Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
ሦስተኛ መንግስትም ሆነ ተቃዋሚ የፖለቲካ ድርጅቶች እውነተኛ እርቅን ጀምረው ማስተባበር ይችላሉ ማለት ዘበት ነው:: መንግስት እንደግለሰብ ቂመኛ በቀለኛና ትምክህተኛም ነው:: ለተቃዋሚዎች ያለው ንቀትና ጥርጣሬ መጠን የለውም:: እርቅን እሱ ቢጀምር የመሸነፍና የመዋረድ ያህል ይመለከተዋል:: ተቃዋሚ ፓርቲዎችም ቢሆኑ ከመንግስት ጋር ያላቸው ቅራኔ እርቅ ለመጠየቅ የሚያበቃ አይመስልም:: ሰጥቶ የመቀበልና የማሳመን ችሎታና ፍላጎት እስካሁን አላየንም:: በመሆኑም ሌላ ገለልተኛና አንጻራዊ በሆነ መልኩ ንጹህ ኢትዮጵያውያን የተሰባሰቡበት አካል ያስፈልጋል:: ይህን አካል የሚያቋቁመው አካል: የሚቋቋምበት መስፈርት: የሚኖረው ዝርዝር የሥራ ድርሻ: የሚጠቀማቸው ዘዴዎች: ወዘተ ግን ጥርት ብለው ለውይይት ቢቀርቡ የተመረጠ ነው እላለሁ:: እንዲሁም ፍትህና እርቅ ምን ያህል የሚዛመዱና የሚቃረኑ እንደሆነ የኢትዮጵያን ተጨባጭ ሁኔታዎች ግምት ውስጥ በማስገባት አስቀድሞ መተንተን ያስፈልጋል::
በአጠቃላይ ይህ አስተባባሪ ኃይል ከእርቅ በፊት በእርቅ ጊዜና ከእርቅ በኋላ ሊሟሉ የሚገባቸውን ሁኔታዎች እጅግ በዝርዝር አዘጋጅቶ ለሚመለከታቸው አካላት ሁሉ አቅርቦና በውይይት አዳብሮ ሊንቀሳቀስ ይገባል:: ይህ ቀላል ሥራ ስላልሆነ የሚመረጡት ሰዎች ስሜታቸውን የሚቆጣጠሩና የሞራል ብስለት ያላቸው: አዋቂዎችና አስተዋዮች: እንዲሁም የመግባባትና ጫናን የመቋቋም አቅም ያላቸው ሊሆን ይገባል:: ልዩ ልዩ አይነት መስዋዕትም ለመክፈል የተዘጋጁ መሆን አለባቸው:: በመሆኑም ብሄራዊ መግባባትና እርቅ በብርቱ ልፋትና መከራ የሚመጣ እንጅ እንደሚታሰበው ‘ሰላማዊ’ ብቻ ላይሆን ይችላል::
የመጀመሪያው ችግር የሚሆነው ይህን አስታራቂ ኃይል ማቋቋም ነው:: ማን ነው ይህን ሊያነሳሳው የሚችለው? በተለያዩ አካላትስ ተቀባይነት ይኖረዋል? ፍላጎትና ለኢትዮጵያ መልካም ራእይ ያለው ማንኛውም አካል ሊጀምረው ይችላል:: ቢያንስ ቢያንስ ይህ ጥናታዊ ጽሁፍ የገመገማቸውን 18ቱን በብሄራዊ መግባባትና እርቅ ላይ ያተኮሩ መጣጥፎችን ያቀረቡት ምሁራን በመመካከር ለጉዳዩ የሚሆን መሪ ሃሳብ roadmap ማዘጋጀትና ለውይይት ማቅረብ ይችላሉ:: ጥናቱን በማካሂድበት ጊዜ የታዘብኩትና ወደፊት ትኩረት ሊሰጠው የሚገባው ጉዳይ ግን አለ:: ሁሉም መጣጥፎች ራሳቸውን የቻሉና ሌላውን ለድጋፍም ይሁን ለትችት በፍጹም የማይጠቅሱ ናቸው:: ስለአንድ ጉዳይ በሚጽፉ ሰዎች መካከል ምንም አይነት ‘መናበብ’ እንደሌለ አመላካች ነው:: ሁሉም የግል ሩጫውን ተያይዞታል:: ይህን አቁመን በአንድ ጉዳይ ላይ የምንጽፍ ሰዎች መናበብ ብንጀምርና የመነሻ ሃሳብ ብናቀርብ ብሄራዊ ግዴታችንን እንደመወጣት ይቆጠራል:: የያዘውን የወረወረ ፈሪ አይባልም!!!
ላይ የተመሰረተ 1993, Foshan YongShengDa ማሽኖች Co., Ltd. (YONGDA, ወይም YONGDA Electromechanic), አንድ የቻይና ብሔራዊ ሠላም-የቴክኖሎጂ ኢንተርፕራይዝ, በማደግ ላይ የወሰኑ ነው, ድንጋይ ማምረቻ እና በግብይት ጥልቅ-ፕሮሰሲንግ መሣሪያዎች, የሸክላ, መስታወት እና ማዕድናት.
Sintered ድንጋይ YONGDA ለ CNC 5-ዘንግ ድልድይ sawjet ማሽን ወዲያውኑ ውጤታማነት ለመጨመር እና በማምረት ሂደት ውስጥ ወጪ ለመቀነስ ይችላሉ ...
CNC 5-ዘንግ 4 የጥቁር ድንጋይ አምስት-ዘንግ CNC ድልድይ መቁረጫ ማሽን ተግባር ማጠቃለያ መሣሪያዎች ስም ለ ማሽን በመጋዝና ትስስር ድልድይ: አምስት-ዘንግ CNC ...
ከፍተኛ ተሰልቶ 5-ዘንግ ኢንፍራሬድ 4 ትስስር ድልድይ በመጋዝና ማሽን ኢንፍራሬድ መቁረጫ ማሽን, በተጨማሪም ኢንፍራሬድ ድልድይ መቁረጫ ማሽን በመባል ይታወቃል, ነው ...
3-ዘንግ waterjet ማሽን አንድ ሥርዓት ወደ ድልድዩ መቁረጥ እና waterjet ቀላቅል መቁረጥ በመጋዝና ማሽን Waterjet በመጋዝና, የማያስታውቅ ቀጥ በመስጠት ...
የዛሬ ሳምንት ሀዋሳ ነበርኩኝ፡፡ የወትሮዋ ሳቂታዋ ሀዋሳ አልነበረችም፡፡ አኩርፋለች፡፡ ሌላ ችግር ገጥሟት ግን አይደለም፡፡ ክረምቱ ነው ያስኮረፋት፡፡ ዝናቡ፣ ቅዝቃዜውና ደመና የሸፈነው ሰማይ ተጫጭነዋት ነበር፡፡ እንደኔ እንደኔ ሀዋሳ ደርሶ አሞራ ገደልን ሳይጐበኙ መመለስ ካለመሄድ እኩል ነው፡፡ እዚህ ስፍራ ዓሳ እንደጉድ ይበላል፡፡ ያውም ቁጥር - ልክ እንደ ስጋ፡፡ የአሳ ቁርጥ ተመጋቢዎች በእንጨት ግድግዳ በተከበበው ዳስ መሳይ ቤት ውስጥ ግፊያውና መረጋገጡን ተያይዘውታል፡፡ በሀዋሳ ሀይቅ ዳር ባለው በዚህ ስፍራ ሰው ከአንድ ቦታ አሳውን ይገዛና እዛው ዳስ ቤት ውስጥ የአሳውን እሾክ እያስወጣ ቁርጡን በሳህን እየያዘ ማባያውን ለማግኘት ሁለት ጐን ለጐን የተቀመጡ ማባያ አቅራቢዎች ጋር መገናኘት ይጠበቅበታል፡፡ አንዱ “ዳጣ” የተባለው እና ከሚጥሚጣ እንዲሁም ከሌሎች ቅመሞች የተሰራ … [Read more...] about እነ “ሻኪራ” በአሞራ ገደል
እሳት ሲነሳ የመጀመሪያው ተግባር እሳቱን በፍጥነት ማጥፋት ለሚችለው የእሳት አደጋ ብርጌድ መደወል ሲሆን፣ ቀጣዩ ተግባር እሳቱ በተነሳበት አካባቢ ያሉ ነዋሪዎች ነፍስ አትርፈው እሳቱን በተገኘው መንገድ ለማጥፋት መረባረብ ነው። ይህ የተለመደው ተግባር ዛሬ በኢትዮጵያ ስለመስራቱ የአዲሲቷ ኢትዮጵያ የጋራ ንቅናቄ /አኢጋን/ ዋና ዳይሬክትር ስጋት አላቸው። እናም "እኛ የእሳት አደጋ ብርጌድ የለንምና ዋ!!” የሚል ማስጠንቀቂያ አዘል ጥሪ ያሰማሉ። "አሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ እሳቱ ፊትና መልክ ይዞ ሲቀጣጠል አላነውም እንጂ በርካታ የማቀጣጠያ ቅመሞች ተዘጋጅተውለት ለመንደድ በዝግጅት ላይ ነው። መንደዱ የማይቀረው ይህ እሳት ቢነሳ የሚያጠፋው የለም" የሚሉት አቶ ኦባንግ ሜቶ፣ ጥላቻው በሰፈር ደረጃ ከርሯል ይላሉ። በየመንደሩ ህዝብ እንዲቧደን ተደርጓል። ሚና ለይቷል። አገር የሚመራው … [Read more...] about ዋስትናችን እርቅ ብቻ ነው!
1930ቹ ዓመታት ለመላው ዓለምና ለኢትዮጵያ አስቸጋሪ ጊዜያት ነበሩ፡፡ የሁለተኛው ዓለም ጦርነት እየተፋፋመ በመጣበት ጊዜ ኢትዮጵያም በእብሪተኞች ወራሪዎች ዓይን ውስጥ ገብታ እንደነበር በታሪክ ይታወቃል፡፡ ወዲያውም አገሪቱ በፋሽስት እጅ ውስጥ ወደቀች የብዙ ሰዎችም ደም ፈሰሰ፣ ለመናገር የሚዘገንኑ እጅግ ብዙ ግፎች በንፁሃን ዜጎች ላይ ተፈፀሙ፡፡ አገሪቱ በፋሽስት እጅ ውስጥ እንድትወድቅ ያደረጓት ምክንያቶች ምን ምን ነበሩ? እነዚያ ታሪካዊ ምክንያቶች ሊታወቁ ይችላሉ እንዴትስ እናውቃቸዋለን፣ ማወቅ ከተቻለ ከእነርሱስ ምን እንማራለን? ታዋቂው ታሪክ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ኤርሊች በSaudi Arabia and Ethiopia: Islam, Christianity and Politics Entwined ላይ እንዳቀረበው ከሆነ፣ አገሪቱ በፋሽስት ጣሊያን እጅ ውስጥ እንድትሆን ያደረጓት የተለያዩ መሰረታዊ … [Read more...] about ቀዳማዊ ኃይለስላሴና አዲሱ የኢትዮጵያ ሞዴል
እ.አ.አ በገስት 17 ቀን2013 በጀርመን ፍራንክፈርት ከተማ የኢትዮጵያውያን የፖለቲካና የሲቪክ ማህበር ወይም ኢ.ፕ.ኮ/EPCOU/ በጠራው ታላቅ የተቃውሞ ሰልፍ ላይ ከተለያዩ የጀርመን ከተሞች የተሰበሰቡ ቁጥራቸው ከ500 በላይ የሆኑ ኢትዮጵያውያን የተገኙበት ሲሆን የኢትዮጵያ አንድነት ፓርቲ/ኢ.ሕ.አ.ፓ/፤ የሞረሽ ወገኔ የአማራ ድርጅት /ሞረሽ/ እና የኢትዮጵያ ህዝብ አርበኞች ግንባር አመራሮችና አባላት በሰልፉ ላይ ተገኝተዋል። ሰልፉኛው መነሻ ሃውፕት ቫክ /HAUPT WACHE/ ከሚባለው የከተማው ክፍል በማድረግ በተለያዩ መፈክሮችንና በኢትዮጵያ ባንዲራዎች በማሸብረቅ ጉዞውን በተለያዩ የከተማው ክፍል በማድረግ ከሶስት ስአት የእግር ጉዞ በኋላ መድረሻውን ከተነሳበት ቦታ አድርጎል። የሰልፉ ዓላማ ስልጣንን መከታ በማድረግ ከድሀው ህዝብ የዘረፉትንና በውጪ ባንኮች ያስቀመጡትን … [Read more...] about ታላቅ ሰላማዊ ሰልፍ በጀርመን-ፍራንክ ፈርት!!
የኢትዮጵያ አትሌቶች በ14ኛው የዓለም አትሌክቲክስ ሻምፒዮን ውድድር አስደናቂ ውጤት አስመዘገበዋል ! አትሌቶቻችን 1 ወርቅ፣ 2 ብር፤ እና 1 ነሃስ ያገኙ ሲሆን እውነትም አረንጓዴው ጎርፍ የሚለውን ስማቸውን አድሰዋል። በውጤቱም በወንዶች ማራቶን ኢትዮጵያውያን፤ 2ኛ ለሌሳ ደሲሳ, 3ኛ ታደሰ ቶላ, 4ኛ ጸጋዬ ከበደ እና 8ኛ የማነ ጸጋዬ የወጡ ሲሆን፤ በሴቶች 5000 ሜትር ሩጫ ደግሞ፤ 1ኛ መሰረት ደፋር፣ 3ኛ አልማዝ አያና 5ኛ ብዙ ድሪባ አሸናፊ ሆነዋል፡፡ በአጠቃላይ በዛሬው እለት ብቻ 1 ወርቅ ፣ 2 ብር እና 1 ነሀስ በድምሩ 4 ሜዳሊያዎችን በመጨመር ኢትዮጵያ ከራሺያ፤ ከአሜሪካ፤ ከጃማይካ እና ከኬንያ በመቀጠል በ6ኛነት በ3 ወርቅ፣ 3 ብር እና 4 ነሀስ በድምሩ 10 ሜዳሊያዎችን በማግኝት የኢትዮጵያ ባንዲራ በሞስኮ ስታዲዮም ከፍ ብሎ እንዲወለበለብ ላደርጉት ብርቅዬ አትሌቶቻችን … [Read more...] about በሁሉም አትሌቶቻችን ኮርተናል!
ከትናንት ጀምሮ ብዙዎች በግብፅ እየሆነ ያለውን በማህበራዊ ድህረ ገፆቻቸው ላይ በፎቶ የተደገፈ መረጃ እየሰጡ ነው።ሁኔታው እጅግ ዘግናኝ እና አሳዛኝም ነው።በተለይ ከጉዳዩ ጋር ምንም ተያያዥነት የሌላቸው አብያተ ክርስትያናት መቃጠል አጋጣሚን ተጠቅሞ የእረጅም ጊዜ እኩይ ዕቅድን የመፈፀም ድርጊት ነው። እኔን የሚያሳስበኝ እኛ በተወሳሰበ ፖለቲካዊ ሁኔታዎች ውስጥ ያለን ተመሳሳይ የታሪክ ክስተት ያሳለፍነው ኢትዮጵያውያን ከእዚህ ተምረን ምን እናድርግ? የሚለውን ጥያቄ መመለስ ነው ቁም ነገሩ።ከእዚህ በተረፈ ግን ለሀገራችን መፍትሄ የምንለውን ለመናገር ፈርተን ወይንም የሀገራችንን ተጨባጭ ሁኔታዎችን ሳናነሳ ስለ ግብፅ ብንናገር ምን ይሆን ፋይዳው? የፖለቲካ ለውጥ ከመነሻው እስከመድረሻው የሚሄድባቸው ሂደቶች እጅግ አስገራሚ እና ውጤቱም ከተጠበቀው ይልቅ ያልተጠበቀው ክስተት የበላይ መሆኑ … [Read more...] about በግብፅ እየሆነ ያለው ለእኛ ምን ትምህርት ይሰጣል?
