გოტფრიდ ლაიბნიცი

გოტფრიდ ლაიბნიცი
გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცი (დ. 1 ივლისი, 1646, ლაიფციგი — გ. 14 ნოემბერი 1716, ჰანოვერი) — გერმანელი მათემატიკოსი, ფილოსოფოსი, ლოგიკოსი, მექანიკოსი, ფიზიკოსი, იურისტი, ისტორიკოსი, დიპლომატი, გამომგონებელი და ლინგვისტი. პრუსიის მეცნიერებათა აკადემიის დამაარსებელი და პირველი პრეზიდენტი, საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელი წევრი.
მნიშვნელოვანი სამეცნიერო მიღწევები:
ლაიბნიცმა, ნიუტონისგან დამოუკიდებლად, შექმნა მათემატიკური ანალიზი — უსასრულო პატარა სიდიდეზე დაფუძნებული დიფერენციალური და ინტეგრალური გამოთვლა.
ლაიბნიცმა შექმნა კომბინატორიკა, როგორც მეცნიერება.
საფუძველი ჩაუყარა მათემატიკურ ლოგიკას.
აღწერა თვლის ორობითი სისტემა, რომელზეც დაფუძნებულია თანამედროვე კომპიუტერული ტექნიკა.
მექანიკაში შემოიტანა „ცოცხალი ძალის“ ცნება (კინეტიკური ენერგიიის თანამედროვე გაგების პირველსახე) და ჩამოაყალიბა ენერგიის შენახვის კანონი.
ფსიქოლოგიაში წამოაყენა იდეები „მცირე პერცეპციების“ არაცნობიერი გაგების შესახებ და განავითარა სწავლება არაცნობიერ ფსიქიკურ ცხოვრებაზე.
გოტფრიდ ლაიბნიცი ითვლება XVII საუკუნის ფილოსოფიის დამსრულებლადა და გერმანული იდეალიზმის წინამორბედად. შექმნა ფილოსოფიური სისტემა, რომელიც მონადოლოგიის სახელითაა ცნობილი. განავითარა სწავლება ანალიზისა და სინთეზის შესახებ, პირველმა ჩამოაყალიბა საკმარისი საფუძვლის პრინციპი (რომელსაც მიკუთვნებული აქვს არა მხოლოდ ლოგიკური, არამედ ონთოლოგიური მნიშვნელობაც: ... არასაკმარისი საფუძვლის გარეშე, არცერთი მოვლენა არ შეიძლება აღმოჩნდეს ჭეშმარიტი ან ნამდვილი, არცერთი მტკიცებულება - სამართლიანი) ასევე ითვლება იგივეობის კანონის თანამედროვე ფორმულირების ავტორად. შემოიტანა ტერმინი „მოდელი“, წერდა ადამიანური ტვინის ფუნქციის სამანქანო მოდელირების შესაძლებლობების შესახებ. ლაიბნიცმა გამოთქვა იდეა ერთი სახის ენერგიის სხვა სახით გარდაქმნის შესახებ, ჩამოაყალიბა ფიზიკის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ვარიაციული პრინციპი — უმცირესი ქმედების პრინციპი და მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ფიზიკის სპეციალური დარგების განვითარებაში.
პირველი იყო, რომელმაც გერმანულ ისტორიოგრაფიაში ყურადღება გაამახვილა ლინგვისტურ პრობლემების გენეალოგიასთან ურთიერთკავშირზე, შექმნა ენების ისტორიული წარმოშობის თეორია და მიანიჭა მათ გენეალოგიური კლასიფიკაცია, ითვლება გერმანული ფილოსოფიური და სამეცნიერო ლექსიკონის ერთ-ერთ შემქმნელად.
ბიოგრაფია
ადრეული წლები
გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცი დაიბადა 1646 წლის 1 ივლისს, ლაიფციგის უნივერსიტეტის მორალის ფილოსოფიის პროფესორის ფრიდრიხ ლაიბნიცისა და იურისპუდენციის გამოჩენილი პროფესორის ქალიშვილის — კატერინა შმუკის ოჯახში. გოტფრიდის მამა სერბო-ლუჟიცული წარმოშობის იყო. დედის მხრიდან კი, როგორც ეტყობოდა, გერმანელი წინაპრები ჰყავდა.
