ენერგეტიკული უსაფრთხოება

ენერგეტიკული უსაფრთხოება — ენერგეტიკული უსაფრთხოება ეს არის ეროვნული უსაფრთხოებისა და ბუნებრივ რესურსებზე ხელმისაწვდომობის კავშირი მათი მოხმარების პროცესში. შედარებით იაფ ენერგორესურსებზე ხელმისაწვდომობა თანამედროვე ეკონომიკის ფუნქციონირებისთვის მნიშვნელოვანი ელემენტია, თუმცა, მათმა არათანაბარმა განაწილებამ ქვეყნებს შორის მოწყვლადი რეგიონები წარმოშვა. საერთაშორისო ენერგეტიკულმა ურთიერთობებმა გლობალიზაციას შეუწყო ხელი, ხოლო გლობალიზაციამ ენერგეტიკული უსაფრთხოების მოპოვებასა და მოწყვლადობას ერთდროულად.
განახლებადი რესურსები ფართო გეოგრაფიული არეალისთვის ენერგოეფექტურობის მნიშვნელოვან შესაძლებლობებს ქმნის. განსხვავებით სხვა სახის ენერგო წყაროებისგან, რომლებიც ლიმიტირებული რაოდენობით მოიპოვება და ისიც მხოლოდ მცირერიცხოვან ქვეყნებში.
გამოწვევები
თანამედროვე მსოფლიო ენერგორესურსებზეა დამოკიდებული. თითოეულ სფეროს სჭირდება მამოძრავებელი ძალა, ტრანსპორტიდან დაწყებული, ჯანდაცვითი სისტემებით დამთავრებული. არსებობს საგანგაშო მოსაზრება, რომელიც ნავთობის საკითხებში ექსპერტს მაიკლ რუპერტს ეკუთვნის, იმის შესახებ, რომ საკვების ერთ კალორიაზე იხარჯება გაზისა და ნავთობის ათეულობით კალორია. პირველ რიგში რუპერტმა თავის მოსაზრებას საფუძვლად ისეთი საკითხების არსებობა დაუდო, როგორებიცაა სასუქები, პესტიციდები, შეფუთვები, ტრანსპორტირება, სასოფლო-სამეურნეო აპარატურის მუშაობა და ა. შ. ენერგეტიკის სფერო ნებისმიერი ქვეყნის ეკონომიკაში უდიდეს როლს თამაშობს. ზოგიერთი სფერო სხვა სფეროებთან შედარებით განსაკუთრებითაა გადაჯაჭვული ენერგეტიკაზე. მაგალითად, თავდაცვის სამინისტროების უმრავლესობას სჭირდება ნავთობი იმისთვის, რომ დაახლოებით 77% საკუთარი რესურსისა უბრალოდ აამუშაოს. საკითხები, რომლებიც ენერგეტიკულ უსაფრთხოებასთან არის დაკავშირებული, ასევე დამოკიდებულია ენერგეტიკული რესურსების მომპოვებელ რამდენიმე ქვეყანაზე. ხშირია ენერგორესურსების მიწოდებასთან დაკავშირებული მანიპულაციები, ენერგორესურსებისთვის განკუთვნილ ინფრასტრუქტურაზე შეტევები და ავარიები, სტიქიური უბედურებები, ტერორიზმი და განსხვავებული განწყობები, რომლებიც ნავთობმომპოვებელ ქვეყნებს გააჩნიათ თავის მხრივ უამრავ რისკს აჩენს.
