ჯალალედინ რუმი

ჯალალედინ რუმი
ჯალალ ად-დინ მუჰამმად რუმი, ან ჯალალ ად-დინ მუჰამმად ბალხი (جلال‌الدین محمد بلخى), იგივე მევლანა/მავლანა (مولانا, „ჩვენი ბატონი“), მავლავი/მევლევი (مولوی, „ჩემი ბატონი“), ან უბრალოდ რუმი; დ. 30 სექტემბერი, 1207 — გ. 17 დეკემბერი, 1273) — XIII საუკუნის სპარსი პოეტი, იურისტი, მუსლიმი სწავლული, თეოლოგი, სუფი მისტიკოსი. რუმის გავლენა ეთნიკურ და ეროვნულ ბარიერებს სცილდება: ირანელები, თურქები, ტაჯიკები, ბერძნები, პუშტუნები, ცენტრალური აზიისა და სამხრეთ აზიის მუსლიმები მის სულიერ მემკვიდრეობას უკვე ბოლო 7 საუკუნეა აღიარებენ. მისი ლექსები მსოფლიოს მრავალ ენაზე ითარგმნა. ჯალალედინ რუმი აღიარებულია, როგორც „ყველაზე პოპულარული და გაყიდვადი პოეტი“ აშშ-ში. 2010 წელს აშშ-ში კოლმან ბარქსის მიერ თარგმნილი ჯალალ ედ-დინ რუმის ყაზალები და რობაიები 500 ათასი ტირაჟით გაიყიდა და რუმი აღიარეს აშშ-ს XXI საუკუნის პირველი ათწლედის ყველაზე პოპულარულ პოეტად.
რუმის ნაწარმოებების უმეტესობა სპარსულ ენაზეა დაწერილი, თუმცა ზოგჯერ პოეტი არაბულად, თურქულად და ბერძნულადაც წერდა. მთელი ის 140 ან 150 ათასი სტრიქონი (დღემდე სადავოა), რაც კაცობრიობას დაუტოვა პოეტური მემკვიდრეობის სახით, დაწერილია (ან შეთხზულია და მერე ჩაწერილია) სპარსულ ენაზე. დაახლოებით ათასი ბეითია შემორჩენილი არაბულად და ორმოცდაათამდე ბეითი — თურქულად და ბერძნულად, ეს უკანასკნელი კი არაბული დამწერლობითაა შესრულებული და ბერძნულ ტექსტში ბევრი სპარსულ ან არაბული სიტყვაა ჩართული. რუმიზე საკუთარი მამის გარდა ყველაზე დიდი გავლენა სპარსელმა პოეტებმა, ათარმა და სანაიმ, მოახდინეს. მისი მესნევი, რომელიც კონიაში შეიქმნა, სპარსულ ენაზე დაწერილ ერთ-ერთ საუკეთესო ნამუშევრად ითვლება. დღესდღეობით ჯალალედინ რუმის ნაწარმოებები დიდი ირანის რეგიონსა და სპარსულენოვან სამყაროში ყველაზე მეტად წაკითხვადია. მისი ნაშრომების თარგმანები განსაკუთრებით პოპულარულია აზერბაიჯანში, თურქეთში, ამერიკასა და სამხრეთ აზიაში. რუმის პოეზიამ არა მხოლოდ სპარსულ ლიტერატურაზე, არამედ თურქულ, ოსმალურ, აზერბაიჯანულ, პუნჯაბის, ინდოეთის, ურდუს, პაშტოს, ჩაღატაურ და ბენგალური ენების ლიტერატურაზეც მოახდინა გავლენა. ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ მევლევის დერვიშთა საძმო, რომელიც დღემდე არსებობს, მხოლოდ რუმის პოეზიის ნიმუშების თანხლებით მართავს მედიტაციებს და მისტიკურ რიტუალებს.
სახელი
ირანში, როგორც წესი, მას „მევლევიდ“ მოიხსენიებენ, რაც ნიშნავს „ჩემს მოძღვარს, ბატონს...“, თუმცა არის მეორე ვარიანტიც - „მევლანა“ (მოულანა), რასაც იგივე მნიშვნელობა აქვს. ამ უკანასკნელს უფრო თურქულენოვანი ხალხი იყენებს. დაბადებისას მომავალი პოეტისთვის ასეთი სახელი უწოდებიათ: მოჰამად იბნ მოჰამად იბნ ჰოსეინ ჰოსეინი ხათიბი ბაქრი ბალხი. ყველა დანარჩენი ატრიბუტი ვინაობის მოხსენიებისა მან მოგვიანებით შეიძინა, როგორიცაა: „ჯალალ ედ-დინ“ (დიდება სარწმუნოებისა), მევლევი და მევლანა, რუმი (რუმელი, ანუ „რუმ“-ში მცხოვრები) და ა.შ. გამომდინარე იქიდან, რომ ბიზანტია აღმოსავლეთ რომის იმპერიისგან აღმოცენდა, აღმოსავლური სამყარო ანატოლიის რეგიონს „რუმად“ იცნობდა. თუმცა მევლანას სრული სახელის წარმოთქმისას ირანში „ბალხს“ ანიჭებენ უპირატესობას და არა „რუმს“. აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ასევე ცნობილია ფსევდონიმებად მიჩნეული სპარსული სიტყვები, რასაც უფრო ნაკლებად ვხვდებით სამეცნიერო ლიტერატურაში, როგორც თახალუსს, მაგრამ მათი არსებობა მაინც დადასტურებულია, ესენია: „ხოდავანდგარ“ (მეუფე, მბრძანებელი) და „ხამუშ“ (მდუმარე). ეს უკანასკნელი ხსენებულ თახალუსადაც აქვს გამოყენებული პოეტს.
ბიოგრაფია
ცხოვრების ადრეული წლები
ჯალალედინ რუმი სპარსულენოვან ოჯახში დაიბადა, 1207 წლის 30 სექტემბერს. მისი დაბადების ადგილს ავღანეთში, კერძოდ თოხარისტანის რეგიონში მდებარე ბალხი და ტაჯიკეთის სოფელი ვახში ეცილებიან ერთმანეთს. ოდითგანვე ორივე ადგილი დიდი ბალხის რეგიონს ეკუთვნოდა. აღნიშნული რეგიონი სპარსული კულტურის ცენტრი იყო, სადაც სუფიზმი რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ვითარდებოდა.
