ሃ. ዓለም በዚ ኣብ ላዕሊ ተጠቂሱ ዘሎ ክትቅየድን ኣባልነታ ዝፈረመትን እንክነሳ፣ ነዚ ዝፈረመትሉ መሰላት ነጺጋ፣ ንባህርያዊ ክብረት፣ ማዕረን ዘይግሃስን መሰላት ዜጋታታ ዘይምኽባርን፣ ምጥሓስን፣ ንሕልና ሕዝቢ ኤርትራን ኣህጉራዊ ማህበረ ሰብን ዘቈጥዔ ባርባራዊ ተግባራታ ከም ንኣብነት ንዜጋታታ ብጊላነትን፣ ብስቅያት ብጨካን ኢ-ሰብኣዊ ወይ ዘዋርድ ኣገባብ ምሓዝን ምቅጻዕን፣ ምጥፋእን፣ ምቅታልን፣ እቶም ገበነኛታት ብነጻ ክንቀሳቀሱ እቶም ዝተበደሉ ንብረቶምን ሒይወቶም ተወሪሶም እቲ ክሃድም ዝኸእል ይሃድም እቲ ዘይኽእል ድማ ኣብ ዘለዎ ቦታ ይመውት፡፤ ሎሚ እቲ ቀንዲ ጠንቂ ስደት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ ኢዩ፡፤ ሕመረት ቃልስና ኣብ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኮይኑ ብቀጻሊ ኣብ ኣእምሮና ብምስፋር ኣኽብሮት ናይዞም መሰላትን ሓርነታትን[6] ብትምህርቲ ንምስፋን ክንጽዕር ምኽንያቱ ኣብ መጻኢት ኤርትራ እቲ ቀንዲ ምኽባር እዚ መሰላትን ሓርነታትን ኣገዳሲ ኢዩ።
ድኽነት ማለት ስእነት ናይቲ ንወድሰብ ንኽነብር ዘድልዮ ነገራውን መንፈሳውን፣ሃላኽን ዘይሃላኽን ኣብ ዘለዎ ኣነባብራ ምንባር ማለት ኢዩ። ድኽነት ዝብል ቃል ብዙሕ ኣተረጓጉማ ኣለዎ፣ ኣብ ኩሉ ሜዳያት ማለት ፖሊቲካዊ ቁጠባዊ ማሕበራውን ባህላውን ሕይወትካ እቲ ዘድሊመሰረታዊ ነገራት ዘይምርካብ ኢዩ። ድኽነት ነባሪ ወይ ድማ ግዜያዊ ክኽውን ይኸእል። ከምቲ ውድብ፣ሕ. ሃ ናይ ልምዓት ፕሮግራም ዝገልጾ ድኽነት ካብቲ እታ ሃገር ትኽተሎ ዘይምዕሩይን ዘይፍትሓውን ምሕደራ መንግስታት ሃገራት ኢዩ ይብሉ፣ ተራእዮ ድኽነት ዳይናሚካዊ ሰለዝኾነ ኩልግዜ መልክዑ እናቀይረ ኢዩ ዝርኤ። ኣብዚ ግዜ ሓዲሽ ተክኖሎጂ ተመራመርቲ ድኽነት ንድኽነት ኣብ ክልተ ይመቅልዎ፣ ፍጹም ድኽነት፣ መጠነኛ ድኽነት። ፍጹም ድኽነት ዝብሃል ድማ ነፍሰ ወከፍ ዜጋ መሰረታዊ ዘድልይዎ ከም መግቢ፣ መዕቆቢ ፣ክዳን፣ ጥዕና ፣ ትምህርቲ ፣ ሓበረታ ምስ ዝኽላእ ኣብ ፍጽም ድኽነት ይነብር። እቲ መጠነኛ ድኽነት ተባሂሉ ዝፍልጥ ድማ ናይ ነፍሰወክፍ ዜጋ ኣታውን፣ ናይ መላ እ ሃገር ማእቶት ተደሚሩ እቲ ሕዝቢ መጠነኛ ናብራ ሃልይዎ ግንከ ስእነት ናይቲ ብካልይ ደረጃ ዝጥለብ ምስ ዘየማልእ ኩነት ምስ ዝህሉ ኢዩ።
ካልእ መግለጽታት ናይ ድኽነት እውን ኣሎ ብፍላይ ድማ ኣብ ዝሓለፈ ውዕል[7][8] 2000 ዓ. ም.ፈ ኩለን ኣባላት ሕ.ሃ. ዓለም 193 ዝተሰማምዓሉ ናይ ድኽነት እንታይነትን፣ትሕዝቶ ኡን ድኽነት ክበሃል ከሎ ተረካብነት ናይ ኩሉ ክረጋገጽን ድኽነት ኣብ 2015 ወይ ክጐድል ወይ ድማ ምጥፍኡ ኣብ ዝብል ተወሳኺ መግለጽታት ክሳብ ሰብኣዊ መስላት ዘይምኽባር እውን ከም ድኽነት ከምዝቁጸር ኣብ ስምምዕ ተኣትዩ ኢዩ። ኤርትራ እውን ኣብዚ ስምምዕዚ ፈሪማ ክነሳ ብኣንጻሩ ሕዝቢ ኤርትራ ብድኽነት ክሳቀን ሃገሩ ገዲፋ ከምዝስደድን ትገብር ኣላ፡፤ ናይ ሎሚ ጠንቂ ስደት እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ባርባራዊ ስርዓት ዝተኸተሎ ናይ ኣጥሚኻ ሓዝ ዝብል ምሕደራ እምበር ሕዝቢ ኤርትራ ስራሕን ትምህርትን ዘይፈቱ ኮይኑ ኣይኮነን፡፤
ንሓደ ሕዝቢ ወይ ኢትኒክ ብሃይማኖቱ ይኹን ባህሉ ካባኻ ምስዝፍለ ብሓይልን ብዝተፈላልየ ስልትን ሓይልን እናተጠቀምካ ካብቲ ዝነብረሉ ቦታ ኣባሳቢስካን ሰጒኳን ነቶም ናትካ ኣብ ቦታኦም ምስፋር ኣብ ኤርትራ በዚ ስር ዓት ክካየድ ጸኒሑን ኣሎን፣ ን ኣብነት ካብ ከበሳታት ኤርትራ ኣምጺእካ ኣብ መታሕት ኤርትራ ምስፋር፣ ነቶም ደቂ ዓዲ ድማ ምስጓግን ካብ ስደት ዓዶም ንክይምለሱ ምግባር ስዉር ምጽራይ ኤትኒካውን መንንታውን ኢዩ። እዚ ስርዓት እዚ ሎሚ ብናይ ውግእ ገበናት፣ ብናይ ኢሰብኣዊ ገበናት፣ ብናይ መንነታዊ ምጽራይ ገበናት( Transitional Justice) ዝፍረደሉ ግዜ እምበር ብናይ ዕርቅን ሰላምን ኣይኮነን ዝሕለፍ፡፤ እዚ ሓደ ልቢ ሓደ ሕዝቢ፣ ንሕና ንሱ፣ ንሱ ንሕና፣ ንሕና ንመንግስትና፣ መንግስትና ን ኣና ዝብል ኣምር ባዕሉ ን ኣና ዘይመስል ካብ ኤርትራ ይጥፋእ፣ ኤርትራ ይግደፍ ማለት ምዃኑ ብሩህ ኢዩ፣ ንኣብነት፣ ካብ ገለ ምሁራት ናይዚ ስርዓት ዝነበሩን ዘለዉን ኣብ ዘረባኦም ሓሓንሳብ ናይ ንዕቀት ኣብ ልዕሊ ካልኦት ብሔራት ኣበይ ዝነበርኩም ተረፍመረፍ እናበሉ ናይ ጽልእን ፣ ቅርሕንትን፣ ምፍርራሕን የዘውትሩ፣ እዚ ድማ ከይዱ ከይዱ ኣብ መንነታዊ ምጽራይ ከምርሕ ይኸእል፡፤
እቲ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ ስልጣን ዝጨበጠ ብመጽናዕቲ ነቲ ብባህሉን፣ ሃይማኖቱን ፣ ቋንንቋኡን ካባኡ ዝተፈልየ ብስዉርን ግሁድን ኣሲርካ ምጥፋእን፣ ምቅታልን መረቱ ምውሳድን፣ሓዳስ ኤርትራ ብሓደ ኤትንክ/ህዝቢ ሓደ ሃይማኖቱን ቋንቋኡን ንምምስራት ኣብዚ ዝሓለፈ 23 ዓመት ዘስካሕክሕ ናይ ሕዝብታት ኤርትራ ምጽራይ ተፈጺሙን ይፍጸምን ኣሎ። መንንታዊ ምጽራይ ኣተሓሳሰባ ፣ ብገለ ተቃወምቲ እውን ትሕቲ – ሃገራውነት እናተባህለ ይርኤ ስለዘሎ ኣብ መጻኢት ኤርትራ እውን ከይቅጽል፣ እተን በዚ መንነታት ኤርትራ ዘይኣምና ውዳበታት ካብ ብሕጂ ክንጥንቀቀለን ኣሎና፡፤
እተን ኣገድስቲ ጠንቅታት ስደት ርኢና፣ ሕጂ ድማ ከመይ ገርና ኢና ነዚ ጠንቅታት ናይ ስደት ንገጥሞን ንም እላይ እንታይ መገድታትን ኣፍልጦን ክህልወና ኣለዎ ብዝብል ክቅጽል ኢየ።
ዋሕዚ ስደት እቲ ኣብ ኤርትራ ድሕሪ ናጽነት ዝጨበጠ ዝተኸተሎ ናይ ምፍርራሕን ራዕድን ሽበራን ኣብ ልዕሊ ዜጋታቱን ብጾቱን ብስዉርን ብጉሁድን ናይ ምሕቃቅን፣ ምእሳርን ኤርትራ ኣነ ኢየ ኣምጺኤያ እንተድኣ ኣነ ዝበልኩኹም ዘይትሰምዑን ዘይትእዘዙን ኰንኩም እታ ዝፈጠርኩዋ ኤርትራ ክድምስሳ እኽእል ኢየ እናበለ እንሆ መጀመርያ እቶም ክቃወሙኒ ዝኽእሉ ናይ ገለ ፖሊቲካዊ ውድባት በቶም ኣገልገልቱን ሳዕብቱን ገሩ ብብሓደ ምስ ኣጽረዮም ጸኒሑ ድማ እቶም ምስኡ ዝቃለሱ ዝነበሩ እሞ ለውጢ ንዝሓተቱ በብሓደ ኣብዚ 25 ዳርጋ ዝተኣስረ ተኣስረ፣ ዝጠፍኤ ጠፍኤ፣ ዝሞተ ሞተ፣ ክሃድም ዝኽእል ድማ ሃደመ። ባርባራዊ ስርዓት ውልቀ -መላኺ ኣብ ኤርትራ ኩናት ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ኩናት ምስጐረባብቲ፣ አጥሚኻ ሓዝ ፖሊቲካኡን፣ ደረትን ሕግን ዘይብሉ ኢ-ሰብ ኣዊ ተግባራቱን፣ ሕሉፍ ሓሊፉ ድማ ምጽናት ሕዝብታት ኤርትራ በብተራ ቀንዲ ምኽንያት ናይ ዋሕዚ ስደትን ሳዕበናቱን ርኢና፣ እምበር ነዚ ቀንዲ ተሽካሚ ናይ ኩሉ ብርሰትን ምጽናትን ስደትን ዝኾነ ስርዓት ከመይ ንግጠሞ ዝብል ዓቢይ ብድሆ ናትና ደለይቲ ለውጢ ዝኾና ሓላፍነት ምዃኑ ሓደ እኳ ዝስሕቶ የለን። መጀመርያ ነዚ ስርዓት ምልጋስ ናይ ኩሉ ኤርትራዊ ሓላፍነት ኢዩ፣ከምቲ ገለ ብጾቱ ዝነበሩን ገለ ድማ ኣቀዲሞም ኣተንቢሆም ዝነበሩ፣ ኤርትራ ኣነ ፈጢረያ ኣነክ ከጥፍኣ ኢየ ዝበሎ እናበርሀ ይመጽእ ኣሎ፣ ናይዚ መረድኣታ ድማ ስግር ዶብ ተሳጊሩ ብሽም ድሞክራስያዊ ምንቅስቃስ ሓርነት ሕዝቢ ትግራይ ዝብሉ ምዕስካርን፣ ከምብሓዲሽ ካብ ኢትዮጵያ ጦርሰራዊት ሓለውቱ ገሩ ንሕዝቢ ኤርትራ የሳድድን፣ ይሃድንን ኣሎ። እዚ ጉዳይዚ ህጹጽ ምምኽኻርን ምርድዳእን ብመንፈስ ናይቶም ዝሓለፋ ኣቦታትና ዓብደልቃድር ከቢረ፣ ራስ ተሰማ፣ ወልደኣብ ወልደማርያም፣ኢብራሂም ሱልጣንን፣ ከድልየና ኢዩ። ኣብዚ ካልኣይ ክፋል ኣርእስቲ ድማ መጀመርያ ምልላይ ውሽጣዊ ፍልልያትን፣ድሕነት ሕዝብናን ሃገርናን ዝዕንቅፉና ሕቶታት ምርኣይን፣ስደት ብሰንኪ ውሽጣዊ ቅልውላው ሃገር ከምዝኾነ ብምፍላጥ፣ ንሕና እውን ብወገና ነዚ ዝስደድ ዘሎ ሕዝቢ ብኸመይ መሰሉን ሕይውቱን ክሕሎ ይኽእል ብዝብል ክገልጽ ኢየ። ኣብ ሳልሳይ ክፋል ጽሑፈይ ድማ ከመይ ገርካ ነቲ ሰፊሕ ሃገራዊ ሓይልታት ኣብ መኣዲ ዘተ( Negotiation Process) ተቅርቦም ድሕሪኡ ድማ መስርሕ ዘተን ውጺኢቱን ( Outcome) ከመይ ገርካ ኣብ ግብሪ ትትርጉም፣ ካልኣይ ድማ ከመይ ገርካ ኣህጉራዊ ቆላሕታን ደገፍን ትረክብ ምጽዓርን፣ ምድላይን ኣብ ዝብል ብሓጺሩ ክገልጽ ክፍትን ኢየ።