ნავთობის ერთი ქვეყნიდან მეორეში გადაზიდვა სადენების მეშვეობით დაკავშირებულია მრავალ რისკთან. სახელმწიფო, რომელიც მოიპოვებს ნავთობს შესაძლოა შიდასახელმწიფოებრივ კონფლიქტში გაეხვეს, ინტერესები შეიძლება გადაიკვეთოს, როგორც ექსპორტიორებს ისე არასახელმწიფოებრივ სუბიექტებს შორის. პრობლემური საკითხების აღმოცენება შესაძლოა დამოკიდებული იყოს როგორც ეკონომიკურ ისე პოლიტიკურ ფაქტორებზე. ეკონომიკური და პოლიტიკური არასტაბილურობა, შესაძლოა საომარმა მოქმედებებმა გამოიწვიოს, თუმცა საკმარისი შესაძლოა მომუშავეთა გაფიცვაც იყოს, რაც მიმწოდებელ ქვეყანას ნორმალური მუშაობის შესაძლებლობას არ მისცემს. მაგალითად, შეგვიძლია ვენესუელის ნავთობის ნაციონალიზაცია მოვიყვანოთ, როდესაც ნაციონალიზაციის კვალდაკვალ გაფიცვებმა და პროტესტის ტალღამ გამოუსწორებელი ზიანი მიაყენა ვენესუელას, რომელიც დღემდე ვერ ამოვიდა კრიზისიდან. პოლიტიკური და ეკონომიკური საბაბით, შესაძლოა მიმწოდებელმა ქვეყანამ შეზღუდოს საგარეო მიწოდებები ან გამოწვიოს შეფერხება მიწოდების ქსელში. ნავთობის ნაციონალიზაციის შემდეგ, ანტიამერიკელი ვენესუელელი ლიდერი უგო ჩავესი (ვენესუელის პრეზიდენტი 1999-2013 წწ.) რამდენჯერმე იმუქრებოდა, რომ აშშ-ს ნავთობის მიწოდებას შეუწყვეტდა. ნათელი მაგალითის სახით შეგვიძლია მოვიყვანოთ 1973 წლის ნავთობის ემბარგო, როდესაც იომ-ქიფურის ომში ისრაელის მხარდაჭერის გამო აშშ-სთვის ნავთობის მიწოდება შეწყვიტა ნავთობმომპოვებელი ქვეყნების ნაწილმა. საკითხის საილუსტრაციოდ ასევე გამოდგება რუსეთსა და ბელარუსს შორის 2007 წლის ენერგეტიკული დავა. ტერორისტული აქტები სანავთობო ობიექტებზე, მილსადენებზე, ტანკერებზე, ნავთობგადამამუშავებელ ქარხნებსა და ნავთობმომპოვებელ ტერიტორიებზე იმდენად ხშირია, რომ მას „დარგის რისკად“ მოიხსენიებენ. რესურსების მომპოვებელი ინფრასტრუქტურა მოწყვლადია საბოტაჟის მიმართულებითაც.
ენერგეტიკული უსაფრთხოების მხრივ გაიზარდა გამოწვევები ენერგეტიკული რესურსების გადანაწილების პროცესში კონკურენციის გამოც. ინდუსტრიალიზაციის ტემპები გაიზარდა ისეთ ქვეყნებში, როგორებიცაა ინდოეთი და ჩინეთი, ასევე, თავისი გამოწვევები თან ახლავს კლიმატის ცვლილებასაც.
გრძელვადიანი უსაფრთხოება
ენერგეტიკულ უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ გრძელვადიან ღონისძიებებს შორისაა მომწოდებელი წყაროების გაზრდა, რათა მიმღები ქვეყანა არ იყოს რომელიმე ერთ მომწოდებელზე სრულად დამოკიდებული. წიაღისეული საწვავის გამოყენება, ასევე განახლებადი რესურსების წილის გაზრდა, ენერგომოხმარებაზე მოთხოვნის შემცირების კვალდაკვალ ასევე მოიაზრებს გრძელვადიან ენერგოუსაფრთხოებას. ერთ-ერთ მნიშვნელობას წარმოადგენს საერთაშორისო ხელშეკრულებების გაფორმება, როგორიც არის ევროპული ქვეყნების მიერ გაფორმებული „ენერგეტიკული ქარტია“.