მევლანას მამა იყო სახელად მოჰამად იბნ ჰუსეინი (დაიბადა 1148 წელს), შემდგომ კი იხსენიებდნენ შემდეგნაირად - ბაჰა ედ-დინ ვალადი (ბრწყინვალება სარწმუნოებისა - بها الدین ولد), მოგვიანებით კი „სულთან ალ-ულამა“, ანუ მეცნიერთა (სწავლულთა) სულთანიც კი უწოდეს (سلطام العلماء). გარდა იმისა, რომ ბაჰა ყურანის კარგად მცოდნე იყო, მას თეოლოგის და იურისტის სტატუსიც ჰქონდა. მომავალი პოეტის წინაპრები მამის მსგავსად ცნობილი ჰანაფიტი იურისტები იყვნენ. ცნობილია დედის სახელიც - მუმინე-ხათუნი („მუმინე“ - ღვთისნიერი, ერთგული და „ხათუნი“ - ქალი, ქალბატონი) ბაჰა ედ-დინ ვალადი განათლებული და საზოგადოებისთვის კარგად ცნობილი კაცი იყო და მას ხშირად უხდებოდა ხორასნის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ქალაქ ნიშაბურში ჩასვლა (ომარ ხაიამის მშობლიური ქალაქია). ნიშაბურში მან ერთხელ თავისი შვილი, ყრმა მოჰამადიც წაიყვანა, სადაც შეხვდნენ იმ დროისთვის უკვე სახელმოხვეჭილ სპარსელ პოეტს და სუფიზმის ერთ-ერთ გამოჩენილ მოღვაწეს ფარიდ ედ-დინ ათარს (დაიბადა 1141 წელს). სახელოვანი ფარიდ ედ-დინ ათარის და მომავალი პოეტის, ჯალალ ედ-დინ რუმის შესახებაც ჰყვებოდნენ სუფიზმის და მის მსგავს მოძღვრებათა მიმდევარნი ნაირგვარ ამბებს. რუმის ბავშვობიდანვე მიაწერეს სასწაულებრივ მოვლენებთან დაპირისპირება, უზენაეს სამყაროთაგან მოვლენილ სულებთან შეხვედრები და ა.შ. სულთამხილავმა ფარიდ ედ-დინ ათარმა მის მეგობრის ბაჰა ედ-დინის ვაჟის არსებაში თავისი მემკვიდრე, მომავალში სრულიად სუფიზმის უპირველისი მოძღვარი განჭვრიტა და მას აჩუქა თავისი მისტიკური პოემა - „ასრარ-ნამე“ (იდუმალებათა წიგნი) - და ამ ძღვენს საგანგებო ღვთიური კურთხევაც (ბარაქა) მიაყოლა, რითაც მომავალი პოეტი და მოძღვარი შეძლებდა ადამიანში სულიერი „არხების“ გახსნას და უზენაესი სამყაროს შეცნობას. მის მამას კი უთხრა: „შენი შვილი დედამიწაზე აღანთებს ცეცხლს, რითაც ღვთისმსახურებას გამაოგნებელი ელვარება შეემატება“.
1219 წელს (ზოგი ვერსიით - 1217 წელს) ბაჰა ედ-დინ ვალადი იძულებული შეიქნა ოჯახთან ერთად, გასცლოდა მშობლიურ ქალაქს და მთელ ხორასანს, რადგან მონღოლთა შემოსევები სულ უფრო ხშირი და აუტანელი გახდა და მათი ტირანიის უღელქვეშ ცხოვრება ნამდვილად შეუძლებელი გახდა. მონღოლების კვალდაკვალ დევნის გამო, დაიწყეს მოგზაურობა და მოიარეს იმდროინდელი აღმოსავლური სამყაროს ყველა დიდი თუ წმინდა ქალაქი. ნიშაბურიდან ბაჰა ედ-დინის ოჯახი ბაღდადისკენ გაემართა, სადაც ბევრ მეცნიერსა და სუფიას შეხვდნენ. ბაღდადიდან მათ ჰიჯაზისკენ აიღეს გეზი, ჩავიდნენ მექაში და ჰაჯი შეასრულეს. ბოლოს ორიოდე წლით დაფუძნდნენ რუმის სასულთნოს პატარა ქალაქ მალათიაში, შემდეგ აკშეჰირში, ყარამანში და ლარენდაში, სადაც გაატარეს ცხოვრების შვიდი წელი. 1225 წელს გარდაიცვალა დედა, მუმინე-ხათუნი, ამავე წელს ჯალალ ედ-დინი დაქორწინდა გოუჰარ-ხათუნზე. ერთი წლის შემდეგ მათ შეეძინათ ვაჟი - სულთან-ველედი, რომელმაც შემდგომში დაწერა პოემა „ვალად-ნამე“ - პაპის და მამის ცხოვრების ამსახველი პოეტური ქმნილება, ასევე „ფიჰე მა ფიჰე“ (მასშია ის, რაც მასშია) - მევლანას რჩევა-დარიგებანი, სენტენციები და გამონათქვამები. რუმის პირველ მეუღლესთან ჰყავდა კიდევ ერთი ვაჟი - ალა ედ-დინ ჩალაბი, გოუჰარ-ხათუნის გარდაცვალების შემდეგ კი მეორედ იქორწინა და შეეძინა ვაჟი და ასული: ამირ ამილ ჩალაბი და მალაქე-ხათუნი.
ლარენდაში გატარებული მშვიდი და უზრუნველი ცხოვრება დასრულდა იმით, რომ სულთანმა ალა ედ-დინ ქეი-ყობადმა (ზეობის წლები - 1219-1236) პირადად მიიწვია ბაჰა ედ-დინ ვალადი რუმის სასულთნოს მთავარ ქალაქ კონიაში და შესთავაზა სათავეში ჩასდგომოდა ერთ-ერთ ღირსეულ პრესტიჟულ სასულიერო სასწავლებელს. პოეტის მამამ ეს მიწვევა მიიღო და ოჯახი 1228 წელს კონიაში გადასახლდა, 1240-1241 წელს კი ბაჰა ედ-დინ ვალადი გარდაიცვალა და მისი ადგილი დაიკავა 24 წლის ჯალალ ედ-დინმა, რომელიც მაშინვე შევიდა ადგილობრივ რელიგიურ ავტორიტეტთა ელიტარულ წრეში. ჯალალ ედ-დინ რუმი კონიაში სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა. აღსანიშნავია, რომ XIII საუკუნის დასაწყისში კონიას და მთლიანად რუმის სასულთნოს შუა აზიიდან, ხორასნიდან და ცენტრალური ირანიდან თავი შეაფარეს მონღოლთაგან დევნილმა რელიგიურ-სამეცნიერო თუ კულტურულ-ლიტერატურული წრეების ცნობილმა წარმომადგენლებმა. 1232 წელს თერმეზიდან კონიაში ჩავიდა ჯალალ ედ-დინის მამის ახლო მეგობარი საიდ ბურხან ედ-დინ და მთელი თავისი მოღვაწეობა მეგობრის შვილის აღზრდა-განათლებას შესწირა, ცხრა წლის განმავლობაში ჯალალ ედ-დინი თერმეზელი სწავლულის მიურიდი (მოსწავლე) იყო, რომელთაგან შვიდი წელი მათ ერთად გაატარეს დამასკოსა და ჰალაბის (ალეპოს) სასულიერო სასწავლებლებში, ხოლო კონიაში დაბრუნების შემდეგ, მათ იქ სხვა სულთანი - ღიას ედ-დინ ქაიხოსრო II დახვდათ, რომელმაც კვლავ მიიწვია ჯალალ ედ-დინი მედრესეს ხელმძღვანელად და მას უკვე მიეცა უფლება დიდგვაროვანთა შვილების მოძღვარიც ყოფილიყო. ამ პერიოდში რუმი ისლამის იურისტი ხდება, ყურანის კომენტარების მსგავსი ტექსტების შედგენას იწყებს, გამოსცემს ფათვებს.
