ლატვია

ლატვია, ოფიციალურად: ლატვიის რესპუბლიკა — ქვეყანა, ჩრდილოეთ ევროპაში, ბალტიის რეგიონში. 1918 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან მოიხსენიება, როგორც ბალტიის ერთ-ერთი ქვეყანა. მას ჩრდილოეთით ესაზღვრება ესტონეთი (343 კმ.), სამხრეთით ლიეტუვა (588 კმ.), აღმოსავლეთით რუსეთი (276 კმ.), სამხრეთ-აღმოსავლეთით ბელარუსი (141 კმ.), ხოლო დასავლეთით საზღვაო საზღვარი აქვს შვედეთთან. მოსახლეობა - 1,957,200, ხოლო ტერიტორია - 64,589 კმ2. დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი არის რიგა; სხვა ძირითადი ქალაებია დაუგავპილსი, ლიეპაია, ელგავა და იურმალა. ხასიათდება ზომიერი სეზონური კლიმატით. ბალტიის ზღვა ქვეყნის კლიმატს შედარებით ზომიერს ხდის, მიუხედავად ამისა ქვეყანას აქვს ოთხი სეზონი თოვლიანი ზამთრით. ტერიტორიით ის ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად დასახლებული ქვეყანაა ევროპის კავშირში. ოფიციალური ენა არის ლატვიური, ხოლო ვალუტა — ევრო.
არის განვითარებული ქვეყანა მაღალშემოსავლიანი ეკონომიკით, ხოლო ადამიანის განვითარების ინდექსით იკავებს 39-ე ადგილს. არის ევროპის კავშირის, ევროზონის, ნატოს, ევროპის საბჭოს, გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის, ბალტიის ზღვის ქვეყნების საბჭოს, საერთაშორისო სავალუტო ფონდის, ჩრდილოეთ-ბალტიის ზღვის, ჩრდილოეთის ინვესტიციური ბანკის, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის, ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციასა და მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წევრი. აგრეთვე, არის ევროზონის სრულუფლებიანი წევრი; ევროს, როგორც ვალუტის, გამოყენება, ლატვიური ლატის მაგივრად, დაიწყო 2014 წლის 1 იანვარს.
ეტიმოლოგია
სავარაუდოდ თანამადროვე ლატვიელების წინაპრები ცხოვრობდნენ მდინარე ლატას ან ლეტას ნაპირებზე. XIX საუკუნემდე იგი სხვადასხვაგვარად იწოდებოდა: Lettland, Lotygola, Leththia, Lothwa.
ასევე არსებობს ვერსია, რომ დასახელება ლატვია მომდინარეობს ანტიკური ლატგალელებისგან, რომლებიც სელებთან, კურშებთან და ზემგალებთან ერთად წარმოადგენდნენ დღევანდელი ლატვიელების წინაპრებს.
ისტორია
ისტორიულად ლატვიას ბევრი საერთო აქვს თავის მეზობლებთან. 1918-40 წლებში ისინი დამოუკიდებელი სახელმწიფოები იყვნენ. შემდეგ ჩართულნი იქნენ სსრ კავშირის შემადგენლობაში. 1991 წლიდან კი კვლავ გავიდნენ მსოფლიო არენაზე როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფოები. ლიეტუვასთან მას მჭიდრო ენობრივი, ხოლო ესტონეთთან ისტორიული და რელიგიური კავშირები აქვს. უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში ლატვიამ განახორციელა მნიშვნელოვანი წისვლა საბჭოთა ეკონომიკიდან თავისუფალი ბაზრისაკენ. ქვეყნის ისტორიაში გარდამტეხი მომენტი დადგა 2002 წლის დეკემბერში კოპენჰაგენის ევროპულ სამიტზე, სადაც მან მიიღო ოფიციალური მიწვევა ევროკავშირის წევრობაზე 2004 წლისათვის. 2003 წლის სექტემბერში ჩატარებულ რეფერენდუმზე მოსახლეობის ორმა მესამედმა მხარი დაუჭირა ამ გადაწყვეტილებას.
