ლიტვის დიდი სამთავროს სამოქალაქო ომი (1381-1384)

ლიტვის დიდი სამთავროს სამოქალაქო ომი (1381-1384)
ლიტვის სამოქალაქო ომი-ეს იყო იყო პირველი ბრძოლა ძალაუფლებისთვის ბიძაშვილებს იაგაილოსა, ლიტვის დიდ ჰერცოგს და მოგვიანებით პოლონეთის მეფეს და ვიტოვტი დიდს შორის, 381–1384 წლებში. ეს დაიწყო მას შემდეგ, რაც იაგაილომ ხელი მოაწერა დოვიდიშკესის ხელშეკრულებას ტევტონ რაინდებთან, რომელიც მიმართული იყო მისი ბიძის, კეისტუტისის, ვიტოვტის მამის წინააღმდეგ. კეისტუტისის მცირე ხნით ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება დიდ საჰერცოგოში, მაგრამ მას უღალატეს იაგაილოს მიმდევრებმა, ძირითადად, ვილნიუსიდან.ზავის მოლაპარაკებების დროს კეისტუტისი და ვიტოვტი დააპატიმრეს და კრევოს ციხესიმაგრეში გადაიყვანეს. კესტუტისი იქ გარდაიცვალა ერთი კვირის შემდეგ, მაგრამ ვიტოვტმა გაქცევა მოახერხა და შემდეგ ტევტონ რაინდებთან მოკავშირეობა სცადა. შემდგომში მათმა ერთობლივმა ძალებმა დაარბიეს ლიტვის მიწები. საბოლოოდ ბიძაშვილები შერიგდნენ, რადგან იაგაილოს შიდა სტაბილურობა სჭირდებოდა მოსკოვის დიდი სამთავრო პოლონეთის სამეფოსთან ლიტვის შესაძლო გაქრისტიანების შესახებ მოლაპარაკებების მოლოდინში. ომმა არ მოაგვარა ძალაუფლების ბრძოლა; ის გაგრძელდა შემდეგი ლიტვის სამოქალაქო ომის დროს (1389–1392), რომელიც დასრულდა ოსტროვის შეთანხმების ხელმოწერით. ათ წელზე მეტი ბრძოლის შემდეგ ვიტოვტი საბოლოოდ გახდა ლიტვის დიდი ჰერცოგი და მართავდა ქვეყანას ოცდათვრამეტი წლის განმავლობაში.
წინაპირობა
ძმები ალგირდასები და კეისტუტი მშვიდობიანად მართავდნენ ლიტვის დიდ სამთავროს.ალგირდასი, რომელიც იყო დიდი ჰერცოგი, დროის უმეტეს ნაწილს ატარებდა დიდი სამთავროს აღმოსავლეთ პროვინციებში, სადაც ცხოვრობდნენ მართლმადიდებლური რწმენის სლავური ხალხი. კეისტუტისი ალგირდასის სახელით ხელმძღვანელობდა დასავლეთ ნაწილში არსებულ საქმეებს, მათ შორის ტევტონი რაინდებისგან მათ დაცვას. ალგირდასი გარდაიცვალა 1377 წელს და ტახტი დაუტოვა იაგაილოს, მის უფროს ვაჟს ტვერელ ულიანასთან მეორე ქორწინებიდან. კეისტუტისმა და ვიტოვტმა განაგრძეს თანამშრომლობა იაგალოსთან მაშინაც კი, როდესაც მისი მემკვიდრეობის უფლებას დაუპირისპირდა ანდრეი პოლოცკელი, ალგირდასის უფროსი ვაჟი პირველი ქორწინებიდან მარია ვიტებსკელთან.