ኣብዚ ግዜዚ ካብቶም ነዚ ምልካዊ ስርዓት ዝድግፉ፣ ዝቃወሙ ይበዝሑ እንተበልኩ ሓሶት ኣይኮነን። እቲ ኣቃውማና ግን ፋሕ ዝበለን ኣንፈቱ ወይ ኣቕጣጫኡ ዘይተነጸረ ብምዃን ነፍሰወክፍ ሓይሊ ኣብታ ትምችዎ ገዛ ( Comfort Zones) ኮይኑ ነዚ ምልካዊ ስርዓት ኩሉ እከይ ተግባራቱ ክከሽሕን ከዋርድን ጸኒሑን ኣሎን እዚ ግን ነቲ ስርዓት የድክሞ የለን፣ ሕዝቢ ምውዳቅ ምልክነት ይደሊ እናበልካ ሰላማዊ ሰልፍታትን ካልእ ጭርሖታትን፣ መግለጽታትን ውሳነታትን ምውጻእ እውን ኣይተንከፎን፣ እንታይ ድኣ ክንገብር ንኽእልን ኣሎናን ነዚ ውርደተኛ ስርዓት ንምልጋስ፣ እምበኣር ከምቲ ኣቦና ዓብደልቃድር ከቢረ ዝበሎ ፣ ካብ ም እቲ ዓመት ብውርደት ሓደ ዓመት ብክብረት ኢልና ነፍሰወከፍ ማህበረሰብ ኤርትራ ካብታ ምችውቲ ገዝኡ ወጺኡ ምስ ኩሎም ሓልታት ደሞክራስያዊ ለውጢ ክማኸርን፣ክዝትን ኣለዎ። ኩልና ድሕነት ሕዝብና ቅድሚ ኩሉ ንብል ከምኡ እውን ድሕነት ሕዝብና ካባና እምበር ብወጻኢ ዝመጽእ ለውጢ ከምዘየሎ ንኣምን፣ድሕነት ሕዝብና ቅድሚ ኩሉ ካብ ኮነ ሰለምንታይ ድኣ ነዚ ሕጹጽ ጉዳይ ቀዳምነት ሂብና ክሉ ንጥፈታትና ኣዋሃሂድና ዘይንሰርሕ፣ ልክዕ ኣብዚ ዝሓለፈ ዓመታት ብዙሕ ግዜ ዘተታት፣ ዋዕላታት፣ጉባኤታት ተኻዪዱ ወላእኳ ምሉእ ብምሉእ ኣይተዓወት ሓደ ስጉምቲ ንቅድሚት ኢዩ ነሩ፣ ኩልና ስምረት ፣ ሓድነት እናበልና ኣብ ኩሉ ኣኼባታትን መደረታትን ንዛረብ፣ እቲ ሕመረት ሕቶ ግን መጀመርያ እንታይ ኢዩ እቲ ጸገም ኢልና ንምፍላጡ ምድላይ ኣገዳሲ ኢዩ። ኣብዚ ካብ ፖሊቲካዊ ቃልሲ ሕዝቢ ኤርትራ ጀሚርና ክሳብ ሎሚ ብዕበጦ – ዕበጦ ፖሊቲካ፣ሓደ ሕዝቢ ኢና እናበልካ፣ ነቲ ዓሚቅ ኣብ መንነት ዝተመርኰሰ፣ ንሕና ፣ ንሳቶም፣ ንሳቶም እንተሃልዮም ንሕና ኣይክንህሉን ኢና ኣብ ዝብል ናይ ግርጭት ስሉስ ኩርናዕ፣( Conflict triangle) ፖሊቲካዊ ኩነትን፣( Situation) ተግባራትን፣( behaviour)ኣተሓሳስባን፣( Attitude) ኣዕሚቁና ንክንፈልጥ እንተዘይተበጊስና፣ ናብቲ እንደልዮ ስምረት ወይ ሓድነት ክንብጽሕ ኣይንኸልን። ኣብ ደንበ ተቃውሞ እት ህልዊ ፖሊቲካዊ ኣራኣእያ ናይ ምንጽጻግን፣ ናይ ምፍርራድን፣ ናይ ምውንጃልን ወይ ድማ ናይ ዘይምትሕባባር ተግባራት ንሳቶም እንተለዉ ኣነ የሎኹን እናበልካ ምርሓቅ ነንሕድሕድካ ምፍራድ፣ካብቲ ብግዜ ብረታዊ ቃልሲ ዝወረስናዮ ባህሊ ወይ ድማ ካብዚ ዓንከል ናይ ሁከት እንተዘይወጺእና ይትርፍዶ ንሕዝቢ ኤርትራን ሃገን ክነድሕን ንነፍስና እውን ከነድሕን ኣይንኸልን። ሰለዚ እቲ ዘድሊ ዘሎ ምትንታን ውሽጣዊ ግርጭትን ኣፈታትሓኡን ምድላይ ከድልየና ኢዩ፣ ነዚ ክገብሩ ዝኽእሉ ድማ ካብ ኩሉ ፖሊቲካዊ ጸጊዕነት ነጻ ዝኾኑ ናይ ግርጭታት ኣፈታትሓ ፈላጣትን ምሁራትን ( Professors and lawyers) ኤርትራውያን ብኩሎም ደለይቲ ለውጢ ተኣማማምነትን ሓላፍነት ዘለዎም፣ ተዋሂቦም ነቲ መስርሕ ናይ ዘተ ምድላው ሓላፍነት ይወሃቦም፡፤
እቲ ቅድሚ ሕጂ ንኽተሎ ዝነበርና ናይ ግርጭት ትንተና ወይ ንሕና ወይ ንሶም ብዝብል ( Adversarial Approach) ይቀርብ ስለ ዝነበረ ግዚያዊ ኮይኑ ድሕሪ ቁርብ ግዜ እቲ ውዕል ይፈርስ፣ እቲ ድሕሪ ሕጂ ክንክተሎ ዘሎና ኣቀራርባ ግን ናትካ እናኣቅረብካ ናይቶም ዝቃወሙኻ ርእይቶ እውን ክትሰምዕን ክትቅበልን ኣሎካ፣( Intgrative Approach) ኣብ ከምዚ ደሞክራስያዊ ኣገባብ ኣፈታትሓ ፍልልያትና ፈሊጥና ናብ ነባሪ ፍታሕ ክንበጽሕ ንኽእል ሕዝብና ድማ እምነት የሕድርን፣ ብተስፋ ይስዕበካ ንድሕነቱን ሃገሩን ድማ ካብ ብርሰትን ምጽናትን የድሕን። እዚ ምስ ዝርኤ ንስደት ኣርሒቁ ዝሓልም ክርከብ ኣይኮነን፣እቲ ዛጊት ኣብተን ዓቂበንኦም ዘለዋ ሃገራት ድማ ናባኻ ይጽንበሩ ክንዲ በቲ ዘዋርዶም ዘሎ ስርዓት ዝታለሉ ድማ፣ ንድሕነት ሕዝቦም ዘቃልስ መንፈስን ትብዓትን የሕድሩ።
ኣብዚ ግዜዚ ደንበ ተቃውሞ ንደሞክራስያዊ ለውጢ ኣብ ኤለክትሮኒካዊ ኢንቲፋዳ ወይ ድማ ኣብ ኤለክትሮኒካዊ ተቃውሞ ጥራሕ ከይተሓጽረ ብኣካል ኣብ ነፍሰ ወክፍ ሃገርን ከተማታትን ዝቅመጥ ናይ ምቅርራብን ምውህሃድን፣ ምምኽኻርን ማእከል ክምስርትን፣ንድሕነት ሕዝቢ ኤርትራ ቀዳምነት ሂቡ ነዚ ኣብ ልዕሊ ሕዝቢ ኤርትራ ኩናትን፣ድኽነትን፣ ግህሰት ሰብ ኣዊ መሰላትን፣ ናይ ሕዝቢ ምጽናት ኣዊጁ ዘሎ ናይ ውሑዳት ስልጣን ካብ ሱሩ ምሒኻ ንምድርባይ ነቲ ቀንዲ ስርሑን ዕላማኡን ፈሊጥካ፣ ነቲ ድኹም ጐድኑ እናሃረምካ ነቲ ሓያል ጐድኑ ድማ እናኣፍረስካ ከስርሕ ዝኽእል ስትራተጅያዊ ውጥን ክሉ ሕዝቢ ኤርትራ ዝዓስለሉን ዝኣምነሉን ናይ ሓባር ኮሙኒቲ ምቛም። ቅድሚ ሕጂ ፈቲና ኢና ኢልካ ተስፋ ከይቁረጽካ ክሳብ ትዕውት ምቅላስ የድሊ። ስደትን ኣብ ስደቶም ዝጓነፎም ዘሎ ሞትን ስቅያትን ኣብዚ ግዜዚ ካብቲ ናይ ዝሓለፈ እቲ ዝኸፍኤን ቅልጡፍ ጠመተን ቆላሕታን ረኺቡ እቶም ኣብ ኩለን ሃገራት ተሰዲዶም ንዝርከቡ ኩሉ ሰነ- አእምሮኣውን ነገራውን ሓገዝ ክግበረሎም ምስቶም ኣብዚ ጉዳይዚ ዝንቀሳቀሱ ወልቀሰባትን ማሕበራትን ምትሕብባርን ምድጋፍን ከድልየና ኢዩ። ቀጺለ ኩነታት ናይ ሎሚ ስደተኛታት፣ እንታይ ከም ዝመስል ብሕጽር ዝበለ ተንኪፈ ኣብቲ ግደና እንታይ ክኸውን ኣለዎ ክሓልፍ ኢየ።
ምናልባት ምስዚ ናይ ሎሚ ዝኽሪ ጉዳይ ሰደት እንታይ ኣምጽኦ ኢሉ ዝሓትት ኣይሰኣንን፣ ልክዕ በዛ ወርሒ እዚኣ መጋቢት 27 1949 ንመሰል ሕዝቢ ኤርትራን ናጽነት ስለዝተቃለሰ በቶም ጸረ ሓርነት ናጽነትን ዝኾኑ ናይ ራዕድን ሽበራን ዝተሰውኤ፣ኣንፈት ናይ ንመሰልካ ቃልሲ ዝኸፈተ፣ መሰል ሕዝቢ ኤርትራን ድልየቱን ቅድመ ኩሉ ኢሉ ኣብቲ ግዜቲ ሕዝቢ ኤርትራ ስዒብዎ ነሩ እንተዝኸውን እቲ ዝሓለፈ ስደትን ናይ ሎምን ኣይምተረኽበን ነሩ። ሕዝቢ ኤርትራ ሎሚ እውን ከምቲ ኣብ ግዜ ናጽነታዊ ቃልሲ ዝተጓነፎ ወጽዓን ጭቖናን ብዝኸፍኤ ስለዝቀጸለ ሒይወቱ ንምድሓን ብብዝሒ ይስደድ ኣሎ፣ እዚ ናይ ሎሚ ስደት ካብቲ ናይ ዝሓለፈ ስደት ሞትን ስቃይን፣ ምእሳርን ምጭዋይን፣ ግዳይ ሰብ ዝሓርዱን ዘሳቅዩን ኮይኑ፣ መዕገቲ ስኢኑ ናይ ሕይውትን ሞትን ብምዃኑ ካብ ከምዚ ዓይነት ስደት ንሕዝብና ንምድሓን፣ ካብ ሚእቲ ዓመት ብውርደት፣ ሓደ ዓመት ብክብረት ኢልና ነቲ ቅድሚ 66 ዓመት በቦና ዓብድለቃድር ከቢረን ብጾቱን ዘሕለፉልና ተባዕ ውርሻ ከነሕድስ ንምምዝኽካር ኢዩ።ቀጺለ ድማ ኣብቲ ሳልሳይ ክፋል ግደና እንታይ ክኸውን ኣለዎን፣ውደባናን ኣሰራርሓናን ከመይ እንተኾነ ይሓይሽ ብዝብል ገሊጸ ኣብ መጨረሽታ ድማ መደምደምታ ብምሃብ መደረይ ክዓጹ ኢየ።
ኣብ ቃልሲ ካብ ምልክነት ናብ ደሞክራስያዊ ለውጢ ብዙሓት ተመራመርቲ ከም ጂን ሻርፕ ከም ኡ ሃንቲንግቶን ዝበሃሉ ዝጽሓፍዎ መጽሓፍቲ እንተረኤና[9] ቃልሲ ካብ ምልክነት ናብ ደሞክራስያዊ ስርዓት ምዃኑን ብልሓትን ጥበብን ናይቶም ተቃለስቲ ይሓትት፣ ኣብ መጽናዕቶም ኩሉ ቃልስታት ንደሞክራስያዊ ለውጢ ካብ ሃገር ናብ ሃገር ይፈላለ፣ገሊኡ ሓቀኛ ለውጢ ዘምጽኤን ፣ ገሊኡ ድማ ቅሩብ ለውጢ ዘምጽኤን፣ ገሊኡ ድማ ዝተዓንቀጸ፣ ገሊኡ ድማ ብወተሃደራዊ ስርዓት ዝተተከኤ፣ ገሊኡ ድማ ነታ ሃገር ፋሕ ብትን ኣኣትዩ፣ ኣብ ኢድ ዝተፈላለዩ ጀነራልትን ሚልሻን ዝተረፉ ከምዘገበረ ብጭብጥታት ኣብ ጽሑፋቶም ኣንቢሮም፣ስለምንታይ ዝተፈላለየ ውጽኢታት ንዝብል እውን ብሰፊሑ ይትንትኑ። እስከ ብመንጽር እዚ ቃልስና ክሳብ ክንደይ ይስጉም ኣሎ ንርኤ።
