მოტორული კოგნიცია

მოტორული კოგნიცია (შემეცნება) — მოიცავს შეხედულებას, რომ კოგნიცია განსხეულებულია ქმედებებში და რომ მოტორული სისტემა მონაწილეობს იმაში, რაც ჩვეულებრივ მიიჩნევა, როგორც მენტალური, მათ შორის სოციალურ ინტერაქციაში მონაწილე პროცესები. მოტორული კოგნიციის პარადიგმის ფუნდამენტურ ერთეულს ქმედება წარმოადგენს. ის განისაზღვრება, როგორც სპეციფიკური მოტორული მიზნისკენ მიმართული განზრახვის დამაკმაყოფილებელი მოძრაობები ან ფიზიკურ და სოციალურ გარემოში მნიშვნელოვან მოვლენაზე რეაქცია. მოტორული კოგნიცია ითვალისწინებს როგორც ქმედების მომზადებასა და წარმოებას, ისე სხვა ადამიანის ქცევის ამოცნობის, განჭვრეტის, მიბაძვისა და გაგების პროცესს. ამ მოდელმა დიდი ყურადღება მიიპყრო და ბოლო წლებში ემპირიული მხარდაჭერა დაიმსახურა სხვადასხვა კვლევითი სფეროებიდან, მათ შორის განვითარების ფსიქოლოგიიდან, კოგნიტური ნეირომეცნიერებიდან და სოციალური ფსიქოლოგიიდან.
აღქმა-ქმედების დაწყვილება
მოტორული კოგნიციის სხვადასხვა ასპექტებს შორის უწყვეტობის იდეა ახალი არ არის. მართლაც, ეს იდეა შეიძლება ვნახოთ ამერიკელი ფსიქოლოგის უილიამ ჯეიმსის და ამერიკელი ნეიროფსიქოლოგის და ნობელიანტის როჯერ სპერის შრომებში. სპერი ამტკიცებდა, რომ აღქმა-ქმედების ციკლი ნერვული სისტემის ფუნდამენტური ლოგიკაა. აღქმისა და ქმედების პროცესები ფუნდამენტურად გადაჯაჭვულია: აღქმა ქმედების საშუალებაა და ქმედება აღქმის საშუალება. მართლაც, ტვინის ღერო მოტორული აქტივობების სამართავად განვითარდა, რასაც თან სენსორული პატერნების მოტორული კოორდინაციის პატერნებში ტრანსპორტირების ბაზისურ ფუნქციას ახლდა.
თანდათანობით იზრდება ემპირიული მტკიცებულებები როგორც კოგნიტური ფსიქოლოგიიდან, ევოლუციური ფსიქოლოგიიდან, კოგნიტური ნეირომეცნიერებიდან და კოგნიტური მეცნიერებიდან, ასევე სოციალური ფსიქოლოგიიდან, რომელიც ადასტურებს, რომ აღქმა და ქმედება საერთო გამოსათვლელ კოდსა და ნერვულ არქიტექტურას იზიარებენ. ეს მტკიცებულებები ვოლფგანგ პრინცისა და მისი კოლეგების მიერ გერმანიაში, ლაიფციგში, ადამიანის კოგნიტური და ტვინის მეცნიერების მაქს პლანკის ინსტიტუტში წამოყენებულ „საერთო კოდირების თეორიაშია“ თავმოყრილი. ეს თეორია აღქმასა და ქმედებას შორის შესაბამისობას ამტკიცებს. მისი მთავარი დაშვებაა, რომ ქმედებები კოდირებულია იმ აღქმად ეფექტებში (დისტალური აღქმითი მოვლენები), რომლებიც მათ უნდა წარმოშვან. მოძრაობის განხორციელება ტოვებს ორმხრივ ასოციაციას წარმოქმნილ მოტორულ პატერნსა და წარმოქმნილ სენსორულ შედეგს შორის. მსგავსი ასოციაცია შესაძლოა შემდგომში გამოყენებულ იქნეს უკუ სახით, რათა მოძრაობა მისი მოსალოდნელი შედეგების მეშვეობით განიჭვრიტოს. ეს აღქმა/ქმედების კოდები ხელმისაწვდომია ქმედების დაკვირვების დროსაც. სხვა ავტორები გვთავაზობენ ახალ შეხედულებას ქმედების გაგების ფილოგენეტიკური და ონტოგენეტიკური საწყისების შესახებ, რომელიც მოტორულ სისტემას იყენებს. ეს ამტკიცებს, რომ მოტორული კოგნიცია ადამიანებს და დანარჩენ პრიმატებს უზრუნველყოფს ბიოლოგიური ქმედების პირდაპირი, პრერეფლექსიური გაგებით, რომელიც მათი საკუთარი ქმედების კატალოგს ემთხვევა.
