Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
← TMH News: ዳህሳስ ሚድያ 01-24-2021 ንህዝብና ድምፂ ንኹኖ	ጥብቅ መረጃ፦ ርሃብን እንደ ታንክና ሮኬት?፤ ኢትዮጵያ ወደ አንድነት ወይስ ወደ መበታተን| ETHIO FORUM →
15 አባላት እቲ ባይቶ ብምሉእ ድምጺ ነቲ ማእኸላይ ርሕቐት ዘለዎ ‘ሁሶንግ 12’ ዝተባህለ ኣብ ልዕሊ ጃፓን ዝተፈተነ ሚሳይል ንናይ ሕቡራት ሃገራት አባል ሃገራት ስግኣት ዝፈጥር እዩ ክብላ ትማሊ ነቐፈታአን ገሊጸን።
ኣምባሳደር ኣሜሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ኒኪ ሃለይ ብዛዕባ’ቲ ፈተነ ሚሳይል ሰሜን ኮርያ ኣብቲ አኼባ ባይቶ ጸጥታ ኣብ ዘስምዖኦ መደረ እዚ ዘይሕጋዊ ተግባር ክቕጽል ክፍቐድ የብሉን ኢለን።
መፍረስ? ያንተዋ ኢትዮጵያ የፈረሰችውስ፣ እኛ መብትና ፍትህ ስለጠየቅን ሳይሆን፣ የእኛን መብት በመግፋት፣ የእኛን የሕዝቦቿን ሰብዓዊ ክብር በመርገጥ፣ እኛን ለማፍረስ ተማምላ ከቤት የወጣች ዕለት ነው። | OromianEconomist
መፍረስ? ያንተዋ ኢትዮጵያ የፈረሰችውስ፣ እኛ መብትና ፍትህ ስለጠየቅን ሳይሆን፣ የእኛን መብት በመግፋት፣ የእኛን የሕዝቦቿን ሰብዓዊ ክብር በመርገጥ፣ እኛን ለማፍረስ ተማምላ ከቤት የወጣች ዕለት ነው።	September 6, 2020
እቲ ‘ተራእየ፡ ተገልጸ፡ ተጋህደ፡ ተፈልጠ’ ዝተባህለ መን እዩ፧ እንተበልና ጐይታናን ኣምላኽናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ እዩ። እቲ ዘይርአ መለኮት ብሥጋ ተጋህደ፡ እቲ ዘመን ዘይቍጸረሉ ኣምላኽ በቲ ዝለበሶ ሥጋ ዘመን ተቘጺርሉ ኣብ 12 ዓመት ዕድመኡ ናብ ኢየሩሳሌም በዓል ኬኽብር ከደ፣ ኣብ 30 ዓመቱ’ውን ኣብ ዮርዳኖስ ብኢድ ዮሓንስ ተጠምቀ ተባሂልሉ፡ ሥጋ ሰብ ብምልባሱን ናይ ሰብ ባህርይ ባህሪኡ ብምግባሩን እንሆ ተራእየ፡ ንዅሉ ሰብ’ውን ተገልጸ።
ስለዚ እዚ ‘ካብ ልደት ጀሚሩ ክሳብ በዓል ኣስተርእዮ’ ዘሎ መዓልትታት በዓለ ኤጲፋንያ ወይ ከኣ አስተርእዮ እናተባህለ ዝጽዋዓሉ ቐንዲ ምኽንያት ኣምላኽና ተወሊዱ ዝተራእየሉ ስለ ዝኾነ እዩ።
ከምቲ ነቢይ ኢሳይያስ ኣቐዲሙ ቅድሚ 700 ዓመት ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ፡ ‘ ናሁ ድንግል ትፀንስ ወትወልድ ወልደ/ እንሆ ድንግል ክትፀንስ እያ፡ ወዲ’ውን ክትወልድ እያ’ (ኢሳ. 7፡14) ኢሉ ተነብይዎ ዝነበረ፡ ካብታ ብድንጋሌ ሥጋን ብድንጋሌ ነፍስን ተሓልያ ዝነበረትን ብመንፈስ ቅዱስ ዝተኃርየትን ቅድስት ድንግል ማርያም ካብ ሥጋኣ ሥጋ፡ ካብ ነፍሳ ነፍሲ ወሲዱን ተዋሒዱን፡ ብመጠን ሰብ፡ ብሓፂር ቁመት፡ ብጸቢብ ደረት ተወሲኑ ስለ ዝተራእየን ስለ ዝተገልጸን በዚ እቲ ብመለኮቱ ዘይርአ ኣምላኽ ብሥጋ ተጋህደ ተራእየ።
ፈጣሬ ዓለማት እግዚኣብሔር፡ ሓድነቱን ሠለስትነቱን ዝተፈልጠ ጐይታና ኢየሱስ ክርስቶስ ካብ ቅድስት ድንግል ምስ ተወልደ እዩ። እዚ ድማ ‘ወአልቦ ዘአእመሮሙ መኑሂ ለሥሉስ ቅዱስ ዘእንበለ እምድኅረ ተሠገወ ወልድ ዋሕድ እም ቅድስት ድንግል/ ቀዳምን ሰዓብን ዘይብሉ ወልድ ካብ ቅድስት ድንግል ማርያም ቅድሚ ሰብ ምዃኑ ሓደ እኳ ንሥሉስ ቅዱስ ዝፈልጦም ኣይነበረን” ከምዝብል።
ከምኡ’ውን ጐይታና ኢየሱስ ክርስቶስ ክጥመቕ ከሎ ሓድነትን ሠለስትነትን ጐሊሑ ተፈሊጡ እዩ። ብኢድ ዮሓንስ ንኺጥመቕ ኣብ ማየ ዮርዳኖስ ኣብ ዝቖመሉ እዋን፡ ናይ ባህርይ ኣቦኡ እግዚኣብሔር አብ ካብ ሰማይ “ዝንቱ ውእቱ ወልድየ ዘአፈቅር ዘቦቱ ሠመርኩ/ ብእኡ ዝተሓጐስኩ ፍትዊ ወደይ እዚ እዩ” ብምባል ናይ ባህርይ ወዱ ምዃኑ ኪምስክር ከሎ፣ ናይ ባህርይ ሕይወቱ መንፈስ ቅዱስ ድማ ብኣምሳለ ርግብ ወሪዱ ኣብ ርእሱ ኪዓልብ ብምርኣዩ፡ በዚ ምሥጢረ ሥላሴ ተጋህደ። ማቴ. 3፡16-17፣ ማር. 1፡10-11 ጐይታና ኢየሱስ ክርስቶስ’ውን ‘ዘርእየ ኪያየ ርእዮ ለአብ እቲ ንኣይ ዝረኣየ ንአብ ርኣየ’ ብምባል ኣረጋጊጹልና እዩ። ዮሓ. 14፡9
ስለዚ ኣብዚ ቅንያት እዚ ጐይታና ኢየሱስ ክርስቶስ ዝገበረልና ውዕለት እናዘከርና፡ በታ መሠረታዊትን ቅንዕትን ዝኾነት ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖት ጸኒዕናን ብሥነ ምግባር ተጊህናን ንጸሎት ነቒሕናን፡ ካብ በረኸት ልደቱን ጥምቀቱን ክንሳተፍ ጸጋኡ የብዝኃልና።
“አካባቢ ማለት በዙሪያችን የከበበን ሁሉንም ሁኔታዎች፣ ክስተቶች እንዲሁም ጫናዎችን ያጠቃለለ፤ በአካባቢው በሚኖር አንድ ፍጡርም ሆነ የፍጡራን ስብስብ ላይ በጥሩም ይሁን በመጥፎ ተጽእኖ ማሳደር የሚችል ነገር ነው።”
ማንኛውም ነገር አካባቢ ያስፈልገዋል። አንድ ነገር ትክክለኛ (የሚያስፈልገውን) አካባቢ ካገኘ ያድጋል፣ ይበለፅጋል ካልሆነ ደግሞ እድገት አይኖረውም፤ ቢያድግም ትክክለኛ እድገት አይዝም።
የተለያዩ የአካባቢ አይነቶች አሉ። ከነዚህም ውስጥ ተፈጥሮአዊ አካባቢና ማህበራዊ አካባቢ ይገኙበታል። ተፈጥሮአዊ አካባቢ የምንለው ንፁህ አየር፣ ንፁህ ውሀ፣ ጥሩ ምግብ ሲኾን፤ ማኅበራዊ አካባቢ የምነለው ደግሞ ጥሩ ቤተሠብ፣ ጥሩ ምጣኔ ሀብታዊ ሁኔታ፣ ጥሩ ፖለቲካዊ አየር፣ ጥሩ ትምህርት፣ ጥሩ ጓደኞች እንዲሁም ጥሩ ጎረቤቶች ናቸው።
በቁርዓንና በሐዲስ ውስጥ መልካም ሠው ስለመሆን ብዙ ትንታኔ ተሠጥቷል። ይህም ብቻ አይደለም አንድ ሠው ምንግዜም ከጥሩ ሠዎች ጋር ለመዋልና አካባቢውን ጥሩ ለማድረግ መልፋት እንዳለበት ተነግሯል። ይህንን ከሚዳስሱ የቁርኣንና የሐዲስ አናቅጾች ጥቂቱን ለመጥቀስ ያህል፡-
“ነፍስህንም ከነዚያ ጌታቸውን ውዴታውን የሚሹ ሆነው በጧትና በማታ ከሚገዙት ጋር አስታግስ፤ የቅርቢቱንም ሕይወት ሽልማት የምትሻ ኾነህ አይኖችህ ከነሱ (ወደ ሌላ) አይለፉ። ልቡንም እኛን ከማስታወስ ያዘነጋውን ፍላጎቱንም የተከተለውን ነገሩም ሁሉ ወሠን ማለፍ የኾነውን ሠው አትታዘዝ።” (አል-ከህፍ 18 ፤28)
“ዒሳ ከነርሡ ክህደት በተሠማውም ጊዜ ወደ አላህ (ተጨምረው) ረዳቶቼ እነማን ናቸው? አለ። ሐዋሪያቱም፡- እኛ የአላህ ረዳቶች ነን፤ በአላህ አምነናል እኛም ትክክለኛ ታዛዦች መኾናችንን መስክር አሉ። ጌታችን ሆይ! ባወረድከው አመንን፤ መልዕክተኛውንም ተከተልን ከመስካሪዎችም ጋር መዘገብን (አሉ)።” (ኣሊ-ዒምራን 3፤52-53)
“እነዚያንም በአንቀፆቻችን የሚገቡትን ባየህ ጊዜ ከርሱ ሌላ በሆነ ወሬ እስከሚገቡ ድረስ ተዋቸው፤ ሰይጣንም (መከልከልህን) ቢያስረሳህ ከትዝታ በኋላ ከበደለኞች ህዝቦች ጋር አትቀመጥ” (አል-አንዓም 6፣ 68)
“እርሷም እንደ ተራራዎች በኾነ ማዕከል ውስጥ በነርሡ (ይዛቸው) የምትንሻለል ስትኾን (በአላህ ስም ተቀመጡበት)። ኑህም ልጁን ከመርከቢቱ የራቀ ሆኖ ሳለ፡- ልጄ ሆይ ከኛ ጋር ተሳፈር ከከሀዲዎችም አትሁን ሲል ጠራው።” (ሁድ 11፤42)
የአላህ መልክተኛ (ሶ.ዐ.ወ) ምንግዜም ከመልካም ሠዎች ጋር መሆንና ጥሩ ጓደኛ ማፍራትን ይመክሩ ነበር። የጥሩ ጓደኛና የመጥፎ ጓደኛ ምሳሌ እንደ ሽቶ ሻጭና እንደ እንጥረኛ ነው። ከሽቶ ሻጭ ጋር ከዋልን ጥሩ ሽቶ እንገዛለን ወይም ጥሩ ሽታ ያውደናል። ነገር ግን ከአንጥረኛ ጋር ስንውል ልብሳችን ይቃጠላል አልያም መጥፎ ሽታ ይደርሠናል። (ቡኻሪ)
ኢማም አል-ገዛሊ “ከስግብግብ ሠው ጋር የሚደረግ ወዳጅነትም ሆነ መቀማመጥ የስግብግብነትን ባህሪን ያመጣብናል። እንዲሁም መብቃቃትን ባህሪው ካደረገ ሠው ጋር መዋልና መቀማመጥ የመብቃቃት ባህሪን ያላብሠናል። ለዱንያ መስገብገብን ያጠፋልናል። ምክንያቱም የሠው ልጅ ተፈጥሮ መከተልንና መመሳሰልን ያበዛልና።” ሲሉ ተናግረዋል።
በየመኖሪያ ቤታችን ኢስላማዊ አኗኗር መፍጠር በየግድግዳዎች ላይ መልካም የሆኑ ጌጣጌጥና ቁርአናዊ ጥቅሶችን መጠቀም ጥሩ መፅፎችን ማንበብ መልካም የሆኑ የቴሌቪዥን ፕሮግራሞችን መከታተል
ከሁሉም ሠዎች ጋር ወዳጃዊ የሆነ አቀራረብ እንዲኖረን ማድረግ፣ ግን ደግሞ የልብ ጓደኛ የምናረጋቸው ሠዎችን ሥነ-ምግባራቸው መልካም የሆነ እንዲሆን ማድረግ እንዲሁም ለመልካምነት ለእርዳታና ለመሣሰሉት በጎ ምግባሮች የቆሙ ማህበሮችን መቀላቀል
የአዲስ አበባ ሣይን ስና ቴክኖሎጂ ዩኒቨርሲቲ የ 2010 ዓ.ም የ ትምህርት ዘመን የ ነባር ቅድመ ምረቃ ተማሪዎች ምዝገባ ከመስከረም 19 – 20/2010 ዓ.ም ሲሆን የአዲስ ቅድመ ምረቃ ተማሪዎች ምዝገባ ከመስከረም 25 – 26/2010 ዓ.ም ስለሆነ ፤ ነባርና አዲስ ተማሪዎች በተገለፀ ው ፕሮግራም መሰረት ቀርባችሁ እንድትመዘገቡ እያሳሰብን ፤ አዲስ ተማሪዎች ለምዝገባ … Read more
አዳም አትብላ የተባለውንየእግዚአብሔርን ትዕዛዝበመሻሩና በመብላቱ ምክንያትከገነት ከተባረረ በኋላየነበረው ጊዜ የስቃይ የመከራየኩነኔ ዘመን በመሆኑ እስከክርስቶስ ልደት ድረስ ዘመነኩነኔ ወይም ዘመነ ፍዳበመባል ይታወቃል::እግዚአብሔርም ለአዳምከልጅ ልጅህ ተወልጄአድንሃለሁ ብሎ በገባለት ቃልኪዳን መሠረት፤ በመልአኩ በቅዱስ ገብርኤል የምሥራች አማካኝነት ከንጽሕት ቅድስትድንግል ማርያም ተወልዶ፤ ተገርፎ፤ ተሰቅሎ፤ ሞቶ፤ በሦስተኛው ቀን ሞትን ድል አድርጎከተነሳ በኋላ አርጓል፤ እኛንም ልጆቹን ከእርሱ ጋር አስታረቀን፤ ለፍርድም እንደሚመጣእናምናለን፤ እስከ እዚህ ድረስ ያለው ዘመን ደግሞ ዘመነ ምሕረት ወይም ዓመተ ምሕረት(የምሕረት ዘመን) በመባል ይታወቃል:: የሁለቱ ድምር ደግሞ ዓመተ ዓለም በመባልይታወቃል:: በዚህ መሠረት
አዳም ከገነት ያችን ዕፀ በለስ በልቶ ከተባረረ ወዲህ እግዚአብሔር አምላካችን ለአዳምተስፋ ሰጠው:: ተስፋውም ከአምስት ቀን ትኩል በኋላ ከልጅ ልጅህ ተወልጄ አድንሃለሁብሎ የገባለትን ቃል ኪዳን ከሰማ ወዲህ ቀን መቁጥር ወይም ማስላት ተጀመረ::
በናምሩድ ዘመን በሰናዖር የሰው ልጅ ቋንቋ ከተደበላለቀ በኋላ 5500 ዘመን መቁጠሩተዘነጋ:: ስለዚህ አንዳንዶች በጨረቃ እኩሎቹ በከዋክብት ሌሎቹ ደግሞ በፀሐይ ሲቆጥሩለዘመናት ያህል ኖረዋል::
እግዚአብሔር ለአዳም የገባለትን ቃል ኪዳንና ተስፋውን የሚጠባበቁ ካልሆነ በስተቀርየ 5500 ዘመን ማለትም የቀጠሮዋን ቀን የሚቆጥር፤ የሚያስብና የነብያትን ሱባኤየሚመረምር የሚያስተውል ሕዝብ ጠፋ:: ስለዚህ ፀሐይን የሚያመልክ በፀሐይሲቆጥር፤በጨረቃ የሚያመልክ ደግሞ በጨረቃ ሲቆጥር እንዲሁም በከዋክብት የሚያመልክደግሞ በከዋክብት ይቆጥሩ ጀመር፤ ነገር ግን እግዚአብሔር አምላካችን ፀሐይን፤ጨረቃን፤ከዋክብትን ለዘመን መቁጠሪያ አድርጎ ነበር ለሰው ልጅ የሰጠው ነገር ግን የሰውልጅ አማልክት አደረጉአቸው::
* ቅዱስ ዲሜጥሮስ የአጽዋማትንና የበዓላትን የሚወስን የቁጥር ሕግ ለማግኘት ተመኘበመልአኩም አሳሳቢነት ሱባኤ ገብቶ ያሰበውንና የተመኘውን እግዚአብሔር አምላክገለጸለት እነሱም
* አይሁዳውያን አመታቸውን የሚጀምሩት ከክርስቶስ ልደስ በፊት ከ3761ዓመት ነው:: ምክንያቱም አይሁድ የክርስቶስን መወለድ ስላልተቀበሉና ገና ይወለዳል ብለው ስለሚያምኑ ብቻ ነው::
* በ46 ቢሲ ዲሊየስ ቄሳር በነገሰ ወቅት የአሌክሳንደራውያን ዘመንአቆጣጠር ዓመት ቀናት አብነት በማድረግ 365 ቀናት አደረገው ነገርግን የጳጉሜን ቀናቶች በየወራቱ በትኖ አከፋፍሎ አስቀመጣቸው::
* ዲዮናስዮስ ኤክሲጅየስ የተባለው የሮም ሊቅ መነኩሴ በ532 ዓ.ምእንዲህ በማለት ስለ ቀናትና ዓመታት ተናገረ:: ክርስቶስ ተወልዶበታልየተባለውን ዘመን ወደ ሁዋላ ስምንት ዓመት ወስዶታል:: የዚህ ዘመንጭማሪም 256 ዓ.ም ጀምሮ ተግባራዊ እንዲሆን አድርጎአል:: ይህምዘመን የዘመነ ዲዮቅልጥያኖስ መነሻ ሲሆን በሌላ በኩልም የዘመነሰማዕታት መጀመሪያ ነበር:: በዚህም 532 ዓ.ም ላይ ሆኖ ሳለ 276ይል የነበረውን አቆጣጠር 284 ብለው እንዲቆጥሩ አድርጎአልምአውጆአልም:: ከዚህ ዘመን ወዲህ የሰባትና ስምንት ዓመት ልዩነትእንዲፈጠር ዋና ምክንያት ሆኖአል ማለት ነው::
