აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში

აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში — შეიარაღებული კონფლიქტი რუსეთსა და ბოევიკებს შორის, რომლებიც დაკავშირებულია კავკასიის საამიროსთან და 2015 წლის ივნისიდან, ერაყისა და ლევანტის ისლამურ სახელმწიფოსთან (ISIL) დაჯგუფებებთან ჩრდილოეთ კავკასიაში. ეს მოჰყვა ჩეჩნეთის მეორე ომის დასრულებას 2009 წლის 16 აპრილს. აჯანყებაში ჩაებნენ მებრძოლები ახლო აღმოსავლეთიდან, ჩრდილოეთ აფრიკიდან, ევროპიდან და ცენტრალური აზიიდან, მოხალისეები ჩრდილოეთ კავკასიიდან ასევე იბრძოდნენ სირიაში.
აჯანყება შედარებით მიძინებული გახდა მის შემდგომ წლებში. პიკის პერიოდში ძალადობა ძირითადად კონცენტრირებული იყო ჩრდილოეთ კავკასიის რესპუბლიკებში: ჩეჩნეთში, დაღესტანში, ინგუშეთსა და ყაბარდო-ბალყარეთში. დროდადრო ინციდენტები ხდებოდა მიმდებარე რეგიონებში, როგორიცაა ჩრდილოეთ ოსეთი-ალანია, ყარაჩაი-ჩერქეზეთი, სტავროპოლის მხარე და ვოლგოგრადის ოლქი.
აჯანყება ოფიციალურად დასრულებულად გამოცხადდა 2017 წლის 19 დეკემბერს, 8 წელზე დიდი ხნის შემდეგ, როდესაც FSB-ის დირექტორმა ალექსანდრე ბორტნიკოვმა გამოაცხადა ჩრდილოეთ კავკასიაში საბოლოო მეამბოხე მიწისქვეშა ნაწილის ლიკვიდაცია.
ისტორია და ფონი
1999 წლის ბოლოს, რუსეთის პრემიერ-მინისტრმა ვლადიმერ პუტინმა უბრძანა სამხედრო, პოლიციისა და უსაფრთხოების ძალებს შესულიყვნენ ჩეჩნეთში. 2000 წლის დასაწყისისთვის ამ ძალებმა დაიკავეს რეგიონის უმეტესი ნაწილი. ბრძოლები გაგრძელდა კიდევ რამდენიმე წლის განმავლობაში, რამაც გამოიწვია ათასობით რუსი და ჩეჩენი მსხვერპლი და ასობით ათასი დევნილი. 2005 წელს, ჩეჩენი აჯანყებულების ლიდერმა, აბდულ-ჰალიმ სადულაევმა, ჩრდილოეთ კავკასიაში ისლამის მორწმუნეთა შორის რუსეთის წინააღმდეგ კავკასიური ფრონტის ჩამოყალიბების ბრძანება გასცა, რათა გაეფართოებინა ჩეჩნეთის კონფლიქტი რუსეთთან. მისი გარდაცვალების შემდეგ, მისმა მემკვიდრემ, დოკუ უმაროვმა, გამოაცხადა ჯიჰადის გაგრძელება ჩრდილოეთ კავკასიასა და მის ფარგლებს გარეთ ისლამური ფუნდამენტალისტური კავკასიის საამიროს დასაარსებლად. რუსეთის დამშვიდების პოლიტიკა ჩეჩნეთში მოიცავდა პრორუსული მთავრობის შექმნას და ამ მთავრობისთვის ადგილობრივი უსაფრთხოების მოვალეობების გადაცემას.