ტევტომთა რაინდებმა განაგრძეს ჯვაროსნული ლაშქრობა წარმართული ლიტვის წინააღმდეგ. 1378 წლის ზამთარში მოეწყო დიდი ლაშქრობა, რომლის დროსაც ტევტონებმა მიაღწიეს ბრესტს და მდინარე პრიპიატამდე. ლივონის ორდენმა დაარბია უპიტე და კიდევ ერთი კამპანია ემუქრებოდა დედაქალაქს, ვილნიუსში. 1379 წლის ზაფხულში, იაგაილოს ძმა სკირგაილა გაგზავნეს რაინდებთან, რათა განეხილათ სიტუაცია, ქრისტიანობაზე მოქცევის შესაძლო გზები და ლივონის ორდენის ანდრეის მხარდაჭერის შეწყვეტა, თუმცა მოგზაურობის დეტალები უცნობია; ჭორები ვრცელდებოდა, რომ ის საღვთო რომის იმპერატორსაც ეწვია.მიუხედავად იმისა, რომ მოგზაურობის მიზანი და შედეგი გაურკვეველია, ის ხშირად მოიხსენიებოდა, როგორც პირველი ინტრიგა კესტუტისის ზურგს უკან.ამასობაში კეისტუტისმა შესთავაზა რაინდებთან ზავი და ტყვეების გაცვლა.1379 წლის 29 სექტემბერს ტრაკაიში დაიდო ათწლიანი ზავი. ეს იყო ბოლო ხელშეკრულება, რომელსაც კეისტუტისმა და იაგაილომ ერთობლივად მოაწერეს ხელი. მას მოჰყვა სამდღიანი ფარული მოლაპარაკება იაგაილოსა და რაინდებს შორის ვილნიუსში. ზავი იცავდა მხოლოდ ქრისტიანულ მიწებს სამხრეთით, ხოლო კეისტუტისის წარმართული სამეფოები ჩრდილოეთ და დასავლეთ ლიტვაში კვლავ დაუცველი იყო ტევტონთა თავდასხმებისგან.
1380 წლის თებერვალში იოგაილომ, კეისტუტისის გარეშე, ხუთთვიანი ზავი დადო ლივონის ორდენთან, რათა დაეცვა თავისი ლიტვური სამფლობელოები და შეეწყვიტა ლივონის მხარდაჭერა ანდრეი პოლოცკისთვის. 1380 წლის 31 მაისს იოგაილომ და დიდოსტატმა ვინრიხ ფონ კნიპროდემ ხელი მოაწერეს დოვიდიშკესის საიდუმლო ხელშეკრულებას. ხელშეკრულების პუნქტები, მთლიანობაში, რთული იყო და მთლად მკაფიოც არ იყო. შეთანხმების პირობებიდან გამომდინარე, იოგაილო დათანხმდა არ ჩარეულიყო ტევტონური რაინდების თავდასხმების დროს კეისტუტისის ან მისი შვილების წინააღმდეგ. თუმცა, თუკი კეისტუტისთვის დახმარების გაწევა აუცილებელი იყო, ყოველგვარი ეჭვის თავიდან ასაცილებლად, ეს არ იქნებოდა ხელშეკრულების დარღვევა. ხელშეკრულება კვლავ საკამათოა, რადგან მის უკან მოტივები ბოლომდე არ არის ნათელი. ზოგიერთი ისტორიკოსი ადანაშაულებს ულიანას, იოგაილოს დედას, ან მის მრჩეველ ვაიდილას, სხვები აღნიშნავენ თაობათა განსხვავებებს: კესტუტისი დაახლოებით 80 წლის იყო და გადაწყვიტა არ მიეღო ქრისტიანობა, ხოლო ჯოგაილა დაახლოებით 30 წლის იყო და ეძებდა გზებს ქვეყნის მოქცევისა და მოდერნიზაციისთვის.სხვები ვარაუდობენ, რომ ხელშეკრულება ძირითადად მიმართული იყო ანდრეის და მისი მოკავშირეების - მისი ძმის დიმიტრი ბრიანსკელის და მოსკოვის დიდი ჰერცოგის დიმიტრი დონსკოის წინააღმდეგ.იოგაილომ, რომელმაც უზრუნველყო თავისი დასავლეთის ფრონტი, შეუერთდა ოქროს ურდოს მოსკოვის დიდი საჰერცოგოს წინააღმდეგ კულიკოვოს მომავალი ბრძოლისთვის.