ვილჰემის მამამ ადრეულ ასაკშივე შეამჩნია შვილის ნიჭიერება და ცდილობდა მასში ცნობისმოყვარეობის გრძნობა გაეღვივებინა, ხშირად უყვებოდა პატარ-პატარა ეპიზოდებს საღმრთო და საერო ისტორიიდან; ლაიბნიცის თქმით, ამ ისტორიებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მასზე და ისინი ბავშვობის ყველაზე ძლიერი შთაბეჭდილებები იყო. შვიდი წლისაც არ იყო როდესაც მამა დაეღუპა; მამამისი დაუღუპა, თუმცა მას ძალიან დიდი ბიბლიოთეკა დაუტოვა. იგი ყვებოდა:
კალვიზიას შემოქმედებას ლაიბნიცმა ადვილად აუღო ალღო, რადგან მას საზოგადო ისტორიის გერმანულენოვანი წიგნი ჰქონდა, სადაც იმის მსგავს საკითხებზე საუბრობდნენ, რაზეც კალვიზია წერდა; თუმცა, კალვიზიასგან განსხვავებით, ლივიუსის კითხვისას ლაიბნიცი ყოველთვის „ჩიხში“ ხვდებოდა. ლაიბნიცს წარმოდგენა არ ჰქონდა ძველი ხალხის ცხოვრებასა და მათი წერის მანერებზე; მიჩვეული არ იყო ისტორიოგრაფების ამაღლებულ რიტორიკას, რომელიც ყოველდღიურ გაგებაზე მაღლა იდგა; ვერ გებულობდა ნაწარმოების ვერცერთ ხაზს. ეს გამოცემა უძველესი იყო, გრავიურებით გაფორმებული, ამიტომ ლაიბნიცი ყურადღებით აკვირდებოდა გრავიურებსა და მინაწერებს, რისი გაგებაც არ შეეძლო, მას უბრალოდ გამოტოვებდა ხოლმე. ეს მოქმედება მან რამდენიმეჯერ გაიმეორა და ბოლომდე გადაფურცლა წიგნი; ასეთი სახის მოქმედებით, მან უკეთ შეძლო გაეგო ის, რაც წინათ ვერ შეძლო. ამ მოქმედებებს იმეორებდა მანამდე, სანამ ულექსიკონოდ არ შეძლო წაკითხულის ძირითადი ნაწილის გაგება.
ლაიბნიცის მასწავლებელმა მალევე შეამჩნია, თუ რითი იყო დაკავებული მისი მოსწავლე და ბევრი ფიქრის გარეშე, იგი გააგზავნა იმ პირებთან, რომლებსაც გოტფრიდი უნდა აღეზარდათ, მათ ყურადღება უნდა მიექციათ ლაიბნიცის „უადგილო და ნაადრევ ქმედებებზე“. მისივე სიტყვებით, ეს მოქმედებები მხოლოდ ხელს შეუშლიდა ლაიბნიცის სწავლას. ლივიუსიც ისევე გამოადგებოდა ლაიბნიცს, როგორც კოტურნი პიგმეებს; უფროსი ასაკის მკითხველზე გათვლილი წიგნები გოტფრიდს ჩამოართვეს და სანაცვლოდ იან კომენსკის „Orbis pictus“ და მარტინ ლუთერის მოკლე კატეხიზმო მისცეს.
უნივერსიტეტებში სწავლა
ნიურნბერგში ცხოვრება
პოლიტიკური და პუბლიცისტური მოღვაწეობა
სამეცნიერო მოღვაწეობა
ლაიბნიცსა და ნიუტონს შორის დავა
ბოლო წლები
ლიტერატურა
ბიბლიოგრაფია
Bodemann, Eduard, Die Leibniz-Handschriften der Königlichen öffentlichen Bibliothek zu Hannover, 1895, (anastatic reprint: Hildesheim, Georg Olms, 1966).
Bodemann, Eduard, Der Briefwechsel des Gottfried Wilhelm Leibniz in der Königlichen öffentliche Bibliothek zu Hannover, 1895, (anastatic reprint: Hildesheim, Georg Olms, 1966).