1973 წლის ნავთობის კრიზისმა და ნავთობის ექსპორტიორ ქვეყანათა ორგანიზაციის (ოპეკი/OPEC) გამოჩენამ, აიძულა ქვეყნები საკუთარი ენერგოუსაფთხოება აემაღლებინათ. იაპონიამ, რომელიც მანამდე მთლიანად დამოკიდებული იყო იმპორტირებულ ნავთობზე, ბუნებრივი აირის, ატომური ენერგიისა და ალტერნატიული გზების გამოყენების გაზრდის გადაწყვეტილება მიიღო. გაერთიანებულმა სამეფომ ჩრდილოეთის ზღვაში ნავთობისა და გაზის რეზერვების შექმნა დაიწყო და 2000-იან წლებში თავად გახდა ენერგორესურსების ექსპორტიორი ქვეყანა. აშშ ენერგოუსაფრთხოებას პრიორიტეტად არ განიხილავდა და განაგრძობდა ნავთობის შესყიდვას სხვა ქვეყნებიდან, თუმცა მას შემდეგ, რაც 2003 წელს ნავთობზე ფასები გაიზარდა, აშშ-მ აქტიურად დაიწყო ბიოსაწვავის შექმნა. ენერგეტიკული უსაფრთხოების ზრდის პოლიტიკის ნაწილია შვედეთში ბუნებრივი აირის იმპორტირების დაბლოკვა და მის ნაცვლად ინვესტიციები ისეთი მიმართულებებით, რომლებიც მოიაზრებენ განახელებადი ენერგორესურსების მოპოვებისთვის საჭირო ტექნოლოგიების შემუშავების სტიმულირებას. თავის მხრივ ინდოეთი ნადირობს საკუთარ ნავთობრესურსებზე, რათა ოპეკ-ზე დამოკიდებულება შეამციროს. ისლანდია კი 2050 წლისთვის ენერგოდამოუკიდებლობას გეგმავს და იმედოვნებს, რომ 100 %-ით განახლებად ენერგიაზე გადავა.
მოკლევადიანი უსაფრთხოება
ნავთობი
ნავთობი, სხვაგვარად ცნობილი, როგორც „ნედლი ნავთობი“, გახდა მსოფლიოში ყველაზე გამოყენებითი რესურსი, მათ შორის რუსეთში, ჩინეთსა და აშშ-ში. იქიდან გამომდინარე, რომ საბადოები მთელი მსოფლიოს მასშტაბით არის განლაგებული, მათი უსაფრთხოება გახდა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოწვევა. ახლო აღმოსავლეთში ნავთობმომპოვებელი საბადოები ხშირად საბოტაჟის ობიექტები არიან. მრავალ ქვეყანას გააჩნია დარეზერვებული ნავთობი, როგორც ბუფერი ენერგეტიკული კრიზისის ჟამს. მაგალითად, საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს 28-ვე წევრ ქვეყანას ნავთობის 90 დღიანი რეზერვი გააჩნია.
ასეთი რეზერვების არსებობის მნიშვნელობა თვალსაჩინო მაშინ გახდა, როდესაც რუსეთსა და ბელარუსს შორის 2007 წლის ენერგეტიკული კრიზისის დროს ევროპის კავშირის რამდენიმე ქვეყანაში ნავთობის ექსპორტი შეფერხდა.
ბუნებრივი აირი
ნავთობთან შედარებით ბუნებრივი აირის იმპორტი უფრო მოკლევადიან კრიზისებს იწვევს. ნათელი მაგალითია ბუნებრივ აირთან დაკავშირებული კონფლიქტები რუსეთსა და უკრაინას შორის 2006 და 2009 წლებში. 2006 წლის კონფლიქტის განმავლობაში ევროპის ქვეყნებში გაზის მიწოდება მკვეთრად დაეცა.
ბუნებრივი აირი იყო სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ენერგია. ბუნებრივი აირი, რომელიც დაფუძნებულია მეთანზე, ორი გზით მიიღებოდა: ბიოგენურით და თერმოგენურით. ბიოგენური გაზი გამოიყოფა მეთანოგენური ორგანიზმებიდან, რომლებიც მოიძებნება ჭაობებსა და ნაგავსაყრელებზე, როცა თერმოგენული გაზი წარმოიქმნება ანაერობული გზით და ძირითადად ღრმად, მიწისქვეშაა ხელმისაწვდომი. ბუნებრივი აირის სამი უმსხვილესი მომპოვებელი საუდის არაბეთი, რუსეთი და აშშ-ა.