სამოქალაქო ომი
კეისტუტისის გადატრიალება და იოგაილოს კონტრგადატრიალება
1381 წლის დასაწყისში, დოვიდიშკესის ხელშეკრულების დარღვევის გარეშე, ტევტონელმა რაინდებმა ორჯერ დაარბიეს ტრაკაის საჰერცოგო და ჟემაიტია.ტრაკაის მიმართულებით დარბევისას ტევტონელმა რაინდებმა პირველად გამოიყენეს ბომბარდირი და გაანადგურეს ნაუჯაპილისი, აიყვანეს დაახლოებით 3000 ტყვე. 1381 წლის აგვისტოში, კუნო ფონ ლიბენშტეინმა, ოსტეროდის კომტურმა და ლიტვის დანუტეს ნათლიმამ, აცნობა კესტუტისს საიდუმლო ხელშეკრულების შესახებ.როდესაც კესტუტისმა ჰკითხა ვიტოვტს, იცოდა თუ არა რაიმე ამის შესახებ, მან უარყო რაიმე ცოდნა და ეჭვი შეიტანა ტევტონურ ხაფანგში. 1381 წლის შემოდგომაზე კეისტუტისმა ისარგებლა პოლოცკის აჯანყებით სკირგაილას წინააღმდეგ. იოგაილო იმყოფებოდა აჯანყების დასამორჩილებლად და მისმა არყოფნამ კარგი შესაძლებლობა მისცა ვილნიუსის, დიდი საჰერცოგოს დედაქალაქის დაკავებას. კესტუტისი გახდა დიდი ჰერცოგი, ხოლო იოგაილო ტყვედ აიყვანეს ვილნიუსში დაბრუნების დროს.ვაიდილა სიკვდილით დასაჯეს. იოგაილომ ერთგულება აღუთქვა კეისტუტისს, გაათავისუფლეს და მიიღო მემკვიდრეობა, კრევა და ვიტებსკი.ამის შემდეგ კეისტუტისმა განაახლა ომი ტევტონ რაინდებთან: მისმა არმიამ დაარბია ვარმია და სცადა ჯორჯენბურგის (იურბარკასის) აღება.
1382 წლის 12 ივნისს, სანამ კეისტუტისი იმყოფებოდა დიმიტრ კორიბუტ ნოვჰოროდ-სივერსკთან საბრძოლველად, რომელმაც უარი თქვა გადასახადების გადახდაზე, ხოლო ვიტოვტი იმყოფებოდა ტრაკაიში, ვილნიუსის მაცხოვრებლებმა, რიგის ვაჭარი ჰანულის მეთაურობით. ქალაქში ვაჭრები უკმაყოფილო იყვნენ კეისტუტისის პოლიტიკით, რადგან ისინი ზიანს აყენებდნენ ეკონომიკას, განსაკუთრებით ლივონიასთან ვაჭრობას. ვიტოვტმა სცადა თავისი ძალების შეკრება ტრაკაიში და ვილნიუსზე თავდასხმა, მაგრამ იოგაილომ ტახტი დაიბრუნა. 6 ივლისს მან ხელი მოაწერა ბრაჟუოლეს ორთვიან ზავას ტევტონ რაინდებთან. ვიტოვტმა უკან დაიხია ტრაკაიდან ტევტონთა ორდენისა და იოგაილოს გაერთიანებული ძალების წინაშე და ქალაქი დანებდა 20 ივლისს. ამასობაში კესტუტისმა შეკრიბა თავისი მომხრეები სამოგიტიაში, მისი ვაჟი ვიტაუტასი ეძებდა ჯარისკაცებს ჰროდნაში, ხოლო მისი ძმა ლიუბარტასი გალიცია-ვოჰინიაში აიყვანეს.1382 წლის 3 აგვისტოს კესტუტისისა და