ብተመክሮና ኣብ ነፍሰ ወከፍ ምዕራባውያን ሃገራት ኩምራ በርገሳዊ ማሕበራትን ፖሊቲካዊ ውድባት ኣባላትን ካብ 2000 ዓ. ም.ፈ ክሳብ ሕጂ ዳርጋ 14 ኣሎና፣ ግደ እዘን ማሕበራን ፖሊቲካዊ ውድባትን ከመይ ነሩን ድሕሪ ሕጂኸ ከመይ ክኸውን ኣለዎ ብዝብል በዚ ኣጋጣሚ ከዘኻኽር ኣፍቅዱለይ። ብርገሳውን ፖሊቲካውን ውድባ ከም ቃንጥሻ ምብዝሖም ኣይኮንን እቲ ጸገም እንታይድኣ ነዘን ዝቆማ ሓይልታት ንደሞክራስያዊ ለውጢ ከመይ ገርካ ኣብቲ ናይ ሓባር ስራሕ ብምኽብባርን ምጽውዋርን ሓደ ሰፊሕን ኣድማዕን ተቃውሞ ከምዘርኣያ ትገብረን፣ንምልካዊ ስርዓት ኣብ ኤርትራ ዕድመኡ ዘንውሑን ናይ ዳንከራን ፕሮፓጋንዳን ብምዃን ዘገልግልዎ ዘለዉ እቶም ካብዚ ስርዓትዚ ተሰዲዶም ተጣዒስና እናበሉ ዘይተኣደነ ገንዘብን ድድሕሪ ፈስቲቫላቱ ዘኹደድኹን ውሑዳት ደገፍቲ እቲ ንሕዝብና ዘጽንት ዘሎ ተመሊሶም ሕይወት ዝህብዎ ዘለዎ፣ ብቀዳምነት ክግጠሙ ዘለዉን ስለዝኾነ ግደ እተን ንደሞክራስያዊ ለውጢ ዝቃለሳ ኣብ ዲያስፖራ ነዚ ብሕጋውን ዲፕሎማስያውን ኣገባብ ኩነታቶም ተራእዩ እቲ ከም ስደተኛታት ተዋሂብዎም ዘሎ መንበሪ ፍቃድ ንክሰሓብ ምጽዓር። እገዳ ኣብ ልዕሊቲ ስርዓት ብመሰረት በቲ ብሕ. ሃ. ጸጥታ በት ምኽሪ ክተርርን፣ ተወሳኺ እውን ፖሊቲካውን ዲፕሎማስያውን እገዳ ኮይኑ እቶም ቀንዲ ልኡኻቱ ካብ ሃገር ናብ ከይ ኣትዉን እቲ ገንዘብ ሕዝቢ ዝእክብ ናይ ወጻኢ በትጽሕፈታት ክዕጾ እሞ ኣብ ክንድኡ እቲ ተፈላጥነት ንተቃወምቲ ክዋሃብ ምጽዓር።
ኩሉ እኩብ ድምር ንጥፈታትና ነት ስርዓት ምልጋስን ሕዝብና ምድሓንን፣ ነቶም ስደትኛታት ድማ መሰሎምን ድሕነቶምን ዝሕለውሉ ምስ አህጉራውያን ትካላትን መንግስታትን ብምትሕብባር ኮይኑ ቃልስና ከነዋሃህድ እዋኑ ኢዩ።
ስለምንታይ ዋሕዚ ስደት ድሕሪ ናጽነት ኤርትራን፣ እቲ ንስደት ምንጪ ምኽንያት ዝኾነ፣ እቲ ድሕሪ ናጽነት ክኽውን ዝነበሮ መዛዘሚ ኩናትን ውግ እን ኣብ መንጎ ፖሊቲካውያን ኤርትራውያን ብምዝታይን ብምምኽካርን ዘይኮነስ ንሕና ኢና ናጽነት ኣምጺናልካ ብምባል ብፍርራሕን ራዕድን መጀመርጃ በቶም ካብ ውድቡ ወጻኢ ዝነበሩ ምጽራይ ጽኒሑ ድማ ኣብ ውሽጡ ንዝኾነ ፍሉይ ርእይቶ ዘለዎ ምእሳርን ምህዳንን ኮይኑ፣ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ ስልጣን ዝጨበጠ ውድብ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ፣ነቲ ካብ ሜዳ ኤርትራ ሒዝዎ ዝጸንሔ ናይ ጸብለልትነትን ትዕቢትን ኣብ ልዕሊ ሕዝቢ ኤርትራ ደጊምዎ፣ ኣብ ታሪኽ ፖሊቲካ ኤርትራ ቀዳሞት ኣቦታትና ክም ዓብደልቃድር ከቢረ፣ ኢብራሂም ሱልጣን፣ ወልድኣብ ወልድማርያም፣ ራእሲ ተሰማ፣ እቲ ክካየድ ዝጸንሔ ፖሊቲካዊ ቁሩርቁስ ኣብ መንጎ ራቢጣን ኣንድነትን ብፈደራላዊ ድንጋገ ምስ ተፈጸመ፣ ናይ ምስግጋር ጉባኤ ዕርቅን ሰላምን ኤርትራውያን ገሮም፣ ነቲ ዝጸንሔ ቅርሕንታትን በቀልን ብሰላም ዛዚሞም። እቲ ድሕሪ ናይ 30 ዓመት ብረታዊ ቃልሲ ነዚ ባህሊዚ ደምሲስዎ ኣብ ናይ ጐነጽ ባህሊ ኣታኣታትዩና እንሆ ድማ ክሳብ ሎሚ ሕዝብና የሳቂ ኣሎ፡፤
ሎሚ እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ከም መንግስትን ሃገርን ከፍልጦ ዝኽእል ክልተ መለለይታት ጥራሕ ኢዩ ዘለዎ ፣ ንሱ ድማ ግዳማዊ ሉዑላውንትን፣( External Sovereignty) ኣህጉራዊ ተፈላጥነትን፣ እምበር እቲ ንመንግስቲ ኣሎ ከብል ዝኽእል እቲ ኣገዳሲ መለለዪ እታ ሃገር ውሽጣዊ ሉዑላውነት( Internal Sovereignty) – ልዑላውነት ሕዝቢ[10] ከተረጋግጽ ክትሰርሕ ነርዎ እዚ ግን ኣብ ኤርትራ ድህሪ ናጽነት ብዓንተብኡ ኣይተሓስበሉን። ፖሊቲካ መራሕቲ ኤርትራ ካብ ታሪኽ ክማህሩ ነርዎም ግን ብናይ ሕዝብና ንዕቀት፣ ክንዲ ንሕዝቦም ዘገልግሉ ሕዝቦም ንኦም ከግለግል ኢዩ ድልየቶም እዚ ኢዩ ድማ እቲ ቀንዲ ምንጪ ውሽጣዊ ኩናትን፣ድኽነትን፣ ኣስቃቂ መሰል ሰብኣዊ ግህሰትን፣ ምጽራይን ተወሳሲኹ ንሕዝብና ዘሳድድ ዘሎ።
ንሕና እቶም ነዚ ድኽመታትዚ ኣሪምና ንሕዝብና ከነድሕን መታን መጀመርያ እቲ ሕቶና ደሞክራስያን ሕቶ መሰል ዜጋታትን ምዃኑ ፈሊጥና ነዚ መሰላትዚ ኣብ ኤርትራ ንክኽበር መጀመርያ እቲ ነዚ መሰላትዚ ገፊፉ ዘሎ ናይ ውሑዳት በትረ ስልጣን ክንኣሊ ቀጺሉ ድማ እቲ ድሕሪ ምልጋስ እዚ ምልክነት ናብ ሓዲሽ ምልክነት ክይንምለስ ንሕና ካብ ሎሚ ኣብ ውሽጥና ባህሊ ምምኽኻርን፣ ባህሊ ምቕብባልን ከነእቱ ባህሊ ምንጽጻግን ባህሊ ጸብለልትነትን ክነርሕቅ ኣሎና። ከምቲ ሓውናን ብጻይናን ተጋዳላይ ሃይለ ወልደትንሳኤ-ድሩ ዕ ንገለ ብጾቱ ዝበሎም፣ እቲ ኣብ መጻኢ ዓቢይ ብድሆ እቲ ኣብ ውሽጥና ዘሎ ስምዒት ጸብለልትነት ኣብ ጸገም ከእትወና ኢዩ እሞ ክንሓስበሉን ክንፈትሖን ኣሎና ኣነ እውን በዚ ኣጋጣሚ ኣብ ደንበ ተቃውሞና እዚ ባህሊዚ ካብ ሎሚ ክንሓስበሉን ክንፈትሖን ኣሎና በሃላይ ኢየ።
እዚ መደረ ዚ እቲ ቀንዲ ምኽንያት ናይ ዋሕዚ ስደት እቲ ድሕሪ ናጽነት ኤርትራ ክኸውን ዝነበሮ መሰጋገሪ ኣብ ጐነጽን ትዕቢትን ዝተመርኰሰ ብምንባሩ፣ ክንዲ ካብቲ ዝሓልፈ ታሪኽ ተማሂሩ እቲ ዝሓለፈ ቅርሕንትን ባእስን ኣብ መንጎ ፖሊቲካዊ ውድባት ዝነበረ ክንዲ ቀዳምነት ሂቡ ናይ ዕርቅን ሰላምን ጉባኤን ፣ እታ ብዙሓዊት ኤርትራ ብከመይ ትመሓደር ኢሉ፣ ንክመያየጥን፣ ክዝትን ኣፉ ስለዝተለጉመ እቶም ስልጣን ዝሓዙ ድማ ብንዕቀት ምስቲ ሽዑ ኣብ ኢትዮጵያ ስልጣን ዝመጽኤ መሓዛኦም ሕዝቢ ኤርትራ ዘይፈልጦ ውዕል ተፈራርሞም ክንየው ዶብ ኢና ንሓሰብ ተባሂሉ፣ እቲ ካብ ፖሊቲካዊ ቃልሲ ድሓር ድማ ኣብ ዝሓለፈ ናጽነታዊ ቃልሲ ናብ ውግእ ሓድሕድ ተዓቢጡ ዝሕለፍ ከምዘይኮነ፣ እዚ ሕጂ ንኩልና ብሓባር ዘጽንተና ዘሎ ስርዓት፣ ብሰንኪ ውሽጣዊ ፍልልያትና ብሰላማዊ ኣገባብ ክንፈትሕ ቀዳምነት ዘይምሃብና ኢዩ፣ እቲ ስርዓት ምስ ጐረባብቲ ሃገራት ዝናኸስ ዘሎ ነጸብራቅ ናይቲ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ዘሎ ጊጉይ ኣፈታትሓን ኣተኣላልያን ውሽጣዊ ፖሊቲካዊ ኩነታትና ኢዩ።
ሎሚ ኤርትራ ትፍለጠሉ ሰደተኛታት ብምፍራይ ኢዩ፣ እዚ ድማ ጠንቁ እቲ ምልክነት ድሕሪ ናጽነት ዝተተኽለ ስር ዓት ኢዩ፣ ስዒቡ ዝመጽኤ ኩናት ምስ ሕዝቢ ኤርትራ፣ ድኽነት፣ ግህሰት ሰብ ኣዊ መሰላት፣ ምጽራይ ሕዝብታት ኤርትራ በብተራ ዝተፈጸመን ዝፍጸም ዘሎን ኢዩ። ሎሚ በዚ ኣጋጣሚ እታ ኣቦና ስዉእ ዓብደልቃድር ከቢረ፣ ካብ ሚእቲ ዓመት ብውርደት ሓደ ዓመት ብክብረት ኢልና ክንብገስ መስረታዊ ለውጢ ክንደሊ፣ከምቲ ኣብ ጥንታዊት ግሪኽ ዲዮጀነስ ዝበሃል ፍላስፋ ቀትሪ ምድሪ ፋኑስ ወሊዑ ክዘውር ምስ ተራእየ እንታይ ድኣ ዀንካ ቀትሪ ምድሪ ፋኑስ ወሊዕካ ትዘውር ኢሎም ምስሓተትዎ፣ ኣነ ሰብ እደሊ ኣሎኹ እቲ ዝደልዮ ሰብ ድማ ኣርባ ዕተ መሓውር ጥራሕ ዘለዎ ዝዛረብ፣ዝሓስብ ጥራሕ ዘይኮነስ፣ብትብዓት፣ ብቅንዕና ዝቃወም ሰብ ኢየ ዝደሊ ዘሎኹ ኢሉ መለሰሎም፣ ደንበ ተቃውሞና እውን ከምዚ ዓይነት ሰባት ክረክብ ዓበይቲ ፋኑሳት ሒዙ ኣብ ኩለን ኤርትራውያን ዝርከቡወን ሃገራት ከናዲ ኣለዎ። እምበር ሎሚ በዚ ኣጋጣሚ መብጻዓና ነሕድሰሉ መዓልቲ ኢዩ፣ ትብዓትን ቅንዕናን ናይቶም ንመጀምርያ ግዜ ተቃውሞኦም ዘርኣዩ ኣቦና ዓብደልቃድር ከቢረ ናቶም ኣሰር ንክተል እናበልኩ መደረይ እድምድም።
[1] ዓለምሰገድ ተስፋይ ኣይንፈላላ፣1941-1950 ብመጋቢት 29 1949 በቶም ግብረ ሽበራን ራዕድን ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ተቀቲሉ እቲ ዕላማን ሓሳብን ከቢረ ግን ቀጸለ
ፎረንሲክ ፖቶሎጂ ወይም የአስክሬን ምርመራ የአንድን ሰው አሟሟት በአጋጣሚ፣ ራስን ማጥፋት፣ በተፈጥሮ ወይም በሰው እጅ የሞተ መሆኑን የሚገልጽ የፎረንሲክ ሳይንስ ጥበብ ነው፡፡ ፎረንሲክ ሳይንስ የተጀመረው ከክርስቶስ ልደት በፊት በ44ኛ ዓመት ዓለም ነበር፡፡ በወቅቱም ትልቅ ስምና ዝና የነበራቸውን የንጉሳውያን ቤተሰቦች አሟሟት ለማጣራት ነበር የተጀመረው፡፡ የፎረንሲክ ፓቶሎጂ መጀመርና በብዙ ሰዎች መለመድ በመቻሉ…
አዲሱ ርዕሰ መስተዳድር ዶክተር አምባቸው መኮንን በሰላምና ስራ ዕድል ፈጠራ ዙሪያ ትኩረት ሰጥቶ መስራት እንዳለበት የህዝብ ተወካዮች አባላት አሳሰቡ። PlanetEthiopia.com formerly known as DavoxSpace.com was...
