Reubencf/Amharic_corpus huggingface dataset:
የአበባ መሸጫ ሴላፎን ነፃ የመሆን ጥቅም አለው ፡፡ ብዙውን ጊዜ ለፍቅረኛዬ ከሱፐር ማርኬት አንድ ትልቅ አበባ እገዛ ነበር ፣ ከዚያ እያንዳንዱን አበባ ለየብቻ ለመሰብሰብ እንዳሰብኩ እነግራቸዋለሁ ፣ ግን የሴላፎፌን መጠቅለያ ከሰጡኝ እኔ ራሴ አደርጋለሁ ፡፡ (ጥግ ላለማድረግ / ላለማፍረስ ተጠንቀቅ ፣ ምክንያቱም እሱ ስለማይወጣ ፣ እህልውን ለማረጋገጥ ፊልሙን እንዲይዙ ረዳኋቸው ... እናም እሱን ተጠቅልሎ ለመያዝ እና ለመያዝ በወቅቱ ረዥም ክብ የሆነ ነገር አገኘሁ ፡፡ ትራንስፖርት ... እነዚህ ፊልሞች በሚቆረጡበት ጊዜ እንባዎቻቸው ሊሆኑ ስለሚችሉ ይጠንቀቁ ፣ በክፍል ውስጥ መሰላል የማድረግ ዕድል ካለብዎ በትንሽ የማይጠፋ ጠቋሚ ወደ ትክክለኛው ልኬት መከታተል አለብዎ ፣ ከዚያ ይጀምሩ በተከታታይ ሳይላጩ መቆራረጥ እና መሻሻል ፣ ከዚያ በአዲስ ቢላ ያለው በጣም ጥሩ ዘመናዊ ጮማ ቀላል ፈጣን እድገት ለመቁረጥ በቂ ነው ምልክቱ በቆርጡ ውጭ ፣ በቆሻሻው ላይ ፣ አለበለዚያ ሊታይ ይችላል).
መርሆው ቀላል ነው ፣ የአየር ቦታ መፍጠር አለብዎት ፡፡ Δ ° የሚለካው በፊልሙ ዓይነት ሳይሆን በአየር ቦታው ውፍረት ነው። ሆኖም ፣ የእርስዎ ግልጽነት ያለው “የሙቀት ማጣሪያ” ፊልም ሙሉ በሙሉ አሳላፊ ከሆነ አስደሳች ሊሆን ይችላል። በዚህ ሁኔታ እና ምንም እንኳን እኔ የዚህ አይነት “ተአምር ኢንሱለር” ፊልም አፈፃፀም መረጃ ባይኖረኝም (ውስጡ ዝቅተኛ ውፍረት ቢኖረውም ጥንቃቄ) ለፊል ስራው እንደ ፊልሙ ጥቅም ላይ ሊውል ይችላል ፡፡ የአየር ቦታ => በተቻለ መጠን በቤታቸው ውስጥ ያለውን ሙቀት የመጠበቅ ጥያቄ ስለሆነ “ሙቀቱን ለመግፋት” የታሰበው ጎን ወደ ውስጥ ዘወር ብሏል ፡፡
ቴፕውን እንዳይነካው መጥፎ የአየር ሁኔታን በፍፁም ለመከላከል ፊልሙን ወደ ውስጥ መቅረጽ በእርግጥ አስፈላጊ ነው (እና ከዚህ በፊት መጥቀሱን ረሳሁ) መናገር አያስፈልገውም (በዚህ ሁኔታ አንድ ነጠላ አይይዝም ቀን).
የአዲስ አበባ ፖሊስ ኮሚሽን የህብረተሰቡን ጥቆማ መነሻ አድርጎ ባደረገው ጥናት በጥምቀት በዓል ላይ ወንጀል ለመፈፀም ተዘጋጅተው የነበሩ ተጠርጣሪዎችን በቁጥጥር ስር አውሎ ምርመራ እያጣራ መሆኑን አስታወቀ፡፡
ኮሚሽኑ በተለይም በበዓላት መዳረሻ ወቅቶች እንደሚያደርገው ሁሉ የ2013 ዓ/ም የጥምቀት በዓልን ህብረተሰቡ በሠላም እንዲያከብር ቅድመ ዝግጅቱን ጨርሶ ወደ ስራ መግባቱ ይታወቃል፡፡ ይህ በዓል በእምነቱ ተከታዮች ዘንድ ኃይማኖታዊና ትውፊታዊነቱን ጠብቆ ሠላማዊ በሆነ መንገድ እንዲከበር ፖሊስ ከሌሎች የፀጥታ አካላት ጋር በመቀናጀት ከህብረተሰቡ የመጣውን ጥቆማ መነሻ በማድረግ ባደረገው ጥናት፣ የማስረጃ ማሰባሰብና የቁጥጥር ተግባራት በቀጥታ በወንጀል ተሳታፊ የሆኑ 205 ተጠርጣሪዎችን በቁጥጥር ስር አውሏል፡፡
ተጠርጣሪዎቹ ቀደም ሲል በደረሱት ጥቆማዎች በቁጥጥር ስር የዋሉ ሲሆን ለወንጀል ድርጊት ያዘጋጁት ሰነድ አልባ ሦስት ተሽከርካሪዎችም ተይዘዋል፤ ፖሊስ በተጠርጣሪዎቹ ላይም የምርመራ መዝገብ በማደራጀት ወደ ስራ ገብቷል፡፡
በተመሳሳይ ኮሚሽኑ በአስሩም ክ/ከተማ ከህብረተሰቡ በደረሰው ጥቆማና ይህንንም ጥቆማ መሰረት አድርጎ ባደረገው የቁጥጥር ተግባራት በዓሉ በሠላም እንዳይከበርና ሁከት እንዲነሳ ቅድመ ዝግጅት ሲያደርጉ የነበሩ ከሦስት መቶ በላይ ተጠርጣሪዎችን በቁጥጥር ስር አውሎ ምርመራ እያጣራ መሆኑን ገልጿል፡፡ ግለሰቦቹ ለወንጀል መፈፀሚያነት የሚያገለግሉ የተለያዩ ድምጽ አልባ መሳሪያዎችን ጨምሮ ህገ ወጥና ፈቃድ የሌለው ሽጉጥም ይዘው ተገኝተዋል፡፡
መላው የከተማችን ነዋሪዎች የሠላም ጉዳይ የፖሊስ ስራ ብቻ ሳይሆን የእኛ ነው በማለት ላደረጋችሁት አጋርነት ኮሚሽኑ ልባዊ ምስጋናውን እያቀረበ አሁንም የሚኖራችሁን ማንኛውንም ጥቆማ በኮሚሽኑ የነፃ ስልክ መስመር 991 እንዲሁም በ0111 11 01 11 በመደወል ማድረስ እንደምትችሉ አሳውቋል፡፡
የቬኔዙዌላው ተቃዋሚ ጥምረት በመጪው ፕሬዚዳንታዊ ምርጫ እንዳይወዳደር፣ ከፍተኛው የሀገሪቱ ፍርድ ቤት አገደው፤ ይህም ውሳኔ፣ በሕዝብ ዘንድ ብዙም ተቀባይነት የሌላቸው ግራዘመሙ ፕሬዚዳንት ኒኮላስ ማዱሮ በቀላሉ እንዲሸንፉ ጥርጊያውን ያመቻቸ መሆኑ ተነገረ።
ለምርጫው፣ የፓርቲዎችና የተወዳዳሪዎች ምዝገባ በዚህ ሳምንት ይፋ ይሆናል ተብሎ ተጠብቆ ነበር። ነገር ግን ጠቅላይ ፍርድ ቤቱ በትናንትናው ዕለት፣ ምዝገባው ለሦድስት ወራት እንዲራዘም ለብሔራዊ ምርጫ ምክር ቤቱ ትዕዛዝ አስተላልፏል።
አመልካቾች ዐ/ህግ ባቀረበብን የሽብር ወንጀል ክስ ምክንያት ከሰኔ 23 ቀን 2009 ዓ/ም ጀምረን በቂሊንጦ ማረሚያ ቤት ሆነን ጉዳያችንን እየተከታተልን እንገኛለን፡፡ ይሁን እንጂ በማረሚያ ቤቱ ሰብዓዊ እና ድሞካራሲያዊ መብታችን ተከብሮልን ጉዳያችንን በአግባቡ መከታተል ሲገባን የተለያዩ ችግሮች እየደረሱብን ይገኛሉ፡፡ ይሄውም፡-
1ኛ) በማረሚያ ቤቱ የሚቀርብልን ውሃ የጉድጓድ ውሃ ሲሆን ውሃው የደፈረሰ ( ንጹ ያልሆነ)፣ ጠጠር እና ሌሎች ባዕድ ነገሮች ያሉበት፣ እንዲሁም በጣም የሚያቃጥልና ለመጠጣት በጣም አስቸጋሪ የሆነ ውሃ ነው፡፡ በአጠቃላይ በማረሚያ ቤቱ የሚቀርብልን ውሃ ችግር ያለበት ሲሆን በዚህ ምክንያት ለተለያዩ በሽታዎች እየተጋለጥን በመሆኑ ለወደፊት ህይወታችን ችግር ፈጥሮብናል፡፡
2ኛ) የማረሚያ ቤቱን መኝታ ክፍል በተመለከተ በአንድ ክፍል ውስጥ እስከ 150 ( አንድ መቶ ሃምሳ ) ሰው ሆነን የሚንተኛ ሲሆን የምንተኛውም ስፋቱ 80 ሴንት ሜትር(80 cm) በሆነ ፍራሽ ላይ በ 2 (ሁለት) ሰው ነው፡፡ በዚህ ምክንያት ሌሊት ሌሊት የንጹ አየር ችግር ( safocation) እያጋጠመን በመሆኑ ለተለያዩ ችግሮች እየተዳረግን እንገኛለን፡፡ ከዚህም በተጨማሪ ሌሊቱን ሙሉ በአንድ ጎን ብቻ ተኝተን የሚናድር በመሆኑ ለከፋ ችግር ተጋልጠናል፡፡
3ኛ) በአሁኑ ጊዜ በማረሚያ ቤቱ የተለያዩ አድስ የቤቶች ግንባታ እየተከናወኑ ሲሆን የተለያዩ የጉልበት ስራዎችን እንዲንሰራ እየተገደድን እንገኛለን፡፡ በተለይም የኦሮሞ ተወላጆች የሆን እስረኞች የጉልበት ስራውን እምቢ በምንልበት ጊዜ የኦህዲድ (የኦሮሞ ህዝብ ዲሞክራሲያዊ ድርጅት) ባለስልጣናት የሚታሰሩበት ቤት ነው እየተባልን በአንዳንድ የማረሚያ ቤቱ የፖሊስ አባላት አስጸያፊ ስድቦችን እየተሰደብን እንገኛለን፡፡
4ኛ) ማረሚያ ቤቱ የኦሮሚኛ መጽሐፍቶችን እያስገባልን አይደለም፡፡ አመልካቾች የምንፈልገውን መጽሐፍ የማንበብ መብት ያለን ሲሆን ቤተሰቦቻችን ከዚህ በፊት የተለያዩ የኦሮሚኛ መጽሐፍቶችን አምጥተውልን የኦሮሚኛ መጽሐፍ በመሆኑ ብቻ አናስገባም በሚል ምክንያት መልሰውብናል፡፡ ይህም በህገ መንግስቱ የተረጋገጠውን የቋንቋ እኩልነትን በእጅጉ የሚጣረስ ነው፡፡ በአጠቃላይ በማረሚያ ቤቱ የተለያዩ ችግሮች እየደረሱብን ስለሆነ ማረሚያ ቤቱ እነኝን ችግሮች እንዲያስተካክልልን ትዕዛዝ እንዲሰጥልን እንጠይቃለን፡፡
5ኛ አመልካች ከዚህን በፊት የነርቭ የጤና ችግር ያለብኝ መሆኑን በመግለጽ አቤቱታ ካቀረብኩኝ በኋላ ፍ/ቤቱ ረጅም ኮሌታ ያላቸውን ልብሶች መጠቀም እንዲችል ለማረሚያ ቤቱ ትዕዛዝ የሰጠልኝ መሆኑ ይታወቃል፡፡ ይሁን እንጂ ማረሚያ ቤቱ እስካሁን ይህንን በፍ/ቤቱ የተሰጠውን ትዕዛዝ አልፈጸመልኝም፡፡ ከዝህም በተጨማሪ በአሁኑ ጊዜ ህመሙ ተባብሶብኝ ግማሽ አካሌን ሙሉ በሙሉ እያመመኝ ሲሆን በተለያዩ ጊዜያት ራሴን አየሳትኩ በየቦታው እወድቃለሁ፡፡ የማረሚያ ቤቱ ህክምናም ምንም ሊጠቅመኝ አልቻለም፣ በተቃራኒው በማረሚያ ቤቱ በየጊዜው እየተሰጡኝ ያሉት መድኃኒቶች ለሌላ በሽታ (የጨጓራ በሽታ) እያጋለጡኝ ይገኛሉ፡፡ በዝህ ምክንያት የተሻሌ ህክምና በራሴ ለመታከም ማረሚያ ቤቱን ብጠይቅም አልፈቀዱልኝም፡፡ እንዲሁም ከህክምናው ጎን ለጎን የተስተካከለ አለባበስ እና ጫማን ጨምሮ የተለያዩ ተፈጥሯዊ ዘዴዎችን በመጠቀም ራሴን እንዳላንከባክብ ማረሚያ ቤቱ ከልክሎኛል፡፡ የመኝታ ቦታዬም ቢሆን ሁለት ሰው ሆነን ስፋቱ 80 ሴንት ሜትር የሆነውን ፍራሽ ስለምንጠቀም ሌሊቱን ሙሉ በአንድ ጎን ብቻ እየተኛው ለከፋ ችግር እየተጋለጥኩ እገኛለሁ፡፡ በአጠቃላይ አሁን ባለው ሁኔታ ህይወቴ አስቸጋሪ ሁኔታ ላይ ነው ያለው፡፡ በመሆኑም በህክምናውም ሆነ በአለባበስ እንዲሁም ሌሎች ዘዴዎችን በመጠቀም ያለብኝን የጤና ችግር እንዳከባክብ ለማረሚያ ቤቱ ጥብቅ የሆነ ትዕዛዝ እንዲሰጥልኝ አመለክታለሁ፡፡
በቅርቡ የተዘጋጀው የፌደራል ብሔራዊ የደህንነት ምክር ቤት የፀጥታ ዕቅድ ሰነድ በ”Addis Standard” በኩል አፈትልኮ ወጣ፡፡ በሰነዱ ውስጥ ከተጠቀሱት እጅግ በጣም አሳፋሪና አስፈሪ ከሆኑ...
መግባባት በኢትዮጵያ የአጋርነት ጉባዔ (ጁላይ 1፣ 2018 እአአ) መግለጫ ላይ የተድረገ ውይይት፡፡ ውይይቱ ስለ ሀገራዊ ምክክር አስፈላጊነት ፣ የመብት ጥሰቶች አጣሪ ኮሚሽን እንዲቋቋም ፣ ወቅታዊ አደጋዎች ትኩረት እንዲያገኙ ፣ እንዲሁም «መደመርን» ስለማዳበርና የፓሊሲ ልማት ተቋም አስፈላጊነት ላይ ያተኩሯል፡፡
የጠ/ሚ ዓብይ 100 ቀናት አመራር ዳሥሰናል ፤ እንዲሁም በአሜሪካ የጠ/ሩን የዲሲ ፡ የሎስ አንጀለስ እና የሚኒሶታ ጉብኝት በሚመለከት ተወያይተናል። አቶ ብርሃኑ ዳምጤ ("አባመላ") እንግዳችን ነው።
ዶ/ር አቢይና የሚወክሉት ድርጅታቸው ኦዴፓ ስልጣንን ከጨበጡ ይኸው ሁለት ዓመት ሊጠጋቸው ነው። በተለይም ዶ/ር አቢይ ስልጣን ሲጨብጡ ያልተደሰተ ኢትዮጵያዊ አልነበረም። በአብዛኛዎቻችን ዕምነት ከእንግዲህ ወዲያ ውድ አገራችን ስላም የሚሰፍንባት፣ ዲሞክራሲ የሚያብባትና ቀስ በቀስም ወደ ብልጽግና የማምራት ዕድል ልታገኝ ትችላለች የሚል ዕምነት ነበረን። በተለይም ሁሉም እንደተማረውና እንደተሰጥዎ የበኩሉን አስተዋፅዖ ካዳረገ ቀስ በቀስ፣ ይሁንና ደግሞ በእርግጠኝነት ሰላምና ፍትሃዊነት የሰፈነባት አገር ማየት እንችላለን የሚል ግምት ነበረን። ከእንግዲህም ወዲያ ከአንድ ብሄረሰብ የተውጣጣ ቡድን እወክልሃለሁ የሚለውን ብሄረሰብ ተገን በማድረግና በማሳበብ፣ ወይም ደግሞ ከዚህ በፊት ስንበደልና ስንናቅ ነበርን፣ አሁን ደግሞ ተራው የእኛ ነው በማለት የሚንደላቀቅበትና ወደ ጦርነት የሚያመራበት ዘመን ያከተመ መስሎን ነበር። ከእንግዲህ ወዲያም የከፋፍለህ ግዛውና የሽወዳው ዘመን አልቆ ፖለቲካ የሚባለው ትልቅና ከፍተኛ ትርጉም ያለው ፅንሰ-ሃሳብ በእውነትም ፖለቲካ መሆኑ የሚገለጽበትና፣ ስልጣንንም የጨበጠው ኃይል ህገ-መንግስቱን የሚያከብርና ወይም ደግሞ ከዚህ በፊት ሲሰራበት የነበረው ህገ-መንግስት ጉድለት ካለው በአዲስና ጠቅላላውን ህዝብ በሚመለከት ረገድና ከዘላቂ ሰላምና ከሁለ-ገብ ዕድገት አንፃር በመታየት እንደገና በመጻፍ የህዝባችን አለኝታ በመሆን ሰላምና ዕድገት የሚታይባትና የሚያብቡባት ኢትዮጵያን ማየት እንችላለን ብለን ነበር። ይህንን ዐይነቱን ህልማችንና ዕምነታችንን ሳናይ ሁለት ዐመት ሊጠጋን ነው።
ከዛሬው ሁኔታ ስንነሳና ወደ ኋላ ተመልሰን ከሃያ ሁለት ወራት በፊት የነበረንን የመንፈስ ደስታና መረጋጋት ስንመረምር አገራችን እንደዚህ ዐይነቱ ውስብስና አስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ትወድቃለች ብለን የቅንጣትም ያህል የቆጠርን ያለን አይመስለኝም። በታሪክ ውስጥ በተለይም በህብረተሰብ ዕድገት ታሪክ ውስጥ የተጠበቀው ነገር ሳይሆን ሁልጊዜ ያልተጠበቀው ነገር ነው የሚከሰተው። በእርግጥም የታሪክን ሂደት ሙሉ በሙሉ በመተንበይ ከተወሰነ ዐመታት በኋላ እንደዚህ ዐይነት ነገር ሊፈጠር ይችላል ብሎ መናገር በፍጹም አይቻልም። በተለይም በዛሬው የተንዛዛና የሚያሳስት የኢንፎርሜሽን ዘመንና፣ ሁሉም እንደፈለገው በሚፈነጭበትና የነገሮችን ሂደት ሳይገናዝብና የአንድንም ህብረተሰብ ችግር በዚህ መልክ መፍታት እችላለሁ ብሎ መመሪያ ወይም ፕሮግራም ሳያወጣ ዝም ብሎ የዚህ ብሄረሰብ ተወካይ ነኝ ብሎ በሚፈነጭበት ዓለም ውስጥ የታሪክን ሂደት መልክ ለማሲያዝ በጣም አስቸጋሪ ነው። በዚህ ላይ ደግሞ የጂኦ-ፖለቲካ ጥቅም አለኝ የሚሉና እንደኛ ያለውን በደንብ ያልተደራጀ ህዝብና ደካማ የመንግስት ተቁማትና ለጥቅም የተገዛ ኤሊት ተገን በማድረግ አንድ አገር ፋታ እንዳያገኝ የተንኮል ስራ በሚሸርቡበት ዓለም የአንድን አገር ሂደትና የመጨረሻ ውጤት መተንበይ በጣም አስቸጋሪ ነው።
ያም ሆነ ይህ በተለይም ባለፉት ሃያ ሁለት ወራት ያልጠበቅነው ነገር በአገራችን ውስጥ መከሰቱና ዛሬ ህዝባችን በፍርሃት ዓለም ውስጥ እንዲኖር መገደዱ ሁላችንንም ሀዘን ውስጥ ከትቶናል። ከዚህ ስንነሳ አብዛኛዎቻችን መጠየቅ የተገደድነው የዶ/ር አቢይ ወይም የቲም ለማ የሚባለው ቡድን ስልጣንን መጨበጥ ለህዝባችን „እርግማን ወይስ ቡራኬ„ ነው የሚል ነው። በተለይም ጊዜው የእኛ ነው ብለው ብቅ ያሉና የመንግስትን መኪና በቀላሉ መጨበጥ የሚችሉ የመሰላቸው አንዳንድ ግለሰቦችና ድርጅቶች በውጭ ኃይሎች እየታገዙ የሚያደርጉት የጥላቻ ቅስቀሳና ያልተደረገንና በእርግጥም በሳይንሳዊ ጥናት ያለተረጋገጠን ወሬ ሲያናፍሱ ስንሰማ ሁላችንንም የአገራችንና የህዝባችን ሁኔታ ያሳስበናል። በተለይም ደግሞ መንግስት የሚባለው ፍጡር በእንደዚህ ዐይነቱ የጥፋት አጀንዳ ባላቸው ግለሰቦች ዘንድና በቡድንም ተደራጅተው ትርምስ መፍጠርና እርስ በእርስ መተማመን እንዳይኖር በሚያደርጉት ዘንድ ልፍስፍነትን ሲያሳይ ስንመለከት የአገዛዙንም ዋና ተልዕኮ እንድንመረምር እንገደዳለን።
የዚህ ጽሁፍ ዋናው መልዕክት በድርጊቶቹ ላይ ሳይሆን የሚያተኩረው እንደዚህ ዐይነቱ ችግር ለምንድነው የሚከሰተው? የሚለውን ጥያቄ በማንሳት በርዕይ፣ በፖለቲካ፣ በስርዓትና በጠቅላላው በኢኮኖሚ አገነባብና ፅንሰ-ሃሳቦች ላይ ያለውን አስቸጋሪ የግንዛቢ እጦት ግልጽ ለማድረግ ነው። በተለይም እንደኛ በመሰለው ባልረጋና በእያንዳንዱ የአገርና የህብረተሰብ ጥያቄ ላይ ጥልቅ ውይይት ለማድረግ ጥናትና ክርክር በማይደረግበት አገር ውስጥ ዝም ብሎ በጭፍን በፖለቲካ ስም የሚደረገው መሯሯጥ የመጨረሻ መጨረሻ ወደ መጠፋፋት እንደሚያመራን ለመጠቆም ነው። ስለሆነም በአንድ አገር ውስጥ የአገዛዝ መለወጥ ሳይሆን አስቸጋሪው ነገር፣ እንዴት አድርጎ ነው ጠንካራና የተረጋጋ አገር መገንባት የሚቻለው? በሚለው ላይ ማጥናትና መወያየት የጊዜው አንገብጋቢ ጥያቄና መልስም የሚያሻው ነው ብዬ አምናለሁ። ከዚህ በመነሳት መሰረታዊ ናቸው የምላቸውን ፅንሰ-ሃስቦች በቅደም ተከተል ግልጽ ለማድረግ እሞክራለሁ።
በመሰረቱ አሉታዊ የሆነ ወይም የጨለመ ርዕይ የለም። ርዕይ ሁልግዜ ተስፋ ሰጪና ከቆንጆ ነገር ጋር የተያያዘ ነው። ይሁንና ግን አንዳንዶች በማወቅም ሆነ ባለማወቅ በዚኸኛው ወይም በዚያኛው ርዕዮተ-ዓለም በመጠመድ ለቆንጆ ነገር እየታገሉ አየመሰላቸው የአንድን ህዝብ ፍላጎት ወደማጨለም ያመራሉ። ለምሳሌ ሽብርተኛ ተብለው የሚፈረጅባቸው ራሳቸው በሃይማኖት ሽፋን ስር በመሰለፍና ለቆንጆ ነገር እየታገሉ እየመሰላቸው በብዙ ሚሊዮን የሚቆጠሩ ህዝቦችን በማሳሳት ጨለማዊ ኑሮ እንዲኖር ያደርጉታል። አንድን ህዝብ ጭፍን የሃይማኖት ሰለባ በማድረግ በማሰብ ኃይሉ ሊሰራ የሚችለውን ነገር እንዳይሰራና ኑሮውን አሻሽሎ ሰላማዊ ኑሮ እንዳይኖር ያግዱታል። ይህ ዐይነቱ ችግር አብዛኛውን ጊዜ የሚመነጨው ፈልሳፋዎች እንደሚሉት ሰዎች አርቆ የማሰብ ኃይላቸውን መጠቀም የማይችሉ ከሆነ ነው። በተጨማሪም ጭንቅላታቸው በትክክልኛና መንፈስን በሚያድስና በሁሉም አቅጣጫ እንዲያሰብ በሚያደርግ ዕውቀት ካልታነፀ እንደነዚህ ዐይነት ሰዎች በቀላሉ የርዕዮተ-ዓለም ወይም የጠባብ ጎሰኝነት አስተሳሰብ ሰለባ በመሆን አንድን አገር ያተራምሳሉ። በተለይም የውጭ ኃይል መሳሪያ በመሆን አንደኛውን ጎሳ ከሌላኛው ጋር በማጣላት ይህንን የአገዛዝ ፈሊጥ በማድረግ ህብረተሰቡ ጨልሞበት እንዲኖር ያደርጋሉ። በተለይም የተወለዱበት አካባቢና ቤተሰብ፣ ያደጉበትና የቀሰሙት ትምህርት ባህላዊ ዕምርታን ካላገኘ ወይም በአካባቢው መንፈስን የሚያድስ ምሁራዊ እንቅስቃሴ ከሌለ ይህ ዐይነቱ ውስን ማህበረሰብ በታዳጊውና በተለይም ስልጣንን ለመጨበጥ በሚፈልገው ግልሰብም ሆነ ቡድን ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ ይኖረዋል። ማንም ሰው ከመጥፎ አስተሳሰብ ጋር አወለድም። ይሁንና ግን አንድ ሰው ሲወለድ የሚወረወርበት ህብረተሰብአዊ አወቃቀር፣ ባህላዊ ክንዋኔና የዕድገት ደረጃ ቀስ በቀስ አስተሳሰቡን እየቀረጹት፣ አርቆ-አሳቢ ወይንም ደግሞ አርቆ-የማያስብ በመሆን አይ ለቆንጆ ነገር ይታገላል፤ ካሊያም ደግሞ አስተሳሰቡ ስንኩል በመሆን ወደ በጥባጭነትና ወደተንኮል ተብታቢነት በማምራት የሰው ልጅ ኑሮ እንዲጨልም ያደርጋል። ለምሳሌ የአንዳንድ ፈላስፎችን፣ ገጣሚዎችንና የድራማ ሰዎችን የህይወት ታሪክ ስናነብ እነዚህ ሰዎች ከመጀመሪያውኑ ከጥሩ ሁኔታ ጋር ስለተጋጩና ቤተሰቦቻቸውም እየተከታተሏቸው ስላስተምሯቸው በማሰብ ኃይላቸው ጥሩ ነገር ሰርተውና፣ ለጠቅላላው የሰው ልጅ የሚሆን የስልጣኔ መመሪያ ጥለው ለማለፍ በቅተዋል። በጣም ጥቂት ካልሆኑት በስተቀር አብዛኛዎቹ ፈላስፋዎችና ሳይንቲስቶች ከአሪስቶክራሲው መደብ ወይም ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣን ከነበሩት ቤተሰቦች የተወለዱ ናቸው። ይሁንና ግን የመጡበትን መደብ አስተሳሰብ አሽቀንጥረው በመጣል ለጠቅላላው የሰው ልጅ የሚሆን የስልጣኔ መሰረት ጥለዋል። አብዛኛዎቹም በተግባር ተተርጉመዋል። ዕውቀታቸውም ዘለዓለማዊነት ያለው ነው። አብዛኛዎች ዕውቀቶች ከሁለት ሺህ ዓመትና ከስድስት መቶ ዓመታት በፊትም ቢፃፉም ዛሬም ቢሆን ትርጉምነታቸውን ያጡ አይደለም።
ከዚህ ስንነሳ የእኛ ለጥሩ ነገር መታገል ወይም ለአንዳች ርዕይ እዚህና እዚያ መሯሯጥ በመሰረቱ ከላይ ከጠቀስኩት ሁኔታ ውጭ ሊሆን አይችልም። አስተሳሰባችን የህብረተሰባችንና የዚህ ዓለም ውዝንብር ርዕዮተ-ዓለም ውጤት በመሆኑ፣ ርዕያችንም በዚህ የሚወሰን ነው። በግልጽ ለመወያየት፣ ሃሳብን ሳንገድብ ለመከራከርና ወደ አንዳች ፍሬያማ ነገር ለመምጣትና፣ ህዝባችን የሚመኘውን የበለጸገና ሰላማዊ ኑሮ ለማስፈን ከመጀመሪያውኑ የተቀረጽንበት ርዕዮተ-ዓለምና አስተዳደጋችን ይወስኑታል። እንደሚታወቀው ትናትም ሆነ ዛሬ፣ ምናልባትም ወደፊት በየአገሮች የሚኖሩ ህዝቦች ዕጣና ርዕያቸውን ዕውን ለማድረግ ተማርኩ ወይንም ኤሊት ነኝ በሚለው የሚወሰን ነው። የዓለምን ታሪክ ላገላበጠ፣ በዚህም በዚያም ብሎ ስልጣን ላይ ቁጥጥ ያለ፣ አይ ጥሩ አገር በመገንባት ይታወቃል፤ ካሊያም ደግሞ በጨለማ አስተሳሰብ በመጠመድ የአንድ ህዝብ ዕድል የጠመመ እንዲሆን ያደርጋል ። በታሪክ ውስጥ በማንኛውም አገር አንድ ህዝብ ይህን ነገር ነው የምፈልገው ብሎ በመነሳት የራሱን ምኞት ተግባራዊ ለማድረግ የቻለበት ጊዜ አልነበረም። በሌላ ወገን ግን የሰው ልጅ እንደማህበረሰብ ከመደራጀቱና የስራ-ክፍፍል ወደማዳበር ሲያመራ በራሱ የማሰብ ኃይል በፈቃድ በመተባበር በተናጠልም ሆነ በጋርዮሽ አንዳንድ ነገሮችን እንደሰራና ሰላማዊ ኑሮም ይኖር እንደነበር የተረጋገጠ ነው። ይሁንና ግን የአንድ ህብረተሰብ አወቃቀር እየተወሳሰበ ሲመጣና፣ የስራ-ክፍፍል ሲዳብር መንግስት የሚባለው ነገር በመፈጠር ስልጣንና ሀብትን በመቆጣጠር የአንድን ህዝብ ዕድል ወሳኝ ወደመሆን አመራ። በተወሳሰበ መልኩም ቢሆን ዛሬም ያለው ሁኔታ ይህ ነው። በሌላ አነጋገር የሀብት ፈጠራና የሀብት ክፍፍል ምንጭ ሊሆንና፣ በአንድ አገር ውስጥ የተስተካከለ ዕድገት መኖርና አለመኖር ወሳኝ ሚናን የሚጫወተው በስልጣን ላይ ያለው ኃይልና፣ በአጠቃላይ ሲታይ ኤሊት ነኝ የሚለው በሚመራበት ርዕይና ንቃተ-ህሊና የሚወሰን ነው።
