“ሰውን ሰው የሚያደርገው ምንድን ነው?” የሚለው ጥያቄ በተነሳ ቁጥር የተለያዩ መልሶች ይሰጣሉ፤ ሁሉም መልስ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ሰውን ሰው የሚያደርገው ወይም ያደረገው አንድ ነገር ብቻ አይደለም፡፡ አሪስጣጣሊስ “ሰው ፖለቲካዊ እንስሳ ነው” ብሏል፡፡ ይሁን እንጂ ብልሑ ሰው ፖለቲከኛ ሆኖ አልጀመረም፡፡ የሰው ልጆች ፖለቲካዊ ስርዓተ ማኅበርን ያገኙት ኅልውናቸውን ለማስጠበቅ በሚጥሩበት ወቅት ነው፡፡የአዳኝ-ለቃሚው ማኅበረሰብ በውስጡ ከ50 እስከ መቶ የሚሆኑ ሰዎችን ነበር የሚይዘው፡፡ ያኔ በጋራ ያፈሩትን በጋራ ተካፍሎ መብላት ቀላል ነበር፡፡ የግጭት መንስዔም አይሆንም ነበር፡፡ ነገር ግን የሰው ልጅ እህል ማብቀል ሲማር፣ ማከማቸትም አብሮ ተማረ፡፡ ከዚያም በላይ በአንድ አካባቢ የሚያርሰው እና የሚሰፍረው ሰው ቁጥር መብዛት ተካፍሎ መብላትን ከባድ እና የግጭት መንስዔ ከመሆን ሊያቆስቆመው አልቻለም፡፡ ዝርፊያም እንደሙያ የተጀመረው ያኔ ነው፡፡ ጉልበተኛ ሽፍቶች ጠንካራ ሠራተኞች ለፍተው ያፈሩትን በጉልበታቸው በመውሰድ ከሌላው የበለጠ ምርት በማከማቸት ኃይላቸውን ያፈረጥሙ ጀመር፡፡ ቀስ በቀስ ደግሞ እየዘረፉ በሚሰወሩ ተንቀሳቃሽ ሽፍቶች ምትክ በቋሚነት ከአምራቾች የተወሰነ ምርት እየቀረጡ የሚሰበስቡ ቋሚ ሽፍቶች ተወለዱ፡፡ ቋሚ ሽፍቶቹ ከተንቀሳቃሾቹ ይልቅ ተመራጭ ነበሩ፡፡ ማኅበራዊ ሳይንቲስቱ ፕሮፌሰር ማንኩር ኦልሰን የዚህን ኀቲት ማስረጃ ሲያቀርቡ ተንቀሳቃሾቹ ሽፍቶች ያገኙትን ሁሉ ዘርፈው የሚሰወሩ ሲሆኑ፣ ቋሚዎቹ ግን አምራቹ ምስኪን ያመረተው ሁሉ ከተወሰደበት የማምረት ተነሳሽነቱ ይቀንሳል፡፡ ነገር ግን ከፊሉ ተወስዶ ቀሪ የሚኖረው ከሆነ እና ከተንቀሳቃሽ ሽፍቶች ቀረጥ የሚከፈለው ቋሚ ሽፍታ የሚጠብቀው ከሆነ ቋሚውን ሽፍታ ወዶ ይቀበለዋል፡፡ ቋሚ ሽፍቶች ገቢያቸው እየጨመረ እንዲመጣ የግድ የሸፈቱበትን ማኅበረሰብ ደኅንነት ማረጋገጥ አለባቸው፡፡ የቋሚ ሽፍቶቹ የተደራጀ ኃይል ሲወልድ ሲዋለድ የጦር መሪዎች፣ ከዚያም ራሳቸውን ሥዩመ-ፈጣሪ አድርገው የሳሉ ንጉሣዊ ስርዓቶች፣ መሳፍንታዊ ባሕሎች ተንሰራፉ፡፡ አሸናፊው ተሸናፊውን እየጣለ መግነኑን ቀጠለ፡፡ነገሥታት እና የጦር መሪዎች የሚያስገብሩትን ሕዝብ እና አካባቢ እንደግል ንብረታቸው ይመለከቱ ነበር፡፡ ሥልጣናቸውም ፍፁማዊ እና ከሕዝባቸው ጋር ያላቸው ግንኙነትም ፍፁም ጨቋኝ፣ ፍፁም ፈላጭ ቆራጭነት የተሞላበት ነበር፡፡ የሰው ልጆች ከፖለቲካዊ ማኅበሮች ጎን ለጎን ሃይማኖታዊ አስተሳሰቦችን እና ማኅበሮችን ፈጥረዋል፡፡ ብዙዎቹ ሃይማኖቶች ኃይለኛው ደካማውን የሚያጠቃበትን ስርዓት በሞራል ሕግ ለማስቀረት ሞክረዋል፡፡ የሥነ ማኅበረሰብ ሊቁ ፍራንሲስ ፉኩያማ “ዛሬ እንደ አክራሪ ስርዓት የሚቆጠረው እስልምና እና የሸሪኣ ሕግ ባንድ ወቅት ያልተገራ ሥልጣንን፣ ዘረፋን፣ እና በሥልጣን መባለግን ለመከላከል ውሎ ነበር” ይላሉ፡፡ የአውሮፓ የሕግ የበላይነት ፅንሰ ሐሳብም ሥሩን የሰደደው ዛሬ እንደኋላ ቀር ከምትቆጠረው የካቶሊክ ቤተ ክርስትያን እንደሆነ ይናገራሉ፡፡ የፖለቲካ ስርዓቶች አንዱ ካንዱ እየተጋጩ፣ አሸናፊው ተሸናፊውን እያወደመ ወይም እየዋጠ ማኅበራዊ መዋቅሮችን ሲፈጥር እና ሲያፈርስ ነው የኖረው፡፡ ፉኩያማ የቻይናን ፖለቲካዊ ዝግመተ ለውጥ ሲዘግብ ከ3 ሺሕ ዓመት በፊት 1,200 ያህል የተለያዩ ጎሳዎች እና የጎሳ መሪዎች እንደነበሯት ይገልጻል፡፡ በ500 ዓመታት ውስጥ ብዙዎቹ ተጨፍልቀው ወደ 30 ዝቅ ብለዋል፡፡ ከዚያ ወደ 16፣ ቀጥሎ ደግሞ ወደ 7 አገረ-መንግሥታት ዝቅ ብለዋል፡፡ በስተመጨረሻም፣ ሁሉም ተጨፍልቀው አንዲት ቻይና ቀርታለች፡፡ ፉኩያማ የመጀመሪያው ዘመናዊ አገረ-መንግሥት የሚሏት ቻይናን ነው፡፡ ይሁን እንጂ የቻይና ዝግመተ ለውጥ ለአምባገነናዊ ስርዓተ መንግሥት እንጂ ለዴሞክራሲ እንዳላዘጋጃት ይገልጻሉ፡፡ በጥቅሉ ኃያላን ኃይሎች ኃይላቸው በፈቀደላቸው መጠን በተፅዕኖ አድማስ (sphere of influence) የጀመሩት አስተዳደር አሁን አድጎ አድጎ መሥመራቸው በድንበር የተለዩ አገራት ወይም አገረ-መንግሥታት ፈጥሯል፡፡ ቻይኖች የቀዳሚነታቸውን ያክል ለምን ከሁሉም የበለጠ አልበለፀጉም የሚል ጥያቄ ደጋግሞ ይነሳል፡፡ በ15ኛው ክፍለዘመን ገደማ የቻይና ግዛተ ዐፄ ደኅንነቱን ለመጠበቅ ከውጪ ንግድ እና ግንኙነት ድንበሩን ዘግቶ ነበር፡፡ ይህ ተፈጥሯዊ የሰው ልጆችን የዙረት እና ከሌሎች የመቀላቀል ነጻ ፍላጎት የሚጋጭ በመሆኑ ቻይናን አስከፍሏታል፡፡ ቻይና በሯን በዘጋችበት ወቅት፣ አውሮጳውያን ‹ሲኖፊል› (የቻይና ፍቅር) በሚሉት የጥንታዊ ቻይና ዘይቤ ላይ የተመሠረተ ዘመናዊ የንቃት አብዮት (አብርኆት) አካሔደዋል፡፡ የጥንታዊት ቻይና የኑሮ ዘዬ የአውሮጳን አብርኆት፤ ከአይሁድ ቤተሰቦች የወጣው ክርስትና፣ በሮማውያን ንጉሥ (በመጀመሪያው የኒቅያ ጉባዔ) ለዓለም ተዳርሷል፡፡ ማንኛውም ዓለማዊ እሴት በቀደምት ፈጣሪዎቹ ተወስኖ አያውቅም፡፡ ዴሞክራሲን አቴናዎች ፈልስፈውት፣ ዳግም ነፍስ የዘሩበት ደግሞ የፈረንሳይ አብዮት እና የአሜሪካ ነጻነት አዋጅ ናቸው፡፡ በዓለም የሰው ልጅ ታሪክ እርግጠኛ ሆኖ መናገር የማይቻለው የፈጠራንም ይሁን የዘርን ምንጭ ነው፡፡ ዛሬ የሰሜን እና ደቡብ አሜሪካ ነዋሪዎች ከሚባሉት ውስጥ 2 እና 8 በመቶዎቹ ብቻ ናቸው አያት ቅድመአያቶቻቸው እዚያው የነበሩት (ወይም የቀድሞ ሰፋሪዎች)፡፡ ቀሪዎቹ ሁሉ ኮሎምቦስ ሰሜን አሜሪካን አገኘሁ ካለ በኋላ የሔዱ ናቸው፡፡ የጥንት ፖለቲካዎች ማስገበር ላይ የተመሠረቱ ስለነበሩ ስለዘር ምንጭ ያሁኑን ያክል ደንታ አልነበራቸውም፡፡ የአገረ-መንግሥታት አመሠራረትም በጥቅም እሴቶቹ ላይ እንጂ በሰዎቹ የዘር ምንጭ ላይ አልተቋቋመም፡፡አገረ-መንግሥት (state) ማለት በማክስ ቬበር አተረጓጎም “በአንድ ቀጠና ላይ የተጣለ የኃይል የበላይነት (monopoly of force) ነው”፡፡ ይህንን አንዳንዶች የአመፃ የበላይነት (monopoly of violence) ይሉታል፡፡ የሆነ ሆኖ እ.ኤ.አ. በ1215 ማግና ካርታ የተባለው የነገሥታቱን ሥልጣን የሚገድብ ቻርተር በእንግሊዙ ንጉሥ ጆን ተቀባይነት ሲያገኝ፣ አሸናፊ ጥቂቶች ብቻ ሳይሆን ተሸናፊ ብዙኃኖችም ባለ መብት መሆን የሚችሉበት ስርዓት መንግሥት መሠረት ተጥሏል፡፡ ከዚያን ግዜ ወዲህ የሰው ልጅ ብዙ ተጋድሎዎችን፣ ብዙ አብዮቶችን በማካሔድ የመንግሥት ሥልጣንን የተቆጣጠሩ ገዢዎችን መብቶች በመቀነስ፣ ተጠያቂነታቸውን በመጨመር እና የተገዢ መደቦችን መብት በመጨመር ቀድሞ ከተፈጥሮ በቀር ፈተና ያልነበረበትን ነጻነታቸውን ለማስመለስ እየተጉ ነው፡፡ ዓለምን የናጠው የማርክስ የቡርዧ እና የሠራተኛ መደብ ግንኙነት ጥያቄ፣ እንደባርያ ይታይ የነበረውን ሠራተኛውን ኃይል መሠረታዊ መብቶቹ እንዲከበሩለት አስገድዷል፡፡ በባርያ ንግድ እና አሳዳሪነት የበለፀገችው አሜሪካ በባርነት ፍዳ የበሉትን ጥቁሮች የልጅ ልጆች መብት ቀስ በቀስ እንዲከፍል እያስገደዳት ነው፡፡ በቅኝ ግዛት ወረራ ማንነታቸውን የተነጠቁ እና እንደ አውሬ የተቆጠሩ የሰው ዘሮች ታሪካቸውን ለመቀልበስ እየጣሩ ነው፡፡ የነጭ የበላይነት፣ የወንድ የበላይነት፣ የሀብታም የበላይነት የተባሉ ጥያቄዎች ሁሉ በሕግ፣ በኢኮኖሚ ፖሊሲ እና ባሕላዊ አብዮቶች ቀስ በቀስ ፈተና ውስጥ እየገቡ ነው፡፡ በሰው ልጆች የማያቋርጥ ዘንድ የለውጥ አብዮት የማያቆም ዥረት ነው፡፡በዚህ ሒደት ውስጥ ጥቂቶች ፖለቲካዊ ስርዓታት እና መንግሥታት ሉዓላዊነትን ለዜጎቻቸው በማጎናፀፍ የሰው ልጅ የዘላለም ፍላጎት የሆነው ነጻነት ለማረጋገጥ እየሞከሩ ነው፡፡ ብዙዎቹ ግን አሁንም ድረስ ከቋሚ ሽፍቶች የተለዩ አይደሉም፡፡