* ግሪጎሪ የሚባል የ13ኛው የሮም ፓፓ ከ46 ዓመተ ዓለም ጀምሮየነበረውን የዘመን አቆጣጠር 10 ቀናቶችን ጨምሮ ለውጥ በማድረጉምክንያት ግሪጎሪያን ዘመን አቆጣጠር ተባለ:: የግሪጎሪያን አቆጣጠርመነሻውም የዓመቱ ቀናት 365 ከ6 ሰዓት የነበረውን 365 ቀናት ከአምስት ሰዓት ከ 48 ደቂቃና 46 ሰከንድ አደረገው:: በዚህምያልተኖረባቸውን 10 ቀናት እ.ኤ.አ ከ325 ዓ.ም ጀምሮ በማስላትእንዲወገዱ አውጁአል:: በዚህም መሠረት መስከረም ላይ የአስር ቀናትልዩነት ተፈጠረ:: ለምሳሌ ግሪጎሪ ጥቅምት 5 ቀን 1575 ዓ.ም /በኢትዮጵያ አቆጣጠር የነበረውን/ ጥቅምት 15 ቀን 1575 ዓ.ምእንዲሆን አዋጅ አድርጎአል::
* በመጀመሪያ እግዚአብሔር አምላክ ሰማይንና ምድርን ፈጠረ ምድርግን ባዶ ነበረች አትታይምም ነበር የተዘጋጀችም አልነበረችምጨለማም በዉኃው ላይ ነበረ የእግዚአብሔርም መንፈስ በውኃው ላይይፈስ ነበር:: እግዚአብሔርም "ብርሃን ይሁን አለ" ብርሃንም ሆነ::እግዚአብሔር አምላክም ብርሃኑን ቀን ጨለማውን ሌሊት ብሎጠራው:; እግዚአብሔርም አለ "በምድር ላይ ያበሩ ዘንድ በቀንናበሌሊትም ይለዩ ዘንድ ብርሃናት በሰማይ ጠፈር ይሁኑ:: ለምልክቶች; ለዘመናት: ለእለታት; ለዓመታትም ይሁኑ:: በምድርላይ ያበሩ ዘንድ በሰማይ ጠፈር ለማብራት ይሁኑ እንዲሁም ሆነ:: እግዚአብሔር ሁለት ታላላቅ ብርሃናትን አደረገ: ትልቁ ብርሃን(ፀሐይ) ቀንን እንዲመግብ ትንሹ ብርሃንም (ጨረቃ) ከከዋክብት ጋርሌሊትን እንዲመግብ አደረገ በመዓልትም በሌሊትም እንዲለዩ ሆነ(ዘፍ 1- 1-14):: እግዚአብሔር አምላካችን ይህን ያደረገው ለእኛበምድር ለምንኖር ፍጥረቱ ሆኖ ሳለ በከዋክብት በጨረቃና በፀሐይዘመናትን; ዕለታትንና ዓመታትን በመቁጠር ፋንታ በከዋክብት;በጨረቃና በፀሐይ ዘመናትን ቆጥረው የፈጠራቸውን አምላክ ማምለክሲገባ እነዚህ መሰግላን ወይም መጥዓውያን ግን ያመልኩአቸዋል::
* የሚገርመው ግን በነሱ ህግ መሠረት ይህች ዓለም መጥፋትየነበረባት የዛሬ 504 ዓመት ነበር ምክንያቱም 5500 + 2004 = 7504 ይሆናል ማለት ነው:: በዚህ አጋጣሚ በመነሳት ብዙ ሰዎችበተለይ በኛ ሕብረተሰብ ዘንድ 8ኛው ሺህ የሚባለው አባባል የዚህተጽሕኖ ሳይሆን አይቀርም ብየ አምናለሁ::
* አንድ ዕለት የሚጀምረው ከምሽቱ አንድ ሰዓት ጀምሮ እስከ ቀኑ አስራ ሁለት ሰዓትነው:: የወሩ መጀመሪያ መስከረም እና የወሩ መጨረሻ ጳጉሜ ሲሆን የሳምንቱ መጀመሪያቀን ደግሞ እሁድ ነው::
* በ81 መጽሐፍ ቅዱስ ክፍል ውስጥ መጽሐፈ ሄኖክ እና የተወሰኑ መጽሐፍቶችደግነታቸው ቢታወቅም የዘመን አቆጣጠርን ስለሚናገሩ በዘመኑ ግሪካውያን ምንም ክርስትናን ቢቀበሉም የቀድሞው የአያቶቻቸው የኮከብ ቆጠራና ሥነ ፈለክልምዳቸውም ስለነበር መጽሐፍቱን አልተቀበሉትም:: በአንዳንድ የክርስትና እምነት ተከታዮች እነዚህን አቡሻህር እና ሌሎች የቁጥር መጻሕፍት ከ 81 መጽሐፍቅዱስ ውስጥ ያልተካተቱበት ምክንያትም ለዚህ ነው::
ዲረክተር ኣህጉራዊ ሓለዋ መራኽብ (PVI) Paul Gibbins፡ እቶም 4ተ እንግሊዝውያን ትማሊ ምሸት ብሪጣንያ ድሕሪ ምእታው ምስ ስድራቤታቶም ከምዝተራኸቡን፡ ምስ ምሉእ ጥዕንኦም ከምዝመጹን ገሊጹ።
Mr. Paul ኣብ መወዳእታ ካብ`ቲ ምስ ኤርትራ ዘጋጠመ ነገር ዝተማሃርዎ ነገር ክዛረብ ከሎ፡ ነቲ ኹነታት ብደቂቕ ገምጊምና ክንርዳእ ኢና ድሕሪ ምባል፡ “መርከብና ክነተዓራርን፡ ነዳዲ ክንመልእን እንተዘይኮይኑ፡ ካልእ ዝኾነ ይኹን ናይ ቅንጸላ ኾነ ናይ ስለያ ዕላማ ፍጹም ኣይነበረናን፡ ግን ሓቂ`ዩ ኸምቲ ዝግባኣና ኣይገበርናን፡ ነዚ`ውን ንፕረዚደንት ኤርትራ፡ ንህዝብን መንግስትን ኤርትራ በቲ ዘጋጠመ ዘይተሓስበ ነገር ይቕረታ ሓቲትና ኢና” ኢሉ።
የሀረሪ ክልል ብቸኛው ክልላዊ በዓል የሆነው የሸዋል ኢድ በዓል የኮሮናቫይረስ ባሳደረው ተፅዕኖ በአደባባይ ባይከበርም በቴሌቪዥን የቀጥታ ስርጭት በዓሉ ሁሉም በየቤቱ እንዲያከብረው መደረጉን የሀረሪ ክልል አስታወቀ።
አሰማኸኝ አስረስ ለሮይተርስ ዜና ወኪል እንደገለፁት፣ አንድ ከሥርዓት ያፈነገጠ የሚሊሽያ ቡድን በክልሉን የፖሊስ ዋና ጽ/ቤት፣ በክልሉ ፕሬዚዳንት ቢሮና በክልሉ ፓርቲ ዋና ጽ/ቤት ላይ ባለፈው ቅዳሜ ጥቃት አድርሷል።
ይህ ሚሊሽያ ቡድን፣ በቅርቡ ከተቋቋመው ከክልሉ የፀጥታና ደኅንነት አገልግሎት አባላት መካከል የተውጣጣ ሲሆን፣ ሌሎችም እንዲቀላቀሉት ጥሪ ሲያቀርብ መሰንበቱን ቃል-አቀባዩ አሰማኸኝ፣ ዛሬ ለሮይተርስ በሰጡት ቃል አስታውቀዋል።
ይህ የተገለጸው፣ በብሔራዊው ምክር ቤት የውጪ ጉዳዮችና የአንድነት ኮሚቴ አዲስ ባወጣው የሕዝብ አስተያየት መለኪያ ሰንጠረዥ ላይ ነው። ይህ በአውሮፓውያኑ ኅዳር ማብቂያ ላይ የወጣው የሕዝብ አስተያየት፣ ከ1,000 በላይ የሀገሪቱን የዩቨርሲቲ ተማሪዎች ያካትታል።
የጦርነት ታሪክ ፀሐፍት በአንድ ነገር ይስማማሉ። አንዲት ሀገር በጦር ሜዳ አሸናፊ የምትሆነው በፍትሃዊ ጦርነት ውስጥ ተሳታፊ ከሆነች ብቻ ነው። ጦርነቱ ፍትሃዊ ካልሆነ ግን መቼም ቢሆን አሸናፊ አትሆንም። ይህን እሳቤ ይዘን ወደ አድዋ ጦርነት ገፊ ምክንያቶች ስናመራ ኢትዮጵያ በዚያ ዘመን የገባችበት ጦርነት ፍትሃዊ ሆኖ እናገኘዋለን።
ለምን? የአድዋ ጦርነት መነሻ ዋና ምክንያት የውሃ ዲፕሎማሲ ነው። እንግሊዝ ምስራቅ አፍሪካን በተለይም የዓባይ ወንዝ ተፋሰስን ሙሉ በሙሉ ለመቆጣጠር ካላት ፍላጎት የመነጨ በመሆኑ። በ19ኛው ክፍለ ዘመን በተደረገው የቅኝ ግዛት መስፋፋት እንግሊዝ፣ፈረንሳይ ፣ ቤልጂየም እና ኢጣሊያ ትልቅ ሚና ተጫውተዋል። በእርግጥ የኢጣሊያ አመጣጥ የሀገር ውስጥ ፖለቲካዊ ገና የውህደት ዑደቱን ባለማጠናቀቁ ዘግየት ብላ ነው የተቀላቀለችው።
እንግሊዞች እና ግብፆች በሱዳኖች የደረሰባቸውን ከበባ ለመቋቋም ከኢትዮጵያዊው ንጉሠ ነገሥት አፄ ዮሐንስ ጋር ተፈራረሙ፤ የሒዎቴ ወይም የአድዋ ስምምነትን። በሱዳን ከበባ የፈተፀመባቸው የግብፅ እና የእንግሊዝ ወታደሮች በኢትዮጵያ በኩል አድርገው በሰላም መውጣት እንዲችሉ ማድረግን ታሳቢ በማድረግ። በዚህ ስምምነት እንግሊዝ ለኢትዮጵያ ወደቦችን ክፍት ለማድረግ ተስማምታለች።ምስራቅ አካባቢ ግብፅ ተቆጣጥራው የነበረውን ወደብም ለቃ ለመውጣት እንዲሁ።
እንግሊዝ ግን ለኢትዮጵያ የገባችውን ቃል አጥፋ በተቃራኒው ምስራቅ አፍሪካ ውስጥ ተገዳዳሪ ሆና የመጣችባትን ፈረንሳይን ለመግታት ኢጣሊያን ጋበዘቻት። ኢጣሊያን በእንግሊዝ ግብዣ የምገባባት የወዲያው ምክንያት ፈረንሳይን መግታት የሚል ቢሆንም የሮም ቄሳር ኃይላት ግን የራሳቸውን ቀመር በአባከሳዊ ስሌት እያሰሉ ነበር። በእንግሊዝ ጋባዥነት ወደ ኢትዮጵያ ሰሜናዊ ግዛት የገባችው ኢጣሊያ ከአፄ ምኒልክ ጋር በውጫሌ ስምምነት ፈረመች።
ያ ስምምነት ግን በመርዝ የተለወሰ ሀረግ እና አንቀጾችን ይዞ ነበር። አንቀፅ 17 የኢጣሊያንኛ ቋንቋ ይዘቱ ፍፁም የተለየ ነበር። ኢትዮጵያን በተዘዋዋሪ የኢጣሊያ የቅኝ ተገዥ ያደረገ ፍሬ ሀሳብ የያዘ ነበር። ኢትዮጵያ ነገሩን ውድቅ አደረገች ። አሁን ሁሉ ነገር ወደ ጦር አውድማ እየዞረ ነው። የቄሳር ኃይላት በዚያ ታላቂቱን ሀገር በቅኝ ግዛት መዳፋቸው ለማስገባት ከቋመጡ ከራርመዋል። ታላቁ አርበኛ ራስ አሉላ አባ ነጋ በዶጋሊ ያደረሰባቸውን ከባድ ኪሳራ እና ውርደት ለመበቀል አሰፍስፈው ተሰልፈዋል።
ታላቂቷ አፍሪካዊት ሀገር የምስራቅ አፍሪቃዋ ኮከብ ደግሞ በታላቁ ንጉሠ ነገሥት አፄ ምኒልክ በኩል አዋጭ ያለችውን ዝግጅት ለአይቀሬው ጦርነት እያዘጋጀች ነው። ሃገራዊ ዝግጅቱ በንጉሠ ነገሥቱ በአፄ ምኒልክ የዘመቻና የጦርነት አዋጅ ይጀምራል።የአዋጁ ይዘት የዘመቻ ጥሪን ለኢትዮጵያ የተለያዩ አካባቢዎች ነዋሪዎችና ለሹማምንቶች ኢትዮጵያ በጠላት ጥርስ ውስጥ መግባቷንና የቅኝ ተገዥነት ዕጣፋንታዋ መቃረቡን፣በሕዝቦች የተባበረ ክንድ ግን ጠላትን መመከት እና በቅኝ መገዛት እንደማይቻል የተገነዘቡት ንጉሠ ነገሥት ለመላው የኢትዮጵያ ሕዝቦች ይህን ታላቅ የጦር ክተት አዋጅ አወጁ።
ከታሪክ መረጃ ምንጮች የምንገነዘበው የምንረዳውም የሩቁንም ሆነ የቅርቡን የዘማች ሠራዊት ኃይል በማደረጃት ከሸዋና ከአካባቢው የተነሳው ዘማች ኃይል ወሎ ወረ ኢሉ ላይ እንዲከት፣ ከጎጃም፣ ከደምቢያ፣ ከቋራ፣ ከበጌምድር እና ከጨጨሆ በላይ ያለውን ሃገር ሁሉ አሸንጌ ላይ እንዲከት፣ የሰሜኑንና የወልቃይት ጠገዴንም ሰው መቀሌ ላይ እንዲከት፣ የሐረር ዘማች በአዲስ አበባ በኩል ገና የጥቅምቱ ዘመቻ ሳይጀምር አዲስ አበባ ገብቶ ወረ ኢሉ እንዲከት፣ የወለጋው ሠራዊት መግባት የቻለው ገብቶ በክረምቱ በመስከረም ስለሚበረታ በውሃ ሙላት እንዲቆይ ተደርጓል።
ዋናው ቁም ነገር ግን አዋጁ ሃገራዊ ንቅናቄን መፍጠሩና መተግበሩ ስለነበር በትክክል ተተግብሯል ለማለት ይቻላል። ታላቁ ንጉሠ ነገሥት ሐይማኖትህን እና ሚስትህን የሚሉ ግዝፈት የሚነሱ ጉዳዮችን ማካተታቸውን ስንመረምር ምን ያህል አርቆ አሳቢ መሆናቸውን እንረዳለን። ሰው በሚስቱ እና በሃይማኖቱ ከመጡበት ቀናኢ ነውና !
የዘመተው ሠራዊት ፍጹም ሕብረብሔራዊ ነበር። እገሌ እና እገሌ ሳይባባሉ ፈቃደኝነት ላይ በተመሠረተ የንጉሠ ነገሥቱን አዋጅ ተቀብለው በሃገራዊ፣ በወገናዊና በባሕላዊ ጉዳዮች የጋራ ትሥሥር፣ የጋራ መግባባትና በኢትዮጵያዊነት ወኔ ተሞልተው ታሪክ ለመሥራት የተሠባሰቡ ዜጎች እንጂ ግዴታ፣ ኃይልና በወቅቱ ሕግ አስገዳጅነት የዘመቱ አልነበሩም።
ኢትዮጵያዊ ማንነታቸውንና የሃገራቸውን የነፃነትና የሉዓላዊነት ጉዳይ ላይ ያተኮሩ እንጂ በትናንሽ ቁርሾዎች ልዩነት ፈጥረው ከዋናው ሃገር የመጠበቅ ተልዕኮ ያፈነገጡም አልነበሩም። በዘመቻው ሂደት የታየው የጋራ ክተት ጥሪ፣የታየው የጋራ ዓላማ ፅናት የተሞላበት ረዥሙ የዘመቻ ጉዞ፣ ሣይቸኩሉ ሁሉንም በልባቸው አድርገው የጋራ ድል ማስመዝገቡ የዚያ የአድዋ ዘመቻ የጦር አመራር የጥበብ የምክክር ብስለትና ብቃት ነበር። ይህ ባይሆን ኖሮ የዓድዋን ድል ማስመዝገቡ አስችጋሪ በሆነ ነበር።
ከንጉሠ ነገሥቱ ወረገኑ፣ ከእቴጌይቱ ወረገኑ፣በግብር መልክ እንዲገባ በየደረሱበት አካባቢ ከተሰበሰበው የተለያየ የአቅርቦት አይነት ሌላ፣ ዋናው የስንቅ የጀርባ አጥንት ሆኖ ጦርነቱን በብቃት ለማሸነፍ የተቻለው ከዘመቻ ጉዞ ደርሦ መልስን በማካተት በተጨማሪም በውጊያዎችም ወቅቶችም ቢሆን የሕዝቦችን አስተዋፅኦ ይህ ነበር ብሎ መገመቱ ይከብዳል። በተለይ የትግራይ የጦር አውድማዎች አካባቢዎች የነዋሪዎችን ያላሰለሰ ድጋፍ መገመቱ አይከብድም። ወደርየለሽ የአቅርቦት መረባረብ ተደርጓል (ገብረ ሥላሴ ገፅ 227 _268)።
ከኢትዮጵያ የተለያዩ አካባቢዎች የተውጣጡ ሕዝቦች ተዋፅኦ የነበረ ሲሆን፣ እንደ ዘመኑ አሠራር በተዋረድ የዘመቻ ጥሪ ደርሷቸው የዘመቱ ነበሩ። ባሳለፉበት የውጊያ አውድማዎችና በተሳተፉበት የዓድዋ ግንባር ላይ በታሪክ ውስጥ ሊደመሠሥ የማይቻለውን የዓለም፣ የአፍሪቃ እና የኢትዮጵያን ጥቁር ህዝቦች ድል እውን እንዲሆን አድርገዋል። የተለያዩ የዚያ ሠራዊት አመራርና አባላት በተለያዩ የጦር ሜዳዎች ውስጥ ወርቅ በእሳት ግሎ እንደሚፈተን በጦርነት የተፈተኑና የጦርነትን ምንነት አብጠርጥረው የሚያውቁ ነበሩ። በኢትዮጵያ ይሁን በኢጣሊያኑ ወገን የተለያዩ ካሊበር አቅም የነበራቸው መድፎች፣መትረየሶችና ሌሎች ነፍስ ወከፍ መሣሪያዎችን በሥራ ላይ ውለዋል።
የኢትዮጵያው ዘማች ሠራዊት የተወሰኑ ከባድ መሣሪያዎች ነበሯቸው። የመሣሪያዎችን ዝርዝርና አቅማቸውን፣ እንዲሁም በሁለቱም ጎን የነበረውን የጦር ኃይሉን አቅም በደንብ ማየት ይቻላል። የኢጣሊያኑ ተዋጊ 56 መድፎችን አሰልፏል። (በርክሌ) ሁለት የኢጣሊያን ባትሪዎች ከባድና ፈጣን ተወንጫፊዎችን እንደተጠቀሙ ዕይታውን ፅፏል። ኢትዮጵያውያን በዓድዋ ላይ ያሰለፉት 42 መድፎች ነበሯቸው። የወቅቱ ወታደራዊ ጠበብቶች ግን ለዓድዋው ድል ዋነኛ ምክንያት የከባድ መሣሪያው መታጠቅ አልነበረም። የደነደነው ኢትዮጵያዊ የጀግኖች ወኔ ነው ብለዋል።
የኢትዮጵያ ዘማች ሠራዊት መድፎች ከተለያዩ ምንጮች የተገኙ ነበሩ። በግዥ፣ በስጦታ፣ አፄ ዮሐንስ ከጉንዳት ና ከጉራዕ ጦርነት ወቅት ከግብፆች የማረኳቸው መትረየሶችና ሌሎች ጠመንጃዎች ሁሉ ተደራጅተው ለውጊያ አገልግሎት ውለዋል። ዋናው ቁም ነገር ኢትዮጵያ የአውሮፓ ሠራሽ ከባድ መሣሪያዎችን ዓድዋ ጦርነት ላይ መጠቀሟን መገንዘብ ነው!!
