პეტრე I დიდი

პეტრე I დიდი (საკუთარ თავს ეძახდა გერმანულად პეტერ — Пeтeрь) (დ. 9 ივნისი, 1672, მოსკოვი — გ. 8 თებერვალი, 1725, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსეთის ცარი 1682-1721 და იმპერატორი 1721-1725 წლებში.
მას გამორჩეული ადგილი უკავია რუსეთის ისტორიაში, რადგან მან დაიწყო რუსეთის სახელმწიფოს ვესტერნიზაციის პროცესი, რაც გამოიხატებოდა პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ, კულტურულ რეფორმებსა და ცვლილებებში. მის დროს რუსეთში შევიდა განმანათლებლობა და მან მყარად დაიმკვიდრა ადგილი წამყვან ევროპულ სახელმწიფოებში.
ბავშვობა და სიყმაწვილე
პეტრე დაიბადა 1672 წელს მოსკოვში, კრემლში. იგი რუსეთის მეფის ალექსეი I-ს მე-12 შვილი იყო. დედამისი ნატალია ნარიშკინა ალექსეის მეორე ცოლი იყო. მამისა და უფროსი ძმის, ცარ თედორე III-ის სიკვდილის შემდეგ პატარა პეტრე ძალაუფლებისთვის მებრძოლ ბოიართა ორი დაჯგუფების ბრძოლის ცენტრში აღმოჩნდა. ერთი მხრივ მილოსლავსკები — ცარ ალექსეის პირველი ცოლის სანათესაო და მეორე მხრივ ნარიშკინები — პეტრეს დედის ნატალიას გვარეულობა სამეფო ტახტზე თავიანთი კანდიდატის დასმისათვის იბრძოდნენ.
1682 წელს ცარ თედორეს დასაფლავების შემდგომ ბოიარების დუმამ პატრიარქ იოაკიმის დასტურით პეტრე ცარად გამოაცხადა. თუმცა მალე მოსკოვში მილოსლავსკებისა და პეტრეს უფროსი დის ცარევნა სოფიას მიერ პროვოცირებული სტრელცების ბუნტი დაიწყო, რომელსაც ნარიშკინების საგვარეულოს მრავალი წარმომადგენელი ემსხვერპლა, რომლებსაც ტახტზე ივანეს დასმა სურდათ. საბოლოოდ ორივე ძმა, პეტრე და ივანი ერთდროულად იქნენ ტახტზე დასმული. ივანი მართალია „უფროს“ ცარად ითვლებოდა, მაგრამ სინამდვილეში მთელი ძალაუფლება ხელში აიღო მისმა ნახევარდამ, სოფიამ, რომელმაც თავი რეგენტად გამოაცხადა და სამეფო საქმეებს სრულიად ჩამოაშორა ნატალია ნარიშკინა. სოფიას მმართველობის დროს პეტრე დედასთან ერთად მოსკოვის მიმდებარე სოფლებში — კოლომენსკოში, პრეობრაჟენსკოესა და სემიონოვსკოეში ცხოვრობდა.
თავად სოფიას მმართველობისას სამეფო ტახტზე გავლენითა და სიძლიერით გამოირჩეოდა თავადი ვასილი გოლიცინი, რომელიც საიდუმლოდ დაქორწინებული იყო სოფიაზე.
მიუხედავად კრიზისის დაძლევის მიზნით გადადგმული ნაბიჯებისა, ეს დაპირისპირება არ გადაჭრილა და ორივე მხარე ემზადებოდა გადამწყვეტი დარტყმისთვისა და ძალაუფლების ხელში ჩაგდებისთვის.
17 წლის ასაკში დედის დაჟინებული მოთხოვნის შემდეგ პეტრემ თავისი ნების წინააღმდეგ იქორწინა ევდოკია ლოპუხინაზე. მიუხედავად ცარევიჩ ალექსეის დაბადებისა 1690 წელს, იგი დემონსტრაციულად იგნორირებას უკეთებდა მეუღლეს. 1689 წელს ცარევნა სოფია კვლავ შეეცადა მოეწყო სტრელცების ბუნტი.
მას გამიზნული ჰქონდა პეტრე მთლიანად ჩამოეცილებინა სახელმწიფო საქმიანობისგან და ერთპიროვნული მმართველი გამხდარიყო, მაგრამ ნარიშკინებმა ამჯერად დაასწრეს სოფიას.