የንስር መንገድ! “ሦስት ነገር ይገርሙኛል፥ አራተኛውንም ከቶ አላስተውለውም። እነርሱም የንስር መንገድ በሰማይ፥ የእባብ መንገድ በድንጋይ ላይ፥ የመርከብ መንገድ በባሕር ላይ፥...
ሙምባይ, ከኒው ዮርክ ከተማ ጋር ሲነጻጸር በንብረት ዋጋ ዋጋ የሚሸጥ በጣም ውድ ከተማ ነው. ይህም ጥሩና ተመጣጣኝ ያልሆነ የመኖሪያ ቤት ለማግኘት ያስችላል. ሆኖም ግን, በጥንቃቄ ከተመለከቷት, በኪስ ቦርሳ ውስጥ ቀላል በሆነ ዋጋ ላይ ተገቢ አገልግሎት የሚያቀርቡ አንዳንድ ምቹ ቦታዎች አሉ.
በከተማዋ ጎብኝዎች አቅራቢያ ማዕከላዊ በሆነ ቦታ ውስጥ የሚገኙት በሙምባይ ውስጥ ከሚገኙ ምርጥ የበጀት ሆቴሎች ውስጥ ናቸው. እነዚህ በጣም ውድ ከሆኑ, በሙምባይ ውስጥ ያሉ የዋሽንግ ሆቴሎች እና የእንግዳዎች ቤቶችን ይመልከቱ.
ይህ በጣም የሚያምር, የሚያምርና ያልተወሳሰበ አዲስ የሱቅ ሆቴል ድንቅ ካላባ የሚገኝበት የተደበቀ ዕንቁ ነው. በአምስት አመት ውስጥ በሙምባይ ውስጥ ለመቆየት እጅግ በጣም የሚፈልጉት ቦታ ሆኗል, ይህ ለገንዘብ በጣም ከፍተኛ ዋጋ ያለው በመሆኑ ምክንያት ምንም አያስገርምም. 21 የእንግዳ ማረፊያ ክፍሎች አሉ. በጣም ርካሹን ያላቸው ሰዎች ገላ መታጠቢያ እና መታጠቢያ ቤት አላቸው.
ባህሪዎች: ስፓም እና ጤና ማዕከል, ካፌ, ቤተ-መጽሐፍት, ሱቆች, የሱቅ ቦታ, የአየር ማቀዝቀዣ, የኬብል ቴሌቪዥን, ነፃ ገመድ አልባ ኢንተርኔት, የጉዞ ሰርኩ.
ይህ ባህርይ የተሞላው ታሪካዊ ሆቴል በአንድ ወቅት የሙምባይ የመጀመሪያ የእሳት አደጋ ጣቢያ ነበር. ሆቴል በራሱ ታማኝ ሠራተኞች እና የግል አገልግሎቱ ላይ ይሠራል. በፎንት መስክ ውስጥ የሚገኘው በጠለቀ ኮላባ ውስጥ ቢሆንም ግን በእግር መቆሚያ ርቀት ላይ ይገኛል. የተገነቡት አዳዲስ ክፍሎች በአካባቢያቸው የተለበጡ ቢሆኑም አንዳንዶቹ ግን በአነስተኛ ደረጃ ላይ ይገኛሉ. ለዋጋው, ይህ ሆቴል እውነተኛ ዋጋ ነው.
አኮሶ ሆቴል ሌላ እመርታ የሚታይ ሲሆን ቅዝቃዜ ከኮምቡ ኮዝዌይ አቅራቢያ በጣም በሚያስገርም ስፍራ ያቀርባል. የሆቴሉ ውስጣዊ ክፍል ዘመናዊ እና የሚያምር ሲሆን ክፍሎቹ በጣም ንጹህ እና በሚያምር ሁኔታ ያጌጡ ናቸው. ይህ ማራኪ ሆቴል ሙምባይ ውስጥ ውብ ወደሆነ ምሽት ያመራል.
ባህሪዎች- አየር ማቀዝቀዣ, የ 24 ሰዓት የክፍል አገልግሎት, የኬብል ቴሌቪዥን, የዲቪዲ ማጫወቻዎች, ገመድ አልባ ኢንተርኔት, የንግድ ማእከል, ሰፋፊ የስራ ቦንዶች, ተጨማሪ ቁርስና ጋዜጣ.
ይህ ሆቴል ከባህር መንዳት እና ከውቅያኖስ አጠገብ ይገኛል. እሱ አሮጌ, እራስ የተሠራ, የሽንት መሸፈኛ አለው, ነገር ግን ያንን እዚህ እንዳይቆዩ አያድርጉ. የሆቴሉ የታደሱ አዳዲስ ክፍሎች ከአዲስ አልጋ ልብስ ጋር ወደ ምዕራባዊ መስፈርቶች የተሸጋገሩ ናቸው. ሆቴሉ ምግብ ቤት የለውም, ነገር ግን እንግዶች የራሳቸው የቬጀቴሪያን ምግብ በኩሽና ውስጥ ማብሰል ይችላሉ. 50 ክፍሎች አሉ.
ምናልባትም በቅርብ ጊዜ የታደሰ የሆቴል ምርጡን ምርጥ ቦታ እዚህ ላይ ነው, ከቃላባው የህንድ በር ከሚገኘው በርከት ያሉ ሁለት ደቂቃዎች ብቻ ነው. ክፍሎቹ ብልጥ, ዘመናዊ እና ንጹህ ናቸው. የሆቴሉ ብዙ ምግብ ቤት ውስጥ እና የቡና ሱቆች እንዲሁም በአቅራቢያቸው ያሉ ምርጥ ምቹ ሆቴሎች የእንግዶች መመገቢያ መስፈርቶች ይጠበቃሉ. በአጠቃላይ ግን ወዳጃዊ እና አጋዥ ከሆኑ ሰራተኞች ጋር መቆየትን የሚያረካ የእረፍት ቦታ ነው. ከንግድ ስራ ጎብኚዎች ጋር ብዙ ጊዜ ስለሚያያዝ አስቀድመህ አስቀድመህ መጻፍ.
ባህሪዎች: አዲስ የቤት እቃዎች, ተጨማሪ የቡፌ ቁርስ, የአየር ማቀዝቀዣ, የ 24 ሰዓት የስልክ አገልግሎት, የሳተላይት ቴሌቪዥን, ማቀዥያው, ኢንተርኔት, መማሪያዎች, የስብሰባ አዳራሽ.
በ 5 ኛ ፎቅ ላይ በሚገኙት ማረፊያ ክፍሎች ውስጥ የምትኖሩ ከሆነ ሆቴል ሎውዊን ሌላ ጥሩ ምርጫ ነው. ክፍሎቹ ሰፋ ያሉ ሲሆኑ 805 እና 806 ክፍሎች ደግሞ የህንድና የኮላ ባቡር ማራኪ እይታ አላቸው. ሆቴሉ የተዝናና እና በእይታዎችዎ ውስጥ ለመቀመጥ የሚያስችሉት በአካባቢው የሆቴል ጣሪያ, ሬስቶራንት እና ባር. ከአጓቶ ሆቴል አጠገብ በሚገኘው በጓሮ መንገድ ላይ ያለው ቦታ በጣም ጥሩ ነው.
