სული

სული (ბერძნ. psyche ან აგრეთვე pneuma, ლათ. anima) — ცნება, რელიგიასა და ფილოსოფიაში, ადამიანის არამატერიალური ასპექტი ან არსი, რომელიც ანიჭებს ინდივიდუალობას და ადამიანურობას, ხშირად განიხილება გონების ან საკუთარი თავის სინონიმად. თეოლოგიაში, სული უფრო მეტად განივრცობა, როგორც პიროვნების ნაწილი, რომელიც ეზიარება ღვთაებას და ხშირად ითვლება, რომ არის უკვდავი, სხეულის სიკვდილის შემდეგაც.
სული აბრაამისეულ რელიგიებში
იუდაიზმი
თალმუდში სული აღწერილია, როგორც სხეულისგან დამოუკიდებელი არსება, როგორც ადამიანის ის ნაწილი, რომელიც უშუალოდ არის შექმნილი ღმერთის მიერ. სული თავისი ბუნებით უმწიკვლოა, ხოლო ადამიანში ბოროტება აიხსნება იმით, რომ კეთილ საწყისთან ერთად, რომელიც სიკეთისკენ მიისწრაფვის (იეცერ ჰატობ), ადამიანში არის უარყოფითი დასაწყისიც, ბოროტებისკენ მიდრეკილი (იეცერ ჰა'რა). სული ასულიერებს სხეულს და მართავს მას; როგორც ღმერთი ავსებს სამყაროს, მაგრამ რჩება უხილავი, ასევე სული ავსებს ადამიანის სხეულს და თავად რჩება უხილავი.
მეორე ტაძრის დროინდელი ებრაელები განსხვავდებოდნენ სულის არსის გაგებაში. ფარისევლებს სჯეროდათ, რომ სული უკვდავია და შეუძლია სხეულის გარეთ არსებობა მკვდრეთით აღდგომამდე. სადუკეველები თვლიდნენ, რომ სული სხეულთან ერთად კვდება. „რადგან შავეთი არ გმადლობს შენ, სიკვდილი არ დაგიწყებს დიდებას, ქვესკნელში ჩამავალთ აღარა აქვთ შენი სიმტკიცის იმედი. ცოცხალი, მხოლოდ ცოცხალია, რომ გმადლობს შენ, როგორც მე დღეს; მამა აუწყებს შვილებს შენს სიმტკიცეს.“ (ესაია 38:18, 19). „არათუ მკვდრები აქებენ უფალს და ან ყოველი ქვესკნელს შთასული“ (ფსალმ. 113:17). "რადგან ცოცხალმა იცის, რომ მოკვდება; მკვდრებმა კი არაფერი იციან და აღარც საზღაური მიეზღვებათ, რადგან მათი ხსოვნა დავიწყებას მიეცა. წარხდა მათი სიძულვილიც, შურიც და ტრფობაც; აღარ ექნებათ, აწ და მარადის წილი იმაში, რაც მზის ქვეშ ხდება.“ (ეკლესიასტე 9:5,6).
იუდაიზმში სულის საყოველთაოდ მიღებული იდეა ამბობს, რომ სიკვდილის შემდეგ ყველა სული - ებრაელებიც და არაებრაელებიც - მიდიან სამოთხეში. მაგრამ მანამდე სული გადის სიცოცხლის განმავლობაში ჩადენილი ცოდვებისგან განწმენდის ეტაპს და მისი მაქსიმალური ხანგრძლივობა (გამაგრებული ცოდვილებისთვის) 12 თვეა. მაშასადამე, დაკრძალვა კადიშს მიცვალებულს მხოლოდ 11 თვის განმავლობაში უკითხავენ, ვინაიდან ებრაული შეხედულებებით, არავის აქვს უფლება გამოაცხადოს ადამიანი ისეთ მძიმე ცოდვილად, რომ კადიში წაიკითხებოდეს მისთვის 12 თვის განმავლობაში. მხოლოდ ყველაზე საშინელი ბოროტმოქმედის (მაგალითად, ჰიტლერის) სული არ იწმინდება და არ მიდის სამოთხეში, არამედ ნადგურდებიან, „წაიშლება“. ამდენად, ვინაიდან იუდაიზმის თანახმად, ყველა ადამიანის სული საბოლოოდ სამოთხეში მიდის, ებრაელები არ ეწევიან პროზელიტიზმს.
ქრისტიანობა
ქრისტიანული კონფესიების უმეტესობას ახასიათებს სულის (ბერძნ. psyche) იდეა, როგორც ღმერთის მიერ შექმნილი, ადამიანის უკვდავი, არამატერიალური არსი, რომლის განუყოფელი ნაწილია უკვდავი ადამიანური სული (ბერძნ. psyche, pneuma).
ქრისტიანული სწავლებით: „ადამიანი გახლავთ ორარსებოვანი, ორბუნებოვანი - სხეულებრივი და სულიერი (ფსიქიკური) ბუნების მქონე, ესაა ბუნებითად ადამიანის დახასიათება ყველა ქრისტიანული მოღვაწის მიერ და ამ მხრივ, ერთი შეხედვით ადამიანი თითქოს უიგივდება ცხოველს, რადგან ცხოველსაც აქვს ფსიხე (ბერძნ. psyche) და სხეული (ბერძ. soma), მაგრამ მათ შორის სხვაობის ხაზგასასმელად, სწორედ ღირსებითი ნიშნით (აქსიოლოგიურად), ადამიანური ფსიხესგან (ბერძნ. psyche) მსჯელობის ფორმით ცალკე გამოჰყოფენ მის ყველაზე მნიშვნელოვან, პნევმურ (ბერძ. pneuma) ნაწილს და ამ შემთხვევაში წარმოჩნდება ადამიანი სამნაწილედად - სხეული (ბერძ. soma, ინგლ. body), სული - სამშვინველი (ბერძ. psyche; ინგლ. soul) და სული - გონი (ბერძ. pneuma; ინგლ. spirit).“ქრისტიანობის ერთ-ერთი თვალსჩინო მოღვაწე, იოანე დამასკელი წერს: „სული დაკავშირებულია სხეულთან, მთლიანი - მთლიანთან და არა ნაწილი - ნაწილთან. იგი გარემოიცავს მას, როგორც ცეცხლი - რკინას (არათუ მისგან იყოს გარემოცული) და მასში მყოფი საკუთარ მოქმედებებს მოქმედებს.“; ნეტარი ავგუსტინე (354-430), უფრო ადრეული ქრისტიანობის, განსაკუთრებით კი დასავლური ქრისტიანობის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მოაზროვნე აღწერს სულს, როგორც „განსაკუთრებულ სუბსტანციას, დაჯილდოებული გონებით, განკუთვნილს სხეულის სამართავად“.
ადამიანის სული, სხეულის სიკვდილის შემდეგ, ამ იდეების მიხედვით, აგრძელებს სრულად გაცნობიერებულ არსებობას და მის შემდგომ ბედს ღმერთი განსაზღვრავს განკითხვისას (ჯერ - წინასწარი, შემდეგ საშინელი სამსჯავრო) და სულის შემდგომი სამყოფელი არის სამოთხე ან ჯოჯოხეთი (დანიელი 12: 1-3). „თვით უფალმაც წმინდა სახარებებში სხეულთა აღდგომა ცხადად გადმოსცა, რადგან თქვა: „მოისმენენ საფლავში მყოფნი ღვთის ძის ხმას და გამოვლენ კეთილთა მოქმედნი სიცოცხლის აღდგომაში, ხოლო უკეთურთა მოქმედნი - სასჯელის აღდგომაში“ (იოან. 5,28-29)“ რომის კათოლიკურ ეკლესიას, გარდა ამისა, აქვს განსაწმენდელი დოქტრინა.
ქრისტიანული სწავლებით ადამიანის სული განსხვავდება ცხოველის სულისაგან. ეს უკანასკნელი ნაკლები განვითარებისაა. ამ სხვაობის აღსაწერად ქართველი მკითხველი საჭიროებს საკუთარი ენის ტერმინების ცოდნას, რადგან პირდაპირი თარგმანი ტერმინებისა არ არსებობს. ქართული ტერმინი სული ცხოველური და ადამიანური ბუნების აღსაწერად შეიცავს საკუთარ ტერმინოლოგიას, კერძოდ: ქრისტიანული სწავლებით ადამიანური სული (ბერძ. psyche) ცხოველური სულისაგან (ბერძ. psyche) განსხვავებით არის სამნაწილედი. ცხოველურ სულში (ბერძნ. psyche) ორი ნაწილია მხოლოდ – გულისწყრომითი (მრისხანებითი) და გულისთქმითი (ნდომითი), ადამიანურ სულში (ბერძნ. psyche) კი არის სამი ნაწილი – გულისწყრომითი, გულისთქმითი და გონითი ნაწილი. როდესაც ამ გონით, ანუ პნევმურ (ბერძ. pneuma) ნაწილს ჩვენ ცალკე გამოვყოფთ და მხოლოდ ცხოველურ ბუნებას ვგულისხმობთ, ასეთ შემთხვევაში ადამიანური “ფსიხეც” (ბერძ. psyche) მოიხსენიება როგორც ცხოველური სული და გააჩნია მას ტერმინი - “სამშვინველი”. შესაბამისად, „სამშვინველი“ გონით თვისებასთან ერთად არის ადამიანის სული, ამ გონითაა იგი აღმატებული ცხოველის სულისაგან - სამშვინველისაგან.
სული სხვა რელიგიებში
ძველი ეგვიპტე
ძველი ეგვიპტელების რელიგიაში ადამიანი შედგება სულის რამდენიმე ერთეულისგან (სულ 9). მსოფლმხედველობა განსაკუთრებით აისახა ლიტერატურაში (იმედგაცრუებული ადამიანის საუბარი თავის სულთან, ხონსუემჰები და აჩრდილი)
ინდუიზმი
ბჰაგავადგიტა აღწერს ჯივას, როგორც უცვლელს, მარადიულს და ურღვევს. ის არც იბადება და არც კვდება. ის არასოდეს გაჩენილა, არასოდეს წარმოიქმნება და არც არასდროს წარმოიქმნება. ის არის დაუბადებელი, მარადიული, მუდამ არსებული და პირველყოფილი. ის არ კვდება, როცა სხეული კვდება. ბჰაგავადგიტა ამბობს, რომ ჯივა არ მიეკუთვნება მატერიალურ სამყაროს, მაგრამ აქვს „სულიერი“ ბუნება.
ბუდიზმი
ბუდისტები სულს მოიხსენიებდნენ სიტყვით „ატმან“. ადრეული ბუდიზმი და თერავადა არ აღიარებენ სულის არსებობას (ინდუსური გაგებით), მაჰაიანა აღიარებს არამატერიალური არსებების არსებობას. ბუდიზმი ასევე განასხვავებს სხეულებრივ მდგომარეობებს ფსიქიკური მდგომარეობისგან. ყოველივე ეს იწვევს სირთულეებს "ანატმანის" ცნების თარგმნაში, რომელიც ჩვეულებრივ ითარგმნება როგორც "სული არ არსებობს". თუ სიტყვა "სული" ეხება ნივთის უსხეულო კომპონენტს, მაშინ ბუდიზმი არ უარყოფს სულის არსებობას. რუსი ბუდისტოლოგი ე.ა.ტორჩინოვი გვასწავლის, რომ ანატმავადას ან ფუნდამენტური ბუდისტური დოქტრინის „არა სულის“ მიხედვით, ბუდიზმი უარყოფს ატმანის, სულის, პიროვნების („მე“) არსებობას და თვლის, რომ ატმანის არსებობის რწმენა იწვევს ილუზიას და არის ყველა ტანჯვის მთავარი მიზეზი.
იხილეთ აგრეთვე
კამი
ლიტერატურა
McGraw, John J., Brain & Belief: An Exploration of the Human Soul, Aegis Press, 2004
Spenard, Michael (11 April 2011) "Dueling with Dualism: the forlorn quest for the immaterial soul" , essay. An historical account of mind body duality and a comprehensive conceptual and empirical critique on the position. ISBN 978-0-578-08288-2
რესურსები ინტერნეტში
Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on Ancient Theories of the Soul
The soul in Judaism
The Old Testament Concept of the Soul
Body, Soul and Spirit
რელიგია