ექვთიმე თაყაიშვილის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში (1902)

ექვთიმე თაყაიშვილის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში (1902)
ექვთიმე თაყაიშვილის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში — არქეოლოგიური ექსპედიცია ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში ექვთიმე თაყაიშვილის ხელმძღვანელობით, რომელიც მოეწყო მოსკოვის არქეოლოგიური საზოგადოების დავალებით. ექსპედიციის ფარგლებში გამოვლენილ იქნა ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრების, ასევე ყარსის ოლქის ჩილდირისა და არტაანის ოკრუგის არტაანის უბნების ნაკლებადშესწავლილი ძეგლები.
ექსპედიციის წევრები:
ჯგუფის ხელმძღვანელი — ექვთიმე თაყაიშვილი;
არქიტექტორი — სვიმონ კლდიაშვილი;
ფოტოგრაფი — ალექსანდრე მამუჩაშვილი.
1902 წლის ექსპედიციის დროს ექვთიმე თაყაიშვილმა მანამდე უცნობ მრავალ ძეგლს მიაკვლია. მათ შორის საინტერესოა კალმახის ციხის კლდის ქვემოთ, სოფელ ნიაკომის ხევში აღმოჩენილი მატიანეებში სრულიად უცნობი ვაჩიგორის დიდი მონასტერი-ლავრა და მონასტრის ირგვლივ კიდევ ხუთი პატარა ეკლესია. უცნობი მონასტერი აღმოაჩინა ექსპედიციამ ოლთისის რაიონში — კინეპოსი, სადაც დაცულია ოთხთა ეკლესია. ამ ექსპედიციების შედეგი იყო სამაბსიდიანი ეკლესიების აღმოჩენა კოლას ოთხთა ეკლესიის სოფელში, ასევე ორთულში, ბაღჩალოყიშლაში.
ექსპედიციის დროს ბევრი ისეთი ძეგლი აღმოჩნდა, ჩაიხაზა, აიზომა და გადაღებული იქნა ფოტოფირზე, რომლებიც დღეს უკვე აღარ არსებობენ. ასეთია ერუშეთის ტაძარი, რომლის ადგილზე ახლა არაფერი აღარ არსებობს. წყაროსთავის დიდი საეპისკოპოსო ტაძარი, რომელიც აღწერა ე. თაყაიშვილმა, ასევე დანგრეულია. აფეთქებას შეეწირა ზეგანი, ერუშეთის ერთ-ერთი უდიდესი ტაძარი, რომელიც ე. თაყაიშვილს თითქმის პირვანდელი სახით უნახავს და აღუწერია. აფეთქებამ შეიწირა ასევე გოგიუბას ეკლესიაც, რომლის ფოტოები 1902 წლის ექსპედიციამ გადაიღო.
მარშრუტი
1902 წლის 17 (30) ივლისს ექსპედიცია მისი ორი წევრის ე. თაყაიშვილისა და ა. მამუჩაშვილის შემადგენლობით თბილისიდან ბორჯომის მიმართულებით დაიძრა.
მეორე დღეს ბორჯომში ჩასულებმა პირველად აწყურში მოინახულეს აწყურის ციხე და იქვე მდებარე აწყურის ტაძრის ნანგრევები. აწყურიდან გადავიდნენ ბიეთში სადაც დახვდათ ბიეთის ტაძრის ნანგრევები. იქედან გადაინაცვლეს თისელში, სადაც მოინახულეს თისელის გუმბათიანი და დარბაზული ეკლესია, ასევე დააფიქსირეს ციხის ნანგრევები როგორც გუმბათიანი ისე დარბაზული ტაძრის მახლობლად, ხოლო კლდეებში გამოქვაბულები. თისელის დათვალიერების შემდეგ აწყურში დაბრუნებულები გაემართნენ ახალციხისაკენ. გზად შეიარეს ახაშენის ეკლესიაში.
ახაშენის შემდეგ ექსპედიციამ გადაუხვია ოშორის წყლისკენ და მოინახულა ქვემო ოშორის და ზემო ოშორის ეკლესიები, ასევე იგეგმებოდა ზემო ოშორის ელიას ეკლესიის მონახულებაც, მაგრამ უგზოობის გამო ჯგუფმა ასვლა ვერ შესძლო. ზემო ოშორიდან გადალახეს წყალგამყოფი ქედი და დაეშვნენ სოფელ ოთაში, სადაც აღწერეს ოთის ციხის ნანგრევები. შემედგ მოინახულეს ბეთლემის, ღართის და შორეთის ეკლესიების ნანგრევები. დასასრულს სოფელ ოთის ქვემოთ მოინახულეს ყიზილდერესის ეკლესია და გადავიდნენ ასპინძაში. ასპინძაში აღწერეს ციხისა და ეკლესიის ნანგრევები.