იოგაილოს ჯარები შეხვდნენ ტრაკაის მახლობლად გადამწყვეტ ბრძოლაში, მაგრამ ეს არასოდეს დაწყებულა. ტევტონური წყაროების მიხედვით, კეისტუტისმა დაინახა, რომ იოგაილოს, რომელსაც ტევტონელი რაინდები ეხმარებოდნენ, გააჩნდა უმაღლესი ძალები. ორივე მხარე შეთანხმდა მოლაპარაკებაზე. კეისტუტისი და ვიტოვტი ჩავიდნენ იოგაილოს ბანაკში, მაგრამ დააპატიმრეს და გაგზავნეს კრევას ციხესიმაგრეში მდებარე ციხეში. მათი ჯარი დაიშალა. 15 აგვისტოს, პატიმრობიდან ხუთი დღის შემდეგ, კესტუტისი სკირგაილამ გარდაცვლილი იპოვა. იოგაილო ამტკიცებდა, რომ თავი ჩამოიხრჩო, მაგრამ გავრცელდა ჭორები, რომ ის დაახრჩვეს. იოგაილომ მოაწყო დიდი წარმართული დაკრძალვა კეისტუტისთვის: მისი ცხედარი დაწვეს ცხენებთან, იარაღთან და სხვა საგანძურთან ერთად ვილნიუსში.
ვიტოვტის გაქცევა
ვიტოვტი ციხეში დარჩა 1382 წლის შემოდგომამდე. მან გაქცევა მოახერხა ცოლის, ანას დახმარებით, რომელმაც მიიღო ნებართვა ქმრის მონახულების შესახებ. სხვადასხვა წყაროების მიხედვით ვიტოვტმა ტანსაცმელი გაუცვალა ანას ან მის ერთ-ერთ მსახურ ქალს და შეუმჩნევლად გაიქცა. ჯერ მან დახმარება სთხოვა თავის დას დანუტეს და მის მეუღლეს ვარშაველ იანუშ I-ს, შემდეგ კი მაზოვიის ჰერცოგ სიემოვიტ IV-ს მიმართა.საბოლოოდ ის მივიდა თავის მტრებთან, ტევტონ რაინდებთან, სთხოვა დაცვა და სამხედრო დახმარება იოგაილოს წინააღმდეგ. მარბურგის ვიგანდის თანახმად, ბირუტე, ვიტოვტის დედა, დაიხრჩო ბრესტში, სავარაუდოდ მისი გაქცევის საპასუხოდ. ასევე მოკლეს მისი ორი ნათესავი, ვიდიმანტასი და ბუტრიმასი.
რაინდებმა ვიტოვტი ენთუზიაზმის გარეშე მიიღეს.იმ დროს იოგაილო მოლაპარაკებებს აწარმოებდა ტევტონთა ორდენთან. 1382 წლის 31 ოქტომბერს მათ ჩამოაყალიბეს დუბისის ხელშეკრულება სამ ცალკეულ აქტში. ეს იყო ჯილდო მათი დახმარებისთვის ანდრეის და კეისტუტისის დამარცხებაში. მასში იოგაილომ პირობა დადო, რომ ოთხი წლის განმავლობაში მიიღებდა ქრისტიანობას, გახდებოდა ორდენის მოკავშირე, არ წამოიწყებდა ომს ორდენის თანხმობის გარეშე და დათმობდა სამოგიტიას, რომელიც ჯერ კიდევ მხარს უჭერდა ვიტოვტს, მდინარე დუბისამდე.თუმცა, ხელშეკრულების რატიფიკაცია სამუდამოდ გადაიდო. ურთიერთობის გაციების ერთ-ერთი მიზეზი იყო ომი მასოვიაში, რომელიც იოგაილომ რაინდებთან კონსულტაციის გარეშე დაიწყო.
