ატმოსფერული ქიმია

ატმოსფერული ქიმია — მეცნიერების დარგი, რომელიც შეისწავლის დედამიწის და სხვა პლანეტების ატმოსფეროს ქიმიურ შედგენილობას. ეს დარგი ეყრდნობა ისეთ მეცნიერებებს როგორიცაა ეკოლოგიური ქიმია, ფიზიკა, მეტეოროლოგია, კომპიუტერული მოდელირება, გეოლოგია და ვულკანოლოგია. უკავშირდება სხვა მეცნიერულ დისციპლინებს, მაგალითად, როგორიც არის კლიმატოლოგია.
დედამიწის ატმოსფეროს კომპოზიცია და ქიმია მნიშვნელოვანია სხვადასხვა მიზეზების გამო, მაგრამ უპირველესი არის ინტერაქცია ატმოსფეროსა და ცოცხალ ორგანიზმებს შორის. დედამიწის ატმოსფეროს კომპოზიცია იცვლება ბუნებრივი მოვლენების შედეგად; მაგალითად, ვულკანის ამოფრქვევისას ან ჭექაქუხილის დროს (წარმოიქმნება მჟავა ოქსიდი, რაც შემდეგ იწვევს მჟავა წვიმების წარმოქმნას). ატმოსფერო დიდად შეიცვალა ადამიანის ზემოქმედების შედეგად. ატმოსფერული ქიმიის რიგი პრობლემებია მჟავა წვიმები, ოზონის შრის დათხელება, ფოტოქიმიური სმოგის და სითბური აირების წარმოქმნა.
დედამიწის ატმოსფეროს შედგენილობა
აირების ეს ფარდობითი კონცენტრაცია მუდმივია დაახლოებით 10 000 მეტრის სიმაღლემდე.
მეთანის და ნახშირორჟანგის კონცენტრაცია სეზონებისა და ადგილმდებარეობის მიხედვით განსხვავებულია. ჰაერის საშუალო მოლეკულური მასა შეადგენს 28,97 გრ/მოლ, ხოლო ამ ცხრილში ოზონი (ჟანგბადის ალოტროპია) არ შედის, რადგან იგი სტრატოსფეროშია გავრცელებული და ახასიათებს კონცენტრაციის მაღალი ცვალებადობა.
ისტორია
ძველი ბერძნები ჰაერს ოთხი ელემენტიდან როგორც ერთ-ერთს ისე განიხილავდნენ. ატმოსფეროს შედგენილობის შესწავლა პირველად დაიწყეს XVIII საუკუნეში. მეცნიერებმა ჟოზეფ პრისტლმა, ანტუან ლავუაზიემ და ჰენრი კავენდიშმა ჩაატარეს პირველი გამოთვლები ატმოსფეროს შედგენილობაზე. XIX–XX საუკუნეებში კონცენტრაცია მცირედ შეიცვალა. 1840 წელს კრისტიან ფრიდრიხ შონბინის მიერ აირ ოზონის აღმოჩენა ატმოსფერული ქიმიისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი აღმოჩენა გახდა. უკვე XXI საუკუნეში ატმოსფერული ქიმია შეისწავლის ქიმიასა და კლიმატს შორის კავშირს; მაგალითად, ოზონის ხვრელის წარმოქმნა-აღდგენას და სხვა ცვლილებებს, ოკეანეებისა და მიწისზედა ეკოსისტემების ატმოსფეროს შემადგენლობის ურთიერთქმედებებს.
მეთოდოლოგია
ატმოსფერული მეცნიერება მუდმივად ახორციელებს დაკვირვებას ატმოსფეროში არსებულ სხვადასხვა აირზე, მაგალითად ისეთი სითბური აირების მომატება-შემცირებაზე, როგორიცაა მეთანი ან ნახშირორჟანგი; აგრეთვე მუშაობს იმ საკითხზე, თუ როგორ უნდა იქნას აცილებული ოზონის ხვრელების წარმოქმნა, რომელი სხვა აირები მოქმედებენ მასზე და რა ღონისძიებები უნდა გატარდეს ოზონის შრის გათხელების თავიდან ასაცილებლად. 1985 წელს ვენის კონვენციას 20 ქვეყნის წარმომადგენელმა მოაწერა ხელი და დადგინდა, რომ ხმარებიდან ამოეღოთ ისეთი ნივთიერებები, რომლებიც ახდენენ ოზონის მოლეკულის დაშლას, მაგალითისთვის ერთ ატომურ ქლორს აქვს თვისება 100 000 მოლეკულა ოზონი დაშალოს მანამ, სანამ კატალიზური ციკლი არ დამთავრდება. ოზონის მოლეკულის მთავარი მტერია ქლორფთორორგანული ნაერთები, მეორენაირად ფრეონები ისინი მარტივად აქროლად ნივთიერებებს წარმოადგენენ და ეს ნაერთები თხევადი მდგომარეობიდან აირადში გადასვლისას სითბოს კარგავენ და ცივდებიან; მათ ძირითადი გამოყენება აქვთ მაცივარ აგენტებში
ორი მოლი აზოტის მონოქსიდის და ოზონის მოლეკულის ურთიერთქმედებით მიიღება დიაზოტის მონოქსიდი და ორი მოლი ჟანგბადის მოლეკულა
2NO + O3 → N2O + 2O2
რესურსები ინტერნეტში
IGAC The International Global Atmospheric Chemistry Project
The Cambridge Atmospheric Chemistry Database is a large constituent observational database in a common format.
Environmental Science Published for Everybody Round the Earth
NASA-JPL Chemical Kinetics and Photochemical Data for Use in Atmospheric Studies
Kinetic and photochemical data evaluated by the IUPAC Subcommittee for Gas Kinetic Data Evaluation
Tropospheric chemistry
Calculators for use in atmospheric chemistry
An illustrated elementary assessment of the composition of air.
სქოლიო
ქიმია
ატმოსფერო