შამსე-თაბრიზი
1244 წლის 26 ნოემბერს მოხეტიალე დერვიში შამს ედ-დინ მოჰამად თავრიზელი მოულოდნელად გამოჩნდა ქალაქ კონიაში, სადაც იგი დამასკოდან ჩავიდა. ერთ დღეს ამ დერვიშმა დაინახა მისკენ მიმავალი კაცი, რომელიც დარბაისელი სახით იარებოდა და გარს ერტყა მოსწავლეთა და თაყვანისმცემელთა ბრბო. აშკარად ჩანდა, რომ ეს კაცი ქალაქის წარჩინებული პირი იყო და მას უკვე ჯალალ ედ-დინი ერქვა. დერვიში წამოდგა და გაეშურა მისკენ და მათ შორის შედგა მოკლე საუბარი რელიგიურ თემაზე, რამაც იმდენად დააინტერესა ორივე, რომ ისინი პრაქტიკულად განუდგნენ მიწიერ ცხოვრებას და 16 თვის განმავლობაში საუბრობდენ მათთვის საინტერესო საკითხებზე, რამაც რუმის ცხოვრება ძირეულად შეცვალა. შამს ედ-დინ თავრიზელი იდუმალებით მოცულ პიროვნებად დარჩა ყველასთვის და ვარაუდობდნენ კიდეც, რომ ეს წარმოსახვითი, ლეგენდარული პიროვნება იყო ისეთივე, როგორც სპარსელი პოეტების ფანტაზიით შექმნილი პერსონაჟი. თუმცა ირკვევა, რომ ეს ნამდვილად არსებული ისტორიული პიროვნება იყო. შამსე ბიძგისმიმცემი და სულისჩამდგმელი გახდა იმ პოეტისთვის, რომელიც დღეს კაცობრიობის ისტორიაში სუფიზმის უდიდეს წარმომადგენლი ითვლება. მალე ეს იდუმალებით მოცული პიროვნება ისევე უცნაურად გაქრა კონიიდან, როგორც გამოჩნდა. არსებობს მოსაზრება, რომ შამსე-თაბრიზი რუმის ვაჟმა, ალა უდ-დინმა მოაკვლევინა. ვარაუდობდნენ, რომ იგი 1247 წელს მოკლეს, მაგრამ მისი ნეშტი ვერსად იპოვეს. ამ ფაქტმა უდიდესი ტკივილი და ვნებათაღელვა გამოიწვია მისი მეგობრის, მომავალი დიდი პოეტის ცხოვრებაში.
ჯალალ ედ-დინ რუმი დაუბრუნდა მედრესეს და განაგრძო თავისი საქმიანობა, მსმენელებს და მოსწავლეებს იგი უკვე შამსე-თაბრიზის, მისთვის სიცოცხლის მზის სახელით ესაუბრებოდა და ჭეშმარიტების შესაცნობად საკუთარი არსების შეცნობას სთავაზობდა და თან მრავალ იგავს იშველიებდა ან იქვე თხზავდა ექსპრომტად უცნაური სულიერებით და აზრებით განმსჭვალულ ლექსებს (რასაც იწერდნენ მოსწავლეები და შემდეგ ავრცელებდნენ და ინახავდნენ). იმავე წლებში დაარსდა მევლევის ორდენი ანუ „მბრუნავ დერვიშთა საძმო“, რომლის წევრებიც სიცოცხლის იდუმალებასა და სიბრძნეში წვდომას ცდილობდნენ სულიერი ექსტაზის, სიმღერის, ცეკვისა და პოეზიის საშუალებით. შამსეს გაქრობის შემდეგ ჯალალ ედ-დინ რუმი ერთხანს სასოწარკვეთილებამ მოიცვა, მაგრამ ამას მოჰყვა კიდევ ერთი „სასწაული“ მის ცხოვრებაში: მედრესეს მასწავლებელმა და მოძღვარმა უცებ იგრძნო, რომ შამსის სული მის სხეულში ჩასახლდა და ერთ „მიწიერ ჭურჭელში“ ორმა სუბსტანციამ განაგრძო ერთად სიცოცხლე. რუმის ბიოგრაფების თანახმად, სწორედ ეს იყო მიზეზი, რომ ის პოეტურ საქმიანობას აქტიურად შეუდგა. ყველა თავისი ლექსის ავტორად თვლიდა არა საკუთარ თავს, არამედ მასში მცხოვრებ მეორე „მე“-ს, რომელსაც შამსე თაბრიზის სახელით წარმოადგენდა ყაზალების ბოლოს. სწორედ ამ პერიოდში, 1247-1273 წლებში შეიქმნა მთელი ის ლიტერატურული მემკვიდრეობა, რამაც ჯალალ ედ-დინ რუმის საქვეყნოდ გაუთქვა სახელი, როგორც მის თანამედროვე ეპოქაში, ასევე მომავალ ეპოქებშიც.