სოფიას გეგმა იყო სტრელცები (მეთოფეთა ჯარი) მოულოდნელად შეჭრილიყო სოფელ პრეობრაჟენსკოეში და მოეკლათ პეტრე, მაგრამ პეტრემ ეს ინფორმაცია გაიგო სანდრო წყაროსგან და გაიხიზნენ სერგის სამების ტაძარში, სადაც მასთან გამოცხადდა მისი დაფუძნებული პრეობრაჟენსკისა და სემიონოვსკოეს პოლკები. გახიზვნის შემდეგ დაიწყო მოლაპარაკებები ტაძარსა და სოფიას შორის, რის დროსაც სოფიას მხარდამჭერთა რაოდენობა თანდათანობით იკლებდა, ამიტომაც სოფიამ თავი დამარცხებულად ცნო. იგი დააპატიმრეს, ჩამოართვეს რეგენტობა და ნოვოდევიჩის მონასტერში გამოკეტეს. ივანე V, რომელიც ამ დროისთვის გონებასუსტი და თითქმის ბრმა იყო, მის სიკვდილამდე (1696) ნომინალურ თანამმართველად იქნა დატოვებული.
პირველი ნაბიჯები
1689 წლიდან პეტრე გახდა სახელმწიფოს ფაქტობრივი ერთპიროვნული მეფე და იწყებს აქტიურ პოლიტიკურ მოქმედებებსა და რეფორმებს, რამაც ის ისტორიაში დატოვა "დიდის" ზედწოდებით.
1693 წელს ის სტუმრობს არხანგელსკს, რომელიც არის სამეფოს ერთადერთი ნავსადგური და ვაჭრობის დიდი ცენტრი. პეტრე ეცნობა უცხოური გემების კონსტრუქციებს. ჩრდილოეთის ცივი კლიმატის გათვალისწინებით, პეტრემ ყურადღება შავ ზღვაზე გაამახვილა, რომელიც ზამთარში არ იყინებოდა და ძალიან ხელშემწყობი იქნებოდა რუსული ეკონომიკისთვის.
მისი პირველი ნაბიჯი იყო 1695 წელს მოწყობილი აზოვის აღების მცდელობა. აზოვის ციხესიმაგრე მნიშვნელოვან სტრატეგიულ პუნქტს წარმოადგენდა არა მარტო შავ ზღვაზე გასასვლელის ჰქონის გამო, არამედ თათრების თავდასხმებისაგან რუსეთის სამხრეთი რაიონების უშიშროების უზრუნველყოფის მხრივაც. 1695 წლის პირველი აზოვის ლაშქრობა წარუმატებელი გამოდგა. ფლოტის არყოლის გამო აზოვი ზღვიდან მარაგდებოდა და რუსეთის არმიამ ვერ მოახერხა ციხის აღება.1696 წლის ზამთარში და გაზაფხულზე პეტრემ ვორონეჟში ორგანიზება გაუკეთა სამდინარო ფლოტის მშენებლობას. მცირე ფლოტილიით,ახალი სამეთაურო შემადგენლობით და ჯარის გაზრდილი რაოდენობით პეტრემ გაიმეორა შტურმი აზოვზე და 1696 წლის 19 ივლისს თურქთა გარნიზონმა იარაღი დაყარა. რამდენიმე დღის შემდეგ აზოვის ზღვის სანაპიროზე საძირკველი ჩაეყარა ქალაქ ტაგანროგის მშენებლობას.
პეტრეს ინიციატივით დაიწყო სავაჭრო გემების მშენებლობის ფართო პროგრამა. ამისათვის მან მიწათმფლობელები გააერთიანა კომპანიებში და დაავალა მათ თითო გემის აშენება. არმიისა და ფლოტი რეორგანიზაციის საქმეში პეტრე ძირითადად უცხოელ სპეციალისტებს ეყრდნობოდა. აზოვის ლაშქრობის დასრულების შემდეგ მან გადაწყვიტა საზღვარგარეთ სასწავლებლად გაეგზავნა თავადაზნაურთა ახალგაზრდა ვაჟები.
