ბექირ ჩობან-ზადე

ბექირ ჩობან-ზადე
ბექირ ჩობან-ზადე (დ. 15 (27) მაისი, 1893, ყარასუბაზარი — 13 ოქტომბერი, 1937 ბაქო) — ყირიმელი თათარი პოეტი, თურქოლოგი, თურქული ენებისა და ლიტერატურის დარგის სპეციალისტი. ბაქოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი , აზერბაიჯანის მწერალთა კავშირის წევრი (1934 წლიდან), ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1920 წლიდან) , ეთნიკური კვლევითი ინსტიტუტის თურქულ-თათრული და საბჭოთა აღმოსავლეთის ხალხთა ეროვნული კულტურების განყოფილების ხელმძღვანელი. დაიღუპა სსრკ-ში მასობრივი პოლიტიკური (სტალინური) რეპრესიების დროს 1937-1938 წლებში .
ბიოგრაფია
ბექირ ჩობან-ზადე დაიბადა 1893 წლის 15 მაისს (27 მაისი, ახალი სტილის მიხედვით) ყირიმის პროვინციულ ქალაქ კარასუბაზარში, მწყემსის ოჯახში. 1904-1908 წლებში სწავლობდა კარასუბაზარის ახალ მეთოდურ სკოლაში — რუშდიეში. სკოლის შემდეგ, როგორც წარმატებული მოსწავლე, მერის რეშიდ მედიევის ინიციატივით ადგილობრივი მუსლიმური საქველმოქმედო საზოგადოების ხარჯზე გაგზავნეს კონსტანტინოპოლში სწავლის გასაგრძელებლად. 1909-1914 წლებში პრესტიჟულ გალათასარაის ლიცეუმში სწავლობდა. შემდეგ, ერთი წლის განმავლობაში ესწრებოდა ლექციებს კონსტანტინოპოლის უნივერსიტეტის ფილოსოფიურ განყოფილებაზე. ამავე დროს, დაამთავრა უნივერსიტეტთან არსებული არაბული და ფრანგული ენების 3-წლიანი უმაღლესი კურსები, მიიღო ამ ენების სწავლების უფლება საშუალო სკოლასა და ლიცეუმებში. სწავლის პერიოდში ბექირმა გამოაქვეყნა თავისი პირველი ლექსები, რომლებსაც ხელს აწერდა ფსევდონიმით ჩობან-ზადე (ითარგმნება როგორც „მწყემსის შვილი“).
1914 წელს ბექირი დაბრუნდა ყირიმში და მალევე ოდესაში გაემგზავრა რუსული ენის ცოდნის გასაუმჯობესებლად. ამ დროს დაიწყო პირველი მსოფლიო ომი, ბექირი ჯარში გაიწვიეს და სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტზე გაგზავნეს. 1914 წლის ბოლოს ტყვედ ჩავარდა უნგრელებთან. ცნობები ჩობან-ზადეს ტყვეობაში ყოფნის პირველი თვეების შესახებ ფრაგმენტულია. გადმოცემით, მან გაიცნო უნგრელი პროფესორი მესარო (რომელიც აფასებდა ბექირის ლინგვისტურ მონაცემებს), ასევე ხანმოკლე დროით იმოგზაურა კონსტანტინოპოლში. 1915 წლის დეკემბერში ბექირმა მიიღო დადებითი პასუხი ბუდაპეშტში სწავლასთან დაკავშირებით და 1916 წლის იანვარში ჩაირიცხა ბუდაპეშტის პეტრ პაზმანის უნივერსიტეტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტზე. აქ იგი ევროპის მეცნიერების სამყაროს ეზიარა, დაიწყო " კუმანიკუსის კოდექსის " — ყივჩაყურ ენაზე დაწერილი ცნობილი ძეგლის შესწავლა. ახალგაზრდა მეცნიერმა დაამთავრა სამეცნიერო მუშაობა სწავლის დასრულებამდე და 1920 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე „"მოჩვენებითი სინჰარმონიული შეუსაბამობები კუმანიკუსის კოდექსში“. მისი ხელმძღვანელები იყვნენ პროფესორები გოლციგერი, სინია და ნემეტა .
სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ ბექირი თურქულს ასწავლიდა აღმოსავლეთის აკადემიაში, ბუდაპეშტისა და ლოზანის (შვეიცარია ) უნივერსიტეტებში, ხოლო 26 წლის ასაკში ორივე უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა. პარალელურად მისი პირველი სამეცნიერო პუბლიკაციები გამოჩნდა სტამბოლის გაზეთებში "Kyrym" და "Gek Kitap" და პანთურქულ ჟურნალ "Turan"-ში. ბუდაპეშტში უნგრულად გამოსცა ბროშურა „რუსეთის თურქ-თათრების კულტურული პრობლემები“ .
1919 წლის მარტში ჩობან-ზადე გახდა უნგრეთის კომუნის ერთ-ერთი ლიდერი. მან ჩამოაყალიბა საგარეო პოლკი უნგრეთის წითელი არმიის შემადგენლობაში. თეთრი პარტიზანების რაზმების მიერ უნგრეთის საბჭოთა რესპუბლიკის დამარცხების შემდეგ, ჩობან-ზადემ სასწრაფოდ დატოვა უნგრეთი და თურქეთში გადავიდა. 1920 წლის 8 ივლისს ჩობან-ზადე ყალბი პასპორტით დაბრუნდა სტამბოლიდან ყირიმში, სადაც ხელისუფლება გენერალ პ. ნ. ვრანგელის ხელში იყო. ჩობან-ზადე შეუერთდა თეთრების წინააღმდეგ მიმართულ იატაკქვეშა აქტივობებს.