ስለሆነም የረዥሙን የተወሳሰበ የህብረተሰብችንን ታሪክ ሁኔታ ወደ ጎን ትተን፣ ከአርባ ዐመታት ወዲህ የህዝባችን ዕጣና የህብረተሰብአችን ዕድገት ሊወሰን የቻለው፣ በአንድ በኩል በወታደሩ አገዛዝና በወያኔ መንግስት ሲሆን፣ በሌላ ወገን ደግሞ ለብሄረ-ሰባችን ነፃነት እንታገላለን በሚሉትና በጠቅላላው በኤሊቱ ነው። በተለይም ባለፉት 40 ዐመታት ብሄረ-ሰቤን ነፃ አወጣለሁ ብለው ከሚታገሉ „ድርጅቶች“ ባሻገር የኢትዮጵያ ነገር ያገባኛል የሚሉና፣ አንዳንዶቹ ደግሞ ካለኔ ድርጅት በስተቀር ለኢትዮጵያ ህዝብ ጥሩ ርዕይ ያለውና ዕድሉንም ሊወስን የሚችል ሌላ ድርጅት የለም እያሉ አምረው የታገሉና የሚታገሉ፣ እነዚህ ሁሉ በህዝባችን የትላንትናውና፣ የዛሬው፣ እንዲሁም የወደፊቱ ጥሩ ወይም መጥፎ አኗኗር መመስረት ላይ ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል፤ ይጫወታሉም። አንደሚወራው ከሆነ በአሁኑ ጊዜ ወደሰማንያ የሚጠጉ ፓርቲዎች እንዳሉ ይታወቃል። የአብዛኛዎቹ ፓርቲዎች ፍልስፍናና ርዕይ፣ አንዲሁም አደረጃጀትና አገርን የመምራት ብቃት በሚገባ የሚታወቅ ነገር አይደለም። ከዚህ ስንነሳ ለብሄረ-ሰቤም ሆነ ለኢትዮጵያ ህዝብ ነፃነትና ደህንነት እታገላለሁ፣ የተሻለ የትግል ልምድም አለኝ የሚሉት ሁሉ፣ ምን ዐይነት ፍልስፍና እንዳላቸውና፣ ስልጣን ቢይዙ እንኳ በምን ዐይነት ፖሊሲ እየተመሩ የተተራመሰውንና የተመሰቃቀለውን የአገራችንን የኢኮኖሚ፣ የማህበራዊና የህብረተሰብ ችግሮችና፣ እንዲሁም የባህል ቀውስ እንደሚፈቱና ስርዓት ባለው መልክ ማስተካከል እንደሚችሉ በግልጽ የተቀመጠ ነገር የለም። በአጠቃላይ ሲታይ የአንድ ህዝብ ርዕይ በተግባር የሚመነዘር መሆን አለበት። የሚታይ መሆን አለበት። የሚዳሰስ መሆን አለበት። የሚበላና የሚቀመስ መሆን አለበት። በአንድ ህዝብ አኗኗር ላይ ትርጉም የሚኖረውና፣ የአንድን ህዝብ የፈጠራ ችሎታ የሚያዳብር መሆን አለበት። ርዕይ ሲባል አንድን ህዝብ ታሪክ የሚያሰራው መሆን አለበት። በአንድ ወቅት የሚከሰትና ቡግ ብሎ እንደሚጠፋ እሳት ሳይሆን፣ ተከታታይነት የሚኖረውና፣ ከአንድ ትውልድ ወደሚቀጥለው ትውልድ የሚተላለፍ መሆን አለበት። ርዕይ ሲባል በጥሩ መሰረት ላይ የሚገነባና በቀላሉ የማይገረሰስ መሆን አለበት። በዚኸኛው ወይም በዚያኛው አዲስ ኃይል ሊናወጽ የማይችል፣ ወይም ደግሞ የውጭ ኃይል እየገባ እንደፈለገው የሚፈተፈትበትና፣ ወጣቱን የሚያሳስትበት ሁኔታ መሆን የለበትም። እንደሚታወቀው ርዕይ እንደ ዓላማ የሚታይ ቢሆንም፣ እዚያው በዚያው ክንውናዊ(Process)ነው። ምክንያቱም ማንኛውም ነገር ቢሆን በደረጃዎችና በዕድገት የሚወሰን ስለሚሆን፣ ወደ አንዳች ርዕይ ለመድረስ በመጀመሪያ ደረጃ አንድ ድርጅት ወይም የብሄረ-ሰብ ነፃ አውጭ ነኝ የሚል ሁሉ ከመጀመሪያውኑ የሚመራበት ፍልስፍና ወሳኝ ሚና ይኖረዋል። በአንዳች ዐይነት ፍልስፍና የማይመራ፣ ዝም ብሎ ጠብመንጃ እያነሳ ነፃ መውጣት አለብኝ የሚል ታጋይ ነኝ ባይ ሁሉ የመጨረሻ መጨረሻ ነፃ አወጣዋለሁ የሚለውን ህዝብ ወደ ጨለማ ኑሮ ውስጥ ይከተዋል። ይህንን ዐይነቱን ጭፍን ጉዞ ከአገራችን ታሪክ መማር እንችላለን። ለዚህ ጥሩ ምሳሌ የሚሆኑት ደግሞ፣ የሻብያ አገዛዝና፣ በአገራችን ምድር ደግሞ ከሃያ ስባት ዐመታት በላይ ስልጣን ላይ ቁጥጥ ያሉት ሰዎች ናቸው። የርዕያቸውንም ውጤት ህዝባችን ቀምሶታል፤ ዛሬም እንደመራራ ነገር እየተጎነጨው ይገኛል። የፖለቲካው መድረክ የማንም ፅንፈኛ ኃይሎች መጨፈሪያ በመሆን ህዝባችን ግራ ተጋብቶና ሁሉ ነገር ጨልሞበት ይገኛል።
ያም ሆነ ይህ በዛሬው ወቅት የኢትዮጵያ ህዝብ የሚጠይቀውና እንዲመለስለት የሚፈልገው ጥያቄ አለ። ይኸውም አገሬን በታትንልኝ፣ በዚህም በዚያም ብለህ የውጭ ኃይል ባርያ አድርገኝ ሳይሆን፣ ተከብሬ የምኖርበትን አገር እንድመሰርት መንገዱን አሳየኝ ነው የሚለው። የኢትዮጵያ ህዝብ የሚለው እኔ ኦሮሞ ነኝ፣ አማራ ነኝ፣ ትግሬ ነኝ፣ ወላይታ ወይም ኩሎ ኮንታ ነኝ እያለ የሚያናቁረውን፣ በመሰረቱ የውጭ ኃይል አቀንቃኝ የሆነውን ኃይል ሳይሆን፣ በዚህች አገር ሁላችንም እንደ አንድ ህዝብ በጋራ ተነስተን አገር እየገነባን የተረጋጋችና ተከባብረን የምንኖርባትን ኢትዮጵያ ለመመስረት ነው እያለ ነው ጩኸቱን የሚያሰተጋባው። ስለሆነም ጠብመንጃ አንስቶ ወይም ሳያነሳ እታገላለሁ የሚለው ኃይል በሙሉ የኢትዮጵያ ህዝብ የሚመኘውን ርዕይ ዕውን ለማድረግ እስከዛሬ የሚመራበትን ፍልስፍና ወይም መመሪያ ትክክል መሆኑንና አለመሆኑን መመርመር ይኖርበታል።
ከዚህ ስንነሳ በየቦታው በአገርም ውስጥ ሆነ ከአገር ውጭ የሚንቀሳቀሱ ድርጅቶች ከፍተኛ ችግር እንዳለባቸው ግልጽ ነው። ሃሳባቸውንና ርዕያቸውን ለማስረዳት የሚችሉ አይደሉም። አብዛኛዎቹ በምን ፍልስፍና ላይ በመመርኮዝ አዲስ አገር እንደሚገነቡ ሲያስተመሩን አይታይም። በየቦታው ሽርጉድ ሲባል አንድም ስበሰባ ላይ ምን ዐይነት ኢትዮጵያን ነው የምንፈልገው? በሚለው ላይ በጥናት መልክ ቀርቦ ውይይት ሲካሄድ አይታይም። በየአገሩ ከተማዎች የአዳራሽ ውስጥ ስብሰባዎች ሲካሄድ አሰልቺ ንግግሮች ከመቅረባቸው በስተቀር፣ አንድም ሰው ቢሆን በመነሳት ኢትዮጵያችን፣ እንደህብረተሰብ እንደትገነባ ከተፈለገ፣ ተግባራዊ መሆን ያለበት የኢኮኖሚ ፖሊሲ ይህ ዐይነቱ ነው ብሎ በጥናት መልክ በፓዎር ፖይንት አቀራረብ ሲቀርብ አይታይም። ጥያቄም የሚጠይቅም የለም። ብቻ ያለው የወደፊት ጉዞ ኢትዮጵያ ኢትዮጵያ እያሉ ህዝብን ከማደናቆር በስተቀር ማንኛውም ቢሆን ለተወሳሰበው የአገራችን የፖለቲካ፣ የማህበራዊ፣ የኢኮኖሚና የባህላዊ ችግሮች መፍትሄ ሲያቀርብ አይታይም። ስብሰባዎች በሙሉ የፊዩዳል ባህርይ ያላቸው የሚመስሉና ተንኮል የበዘባቸው እንጂ አንዳችም ምህራዊ ውይይትና ክርክር የሚካሄድባቸው አይደሉም። ተጋባዡም ሆነ አስተናጋጆች በ21ኛው ክፍለ-ዘመን ማለትም በካፒታሊዝም የሊበራል ዲሞክራሲ ዘመን የሚኖሩ ሳይሆኑ በማዕከለኛው ዘመን የሚኖሩ ነው የሚመስሉት። ባጭሩ ንግግር የሚያቀርበውም ሆነ አስተዋዋቂ ሆነው ፖዲየሙ ላይ የሚቀመጡት በዘመናዊ አስተሳሰብ ወይም በአንዳች ፍልስፍናዊ አስተሳሰብ የታነጹ አይደሉም። ጥያቄ መጠይቀና መከራከር የማይቻልበት፣ ወይም ለየት ያለ አማራጭ አስተሳሰብ ሲቀርብ ሁሉም በመደናገጥ ግራ የሚጋባ ነው። ግራ የተጋባውም ምስኪን የውጭው ህዝብ ትሩ የሆኑ ምሁራዊ ትንታኔና መፍትሄውን ለመስማት ሳይሆን የሚፈልገው፣ ዝም ብሎ ለማድመጥና፣ የእነ አቶ አከሌን ንግግር ሰምቶ በሱ ረክቶ ለመሄድ ብቻ ነው። በእኔ ዕምነትና አመለካከት ይህ ዐይነቱ አካሄድ ታሪካዊ ወንጀል ከመፈጸም ውጭ ሊታይ አይችልም። ስለሆነም በእርግጥ ርዕይ አለን ብለን የምንታገል ከሆነና፣ በዚህ ወይም በዚያኛው ፍልስፍናና ፖሊሲ ነው የአገራችንን ችግር መቅረፍና፣ የመጨረሻ መጨረሻም ማስወገድ የምንችለው ብለን የምናምን ከሆነ፣ ወደ ውጭ ወጥተን መከራከር፣ መወያየትና ግራ የተጋባውን ህዝባችንን ማስተማር አለብን። ህዝብን ግራ ከማጋባት ይልቅ በርዕይና በፍልስፍናና ላይ ያተኮረና፣ ደረጃ በደረጃ የህዝባችንን ችግር ሊፈታ ወደሚያስችል ፖሊሲና የአጻጻፍ ስልትና ክርክር ማትኮር አለብን። ከዚህ ዐይነቱ አስቸጋሪ ሁኔታ በመነሳት ትክክል ናቸው ብዬ የማምንባቸውን ነጥቦችና የአፈታት ዘዴዎች በተናጠል አትታለሁ ። በመጀመሪያ ግን የስርዓት ጥያቄ ላይ ትንሽ እንቆይ።
ስርዓት ማለት ምን ማለት ነው? ስርዓት የሚለውን በቀጥታ ወደ እንግሊዘኛው ሲይስተም ወደሚለው ብንተረጉመው የተሻለ ስዕል እናገኛለን። እንደሚታወቀው ማንኛውም ህይወት ያለው ነገርና እራሳቸው አትክልቶችም ሆነ ዛፎች ሁሉ በስርዓት የተደራጁ ናቸው። በተወሰነ የአውቃቀር ስልት የተዘጋጁ ናቸው። በራሳቸውም ውስጥ ራሳቸው የማደራጀትና የማደግ ውስጣዊ ኃይል አላቸው። ለምሳሌ ለጊዜው አንኳ ቢሆን በተፈጥሮ ውስጥ መናጋት ቢደርስ ተፈጥሮ በራሷ ውስጣዊ ኃይል በመረጋጋት ተናግቶ የነበረው ሁሉ በተፈጥሮ ራስን በራስ የማደራጀትና የማደግ ኃይል እንደገና ወደመስተካከል ያመራል። አትክልቶችም ሆነ ወደ ዛፍነት የሚለወጡት ችግኞች በውስጣቸው ራሳቸውን የማደራጀት ኃይል ውሃንና ሚኒራሎችን ከመሬት ውስጥ በመምጠጥና ለዕድገታቸው በመጠቀም፣ በጸሀይ ጨረር በመታገዝ ያብባሉ፤ ፍሬም ይሰጣሉ። የመጨረሻ መጨረሻ ፍሬ ካላቸው ፍሬያቸውን ለቅመን ለምግብ እንጠቅምባቸዋልን። ፍሬ የማይሰጡ ዛፎች ከሆኑ ደግሞ ለማገዶና ለቤት መስሪያ እንጠቅምባቸዋልን። ሰውነታችንም ቢሆን ራሱን የቻለ ሲይስተም ያለው ወይም በስርዓት የተደራጀ ነው ማለት ይቻላል። ይሁንና ግን በማወቅም ሆነ ባለማወቅ፣ ወይም በአንዳች በማይታወቅ ምክንያት ሰውነታችን አስፈላጊውን እንክብካቤ ሲያጣ የሰውነታችን ኦርጋኖች ወደ መናጋት ያመራሉ። የአጋጣሚን ነገር ወደጎን ትተን የእኛ በስርዓት መንቀሳቀና ማሰብ ወይም አዳዲስ ነገሮችን መፍጠርና ለህብረተሰባችን አስተዋፅዖ ማድረግ በእኛ በስነ-ስርዓት ማደግና ጭንቅላታችን በስነ-ስርዓት መቀረጽ የሚወሰን ነው። ንቃተ-ህሊናችንም ሆነ የኑሮአችንን ሁኔታ ሊወሰኑ የሚችሉት ከላይ በተጠቀሱት ነገሮች ሲሆን፣ አስተዳደጋችን የተወሰነ እንከን ካለበት በቀላሉ ሊወገድ በማይችል አደጋ መጋለጥ አንችላለን። በሌላ ወገን ግን ከኛ ቁጥጥር ውጭ በሆነ ሁኔታ በመጋለጥ የወደፊቱ አኗኗራችን ሁኔታና የህብረተሰብአችን ስርዓት የሚናጋበትና በቀላሉ ማስተካከል የማይቻልበት ሁኔታ ይፈጠራል። ያም ሆነ ይህ ለሰውነታችንም ሆነ ለጭንቅላታችን እንዲሁም ለማህበረሰብ ዕድገት የግዴታ በስርዓት መደራጀት፣ በስርዓት መንቀሳቀስ፣ በስርዓት ስራን መስራት፣ በስርዓት እያሰቡ መነጋገርና ወደ አንዳች ነገር ለመድረስ ስርዓት የሚባለው ነገር ወሳኝ ሚናን ይጫወታል። ስለሆነም ስርዓት የሚባለው ነገር ለአንድ ህበረተሰብ የጉዞ አቅጣጫ ነው ብሎ መናጋር ይቻላል። በሌላ ወገን ግን ህብረተሰብን ስርዓት ባለው መልክ ለማደራጀት ግብታዊነትም (Spontaneous) የሚጫወተው ሚና እንዳለ መዘንጋት የለብንም። አንድን ነገር በማቀድ ውስጥ ዕቅድና ግብታዊነት ጎን ለጎን ሊሄዱ እንደሚችሉ መዘንጋት የለብንም። ያም ሆነ ይህ አንድ ሰው በአንድ ህብረተሰብ ውስጥ ሲኖር በምን ዐይነት ስርዓት ውስጥ ነው የምኖረው? ብሎ ራሱን መጠየቅ አለበት። ማንኛውም ሰው ለመኖር ብቻ ስለማይኖር የኑሮን ትርጉም እንዲረዳ ከተፈለገ የሚኖርበትን ሁኔታ መጠየቅ አለበት። በስርዓት ሊያኖረው የማያስችለው ሁኔታ በስርዓት የተዋቀረ ስርዓት ካልሆነም ለምን የተዘበራረቀ ሁኔታ እንደተፈጠረና ህብረተሰብን እንደሚያዋክብ ራሱን መጠየቅ አለበት።
በአገራችን የተፈጠረው ችግር ስርዓት ሲባል ከርዕዮተ-ዓለም ጋር በመያያዝ ብዙ ሰዎችን ግራ ሲያጋባ ይታያል። በሌላ ወገን ደግሞ የግዴታ ሆኖ ህብረተሰብአችንን ስርዓት ባለው መልክ ለማደራጀት ከተፈለገ የግዴታ ርዕዮተ-ዓለም በሉት ፍልስፍና ወሳኝ ሚናን ይጫወታሉ። ግልጽ ለማድረግ፣ ህግን ወደጎን ትተን አንድ ህብረተሰብ ለመኖር ሲል የግዴታ በስራ-ክፍፍል መደራጀት አለበት። ሁሉም ተመሳሳይ ነገር ስለማያመርት ይህ ዐይነቱ የአደረጃጀትና የአመራረት ስልት የግዴታ ወደልውውጥ ያመራል። በሌላ ወገን ግን ይህ ዐይነቱ ሁኔታ የግዴታ በሳይንስ ላይ ወደተደራጀ የአሰራር ስልት ላይ ያመራናል ማለት አይደለም። ስራው ተደራራቢና አሰልቺ እንዳይሆን፣ ወይም ደግሞ አድካሚ እንዳይሆን ከተፈለገ በሳይንሳዊ ምርምር አማካይነት ወደተሻለ የአደረጃጀትና የአመራረት ስርዓት መዋቀር አለበት። በዚህ አማካይነት ብቻ ነው በየጊዜው የሚከሰቱ ችግሮችን መፍታትና ስርዓት ያለው ኑሮ መኖር የሚቻለው።
እስከዛሬ ድረስ በብዙዎቻችን ዘንድ ያለው አለመግባባት፣ አብዛኛዎቻችን ከንፁህ ርዕዮተ-ዓለም ጥላቻ በመነሳት ወይም ስርዓትን ከርዕዮተ-ዓለም ጋር በማያያዝ ወደማያስፈልግ ሽኩቻ ውስጥ እንገባለን። ብዙዎቻችን ለምርምር ጊዜ ስለሌለን በአንዳንድ ጮሌዎች በሚነፍስ ቅስቀሳ ወይም ጥላቻ በመጠመድ ችግርን ከመፍታት ይልቅ ችግርን ለመፍጠር እናመራለን። ይህንን ግራ መጋባት መልክ ለማሲያዝ፣ ለመሆኑ ለምን ዐይነት ስርዓት ነው የምንታገለው? የሚለውን ጥያቂ ተቀራራቢ መልስ ለመስጠት ወይም አስታራቂ ነገር ለማቅረብ ወደ ውይይት እናምራ።
ስለማህበራዊ ስርዓት በምናወራበት ጊዜ በማውቅም ሆነ ባለማወቅ የአንድን ሀብረተሰብ ጉዞና ዕድል በገበያ ኢኮኖሚና በሶሻሊዝም መሀከል ነው የምንከልለው። የገበያ ኢኮኖሚ ችግራችንን የሚፈታልንና ሶሻሊዝም ደግም ጨለማዊ ስርዓትን እንደሚያጎናጽፈን አድርገን ነው የምንቆጥረው። በዚህ ዐይነቱ የአስተሳሰብ ክልል ውስጥ ህብረተሰብ ማለት ምን ማለት እንደሆን የሚታወቅ ነገር የለም። አንድ ህብረተሰብም ከገበያ ኢኮኖሚ ባሻገርና በብዙ ሺህ ድሮች የተሳሰረ ወይም መተሳሰር እንዳለበት ግልጽ የሆነልን አይመስልም። ይህ ዐይነቱ በደንብ ያልተጠና አስተሳሰብ በጭንቅላታችን ውስጥ ስለተቀረፀ አንድን ህብረተሰብ እንደ አንድ ወጥና፣ በሁለት አማራጭ መሀከል ብቻ እንደሚካሄድ ትግል አድርገን በመቁጠር ሰፋ ያለና በጥናት ላይ የተመረኮዘ ውይይት እንዳይካሄድ ከመጀመሪያውኑ ኡእሃሳብ ዕገዳ እናደርጋለን። በሌላ ወገን ግን ጊዜ ወስዶ ለሚመራመርና ለሚጽፍ በታሪክ ውስጥ አንድ ወጥ ስርዓት የለም። ሌላው ቢቀር ሁሉም ነገር በገንዘብ በሚለካበትና በሚተመንበት የካፒታሊስት ህብረተሰብ ውስጥ ስርዓቱን እየተቀናቀኑ የሚኖሩ የአሰራር፣ የአመራረትና የአከፋፈል ሁኔታዎች አሉ። ይህ ብቻ ሳይሆን፣ አንድ ዐይነት ኢፊሲያላዊ የገንዘብ መሽከርከርና የክፍያ ዘዴ ባለበት በካፒታሊስት የገበያ ኢኮኖሚ ውስጥ እዚያው በዚያው ጎን ለጎን የሚንቀሳቀስ በሎካል ደረጃ የሚሽከረከር የገንዘብ ዐይነት አለ። በሌላ አነጋገር፣ ከዶላርና ከኦይሮ ውጭ ሌሎች የመገበያያ የገንዘብ ዐይነቶች አሉ ማለት ነው። ይህንን ዐይነቱን የልውውጥና ተቀባይነት ካለው ስርዓት ውጭ የሚንቀሳቀስ ገንዘብ አትመው የሚንቀሳቀሱ ኃይሎች ከፍተኛ ዕውቀት ያላቸውና በራሳቸው የሚተማመኑ ብቻ ናቸው። ይህም ማለት ምን ማለት ነው? አንድን ነገር በጥቁርና በነጭ መሀከል እየሳልን ይህንን ወይም ያኛውን ምረጥ እያልን የምንፋለም ከሆነ ሰፋ ያለና ሳይንሳዊ አስተሳሰብ እንዳይዳይዳብርና ባህልም እንዳይሆን ከመጀመሪያውኑ እናግዳለን ማለት ነው። በተጨባጭም ዕድገት እንዳይኖር እንቅፋት እንፈጥራለን።
ያም ሆነ ይህ አንድ ህብረተሰብ በኢኮኖሚዊ ስርዓት ብቻ የሚገለጽ አይደለም። ኢኮኖሚ የጠቅላላው ስርዓት አንድ አካልና መሰረት ነው። ይህም ማለት አንድ ህብረተሰብ በፖለቲካ፣ በባህል፣ በርዕዮተዓለም፣ በኢኮኖሚና በልዩ ልዩ የአኗኗርና አመራረት ሁኔታዎች የሚገለጽ ነው። ከነዚህ በስርዓቱ ውስጥ ተጠቃለው ከሚታዩት ነገሮች ሁሉ ፖለቲካዊ አደረጃጀትና ንቃተ-ህሊና ወሳኝ ሚናን ሲጫወቱ፣ የሌሎች ንዑስ ክፍሎች በስርዓት መስራትና መንቀሳቀስ ሊወሰን የሚችለው በፖለቲካው ስርዓትና አደረጃጀት፣ እንዲሁም የንቃተ-ህሊና የዕድገት ደረጃ ነው። ፖለቲካዊ አወቃቀር ጤናማ በሆነበት ህብረተሰብና፣ በከፍተኛ ንቃተ-ህሊና ፖሊሲዎች በሚነደፉበት ህብረተሰብ ውስጥ የሌሎች ንዑስ ክፍሎች ዕድገትና መዳበር መልክ ይይዛል። ሌሎች ንዑስ ክፍሎች ይፋፋሉ፤ ያድጋሉ። ይህም ማለት በማንኛውም ህብረተሰብ ውስጥ የሌሎች ንዑስ ክፍሎች ማደግና ሚናቸውን መጫወት የግዴታ በፖለቲካዊ ንቃተ-ህሊናና አደረጃጀት የሚወሰን ነው። በተጨማሪም ከፖለቲካዊ አደረጃጀት ባሻገር በየአንዳንዱ ንዑስ-ክፍል ውስጥ ያሉ ኃይሎች አንደኛው በሌላው ላይ ተፅዕኖ በማድረግ አንዱ የሌላውን ዕድገት ይወስናል። ይህም ማለት ማንኛውም ንዑስ-ክፍል በራሱ ብቻውን የሚጓዝ አይደለም ማለት ነው። በተለይም አሁን ባለንበት ነገሮችን ነጣጥሎ በሚታይበትና፣ የፖለቲካን ጉዳይ ለጥቂት ፖለቲከኛ ነን ባዮች በተጣለበትና በሚጣልበት ኢምፔሪሲስታዊና የሶፊስቶች ዓለም ውስጥ ፖለቲካና ፍልስፍና፣ ፖለቲካና ኢኮኖሚ፣ ፖለቲካና ህብረተሰብ እየተነጣጠሉ በመታየት ፖለቲካ ሳይንሳዊና ምሁራዊ ባህርዩን እያጣ በመምጣት ጥቂት ሰዎች እንደፈለጋቸው የሚፈነጩበት፣ ማህበረሰቦች ረጋ ብለውና ጥበባዊ በሆነ መልክ እንዳይደራጁና፣ አንድ ህዝብ ዘለዓለሙን እየተረበሸ እንዲኖር የማድረግ አዝማሚያ በጉልህ ይታያል። ብዙ አገሮች ወደ ጦርነት እያመሩ ነው። እጅግ አስቸጋሪ ዓለም ውስጥ ነን ያለነው ማለት ነው።
ይህ ዐይነቱ የአመለካከት ችግር የሚመነጨው ከምን የተነሳ ነው? የብዙዎቻችን ችግር ለምሳሌ ዛሬ በዓለም አቀፍ የተሰፋፋውን የግሎባል ካፒታሊዝምና የገበያ ኢኮኖሚ ዕድገት ደረጃ የታሪክ ሂደት ውጤት መሆኑን ለመቀበል አለመፈለግ ነው ። ከዚህም በመነሳት ይህ ስርዓት ድሮም የነበረና ወደፊትም የሚኖር፣ የመጨረሻው የሰው ልጅም ዕጣ ከሱ ጋር የተሳሰረ አድርጎ ከመወሰድ የተነሳ ኢ-ሳይንሳዊ አስተሳሰብ የመነጨ ነው ብል እንደ ስድብ እንደማይቆጠርብኝ ተስፋ አደርጋለሁ። ስለሆነም ሁሉም አገሮችና ህብረተሰቦች፣ ከታሪካቸውና ከባህላቸው፣ እንዲሁም ከልምዳቸውና ከህብረተሰብአቸው ባሻገር መቀበል ያለባቸው ስርዓት ነው። ይህ ዐይነቱ አጉል ውስንና አደገኛ አስተሳሰብ ህብረተሰብአችን ከሚፈልገውና ከሚጠብቀው ስርዓትና ከተጨባጩ የህብረተሰብ ሁኔታ ጋር ሊጣጣም የሚችል አይደለም። ምክንያቱም ይህ ዐይነቱ አደገኛ አመለካከት ጥቂት ኢሊት ነን ባዮች ሳያወጡ ሳያወርዱ በህብረተሰብአችን ላይ የሚጭኑት ስርዓት ስለሆነና ስለሚሆን ህብረተሰብአችን የሚፈልገውን ነገር በፍጹም ሊያገኝ አይችልም።
ለምሳሌ የካፒታሊዝምን ስርዓት ስንመለከት ቀድሞውኑ ታቅዶና ተፈልጎ የተዋቀረ ስርዓት አይደለም። በታሪክ ሂደት ውስጥ የተፈጠረና በተወሰነ አካባቢ ብቻ ሊዳብርና ሊስፋፋ የቻለ ነው። ስለካፒታሊዝም ስርዓት በምናወራበት ጊዜ ስርዓቱ እንደማህበራዊና እንደ ኢኮኖሚያዊ ቅንጅትና ክንዋኔ የዛሬውን መልክ ከመያዙ በፊት የምዕራብ አውሮፓ ህዝብ በአጋጣሚ ባገኘው ዕውቀት ሬናሳንስ የሚባለውን የጭንቅላትና የመንፈስ ተሃድሶ በማድረግና በአዲስ ዕውቀት በመመራት ሰዎች የማሰብ ኃይላቸውን ተጠቅመው የታሪክ ባላቤት እንዲሆኑ መንገዱ ይቀደዳል። ይህም ማለት የአውሮፓው ካፒታሊዝም ካለሪናሳንስ ወይም ካለመንፈስ ተሃድሶ ውጭ በፍጹም ሊታስብ የሚችል አይደለም። ይህ አዲስ የተፈጠረው ሁኔታ ለከተማዎች ዕድገት፣ ለዕደ-ጥበብ ማበብና ለንግድ መስፋፋት መንገዱን ይጠርጋል። በተለይም በሩቅ ንግድ አማካይነት የገንዘብ ሀብት ማከማቸት የቻለው ነጋዴ የሞናርኪዎችን ጦርነት ፋይናንስ የሚያደርግና፣ በተለይም ደግሞ የዕደ-ጥበብ ሙያን ወይም የጎጆ ኢንዱስትሪዎችን ቀስ በቀስ በቁጥጥሩ ስር በማድረግና አዳዲስ ምርቶች እንዲመረቱ ትዕዛዝ በመስጠትና ለገበያ በማቅረብ(Putting-Out system) አዲስ የፍጆታ አጠቃቀም ባህል እንዲዳብር አደረገ። ይህ በራሱ ደግሞ አዲስ ምሁራዊ እንቅስቃሴ እንዲዳብርና በጊዜው የነበረውን ፊዩዳላዊ አስተሳሰብ ጋር እንዲጋጭ ያደርገዋል። በ14ኛውና በ15ኛው ክፍለ-ዘመን የተጀመረው የድሮውን ቀኖናዊ አስተሳሰብ መቀናቀንና፣ አዳዲስ የአስተሳሰብ ፈለጎችን መቅደድ አዲስ ከተፈጠረው ሁኔታ ጋር የተያያዘ ነው። ይህ ብቻ አልበቃም። የአውሮፓውም ማህበረሰብ፣ በተለይም የካቶሊክ ሃይማኖት በጣም የጠበቀ አስተሳሰብ የነበረውና ጨቋኝ ስለነበር እሱን የሚጋፈጥ በማርቲን ሉተር አማካይነት የሃይማኖት ተሃድሶ እንቅስቃሴ ማካሄድ አስፈለገ። ይህ በራሱ ማክስ ቬበር እንደሚለው ለአዲስ አስተሳሰብ ሁኔታውን በማመቻቸት የፕሮቴስታንት ስነ-ምግባር የሚባለው የስራና ሀብትን የማካበት ልምድ በመዳበሩ ለካፒታሊዝም ዕድገት ሌላ ዕምርታ ሰጠው። ይሁንና ግን ካፒታሊዝም በአሸናፊነት እንዲወጣ ሌላ እንቅስቃሴ መካሄድ ነበረበት። የአውሮፓውን ማህበረሰብ ከፍጹም ሞናርኪዎች አምባገነናዊ አገዛዝ አላቆ ርፑብሊኮችን ማቋቋም አስፈላጊ ሆነ። ይኸኛው እንቅስቃሴ በኢንላይትሜንት ወይንም በተገለጸለት ምህራዊ እንቅስቃሴ የሚወከልና ለሊበራሊዝም አስተሳሰብ መስፋፋት በሩን የከፈተ ነው። ከዚህ ጋር በመያያዝ መሬት የግል ሀብት መሆን፣ ይህ ጉዳይ ከህግ የበላይነት ጋር መያያዝ ለካፒታሊዝም መሰረት ሆነ። ይህ በየኤፖኩ የተፈጠረው አዳዲስ ሁኔታ ለመጨረሻ ጊዜ የፊዩዳሉን ስርዓት በማስወገድ ካፒታሊዝም በአሸናፊነት መውጣት ቻለ። የአውሮፓው ማህበረሰብም ዕድል ከእንግዲህ ወዲያ በካፒታሊዝም ምርታዊ እንቅስቃሴና ውስጠ-ኃይል የሚወሰን ሆነ። ይህ ጉዳይ እንደስርዓት በመወሰድና ተቀባይነት በማግኘት ህብረተሰቡ በዚህ የሚንቀሳቀስ ሆነ። በዚህ መልክ ዛሬ ካፒታሊዝም የሚባለውን ስርዓት እንድናይና፣ እንድንኖርበትና እንድንጠቀምበት ተገደድን። ይህ ስርዓት በአስተሳሰብ ስልት(Mode of thought)፣ በአመራረት ስልት(Mode of production)፣ በምርት ግኑኝነት(Production relationship)፣ በርዕዮተ-ዓለማዊና በባህላዊ(Mode of consumption and behaviour) የሚገለጽና፣ ግለሰባዊ ድርጊትነትና ማንነት የተረጋገበጥ ስርዓት ነው። ለምን በሌሎች አገሮች ውስጥ እንደዚህ ዐይነቱ ስርዓት ሊፈጠር አልቻለም ለሚለው መልስ ለመስጠት በጣም አስቸጋሪ ነው። ይሁንና ግን እኛ ስለስርዓት በምንታገልበት ጊዜ ከምን ተነስተና ወዴት እንደምንጓዝና፣ ምን ምን ችግሮች ከፊታችን ተደቅነው አስቸጋሪ ሁኔታ እንደሚፈጥሩብን ግንዛቤ ማግኘት እንችላለን። በሌላ ወገን ግን የታሪክን ሂደትና አስችጋሪ ጉዞ ሳይጠና እንዲያው በአቦሰጡኝ ተግባራዊ የሚሆን ስርዓት እንበለው ፖሊሲ ወደ መቀመቅ ውስጥ ይከተናል። አብዛኛዎች ህብረተሰቦችንም እየከተታቸው ነው። ስለሆነም ስለ ስርዓት ወይም ስለማህበረሰብ ግንባታ በምናወራበት ጊዜ በቲዎሪና በኢምፔሪካል ደረጃ ማጥናት ያሉብን መዓት ነገሮች አሉ ማለት ነው። የፊዩዳሉን ስርዓት ወደ ካፒታሊዝም እንዴት እንደተሸጋገረ ለመገንዘብ ከታች የቀረበውን ስዕል መመልከቱ ነገሩን የበለጠ ግልጽ ያደርገዋል።
የካፒታሊዝም ጉዞና የዕድገት ደረጃ፣ እንዲሁም በየኤፖኩ ያጋጠሙትን ችግሮች በደንብ ከመረመርንና ግንዛቤ ውስጥ ካስገባን አንድን ማህበረሰብ ለማደራጀት ቀላል ይሆንልናል። ደረጃ በደረጃ መወሰድ ያለባቸውን ነገሮች ተግባራዊ ለማድረግና ህብረተሰብአችንን መልክ ለማስያዝ ይቀለናል። ዛሬ በአገራችንም ሆነ በአብዛኛዎች የሶስተኛው ዓለም አገሮች ያለው ችግር ስለካፒታሊዝም ዕድገት ያላቸው ግንዛቤና በምን ውስጣዊ ህግ እንደሚተዳደር ግራ መጋባት ህብረተሰቦቻቸውን እያተረማመሰባቸው ነው። ከፊዩዳሊዝም አስተሳሰብ ሳይላቀቁ ሶሻሊዝምንና የሊበራል ካፒታሊዝምን ስርዓት ተግባራዊ ለማድረግ መሯሯጥ፣ ህብረተሰቦች መስራት ያለባቸውን ነገሮች እንዳይሰሩና እንዳይገነቡ በመታገድ ህዝቦች በስርዓት እንዳይኖሩ እያደረገ ነው። በተለይም ዛሬ የተፈጠረው ውስን አስተሳሰብ፣ ካለሊበራል ዲሞክራሲና ካለገበያ ኢኮኖሚ ሌላ አማራጭ የለም እየተባለ የሚሰበከው አደገኛ ቅስቀሳ ደሃ የሆነውን ሰፊ ህዝብ መኖሪያ እያሳጣው ነው። በአገሩ ሰርቶ እንዳይኖር እያደረገው ነው። ህዝቦች በአገራቸው ውስጥ ህልማቸውን ዕውን እንዳያደርጉ ሁኔታው ሁሉ ጨልሞባቸዋል። ስለሆነም ከፊታችን አስቸጋሪ ነገር ተደንቅሮ ይገኛል ማለት ነው።
ይህንና በአጠቃላይ ሲታይ አሁንም ቢሆን አንድን ህብረተሰብ በአንድ የስርዓት ክልልና አመለካከት ብቻ ልናደራጀው በፍጹም አንችልም። ብዙ ስርዓቶች አንድ ላይ ተቀነባብረው ሊሄዱ እንደሚችሉ መገንዘብ ይኖርብናል። በሌላ ወገን ግን ይህ ሆነ ያኛው ስርዓት የግዴታ መታቀድ አለባቸው። ካለዕቅድ የሚሰራ ነገር የለም። የለም ይህ አያስፈልግም የምንል ከሆነ ደግሞ በቀጥታ ወደ ስርዓተ-አልበኝነት ነው የምናመራው ነው። በአሁኑ በግሎባላይዜሽን ዘመን ሁሉ ነገር ልቅ መሆን አለበት፣ አገሮች ድንበሮቻቸውን ማጠር የለባቸውም፤ ለዓለም የገበያ ተዋናዮች ገበያቸውን ልቅ ማድረግ አለባቸው እየተባለ በሚሰበክበት ዓለም ውስጥ በተለይም እንደኛ የመሳሰሉሉ አገሮች ህዝባቸውን በስርዓት እንዳያደራጁ ሁሉ ነገር ታጥሮባቸዋል። በተለይም ኢንቬስተር ነን በሚሉና አማካሪዎች(Consulting Companys) ነን ብለው እዚህና እዚያ በመራወጥ ደካማ መንግስታትንና በጥሩ ዕውቀት ያልተገነቡ ፖለቲከኛ ነን ባዮችን የሚያታልሉ በብዛት በተሰራጩብት ዓለም ውስጥ፣ አንድን አገር በስርዓት ማዘጋጅት፣ ምርታማና ፈጣሪ ለማድረግ እጅግ አስቸጋሪ ሁኔታ ይታያል። ራሱ በዕድርና በዕቁብ መደራጀት ከሶሻሊዝም ጋር በሚገናኝበትና እንደመጥፎ ነገር በሚወሰድበት የኒዎ-ሊበራሊዝም ዓለም ውስጥ ሁሉም ነገር ካለ ዕቅድና ካለስርዓት ልቅ በሆነ መልክ ብቻ ነው መስራት ያለበት። ይህ ዐይነቱ፣ ሀቀኛውንና ሳይንሳዊ የአሰራርና ተፈጥሮአዊ ህግን የሚቀናቀን ልቅ የገበያ ኢኮኖሚ አመለካከት በተስፋፋበት ዓለም ውስጥ ራሱ ምሁር ነኝ የሚለው ጥያቄ መጠየቅ ተስኖት አሁንም የገበያ ኢኮኖሚ እያለ ሲጮህ ይሰማል።
