በዓለ-መስቀል በክርስትና ሃይማኖት ኢየሱስ ክርስቶስ በቀራንዮ የተሰቀለበት መስቀል በአይሁድ ከተቀበረበት ሥፍራ መገኘቱን ማስታወሻ በዓል ሲሆን፤ በምዕራብም ምሥራቅም አብያተ ክርስቲያናት ይሄንን መታሰቢያ መስከረም ፫ ቀን ሲያከብሩት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ደግሞ በየዓመቱ መስከረም ፲፯ ቀን ታከብራለች። ይኼ ጽሑፍ በመሠረቱ የሚያጤነው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ምዕመናን ዘንድ በየዓመቱ መስከረም ፲፯ ቀን ተከብሮ የሚውለውን በዓለ መስቀል ታሪካዊ ዳራ ለማስታወስና በዚህ ታሪካዊ በዓል ላይ የአንዳንድ ሊቃውንት አስተያየቶችን መጠቋቆም ነው። ስለመስቀል በዓል አከባበር መነሾ፣ በጽሑፍና በቃል የተላለፉ መረጃዎች እንደሚነግሩን ኢየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበት መስቀል በተአምራዊነቱና በክርስቲያኖች ዘንድ ከፍተኛ ክብር የተሰጠው በመሆኑ፣ አይሁድ በቅንአት ተነሣሥተው ለ፫፻ ዓመታት ያህል በቆሻሻ መጣያ ጥለውት ነበር። ይሁንና በ፫፻፳፮ ዓ/ም የቄሳር ቆስጠንጢኖስ እናት ንግሥት ዕሌኒ፣ ኪራቆስ በተባለ አንድ የታሪክ አዋቂና ሽማግሌ ጠቋሚነት፣ መስቀሉ የተጣለበትን አካባቢ ተረዳች። ከዚያም በኋላ ደመራ ደምራ በእሳት አቀጣጥላ ዕጣን ባጨሰች ጊዜ፣ የዕጣኑ ጢስ ወደ ላይ ከወጣ በኋላ ተመልሶ ያረፈበትን ሥፍራ አስቆፍራ መስቀሉን አውጥታዋለች። ንግሥተ እሌኒ በጭሱ ምልክትነት፣ መስቀሉን ለማውጣት ለሰባት ወራት ያህል ማስቆፈሯን ማለትም መስከረም ፲፯ ቀን አስጀምራ በመጋቢት ፲ ቀን እንዳስወጣቸው ይነገራል። ዛሬ በኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ምዕመናን ዘንድ ደመራ የሚደመረውም ይህንን ታሪክ ተከትሎ እንደሆነ የሊቃውንቱ ምስክርነት አለ። በነገራችን ላይ ስለመስቀል በዓል ስናነሳ፣ ከላይ እንደተገለጸው ሌሎችም አብያተ- ክርስትያናት ቢያከብሩትም በልዩ ክብር እና ደማቅ ሁኔታ ግን የሚከበረው በተዋሕዶ ኦርቶዶክስ ክርስቲያኖች ዘንድ ብቻ መሆኑን ማውሳት ያስፈልጋል። ሌሎች የክርስትና እምነት ተከታዮች በኢየሱስ ክርስቶስ ተሰቅሎ መሞትና በመስቀሉ የማይረሳ ውለታ የሰው ልጅ መዳኑን ቢያምኑም እንደ ኦርቶዶክስና ሌሎች ጥንታውያን አብያተ-ክርስቲያናት ትውፊትን ስለማይቀበሉ፣ የመስቀል በዓልን ሃይማኖታዊ በዓል አድርገው አይመለከቱትም። ወደ ተነሳንበት ነጥብ ስንመለስ፣ ስለመስቀል በዓል በአንዳንድ ሊቃውንት የተለያየ አስተያየት ሲሰነዘር ቆይቷል። ከዚህ ውስጥ ቀደም ሲል እንደተጠቀሰው መስቀሉን ለማግኘት ሰባት ወራት ያህል እንደፈጀ ቢነገርም በአንዳንድ ሊቃውንት እሳቤ ደግሞ መስቀሉ የተገኘው መስከረም ፲፯ ነው ሲሉ በአጽንዖት ይናገራሉ። ይሁንና አብዛኛው የቤተክርስቲያኗ ሊቃውንት ግን “መስቀሉ የተገኘው በመጋቢት ፲ ቀን ነው፣ ይህ ወር ግን የዐቢይ ጾም ወር በመሆኑ በዓሉ በመስከረም ፲፯ ቀን እንዲሆን ሊቃውንቱ ተስማምተው አቆይተውናል” ሲሉ የላይኛውን ሐሳብ ያፈርሳሉ። በኢትዮጵያችን ሌላው የጌታችንን መስቀል ልዩ ሥፍራ እና ክብር የሚሰጠው ጉዳይ ደግሞ በ፲፭ ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በዓፄ ዳዊት ዘመነ መንግሥት፣ ኢየሱስ ክርስቶስ በቀራንዮ የተሰቀለበት ቀኝ እጁ ያረፈበት ግማደ መስቀል ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ መቀመጡ ነው። ስለዚህ መስቀል መምጣት የቤተክርስቲያኗ ጸሐፍት በተለያዩ ሠነዶቻቸው የተረኩ ሲሆን፣ ንጉሡ አፄ ዳዊት ግማደ መስቀሉን አስመጥተው በኢትዮጵያ አድባራት ሁሉ በመዞር፣ ሊያሳርፉበት ያልሞከሩበት ቦታ አልነበረም፤ ነገር ግን መሬቱ እየተንቀጠቀጠ አስቸገረ። በመጨረሻ ግን “አንብር መስቀልዬ በዲበ መስቀል። (መስቀሌን በመስቀልያ ሥፍራ አስቀምጠው)” የሚል መለኮታዊ ምሪት ስለደረሳቸው፣ አሁን ግሼ አምባ በሚባለው ሥፍራ ላይ መስከረም ፳፩ ቀን ፲፬፻፵፮ ዓ/ም አሳረፉት። የግሸን ደብረ ከርቤ ማርያም ሥፍራ መስቀልያ መልክዐ ምድራዊ አቀማመጥ ያለው ነው። ሀገራችን ኢትዮጵያ፣ በዘመኑ ፍጻሜ ከሦስቱ አካላት አንዱ አካል እግዚአብሔር ወልድ፣ ከሰማየ ሰማያት ወርዶ ከቅድስት ድንግል ማርያም ተወልዶ፣ ስለ ሰው ልጆች ኃጢአት ተሰቅሎ በመሞት በክቡር ደሙ ዓለምን ለዋጀበትና ለመላው የሰው ዘር ሰላምን ላደረገበት ለመስቀል የምትሰጠው ክብርና ልዕልና ከሌላው ዓለም የላቀና የተለየ ነው። ከቀደሙት የሀገሪቱ መሪዎች እነ ዐፄ ዳዊት ከኢየሩሳሌም የመጣውን ግማደ መስቀሉን ከእስክንድርያ ለማምጣት ስናር ላይ ተሠውተውበታል። የግብጽ ሡልጣኖች በመስቀሉ ፈንታ በ፲፪ እልፍ ወቄት ወርቅ ሊደልሏቸው ቢሞክሩም ለሀገራቸው ሰላም፣ በረከትና ጤንነት ሲሉ መስቀሉን ነበር የመረጡት። በኋላም ልጃቸው ዐፄ ዘርዐ ያዕቆብ በነገሡ ጊዜ የአባታቸውን ክርስቲያናዊ ፈለግ በመከተል፣ ስናር ላይ የነበረውን ግማደ መስቀል ከአባታቸው ከዐፄ ዳዊት ዐፅም ጋራ ወደ ኢትዮጵያ አምጥተው፣ “አንብር መስቀልየ በዲበ መስቀል” ማለት “መስቀሌን በመስቀለኛ ቦታ ላይ አስቀምጥ” የሚለውን በራእይ የተነገረውን አምላካዊ ቃል በተግባር በመተርጐም በተፈጥሮ አቀማመጧ የመስቀል ቅርፅ ባላት በግሸን ደብረ ከርቤ ተራራ ላይ ቤተ ክርስቲያን አሳንፀው እንዲሠለስብት፣ እንዲቀደስበት አድርገው አስቀምጠውበታል። ከዚያም ወዲህ እስከ ፲፱፻፷፮ ዓ.ም. ድረስ የተነሡት የሀገሪቱ መሪዎችና ሕዝቦች ለመስቀሉ የሚሰጡት ክብርና ልዕልና እጅግ በጣም ከፍ ያለ ነበር። በየዓመቱ መስከረም ፲፮ እና ፲፯ ቀን የሚከበረው የመስቀል ደመራ በዓል፣ መላው የኢትዮጵያ ሕዝብ ከልሂቅ እስከ ደቂቅ በሚገኝበት በመላ ኢትዮጵያ አስደናቂ በኾነ ድምቀት ይከበራል። በተለይ በዐዲስ አበባ፣ በርእሰ አድባራት ወገዳማት አክሱም ጽዮን፣ በቅዱስ ላሊበላ እና በጎንደር የሀገሪቱ መሪዎች፣ የየክልሉ ባለሥልጣናትና ዓለም አቀፍ የሀገር ጎብኚዎች በሚገኙበት፣ ሕዝቡ በነቂስ ወጥቶ እጅግ በሚያስገርምና በሚያስደምም ኹኔታ ነው ሲያከብረው የኖረው። በይበልጥም በአዲስ አበባ የሚከበረው የመስቀል ደመራ በዓል፣ የሀገሪቱ የጦር ኃይልም የኃይሉን መጠን የሚለካበትና የሚያሳይበት ልዩ በዓል ነበር። የሚገርመው፣ የስድስት ኪሎ አንበሶችም ጭምር ሳይቀሩ ከጦር ኃይሉ ጋራ አብረው ያከብሩት ነበር። ሀገራችን ኢትዮጵያ፣ የጌታችን የመድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ መስቀል፣ በቤተ ክርስቲያን አማካይነት በዓመት ውስጥ ለአምስት ጊዜያት ያኽል በዐደባባይ ትዘክረዋለች፤ ታከብረዋለች። በመስከረም ወር ብቻ ለዐራት ጊዜ ያህል ይከበራል። መስከረም ፲ ቀን፦ ዐፄ ዘርዐ ያዕቆብ ከስናር ወደ ኢትዮጵያ ያስገቡበት ዕለት ከ፲፱፻፷፮ ዓ.ም. በፊት የዐፄ መስቀል በዓል ተብሎ በቤተ መንግሥት በታላቅ ሥነ ሥርዓት ይከበር ነበር። ከ፲፱፻፷፮ ዓ.ም. ወዲህ ግን በቤተ ክርስቲያን ብቻ ይከበራል። መስከረም ፲፮ ቀን፦ ንግሥት ዕሌኒ በዕጣን ጢስ አመልካችነት አስቈፍራ ከተቀበረበት ያስወጣችበት የመታሰቢያ ዕለት የደመራ በዓል ተብሎ በዐደባባይ ሕዝበ ክርስቲያን በሚገኙበት በመላ ኢትዮጵያ በታላቅ ድምቀት ይከበራል። በማግስቱ መስከረም ፲፯ ቀንም፣ ቅዳሴ ቤቱ በዝማሬ፣ በማሕሌት፣ በሥርዐተ ንግሥ በቤተ ክርስቲያን ይከበራል። መስከረም ፳፩ ቀን ደግሞ፣ ግሸን ደብረ ከርቤ ማርያም የገባበት ዕለት፣ ስፍር ቁጥር የሌለው ሕዝበ ክርስቲያንና በርካታ ዓለም አቀፍ የሀገር ጐብኚዎች በሚገኙበት በግሸን ደብረ ከርቤ ማርያም በታላቅ በዓለ ንግሥ ይከበራል። መጋቢት ፲ ቀንም፣ ንግሥት ዕሌኒ በመጀመሪያ መስቀሉን ያገኘችበት ዕለት በውዳሴ፣ በቅዳሴ፣ በሥርዐተ-ንግሥ ደረጃ በቤተ-ክርስቲያን ይከበራል። ስለመስቀል በዓል በአንዳንድ ሊቃውንት የተለያየ አስተያየት ሲሰነዘር ቆይቷል። ከዚህ ውስጥ ቀደም ሲል እንደተጠቀሰው መስቀሉን ለማግኘት ሰባት ወራት ያህል እንደፈጀ ቢነገርም በአንዳንድ ሊቃውንት ህሳቤ ደግሞ መስቀሉ የተገኘው መስከረም ፲፯ ነው ሲሉ በአጽንዖት ይናገራሉ። ይሁንና አብዛኛው የቤተክርስቲያኗ ሊቃውንት ግን “መስቀሉ የተገኘው መጋቢት ፲ ነው፣ ይህ ወር ግን የዐቢይ ጾም ወር በመሆኑ በዓሉ በመስከረም ፲፯ እንዲሆን ሊቃውንቱ ተስማምተው አቆይተውናል” ሲሉ የላይኛውን ሐሳብ ያፈርሳሉ። ስለመስቀሉ ጉዳይ ስናነሳ አንድ መዘንጋት የሌለበት ጉዳይ አለ፤ ይኸውም በ፲፬ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በዐፄ ዳዊት ዘመነ መንግሥት፣ ኢየሱስ የተሰቀለበት ቀኝ ግማደ መስቀል ወደ ኢትዮጵያ መጥቷል የሚባለው ጉዳይ ነው። ስለዚህ መስቀል መምጣት የቤተክርስቲያኗ ጸሐፍት በተለያዩ ሰነዶቻቸው የተረኩ ሲሆን፣ ንጉሡ ዐፄ ዳዊት ግማደ-መስቀሉን አስመጥተው በኢትዮጵያ አድባራት ሁሉ በመዞር፣ ሊያሳርፉበት ያልሞከሩበት ቦታ አልነበረም፤ ነገር ግን መሬቱ እየተንቀጠቀጠ አስቸጋረ። በመጨረሻ ግን “መስቀሌን በመስቀልያ ሥፍራ አስቀምጠው” የሚል መለኮታዊ ምሪት ስለደረሳቸው፣ አሁን ግሼ አምባ በተባለ ሥፍራ እንዳስቀመጡትና ይህም ሥፍራ መስቀልያ መልክዐ-ምድራዊ አቀማመጥ እንዳለው ይነገራል።