በሀገራችን እየታየ ያለውን ለውጥ ህወሓቶች ለምን እንደሚቃወሙት ለብዙዎቻችን ግልፅ አይደለም። አንዳንዶቻችን “ሁከትና ብጥብጥ ማስነሳቱን ትተው ምን አለ ከብዙሃኑ ጋር ቢደመሩ?” ብለን እናስባለን። ምክንያቱም ፍቅርና ይቅርታን የሚቃወም የፖለቲካ ቡድን መኖሩን ማሰብ በራሱ ከባድ ነው። ዶ/ር አብይ “መደመር” በማለት ያቀረቡት ጥሪ “የዜጎች እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት የተረጋገጠበት ዴሞክራሲያዊ ስርኣት ለመገንባት በሚደረገው ጥረት እንተባበር” የሚል የአብሮነትና አንድነት ጥያቄ ነው። ከሌሎች ኢትዮጵያዊያን ጋር በአብሮነት መኖር የሚሻ የህብረተሰብ ክፍል የብዙሃኑን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት አይቃወምም። በመሆኑም አሁን ላይ የህወሓት አመራሮችና ደጋፊ ልሂቃን የለውጡን እንቅስቃሴ የሚቃወሙበት ምክንያት ለብዙዎቻችን ግልፅ አይደለም።
በእርግጥ ቅንነት እና/ወይም ዕውቀት ያለው ሰው በሙሉ የብዙሃኑን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት መረጋገጥ እንዳለበት ያምናል። በዚህ ላይ የተመሰረተ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት ለመገንባት በሚደረገው ጥረት የሚጠበቅበትን አስተዋፅዖ በማበርከት “ይደመራል”። ነገር ግን፣ አብዛኞቹ የህወሓት አመራሮችና ደጋፊ ልሂቃን ከሞራል አንፃር ቅንነት የጎደላቸው፣ ከዕውቀት አንፃር ደግሞ በግንዛቤ ጥበትና ድርቀት የተጠቁ ናቸው።
የህወሓቶች መሰረታዊ ዓላማ የዜጎች እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት አይደለም። ከዚያ ይልቅ፣ የትግራይን የበላይነት እና ተጠቃሚነት ማረጋገጥ ነው። አሁን በሀገራችን የተጀመረውን የለውጥ እንቅስቃሴ አምርረው ከሚቃወሙት ውስጥ የቀድሞ የኢንፎርሜሽን መረብ ደህንነት ኤጀንሲ (ኢንሳ) ሃላፊ ሜ/ር ጄኔራል ተክለብርሃን ወልዳረጋይ በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳሉ። ይህ ግለሰብ ከወራት በፊት “ወራይና” ከተባለ መጽሄት ጋር ባደረጉት ቃለ-ምልልስ ህወሓት የትግራይን ፖሊሲ የቀረጸው “የሰው አስተሳሰብን መሰረት አድርጎ ነው” እንደሆነ መግለፃቸው ይታወሳል።
እንደ ጄኔራሉ አገላለጽ፣ የትግራይ ህዝብ ከተቀረው የኢትዮጵያ ህዝብ ጋር ሲነጻጸር የራሱ የሆነ አንጸራዊ ብልጫ (comparative advantage) የሚያስገኙለት እሴቶች እንዳሉት ተናግረዋል። የትግራይ ህዝብ ከሌሎች ኢትዮጵያኖች አንፃር ያለውን አንጻራዊ ብልጫ በአገር አመራር ደረጃ ሊጠቀምበት ይገባል። የትግራይ ወጣቶችም በተለያዩ የትምህርት ዘርፎች በተለይም በዘመናዊ ቴክኖሎጂው ዘርፍ ተምረው አመራሩን መያዝ አለባቸው። ህወሓት ከሌለው የኢትዮጵያ ህዝብ በተለዬ የትግራይ ተወላጆችን ብቻ በብዛት ወደ ውጭ ልኮ የሚያስተምረው በአገሪቱ አመራር ውስጥ አንጻራዊ ብልጫ (comparative advantage) ለማግኘት መሆኑን ጄኔራሉ መናገራቸው ይታወሳል።
በዚህ መልኩ የትግራይን የበላይነትና ተጠቃሚነት ለማረጋገጥ ዓላማ አድርጎ የሚንቀሳቀስ የፖለቲካ ቡድን በፍፁም የሌሎችን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት መቀበል አይችልም። ምክንያቱም የብዙሃኑ እኩልነት ሲረጋገጥ የጥቂቶች የበላይነት ያበቃል። በተመሳሳይ ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ከተረጋገጠ የጥቂቶች ኢ-ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ያበቃል። ስለዚህ የሁሉንም እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ለማረጋገጥ የሚደረግ ማንኛውም ዓይነት ጥረት የአንድ ወገን የበላይነትና ኢ-ፍትሃዊ ተጠቃሚነትን ያስቀራል። በመሆኑም የለውጡን እንቅስቃሴ ተቀብሎ መደገፍ ህወሓቶችን የቆሙለትን መሰረታዊ ዓላማ እንዲስቱ ያደርጋቸዋል።
መሰረታዊ ዓላማውን የሳተ ነገር ፋይዳ-ቢስ ነው። ህወሓትም የተጀመረውን ለውጥ ከደገፉ ከፖለቲካ አንፃር ፋይዳ-ቢስ ይሆናሉ። የለውጡን እንቅስቃሴ ተቀብሎ መደገፍ ለህወሓት ራስን በራስ እንደ ማጥፋት ነው። ማንም ቢሆን አውቆና ፈቅዶ ራሱን በራሱ አያጠፋም። ህወሓትም በምንም ተዓምር አውቆና ፈቅዶ ለውጡን ተቀብሎ ሊደግፍ አይችልም። ህወሓት በፖለቲካው ውስጥ ህልውና እስካለው ድረስ እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነትን ለማረጋገጥ የሚደረገውን ጥረት ይቃወማል። ባገኘው አጋጣሚ ሁሉ የለውጡን እንቅስቃሴ ለማደናቀፍ ያሴራል፥ ይሰራል። በአጠቃላይ ለህወሓቶች “መደመር” ማለት ራስን-በራስ ማጥፋት ነው።
ህወሓት TPLF Manifesto በሚባለው በገማ የጠባቦች ገንዳ ውስጥ ከመጨማለቅ ሌላ ምንም እውነታ የሚፈጥር የአእምሮ ችሎታ የለውም። ስለዚህም ማጥፋት እንጅ ማልማትና መደመር በህውሓት DNA ውስጥ አልተመሠረቱም።
ተረኞቹ ሉሲ ወይም ድንቅነሽ የመጀመሪያዋ ኦሮምኛ ተናጋሪ የሰው ዘር ቅርስ ነች ተብላ ኦሮምያ ባህል ማዕከል መግባቷ አይቀርም - እንዳትገረሙ። - Mereja Forum
ዘመኑ የኬኛ ስለሆነ - ከሰማይ በታች የሆነው ሁሉ፣ከፍጥረተ አዳም እስከ አሁን ድረስ ያለው የባህል ይሁን የቁስ ቅርስ የኦሮሞ ብቻ ነው መሆን ያለበት ስለተባለ ነው። ፈይሣ አዱኛን - የምሬን ነው ያልኩት። ቂቂቂ
Amharic Translation: ከኢሳያስ ጋር ተሻርካ ትግራይን ልታንበረክክ የምትደክመውን ጦብያ (ኢትዮጲያ)፥ አይደለም ከግብፅ ከሰይጣን ጋርም ቢሆን ጠምደህ መሰናበት ነው ያለባት፥፥
ወሃብ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ጋረብ ኣላህ ኪዲ ንኣገልግሎት ዜና ሱና ኣብ ዝሃቦ ቃል፣ መንግስቱ ምስ ሰበስልጣን ግብጺ ብምርኻብ ብዛዕባ ድሕነት’ቶም ተኣሲሮም ዘለዉ ዜጋታቱ ይዘራረብ ከምዘሎ ኣፍሊጡ።
መንግስቲ እስራኤል ምስ ግብጺ ዘራኽቦ ዶብ ሓጹር ብምህናጽ፣ ነቶም ኣብ ሃገሩ ዝርከቡ ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ስደተኛታት ከኣ ኣብ ኣጻምእ በረኻ ብምእሳር ቁጽሪ ስደተኛታት ክገትኦ ከምዝኸኣለ’ዩ ዝግለጽ።
የ ‹MMU› መቆጣጠሪያ ቦርድ ፣ በማይክሮ መቆጣጠሪያ ክፍል ሙሉ ስም ፣ የውጭ መቆጣጠሪያዎችን ለመቆጣጠር ማይክሮ መቆጣጠሪያን መሠረት ያደረገ ቺፕ ፣ ሌሎች የኤሌክትሮኒክስ አካላትን እና የተቀናጀ ፒ.ሲ.ቢን ማዋሃድ ይችላል ፡፡ በኢንዱስትሪ ልኬት እና በቁጥጥር ዕቃዎች ፣ በአከባቢ እና በይነገጽ ባህሪዎች ላይ በመመርኮዝ የ MCU መቆጣጠሪያ ቦርድ ገንዘብን ወደ ሚያደርግበት ተግባር እየተሸጋገረ ነው ፣ በኢንዱስትሪው አካባቢ አስተማማኝነትን ያሻሽላል እንዲሁም የመተግበሪያውን የኮምፒተር ስርዓት በይነገጽ በተቀላጠፈ እና በተስማሚ ሁኔታ ይፈጥራል ፡፡ .
ብዙውን ጊዜ እንደ መለካት እና ቁጥጥር ስርዓትን ፣ ስማርት ቆጣሪን ፣ ሜካቶኒካል ምርቶችን ፣ ስማርት በይነገጽን ፣ ወዘተ በመሳሰሉ ቀላል የኢንዱስትሪ ቁጥጥር ውስጥ ጥቅም ላይ ይውላል ፡፡ መሳሪያዎች ፣ የኤሌክትሮኒክ ሚዛን ፣ የገንዘብ መመዝገቢያ ፣ የቢሮ ቁሳቁሶች ፣ የወጥ ቤት ቁሳቁሶች ፣ ወዘተ. ኤም.ሲ.ዩ መጀመሩ የምርቶቹን ተግባራት በእጅጉ ከማጎልበት ፣ አፈፃፀምን ከማሻሻል ባሻገር የአጠቃቀም ውጤትንም ያስገኛል ፡፡
የኢንዱስትሪ ቁጥጥርን የመጨረሻ ዓላማ ለማሳካት የቁጥጥር እርምጃ ሂደቶችን ለመጻፍ ሲ ቋንቋን ወይም ሌሎች የመቆጣጠሪያ ቋንቋዎችን መጠቀም የበለጠ ኢኮኖሚያዊ ነው ፡፡
(1) ኤም.ሲ.ዩ በፕሮግራም አማካይነት የአይ / ኦ ወደብ ደረጃን በመለወጥ እንዲሠሩ የከባቢያዊ መሣሪያዎችን ይቆጣጠራል ፤ PLD በፕሮግራም አማካኝነት የቺ chipውን ውስጣዊ መዋቅር መለወጥ ነው ፡፡