የኢትዮጵያዊያኑ የመድፍና የማሽን ጦር መሣሪያዎች በብቃት የመጠቀሙ ሁኔታ በወቅቱ ወታደራዊ ጠበብቶች ተገምግመው፣ የግምገማው ውጤት ሲገለፅ የአድዋ ውጊያዎች የአፍሪቃ ኃይል የሆነው የኢትዮጵያ ዘማች ሠራዊት በቅኝ ገዥዎች ሠራሽ መሣሪያዎች ቀኝ ገዥውን ኢጣሊያንን አንበረከከ እንጂ የቅኝ ግዛት ናፋቂዋ ኢጣሊያ በቅኝ ገዥዎች ሠራሽም ይሁን በራሷ በሠራችው መሣሪያ ባለውጤት እንዳልነበረች የዓድዋ ተራሮች ገሃድ አድርገውታል።
በኢትዮጵያ በኩል በፈረንሣይ ገበያዎች በኩል የገቡትን ከባድ መሣሪያዎችን መጠቀም መቻሉን ገልፀዋል። የኢትዮጵያ ተዋጊዎች መሣሪያዎች የኢጣሊያን ኃይል ፀጥ ማሠኘታቸው የኢጣሊያኑ ኃይል ከአላጄና ከመቀሌ የወጊያዎች ሽንፈትና ውድቀት ያለመማራቸውን የሚያረጋግጥ ነበር። በኢትዮጵያ በኩል ከዘመናዊ ጦር መሣሪያዎች በተጨማሪ ጦርነቱ እየተጋጋለ ሲሄድ ጎራዴና በለበን ነፍስ ወከፍ ጠመንጃዎችን በመጠቀም ያደረጉት ወሳኝ ውጊያ የአድዋን ጦርነት ድል እንዲያጠናቅቁ ረድቷቸዋል።
ቀዳሚው ፈጠን ብሎ ወደ አድዋው ውጊያ ቀጠና የገባው በጀኔራል አልቤርቶኒ ሥር ቀዳሚውን የኢጣሊያን ባታሊዮን መርቶ የነበረው ማጆር ዴሚኒኮ ትሩኢቶ አስቸጋሪውን የ10 ማይል ጉዞ በመጓዝ እኩለ ሌሊት ላይ ገንደብታ ገባ። የዚህ ኃይል እንቅስቃሴ በየትኛውም ደረጃ ከጀኔራል አልቤርቶኒ ሀሳብ ጋር ስለልተናበበ ሌሊቱን በጨረቃ እየገፋ ሊነጋጋ ሲል በኢትዮጵያ ጦር ካምፕ ውስጥ መሆናቸውን ብቻ ተገነዘቡ።
ኢትዮጵያዊያን በዕሩምታ ተኩስ ጀመሩ። ጠዋት 12 ሠዓት ላይ የተወሰኑ ደቂቃዎች ሲጨምሩ የአድዋው ጦርነት የካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም ላይ ተጀመረ። ከኢትዮጵያውያኑ 1 ሺህ የሚሆኑት የማጆር ቱሪቶ የመጀመሪያው አስካሪ ባታሊዮን 950 ሰው ብቻ ስለ ነበር ለቁጥር አለመቀራረባቸውም ወዲያኑ በቅፅበት ስለተረዱ፣ ከበባን እንደ አንድ ጥሩ ስልት ወሰዱ። ከወገኑ የራቀው የቱሪቶ ሠራዊት ከጥቅም ውጭ ሆነ። ሠፊ ርቅት በመከሰቱ ጀኔራል አልቤርቶኒ ለማጆር ቱሪቶ መድረስ ከፈለገ ብዙ ሠራዊቱን ለመስዋትነት ይዳርጋል። የኢትዮጵያውያኑ ከበባ ቱሪቶ ወደ ኋላ እንዳያፈገፍግ፣ ጄኔራል አልቤርቶኒም ወደ ፊት እንዳይገሠግሥ አስገደዳቸው።
የግራው ኮረብታ ጠላትን ከግራ በኩል እንዳያጠቃ የተፈጥሮ መከላከያ ሆኗል።የቀኙ ኮረብታም በቀኝ በኩል ያለው ጠላት እንዳያጠቃ ይከላከላል። ሁለቱን ኮረብታዎች ያገናኘው መሬት ኢትዮጵያውያን መድፎችን ጠምደውበታል። ከዚህ ገዥ መሬት ላይ የአልቤርቶኒ ኃይል ሲንቀሳቀስ በግልፅ ይታያል።
ስለዚህ ሠራዊት ከሠራዊት ጋር በግላጭ መሬት ላይ መዋጋት፣ በከባድ መሣሪያ ሽፋን መስጠት ሆነ። ኢትዮጵያውያኑ የፈለጉትና ያሰቡት ያ ዓይነት አሰላለፍ እንዲሆን ነበር። ሆነላቸው። ከዚህ የቅንጅትና የስልት ሕይወት ውስጥ መድፈኞች፣ባትሪዎች መቀሌ ላይ ከነበራቸው አሰላለፎች ጋር በተመሣሠለ መልኩ አድዋም ላይ ውጤታማነታቸውን አሳዩ።
የሥራ ክፍፍል ተደርጎ መድፈኞችን ማበረታታት፣ እቴጌ ጣይቱ 5 መድፎችን ሥራዬ ብለው በአስተኳሽነት በመሳተፍ ውጊያ ላይ ነበሩ። የራስ መኮንንና የራስ ሚካኤል 15 ሺህ ሠራዊት አልቤርቶኒን በቀኝ በኩል ከበቡት፣ በተመሳሳይ ሰዓት የንጉሥ ተክለኃይማኖት፣ የዋግሹም ጓንጉልና የእቴጌ ጣይቱ ኃይል አልቤርቶኒን በግራ በኩል ከበቡና የኢጣሊያን ሠራዊት በከበባ አጣብቂኝ ውስጥ በማስገባት ወቀጡት። ይህ የጦር ታክቲክ የኢትዮጵያ የረዥም ዘመን የውጊያ ስልት ስትራቴጂና ስልትን መጠቀም በትክክል የተተገበረ ነበር። ይህም ኢጣሊያኖች እንዲበታተኑ፣አቅማቸውን እንዲዳከም ያደረገ ስልትና ቅንጅት በመሆኑ የተቀረው ብዙሃኑ የኢትዮጵያ ሠራዊት ጊዜና እስትንፋስ አግኝቶ ወደ ውጊያው እምብርት ለመንቀሳቀስ ቻለ።
2ኛውጄኔራል ዳቦርሜዳ ለአልቤርቶኒ እርዳታ በመስጠት ወደ ውጊያ በቀኝ በኩል ሲገባ በማሪያም ሻዊት በኩል ወደ አድዋ ፈጥኖ ሲንቀሳቀስ ሌላው ጄኔራል አርሞንዲ ከገንደብታ በፍጥነት ዳቦርሜዳ የለቀቀውን ሥፍራ በመዝጋት ላይ እያለ ዳቦርሜዳ ራሱ አቅጣጫ በመሳት ወደ ግራ ማጥቃት ሲገባው ወደ ቀኝ ተንቀሳቀሰ። የኢትዮጵያውያን ቅንጅት እና ታክቲክ፡ ቶሎ በፍጥነት የኢጣሊያን የአሰላለፍ ምስቅልቅልነትን ተረዱ።
ጊዜ ሳይባክን ስህተቱን ተጠቀሙበት። የዳቦርሜዳ ኃይል ከአልቤርቶኒ ጋር አለመቀናጀቱ ግልፅ ሆነላቸው ማለት ነው። ዳቦርሜዳ ምንም ጥቃት እንደማያደርስ የተረዱት ኢትዮጵያውያን 15 ሺህ እግረኛ ተዋጊዎችን በማስገባት አልቤርቶኒንና ዳቦርሜዳን እንዲነጣጠሉ አደረጉ። ይህ 15 ሺህ ኃይል አደገኛ ኃይል በመሆኑ የዳቦርሜዳን በ3 ሰዓት ከ30 ደቂቃ አካባቢ ለባራቴሪ ባደረገው ሪፖርት ገልጿል። እነዚያ 15 ሺህ ወታደሮች የራስ መኮንን እና የራስ መንገሻ ሠራዊት ነበሩ። ከ3 ሰዐት 30 በኋላ ይህ የሁለትዮሽ ኃይል የኢጣሊያንን የአልቤርቶኒን ተዋጊ ኃይል ወደ ሦስት ስፍራ ተነጣጥለው ዋጋ ቢስ እንዲሆኑ አደረጋቸው። የእቴጌ ጣይቱ ሠራዊት በራስ መንገሻና በራስ መኮንን ሠራዊት የተቆራረጡትን ኃይሎች ማውደም ጀመረ።
እንደ እውነቱ ከሆነ በሁለቱም ባላንጣዎች ላይ ኃይለኛ ዕልቂትን ያሳየ የተጋጋለው የአድዋ ጦርነት ኢጣሊያኑ ከጧቱ 12 ሰዓት ተኩል ላይ የጀመሩት ማጥቃት ወደ 3 ሰዓት ከ30 ደቂቃ አካባቢ ተፍረከረኩ። መረጃዎች የሚያስቀምጡት በቅንጅት ማፍረክረክ የተባለው ኢትዮጵያዊው የዚያ ዘመን ታክቲክ ይህ ነበር።
የኢትዮጵያ ሠራዊት የአልቤርቶኒንና የዳቦርሜዳን የክፍተት ስህተት ተገንዝቦ በየስፍራው ጠላትን የመምታት አቅሙን በተግባር ባዋለበት በዚያች ሰዓት በወታደራዊ ጠበብቶች እይታ የኢትዮጵያ ሠራዊት ለአገራቸው የአድዋን ድል ማስመዝገባቸው የታወቀ ጉዳይ ሆኖ ነበር። የበርሃው መብረቅ የበጋው ብራቅ የዶጋሊው አራስ ነበር ራስ አሉላ አባ ነጋ በፍጥነት ይህ አጋጣሚ ሳይቆይ እንዲተገበር ወሳኝ የጦር መሪ ሆነዋል። ይህንን ጉዳይ ሲተገብሩ ራስ አሉላ ለንጉሠ ነገሥቱ ያስተላለፉት መልክዕት በመድፍ፣በመትረየስ፣በጠመንጃ ስለወጠርናቸው በአስቸኳይ የኦሮሞ ፈረሰኞች ከራስ ሚካኤል ጦር ውስጥ በብዛትና በፍጥነት አካባቢውን እንዲያጥለቀልቁትና ከምሥራቅ አቅጣጫ መንገድ ዘግተው በጨበጣ የኢጣሊያኑ ኃይል እንዲለቅሙ ብለው ስለተመካከሩ ዉጊያዎቹ ድልን በድል ላይ ጨመሩ።
ጦርነቱ አልቋል ውጊያዎች ግን ቀኑን ሙሉ ተካሄዱ። ከጧቱ 3 ሰዓት ተኩል ጀምሮ በሌላ አቅጣጫ ወደ ወጊያው የገባው የአርሞንዲ ሠራዊት በተራው ተመታ። በሁሉም አቅጣጫ በጥልቅት የኢጣሊያን ወራሪ ኃይል በቀለበት ውስጥ በማስግባት ሙት፣ቁስለኛ፣ምርኮኛ ማድረጉን አረጋገጠ። ይህንን የመሰለ የውጊያ አቅም ተጠቅመው በጄኔራል ዳቦር ሜዳ ፣በጄኔራል አርሞንዲ፣በጄኔራል ኤሌና ተዋናይነት በኢትዮጵያ ላይ የተከፈተው የሮማ ቄሳር ጦርነት ፣የቅኝ ግዛት ዓላማው አልቤርቶኒና አድዋ የሕልም እንጀራ ሆነ። የአድዋ የድል የሕልም እንጀራ እንዲሆን አደረገው!!