Ravier, Émile, Bibliographie des œuvres de Leibniz, Paris: Alcan, 1937 (anastatic reprint Hildesheim: Georg Olms, 1966).
Heinekamp, Albert and Mertens, Marlen. Leibniz-Bibliographie. Die Literatur über Leibniz bis 1980, Frankfurt: Vittorio Klostermann, 1984.
Heinekamp, Albert and Mertens, Marlen. Leibniz-Bibliographie. Die Literatur über Leibniz. Band II: 1981–1990, Frankfurt: Vittorio Klostermann, 1996.
ბიბლიოგრაფია 25 000-ზე მეტი დასახელებით შესაძლებელია Leibniz Bibliographie.
ძირითადი ლიტერატურა
Wiener, Philip, (ed.), 1951. Leibniz: Selections. Scribner.
Schrecker, Paul & Schrecker, Anne Martin, (eds.), 1965. Monadology and other Philosophical Essays. Prentice-Hall.
Parkinson, G. H. R. (ed.), 1966. Logical Papers. Clarendon Press.
Mason, H. T. & Parkinson, G. H. R. (eds.), 1967. The Leibniz-Arnauld Correspondence. Manchester University Press.
Loemker, Leroy, (ed.), 1969[1956]. Leibniz: Philosophical Papers and Letters. Reidel.
Morris, Mary & Parkinson, G. H. R. (eds.), 1973. Philosophical Writings. Everyman’s University Library.
Riley, Patrick, (ed.), 1988. Leibniz: Political Writings. Cambridge University Press.
Niall, R. Martin, D. & Brown, Stuart (eds.), 1988. Discourse on Metaphysics and Related Writings. Manchester University Press.
Ariew, Roger and Garber, Daniel. (eds.), 1989. Leibniz: Philosophical Essays. Hackett.
Rescher, Nicholas (ed.), 1991. G. W. Leibniz’s Monadology. An Edition for Students, University of Pittsburgh Press.
Parkinson, G. H. R. (ed.) 1992. De Summa Rerum. Metaphysical Papers, 1675–1676. Yale University Press.
Cook, Daniel, & Rosemont, Henry Jr., (eds.), 1994. Leibniz: Writings on China. Open Court.
Farrer, Austin (ed.), 1995. Theodicy, Open Court.
Remnant, Peter, & Bennett, Jonathan, (eds.), 1996 (1981). Leibniz: New Essays on Human Understanding. Cambridge University Press.
Woolhouse, R. S., and Francks, R., (eds.), 1997. Leibniz's 'New System' and Associated Contemporary Texts. Oxford University Press.
Woolhouse, R. S., and Francks, R., (eds.), 1998. Leibniz: Philosophical Texts. Oxford University Press.
Ariew, Roger, (ed.), 2000. G. W. Leibniz and Samuel Clarke: Correspondence. Hackett.
Richard T. W. Arthur, (ed.), 2001. The Labyrinth of the Continuum: Writings on the Continuum Problem, 1672–1686. Yale University Press.
Richard T. W. Arthur, 2014. Leibniz. John Wiley & Sons.
Robert C. Sleigh Jr., (ed.), 2005. Confessio Philosophi: Papers Concerning the Problem of Evil, 1671–1678. Yale University Press.
Dascal, Marcelo (ed.), 2006. “G. W. Leibniz. The Art of Controversies’’, Springer.
Strickland, Lloyd, 2006 (ed.). The Shorter Leibniz Texts: A Collection of New Translations. Continuum.
Look, Brandon and Rutherford, Donald (eds.), 2007. The Leibniz-Des Bosses Correspondence, Yale University Press.
Cohen, Claudine and Wakefield, Andre, (eds.), 2008. Protogaea. University of Chicago Press.
Murray, Michael, (ed.) 2011. Dissertation on Predestination and Grace, Yale University Press.
Strickand, Lloyd (ed.), 2011. Leibniz and the two Sophies. The Philosophical Correspondence, Toronto.
Lodge, Paul (ed.), 2013. The Leibniz-De Volder Correspondence: With Selections from the Correspondence Between Leibniz and Johann Bernoulli, Yale University Press.