(2) MCU ቺፕ ነው ፣ ግን በቀጥታ ጥቅም ላይ ሊውል አይችልም ፤ ኃ.የተ.የግ.ማ ዝግጁ-በይነገጽ አለው ፣ በኢንዱስትሪው ትዕይንት ውስጥ በቀጥታ ለመጠቀም በጣም ምቹ እና አስተማማኝ ነው ፣ ከዚያ ለቀጥታ ቁጥጥር ከሰው-ማሽን በይነገጽ ጋር ይገናኙ ፡፡
(3) የ MCU ቺፕ ርካሽ ነው ፣ እና በማኑፋክቸሪንግ ኢንዱስትሪ ውስጥ የምድብ ምርቶችን በራስ-ሰር ለመቆጣጠር ያገለግላል ፣ PLC ለኢንዱስትሪ አውቶማቲክ ቁጥጥር ተስማሚ ነው ፡፡
ይህ የ Li-ion ባትሪ ጥቅል PCM የሙከራ ስርዓት ነው ፣ በ 1S-120S የባትሪ ጥቅል BMS ከ LMU እና BMCU ሞጁሎች ጋር ለተቀናጀ ሙከራ (እንደ መሰረታዊ እና የመከላከያ ባህሪዎች ምርመራዎች ወዘተ) ፡፡
ገለልተኛ ተቃውሞ የውጤት ክልል:5 ኪΩ~ 20 ሜΩ ጥራት: 1 ኪΩትክክለኛነት: 0.2% SD 36V10A ጭነት የጭነት ቮልት ውፅዓት ክልል 0 ~ 36V የጭነት ጅምር የውጤት ክልል 0 ~ 10A
የባትሪ ፈሳሽ አቅም ፈታሽ, ባትሪ ራስ-ሰር የሙከራ መሣሪያዎች, የባትሪ መፈተሻ መሳሪያዎች, 48v የባትሪ አቅም መሙያ ፈታሽ, የባትሪ ፈሳሽ ማጣሪያ, 18650 ሞካሪ,
እቲ ብምክትል ሓለቓ ጠቕላሊ ስታፍ ሰራዊት ብርጋዴር ጀነራል ጣህር ዓሊ ማሕሙድ ዝምራሕ ወትሃደራዊ ልኡኽ ጅቡቲ፣ ኣብቲ ብሰኑይ 16 ግንቦት ዘካየዶ ዑደት፣ ኣብ መንጎ ሃገሩን ሱዳንን ብዛዕባ ዝህሉ ወትሃደራዊ ምትሕግጋዝ ብዝምልከት ምስ ወትሃደራውያን ሰበ ስልጣን ሱዳን ዘትዩ።
እዛ ጽሕፍቲ ነቶም በዚ ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስክዎ ኣገባብ ብወያነ ትግራይ ብግፍዓዊ ኣገባብ ካብ ኢትዮጵያ ንዝተሰጎጒ ኩሎም ኤርትራዊያን ወለደይን ኣሕዋተይን መዘከርታ ክትኮነለይ ኣወፍየያ ኣለኹ።
ሓደ ካብ’ቲ ኣብ ዝሓለፈ ክፍለ ዘመን፣ ኣብ ልዕሊ ኤርትራን ኤርትራዊያንን ዝተፈጸመ፣ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ግፍዒ፣ እቲ ብወየንቲ ተጋሩ፣ ኣብ ልዕሊ ኣብ ኢትዮጵያ ዝነብሩ ዝነበሩ ኤርትራዊያን ዝተፈጸመ ማእሰርቲ፣ ዝምታ ማእለያ ዘይብሉ ንብረትን ጥረ ገንዘብ፣ ቅትለትን ምስጓጒን እዩ።
ኣብ’ቲ ካብ ወርሒ ሰነ 1998 ጀሚሩ ንዓመታት ዝቐጸለ ግፍዓዊ ምስጓግ፣ ልዕሊ 100,000 ዝኸውን ሰላማዊ ኤርትራዊ፣ ብኣዝዩ ዘስካሕክሕ ኣገባብ፣ ገሊኦም፣ በታ ተኸዲኖማ ዝሓደሩ ክዳን ለይቲ፣ ገሊኦም፣ በታ ኣብ ስራሕ ከለዉ ተኸዲኖማ ዝነበሩ በጃ ክዳን፣ ገሊኣቶም፣ ካብ መገሻኦም ኣብ መንገዲ፣ ገሊኣቶም፣ ካብ’ቲ ብብሕትውና ንዓሰርተታት ዓመታት ዝቕመጡሉ ዝነበሩ ገዳማት ኢትዮጵያ፣ ገሊኣቶም እውን ካብ’ቲ ክሕከሙ ደቂሶሙሉ ዝነበሩ ዓራውቲ ሆስፒታላት ኣብ ኢዶም ተተኺሉሎም ዝነበረ ናይ ጉሉኮስ ኢንፊዥን እንዳተነቕለ፣ ኣብ ናይ ቀይዲ መዓስከራት ከም ዝዳጎኑ ተጌሩ።
እቲ ኣብ ልዕሊ እዞም ሰላማዊያን ኤርትራዊያን ብወየንቲ ተጋሩ ዝቐረበ ውንጀላ ድማ “ናይ ሻዕቢያ ኮማንዶ እዮም፣ ሰለይቲ እዮም፣ ንሻዕቢያ ገንዘብ የዋጽኡ እዮም፣ ሽጉጥ ተገንዪዎም፣ ሬድዮ ርክብ ተገንዪዎም” ወዘተ ዝብል ናይ ሓሶት ጠቐነ እዩ።
ነዚ ናይ ምስጓግ፣ ዝምታ ንብረትን ገንዘብን ኤርትራዊያን፣ ብኮሚቴ ተወዲቦም ዘተግብርዎን ንኣፈጻጽማኡ ብዝምልከት፣ ክሳብ ነቶም ናይ ቀበሌ ናይ ተጋሩ ኣባላት ሕመረት ህወሓት ምክትታል ዝገብሩን ዝነበሩ፣ ኩሎም ላዕለዎት ሓለፍቲ ወያነ ትግራይ እዮም።
ጃምላዊ ስደት (exodus) ኤርትራዊያን ናብ ኢትዮጵያ፣ ብቐንዱ፣ ካብ ምፍራስ ውዕል ፌዴሬሽንን ብሰንኪ ስዒቡ ኣብ ኤርትራ ዝመጸ ፖለቲካዊ ነውጺን ዘይምርግጋእን ኣብ 1962 ዝጅምር እዩ።
እዞም መብዛሕትኦም ብዕድመ መንእስያት ዝነበሩ ኤርትራዊያን፣ ኣብ ትሕቲ ባዕዳዊ መግዛእቲ ኢጣልያ ንዘጥረይዎ ዝተፈላለየ ቴክኒካዊ ክእለት፣ ተሞክሮ ወፍርን ርእሰ ማልን (entrepreneurship) ሒዞም እዮም ናብ ኢትዮጵያ ተሰዲዶም።
እዞም ኤርትራዊያን መንእሰያት እዮም፣ ነታ ዝጥቀስ ርእሰ ማላዊን ይኹን ናይ ቴክኒካዊ ሞያን ተሞክሮን ዘይጸንሓ፣ መስፍናዊት (feudal) ኢትዮጵያ፣ ዓይኒ ዘመናዊ ስርዓተ ቁጠባ ዘንቁሑላ።
ወንነቲ ትካላት ስርሓት ፎርኖ፣ ሕብስቲን ኬክን፣ ጋራዣት፣ መዐደሊ ነዳዲ፣ ሆቴላት፣ ፋርማሲታት፣ ኣብያተ ስእሊ፣ ናይ ታክሲ ናይ መጓዓዝያ ኣገልግሎት፣ ምውናንን ምምራሕን ናይ ደረቕን ፈሳሲን ዓበይቲ ናይ ጽዕነት መኻይን፣ ምውናንን ምምራሕን ናይ ህዝቢ መጓዓዝያ ኣውቶቡሳት፣ ስርሓት መሸጢ ናይ ህንጻ ናውቲ፣ ንግዳዊ ሕርሻ (Commercial farming)፣ ትካላት ናይ ሕክምና ኣገልግሎት፣ ኣብ ስርሓት ህንጻን ጽርግያታትን፣ ትካላት እንዳ ጎልፎ፣ መሸጣ ክዳውንቲን ጫማን፣ ምስባሕን ምርባሕን እንስሳ፣ ምምስራሕ ፎርማጆን ውጽኢት ጸባን ወዘተ. ተዋፊሮም ንኢትዮጵያ ገዚፍ ቁጠባዊን ማሕበራዊን ኣበርክቶ ጌሮምላ እዮም።
ኤርትራዊያን ሰብ ጸጋ፣ ካብ ሑሞራ ክሳብ ሞያሌ፣ ካብ ኣሶሳ ክሳብ ጅግጅጋ፣ ካብ ጎንደር ክሳብ ሃዋሳ፣ ካብ ባህር ዳር ክሳብ ኣርባ ምንጭ፣ ካብ ወልድያ ክሳብ ጅማ፣ ካብ ኮምቦልቻ ክሳብ ባሌ ጎባ፣ ወንነቲ ዝተፈላለየ ዓበይቲን ንኣሽቱን ትካላት ኔሮም።
ብተወሳኺ እውን ልዑል ኣካዳሚያዊ ትምህርቲን ቴክኒካዊ ብቕዓትን ዝውንኑ ዝነበሩ ኤርትራዊያን ኣብ ከም በዓል ኣየር መንገድ፣ ቴሌኮሚውኒኬሽን፣ ወንጂ ስኳር ፋብሪካ፣ መትሃራ ስኳር ፋብሪካ፣ ኣውራ ጎደና፣ ህንጻ ኮንስትራክሽን፣ ባህር ዳር ፖሊቴክኒክ፣ ባቱ ኮንስትራክሽን፣ መብራት ሃይል፣ መድህን ድርጅት፣ ኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ፣ የኢትዮጵያ ስራ ኣመራር ኢንስቲትዩት፣ ኦርቢስ፣ ECA…AU ወዘተ ዝሰርሑ ዝነበሩ ንኢትዮጵያ ብጻዕዳ ኢዶም ገዲፎም ብጸሊም ኢዶም ዘገልገልዋ ኤርትራዊያን ካብ’ዚ ዘስካሕክሕ ግፍዒ ማእሰርቲን ምስጓጒን ኣየምለጡን።
ነዚ ተራን ኣበርክቶን ኤርትራዊያን ኣብ ቁጠባን ፖለቲካን አትዮጵያ ብዝግባእ ንምርዳእ፣ ነታ ብኣሜሪካዊ ኣማኻሪ ሃጸይ ሃይለስላሴ ዝነበረ John Spencer ንዝተጻሕፈት፣ “Ethiopia At Bay” እትብል ህብብቲ መጽሓፍ ምንባብ ይከኣል እዩ። እዛ መጽሓፍ “ጥርስ የገባች ሃገር” ብዝብል ኣርእስቲ እውን ብኣምሓርኛ ተተርጒማ እያ።
እቲ ፈታው ስራሕ ኤርትራዊ፣ እቲ ንሓቂን ስለሓቂን ዝመውት ኤርትራዊ፣ እቲ ብኣከዳድናኡ ጽፉፍ ኤርትራዊ፣ እቲ ብኣተሓሕዛ መንበሪ ገዝኡ ወሓለ ኤርትራዊ፣ እቲ ኤርትራዊ ብምኻኑ ጥራይ፣ ንሓድሕዱ ዝተሓላለ፣ ዝተሓጋገዝ ዝነበረ፣ ፈቃር ኤርትራዊ፣ እቲ ብትምህርቲን ቴክኒካዊ ፍልጠትን ኣውራ ዝነበረ ኤርትራዊ፣ እቲ ብኤርትራዊነቱ ሕቡን ዝነበረ ኤርትራዊ፣ በቲ ውሕሉልን ጽፉፍን ትግርኛኡ ዓው ኢሉ ክዛረብ ዘይሓፍር ኩሩዕ ኤርትራዊ፣ በቲ ካልእ ሕብረተሰብ ኢትዮጵያ ኣዝዩ ክቡርን ሕፉርን እዩ ኔሩ።
“ኤርትራዊ ኣይዋሽም፣ ኤርትራዊ ኣይሰርቅም፣ ኤርትራዊ የስራ ሰው ነው፣ እንዴ! እሱ ኮ ኤርትራዊ ነው! እንዴ! እሷ ኮ ኤርትራዊት ናት!” እውን ይበሃል ኔሩ እዩ።
ኣብ ጊዜ ስርዓት ሃይለስላሴን ደርግን ኣብ ልዕሊ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝነብር ዝነበረ ኤርትራዊ፣ ከም እኩብ ሕብረተሰብ፣ ኣብ ልዕሊኡ ብሰንኪ ኤርትራዊ መንነቱ፣ ዝኾነ ጸገም ኣጋጢምዎ ኣይፈልጥን እዩ ኔሩ።
ብድሕሪ ምምጻእ ስርዓት ወያነ ትግራይ ኣብ ኢትዮጵያ ግን እዚ ከም ክሬም ናይ’ቲ ሕብረተሰብ ዝፍለጥ ዝነበረ ኤርትራዊ፣ ኣብ ዓይኒ ሓሳዳት ወየንቲ ተጋሩ ክኣቱ ጊዜ ኣይወሰደሉን።
ብፍላይ ድማ ኣብ ግንቦት 1998 ብድሕሪ ወራር ወያነ ትግራይ ምጅማሩ፣ ነቶም ብዓይኒ ሕስድናን ቅንኢን ይጥምትዎ ንዝነበሩ ብዙሓት ተጋሩ፣ ጽቡቕ ዕድልን ኣጋጣሚን እዩ ፈጢሩሎም።