ევროპის კავშირში ბუნებრივი აირის იმპორტის უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით სპეციალური დადგენილება 2017/1938 არსებობს, რომელიც 2017 წლის 25 ოქტომბერს შედგა. დადგენილებამ შეცვალა წინამორბედი 994/2010 აქტი, რომელიც იგივე საკითხებს არეგულირებდა. დადგენილებით ასევე განსაზღვრულია მოქმედების ის გეგმა, რომელიც კრიზისის შემთხვევაში ევროპის კავშირის მიერ იქნება განსახორციელებელი.
ატომური ენერგია
ურანს მოიპოვებენ და ენერგეტიკული მიზნებისთვის ამდიდრებენ სხვადასხვა „სტაბილურ“ ქვეყანაში. მაგალითად, ატომური ენერგია გამოიყენება კანადაში, ავსტრალიაში, ყაზახეთსა და სხვა ქვეყნებში. მიუხედავად იმისა, რომ ატომური ენერგია სიცოცხლისუნარიანი რესურსია, მის გარშემო კამათი არ წყდება, რადგან ატომური ენერგიის წარმოება დიდ რისკებთან არის დაკავშირებული.. მეორე მხრივ, პრობლემა მდგომარეობს იმაში, რომ ბევრს არ სურს თავის საცხოვრებელ ან სამუშაო სივრცესთან სიახლოვეს იყოს ან ატომური ელექტრო სადგური ან ატომური ნარჩენები.
2012 წლისთვის ატომური ენერგია მსოფლიო ელექტროენერგიის რესურსების 13 % შეადგენდა. ატომური ენერგიის გამოყენება ხშირია აშშ-ში. ავიამზიდები და წყალქვეშა ნავები დიდი ხნის განმავლობაში მხოლოდ ატომურ ენერგიაზე მუშაობდნენ.
განახლებადი ენერგია
განახლებადი ენერგიის გამოყენება ხშირ შემთხვევაში ენერგიის მოპოვების მრავალფეროვან საშუალებასაც გულისხმობს. ასევე, უზრუნველყოფს ლოკალურ მომარაგებას და იმ შემთხვევაში თუ, ცენტრალიზებული პრობლემა წარმოიშვა, შეიძლება ავტონომიური მიწოდება უზრუნველყოს. ისეთი ქვეყნებისთვის, რომლებსაც ბუნებრივ აირზე მზარდი მოხმარების მაჩვენებლები აქვთ, ენერგოუსაფრთხოების ნაწილში სერიოზული პრობლემები აქვთ. იმისთვის, რათა მათ ენერგეტიკული უსაფრთხოება უზრუნველყონ, შეუძლიათ ალტერნატიული წყაროების შემუშავებაზე იზრუნონ. განახლებადი ბიოენერგია ნავთოპროდუქტებისგან თავის დაღწევის იდეალური საშუალებაა.
არსებობს განახლებადი ენერგიის წყაროების შემდეგი სახეები:
წყლის ენერგია
წყლის ენერგიის გამოყენება კაცობრიობამ ჯერ კიდევ ძველი წელთაღრიცხვით დაიწყო. მაგალითად, ძველი ბერძნები და რომაელები წყლის ენერგიას დოლაბების ასამოძრავებლად და მარცვლეულის დასაფქვავად იყენებდნენ. დაახლოებით 100 წლის წინ წყლის ენერგიის გამოყენებით უკვე ელექტროენერგიის მიღება გახდა შესაძლებელი, რაც უდიდესი წინ გადადგმული ნაბიჯი იყო იმდროინდელ მსოფლიოში.
ტალღების ენერგია
მსოფლიო ოკეანეს დედამიწის ზედაპირის 75 % უკავია, შესაბამისად ტალღების ენერგიის ათვისება საკმაოდ პერსპექტიულია. ასევე, ტალღების ელექტროსადგურები წყალსაცავიანი ჰიდროელექტროსადგურების მსგავსად მუშაობს. თუმცა აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ასეთი სადგურების აშენება ტექნოლოგიურად უფრო რთული და ძვირადღირებულია. სწორედ ამიტომ, მსოფლიოში ტალღების ენერგიის მხოლოდ 2 სადგური ფუნქციონირებს, რომელთაგან ერთი საფრანგეთს, ხოლო მეორე კანადას ეკუთვნის.