አብዛኛው ታጋይ ወይም ምሁር ባይ፣ ወይም ለአገሬ እቆረቆራለሁ የሚለውና እዚህና እዚያ የሚጮኸው በወያኔ አምባገነናዊ አገዛዝ በአለፉት ሃያ ሰባት ዐመታት በአገራችን ምድር የተዘረጋውን ስርዓት ለመመርመር ተስኖት የሚሆን የማይሆን ከሳይንስ ጋር የማይጣጣም ነገር ሲናገር ይሰማል። ከማንኛውም ታጋይ ወይም ምሁር ባይ በአገራችን ምድር ውስጥ ምን ዐይነት ስርዓት እንደተዘረጋ የተሰጠ መግለጫ በፍጹም የለም። ነገሮች ሁሉ በፖለቲካ ክልልና ከስልጣን ጋር ተያይዘው ይታዩ ስለነበር በህዝባችን ላይና በጠቅላላው የህብረተሰብአችን አወቃቀርና አረማመድ ላይ የተዘረጋው መጥፎ ስርዓት ለወደፊቷ አዲሲቷ ኢትዮጵያ የመገንባት ጉዳይ የቱን ያህል ዕንቅፋት እንደነበርና እንደሚሆን ግንዛቤ ውስጥ የተገባ አይደለም። የዛሬይቱ ኢትዮጵያ በግሎባል ካፒታሊዝም ስር የወደቀችና የምትታሽ፣ እንዲሁም ሀብቷ የሚዘረፍባት አገር ነች። ልክ በቅኝ ግዛት የአስተዳደር ዘመን በሚመስል ህዝቦቿ ወደ ባርነት ስራ የተሰማሩባት ሁኔታ በአንዳንድ ቦታዎች በግልጽ ይታያሉ። የሰሊጥ ተከላ መስፋፋት፣ የሸንኮራ አደጋ በብዛት ተተክሎ ስኳር ማምረት፣ የአበባ ተከላና የቡና ምርት ልዩ ዐይነት የገበያ ልውውጥ ተቋቁሞ የህዝቡ አትኩሮ በዚያው ላይ ተወስኖ እንዲቀር ማድረግ፣ የግሎባል ካፒታሊዝም ካዋቀረው አዲስ ሁኔታ ጋር የተያያዘ ነው። በግሎባል ካፒታሊዝም ስትራቴጂ እንደኛ ያሉ አገሮች ወደ ፕላንቴሽን ኢኮኖሚ(Plantation Economy) መለወጥ አለባቸው። ህዝባችን ፍራፍሬ እየተከለ፣ ሽንኮራ አገዳና ሌሎች የእርሻ ምርቶችን እያለማና አያስፋፋ የኢንዱስትሪ አገሮችን መመገብ አለበት። በዚህ አዲሱ ስትራቴጂ መሰረት እንደ ኢትዮጵያ ያሉ አገሮች በምንም ዐይነት በሳይንስና በቴክኖሎጂ ላይ የተመሰረተ ሰፋ ያለ በኢንዱስትሪ የሚንቀሳቀስ የውስጥ ገበያ መገንባት የለባቸውም። ውብ ውብ ከተማዎችን በመገንባትና፣ በልዩ ልዩ የመገናኛና የመመላሻ ዘዴዎች በማገናኘት ህዝቦቿ ተደስተውና እንደ አንድ ህዝብ እጅ ለእጅ ተያይዘው መኖር የለባቸውም። ይህ ዐይነቱ ህብረተሰብአዊ አወቃቀርና የአገር ግንባታ ለዘረፋና አንድን ህዝብ አደኽይቶ መኖር ስለማያመች ግሎባል ካፒታሊዝም እንደ ኢትዮጵያ የመሳሰሉ አገሮች እየታሹና ፍርፋሪ እየተወረወረላቸው መኖር እንዳለባቸው ወስኗል። በዚህ መልክ በወያኔ አገዛዝና በግሎባል ካፒታሊዝም መሀከል በተመሰረተው ያልተቀደሰ ጋብቻ ህዝባችን ዘለዓለሙን በድህነት እንዲኖር ተረግሟል። ዛሬም ይህ ዐይኑነቱ ሁኔታ ቀትሏል። የዚህ ሁሉ መግለጫው ደግሞ በአገሪቱ ከተማዎች ውስጥ የቆሻሻ ዕቃና ልብስ መሸጫ ቦታዎች መስፋፋት ነው። ይህ ዐይነቱ የቆሻሻ የሸቀጥ ማራገፊያ፣ ከቻይና የሚመጣ በርካሽ ጉልበት የተመረተ ልብስና ጫማ፣ እንዲሁም ልዩ ልዩ የቁሳቁስ ነገሮች መሸጥና የአገሪቱ የኢንዱስትሪ ምርት እንቅስቃሴ መዳከምና፣ ምርታማ ወዳልሆነና የማባዛት ኃይል ወደሌለው የምርት እንቅስቃሴ ላይ መሰማራት፣ የአገልግሎት መስኩ ከፍተኛውን ቦታ መያዝና ህብረተሰቡን ማዘበራረቅ የስርዓቱ ልዩ ባህርዮችና መግለጫዎች ናቸው። ከዚህ ስንነሳ የአገዛዙ ርዕይ በአብዮታዊ ዲሞክራሲ የሚገለጽ ሳይሆን፣ ግራ የገባው ግን ደግሞ በዘረፋ ላይ ተመስርቶ የህብረተሰቡን ውስጣዊ-ኃይልና አንዳንድ ታታሪ ሰዎችን የሚጋፈጥና ለውጭ ገበያ ልቅ አድርጎ የህብረተሰብአችንን የማምረት ኃይል የሚያዳክም ነው። በሌላ አነጋገር፣ የዛሬውን የኢትዮጵያ የማህበረሰብ አወቃቀር በአንድ በጠራ አመለካከትና አገላለጽ መግልጽና መተንተን ያስቸግራል። እንደዚህ ዐይነት ስርዓት ነው በአገራችን ምድር የሰፈነው ብሎ መናገር ያዳግታል። ይሁንና ግን የተዘበራረቀና ወዴት እንደሚያመራ ግልጽ ያልሆነ ሁኔታ በጉልህ ይታያል።
ከዚህ በመነሳት እዚህም ሆነ እዚያ ተደራጅቶ እታገላለሁ የሚለው ኃይል ሁሉ ለምን ዐይነት ስርዓት እንደሚታገል ቢያስታውቅ ለመከራከርም ሆነ፣ ለመማርና ለማስተማር መንገዱ ክፍት ይሆናል። የለም ዝምብለህ አፍህን ዘግተህ ተቀመጥ፣ እኛ ስልጣን ስንይዝ የዚያን ጊዜ ለምን ስርዓት እንደምንታገል በተግባር እናሳይሃለን የሚባል ከሆነ ይህ ዐይነቱ አካሄድ እጅግ አደገኛና የጮሌዎች ጉዞ ነው። ለኛ ለነቃን ኃይሎች ግን እንደዚህ ዐይነቱ የጮሌዎች አካሄድ አይጥመንም፤ ዝም ብለንም እጃችንን አጣጥፈን በመቀመጥ ህብረተሰብአችን ወደመቀመቅ ውስጥ ሲገባ ማየት አንችልም። ህሊናችንም አይፈቅድም። ፊደል የቆጠርን ስለሆንና የታሪክም ኃላፊነት ስላለብን ለምን ዐይነት ስርዓት ነው የምትታገሉት? እያልን ከመወትወት በስተቀር ሌላ አማራጭ የለንም። በመሆኑም ሁሉንም፣ ለብሄረ-ሰብ ነፃነትም ሆነ የብሄራዊ አጀንዳ አለን ብለው የሚታገሉትን ኃይሎች ለምን ዐይነት ስርዓት እንደሚታገሉ ቢያስረዱንና ግልጽ ቢያደርጉሉን የትግል አቅጣጫው መስመር ይይዛል ብዬ እገምታለሁ።
ያም ሆነ ይህ በጭንቅላታችን ውስጥ አንዳች ዐይነት ስዕል እንዲኖረን ከዚህ በታች ያሉትን ግራፊኮች መመልከቱ አንድ ህብረተሰብ በምን መልክ መደራጀት አለበት ለሚለው ተቀራራቢ መልስ ሊሰጠን ይችላል። ይሁንና ግን እዚህ ላይ በግራፊኩ ውስጥ እንደ የሀብት ቁጥጥር ጉዳይንና ክፍፍልን የመሳሰሉት አልተካተቱም።
አንድ ህብረተሰብ እርስ በራሳቸው በሚደጋገፉ ንዑስ-ስርዓቶች ተዋቅሮ የሚካሄድ ነው። አንደኛው ሌላውን ስለሚፈልገው አንደኛው በሌላው ላይ ጭነት አደርጋለሁ ቢል መዛባትና መዘበራርቅ ይፈጠራል። በተለይም በዚህ ሂራርኪ በሚመስል የህብረተሰብ አወቃቀር ውስጥ ፖለቲካዊ አወቃቀር ከፍተኛውን ቦታ ይይዛል። የፖለቲካው ስርዓት በዕውቅና በዕውቀት ላይ ያልተመሰረተና፣ እንዲሁም ደግሞ ከፍተኛ ንቃተ-ህሊና ባላቸው ሰዎች የማይመራ ከሆነ ሌሎች ንዑስ ክፍሎች በስነስርዓት ሊደራጁና ህብረተሰቡ እንደማህበረሰብና እንደህብረተሰብ ሊደራጅና ታሪካዊ ስራዎችን ሊያከናውን በፍጹም አይችልም። ስለሆነም ስለአንድ ስርዓት ወይም ህብረተሰብአዊ አወቃቀር በምናወራበት ጊዜ የግዴታ የፖለቲካውን መስክ ማስተካከል ያሰፈልጋል። „አሳ መግማት የሚጀምረው ከጭንቅላቱ ነው“ እንደሚባለው አነጋገር፣ የተበላሸ የፖለቲካ ስርዓት ለዕድገት አያመችም። ከዚህ በመነሳት ነው ሌሎች ነገሮችን ደረጃ በደረጃ ማደራጀትና እንደየአስፈላጊነታቸው ማስተካከል የሚቻለው። ስለሆነም ምን ዐይነት ፖለቲካና ምን ዐይነት አደረጃጀት የህብረተሰብአችንን ችግር ሊፈታው ይችላል? የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ እንሞክር።
አንድ በሁላችንም ጭንቅላት ውስጥ የተቀረፀና እንደፎርሙላ የተወሰደ አነጋገር አለ። ይኸውም የግዴታ የመደብለ-ፓርቲ ስርዓት መኖርና፣ በየአራት ዐመቱ ምርጫ ማድረግ ለአገራችን መፍትሄ ሊሆን ይችላል ተብሎ ታምኗል። እንደሚታወቀው የአገራችን ችግር ውስብስብ ነው። ኢኮኖሚው የተዘበራረቀና ህብረተሰብአችንን ሊመግብና ለህዝባችን አለኝታ ሊሆን የሚችል አይደለም። የባህሉም ሆነ ሌሎች ማህበራዊ ነገሮች በደንብ የተደራጁ አይደሉም። ይህ ዋናው መሰረታዊ አስቸጋሪ ጉዳይ ሲሆን፣ ባለፉት ሃያ ሰምንት ዐመታት በተለይም ኮሙኒዝም የሚባለው ስርዓት ከፈራረሰ በኋላ በምስራቅ አውሮፓ ይኸኛውን ወይም ያኛውን ርዕዮተ-ዓለም እንከተላለን የሚሉ ፓርቲዎች እንደ አሸን በፈለቁበትና የፖለቲካ ተዋናዮች በሆኑበት አገሮች ፓርቲዎቹ በደንብ አለመደራጀታቸው ብቻ ሳይሆን ስልጣን ላይ በሚወጡበት ጊዜ ህብረተሰቦቻቸውን የባሰውን ሲያዘበራርቁ ይታያል። አብዛኛዎቹም በራሳቸው ኃይል የሚንቀሳቀሱ ሳይሆኑ የዚህ ወይም የዚያኛው ኃያል መንግስት ትዕዛዝ ተቀባይ በመሆን ችግር ፈቺዎች ከመሆን ይልቅ ችግር ፈጣሪዎች ሆነዋል። አንዳንዶቹ ወደማፊያነት የተለወጡ ነው የሚመስለው። ቡልጋሪያንና ሩሜኒያን መመለክቱ ጥሩ ግንዛቤ ሊሰጠን ይችላል። በዚህም የተነሳ እነዚህም ህዝቦችም ሆነ አብዛኛዎቹ የአፍሪካ ህዝቦች የየፓርቲዎችና አገዛዝ ነን በሚሉ ቁራኛ ውስጥ ወድቀዋል።ህዝቦች የየአገሮቻቸው ባይተዋር በመሆን ዝምብለው እንዲመለከቱ ተገደዋል። በመሆኑም በእነዚህ የድሮ ምስራቅ አውሮፓ የኮሙኒስት አገሮች ተግባራዊ የሆነው የገበያ ኢኮኖሚ ድህነትን ፈልፋይ ከመሆን በስተቀር ያመጣው ፋይዳ ነገር የለም።
ይህ ችግር ከምን የመነጨ ነው? እንደ አገራችን ሁኔታም የእነዚህ አገሮች መሰረታዊ ችግር በሬናሳንስና በኢንላይትሜንት እንቅስቃሴ ውስጥ ስላላለፉ ከውስጥ ህብረተሰቡን ሊመራ የሚችል ምሁራዊ ኃይል ሊፈልቅና ሊዳብር አልቻለም። ከበርቴያዊ የሆነ ህብረተሰብአዊ አወቃቀርና በካፒታሊዝም ሎጂክ ላይ የተገነባ ኢኮኖሚም መፈጠር ስላልቻለ ብስለትና ጥበብ የተሞላበት ፓለቲካ ማካሄድ የማይችሉበት ሁኔታ ሊፈጠር ቻለ። ስለሆነም በአገራችን እንደሚታየው ዐይነት በነዚህም አገሮች ውስጥ ከፍተኛ ምሁራዊ ክፍተትና የመደባዊ አደረጃጀትና ዕድገት ችግር በጉልህ ይታያል። ስለዚህም አብዛኛዎቹ ፓርቲዎች አንድ የፖለቲካ ድርጅት ማድረግ ያለበትን መንሳቀሻ መሰረተ-ሃሳቦች ያሟሉ አይደሉም። ብዙዎቹም ይህንን ወይም ያኛውን የፓርቲ ስም ቢይዙም ለምን ይህንን ወይም ያኛውን ስም እንደመረጡም የሚያውቁ የሚመስሉ አይደሉም። የሶሻል ዲሞክራቲክ ፕሮግራም ይዞ የሚንቀሳቀሰው ምርጫ አሸንፎ ስልጣን በሚይዝበት ጊዜ ዕልም ያለ የኒዎ-ሊበራል የኢኮኖሚ ፖሊሲ ሲያራምድ ይታያል። ህዝቡን የባሰውን ወደድህነት ይገፈትረዋል። በዚህም ምክንያት የድሮዎቹ የምስራቅ አውሮፓ አገሮች የፖለቲካና የኢኮኖሚ ሁኔታ ያልተረጋጋና ህዝቦችን የስራ መስክ ዕድል መስጠት ያልቻለ ነው። አብዛኛዎቹ የምስራቅ አውሮፓ አገሮች አገዛዞች በራሳቸው ማድረግ የሚገባቸውንና የሚችሉትን ማድረግ ተስኗቸው የአውሮፓው አንድነት የኒዎ-ሊበራል ፖሊሲ መጫወቻ ሆነዋል ማለት ይቻላል።
ወደ አገራችንም ስንመጣ ያለው ችግር ይህንን ይመስላል። አብዛኛዎቹ ድርጅቶች ከፕሮግራም አልፈው የሄዱና የሚሄዱ አይደሉም። የፖለቲካና የኢኮኖሚ ፍልስፍናቸውም ግልጽ አይደለም። በዚህም ምክንያት ለምን ዐይነት ህብረተሰብ እንደሚታገሉ ግልጽ አይደለም። እንዲያው በደፈናው ሁሉም ለገበያ ኢኮኖሚ የሚታገልና ጥብቅና የቆመ ነው የሚመስለው። የገበያው ኢኮኖሚ ደግሞ በምን መልክ መዋቀር እንዳለበትና፣ እንዴትስ ደረጃ በደራጃ የህብረተሰብአችንን ችግር እንደሚፈታ ግልጽ ሆኖ አልቀረበም።
በእኔ ዕምነትና ምርምር ብዙዎች በፓርቲ ደረጃ ተደራጀን የሚሉት በምሁራዊ ክንዋኔና የክርክር ሂደት ውስጥ አልፈው የተዋቀሩ አይደሉም። ይህም ማለት በኢትዮጵያ ውስጥ የሚታየው ከፍተኛ የፖለቲካ ክፍተትና የተዘበራረቀ የህብረተሰብ አወቃቀር ውጤቶች እንጅ በዕምነትና በርዕይ ዙሪያ ከረዥም ጊዜ ክርክርና ጥናት በኋላ የተቋቋሙ አይደሉም። የትችትን ባህልና ነገሮችን ከሁሉም አንፃር ግንዛቤ ውስጥ አስገብቶ የመከራከር ልምድ የላቸውም። በዚህም ምክንያት አንድኛው በአጋጣሚም ሆነ በምርጫ ስልጣን ላይ በሚወጣበት ጊዜ የህብረተሰብአችንን የተወሳሰበ ችግር ለመፍታት እንደሚሳነው ከአሁኑ አፍን ሞልቶ መናገር ይቻላል። ሌላው የእነዚህ በአገራችን እንቀሳቀሳለን የሚሉ ድርጅቶች ችግር በብሄራዊ ነፃነታችን ላይና፣ በጠቅላላው ስለዓለም ፓለቲካና የኢኮኖሚ አወቃቀር ያላቸው ግንዛቤ ግልጽ አይደለም። ንቃተ-ህሊናቸው በጣም ዝቅተኛ ከመሆኑ የተነሳ በዓለም አቀፍ ደረጃ ምን እንደሚካሄድ በፍጹም የሚያውቁት ነገር የለም።