እቲ ረጽሚ ኣብ ናይ ፈለማ ወርሒ ግንቦት 1998 ምስ ጀመረ፣ ብኡ ንብኡ፣ ወያነ ትግራይ፣ ንኤርትራዊያን ነበርቲ ኢትዮጵያ፣ ንመንግስቲ ሻዕቢያ “ወራሪ ኢኻ” ኢልኩም ኴኒንኩም፣ ናይ ተቓውሞ ሰላማዊ ሰልፊ ግበሩ ኢላ ክትጉስጉስ ጀሚራ። እቲ ወትሩ ንቑሕ፣ ንመፈንጥራ ደመኛታት ጸላእቱ ተጋሩ ኣቐዲሙ ዘለለየ ኤርትራዊ ግን፣ “እዚ ጉዳይ፣ ብደረጃ ውድባትን መንግስታትን ፍትሕዎ፣ ንሕና ነዚ ጉዳይ ኣይንፈልጦን ኢና፣ ኣብ’ዚ ምሳኻትኩም እንዲና ዘለና” ዝብል መልሲ እዩ ሂብዋ።
እቲ ተንኮልን ክፋእን ከም’ቲ ዝወጠነቶ ዘይከደላ ጃንዳ ወያነ ትግራይ፣ ብኡ ንብኡ እያ ናብ ኣልማማ ምእሳር፣ ዝምታ ንብረትን ገንዘብን፣ ምስጓግ ኤርትራዊያን ጀሚራ።
እታ በተጋሩ ላዕለዋይ መሪሕነት ወያነ ትግራይ ዝቖመት ላዕለወይቲ ኮሚቴ ንምስጓግ ኤርትራዊያን ካብ ኢትዮጵያ፣ ክሳብ ብደረጃ ምምሕዳር ቀበሌ ዝወርድ፣ ብተጋሩ ጥራይ ዝቖማ ንኡሳን ኮሚቴታት ብምቋም እያ ነቲ ስርሒት ሽፍትነት ተካይዶ ኔራ። መሳኪን ኤርትራዊያን፣ ንዓመታት ብርሃጾም ንዘጥረይዎ መንበሪ ቤቶም ምስ ሙሉእ ናይ ገዛ ኣቑሑ፣ ምስ ኣብ ካንሸሎታቶም ደው ዘበልወን ጽቡቓት መኻይኖም፣ ብጠቖማ ጎረባብቶም ተጋሩ ተሓዲጎም፣ ናብ ክሳብ ናብ ሃገሮም ብጥርኑፍ ዝስጎጉ ክጸንሑሉ ዝተመደበ ጊዚያዊ መአከቢ (መዳጎኒ) መዓስከር እዮም ዝውሰዱ ዝነበሩ።
እዚ ማእለያ ዘይብሉ ገዛውቲ፣ መኻይንን፣ ጥረ ገንዘብን ድማ ወየንቲ ተጋሩ ንኣውነ ኣረጋዊ ጻድቕ “እንዳመስገኑ” ክወርስዎ ጀመሩ። ካብ ገጠራዊት ትግራይ ናብ ኣዲስ ኣበባ ካብ ዝመጽእ ሓደ ዓመት ዘይመልኦ ትግራዋይ፣ ኣብ ሓደ ረፍዲ ንነብሱ ኣብ ውሽጢ ከመይ ዝኣመሰለ ቪላ ገዛ እዩ ረኺብዋ። ወናኒ ቪላን መኻይንን ኮይኑ።
በዚ ኣጋጣሚ ከይጠቐስክዎ ዘይሓልፍ፣ እቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከባቢ Old Air port ከባቢ ቴሌ ሓሊፍካ ዝርከብ “ቀበሌ 12 ጽህፈት ቤት” ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዝነበረ ቦታ፣ ቀንዲ ናይ’ዚ ግፍዒ መፈጸሚ መዓስከር ኮይኑ ብተጋሩ ዝተመርጸ እዩ ኔሩ። ኣብ’ዚ መዳጎኒ መዓስከር፣ ካብ ከባቢ Old Air Port ፣ መካኒሳ፣ ቄራ፣ ልደታ፣ ጦር ሃይሎች፣ ሶስት ቁጥር ማዞርያ፣ ቡልጋርያ፣ ጨርቆስ፣ በግ ተራ፣ ሳሪስ፣ ሜክሲኮ፣ ኣብነት፣ ንፋስ ስልክ፣ ጎፋ ወዘተ ዝበሃሉ ገዛውቲ ናይ ኣዲስ ኣበባ (ኤርትራዊ ብብዝሒ ዝነብሩለን ዝነበሩ ከባቢታት እየን)፣ ዝተኣከቡ ማእለያ ዘይብሎም ኣቦታት ኣዴታት፣ መንእስያት ህጻውንቲ ኣብ’ቲ ቀዝሒ ሲሚንቶ እንዳደቀሱ፣ ብጥምየትን ጽምኢ ማይን እንዳተሳቐዩ፣ ንዒጫ ናይ’ቶም ብድሕሪኦም ፋሕ ጭንግራሕ ኢሎም ዝተረፉ ደቆም፣ ኣሕዋቶምን መቕርቦምን እንዳሓሰቡ፣ ኣብ ልዑል ጭንቀትን ጸቕጢ ናይ ኣእምሮን ወዲቖም።
እቲ ካልእ ዘሕዝን ናይ ጭካነ ተግባር ወየንቲ ተጋሩ፣ ንስድራ ቤታት ኮነ ኢሎም ንምብትታን ንኣቦ ወይ ኣደ፣ ንሓዲኦም ምስ ገለ ደቆም ፈልዮም ብምእሳርን ብምስጓግን ነቶም ካልኦት ይገድፍዎም ኔሮም።
ብዙሓት ብድሕሪ ስድራ ቤቶም ዝተረፉ ኤርትራዊያን መንእስያት፣ ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ተሓቢኦም ናብ ኬኒያ ክወጹ ክብሉ፣ ኣብ መንገዲ፣ ብኣራዊት ዝተበልዑ፣ ውሕጅ ዝወሰዶም ኣዲኦም ትቑጸሮም። ብኽንደይ ጉቦ ናብ ጅቡቲ ኣትዮም ከርፋሕ ናብራ ጅቡቲ ክመርሑ ዝተገደዱ እውን ከምኡ ኣዲኦም ትቑጸሮም። ዝበዝሑ ካብ’ዞም ናብ ኬኒያን ጅቡቲን ዝሰገሩ ድማ ብዝተፈላለየ መንገዲ ኣሜሪካን ኤውሮጳን ኣትዮም፣ ነቶም ናብ ኤርትራ ዝተሰጎጉ ኤርትራዊያን ስድራቤቶም ዝኣለዩን ዝሓገዙን ኣለዉ። ልዑል ክብሪን ምስጋናን ይግብኦም እዩ። ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራዊ ዕማማት፣ ገዚፍ ሃገራዊ ኣበርክቶ ኣብ ምግባር ዝርከቡ እውን ኣለዉ።
እቲ ካልእ ወየንቲ ተጋሩ ኣተኲሮም ዝሰርሑሉ ነገር እንተነይሩ፣ ነቶም ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ናብ ኤርትራ መጽዮም ሃገራዊ ኣገልግሎት ንዝፈጸሙ ኣሽሓት መንእስያት ኤርትራዊያን ነበርቲ ኢትዮጵያ፣ ኣብ ብላቴን ዴዴሳን ዝበሃሉ ደርጊ ዝመስረቶም ናይ ውትህድርና መዓስከራት ታዕሊም፣ ንዓመታት ኣሲርሞም እዮም። ብፍላይ ኣብ መዓስከር ብላቴ፣ ሓደ ካብ ላዕለዎት ሓለፍቲ ጃንዳ ትግራይ ዝኾነ፣ ስብሓት ነጋ ኣብ ሓደ ኣጋጣሚ ናብ መዓስከር ብላቴ ብምምጻእ፣ “ንሻዕቢያ ጽልእዎ ኢኹም” ዝብል ሕሱር ፕሮፓጋንዳ ዓጀውጀው ምስ በለ፣ ካብ’ቶም ጀጋኑ ኤርትራዊያን መንእስያት ተባዕ ናይ ተቓውሞ መልስታት እዩ ኣጓኒፍዎ። በዚ ዝሓረቐ ኣይተ ርስሓት ነጋ “በሉ፣ ከም ማንዴላ ኣብ’ዙይ ቤት ማእሰርቲ ክትበልዩ ኢኹም” ዝብል ናይ ሕጫጨ መልሲ እዩ ሂቡዎም። ብመሰረት ዝበጽሓኒ ሓበሬታ፣ ሽዓ መዓልቲ እንተዘይተጋግየ፣ ኣይተ ርስሓት ነጋ፣ ጸሊም ሌዘር ጃኬት ጌሩ እዩ መጽዩ። ሓቀይ ድየ!
ካብ’ቶም ኣብ መዓስከር ዴዴሳ ተኣሲሮም ዝነበሩ ኤርትራዊያን ክዳውንቶም ንምሕጻብ ኢሎም ናበቲ ዓርሞሸሽ ሩባ ዴዴሳ ምስ ከዱ፣ በቲ ውሕጅ ዝተወስዱን ብሓራግጽ ዝተብልዑን ኣዲኦም ትቑጸሮም። ኣብ መዓስከር ብላቴ እውን ብሕማም ዓሶ ዝሞቱ ኔሮም እዮም።
እቲ ካልእ ዘሕዝን ናይ ጭካነ ተግባር ወየንቲ ተጋሩ ድማ፣ ገለ ውልቃዊ ቅርሕንቲ ዝጸንሖም ተጋሩ፣ ጉቦ እንዳኸፈሉ፣ ብኣባላት ስለያ ወያነ ትግራይ ኣጭውዮም ዘሕቀቕዎም/ ዝቐተልዎም ኤርትራዊያን ሰብ ጸጋ ብዙሓት እዮም። ክሳብ ሕጂ ዝኾነ ደሃይ ዘይብሉ ኣነ ዝፈልጦ ናይ ቀረባ ቤተሰበይ እውን ኣሎ። ካብ’ቶም ናብ ሃገሮም ክሰጉዎም ኣብ ኣውቶቡሳት ዝሰቐልዎም ኤርትራዊያን እውን እንተኾነ፣ ንዘዝደለይዎ ኣብ መንገዲ (ብፍላይ ኣብ መሬት ትግራይ ምስ በጽሑ)፣ ካብ ኣውቶቡሳት እንዳውረዱ፣ ኣብ’ዚኣ ኣትዩ ወይ ኣብዚኣ ኣትያ ዘይብሉ፣ ዘሕቀቕዎም፣ ክሳብ ለይቲ ሎሚ ዝኾነ ደሃይ ዘይብሎም ኤርትራዊያን ብዙሓት እዮም። ንምዝካሮም ዝኣክል ድማ ንኣስማቶምን ዓዶምን ኣብ’ቲ ናይ ኮሜንት መውሃቢ ቦታ እንተጽሒፍኩሞ ጽቡቕ እዩ።
እቲ ካልእ ዘሕዝን ናይ ጭካነ ተግባር ወየንቲ ተጋሩ ከኣ፣ ንባሕታዊያንን ፈለስቲን፣ ኤርትራዊ መበቆል ስለዘለዎም ጥራይ፣ ካብ’ቲ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝባሕተውሉ ገዳም፣ “ናይ ሻዕውያ ኮማንዶ፣ ናይ ሻዕውያ ሰላዪ” ብምባል ብግፍዒ ምስጓጎም እዩ።
ኣባ ኣፈወርቅ ዝተባሃሉ ኤርትራዊ፣ ልዕሊ 60 ዓመታት ኣብ’ቲ ኣዝዩ ውሩይ ዝኾነ ገዳም ዋልድባ ዝባሕተዉ መነኮስ፣ በቶም ተጋሩ ፈለስቲ፣ “ስለያ ናይ ሻዕውያ እዩ፣ ሬድዮ ናይ ሻዕውያ ተሓቢኡ ይሰምዕ እዩ፣ ናይ ገንዘብ መዋጮ ናብ ሻዕውያ ይሰድድ እዩ” ዝብል ሰይጣናዊ ውንጀላ ስለዝቐረበሎም ጥራይ፣ ናብ’ታ ቅድሚ 60 ዓመት ስለ ፍቕሪ ክርስቶስ ተሰዲዶም ዝገደፍዋ ሃገሮም ብግፍዒ ተሰጒጎም መጽዮም።
ኣባ ኣፈወርቅ፣ ኣብ’ዚ ሕጂ እዋን ኣብ ነፋሲት፣ እንዳ ኣቡነ ፊልጶስ ቤተ ክርስትያን፣ ህጻውንቲ ቆልዑ ግብረ ዲቁናን ክህነትን እንዳመሃሩ መንፈሳዊ ኣገልግሎት ኣብ ምሃብ ይርከቡ ኣለዉ። እቲ በቶም ተጋሩ ካድረታት ፈለስቲ ኣብ ልዕሊ ኣባ ኣፈወርቅ ዝተፈጸመ ዘደንጹ ግፍዕታት፣ ዝርንዝሕ እንዳነብዐ ካብ ቃላቶም ክሰምዕ ዝደለየ ሰብ፣ ኣብ መንገዲ ኣስመራ-ባጽዕ፣ ኣብ ነፋሲት ወሰን ቀንዲ ጽርግያ ናብ ዝርከብ ቤተ ክርስትያን ኣቡነ ፊልጶስ ክኸይድ ይኽእል እዩ። ከም’ዚ ናይ ኣባ ኣፈወርቅ ዘስካሕክሕ ግፍዒ ዘጋጠሞም ኤርትራዊያን መነኮሳት ብዙሓት እዮም።
እቶም ናይ ፈለማ ናብ ኤርትራ ዝተሰጎጉ ኣስታት 800 ዝኾኑ ኤርትራዊያን፣ ብዘጥረይዎ ሃብቲ፣ ብደረጃ ኢትዮጵያ ኣዝዮም ፍሉጣት ዝነበሩ ሰብ ጸጋን ዕድመን እዮም። ብድሕሪ ናይ መዓልታት ነዊሕን ኣድካምን ጉዕዞ፣ ብመስመር ሑመራ-ኦምሓጀር-ተሰነይ ናብ ሃገሮም ኣትዮም። ብዙሓት ካብኣታቶም፣ ለይቲ ከካብ መደቀሲኦም፣ “ሓንሳብ ንጥያቔ ደሊናኩም እንኤና፣ ቀልጢፍኩም ናብ ገዛኹም ክትምለሱ ኢኹም” እንዳተባህሉ ዝተወስዱ ብምንባሮም፣ ብሸበጥ ሳእንን ብክዳን ለይቲ (ፒጃማ) እዮም ኣስመራ፣ ኣብ ጊዚያዊ መዕረፊ ቦታኦም፣ ማይ ተመናይ በጺሖም።