მაკაკებში სარკისებური ნეირონების ვენტრალურ პრემოტორულ და პარიეტალურ ქერქში არსებობის აღმოჩენა, რომელიც აღიგზნება ორივე შემთხვევაში, როდესაც ის ახორციელებს მიზანმიმართულ ქმედებას და როდესაც ის აკვირდება სხვა ინდივიდის მიერ შესრულებულ იმავე ქმედებას, ქმნის ნეიროფიზიოლოგიურ მტკიცებულებას ქმედების აღქმასა და ქმედების წარმოქმნას შორის, პირდაპირი დამთხვევის არსებობის სასარგებლოდ. მსგავსი დაწყვილების მაგალითია ის ბუნებრივობა, რომელსაც ადამიანები იძენენ სიტყვის გამეორებისას, როდესაც მათ სთხოვენ ყურსასმენებში გაგონილი სიტყვები მომსმენის მომენტში წარმოთქვან.
ადამიანებში საერთო ნერვული აქტივობა ქმედების დაკვირვებისას და აღსრულებისას კარგადაა დოკუმენტირებული. ფუნქციური ნეიროვიზუალიზაციის კვლევების მრავალფეროვნება, ფუნქციურ მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულება, პოზიტრონ-ემისიური ტომოგრაფია და მაგნიტური ენცეფალოგრამის გამოყენებამ აჩვენა, რომ მოტორული რეზონანსის მექანიზმი პრემოტორულ და უკანა პარიეტალურ ქერქში ვლინდება, როდესაც მონაწილეები აკვირდებიან ან ქმნიან მიზანმიმართულ ქმედებებს. მსგავსი მოტორულ-რეზონანსული სისტემა ერთი შეხედვით ავტომატურია ან, სულ მცირე, ფუნქციურია სიცოცხლის ადრეულ ეტაპზე.
გაზიარებული წარმოდგენები სხვასა და საკუთარ თავს შორის
საერთო კოდირების თეორია ასევე ამტკიცებს, რომ ქმედების აღქმა უნდა ააქტიურებდეს ქმედებაზე წარმოდგენას იმ დონეზე, რომ აღქმული და წარმოდგენილი ქმედებები მსგავსი იყოს. აღნიშნული წარმოდგენები, როგორც ასეთი, შესაძლოა ინდივიდებს შორის იქნეს გაზიარებული. მართლაც, მოცემული საგნის, ქმედების და სოციალური სიტუაციის მნიშვნელობა შესაძლოა საერთო იყოს სხვადასხვა ადამიანისთვის და ააქტიურებდეს ნეირონული აქტივობების სათანადოდ განაწილებულ პატერნებს, შესაბამისად მათ საკუთარ ტვინებში. ქცევითი და ნეიროფიზიოლოგიური კვლევების დიდი რიცხვი არსებობს, რომლებიც ადასტურებს, რომ აღქმასა და ქმედებას საერთო ნეირონული კოდირება გააჩნია და ეს საკუთარ თავსა და სხვას შორის გაზიარებულ წარმოდგენებს ქმნის. ამან კი შესაძლოა ისეთი ფენომენებამდე მიგვიყვანოს, როგორებიცაა ემოციური სენი, ემპათია, სოციალური ხელშეწყობა და სხვისი აზრების (გონების) გაგება.