ፈጽመዋል በተባሉት በዋና ወንጀል አድራጊነት፣ በአታላይነት፣ በከባድ እምነት ማጉደል፣ በሰነድ ማጥፋትና ሐሰተኛ ምስክርነት መስጠት ወንጀል የተጠረጠሩት ባልና ሚስት፣ አቶ ጌታቸው ጣሰውና ወይዘሮ ሸዋነሽ መንግሥቱ፣ እንዲሁም የቅርብ ዝምድና እንዳላቸው የሚገለጸው አቶ ዘውዱ ክንፈና አቶ ወንድአፍራሽ ፍቅሩ፣ ከፍተኛ ዋጋ ያለውን የሊዝ መብት፣ በተጭበረበረ መንገድ እንዲሸጥ አድርገዋል በሚል ታሠሩ፡፡ ተጠርጣሪዎቹ ፈጽመዋል በተባሉባቸው ድርጊቶች ስድስት ክሶች የተመሠረቱባቸው በፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ልደታ ምድብ ችሎት ሲሆን፣ የፈጸሙት ወንጀል በዝምድና በተሳሰረ መንገድና ከፍተኛ መሆኑን በመግለጽ ፍርድ ቤቱ ዋስትና ከልክሏቸው፣ ጉዳያቸውን በማረሚያ ቤት ሆነው እንዲከታተሉ ብይን ተሰጥቶባቸዋል፡፡ ተጠርጣሪዎቹ ፈጽመዋል የተባሉባቸው የወንጀል ድርጊቶችን በሚመለከት ክስ ያቀረበባቸው የፌዴራል … [Read more...] about ከፍተኛ ዋጋ ያለው የሊዝ መብት በተጭበረበረ መንገድ በማሸጥ የተጠረጠሩ ባልና ሚስት ታሰሩ
የግጥም አፃፃፍ ዘዬን ያመጡ ነፍሳቸው ትባረክ።”ሚስጢሩ ቀላል ተደረገ” የሚለውን የሚስጢሩን ሁለተኛ ክፍል እነሆ! በአጭር መስመሮች ግጥም ማጠቃለል ቻልኩ።የዚህን ስራ የመጀመሪያ ክፍል ያነበቡ አስተያየት ሰጭዎች ”አቀራረብህ መጽሐፉን ላነበቡ ይገባ እንደሆን እንጂ ለሌላው አንባቢ ግልጽ ሊሆንለት አይችልም!” አሉኝ።ለትሁት አስተያየታቸው ምስጋናዬ ከፍ ያለ ነው። በዚህ ምክንያት ግን ስራውን ልገታው አልፈለኩም። ቀጣዮቹ ክፍሎች የአንባቢን የመረዳት ሀይል ይጨምራሉ የሚል ግምቴ በልጦ ስለታየኝ ቀጠልኩ። ሚስጢሩ ቀላል ተደረገ ህገ ተፈጥሮ ነው ስበት አይወግንም ለአንደኛው ከልክሎ ለሌላው አይፈቅድም ነገር ግን ጉዳዩን ወደ ተሞክሮህ ማምጣት ይገባሃል አንተ ራስህ ስበህ መጥፎ እየተሰማህ መልካም አስተሳሰብ ሊኖርህ አይችልም ይሄንን ተገንዘብ እንዳተ አስተሳሰብ ተጓዳኝ … [Read more...] about The secret (ሚስጢሩ…)
መሪሕነታት ሰልፊ ዲሞክራሲ ኤርትራን ሰልፊ ህዝቢ ኤርትራን ሓባራዊ ኣኼባኡ ብዕለት 11 ሚያዝያ 2009 ኣብ ከተማ ፍራንክፈርት ጀሚሩ። ኣብ’ዚ ብብጾት መስፍን ሓጐስን ወልደሱስ ዓማር፡ ኣቦ መንበራት ላዕለዋይ ሓባራዊ ኣውሃሃዲ ኣካል ዝተመርሐ፡ 16 ኣባላት መሪሕነት ናይ ክልቲኡ ሰልፍታት ዝተሳተፍዎ ኣኼባ’ዚ፡ ሓፈሻዊ መእተዊ ብዛዕባ ክልቲኡ ሰልፍታት ዝሓለፎ መስርሕ ናይ ሓድነትን በጺሕዎ ዘሎ ደረጃን መግለጺ ቀሪቡ።
የኦጋዴን ነፃ አውጪ ግምባር የዉጪ ግንኙነት ኃላፊ አቶ አብዱራህማን ሜህሪ ድርድሩ ሥምምነት የመፈራረም ሳይሆን ለሌላ ድርድር የመዘጋጀት እንደሆነ ለአሜርካ ድምፅ ተናግረዋል።
​ከአደራዳሪዎቹ አንዱ የሆኑት የኬንያ ጋሪሳ ግዛት ገዢ አቶ ዓሊ ኮራኔ ከዚህ በፊቱ ድርድር የተሻለ እንደነበረ ገልፀዋል። ባለፈው ቅዳሜ ከሰዓትም ድርጅቱ ኬንያ ለሚገኙ ደጋፊዎች ከኢህአዴግ መንግሥት ጋር እያደረገ ስላለዉ ድርድር ማብራርያ አድርጓል።
የዓለም ጤና ድርጅት 16 ዱ ቶን መድኃኒቶችንና አቅርቦቶችን ከዱባይ ከሚከማቸው መጋዘኖች ወደ ሊቢያ ሁለተኛ ከተማ ቤንጋዚ ለማጓጓዝ የተጠቀመበትን የቻም ዊንግ አውሮፕላን ፎቶ ይፋ አደረገ ፡፡
የሶሪያ የግል አጓጓዥ የፕሬዚዳንት በሽር አላሳድ ወታደሮችን በአማፅያኑ ላይ ለመደገፍ የጦር መሣሪያዎችን እና የውጭ ተዋጊዎችን በመያዝ በ 2016 በአሜሪካ ማዕቀብ ተጥሏል ፡፡
Eዚ ሰሙናት’ዚ ተኸታተልቲ ፖለቲካ ቀርኒ ኣፍሪቃ ንሕልፈተ ህይወት መራሕ-መንግስቲ Iትዮጵያ ነበር፡ ኣቶ መለስ ዜናዊ፡ ብዝርI ግምገማን ቃለ-ምስክርነትን ዝህቡሉ ዘለዉ Eዋን Iዩ፡፡ ብዙሓት Iትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ጥራይ ከይኰነ ፍሉጣት ወጻEተኛታት Eውን ንዝተሰምOም ሓዘን መጠን ምረቱ ብዝፈላለ ቋንቋ ክገልጹ ቀንዮም Iዮም፡፡
ኣብ ደምበ ተቓውሞ ዘለዉ ኤርትራውያን Eውን ንመዋቲ ብዝምልከት ምስጋና ዝዓዘዞ ርEይቶታት ከስምU ቀንዮም Iዮም፡፡ ኣብ ባህልና ሕልፈተ ህይወት – ማለት ሞት – ረዚን ተረኽቦ Eዩ፡፡ በዚ ምኽንያት’ዚ ይመስል፡ ሓደ ሰብ ክሓልፍ ከሎ፡ ብዝተኻEለ መጠን፡ ነቲ ናይ ህይወቱ ኣዎንታዊ ጐኒታት ጥራይ Eናኣጉላሕካ ምፍናዉ ልሙድ ስነ-ስርዓት ነይሩን ኣሎን፡፡ Eዚ ሓቂ Eንተዀነ Eኳ፡ ትሕዝቶ ናይ’ቲ ገለ ኤርትራውያን ተቓወምቲ ብዛEባ ኣቶ መለስ ዘቕረብዎ ጽሑፋት ዘተሓሳስብ ሸነኻት ነይሩዎ፡፡ ብፍላይ Eቲ ኣብ ልEሊ ሰውራና ንዝተፈጸመ ገበናት ዝረስA፡ ብትሕዝቶU ከኣ ምስ ዓደቦነት ኤርትራ ዘይሳነ ዝመስል መግለጺታት ቁሩብ ኣሰኪፉኒ Iዩ፡፡
ኤርትራ ሓንቲ ስሉስ-ዓለማዊት ሃገር Iያ፡፡ ብናታ ውሽጣዊ ታሪኻዊ መስርሕ ከይኰነስ ባEዳዊ መግዛEቲ ጣልያን ብላEሊ መጺU ለጋጊቡ ዘቖማ ሰብ-ሰርሓ ኣካል Iያ፡፡ ቅድሚ መግዛEቲ ጣልያን Eዛ ናይ ሎሚ ኤርትራ ሓንቲ ሃገር ኣይነበረትን፡፡ የግዳስ Eቲ ከበሳ ኣካል ሰሜን Iትዮጵያ (ወይ ኣቢሲኒያ) Iዩ ዝነበረ፤ Eቲ ምEራባዊ ቆላ ኸኣ ዓዲ ዝተፈላለዩ ርEሰ-ምምሕዳር ዝነበሮም ብሄረ-ሰባት ኰይኑ፡ መብዛሕትU ምስ’ዚ ሎሚ ማEከላይን ምስራቕን ሱዳን Eንብሎ – ሰናር ሓዊስካ – ካብ ጊዜ ናብ ጊዜ ዝኽሰት ዝምድናታት ዝነበሮ Iዩ፡፡
መግዛEቲ ጣልያን ብ1941 ምስ ኣብቅA፡ ታሪኽ ይድግፈና Iዩ Eናበላ ከም Iትዮጵያን ግብጽን ዝኣመሰላ መንግስታት፡ ኤርትራ ወይ ገለ ሸነኻታ፡ ንዓታተን ክወሃብ ሓተታ፣ Eንግሊዝን ጣልያንን Eውን ነናተን ጥቕምን ስትራተጅን ነይሩወን Iዩ፡፡ Eምበኣር በቲ
“ፖለቲካ ትግርኛ” ግን ብናይ Iጣልያ ቤት-ጽሕፈት ጉዳያት ኮሎኒ ዝድገፍ ኰይኑ ተጻራሪ ናይ ፖለቲካ ሸዋና Iዩ ነይሩ፡፡ ትርጉም ወይ ትሕዝቶ ናይ’ዚ ኣምር’ዚ ኸኣ ንIትዮጵያ ንምቁጽጻር፡ ነቲ ማEከላይ መንግስቲ – ማለት ንመንግስቲ ሽዋ – ንዝነጽጉ ወይ ንዝቃወሙ ወገናት ምትብባEን ምድጋፍን’ዩ ዘዋጽE ዝብል Iዩ ነይሩ፡፡ ንትግራይ ብዝምልከት Eቶም ልምዳውያን ገዛEታ ሓይሎም ከምዝድልድል ጌርካ ቁጽጽር መንግስቲ ሽዋ ከምዝልሕልሕን ዝደክምን ምግባር Iዩ ነይሩ መርገጽ ፖለቲካ ትግርኛ፡፡
Eንግሊዛውያን ኣብ ኤርትራ ወተሃደራዊ ምምሕዳር ተኺሎም ኣብ ዝነበሩሉ ጊዜ ነታ ብ1941 ካብ መግዛEቲ ጣልያን ሓራ ዝዀነት Iትዮጵያ Eውን ብሓዲሽ መግዛEታዊ መልክE ክቆጻጸሩዋ ይፍትኑ ነበሩ፡፡ ነዚ ንምትግባር ከኣ ካብተን ኣብ ላEሊ ዝተገልጻ ክልተ ሜላታት ነታ “ፖለቲካ ትግርኛ” ትበሃል መሪጾም፡ መምርሒቶም ገበሩዋ፡፡ ንጉዳይ ኤርትራ ከኣ ንፖለቲካ ትግርኛ ብዘገልግል ሜላታት ቀረብዎ፡፡
ወተሃደራዊ መንግስቲ Eንግሊዝ ኣብ ኤርትራ ዝተኸተሎ መምርሒ ፖለቲካ ትግርኛ ኰይኑ ቀንዲ ሸቶU ከኣ “ንትግራይ ምስ ኤርትራ ምልቃብ” Iዩ ነይሩ፡፡ ትግራይ ዳርጋ ተፈልያ ምስ ኤርትራ ምስተደመረት ክልቲኤን “ሃገረ-ትግራይ” ዝበሃል የቑማ፡፡ Eዚ ሃገር’ዚ ኣብ ትሕቲ ሓለዋ Eንግሊዝ ኰይኑ ምስ ዘይምEክልቲ Iትዮጵያ ልሕሉሕ ዝምድና ይህልዎ፡፡ ምስ’ዚ ዝተተሓሓዘ ንኤርትራ ናይ ምጉዝዛይ መደብ ከኣ ነይሩ፡፡ Eቲ መደብ ኤርትራ ኣብ ክልተ ወይ’ውን ሰለስተ ክትምቀል Iዩ ነይሩ፡፡ ምEራባዊ ቆላ ንሱዳን ክወሃብ ተሓሲቡ ነይሩ፤ ሱዳን በቲ Eዋን’ቲ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር Eንግሊዝ Iያ ነይራ፤ ተተኣማምን ደጀን ተባሂላ ከኣ ትግመት ነይራ2፡፡ ብተወሳኺ በዚ መደብ’ዚ ካብ ምጽዋE ንደቡብ ዘሎ ገማግም ባሕሪ ብኹሉ ንIትዮጵያ ክኣቱ ተባሂሉ ነይሩ3፡፡ Eቲ ከበሳ – ክሳብ ምጽዋE ዘሎ መሬት ሓዊስካ – Iዩ ምስ ትግራይ ተደሚሩ “ሃገረ-ትግራይ” ከቕውም ተገሚቱ ዝነበረ፡፡
Eዚ Eላማ’ዚ መታን ክሰልጥ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ ኣትዩ ኣብ ክትEን ቆይቍን ክርከብ ነይሩዎ፡፡ Eዚ መታን ክኸውን Iሎም Eንግሊዛውያን ናይ ፐረስ ነጻነትን ፖለቲካዊ ማሕበራትን ብቑልጡፍ ከምዝቐውም ገበሩ5፡፡ ሕራይ፡ EዚIታት ንገዛE ርEሱ ተደላዪ Iዩ፣ ንምEባለ’ውን ሓጋዚ Iዩ፤ Eንግሊዛውያን ዘተAታተዉዎ ግን ንጥቕሞም – ማለት ህዝብና ክናቖት – ብማለት ከምዝነበረ ምዝካር ኣገዳሲ Iዩ፡፡
ሃዋህው ፖለቲካ ኤርትራ ብናይ Eንግሊዛውያን ውዲት ተላEጢጡ ኣብ ዝነበረሉ Eዋን Iዮም ኣቦታትና ኣብ ምውሳን መጻI Eድል ሃገሮም ብንጡፍ ዝተዋፈሩ፡፡ ኤርትራ Eንታይ ትኹን ኣብ ዝብል ሕቶ ምፍልላዮም ዘይተርፍ’ዩ ነይሩ፣ ተፈላለዩ ኸኣ፡፡ ገሊOም ሙሉE ምጽንባር (ኣንድነት) ምስ Iትዮጵያ፣ ገሊOም ሙሉE ነጻነት፣ ገሊOም ፕሮተክቶረት – ማለት፡ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽርን ሓለዋን ናይ ሕቡራት መንግስታት ይኹን ወይ Eንግሊዝ ይጠልቡ ነበሩ፡፡ ነቲ ንኤርትራ መቓቒልካ ንሱዳንን Iትዮጵያን ምEዳላ ዝብል ንህላዌ ሃገርና ዘEርብ ሓሳብ ከኣ መዋፈርቱ ከይተሓለሉ የንበንብድዎ ነይሮም፡፡
ነጻነት ኤርትራ ይጠልቡ ካብ ዝነበሩ ማሕበራት ፖለቲካ ሓደ Eቲ Eላዊ ስሙ “ማሕበር ነጻነትን Eብየትን ኤርትራ – ኤርትራ ንኤርትራውያን“ ኰይኑ: ብሓጺሩ ግን “ኤርትራ ንኤርትራውያን“ ተባሂሉ ዝጽዋE ዝነበረ (Eንግሊዛውያን ከኣ ሊበራል ፕሮገረሲቭ ፓርቲ ዝበልዎ) ውድብ Iዩ፡፡ ጠለብ ወይ Eውን መርገጽ ናይ’ዚ ማሕበር’ዚ – ብፍላይ ኣብቲ ናይ ፈለማ መድረኻት – ኤርትራ ምስ’ቲ ኣብ ደቡባዊ ስግር መረብ – ማለት ኣብ ትግራይን ክኒUን – ዘሎ ትግርኛ ዝዛረብ ህዝቢ ዘለዎ ዓዲ ተደሚራ “ድሕሪ ምግዚትነት ብሪጣንያ“ ሉዓላዊት ሃገር ክትከውን ዝብል’ዩ ነይሩ6፡፡ Eዚ Eቲ ትግራይ-ትግርኚ ተባሂሉ ዝጥቀስ መምርሒ (ፕላትፎርም) Iዩ፡፡
Eቲ Eላማን ጠለብን ናይ’ቲ ትግራይ-ትግርኚ ዝበሃል ዝነበረ ምንቅስቓስ ብመንፈሱ Eንታይ ከምዝነበረ ግን ኣEሚቕና ምፍላጥ ከድልየና Iዩ፣ ታሪኽ ምናልባት ይድገም ከይህሉ!!
ድሕሪ መፈጸምታ ካልኣይ ውግE ዓለም፡ Eቶም ኮሚሸን ኣርባEተ ሓያላት – ፎር ፓወር ኮሚሽን – ዝበሃሉ ወከልቲ ኣመሪካን ሩስያን ፈረንሳን Eንግሊዝን ድልየት ህዝብና ንምርግጋጽ ንኤርትራ ምስከዱ ማሕበር ኤርትራ ንኤርትራውያን ናብኣቶም መተሓሳሰቢ ወይ መዘክር ኣቕረበ፣ ኣብ’ቲ መዘክር ትግራይ ብ “ጂOግራፊያዊ ኣቀማምጣን፡ ባህልን፡ ታሪኽን ንግዳዊ ርኽክባትን“ ከም’ቲ ቀደም’ውን ዝነበረቶ “ኣካል ኤርትራ Iያ“ ብምባል ምስ’ቲ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ “ንትግራይ ምስ ኤርትራ ምልቃብ“ ዝብል መደብ Eንግሊዝ ሰጢሙ ዝሳነ መርገጽ ኣስምA10፡፡ ኣዚዩ ብዝበርሀ ቋንቋ ከኣ ንሰረተ-Eምነት ትግራይ-ትግርኚ ከምዚ ዝስEብ ገይሩ ኣንጸባረቐ፡፡