გეოგრაფია
ლატვია მდებარეობს ევროპის ჩრდილოეთ ნაწილში, ბალტიის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, აღმოსავლეთ ევროპის ბაქნის (EEC) ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში; მოქცეულია ჩრდილოეთის 55° და 58° პარალელებსა და აღმოსავლეთს 21° და 29° მერიდიანებს შორის. ქვეყნის მთლიანი ტერიტორია არის 64,5592, საიდანაც ხმელეთი 62,1572-ია; ხმელეთიდან 18,159 კმ2 სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით გამოიყენება, 34,964 კმ2-ზე ვხვდებით ტყეებს, ხოლო 2,4022 ქვეყნის შიდა წყლებს უკავია.
ლატვიის საზღვრის მთლიანი სიგრძე არის 1,866 კმ. აქედან სახმელეთო საზღვარი არის 1,368 კმ.; ქვეყანას ჩრდილოეთით ესტონეთთან გააჩნია 343 კმ სიგრძის საზღვარი, აღმოსავლეთით რუსეთის ფედერაციასთან - 276 კმ, სამხრეთ-აღმოსავლეთით ბელარუსთან - 161 კმ, ხოლო სამხრეთით ლიეტუვასთან - 588 კმ საზღვარი. საზღვაო საზღვრის მთლიანი სიგრძე 498 კმ-ია, რომელსაც იგი ესტონეთთან, შვედეთთან და ლიეტუვასთან ადგენს. ქვეყნის უკიდურესი სამხრეთ წერტილიდან უკიდურეს ჩრდილოეთ წერტილამდე მანძილი არის 210 კმ, ხოლო უკიდურესი დასავლეთ წერტილიდან უკიდურეს აღმოსავლეთ წერტილამდე - 450 კმ.
ლატვიის ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი ზღვის დონიდან 100 მ-ზე ქვემოთ არის მოქცეული. უდიდესი ტბის, ლუბანის, ფართობი არის 80.7 კმ, ხოლო ყველაზე ღრმა ტბის, დრეიდესის, სიღრმე - 65.1 მ. ლატვიის უდიდესი მდინარე 452 კმ სიგრძით არის გაუია. ხოლო ქვეყნის ტერიტორიაზე გამავალი უდიდესი მდინარე არის 1,005 კმ სიგრძის დასავლეთის დვინა, რომელიც ლატვიას 352 კმ მანძილზე კვეთს. ლატვიის უმაღლესი წერტილი 311.6 მ სიმაღლით არის გაიზინკალნსი. ლატვიის ბალტიის სანაპირო ზოლის სიგრძეა 494 კმ.
კლიმატი
ლატვია ხასიათდება ზომიერი კლიმატით, რომელის სხვადასხვა წყაროში აღწერილია, როგორც ნესტიანი კონტინენტური ან ოკეანური/საზღვაო კლიმატი.
სანაპირო რეგიონები, განსაკუთრებით კურლანდიის ნახევარკუნძულის დასავლეთი სანაპირო, ხასიათდება უფრო საზღვაო კლიმატით შედარებით გრილი ზაფხულითა და უფრო სუსტი ზამთრით, ხოლო აღმოსავლეთ ნაწილები უფრო კონტინენტური კლიმატის გავლენის ქვეშ არიან, რომელიც ხასიათდება უფრო თბილი ზაფხულითა და მკაცრი ზამთრით.