አብዛኛዎቹ የዓለምን የተወሳሰበ የፖለቲካ ሁኔታ በየዋህነት መነፅር ነው የሚመለከቱ እንጂ፣ በምሁራዊ ትንተናና ግንዛቤ ቀረብ ብለው በመመልከት ምን ምን ዐይነት ፖለቲካ መከተል እንዳለባቸው የተረዱ አይመስሉም። ብዙዎቹ ፓርቲዎች የራሳቸው የሆነ ኢንስቲቱሽንና፣ የፖለቲካና የኢኮኖሚ እንዲሁም የልዩ ልዩ ዘርፎች አማካሪዎች ያሏቸው አይመስልም። ይህ ዐይነቱ የአደረጃጀት ባህልና የኤክስፐርቶች ስራ ባለመኖሩ፣ ስራቸውና ፖለቲካዊ አረማመዳቸው ግብታዊ ነው። ከሌላ የሚመጣ ገንቢ የሆነ ትችታዊ አቀራረብና መፍትሄን ለመቀበል የተዘጋጁ አይደሉም። እንዲያውም ከአገራቸው ሰው ይልቅ የፈረንጁን ምክር የበለጠ የሚያዳምጡና በሱ የሚመሩ ነው የሚመስለው። ይህ ዐይነቱ አካሄዳቸው በብሄራዊ ነፃነታችንና በአገር ግንባታ ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ እንደሚኖረው መገንዘብ ይቻላል። በውስጣቸውም ሰፊ ውይይት እንደማይካሄድ መናገር ይቻላል። ስለዚህም እንመራዋለን የሚሉትን ህዝብ በምን ፍልስፍና ላይ ተመስርተው እንደሚመሩትና፣ ለምን ዐይነቷ ኢትዮጵያ እንደሚታገሉና ምንስ ዐይነት ህብረተሰብ መገንባት እንዳለበቸው ሲጠቁሙን አይታይም።
ወደ ጠቅላላው ህብረተሰብአችን ስንመጣ ደግሞ ሰፋ ያለ የሲቪክ ማህበረሰብ እንቅስቃሴም ሆነ ባህል የለም። በተለያዩ መስኮች ህዝባችን ሲጠቃ ይህንን የሚከላከልና ተግባራዊ እንዳይሆን በከፍተኛ ደረጃ እንቅስቃሴ የሚያደርግ የለም። ከአንዳንዱ በስተቀር ምሁር ነኝ የሚለው አያገባኝም በማለት ህዝባችንን ለብዙ አስቸጋሪና አደገኛ ነገሮች አጋልጦ እጁን አጣጥፎ የተቀመጠ ነው የሚመስለው። ለባህላችን መከስከስ ተከላካይ የሆነ የሲቪክ ማህበረሰብ እንቅስቃሴ የለም። ህዝቡ መሬቱ ሲነጠቅ እሱን ለማገድ የሚደረግ እንቅስቃሴ የለም። በከተማው ውስጥ ህዝቡ ካለአግባብ ከመሬቱና ከቤቱ በልማት ስም ሲፈናቀልና፣ ለህብረተሰቡ የማይጠቅሙ ህንፃዎች ሲሰሩ እሱን ለመከላከል የሚደረግ ትግል የለም። የተበላሸ የአርከቴክቸር አሰራር ሲስፋፋና ጌቶ የሚመስሉ ግንቦች እዚህና እዚያ ሲገነቡ በሰው፣ በተለይም ደግሞ በታዳጊው ትውልድ ላይ ሊኖራችው የሚችለውን አሉታዊ ተፅዕኖ የሚቃወምና የሚያጋልጥ የለም። በአሜሪካ የጂን ላቦራቶሪ የተዳቀለ ስንዴና በቆሎ የአገራችን ገበሬ ሰለባ ሲሆን ይህንን የሚያጋልጥ የለም። የፖለቲካ ፓርቲዎችም የዚህን አደገኛነት የተገነዘቡ አይመስልም። ከዚህ ባሻገር የሙያ ድርጅቶች፣ የገበሬ ማህበራትና የሴቶችና የወጣቶች ድርጅቶች የሉም። ባጭሩ ህብረተሰብአችን ችግሩንና ብሶቱን የሚያሰማበትና የሚወያይበት እንዲሁም በጋራ የሚጋፈጥበት መድረክ የለውም።
ወደ መንግስት መኪና ስንመጣ በብዙዎቻችን ዘንድ ፊዩዳላዊ የሆነ አመለካከት ነው ያለው። ለምሳሌ የአውሮፓን የህብረተሰብ ታሪክና የመንግስት አወቃቀር ስንመለክትና፣ በዚህም ዙሪያ የተደረገውን የመንግስት ቲዎሪ ስናነብ የምንገነዘበው በየጊዜው ብቅ ያሉት ምሁራን የመንግስት አወቃቀርን ምንነትና፣ መንግስት በህብረተሰቡ ውስጥ የሚኖረውን ሚና በየኤፖኩ ክርክርና ጥናት ሲያደርጉ ነበር። ከእነ ፕላቶ ጀምሮ ከክርስቶስ ልደት ከስድስተኛው ክፍለ-ዘመን በኋላ ብቅ ያሉት ቀሳውስትና ፈላስፋዎች ስለመንግስት ምንነትና ሚና ያደርጉ የነበረውን ክርክራና ጥናት መመልከት ይቻላል። የሁሉም አቋም ታይራኖችን ወይም አምባገነኖችን አጥብቆ የሚቃውምና የህዝብን ማዕከለኛ ቦታ ያስቀመጠ ከፍተኛ መንግስታዊ አመለካከት ነው። በሌላ አነጋገር፣ አንድ መንግስት የህዝቡን ደስታ የሚያሰቀድምና፣ ለዚህም የሚታጋል ታሪክ አሰሪ መድረክ መሆን እንዳለበት ግንዛቤ ውስጥ የተገባና እንደመሰረታዊ ቅድመ-ሁኔታም የተወሰደ ነው። በ17ኛውና በ18ኛው ክፍለ-ዘመን በጥበባዊ መንግስት ምስረታ አስፈላጊነት ዙሪያ የተካሄደውን ጥናት መመልከት ይቻላል። የእነሺለርና ሀርደር የጥበባዊ መንግስት ፍልስፍና ህዝብን በማዕከላዊ ቦታ ያስቀመጠ ብቻ ሳይሆን፣ መንግስትና ህዝብ፣ መንግስትና ህብረተሰብ ተለያይተው መታየት የሌለባቸውና፣ መንግስትም የብልጽግናውን መንገድ ቀያሽ እንደሆነ ነው የሚያስተምሩን። ይህም ማለት በአውሮፓ ውስጥ የመንግስት አወቃቀር በጥናት ላይ የተመሰረተ ብቻ ሳይሆን ከታች ወደላይ ኦርጋኒካሊ እየዳበረና እያደገ የመጣ ሲሆን፣ በሌላ ወገን ደግሞ በካፒታሊዝም ውስጠ-ኃይል(dynamism) ጥገናዊ ለውጥን እየተላበሰ የመጣ ነው። ማለትም ለካፒታሊዝም አጠቃላይ የሀብት ክምችትና ስርዓቱ ካለብዙ መወዛገብ እንዲሰራ ተብሎ የተዘጋጀ ነው። ይሁንና በፓርቲዎችና በመንግስት መኪና መሀከል ግልጽ ልይነት አለ። የመንግስት መኪና በአንድ ፓርቲ ስር የወደቀና ወደ አገር አፍራሽነት የተቀየረ አይደለም። በቀጥታም ባይሆን በተዘዋዋሪ በሎቢይስቶች ቁጥጥር ስር ያለ ሲሆን፣ በዓለም አቀፍ ደረጃ ደግሞ በአሸባሪነት ስም ጦርነትን የሚያካሂድና ደካማ አገሮችን የሚያተራምስ ነው። በተለይም የሚሊታሪውና የስለላ ድርጅቶቶች በራሳቸው የሚንቀሳቀሱና ከፓርሊያሚንት ቁጥጥር ውጭ የሆኑ ናቸው።
ለማንኛውም ኢትዮጵያ ውስጥ አንዳች ዐይነት መሰረታዊ ለውጥ ይምጣ ከተባለ አሁን ባለው የመንግስት አወቃቀር ወደፊት መንቀሳቀስ አይቻልም። ብዙ የሶስተኛው ዓለም አገሮች ያሉት ችግሮች በሙሉ እኛም አገር ውስጥ አሉ። የመንግስቱ መኪና በውጭ የስለላ ኃይል የተተበተበና ለህልውናችንና ለብሄራዊ ነፃነታችን ተቀናቃኝ ነው። በመንግስትና በህዝቡ እንዲሁም በጠቅላላው የህብረተሰብ ክፍል መሀከል ያለው መተሳሰብና መደጋገፍ በግልጽ የተቀመጡና፣ በየጊዜው እየተጠኑ የሚሻሻሉ አይደሉም። የኢትዮጵያን ህዝብ ጥቅምና ብሄራዊ ነፃነትን የሚያስከብር መንግስታዊ አደረጃጀትና አወቃቀር አይደለም በአገራችን ምድር ያለው። አሰራሩና አወቃቀሩ ወደ ኋላ የቀረ ነው። በየሚንስትሪዎች ውስጥ የተቀመጡት ባለስልጣናት በውጭ ኃይሎችና አማካሪዎች የሚጠመዘዙ እንጂ ለአገራችን ዕድገትና ህልውና የቆሙ አይደሉም። ይህ ሁኔታ በአለፉት ሃያ ሰባት ዐመታት እየተበላሽ የመጣና፣ የመንግስቱ መኪና የተለያዩ የውጭ ኃይሎች መፎካከሪያ መድረክ ሆኗል ማለት ይቻላል። በአገራችን የሚታየው የሃይማኖት፣ የብሄረ-ሰብ ውዝግብና፣ በአማርኛ ቋንቋችን ላይ የተደረገው ዘመቻ የግዴታ ከውጭ ኃይሎች የተንኮል ሸረባ ጋር የተያያዘ ነው። ህብረተሰብን በመበወዝ፣ በማከረባበትና ወደ ብጥብጥ እንዲያመራ በማድረግ የተካነችው እንግሊዝ ተቀዳሚውን ቦታ በመያዝ ህብረተስብአችን ወደ እርስ በርስ ጦርነት እንዲያመራ የማታደርገው ነገር የለም። አሜሪካም ከዚህ ያላነስ ርኩስ ጨዋታ እንደሚጫወት ግልጽ ነው። ሌሎች የምዕራብ አውሮፓ መንግስታትም በእንደዚህ ዐይነቱ ያለመረጋጋትና የተንኮል ስራ የሚጫወቱት ሚና ብዙ የሚጻፍለት ነው። ለምንድነው አነዚህ የአውሮፓና የአሜሪካ መንግስታት ይህን ዐይነቱን ተንኮል የሚሸረቡት? ነገሩን ለመረዳት ብዙም መጨነቅ አያስፈልግም። እነዚህ ኃይሎች ወደዚህ ርኩስ ስራ ተሰማርተው ህዝብ እንዲበጣበጥ የሚሸርቡት ተንኮል አንድ ህዝብ በውዝግብ ዓለም ውስጥ ከኖረና ወደ ጦርነት ካመራ መስራትና ማድረግ ያለበትን ታሪካዊ ድርጊት እንዳያከናውን ይቆጠባል። ጭንቅላቱ በማይሆኑ ነገሮች ስለሚጠመድ ለማሰብና ለመፍጠር፣ እንዲያም ሲል አገር ለመገንባት ጊዜ ለማግኘት በፍጹም አይችልም። ስለሆነም በታሪክ እንደታየው ታታሪ አመራር ስልጣን ላይ ካለ እሱን ቶሎ ብለው ለማጥፋት ይጣደፋሉ፤ ካለያም ደግሞ እንደዛሬው ሁኔታው ሲያመቻቸው በተገኘው ቀዳዳ ሁሉ ሰርጎ በመግባት ብጥብጥ እንዲነሳ ያደርጋሉ። ይሁንና የውጭ ኃይሎች በአገራችን ህልውና ውስጥ ገብቶ መፈትፈትና ወደብጥብጥ እንዲያመራ ማድረግ በፓርቲ ደረጃ ተደራጀን በሚሉት ዘንድ ግንዛቤ ውስጥ የተገባ አይመስልም። እንዲያውም አብዛኛዎቹ እነሱን አምላኪ በመሆን ብሶታቸውን ለማሰማት ሲሯሯጡ ይታያል። አብዛኛዎቹ ፓርቲዎችም ሆነ የታወቁ ግለሰቦች ካለአሜሪካ ቡራኬና ፈቃድ ምንም ነገር ማድረግ እንደማይቻል ነው የሚያወሩልን። አሜሪካ የሁሉ ነገር አድራጊና ፈጣሪ ተደርጎ ነው የሚተረክልንና አምነንም እንድንቀበል የሚደረገው። እነዚህ ድርጅቶችም ሆነ አንዳንድ ግለሰቦች ያልገባቸው ነገር ሁሉም ነገር ኃላፊ መሆኑን ነው። ዛሬ ኃያል የሆነው መንስግስት ነገ በሌላ እንደሚተካ በፍጹም አልገባቸውም። ከዚህ በተለየ ግን የአሜሪካንን የበላይነት አምነው ሲቀበሉና ካለሱ ፈቃድ ምንም ነገር መስራት አይቻልም ብለው ሲሰብኩ እራሳቸው ሰው መሆናቸውን ይዘነጋሉ። ሁሉም ሰው በአምላክ ምስል ነው የተፈጠረው የሚለውን የመጽሀፍ ቅዱስ አባባል ይስቱታል። ፈልግ ታገኛለህ፤ ጠይቅ መልስም ታገኛለህ፤ አንኳኳ በሩ ይከፈትልሃል፤ እንድታይ ዐይን ሰጥቼአለሁ፤ የምትመራመርበትንና የምትፈጥርበትም ጭንቅላት አለህ የሚለውን ግሩም ምሁራዊ አባባል የዘነጉ ይመስላሉ። ይህ ብቻ ሳይሆን በዚህ ዐይነት አስተሳሰባቸው የአገራቸውን ታሪክና እናቶቻችንና አባቶቻችን ብሄራዊ ነፃነታችንን ለማስከበር ያደረጉትን ትግልና የከፈሉትን መስዋዕትነት ይዘነጋሉ።
ከዚህ የተወሳሰበው ሁኔታ ስንነሳ የፖለቲካው አደረጃጀት ግልጽና በአንዳች ፍልስፍና ላይ የተመሰረተ መሆን አለበት። ወደ ከፍተኛ ምሁራዊ ውይይትና ክርክር ማምራት አለበት። የፖለቲካው መድረክ ለማንም ተደራጀሁ ለሚል ሁሉ ክፍት መሆን የለበትም። ተደራጀሁ የሚል በሙሉ ፍልስፍናውንና ተግባራዊ ለማድረግ የሚፈልገውን ፖሊሲ በግልጽ ወደ ወጭ አውጥቶ ለክርክርና ለውይይት ማቅረብ አለበት። ማስረዳትና ማስተማር አለበት። በሌላ ወገን ግን የአገራችን የተወሳሰበ ችግር በአንድ ድርጅት ወይም ፓርቲ ትከሻ ላይ ብቻ የሚወድቅ አይደለም። ከስልጣን ሽኩቻና እሽቅድምድሞሽ ባሻገር ሁሉም ኃይሎች ከአዲስ አበባ እስከሌሎች ክፍላተ-ሀገራት ወይም ክልሎች ድረስ የሚካፈሉበት ሁኔታ መፈጠር አለበት። ስለሆነም በአገራችንም ምድር በክልል ደረጃ ተዘረጋ የተባለው ፌዴራላዊ አስተዳደር የሚባለው ፈርሶ ተግባራዊ በሚሆን በክፍለ-ሀገራት ደረጃ ቢዋቀር ሀብትን ለማንቀሳቀስና አገርን ለመገንባት ይቀላል። አብዛኛዎቹ በብሄር ደረጃ የተዋቀሩ ክልሎች ክልሎቻቸውን ለማሰተዳደርና አዲስ ሀብት ለመፍጠር ችሎታ ስለሌላቸው አዲስ የፖለቲካ ባህል መዳበርና አዳዲስ ኢንስቲቱሽኖች መቋቋም አስፈላጊና ወሳኝ ናቸው። ሰፋ ባለና በሁሉም አኳያ በሚገለጽ በከፍተኛ ዕውቀት በተካነ ኢንስቲቱሽናዊ አወቃቀር ብቻ ነው አንድን አገር መገንባት የሚቻለው። የሰውን ኃይልና የተፈጥሮን ሀብት ማንቀሳቀስና ለአገር ግንባታ አውሎ ህዝቡ እንዲጠቀመው ለማድረግ የግዴታ የሰለጠነ የሰው ኃይል ያስፈልጋል። ታታሪና ማሰብ የሚችል ኃይል እየተኮተኮተ ቦታ መያዝ አለበት። በዚህ አማካይነት ብቻ ነው ዛሬ የተስፋፋውን ሙስናዊ አስተዳደርና የሀብት መባከንን፣ እንዲሁም የውጭ ኢንቬስተር ነን ባዮችን ዘረፋና አገር አጥፊነት መቋቋም የሚቻለው።