ካብ ቅድም ጀሚርና ንኤርትራ ንኤርትራውያን ወይ ትግራይ-ትግርኚ ብዝምልከት ዘይነቕልበሉ ዝነበርና ሓደ ኣገዳሲ ሕቶ ኣሎ፡፡ ንሱ ኸኣ Eቲ ትግራይ-ትግርኚ ዝበሃል ሃገር ብመንዩ ክምራሕ ተሓሲቡ ነይሩ ዝብል Iዩ፡፡ መልሲ ናይ’ዚ ሕቶ’ዚ – ወዮ ደኣ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣየስተብሃልናሉን ነይርና Eምበር – ንጹርን ብሩህን Iዩ ነይሩ፡፡ Eንተወሓደ ብወገን ብዙሓት ተንቀሳቐስቲ ኤርትራ ንኤርትራውያን መሪሕነት ናይ’ቲ ትግራይ-ትግርኚ ዝበሃል ሃገር ኣብ Iድ መኳንንቲ ትግራይ (ትግረያን ኣሪስቶክራሲ) ክኸውን’ዩ Eቲ ሓሳብ ዝነበረ፡፡ ገለ ምEቡላት ወይ ምሩጻት ከበሳውያን (ኤሊት) ደቂ ኤርትራ መኳንንቲ ትግራይ ሰብ-ግቡE ወይ ሕጋውያን መራሕትና Iዮም ዝብል Eምንቶ ነይሩዎምዩ፣ ስለዝዀነ ከኣ “ራስ ስዩም መንገሻ (ወዲ-ወዶም ንሃጸይ ዮሃንስ) ናይ ትግራይ-ትግርኚ መራሒ ክዀኑ ምኸኣሉ“ ነይሮም ዝብል ሓሳብ ነይሩዎም Iዩ13::
ሃገራውነት ትግራይ-ትግርኚ ኣብ ስግር መረብ፡ ማለት ኣብ ትግራይ፡ ድሙቕ ምንቅስቓስ ኣይነበረን፡፡ ብኻልE ኣዘራርባ፡ Eቲ ትግራይ-ትግርኚ ዝብል ሓሳብ ንህዝቢ ትግራይ ኣይዓጀቦን ዝነበረ14፡፡ ገለ ካብቶም መኳንንቲ ትግራይ ግን፡ Eንተወሓደ ንውሱን Eዋን፡ ከምቲ ናይ ትግራይ-ትግርኚ ሓሳብ ኣAንጊዶም ነይሮም Iዮም ዝብሉ ኣለዉ፡፡ ንኣብነት Eኒ ራስ ስዩም መንገሻን ደጃዝማች ሃይለስላሴ ጉግሳን ትግራይ ካብ Iትዮጵያ ንኽትፍለ ዝደገፉሉ Eዋናት ዝነበረ ይመስል15፣ ክልቲOም Eውን ኣብ ገለ መድረኻት፡ ንግዜU ብሞግዚትነት ዓባይ ብሪጣንያ ወይ ካልE ወጻEተኛ ሓይሊ ዝEለ ሓድነት ኤርትራን ትግራይን ይደልዩ ነይሮም ይበሃል16፡፡
ህላዌ ምቅስቓስ ትግራይ-ትግርኚ፡ ብዝያዳ ኣብ ኤርትራ Iዩ ነይሩ፣ ንሱ’ውን ኣብ ውሱን ሸነኽ ናይ ከበሳ’ዩ ዝነበረ17፡፡ ብሓፈሻU Eንግሊዛውያን ኣብ ክርስትያን ከበሳውያን ናይ ትግራይነት ስምIት ንኽሰፍን ዝገበሩዎ ፈተነ ኣይተዓወተን፡፡ ከም’ቲ ፕሮፈሰር ሃጋይ ኤርሊክ ዝገለጾ፡ Eቶም ቁሩብ “ዘመናዊ ትምህርቲ“ ቀሲሞም ወይ’ውን ከተመኛታት ኰይኖም ዝነበሩ ኤርትራውያን “ብዘመናዊ ኣምራት Iዮም ዝለዓዓሉ ዝነበሩ“፡፡ ትግራይ ከኣ ናይ ዘመናውነት ከይኰነስ ናይ ድሕረትን ተሓዝ-ጸኒሕነትን መርኣያ ኰይና’ያ ትስምOም ነይራ፡፡ Eምበኣር መብዛሕቶም ካብቶም መሪሕ ፖለቲከኛታት ዝነበሩ መንEሰያት ኤርትራውያን ነቲ ዝነበሮም “ሓዲሽ ፖለቲካዊ ኣምራት“ ምስ Iትዮጵያዊነት ኣዛመድዎ፣ “ኣድናቖቶም“ ከኣ ንሃይለ-ስላሴ ኰነ18፡፡
Aቐዲሙ ከምዝተገልጸ Eንግሊዛውያን ንሳቶም ብገለ መልክE ዝቆጻጸርዎ ሓድነት ትግራይን ኤርትራን ደልዮም ነይሮም Iዮም፡፡ ጸኒሖም ግን ምስ ምልውዋጥ ኩነታት ፖለቲካ ነቲ ሓሳብ’ቲ ገዲፎም ኣብ መወዳEታUስ ነቲ ብኣመሪካውያን ዝቐረበ ፈደራላዊ ፍታሕ – ማለት ውሕስነት ዘለዎ ሓድነት ምስ Iትዮጵያ – ደገፉ፡፡ ገለ ካብ መራሕትን ልሉያት ኣባላትን ናይ’ቲ ኤርትራ ንኤርትራውያን ዝበሃል ዝነበረ ሰልፊ Eውን መርገጾም ቀይሮም ነቲ ማEከላይ ፍታሕ – ማለት ፈደረሽን – ተቐበሉ፡፡ ነዚ ለውጥ’ዚ ዝገበርዎ ኸኣ ብሪጋደር ፍራንክ ስታፈርድ ዝተባህለ ወኪል መንግስቲ ዓባይ ብሪጣንያ ብዘካየዶ “ውዲት“ ካብ’ቲ ሰልፊ ተፈንጪሎም ሓዲሽ “ናጽነታዊ ሕብረት ምስ Iትዮጵያ“ ዝበሃል ማሕበር ምስ ኣቖሙ Iዩ19፡፡
ከም ሕጊ፡ Eቲ ፈደረሽን ናይ ጊዜ ገደብ ኣይነበሮን፡፡ ፈደረሽን ን10 ዓመት Iዩ Eናተባህለ ከምዝውረ ግን ተገይሩ፤ ዝርግሐ ናይ’ቲ ወረ’ቲ ፈደረሽን ንምፍራስ ዘገልግል ስነ-ኣምሮኣዊ መንጸፍ’ዩ ነይሩ፡፡ ኰይኑ ኸኣ፡ ነቲ መንጸፍ’ቲ ድሕሪ ምዝርጋሕ መንግስቲ ሃጸይ ሃይለስላሴ ነቲ ፈደረሽን ቀስ ብቐስ Eናቖራመመ ብ1962 – ማለት ድሕሪ 10 ዓመት – ብምትሕብባር ናይ ገለ ኤርትራውያን ኣፍሪሱዎ፡፡ ነቲ ፈደረሽን ዝብል ስርዓት ከም መሰጋገሪ ተጠቒሙሉ፡፡
ብ1961 – ኣብ ድሮ Eላዊ ምፍራስ ፈደረሽን – ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ (ተ.ሓ.ኤ)፡ ብወተሃደራዊ መሪሕነት ሓሚድ Eድሪስ ዓወተ Eጥቃዊ ሰውራ ኣበገሰት፡፡ ባህርያት ብሄረ-ሰባውን ሃይማኖታውን ኣቀዋውማ ሃገርናን ትሕዝቶ ቀረባ ታሪኽናን ዝመግለጺU ሓጐጽጐጽ ንሰውራ ኤርትራ ኣብ’ቲ ፈለማ መድረኻት ጸገማትን መሰናኽላትን ፈጠረሉ፡፡
Iሳያስ ኣፍወርቂ ናብ ሰውራ ኤርትራ ክጽምበር ከሎ ሓቀኛ ዓላማUን ባህጉን ነጻነትን ልUላውነትን ኤርትራ ኣይነበረን፣ ብዓቢ ጥንቃቐ ሓቢU ዝንቀሳቐሰላ ዝነበረ Eላማ ትግራይ-ትግርኚ ከምዝነበረት ረድI መሓሪን፡ ተስፋይ ተምነዎን፡ ከምU’ውን ካልOት ተጋደልቲ ህዝባዊ ግንባር ዝነበሩ ደጋጊሞም ነጊሮምና ኣለዉ፡፡
ብEዋን ብረታዊ ገድሊ Eውን Iሳያስን ተሓባበርቱን ሸቶOም ትግራይ-ትግርኚ ምንባሩ – ኰነ Iሎም ይኹኑ ወይ ከይተፈለጦም – ኣነጺሮም ዝኣመቱሉ ግዜ ነይሩ፡፡ ንኣብነት Eቲ ብብልሑን Eምቈቱን ዝተፈልጠ፡ ረነ ሌፎርት ዝተባህለ ፈረንሳዊ ጋዜጠኛ ንሜዳ ህዝባዊ ግንባር ከይዱ Uደት ክገብር ከሎ ዝተዓዘባ ነገር ኣላ፡፡ Aብ’ቲ ብ1983 ዘሕተሞ መጽሓፍ ሓደ ካብ መራሕቲ ህ. ግንባር ብዛEባ Eቲ ውድብ ነዊሕ ገለጻ ክህብ ሰማEኩዎ ይብል፣ Eቲ መራሒ ኣብ’ቲ መግለጺU “Eላማ ገድሊ ኤርትራውያን“ Eንታይ ከምዝዀነ ኣረዲU ክድምድም ከሎ “ንሕና ወረስቲ ንግስነት ኣኽሱም Iና፣ ምስ’ዚ ናይ ሽዋ መንግስቲ ምንም ዘራኽብ ኣይክህልወናን Iዩ!“ በለ፡፡ ወሓለ ተዓዛቢ ረነ ለፎርት ነዚ ምስ ሰምA Eዚ ዘረባ’ዚ ስቕ Iልካ ዝተደርበየ ቃላት ከይኰነስ ከቢድ ትሕዝቶ ዝሓቖፈ ምንባሩ ኣብ መጽሓፉ መዝገበ24፡፡
Iሳያስ ኣብ ውድብ ህዝባዊ ግንባር ሓይሉ ዘጠጥሐ፡ ኣብ ፈረቓ ናይ ሰብዓታት ኣብ Iትዮጵያ ንሃጸይ ሃይለስላሴን ብመሰረቱ ንንጉሳዊ ስርዓቶምን ቦንቊሱ ዝደርበየ ሰውራ ምስተኻየደ Iዩ፡፡ ኣብ መስርሕ ናይ’ዚ ሰውራ’ዚ ደርጊ ስልጣን ጠቕሊሉ ሓዘ Eሞ፡ ከይዱ-ኸይዱ መንገዲ ዴስነት መሪጸ Iሉ ምስ ሶቭየት ሕብረት ተዛመደ፡፡ Eቲ Eዋን’ቲ ገና ዘመነ ዝሑል ኵናት ኰይኑ ኣብ ሞንጎ ብሶቭየት ዝምራሕ ምስራቓዊ ደምበን ብኣመሪካ ዝምራሕ ምEራባዊ ደምበን ናይ ስነሓሳብን ስትራተጂን ውድድር ዝካየደሉ ዝነበረ Iዩ፡፡
ካብ’ቲ ንደርጊ ዝቃወም ዝነበረ Eጥቃዊ ምንቅስቃሳት Eቲ ዝሓየለ Eቲ ብጀብሃን ሻEቢያን ዝቖመ ሰውራ ኤርትራ Iዩ ዝነበረ፡፡ Eቲ ጸገም – ብኣበሃህላ ኣመሪካውያን መሃንዲሳት ስትራተጂን ፖሊሲን – Eላማ ውድባት ኤርትራ ሙሉE ነጻነት፡ ማለት ካብ Iትዮጵያ ምፍላይ፡ ሙዃኑ Iዩ፡፡ ነጻነት ኤርትራ ኸኣ ምስ Eላማ ወይ ስትራተጂ ኣመሪካ ዝቃዶ ኣይኰነን፣ ምኽንያቱ ኤርትራ ንበይና Eንተዀይና ንድሕነት Eስራኤል ጠንቂ ሙዃና ስለዘይተርፍ፡፡ Eምበኣር፡ በሉ ኣመሪካውያን፡ ንሰውራ ኤርትራ ንጠቐመሉ፣ ክንጥቀመሉ ከሎና ግን ነጻ ኤርትራ ንድሕነት Eስራኤል ጠንቂ ክትኰነሉ ብዘይትኽEል ኣገባብ ወይ ኩነታት ክኸውን ኣለዎ፡፡
Eቲ ሓደ ሓሳብ፡ ምፍላይ ኤርትራ ካብ Iትዮጵያ ንEስራኤል ጠንቂ ኣይከውንን Iዩ፣ ምኽንያቱ፡ ንሙቛም ተ. ሓ. ህ. ት (ናይ ሕጂ ህዝባዊ ወያኔ) ብምጥቃስ፡ ኣብ ትግራይ Eውን ናይ ምፍላይ ምንቅስቓስ ስለዘሎ፡፡ ትግራይ ምስተፈልየት ብገለ መልክE ምስ ኤርትራ ክትሓብር Iያ’ሞ፡ መብዛሕትU ህዝቢ ናይ’ቲ ስሙር ሃገር ክርስትያን ክኸውን Iዩ፡፡ ክርስትያን ዝበዝሕዎ ድምር ኤርትራን ትግራይን ዝዀነ ሃገር ከኣ ንEስራኤል ጠንቂ ኣይከውንን Iዩ፡፡ ነዚ ሓሳብ’ዚ ፕሮፈሰር ቶም ፈረር ዝተባህለ ሊቅ ወይ ክIላ ንናይ ኣመሪካ ሓጋጊ ኣካል (ሰነት) ብነሓሰ 1975 ኣቕረቦ25፡፡
Eቲ ካልኣይ ሓሳብ ወይ Eማመ ድማ ጆን ስፐንሰር ብዝተባህለ ክIላ ዝቐረበ ነይሩ፡፡ ትሕዝቶU ኸኣ ከም’ዚ ዝስEብ ነበረ፡፡ ንደርጊ ኣውዲቖም ሶቭየት ሕብረት ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ከምEትወጽE ክገብሩ ዝኽEሉ ውድባት ኤርትራ Iዮም፡፡ Eዞም ውድባት ግን ካብ Iትዮጵያ ምፍላይ – ማለት ነጻነት – Iዮም ዝደልዩ፡፡ ነጻነት ኤርትራ ግን ንሕና ኣመሪካውያን ንደልዮ ነገር ኣይኰነን፡፡ Eሞ Eንታይ ደኣ ይገበር? Iሉ ነዚ ዝስEብ ውጥን ኣቕረበ፡፡ Eቲ ነጻነት ኤርትራ ዝብል ምንቅስቓስ ደርጊ ክሳብ ዝወድቕ፡ ሶቭየት ሕብረት ከኣ ካብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ክሳብ ትወጽE ይቐጽል፡፡ ደርጊ ወዲቑ፡ ኣብ Iትዮጵያ ስልጣን ምስ ኣመሪካ ብዝሰማማE መንግስቲ ምስተታሕዘ ኤርትራ ነጻ፡ ማለት ፍልይቲ ሃገር ትኹን፡፡
Eቲ ነጻነት ናይ ኤርትራ ግን ነባሪ ዘይኰነስ ንሓጺር ጊዜ ጥራይ ክህሉ Iዩ ዝተባህለ፡፡ ብቓላት ጆን ስፐንሰር “ፍሊቲንግ ኤክስፐሪየንስ“ – ዘይጸንሕ ወይ ቀልጢፉ ዝሓልፍ ተሞክሮ – ጥራይ Iዩ ክኸውን፡፡ Eዚ Eምበኣር ኤርትራ ንሓጺር Eዋን ጥራይ Iያ ፍልይቲ ነጻ ሃገር ክትበሃል ማለት Iዩ፡፡ Eንታይ ደኣ ክትከውን Iያ? ብEማመ ጆን ስፐንሰር ኤርትራ ከይዳ-ኸይዳ ከምዚ ዝስEብ ተፈናጪላ ክትጠፍE Iያ፡፡ Eቲ ከበሳን ደንካልያን፡ Eቲ ካብ ምጽዋE ጀሚርካ ንደቡብ ክሳብ ባብ Aልመንደብ ዘሎ ገማግም ቀይሕ ባሕሪን፡ ምስ Iትዮጵያ ይሕወስ፣ ምስ Iትዮጵያ ኰይኑ ግን ናቱ ውሽጣዊ ምምሕዳር ይህልዎ፡፡ (ምስ Iትዮጵያ ክበሃል ከሎ ኣብ’ዚ ብዝያዳ ምስ ትግራይ ማለት’ዩ፣ ምኽንያቱ ኤርትራን ትግራይን ብቐጥታ Iየን ዝዳወባ፡፡) Eቲ ካልE ሸነኽ ኤርትራ – ማለት ሳሕልን Eቲ ዝተረፈ ሰዓብቲ ሃይማኖት ምስልምና ዝነብሩሉ ምEራባዊ ቆላን – ከኣ ምስ ሱዳን ይሕወስ፡፡ ከምዚ Iላ ኤርትራ ፋሕ-ብትን ትብል፡፡ Eዚ’ዩ ዝነበረ Eቲ ናይ ስፐንሰር Eማመ26፡፡
ከምቲ ቅድሚ ሕጂ ደጋጊመ ዝገለጽኩዎ Eዚ ክዛረበሉ ዝጸናሕኩ ናይ በዓል ቶም ፈረርን ጆን ስፐንሰርን ሓሳባት መንግስቲ ኣመሪካ ኣብ ግምት ኣEትዩ መሰረት ፖሊሲU ዝገበሮ ይመስል፡፡
ህዝቢ ኤርትራ ኣይተጠቕመን Eንተተባህለ ግን፡ ዝተጠቕመ ኣካል ፈጺሙ የልቦን ማለት ኣይኰነን፡፡ ዳርጋ ኩሉ ግዜ ሓደ ነገር – መስዋEቲ ይኹን ሽቕለት፡ ወይ ገድላዊ ጻEሪ – ብላሽ ኣይከይድን Iዩ፡፡ዝጥቀም ኣካል ኣሎ፡፡ Eቲ ሕቶ መን’ዩ Eቲ ዝጥቀም ኣካል Iዩ፡፡ ካብ መስዋEቲ ደቂ ኤርትራ፡ ካብ ገድላዊ ስቓይ ህዝቢ ኤርትራ ዝተጠቕሙ ኣካላት ኣለዉ፡፡ Eቶም ንደርጊ ከውድቑ ንጽልዋ ዴስነት ከኣ ክዓናቕፉ ዝተንቀሳቐሱ ምEራባውያን ሓይልታት ሸቶOም ሃሪሞም፤ ህዝባዊ ወያኔ ኣብ Iትዮጵያ መንግስታዊ ስልጣን ክሕዙ ክIሎም፤ Iሳያስ ኣፍወርቅን ጉጅለUን ከኣ ኣብ ኤርትራ ነጊሶም መደቦም የሰላስሉ ኣለዉ፡፡ ካልOት ዝተጠቕሙ ኣካላት – Eንኰላይ ኤርትራውያን ውልቀሰባት – ከምዘለዉ Eውን ክግመት ይከኣል’ዩ!!