ახალქალაქისკენ მიმავალ გზაზე აღწერეს ჩიხორეშის ეკლესია, მოინახულეს ადგილი ხიზა და მოკლე ხნით გაჩერდნენ სოფელ ხიზაბავრაში, სადაც ასევე იდგა ძველი და ახლადნაშენი ქართული კათოლიკური ეკლესია. ხიზაბავრადან გაემართნენ სოფელ საროში, რომელშიც მოინახულეს ძველი ეკლესია და საროს ციხის კომპლექსის სამივე საფორტეფიკაციო ნაგებობა.
სოფელ საროდან შოსეზე დაეშვნენ და გაემართნენ ხერთვისის გავლით ახალქლაქში, სადაც მოინახულეს მურჯახეთის, კულალისას, ბავრას, თორის, ხორენიის, ჯიგრაშენის, ყაურმის და კუმურდოს ეკლესიები. კუმურდო რომელმაც დიდი მოწონება დაიმსახურა მას გადაუღეს 14-ზე მეტი ფოტო. ე. თაყაიშვილი, ახალქალაქის მაზრის ძეგლების მონახულებისას გზამკვლევად ხელმძღვანელობდა ი. როსოტომაშვილის მიერ გამოცემული ნაშრომით, თუმცა დროის უკმარისობისა და ყარსის ოლქში გამგზავრების გამო ვერ მოხდა ყველა იმ ძეგლის მონახულება და აღწერა, რომელიც როსტომაშვილს ჰქონდა თავის ნაშრომში მოყვანილი.
ყარსის ოლქი
წინასწარი გეგმის მიხედვით ჩაფიქრებული იყო კუმურდოდან მდინარე მტკვრის პირას დაშვება და მოენახულებინათ წუნდა, თმოგვი, ვარძია და იქედან გავეთისა და ქარზამეთის გავლით გადასულიყვნენ ყარსის ოლქში. აღნიშნული გეგმისაგან უარის თქმა განაპირობა ცხენების არასაკმარისმა რაოდენობამ, რომელთაც დაგეგმილ რთულ რელიეფზე უნდა გადაეტანათ ადვილადდაზიანებადი მინის ნეგატივები და სხვა საექსპედიციო ინვენტარი. ამის გამო ახალქალაქში დაბრუნებულები პირდაპირ გაემართნენ ჩილდირის უბნის ადმინისტრაციულ ცენტრ ძურძნაში (თანამედროვე ქალაქი ჩილდირი).
ადგილზე ჩასულებს სოფელში დახვდათ ძურძნის ეკლესიის ნანგრევებიდან მხოლოდ საძირკველი. ძურძნადან მოშორებით ინახულეს ქაჯის ციხე და მასში მდებარე ციხის ეკლესია. ძურძნადან გაემართნენ ჩილდირის ტბისკენ, გზად გაიარეს სოფლები, წინწალი (Güvenocak), ქვემო ჯამბაზი (Aşağıcanbaz) და კაგაჩი (Kakaç). მოინახულეს წინწალეს ეკლესიის ნანგრევები, ხოლო კაგაჩთან გზაზე ეკლესიის ნანგრევები. ჩილდირის ტბასთან ნახეს ნაეკლესიარი. აგჯა-ყალაში (Akçakale) ინახულეს თეთრიციხე და რამდენიმე ეკლესია. ლამაზი ეკლესია ნახეს სოფელ ჭალაში (Doğruyol). ჭალადან გაემართნენ ურთაში (Gölbelen) სადაც მეჩეთად გადაკეთებული ნაეკლესიარი დახვდა. იქედან სოფელ სანომერში შეიარა სადაც ასევე ეკლესია ინახულა და უკან ძურძნაში დაბრუნდა. ძურძნაში მისულს არქიტექტორი სვიმონ კლდიაშვილი დახვდა, რომელიც ჯგუფს ახალციხეში უნდა შეხვედროდა. ექსპედიციის შემდეგი კვლევის აღნიშნულ პერიოდში უკვე ჩნდება სვიმონ კლდიაშვილის მიერ შესრულებული ძეგლების გეგმები და ანახაზები.
ძურძნადან გაემართნენ სოფელ ჩაისში სადაც ნახეს დარბაზული ეკლესია. ჩაისიდან კი მოინახულეს წყაროსთავის საკათედრო ტაძარი.