ለዚህ ቁልፉ ደግሞ ዲሞክራሲያዊ ነፃነት ከአላንዳች ገደብ መስፈን አለበት። ዲሞክራሲ ሲባል እንዲያው በየአራት ዐመቱ ምርጫ እየተካሄደና ወካይ ነን ባዮችን እያዩ መኖር ሳይሆን በእርግጥም ህዝቡ ደረጃ በደረጃ ራሱ የሚደራጅበትንና ሃሳቡን እየገለጸ በአገር ግንባታ ውስጥ የሚሳተፍበት ሁኔታ መፈጠር አለበት። የመሳተፍና የሃሳብ ገለጻ ብቻ ሳይሆን እንደዚህ ዐይነቱ ዲሞክራሲ ተወካይ ነን የሚሉትንም የመቆጣጠሪያ መሳሪያ መሆን አለበት። እንደ ኢትዮጵያ ባለ በብዙ ሺህ ችግሮች በተተበተበት አገርና፣ ድህነትና የኑሮ ምስቅልቅልነት አፍጦ አግጦ በሚታይበት አገር ችግሩን በተወካዮች ብቻ መቅረፍ አይቻልም። ዲሞክራሲን ተግባራዊ ለማድረግ ደግሞ የግዴታ ህዝቡ እንዲማርና እንዲያውቅ፣ እንዲሁም ጥያቄዎችን እንዲጠይቅ ስፋ ያለ የትምህርት ተቋማት መዘርጋት አለበት። በተለይም ተራው ህዝብ ከስራ በኋላ ማታ ማታ እየሄደ አዲስ ዕውቀት የሚቀስምበት ህዝባዊ ባህርይ ያላቸው የሙያና የቀለም እንዲሁም ልዩ ልዩ ስልጠናዎችን የሚሰጡ የህዝብ ትምህርትቤቶች መቋቋም አለባቸው። በተጨማሪም በቀላል ቋንቋ የማማሪያ መጽሀፎችን እያዘጋጁ ማደል ያስፈልጋል። እንደሚታወቀው ለአንድ አገር ዕድገትና ተቻችሎ መኖር የግዴታ ዕውቀት መሰረታዊ ቦታን ይይዛል። ዕውቀት ባልተስፋፋበት፣ ጥቂት ተማርን የሚሉ ስልጣን በጨበጡበትና የፈለጋቸውን ፖሊሲ እያወጡ ተግባራዊ በሚያደርጉብት አገር የመጨረሻ መጨራሻ አለመረጋጋትና ድህነት ይፈጠራሉ። ዕውነተኛ ዲሞክራሲያዊ አስተዳደር ባልሰፈነባቸውና ዕውቀት ባልተስፋፋባቸው አገሮች የምንመለከተው ሀቅ መመሰቃቀልንና ብጥብጣን፣ የመጨረሻ መጨረሻም መሰደድን ነው። ስለዚህም የህዝቡ ተሳትፎ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ለዲሞክራሲያዊ አገር ግንባታ ወሳኝ ሚናን ይጫወታል።
ከዚህ ስንነሳ የፖለቲካን ምንነት ወይም ተግባር በመጠኑም ቢሆን ግንዛቤ ውስጥ ማስገባት ያስፈልጋል። በመሰረቱ ፖለቲካ የአንድን አገር ህዝብ ማስተዳደሪያ መሳሪያ ነው። ፖለቲካ አንድን አገር ጥበባዊ በሆነ መልክ ለማስተዳደር፣ በህብረተሰብ ውስጥ ያሉና ሊከሰቱ የሚችሉ ቅራኔዎች እንደየሁኔታው ሊፈቱ የሚችሉበትን ዘዴ መፈለጊያ መሳሪያ ነው። ፖለቲካ በመሰረቱ ለጥቂቶች የተሰጠና የሚሰጥ፣ አንድን አገር እንደፈለጋቸው ሊበውዙበት የሚፈቀድላቸው መሳሪያ አይደለም። ፓለቲካ የአገር ማስተዳደሪያ ጥበብ እንደመሆኑ መጠን አንድ ህዝብ በትክክለኛ አመራር ታሪክን እንዲሰራ ማዘጋጃ መሳሪያ ነው። ይህ አስተሳሰብ የግዴታ ጭንቅላት ውስጥ መያዝ አለበት። በሌላ ወገን በአገራችንም ሆነ በተቀሩት የአፍሪካ አገሮች ያለው የፖለቲካ እሰተሳሰብ ግንዛቤ የጥቂቶች ግል ሀብት ይመስል ህብረተሰብን ማከረባበቻና ማዘበራረቂያ መሳሪ ወደመሆን ተለውጧል። ለዚህ ዋናው ምክንያት በየአገሮች ውስጥ የፖለቲካ ባህል አለመዳብር፣ ሰፋ ያለ ምሁራዊ እንቅስቃሴ አለመኖር፣ ከዚህም በመነሳት ጥቂት ፖለቲከኛ ነን ባዮች እንደ አምላክ የሚቆጠሩበትና ያሻቸውን ለማድረግ የተፈቀደላቸው ይመስል ህገ-መንግስትና ህዝብ ሳይፈቅድ ከሌላ መንግስት ወይም ኩባንያ ጋር ስምምነት በመፍጠር የአገርን ጥሬ ሀብት የሚቸበችቡበት፣ የጦር ካምፕ የሚሰጡበትና የስለላ መረብ እንዲዘረጋ በማድረግ ነጻነት እንዳይኖር የሚያደርጉ ሁኔታዎች በብዙ የአፍሪካ አገሮችና በእኛም አገር ተስፋፍተዋል። ይህ ዐይነቱ አመለካከት እስካለና፣ አንዳንድ ግለሰቦች ተሰባስበው ፓርቲ የሚባል ነገር ከመሰረቱ በኋላ ቡራኬ ለማግኘት ሲሉ ወደ ትላልቅ ኤምባሲዎች ዘንድ የሚያመሩና ራሳቸውን የሚያስተዋውቁ ከሆነ እንደነዚህ ዐይነት ሰዎች ከመጀመሪያውኑ የፖለቲካ ትርጉም ምን እንደሆነ አልገባቸውም ማለት ነው። የውጭና የውስጥ ፖለቲካ የሚባል ነገር ቢኖርም፣ ለፖለቲካ ስልጣን እታገላለሁ፣ ህዝብ አስተዳድራለሁ፣ በዚያውም ታሪክ እንዲሰራ አደርጋለሁ የሚል በመጀመሪያውኑ መረዳት ያለበት ለአገሩና ለህዝቡ ተገዢና ተጠሪ መሆኑን ነው። ይህ ግልጽ ሲሆን ብቻ በፓርቲ ደረጃ መደራጀትና መወዳደር ይቻላል።
ያም ሆነ ይህ አገራችንን በአዲስ የፖለቲካ አደረጃጀት ለማዋቀርና፣ የፓርቲ ጽንሰ-ሃሳብ ትርጉም በጭንቅላት ውስጥ እንዲቀረጽ ለማድረግ የግዴታ የፖለቲካ ሬናሳንስ ያስፈልጋል። ሰፋ ያለ ውይይትና ክርክር ወሳኝ ናቸው። ይህንን ሆነ ወይም ያኛውን ስም በመለጠፍ ድርጅት ነን ብለው በአዲስ አበባ ብቻ ተወስነው የሚንቀሳቀሱ እየተነሱ የሚፈነጩበትና አገራችንም የውጭ ኃይሎች መጨፈሪያ የመሆኑ ጊዜ ማብቃት አለበት። እንደፓኪስታንና እንደሌሎች የሶስተኛው ዓለም አገሮች የአስተዳደር ችግር እንዳይፈጠር ከተፈለገ በግልጽ ከመወያየት ሌላ አማራጭ ነገር የለም። ስለሆነም አዲስ የክርክርና የውይይት ባህል እንዲሁም ግልጽነት እጅግ አስፈላጊዎች ናቸው። ይህንን ዐይነቱን ክርክርና ውይይት ላለመጋፈጥ ለመሸሸ የሚሞክር ካለ የራሱ የሆነ የተደበቀ ዓላማ አለው ማለት ነው።
እንደሌሎችም ጉዳዮች የህብረ-ብሄር ጉዳይ አስፈላጊነት የሚያከራክርና ኢትዮጵያንም እንደ አገርና እንደ ህብረተሰብ ያለመውሰድና አምኖ ያለመቀበል አዝማሚያ ይታያል። እንዲያውም አንዳንዶቹ ኢትዮጵያን ገነጣጥለው የየራሳቸውን ትናንሽ መንግስታት ቢመሰርቱ ደስታውን አይችሉትም። በእኛም ለህብረ-ብሄርና ለአንድ ኢትዮጵያ እንታገላለን በምንለው ዘንድ ጽንሰ-ሃሳቡ በግልጽ የተቀመጠና እንድንወያይበት የተደረገ አይደለም።
የህብረ-ብሄር ምስረታ የታሪክ ግዴታ ነው። በተለያዩ አገሮች የተለያየ ሂደት ቢወስድምና፣ ህብረ-ብሄሮች ቢመሰረቱም በህብረተሰብ ታሪክ ውስጥ በአውሮፓ ምድር ውስጥ ብቻ ነው የተጠናቀቀ ህብረ-ብሄር ሊዋቀር የቻለው። የአውሮፓ አገሮች እንደ አንድ ወጥ መንግስት ከመቋቋማቸው በፊት በአንድ አገር ውስጥ ትናንሽ መንግስታት እንደነበሩና ሰፋ ላለ የገበያ ኢኮኖሚና ለህብረተሰብ አወቃቀር አስቸጋሪ ሁኔታ ተፈጥሮ እንደነበር ግልጽ ነው። ለምሳሌ ጀርመንን ብንወስድ እ.እ እስከ 1871 ዓ.ም ድረስ ወደ ሶስት መቶ የሚጠጉ የመሳፍንት አገዛዞች እንደነበሩ ይታወቃል። በዚህም ምክንያት የተነሳ ከአንዱ ግዛት ወደ ሌላ ለመሄድ የጉምሩክ ቀረጥ መክፈል የግዴታ ነበር። ጀርመንም እንደ አገርና እንደህብረ-ብሄር ያልተዋቀረች ስለነበረች በተለያዩ የወጭ ወራሪዎች፣ በስዊድን፣ በዴንማርክ፣ በፈረንሳይና በአውስትሪያ በተደጋጋሚ ስትጠቃ ነበር። በሌላ ወገን ግን የተለያዩት የመሳፍንት አገዛዝ በየራሳቸው ክልል ውስጥ ትናንሽ የጎጆ ኢንዱስትሪዎችና ሰፋ ብሎ የተዘረጋ አስተዳደር ነበራቸው። በደንብ የተዋቀሩም የማዕከለኛው ክፍለ-ዘመን ከተማዎች ነበሯቸው። የስራ-ክፍፍልም ይታይ ነበር። ይህ ሁኔታና በኋላ ላይ የፕረሺያ አገዛዝ ተጠናክሮ መውጣትና፣ አልፎም አንዳንዶችን በጦር ኃይል በቁጥጥር ስር ማዋል ለጀርመን አንድ ወጥ መንግስት በ1871 ዓ.ም መመስረት መንገዱን አዘጋጀ። በዚህም ምክንያት የህብረ-ብሄር መንግስት የሚለው አስተሳሰብ እንዲቀረጽና ይህንን ሊያሰተሳስር የሚችል ሰፋ ያለ በማኑፋክቱር ላይ የተመሰረተ የኢንዱስትሪ አብዮት ማካሄድ አስፈላጊ ሆነ። ቀስ በቀስም የውስጥ ገበያ ሲዳብርና በአንድ ገንዘብ አማካይነት የንግድ ልውውጥ ሲዳብርና የባቡር ሃዲድ ሲዘረጋ የከበርቴው መደብ የበላይነቱን ተቀዳጀ። አገር፣ ህብረ-ብሄርና ባንዲራ፣ እንዲህም ህዝብ የሚለው ጽንሰ-ሃሳብ ተቀባይነትን አገኙ። ስለሆነም የጀርመንም ሆነ የእንግሊዝ ወይም የፈረንሳይ ህዝብ በየአገሮቻቸው እንደ አንድ ህዝብ የሚቆጠሩ እንጂ፣ እንደ አገራችን የኦሮሞ ህዝብ፣ የአማራና የትግሬ ወይም የሌላ ህዝብ እየተባለ አይደለም የሚጠራው። ይህ ዐይነቱም አባባል ሳይንሳዊ አይደለም። ምክንያቱም አንድ ብሄር ወይም ብሄረ-ሰብ እንደ አንድ ህዝብ የሚታወቀውና የሚጠራው ለአንድ ህብረተሰብ መኖርና መንቀሳቀስ የሚያስችሉትን፣ ፓለቲካዊ፣ ርዕዮተ-ዓለማዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ባህላዊና ስነ-ምግባራዊ፣ እንዲህም የራሱ የሆነ የመነጋገሪያ ቋንቋ ብቻ ሳይሆን የመጻፊያም ቋንቋና ሌሎች ሌሎች ነገሮችን አሟልቶ ሲገኝ ብቻ እንደ አንድ ህዝብ ሊቆጠር ይችላል። በተጨማሪም በስራ-ክፍፍል የዳበረ ከሆነና የራሱ የሆነ ቢሮክራሲያዊ አወቃቀር ካለው እንደ አንድ ህዝብ ሊቆጠር ይችላል። ይሁንና ወደ ህብረተሰብ ሳይንስ ወይም ሶስዮሎጂ ስንመጣ በአንድ አገር ውስጥ አንድ ህዝብ አለ ብሎ መናገር ቢቻልም ሁሉም አንድ ዐይነት ስነ-ልቦናዊና ያለውና በአንድ ዐይነት ሙያ የሰለጠነ አይደለም። በሌላ አነጋገር በገቢ ደረጃ ወይም በመደብ የተከፋፈለ ነው ማለት ነው። ይህ ደግሞ በራሱ ብሄረሰብ የሚለውን ውስን አስተሳሰብ የሚቃረን ነው። ስለሆነም በሳይንስ ስሌት ብሄረሰብ የሚለው አባባል ቦታው አይኖረውም ማለት ነው። አንድን ብሄረሰብ ብሄረሰብ ተብሎ የሚያስጠራው በራሱ የስራ-ክፍፍል ከሌላና ከሌላው ጋር የማይገናኝና ተዘግቶ የሚኖር ከሆነ ብቻ ነው። እንደዚህ ዐይነቱን አደረጃጀት ደግሞ በ21ኛው ክፍለ-ዘመን ፈልጎ ማግኘት ያስቸግራል። ግሎባል ካፒታሊዝም ሁሉንም አገሮች አመሰቃቅሎአቸዋል። ከክልል ውጭ ወጥተው እንዲንቀሳቀሱ አስገድዷቸዋል። በሌላ ወገን ከዕውቀት ማነስ የተነሳ የማንነት መለያ የሚለውን አንጠልጥለው በመዞር በቅዠት ዓለም ውስጥ እንዲኖሩ ተገደዋል።
ወደ ኢትዮጵያችን ስንመጣ በአገራችን ውስጥ የህብረ-ብሄርን ጽንሰ-ሃሳብ ለማስረገጥና፣ ብሄራዊ ተቀባይነት እንዲኖረው ለማድረግ የተፈጠረው ችግር በየብሄረ-ሰቡ ውስጥ ከበርቴያዊ አስተሳሰብ መዳብር ባለመቻሉ ነው። ለዚህ ደግሞ ዋናው ምክንያት የብዙዎቹ ብሄረ-ሰብ ኢኮኖሚዎች አወቃቀር፣ በከብት እርባታ፣ በግብርናና በዘላንነት ወይም በአዳኝነት ላይ የተመሰረተ በመሆኑ ነው። በየብሄረ-ሰቡ ውስጥ በጎጆ ኢንዱስትሪ ላይ የተመሰረተ ምርታዊ ክንውን ባለመኖሩና የስራ-ክፍፍሉም የዳበረ ስላልነበር የውስጥ ገበያን ማዳበር አልተቻለም ነበር። በአስተዳደርም ደረጃ የተዋቀረ ቢሮክራሲያው ነክ አደረጃጀት አልነበረም። በዚህ መልክ ተዝረክርኮ የተዋቀረው ኢኮኖሚያዊ ክንዋኔ ለሌሎች ባህላዊ ዕድገቶችና እንቅስቃሴዎች፣ ለምሳሌ ለሊትሬቸር፣ ለሙዚቃ፣ ለፍልስፍና ለአርኪቴክቸርና ለልዩ ልዩ ህብረተሰቡን ሊያስተሳስሩ ለሚችሉ ነገሮች መዳበር አመቺ አልነበረም። ይሁንና ግን የኢትዮጵያን የንጉሳዊ ታሪክ ባህል ስንመለከት ወደ ህብረ-ብሄረሰብም የማምራት አዝማሚያና ህዝቡን ሊያገናኘው የሚችል ባህላዊ ምልክቶች ነበሩ፤ አሉም።
የኢትዮጵያን ታሪክና የህብረተሰብ አወቃቀር አስቸጋሪና በጥያቄ ውስጥ እንዲገባ የሚያደርገው ሌላው ጉዳይ፣ የህብረ-ብሄር ምስረታ ከኢምፔሪያሊዝም አይሎ መውጣት ጋር መጋጨቱና፣ ወደ ውስጥ ያተኮረ ሰፋ ያለ የኢኮኖሚ ግንባታ መዘርጋት ያለመቻሉ ነው። በ19ኛ ክፍለ-ዘመን አይሎ የወጣው ኢምፔሪያሊዝም እንደሌሎችም የአፍሪካ አገሮች የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ ማጨናገፍ ጀመረ። ለኢንዱስትሪ ምስረታና ለውስጥ ገበያ መዳበር እንቅፋት ሆነ። እንደ ጃፓን የሚጄ ዲይናስቲ ዐይነት ቆራጥ አገዛዝ ባለመፈጠሩ ኢትዮጵያ ለኢምፔሪያሊዝም መጨፈሪያ መድረክ ሆነች። ሃሳቡ የተጋጨበትና የሚጋጭበት፣ የማንነት ቀውስ የተዋሃደው የህብረተሰብ ክፍል ብቅ አለ። በዚህም ምክንያት ከየብሄረ-ሰቡ የወጣው ኤሊት ነኝ ባይ ብቻ ሳይሆን ራሱ ኢትዮጵያዊ ነኝ፣ በኢትዮጵያዊነቴ እኮራለሁ የሚለው የአገር-ወዳድነት ስሜት ችግር ተፈጠረበት። ይህንን በሚገባ ለመረዳት ዘርዘር አድርጎ መመልከት ያስፈልጋል።