ኤርትራ ክሳብ ኣበይ ክትስጉም ትኽEል ከምዝነበረት ንፈልጥ Iና፤ ብሕልፊ Eቶም ንEስነት ኣብ ዓዲ ዘሕለፍና ሕጂ ኣብ ናይ ህይወት ድሕሪ-ቐትሪ Eንርከብ!! ኤርትራውያን ከም ህርኩታት Iና Eንፍለጥ ዝነበርና፤ ሓቂ’ዩ Eውን፤ ብምኽንያት ኩነታትናን ዋሕዲ ባህርያዊ ጸጋታት ሃገርናን፡ ህይወትና ንኽንEንግል ንሰርሕ፡ ንጽEር Iና፤ ኣብ ጐረባብቲ ሃገራት – ኣብ Iትዮጵያ ይኹን ኣብ ሱዳን ንኣብነት – ከም ህርኩታትን ኣፍረይትን፤ ብቑዓትን ክIላታትን Eሙናትን ተፈሊጥና ንኽበር ዝነበርና Iና፡፡ ብሓቂ ኸኣ ተደለይቲ ነይርና፡፡
ከም ነጻ ሃገር Eምበኣር ንተኽEሎታትና ወይ Eቑር ዓቕምታትና ኣብ መዓላ ኣውIልና ከም ሕብረተሰብ ክንEምብብ፡ ክንምEብል፡ ክንደምቕን ክንኩላEን Iዩ ዝግባE ዝነበረ፡፡ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ክዉንነት ግን ኣንጻር ናይ’ቲ ዝግባE Iዩ፡፡
ኤርትራ ብናይ ኩሉ መዳያት መለክIታት ፍንፍንቲ ኰይና ኣላ፡፡ ህዝብና በዚ ሎሚ Eታ ዝሃሰሰት መሰል ፖለቲካ ዘይብሉ፤ ሰብኣዊ መሰላቱ ፈጺሙ ዘይተሓለወሉ፤ ኣመና ዝተዓዛዘሮ ድኽነት ዝደቖሶ፤ ማሕበራዊ ናብራU ሰብኣውነት ዝሓረሞ፤ ኩነታት ህላዌU ፍርህን ራEድን ዓብሊሉዎ ኣፋፍኖት ድሕነት ወይ ሕሉውነት ዘይብሉ Iዩ፡፡ ብፍላይ ኩነታት መንEሰያትና ኣዚዩ ዘሕዝን፡ Eቲ ዝዓሞቐ ትራጀዲ Iዩ ኰይኑ ዘሎ፡፡ መንEሰያትና ኣብቲ ክሕጐሱሉ ዝግባE Eድመ ሳዋ ዶስ ኣገልግሎት ዶስ ንዝበሃል ባርነት ይዳረጉ ኣለዉ፡፡ ካብ ከምዚ ዝበለ ገሃነም ንምህዳም ኣብ ዝገብርዎ ፈተነ ገሊOም ኣብ ማEከላይ ባሕሪ Eናጠሓሉ ሺሻይ ናይ ምሕረት-ኣልቦ ዓሳታት ይዀኑ ኣለዉ፣ ገሊOም ከኣ ብEፍሊ ኣረሚን ተጨውዮም ከም Eንስሳ Eናተጠብሑ ኩላሊቶምን ካልE ውሽጣዊ ኣካላቶምን ተዘሚቱ ሬሳታቶም ኣብ ምድረበዳታት ሳሃራን ሳይናይን ይባድን ኣሎ፡፡ Eዚ ፈጺሙ ዘስካሕክሕ ንኽትሰምO Eውን ዘባህርር መከራ Iዩ፡፡
Eዚ ኩነታት’ዚ ዝህልወሉ ምኽንያት ኤርትራ ንሽሙ Eምበር ብሓቂ ነጻን ሉዓላዊትን ሃገር ዘይሙዃና Iዩ፡፡ ሓንቲ ሃገር ነጻ ወጺኣ ክበሃል ከሎ Eቲ ነጻነታን ልUላውነታን ነባሪ Iዩ ብዝብል ትርጉምን ተረድOን Iዩ፡፡ ኤርትራ ግን፡ ከምቲ ኣቐዲመ ዝበልኩዎ፡ ደርጊ ምስ ወደቐ ንሓጺር Eዋን ጥራይ ነጻን ፍልይትን ሃገር ተባሂላ ትጸንሕ፣ ብድሕሪU ግን ፋሕ-ብትን ክትብል Iዩ Eቲ መደብ፡፡ ንዝተወሰነ Eዋን ፍልይትን ሉዓላዊትን፣ ብድሕሪU ግን ፋሕ-ብትን Iላ ክትጠፍE ብዝብል መደብ ዝመጸ ኩነታት ነጻነት ኣይኰነን፡፡ Eምበኣር Eዛ ሕጂ ዘላ ኩነታት ኤርትራ ናይ ነጻነትን ሉዓላዊነትን ከይኰነትስ ናይ ምስግጋር መድረኽ Iያ፡፡ ከም’ታ “ፈደረሽን“ ናብ ፍጹም ምጽንባር መሰጋገሪት ዝነበረት፡ ናይ ሕጂ “ነጻነት“ ከኣ ንፋሕ-ብትን ሃገርናን ንሙቛም ትግራይ-ትግርኚን ተመቻቹ መሰጋገሪት መድረኽ Iያ፡፡
ብደቡብ – ማለት ብወገን Iትዮጵያ – ከኣ ከምU ንመደብ ትግራይ-ትግርኚ ምድላዋት ዝመስል ይግበር ነይሩን ኣሎን፡፡ ቀንዲ ኣካል ናይ’ዚ ምድላዋት’ዚ ኸኣ Eታ መሰል ብሄራት ክሳብ ምግንጻል ትብል ሰራም ኣምር Iያ፡፡ ህዝባዊ ወያኔ ዝዓብለሎ መንግስቲ Iህኣዲግ ነዛ ናይ ምግንጻል መሰል ኣብ ሕገ-መንግስቲ Iትዮጵያ ከምትሰፍር ገይሩ Iዩ፡፡ ብመሰረት ዓንቀጽ 39 ሕገ-መንግስቲ Iትዮጵያ ትግራይ ክትፍለ ትኽEል Iያ፡፡ ብርግጽ Eውን፡ ተዓዘብቲ ከምዝብልዎ፡ ንትግራይ ምፍላይ ህዝባዊ ወያኔ – ወይ ገለ ኣካል ኣብ ወያኔ – ከም ናይ መወዳEታ ኣማራጺ ዓቝሩዋ ዘሎ ተኽEሎ Iያ፡፡
ውድብ ህዝባዊ ወያኔ Eዛ መሰል ብሄራት ክሳብ ምግንጻል ትብል ሰበብ ኣብ ኤርትራ Eውን ንኽተኣታቶ ንነዊሕ Eዋን ጻEርታት ገይሩን፡ ገና ይገብር ኣሎን፡፡ Eተን ምስ ወያኔ ክሳዳዊ ዝምድና ኣሎና ዝብላ፡ – ብኣረኣEያ ብዙሓት ግን ንUሳት መሻርኽቲ ወይ’ውን ምEዙዛት ወያኔ ዝዀና፡- ውድባት ኤርትራ መሰል ብሄራት ክሳብ ምግንጻል ንትብል ኣምር መለለዪተን መርገጽ ገይረንኣ ኣለዋ፡፡
Eዛ መሰል ብሄራት ክሳብ ምግንጻል ትብል ቋንቋ ብቐጥታ ንመደብ ትግራይ-ትግርኚ ተገልግል Iያ፡፡ Eተን ብሄረሰባትና ወይ ገለ ካብኣተን ተፈሊና Iና ምስዝብላ Eቲ ትግርኛ ዝዛረብ ከበሳ Eውን ምስ ትግራይ ይኸይድ Eሞ ሕልሚ ትግራይ-ትግርኚ ይረጋገጽ፡፡
ኣነ ብማEርነት ብሄረሰባትና Eኣምን፣ ብመሰል ርEሰውሳኔ ብሄረሰባትና Eኣምን፡፡ Eዚ ክብል ከለኹ ግን መሰል ብሄረሰባትና ዝረጋገጽ ኣብ ውሽጢ ሓንትን ስምርትን ኤርትራ ማለተይ Iየ፡፡ ንኤርትራ ብሽም ርEሰ-ውሳኔ ፋሕ ንዘብል መደብ ምውፋር ሃገራዊ ክድዓት – ትሪዝን – ካብ ሙዃን ኣይሓልፍን Iዩ፡፡
ዓደ’ቦ ማለት ብዘወትር ተረድO ወይ ቃል-ብቓሉ ክውሰድ ከሎ፡ ኣቦታትካ ቀቅድሚOም ከኣ ኣባሓጎታትካ ዝነበሩሉ ዓዲ ወይ ከባቢ ማለት Iዩ፡፡ ኣብ ስነ-ፖለቲካ ግን ዓደ’ቦ Eሙቕ ዝበለ ትርጉም ኣለዎ፡፡ ንሓደ ውሱን ወይ ፍሉጥ ቦታ ወይ ዓዲ ጥራይ ኣይኰነን ዝምልከት፣ Eንታይ ደኣ ንሓደ ልሉይ “ፖለቲካውን ባህላውን ማሕበራውን“ ትሕዝቶ ዘለዎ ህዝቢ Iዩ፡፡ ብምEቡል ወይ በቲ ዝማEበለ መልክU ወይ Eንታይነቱ ካብ ወለዶታት ጀሚሩ ኣብ ሓደ ፍሉጥ ቦታ ዝነብር ናይ ሓባር ቋንቋ ባህልን መሰረታዊ ክብርታትን ዘለዎ ሕብረተሰብ ማለት’ዩ፡፡
ኣብ ታሪኽ፡ ዓደ’ቦ ክበሃል ከሎ ዝተፈላለየን ማEባልን ትርጉም ነይሩዎን ኣለዎን፡፡ ንኣብነት ኣብ ኣውሮጳ ቅድሚ ገለ ኣማEታት ዓመታት – ማለት ብዘመነ መስፍንነት –
ስሉስ ዓለማዊ ሃገራት ብኣቀዋውማAንን ደረጃ Eብየተንን ካብ ናይ ኣውሮጳን ካልOት ምEቡላት ሃገራትን ይፍለያ Eየን፡፡ ብውሽጣዊ ታሪኻዊ መስርሐን ዘይኰነስ ዝተፈላለያ ብሄረ-ሰባት ኣብ ቁጽጽር ባEዳዊ ሓይሊ ኣትየን ብምጥርናፈን ዝቖማ ኣካላት Iየን፡፡ ኣመጻጽAAንን ደረጃ ምEባለAንን ብዘየገድስ ግን ዓደ’ቦታት Iየን፡፡ Eቲ ካብ ባEዳዊ መግዛEቲ ነጻ ንምውጻE ዘካየዳO ቃልሲ ከም ፍትሓውን ብቑEን ምክልኻል ዓደ’ቦ ተፈሊጡ ብሓይልታት ግስጋሰን ሰላምን ተደጊፉ Iዩ፡፡
ምስ’ዚ ብዝተተሓሓዘ ክንጸር ዘለዎ ሓደ ነጥቢ ኣሎ፡፡ ወረርትን ዓመጽትን መንግስታት Eውን ምክልኻል ዓደ’ቦ ወይ ውን ግንባር ዓደ’ቦ ንዝብል ሓረግ ንስለ መዝማዝን ጸረ-ሰላምን Eላማታት ይሮቕሑዎ Iዮም፡፡ Eዚ ግን ሓቀኛ ግንባር ዓደ’ቦ ኣይኰነን፡፡ ፍቕሪ ሕብረተ-ሰብ ዘይብሉ፤ ንስሱEን መዝማዝን ጥቕሚ ውሑዳት ጥራይ ዝሓሊ ናይ ሓሶት ጭርሖ Iዩ፡፡ ግንባር ዓደ’ቦ ፍትሓውን ቅቡልን ዝኸውን EላማU መሰል ንምክልኻል ወይ ከኣ ንኻልOት ብዘይሃሲ መልክE ንመሰልካ ምጥቃም ምስዝኸውን Iዩ፡፡
ዓደ’ቦ ብዛEባ ዝብል ቃል ትግርኛ ዝቛንቋOም ኤርትራውያን ሓደ ተረድO የብሎምን፡፡ ንኣብነት ኣብ ሞንጎ ከበሳውያን ገባርን ከበሳውያን ናይ ፖለቲካ ተዋሳEትን ናይ ተረድO ፍልልያት ኣሎ፡፡ መንነታዊ ስምIት ወይ Eምንቶ ከበሳውያን ገባራት ኣብ’ቲ ዝጸንሐ ጥንታዊ ታሪኽን ባህልን ዝምድናታትን ዝተመስረተ Iዩ፡፡ ምስ’ዚ ብዝተዛመደ ከፍለጥ ዘለዎ ነጥቢ ኣሎ፤ ንሱ ኸኣ ኤርትራ ኣብ ትሕቲ መግዛEቲ ጣልያን ኣብዝነበረትሉ ጊዜ Eንተዀነ Eውን Eቲ ህዝቢ ከበሳ ኤርትራን ትግራይን ከም ቀደሙ ይራኸብን፡ ይተኣታቶን ምንባሩ Iዩ፡፡
ገባር ተጋሩ’ኸ? መብዛሕቶም ከይኰኑስ ብዙሓት (39.3%) ተጋሩ ገባር Eውን ዓደቦና ዝበሉዋ ነታ ቁሸቶም ወይ ነቲ ውሱን ናይ ትውልዶም ከባቢ Iዩ፡፡ ገለ 25% ግን ዓደቦ’ና ትግራይ Iያ በሉ፡፡
ኤርትራውያንን ተጋሩን ብምኽንያት መግዛEቲ ጣልያን ን62 ዓመታት ተፈላሊዮም ነይሮም Iዮም፡፡ ከም ሳEቤን ናይ’ዚ ምፍልላይ’ዚ ታሪኻዊ ጸላIኹም መን’ዩ ወይ ከኣ ታሪኻዊ ጸላEትኹም መን’ዮም ኣብ ዝብል ሕቶ ይፈላለዩ Iዮም፡፡ ኤርትራውያን ኣብተን 62 ዓመታት ብጣልያን ከም ባሮት ይግዝU ነበሩ፤ Eቶም ተጋሩ ኸኣ ንግስና ሃጸይ ዮሃንስ በናይ ሸዋ ኣምሓሩ ተመንጢሎም ብኣምሓሩ ተገዝU፡፡ ኤርትራውያን ንጣልያንን ንኻልOት ስግር-ባሕሪ ባEዳውያንን ጸልU፡፡ ተጋሩ ኸኣ ኣብ ልEሊ ኣምሓሩ – ብፍላይ ኣብ ልEሊ ናይ ሽዋ ኣምሓሩ – ቂምን ቅርሕንትን ኣሕደሩ፡፡
ካብ’ዚ ታሪኽ’ዚ ብዝነቐለ ምኽንያት ይመስል፡ ታሪኻዊ ጸላEትኹም መን’ዮም ንዝብል ሕቶ ኤርትራውያንን ተጋሩን ዝተፈላለየ መልስታት ኣለዎም፡፡ Eቶም ገባር ኤርትራውያን መብዛሕትOም (86%) ታሪኻዊ ጸላEትና Iሎም ብቐዳምነት ንቱርኪ፡ ቀጺሎም ከኣ ብመስርE ንግብጺን፡ ጣልያንን Eንግሊዝን ሮቚሖም፡ ኣብ መወዳEታ ኸኣ ንሃይለስላሴን ንደርግን ይጠቕሱ፡፡ Eቶም ተጋሩ ግን ታሪኻዊ ጸላEትኹም መን’ዮም ክበሃሉ ከለዉ መብዛሕትOም (ማለት 82.1%) “ኣምሓሩ፤ ብፍላይ ናይ ሽዋ ኣምሓሩ“ Iሎም Iዮም ዝመለሹ፡፡ ውሑዳት (ማለት 10.7% ጥራይ) ንቱርክን ንጣልያንን ከም ታሪኻዊ ጸላEቲ ሓወስዎም31፡፡
ኤርትራውያንን ተጋሩን ኤሊት (ማለት Eቶም ናይ ፖለቲካ ተዋሳEቲ) ዓደ’ቦኹም መን’ያ ንዝብል ሕቶ ኣብ ዝሃብዎ መልሲ ፍልልያት ነይሩ፤ Eቲ ፍልልያት ኣዚዩ የገድሰና Iዩ፡፡ መልስታቶም ከመይ ነይሩ? ብኤርትራውያን ንጀምር፡፡ ኤርትራውያን ተዋሳEቲ ፖለቲካ ንገዛE ርEሶም ዓደ’ቦና መን’ያ ኣብ ዝብል ሕቶ ቁሩብ ፍልልይ ነይሩዎም፤ ቁሩብ’ዩ ግን፡፡ ንUስ ክፋል ናይቶም ዝተሓተቱ (ማለት 26.5%) ዓደ’ቦOም ንሳቶም ወይ ኣቦታቶም ዝተወልዱሉ ቦታ ሙዃኑ ገለጹ፡፡ መብዛሕትOም ግን (ማለት 71.4%) ዓደ’ቦና ኤርትራ Iያ Iዮም ዝበሉ፡፡ ንኣብነት ኣምባሳደር ኣድሓኖም ገብረማርያም ከም’ዚ ዝስEብ በለ፡
ኤርትራውያን ዓደ’ቦና ኤርትራ Iያ ክብሉ ከለዉ ግን ኤርትራ ዓደ’ቦ ካብ Eትኸውን ነዊሕ ዘመናት ከምዘይኰነ ይኣምኑ Eዮም፡፡ Eኳ ደኣ ኤርትራዊ ሃገራውነት ብቐንዱ ዝተቐልቀለ ኣብ ምፍላም መግዛEቲ ጣልያን – ማለት ኣብ መወዳEታ 19 ክፍለ-ዘመን – ሙዃኑ የስምሩሉ፡፡ Eዚ ማለት ከኣ – ቁሩብ ጽንሕ Iለ ከምዝገልጾ – ዓደቦነት ኤርትራ ኣብ መስርሕ ምEባለ Iዩ ዘሎ ማለት Iዩ፡፡
Eዚ ዓደ’ቦና ትግራይ Iያ (Iትዮጵያ ኣይኰነትን) ዝብል ኣራኣEያ ካብ ልሉያት ኣባላት መሪሕነት ህ. ወያኔ ክወጽE ከሎ የተሓሳስበካ Iዩ፡፡ (ንኣብነት ሓደ ኣብ መሪሕነት ኤርትራዊ ውድብ ዘሎ ሰብ ዓደ’ቦይ Iሉ ኣብ ክንዲ ንኤርትራ ዝሮቍሕ፡ ንባርካ ወይ ንቢለን ወይ ንኩናማ ወይ ከኣ ንሓንቲ ካብዘን ናይ ከበሳ ኣውራጃታትና – ማለት ሓማሴን፡ ኣከለጉዛይ – Iሉ Eንተዝጠቅስ፡ ንዓና ንኤርትራውያን ኣዚዩ መሰከፈና ይመስለኒ!!) ኣብ ታሪኽ Iትዮጵያ Eቶም ነጋውስ “ዓደ’ቦ“ ክብሉ ከለዉ Eቲ ሓሳብ ነታ Iትዮጵያ ሙዃኑ Eናደልደለ ዝመጸ ነይሩ፡፡ “Eናት ኣገር“ ይብሉዋ! ንኣብነት ሃጸይ ዮሃንስ Eኳ፡ ተምቤን ዝመወለዶም ትግራዋይ፡ ንIትዮጵያ Iዮም ዓደ’ቦ ዝቖጽርዋ ዝነበሩ፡፡ ነዚ ኣነጺራ ተመልክት ብዙሓት ጸሓፍቲ ታሪኽ ዝጠቅሱዋ ናይ’ዞም ሃጸይ ዓሟቕ ዘረባ ኣላ፡፡ በ1887 ምስ ጣልያን ውግE ንምግጣም ንሰሓጢ ክብገሱ ከለዉ ንመኳንንቶምን ንሰራዊቶምን “Eኔም ስለ Eናቴ፡ ስለ Iትዮጵያ ህይወቴን ልሰዋላት ሙሉ ፈቃድ ኣለኝ“ ድሕሪ ምባል ከምዚ ዝስEብ ኣወጁ፤
“የIትዮጵያ ልጅ ሆይ! ልብ ኣድርገህ ተመልከት! Iትዮጵያ የተባለችው ኣንደኛ Eናትህ ናት፤ ሁለተኛ ዘውድህ ናት፤ ሶስተኛ ሚስትህ ናት፤ ኣራተኛም ልጅህ ናት፤ ኣምስተኛም መቃብርህ ናት፡፡ Eንግዲህ የEናት ፍቅር፤ የዘውድ ክብር፤ የሚስት ደግነት፤ የልጅ ደስታ፤ የመቃብር ካባቲነት (ታቃፊነት) Eንደዚህ መሆኑን ኣውቀህ ተነሳ፡፡“34
ንሃጸይ ዮሃንስ ዓደ’ቦ (Eናት ኣገር) ክበሃል ከሎ Iትዮጵያ ምንባራ ንጹር Iዩ፡፡ Eምበኣር ትግራዎት ፖለቲከኛታት በዚ ሎሚ ዓደቦና ትግራይ Iያ ምባሎም ንመጻI Eድል ሃገረ-Iትዮጵያ ብዝርI Eንታይ Iዩ ትርጉሙ ወይ ኣገዳስነቱ? ንኤርትራ’ኸ ብኸመይ ክምልከታ ይኽEል? ንዝብል ሕቶታት የልEል፡፡ ነዚ ሕቶታት’ዚ ንጐኒ ገዲፍና ንመጠን ድንፍAን ዓይነትን ኤርትራዊ ዓደቦነት ዝምልከት ጉዳይ ነቕልበሉ፡፡