ჩეჩნეთში რუსეთის აშკარა წარმატების მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო რეგიონის პრეზიდენტ რამზან კადიროვთან დაკავშირებულ პრომოსკოვურ ჩეჩნურ კლანებზე დამოკიდებულება. ტერორისტული თავდასხმები ჩრდილოეთ კავკასიაში 2007-2010 წლებში არსებითად გაიზარდა. 2009 წლის ზაფხულში 442-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა ჩრდილოეთ კავკასიაში ძალადობის შედეგად, სულ რაღაც ოთხ თვეში, მაშინ როცა 2008 წლის განმავლობაში დაფიქსირდა მხოლოდ 150 სიკვდილი. მთელი 2009 წლის განმავლობაში, რუსეთის მთავრობის ოფიციალური მონაცემებით, დაიღუპა 235 შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელი (თავდაცვის სამინისტროსა და FSB დანაკარგები არ შედის) და 686 დაშავდა, ხოლო 541-ზე მეტი სავარაუდო მებრძოლი და მათი მხარდამჭერი დაიღუპა და 600-ზე მეტი დააკავეს. 2010 წელს ტერორისტული ინციდენტების ზრდის ტემპი შემცირდა 2008–2009 წლებთან შედარებით, თუმცა 2010 წელს ჩრდილოეთ კავკასიაში არსებითად გაიზარდა მშვიდობიანი მოსახლეობის დაღუპულთა მაჩვენებელი და ტერორისტული ინციდენტების მზარდი რაოდენობა დაფიქსირდა ჩეჩნეთის ფარგლებს გარეთ.
2010 წლიდან 2014 წლამდე, ჩრდილოეთ კავკასიის აჯანყების შედეგად დაღუპულთა რიცხვი ყოველწლიურად მცირდებოდა, დაღუპულთა საერთო რაოდენობა ნახევარზე მეტით მცირდებოდა. შემცირების მიზეზებს შორისაა მეამბოხეების მაღალი რანგის მეთაურების დაღუპვა და სხვა. Reuters-ის სპეციალურმა გამოძიებამ აჩვენა, რომ 2014 წლის სოჭის ოლიმპიადის წინ რუსეთის უსაფრთხოების სამსახურებმა ნება დართო და წაახალისა ბოევიკები, დაეტოვებინათ რუსეთი სირიის სამოქალაქო ომში საბრძოლველად, რათა შეემცირებინათ შიდა თავდასხმების რისკი.
ჩეჩნეთი
ჩრდილოეთ კავკასიაში აჯანყება რუსეთსა და ჩეჩნეთს შორის ორი პოსტსაბჭოთა ომის პირდაპირი შედეგია. ჩეჩნეთის პირველი ომი იყო ნაციონალისტური ბრძოლა, როგორც სეკულარული, ისე ისლამისტური ელფერებით, რუსეთისგან დამოუკიდებლობისთვის და მიმდინარეობდა 1994-1996 წლებში. რუსეთის ფედერალურ ძალებსა და ჩეჩენ სეპარატისტ პარტიზანებს შორის სასტიკი ბრძოლის შემდეგ, ჩეჩნეთს მიენიჭა დე ფაქტო დამოუკიდებლობა 1996 წლის 30 აგვისტოს ხელმოწერილი ხასავიურტის შეთანხმების პირობების შესაბამისად. განადგურებული ინფრასტრუქტურითა და სხვადასხვა შეიარაღებული ფრაქციებით, რომლებიც ექვემდებარებოდნენ კონკრეტულ სამხედრო მეთაურებს, მომდევნო სამი წლის განმავლობაში ჩეჩნეთი გადაიზარდა კორუმპირებულ და კრიმინალურ სახელმწიფოში, შეიარაღებული ბანდები, გატაცებების ეპიდემია გამოსასყიდისთვის და რადიკალური ისლამის აღზევება რეგიონში.
1999 წლის აგვისტოში, 1500 ისლამისტი რადიკალის დაღესტანში შეიარაღებულმა შეჭრამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ჩეჩენი მეომარი შამილ ბასაევი და არაბი ჯიჰადისტი იბნ ალ-ხატაბი, დაღესტნის სეპარატისტული მოძრაობის მხარდასაჭერად, რუსეთში ბინების დაბომბვის სერიასთან ერთად, მოსკოვს მისცა ჩეჩნეთში ხელახლა შეჭრის საბაბი და დაიწყო ჩეჩნეთის მეორე ომი, კონფლიქტი, რომელიც მნიშვნელოვანი ისლამისტური ელფერებით გამოირჩევა.