"დიდი ელჩობა"
1697 წელს მან დააორგანიზა ე.წ "დიდი ელჩობა", სადაც შედიოდა 250 კაცი, მათგან ყველა იყო თავადაზნაურების შვილები, რომლებსაც უნდა შეესწავლათ გემთმშენებლობა, საინჟინრო და საარტილერიო საქმიანობა, ასევე ენახათ ევროპული ცხოვრების წესი და იქაური კულტურა. პეტრე თავად შეუერთდა ჯგუფს სხვის სახელით და გაემგზავრა მათთან ერთად. ელჩობის მარშრუტი იყო შემდეგი: რიგა-კენიგსბერგი-ჰოლანდია-ინგლისი-ჰოლანდია-ვენა.
ევროპაში პეტრე სწავლობდა საარტილერიო საქმიანობას და გემთმშენებლობას (მუშაობდა უბრალო დურგლად). გემთა მშენებლობით და კონსტრუქციების შექმნით პეტრე სიცოცხლის ბოლომდე დაინტერესებული იყო.
პარალელურად პეტრე ევროპაში ცდილობდა მოკავშირეების მოძებნას და ანტი-ოსმალური კოალიციის შეკვრას, მაგრამ ევროპული სახელმწიფოები ემზადებოდნენ ბრძოლას ესპანური მემკვიდრეობისთვის (1701-1713), ხოლო საფრანგეთი ოსმალეთის იმპერიის ტრადიციული მოკავშირე იყო (ე.წ "მკრეხელური ალიანსი") .
პეტრე აპირებდა მოგზაურობის გაგრძელებას, მაგრამ სტრელცების მორიგი გადატრიალების მცდელობის გამო ის მოსკოვში დაბრუნდა.
ჩრდილოეთის ომი
მას შემდეგ, რაც ევროპაში მოკავშირე ვერ იპოვა, პეტრე პირველმა ყურადღება გაამახვილა შვედეთის სამეფოზე და ბალტიის ზღვაზე გასასვლელის არ-ქონაზე. შვედეთის სამეფოს ამ პერიოდში საკმაოდ ბევრი მტერი და კონკურენტი ჰყავდა- რეჩ-პოსპოლიტა, დანია, გერმანული სამეფო-სამთავროები (ამ უკანასკნელთ ახსოვდათ შვედების შემოსევები "ოცდაათწლიან ომში").
1700 წელს ოსმალეთთან დადებული ზავის შემდეგ რუსეთმა ომი გამოუცხადა შვედეთს და დაიწყო აქტიური სამხედრო მოქმედებები. მიუხედავად გამოცხადებული ომისა, პეტრეს რუსეთი საკმარისად მზად ვერ აღმოჩნდა ომისთვის.
რეფორმები
რუსეთი მე-17 საუკუნის დასაწყისში იყო ძველი სამყაროს უდიდესი სახელმწიფო. მხოლოდ 13 მილიონი მოსახლეობით, მისი ტერიტორია ვრცელდებოდა ჩრდილოეთ ყინულოვანი ოკეანედან კასპიის ზღვამდე. მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი განლაგებული იყო ევროპის საზღვრის ცენტრში და ჩრდილოეთით. მე-17 საუკუნის ბოლოს რუსეთი მრავალეროვნულ სახელმწიფოდ იქცა, რადგან უკრაინა და მთელი ციმბირი მისი ისედაც დიდი ტერიტორიის ნაწილი გახდა. იგი დასახლებული იყო მრავალი კულტურისა და რელიგიის ხალხით. მართლმადიდებელი ქრისტიანები, მუსლიმები, ბუდისტები და წარმართები ცხოვრობდნენ რუსეთის დიდ აზიურ მიწებზე.
მულტიკულტურული ყოფნა შესამჩნევი გახდა არა მხოლოდ აზიის, არამედ ევროპის გამო. მაშინ რუსეთი ევროპასთან დაახლოებას ცდილობდა, თუმცა აღმოსავლეთშიც ჰქონდა ინტერესები. ამან გამოიწვია რუსეთის ეკონომიკური და პოლიტიკური განვითარების ორმაგობა. დასავლეთ ევროპის ბევრმა ქვეყანამ, როგორიცაა ნიდერლანდები, ინგლისი და საფრანგეთი, მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა საბაზრო ეკონომიკის სფეროში. რუსეთისთვის მნიშვნელოვანი იყო ევროპასთან შედარებით ნელი სოციალური განვითარების დაძლევა. რუსეთის ეკონომიკა სუსტი იყო, სუსტად განვითარებული ინდუსტრიით. ერთ-ერთი მთავარი სისუსტე იყო ეროვნული ეკონომიკის მართვის სისტემა.