ლატვიას აქვს ოთხი გამოხატული სეზონი თითქმის თანაბარი სიგრძით. ზამთარი შუა დეკემბერში იწყება და მარტის შუა რიცხვებამდე გრძელდება. ზამთარში საშაულო ტემპერატურა —6 გრადუსია; ხასიათდება სტაბილური თოვლის საფარით, კაშკაშა მზით და მოკლე დღეებით. ზამთარში ხშირად ვხვდებით დღეებს ცივი ქარით; ექსტრემალური ტემპერატურა —30 გრადუსია. ზაფხული იწყება ივნისში და გრძელდება აგვისტომდე; უმეტესად არის თბილი და მზიანი, გრილი საღამოებით და ღამით. ზაფხულში საშუალო ტემპერატურაა 19 გრადუსი, ხოლო ექსტრემალური ტემპერატურა - 35 გრადუსი. გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ლატვიაში ვხვდებით საკმაოდ ზომიერ ამინდს.
გარემო
ქვეყნის უმეტესი ნაწილი შედგება ნაყოფიერი დაბლობისა და ზომიერი ბორცვებისგან. ვხვდებით ასობით კილომეტრ აუთვისებელ სანაპირო ზოლს, რომელიც დაფარულია ფიჭვნარით, დიუნებითა და უწყვეტი თეთრი ქვიშის პლაჟებით.
შვედეთის, ფინეთის, ესტონეთისა და სლოვენიის შემდეგ, ტყით დაფარული ტერიტორიის წილით ლატვია ევროკავშირის ქვეყნებს შორის მე-5 ქვეყანაა. ქვეყანაში ტყეებს უკავია 3,497,000 ჰექტარი, რაც მთლიანი ტერიტორიის 56%-ია.
ლატვიაში ვხვდებით 12,500-ზე მეტ მდინარეს, რომელთა საერთო სიგრძეა 38,000 კმ. ძირითად მდინარეებს მიეკუთვნება: დასავლეთის დვინა, ლიელუპე, გაუია, ვენტა და სალაცა. აგრეთვე, ქვეყანაში ვხვდებით 2,256 ისეთ ტბას, რომლის ზედაპირის ფართობი 1 ჰა-ზე მეტია. მთლიანი ტერიტორიის 9.9% ჭაობებს უკავია. ჭაობების მთლიანი ტერიტორიის 70%-ს კაცობრიობა არ შეხებია; აღნიშნული ტერიტორიები არის მრავალი იშვიათი სახეობის მცენარისა და ცხოველის თავშესაფარი.
სასოფლო-სამეურნეო ტერიტორია მოიცავს 1,815,900 ჰა-ს, რაც მთლიანი სახმელეთო ტერიტორიის 29%-ია. დაახლოებით 200 ფერმა, რომლებსაც 2,750 ჰექტარი უკავია, ეკოლოგიურად სუფთა პროდუქტის მოყვანით არიან დაკავებულნი (არ იყენებენ ხელოვნურ სასუქებსა და პესდიციტებს).
ლატვიის ეროვნული პარკებიდან აღსანიშნავია: გაუჯას ეროვნული პარკი ვიძემეში (1973 წლიდან), კამერის ეროვნული პარკი ზემგალეში (1997), სლიტერის ეროვნული პარკი კურლანდიაში (1999) და რაზნას ეროვნული პარკი ლატგალიაში (2007).
სახელმწიფო
სახელმწიფო სისტემა: განვითარებადი დემოკრატია.
სახელმწიფოს მეთაური: პრეზიდენტი ეგილს ლევიტსი.
მთავრობის მეთაური: პრემიერ-მინისტრი
საკანონმდებლო ორგანო: ერთპალატიანი პარლამენტი (100 წევრი).
ადმინისტრაციული დაყოფა: 8 ოლქი - რიგა, პიერიგა, კურზემე, ვიდუსლატვია, დაუგავა, ზიემელაუსტრუმი, რეზეკნე, ლატგალე.