ኣብ ማይ ተመናይ ምስ በጽሑ፣ ኣዝዩ ዘሕዝን፣ ኣዝዩ ዘብኪ ፣ ኣዝዩ ዘሐርን ትራጂካዊ ትርኢት ድማ ኔሩ። መብዛሕትኦም፣ ሰብ ናይ ዕድመ ጸጋ ስለዝነበሩ፣ ከም ሽኮርያ፣ ደም ብዝሒ፣ ድኻም ልቢ ዝኣመሳሰሉ ሕዱር ሕማማት ዝነበሮም እዮም። መዓልታዊ ዝወስድዎ ዝነበሩ መድሃኒታት እውን ብቕንያቱ ስለዘይወሰዱ፣ ሰንከልከል ክብሉን ካብ ኣውቶቡሳት ክወርዱ ከለዉ ውነኦም ስሒቶም ዘልሓጥሓጥ ክብሉ ዝተራእዩ ብዙሓት ኔሮም። እቲ ንዓታቶም ግዚያዊ መቐበሊ ተባሂሉ ኣብ ማይተመናይ፣ መደቀሲ ተመሃሮ ዩኒቨርስቲ ኣስመራ ዝነበረ ኣሰቃቒ ትርኢት፣ ንዘንትእለት ኣብ ኣእምሮይ ተሳኢሉ ክነብር እዩ።
ብፍላይ ሓንቲ ዘይትርስዓኒ ፍጻመ ኣላ፥ ኣብ’ቶም ብመስመር ዛላንበሳ-ሰንዓፈ ናብ ኤርትራ ዝስጎጉ ዝነበሩ ዘጋጠመት እያ። ኣብ ሓደ መስርሕ ናይ’ቲ ምስጓግ፣ ብዓሰርተታት ኣውቶቡሳት ከውታ ለይቲ ናብ ዶብ ሃገሮም ዝመጹ ኤርትራዊያን፣ በቲ ቀንዲ ጽርግያ ዛላንበሳ-ሰንዓፈ ናብ’ቲ ማእለያ ዘይብሉ ብፈንጂታትን ብከበድቲ ኣጽዋራትን ዝተሓጽረ ድፋዕ ሰራዊት ኤርትራ፣ ዝኾነ ምልክት ከይተዋህበ፣ ብማይክራፎን እውን ከይተሓበረ፣ ወየንቲ ትግራይ ብእግሮም ንክኸዱ ኣገዲዶሞም። በቲ ከውታ ለይቲ፣ እንዳቐረቡ ዝመጹ ዘረባ ናይ ጻዕዳ ጋቢ ዝተኸድኑ ሰላማዊያን ሰባትን ጫቑጫቕ ናይ ዝበኽዩ ህጻውንቲ ቆልዑ ዝሰምዑ፣ ኣብ ሓለዋ ዋርድያ ዝነበሩ ኣባላት ሰራዊት ኤርትራ፣ ተሰናቢዶም ዝኾነ ተኹሲ ከይከፈቱ፣ ብውሕሉል ኣገባብ፣ ነቲ አዝዩ ሓደገኛ ናይ ተንኮል መጻወድያ ኣልዮሞ እዮም። ተንኮል ወየንቲ ተጋሩ ፍሉጥ እዩ ኔሩ። ወየንቲ ተጋሩ፣ በቲ ከውታ ለይቲ፣ ዝኾነ ምልክት ከይሃቡ፣ ንቆልዓ ሰበይቲ በቲ አዝዩ ሓደገኛ መስመር ምስዳዶም፣ ሰራዊት ኤርትራ ተሰናቢዱ፣ (nervous) ኮይኑ፣ ተኹሲ ንክኸፍት’ሞ፣ እቶም ሰላማዊያን ሰባት ንኽቕተሉን ብኡኡ ኣቢልካ ድማ “ሻዕቢያ ንገዛእ ህዝቡ ቀቲሉ” ብምባል ናይ ፕሮፓጋንዳ መኽሰብ ንምርካብ እዩ ኔሩ።
እቲ ካልእ ዘሕዝን ተግባር ወየንቲ ተጋሩ ድማ፣ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝሰጉዎ ዝነበሩ፣ ነቲ ብዘይካ ርሂጽካ ምብላዕ ካልእ ኣበሳ ዘይብሉ ኤርትራዊ ንምክልባት፣ ከምኡ’ውን ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኤርትራ ናይ መጓዓዝያን ሎጂስቲክስን ተወሳኺ ጸቕጢ ንምፍጣር፣ ኣብ ክንዲ በቲ ልሙድ መስመራት ናይ ከበሳ ናብ ኤርትራ ዝሶግዎ፣ “ድፍዓትናን ኣጽዋራትናን ከይርአ” ዝብል ምስምስ ብምፍጣር፣ በቲ ካብ ኣስመራ ኣዝዩ ዝርሓቐ መስመር ቡሬ-ዓሰብ፣ ኣሽሓት ኤርትራዊ ሰጉጎም እዮም። ይኹን’ምበር ኣብ’ቲ እዋን “ንላም ቀርና ኣይከብዳን እዩ” ዝበለ መንግስቲ ኤርትራ፣ ነቲ ብኣሽሓት ዝቑጸር ኤርትራዊ ብመራኽብ ጌሩ፣ ካብ ዓሰብ ናብ ባጽዕ፣ ካብ ባጽዕ ድማ ብኣውቶቡሳት ናብ ኣስመራን ደቀምሓረን ኣጎዓዒዙን ዓቕሙ ዘፍቅዶ ናይ ሎጀስቲክስ ሓገዛትን ጌሩ እዩ።
ኣብ’ዚ መስርሕ ምስጓግ ኤርትራዊያን ካብ ኢትዮጵያ ከይተጠቕሰ ዘይሓልፍ ድማ፣ ብጠቖማ ጎረባብቶም ዝነበሩ ተጋሩ፣ ኤርትራዊያን ክእሰሩን ክስጎጉን፣ ንብረቶም ብተጋሩ ክዝመትን ክውረስን ከሎ፣ እቲ ካልእ ኢትዮጵያዊ ይበክን ይሓዝንን ኔሩ እዩ። ሕሉፍ ሓሊፎም ገለ ኢትዮጵያዊያን risk ወሲዶም፣ ንኤርትራዊያን መንእስያት ከይስጎጉ ኣብ ገዛኦም ዝሓብኡ፣ “ትግሬዎቹ እየመጡ ነው”፣ “እቶም ተጋሩ ክወስዱኹም ይመጹ ኣለዉ” ዝብል ሓበሬታ ብምሃብ፣ ዝተደናገጹ፣ ንብረትን ገንዘብን ብእምነት ከየጉደሉ ዘጽንሑ ኢትዮጵያውያን ብዙሓት እዮም።
ናይ’ዚ ህያው መርኣያ ድማ ብድሕሪ ናይ 2018 ስምምዕ ሰላም ኢትዮጵያን ኤርትራን፣ ኣመት ናይ ቅድሚ 20 ዓመት ዝገደፍዎ ንብረቶም ንምግባር ናብ ዝተፈላለያ ከተማታት ኢትዮጵያ ዝኸዱ ኤርትራዊያን እቶም ጎረባብቶም ኢትዮጵያዊያን ንንብረቶም ብዝጋብእ ሓልዮም ኣጽኒሖም ዘረከቡ ሕሉፍ ሓሊፎም ውህሉል ናይ ዑቁብ ገንዘብ ዝኸፈልዎም ሰብ እምነትን ቃል ኪዳንን ኢትዮጵያዊያን ኣብ መራኸቢ ብዙሃን ተቓሊሑ ርኢናዮ ኢና። ክብርን ምስጋናን ይግብኦም እዩ። ብዙሓት፣ በቲ ዝካየድ ዝነበረ ዝምታ ንብረትን ምስጓግ ኤርትራዊያን ኣዝዮም ዝጎሃዩ፣ ንርዝነት ኤርትራዊነት ብዝግባእ ዝተረድኡ ኢትዮጵያዊየን ” ንዓኻትኩም ብፍቕሪ እንዳበኸና ምስ ናፍቖትና ነፋንወኩም ኣለና፣ ነዞም ወየንቲ ተጋሩ ግን በታ ጌሮማ ዝመጹ ጥላም ሳእኒ ጌርና ኮብኲብና ከነባርሮም ኢና” ክብሉ ተሰሚዖም እዮም።
ብተወሳኺ እውን፣ ተጋሩ ንዓመታት ምስቲ ኤርትራዊ ሓቢሮም ከምዘይበልዑን ከምዘይሰተዩን፣ እቲ ኤርትራዊ ጠቕሊሉ ካብ ገዝኡ ከይወጸ እንከሎ፣ “እዚ ገዛ ናተይ እዩ፣ እዛ መኪና ናተይ እያ” ክበሃሃሉ ምርኣይ ዘደንጹን ኣዝዩ ዘሕዝንን ተርእዮ እዩ ኔሩ።
እቶም ብመስመራት ትግራይ ናብ ኤርትራ ዝተሰጎጉ ኤርትራዊያን ኣብ ዘዝሓለፍዎ ከተማታት ትግራይ ብፍላይ ብመንእስያት ተጋሩ ኣብ ልዕሊኦም ዝተፈጸመ ኣነዋሪ ጸርፊን ኣሽሙራትን መግለጺ የብሉን። ካብ በሃሊኡ ደጋሚኡ ከይኮነኒ ሓዲገዮ ኣለኹ።
ብዙሓት ካብ’ዞም ካብ ኢትዮጵያ ናብ ኤርትራ ዝተሰጎጉ ኤርትራዊያን ሰብ ናይ ዕድመ ጸጋ፣ ከም ወዮ ናይ ስጋ ሕሱም ዝብልዎ፣ ብሰንኪ እቲ ንዓመታት ርሂጾም ዘጥረይዎ ንብረትን ገንዘብን ኣብ ሓደ መዓልቲ ብተጋሩ ምዝማቱ ዝፈጠረሎም ብስጭት፣ ዝተፈላለየ ከበድቲ ሕማማት ኣጥርዮም ኣብ ዘይመዓልቶም ዝሞቱ ኣዝዮም ብዙሓት እዮም።
ብዙሓት ነዚ ጽሑፍ ተንብቡ ዘለኹም ኤርትራዊያን ኣሕዋተይ፣ ነቶም ኣዚኹም፣ ኣዚኹም፣ እትፍቅርዎም ተናፈቕቲ ወለድኹም፣ ገሌኹም ደጊምኩም ብኣካል ንኽትርእይዎም ዕድል ከይረኸብኩም፣ ብኸምዚ ዝጠቐስክዎ ምኽንያት ብሞት ከምዝተፈልዩኹም ርግጸኛ እየ። መንግስተ ሰማያት የዋርሶም!
ኣብዚ ጽሑፈይ ከይጠቐስክዎ ክሓልፍ ዘይደሊ፣ ኣብ መሬት ወልቃይት ጸገደ ንክልተ ሰለስተ ወለዶታት ኣብኡ ዝተቐመጡ፣ ብኣሽሓት ዝቑጸራ ጥሪት ማል ዝነበሮም ኤርትራዊያን፣ ኤርትራዊ መበቆል ስለዝለዎም ጥራይ ብሚልዮናት ብር ዝግመታ ጥሪቶም ኣብ ሓደ ረፍዲ ብተጋሩ ፈለጥቶም ተዘሚቶም፣ ገሊኦም ተቐቲሎም ገለን ዕድል ዝገበሩ ድማ ናብ ሃገሮም ኤርትራ ተሰጒጎም እዮም።
እቲ ካልእ ኣዝዩ ዘሕዝን ድማ ነዚ ዘስካሕክሕ ግፍዒ ምስጓግ ኤርትራዊያን ካብ ኢትዮጵያ ዘይከም’ዚ ሕጂ “ኣሕዋት ኢና” እንዳበሉ ብኣላጋጭ ኣእዛንና ዘጽሙሙና ዘለዉ፣ ዝኾነ ዓገብ ዝበለን ዝኾነኖን ትግራዋይ ዋላ እውን ካብ መራሕቲ ሃይማኖት ትግራይ ኣይነበረን። እኳ ደኣ ኣብ ከም በዓል ትግራይ ሆቴል ዝኣመሰላ ብተጋሩ ዝውነና ሆቴላትን ባራትን፣ ናይ “እንቋዕ ነዚ ኣርኣየና” ቢራን ውስኪን ከም ማይ እንዳፈሰሰ፣ ” ሐዚማ ትምክሕቲ ኤርትራዊያን ሴርናዮ ኣለና፣ሐዚማ እንታይ ቀረየ? ቺርስስስስ እንዳተበሃሃሉ ንመሬት ኣይትጽርና ክብሉ፣ ንለይቲ የውግሕዋ ኔሮም እዮም።
ብኣንጻሩ እኳ ደኣ ካልኦት ኢትዮጵያዊያን፣ ካብ በዓል ፕሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም ጀሚርካ ብዙሓት ጋዜጠኛታትን ፍሉጣት ሰባትን “ዓገብ፣ ሕማቕ ታሪኽ ትገድፉ ኣለኹም፣ ዘይወጽእ ሕነ ምፍድዳይ ክመጽእ እዩ፣ ንኻልኦት ብሄራት ኢትዮጵያ እውን ለከ ከም’ዚ እውን ይግበር እዩ ዝብል ሕማቕ ትምህርቲ ኢኹም ትህቡ ዘለኹም” ብምባል ብትሪ ኴኒኖሞ እዮም።
እቲ ኣዝዩ ዘገርም ድማ ብድሕሪ እዚ ትንቢት ቅዱሳን ዝመስል ናይ ዓገብ ምሕጽንታ ኢትዮጵያዊያን፣ ብድሕሪ ዓመታት፣ ብርክት ዝበሉ ተጋሩ፣ ካብ ሰፊሕ ከባቢታት ክልል ኦሮምያን ክልል ኣምሓራን ብደናጉላን ኣባትርን ከም ኣብ ዕዳጋ ዝተረኽበ ተመን ተጨፍጪፎም ተቐቲሎም እዮም። ብዓሰርተታት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ድማ ቤት ንብረቶም ተቓጺሉ፣ ዝድንግጸሎም ዘይብሎም ናብ ትግራይ ሃዲሞም ከይዶም እዮም። ናብ ትግራይ ምስ ከዱ እውን ደንጊጹ ዘጸግዕ ቤተሰብ ኣዝማድ ዘይረኸቡ፣ ክሳብ ሕጂ ኣብ መኻዚኖታት ተጨቓጪቖም ዝነብሩ ተጋሩ ብዙሓት ከምዘለዉ ኣብ ቴሌቭዥን ትግራይ ዝርኣናዮ እዩ።