ዓደቦነት ብምስላታትን ምልክታትን ያታታትን ብሂላትን ዝተሰነየ ናይ ብዙሕ ሮቛሒታት ውሁድ ዝዀነ መንፈስን ባህርይን ኣለዎ፡፡ ዓደቦነት ኤርትራ Eሸል ስለዝዀነ ነዚ ሮቛሒታት’ዚ Eኹል ብዝዀነ መጠን ኣይውንኖን Iዩ፡፡ ስለዚ Eምበኣር ዓደቦነት ኤርትራ ብዙሕ ሓለዋን ክንክንን Eንጋለን ዘድልዮ Iዩ፡፡ ብኹሉ መዳያት – ማለት ብባህላዊ ንጥፈታት፡ ብIኮኖሚያዊ ምEባለ፡ ብናይ ዜናን ሓበሬታን Eዮ፡ ብሕውነታዊ ዝምድና ብሄረሰባትና፡ ብብቕዓትን ቅንEናን መደባት ትምህርቲ ንዓደቦነት ኤርትራ ዘጉልሕን ዘደንፍEን ኣብ ጥንቁቕ መጽናEቲ ዝተሰረተ ፖሊሲ ተሓንጺጹ ክትግበር ኣለዎ፡፡ ቆልU ዓደቦOም ኤርትራ ሙዃና ብዘመልክት ምህሮ ክኽስኰሱ ኣለዎም፡፡ ደረስቲ ብጽሑፋቶም፤ ስነጥበባውያን ከኣ ብኹሉ ናይ ፈጠራ ስራሓቶም ንኤርትራዊ ዓደቦነት ከም ኣምር ንሙግላሕን ንምEንጋልን ንኽዋፈሩ ክፍቀደሎምን ክተባብUን ኣለዎም፡፡
ንEብየትን ድንፍAን ዓደቦነት ኤርትራ፡ ቅኑE ኣፍልጦ ወይ ተረድO ታሪኽና ማEከላዊ ኣገዳስነት ኣለዎ፡፡ ሓደ ካብ’ቲ ዓበይቲ ጸገማትና Eምበኣር Eዚ Iዩ፡፡ Iሳያስን ተሓባበርቱን ልUኻቱን ካብ ቅድም ጀሚሮም ንናይ ርሑቕን ናይ ቀረባን ታሪኽ ሕብረተሰብና ዝጠምዘዘ ጽውጽዋያት ናብ ሰራዊቶምን ኣባላቶምን፤ ናብ ህዝብናን ህዝቢ ዓለምን ከይተሓለሉ ዘርጊሖም Iዮም፡፡ ብናይ ሓሶት ታሪኽ ዝተሓጽበ ሰራዊቶምን ሰዓቢOምን ንጸረ-ስምረት ውግኣት ምEዙዝ ኰይኑ፡ ከይተፈለጦ ንናይ በዓል Iሳያስ ንኤርትራ ኣፍሪስካ ትግራይ-ትግርኚ ናይ ምህናጽ መደብ መጋበርያ ዀነ፡፡
ዝዀነ ኾይኑ ትግራይ-ትግርኚ ኣይተዓወተን፡፡ ኣቦታትና ሃገር ከይትፈናጨል ብምባል፡ ንፈደረሽን ከም ማEከላይ ፍታሕ ተቐቢሎም ሓድነት ኤርትራ ኣረጋጊጾም፡፡ ስለዚ Eምበኣር Eቲ ፈደረሽን መሰረት ዓደቦነት ኤርትራ ንኽቕጽል ኣስተዋጽO ገይሩ Iዩ ክበሃል ይከኣል Iዩ፡፡
በዚ ሎሚ Eውን ዓደቦነት ኤርትራ ብሓንቲ ከይሲ ዝዀነት ኣምር ይብዳህ ኣሎ፡፡ Eታ ኣምር Eቲኣ ኸኣ Eታ ኣቐዲመ ዘልዓልኩዋ መሰል ብሄራት ክሳብ ምግንጻል ትብል Iያ፡፡ Eዛ ሓሳብ’ዚኣ ከይዳ-ኸይዳ ኣብ’ቲ ኣብ ላEሊ ዝጠቐስኩዎ ኣራኣEያ በዓል ኣቶ ስብሃት ነጋን ኣቶ ጸጋይ በርሀን Iያ ትዓልብ፡፡ ከም’ቲ Eዞም ክልተ መራሕቲ ወያኔ “ዓደ’ቦይ ትግራይ’ያ“ (Iትዮጵያ ከይኰነትስ ትግራይ’ያ) ዝበሉ ናትና ተጣበቕቲ መሰል ብሄራት ከኣ ዓደ’ቦይ ኤርትራ ከይኰነትስ ሓንቲ ካብ ብሄረሰባትና (ንኣብነት ኩናማ’ያ፡
ንመሬታዊ ወይ ግዝኣታዊ ሙሉEነትን ንዓደቦነትን ኤርትራ ምጥባቕ ንትግራይ ምንጻግ ኣይኰነን፣ ከምU ተባሂሉ ኸኣ ክትርጐም የብሉን፡፡ ነዛ ነጥቢ Eዚኣ ከስምረላ Eደሊ Eየ፡፡ ኤርትራን Iትዮጵያን ክልተ ዝተፈላለያ ነናተን ልUላውነት ዘለወን ሃገራት Eኳ Eንተዀና ኣብ ሞንጎ ክልቲAን ብኹሉ መዳያት ሕውነታዊ ዝምድናታት ዘይህልወሉን ዘይምEብለሉን ምኽንያት የልቦን፡፡ ኤርትራን ትግራይን Eሞ ኸኣ ብቐጥታ ዝዳወባ ስለዝኰና ዝምድናኤን ናይ ግድን ሓለፋ ኣለዎ፡፡ ብፍላይ Eቲ ኣብ ዶባት ዘሎ ህዝብታት ኤርትራን ትግራይን ንዘመናት ክተኣታቶን ክተሓዋወስን ዝጸንሐ Iዩ፡፡ Eኳ ደኣ ነዚ ህዝብታት’ዚ Eቲ ናይ ዶብ ሕንጻጽ ተግባራዊ ትርጉም የብሉን፤ ኣይረኣዮን Iዩ Eውን፡፡ ስለዚ ምስ ተጋሩ Eቲ ጥንታዊ ዝምድና ከም ቀደሙ ንኽቅጽል ዝኽልክል ነገር የልቦን፡፡
ነዛ ንመሰል ብሄራትን ሓድነት ኤርትራን Eትምልከት ርEይቶይ Eምበኣር ተጋሩ Iትዮጵያውያን የሕዋትና በታ ትውፈየላ ዘላ መንፈስ ምሕዝነትን ሰላምን ንኸስተማቕርዋ ከዘኻኽር Eደሊ፡፡
ከም’ቲ ኣብ መኽፈቲ ዘረባይ ዘመልከትኩዎ Iትዮጵያ ሕጂ ኣብ ዘመን ድሕረ-መለስ ኣትያ ኣላ፡፡ ሕልፈት ሓደ ኣብ ምምራሕ ሃገር ዓቢ ግደን ጽልዋን ዝነበሮ ባEታ ኣገዳሲ ምEራፍ Iዩ፡፡ ኣገዳሲ ዝዀነሉ ምኽንያት ከኣ ሳEቤናት ስለዘለዎ ወይ ክህልዎ ስለዝኽEል Iዩ፡፡
ቦሎኝል መሪ ኤሪትሪዅ ታና ኮለንቡራ 40 ኤመሪዅ እሲሮ ደበልተኵ። ከተማ ቦሎኛ ታሪኽ ለመለምዅል ድግም ትክያዅድ አልብሰቲ። ዓለም ነዓሎና ዋኑ ከውታት ዪነው ፋሕ የው ኤመረድ ኤመራ እኺርኺር ኤርድኖኽር፣ ና ለመለምድ ጂጝስጝድኖኽር፣ ንር ልጝን እድሲ ብድሮ ከለብርደኒና ጝን። ኮሊር ለመለምድኽር ርድቕድር ሞራልድር እና ከለንቡራ መንፋዓት እርጉዅሉ። በሎኛ ዕል ህግሓኤሪዅድ ኒ ብርፍልድ ዶላር እክብና ካያ ሰጘት ቋልሳዅ ሰጘኵ። ናጽነት ደንብኻ እና ዶላር ከብተጝኒሎም ከለምቡራ ጁዋ ኮል ኣኽሮ ድጙኑዅ። ኣስመራ ነበክልኻ ኣኵ እርጉዅ፣ ለመለም ሓጥሩ እንተሰናኻ ሓሩቐት ከዋኹ ኣስመሪል በርዓንጝን ጓቑትኖ ሳዋ ትል ኣኽሮ የመምኑዅ። ሳዋ ይሰሰናኻ ከው ናሉኵሲ ሓረጡ ፈሩዅ። ዶላርኽር ሸረብሱዅ። እማ እን ና ርእስ ያዅሰና “ዓቝ ብረን ዓቝ ኣካንሊ ፈርና ግን”። ጠፈሻዅ ሸቓጣ ገነው ዳባትርሲ ፍንቕለኵ ድግምሰና በሎኛ ሚኺርስሮ ሰግረሪ ንርቲ ዓመርዱ ሰጘው ማልስነሳን ከዋ መታንኽር ኣኻጋዅ በሎኛ መታንኽር ኣኽጋዅ ለጘርጝንዲ ሰኾ ኤመሪ ደምንቢ ኤርባያ ኤምራ ታና በሎኛዅ ያዅ ፍክርድ ዶላራት ከወልድ ሓረጥድኖ ይማምል ህንበነኵ።
ኤርባ ልጘተትል ባሓር ነበኪል ላባዱሳ ዪሳኹ በለድ ጣልያኑኹል ጅምለትድ ዪና ግናቲት እና ቅዩሪልድ (ፋሺስቲልድ) እግሩኑ ክረው ና ግናደት ኮል ኤተይገት ና ገንዲ ና እክልልዲ ና ቁርሲ ዲየኹሰና ስብድጝነድ ሚኺርሰጋዅ ለኸንዲ ምጨትዲ ኮሊትል ገሞ ዋነት ደለይደጋዅ እላ። ክረውስኻ ጃር ከለብርናት ዪነትኻ ዋዲክ እና መዓትልድ ተከወትና። ናን ልጝር ክራ ፈረጅሶና ህንበኵ። ድገት ቋላዅ ዪና ጭገምሲ ኮፍ ዪኖ ጂጝስትናዅ እማም ኣከን ናውክ ሕበርሲኖሉ ኤስተሃልድድ፣ ኒንኻ ዶላር ጉርበት ጋጝዲ ከዋ ምቕጠንሊ ህንባዅ ለኸንሲ ጎትነዲ እዳንድነዲ ኣኽነዲን ሲቒኖሉ (ኮነኖሉ) ህንበዅና። ናውክ ዓገብ ዪኖኽር ና ይማምሲ ነበኺ ኣኾ ከብቲሮ ከርተፍ ዪንን። ሻሎት ኒን ናትካ ጃብ እንተት ቋላዅ ሙኹር ግን። እንትንኻ ጃርድ ደሃንድኑዅ እንታ መስዋትኻ ናን ኣኽራሲክ ገንጅናርሊ ህንበነኵ ኒልድ እግረውኻ ክረዲ ለመለም ዩኑ ባሓር ካረነኵ እንኵኑዅ። እንታ ፋታይ ኣከን እንታ ዋልደን ሕቁፍል መንደርትትኖ እንታ ምራሰንክ ወዓቢትኖ ከደምትኖ ምሀርስትኖ ወቐይ (ቑዋም) ኮሊትር ነገስድሮ እርጉኹሉ። ናን ዶላር ጀርብድ ንኪ እንተጉርበሲ እንቶ ከለንቡረድ ምሊሲትኖ ዋጅብ ሻኽላ። እማ እና ከለንቡራ ኒስ ነዓልትኖኽር እንተምስዋት ኒል ተወድ ይጝኒንን ፈሀምድትኖሉምኽር ፊና ሻን ላባዱሰሩዅ ግን።
ኤቡናት ካቶሊኩ ኢርትሪው “አዊል ህንባኹን ኩዳን” ያኹ ምህሮዲ ኮድገዲ ደርብ ሰጣኑኹልድ ድሕርያ ያኹ ስብከት ና ናንድ ከተብሳኹ ነበብዱንዅን። ዪን ፋሪዕ እክባ ሙርቛ ብሊኑዅ ኣኻርስትልድ ወንቀሩ እርገውዲ ኒ ከውሲ ፈሀምድሮ ለመለም የውዲ ናው ግን። ኩ ዳንሲ ተክለብነዲ ኩዳንሲ ሓሸምድነዲ ርሕዲ ፊኹዲሲ ጀረብዳኹ ግን። ናጝር በሎኛ ኮሎንቡራ ና ዳንሲ ገንጂና እሰው ከውታት እስታት ኣኽነዲን ኒል ፈርልድ ጀመልስኖ ፈረውሲ ህንባ ይኖ ኮሊዲ እምነዲ ወንቐረውና ግን።
17-18 ኣብ ልዕሊ ምድሪ ምእንቲ ኼብርሁ፡ ኣብ መዓልትን ኣብ ለይትን ድማ ኪስልጥኑ፡ ንብርሃንውን ካብ ጸልማት ኪፈልዩ፡ ኣምላኽ ኣብ ጠፈር ሰማይ ገበሮም። ኣምላኽ ድማ ጽቡቕ ከም ዝዀነ ረአየ።
21 ኣምላኽ ድማ ነቶም ዓበይቲ እንስሳ ባሕርን ነቲ ማያት ዘውጽኦ በብዓይነቱ ህያው ነፍሲ ዘለዎ ውንጅርጅር ዚብል ኵሉን፡ ክንፊ ዘለወን በብዓይነተን ኵለን ኣዕዋፍን ፈጠረ። ኣምላኽ ከኣ ጽቡቕ ከም ዝዀነ ረአየ።
26 ኣምላኽ ከኣ፥ ብመልክዕና ኸም ምስልና ሰብ ንግበር፡ ንዓሳ ባሕርን ነዕዋፍ ሰማይን ንእንስሳን ንብዘላ ምድርን ኣብ ምድሪ ለመም ንዚብል ኵሉ ለመምታን ይግዝኡ፡ በለ።
28 ኣምላኽ ከኣ ባረኾም። ኣምላኽ ድማ፤ ፍረዩን ተባዝሑን ንምድሪ ከኣ ምልእዋን ምለኽዋን፡ ንዓሳ ባሕርን ነዕዋፍ ሰማይን ኣብ ምድሪ ለመም ንዚብል ኵሉ እንስሳን ከኣ ግዝኡ፡ በሎም።
30 ንዅሉ ኣራዊት ምድርን ንኹለን ኣዕዋፍ ሰማይን ህያው ነፍሲ ንዘለዎ ኣብ ምድሪ ለመም ንዚብል ኵሉ ኸኣ ኵሉ ለምለም ሳዕሪ ንምግቦም ሂበዮም አሎኹ፡ በለ። ከምኡ ድማ ዀነ።
(በኢየሩሳሌም, 02 מאַרץ 2021) - የቀን ጅቡ ማነው፧ አግሩ ሳይገባ በሶስተኛው ወር ሽህዎችን ሰብስቦ መስቀል ኣደባባይ መነጽር ድቅኖ ውሸታሙ ኣይኑ ላይ ታስታውሳላችሁ፧ ኣማርኛ ቋንቋ የማይገባን መስሎት የቀን ጅቦች ብሎ ሲጣራ ያለፍረት ብጅምላ ሲሳደብ ሲጨበጨበልት ታድያ ማነው በገዛ ህዝቡ ላይ ወራሪ ሰስቦ ሽዎች የገደለው የጂብ መንጋ ጠርቶ አጥር ኣስፈርሶ ተጋሩን ያስበላው ማነው፧ እኮ […]
(ገጣሚት ሰላም ትግራወይቲ, 24 ለካቲት 2013 ዓ / ም) - ሰበዙ ሲመዘዝ: ክፍተቱ ሲሰፋ ፣ ውጥንቅጡ ወጥቶ: ቅጥ አምባሩ ጠፍቶ: መያዣውን አጥቶ: ማጣፊያውም አጥሮ ፣ አንዱም ላይጠገን: ሸርሸሮ ገዝግዞ: ህሊናን አድምቶ: ህልውናን ረግጦ: በነፍስም በስጋ: ፈልጎና አሳዶ: መድረሻ አሳጥቶ: ሊበላህ የመጣ: የአውሬዎች መንጋ ፣ በደቦ ዶልቶ: በምስራቅ በምዕራብ፡ በሰሜን በደቡብ፡ ዙሪያ ምላሽ ዘግቶ ፣ ሊያደርግህ እንኩቶ አልሞ: አልሞ ጎምዥቶ ፣ በሶስት ቀናት ፕላን ፕላን: […]
(ገጣሚ ዓለሙ, 21 ለካቲት 2013 ዓ / ም) - አዕዋፍ ጭው ጭው በላ ንጉሆ ብወጋሕታ ብዝማረ አስምኤን ኢው ኢውታ ኳሕኳሕታ በዚሑ ድምፂ ናረበሸን ናብ ሰማይ በረራ ራሐቓ ደንጊፀን ኹለን ተአኪበን ኸዳ ናብ ማርያም ፂዮን ኹነታት ክነግራ ፀሎተን ፀሎተን መፂኡ ሰይጣን ልሰረሮ ካብ ካብ ጉድጓድ ዝወፅአ አሲሩ ዘንበሮ ሰብ ዝመስል ድያብሎስ ብሰብ ሰይጣን ተግባራቱ ጨካን ዝአመሉ […]
ይህንን ፕርፕግራም አምስት ክፍሎች አሉት በዚህ ፕሮግራም ዳዒው እስላም ምርጫችን መሆን እንዳለበት በስፋት የተናገረበት ፕሮግራም ነው እንዲሁ ዳኢው እስልምና ሃይማኖት እንዴት እንደተቀበለ የሚያብራራበት ፕሮግራም (ሙሃዳራ)ነው
በምሥራቅ አውሮፓ የሚገኘው የባልቲክ አውራጃ የሌሎች የስላቭ አካባቢያዊ ነዋሪዎች እንዲሁም በባልቲክ ክልል ውስጥ ቤታቸውን ያደጉ የጎሳ ግላውያን ያሏቸው ልዩ ክልሎች ናቸው. በባልቲክ ክልል ውስጥ ያሉ መንገደኞች ባለፉት ብዙ መቶ ዘመናት የቆዩ ባህላዊ ልማዶችን, ጠንካራ የብሔራዊ ኩራትንና የባቲክ ኮስት አየርን የሚያረጋጋ አየር ያገኛሉ.
ሦስቱ ሀገሮች በጂኦግራፊነት ቢቀመጡም, ዓለምን እንደ ብቸኛ ህዝብ እንዲያዩ ለማበረታታት ከሌላው ባህላዊ እና ቋንቋ እና ከዛም በተቃራኒ ይለያዩባቸዋል. የሊትዌኒያን እና የላቲስቶች አንዳንድ ተመሳሳይ ቋንቋዎችን ያካፍላሉ, ምንም እንኳን ሁለቱ ቋንቋዎች እርስ በርስ አይነገሩም (ሊቱዌኒያውያን ከሁለቱም ወግ አጥባቂዎች ቢቆጠሩም), የኤስቶሪያዊው ቋንቋ ፊንላንድ -ኡግሪክ የቋንቋ ዛፍ ቅርንጫፍ ነው. ቋንቋው ሶስት የባልቲክ አገሮች የተለዩበት አንድ መንገድ ብቻ ነው.
በምስራቅ አውሮፓ በባልቲክ ክልል የሚገኙ አገሮች ባህላቸው በባህላቸው ባህላቸው እንዳይከበሩ ያስደስታቸዋል. በዓላትና በገበያ ቦታዎች ሕዝቡ ስለ ዳንስ ጭፈራ, ዘፈኖች, የእጅ ሙያ እና ምግብ ያቀርባል, እንዲሁም ጎብኚዎች ስለ ስነ-ጥበብ እና የታሪክ ቤተ-መዘክሮች ስለ ባህላዊ ባህል ይማራሉ. የዘፈን እና የዳንስ ክብረ በዓላት በዘመቻው አብዮት ጊዜ ነጻነታቸውን ለማግኘት መሟላት ያተኮረው የእነዚህን ሀገሮች ባህሪያት ይዘዋል.
የገና እና የፋሲካ በዓል በአካባቢው ልማድ, በገበያ, የእጅ ሙያ እና ወቅታዊ ምግቦች ይከበራሉ. የሊቱዌኒያን ባህልን ይህን የፎቶ ማዕከል ይመልከቱ. እዚያ እያሉ, የላትቪያንን ባህል በፎቶዎች ውስጥ አያምልጡ . በመጨረሻም, በምስራቅ አውሮፓ የገና በዓል ልዩ ልዩ ባህሎች እና ወጎች በብዛት ልዩ ነው.
ላቲቪያ በኢስቶኒያ, በሰሜን ከሚገኘው ጎረቤቷ እና በደቡብ ከምትገኘው ሊቱዌኒያ ጋር ትገኛለች. ስለ አካባቢው የተሻለ ሀሳብ ለማግኘት, የምስራቅ አውሮፓ ሀገሮችን ካርታ ይመልከቱ. ሩሲያ (እና ቤላሩስ), ፖላንድ እና ጀርመን እንኳን ከባልቲክ ክልል ጋር ድንበር የተካሄዱ በመሆኑ የባልቲክ ሀገሮች በአቅራቢያቸው ያሉ ሀገሮችን ሊያካፍሉ ይችላሉ. እያንዳንዱ የባልቲክ ብሔር በባቲክ ባሕር ላይ የባሕር ጠረፍ አለው. ይህ ደግሞ ዓሦችን, የባሕር ወለሎችንና ሌሎች የባሕር ፍጥረቶችን ለባሌቲክ የአካባቢ ነዋሪዎች ያቀርባል.