1921 წელს გამოცხადდა ყირიმის ასსრ და ჩობან-ზადე აირჩიეს ყირიმის ავტონომიური რესპუბლიკის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის წევრად, მონაწილეობდა საზოგადოების რევოლუციური განახლების პროცესში. 1922 წელს გახდა ყირიმის უნივერსიტეტის პროფესორი (ვ. ვერდანსკის სახელობის ტავრიდის ეროვნული უნივერსიტეტი ) მოგვიანებით კი მისი რექტორი. ასევე თათრული პედაგოგიური კოლეჯის მასწავლებელი.
1924 წელს, აზერბაიჯანის ხელმძღვანელობის მიწვევით, ჩობან-ზადე ჩავიდა ბაქოში და, როგორც ბაქოს უნივერსიტეტის პროფესორი, აქტიურად მონაწილეობდა არაბული დამწერლობიდან ლათინურზე გადასვლაში. იყო ახალი თურქული ანბანის საკავშირო ცენტრალური კომიტეტის ხელმძღვანელი. 1924-1929 წლებში — აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის კათედრის გამგე და დეკანი .
თურქული ანბანის ახალი საკავშირო ცენტრალური კომიტეტის ხელმძღვანელი, აზერბაიჯანის ენების უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის განყოფილების ხელმძღვანელი, დეკანი (1924-1929).
რეპრესიები. სიკვდილი
1928 წელს ყირიმისა და ბაქოს პრესაში დაიწყო ცილისმწამებლური კამპანია ბექირ ჩობან-ზადეს წინააღმდეგ. მეცნიერს ბრალი დასდეს პანთურქიზმში, „ბურჟუაზიულ ნაციონალიზმში“. პრესაში დევნის მიუხედავად, ბექირ ჩობან-ზადემ შეინარჩუნა მაღალი ავტორიტეტი სამეცნიერო წრეებში. 1930-1935 წლებში ხელმძღვანელობდა ფერგანას პედაგოგიურ ინსტიტუტში უზბეკური ენის განყოფილებას, ასწავლიდა ტაშკენტის უნივერსიტეტში, ბუხარას პედაგოგიურ ინსტიტუტში, აირჩიეს სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის აზერბაიჯანის ფილიალის ნამდვილ წევრად, ხოლო 1935 წელს აირჩიეს ქ. პარიზის ლინგვისტური საზოგადოების წევრად.
ბექირ ჩობან-ზადე დააპატიმრეს 1937 წლის 28 იანვარს კისლოვოდსკში . 1920-1937 წლებში პანთურქისტული მოძრაობის, "მილი ფირკას" საქმიანობაში მონაწილეობისთვის, ბრალი დასდეს ნაციონალისტურ და პანთურქულ ორგანიზაციებში მონაწილეობაში. 1937 წლის 12 სექტემბერს სსრკ-ს შეიარაღებული ძალების საბჭოთა კავშირის სამხედრო ძალების უმაღლესმა სასამართლომ გამოუტანა სასკივდილო განაჩენი.(აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სისხლის სამართლის კოდექსის 60, 63, 70, 73 მუხლები). სიკვდილით დასაჯეს 1937 წლის 13 ოქტომბერს.
ხსოვნა
პოეტის გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნდა მისი პირველი პუბლიკაცია ალექსანდრე ბულდეევის სტატია "თათარი პოეტი ჩობან-ზადე" საოკუპაციო გაზეთში " ყირიმის ხმა " 1942 წლის 12 აპრილი.
ბელოგორსკში ბექირ ჩობან-ზადეს ძეგლი დაუდგეს .
აზერბაიჯანის დედაქალაქის, ქალაქ ბაქოს ერთ-ერთ ქუჩას ბექირ ჩობან-ზადეს სახელი ჰქვია.
ბაქოში, აზერბაიჯანის მწერალთა კავშირის შენობის შიგნით კედელზე გამოკრულია აზერბაიჯანელი რეპრესირებული მწერლების ხსოვნის მემორიალური დაფა მწერალთა კავშირის 27 რეპრესირებული წევრის გვარით. მემორიალურ დაფაზე ბექირ ჩობან-ზადეს სახელიც არის ამოტვიფრული.
მის სახელს ატარებს ახლახან შექმნილი აღმოსავლეთმცოდნეობის საგანმანათლებლო და სამეცნიერო ინსტიტუტი.
1990 წლის 21 დეკემბერს ყირიმის კულტურულმა ფონდმა დააწესა ბექირ ჩობან-ზადეს სახელობის პრემია „აზერბაიჯანული ლიტერატურის დარგში საუკეთესო ნაშრომისთვის, კვლევისთვის.“
სქოლიო
დაბადებული 27 მაისი
დაბადებული 1893
გარდაცვლილი 13 ოქტომბერი
გარდაცვლილი 1937
აზერბაიჯანულენოვანი მწერლები
სიკვდილით დასჯილი ადამიანები