პირველი ომიდან მკაცრი გაკვეთილების შემდეგ, რუსი სამხედროები, იმის ნაცვლად, რომ ჩაებნენ ბინძურ ურბანულ შეტაკებებში, როგორიც გროზნოში 1994–95 წლებში იყო, ძირითადად ეყრდნობოდა საჰაერო დაბომბვასა და არტილერიას, როგორიცაა ბალისტიკური რაკეტები და ჰაერში წვადი ასაფეთქებელი ნივთიერებები. შემდეგ კი გაანადგურეს ნებისმიერი ქალაქი ან სოფელი, რომელიც წინააღმდეგობას გაუწევდა, სანამ სახმელეთო ჯარების გაგზავნას ახორციელებდნენ გაწმენდის ოპერაციებისთვის. 1999-2000 წლებში გროზნოს მეორე ბრძოლაში ჩეჩნური წინააღმდეგობის დიდი ნაწილი განადგურდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც 2000 მებრძოლისგან შემდგარმა კოლონამ სცადა გასულიყო ალყაში მოქცეული ქალაქიდან 2000 წლის თებერვალში და ამის ნაცვლად პირდაპირ შევიდა დანაღმულ ველში, რომელიც რუსეთის ძალებმა მოამზადეს. დარჩენილ აჯანყებულთა დანაწევრებული დანაყოფები, შემდეგ პარტიზანული კამპანიის საწარმოებლად, რესპუბლიკის სამხრეთ მთებში მდებარე მიუწვდომელ ვედენოსა და არღუნის ხეობებში გაიყვანეს.
რესპუბლიკა მრავალი წლის განმავლობაში რჩებოდა ძალადობის მთავარ ცენტრად. რუსული მონაცემებით, 2009 წლის აპრილიდან (როდესაც ჩეჩნეთში ანტიტერორისტული ოპერაცია ოფიციალურად დასრულდა) 2010 წლის აპრილამდე ჩეჩნეთში 97 სამხედრო მოსამსახურე დაიღუპა; ამავდროულად, სამთავრობო ძალებმა მოკლეს 189 ადამიანი, რომლებიც, სავარაუდოდ, იყვნენ ბოევიკები ან მათი თანამშრომლები. მოხსენებული მსხვერპლი შემცირდა მომავალ წლებში, 2014 წელს 26 უსაფრთხოების ძალები და 24 ეჭვმიტანილი ბოევიკი მოკლეს .
დაღესტანი
დაღესტანი ჩრდილოეთ კავკასიის ყველა რესპუბლიკას შორის ყველაზე რელიგიური, დასახლებული და რთულია. ის ჩეჩნეთზე ორჯერ დიდია და შედგება რამდენიმე ათეული ეთნიკური ჯგუფისგან, უმეტესობა თავისი ენით. თუმცა კონფლიქტი დაღესტანში არის არა ეთნიკურ ჯგუფებს შორის, არამედ სუფიზმს შორის, ისლამის სინკრეტულ ფორმას შორის, რომელიც მოიცავს ადგილობრივ ადათ-წესებს და აღიარებს სახელმწიფოს, და სალაფიზმს, უფრო ტრადიციულ ფორმას, რომელიც უარყოფს სეკულარულ მმართველობას და დაჟინებით მოითხოვს, რომ ისლამის სალაფიტური ინტერპრეტაციამ უნდა მართოს ცხოვრების ყველა სფერო.
დაღესტანში ძალადობისა და ექსტრემიზმის ყველაზე მაღალი დონეა ჩრდილოეთ კავკასიის რესპუბლიკებში. რუსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განაცხადა, რომ 2013 წელს ჩრდილოეთ კავკასიაში ჩადენილი 399 ტერორისტული აქტისგან 242 დაღესტანში იყო.
2017 წლისთვის დაღესტანში მოქმედი ყველა ტერორისტული ჯგუფი განადგურდა.