በራስ አሉላ አባ ነጋ እና በራስ መንገሻ በኩል በቂ አቅም የነበራቸው እና ግሩም ስራ የሰሩ የመረጃ ሰዎች ነበሩ። በሚስጥር የተዘረጋው የመረጃ መረብ ዕርዳታና ድጋፍ የኢትዮጵያ ዘማች ሠራዊት በኢጣሊያ የጠላት ሠራዊት ላይ ከፍተኛ የሆነ ጫና እንዲያሳድር ረድቷል። በሻይ አውዓሎምና በራስ አሉላ እና በራስ መንገሻ ሥር የነበሩት ሌሎች ሰዎች የመሬትና የባህል እውቅት፣የቋንቋ ችሎታና ከኢጣሊያኑም ጋር በነበራቸው የውስጥ ለውስጥ የመረጃ ስራ ብዙ ዘዴ በማካበት የሰጡት መረጃ ኢጣሊያኑን ሠራዊት በሚጎዳና የውጊያውን አጀማመር ኢትዮጵያዉያኑን ዘማች ሠራዊት በሚጠቅም መልኩ በማድረጋቸው አስተዋፅኦቸው እጅግ የጎላ ነበር።የራስ ስብሐትና የደጃዝማች ሐጎስ ከኢጣሊያን ወገን ከድተው ወደ ኢትዮጵያ ሠራዊት መቀላቀል ብዙ መረጃዎችንም ይዞ ስለመጣ ሁኔታዎች ሁሉ ለኢጣሊያ ወራሪ ኃይል እንዳይመቻች አድርጎታል።የዘማቹ ሠራዊት ቆራጥነትና ብርታትም ሌላው ጀብዳዊ የታሪክ አንጓ ነው። ሠራዊቱ አልጋውን ለማቆም እንጂ ለመሸሽ አይፈልግም።አንዱ ወደ ፊት አንዱ ወደ ኋላ አይልም(መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፡የሐያኛው ክፍለ ዘመን መባቻ) ላይ እንደ ዘገቡት። ኢትዮጵያዊ ጀግንነት ተስተውሏል፡ኢትዮጵያዊ ፅናት በእጅጉ ተንፀባርቋል ፡በመላው ዓለምም አብርቷል።
ኢትዮጵያ አሁን ላይ በርካታ የውጭም የውስጥም ድጋቶች ተደቅነውባታል።የምፍትሔ መንገዶችን እያማተረች ፣የቢሆን መላምቶችን እያፍታታች ባለበት ወቅት በእርግጥ የአድዋ ድል እና የዚያ ዘመን የነፃነት አርበኞች ምን መልዕክት ያስተላልፉልናል ብሎ መጠየቅ ብልህነት ይመስለኛል።እስኪ የእነርሱን አስደማሚ ጀብድ ጅማሮ እና ፍፃሜ ሰዓታት ላይ የነበሩ እልሆችን ከታሪክ ድርሳናት እንግለጥ።
ከዘመቻው ጉዞ ሂደት ጀምሮ እስከ ጦርነቱ መጨረሻ ድረስ ዝግመት፣ክፍተት፣ቅፅበትመመካከርና መከባበር በስፋት የነበሩ ክስተቶች ናቸው። በጦርነቱ ወቅት አልጋ በአልጋ የሚሆን ነገር ስለማይኖር በእነዚያ አስቸጋሪ ሁኔታዎች ውስጥ ታልፎ የአድዋ ድል እውን ሆኗል። የእንጢጮን ተራራ በ27 ቀን በፀሐይ በሌሊት በመብራት የተገነባውን፣የተደለደለውን ትቶ እንደ ተመረዘ ጉሬዛ ከሜዳ ላይ ተዘርግፎ እንደ እህል ተወቃ። ስፍራው ቢያበጁ፣መሣሪያ ቢያደራጁ ጉልበትና ብልኃት የእግዚያብሔር መሆኑ በዚህ ተገለጠ (ፀሐፊ ገብረ ሥላሴ ገፅ257) አስፍረውታል።
ከጦርነት ድል በኋላ የተመላሹ ቁጥር ሳስቷል። ዘምተውና በውጊያው ከነበሩት ጀግኖች ውስጥ እነ ፊታውራሪ ገበየሁ ጎራው፣ደጅዝማች ጫጫ፣ደጃች ባሻህ አቦዬ፣ፊታውራሪ ተክሌ፣ቀኝ አዝማች ታፈሰና ሌሎች ያልተተቀሱት ቁጥራቸው የበዛ የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ልጆች የአድዋ ጦርነት ወኪል ዋልታና ማገር በነበሩበት ብዙሃን ውስጥ ወደ ቄያቸው አልተመለሱም። የድሉን ጎዳና አፋጥነው በዚያው በእነዚያ የጥቁር ህዝቦች መመኪያ የአድዋ ተራሮች ህያው ሆነዋል። ይህ ትውልድ ከቅድመ አያቶቹ እና አባቶቹ የሰነቁለትን አስተምህሮት በተራው ለወቅታዊው ችግሮች መፍትሄ ሊጠቀምበት ይገባል።
ጊዜው 19ኛው ክፍለ ዘመን አይደለም።21ኛው ክፍለ ዘመን ነው።ቴክኖሎጂ መር 4ኘው የኢንዱስትሪ አብዮት የተቀጣጠለበት።ምስራቅ አፍሪካ በተለይም የአፍሪካ ቀንድ ጂኦ ፖለቲካ ደግሞ ዛሬም እንደ ትናንቱ ተፈላጊነቱ እጅግ ያሻቀበበት ወቅት ላይ እንገኛለን። ይህ ቀጣና ከግሪክ እስከ ሮማኖች፡ከኦቶማኖች እስከ ፈርኦኖች፡የቅኝ ግዛት እስከ ሁለቱ የዓለም ጦርነቶች ፡ከሁለቱ የዓለም ጦርነቶች እስከ ቀዝቃዛው ጦርነት ገፈታ ቀማሽ ሆኗል። አሁን ደግሞ በአዲሱ የእጅ አዙር ጦርነት መዳፍ ውስጥ ለመግባት በወደብ እና ጦር ሰፈር ግንባታ ከኃያላን እስከ ህዳጣን ከነዳጅ ከበርቴዎች እስከ ኒዩክሌር አረር ባለቤቶች ከፍተኛ ርኩቻ እየተካሄደበት ነው።
ውሃ ውሃ እያልን እንራመድ ! የአድዋ ጦርነት ስረ መሰረት መነሻ እንግሊዝ በኢጣሊያን በኩል የዓባይ ወንዝን የመቆጣጠር ህልም ነበር።የአድዋ ጦርነት ዋና ግብ ጣሊያን የኢትዮጵያን የተፈጥሮ ሀብት መመዝንበር በተለይም የዓባይ ወንዝን ነበር። ለፋብሪካዎቿ ጥሬ እቃ ፍለጋ እና በቀጣናው ያላትን ተስፋፋነት እና ተሰሚነት ማጎልበቻ ነበር።ያኔ ጀግኖች አርበኞቻችን የኢትዮጵያ የነፃነት ንስሮች ከሁሉም የሀገራችን ክፍል ነጋሪት ጎስመው ወደ አድዋ ተመሙ። የቄራስ ሃይላት በጥሬ እቃ ምዝበራ የታወሩ ግን ኢትዮጵያን እና ኢትዮጵያዊያን በሚገባ ያላወቁት ሰላቶዎች በአድዋ ተራሮች የኢትዮጵያን ጀግኖች ጎራዴ ፉጨት መቋቋም ተሳናቸው። የአድዋ ተራሮችም ለእነዚያ ቄሳር ሃይላት ተላላኪዎች የጎን ውጋት ሆኑባቸው። ምዕራባዊያን ለረዥም ዘመን የዘሩት የሀሰት ተረክ በአድዋ ባዶ ሆነ ፡ነጮች በጥቁሮች አይሸነፉም የሀሰት ፕሮፓጋንዳ ለፈፋ በአድዋ ባዶ ሆነ።
አፍሪካዊያን እና መላው የአለም ጥቁር ህዝቦች ብሎም በቅኝ ግዛት ቀንበር ስር የነበሩት ሌሎች ሀገራት ፓን ኢትዮጵያኒዝምን እየሰበኩ የቅኝ ግዛት ቀንበርን እስከ ወዲያኛው ጠረማመሱት ። የጣሊያን የጥሬ እቃ እና የተፈጥሮ ሀብት ምዝበራ የባህል ክለሳ በአድዋ ተደመሰሰ። የዓባይ ፖለቲካ ዛሬም ድረስ በቅኝ ግዛት ዘመን ውሎች ተሸብቦ በአዲሱ የቅኝ ግዛት እሳቤ የተሸበቡት ፈርዖኖች።ዛሬም በ1929 እና 1959 ስምምነት የመሟገቻ እና የአሳሳች ዲፕሎማሲያቸው መጋመጃ አድርገው እየባዘኑ ነው። የግብፆች ግብ እንደ ጣሊያኖች የቅኝ ግዛት መንፈስ የኢትዮጵያን የተፈጥሮ ሀብት መመዝበር ነው።
ዓባይ ለኢትዮጵያ ወንዝ ብቻ አይደለም ባህል፣ሃይማኖት ፣ እምነት፣ፍልስፍና፣ ቅኔ እና አፈር ነው። ካይሮዎች ይህን በበላይነት ያለ ማንም ከልካይነት መዝረፍ ይፈልጋሉ አርግጥ ሲሰርፉም ከርመዋል።
ሱዳን ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ሲጀመር ጀምሮ እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ አቋሟ ከኢትዮጵያ ጎን ነበር።ነገረ ኦማር ሀሰን አልበሽር በዳቦ አብዮት ከስልጣናቸው ሲፈነገሉ ውሃው ዲፕሎማሲም አብሮ የተቀለበሰ ይመስላል። ግብፅ እንደ ኢንግሊዝ ሱዳን እንደ ኢጣሊያ እየሆኑ መጥተዋል።
በዚያኛው ክፍለ ዘመን እንግሊዝ የዓባይን ወንዝ ሙሉ ለሙሉ በመቆጣጠር ሱዳን እና ግብፅ የሚገኙ የጥጥር እርሻ ልማቶቿን በማጎልበት ማችስተር እና ላንክሻየር ለ ሚገኙ የአልባሳት እና ጨርቃጨርቅ ፋብሪካዎቿ ጥሬ እቃነት በአስተማማኝ ሁኔታ የማቅረብ ህልም ነበራት። ይህን አካሄዷን ለመግታት ሌላኛው የዚያ ዘመን ተፎካካሪ ፈረንሳይ ጂቡቲ ላይ ሆና መስፋፋት ጀመረች።የፓሪስን መንገድ በኢጣሊያ የመዝጋት የእንግሊዝ ሴራ በኢትዮጵያ እውን ሆነ ።
ኢጣሊያ ወደ ኢትዮጵያ ገባች ። ኢትዮጵያ እና ኢጣሊያ ጦርነት ውስጥ ገቡ በጦርነቱ አዳክሞ ዓባይን መቆጣጠር የእንግሊዝ ከመጋረጃው በስተጀርባ የነበረ እቅድ ነው። ዛሬ ደግሞ ግብፅ ሱዳንን ወደ ኢትዮጵያ ድንበር በመላክ ሁለቱን ሀገራት ጦር ለማማዘዝ እያሰፈሰፈች ነው። መገናኛ ብዙሃኖቻቸው 24 ሰዓታት ስለ ሁለቱ ሀገራት የድንበር ውዝግብ በርዕሰ አንቀጽነት እየዘገቡት ነው።
ሱዳንም ኢጣሊያንነቷን አጠናክራ የቀጠለች ይመስላል። ያ ኔ ኢጣሊያ የኢትዮጵያን ግዛት ወራ የእኔ ይዞታ ነው በሚል አፍራሽ አካሄድ ስትከተል ነበር። አሁን ደግሞ ሱዳን የኢትዮጵያን ግዛት ወራ እኔ ተወጋሁ እያለች የሴራ አቀነባባሪ ወኪሎቿን ከመጋረጃው በስተጀርባ ሆነው አይዞሽ የሚሏትን ወገኖች ድምፅ እና ድጋፍ ለማግኘት የአዞ እንባ እያባች ነው።
ኢጣሊያ በ19ኛው ክፍለ ዘመን የውሃ ፖለቲካ እና የስትራቴጂክ ቅርምት አፍሪካ ቀንድ ውስጥ የገባችው ገና ሀገረ መንግስቷ የውህደት ጭቃውን ሳያደርቅ ነበር።ሱዳንም አሁን ላይ እያደረገችው ያለው እንቅስቃሴ ገና የሽግግር የፖለቲካ ትኩሳቷ እና የአልበሽር ዘመን ውልቃቶች ጥሩ ወጌሻ አግኝተው የሱዳናዊያን የምጣኔ ሀብት እድገት ጥያቄ በውል ምላሽ ሳያገኝ ነው። ያኔ እንግሊዝ ኢጣሊያንን ግፊበት እያለች የዲፕሎማሲ ሽፋን ሰጥታታለች።ዛሬም ግብፅ ሱዳንን ግፊበት እያለቻት ነው። የካይሮ ሰዎች ለካርቱም መለዮለባሸሎች በተለይም በአረቡ ዓለም የዲፕሎማሲ ድጋፍ እየሰጧቸው ነው።
የአድዋ ድል ካርድ እዚህ ላይ መሳብ አለበት።እንዴት እና በምን መንገድ የሚለው ጉዳይ ግን ገና ብዙ ተንታኞችን ፡ምሁራን እና ፖሊሲ አውጭዎችን የሚያነጋግር ቢሆንም የእኔ የምላቸውን የሃሳብ ፍንጣቂዎች በተወሰነ ደረጃ ላቅርብ ።ዋናው ጉዳይ ለውሃ ዲፕሎማሲው መፍትሄ ስትራቴጂ መንደፍ ነው። ማርክ ዜቶን እና ዬሮን ዋረን (2006 _Hydro-hegemony – a framework for analysis of trans –boundary water conflicts) በሚለው ጥናታዊ ስራቸው የውሃ የበላይነት ዲፕሎማሲን ማጠናከር የሚቻለው በሦስት ጉዳዮች ላይ ጠንክሮ በመስራት ነው።አንድም የተፋሰሱን ውሃ ሃብት በብዛት መቆጣጠር፡ሁለትም ከተፋሰሱ አባል ሀገራት ጋር የይስሙላ ትብብር እያደረጉ ታሪካዊ መብትን ማስጠበቅ ሲሰልስ ደግሞ የተፋሰሱ አባል ሀገራት እንዳይጠቀሙ የተለያዩ ዘዴዎችን ገቢር ማድረግ የሚል ነው።
ካይሮ አሁን እነዚህን ሦስት ስትራቴጂዎች ገቢር አድርጋለች ። ውሃውን በብዛት እየተጠቀመችበት ትገኛለች፡ፍትሃዊ በሚል ግን ኢፍትሃዊ አካሄድ ለማንበር ድርድር እያለች በተቃራኒው በወታደራዊ ሃይል ለማስፈራራት እየሞከረች ነው።አዲሱን የጦርነት ስልት የውክልና እና የእጅ አዙር ጮርነትም በሱዳን በኩል እየሞከረች ነው።
በዓለም ላይ ከ286 በላይ ወሰን ተሻጋሪ ወንዞች ይገኛሉ። በእነዚህ ወንዞች በርካታ ሀገራት የላይኛው እና የታችኛው ተፋሰስ አባል ሆነው እየተጠቀሙባቸው ይገኛሉ። ብዙ ጊዜ በላይኛው ተፋሰስ አባል ሀገራት ግድብ እና ሌሎች የልማት ስራዎች ሲጀመሩ የታችኞች ተፋሰስ አባል ሀገራት እሮሮ እና እየዬ ዲፕሎማሲያዊ ጩኸታቸውን ያሰማሉ። ሁል ጊዜም መፍትሔ የሚሆነው ግን የተጀመረው ግድብ በድል ሲጠናቀቅ እና ውሃው መፍሰሱን ሲቀጥል ነው። ኢትዮጵያስ ?ኢትዮጵያው ከእነዚያ እንደ አንድ ናት ።
የታላቁ ህዳሴ የህዳሴ ግድብን በፍጥነት ማጠናቀቅ አዲሱን የግብፅ ቅኝ ግዛት መንፈስ ለዘለቄታው መስበር ነው። ጥቅሙም ለኢትዮጵያዊያን ብቻ አይደለም። ለሌሎች አፍሪካዊያን ወንድሞቻችን ጭምር እንጂ። ለምን?የአድዋ ድል ለመላው ጥቁር ህዝቦች እና አፍሪካዊያን ወንድሞቻችን አይቻል የሚመልሰለውን የቅኝ ግዛት ቀንበር መስበሪያ ርዕዮት ዓለም ነበር ፓን ኢትዮጵያኒዝም ወደ በኋላ ላይ ፓን አፍሪካኒዝም የተሸጋገረው።
አሁንም የህዳሴው ግድብ ከተጠናቀቀ በሁሉም የናይል ተፋሰስ አባል ሀገራት ግብፅን እንዴር ተቋቁመን እንችላለን ለሚለው የዘመን ግርጃ መቀልበሻ ጥቁር ማቅ ማውለቂያ ሞዴል ነው። ግድቡ ለአፍሪካዊያን ሌላም የምጣኔ ሀብት ሞዴል ይዞ የሚመጣ ነው!!
እስካሁን በአፍሪካ ግዙፍ ግድቦች በራስ ሀብት ያለ ማንም የውጭ እርዳታ የተገነባ የለም።’ የህዳሴው ግድብ ሲጠናቀቅ ይህን የክፍለ ዘመን ግርዶሽ የሚገልጥ ነው። የታላቁ የህዳሴ ግድብ የ21ኛው ክፍለ ዘመን የአድዋ ድል ብስራት የፓን ኢትዮጵያኒዝም ርዕዮት ዓለም ግማድ ነው!!
እቲ ንልዕሊ ሓደ ሰሙን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተኻየደ "ሃገራዊ ዋዕላ ንዴሞክራሲያዊ ለውጢ" ዝተሰየመ ኣኼባ ንኤርትራውያን ዘይወከለን ክንዮ ሓድነት ኤርትራን ትሕቲ ሃገራዊነት ዝመንፈሱ’ዩ ብምባል ነቲ ዋዕላ ሓዲጉ ዝወፀ ብንያም ሚካኤል ካብ ሎንደን፡ ዋዕላ ብመሰረቱ ቅዱስ ኣምር’ዩ ግን ከመይ ይካየድ፡ ኣበይ ይካየድ ፡ብኸመይ ይካየድ፡ ብዓል መን የካይድዎ ዝብል ሕቶታት ክምለስ ዘለዎ ሓላፍነታዊ ሕቶ ኾይኑ ይስምዓኒ ኢሉ’ሎ።
ለስላሳ እና ተወዳጅ ጥንቸል የጥጥ ሱፍ ልብስ ፣ ሁሉም ሴት ልጆች ደስ በሚያሰኙበት ጊዜ እንዲመለከቱ ያድርጓቸው።የጥበብ ውበት ከሌላው ዓይነት የእንስሳት የቆዳ ሸካራነት ጋር ሊወዳደር አይችልም። ለስላሳ ፣ የመለጠጥ ፣ የበዛ። ለስላሳ ሙቀት ይሰማል። ጨርቅ በጨርቃ ጨርቅ ውስጥ አሴቲክ አሲድ ለአካባቢ ጥበቃ ጥቅም ላይ ይውላል ፣ የሐር እርጥበት አዘል ሐር። ሙሉውን የመከር እና የክረምት ቀናትን ማዛመድ ይችላል
” በኢትዮጵያ ፕሪምየር ሊግ የተመለከትኩት ነገር ቀድመህ ከተጠቀምክ ታሸንፋለህ። መጀመሪያ ላይ የእኛ የፊት አጥቂ ያገኛቸውን አጋጣሚዎች ቢጠቀም ኖሮ አሸንፈን እንወጣ ነበር። ከዛ በኃላ የነበረው ጨዋታ ሰዓት ገደላ እና መውደቅ ነበር። ስለዚህ ምንም ማድረግ አልቻልንም ተሸንፈናል።”