Artosi, Alberto, Pieri, Bernardo, Sartor, Giovanni (eds.), 2014. Leibniz: Logico-Philosophical Puzzles in the Law, Springer.
მეორადი ლიტერატურა 1950 წლამდე
Du Bois-Reymond, Paul, 1974. Leibnizsche Gedanken in der neueren Naturwissenschaft, Berlin: Dummler, 1871 (reprinted in his Vorträge über Philosophie und Gesellschaft, Hamburg: Felix Meiner).
Couturat, Louis, 1901. La Logique de Leibniz. Paris: Felix Alcan.
Heidegger, Martin, 1983. The Metaphysical Foundations of Logic. Indiana University Press (lecture course, 1928).
Lovejoy, Arthur O., 1957 (1936). "Plenitude and Sufficient Reason in Leibniz and Spinoza" in his The Great Chain of Being. Harvard University Press: 144–82. Reprinted in Frankfurt, H. G., (ed.), 1972. Leibniz: A Collection of Critical Essays. Anchor Books 1972.
Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. Life of Godfrey William von . Gould, Kendall and Lincoln.
Russell, Bertrand, 1900, A Critical Exposition of the Philosophy of Leibniz, Cambridge: The University Press.
Trendelenburg, F. A., 1857, "Über Leibnizens Entwurf einer allgemeinen Charakteristik," Philosophische Abhandlungen der Königlichen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Aus dem Jahr 1856, Berlin: Commission Dümmler, pp. 36–69.
Ward, A. W., 1911. Leibniz as a Politician (lecture)
მეორადი ლიტერატურა 1950 წლის შემდეგ
Adams, Robert Merrihew. 1994. Leibniz: Determinist, Theist, Idealist. New York: Oxford, Oxford University Press.
Aiton, Eric J., 1985. Leibniz: A Biography. Hilger (UK).
Maria Rosa Antognazza, 2008. Leibniz: An Intellectual Biography. Cambridge Univ. Press.
Stuart Brown (ed.), 1999. The Young Leibniz and His Philosophy (1646–76), Dordrecht, Kluwer.
Davis, Martin, 2000. The Universal Computer: The Road from Leibniz to Turing. WW Norton.
Deleuze, Gilles, 1993. The Fold: Leibniz and the Baroque. University of Minnesota Press.
Fahrenberg, Jochen, 2017. “The influence of Gottfried Wilhelm Leibniz on the Psychology, Philosophy, and Ethics of Wilhelm Wundt.” PsyDok
Finster, Reinhard & van den Heuvel, Gerd 2000. Gottfried Wilhelm Leibniz. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. 4. Auflage. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg (Rowohlts Monographien, 50481), .
Grattan-Guinness, Ivor, 1997. The Norton History of the Mathematical Sciences. W W Norton.
Hall, A. R., 1980. Philosophers at War: The Quarrel between Newton and Leibniz. Cambridge University Press.
Hamza, Gabor, 2005. "Le développement du droit privé européen". ELTE Eotvos Kiado Budapest.
Hostler, John, 1975. Leibniz's Moral Philosophy. UK: Duckworth.
Ishiguro, Hidé 1990. Leibniz's Philosophy of Logic and Language. Cambridge University Press.
Jolley, Nicholas, ed., 1995. The Cambridge Companion to Leibniz. Cambridge University Press.
Kaldis, Byron, 2011. Leibniz' Argument for Innate Ideas in Just the Arguments: 100 of the Most Important Arguments in Western Philosophy edited by M Bruce & S Barbone. Blackwell.
LeClerc, Ivor, (ed.), 1973. The Philosophy of Leibniz and the Modern World. Vanderbilt University Press.
Mates, Benson, 1986. The Philosophy of Leibniz: Metaphysics and Language. Oxford University Press.
Mercer, Christia, 2001. Leibniz's Metaphysics: Its Origins and Development. Cambridge University Press.
Perkins, Franklin, 2004. Leibniz and China: A Commerce of Light. Cambridge University Press.
Riley, Patrick, 1996. Leibniz's Universal Jurisprudence: Justice as the Charity of the Wise. Harvard University Press.