მზის ენერგია
კაცობრიობამ მზის ენერგიის ათვისება უძველესი დროიდან დაიწყო და მას სხვადასხვა მიზნებისთვის იყენებდა. მაგალითად, თქმულების თანახმად, ბერძენმა მეცნიერმა არქიმედემ რომაელთა ჯარებისგან ბერძნული ქალაქის სირაკუზის დასაცავად სწორედ მზის ენერგია გამოიყენა. მან ლითონის სარკის ზედაპირზე არეკლილი სხივების ფოკუსირებით რომაულ საბრძოლო ხომალდებს ცეცხლი გაუჩინა. გარკვეული დროის შემდეგ კაცობრიობამ მზის ენერგიის გამოყენება უფრო რაციონალური მიზნებისთვის დაიწყო. 1515 წელს ლეონარდო და ვინჩიმ შექმნა კონსტრუქცია, რომელიც მზის ენერგიას წყლის გასაცხელებლად იყენებდა.
მზის ენერგიის გამოყენებას უდიდესი პოტენციალი აქვს. მაგალითად, ყოველ საათში დედამიწაზე იმდენი მზის ენერგია აღწევს, რომ ერთი წლის მანძილზე მსოფლიო ენერგიის მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად იქნებოდა საკმარისი. არსებობს მზის ენერგიის გამოყენების პასიური და აქტიური მეთოდები. პასიური მეთოდი არ გულისხმობს რაიმე სპეციალური ტექნოლოგიის გამოყენებას. მისი მაგალითია საცხოვრებელი სახლების ისეთი დაპროექტება, რომ მზის ენერგია ეფექტიანად იქნეს გამოყენებული. მზის ენერგიის გამოყენების აქტიური მეთოდი კი მზის პანელებია. მათი საშუალებით შესაძლებელია არამარტო წყლის გაცხელება, არამედ, ელექტროენერგიის მიღებაც.
ქარის ენერგია
ქარის ენერგიას ადამიანები აქტიურად იყენებდნენ ნაოსნობისთვის და ქარის წისქვილების ფუნქციონირებისათვის. მაგალითად, ქარის პირველი წისქვილი 4 000 წლის წინ აიგო. XIX საუკუნეში ქარის ენერგიიდან ელექტროენერგიის წარმოება დაიწყო. პირველი სადგური ოჰაიოში 1888 წელს გაიხსნა. ასევე აღსანიშნავია დანიის მაგალითი. დღესდღეობით ქვეყანა მთლიანი ელექტროენერგიის 28 %-ს სწორედ ქარის სადგურებიდან იღებს და დანიის მთავრობის გეგმის მიხედვით, 2020 წლისთვის ამ მაჩვენებელმა 50 %-ს უნდა მიაღწიოს.
გეოთერმული ენერგია
დედამიწის ბირთვში არსებული ტემპერატურა მზის ზედაპირზე არსებულ ტემპერატურასაც კი აჭარბებს, შესაბამისად მრავლადაა ისეთი ადგილები, სადაც ცხელი წყალი ამოდის დედამიწის სიღრმიდან. ამ მხრივ გამოსაყოფია ისლანდია, სადაც რამდენიმე ათეული გეიზერია და გათბობის 87 %-ს და ელექტროენერგიის 25 %-ს ქვეყანა გეოთერმული ენერგიიდან ღებულობს.
ბიომასის ენერგია
ბიომასას მიეკუთვნება ის ენერგია, რომელიც ბიოლოგიური ორგანიზმების, მცენარეებისა და ცხოველებისგან მიიღება. მაგალითად, უჟანგბადო გარემოში ორგანული ნივთიერებების დაშლით მიიღება ბიოგაზი, რომლის საწვავად გამოყენება თავისუფლადაა შესაძლებელი. აღნიშნული გაზები აქტიურად გამოიყოფა დაჭაობებულ ადგილებში. ძვ. წ. II ათასწლეულში გერმანიაში, მდინარე ელბას მახლობლად არსებული ჭაობებიდან გამოყოფილ ბიოგაზს იქვე მცხოვრები მომთაბარე ტომები აქტიურად იყენებდნენ. ჭაობს ფარავდნენ ტყავის ზედაპირით, შემდეგ ტყავის მილებითვე მიყავდათ სახლებამდე და იყენებდნენ გათბობისთვის, ასევე საჭმლის მოსამზადებლადაც.