ახალი ცხოვრება
შამსეს გაქრობის შემდეგ რუმიმ ყაზალების წერა დაიწყო, რომელიც „დივანე ქაბირში“ (დიდი დივანი), იგივე შამსე თაბრიზის დივანში გააერთიანა. მალევე ჯალალ ედ-დინი დაუმეგობრდა ოქრომჭედელ სალაჰ უდ-დინ ზარკუბის. ზარკუბის გარდაცვალების შემდეგ რუმის თანამგზავრად ჰუსამ ჩალაბი იქცა, რომელიც მისი საყვარელი სტუდენტი იყო. ერთხელ, როცა ჩალაბი და რუმი კონიის გარეთ მერამის ვენახებში დასეირნობდნენ, მურიდმა საკუთარ მასწავლებელს უთხრა: „შენ რომ სანაის „ილაჰინამას“ ან ათარის „მანტიკ ატ-ტაირის“ მსგავსი წიგნი დაგეწერა, ტრუბადურების თანამგზავრი გახდებოდა. ეს მათ შთააგონებდა და შენს ნაშრომთან შესაწყობ მუსიკას დაწერდნენ“. რუმიმ გაიღიმა, ამოიღო ქაღალდის ნაგლეჯი, სადაც მესნევის პირველი 18 ტაეპი ეწერა. ნაწერი შემდეგნაირად იწყებოდა:
„ყური უგდე სალამურსა და მის ამბავს, რომ ჰყვება როგორ კვნესის მარტოდმარტო..“
რუმის მოწაფემ ის კიდევ უფრო მეტად შთააგონა. რუმიმ შემდეგი 12 წელიწადი ანატოლიაში დაჰყო, სადაც ჰუსამს მესნევის 6 ნაწილს კარნახობდა. 1273 წელს რუმი თავს უკვე შეუძლოდ გრძნობდა და იმავე წლის 17 დეკემბერს გარდაიცვალა. აღსანიშნავია, რომ მან საკუთარი სიკვდილი თავადვე იწინასწარმეტყველა. დიდი სუფი პოეტი მამამისის გვერდით დაკრძალეს, რომლის გარშემო მავზოლეუმი აშენდა, რომელსაც „მწვანე აკლდამას“ უწოდებენ. რუმის საფლავზე ეპიტაფიაზე არის წარწერა: „როცა გარდავიცვლებით, საფლავი დედამიწაზე არ ვეძებოთ, არამედ ადამიანთა გულებში ვიპოვოთ“.
მნიშვნელოვანია, რომ თამარ მეფის შვილიშვილს, გურჯი ხათუნსა და პოეტს მჭიდრო მეგრობრული ურთიერთობები ჰქონდათ. აღსანიშნავია, რომ უშუალოდ მისი ხელმძღვანელობით აშენდა მევლანას მავზოლეუმი. მევლანას ერთადერთი პორტრეტიც გურჯი ხათუნის ინიციატივით შეიქმნა. მანამდე გურჯი ხათუნი, იგივე თამარი ქეიხოსროვ II-ზე დაქორწინდა. მატიანეთა ცნობით, გურჯი-ხათუნმა ქრისტიანული რწმენა სიცოცხლის ბოლომდე შეინარჩუნა და ამასთანავე სუფიზმს ჯალალ ედ-დინ რუმის წყალობით ეზიარა.
გურჯი ხათუნის შესახებ ჯალალ ედ-დინი თავის ერთ ეპისტოლეში წერდა: „მწყალობელი და დიდსულოვანი, საეჭვო საქმეთაგან განრიდებული, ჭეშმარიტი მონა ღმრთისა, ქალბატონთა ღირსება, მათ შორის ყველაზე უმწიკლო და ნამუსიანი კეთილბუნებოვანი და სათნომყოფელი, მომავლის მჭვრეტელი, სიკეთის მთესველი...“
დღეს XIII საუკუნის მევლანას მავზოლეუმი, სუფიების მედიტაცია, დერვიშების საცხოვრებელი უბნები, მევლევის საძმოს ყოფილი წევრების საფლავები დღემდე უამრავ ადამიანს იზიდავს მუსლიმური თუ არამუსლიმური სამყაროებიდან. გარდა პოეტობისა და მევლევის საძმოს ხელმძღვანელობისა, ჯალალედინ რუმი ფილოსოფოსიც იყო. მისი სწავლება სიყვარულის მეშვეობით ტოლერანტობისკენ, სიკეთისკენ, ქველმოქმედებისკენ, ცოდნისა და დადებითი ფიქრებისკენ მოუწოდებს.
სწავლება
რუმისა და სხვა სპარსი სუფი პოეტების ნაწარმოებების მთავარი თემა თავჰიდია - შერწყმა აბსოლუტთან, რომელიც სუფიზმში „სატრფოდ“ აღიქმება და „მეტრფე“ სუფი მისგან დაშორებულად თვლის თავს. მევლანას სურვილი, რომ სრულად ეზიაროს ღმერთს, ნათლად ჩანს მესნვის შემდეგ ლექსში:
„მე ქვა ვიყავი, მოვკვდი ქვად და მცენარედ მოველ,
მოვკვდი მცენარეც და ბუნაგი ცხოველში ვპოვე.
მოვკვდი ცხოველიც და ვიქეცი ადამის ტომად,
მოვკვდები აქაც, მაგრამ განა მაშინებს კვდომა!
გარდავიცვლები ახალ დღეთა იმედით მთმენი,
რომ ანგელოსის გამომებას მსუბუქი ფრთენი.
და ერთ დღეს, როცა ანგელოსის დადგება რიგი,
არავინ უწყის, იქ რა მელის, რა არის იქით!...
არარაობა დამანახვებს უსახო სახეს და მიგალობებს:
„ნივთი თვისად მიიქცეს სახედ“. სიკვდილი ხარობს,
შენ კი მასზედ ტყუილად ცხარობ, განა არ იცი,
ჯურღმულში ჩქეფს სიცოცხლის წყარო! წყალმანკიანო,
წყალს რომ სვამ და ვერ იკლავ წყურვილს, სურვილი შენი
შეუხამე ლოტოსის სურვილს,- ლოტოსის მსგავსად
შუა წყალში გაიდგი ფესვი და სვი ეს წყალი,
რამდენიც გსურს იმდენი შესვი, მაგრამ გახსოვდეს
ამ ცხოვრების სასტიკი მცნება: წამალიც არის
წყალმანკისთვის წყალი და სნებაც.
დაგვიწყებია სულის სატრფო, შენს ტკბილ სულს ყვარობ,
იძახი კია: შემომხედეთ, მიჯნური ვარო!
დოქში ჩაგისხამს შენთვის ჩუმად წყალი წყაროსი.
და გიხარია, და გგონია, გიდგას ტაროსი.
გადააქციე ჩქარი წყალი, ნებაზე უშვი
იდინოს თავის კალაპოტში, ჩაუშვი რუში!“
გარდა ამისა, რუმის მესნევი შეიცავს იგავებს, სცენებს ყოველდღიური ცხოვრებიდან, ყურანის გამოცხადებებს, მის განმარტებებს და რთულ მეტაფიზიკას. აღმოსავლეთში მასზე ამბობდნენ, რომ არ იყო მოციქული, თუმცა საღმრთო წერილი მან მიიღო.