“ያው እንደምታየው ነው ሁሌም ከሽንፈት ለመውጣት እጅግ ከባድ ነው። ልጆቹ ጫና ውስጥ ስላሉ ነው ዕድሎችን እየሳቱ ያሉት። ቀድመን በገዛ ስህተታችን በሰራነው ስህተት ግብ አስተናገደናል። ከዛ በኃላም ወደ ጎል መድረስ ብንችልም በቀሩት ደቂቃዎች ሰዓት በማባከን ተሸንፈን ልንወጣ ችለናል።”
“ሁልጊዜም ቢሆን ያገኘናቸውን ዕድሎች መጠቀም ላይ ክፍተቶች አሉብን። ዕድሎችን ባመከንን ቁጥር እንደ ቡድን የመውረድ ነገር አለ። በቀጣይ ይህን ለመቅረፍ መሥራት ይኖርብናል።”
“ሜዳ ላይ ስንቆም 4-2-3-1 ይምሰል እንጂ ሜዳ ላይ ስንከላከል እና ስናጠቃ የተለያዩ መንገዶችን ነው የምንጠቀመው። ኳስ ስናገኝ በተለይ በመጀመሪያው አጋማሽ በአራት አጥቂ ነው የምንጫወተው፤ ኳስ ስናጣ ደግሞ በ5-4-1 ቅርፃችን እንለውጣለን። ስለዚህ በታክቲካል ዲሲፕለን የተሞላ በቀላሉ ግብ እንዳይቆጠርብን የተንቀሳቀስንበት ጨዋታ ነበር።”
“የምፈልገው ደረጃ ባይሆንም ፎፋናን ጨምሮ ሌሎች ተጫዋቾች ባለፈው ጨዋታ ጉዳት ላይ ነበሩ። ታድያ እነዚህን ተጫዋቾን ጠብቀህ የማታጫውታቸው ከሆነ በቀጣይ ጨዋታዎች ከፍተኛ ጉዳት ነው ያለው። ከዚህ አንፃር ከሁለቱም ተጫዋቾች የምፈልገውን አግኝቻለሁ።”
ኣብ ኢትዮጵያ ክልል ቤንሻንጉል ጉሙዝ ዝንቀሳቐሱ ንሰላምን ዴሞክራስን ከምኡ እውን ዴሞክራሲያዊ ምንቅስቓስ ህዝቢ ጉሙዝን ዝተባህሉ ክልተ ፖለቲካዊ ውድባት ናይቲ ክልል ገዛኢ ፓርቲን መንግስቲ እቲ ክልልን ኣብ ልዕሌና ዓፈና ይፍፅሙ ኣለው ክብሉ ንቪኦኤ ገሊፆም።
ሓላፊ ርክብ ምንቅስቓስ ነፃነት ህዝቢ ቤንሻንጉል ንሰላምን ዴሞክራስን ኣቶ ሃሩን ኣል-ሜዳ ብርክት ዝበሉ ኣባላት ኣመራርሓን ደገፍቶምን ናይ ፈጠራ ኽሲ ብዝበሉዎም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ከምዝርከቡ ገሊፆም።
ኣብ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ዳይረክተር ዳይሮክተረት ርክብ ህዝቢ ኣቶ ደምሰው በንቲ ግን ጥርዓናት ምቕባሎም ብምግላፅ ብዝገበርናዮ ምፅራይ እቶም ዝቐረቡ ኽስታት ጭቡጥ መርትዖ የብሎም ኢሎም።
በዐቢይ አሕመድ ይሁንታ በሚያሰማራው የጥላቻ ሠራዊት ከአንድ መቶ በላይ ንጹሐን ኢትዮጵያውያን በነገድና በሃይማኖታቸው እየተለዩ እንዲፈጁ ያደረገው ጃዋር መሐመድ እንዳስፈለፈላቸው ጫጩቶች ለሚቆጥራቸው ተከታዮቹ ፊት ባሳላፍነው ቅዳሜ በዋሽንግተን ዲሲ ባደረገው ንግግር «[እነሱ] ለ150 ዓመታት በአለም አቀፍ ደረጃ ታሪኳን ያቆሸሽቱን ኢትዮጵያን እኛ በገዳ ስርዓት በዲሞክራሲ እናጥባታለን» ሲል ደስኩሯል። ራሱን እንዳለማቀፍ ፖለቲከኛና ምሑር አድርጎ የሚቆጥረው ጃዋር መሐመድ ይህንን ዲስኩሩን የተናገርሁትን ሁሉ ያምኑኛል ብሎ በሚንቃቸው ተከታዮቹ ፊት እንጂ ማሰብ በጀመሩ ሰዎች መድረክ ቀርቦ ሊናገረው ከቶ አይደፍርም።
ለመሆኑ ኢትዮጵያ የቆሸሸችው መቼ ነው? የግራኝና የኦሮሞ ገዢ መደብ የጥፋት ወረራ ከመካሄዱ በፊት ስለነበረችው ጥንታዊቷ ኢትዮጵያ ስልጣኔና ታላቅነት ኦነጋውያን ደብተራ የሚሏቸው የኢትዮጵያ ጸሐፍት ብቻ ሳይሆን እልቆቢስ የአውሮፓ፣ የአረብና የምስራቁ ዓለም ተመራማሪዎች በዘመናቸው በአለም ፊት መስክረዋል። በምንኖርበት ዘመንም የአውሮፓ፣ የአረብና የምስራቁ ዓለም ጸሐፍትና ተመራማሪዎች የግራኝና የኦሮሞ ገዢ መደብ የድምሰሳ ወረራዎች ከመካሄዱ በፊት ስለነበረችው ጥንታዊት ኢትዮጵያ ብልጽግና፣ የስነ ጽሑፍ፣ የኪነ ጥበብና የባህል ሥልጣኔ ተመራምረውና ጽፈው አልጠገቡም።
በምንኖርበት ዘመን የግራኝና የኦሮሞ የጥፋት ወረራ ከመካሄዱት በፊት ስለነበረችዋ የአባቶቻችን ኢትዮጵያ ባደረገው ጥናት በአለም የታሪክ ተመራማሪዎች የተደነቀው እንግሊዛዊው ፕሮፌሰር ማቲው ሳልቫዶሬ ነው። ፕሮፌሰር ማቲው ሳልቫዶሬ እ.ኤ.አ. በ2016 ዓ.ም. ባሳተመው በአይነቱ ልዩ የሆነና የአውሮፓና የአፍሪካን ታሪካዊ ግንኙነት በሚመለከት ለዘመናት የቆየውን አመለካከት ከመሰረቱ በለወጠውና “The African Prester John and the Birth of Ethiopian-European Relations, 1402-1555” በሚል ባሳተመው መጽሐፉ እንደጻፈው በአውሮፓ ሥልጣኔ ውስጥ ዛሬ ለደረሱበት እድገት መነሻ የሆነው የሕዳሴ ዘመን የተጀመረው «የካህኑ ንጉሥ ዮሐንስ አገር» የሚሏትን ታላቋን ኢትዮጵያ ለማወቅ፣ ከጥንካሬዋ ለመማር፣ የመወዳጀት፣ ሥልጣኔዋን ወደ አውሮፓ ለማስገባት ሲሉ ወደሷ በመጡ ጊዜ መሆኑን በዋናነት የአውሮፓውያንን በተለይም የጣሊያንና የፖርቱጋል መዘክሮችን በርብሮ ያገኛቸውን የዘመኑን ድንቅ ዶሴዎች በማጠልፈፍ ባቀረበው ጥልቅ ምርምር አረጋግጧል።
ፕሮፌሰር ማቲው ሳልቫዶር በዚህ በአይነቱ ልዩ በሆነው ጥናቱ በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አውሮፓ ውስጥ የሚኖሩ በጣም የተማሩ እና የተከበሩ አፍሪካውያን ኢትዮጵያውያን ብቻ እንደነበሩ፣ ይህም አውሮፓውያን ኢትዮጵያን ለማግኘት እንዲተጉና በዘመኑ ወደአፍሪካ ያደረጓቸው ጉዞዎች የዚህን ኃያል ምሁራንና የካህኑ ንጉሥ ዮሐንስን አገር ለማግኘትና መንግሥታዊ ሥርዓቱን ለማጥናት እንደነበር አስረድቷል።
ባጭሩ የፕሮፌሰር ማቲው ሳልቫዶር ምርምር ከግራኝና የኦሮሞ ገዢ መደብ የድምሰሳ ወረራ ከመካሄዱ በፊት የነበረችዋ ጥንታዊቷ ባሊን፣ ዳሞትን፣ እናርያን፣ ወጂን፣ ፈጠጋርን፣ ዘይላን፣ ጋሞን፣ ወላይታን፣ ሲዳሞን፣ ሐረርን፣ ሐድያን፣ ከምባታን፣ ጎጃምን፣ በጌምድርን፣ ስሜንን፥ ሸዋን፣ ትግሬን፣ ባሕር ምድርን፣ አዳልን፣ ሸዋን፣ ወዘተ ያቀፈችዋ ኢትዮጵያ እንዴት አድርጋ አውሮፓን shaped እንዳደረገች በሚያስደንቁ ማስረጃዎች አስደግሞ ይነግረናል።
ይቺ አውሮፓውያን የተደነቁባትና የሕዳሴ ዘመን የጀመሩባት ኢትዮጵያ የፈረሰችው በግራኝና የኦሮሞ ገዢ መደብ አጥፊ ወረራዎች አማካኝነት ነው። ከዐፄ ገላውዲዮስ እስከ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የነበሩት የኢትዮጵያ ነገሥታት ሲደክሙ የኖሩት አውሮፓውያንን shaped ያደረገችዋን፣ በግራኝና የኦሮሞ ገዢ መደብ ባካሄዱትት አጥፊ ወረራዎች የተለያዩትን ጥንታዊ የኢትዮጵያ አውራጃዎች መልሶ አንድ በማድረግ ወደቀድሞው ገናናነቷ ለመመለስ ነው።
ይህቺ ያባቶቻችን የመካከለኛው ዘመን ኢትዮጵያ በንጹሐን አስከሬን የቆሸሸቸው ከባሌ በታች የተነሳው የኦሮሞ የገዢ መደብ በገዳ ወታደራዊ ሥርዓት እየተመራ ነባር ኢትዮጵያውያን በመግደል፣ በመስለብና ከርስታቸው በማፍለው የሴቶች፣ የሕጻናትና የአቅመ ደካሞች የሬሳ ክብር ሲያደርጋት ነው።
በ1514 ዓ.ም. ወረራ ከጀመረው ከመጀመሪያው ሉባ መልባ እስከ አምስተኛው ሉባ ምችሌ ድረስ ከባሌ በታት ተነስቶ ነበሮቹን የኢትዮጵያ ነገዶች ድምጥማጣቸውን እያጠፋ፣ ማንነታቸውን እየቀየረ፣ ቋንቋቸውን እየደመሰሰ፣ በመሬታቸው ላይ ጭሰኛ እያደረገ፣ የነበራቸውን ቁሳዊና መንፈሳዊ ሥልጣኔ እያወደመ፣ የኢትዮጵያን ምድር የሰው ልጅ ግዳይ ክምርና የደም ጎርፍ የሚፈስበት ገሀነም በማድረግ እንደ ዋርካ የተንሰራፋው የኦሮሞ ገዢ መደብ የዘር ማጥፋት ሥርዓት ናፋቂዎች ዳግማዊ ዐፄ ምኒልክ እንድንረሳው ያደረጉንን የአራት መቶ ዓመታት ግፍና መከራ እያስታወሱ በነሱ ተብሶ የመንፈስ አባቶቻቸው ያቆሸሹትን አገር አያቶቻች በአባቶቻቸው ባድማ ላይ የተራገፈውን ቆሻሻ ሳይጠርጉ በወረራ በያዙት የሰው አገር ላይ ባለርስት ስላደረጓቸው ሰብዓዊ የነበሩትን አባቶቻችን በማቆሸሽ «ያቆሸሽቱን በገዳ ስርዓት በዲሞክራሲ እናጥበዋለን» እያሉ ሊቀናጡብን ይቃጣቸዋል።
ለመሆኑ ገዳና ዲሞክራሲ ምን አገናኝቷቸው ነው ቆሸሸ የተባለውን «በገዳ ሥርዓት በዲሞክራሲ እናጥበዋለን» የሚሉን? የገዳን ሥርዓት ዲሞክራሲ ስርዓት ነው ወይ? እስቲ እንመርምረው! የዴሞክራሲ መርኅ ናቸው ከሚባሉት መካከል ዋናው «የብዙሐን አገዛዝ እና የጥቂቶች መብት» ወይም በእንግሊዝኛ «Majority Rule and minority Right» የሚለው ጽንሰ ሀሳብ ነው። በዚህ የዲሞክራሲ መርኅ የገዳ ሥርዓትን ስንመዝነው ገዳ የዲሞክራሲ ፍጹም ተቃራኒ ሆኖ እናገኘዋለን። ላስረዳ!
ይህ ትውፊት ኦሮምኛ ከሚናገረው ውስጥ «ገርባዎች ዘጠና፤ ቦረናዎች ግን ዘጠኝ ናቸው» ማለት ነው። ይህ ትውፊት ኦሮምኛ የሚናገረው ማኅበረሰብ ቦረናዎች [እውነተኛ ኦሮሞ] እና ገርባዎች [ተገዶ ማንነቱን የቀየረ] ተብሎ በሁለት እንደሚከፈል የሚገልጽ ነው። ከአስር ኦሮምኛ ተናጋሪዎች መካከል «ዘጠኙ ገርባ [ኦሮሞ ያልሆነ] አንዱ ኦሮሞ» ነው ከሚለው የኦሮሞ ትውፊት ውስጥ ኦሮሞ የሆነው በቁጥር እጅግ ጥቂት እንደሆነና ገርባው ደግሞ በቁጥር እጅግ አብዝሐ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል።
የገዳ ሥርዓት መርኅ ናቸው ከሚባሉት መካከል ዋናው ማንነቱን እንዲቀይር የተደረገው ወይም ገርባው እንኳን መሪ ሆኖ ሊመረጥ የገዳ ስርዓት በሚካሄድበት አካባቢ ድርሽ እንዳይል ማድረግ ነው። በገዳ ሥርዓት መሰረት መሪ ወይም አባዱላ የሚሆነው ሰው የሚሰየመው እውነተኛ ኦሮሞ ወይም ቦረና ከሆኑት ብቻ የበለጠ የገደለውና ብዙ የወረረው ነው። በቁጥር አናሳ ከሆኑት እውነተኛ ኦሮሞዎች ወይም ቦረናዎች መካከል የበለጠ የገደለና ብዙ ገርባ ያስገበረ ጦረኛ አባ ዱላ ሆኖ ይሰየማል። ይህ የገዳ ስርዓት መርኅ ነው።
በርካምበር እንዳጠናው አርሲ ውስጥ ሁለት ሶስተኛው ሕዝብ የሐድያ ነገድ አባል የሆነና ኦሮምኛ የተጫነበት ነው። ሆኖም ግን አስተዳደሩን ሙሉ በሙሉ ተቆጣጥረውት የነበሩት ጥቂቶቹ የቦረና ኦሮሞዎች ናቸው። በርካምበር እንደሚለው « አርሲ ውስጥ የኦሮሞ ጎሳ ከሆነው ከቦረና በስተቀር ከሁለት ሶስተኛ በላይ የሚቆጠሩት የሐድያ ጎሳዎች እንዲያስተዳድሩ አይፈቀድላቸውም፤ መሶሻል ስታተስም የሀድያ ጎሳ የሆኑ አርሲዎች ከኦሮሞ ጎሳ ያነሰ ቦታ ይሰጣቸው ነበር» ምንጭ፡Braukämper, U. (1980). Geschichte der Hadiya Sud-Athiopiens. A. Schröder፡ ገጽ 431።
የበርካምበት ጥናት የሚያሳየው የገዳ ሥርዓት አብዝሐነት የሆኑትን ገርባዎችን ለመግዛት በቁጥር አናሳ ከሆኑት ቦረናዎች መካከል በብዛት የገደለውና የወረረው አባ ዱላ ሆኖ በመሪነት የሚሰየምበት ሥርዓት እንደሆነ ነው። ዲሞክራሲ ግን የዚህ ተቃራኒ ነው። ዲሞክራሲ ብዝሐ ቁጥር ያላቸው ተገዥዎች ሙሉ በሙሉ ተገልለው ጥቂት ቁጥር ያላቸው ገዢዎች ብቻ እየተፈረራረቁ ተገዢዎችን ገርባና ባሪያ የሚያደርጉበት ስርዓት አይደለም። ገዳ የአንድ ኅብረተሰብ ግማሽ አካል የሆኑትን ሴቶችን ሙሉ በሙሉ እንደሚያገልል ስናስብ ደግሞ ስርዓቱ «የብዙሐን አገዛዝ እና የጥቂቶች መብት» የሚለውን ዋናውን የዲሞክራሲ መርኅ ጥርሱን እንዳረገፈው ማሰብ አይከብድም።
ባጭሩ ዲሞክራሲ «የብዙሐን አገዛዝ እና የጥቂቶች መብት»የሚከበርበት ስርዓት ነው። ገዳ ግን አብዝሐ ቁጥር ያላቸውን ገርባዎችን በገዳ ስርዓት ሙሉ በሙሉ እንዳይሳተፉ አግዶ በቁጥር አናዛ ከሆኑት እውነተኛ ኦሮሞዎች መካከል አብዝሐውን ለመግዛት በአባ ዱላነት የሚሰየሙበት ሥርዓት ነው።
ለዚህም ነው ጥቂቶቹ እውነተኛ ኦሮሞዎች አብዝሐ ቁጥር ያላቸውን ገርባዎች እንዲገዙ ተደርጎ የተዋቀረው የገዳ ስርዓት በኦነጋውያንና ደቂቆቻቸው እንደሚደሰኮረው እንኳን ዲሞክራሲያዊ ሥርዓት፣ እንኳን መንግሥታዊ ሥርዓት ፖለቲካዊ ሥርዓትም አልነበረም የወረራ ሥርዓት እንጂ። ባጭሩ የገዳ ሥርዓት ምንም አይነት ዲሞክራሲያዊነት የሌለበት ፍጹም የሆነ ወታደራዊ ሥርዓት ነው።
የገዳ ሥርዓት የዲሞክራሲ ስርዓት ነው የሚል ቢኖር Salgan Borana, sagaltamman Garba የሚለውን የኦሮሞ ትውፊት መሰረት አድርጎ የገዳ ስርዓት የዴሞክራሲ መርኅ ናቸው ከሚባሉት መካከል ዋና የሆነውን «የብዙሐን አገዛዝ እና የጥቂቶች መብት» [Democracy is based on both majority rule and minority rights] እንደሚያሟላ ያስረዳ!
እንግዲህ! ጃዋር ቆሸሸ ያለውን አጥቦ ዲሞክራሲያዊ እንደሚያደርግ እየነገረን ያለው ዲሞክራሲ ምን አይነት ሥርዓት መሆን እንደሌለበት በማስተማሪያነት ብቻ ሊቀርብ በሚገባውና በንጹሐን ደም ሲቆሸሽ በኖረው ገዳ በሚባለው የኦሮሞ ገዢ መደብ የወረራ ሥርዓት ነው። ለነገሩ ለሕጻን እንኳ የማይወራ የጅል ፈጠራ እየፈጠረ የሚነግረውን ሁሉ እንደወረደ የሚቀበልና ሌላው መሳቂያ መሳለቂያ ቢያደርገውም ኦሮሞ ግን የፈለገኝን ብነግረው ያምነኛል የሚል እምነት ኦሮሞን ጅል አድርጎ የማሰብ ንቀት ስላለበትና ሳይመረምር የሚያስተጋባ ተቀባይ ስላለው ለምን ይጨነቃል!