ინგუშეთი
დაღესტანთან ერთად, აჯანყების პირველ წლებში ჩრდილოეთ კავკასიაში ძალადობის ძირითადი ტვირთი ინგუშეთმა იკისრა. ისლამისტური აჯანყება რესპუბლიკაში წარმოიშვა მეზობელ ჩეჩნეთში 1990-იან და 2000-იანი წლების დასაწყისში ომებიდან. 2004 წლის ივნისში ინგუშმა და ჩეჩენმა მებრძოლებმა განახორციელეს ფართომასშტაბიანი თავდასხმა ინგუშეთის უდიდეს ქალაქ ნაზრანზე, რის შედეგადაც დაიღუპა უამრავი მშვიდობიანი მოქალაქე, პოლიციელი და ჯარისკაცი.
როგორც სხვაგან ჩრდილოეთ კავკასიაში, სახელმწიფო უსაფრთხოების ძალების სისასტიკე იყო მთავარი ფაქტორი, რომელმაც აიძულა ახალგაზრდები შეერთებოდნენ ისლამისტებს. კგბ-ს ყოფილი ოფიცრის, მურატ ზიაზიკოვის თავმჯდომარეობით, ნიღბიანი ოპერატორების გუნდებმა გაიტაცეს, აწამეს და მოკლეს ეჭვმიტანილი მეამბოხეები და მათი ოჯახის წევრები. ზიაზიკოვის მემკვიდრემ, იუნუს-ბეკ ევკუროვმა, რომელიც დაინიშნა 2008 წელს, მიაღწია წარმატებას ძალადობის შემცირების საქმეში, თუმცა ის მძიმედ დაშავდა ბოევიკების მიერ თვითმკვლელი ტერორისტული თავდასხმის დროს მისი მმართველობის პირველი წლის განმავლობაში. რუსი კომანდოების მიერ ადამიანის უფლებების დარღვევები შემცირდა, მაგრამ კვლავ ფართოდ გავრცელდა.
ალი ტაზიევის დატყვევებამ 2010 წლის ივნისში, ეთნიკური ინგუშისა და კავკასიის საამიროს ერთ-ერთი უმაღლესი ლიდერის, დარტყმა მიაყენა ჯიჰადისტებს ინგუშეთში, ხოლო თავდასხმების რაოდენობა საგრძნობლად შემცირდა მომდევნო 5 წლის განმავლობაში. 2015 წლის შუა რიცხვებში ინგუშეთის პრეზიდენტმა იუნუს-ბეკ ევკუროვმა განაცხადა, რომ რესპუბლიკაში აჯანყება „დამარცხდა“.
ყაბარდო-ბალყარეთი
ყაბარდო-ბალყარეთში აჯანყება დაიწყო 2000-იანი წლების დასაწყისში და მას ხელმძღვანელობდა იარმუკ იამაატი, მებრძოლი ისლამისტი ჯამაატი, რომელიც აღზევდა პოლიციისა და უსაფრთხოების ძალების მიერ მუსლიმების დევნის შედეგად.
2005 წლის ოქტომბერში, რამდენიმე ბოევიკმა დაიწყო რეიდი რესპუბლიკის დედაქალაქ ნალჩიკში, რომლის შედეგადაც 142 ადამიანი დაიღუპა. პარტიზანებმა ასევე განახორციელეს არაერთი მკვლელობა ხელისუფლებისა და სამართალდამცავების მიმართ.
2010 წლის ბოლოს და 2011 წლის დასაწყისში რესპუბლიკაში ძალადობის გამწვავება მოხდა კავკასიის ემირატის მაღალი რანგის ფიგურის, ყაბარდას, ბალყარეთისა და ყარაჩაის გაერთიანებული ვილაიეთის მეთაურის ანზორ ასტემიროვის სიკვდილის შემდეგ. ყაბარდო-ბალყარეთის პარტიზანული მოძრაობის ახალმა ლიდერებმა ასკერ ჯაპუევმა და რატმირ შამეევმა ამჯობინეს უფრო აგრესიული მიდგომა და ბოევიკებმა რესპუბლიკაში რამდენიმე მშვიდობიანი მოქალაქე მოკლეს, მათ შორის რუსი ტურისტები. ამის საპასუხოდ, ჯგუფმა, სახელად Black Hawks, დაემუქრა ზოგიერთი ისლამისტის ახლობლებს. ჯაპუევი, შამეევი და ხამურზოვი 2011 წლის აპრილში უშიშროების ძალების სპეცოპერაციისას მოკლეს.