აღსანიშნავია, რომ სუფი პოეტს ღმერთთან მისასვლელ გზაზე მუსიკის, პოეზიისა და როკვის გამოყენების მთელი არსებით სჯეროდა. მისი აზრით, მუსიკა ღვთისმოსავებს მთელი არსება ღმერთისკენ მიემართათ და ეს იმდენად ხშირად გაეკეთებინათ, რომ სული დაცემულიყო და ამაღლებულიყო. ამგვარი იდეების გამო აქვთ მბრუნავ დერვიშებს რიტუალის ის წესი, რასაც ჯალალ ედ-დინ რუმის პერიოდიდან ასრულებენ. მევლანას სწავლებები მევლევის საძმოს დასაყრდენი გახდა, რომელიც სულთან ველედმა დააარსა. რუმის დამსახურებაა სამას გამოყენება ზიქრის დროს, რომელიც სარიტუალო ტრიალთან ერთად მუსიკის მოსმენასაც გულისხობს. მევლევის ტრადიციის მიხედვით, სამა სულიერი ამაღლებისთვის განკუთვნილ გონებრივ-მისტიურ მოგზაურობასა და აბსოლუტისადმი სიყვარულს წარმოადგენს. ამ დროს დერვიში სიმართლისკენ მიემართება, სიყვარულის მეშვეობით იზრდება, უკუაგდებს ეგოს, პოულობს სიმართლეს და აბსოლუტს ხვდება. შემდეგ სუფი ბრუნდება ამ მოგზაურობიდან უფრო გაზრდილი (სულიერი თვალსაზრისით), მზად სიყვარულისთვის და ყველა არსებისადმი სიკეთის მოსატანად განურჩევლად რწმენისა, რასისა, სოციალური ფენისა და ერისა.
მესნევის სხვა ტაეპებში რუმი საყოველთაო სიყვარულის არსს დაწვრილებით ხსნის:
„მიზეზი სიყვარულისა ცალკეა სხვა მიზეზთაგან,
სიყვარული ჭოგრიტია ღვთაებრივი საოცრების.“
საინტერესოა, რომ რუმის საყვარელი მუსიკალური ინსტრუმენტი ნეი (ლერწმის სალამური) იყო.
შემოქმედება
რუმის დივანი ძირითადად რობაიებს, ყაზალებსა და მესნევის ექვს წიგნს მოიცავს. პროზაულ სტილში კი ეპისტოლეები, საუბრები და ქადაგებები აქვს დაწერილი.
პოეზია
რუმის უმთავრესი ნაწარმოები 6-წიგნიანი მესნევია, რომელსაც „სპარსულ ყურანსაც“ კი უწოდებენ. მესნევი მისტიკური პოეზიის უმაღლეს ნამუშევრად ითვლება. ის დაახლოებით 27,000 ტაეპს შეიცავს.
მევლანას ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი „დიდი დივანია“, რომელსაც შამსეს დივანიც კი ეწოდება. აღნიშნული კრებული პოეტის მასწავლებელ შამსე-თაბრიზს ეძღვნება. 35,000 ორტაეპედებისა და 2000 რობაის გარდა დივანი 90 ყაზალსა, არაბულად დაწერილ 19 რობაის, სპარსულ-თურქულ შერეულ ორტაეპედებსა და 28 ბერძნულ ტაეპებს მოიცავს.
პროზა
„ფიჰე მა ფიჰე“ (فیه ما فیه - მასშია ის, რაც მასშია) არის რუმის 71 საუბრისა და ლექციის კრებული, რომელიც მის მოძღვრებას ეხება. აღსანიშნავია, რომ ნაშრომი სხვადასხვა დროს ჩანიშნული სწავლებების ნაკრებია და რუმი მისი პირდაპირი ავტორი არაა.
„მაჯალის საბ'ა“ (مجالس سبعه - შვიდი კრება) სპარსულ ენაზე შედგენილ 7 სხვადასხვა კრებაზე წაკითხულ ლექციებს შეიცავს. თავად ნამუშევარი ყურანისა და ჰადისების ღრმად გასაგებად დართულ კომენტარებს წარმოადგენს. მასში წარმოდგენილია თავად მევლანას, სანაის, ათარისა და სხვა პოეტების ამონარიდები მათი ლექსებიდან. აღსანიშნავია, რომ გვხვდება ციტატები არაბულ ენაზე, რაც ჯალალ ედ-დინის ისლამურ მეცნიერებაში განსწავლულობას აჩვენებს. „მაჯალის საბ'ა“ სუფიებისა და სასულიერო მასწავლებლების შესაფერისი სტილითაა დაწერილი.
„მაქათიბ“ (مکاتیب - წერილები, ეპისტოლეები) არის წიგნი, რომელშიც თავმოყრილია რუმის წერილები და ეპისტოლეები თავისი მოწაფეების, ოჯახის წევრებისა და მისი თანამედროვე გავლენიანი პირების მიმართ. აღნიშნული წერილები ადასტურებს, რომ რუმი საკუთარი ოჯახის დახმარებითა და მის გარშემო აღზრდილი მურიდების ხელმძღვანელობით იყო დაკავებული. ზემოხსენებული ორი ნაშრომისგან განსხვავებით, წერილები დამახინჯებულია და დიდგვაროვნების, სახელმწიფო მოხელეებისა და სულთნების მოლოდინებს შეესაბამება.
რელიგიური ხედვა
უდავოა, რომ ჯალალ ედ-დინ რუმი მუსლიმი სწავლული იყო და ისლამსაც სერიოზულად ეკიდებოდა. ამის მიუხედავად მისი სასულიერო მსოფლმხედველობა ვიწრო სექტარიანულ ინტერესებს სცდებოდა. როგორც ის აღნიშნავს: „მე ორივე თვალი დავიბრმავე ამქვეყნიური სურვილების მიმართ - აი, რა ვისწავლე მოციქული მუჰამედისგან“.
მესნევის პირველ გვერდზე პოეტი წერს: „ეს არის მესნევის წიგნი, რომელიც ისლამის სათავის სათავის სათავეა და ყურანს განმარტავს“.
როგორც ვაშინგტონის უნივერსიტეტის ირანელი პროფესორი სეიდ ჰოსეინ ნასრი აღნიშნავს: „დღეს ირანში მცხოვრებმა ერთ-ერთმა უდიდესმა რუმოლოგმა, ჰადი ჰაირიმ აჩვენა, რომ მესნევის 6,000 ტაეპი პრაქტიკულად სპარსულ პოეზიაში ყურანის აიების უშუალო თარგმანს წარმოადგენს“.
მევლანა საკუთარ დივანში ნათლად აჩვენებს, რომ ის მართლაც მუსლიმია: „სუფის მუჰამედის ისეთივე იმედი აქვს, როგორც აბუ ბაქრს“.