ኮሮና ቫይረሶች በእንስሳትም ይሁን በሰዎች ላይ በሽታ ሊያስከትሉ የሚችሉ ቫይረሶች አንድ ትልቅ ቤተሰብ ናቸው። በሰዎች ውስጥ ፣ በርካታ የመተንፈሻ አካላት በሽተኞች ከጉንፋን እስከ መካከለኛው ምስራቅ የመተንፈሻ አካላት ሲንድሮም (MERS) እና ከባድ የአተነፋፈስ ህመም ሲንድሮም (SARS) በመሳሰሉ የመተንፈሻ አካላት ኢንፌክሽኖች እንደሚከሰቱ ይታወቃል ፡፡ በጣም በቅርብ ጊዜ የተገኘው ኮሮናቫይረስ ኮቪድ-19 በሽታ COVID-19 ያስከትላል።
በመይንማሩ (Myanmar) ምርጫ፥ የኖቤል ሎሬቷ የአንግ ሳን ሱ ኪ (Aung San Suu Kyi) ተቃዋሚ ፓርቲ ወደ ድል እያመራ መሆኑን ከወዲሁ የተገኙ ይፋ ያልሆኑ ውጤቶች ይጠቁማሉ። ያም ሆኖ ግን ጠቅላላው ውጤት በይፋ ከመገለጹ በፊት ቀናቶች ሊቆጠሩ እንደሚችሉ የምጫ ባለሥልጣናት ያስረዳሉ።
የአሜሪካ ድምጽ ጋዜጠኛ ስትቭ ሀርማን (Steve Herman) ትላንት በያንጎን (Yangon) የተካሄደው ምርጫ ምን እንደሚመስል ተከታትሎ ዝርዝር ለኮልናል። ሰሎሞን ክፍሌ አቅርቦታል ከተያያዘው የድምጽ ፋይል በመጫን ያዳምጡ።
ብዛዕባ’ዚ ንጥፈታት ናይ’ዛ ሽማግለ እዚኣን በጺሓቶ ዘላ ደረጃን ዝያዳ መብርሂ ንምርካብ፤ ቤት ጽሕፈት ዜና ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ምስ ተጋዳላይ ተኽለ ዝገበሮ ቃለ-መሓትት ነቕርበልኩም።
ድሕር’ዚ ውድባት ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ዝኸድዎ ናይ ሓባር ጕዕዞን ኣብ መንጐኦም ዝተጠርየ ናይ ሕድሕድ ምትእምማንን፤ ነፍስወከፍና ጕዕዞና ዝምርሓሉ ብሩህ ትካላዊ ኣካይዳ ክህልዎ ንምግባር ብዕቱብ ክንሰርሕ ዕዙዝ ተደላዪነት ኣለዎ። እቲ ቅኑዕ መእተዊ ናብ’ዚ ጕዕዞ’ዚ ከኣ ጕባኤ ምክያድ ኢዩ። ምኽንያቱ ከኣ ብውድባዊ ዓይኒ ክርአ እንከሎ፡ ንቅርጻ ናይ ኪዳን ምምላእ ብሓደ ሸነኽ፤ ብኻልእ ሸነኽ ከኣ፡ ኪዳን ክሳዕ ሕጅ ዝፈጸሞም ዕማማት ንምግምጋምን ኣብ መጻኢ እንምርሓሉ ፕሮግራምን ትልምታትን ንምሕንጻጽ ስለዘኽእል ኢዩ። ካልእ ጕባኤ ምግባር ዝድለየሉ ምኽንያት ከኣ፡ ውድባት ኪዳን፡ ንቃልስታቶም ከሐይሉን ኣብ ህዝቢ ተቐባልነት ክረኽቡ ዘኽእሎም ፕርግራምን ትልምታትን ንምሕንጻጽን፤ ብሓባር ንኽጕዓዙ ዘለዎዎም ዕቱብ ድሌት ዘንጸባርቑሉን ኣገዳሲ ዓውዲ ስለዝዀነ ኢዩ።
ሽማግለና፡ ጕባኤ ንምስንዳእ ብዕለት 6 ሰነ 2006 ካብ እተወከለትሉ እዋን ጀሚራ ዕማማታ ንምስልሳል ተበጊሳ። ንኣገባብ ኣሰራርሓኣ ዝሰርዕ ውሽጣዊ ሕጋጋት ነዲፋ ናብ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ኣቕሪባ። ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ኪዳን ድማ ኣጽዲቑላ። ብቐዳምነት፡ ብመሰረት’ቲ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ዝሃባ፡ ርእይቶ ናይ ውድባት ኣብ ዝተፈላለዩ ጕዳያት ትቕበልን፤ ብድሕር’ዚ ድማ፡ ናይ ሓባር ዝዀነ ርእይቶታት ትጥርንፍን፥ ነቲ ናይ ፍልልይ ነጥብታት ከኣ፡ ከከም ደረጃኡ መምያ ትሰርዕን። ከምኡ ውን፡ ኣብ’ቲ ሕጂ ኣብ ማእከላይ መሪሕነት ዘሎ መጠን ውክልና ናይ ውድባት ብምምርኳስ፡ መጠን ውክልና ናይ ውድባት ኣብ ጕባኤ ኪዳን መጽናዕታዊ ግምታ ትህብ። ናይ ጉባኤ ቦታን ባጀትን ንዝምልከት ተዋሂብዋ ዝነበረ ዕማም ድማ፡ ኣሰናዳኢት ሽማግለ ነቲ ኣብዚ እዋን’ዚ ንኪዳን ከቢብዎ ዘሎ ኩነታት ኣብ ግምት ዘእተወ ርእይቶን ለብዋታትን ኣቕሪባ ኣላ።
እቲ ካብ ውድባት ክመጸና ዝተባህለ ርእይቶታት ድንጉይ ኢሉ እኳ ኣንተመጸ፤ ኣብ’ዚ እዋን’ዚ ግን፡ እታ ሽማግለ ነቲ ካብ ውድባት ዝቐረበላ ርእይቶታት ብዕምቈት ተመልኪታ፡ ጸብጻባታ ናብ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ንምቕራብ ኣብ መፈጸምትኡ በጺሓ ትርከብ።
እቲ ናይ ፍልልይ ነጥብታት ሓድሽ ኣይኰነን። እታ ሽማግለ፡ ብፍላይ ንቅዋም፡ ቅርጻ፡ ዕማማት ፈጻሚ ቤት ጽሕፈትን ኣገባብ ኣመራርጻ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈትን ዝምልከት ሃናጺ ርእይቶታት ተቐቢላ ኣላ።
ብጕዳይ ብሄራት፡ ዝቐረበልና ርእይቶታት ኣሎ። ንሕቶ ሸሪዓ ብዝምልከት ውን ዝቐረበልና ርእይቶታት ኣሎ። ብርእይቶይ፡ እቲ ነዚ ርእይቶታት’ዚ ኣብ ምቕራብ ኣብ ውድባት ሰፊኑ ዝነበረ መንፈስ፡ ኣብ’ቲ ጕባኤ ውን ቀጺሉ፤ ነዘን ሕቶታት ዝኸውን ብቑዕ መፍትሒ ክርከብ ይከኣል’ዩ በሃላይ ኢየ።
መጠን ውክልና ኣብ ማእከላይ መሪሕነት ብዝምልክት ድማ ኣዎንታዊ ርእይቶታት ቀሪቡልና። እዚውን እንተኾነ ኣብ መጻኢ ጉባኤ ተዘሪቡሉን ክትዕ ተኻይዱሉን ብኣወንታ ክዛዘም ተስፋ ዝግበረሉ እዩ። ሽማግለና ድማ ነቲ ዝቐረበላ ርእይቶታት በቦትኡ ኣትሒዛ ኣብ ጸብጻባ ኣስፊራቶ ትርከብ
ነቲ ዘሎ ጋግ ንምጽባብ፡ ፍልልያት ንምቅርራብ፡ ነቲ ባይታ ናይ ምርድዳእ ንምስፋሕ ዝሕግዙ ብዙሓት ርእይቶታት ቀሪቦም ኣለዉ። እዚ ከኣ፡ ውድባት ኪዳን ንዘለዎም ፍልልያት ሰጊሮም ንሓባራዊ ዕዮ ዘተባብዕ ጽኑዕ መሰረት ንምንባር ዘለዎም ተገዳስነት ዘንጸባርቕ ኢዩ።
5. መጠን ውክልና ናይ ውድባትን ተዓዘብትን ኣብ ጕባኤ ከመይ ክኸውን ኢዩ? ወጻእተኛታት ተዓዘብቲ’ኸ ክህልዉ ድዮም? እቲ ጕባኤ ዝካየደሉ ቦታ ኣበይ’ዩ ክኸውን?
መጠን ተሳታፍነት ኣብ ጕባኤ፡ በቲ ጕባኤ ዝካየደሉ ቦታ ኢዩ ዝውሰን። ጕባኤ ዝካየደሉ ቦታ ከኣ፡ ምስ ፖለቲካዊ ኵነታት ዝተኣሳሰር ኢዩ። ስለ’ዚ፡ ከም’ቲ ቅድም ክብል ዝኣመትክዎ፡ እታ ሽማግለ፡ ኣብ’ዚ ጕዳያት’ዚ ዘለዋ ርእይቶታት ናብ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ከተቕርብ ኢያ። ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ድማ፡ ቅኑዕ’ዩ ዝበሎ ውሳኔ ክወስድ ኢዩ። ፈ/ቤት ጽሕፈት ብዛዕባ ተሳትፎ ናይ ሲቪላውያን ማሕበራት፡ ናይ መጽናዕቲን ናይ ዜናን መደበራት ወዘተ ብዝምልከት ኣሰናዳኢት ሽማግለ ክትርእዮ መምርሒ ሂቡ እኳ እንተነበረ፡ ብቐዳምነት ምስታ ናይ ሃገራዊ ዋዕላ ሽማግለ ዝተኣሳሰረኳ እንተኾነ፡ ብዛዕባ ብዝሒ ተሳተፍቲ ንዝምልከት ምስ ቦታ ጉባኤ ዝተኣሳሰረ ኢዩ ክኸውን። ብፍላይ ወጻእተኛታት (ናይ ካልእ ዜጋታት) ተዓዘብቲ ብዝምልከት ግን፡ ኣብ’ቲ ካብ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ዝተዋህበና መምርሒታት ዝተጠቓለለ ኣይኰነን።
ብቐዳምነት፡ ምስ’ዚ ኣበሃህላ’ዚ ከምዘይሰማማዕ ከረጋግጽ እፈቱ። ዋላ ውን፡ ነቲ ኣብ ኪዳን ዝለዓል ጕዳያት ኣቃሊለ ዝርእዮ ኣይኰንኩን። ናይ ሸሪዓ ይኹን ናይ ብሄራት ጕዳይ፡ ነቲ መሰላት ብዝረጋግጽን፥ ነቲ እንቃለሰሉ ዘሎና ናይ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ህዝብና ብስኒትን ብሰላምን ናይ ምንባር ዕላማታት ክውን ንምግባርን፤ ንቃልስታትና ዘሐይልን ብቑዕ ፍታሕ ዘድልዮ ህያው ጕዳይ ኢዩ። ኮይኑ ግን ነዚ ኣብ ላዕሊ ተጠቒሱ ዝርከብ ሕቶታት ሓደ መደምደምታ ከይተገበረሉ ክቕጽል ኣንተኾይኑ፣ እቲ ጉዳይ፡ ጉዳይ ጓል ነገር ጥራሕ ዘይኮነስ ካብኡ ዝለዕለ ኢዩ ክኸውን፣ ብሓጺሩ ንኪዳን ዘየሰጉም፡ ነቲ ንመጻኢ ክግበር ዝምደብ ኩሉ ክዕንቅፍ ዝኽእል ከም ዝኸውን ዘየጠራርጥር ኢዩ።
እቲ ዝበለጸ ኣገባብ ንምግጣም ናይ’ቲ ስርዓት፡ ኪዳን ንህዝቢ ኣብ ጐድኑ ደው ከምዝብልን ንጡፍ ግደ ከምዝጻወትን ምግባር ኢዩ። ከምኡ ውን፡ ኪዳን ኣብ ህዝባውን ዜናውን ዲፕሎማስያውን መዳያት ግዲኡ ርኡይ ክኸውንን፤ ኣብ ውሽጢ ይኹና ኣብ ግዳም ዝርከብ ህዝብና፡ ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ሓቀኛ መተካእታ ናይ’ቲ ዲክታቶርያዊ ስርዓት’ዩ ዝብል ዕግበት ዘሕድረሉ ጽዓታታት ከካይድን ኣለዎ። ከምኡ ውን፡ ለውጢ ንምምጻእን ነቲ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ንምውዳቕን ናይ ውሽጢ ረቛሒታት ምምላእ ዓቢ ኣገዳስነት ከምዘለዎ ሓቂኳ እንተኾነ፤ ኣብ ብዙሓት ከም ናህና መሰል ምንቅስቓሳት፣ ለውጢ ንምምጻእ ኰነ ንዲክታቶርያዊ ስርዓት ንምውዳቕ፡ እቲ ናይ ወጻኢ ደገፍ ዓቢ ጽልዋ ከምዘለዎ ተደጋጊሙ ዝተራእየ ሓቂ ኢዩ። ስለዝዀነ ድማ፡ ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ንጡፍ ናይ ኣህጉራዊ ምንቅስቓሳት ብምክያድ ነዚ ዘሎ ስርዓት ንምውዳቕን ህዝቢ ኤርትራ ብዲሞክራስያዊ ስርዓት ንክምራሕን ኣብ ዝገብሮ ቃልሲ ውክልንኡ ከእምንን ደገፋት ከረጋግጽን ክበቅዕ ይግባእ።
8. ኣብ ኤርትራ ዘሎ ፖለቲካዊ ቅልውላው ብዝምልከት መንግስትን ተቓወምቲ ውድባትን ዝስከምዎ ሓላፍነት እንታይ’ዩ? ነዚ ቅልውላው’ዚ ንምስጋር’ከ እንታይ ክግበር ኣለዎ ትብል?
ብመሰረቱ ኣብ ኤርትራ ሰፊኑ ዝርከብ ፖለቲካዊ ቅልውላው ብሰንኪ’ቲ ኣብ ኤርትራ ክካየድ ዝጸንሐን ዘሎን ኣብ ምብሓት ስልጣን ዝተመስረተ ፖሊሲ ናይ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ዝተፈጥረ እዩ ምባል መሰረት ዝረገጸ ሓቂ ኢዩ። ተሰካም ሓላፍነት ድማ ባዕሉ እቲ ነቲ ስርዓት ዝመስረተ ሸነኽ ኢዩ።
ብኻልእ ሸነኽውን እቲ ብዝሒ ናይ ተቓወምቲ ውድባትን ኣብ ሞንጎአን ክረአ ዝጸንሐ ዘይምውህሃዳትን ነቲ ኣንጻር ዲክታቶርያዊ ስርዓት ክወሃቦ ዝግባእ ምሉእ ኣትኩሮ ክዓናቕፎ ጸኒሑ እዩ። እዚ ሓቂ’ዚ ኣብ ውሽጢ ደምበ ተቓውሞ (ውሽጥን ግዳምን) ቅልውላው ፈጢሩ ዝጸንሓን ዘሎን ኢዩ። ብኻልእ ኣዘራርባውን ኣካል ናይ ኤርትራዊ ፖሊቲካዊ ቅልውላው ምዃኑ ርዱእ እዩ። ነዚ ንምፍታሕ ከኣ፡ ዝተፈላለዩ ዝንባሌታትን ፍልስፍናን ዘለዎም ተቓወምቲ ውድባት ኣብ ትሕቲ ጽላል ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ተጠርኒፎም ይቃለሱ ኣለዉ። ምስዚ ከነወዳድሮ ኣንከለና፡ እቲ ኣብ ኤርትራ ስልጣን ጨቢጡ ዘሎ ሸነኽ ነቲ ኣብ ኤርትራ ሰፊኑ ዝጸንሐ ቅልውላው ንምፍታሑ ዝኾነ ይኹን ፈተነ ዘይምግባሩ ዝለዓለ ሓላፍነት ከምዝስከም የረድእና።
ምስ ጐረባብቲ ሃገራት ዞባና ኣብ ሕድሕድ ምክብባርን ኣብ ምርግጋጽ ሓባራዊ ረብሓ ዝተመርኰሰ ናጻ ዝዀነ ዝምድና ንምፍጣር ኵሉ ግዜ ቀዳምነት ክንህቦ ዘሎና ዕማም ምዃኑ ክንግንዘብ ይግብኣና። ዝተፈላለዩ መንግስታት ናይ ሱዳን፡ ቅድም ዝነበሩ ይኹኑ ሕጂ ዘሎ መንግስቲ፡ ኣብ ጕዳይ ህዝብና ዝሓዝዎ መርገጻት ነመጕሶ ኢና። እንተዀነ፡ ረብሓኦም ገዲፎም ንረብሓታትና ከረጋግጹ ኣይንጽበን ኢና። ንኣብነት እቲ ኣብ’ዚ ቀረባ እዋን ኣብ መንጐ ኤርትራን ሱዳንን ዝተጋህደ ዝምድናታት ብዝምልከት ምናልባት ናቱ ጽልዋታት ኣብ ልዕሊ ተቓወምቲ ውድባት ኤርትራ ይህልዎ ይኸውን።
ብርታዔን ዕብየትን ተቓወምቲ ውድባት ነቲ ኣብ ዞናና ዝርከባ ሃገራት ብዛዕባ ተቓውሞ ሓይልታት ይኹን ብዛዕባ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ብዝምልከት ዝወስድኦ ስጉምቲ ይኹን ዝኽተልኦ ፖሊሲ ፍልልይ ከምጽኣሉ/ክገብረሉ ይኽእል ኢዩ። ሓድነትካ ኣደልዲልካ፡ ህዝብኻ ጠርፍካ ብተግባር ክትሕይልን ክትደፍእን ምብቃዕ ድማ ኣብ ከባቢኻን ዓለምን ክትስማዕን ኣብ ግምት ክትኣቱን ይገብረካ።
ኣብ ኣሰናዲት ሽማግለ ኪዳን ዘሎኒ ናይ ኣቦ መንበርነት ቦታ፡ ብዛዕባ ዓንቀጻት ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን፡ ዕሙቕ ዝበለ ኣፍልጦ ክህልወንን፤ ከምኡ ውን፡ ካብ ዝተፈላለዩ ውድባት ዝቐረቡ ርእይቶታት፡ ነቲ ዘሎ ፍልልያት ናይ ምስጋሩ ተኽእሎታት ኣሎ ዝብል ስምዒት ከሕድር ኣኽኢሉኒ። ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን፡ ነብሱ ብምሕያል ማዕረ’ቲ ዝጽበዮ ሃገራዊ ሓላፍነት ክብ ክብልን፤ ከምኡ ውን፡ ምስ ሲቪላዊ ማሕበራትን ውሩያት ሃገራውያን ባእታታትን ብምርኻብ፤ ጽዓታቶም ንሓባራዊ ዕላማታት ከጸምድን’ዩ ዝብል ተስፋ ኣሎኒ።
እብዚ እዋንዚ ንኪዳን ዝጻረሩ ሸነኻት እንተ ብፍላጥ ወይ ብዘይፍላጥ ነቲ ስርዓት’ዮም ዘገልግሉ ዘለዉ። ብኻልእ ሸነኽ ድማ፡ ዕላማኡ ንኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ንምእራምን፡ ኪዳን ንባህግታት ህዝቢ ኤርትራ ንከማልእ ንክበቅዕ ተባሂሉ ዝግበር ነቐፌታ እንተዀይኑ ግን፡ ኣካል ናይ ደምበ ተቓውሞ ምዃኑ ርዱእ ኢዩ።
ሓፈሻዊ ጕባኤ ኤርትራዊ ዲሞክራስያዊ ኪዳን ንምዕዋት ኵሉ ዝከኣል ጻዕርታት ክካየድ ኣለዎ። ነፍሲ ወከፍ ተቓዋሚ ኣብ’ቲ ተቓወምቲ ውድባት ኣንጻር ዲክታቶርያዊ ስርዓት ዘካይድዎ ዘለዉ ቃልስታት ግዴኡ ከበርክት ድሉው ምስዝኽውን ድማ ኢዩ ደምበ ተቓውሞ ክድልድልን ክዕወትን ዝበቅዕ።
ኢሣት አርብ ማታ (ኅዳር 3/2017) ባቀረበው ዜና በ300 ሚሊየን ብር ወጪ ግንባታው በመጠናቀቅ ላይ ያለውና በአዲስ አበባ ከተማ የሚገኘው ደብል ትሪ ባለ አራት ኮከብ ዘመናዊ ሆቴል ምሥጢራዊ የአቶ በረከት ስምዖን ንብረት ነው በሚል ሕወሃት ምርመራ እንዳስጀመረባቸው ተዘክሯል።
ወደ ጀመርነው ስንመለስ፥ ገሃድ ወጥቶ የነበረው የአቶ በረከት ማን አለብኝነትና ከአላሙዲ የሚያገኙትን በአደባባይ ቆጥረው የሚረከቡበት ኪራይ ሰብሳቢነታቸው መብት በወቅቱ ምን ያህል አንጀት እንደሚያሳርር ማንም የተገነዘበው፣ በጽሞና ያለፈው/ያላለፈው ወይንም የሚያልፈው አይመስለኝም።
አቶ በረከት በሕወሃቶች ክፍፍልና በፖለቲካ ምክንያት ዛሬ ለዚህ ምርመራ ተጋላጭ ቢሆኑም፡ የሕወሃት አስተዳደር ውስጥ — ለጊዜው ነው እንጂ — ብቸውኛው ወንጀለኛ አያደርጋቸውም።
በዚህም ምክንያት፥ ይህንን ጽሁፍ የሚመለከቱ አንባብያን — አንዳንዶች እንደሚሉት — ሥንጥቁና አሁን ከሣሽ የሆነው ሕወሃት ንጹህ ነውና ሌሎቹን መመርመር ይችላል — የሚል መልዕክት በሽልምልም ሊያስተላልፉ እየሞክሩ ናቸው። ስለሆነም፣ ከሁሉ አስቀድሞ ሌሎቹን ቀርቶ ሕወሃት በቀኙም ይሁን በግራ መልኩ የራሱን የተግማማ ገበና መመልከት እንደማይችል አንባቢዎች ግንዛቤ ውስጥ እንዲያስገቡ ላስታውስ እወዳለሁ!
ከአቶ በረከት ጋር በግልም ስለማንተዋወቅ፣ ግላዊ ቅሬታ የለኝም። ኢትዮጵያ ውስጥ ግን ጥቁሩን ነጭ፣ ነጩን ሲያጠቅሩ በዘመነ የመንግሥት ቃል አቀባይነታቸው ባደረጉት አስከፊ አስተዋኦ እንደሌላው ኢትዮጵያዊ አስታውሳቸዋለሁ። በተለይም የመሬት ዘረፋውንና በጋምቤላ የተካሄደውን የመንደር ግንባታ የሕወሃት ወንጀሎች ዙሪያ — እንደሌላው ሃገርና ወገን ወዳድ ኢትዮጵያዊ ሁሉ የራሴ የሆነ ከፍተኛ ቅሬታና ቅዋሜ ቢኖረኝም፣ ያ ግን የዚህን ጽሁፍና አመለካከቴን እንዳይቆጣጠር ራሴን በሚገባ አስጠንቅቄያለሁ።
በመጨረሻም፣ የዚህ ጽሁፍ ዓላማ ‘የወደቀ ዛፍ ምሣር ይበዛበታል’ የሚለውን መስሎ እንዳይታይ በአንባብያንን የበሰለ አመለካከት ተስፋ አደርጋለሁ! ለዚህም አንባብያን በኔና በሕወሃት አገዛዝ መካከል ገና ከመጀመሪያው ሃገር አፍራሽ ሥራውን ከተያያዘበት ጊዜ ጀምሮ ያለኝን የማውገዝና እዚያው በሩቁ አመለካከት አንባብያን ከተለያቱዩ ጽሁፎቼ እንደተገነዘቡ ተስፋ አደርጋለሁ!
ይህንን ሙስና ውስጥ የተዘፈቁ ባለሥልጣኖች የእርስ በእርስ መነካከስ ሁኔታ አንድ ቀን እንዲህ ድራማ እስኪመስል ድረስ በዐይናችን እንደምናየው በግልጽ ይሰማኝ ነበር — ይህ አባባል ሃገሪቱ ውስጥ ተጣያቂነት አለ የማለት ትርጉም እንደማይሠጠውም ተስፋ አለኝ። የኔ አተረጓጎም የተመሠረተው፣ እንደዚህ ያለ የተግማማ ሥርዓት መጨረሻው መገርሰስ መሆኑን ከመገንዘብ፣ የባለሥልጣኖቹን እርስ በእርስ መነካከስ በመጠበቅ ነው።
እንዲህ ያለው ሥርዓት ብዙ ጊዜ ሲወድቅም — እንዳውሎ ንፋስ ወይንም ጎርፍ — በአካባቢው ያሉትን ጠራርጎ፣ ሁሉም ነገር እርስ በእርስ ተጠላልፎ መውደቁ አጠያያቂ አለመሆኑን ከሌሎች ሁኔታዎች በመማርም ነው።
ከዚያ በፊት ግን ባለሥልጣኖቹ እርስ በእርስ ዒላማ መደራረጋቸው የሚጠበቅ ነው። በመተማማት እንደሚጠላለፉ ሁሉ ገና ከንጋቱ እንስማ ነበርን። ከቅርብ ጊዜ ወዲህማ ኢትዮጵያ ውስጥ የኪራይ ስብሳቢነትና ጉበኝነት ጸያፍነት በመደብዘዙ፣ በመካከላቸውም አንዱ ሌላው ላይ ነጥብ ለማስቆጠር “ኪራይ ሰብሳቢ” አስገራሚ አለመሆኑን — ለኔ ድሮ የትምህርት ቤት ጓደኛ የነበረ ቀደም ሲል የእነርሱው ባለሥልጣን ሆኖ የሠራ ግለሰብ — ቀደም ሲል ውጭ ሃገር እንዳጫወተኝ!
ለኔ አቶ በረከት ስምዖን፣ እንደሌሎቹ በሕወሃት ሥር እንደተራወጡትና እንደሚራወጡት፣ የሃገራችን ካድሬዎችና ባልሥልጣኖች — አንዳቸውም ሳይዘለሉ — “በኪራይ ሰብሳቢነት” በሂስና ግለሂስ መድረክ ሲስማ የተኖረው፣ ከመወንጀልና ከመጠየቅ ማምለጥ እንደማይገባቸው የመጀመሪያውን ግንዛቤ ያገኘሁባቸው ግለሰብ ናቸው።
ለዚህ መነሻዬም መድረሻዪም፣ ጆሮዬን የጣልኩበት የግል ባህሪያቸውና ከአላሙዲ ጋር ያላቸው ጥብቅ ትስስር ነው። ማን አለ ሕወሃት ውስጥ — ከመለስ ጭምር — የነበረውን ሥልጣን ተጠቅሞ ዘረፋ ያላካሄደው? የትኛው ሹም ነው አላሙዲን ከሃገር ገንዘብ ለማሸሽ ያልተጠቀመበት ቱባ ባለሥልጣን አትበሉኝ እንጂ!
“ከዋናው ሰውዬ ጀምሮ ወዳጆች ነን፤ ተግባብተን እና ተቻችለን ነው የምንኖረው፤ እኔ ግን አንድ ቀን እንዲህ ሆንኩ ብዬ ቅሬታ አቅርቤላቸው አላውቅም እንደውም እነሱ እንደኔ ሁሉንም የሚጭኑበት ሰው የለም” ማለቱን አስታውሳለሁ!
አቶ በረከት ስምዖን በኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ቦርድ ሊቀ መንበርነታቻው ሃገራችንን ለምዘበራ አጋልጠው፣ በእርሳቸው ግንባር ቀደም ኪራይ ሰብሳቢነት ምክንያት ኢትዮጵያ ምን ያህል እንደተመዘበረች መገመት ይቻላል። ከሠፋፊ የገጠር መሬቶች ገበሬዎቻችን እየተፈናቀሉ፡ ልማቱም በዘረፋ ምክንያት ላይሳካ፥ የተለያዩ የልማትና የንግድ መንግሥታዊ ድርጅቶችን ዕዳ ለማይከፍል — ለማስገደድም ባለሥልጣኖቹ የመለስና የበረከትን ጫና እየፈሩ በሚኖሩባት ሃገር — በረከት ብድር በተከለከለበት ወቅት እንኳ ቱጃሩ እስከ ቢሊዮን ብር ያሠጡ ባለሥልጣን መሆናቸውን አግባብ ይመስለኛል!
እዚህ ሃገር እንመራለን ብለው ከመለስ ዜናዊ እስከ ታችኞቹ ባልሥልጣኖች ድረስ በሼኩ እጅ እንደሆኑ ሸራተን የበረከትን “የሁለት ምርጫዎች ወግ” ናይሮቢ በራሱ ወጭ እንዲሁም የበረከትን ሚስት ወንድም የመዘመርን መጽሐፍ ሼኩ በነጻ እንዳሳተሙላቸው ለተጋብዡ በራሳቸው አንደበት ሲናገሩ መስማቱ የሕውሃት አመራር በአጠቃላይ ሆድ አደር፣ ወራዳ ኪራይ ሰብሳቢዎች ስብስብ እንደሆነ ማወቁ እጅግ ያስገርማል!
በወቅቱ ከጀመርኩት ያን ጊዜ ሁለት ዓመት የሞላት ብሎጌ (Transforming Ethiopia (TE)), አሁን The Ethiopia Observatory (TEO)) ላይ የመጽሃፉ ምረቃ ዕለት ሌሊት የተወሰኑ ነጥቦችን በማንሳት ቅሬታዬን ዘግቤ አደርኩ፟። ከዚያም ብዙ የከነከኝ ነገር ሆኖ እንደገና ያንኑ ጽሁፍ በመጠኑ በማሸት ጥር 18/2013 እዛ ውስጥ ውስጥ የሚከተለው ነገሮች ጋር ተደማምሮ ወጥቷል፦
በረከትም በስካር ይሁን በአለቆቻቸው በመተማመን ይህንኑ በአደባባይ በመናገራቸው፣ እኔም ግብዣው ዲጂታሊ በመተላለፉና ፊንላንድ ሆኜ በመስማቴ፣ በወቅቱም ሆነ ዛሬ ምናልባትም አቶ በረከት ስምዖን በገሃድና በነጻነት ኪራይ ሰብሳቢ እንዲሆኑ የመጀመሪያው ‘ሊቼንሣ’ የተሠጣቸው ሕወሃታዊ ባለሥልጣን ሣይሆኑ አይቀሩም ቢባል ማጋነን አይደለም እላለሁ።
ነገሩ እጅግ የከነከነኝ በመሆኑ፣ የኢትዮጵያን የንግድ ማኅበረሰብ እንደመዳፉ የሚያውቅ አንድ ወዳጄ ከኢትዮጵያ መጥቶ ፈረንሣይ ተገናኝተን ጥሩ ወይን ጠጅ ጉሮሯችንን እያለሳለሰ ብቻ ሳይሆን፣ ሰሜታችንን እያዝናን ሳለን፣ “ከመንግሥት ባልሥልጣኖች ሁሉ በረከት ለገንዘብና ለሙስና ያልተራወጠ ፖለቲካውን ሃይማኖቱ ያደረገ ይመስለኛል” አልኩ! ብርጭቆው ሥር የተደበቀ ሰው/ወንም ሌላ ነገር ያለ ይመስል ወደ ላይ ብድግ አድርጎ በብርሃን ከተመለከተ በኋላ፣ ብርጭቆው ወደ ጠረጴዛው ሳይመለስ “አንተ አልክ!” ያለው ጆሮዪ ውስጥ ሳይደላደል፣ “ግሩም ወይን!” ብሎ በተዘዋዋሪ የጫወታችንን መቀየር ምልክት መስጥቱ ነው ብዬ፣ የሚቀጥለውን ጨዋታ እርሱ እስኪጀምር ወደ ዝምታ አጋደልኩ!
ታዲያ ከላይ የተጠቀስው ያ አርብ ማታ አቶ በረከትን የሕወሃት አንዱ ወገን (እንደሚባለው ከሆነ) እንደ ብልት በልቶ የመጣል ዘመቻ መጀመርን በዜና ስሰማ በጣም ነው የተደነቅሁት።
እንዲያውም አንድ ምሽት ታህሳስ 22/2011 — ከብዙ ሻምፔኝና… ራት በኋላ ሁለቱም ወንድማማቾች መሆናችውን በሚዲያ ለኢትዮጵያ ሕዝብ ሲያስተጋቡ ከሰማሁ በኋላ — ኢትዮጵያ ውስጥ ከሕወሃቶች አንደበት ከሚወጣው ብልግና ሁሉ ጆሮዬን ቋቅ የሚለው ቃል — በእነርሱ አንደበት ስድብ የተደረገው ይኸ “ኪራይ ሰብሳቢ” የሚባለው ቃል ነው።
በሌላ በኩል ደግሞ ‘ልማታዊ መንግሥት’ የሚባለው እንደነሕወሃትና የሩዋንዳው የመሰሰሉት፡ በዘረፋ ወይንም ሙስና የሚባክነውን ማሸሺያ አሳጥተነው ወደ ልማት እንዲገባ ማድረግ ማስቻልን የጨምራል ይላል መለስ ዜናዊ ከመሞቱ በፊት በ2012 ‘States and Markets: Neoliberal Limitations and the Case for a Developmental State’ በወጣው ጽሁፉ፦
ባለሥልጣኖቹም በአደባባይ በዳረጎት ወይንም ሰወር ያለ ጉቦ በአደባባይ እንደነ በረከት ስምዖን ሲቀበሉ እንዳየነው፡ የዚህ ዐይነቱ ሃብት ለልማት መዋሉ አጠራጣሪ ነው።
በነፃ ሁሉም ወላጅ በስማርት ስልኩ ላይ ሊኖረው የሚገባ ድንቅ መተግበሪያ! እድሜያቸው 3 ዓመትና ከዛ በላይ ያሉ ህፃናትን በቀላሉ ለማስተማር የተዘጋጀ ምርጥ መተግበሪያ! ሐበሻ ኪድስ ፊደላትን፣ ቁጥሮችን፣ ቀለማትን፣ የሰውነት ክፍሎችን፣…
የኢትዮጵያ ዜጎች ለማኅበራዊ ፍትህ (ኢዜማ) የቢሾፍቱ ከተማ የአድአ ምርጫ ወረዳ 1 ሊቀመንበር የነበሩት ግርማ ሞገስ ለገሰ ትላንት እሑድ የካቲት 7 ቀን 2013 ዓ.ም ምሽት በተተኮሰባቸው ጥይት ሕይወታቸው ማለፉን ኢዜማ አስታወቀ፡፡
ለምሳሌ አቶ ሞገስ ኦሮሞ ሐገር ነው ተወልደው ለዚህ ክፍተኛ ትምህርት የበቁት ። አማራ አገርን ወይ ጎጃምንና ጎንደርን አይተውት አያውቁም ይሆናል መቶ አምሳ አመት ኦሮሞ አቅፎና ደግፎ አኖራቸው ። እንዴት ነው ወለታውን የሚከፍሉት ለኦሮሞ ሕዝብ በክህደት ነው። ይህ ሰው የአማራ ነፃ አውጪ ድርጅት የተቀላቀለው ። የአማራ ነፃ አውጪ የተሻለ አሳብ ኖሮት ሳይሆን አማሮች ስለሆኑ ብቻ ነው።
ይህንን ለማስረዳት አንድ ኤርትራዊ ዘላለሙን ኢትዬዽያ ውስጥ ኖሮ ንብረት አፍርቶ የልጅ ልጅ ማህረግ አግኝቶ ። የኤርትራ ሪፈረንደም ሲመጣ ለኤርትራ ነፃነት ቢመርጥ ምን ትለዋለህ ። ኤርትራ ከኢትዬዽያ ከበለጠችብህ ሂድ ወድ ኤርትራ ብለህ ታባርረዋለህ።
ወይ ደግሞ የጉደፈቻ ልጅ ። አንተ አሳደገኽ ለከፍተኛ ትምህርት አብቅተዅ ሲያደግ ወላጅ አባቴን ፍለጋ ሊሂድ ቢልህ ምን ይስማሀል። ይህ ነው በኦሮሞ ላይ ክህደት የተፈፅመው።
በጣም የሚገርመው ደግሞ ኦሮሞዎች የዘር ሉዩነት ያረጉብናል እያልክ ። ዞር ሲሉ አንተ የኦሮሞን ጠላት ብትመርጥ ለዛውም ኦሮሞ ሐገር ውስጥ ሆነ ቢሮ ከፍተህ ልትንቀሳቀስ ብትሞክር ምን ያህል ክህደት ነው። የአማራ ፓርቲ አይቀላቀሉ አልልም ግን ይህ የአማራ ፓርቲ ኦሮምነትን ለማጥፋት የተነሳ ድርጅት ነው ። በትንሹ አኦሮምኛን ቋንቋ ሊከለክል ይችላል ይህንን የጠላት ድርጅት ነው ወይ አማሮች የሚቀላቀሉትና ኦሮሞ ውስጥ በስላም መኖር አለብን የሚሉት።
እንዲህ ከሆነ ኦነጎችም ቢሮዋቸውን የወሎ ኦሮሞ ጋ ሄደው መክፈት አለባቸው ። ቋንቋችን በኦሮምኛ ይሁን ከኦሮሞ ጋራ እንቀላቀል የሚሉት ዋና ነጥባቸው ሆኖ ይንቀሳቀሱና እስቲ አማሮች የሚያረጉትን እን ይ።
ድፍረታቸውን ተመልከት ! ኦሮሚያ ምድር ውስጥ እየኖሩ የኦሮሚያ ልዩ ኃይል ሙሉ በሙሉ ወጥቶ በመከላከያ ሰራዊት እንዲተካላቸው ጠይቀዋል። እንደዚህ የሚያደርጉት ያሉት ዓብይ አህመድን እና ደብተራው ዳንኤል ክብረትን ተማምነው ነው::
“በምስራቅ ወለጋ ዞን ጊዳ አያና ወረዳ ወጣቱ የአማራ ባለሀብት ዋሴ በላይ በኦሮሚያ ልዩ ኃይል በጥይት ተገደለ። [...] የአካባቢው ነዋሪዎች በገበሬዎች ላይ ግድያ እየፈፀመ ያለው የኦሮሚያ ልዩ ኃይል ሙሉ በሙሉ ወጥቶ በመከላከያ ሰራዊት እንዲተካላቸው ጠይቀዋል።”~አማራ ሚዲያ ማዕከል / Amara Media Center
አጫሉን ገድለው ። የነሱ ሲገደል በኦሮሞ ያሳብባሉ። ግን ያጫሉን ግድያ የፈፀመው ወያኔዎች ናቸው ይሉናል። ወያኔ ምን ደንታ አለው አጫሉ ሚኒሊክ ፈረስ ስረቀ አልስረቀ። ሞቲቨ ያለው አማሮች ብቻ ናቸው አጫሉን ለመግደል ።
ሁለተኛ ኦሮሞ አዲሳባን ኬኛ ሲል ። ይሄው ተመልከቱት የስወ ሐገር ሊቀማ የመጣ ሽፍታ ይላሉ። እነሱ ግን ጠቅላላው ኢትዬዽያ ንብረቴ ነው ፣ወርሴ ነው፣ እርስቴ ነው ሲሉ ምንም ቅም አይላቸውም።
አሜሪካ አገር ከአንዱ ወደ አንዱ እስቴት ሄደህ ። እኔ አሜሪካዊ ነኝ እዚህ ወይ እዚያ የመኖር መብት አለኝ ማለት አትችልም ። የቤት ክራይ ክፈል ትባላለህ ወይ መሬት ግዛ ትባላለህ። የማንንም መሬት ላይ ሄደህ በሚሊዬኖች መስፈር አትችልም። ፅበል ወጣ ብለህ ኦሮሞውን አፈናቅለህ ቤተክርስታንህን ስርተ በኦሮምኛ አትቀድሱ እያልክ አታሾፍም።
መቼም ተነጋግረናል ለምን ትግሬዎች ሱዳን ከአማራ ይቀርበናል እንዳሉ ። ግን እነሱ ይህ አባባል በፍፁም አይገባቸውም ወይም አውቀው ይሆናል እንጂ እንዲህ ያለ ጅልነት ከአማራም አልጠብቅም። ከኤርትራኖች እሺ ከአማራ ግን የዚህ ይህል ዝቅጠት አልጠብቅም።
ኤርትራኖችም ልክ እንደአማራ ይዞረባቸው ናቸው በኤርትራ የውስጥ ጉዳይ አትግባ ይሉሀል ። እነሱ ግን ስተት ብለው ገብተው የኢትዬዽያን የፖለቲካ ሊጥ ያቦኩታል። እኔ ብቻ የምፅልየው ኤርትራኖች ወይኔ ንብረት ወረሱብን አንገላቱን የሚሉት በዚሁ ይካካስና ከእንግዲህ በኋላ ወርቃማዎችን ለቀቅ ቢያረጉዋቸው ታላቅ ተስጥዎ ነው። እኛ ምንም አንፈልግም ከኤርትራ ጋራ እነሱም ምንም አይፈልጉብን ደህና ስንብቱ እስቲ አማሮች እንደሚያዎጣቹሁ እናያለን።
ወድ አማሮች ስመለስ ለኢትዬዽያ አንድ ቋንቋ ነው የሚያስፈልገን ይሉሀል ። ያም ቋንቋ አማርኛ ነው ይሉሀል ። ለምን ስትላቸው አማርኛ ፊደል አለው ይሉሀል ግን ፊደል የትግሬዎች ነው። ስትላቸው ይቆጡን የባጡን ያወሩልሀል እንጂ ፍንክች አይሉም።
ከዚይ ደግሞ አንድ ባንዲራ ነው የምንፈልገው ይሉሀል ። እሺ የቱን ስትላቸው የኦርቶዶክስ ልሙጡን ባንዲራ ይሉሀል ። ታድያ ምን አይነት ድርደር ነው ኦሮሞዎች በሙሉ አጥተው አማሮች በሙሉ አግኝተው ምን አይነት ድርድር ነው። ድርድር ሲባል ሌሎች ጎሳዎች ትንሽ አጥተው ። አማራም ትንሽ ለቀቅ አርጎ በመሐል መግባባት ነው። አማሮች ግን ይህ ጫዋት ስለማይዋጥላቸው ከትግሬዎ ጦርነት በኋላ ኢትዬዽያ እንደነደደች ትሮራለች ብልፅግና ልክ ኢትዬዽያ ትቅደም መፈክር ሆኖ ይቀራል።
ይህ የአማራ ፅባይ ከግብፅ ፅባይ ተመሳስለብኝ ግብፅ ለድርደር ተቀምጣ ሱዳንና ግብፅ ፻% የአባይን ውሃ እንውስድ ኢትዬዽያ ደግሞ ዚሮ እጅ ትውስድ ብለው ድርድር ለመቀመጥ ይፈልጋሉ ኢትዬዽያ እንቢየው ስትል ይሄው ኢትዬዽያ ድርድር አትፈልግም ብለው እንጣጣሉ። በዚህ ላይ ግብፆች በ፴ ቢሊዬን ዶላር አዲስ ከተማ እየስሩ ነው። የአማራ እንግሊዘኛ ወይም አረብኛ የማይችሉ ወኪሎቻችን ይህ መሆኑንም የሚያውቁ አይመስለኝም ። ምንም ስለዚህ አዲስ ከተማ አያነሱም ግብፆች የውሃ እጥረት ካለባቸው እንዴት ነው አዲስ ከተማ ገንብተው ከተማውን ውሃ በውሃ የሚያረጉት ። ከሞኝ ደጃፍ ሞፈር ይቆረጣል አሉ።
ሸለምጥማጥ ወያኔ - ሰው ክሰው እንዳይግባባ በህዝቦች መሃል አጥር ሰርተህ ስታበቃ፣ ዛሬ አይንህን በጨዉ አጥበህ እንደ አሜሪካ በነጻ መዘዋወር አለብን ትላለህ። መሰረተ ቢስ ዎራዳ ዎያኔ፣ ትንሽ አይሰቀጥጥህም በየቦታው ስታቦካና የኦሮሞ ተቆርቋሪ ለመምሰል ስትሞክር?