მოტორული პრაიმინგი
აღქმასა და ქმედებას შორის ფუნქციონალური ტოლფასობის ერთი შედეგი არის ის, რომ სხვა ადამიანის მიერ განხორციელებულ ქმედებაზე დაკვირვება ამარტივებს დამკვირვებლის მიერ შემდგომში იმავე ქმედების განხორციელებას. მაგალითად, ერთ კვლევაში მონაწილეები მკლავს ამოძრავებდნენ, როდესაც აკვირდებოდნენ ან რობოტის ან სხვა ადამიანის მიერ წარმოქმნილ იმავე ქმედებას ან მკლავის ხარისხობრივად განსხვავებულ მოძრაობას. შედეგები აჩვენებს, რომ სხვა ადამიანის შესრულებულ განსხვავებულ მოძრაობაზე დაკვირვება აფერხებს ქმედების აღსრულებას, მაგრამ რობოტის მიერ შესრულებულ განსხვავებულ მოძრაობაზე დაკვირვება - არა.
სოციალური ფასილიტაცია
ფაქტი, რომ ქმედებაზე დაკვირვებას შეუძლია დამკვირვებელში წინასწარ მოამზადოს მსგავსი პასუხი და ხარისხი, რომლითაც დაკვირვებული ქმედება დამკვირვებელში მსგავს პასუხს ამარტივებს, ნათელს ჰფენს ფენომენს, რომელსაც სოციალური ფასილიტაცია ეწოდება. ეს ფენომენი პირველად რობერტ ზაიონკმა აღწერა და ეხმაურება მტკიცებას, რომ სხვა ადამიანების დასწრება გავლენას ახდენს ინდივიდუალურ ქცევაზე. სხვადასხვა კვლევებმა დაადასტურა, რომ ემოციების სახის გამომეტყველებაზე ყურება დამკვირვებელს სხვა ინდივიდის მდგომარეობის გაგებისკენ უბიძგებს. ამ დროს დამკვირვებელში მოტორული რეპრეზენტაციები და ასოცირებული ავტომატური და სომატური პასუხები აქტიურდება, რომლებიც დაკვირვებული სამიზნიდან წარმოიშობა.
მენტალური მდგომარეობის გაგება
ადამიანებს გააჩნიათ ტენდენცია ფსიქიკური მდგომარეობის მხედველობაში მიღებით სხვა ადამიანების ქმედებების ინტერპრეტაცია მოახდინონ. მნიშვნელოვანი კითხვაა, შეუძლია თუ არა აღქმა-ქმედების შესაბამისობაში მომყვან მექანიზმს და მის შედეგს - გაზიარებულ მოტორულ რეპრეზენტაციებს, ახსნას (და თუ კი, რა ხარისხით) სხვებისთვის მენტალური მდგომარეობის მიკუთვნება. ზოგიერთი ავტორი ვარაუდობს, რომ გაზიარებული წარმოდგენების ქსელი, რომელიც წარმოიშობა აღქმა-ქმედების შესაბამისობაში მომყვანი მექანიზმიდან, შესაძლოა მენტალური მდგომარეობის მიკუთვნებას უჭერდეს მხარს ფარული მენტალური სიმულაციის (ანუ არაცნობიერის) საშუალებით. ამის საპირისპიროდ, ზოგიერთი სხვა მკვლევარი ამტკიცებს, რომ სარკისებური სისტემა და გონების თეორია ორი სხვადასხვა პროცესია და რომ პირველი ვერ ხნის ფსიქიკური მდგომარეობის გაგებას.
კოგნიცია და ქმედება
კოგნიციისა და ქმედებას შორის კავშირის გასაგებად ჩარლ გერსტადტმა, იუნ იო ჯომ და ადელ დაიმონდმა პენსილვანიის უნივერსიტეტიდან ჩაატარეს სტრუპის (Stroop like day-night) ტესტი 3 -დან 7 წლამდე ასაკის ბავშვებში. მათ გამოსცადეს 160 ბავშვი დავალებაში, რომელიც საჭიროებს ქმედების ამკრძალავ კონტროლს და ამასთან ორი წესის დასწავლასა და დამახსოვრებას. მათ აღმოაჩინეს, რომ პასუხის 3-დან 4 წლამდე პასუხის დაგვიანება მცირდებოდა. მათ ჩათვალეს, რომ ორი წესის სწავლისა და დამახსოვრების საჭიროება თავისთავად საკმარისი არ არის უფრო პატარა ბავშვებში ცუდი შედეგების ასახსნელად.