შემდგომი
ვიტოვტი ლიტვაში იაგაილო მკაფიო წერილობითი შეთანხმების გარეშე დაბრუნდა. მან მიიღო ჰროდნა, ბრესტი, პოდლასკი, ვავკავისკი. ბიძა ლიუბარტასის გარდაცვალების შემდეგ ვოლჰინიას მისაღებად ვიტოვტი მართლმადიდებლური რიტუალით მოინათლა.სკირგაილამ განაგრძო ტრაკაის მმართველობა. ვიტოვტმა ერთგულება აღუთქვა იაგაილოს და გახდა ერთ-ერთი რეგიონალური ჰერცოგი. იაგაილო ნათლობის სხვადასხვა წინადადებას განიხილავდა. მან უკვე თქვა უარი დუბისის ხელშეკრულებაზე ტევტონ რაინდებთან. ის მოლაპარაკებას აწარმოებდა მოსკოვთან, მაგრამ ეს იყო საშიში მოკავშირე და მართლმადიდებლობა ვერ იხსნიდა ლიტვას ტევტონთა რაინდების თავდასხმისგან. გარდა ამისა, მოსკოვმა დაკარგა თავისი ძალა და გავლენა მონღოლების მიერ 1382 წელს მოსკოვის ალყის შემდეგ.მესამე ვარიანტი წარადგინა პოლონეთმა: ეძებდა პოლონეთის იადვიგასთვის შესაფერის საქმროს და პოლონეთის მეფის ღირსეულ კანდიდატს. 1385 წლის აგვისტოში იაგაილომ ხელი მოაწერა კრევოს კავშირს, დაჰპირდა ლიტვის გაქრისტიანებას, იადვიგას დაქორწინებას და ლიტვასა და პოლონეთს შორის პირადი კავშირის შექმნას. 1386 წელს მოინათლა და მეფედ აკურთხეს. სკირგაილა ლიტვაში მის რეგენტად დარჩა. იაგაილოს არყოფნით ისარგებლა ანდრეი პოლოცკელმა და განაახლა ლიტვის ტახტზე ასპარეზობა. ამ დროის განმავლობაში ვიტოვტი მისი ერთგული დარჩა და დაეხმარა იაგაილოს და სკირგაილას ანდრეის დამარცხებაში.
1387 წლის 28 აპრილს, ანდრეის დამარცხების შემდეგ, სკირგაილამ მიიღო პოლოცკი და ტრაკაი - რითაც დაარღვია ვიტოვტისთვის მიცემული პირობა, რომ ის მიიღებდა ტრაკაის, როდესაც სკირგაილა მიიღებდა პოლოცკის. ამავდროულად, სკირგაილას მმართველობით უკმაყოფილება კვლავ იზრდებოდა ლიტველებში, რომლებიც უკმაყოფილონი იყვნენ სახელმწიფოში პოლონეთის მზარდი გავლენით. მათ სურდათ შეენარჩუნებინათ ლიტვის იურიდიული გამორჩეულობა და ლიტველებისთვის სარეზერვო ოფისები. მოტყუებულმა ტევტონელმა რაინდებმა განაგრძეს სამოგიტიის მოთხოვნა და განაგრძეს ომი. ყველა ამ გარემოებამ ვიტაუტასს საშუალება მისცა განაახლოს თავისი ბრძოლა ძალაუფლებისთვის. ის მეორედ გაიქცა ტევტონ რაინდებთან და მორიგი სამოქალაქო ომი წამოიწყო. იგი დასრულდა 1392 წლის ოსტროვის შეთანხმებით, სადაც ვიტოვტმა აღიარა იოგაილოს ერთგულება და მიანიჭა ფართო ავტონომია ლიტვაში. ასე გახდა ლიტვის დიდი ჰერცოგი და ასე დაიწყო თავისი 38 წლიანი მეფობა.
სქოლიო