მემკვიდრეობა
რუმის პოეტური ფორმები კლასიკური ირანული და ავღანური მუსიკის საფუძველია. მისი პოეზიის თანამედროვე კლასიკური ინტერპრეტაციები გვხვდება მუჰამად რეზა შაჯარიანთან, შაჰრამ ნაზერთან, დავუდ აზადთან (წარმოშობით ირანელები) და უსთად მოჰამად ჰამზე ჩეშთისთან (ავღანეთიდან). დასავლურ სამყაროში მევლანას სწავლებები სუფიზმის ფილოსოფიისა და გამოვლინების ერთ-ერთ საუკეთესო შესავალს წარმოადგენს. მაგ, შაჰრამ შივა დაახლოებით 20 წელი ინგლისურენოვან ქვეყნებში ავრცელებდა რუმის პოეზიის თარგმანებს. პაკისტანელ პოეტი მუჰამად იკბალი რუმის შემოქმედებამ შთააგონა და ამ უკანასკნელს თავის სულიერ წინამძღოლადაც თვლიდა. უფრო მეტიც, მევლანას ის პატივისცემის ნიშნად „ფირ რუმიდ“ მოიხსენიებდა საკუთარ ლექსებში. („ფირი“ ზოგადად უფროს, მოხუც ადამიანს ნიშნავს, თუმცა სუფიზმის კონტექსტში ბატონის, მასწავლებელის, წინამძღოლის ან დამაარსებლის მნიშვნელობას იძენს).
შაჰრამ შივა ამტკიცებს, რომ ჯალალედინ რუმის ძალუძს, სიტყვებით მკაფიოდ და უშუალოდ გადმოსცეს პიროვნული ზრდისა და განვითარების რთული სამყარო. მისი თქმით, რუმის ლექსები ეკლესიებში, სინაგოგებსა და ძენის მონასტრებში ისევე ისმის, როგორც ნიუ-იორკის მუსიკალურ სცენებზე.
პროფესორ მაჯიდ ნაინის თანახმად, „რუმის ცხოვრება და გარდასახვა ჭეშმარიტი მტკიცებულებაა, რომ ნებისმიერი რელიგიისა და წარმომავლობის ადამიანებს შეუძლიათ მშვიდად თანაცხოვრება. მისი ხედვები, სიტყვები და ცხოვრება გვასწავლის, თუ როგორ უნდა დავეუფლოთ შინაგან სიმშვიდეს, ბედნიერებას და როგორ უნდა შევწყვიტოთ უსაზღვრო ტალღა“.
სპარსი პოეტის შემოქმედება მსოფლიოს მრავალ ენაზეა ნათარგმნი და მისი შემოქმედება სხვადასხვა კულტურულ ღონისძიებაზე გამოაქვთ. მაგ, ქოლმან ბარქსის მიერ შესრულებული ინგლისურენოვანი თარგმანების ნახევარ მილიონზე მეტი ეგზემპლარი არის გაყიდული მსოფლიოს მასშტაბით. რუმის შემოქმედება კი აშშ-ში საკმაოდ პოპულარულია. აღსანიშნავია, რომ ამერიკელი მწერლის, ფერეიდუნ კიას ნათარგმნი და დიპაკ ჩოპრას მიერ რედაქტირებული რუმის სასიყვარულო პოემები შესრულებული აქვთ ისეთ ცნობილ ადამიანებს, როგორებიც არიან: მადონა, გოლდი ჰოუნი, ფილიპ გლასი და დემი მური.
ინდოეთში, კერძოდ ქალაქ ლუქნოუში არის ცნობილი ღირსშესანიშნაობა, რომელსაც რუმის კარიბჭე ეწოდება პოეტის პატივსაცემად და ლუქნოუში. ასევე მევლანა და მისი მავზოლეუმი გამოსახული იყო 5000 თურქული ლირის ბანკნოტებზე 1981-1994 წლებში.
კავშირი ირანთან
ارسی گو گرچه تازی خوشتر است — عشق را خود صد زبان دیگر است
„რაც არ უნდა უკეთესი იყოს არაბული, წარმოთქვი სპარსულად - სიყვარული ყველა ენაზე თავისით იპოვის საკუთარ გზას“.
კულტურულმა, ისტორიულმა და ლინგვისტურმა კავშირებმა ირანთან რუმი გამოჩენილ სპარს პოეტად აქცია. რამდენიმე ცნობილი რუმოლოგი: ფორუზანფარი, ნაინი, საბზევარი და ა.შ. ასევე ირანელები იყვნენ. ამონარიდები რუმის პოეზიიდან ირანის ბევრი ქალაქის კედელზე, სპარსულ მუსიკასა და სასკოლო წიგნებში გვხვდება.
მევლევის სუფიური საძმო
მევლევის საძმო რუმის გარდაცვალების შემდეგ, 1273 წელს მისმა მიმდევრებმა დააარსეს. მისი პირველი მემკვიდრე ჰუსამ ჩალაბი იყო, რომელიც 1284 წელს გარდაიცვალა. საძმოს სათავეში პოეტის ერთადერთი ცოცხალი შვილი სულთან ველედი ჩაუდგა, რომელიც ცნობილი „მესნევი რაბაბნამას“ (რაბაბის წიგნის) ავტორია და მის გარდაცვალებამდე (1312 წლამდე) ხელმძღვანელობდა. მას შემდეგ მევლევის საძმოს რუმის შთამომავლები უძღვებიან. აღნიშნული საძმოს წევრები ზიქრის დროს სამას იყენებენ. ეს ტრადიცია რუმის დროიდან მოდის, როცა მისი დერვიშები იკრიბებოდნენ და მუსიკის თანხლებით ასრულებდნენ რიტუალებს.
„აქ ვიღაც როკავს... მოცეკვავის ხელის ჩრდილებმა
დაჩრდილეს ყველა სრულყოფილის სრულყოფილება;
შენ თუ ვერ ხედავ _ მოცეკვავე რაა ქმნილება,
გულში შეიძელ სხივმოსილი მთვარის მხილება“.
გარდა იმისა, რომ ჯალალ ედ-დინი პოეტი და მისტიკოსი იყო, ის რობაბზე კარგად უკრავდა. დერვიშების სარიტუალო როკვის მუსიკა შეიცავს ამონარიდებს რუმის ამონარიდებს მესნევიდან და შამსეს დივანიდან ან სულთან ველედის ლექსებიდან. აღსანიშნავია, რომ მევლევის საძმო კარგად ჩამოყალიბებული ერთობა იყო და მისის წევრები მაღალ თანამდებობებსაც კი იკავებდნენ ოსმალეთის იმპერიაში. საძმოს ცენტრი თურქეთის ქალაქი კონიაა. ასევე სტამბოლში, გალათას კოშკთან მდებარეობს ამ საძმოს მონასტერი (درگاه, დარგაჰ), სადაც სამა სრულდება და საზოგადოებისთვის მისაწვდომია. ასეთ დროს მევლევის საძმო ნებისმიერი წარმოშობის ადამიანებს იწვევს.