በቲሊም, በሪጋ እና ቪልኒየስ መካከል በሚገኙ ዋና ከተሞች መካከል ትናንሽ የባቡር ሀገሮችን መጎብኘት ቀላል ነው. በከተሞች መካከል አጭር ርቀት ማለት በአውቶቡስ መጓዝ ምቹ, ዋጋው ተመጣጣኝ እና ምቾት እና ሁሉንም በአንድ ጊዜ ውስጥ ሁሉንም ከተማዎች ማየት መቻል ማለት ነው.
የባልቲክ ክልል መጎብኘት በሌሎች ሀገሮች በምስራቅ ወይም ምስራቅ አውሮፓ ውስጥ የማይሰጡ ቅኝቶችን እና እንቅስቃሴዎችን ያቀርባል. በዋና ከተማዎች እስከ መዝናኛ, የእይታ እና የገበያ ምሽቶች ድረስ ከፍተኛውን ሊያቀርቡ ይችላሉ, ነገር ግን ወደ ገጠር መጓዝ ማለት የቤተመንግሮችን ፍርስራሽ መጎብኘት, በአየር ላይ ሙዚየም ውስጥ አንድ ቀን በመደሰት, ወይም በማደስ በባህር ዳር ውስጥ . ከዚህም በላይ መንደሮችና ከተማዎች በባልቲክ ክልል ውስጥ የህይወት ታሪክን ያሳያሉ.
ብዙ ሰዎች በባልቲክ ውስጥ በበጋው ወቅት ቢጎበኙ ሌሎች ወቅቶች ለጉዞ ጊዜ አገልግሎት የሚጓዙ ብዙ አማራጮች አሏቸው. መኸር ወይም ፀደይ እነዚህን ሶስት ሀገሮች ለመጎብኘት አስደሳች ጊዜዎች ናቸው. በክረምቱ ወቅት ጎብኚዎች በበዓላት ወጎች ላይ እንዲሳተፉ የሚፈቅዱበት ወቅት ሲሆን የክረምቱ ገበያዎችና ተዛማጅ ክስተቶች በወቅቱ የመድረክ ልዩነት አላቸው. በባልቲክ አገሮች ውስጥ ሲበሉ, በበጋ ወቅት እንደ ቀዝቃዛ የበሰለ ሾርባ እና እንደ ክረምት ቂጣዎች የመሳሰሉ የተለመዱ ምግቦች ባህላዊ ዋጋን ለሚያቀርቡ ሬስቶራንቶች ታዋቂ የሆኑ ተወዳጅ ምቹ ናቸው.
አፍሪካ በጋዜጦች የተሰኘው ፕሮግራማችን ስለ አፍሪካ ከተፃፉት የተወሰኑትን ጨምቆ ያቀርባል። ኢትዮጵያና ሱዳን ፖርት ሱዳንን አብረው ለማልማት እንደተስማሙ ታወቀ፣ ኢትዮጵያና ጂቡቲ በመንግሥት የንግድ ተቋማት የአክስዮን ድርሻ ለመለዋወጥ እንደተስማሙ ተገለፀ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት የወታደራዊው ኃይል የማዳበርያ ኩባንያ ኩንትራት ሊሰርዝ ይችላል ተባለ የሚሉትን ርዕሶች ነው በዛሬው አፍሪካ በጋዜጦች ቅንብራችን የምንመለከተው።
ግንባታው አደገኛ ነው ፡፡ በዩሮስታት ዘገባ መሠረት በየአመቱ ከ 3500 ነዋሪ 100,000 አደጋዎች በግንባታ ኢንዱስትሪ ውስጥ ይከሰታሉ - ከሌላው ኢንዱስትሪ የበለጠ ፡፡ ወደ ሞት አደጋዎች በሚመጣበት ጊዜ የኮንስትራክሽን ኢንዱስትሪው አሳዛኝ መሪም ነው ፡፡ ከ 1990 ዎቹ ጀምሮ በ “ቪዥን ዜሮ” አማካኝነት የሥራ ደህንነትን ለመጨመር እና በሥራ ቦታ የአደጋዎችን ቁጥር ለመቀነስ በመጨረሻ ዓለም አቀፍ ጥረት ተደርጓል ፡፡ ቪዥን ዜሮ ሁሉን አቀፍ አቀራረብ ሲሆን የደህንነት ግቦችን መግለፅ ፣ የሥራ አደረጃጀት ማመቻቸት ፣ ስለ አደጋዎች እና ስለ ቴክኖሎጂ ዕውቀትን ያካትታል ፡፡
የኋለኛው ደግሞ ለዕቅድ ሶፍትዌር አቅራቢ ALLPLAN የቅድመ ዝግጅት መፍትሔዎች የሽያጭ ኃላፊ ለክርስቲያናዊው herሸንትሃነር ቁልፍ ቃል ነው-“በቴክኖሎጂ በኩል ወደ ደኅንነት ርዕስ ሲመጣ በሃርድዌር በኩል ብቻ ሳይሆን በ የሶፍትዌር ጎን. ለቅድመ ዝግጅት ፕሮጄክቶች የሥራ ዝግጅት መፍትሔችን ቲም አደጋዎችን ለመከላከል በንቃት ይረዳል - ለምሳሌ የስበት ማዕከሎችን በማስላት እና በመፈተሽ ፡፡ ይህ ቶን የሚመዝኑ የቅድመ ዝግጅት ክፍሎችን የመምታት አደጋን ይቀንሰዋል ፡፡ ”
በቀላል አገላለጽ ፣ መሠረታዊው ቴክኖሎጂ በደንቡ ላይ የተመሠረተ “የጥራት እና ደህንነት ሥራ አስኪያጅ” ነው ፣ ይህም በዕቅድ ወቅት ለምርት ፣ ሎጅስቲክስ እና ስብሰባ አስፈላጊ የሆኑ ሁሉም ሁኔታዎች መሟላታቸውን ያረጋግጣል። የሚመለከታቸው እጽዋት እውነታ እንዲያንፀባርቁ እነዚህ ሁኔታዎች በደንበኛው በተናጥል ሊገለጹ ይችላሉ ፡፡ ከሶሊብሪ እንደ ክላሽ ፍተሻ ወይም ለጭነት ደህንነት ሲባል እንደ መርገጫ ፕሮግራሞች ያሉ ውጫዊ ሥርዓቶችም ከቲኤም ጋር ሊገናኙ ይችላሉ - ስለሆነም ሰፋ ያሉ አደጋዎችን መሸፈን ይቻላል ፡፡ ለምሳሌ በፕሮጀክት ፕሮጄክቶች ውስጥ ያሉ አደጋዎች ለምሳሌ መልሕቆችን በማንሳት ፣ በመሬት ስበት አማካይነት የሚከሰቱ የፕላስተር ክፍሎች ማጠፍ ፣ የቅድመ ዝግጅት ክፍሎች መሰባበር ወይም በትራንስፖርት ወቅት የተከማቹ መደራረብ ናቸው ፡፡ እነዚህ ሁሉ አደጋዎች በቲም ጥራት ማረጋገጫ ሶፍትዌር እና በተዛማጅ ህጎች ትርጉም ይወገዳሉ ፡፡ ሲስተሙ ገና በእቅድ እና በሥራ ዝግጅት ደረጃ ላይ ሊሆኑ የሚችሉትን አደጋዎች ለይቶ በመልካም ጊዜ ደውሎ ያሰማል - አደጋው ታወቀ ፣ አደጋው ተቆልጧል ፡፡
በተለይም ልምድ ያላቸው ሰራተኞች በእረፍት ጊዜ ፣ ​​ጡረታ ሲወጡ ወይም ከኩባንያው ሲወጡ የደህንነት ጉዳይ በተለይ ተገቢ ነው ፡፡ ይህ የሆነበት ምክንያት ልምድ ያላቸው ሰራተኞች ብዙውን ጊዜ በእውቀታዊነት የእነሱን ሂደቶች ደህንነታቸውን እንዴት መጠበቅ እንደሚችሉ ስለሚያውቁ ነው ፡፡ ከደህንነት ጋር የተዛመዱ ነገሮችን በአእምሯዊ ምርመራ ዝርዝር ውስጥ ያልፋሉ እና ለምሳሌ እንዳያንኳኳ ለመከላከል አንድ ኮንቴነር እንዴት መጫን እንዳለበት ያውቃሉ ፡፡ ሆኖም ፣ አንድ ቀን ይህ የልምድ ሀብት ቢጠፋስ? የ ALLPLAN ቴክኖሎጂ ቅድመ ንድፍ አውጪዎች ልምድ ያላቸውን ሰራተኞች ደህንነት እና ከጥራት ጋር የተዛመደ ዕውቀትን እንዲጠብቁ ይረዳል ፡፡ ልምድ ያካበቱ ሠራተኞች በአእምሮ የሚያልሟቸው ሁሉም ህጎች በቲም ሶፍትዌሩ ውስጥ ተመዝግበዋል ፣ ተንትነዋል እና ተዋቅረዋል ፡፡ ውጤቱ ደህንነቱ የተጠበቀ የሥራ ሂደቶች እና ወጥ ጥራት ነው - ለቅድመ ልማት ፋብሪካዎች እና ለደንበኞቻቸው ሁለቱም ቁልፍ ነገሮች ፡፡
በግንባታው ኢንዱስትሪ ውስጥ ከደህንነት ጋር ተያያዥነት ያለው ሌላ ገፅታ የቅድመ ዝግጅት እቅድን ፣ ለሌሎች ጣቢያዎች ወይም ለውጫዊ የምህንድስና ቢሮዎች የመስጠት አዝማሚያ ነው ፡፡ ውጫዊ ንድፍ አውጪዎች የፋብሪካዎቹን ሁኔታ አያውቁም - ብዙውን ጊዜ ስለ ቅድመ-ጥበቃ እጽዋት ደህንነት-ነክ ምርት ፣ ሎጅስቲክስ እና የመሰብሰብ ሁኔታ ግንዛቤ የላቸውም ፡፡ ስለሆነም አስገዳጅ የሕጎች ስብስብ እና ተመሳሳይ ተመሳሳይ በራስ-ሰር መሞከር ለህይወት አስፈላጊ ነው ፡፡
ደንበኞቻችን እንደ ደህንነት እና ጥራት ባሉ ቁልፍ ርዕሶች ውስጥ ጥቅሞችን እንዲያገኙ ማገዝ በመቻላችን ደስተኞች ነን ፡፡ የእኛ ራስ-ሰር መፍትሄዎች ለደንበኞች የበለጠ እሴት ይጨምራሉ ብዬ አስባለሁ - በተለይም የሰው ሰራሽ ብልህነት ውህደት በመጨመሩ የኔሜቼክ ኢኖቬሽን ፋውንዴሽን ማዕከላዊ የልማት ርዕስ ፣ እዚህ ከሙኒክ ቴክኒክ ዩኒቨርስቲ ጋር በመሆን ብዙ አቅጣጫዎችን በማምጣት ላይ ይገኛል ፡፡ ይላል herርታንሃነር።
የዓለም ጤና ድርጅት የኮሮናቫይረስ በአየር ላይ እየተንሳፈፉ በሚቆዩ ጥቃቅን ብናኞች ሊተላለፍ ይችላል የሚለውን መረጃ እውነታነት ሊኖረው ይችላል ሲል ተቀበለ። በተለይ ይህ በአየር ላይ በሚቆዩ ጥቃቅን ብናኞች የመተላለፍ ሂደት ሰው ተጨናንቆ በሚገኝባቸው ስፍራዎች ውስጥ፣ ዝግ በሆኑና በቂ አየር በማይንቀሳቀስባቸው ቤቶች እና ቢሮዎች የመከሰት እድሉ እንዳለው ገልጿል።
ይህ ግኝት ከተረጋገጠ በቤት ውስጥ የኮሮናቫይረስን ለመከላከል የሚወሰዱ እርምጃዎች ላይ ለውጥ ሊደረግ ይችላል ተብሏል። ለወራት የዓለም ጤና ድርጅት የኮቪድ-19 መተላለፊያ መንገዶችን ሲጠቅስ ቫይረሱ የሚተላለፈው ሰዎች በሚያስሉበትና በሚያስነጥሱበት ወቅት በሚወጡ ጥቃቅን ጠብታ ፈሳሾች ነው ሲል ነበር።
እነዚህ ጠብታዎች አየር ላይ ተንሳፍፈው የሚቆዩ ሳይሆኑ ወደ ታች ወርደው በቁሶች አልያም መሬት ላይ ያርፋሉ። ለዚያም ነው እጅን በተደጋጋሚ መታጠብ እንደ አንድ ቁልፍ መከላከለያ መንገድ ሲነገር የከረመው።
ነገር ግን ከ32 አገራት የተሰባሰቡ 239 ሳይንቲስቶች በዚህ ሃሳብ እንደማይስማሙ በጻፉት ግልጽ ደብዳቤ ተናግረዋል። የእነዚህ ተመራማሪዎች ሃሳብ ቫይረሱ በአየር ምክንያት ሊሰራጭም ይችላል የሚል ነው።
በቫይረሱ የተያዙ ሰዎች ከሚተነፍሱት አየር የሚወጡ ጥቃቅን ብናኞች አየር ኣለይ እየተንሳፈፉ ለሰዓታት ይቆያሉ ባይ ናቸው። ” መረጃውን እንዲቀበሉ እንፈልጋለን፣” ያሉት በኮሎራዶ ዩኒቨርስቲ የኬምስትሪ ምሁር የሆኑት ጆሴ ጂሜኔዝ ናቸው።
“ይህ በዓለም ጤና ድርጅት ላይ የተሰነዘረ ጥቃት አይደለም። ሳይንሳዊ ክርክር ነው፣ ወደ ህዝቡ መውጣት የፈለግነው ከእነርሱ ጋር በርካታ ውይይት ካደረግን በኋላ መረጃዎቻችንን ለመቀበል አሻፈረኝ በማለታቸው ነው” ብለዋል ለሮይተርስ የዜና ወኪል።
የዓለም ጤና ድርጅት የእነዚህ ተመራማሪዎች ሃሳብ እውነት ሊሆን የሚችልባቸው እድሎች መኖራቸውን ተናግሯል። የጤና ድርጅቱ ይህ በተጨናነቁ ስፍራዎች ወይንም በተዘጉ ቦታዎች ሊከሰት እንደሚችል ተናግሯል።
የዓለም ጤና ድርጅት ኃላፊዎች መረጃው የመጀመሪያ ደረጃ መሆኑንና ተጨማሪ ፍተሻ ሊካሄድበት እንደሚገባ መዘንጋት እንደሌለበት አሳስበዋል። ይህ መረጃ በሚገባ እንደሚፈተሽ የተገለፀ ሲሆን እውነታነቱ ከተረጋገጠ የኮሮናቫይረስ መከላከል መረጃዎች ላይ የተወሰነ ለውጥ መደረጉ እንዲሁም በሰፊው የአፍና አፍንጫ መሸፈኛ መጠቀም ሊጀመር እንደሚችል እየተገለፀ ነው። ከዚህም ባሻገር የበለጠ አካላዊ ርቀትን መጠበቅ በተለይ ደግሞ በመጠጥ ቤቶች፣ ምግብ ቤቶች እንዲሁም በህዝብ ትራንስፖርቶች ውስጥ ይህ ሊሆን ይችላል ተብሏል። ቢቢሲ
ኣብ ኢትዮጵያ ክልል ኦሮምያ ከባቢ በሮና ዝርከቡ ልዕሊ 600 ኣርባሕቲ እንስሳ ብሰንኪ ድርቂ ከብቶም ይስእኑ ከምዘለዉ ቢቢሲ ዘዘራረቦም ግዳያት እቲ ድርቂ ገሊጾም።
በነዘላለም ወርቅአገኘሁ ዶሴ በአሸባሪነት ወንጀል ተከስሰው ሲከራከሩ የቆዩት የሦስት ተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች፤ የአረና፣ የሰማያዊና የቀድሞው አንድነት ፓርቲዎች የአመራር አባላትና አንድ ሌላ ተከሣሽ ናቸው፡፡
"ሰሞኑን በአዲስ አበባና በአካባቢዋ የተፈጠሩ አድራጎቶች የብዙ ውስብስብ ችግሮች ነፀብራቅ ናቸው" ብለዋል ቪኦኤ ያነጋገራቸው አንዳንድ ዕውቅ የፖለቲካና የማኅበረሰብ መሪዎች።
በህግ አውጭው የወጣ አንድ አዋጅ ስጋና ደም ለብሶ በተጨባጭ ተፈጻሚነት እንዲያገኝ ብዙውን ጊዜ ዝርዝር የአፈጻጸም መመሪያዎች ያስፈልጉታል፡፡ በኢትዮጵያ ያለውን ሁኔታ ያየን እንደሆነ አንድ የመንግስት ሰራተኛ በተወካዮች ም/ቤት ከሚወጣው አዋጅ ይልቅ በየጊዜው ስለሚደነገጉት መመሪያዎች የተለየ ቅርበትና እውቀት አለው፡፡ በእያንዳንዱ አስተዳደር መ/ቤት ውስጥ የመንግስት ስራ የሚሰራው ‘በህጉ መሰረት’ ሳይሆን ‘በመመሪያው መሰረት’ ስለመሆኑ እውነትነት ያለው ሀቅ ነው፡፡
ስልጣን በሰጠው አዋጅ መሰረት እስከወጣ ድረስ በመመሪያ መስራቱ ባልከፋ ነበር፡፡ ሆኖም ኢትዮጵያ ውስጥ ‘መመሪያ’ ሲባል ከስልጣን በላይ ለሆነ ድርጊት፣ ለህገ ወጥነትና ለኢ-ፍትሐዊነት የሚሰጥ የሽፋን ልብስ ነው፡፡ ዋና ችግሩ ከውክልና ሰጪው ከተወካዮች ም/ቤት ይጀምራል፡፡ በተለያዩ አዋጆች ላይ ለሚኒስትሮች ም/ቤትና ለአስተዳደር መ/ቤቶች በውክልና የሚተላለፈው ስልጣን እንደሰማይ የሰፋ ቢሆንም ጥያቄው የህግ የበላይነትና የህገ-መንግስታዊነት ሆኖ ተመክሮበት አያውቅም፡፡
ከዚህ ባሻገር አነስተኛ ስነ-ስርዓት ፈጽሞ አለመኖሩ መመሪያዎች ‘የስርቻው ስር ህጎች’ ሆነው እንዲቀሩ አድርጐታል፡፡ በተጨማሪም ህጋዊነታቸውንና በህግ አውጭው ከተሰጣቸው ስልጣን በላይ አለማለፋቸውን በተግባር የሚያረጋግጥ ውጤታማ የቁጥጥር ስልት አልተዘረጋም፡፡
አስተዳደራዊ ድንጋጌ አወጣጥ ስርዓት (Rule–Making Procedure) ግልፅነትና የህዝብ ተሳትፎን በማሳካት ረገድ ካለው ወሳኝ ሚና በተጨማሪ በዘፈቀደ በሚወጡ ደንብና መመሪያዎች አማካይነት የዜጐች መብትና ነፃነት እንዳይጣስ ከለላና ውጤታማ የመቆጣጠሪያ መሳሪያ ነው፡፡ በአገራችን በሚኒስትሮች ም/ቤትና በአስተዳደር መ/ቤቶች የሚወጡ ደንቦችና መመሪያዎች ለየትኛውም አይነት አስገዳጅ ስነ-ስርዓት አይገዙም፡፡ እስከ አሁን ድረስ ህግ አውጭው አንድ ደንብ በሚኒስትሮች ም/ቤት የሚወጣበትን ስነ-ስርዓት በአዋጅ ደንግጐ አላስቀመጠም፡፡ በተመሳሳይ መልኩ የአስተዳደር መ/ቤቶች መመሪያ ሲያወጡ ሊከተሉት ስለሚገባ ስነ-ስርዓት የሚደነግግ አስገዳጅ ህግ የለም፡፡