ድውይ ወያኔ፣ ኦሮሞን ሃይላንደር አንጠልጥለህ ስትገገርፈው ለምን ትዝ አላለህም? ቢሾፍቱ ገደል ውስጥ ገፍትረህ ስትጥለው ምናባክ ታስብ ነበር? ደግሞስ ኢትዮጵያዊ አይደለሁም ብለህ ስታበቃ ምናባክ አገባህ በኣማሪኛ፣ በኦሮሚኛ ወይም በትግሪኛ ብናወራ፧ ሁሉም የሀገራችን መግባቢያ ቋንቋዎች ናቸው እንጅ ግንባራችን ላይ የተነቀሱ ምልክቶች አይደሉም። የተረገምክ ክፉ ወያኔ፣ ዘር አይውጣልህ!
አንደኛ እኔ በአሜሪካ ውስጥ እንደልብህ ትዘዋወራለህ አላልኩም ። አትዘዋወርም ነው ያልኩት በደንብ አንብበው። ለምሳሌ አንተ ኒወርክ ውስጥ ታክሲ ትሰራ ከሆነ ። ቴክሳስ ውስጥ መጥተህ ታክሲ መስራት አትችልም መንጃ ፍቃድና የታክሲ ፍቃድ እንደገና ማውጣት አለብህ ልክ ኬን ያ ወይም ሱዳን እንዴሄድክ አርገው ቁጠረው ። ቴክሳስ ስት ሄድ ደግሞ ማንም ቤት ስርቶ አይጠብቕህም ወይ ተከራይ ወይ ግዛ ትባላለህ ። በአጭሩ የአማራ አይነት ስፈራ አይቻልም ያየኸውን መሬት ሁሉ ቤትክርስቲያን አርገህ ስዎቹን ስማቸውን አስቀይረህ መፈንጨት አበቃ።
የዚህ ጎታታ አቶ ግርማ ሞገስ ። በማላይ ነው ግርማ ሞገሱን የሚያሳየው። ትፋቱ አንድና አንድ ነው ኦሮሞን በመክዳት ነው። ኦሮሞ ላይ ተቀምጦ ። ኦሮሞ ለከፍተኛ ትምህርት አብቅታው ሽማ ሽልማው ስታበቃ በክህደት ለኢዜማ መስራት ጀመረ።
እኔ ማንም ሰው ማንኛውንም አይነት ድርጀት መደገፍ መሳተፍ ይችላል። በዚህ ምንም ቅሬታ የለኝም ። ግን አገሩን ኦሮሞ ከድቶ ሙልጭ አርጎ ወለታ ቢስ ሆኖ የኦሮሞን ጠላት ጋራ መወገን የለበትም ለምስሌ ኢዜማ የኢትዬዽያኖች ድርጅት ከሆነ ኦሮሞንም ትግሬዎችንም ሌሎቹን ፹ ጎሳዎችን ማቀፍ አለበት ። ግን የኛ ቡዳ መቶ % አማራ የሆነበት ጉሩብ ገብቶ ኦሮሞን ለማጥቃት ሲፈልግ ወርድ ከራሴ ነው።
በጣም የሚገርመው ደግሞ አቶ ጎብላላው አማራ አገር መሄድ ይችላል ኦሮሞ ካልተስማማው እንጂ እዚያው ኦሮሞ አገር ተቀምጦ ኦሮሞን መተናኮል ማለት ወርድ ከራሴ ነው። እኔ ግድያን እየደገፍኩ አይደለም ያለውን እውነታ እየነገርኩህ ነው። በአፍሪካ ባልስለጠነ አገር ጠላት ህን የምታስወግደበት አንዱ ዜዴ ። በአጫሉ ላይ የተውስደበትን እርምጃ በመውስድ ነው ። ስለዚህ ይህንን ያወቀ ስው ውዶ ይግባበት ባይ ነኝ።
ስለዚህ አሁንም ካልገባህ አቶ ጎብላላው የሪፐቨልካን ፓርቲ አይደለም የገባው ። የገባው ኬኬኬን ፓርቲ ነው ስለዚህ ጥላቻና ዘረኝነት ለሚስብክ ፓርቲ ምላሽን ቢያገኝ ። በስይፍ የኖረ በስይፍ ይሞታል ተብሎ ዝም ነው። ከአሁን በኋላ ምንም ቀልድ የለም ኬኬኬ ፓርቲ አትግቡ ከገባቹህ ግን ወርድ ከራሴ ነው ፖለቲካው ግሎዋል ። ለማቍዝቀዝ አይቻልም የቡዳ አማራ ድምፅ የተቀማው አጫሉን ከከደሉ በኋላ ። መግደላቸው ሳያበቃ ማፌዛቸው ነው። ዛሬ ደርስው ኦሮሞ ቀብር እንዲደርሳቸው ይፈልጋሉ። በመጀመሪያ ደረጃ ይህንን ስው የገደለው ባሌጌ ፓርቲ ሊሆን ይችላል አጣሩ።
- ወደ ደረጃህ ዝቅ ብዬ፣ ደም-ስርህ ውስጥ በቀጥታ እንዲገባ ነው በሰማያዊው ቋንቋ የከተብኩልህ። በፈረንጁማ ድንጋይ ራስ ስለሆንክ መዳረቅ ነው። ዉሻዬም ሰለቻት።
- ውሻ ወያኔ፣ የኦሮሞ ህዝብ የሚያዋጣውን ራሱ ያውቃል። የወያኔ ደላላና አስተርጓሚ አይፈልግም። እንዴት ተብሎ ነው ዲያቢሎስ የመብት ተሟጋችና የቅዱሳን ወኪል የሚሆነው? ክፉ!
ቅጫማም አቃጣሪ ወያኔ ፡- ምናባክ ይጠበስልህ ታድያ? አንተንም ቅማልህን አራግፎ በረባሶህንና ቁምጣህን ለውጦ ሰው ያስመሰለህ፣ ካለው አካፍሎ ከችጋር ያዳነህ አማራ ነው። የከሃዲና የባንዳ ባህል ስለወረረህ፣ ያጎረሰህን ጣት ቀርጥፈህ በላሀው። ዉለታ ቢስ የጡት ነካሽ ልጅ፣ የሰራሀው ግፍ መልሶ አፈር አስበላህ። አፈር ነህና ወደ አፈር ትመለሳለህ። ክፉ!
እቲ ምፍንቓል ዜጋታት ካብ ዝጅመር ሓደ ዓመት ዝገበረ`ኳ እንተኾነ ካብ መራሒ`ታ ሃገር ብወግዒ ክዝረበሉ ናይ መጀመርያ ግዜ`ዩ ጥራይ ዘይኮነ፡ ከምዚ ዝበለ ሓያል መጠንቀቕታ ክቐርብ ፈላማይ`ዩ።
“ዝኾነ ይኹን ኣካል ኣመራርሓ፡ ኣብ ሕገ መንግስቲ ዝተቐመጠ ናይ ዜጋታት ናይ ምስራሕ፡ ምዝውዋር መሰላት ናይ ምኽባር ግዴታ ኣለዎ። ካብ`ዚ ወጻኢ ዝግበር ግን ጸረ-ህዝቢ`ዩ፡ ስጉምቲ ክውሰዶ`ዩ” ኢሎም።
የይሁዳ ቤትና የእስራኤል ቤት ሆይ፥ በአሕዛብ ዘንድ እርግማን እንደ ነበራችሁ፥ እንዲሁ አድናችኋለሁ፥ በረከትም ትሆናላችሁ አትፍሩ፥ እጃችሁንም አበርቱ። ይላል እርሱ እርግማን ሆኖ ከእርግማን ሁሉ ዋጅቶናል እኔ ይህንን እላለሁ
ይህ የ 10.000 ጠርሙስ ውስን ምርት በፖርቹጋል በአለንተጆ ክልል ውስጥ ከተመረጡት በእጅ ከተመረጡት ሲራ የወይን ፍሬዎች የተሰራ ሲሆን በአሜሪካን የኦክ በርሜሎች (16%) እና በፈረንሣይ የኦክ በርሜሎች (50%) ውስጥ ለ 50 ወራት ዕድሜያቸው የደረሰ ሲሆን የተጠናከረ የቫዮሌት ቀለም ፣ የደስታ ስሜት በአፍንጫ እና በሲራ በተለመዱት አስገራሚ የአበባ ማስታወሻዎች የተቆጣጠረው የበሰለ ፍሬ ወዲያውኑ ስሜት። ይህ ወይን በአጥጋቢው ሙሉ እና በተከታታይ አጨራረስ በተለይም ከቀይ ሥጋ ጋር በጥሩ ሁኔታ ይጣመራል።
ግጭት የሰው ልጅ ወደ ምድር ከመጣበት ጊዜ ጀምሮ የነበረ፣ ያለ እንዲሁም በእልት ተዕለት የማህበራዊ መስተጋብር ውስጥ ሊከሰት የሚችል አለመግባባት ወይም ልዩነት ነው፡፡ ይህም አለመግባባት በጊዜና በሚገባ ካልተፈታ፣ በማህበረሰብ ውስጥ ከፍተኛ ስጋትና አለመረጋጋት ሊፈጥር ይችላል፡፡ ይህንንም ተግዳሮት ለማስቀረት በማሰብ አብዛኛውን ጊዜ የመንግስት ባህላዊ ተግባር (traditional functions of government) በመባል የሚታወቀው ማለትም ቋሚ የሕግና ፍትሕ ሥርዓት በመገንባት ለሚነሱ ቁርሾዎች መላ ሊያገኙበት የሚችልበትን ሥርዓት መዘርጋት ነው፡፡ ይህም ሊሆን የሚችልበት አንዱ መንገድ መደበኛ ፍርድ ቤቶችን ወይም አማራጭ የግጭት መፍቻ መንገዶችን በየደረጃው በማቋቋምና ለሚነሱ ግጭቶች በጊዜ መፍትሄ በመስጠት ሊሆን ይችላል፡፡
በዓለምአቀፍም ሆነ በአገር ወስጥ የሕግ ሥርዓት አስተማማኝና በቂ የግጭት አፈታት ሥርዓት መኖር በጣም አስፈላጊ ነው፡፡ ይህም መሆኑ በህብረተሰቡ ማህበራዊ እና ፖለቲካዊ ኑሮ ውስጥ ሰላምና መረጋጋት ከማምጣቱ ባሻገር ተጠባቂ የሕግ ሥርዓት (Predictable legal system) እንዲኖረን ያደርጋል፡፡
የግጭት አፈታት ሲባልም በግራ ቀኝ በኩል የሚመጣ ማነኛውም ግጭት ወይም አለመግባባት ለመፍታት የሚተገበር ሥነ-ስርዓት ሲሆን ይህም በመደበኛው የፍርድ ሂደት ወይም በአማራጭ የግጭት አፈታት (alternative dispute resolution) መንገድ ሊከናወን ይችላል፡፡
ሆኖም ግን መደበኛ ፍ/ቤቶች ካላቸው የሥራ ጫና፣ የጉዳይ መረጣ እንዲሁም ተደራሽነት ውሱኑነት ሳቢያ የሚከሰቱ ግጭቶችን ተቀብለው ላይመለከቱ ይችላሉ፡፡ በዚህ ጊዜ ታዲያ ዓይኖች ሁሉ ወደ አማራጭ የግጭት አፈታት ዘዴዎች ያመራሉ፡፡
አማራጭ የግጭት አፈታት የሚባለው ከመደበኛ ፍ/ቤት ውጭ ግጭትን ለመፍታት በማሰብ የሚተገበሩ መንገዶች ናቸው፡፡ አማራጭ የግጭት አፈታት ዘዴዎች ስንልም ከመደበኛ ፍ/ቤትና ከአስተዳደር ፍ/ቤቶች ውጭ ያሉ በርካታ የግጭት መፍቻ ሥልቶች ያቀፈ ማለት ነው፡፡
መደበኛ ፍ/ቤቶች በሌሉበት በጥንት ዘመን አብዛኛውን ጊዜ በባህላዊ መንገድ ግጭቶች የሚፈቱበት መንገድ ነበር፡፡ ይህም አካሄድ ለበርካታ አመታት ሲሰራበት ቆይቷል፡፡ አሁንም ቢሆን የዚህ መሰሉ አካሄድ ወደ ከተሞች አካባቢ እየቀነሰ ቢመጣም አብዛኛውን ጊዜ በገጠራማ አካበቢዎች ይሰራበታል፡፡ በተለይም ደግሞ አማራጭ የግጭት መፍቻ ዘዴዎች ባላቸው አንጻራዊ ጥቅም በመደበኛ ፍ/ቤቶች ሳይቀር ተከራካሪዎቹ ጉዳያቸውን በዚህ መንገድ እንዲፈቱ ጭምር ምክረ ሃሳብና ትዕዛዝ የሚሰጡበት ሁኔታ አለ፡፡
አማራጭ የግጭት አፈታት የተባለበትም ምክንያት የመደበኛ ፍ/ቤትን ተክተው በአማራጭነት በቀረቡ መንገዶች በመሆናቸው ነው ለምሳሌ የሁለትዮሽ ድርድር፣እርቅ፣ሽምግልና ወዘተ በማምራት የግራ ቀኙ ተከራካሪ ወገኖች ጉዳይ መፍትሄ የሚገኝበት ዘዴ ስለሆነ ነው፡፡ ለአብነትም የዓለምአቀፍ የንግድ ም/ቤት ማቋቋሚያ ሕግ መግቢያ ላይ የአማራጭ የግጭት አፈታት አስፈላጊነትን ጠቆም አድርጎ ለማቅረብ ይሞክራል፡፡
የንግድ ግጭቶችንና ልዩነቶችን ለመፍታት ሰላማዊ የግጭት አፈታት አይነተኛ መፍትሄ ይጫወታል፡፡ ይህም በፍርድ ቤት ክርክር ወቅት ወይም በሽምግልና እንዲሁም በሌላ በሦስተኛ ወገን በታገዘ የግጭት አፈታት ሕግጋት ሊከናወን ይችላል፡፡
በኢትዮጵያ የኮንስትራክሽን አማራጭ የግጭት አፈታት (construction alternative dispute resolution) በይፋ የተዋወቀው በ1952ዓ.ም በወጣው የፍትሐብሔር ሕግ ነበር፡፡ ሆኖም ግን የኮንስትራክሽን ባለሙያዎችን ጨምሮ በሕግ አማካሪዎች ዘንድ ትኩረት መሳብ የጀመረው በቅርቡ ነው፡፡ አማራጭ የግጭት አፈታት አሰፈላጊነቱ ብሎም አዋጭነቱ እየታመነበት የመጣበትም ምክንያት “የአገሩን ሰርዶ በአገሩ በሬ” እንዲሉ በግጭት አፈታት ሂደቱ ውስጥ የኮንስትራክሽን ባለሙያዎች ከዳኝነት እስከ ተከራካሪነት በጥልቀት ስለሚሳተፋበት ጭምር ነው፡፡