ოსმალეთის იმპერიის დროს მევლევის საძმოში მოღვაწეობდნენ ცნობილი მუსიკოსები და პოეტები: შეიხ ღალიბი, ისმაილ რუსუჰი დედე, ესრარ დედე, ჰალეთ ეფენდი და გავსი დედე, რომლებიც სტამბოლში არიან დაკრძალულნი. ნეიზე დაკრული მუსიკა რუმის მიმდევრების რიტუალების დროს მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
თანამედროვე სეკულარული თურქული რესპუბლიკის ჩამოყალიბებისთანავე მუსტაფა ქემალ ათათურქმა რელიგია საჯარო სივრციდან განდევნა და იმდენად შეზღუდა, რომ პირადი ცხოვრების შემადგენელი ნაწილი გახდა. 1925 წლის 13 დეკემბერს გამოვიდა კანონი, რომელიც ხურავდა დერვიშების შეკრების ყველა ადგილს, სადაც მოსალოცად (- ზიარა) მიდიოდნენ. მხოლოდ სტამბოლში ამგვარი 250 მონასტერი და პატარ-პატარა შეკრების ადგილები სხვადასხვა საძმოებისთვის. ეს კანონი ყველა სუფიურ საძმოს დაშლილად აცხადებდა, კრძალავდა მისტიკური სახელების, ტიტულებისა და ტიტულების შესაბამისი ტანისამოსის გამოყენებას. ასევე აყადაღებდა საძმოების საკუთრებას, კრძალავდა მათს რიტუალებს, შეკრებებს და აწესებდა სასჯელს მათთვის, ვინც საძმოების აღდგენას შეეცდებოდა. ორი წლის შემდეგ, 1927 წელს, მევლანას მავზოლეუმი კონიაში გაიხსნა როგორც მუზეუმი.
1950-იან წლებში თურქეთის ხელისუფლებამ მბრუნავ დერვიშებს კონიაში წელიწადში ერთხელ რიტუალის შესრულების უფლება მისცა. მევლანას ფესტივალი დეკემბერში ორ კვირაზე მეტხანს გრძელდება. კულმინაცია რუმის გარდაცვალების დღე 17 დეკემბერია, რომელსაც შაბე 'არუსს (ქორწილის ღამეს) უწოდებენ. ეს დღე რუმის ღმერთთან შერწყმის დღედ აღიქმება სუფიებში. 1974 წელს მბრუნავ დერვიშებს დასავლეთში მოგზაურობის უფლება მისცეს. 2005 წელს იუნესკომ მევლევის საძმოს სამას რიტუალი კაცობრიობის ზეპირსიტყვიერებისა და არამატერიალური მემკვიდრეობის ერთ-ერთ შედევრად აღიარა.
დაბადებიდან 800 წლის აღნიშვნა
იუნესკოს, ავღანეთის, ირანისა და თურქეთის მუდმივი დელეგაციების თაოსნობით 2007 წლის 6 სექტემბერს რუმის დაბადებიდან 800 წელი აღინიშნა. იუნესკომ ასევე დაამზადა ჯალალ ედ-დინ რუმის სახელობის მედალი იმ ძალისხმევის დასაფასებლად, რომლებსაც გასწევენ მევლანას მკვლევარები და რომელიც ხელს შეუწყობს იუნესკოს მიზნების განხორციელებასა და მისი იდეების გავრცელებას.
ავღანეთის კულტურისა და ახალგაზრდული სამინისტრომ დააარსა ეროვნული კომისია, რომელმაც საერთაშორისო სემინარის ორგანიზება მოახდინა უდიდესი განათლების მქონე ფილოსოფოსისა და მსოფლიო დონის პოეტის დაბადებისა და ცხოვრების აღსანიშნავად.
2007 წლის 30 სექტემბერს ირანის ყველა სკოლაში მევლანას პატივსაცემად ზარები დაირეკა. იმავე წელს ირანში 26 ოქტომბრიდან 2 ნოემბრის ჩათვლით რუმის კვირეული გაიმართა. თეირანში კი საერთაშორისო ცერემონია კონფერენცია გაიმართა. ღონისძიება ირანის პრეზიდენტმა და პარლამენტის თავმჯდომარემ გახსნეს. ღონისძიებას დაესწრნენ მეცნიერები 21 ქვეყნიდან. ასევე გაიმართა 450 სტატიის პრეზენტაცია. ირანელი მუსიკოსი შაჰრამ ნაზერი ღირსების ორდენით დააჯილდოეს და ირანის მუსიკის სახლის ჯილდო გადასცეს რუმის შედევრებზე დაფუძნებით შექმნილი ცნობილი ნაწარმოებების გამო. ამასთანავე 2007 წელი იუნესკომ მევლანას წლად გამოაცხადა.
იმავე წლის 30 სექტემბერს თურქეთშიც აღინიშნა სუფი პოეტის დაბადების 800 წელი მბრუნავი დერვიშების სამას რიტუალით, რომელსაც 48 კამერა იღებდა და პირდაპირ შუქდებოდა რვა ქვეყანასი. კულტურისა და ტურიზმის მინისტრმა, ერთურულ გუნაიმ განაცხადა: „300 დერვიში მიიღებს მონაწილეობას რიტუალში, რომელიც ისტორიაში ყველაზე დიდი შესრულებული სამა იქნება“.
რუმის კვლევა
„მევლანას რუმის მიმოხილვა“ (ISSN 2042-3357) - ამ სახელით უშვებენ მევლანას შესახებ კვლევას 2010 წლიდან ეგზეტერის უნივერსიტეტის ირანისტიკის ცენტრი და კვიპროსის ქალაქ ნიქოზიაში არსებული რუმის ინსტიტუტი, Archetype Books და კემბრიჯი. პირველი ტომი 2010 წელს გამოვიდა. მას შემდეგ ჟურნალი ყოველწლიურად გამოდის.
აღსანიშნავია, რომ საქართველოში რუმის შემოქმედების უკვე ბევრი თარგმანი არსებობს. გამოცემულია ბევრი წიგნი, სადაც თავმოყრილია ალექსანდრე ელერდაშვილის, ამბაკო ჭელიძის, მაგალი თოდუას, თამაზ ჩხენკელის, ვახუშტი კოტეტიშვილის, ნომადი ბართაიას, ნოშრევან ჯიშკარიანის, გიორგი ლობჟანიძის თარგმანები. ქართულ ენაზე თარგნილია 1970 წელს „მე ვარ თეთრი შევარდენი“.