განსჯა
ექსპერიმენტების სერიამ აჩვენა ურთიერთკავშირი მოტორულ გამოცდილებასა და მაღალი დონის განსჯას შორის. მაგალითად, მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანების უმეტესობა იყენებს ვიზუალურ პროცესებს სივრცული პრობლემებისთვის, როგორიცაა მენტალური ამოტრიალების დავალებები, მოტორული ექსპერტები იმავე დავალების შესასრულებლად მოტორულ პროცესებს არჩევენ. მსგავსმა კვლევამ აჩვენა, რომ მოტორული ექსპერტები მსგავსს პროცესს სხეულის ნაწილებისა და მრავალგვერდა ფიგურების მენტალური ამოტრიალებისთვისაც იყენებენ, მაშინ როცა არაექსპერტები ამ სტიმულს განსხვავებულად ეპყრობოდნენ. ეს შედეგები მექანიზმების არევით არ იყო განპირობებული, როგორც ეს წვრთნის ტიპის კვლევამ დაადასტურა, რომელმაც ერთწლიანი მოტორული წვრთნის შემდეგ მაკონტროლებელთან შედარებით მენტალური ამოტრიალების გაუმჯობესები აჩვენა. მსგავსი პატერნები ასევე აღმოჩენილია მუშა მეხსიერების დავალებებში. ამასთან, შესაძლებლობა დაემახსოვრებინათ მოძრაობები, რომელსაც ხელს უშლიდა მეორეული ვერბალური დავალებები მაკონტროლებლებში და მოტორული დავალებები მოტორულ ექსპერტებში, ქმნის ვარაუდს, რომ მოტორულ გამოცდილებაზე დამოკიდებული მოძრაობების შენახვაში სხვადასხვა პროცესებია ჩართული, კერძოდ კი, ვერბალური - ხელმძღვანელისთვის და მოტორული - ექსპერტებისთვის.
სარკისებური ნეირონები
სოციალური ნეირომეცნიერების სფეროში უახლესმა აღმოჩენებმა სარკისებური ნეირონები და მათთან დაკავშირებული სისტემები მოიცვა, როგორც შესაძლო ნევროლოგიური საფუძველი სოციალური შემეცნებისთვის, განსაკუთრებით მოტორული კოგნიციის მომცველი ფაქტორები. შიმპანზეებში (ადამიანის უახლოესი ცოცხალი ნათესავი) სარკისებური ნეირონების სისტემები მაღალ აქტიურობას ავლენს, როდესაც დიდი მაიმუნი აკვირდება სხვა ინდივიდის მიერ (დიდი მაიმუნის ან ადამიანის) შესრულებულ ფიზიკურ ქცევას, როგორიცაა ხელის გაწვდენა, დაჭერა ან დარტყმა. ადამიანებში მსგავსი სიტუაციებისთვის სარკისებური ნეირონების რეგიონები ვენტრალურ პრემოტორულ ქერქში, დორსალურ პრემოტორულ ქერქში და შუაპარიეტალურ ქერქში აქტიურდება როდესაც ინდივიდის მიერ შესრულებულ ერთ, მაგრამ არა შეზღუდულ ზემოხსენებულ დავალებას აკვირდებიან. სარკისებური ნეირონული სისტემის აქტივაცია ავტომატურია და ცდება მარტივი ფიზიკური ქმედებების შეცნობას. თუმცა, მიჩნეულია, რომ ეს არ არის მიზეზი, რომლის გამოც ინდივიდს შეუძლია გამოიცნოს და გაიგოს სხვა ინდივიდის ქცევები.