რუსეთის განვითარებაზე საუბრისას მნიშვნელოვანია ბატონყმობის აღნიშვნა. ევროპა ბატონობის შეჩერების პროცესში იყო და ზოგიერთმა ქვეყანამ მოახერხა მისი სრულად შეჩერება. ბატონყმობა მხოლოდ რუსეთში იზრდებოდა. ამან გამოიწვია ის, რომ რუსეთი ჩამორჩა სოციალური ცხოვრების ბევრ სფეროს, რამაც მასიური გავლენა მოახდინა მოსახლეობაზე.
რუსეთის ცუდი ეკონომიკური განვითარების კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო განათლების სისტემა, რომელიც ადრეულ ეტაპზე იყო. სკოლებში მხოლოდ გრამატიკა და წმინდა მწერლობა ისწავლებოდა. ასე რომ, არ არსებობდა სპეციალიზაცია ინჟინერიაში, წარმოებაში, მედიცინაში და ბევრ სხვა მნიშვნელოვან დარგში, რომლებიც გადამწყვეტ როლს თამაშობენ ქვეყნების ეკონომიკურ განვითარებაში. ამბობენ, რომ რუსეთის განათლების სისტემა დაახლოებით 5 საუკუნით ჩამორჩებოდა. ასევე მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ნაბეჭდი მასალები ძირითადად სასულიერო შინაარსის იყო. ცუდი განათლების სისტემის გამო, რთული იყო სპეციალისტების მომზადება. მაგალითად, ქვეყანაში არ იყვნენ რუსი ექიმები. მხოლოდ უცხოელი ექიმები იყვნენ და ისინიც, ძირითადად, სამეფო ოჯახის წევრებს ემსახურებოდნენ. არსებობდა დიდი აუცილებლობა ეკონომიკის, არმიის, განათლებისა და კულტურის მრავალი პრობლემის გადაჭრის, რადგან რუსეთმა ამოწურა ყველა შესაძლებლობა განევითარებინა ცალკე, ევროპული ცივილიზაციის მიღმა. რუსეთს რადიკალური ცვლილებები სჭირდებოდა.
1682 წელს პეტრე დიდი გახდა რუსეთის ახალი მეფე. მის სახელს მჭიდროდ უკავშირდება ქვეყანაში ფუნდამენტური რეფორმების დაწყება. თვრამეტი თვის განმავლობაში პეტრე დიდი მოგზაურობდა მთელ ევროპაში ("დიდი ელჩობა"), რათა შეესწავლა იმ ქვეყნების ეკონომიკური და პოლიტიკური სტრუქტურები, რომლებიც მოინახულა. უფრო მეტიც, პეტრე დიდმა პირადად შეისწავლა გემთმშენებლობასთან დაკავშირებული რამდენიმე პროფესია ნიდერლანდებსა და ინგლისში.იმ წლებში მიღებული ცოდნა მოგვიანებით დაეხმარა მას მომავალ რეფორმებში.
1700 წლის 1 იანვრიდან რუსეთი გადავიდა ახალ კალენდარზე, რომელიც სიმბოლურად იყო რეფორმების დასაწყისი მთელ ქვეყანაში.
პეტრე დიდის მმართველობის თითქმის მთელი პერიოდი შედგებოდა სამხედრო კამპანიებისა და დაპყრობებისგან. მისი სამხედრო საქმიანობა იყო რეფორმების დიდი ნაწილი. ფაქტობრივად, პირველი რეფორმები იყო სამხედრო რეფორმები, რომლებიც ძალიან მნიშვნელოვანი იყო რუსეთისთვის. ქვეყნის შეიარაღებული ძალების ფუნდამენტურმა რეორგანიზაციამ განაპირობა ახალი არმიის და მძლავრი ფლოტის ჩამოყალიბება. ამან განაპირობა ქვეყნის გაფართოება და გაძლიერება. შედეგად, რუსეთმა მოიგო დიდი ჩრდილოეთ ომი შვედეთის წინააღმდეგ და შეიძინა გზა ბალტიის ზღვისკენ და დაუბრუნა თავისი მიწა.