Rutherford, Donald, 1998. Leibniz and the Rational Order of Nature. Cambridge University Press.
Schulte-Albert, H. G. (1971). Gottfried Wilhelm Leibniz and Library Classification. The Journal of Library History (1966–1972), (2). 133–152.
Smith, Justin E. H., 2011. Divine Machines. Leibniz and the Sciences of Life, Princeton University Press.
Wilson, Catherine, 1989. Leibniz's Metaphysics: A Historical and Comparative Study. Princeton University Press.
რესურსები ინტერნეტში
Translations by Jonathan Bennett, of the New Essays, the exchanges with Bayle, Arnauld and Clarke, and about 15 shorter works.
Gottfried Wilhelm Leibniz: Texts and Translations , compiled by Donald Rutherford, UCSD
Leibnitiana, links and resources edited by Gregory Brown, University of Houston
Philosophical Works of Leibniz translated by G.M. Duncan (1890)
The Best of All Possible Worlds: Nicholas Rescher Talks About Gottfried Wilhelm von Leibniz's "Versatility and Creativity"
"Protogæa" (1693, Latin, in Acta eruditorum) – Linda Hall Library
Protogaea (1749, German) – full digital facsimile from Linda Hall Library
Leibniz's (1768, 6-volume) Opera omnia – digital facsimile
Leibniz' arithmetical machine, 1710, online and analyzed on BibNum [click 'à télécharger' for English analysis]
Leibniz' binary numeral system, 'De progressione dyadica', 1679, online and analyzed on BibNum [click 'à télécharger' for English analysis]
«История компьютера»: Готфрид Лейбниц и его арифметическая машина
Собр. соч. Лейбница в 4-х томах (Изд. "Мысль", Серия "Филос. Наследие", т. 85, 87, 92, 109. — М.: 1982, 1983, 1984, 1989)
Аудиокниги Лейбница на русском языке (из сборника сочинений в 4-х томах)
Biography of Gottfried Wilhelm von Leibniz
Encyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz
DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Gottfried Wilhelm Leibniz
Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Gottfried Wilhelm Leibniz
Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 16. Lee — Luvua: Gottfried Wilhelm von Leibniz
Virtual International Authority File: Gottfried Wilhelm Leibniz
Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz
Internet Encyclopedia of Philosophy: «Leibniz: Metaphysics»
სქოლიო
გერმანელი ფილოსოფოსები
გერმანელი მათემატიკოსები
დაბადებული 1646
გარდაცვლილი 1716
გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცი
XVII საუკუნის გერმანელი მათემატიკოსები
XVII საუკუნის გერმანელი ფილოსოფოსები
XVII საუკუნის გერმანელი მეცნიერები
XVII საუკუნის გერმანელი მწერლები
XVII საუკუნის გერმანელი მამაკაცი მწერლები
XVII საუკუნის გერმანელი გამომგონებლები
XVIII საუკუნის გერმანელი მათემატიკოსები
XVIII საუკუნის გერმანელი ფილოსოფოსები
XVIII საუკუნის გერმანელი ფიზიკოსები
XVIII საუკუნის გერმანელი მეცნიერები
XVIII საუკუნის გერმანელი მწერლები
XVIII საუკუნის გერმანელი მამაკაცი მწერლები
XVIII საუკუნის გერმანელი გამომგონებლები
განმანათლებელი ფილოსოფოსები
ანალიტიკური ფილოსოფია
ეპისტემოლოგები
გერმანელი ფილოლოგები
ლაიფციგის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
პრუსიის მეცნიერებათა აკადემიის წევრები
ონტოლოგები
ხელოვნების ფილოსოფოსები
კულტურის ფილოსოფოსები
ეკონომიკის ფილოსოფოსები
განათლების ფილოსოფოსები
ენის ფილოსოფოსები
სამართლის ფილოსოფოსები
ლიტერატურის ფილოსოფოსები
ლოგიკის ფილოსოფოსები
მათემატიკის ფილოსოფოსები
გონების ფილოსოფოსები
მეცნიერების ფილოსოფოსები
ტექნოლოგიის ფილოსოფოსები
დროის ფილოსოფოსები
ალტდორფის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
ლაიფციგელი მწერლები