მომდევნო წლებში მსხვერპლი შემცირდა. 2014 განმავლობაში რესპუბლიკაში დაღუპულია სულ 49 ადამიანი (ბოევიკები, უსაფრთხოების ძალები და მშვიდობიანი მოქალაქეები).
ჩრდილოეთ ოსეთი-ალანია
2010 წლის 9 სექტემბერს, ჩრდილოეთ ოსეთის დედაქალაქ ვლადიკავკაზში, ხალხმრავალ ბაზარში, მანქანაში დამალული ბომბი აფეთქდა, რის შედეგადაც დაიღუპა 19 ზრდასრული და ბავშვი, ხოლო 190-ზე მეტი დაშავდა. პრეზიდენტმა მედვედევმა განაცხადა, რომ „ჩვენ აუცილებლად გავაკეთებთ ყველაფერს ამ მონსტრების დასაჭერად, რომლებმაც ჩაიდინეს ტერორისტული თავდასხმა უბრალო ხალხის წინააღმდეგ“.
ვილაიათ ღალღაიჩომ პასუხისმგებლობა აიღო და განაცხადა, რომ თავდასხმა მიზნად ისახავდა „ოს ურწმუნოებს“ „ოკუპირებულ ინგუშურ მიწებზე“.
მსხვერპლი
დაღუპულთა უმრავლესობა რუსი იყო, მაგრამ ასევე უცხოელები ტაჯიკეთიდან, უზბეკეთიდან, უკრაინიდან, ბელორუსიიდან, გერმანიიდან, ავსტრიიდან, დიდი ბრიტანეთიდან და სომხეთიდან ტერორისტულ თავდასხმებს შეეწირნენ.
შენიშვნა: დაღუპულთა ჯამი შედგენილია საინფორმაციო საიტის მიერ Caucasian Knot, რომელიც არ ადასტურებს მონაცემების 100-პროცენტიან სიზუსტეს.
ტერორისტული ინციდენტები
2009 წლის ნაზრანის აფეთქება
2009 წლის ნევსკის ექსპრესის აფეთქება
2010 წლის მოსკოვის მეტროში აფეთქებები
2010 წლის ყიზლარის აფეთქებები
2010 წლის სტავროპოლის ბომბის აფეთქება
2010 წლის ცენტოროის შეტევა
2010 წელი ვლადიკავკაზის აფეთქება
2010 წლის ჩეჩნეთის პარლამენტის თავდასხმა
დომოდედოვოს საერთაშორისო აეროპორტის აფეთქება
2012 წლის მაჰაჩყალის თავდასხმა
2013 წლის ოქტომბერი ვოლგოგრადის ავტობუსის აფეთქება
2013 წლის დეკემბერი ვოლგოგრადის აფეთქებები
2014 წლის გროზნოს აფეთქება
2014 წლის გროზნოში შეტაკებები
2018 წლის ყიზლარის ეკლესიის სროლა
რესურსები ინტერნეტში
გლობალური ტერორიზმის მონაცემთა ბაზა
დარიონ როდსი, სალაფისტ-ტაკფირი ჯიჰადიზმი: კავკასიის ემირატის იდეოლოგია, ტერორიზმის საერთაშორისო ინსტიტუტი, მარტი 2014 წ.
კავკასიის ჯიჰადი: ტერორის ტაქტიკა ისევ ჰორიზონტზეა?, The Long War Journal, 2009 წლის 21 მაისი
„რას აკეთებენ შენი შვილები, შეგეხება შენ“, Human Rights Watch, 2009 წლის 2 ივლისი
რუსეთი: დაიცავი უფლებები ჩრდილოეთ კავკასიის აჯანყებაში არ არის საბაბი კანონის უზენაესობის მიტოვებისთვის , ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ფედერაცია, 2009 წლის 7 ივლისი (UNHCR)
ტერორიზმი და ჩრდილოეთ კავკასია: მიმოხილვა
სქოლიო
2010-იანი წლები რუსეთში
2010-იანი წლების კონფლიქტები