რუსეთის ეკონომიკას ასევე სჭირდებოდა ინოვაციური გადაწყვეტილებები. როდესაც პეტრე დიდი გახდა მეფე, სახელმწიფო ხაზინა ცუდ მდგომარეობაში იყო. პეტრეს მეტი ფული სჭირდებოდა თავისი პირადი პროექტების განსახორციელებლად. სახელმწიფოს პირველი მთავარი ამოცანა იყო შემოსავლის ახალი წყაროების მოძიება. პეტრემ იცოდა, რომ ქვეყნის ფინანსური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად საჭირო იყო ეროვნული ეკონომიკის გაზრდა. ეკონომიკური პოლიტიკა მიმართული იყო მრეწველობისა და ვაჭრობის განვითარებისკენ. პეტრე მრავალი გზით უჭერდა მხარს ამ სფეროების განვითარებას. ეკონომიკური ნახტომი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო პეტრე დიდის ეკონომიკურ რეფორმაში, აჩვენა რუსეთისთვის მნიშვნელოვანი განვითარება.
ფართოდ გავრცელდა სახელმწიფო საწარმოების კერძო მესაკუთრეებზე, უცხოელებზე ან სამრეწველო კომპანიებზე გადაცემის პრაქტიკა. სახელმწიფო ასევე აფინანსებდა მუშახელის მომზადებას, აღჭურვილობის ტრანსპორტირებას ქარხნებში და სპეციალისტების დაქირავებას. ზოგიერთი ძალიან მნიშვნელოვანი ინდუსტრიისთვის მეტი პრივილეგიები იყო გათვალისწინებული. ეს ინდუსტრიები მიიღებდნენ უფასო მიწას თავიანთი ქარხნების ასაშენებლად. მერკანტილიზმის კონცეფციის მეშვეობით, ეს მიზნად ისახავდა რუსეთის სიმდიდრის ზრდას, როგორც მთელი ერის სარგებელს. მე-18 საუკუნის დასაწყისიდან დაიწყო წარმოების პერიოდი ეროვნულ ეკონომიკაში. წარმოების სისტემა მეტად გამორჩეული გახდა, ვიდრე ხელნაკეთი წარმოება. მე-18 საუკუნის პირველ მეოთხედში ქვეყანაში მნიშვნელოვანი ზრდა დაფიქსირდა წარმოებაში. მე-17 საუკუნის ბოლოს დაახლოებით 20 ფაბრიკა არსებობდა, ხოლო 1720-1725 წლებში იყო 205 ფაბრიკა, საიდანაც 90 ეკუთვნოდა ხაზინას, 115 კი კერძო კაპიტალს. დაახლოებით 69 მეტალურგიული საწარმო იყო. ასევე იყო ხის დამუშავების, დენთის, ტყავის, მინის, ქაღალდის, ფაიფურის და სხვა სფეროებში სპეციალიზირებული საწარმოები. აქტიური განვითარების პროცესში იყო სამთო მრეწველობაც. მრავალი ექსპედიცია ჩატარდა ბუნებრივი რესურსების საძიებლად. როდესაც ვერცხლი იპოვეს, აშენდა ვერცხლის დნობის ახალი ქარხანა. საერთო ჯამში, მეტალურგიულ ინდუსტრიაში დიდი წარმატება იყო. 1700 - 1725 წლებში წარმოებული თუჯის რაოდენობა 5-ჯერ გაიზარდა და 1750 წლისთვის 2 მილიონ ფუნტს მიაღწია. ამ თანხის ნახევარი ექსპორტზე გავიდა. იარაღის იმპორტი შეწყდა 1712 წელს, რადგან ქვეყანაში წარმოებული იარაღის ხარისხი იგივე იყო, რაც საზღვარგარეთ. მეტალურგიული ინდუსტრიის სწრაფმა ზრდამ რამდენიმე ათასი ქვემეხის წარმოების საშუალება მისცა.