ከመሰረታዊ የስነ-ስርዓት ቅድመ ሁኔታዎች አንዱና ዋነኛው አስተዳደራዊ ድንጋጌ ቀላል በሆነ መንገድ ታትሞ መሰራጨት ያለበት መሆኑ ነው፡፡ በተግባር ያለው እውነታ እንደሚያሳየን መመሪያዎች በአስተዳደር መ/ቤቱ ውስጥ ተደብቀው የሚቀሩ የጓዳ ህጐች ናቸው፡፡ አብዛኛዎቹ መመሪያዎች በ3ኛ ወገን ላይ አስገዳጅነት ቢኖራቸውም ሊታወቁና ሊከበሩ የሚችሉበት አንዳችም አማራጭ መንገድ የለም፡፡ ግለሰቦች እና ድርጅቶች በመመሪያው መሰረት እርምጃና ቅጣት ሲወሰድባቸው መመሪያዎቹ ባልታወቁበትና ባልታተሙበት ሁኔታ ነው፡፡ ይህም የግልፅነትን መርህ የሚጥስ፣ ለሙስናና ከስልጣን በላይ ለሆነ ድርጊት እና በስልጣን አለአግባብ መገልገል በአጠቃላይ ለአስተዳደራዊ ብልሹነት የሚያጋልጥ አደገኛ ሁኔታ ነው፡፡ ማንም ዜጋ ላልታተመ፣ ለማያውቀው እና ሊያውቀው ለማይችል ህግ የመገዛት ግዴታ የለበትም፡፡
የመመሪያዎች አለመታተም ተፈጻሚነት (ውጤት) የሚያገኙበትን ጊዜ ለመወሰን አስቸጋሪ ያደርገዋል፡፡ ለመሆኑ አንድ መመሪያ ውጤት የሚኖረው ከመቼ ጀምሮ ነው? በተለምዶ በመ/ቤቱ ኃላፊ ከተፈረመበት ቀን ጀምሮ ውጤት ያገኛል፡፡ ሆኖም አንዳንድ ጊዜ ያልተፈረመ መመሪያ በተግባር ተፈጻሚ የሚደረግበት ሁኔታ ያጋጥማል፡፡ በአንዳንድ መመሪያዎች ላይ ደግሞ ተፈጻሚ የሚሆንበት ቀን በግልጽ ቢመለከትም የመ/ቤቱ ኃላፊ ፊርማ የለውም፡፡
በስነ-ስርዓት አለመኖር ምክንያት በየአስተዳደር መ/ቤቱ የሚወጡት መመሪያዎች ቅርጽና ይዘት ወጥነት አጥቷል፡፡ መመሪያ ለአውጭውም አካል ሳይቀር አስገዳጅ ህግ እንደመሆኑ አነስተኛ የሚባሉ ቅድመ ሁኔታዎች ሊሟሉ ይገባል፡፡ ለምሳሌ የመመሪያው መለያ ቁጥር፣ የተሻረ መመሪያ ካለ ቁጥሩና የወጣበት ጊዜ አንዲሁም ስልጣን የሰጠውን አዋጅ ቁጥርና አንቀጽ መጥቀስ ይገባል፡፡ እንዲሁም መመሪያው በምእራፍ፣ በክፍልና በአንቀጽ (ቁጥር) ተከፋፍሎ አስገዳጅነት ያለው ድንጋጌ ሊያስቀምጥ ይገባል፡፡ ይዘቱ ጥናት፣ ጥቆማ ወይም ምክር ወዘተ… መምሰል የለበትም፡፡
መመሪያዎች በይፋ አለመታተማቸው በፍትሐብሔር እና የወንጀል ክርክሮች የሚረጋገጡበትን መንገድ ያወሳስበዋል፡፡ አውጭው አካል በተከራካሪነት ሲሰለፍ መመሪያ ጠቅሶ የሚያቀርበው ክርክር መመሪያውን እንደ አንድ የማስረጃ ዓይነት ለፍርድ ቤቱ በማቅረብ መደገፍ ይኖርበታል፡፡ ምክንያቱም ከእርሱ በስተቀር ፍርድ ቤቱ ሆነ ባለጋራው ተከራካሪ ስለመኖሩ ሊያውቁ አይችሉም፡፡ ስራ ላይ መዋሉ ሊታወቅና ሊረጋገጥ የሚችለው የተባለውን መመሪያ እንዳወጣ የሚከራከረው የመንግስት ተቋም እንደ ሰነድ ማስረጃ ከመዝገቡ ጋር ማያያዝ ሲችል ነው፡፡
አስቸጋሪ ሁኔታ የሚፈጠረው መመሪያውን ያወጣው አካል ተሳታፊ በማይሆንባቸው ክርክሮች ይዘቱ በአንደኛው ወገን መከራከሪያ ሆኖ ሲቀርብ ነው፡፡ ለምሳሌ ይህ ተከራካሪ ትክክለኛውን የመመሪያ ቁጥር መለየት ሳይችል ሲቀርና መኖሩ በተቃራኒ ወገን ሲካድ ፍርድ ቤቱ ሊከተለው የሚገባው አቅጣጫ ምንድነው? በመመሪያው መኖር ተጠቃሚነቱን ገልጾ የሚከራከረው ወገን የማስረዳት ግዴታውን ስላልተወጣ ክርክሩን ውድቅ ማድረግ አንደኛው አማራጭ ነው፡፡ ሆኖም ይህ አካሄድ ፍትሐዊነት ይጎድለዋል፡፡ መሰረታዊ የማስረጃ ህግ ደንቦችንም አያሟላም፡፡ አንድ ተከራካሪ አስገዳጅነት ያለውን የህግ ድንጋጌ ጠቅሶ ከመከራከር ባለፈ ‘ህግ እንደማስረጃ’ እንዲያቀርብ አይገደድም፡፡
‘መመሪያ ህግ ነው’ እስከተባለ ድረስ ካለበት ቦታ ማስቀረብ ዞሮ ዞሮ ፍርድ ቤቱ ጫንቃ ላይ ያርፋል፡፡ ሆኖም ያልታተመ መመሪያ ፍርድ ቤቶች ግንዛቤ እንዲወስዱበት አይገደዱም፡፡ ከዚህ በተቃራኒ የሰበር ችሎት በሰ/መ/ቁ. 40804[1] በሰጠው የህግ ትርጉም፤
ችሎቱ ያንጸባረቀው አቋም ዳኞች ያልተጻፈ እንዲያነቡ የማስገደድ ያክል ነው፡፡ እንደ ችሎቱ ከሆነ መመሪያ-ጠቀስ ክርክር በተከራካሪ ወገኖች ባይቀርብም ለውሳኔ አሰጣጥ የሚረዳ መመሪያ ካለ ፍርድ ቤቱ መኖሩን ማወቅ አለበት (በይግባኝ ደረጃ ደግሞ ማወቅ ነበረበት) ማለት ነው፡፡
የነጋሪት ጋዜጣ አዋጅ ዳኞች ያልታተሙ መመሪያዎችን ግንዛቤ እንዲወስዱባቸው አያስገድድም፡፡ የፌደራል ነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁ. 3/1987 አንቀጽ 2/3/ ህግ ተርጓሚውን ጨምሮ ማናቸውም የፌደራልና የክልል የመንግስት አካላት እንዲሁም ህጋዊ ሰውነት ያገኘ ማንኛውም ድርጅት በነጋሪት ጋዜጣ የሚወጣን ህግ የመቀበል ግዴታ (shall take judicial notice of Laws published in the Federal Negarit Gazeta) አለበት፡፡ ስለሆነም ችሎቱ በሰ/መ/ቁ. 40804 ያንጸባረቀው አቋም ከነጋሪት ጋዜጣ ህጉ ጋር አይስማማም፡፡
ችሎቱ በከፊል የተለሳለሰ አቋም የያዘው በሰ/መ/ቁ. 83060[2] ሲሆን በመዝገቡ በሰፈረው የህግ ትርጉም መሰረት ክርክር የቀረበበት መመሪያ ይዘት ለውሳኔ አሰጣጥ አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ ፍርድ ቤት በፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ. 145(1) እና 345(1)(ለ) ማስቀረብ ይገባዋል፡፡ ይህም ማለት አንደኛው ተከራካሪ መመሪያ ጠቅሶ ካልተከራከረ ወይም የመዝገቡ አካል እንዲሆን ካላሳሰበ በስተቀር የማስቀረብ ግዴታ አይኖርም፡፡ ፍርድ ቤትም በዚህ መልኩ ያልተነሳን ወይም በክርክሩ ያልተጠቀሰን መመሪያ በውሳኔው ከግምት ውስጥ ባለማስገባቱ ብቻ ውሳኔው በህግ ስህተት በይግባኝ ወይም በሰበር ሊሻር አይገባውም፡፡
ለመመሪያዎች አለመታተም ዋናው ምክንያት ልማድ እንጂ ህግ አይደለም፡፡ የፌደራል ነጋሪት ጋዜጣን ለማቋቋም የወጣው አዋጅ ማናቸውም የፌደራል መንግስት ህግ በነጋሪት ጋዜጣ እንዲወጣ ያስገድዳል፡፡[3] አዋጁ መታተም ያለባቸውን የፌደራል መንግስት ህጎች በትርጓሜ አሊያም በዝርዝር አልለየም፡፡ ‘መመሪያ’ ከአዋጅና ደንብ ቀጥሎ አስገዳጅ ውጤት ያለው አንደኛው የፌደራል መንግስት ህግ እንደሆነ ክርክር አያስነሳም፡፡ ስለሆነም መመሪያዎች አለመታተማቸው የቆየ ልማድ እንጂ ህጉ በልዩ ሁኔታ ከህትመት ነጻ ስላደረጋቸው አይደለም፡፡
የአስተዳደር መ/ቤቶች በውክልና በተሰጣቸው ስልጣን የሚያወጡት አስተዳደራዊ ድንጋጌ በልዩ ሁኔታ ከህትመት ነጻ ባለመደረጉ የማሳተም ግዴታቸውን ሊወጡ ይገባል፡፡ ግዴታቸውን ካልተወጡ መመሪያዎቻቸው ውጤት ኖሯቸው ሊጸኑም አይገባም፡፡ ያልታተመ አዋጅና ደንብ ረቂቅ ሆኖ እንደሚቀር ሁሉ የመመሪያ ዕጣ ፈንታም ከዚህ አይለይም፡፡
የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን መመሪያዎች ከጥቂቶቹ በስተቀር አብዛኛዎቹ የተጻፉት በአማርኛ ቋንቋ ብቻ ነው፡፡ ባለስልጣኑ እንግሊዝኛውን ሲያስቀር ቋንቋውን አንብበው የማይረዱ በርካታ የውጭ አገር ባለሀብቶች ኢትዮጵያ ውስጥ እንዳሉ ዘንግቶታል ለማለት ይከብዳል፤ ችላ ብሎታል እንጂ፡፡ የዚህ የቆየ ልማድ ተገላቢጦሹን በኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ እናገኛለን፡፡ ባንኩ በመመሪያ አወጣጥ ሂደት አማርኛ አይጠቀመም፤ እንግሊዝኛ ብቻ እንጂ፡፡ ይህ የልማድ አሰራር በግልና በመንግስት ባንኮች የህግ አተገባበር መሰረታዊ ችግር ላይፈጥር ይችላል፡፡ ሆኖም በህግ ተርጓሚው ላይ የሚፈጥረው ችግር ቀላል ተብሎ የሚታለፍ አይደለም፡፡ እንግሊዝኛ የማወቅ ያለማወቅ አይደለም ቁምነገሩ፡፡
በእንግሊዝኛ ተረቆ የተዘጋጀ ህግ በአማርኛ ወይም በሌላ የክልል ቋንቋ ሲተገበር ውስብስብ ችግር ያስከትላል፡፡[4] በአንደኛው የሚገኝ ቃል በሌላኛው አይኖርም፡፡ አንደኛው በአግባቡ የገለጸውን ሀሳብ አንዳንዴ ሌላኛው ያዛባዋል፡፡ የፌደራል ነጋሪት ጋዜጣ በአማርኛና በእንግሊዝኛ እንዲታተም ያስገድዳል፡፡ በመካከላቸው የሚፈጠረውን የይዘት ልዩነት ለማስታረቅ አማርኛውን ብቻ ገዢ አድርጎ መጠቀም ውጤታማ አማራጭ ባይሆንም የአማርኛው የበላይነት ህጋዊ ዕውቅና አግኝቷል፡፡[5]
ከላይ ለመጠቆም እንደተሞከረው በነጋሪት ጋዜጣ መታተም ያለባቸው ሁሉም የፌደራል መንግስት ህጎች ናቸው፡፡ ሆኖም በተግባር ሲታይ መመሪያዎች ለብቻቸው አፈንግጠው አይታተሙም፡፡ ይህ እንደተጠበቀ ሆኖ የሚዘጋጁበት መንገድ በውክልና ስልጣን የሰጣቸው ህግ የያዘውን መልክና ቅርጽ ሊያንጸባርቁ ይገባል፡፡ የህግ አውጭነት ስልጣናቸው ምንጭ የሆነው የተወካዮች ምክር ቤት አዋጅ የሚጻፈው በአማርኛና በእንግሊዝኛ እስከሆነ ድረስ መመሪያዎችም ይህንኑ ተከትለው በሁለቱም ቋንቋዎች መዘጋጀት ይኖርባቸዋል፡፡ ከዚህ አንጻር በአንደኛው ቋንቋ ብቻ የተዘጋጀ መመሪያ አስገዳጅ ውጤት ሊኖረው አይገባም፡፡
የአስተዳደር መ/ቤቶች እየተከተሉት ያለው ዝብርቅርቅ የቋንቋ አጠቃቀም ከሚያስነሳው የህግ ጥያቄ በተጨማሪ ወደ አገራችን የሚመጡ የውጭ አገር ዜጎችና ባለሀብቶች የአገሪቱን ህግ አክብረው ለመንቀሳቀስና ለመስራት የሚያደርጉትን ጥረት ከማገዝ ይልቅ ተጨማሪ ጫና ይፈጥርባቸዋል፡፡ ሆኖም የቋንቋ ጉዳይ ለሰበር ችሎት ብዙም አሳሳቢ ሆኖ አለመገኘቱ ሲታይ የተለመደው አሰራር ከህግ አውጭው አዋጅ በስተቀር የዳኝነት አካሉ ፍርድ መቼም የሚያስተካክለው አይመስልም፡፡
በሰ/መ/ቁ. 43781[6] ብሔራዊ ባንክ በእንግሊዝኛ ቋንቋ ብቻ ያዘጋጀው መመሪያ በአማርኛ ተተርጉሞ ባለመገኘቱ በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ሰሚ ችሎት ውጤት ቢነፈገውም የሰበር ችሎት፤
በሚል ምክንያት የመመሪያውን አስገዳጅነት ተቀብሎታል፡፡ ችሎቱ ‘ህግ የለም’ ይበል እንጂ ህጉስ አለ፡፡ የፌደራል ነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁ. 3/1987 መመሪያዎች እንዲታተሙ ከዚያም አልፎ በአማርኛና በእንግሊዝኛ ቋንቋዎች እንዲዘጋጁ ያስገድዳል፡፡ የአዋጁ ተፈጻሚነት በፌደራል መንግስቱ ህጎች ላይ እንጂ በተወካዮች ም/ቤት አዋጅ ላይ ብቻ አይደለም፡፡ ችሎቱ ‘መመሪያ በፌደራል መንግስት ህጎች ውስጥ አይጠቃለልም’ የሚል አቋም ከያዘ በመዝገቡ ላይ ‘መመሪያ ተላልፏል’ በሚል የወንጀል ክስ ቀርቦበት በይግባኝ ሰሚ ችሎቱ ነጻ የተደረገውን ተጠሪ በወንጀል ድርጊት ጥፋተኛ ሊለው ባልተገባ ነበር፡፡
ማህበራዊ እና የኤኮኖሚ አሁን ላይ ቅድሚያ ላይ ግብረገባዊ ጉዳት ጋር የሚሰጡዋቸውን ወንጀል ላይ, አሁን እንደ በቀዳሚ ግምገማዎች, ነው. እና ሕግ እና አለም አቀፍ እና የአውሮፓ ሕግ ቢያንስ አንድ በፌደራል አገልግሎት ላይ በአፈጻጸም ነው ቅጣት ላይ አሁን እንደ ችግሮች መካከል ቅድሚያ ላይ ግብረገባዊ ጉዳት ጋር የሚሰጡዋቸውን ወንጀል ይገናኛሉ በመጠቀም እና የሚወሰን ማህበራዊ አደጋ የሚሰጡዋቸውን ነው ግብረገባዊ. የሚሰጡዋቸውን ነው በጣም ዲግሪ ነው አካላዊ እና ግብረገባዊ ሥቃይ የተገናኙ ያላቸው ግለሰብ ነው ግለሰብ እና መግቢያ ነው የሚሰጡዋቸውን ተመኖች ነው ላይ ግብረገባዊ ጉዳት ጋር ይገናኛሉ የፓርቲ የሚወሰን ነው ሰዎች በመንፈስ አንድ ግለሰብ እና ከጎጂ እንደሚወስዱ, የሚሰጡዋቸውን. ላይ ግብረገባዊ ጉዳት ጋር ይገናኛሉ ሰው ላይ የግድ ለማየት
የ VSG-24 ተከታታይ የጎን ዓይነት የቤት ውስጥ ከፍተኛ የቫኪዩም ዑደት ሰባሪ በሶስት-ደረጃ የ AC 50 (60) Hz 24KV የኃይል ስርዓት ላይ ተፈጻሚ ሲሆን ይህም የጭነት ፍሰት ለመቀየር ፣ የአሁኑን እና ከመጠን በላይ ጫና እና የአሁኑን እና የኢንዱስትሪ እና የማዕድን ልማት ድርጅቶች ፣ የኃይል ማመንጫ ፣ የ “ትራንስፎርመር” ጣቢያና ለተደጋጋሚ የሥራ ክንዋኔዎች ተስማሚ ነው ፣ የኃይል ማመንጫ ፣ የኃይል ስርዓት ፣ የፔትሮፋይል ፣ የብረታ ብረት ፣ የሜትሮ ፣ የአየር አየር ፣ ህንፃ ፣ ወዘተ.
ፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ ጂግሳ “የኦሮሞ እና የአማራ እውነተኛው የዘር ምንጭ” በሚል ርእስ ባለፈው ሐምሌ (2008 ዓም) አዲስ አበባ ላይ አንድ መጽሐፍ አሳትሞ ኖሮ፥ አንድ ዘመድ አንድ ቅጂ አመጣልኝ። አነበብኩት። ስለመጽሐፉ የሚባለውንና ደራሲው ከሰጣቸው ቃለ ምልልሶች (interviews) አንዳንዶቹን ሰምቻቸዋለሁ። ከዚህ በታች የምጽፈው፥ የጽሑፌ ርእስ እንደሚያመለክተው፥ የደራሲውን አስተዋፅኦ ነው። ድርሰቴ የመጽሐፍ ግምገማ (Book review) ቢመስልም፥ የመጽሐፍ ግምገማ አይደለም።
በአንዳች ምክንያት የተፈጠረ ልብ ወለድ ታሪክ (mythology) እና እውነተኛ ታሪክ በአንድ ዘመን አንድ መስክ ላይ ስለማይውሉ፥ ተከባብረው ይኖራሉ እንጂ፥ አንዱ ሌላውን ሙሉ በሙሉ ውድቅ አያደርግም። በኔ ግምት መሪራስ አማን በላይና ፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ ብሔራዊ ሚቶሎጂ ደርሰዋል። ግን ሚቶሎጂና ታሪካዊ ጽድቆች በቅደም ተከተል እንጂ በአንድ ዘመን አይፈጠሩም። ሚቶሎጂ ይቀድማል ታሪክ ይከተላል። ሚቶሎጂ ታሪክ ከጸደቀ በኋል በታሪክነት አይወለድም። ስለዚህ ሁለቱ አብረው ጎን ለጎን አይሄዱም። ሚቶሎጂ እንደ ታሪክ ምንጭ ለብዙ ዘመናት ብቻውን ሲያገለግል ቈይቶ፥ የታሪክ ተመራማሪዎች ተነሥተው እውነተኛውን ታሪክ ሲጽፉ፥ ሚቶሎጂ የታሪክነት ቦታውን ይለቃል። ሲለቅ “ይጣላል” ማለት አይደለም። በሥነ ጽሑፍ ደረጃ ሕፃናት በትምህርት ቤት ይማሩታል። በአንድ
እርግጥ ደራሲዎቹ ያቀረቡት እንደ እውነተኛ ታሪክ ነው። ይህም አያስገርምም፤ “ታሪክ ነኝ” ማለት የሚቶሎጂ ጠባዩ ነው። ለታሪክ ዐዋቂዎች ግን ዘመኑ ያለፈበት መሆኑን ያልተገነዘበ የበጎ አድራጎት ፈጠራ ነው። ሆኖም ኢትዮጵያ ውስጥ ታሪክ ዐዋቂዎች ጥቂት ስለሆኑ አብዛኛው ሕዝብ ድርሰቶቻቸውን እንደ እውነተኛ ታሪክ ወስዶላቸዋል። ሕዝቡ ታሪክ ለመማር ዕድል እስኪያገኝ ወይም የሀገሩን ታሪክ የሚያውቅ አዲስ ትውልድ ተነሥቶ የአንድነታችንን እውነተኛ ምክንያት እስኪረዳ ድረስ በነዚህ መጻሕፍት መጠቀም ሊኖርበት ነው።
እውነተኛ ታሪካችን ከዘመዶቻችን አንዶቹ ቀድመው በያዙት ቦታ ላይ ሌሎች ተከትለው አንድ ቦታ ላይ (ማለት፥ ኢትዮጵያ ውስጥ) ተገናኝተው ልጆቻቸው ለብዙ ዘመናት አብረው ስለኖሩ፥ ዘመን አንድ ሕዝብ አድርጓቸዋል፤ በባህልና በደም አዛምዶናል። ለዚህ ማስረጃ የሚሆኑ ነገሮች ዶክተር ፍቅሬ ቶሎሳ መጽሐፍ ውስጥ በብዛት ይገኛሉ። በሌላ አጋጣሚ ከሌላ ቦታ እንደጻፍኩት፥ ዛሬ አማራ፥ ትግሬ፥ ጉራጌ፥ ኦሮሞ፥ ዶርዜ የምንለው የለበስነው የቡድን የመለዮ (“የማሊያ”) ስሞች ናቸው፤ አርሴናል፥ ሊቨርፑል፥ ቸልሲ፥ ማንቸስተር ዩናይትድ እንደሚባሉት የእንግሊዝ ኳስ ተጫዋቾች ቡድን ማለት ነው። መለዮው አንድ ቡድን ያደረጋቸው ከየቦታው የመጡ ተጫዋቾች ናቸው። የኛም ነገዶች ውስጣቸው ቢገለጥ፥ ከነዚህ ቡድኖች ብዙ አንለይም። አማራ ነኝ፥ ጉራጌ ነኝ፥ ኦሮሞ ነኝ የሚል ሰው ትውልዱን ወደኋላ መቍጠር ቢችል፥ አላለው ላይ ይደርስ ነበር።
ታሪኩ የተመሠረተውም በመጽሐፍ መደብሮች በሚገኙ የአማርኛ እና የእንግሊዝኛ ሥነ-ጽሑፎች ላይ ነው። ከእነዚህ ጽሑፎች ሱዳን ኑብያ፣ ጀበል ኑባ በተባለ ስፍራ በአንድ የኢትዮጵያ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ፍርስራሽ አጠገብ ተቀብረው መሪራስ አማን በላይ በተባለ ወጣት መናኝ ከ50 ዓመት በፊት የተገኙና አጥረውና ወደ አማርኛ ተተርጉመው “መጽሐፈ፡ ሱባኤ” እና “የኢትዮጵያ ትንሣኤ ታሪክ” በሚሉ ርዕሶች የታተሙ ጥንታውያን የግዕዝ ብራና ጥቅሎች ይገኙባቸዋል። እነዚህ የኢትዮጵያ ብራና ጥቅሎች እስራኤል አገር ኩምራን በተባለ ቦታ በአንድ ዋሻ ውስጥ በእረኞች ከተገኙት የሙት ባሕር ብራና ጥቅሎች ጋራ ተመሳሳይነት አላቸው። እነሱ፣ እነዚህና ሌሎችም መጽሐፎች ከስድስት ዓመት በፊት ድንገት እጄ ገቡ።
ታሪክ የማገኝባቸው መስሎኝ እኔም የአማን በላይን አንዳንድ መጻሕፍት ከዶክተር ፍቅሬ ቶሎሳ ገዝቼ አንብቤያቸዋለሁ። ከዶክተር ፍቅሬ ቶሎሳ ጋርም በስልክ ተችተናቸዋል። አማን በላይ የጻፋቸው ሁሉ በታሪክ ዓይን ሲታዩ ከሚቶሎጂነት አያልፉም። ሰውየው ሚቶሎጂውን የደረሰው ከእውነተኛው
የነገሥታት ታሪክ ላይም የሚያስፈልገውን ያህል እየወሰደ ነው። ለምሳሌ የነገሥታቱ ስም ዝርዝር እውነት የሚመስለው ከእውነተኛ ታሪክ ምንጭ ስለተወሰዱ እንጂ ከጀበል ኑባ ተገኘ ከተባለው ሰነድ ውስጥ ተገኝቶ አይደለም። አንድ ንጉሥ አንድ ቀን ብቻ ነግሦ፥ የንግሡ ዕለት ሕዝቡ ሊያየው ሲጋፋ ገደለው የሚለውም ከእውነተኛው የኢትዮጵያ ነገሥታት ታሪክ የተወሰደ ነው። ዶክተር ፍቅሬም እንዲህ ሲል ይስማማል፤
አክሱማዊው ሲራክ በአክሱም የንጉሠ-ነገሥት ውድም አስፈሪ [=አስፈሬ] ልጅ ከነበረው ከሕዝብ ባርኮ [= ባርክ] የሚወለድ ልዑል ሲሆን የቤተ-መንግሥቱ መፃህፍት ያዥ እና ንብረት ሃላፊም ነበር። እንደ ኢትዮጵያ አቆጣጠር በ879 ዓ. ም አስቴር በመባል የምትጠቀሰ ዮዲት ጉዲት በወቅቱ የነበረውን መንግሥት ገልብጣ መኳንንቱን ልትገድል ስታሳድድ አክሱማዊው ሲራክ መጽሐፈ ሱባኤን እና ሌሎችንም ጠቃሚ ቅርሶችን ይዞ ከአክሱም ወደግብፅ ተሰደደና በኑቢያ ተቀመጠ። በመጽሐፈ ሱባኤ ውስጥ ታሪከ-ነገሥት ዘኢትዮጵያ የተሰኘ ሌላ መጽሐፍ ነበር። ታሪከ-ነገሥት ዘኢትዮጵያ ከቀዳማዊ ኢትዮጵ ጀምሮ በዮዲት እስከተገለበጠው የመጨረሻው የአክሱም ንጉሠ-ነገሥት እስከ ንጉሥ ውድም አስፈሪ [= አስፈሬ] ድረስ የነበሩትን ነገሥታት የሚዘረዝር ነው። አክሱማዊ ሲራክ ታሪከ ነገሥትን ጨምሮ መጽሐፈ ሱባኤን ከግዕዝ በፊት ከነበረው ከጥንቱ የሱባ ቋንቋ በሦስት ቋንቋዎች ተርጕሞ ለትውልድ እንዲደርስ አድርጓል።
ደራሲው እንደሚለው፥ እነዚህ የኢትዮጵያ ብራና ጥቅሎች የተባሉት እውነት ከቁምራን ብራና ጥቅሎች ጋር ተመሳሳይነት ቢኖራቸው የዓለም ሊቃውንት ለቁምራን ብራና ጥቅሎች የሰጡትን ከፍተኛ ትኵረት ይሰጧቸው ነበር። እነዚህ በሱባ ቋንቋ የኢትዮጵያ የብራና ጥቅሎች የተባሉ ምንጮች ግን አማን በላይ ለሚቶሎጂው የፈጠራቸው ስለሆኑ በአካል የሉም። በዶክተር ፍቅሬ ቶሎሳ መጽሐፍ ሽፋን ላይና ውስጥም ያሉት “የሱባ ቋንቋ” ሥዕሎች የአማን በላይ አንጎል የፈጠራቸውና ብዕሩ የሣላቸው ናቸው። የጥቅሎቹ የመገኘት ታሪክ በዓለም በተከበሩ ምሁራዊ መጽሔቶች ላይ አንድም ቦታ ያልተነበበው ስለነዚህ ነው። ሌሎቹ ቢቀሩ እንኳን፥ አዲስ አበባ የሚታተመው Journal of Ethiopian Studies እና የዶክተር ፍቅሬ ቶሎሳ ፒ. ኤች. ዲ. ፈታኝ የነበረው ፕሮፌሰር ሪቺ ኖፖሊና ሮም ውስጥ ያሳትመው የነበረው Rassegna di Studi Etiopici ታሪኩ እውነት ሆኖ ቢያገኙት ተሽቀዳድመው በደስታ ያወጡት ነበር። ቀርቦላቸው አላወጡት እንደሆነ፥ ፈጠራ መሆኑን ተረድተውት ነው። ይኸን የምለው ከነዚህ እና እነሱን ከመሰሉ ሌሎች መጽሔቶች ጋር የቅርብ ግንኙነት ስላለኝ ነው። ታሪኩ ለምን እነዚህ መጽሔቶች ላይ እንዳልተነበበ ዶክተር ፍቅሬ ቢጠየቅ፥ አሳታሚዎቹን “የኢትዮጵያ ታሪክ ጥናት ጠበብት ተብዬዎች” እያለ ስለሚመጻደቅባቸውና የሚጽፉትንም “የጠነዙ ገለፃዎች” እያለ ስለሚሰድባቸው፥ ምን መልስ እንደሚሰጥ መገመት አያዳግትም። በእሱ ግምት፥ ይኸንን የኢትዮጵያን ታላቅነት የሚመሰክር ምንጭ እንኳን ልናሳትመው ዞር ብለንም እንኳን አናየውም። አንድ ወዳጄ የሆነ ሰው ወዳጁን አማን በላይን፥ “አገኘኋቸው ስለምትላቸው የብራና ጥቅሎች፥ ጌታቸው ኃይሌን አነጋግረው” ብሎት እንደነበረና አማን በላይም ተስማምቶ እንደነበረ ወዳጄ ነግሮኛል። አማን በላይ ወደኔ አልመጣም፤ እዚያው አዳማጭ ካገኘበት ቀርቷል ማለት ነው።
1. በኢትዮጵያ መልክዐ ምድር ላይ ብዙ በኦሮሞ ስሞች የተጠሩ ቦታዎች አሉ። እነዚህ የቦታ ስሞች ኦሮሞዎች በ16ኛው ምእት ዓመት ኢትዮጵያን ሲይዙ የተሰየሙ እንጂ፥ ለዶክተር ፍቅሬ እንደመሰለው፥ ጥንታዊነት የላቸውም። ከ16ኛው ምእት ዓመት በፊት እንደሌሉ ማስረጃው ከዚያ በፊት በተሣሉ ካርታዎች ላይ አለመገኘታቸው ነው።
2. “ጎሳ “ጐሥዐ” ከሚለው የግዕዝ ቃል የወጣ ነው” ይላል። ልክ አይደለም፤ በሁለት ቋንቋዎች ውስጥ ተመሳሳይ ድምፅ ያላቸው ቃላት ሁሉ ተመሳሳይ ሥርና ትርጕም እንዳላቸው የሚያውቅ የፊሎሎጂ ዕውቀት ያለው ሰው ብቻ ነው። አለበለዚያ የእንግሊዝኛውን grocery ከአማርኛው “ጥሮ ግሮ ሠሪ” ጋር ያዛምዳቸዋል። ዶክተር ፍቅሬ ቶሎሳ ተመሳሳይ ድምፅ ያላቸው ቃላት ሲያጋጥሙት ሳያዛምድ አይለቃቸውም። ይኼ folk’s etymology “ሕዝባዊ የቃላት ሥር ትንተና” ይባላል። ለዚህ ጥሩ ምሳሌ የሚሆን አንድ ታሪክ ላንሣ፤ አንድ ጊዜ አንድ መምህር “ዕንቍ ጣጣሽ” ማለት ከየት የመጣ ነው ቢሉት፥ “ንጉሥ ሰሎሞን ንግሥተ ሳባን ሲያግባባት ጣጣሽ ዕንቍ ነው ብሎ ዕንቍ ሰጥቷት ስለነበረ ቃሉ ከዚያ ሲያያዝ የመጣ ነው” አሉ። አቶ ጸጋዬ ገብረ መድኅንም እንዲህ ዓይነት መሠረተ ቢስ የቃላት ትንተና ነበረው።
4. ንግሥተ ሳባን “እየሱስ ክርስቶስ “የአዘቦ ንግሥት” ሲል ጠርቷታል ይልና ማብራሪያውን እንዲህ ሲል ይቀጥላል፤ “አዜብ” የሚለው ቃል ከየት የመጣ ነው? ከንግሥተ ሳባ ህልውና 900 ዓመት በፊት ኢትዮጵያን ይገዛ የነበረ ንጉሥ ስም ነው” ይላል። ይኼ አነጋገር ለሚቶሎጂም እንኳን ይበዛል። ወንጌላውያን ቃሉን በግሪክኛ እንደመዘገቡት፥ ኢየሱስ ክርስቶስ ያላት “ባሲሊሳ ኖቱ” ነው። ይኽ ወደ ግዕዝ ሲተረጐም “ንግሥተ አዜብ”፥ ወደ አማርኛ ሲተረጐም “የደቡብ ንግሥት”፥ ወደ እንግሊዝኛ ሲተረጐም “Queen of the south” ይሆናል። ኖቱ፥ አዜብ፥ ደቡብ፥ south አራቱም ትርጕማቸው አንድ ነው። ዶክተር ፍቅሬ ቶሎሳ ወንጌሎቹ የተጻፉት በግዕዝ መስሎታል።
5. ገጽ 101 ላይ በአማርኛ ፊደል የተጻፈ ኦሮምኛ ክርታስ (ጥቅል) አትሞ፥ “የጥቅሉን እድሜ በትክክል ልነግርዎ አልችልም፤ እንደሚያዩት ግን እድሜ-ጠገብ ይመስላል። ቢያንስ አንድ ሺ ዓመት እገምተዋለሁ። በአንድ ጥንታዊ የኢትዮጵያ ገዳም ውስጥ ነው የተገኘው” ይለናል። አንደኛ፥ ከብራና ጽሑፍ ጋር በቂ ልምምድ የሌለው ሰው ጽሑፉን አይቶ እድሜውን መገመት አይችልም። ሁለተኛ፥ የተጻፈው በአማርኛ ፊደል እንጂ፥ በግዕዝ ፊደል አይደለም። እዚህ ጽሑፍ ውስጥ የሚታዩት እነ “ጨ” እነ “ቸ” ከአንድ ሺ ዓመት በፊት አልተፈጠሩም ነበር። ሦስተኛ፤ የጠቅላላ ፊደሎቹ አጣጣል እንደሚያመለክተው፥ የዚህ ጽሑፍ እድሜ ከአንድ መቶ ዓመት አይበልጥም።
7. ከ3 ሺ ዓመት በፊት ቀዳማዊ ምኒልክ “ኦቺ” የተባለና ከመደባይ/ኦሮሞ የተውጣጣ ጠንካራ ሰራዊት ነበረው [ቀ]ዳማይ ምኒሊክ ይህንን ጦሩን “ጨዋ” (ሸዋ) ብሎ ሰየመው እና የዛሬውን ማእከላዊ ኢትዮጵያን ወረረ። ከዚያም ጦሩን በወረረው በዚህ ቦታ ላይ አሰፈረና አገሩን በጦሩ መጠሪያ “ጨዋ” (ሸዋ) ብሎ ጠራው” ይላል።
8. ቀደም ብሎም ቀዳማዊ ምኒልክ የእናቱ ወገን ከሆኑት ከኢትዮጵያውያን ጋር ሲዋጋ ያገዙት ወታደሮች አግአዚ የተባሉ ከጋዛ የመጡ እሥራኤሎች ነበሩ። አግአዚ የተባሉት ከጋዛ ስለመጡ ነው ይላል። ይህ የልብ ወለድ አባባል ከታሪክ ጋር አብሮ አይሄድም። አግዓዚና ጋዛም ከድምፅ ተመሳሳይነት ያለፈግንኙነት የላቸውም። ደግሞስ በምን ምክንያት ነው ቀዳማዊ ምኒልክ የእናቱ ወገን ከሆኑት ኢትዮጵያውያን ጋር ውጊያ የገጠመው?
9. “አክሱማይት እና ሁሉም የአክሱማይት ተወላጅ ነገሥታት ከሜሶፖታሚያ ድረስ ግብር የሚያመጡላቸው ንጉሦች በስራቸው ነበሯቸው” ይላል። ይኸንን ልብ ወለድ አባባል ሚቶሎጂ ይቀበለዋል፤ ታሪክ ግን አይቀበለውም። በዚያ ዘመን ከሜሶፖታሚያ ተነሥተው ለአክሱም ነገሥታት ግብር ገብረው ለመመለስ ምን ያህል ጊዜ ይወስድባቸዋል? ደግሞስ በዚያን ዘመን በምን ኀይልና መንገድ ነው የአክሱም ነገሥታት ሜሶፖታሚያ (ዒራቅ) ድረስ የሚያስገብሩት?
10. ““አጼ” ወይም “እሴ” ስመ-ክህነቱ “እስያኤል” የተባለው ልእለ-ሰብእ ንጉሠነገሥት 480 ዓመት በህይወት ኖረ ሲባል ያሥገርም ይሆናል” ይላል። በሚቶሎጂ አያስገርምም፤ በታሪክ ግን እርግጥ ያስገርማል። “አጼ” እና “እሴ”ም ከድምፅ ያለፈ ዝምድና የላቸውም።
11. “Magician” የሚለው የእንግሊዝኛ ቃል ማጂ ከሚለው ከኦሮምኛ ስም የተወሰደ ነው ይላል። ሁለቱ እንዴት ተገናኝተው ይህ ሊሆን እንደተቻለ የሚያሳይ ተጨማሪ ተረት ያስፈልጋል ።