ოგე ბორი

ოგე ბორი
ოგე ნილს ბორი (დ. 7 ივნისი, 1922 ― გ. 8 სექტემბერი, 2009) ― დანიელი ფიზიკოსი რომელიც იყო 1975 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკის დარგში ბენ მოტელსონთან და ჯეიმზ რეინვოთერთან ერთად. მას შემდეგ, რაც ოგე ბორი გახდა ნობელის პრემიის ლაურეატი, ოგე და მამამისი, ნილს ბორი მოხვდნენ იმ ექვს მამა-შვილს შორის რომლებსაც მოპოვებული აქვთ ნობელის ჯილდო.
ადრეული ცხოვრება
ოგე ნილს ბორი დაიბადა კოპენჰაგენში 1922 წლის 19 ივნისს. იგი იყო ასევე ფიზიკოსი ნილს ბორის და მისი მეუღლის მარგარეტ ბორის (ქალიშვილობის გვარი ნერლუნდი) მეოთხე შვილი. ოგე ნილს ბორს ჰყავდა 5 ძმა. მისი უფროსი ძმა ქრისტიანი დაიღუპა ნავით ცურვის დროს მომხდარი უბედური შემთხვევის შედეგად 1934 წელს, ხოლო მისი უმცროსი ძმა გარდაიცვალა მენინგიტისაგან. დანარჩენი ძმებიდან: ჰანსი გახდა ფიზიკოსი, ერიკი ინჟინერი (ქიმიაში) ხოლო ერნესტი გახდა იურისტი და ოლიმპიური სპორტსმენი, რომელმაც ითამაშა საველე ჰოკეი 1948 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე ლონდონში დანიის სახელით. მისი ოჯახი ცხოვრობდა კოპენჰაგენის თეორიული ფიზიკის უნივერსიტეტში (ახლა ცნობილია, როგორც ნილს ბორის ინსტიტუტი). ოგე ბორი იზრდებოდა მამასთან ერთად მომუშავე ისეთი ფიზიკოსების გარემოცვაში, როგორიცაა ჰანს კრამერსი, ოსკარ კლეინი, იოშიო ნიშინა, ვოლფგანგ პაული და ვერნერ ჰაიზენბერგი. 1932 წელს ოჯახი საცხოვრებლად გადავიდა კარლსბერგში.
ბორმა სწავლა განაგრძო სორტედამის გიმნაზიაში (კოპენჰაგენი). 1940 წლის აპრილში იგი შევიდა კოპენჰაგენის უნივერსიტეტში, სადაც მან დაიწყო ფიზიკის შესწავლა. ბორი ეხმარებოდა მამას ეპისტემოლოგიის და ფიზიკის შესახებ სტატიების წერაში. 1943 წლის სექტემბერში ოჯახმა გაიგო, რომ ნაცისტებმა ისინი ებრაელებად მიიჩნეს, რადგან ოგეს ბებია ელენ ადლერ ბორი ებრაელი იყო. ამის საფუძველზე მოხდა ბორის ოჯახის დაპატიმრება. დანიის მიერ გერმანიისადმი გაწერული წინააღმდეგობა დაეხმარა ოჯახს რათა ზღვის გავლით გაქცეულიყვნენ შვედეთში. ოგე შვედეთში ჩავიდა 1943 წელს, ხოლო შემდეგ გაფრინდა ბრიტანეთში „The Mosquitoes-ით“ (შეუიარაღებელი მაღალსიჩქარიანი ბომბდამშენი, რომლის საშუალებითაც გადაჰქონდათ ან გადაჰყავდათ პატარა ღირებული ნივთები ან მნიშვნელოვანი პიროვნებები). მაღალი სიჩქარის და მაღალ სიმაღლეზე ფრენის საშუალებით მათ გადაკვეთეს გერმანიის მიერ ოკუპირებული ნორვეგია და თავიდან აიცილეს გერმანელი მებრძოლები.
ლონდონში ჩასვლის შემდეგ ოგე შეუერთდა მამამისს, რომელმაც ბრიტანეთში ბრიტანეთში ჩასვლა რამდენიმე კვირით ადრე მოახერხა. ლონდონში ოგე ბორი ოფიციალურად გახდა უმცროსი მკვლევარი სამეცნიერო და სამრეწველო კვლევის დეპარტამენტში, თუმცა მას არ შეუწყვეტია მამასთან ერთად მუშაობა. ორივე მათგანი მუშაობდა „Tube Alloys-ზე“ (ბრიტანული ატომური ბომბის პროექტი). 1943 წლის 30 დეკემბერს გააკეთეს რამდენიმე ვიზიტი აშშ-ში, სადაც ოგეს მამა იყო მანჰეტენის პროექტში კონსულტანტი. მამის სახელის დიდების გამო ორივეს მოუწია სახელის შეცვლა, ბორი გახდა ჯეიმზ ბეიკერი ხოლო მისი მამა ნიკოლას ბეიკერი .
კარიერა
1945 წლის აგვისტოში, მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ იგი დაბრუნდა დანიაში და განაგრძო სწავლა უნივერსიტეტში, რომელიც 1946 წელს მაგისტრის ხარისხით დაამთავრა. 1948 წლის დასაწყისში ოგე გახდა შემეცნებითი კვლევის ინსტიტუტის წევრი ნიუ-ჯერსიში. 1956 წელს ბორი გახდა კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის პროფესორი. ოგე ბორი ასევე იყო სკანდინავიური თეორიული ფიზიკის ინსტიტუტის წევრი, ხოლო 1975-1981 წლებში იყო ამავე დაწესებულების დირექტორი.
მისი ცოლი მარიეტა გარდაიცვალა 1978 წლის 2 ოქტომბერს. 1981 წელს იგი დაქორწინდა ბენტე შარფ მაიერზე. მისი შვილი, ტომას ბორი არის დანიის ტექნიკური უნივერსიტეტის ფიზიკის პროფესორი.
ოგე ბორი გარდაიცვალა კოპენჰაგენში 2009 წლის 9 სექტემბერს.
ლიტერატურა
Gowing, Margaret (1964). Britain and Atomic Energy, 1935–1945. London: Macmillan Publishing. OCLC 3195209
Hoddeson, Lillian; Henriksen, Paul W.; Meade, Roger A.; Westfall, Catherine L. (1993). Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945. New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-44132-3. OCLC 26764320
Jones, R. V. (1985). "Meetings in Wartime and After". In French, A. P ; Kennedy, P. J. Niels Bohr: A Centenary Volume. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. pp. 278–287. ISBN 978-0-674-62415-3.
Pais, Abraham (1991). Niels Bohr's Times, In Physics, Philosophy and Polity. Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-19-852049-8.
Rhodes, Richard (1986). The Making of the Atomic Bomb. New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-44133-3.
Stuewer, Roger H. (1985). "Niels Bohr and Nuclear Physics". In French, A. P.; Kennedy, P. J. Niels Bohr: A Centenary Volume. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. pp. 197–220. ISBN 978-0-674-62415-3.
რესურსები ინტერნეტში
Aage Niels Bohr – Autobiography
Aage Niels Bohr – Nobel Lecture
Oral History interview transcript with Aage Bohr 23 & 30 January 1963, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives
სქოლიო
დანიელი ფიზიკოსები
ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით