აბდულა დაგჩი

აბდულა დაგჩი
აბდულა დაგჩი (დ. 1900, კორბეკი, ტაურიდის პროვინცია — გ. 26 ივნისი, 1943, სიმფეროპოლი) — იატაკქვეშა ორგანიზაციის ხელმძღვანელი სიმფეროპოლში. ცნობილია ფსევდონიმით „ბიძია ვოლოდია“. დახვრიტეს ნაცისტებმა.
ბიოგრაფია
დაიბადა 1900 წელს იალტის რაიონის სოფელ კორბეკში (ახლანდელი იზობილნოე).
დაამთავრა პარტიული სკოლა (1924). მუშაობდა პარტიულ და საბჭოთა ორგანოებში. იყო ღვინის ქარხანა „ მასანდრას “ ერთ-ერთი ლიდერი. 1932 წელს აირჩიეს ბალაკლავას მხარის პარტკომის მდივნად . შემდეგ მუშაობდა იალტის რეგიონის აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარედ .
ნაცისტური ჯარების ყირიმთან მიახლოებისთანავე დაკავებული იყო რეგიონის მოსახლეობის ევაკუაციით და იატაკქვეშა ქსელის განვითარებით. ვიდრე გერმანელები მიუახლოვდებოდნენ სიმფეროპოლს, ის და მისი ოჯახი გადასახლდნენ სოფელ სტილში. იქიდან თანამებრძოლების ოჯახის წევრებთან ერთად გაემგზავრა სევასტოპოლში, რათა შეერთებოდა წითელი არმიის ნაწილებს. იალტის მახლობლად, ისინი ალყაში მოაქციეს და აიძულეს წასულიყვნენ მთებში, სადაც შეუერთდნენ პარტიზანთა რაზმს ბახჩისარაის პოლიციის განყოფილების ყოფილი უფროსის, სეითალილ მემეტოვის მეთაურობით. გარკვეული პერიოდის შემდეგ, პარტიზანების შტაბმა დაგჩის და მის დას დაავალა ტყვედ აეყვანათ სოფელ ოზენბაშის მეთური, რასაც წარმატებით გაართვეს თავი.
1942 წლის სექტემბერში ჩრდილოეთ პარტიზანული ფორმირების სარდლობამ დაგჩი ათი პარტიზანისგან შემდგარ ჯგუფთან ერთად, რომელთა შორის იყო მისი და ზერა, გაგზავნა სიმფეროპოლში იატაკქვეშა ორგანიზაციის შესაქმნელად. დაგჩიმ აიღო ფსევდონიმი „ბიძია ვოლოდია“. იატაკქვეშეთის შტაბი ქალაქ ყარა-კიატში მდებარეობდა ქალაქიდან სამ კილომეტრში.
"ბიძა ვოლოდიას" იატაკქვეშა ორგანიზაცია იყო ერთ-ერთი უდიდესი ნახევარკუნძულზე. მან მოაწყო დივერსია ოკუპანტის რკინიგზაზე და სამხედრო ობიექტებზე, ამარაგებდა პარტიზანებს და აგროვებდა სადაზვერვო ინფორმაციას. საქმიანობაში ჩართო საავადმყოფოს, თეატრის, რიგი საწარმოების, მოხალისეთა ქვედანაყოფების, პოლიციისა და იალტის თათრული კომიტეტის თანამშრომლები. ორგანიზაციამ მოახერხა 20 ათასი რუბლის შეგროვება და მტრის ზურგში გაგზავნა თვითმფრინავის ასაგებად.
ორგანიზაცია დამოუკიდებლად მოქმედებდა 1943 წლის მაისამდე, ვიდრე სხვა პარტიზანულმა ჯგუფებმა არ დაამყარეს კონტაქტი მასთან. პარტიზანულ სარდლობას დაევალა სამუშაოების დაწყება, ძირითადად, ყირიმელ თათრებს შორის. 1943 წლის მაისის სარდლობის წერილში აღნიშნული იყო:
ორგანიზაციის წარმომადგენლებმა მოახერხეს უმცროსი ოფიცრის, შუტცმანშაფტის 147-ე ბატალიონის ასეულის მეთაურის ბაკი გაზიევის ჩართვა იატაკქვეშა მოძრაობაში, რომლის საქმიანობის დამსახურებით გაარღვიეს პარტიზანული აეროდრომის ბლოკადა. გაზიევმა ასევე ააფეთქა ჭურვები მარიანოვკას მახლობლად, რის შემდეგაც მისი საქმიანობა ცნობილი გახდა და იძულებული იყო ტყეში წასულიყო.
ორგანიზაცია შედგებოდა 35 ადამიანისგან (სხვა წყაროების მიხედვით - 78 ადამიანი ), მათ შორის იყვნენ აბდულა დაღჩის ნათესავები . რეფიკ მუზაფაროვის ყირიმული თათრული ენციკლოპედიის მიხედვით, ჯგუფის 2/3 შედგებოდა ყირიმელი თათრებისაგან .
ორგანიზაცია გამოაშკარავდა მას შემდეგ, რაც ერთ-ერთი წევრი უსაფრთხოების სამსახურმა დააკავა. დაგჩი და მისი ოჯახის წევრები 1943 წლის 12 ივნისს დააპატიმრეს. 1943 წლის 26 ივნისს ნაცისტებმა სიკვდილით დასაჯეს დაგჩი . ორგანიზაციის ზოგიერთი სხვა წევრიც ჩამოახრჩვეს, ზოგი წამების დროს დაიღუპა, ზოგი კი დახვრიტეს "კრასნის' სახელმწიფო მეურნეობაში .
ხსოვნა
ბოლშევიკების გაერთიანებული კომუნისტური პარტიის ყირიმის რეგიონალურმა კომიტეტმა დოკუმენტები წარუდგინა თავდაცვის სახელმწიფო კომიტეტს დაგჩისთვის საბჭოთა კავშირის გმირის წოდების მინიჭების შესახებ, მაგრამ წოდება არ მიანიჭეს. 1966 წელს ყირიმელი თათრების მოძრაობის 24-მა აქტივისტმა ხელი მოაწერა წერილს სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმისადმი, დაგჩისთვის საბჭოთა კავშირის გმირის წოდების მიენიჭების შესახებ.
1998 წელს სიმფეროპოლის კამენკას მიკრორაიონში მდებარე ქუჩას, სადაც დეპორტაციისგან დაბრუნებული ყირიმელი თათრები დასახლდნენ, აბდულა დაგჩის სახელი ეწოდა.
"კრასნის" სახელმწიფო მეურნეობაში დაიდგა ობელისკი, მაგრამ გარდაცვლილთა სახელების გარეშე.
2017 წელს ალუშტას ყირიმელი თათრების უხუცესთა საბჭომ მიმართა ყირიმის რესპუბლიკის ხელმძღვანელს სერგეი აქსენოვს და ალუშტას ადმინისტრაციის ხელმძღვანელს გალინა ოგნევას დაგჩის და მისი ორგანიზაციის წევრების ხსოვნის უკვდავყოფის თხოვნით. შედეგად გაკეთდა მემორიალური დაფა სოფელ იზობილნოეში.
2019 წელს სოფელ დობრუშინოში აბდულა დაგჩის ხსოვნის პატივსაცემად გაიმართა ტურნირი.
ლიტერატურა
Шаменко, Е. Н. «Дорогами крымских партизан», 1976 г. страница 35
Книга памяти республики Крым, том 6, г. Симферополь. изд. « Таврида», 1995 (стр. 60, стр. 226)
Кондранов, Иван Петрович. Крым. 1941—1945: хроника. — Симферополь Крымская Акад. гум. наук, 2000. — 224 с. — ISBN 5-7780-0634-9
Брошеван, В. Подпольщик Абдулла Дагджи («дядя Володя») // Голос Крыма. − 2001. — 8 мая.
Брошеван, В. М. Один из тех. Абдулла Дагджи — партизан и подпольщик // Военно-исторический архив. — 2016. — № 2 (194). — С. 25-30
«Дядя Володя» — Абдулла Дагджи // Музафаров Р. Крымские татары в подпольно-партизанском движении Крыма в годы Великой Отечественной войны (1941—1944) документальное исследование. — Симферополь: ГАУ РК «Медиацентр им. И. Гаспринского», 2017. — 408 с. ISBN 978-5-906959-22-5
Таиров, С. «Трагическая судьба моего народа»
Керменчекли, З. «У подножья гор», 1971 г., страница 64-70
სქოლიო
დაბადებული 1900
გარდაცვლილი 26 ივნისი
გარდაცვლილი 1943
ყირიმის პარტიზანები