რელიგიური კუთვნილება
აღსანიშნავია, რომ სამი ყველაზე ცნობილი პოეტი რუმი, ათარი და სანაი სუნიტი მუსლიმები იყვნენ და მათი პოეზია ხოტბას ასხამს ხალიფა აბუ-ბაქრსა და ომარს. შიიტმა ავტორებმა თავიანთ რიგებში მისტიკოსი პოეტები თორმეტიანთა შიიზმის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ სეფიანების დროს მიიღეს.
გალერეა
იხილეთ აგრეთვე
რუმის სასულთნო
სელჩუკთა სახელმწიფო
სპარსული კულტურა
სპარსული ფილოსოფია
სპარსი პოეტები
მასტანის ანსამბლი
სპარსული ლიტერატურა
სპარსული მისტიციზმი
სპარსელები
ტაჯიკები
ისლამური მისტიციზმი
სუფიზმი
https://ias.org/sufism/practical-sufism-philosophical-sufism/
ცნობილი რუმოლოგები
ვილიამ ჩითიკი
ბადიოზამან ფორუზანფარი
ჰოსეინ ელაჰი ღომშეი
შაჰრამ შივა
ჰამიდ ალგარი
რაჰიმ არბაბი
ქაბირ ჰელმინსკი
ფატემე ქეშავარზი
მაჯიდ ნაინი
სეიდ ჰოსეინ ნასრი
ფრანკლინ ლუისი
ფრანსუა პეტი დე ლა კრუა
ანა-მარია შიმელი
აბდოლქარიმ სორუში
დარიუშ შაიეგანი
აბდოლჰოსეინ ზარინკუბი
ფილმები
GD პედია - სუფიზმი
Rumi: The Wings of Love
Shams & Rumi: The Fragrance of Axis Mundi
The Veil of the Temple
Rumi: Poet of the Heart
Handelsmannen och papegojan
Rumi Returning: The Triumph of Divine Passion
რუმის ლექსებზე დაყრდნობით შექმნილი მუსიკა
Symphony No. 3 (Szymanowski)
Shohreh Moavenian
Amire Bi Gazand
სხვა
Blind men and an elephant
Sant Mat
ლიტერატურა
ელერდაშვილი, ა. (2014). ჯალალ ედ-დინ რუმი. თბილისი, საქართველო: მთარგმნელის ბიბლიოთეკა.
მ.თოდუა, (2007) ქრისტეს მოსავი მუსულმანი, გელათის მეცნიერებათა აკადემიის ჟურნალი, ქუთაისი, საქართველო.
გ.ჯაფარიძე, (1995) საქართველო და მახლობელი აღმოსავლეთის ისლამური სამყარო XII-XIII ს-ის პირველ მესამედში, თბილისი, საქართველო: მეცნიერება.
გ.ჯაფარიძე, (1980) ახალი არაბული წყარო XIII ს-ის საქართველოს ისტორიისათვის, თბილისი, საქართველო: ცისკარი.
კობიძე დ., სპარსული ლიტერატურის ისტორია, თბილისი, 1975
ე.ჯაველიძე, (1970) გურჯი ხათუნისა და ჯელალ-ედ-დინ რუმის ურთიერთობის ისტორიიდან, თბილისი, საქართველო: ცისკარი.
თოდუა, მ. (1968). ჯელალ ედ-დინ რუმი. თბილისი, საქართველო: ლიტერატურული საქართველო.
ა.გაწერელია, (1960) დედოფალი თამარი (გურჯი ხათუნი) და პოეტი ჯელალ-ედ-დინ რუმი, თბილისი, საქართველო: ლიტ-ული გაზეთი.
Onder M. Kismir C. (1959) Mevlana – Hayati, Sahsieti, Fserleri, Konya.
Dr Khalifa Abdul Hakim, "The metaphysics of Rumi: A critical and historical sketch ", The Institute of Islamic Culture, 1959. ISBN 978-8-17435-475-4
Fatemeh Keshavarz, "Reading Mystical Lyric: The Case of Jalal al-Din Rumi ", University of South Carolina Press, 1998. ISBN 978-1-57003-180-9.
Mawlana Rumi Review mawlanarumireview.com. An annual review devoted to Rumi. Archetype, 2010. ISBN 978-1-901383-38-6.
Seyyed Hossein Nasr, Islamic Art and Spirituality, Albany: SUNY Press, 1987, chapters 7 and 8.
William Chittick, The Sufi Doctrine of Rumi: Illustrated Edition, Bloomington: World Wisdom, 2005.
Annemarie Schimmel, The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalaloddin Rumi, Albany: SUNY Press, 1993.
Majid M. Naini, The Mysteries of the Universe and Rumi's Discoveries on the Majestic Path of Love, Universal Vision & Research, 2002, ISBN 978-0-9714600-0-3
Franklin Lewis, Rumi: Past and Present, East and West, Oneworld Publications, 2000. ISBN 978-1-85168-214-0
Leslie Wines, Rumi: A Spiritual Biography, New York: Crossroads, 2001 ISBN 978-0-8245-2352-7.
Rumi's Thoughts, edited by Seyed G Safavi, London: London Academy of Iranian Studies, 2003.
Şefik Can, Fundamentals of Rumi's Thought: A Mevlevi Sufi Perspective, Sommerset (NJ): The Light Inc., 2004 ISBN 978-1-932099-79-9.
Rumi's Tasawwuf and Vedanta by R M Chopra in Indo Iranica Vol. 60
Athanasios Sideris, "Mevlana Celaleddin Rumi ", an entry on Rumi's connections to the Greek element in Asia Minor, in the Encyclopedia of the Hellenic World - Asia Minor , 2003.
E.G. Browne, History of Persia, four volumes, 1998 ISBN 978-0-7007-0406-4. 2,256 pages, and twenty-five years in the writing.
Jan Rypka, History of Iranian Literature, Reidel Publishing Company; 1968 . ISBN 978-90-277-0143-5
"RUMI: His Teachings And Philosophy" by R.M. Chopra, Iran Society, Kolkata (2007).
რესურსები ინტერნეტში
Dar al Masnavi, several English versions of selections by different translators.
სქოლიო
1207
1273
სუფიზმი
ირანელი პოეტები
ირანელი სუფიები
მუსლიმი ფილოსოფოსები
ირანელი ფილოსოფოსები
სუფი პოეტები
სპარსული ლიტერატურა
მევლევის საძმო
XIII საუკუნის პოეტები
XIII საუკუნის ფილოსოფოსები
შუა საუკუნეების პოეტები
მისტიკოსი პოეტები
სუფიები
სუფი წმინდანები