დემოგრაფია
2018 წლის შეფასებით ლატვიაში შობადობის მაჩვენებელი იყო 1.61 ბავშვი/ქალზე, რაც უფრო დაბალი შედეგია, ვიდრე ზოგადი საშუალო მაჩვენებელი (2.1 ბავშვი/ქალზე). 2012 წლის მონაცემებით, შობადობის 45% დაუქორწინებელ ქალებზე მოდიოდა. 2013 წელს სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლოვობა იყო 73.19 წელი (68.13 წელი კაცებში, 78.53 წელი ქალებში). 2015 წელს, ლატვიაში ფიქსირდებოდა კაცი-ქალის ყველაზე დაბალი ფარდობა - 0.85 კაცი/ქალზე. 2017 წლის მონაცემებით, ლატვიის ტერიტორიაზე ცხოვრობდა 1 054 433 ქალი და 895 683 კაცი. ყოველ მომდევნო წელს ქვეყანაში უფრო და უფრო მეტი ვაჟი იბადება. 39-წლამდელთა ხალხს შორის, კაცების რაოდენობა ქლების რაოდენობაზე მეტია, ხოლო 40 წელს ზემოთ, ქალების რაოდენობა ჭარბობს. 70 წელს ზემოთ, ქალების რაოდენობა კაცებისაზე 2.3-ჯერ მეტია.
ეთნიკური ჯგუფები
ლატვიის მოსახლეობა საუკუნეების განმავლობაში მრავალეროვნული იყო, თუმცა XX საუკუნეში მოსახლეობის შემადგენლობა მკვეთრად შეიცვალა მსოფლიო ომების, ბალტიისპირეთის გერმანელთა ემიგრაციისა და განდევნის, ჰოლოკოსტის და საბჭოთა კავშირის მიერ ოკუპაციის გამო. 1897 წლის რუსეთის იმპერიის აღწერის მიხედვით, 1.93 მილიონი ლატვიელი ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 68.3%-ს წარმოადგენდა; დანარჩენ მოსახლეობაშ შორის იყვნენ რუსები (12%), ებრაელები (7.4%), გერმანელები (6.2%), და პოლონელები (3.4%).
2011 წლის მონაცემებით, ლატვიელები მთლიანი მოსახლეობის 62.1%-ს წარმოადგენდნენ, რუსები - 26.9%-ს, ბელარუსები - 3.3%-ს, უკრაინელები - 2.2%-ს, პოლონელები - 2.2%-ს, ლიეტუველები - 1.2%-ს, ებრაელები - 0.3%-ს, გერმანელები - 0.1%-ს, ესტონელები - 0.1%-ს, ხოლო სხვა ხალხი - 1.3%-ს. 250 ადამიანი მიეკუთვნებოდა ლივებს. ლატვიაში ვხვდებით ლატვიაში მცხოვრებ 290,660 არა-მოქალაქეს (მთლიანი მოსახლეობის 14.1%); აღნიშნული ხალხის უმეტესობა 1940 წლის შემდეგ რუსეთის ოკუპაციის შემდეგ ჩამოსული მოსახლეობის შთამომავალია. ზოგიერთ ქალაქში, მაგალითად, დაუგავპილსსა და რეზეკნეში ეთნიკურად ლატვიელები ქალაქის მოსახლეობის უმცირესობებს წარმოადგენენ. მიუხედავად იმისა, რომ ეთნიკურად ლატვიელების წილი ქვეყანაში ბოლო ათწლეულის განმავლობაში მუდმივად იზრდება, დედაქალაქ რიგაში ლატვიელების წილი 50%-ს მცირედით აღემატება.
ეთნიკურად ლატვიელების წილი ქვეყანაში 1935-1989 წლებში 77%-დან (1,467,035) 52%-მდე (1,387,757) დაეცა. 1989 წელთან შედარებით, 2011 წელს ქვეყანაში უფრო ნაკლები ლატვიელი იყო, ვიდრე 1989 წელს, თუმცა მათი წილი 2011-ის მონაცემებით უფრო მაღალია - 62.1% (1,285,136).