ენერგეტიკული უსაფრთხოება საქართველოში
საქართველო მთლიანობაში საკმაოდ მოქნილი ენერგო მიწოდებით სარგებლობს. ნავთობის, ქვანახშირისა და ელექტროენერგიის მიწოდების მხრივ ჩვენ ვერ შევძლებთ გამოვავლინოთ მთავარი რისკფაქტორები, მაგრამ გაზზე ზრდადი მოთხოვნა, მისი არათანაბარი მოხმარება ზამთარში და აზერბაიჯანიდან მომავალ ერთადერთ მილსადენზე დამოკიდებულება, წარმოქმნის მცირეალბათურ, მაგრამ დიდი შედეგების მქონე რისკს, რომელზეც საქართველომ უნდა იზრუნოს საშუალოვადიან პერიოდში.
ასევე, საქართველოს ენერგომომარაგება 65-70 %-ით გარე წყაროებზე არის დამოკიდებული. აქედან 40-4 5%-ს (2.4 მილიარდი კუბური მეტრი) იმპორტირებული გაზი წარმოადგენს, რომლის 10 %-ს რუსეთიდან ვიღებთ 90 %-ს კი — აზერბაიჯანიდან. ბუნებრივი გაზის დიდი წილი საერთაშორისო სატრანზიტო პროექტებით არის უზრუნველყოფილი, რაც ენერგოუსაფრთხოების ერთ-ერთი საფუძველია. სრული ენერგომომარაგების 25%-ს შეადგენს ნავთობპროდუქტები, რომელთა მოწოდება საკმაოდ დივერსიფიცირებულია. ადგილობრივი ჰიდრო გენერაცია (18 %) და შეშა (10 %) კი საქართველოს სრული ენერგომომარაგების მხოლოდ მცირე ნაწილია.
საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ასოცირების შეთანხმებისა და ასოცირების დღის წესრიგის ფარგლებში, ენერგეტიკული სექტორი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე პრიორიტეტულ საკითხს. ხანგრძლივი მოსამზადებელი სამუშაოების შემდგომ, 2016 წლის 14 ოქტომბერს, ქალაქ სარაევოში ხელი მოეწერა „ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელ ხელშეკრულებასთან საქართველოს შეერთების შესახებ“ ოქმს, რომლის რატიფიცირებაც საქართველოს პარლამენტმა 2017 წლის 21 აპრილს მოახდინა. შედეგად საქართველო, 2017 წლის 1 ივლისიდან, ოფიციალურად გახდა ენერგეტიკული გაერთიანების დამფუძნებელი ხელშეკრულების ხელშემკვრელი მხარე. ზემოაღნიშნული ოქმით დეტალურად იქნა გათვალისწინებული ენერგეტიკულ გაერთიანებაში საქართველოს გაწევრიანების სპეციალური პირობები და ვადები, რომლებიც ვრცელდება საქართველოს მიერ ენერგეტიკული გაერთიანების კანონმდებლობისა და შესაბამისი საბაზრო რეფორმების განხორციელებაზე.
საქართველოს უკვე აქვს მწარე გამოცდილება საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ენერგეტიკულ უსაფრთხოებასთან დაკავშირებით. მათ შორის ყველზე ცნობილი 2006 წლის მოვლენები გახდა, როდესაც რუსეთის ფედერაციამ გაზსადენზე აფეთქების მოტივით საქართველო და სომხეთი ზამთარში ბუნებრივი აირისა და ელექტროენერგიის გარეშე დატოვა.
ლიტერატურა
Herberg, Mikkal (2014). Energy Security and the Asia-Pacific: Course Reader. United States: The National Bureau of Asian Research.
რესურსები ინტერნეტში
Journal of Energy Security
Institute for the Analysis of Global Security: Energy Security Research
United States Energy Security Council
Energy and Environmental Security Initiative (EESI)
NATO and Energy Security
სქოლიო
ენერგეტიკული უსაფრთხოება
ენერგეტიკის ეკონომიკა
ენერგეტიკის განვითარება
ენერგეტიკული პოლიტიკა
ეროვნული უსაფრთხოება