fMRI (ფუნქციურ მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულება) კვლევები ადამიანებში აგროვებს მტკიცებულებებს, რომ სარკისებური ნეირონები პასუხისმგებლები არიან ფიზიკურიდან თვით-მეფინგზე ("Physical to self-mapping"). კვლევებში, მონაწილეებს, სადაც თავიანთი სახეები უნდა ამოეცნოთ, უაქტიურდებოდათ მარჯვენა ნახევარსფეროში მდებარე სარკისებური, საკუთარ ფიზიკურ ქმედება/მდგომარეობაზე პასუხისმგებელი ნეირონები. ზუსტად იგივე რეგიონი აღიგზნება, როდესაც ინდივიდი ხედავს სხვის მიერ განხორციელებულ ფიზიკურ ქმედებას, როგორიცაა ხელის ჩაჭიდება ან ტირილი. ეს აქტივაცია თოთოეული ინდივიდისთვის უნიკალური ნეირონული კავშირების ქონას გულისხმობს. ამგვარად, სარკისებური ნეირონული სისტემა საკუთარ და სხვის ქმედებებს შორის კავშირის საშუალებას იძლევა. ეს თეორია იმისათვის შემუშავდა, რომ შესაძლო ყოფილიყო სხვისი განზრახვის ან მიზნის გაგება. სპუნტი და ლიბერმანი (2013) ფუნქციურ მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულებით ჩატარებული კვლევისას აკვირდებოდნენ სარკისებურ ნეირონებს ტვინში. მონაწილეები აკვირდებოდნენ ვიდეოს, სადაც ასახული იყო მაღალი ან დაბალი კოგნიტური დატვირთვის ქვეშ შესრულებული ქმედებები. ვიდეოს ყურებისას მონაწილეები უნდა დაკვირვებოდნენ თუ რატომ, როგორ და რა ქმედება ხორციელდებოდა. საბოლოო შედეგები ქმნის პირდაპირ მტკიცებულებას, რომ სარკისებური ნეირონების აქტიურდებიან და უფრო მეტიც ავტომატურად აქტიურდებიან დორსალურ პრემოტორულ ქერქში, ვენტრალურ პრემოტორულ ქერქში და უკანა შუაპარიეტალურ ღარში.
აგრეთვე, არსებობს ბევრი მტკიცებულება, რომელიც მხარს უჭერს დებულებას, რომ სარკისებური ნეირონები აქტიურდებიან სიტუაციებში, როდესაც ინდივიდი საკუთარ თავს სხვების ქმედებების მიმართ აანალიზებს. თუმცა, ჯერ კიდევ მიმდინარეობს დებატები იმის თაობაზე უნდა იყოს თუ არა ეს აქტივაცია ინტერპრეტირებული, როგორც განზრახული გაგება. შენონ სპოლდინგი (2013) ამტკიცებს, რომ ის ნეირომეცნიერები, რომლებიც გვთავაზობენ სარკისებურ ნეირონებს, როგორც ფსიქოლოგიურ პასუხს სოციალურ აღქმაზე, არასწორ ინტერპრეტაციას უკეთებენ თავიანთი კვლევის შედეგებს და არ იყენებენ მიზნისა და განზრახვის სწორ ფილოსოფიურ განმარტებებს. ნაცვლად იმისა, რომ იყოს ურთიერთმონაცვლე ან ერთი უძღოდეს მეორეს, ის ამტკიცებს, რომ ეს ორი უნდა გავიაზროთ როგორც ორი დამოუკიდებელი ქმედება.
სარკისებურ ნეირონებსა და სოციალურ შემეცნებას შორის ურთიერთმიმართების ხაზის აღმოჩენა ქმნის მეტ კავშირს ნევროლოგიურ საფუძვლებს, როგორიცაა სოციალური სწავლის თეორია ისეთი სოციალური ფენომენებისთვის, როგორიცაა ემპათია და დაკვირვებით შესწავლა.
ლიტერატურა
რესურსები ინტერნეტში
სქოლიო
მოტორული კოგნიცია
სოციალური ფსიქოლოგია
ნეირომეცნიერება