ენა
ლატვიის ერთადერთი ოფიციალური ენა ლატვიურია, რომელიც მიეკუთვნება ინდოევროპული ენების ოჯახის ბალტო-სლავურ ენათა ბალტიკური ენების ქვე-ჯგუფს. ლატვიის კიდევ ერთი აღსანიშნავი ენა არის ურალური ენების ოჯახის ფინური ფილიალის თითქმის გადაშენებული ლივონური ენა. რუსული, რომელიც საბჭოთა პერიოდში ფართოდ იყო გავრცელებული, კვლავ ყველაზე ხშირად გამოიყენება ენობრივ უმცირესობებს შორის (2011 წელს, სახლში რუსულად საუბრობდა მოსახლეობის 34%). მიუხედავად იმისა, რომ დღეს ყველა ლატვიის ყველა სკოლაში სავალდებულოა ლატვიური სწავლა, საგანმანათლებლო სისტემის სასწავლო გეგმები აგრეთვე მოიცავს ინგლისურ, გერმანულ, ფრანგულ და რუსულ ენების შესწავლას. ინგლისური ენა ქვეყანაში ფართოდ გამოიყენება ბიზნესსა და ტურიზმში.
2012 წლის 18 თებერვალს ლატვიამ ჩაატარა საკონსტიტუციო რეფერენდუმი იმის შესახებ, უნდა გამოაცხადოს თუ არა რუსული ენა მეორე ოფიციალურ ენად. ცენტრალური საარჩევნო კომისიის მონაცემებით, 74.8%-მა უარი თქვა აღნიშნულ პროექტზე, 24.9% - დასთანხმდა (ამომრჩეველთა აქტივობა იყო 71.1%).
რელიგია
ყველაზე გავრცელებული რელიგია ლატვიაში არის ქრისტიანობა (79%). 2011 წლის მონაცემებით, უდიდეს რელიგიურ ჯგუფებს ქმნიან:
ლუთერანობა – 708 773
რომის კათოლიკური ეკლესია – 500 000
რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია – 370 000
ევრობარომეტრის 2010 წლის გამოკითხვაში ლატვიის მოქალაქეების 38%-მა უპასუხა: „მათ მიაჩნიათ, რომ ღმერთი არსებობს“, ხოლო 48% უპასუხა: „მათ მიაჩნიათ, რომ არსებობს რაიმე სახის სული ან სიცოცხლის ძალა“, ხოლო 11%-მა თქვა: „მათ არ სჯერათ, რომ არსებობს რაიმე სახის სული, ღმერთი, ან სიცოცხლის ძალა“.
საბჭოთა კავშირის ოკუპაციამდე ლუთერანობა ლატვიაში უფრო გავრცელებული რელიგია იყო: წარმოადგენდა მოსახლეობის 60%-ის სარწმუნოებას; ამის მიზეზი ძირითადად იყო ჩრდილოეთის ქვეყნებთან ძლიერი ისტორიული კავშირი; აგრეთვე, ჰანზას, განსაკუთრებით გერმანიის, გავლენა ლატვიაზე.
ეკონომიკა
საუკუნეების განმავლობაში ძირითადად აგრარულ ქვეყნად ითვლებოდა. მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ასევე ზღვაოსნობა, თევზჭერა და სატყეო მეურნეობა.
რესურსები - ტორფი, კირქვა, დოლომიტი, ჰიდროენერგია, ხე-ტყე, სასოფლო-სამეურნეო მიწები.
ექსპორტი - კვების პროდუქტები, ქიმიური მრეწველობის პროდუქცია.
ბიუჯეტი - 2400 მლნ $.
ეროვნული შემოსავალი ერთ სულზე - 3480 $.
ვალუტა - ევრო.