წყაროსთავიდან დაეშვნენ მტკვარზე და ამოვიდნენ სოფელ მგელციხესთან (Kurtkale). თავად სოფელში აღმოჩნდა ეკლესია კარგ მდგომარეობაში. ასევე იმავე სოფლის ძირში სხვა უფრო დიდი ეკლესიაც იქნა დაფიქსირებული. სოფლისაგან მოშორებით მდგარი მგელციხე მასში არსებული ციხის ეკლესიით და შორიახლოს არსებული ეკლესია ასევე იქნა მონახული და დ აფიქსირებული. მტკვრის ქვემო დინების მიმართულებით მოინახულეს ვაშლობის ეკლესია. აქედან გაიარეს სოფლები ჩომარდო (Akdarı), ამფური (Kenardere), თათალეთი (Baltalı). ყველა მათგანში იყო ეკლესიის ნანგრევი. სოფელ თათალეთდან თათალეთის-წყლით ყარსის ოლქიდან ტფილისის გუბერნიაში გადავიდნენ. ახალციხის მაზრაში გადაიღეს და აზომეს ქარზამეთის და გავეთის ეკლესიები. უკან თათალეთში დაბრუნებულებმა მოინახულეს სოფელ კოტასის ეკლესიის ნანგრევი. ასევე ნაეკლესიარი აღმოჩნდა ადგილ სანსუტშიც. იქედან მოინახულეს ზეგანის ეკლესია. შემდეგ მოინახულეს ერუშეთის ეკლესია და შემდეგ გაემართნენ ნაქალაქევში. იქ ეკლესია დაშლილი დახვდათ ისევე როგორც ახლო მდგომ სოფელ ოქრო-კოტანში. ზევით არსებული ძველი-ნაქალაქევი ანუ ვერანა-ნაქანალევი მათ არ მოუნახულებიათ. ნაქალაქევიდან გაემართნენ სოფელ ველში სადან მოინახულეს ველის ციხე და მასში არსებული ციხის ეკლესია. ველიდან მივიდნენ სოფელ გუგუბაში სადაც ნახეს გუგუბას ნაეკლესიარი. უკან ძურძნისაკენ გაბრუნებულები გზად სოფელ სიკიარებში (Kotanli) გაჩერდნენ, სადაც მოინახულეს ეკლესია.
სიკიარებიდან გაემართნენ არდაჰანში. გზად შეიარეს თარაკამამის (Semiha Şakir) ჩაისის ეკლესიაში, მოინახულეს სოფელ ბეგრახათუნთან (Eskibeyrehatun) მოშორებით ნასოფლარზე ორი ეკლესიისა და გორაზე მდგარი ციხის ნანგრევები. ბეგრახათუნის მაღლა ხიმშიაშვილების სანახებში მტკვრის პირას ნახეს ორი ნაეკლესიარი. აჭარის ბეგების ხიმშაიშვილების სოფელი ატარებდა სახელ ურის. არმისული არტაანში გზის პირას შენიშნეს დიდი ეკლესიის ნანგრევები. არტაანში მოინახულეს ციხე, რომელზეც ქართული წარწერებიანი ქვები იყო დატანილი. ასევე მეჩეთი და აბანოების ნაშთები.
არტაანიდან გელის უბნის გავლით გადავიდნენ ოლთის ოკრუგში და გაჩერდნენ სოფელ პენეკში, სადაც მოინახულეს ბანას ტაძრის ნანგრევები. მომდევნო დღეს გაემგზავრნენ სოლომონ-ყალაში, გზად მოინახულეს კიაგმის-ალთის მრგვალი ტაძარი. სოლომონ ყალაში ასევე მოინახულეს გამოქვაბული კომპლექსი აზომეს და გადაიღეს. უკანა გზაზე ჩამხუსში მდინარის პირას დააფიქსირეს ცენტრალური ტიპის ნაეკლესიარი. სოფელ პენეკში დაბრუენბულებმა დეტალურად აღწერეს ბანას ტაძარი, ასევე შეადგინეს გეგმები და გადაიღეს მრავალი ფოტო, რომელთაგან ათი ეგზემპლიარი 1909 წლის გამოცემაში იქნა გამოქვეყნებული.
ჯგუფი ოლთისის ოკრუგის სოფელ პენეკიდან დაბრუნდა ჯერ არტაანში, შემდეგ კი ყარსში გაიარეს. ყარსში მოინახულეს მთავარი ციხე და გადაიღეს გალავანზე შემორჩენილი სომხური და თურქული წარწერები. 1902 წელს ექსპედიციის დროს თაყაიშვილს გალავანზე დიმიტრი ბაქრაძის 1881 წელს დაფიქსირებული ქართული წარწერა აღარ დახვდა.
ყარსის მონახულებით დასრულდა არქეოლოგიური ექსპედიცია. ჯგუფი თბილისში დაბრუნდა 14 (27) აგვისტოს.
ექსპედიციის ანგარიში
1909 წელს МАК-ის მე-12 ტომში ექსპედიციის ანგარიში გამოქვეყნდა, ხოლო 1910 წელს მოსკოვის არქეოლოგიურმა საზოგადოებამ ე. თაყაიშვილს ოქროს დიდი მედალი გადასცა.
იხილეთ აგრეთვე
ექვთიმე თაყაიშვილის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში (1907)
ექვთიმე თაყაიშვილის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში (1917)
ლიტერატურა
„ექვთიმე თაყაიშვილი 150“, საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, თბ., 2013
Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Московского археологического общества, Вып. 12. - 1909
სქოლიო
ექვთიმე თაყაიშვილის ექსპედიციები