მეტალურგიული პროდუქციის ხარისხი გაიზარდა და ფართოდ გამოიყენებოდა ექსპორტისთვის. საბოლოოდ, რუსეთი გახდა პირველი თუჯის მწარმოებელი ევროპაში. რუსეთის ეკონომიკაში ფართო წარმოების გარდა, ქალაქებში ასევე არსებობდა ხელოსნობის დიდი სექტორი, სოფლებში კი ხელოსნობა. ისინი ძირითადად აწარმოებდნენ ქსოვილებს, ტყავს, ფეხსაცმელს, ჭურჭელს, უნაგირებს და სხვა პროდუქტებს. ასევე გაიზარდა იალქნებისა და ტანსაცმლის წარმოება, რომლებიც გამოიყენებოდა ფლოტში და ჯარში. შაქრის ქარხნები პირველად აშენდა. უცხოელ ტექნიკოსებს მიენიჭათ სპეციალური უფლებები და რუსეთის მოქალაქეები გაგზავნეს ევროპაში კვალიფიკაციის ასამაღლებლად. რუს მეწარმეებს ასევე მიეცათ მეტი უფლებები, როგორიცაა გლეხების სამუშაო ძალად გამოყენება და მიწის საკუთრება. მეწარმეებს შეღავათების მინიჭების შემდეგ, პეტრე დიდმა დაამყარა მკაცრი კონტროლი მათზე. მან იცოდა ყველა ინდუსტრიული საქმის შესახებ და პირადად უგულებელყო მათი ხარისხი და შესრულება.
პეტრე I მიზნად ისახავდა რუსეთში შიდა რეფორმების გატარებას, რათა იგი ევროპულ დონეზე მიეყვანა. სამხედრო და დიპლომატიური პრობლემების გარდა, ის სახელმწიფოს მართვის სტრუქტურით იყო დაკავებული. 1700–1725 წლებში მან დაადასტურა დაახლოებით 3 ათასი კანონი, რომლებიც ეხებოდა ეკონომიკას, სამოქალაქო ცხოვრებას და სახელმწიფოს მართვის სტრუქტურას. აბსოლუტური მონარქიის განმტკიცების მიზნით განხორციელდა მართვის რადიკალური რეფორმები. მიზანი იყო ვერტიკალური ადმინისტრაციული სტრუქტურის შექმნა, რომელსაც მთლიანად მართავდა უზენაესი ძალა.
პეტრეს რეფორმები უდავოდ იყო მიმართული ძველი ბოიარის არისტოკრატიის წინააღმდეგ. არ არსებობდა ცენტრალიზებული ძალაუფლების შეცვლისა და გაძლიერების სურვილი. პეტრე ეყრდნობოდა ადგილობრივ თავადაზნაურობას, რომელიც მხარს უჭერდა აბსოლუტური მონარქიის გაძლიერებას. 1714 წელს პეტრემ გამოსცა ბრძანება ერთიანი მემკვიდრეობის შესახებ, რომლითაც მოხდა ფეოდალური მიწის საკუთრების ორი ფორმის (ბოიარები და თავადები) საბოლოო შერწყმა ერთიან იურიდიულ კონცეფციაში, რომელიც ცნობილია როგორც თავადაზნაურობა. ორივე ტიპი ყველა ასპექტში თანაბარი გახდა. მამულები მემკვიდრეობით გადაეცა მხოლოდ ერთ ვაჟს, ჩვეულებრივ უფროსს. დანარჩენი ბავშვები მემკვიდრეობით მიიღებდნენ ფულს და სხვა ქონებას. ეს რეფორმა გატარდა იმისთვის, რათა სხვა ვაჟები შეერთებოდნენ არმიას, ფლოტს ან სამოქალაქო სამსახურს. 1722 წელს იერარქიის შემოღება მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ახალ ბრძანებულებასთან. სახელმწიფო და სამხედრო სამსახურის ყველა თანამდებობა დაყოფილი იყო 14 წოდებად, სადაც 14 იყო ყველაზე დაბალი, ხოლო 1 უმაღლესი წოდება.
პეტრეს პირადი ურთიერთობები
რესურსები ინტერნეტში
პეტრე I დიდის ბიოგრაფია (რუსულად).
რუსეთის ისტორიის კურსი
რუსეთის ისტორია
С. М. Соловьёв. История России с древнейших времён
პეტრე დიდის სამეფო ოჯახი
პეტრე I
პეტრე პირველის ქართული წარმომავლობა
დაბადებული 9 ივნისი
დაბადებული 1672
გარდაცვლილი 8 თებერვალი
გარდაცვლილი 1725
რუსეთის მეფეები
რუსეთის იმპერატორები
შვილის მკვლელები
რომანოვების დინასტია
ქალაქების დამაარსებლები
რუსული ფოლკლორის პერსონაჟები
რეფორმატორები
მთავარსარდლები
გენერლები