სპორტი
ჩვეულებრივ, ქვეყნის ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობა არის ყინულის ჰოკეი. ლატვიას არაერთი ცნობილი ჰოკეის ვარსკვლავი ჰყავს: ჰელმუტ ბალდერისი, არტურს ირბე, კარლის სკასტინსი და სანდის ოზოლინსი; აგრეთვე თანამედროვე ჰოკეის ვარსკვლავი ზემგუს გირგენსონსი. დღესდღეობით, ქვეყნის ყველაზე ძლიერი ყინულის ჰოკეის გუნდი არის დინამო რიგა, რომელიც ჰოკეის კონტინენტურ ლიგაში თამაშობს. ეროვნული ჩემპიონატი არის ლატვიის ჰოკეის უმაღლესი ლიგა, რომელიც 1931 წლიდან ტარდება. 2006 წლის IIHF მსოფლიო ჩემპიონატი ჩატარდა რიგაში.
მეორე ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობა კალათბურთია. ლატვიას ხანგრძლივი საკალათბურთო ისტორია აქვს: ეროვნულმა ნაკრებმა 1935 წელს მოიგო პირველი ევრობასკეტი, ხოლო 1939 წელს, ფინალში ერთი ქულით დამარცხების შემდეგ, - ვერცხლის მედლები. ლატვიას ევროპაში მრავალი კალათბურთი ვარსკვლავი ჰყავდა და ჰყავს; მათ შორის არიან: იანის კრუმინსი, მაგონის ვალდმანისი, ვალდის მიუჭეკსი, ვალდის ვალტერსი, იგორს მიგლინიკსი. NBA-ის პირველი ლატვიელი მოთამაშე იყო გუნდარს ვეტრა. ანდის ბეიდრინსი არის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ლატვიელი მოთამაშე NBA-ში, რომელმაც გოლდენ-სტეიტ უორიოსრსსა და იუტა ჯაზში ითამაშა. დღესდღეობით, NBA-ში თამაშობს კრისტაპს პორზინგსი (დალას მავერიკსში) და დევის ბარტანსი (თამაშობდა ვაშინგტონ უიზარდში).
სხვა პოპულარულ სპორტის სახეობებში შედის: ფეხბურთი, „ფლურბოლი“, ჩოგბურთი, ხელბურთი, ველორბოლა, ბობსლეი და სკელეტონი. ლატვიის ეროვნულმა საფეხბურთო ნაკრებმა ფიფას ძირითად ტურნირებში გასვლა მხოლოდ 2004 წელს (ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი) შეძლო.
ლატვია წარმატების ასპარეზობს, ორივე, ზაფხულისა და ზამთრის ოლიმპიადებზე. დამოუკიდებელი ლატვიის ისტორიაში ყველაზე წარმატებული ოლიმპიელი სპორტსმენი იყო მორის სტომბერგსი, რომელიც კაცთა BMX-ში ოლიმპიური ჩემპიონი ორჯერ, 2008 და 2012 წლებში, გახდა.
მემკვიდრეობა
არქიტექტურა:
რიგა: ისტორიული ცენტრი, საკათედრო ტაძარი (XIII ს.), წმ. იანის ეკლესია (XV ს.), წმ. პეტრეს ტაძარი (XVI ს.);
ლიეპაია: XVIII ს-ის ტაძარი;
ელგავა: XVII ს-ის ტაძარი;
ლიტერატურა: ლატვიური ეპოსი ლაჩპლესისი (1888).
ტურიზმი: საკურორტო ცენტრი იურმალა;
ლიტერატურა
რესურსები ინტერნეტში
President of Latvia
Parliament of Latvia
Government of Latvia
Ministry of Foreign Affairs of Latvia
Investment and Development Agency of Latvia
Statistical Office of Latvia
Latvian Institute
Bank of Latvia
ძირითადი ინფორმაცია
Latvia Online
European Union country profile
Britannica Online Encyclopedia
BBC News country profile
Latvia from UCB Libraries GovPubs
Key Development Forecasts for Latvia from International Futures
სქოლიო
ლატვია
ევროპის ქვეყნები
ბალტიის ზღვის ქვეყნები
ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები
ნატოს წევრი სახელმწიფოები
გაეროს წევრი სახელმწიფოები