მუხისძირა

მუხისძირა — ბოლეტუსისებრთა ოჯახის სოკო სუილელუსის გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპასა და აზიას.
კარგი ხარისხის პირობითად საჭმელი სოკოა. საკვებად გამოიყენება წინასწარი გათუთქვის შემდეგ. ალკოჰოლთან ერთად მომწამვლელია რაც გამოწვეულია კოპრინის ნაერთით. თუმცა ლაბორატორიული კვლევებით მუხისძირაში კოპრინის შემცველობა არ დასტურდება.
იზრდება ფოთლოვან და შერეულ ტყეეებში კირიან ნიადაგზე, ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად, ზაფხულიდან შემოდგომამდე.
სოკო პირველად აღწერა გერმანელმა მიკოლოგმა იაკობ კრისტიან შეფერმა 1774 წელს როგორც Boletus luridus. მიმდინარე ბინომინალური სახელწოდება მიანიჭა ამერიკელმა მიკოლოგმა უილიამ ალფონსო მერილმა 1909 წელს.
სამეცნიერო სინონიმები:
აღწერა
ქუდის დიამეტრი 5-20 სმ-მდე აღწევს, ნახევარსფეროსებრი ან ამოზნექილია, იშვიათად გაშლილი, ზეთისხილისფერ-ყავისფერი. ნორჩობაში ზედაპირი ხავერდოვანია, ნალექიან ამინდში ლორწოვანი. შეხებისას ქუდი იფარება მუქი ლაქებით.
რბილობი — მოყვითალო, მკვრივი, ფეხის ძირში წითელი ან მოწითალო, გაჭრისას ლურჯდება, შემგდომ მურა ფერს იღებს, განსაკუთრებული სუნის გარეშე.
ჰიმენოფორი — თავისუფალი, ყვითელი, მოგვიანებით მომწვანო ან ზეთისხილისფერი; ფორები მომრგვალო, ვიწრო, მოწითალო, ხელის დაჭერით ლურჯდება. ქუდის რბილობს და ჰიმენოფორს შორის გააჩნია წითელი პიგმენტური შრე, რომელიც გაჭრისას შეიმჩნევა.
ფეხის სიგრძე — 6-15 სმ, სისქე — 3-6 სმ, გურზისებრი, ბოლქვისებური გასქელებით, ყვითელ-ნარინჯისფერი, ძირისკენ წითელ-მურა, ახასიათებს მოწითალო, მოგრძო ყულფებიანი ბადე.
სპორების ფხვნილი — მურა, ზეთისხილისფერ-მურა ან ხეთისხილისფერი. სპორები — 11-16×5,5-6,5 მკმ, გლუვი, თითისტარისებრი.
ცვალებადობა
ქუდის ფერი ძლიერ ვარირებს: ღია მომურო-ყვითელი მუქ-ყავისფრამდე, ზოგჯერ მოწითალო-ყვითელი კიდეებით. ასაკთან ერთად ქუდი მუქდება. ფეხის შუა ნაწილში შესაძლოა ქონდეს წითელი ფერის ლაქები, ხოლო ძირისკენ მომწვანო ლაქები.
ეკოლოგია და გავრცელება
მიკორიზას ქმნის მუხასთან, წიფელთან, იშვიათად არყთან და სხვა სახეობის ხეებთან. იზრდება ფოთლოვან და შერეულ ტყეებში, კირიან ნიადაგზე, უპირატესად ნათელ, მზისგან კარგად გამთბარ ადგილებში.
ფართოდაა გავრცელებული ევროპაში, აღმოსავლეთსა და შავი ზღვის რეგიონებში, თურქეთში, სამხრეთით — ისრაელში.
მსგავსი სახეობები
კვებითი ღირებულება
განსაკუთრებით ფასობს საფრანგეთში. აგრეთვე მიირთმევენ იტალიაში, ჩეხეთში, სლოვაკეთში, ისევე როგორც ევროპის სხვა ქვეყნებში.
კარგი ხარისხის პირობითად საჭმელი სოკოა. საკვებად გამოიყენება ახალი წინასწარი 15-20 წუთიანი გათუთქვის შემდეგ (ნახარში წყალი უნდა გადაიღვაროს), აგრეთვე გამხმარი და დამარინადებეული. შესაძლებელია გაყინვაც.
ზოგიერთი სახელმძღვანელო ურჩევს გამოუცდელ მესოკოვეებს თავი შეიკავონ მისი შეგროვებისაგან, რადგანაც ის მეტად წააგავს რამდენიმე შხამიან სახეობას.
ტოქსიკურობა
უმი ან არასაკმარისად დამუშავებული მუხისძირა იწვევს მოწამვლას, რაც გრძელდება 30 წუთიდან 2 საათამდე. სიმპტომები მოიცავს გულისრევას, ღებინებას, მუცლის კრუნჩხვასა და დიარეას. სრული გამოჯანმრთელება ხდება 24-48 საათის განმავლობაში, თუ ორგანიზმში სითხის დანაკარგი აღდგება. ალკოჰოლთან ერთად მომწამვლელია. მკვლევარები ულრიხ კივიტი და ჰარტმუტ ლაატში ეძებდნენ ანტაბუსის მაგვარ კოპრინუსის შემცველობას მუხისძირასა და მის მსგავს სახეობებში, თუმცა ვერცერთ აქამდე ცნობილ სახეობაში ვერ აღმოაჩინეს, მაგრამ მიაგნეს მის ინდიკატორს იშვიათ სახეობა Imerator torosus-ში. დღემდე დაუდგენელია ზუსტად რა იწვევს მუხისძირაში ალკოჰოლთან დაკავშირებულ რეაქციას.
გალერეა
რესურსები ინტერნეტში
მუხისძირა — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია
სქოლიო
ბოლეტუსისებრნი
საჭმელი სოკოები