ከሁለተኛው ዓለም ጦርነት በኋላ የተፈጠረው ሁኔታ የባሰውን የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ አዘበራረቀው። ግልጽ የውስጥ ገበያ ማዳበር አለተቻልም። ከበርቲያዊ መደብም መፍጠር አልተቻለም። በዚህም ምክንያት የተነሳ የተዝረከረከው ኢኮኖሚ ብሄራዊ ንቃተ-ህሊናን ሊያዳብር የሚያስችልና እንደ አንድ ህዝብ እንድንነሳ የሚያደርገን አልነበረም። በተለይም በ1950ኛው ዓመተ ምህረት መጀመሪያና ከዚያ በኋላ ተግባራዊ መደረግ የነበረበት ሰፋ ያለ የኢኮኖሚ ተቋምን ማዋቀርና ህብረተሰቡን ማያያዝ፣ ብሄራዊ ባህይርና ብሄርተኝነት እንዲፈጠር ከአዲስ አበባ ውጭ ባህላዊ እንቅስቃሴዎችን፣ ለምሳሌ እንደ ቲያትር ቢቶችና ሌሎችንም ማስፋፋትና ማዳበር ሲገባ፣ አገዛዙ ሆን ብሎ የያዘው አትኩሮውን በአዲስ አበባ ብቻ መወሰን ነበር። ፍሪድርሽ ሺለር እንደሚለን አንድ አገር እንደ ህብረ-ብሄር እንድትዋቀርና እንድትገነባ ከተፈለገ ከኢኮኖሚና ከከተማዎች ግንባታ ባሻገር ብሄራዊ ባህርይ ያለው የድራማና የቲአትር መድረክ በአገር ውስጥ ማስፋፋት ያስፈልጋል ይላል። ይህ ዐይነቱ አስፈላጊ ጉዳይ ተግባራዊ ሊሆን ባለመቻሉ የግዴታ የፊዩዳላዊ የማፍንገጥና የማኩረፍ ሁኔታ መፈጠሩ አይቀርም። ስለሆነም መጠናቀቅ ያለባቸው ህብረ-ብሄራዊ የግንባታ መሰረተ-ሃሳቦች ለአፈንጋጭ ኃይሎች ሁኔታውን አመቻችቶ ሰጣቸው። የዚህም ሆነ የዚያ ተጠሪ ነን፣ ለነፃነት እንታገላለን የሚሉ በእርግጥ ደግሞ የነፃነትን ትርጉም ያልተገነዘቡ የብሄረ-ሰብ አንቅስቃሴዎች ብቅ አሉ። በሰላምና በውይይት፣ እንዲሁም በክርክርና በከፍተኛ ንቃተ-ህሊና ለአንድ ዓላማ ለመታገል ሰፊ መድረክ እንዳይፈጠር መንገዱን ዘጉ። ይህ ዐይነቱ ሁኔታ አርቆ-አሳቢነት ወደጎደለው ወደ እርስ በርስ ጦርነት ሲያማራን፣ በዚያው መጠንም ኃይልን አስተባብሮ አንድ ዲሞክራሲያዊና ሪፑብሊካዊ እንዲሁም ጠንካራ አገር እንዳንመሰርት አገደን። ከፍተኛ የሆነ የሰውና የማቴሪያል እንዲሁም የገንዘብ ኃይል ወደመ። ለዚህ ዐይነቱ የህብረ-ብሄር ግንባታ ዕንቅፋትም ሌላው ምክንያት ራሱ አገዛዙ በኤምፔሪያሊዝም ጉያ ስር መውደቁ ነው። ወታደሩ፣ የስለላ መዋቅሩና ፖሊሱ ሁሉ በውጭ ኃይሎች የተገነቡ ስለነበር ከውስጥ ሆኖ ለማመስ ቀላል ነበር። የሲቪል ቢሮክራሲውም አስተሳሰብ ብሄራዊ ንቃተ-ህሊና የጎደለው ስለነበር ለአገር ግንባታ አስተዋፅዖ ሊያደርግ አልቻለም። እንዲያውም እንቅፋት በመሆን ከውስጥ ብሄራዊ ነፃነታችን እንዲቦረቦር አደረገ።
ባለፉት ሃያ ሰባት ዐመታት የተዋቀረው የክልል አገዛዝ ሁኔታውን አባባሰው። የህዝቡን አመለካከት አዘበራረቀው። ኢኮኖሚውን በዘረፋ ላይ እንዲካሄድ አደረገው። ከተማዎች ወደመንደርነት እንዲለወጡ አደረገ። ባጭሩ ለጠንካራ አገር መገንባት መሰናክሎች ፈጠረ። በዚህ ዐይነት የተዝረከረከ ህብረተሰብና የኢኮኖሚ አወቃቀር እንዴት ተደርጎ አገርን መገንባት ይቻላል? እንዴትስ ብሄራዊ ስሜትን ማዳብር ይቻላል? በሚለው ላይ በሰፊውና ብግልጽ መነጋገር የሚያስፈልግ ይመስለኛል። የውጭ ኃይሎችንም አሻጥር በግልጽ መነጋገርና ድርጊታቸውንም ገደብ እንዲኖረው ማድረግ ያስፈልጋል። ለዚህ ደግሞ የእኛ ንቃተ-ህሊንና የምሁር ኃያልነት እጅግ አስፈላጊ ነው። ለዚህ ደግሞ የእኛ በአንድነትና ለአንድ ዓላማ መቆማችን ወሳኝ ነው። ለማንም የውጭ ኃይል ቀዳዳ የማንሰጥና ዕውነተኛ ብሄረተኝነት የተላበስን መሆን አለብን። በተጨማሪም በሁሉም መልክ የሚገለጽ ምሁራዊ ኃይልና ኃያልነት መኖር አስፈላጊ ነው። አገራችን የኢምፔሪያሊስቶች፣ በተለይም የአሜሪካን ኢምፐሪያሊዝም መጨፈሪያ እንዳትሆን በትጋት መስራት ያስፈልጋል። የሚያሳዝነው ነገር ለዚህ ዐይነቱ ግልጽ ውይይት ተቃዋሚ ነኝ የሚለው ኃይል ዝግጁ አለመሆኑ ነው። እንዲያውም አንዳንዱ ዕድሉንና የስልጣን መያዙን ጉዳይ ከአሜሪካን ጋር ያገናኘ ነው የሚመስለው። በዚህም በዚያም ብሎ ይህ ነገር እንዲነሳበት አይፈልግም። ድሮም ሆነ ዛሬ በደፈናው ለብሄረ-ሰቤ ነፃነት እንታገላለን የሚለውን ብቻ ፀረ-ኢትዮጵያና የአንድነት ፀር አድርጎ መወሰድ አይቻልም፤ ትክክልም አይደለም። ለዛሬይቱ ኢትዮጵያ በዚህ ዐይነት ሁኔታ ውስጥ መገኘት በብሄር አቀፍ ደረጃ ተደራጀሁም የሚለው ተጠያቂ ነው። ድሮም ሆነ ዛሬም አቋሙ ግልጽ አይደለም። በእየአንዳንዱ ነጥብ ላይ ግልጽ አቋም ከሌለንና ለማስረዳት ካልቻልን፣ ከዚህም ባሻገር የውስጥ ለውስጥ አሻጥር የምንሰራና መሰናክል የምንፈጥር ከሆነ እንዴት አድርገን ነው ለብሄራዊ አንድነት መታገል የምንችለው። በአንዳንዶቻቸን ዘንድ አሁንም ቢሆን የድሮው የተማሪው ዐይነት እንቅስቃሴ ሁኔታ ነው እንጂ የሚታየው ከበርቴያዊና ምሁራዊ አስተሳሰብ ማዳበር በፍጹም አልቻልንም። ቶሎ ብለን ወደኩርፊያና ወደ መሻኮት እናመራለን። ቡድናዊ ስሜት እናዳብራለን። በሃሳብና በምሁራዊ ውይይት ዙሪያ ሰውን ለመሰብሰብ ከመሞከር ይልቅ አግበስብሰን ተከታዮችን ለማፍራት እንሽቀዳደማለን። ስለሆነም ከዚህ ዐይነቱ የመሽሎክለክ ጨዋታና ሽወዳ እስካልተላቀቅን ድረስ አስር ጊዜ ኢትዮጵዊ ነን፣ ኢትዮጵያችንም ዘለዓለም ትኑር እያልን ብንጮህ ትግሉን ከማጨናገፍ በስተቀር ሌላ የምንሰራው ቁም ነገር የለም።
ለብሄረሰብ ነፃነታችን እንታገላለን የምትሉ ደግሞ በጠቅላላቅው ያለንን ደካማና አስቸጋሪ ሁኔታ በመገንዘብ ሰፋ ላለ ምሁራዊ ውይይት መዘጋጀት አለባችሁ። ከመገንጠል ሌላ አመራጭ የለንም፣ ብሄረ-መንግስት ነበረን፣ እሱን መልሰን መቀዳጀት አለብን እያላችሁ ወደማይደረስ ህልም የሚደረገው ምሁራዊነት የጎደለው ትግል የመጨረሻ መጨረሻ ሁላችንንም ያጠፋናል። እያንዳንዱ ግለሰብ ምኞቱን ተግባራዊ ማድረግ የሚችለውና የሚመኘውን ማግኘት የሚቸለው በኢትዮጵያ ውስጥ ነው። ምን ዐይነት ፊዴራላዊ አወቃቀርና የሪፑብሊክ አመሰራረት ነው የሚያዋጣው በሚለው ላይ መነጋገር ያስፈልጋል። በሌላ ወገን ግን በቁጥር የምንበልጥ አኛ ነን፣ ስልጣን የሚገባን ለኛ ነው የሚለው አነጋገርና መመጻደቅ አደገኛ አካሄድ ነው። በቁጥር በልጦ መገኘት ሳይሆን ዋናው ቁም ነገር ጥራት ያለው ግልጽ የሆነ ምሁራዊና ሳይንሳዊ ትግል ነው ወሳኝነት የሚኖረው። ችግሮች እንዴት እንደሚፈቱ በሳይንሱ ማሳየት ነው። ያም ሆነ ይህ የዛሬይቱን ኢትዮጵያ መከፋፋል አይቻልም። ወያኔም ባለፉት ሃያ ሰባት ዐመታት ሞክሮ ሞክሮ አልተሳካለትም። ጠቅላላው የኢትዮጵያ ህዝብ ምኞቱንና ፍላጎቱን አንድ ላይ ብቻ ሆኖ ዕውን እንደሚያደርግ ከምንጊዜውም በላይ ተገንዝቧል። ይህንን የህዝብ ፍላጎትና ስሜት መቀበል ያስፈልጋል። ኢትዮጵያውነቱን እንዲሽር መግትጎትና በብሄረ-ሰቡ ብቻ ዕምነት እንዲኖረውና እንደርዕዮተ-ዓለም እንዲቀበለው የሚደረገው አጉል ቅስቀሳ የታሪክ ወንጀል መስራት ነው። ወደ ጭፍንነትና ወደ እርስበርስ ጦርነት የሚያመራ ነው። የሰውን ልጅ ታሪካዊ ተልዕኮ የሚፃረር ነው። ስለዚህም ግለሰብአዊ ነፃነትና በብሄር ግንባር የማይወከል ህዝባዊ መብት የሚከበርበትን አገር የመፍጠሩ ጉዳይ ወሳኝ ይሆናሉ። ለዚህ ደግሞ ዋናው ቁልፍ ጉዳይ ድህነትንና ረሃብን አስወግዶ ጠንካራ የሆነ ብሄረ-አቀፍ ኢኮኖሚ መገንባት ነው። በብሄረ-ሰብ ደረጃ ተደራጀን የሚሉ በመሰረቱ የየብሄረ-ሰቦቻቸውንና የግለሰቦችን መብት ማስጠብቅና ማስከበር አይችሉም። በታሪክ እንደታየው ተጠቃሚው ኤሊቱ እንጂ ሰፊው ብሄረ-ሰብ አይደለም። ይህ ዐይነቱ አስተሳሰብና አካሄድ ለንዑስ ከበርቴው ፋሺሽታዊ መሰረት ይጥልለታል። ከግላዊ ነፃነትና አገራዊ ብልጽግና ይልቅ ድህነትና ድንቁርና ይስፋፋሉ። ይህ በራሱ አገርን ለውጭ ጠላት አጋፍጦ ያሰጣል። የተዳከመና የተበታተነ አስተሳሰብ ያለው ህዝብ ለውጭ ወራሪዎች አመቺ ነው።፡
ሌላው በግንዛቤ ውስጥ መግባት ያለበት ጉዳይ ልዩ ልዩ ነገሮችና አንድነት ተያይዘው የሚሄዱና የተፈጥሮ ህግም ናቸው። እንደሚታወቀው የሁሉም ነገር ምንጭ አንድ ነገር ብቻ ነው። ከዚያ አንድ ነገር በመነሳት ነው ሌሎች ነገሮች እየተለያዩና እየተሰበጣጠሩ የመጡትና የሚመጡት። ይሁንና ግን እነዚህ የተለያዩ ነገሮች(diversified) እዚያው በዚያው በአንድነት የሚኖሩ እንጂ እንደጠላት ተለያይተው የሚኖሩ አይደሉም። ተፈጥሮ በተለያዩ አፅዋዕትና እንስሳት ሁሉ የምትገለጽ እንደመሆኗ መጠን፣ በዚህም አማካይነት ብቻ የተለያዩ አፅዋዕትና እንስሳት በተፈጥሮ ውስጥ የሚደርስባቸውን ጥቃት መቋቋም ይችላሉ። በተጨማሪም የተለያዩ ነገሮች በአንድ ላይ መኖር እንደውበት መታየት ያለበት ጉዳይ ነው። ከዚህ ስንነሳ አንድ ብሄረ-ሰብ ራሴን ገንጥዬ ልውጣ ቢል ሊያድግ አይችልም፤ የሚመኘውንም ነገር ሊያገኝ አይችልም። በአንድ ወጥ አስተሳሰብ ብቻ ስለሚዋጥ አዳዲስ ነገሮችን ሊፈጥር ወይም ከሌላው ሊማር አይችልም። የሰውን ልጅ ታሪክ ስንመለከት አንዱ ከሌላው በመጋባትና በመዋለድ የማሰብ አድማሱን እያሰፈና አዳዲስ የአኗኗር ስልት እያዳበረ ነው እዚህ ደረጃ ለመድረስ የበቃው። በመሆኑም አንዳንድ ኤሊት ነን ባዮች የሚያነሱት፣ „ይህ የኔ ብቻ ነው“፣ „አትድረሱብኝ“፣ „በክልሌ ተወስኜ መኖር እፈልጋለሁ“ የሚለው አባባል የመጨረሻ መጨራሻ ራሱ ተገንጣዩን ነው የሚጎዳው።
ከዚህ ስንነሳ ያለን አማራጭ አንድ ነገር ብቻ ነው። ኃይልን አሰባስቦ ታላቅና የተከበረች አገር መገንባት። የሳይንስና የቴክኖሎጂ ባላቤት መሆን። ትላንትናና ዛሬም በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚደረገው ትግል በዚህ ላይ ነው። ሁሉም በአንድ አገር የሚገኝ የብሄረ-ሰብ ኃይል በየፊናው እታገላለሁ የሚል ከሆነ የግዴታ ለውጭ ኃይሎች መሳሪያ ነው የሚሆነው። የተዳከመና የተሰበጣጠረ ኃይል ለውጭ ኃይሎች ማመስ ያመቻል። ስለዚህም አንዳንድ ኃያላን መንግስታት ከጎናቸን ይቆማሉ ብሎ ማመን የዋህነት ነው። ይህንን ወይም ያኛውን ተንቀሳቃሽ ኃይል የሚደግፉት ለመበጥበጥ እንዲሚያመቻቸው በማመን እንጂ የአንድን ብሄረ-ሰብ ነፃነት በመሻት አይደለም።
ከዚህ ባሻገር በተለይም ለአንድ ኢትዮጵያና ብሄራዊ ነፃነት እንታገላለን የሚሉ ኃይሎች ዕድላቸውንና ዕምነታቸውን ከኢትዮጵያ ህዝብ ጋር ማገናኘት አለባቸው። በአንዳንዶች የሚነፍሰው ከአሜሪካ ውጭ ምንም ነገር ማድረግ አንችልም የሚለው አስተሳሰብና ቅስቀሳ ከሳይንስ ውጭና ታሪከ-ቢስ አባባል ነው። የአንድ አገር ዕድል ሊወሰን የሚችለው በዚያው በአገሩ ህዝብና በአገሩ የምሁር ኃይል ብቻ ነው። አስር ሺህ ኪሎ ሜትር ርቆ የሚገኝን ኃይል ዘመዴ ነው፣ ከጎኔም የቆመ ነው እያሉ መጥራት፣ እባክህን አገሬን የጦር አውድማ አድርግልኝ ብሎ እንደመጋበዝ ይቆጠራል። ወደ ስልጣኔና ወደ ህብረ-ብሄር ግንባታ የሚያመራው ትክክለኛው መንገድ አይደለም። ስለዚህም በራሳችንና በህዝባችን ላይ ከፍተኛ ዕምነት እንዲኖረን ያስፈልጋል።
በማንኛውም አገር ውስጥ ከፖለቲካና ከዲሞክራሲ ባሻገር የኢኮኖሚ ጥያቄ ወሳኝ ሚናን ይጫወታል። ፖለቲካና ዲሞክራሲ ጣራና ግድግዳ ሲሆኑ፣ ኢኮኖሚ መሰረት ነው። በአሸዋ ላይ የተገነባ ቤት ዘላቂነት የሌለውን ያህል፣ በፀና የኢኮኖሚ መሰረት ላይ ያልተገነባ አገር ሁልጊዜ በውዝግብ ዓለም ይኖራል። ስለዚህም ለአንድ አገር ዘላቂነትና ተቻችሎ መኖር የግዴታ የኢኮኖሚ ጥያቄ ቁልፍ ቦታን ይይዛል።
በብዙ የሶስተኛው ዓለም አገሮች፣ በተለይም በአፍሪካ ውስጥ ያለው ትልቁ ችግር የኢኮኖሚን መሰረታዊ ቦታ በቅጡ አለመረዳት ነው። ይህ ችግር የተፈጠረውና የሚፈጠረው አብዛኛዎች የአፍሪካ መንግስታት፣ ኢትዮጵያንም ጨምሮ ስለሰው ልጅ ያላቸው ግንዛቤ እዚህ ግባ የሚባል አይደለም። በተጨማሪም ስለ አገርና ስለ ህብረተሰብ ምንነት ትርጉም የተረዱ አይመስሉም። በመሆኑም አንድ አገር እንዴት ደረጃ በደረጃ መገንባትና ህብረተሰቡ እርስበርሱ መያያዝ እንዳለበት እንደመሰረታዊ ጉዳይ የተወሰደ አይደለም። አብዛኛዎቹ የአፍሪካ መንግስታት፣ ኢትዮጵያንም ጨምሮ የህዝቦቻቸው አልኝታ ሳይሆኑ የወጭ ተላላኪና በሪሞርኪ የሚጠመዘዙ ነው የሚመስለው እንጂ ታሪክን ለመስራት የተኮተኮቱ አይደሉም። በዚህም ምክንያት የአፍሪካ መንግስታት ከዓለም አቀፍ ኩባንያዎች ጋር እጅና ጓንቲ በመሆን የአህጉሪቱን ሀብት እየዘረፉና ህዝቡን እያደኸዩት ነው።