სტამბოლი

სტამბოლი (ისთანბულ), ისტორიულად ცნობილია, როგორც კონსტანტინოპოლი (კონსტანტინიე) და ბიზანტიონი — თურქეთის უდიდესი და ყველაზე ხალხმრავალი ქალაქი. ქვეყნის ეკონომიკური, კულტურული და ისტორიული ცენტრი. ტრანსკონტინენტური ქალაქი ევრაზიაში, რომელიც მდებარეობს ბოსფორის სრუტის გასწვრივ (რომელიც ჰყოფს ევროპასა და აზიას), მარმარილოსა და შავი ზღვის სანაპიროზე. ქალაქის კომერციული და ისტორიული ცენტრი ევროპულ ნაწილშია, ხოლო ქალაქის მოსახლეობის დაახლოებით მესამედი აზიურ ნაწილში ცხოვრობს. ქალაქი სტამბოლი არის ადმინისტრაციული ცენტრი ამავე სახელწოდების მეტროპოლიისა, სადაც 15 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს. მოსახლეობის რაოდენობთ სტამბოლი მსოფლიოს მე-5 უდიდესი ქალაქი და ევროპის ყველაზე დიდი ქალაქია. სტამბოლი განიხილება, როგორც ხიდი დასავლეთსა და აღმოსავლეთს შორის.
ძვ. წ. 660 წლამდე, სარაიბურნუს კონცხზე დაარსებული ქალაქი, სახელით ბიზანტიონი, ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილი გახდა. ახ. წ. 330 წელს, კონსტანტინოპოლის სახელით აღდგენილი ქალაქი თითქმის თექვსმეტი საუკუნის განმავლობაში რომისა და ბიზანტიის (330–1204 და 1261–1453), ლათინთა (1204-1261) და ოსმალეთის იმპერიის (1453-1922) დედაქალაქად ითვლებოდა. რომისა და ბიზანტიის იმპერიის პერიოდში ქალაქი დიდი როლს თამაშობდა ქრისტიანობის გავრცელებაში, სანამ 1453 წელს ოსმალები დაიპყრობდნენ ქალაქს და ისლამური სამყაროს დასაყრდენად და ოსმალეთის ხალიფატის დედაქალაქად აქცევდნენ.
სტამბოლის ისტორიული და სტრატეგიული ადგილმდებარეობა აბრეშუმის გზაზე, რომელიც ევროპასა და ახლო აღმოსავლეთის სარკინიგზო ქსელების, შავი ზღვისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთის მარშრუტის გზაზე მდებარეობს, ქალაქის კოსმოპოლიტური მოსახლეობის წარმოქმნის საფუძველი გახდა, თუმცა, ეს ფაქტი ნაკლებად შესამჩნევი იყო 1923 წლისთვის, როდესაც ყალიბდებოდა თურქეთის რესპუბლიკა. ომებს შორის პერიოდში ახალ დედაქალაქად ანკარის გამოცხადებამ ქალაქს უდიდესი მნიშვნელობა მიანიჭა. 1950-იანი წლებიდან ანატილიიდან ჩამოსული მიგრანტების ხარჯზე ქალაქის მოსახლეობა ათჯერ გაიზარდა, რამაც ქალაქის ადმინისტრაციული საზღვრების გაფართოება გამოიწვია. XX საუკუნის დასასრულს დაარსებული ხელოვნების, მუსიკის, კინოს ფესტივალები და კულტურული ღონისძიებები დღემდე იმართება ქალაქში და მის სავიზიტო ბარათს წარმოადგენს. ქალაქის ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებამ წარმოშვა რთული სატრანსპორტო ქსელი.
ქალაქის ევროპის კულტურულ დედაქალაქად გამოცხადებიდან ხუთი წლის შემდეგ, 2015 წელს სტამბოლში დაახლოებით 12,56 მილიონი უცხოელი ტურისტი ჩავიდა, რამაც იგი მსოფლიოს მეხუთე ყველაზე პოპულარულ ტურისტულ მიმართულებად აქცია. ქალაქის უდიდეს ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს მისი ისტორიული ცენტრი, ნაწილობრივ იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეტანილი, ხოლო ქალაქის კულტურული და გასართობი ნაწილი მდებარეობს ბუნებრივი ნავსადგურის, ოქროს რქის (ჰალიჩი) მეორე ნაპირზე, ბეიოღლუს რაიონში. გლობალურ ქალაქად განხილულ სტამბოლს, გააჩნია მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფმზარდი მეტროპოლიური ეკონომიკა. ქალაქი ბევრი თურქული კომპანიის და მედიასაშუალების შტაბ-ბინის განლაგების ადგილია და მისი მოგება ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის მეოთხედს შეადგენს. საკუთარი გამოცოცხლებიდან და სწრაფი გაფართოებიდან მიღებული სარგებლის იმედით სტამბოლმა ოცი წლის განმავლობაში ხუთჯერ შეიტანა განაცხადი ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების ჩატარების თაობაზე.
ტოპონიმი
ქალაქის პირველი ცნობილი სახელწოდებაა ბიზანტიონი, რომელიც ძვ. წ. 660 წელს დაარქვეს დამაარსებელმა მეგარიელმა კოლონისტებმა. ითვლება, რომ სახელწოდება მომდინარეობს საკუთარი სახელიდან — ბიზასი. ძველი ბერძნული ტრადიციის მიხედვით, ბიზასი ლეგენდარული მეფეა, რომელიც ბერძენი კოლონისტების ლიდერი იყო. თანამედროვე მეცნიერებს მიაჩნიათ, რომ სახელი ბიზასი ადგილობრივი თრაკიული ან ილირიული წარმოშობისაა და შესაბამისად, ეს ორი ხალხი ქალაქის ტერიტორიაზე მეგარიელებზე ადრე სახლობდნენ.
მას შემდეგ, რაც ახ. წ. 330 წელს კონსტანტინე დიდმა ქალაქი რომის იმპერიის ახალ აღმოსავლეთ დედაქალაქად გადააქცია, ქალაქი ცნობილი გახდა, როგორც კონსტანტინოპოლი (ბერძნ. Κωνσταντινούπολις, კონსტანტინუპოლის), რაც „კონსტანტინეს ქალაქს“ ნიშნავს. კონსტანტინემ სცადა ხელი შეეწყო ახალი სახელწოდების „ახალი რომის“ და მისი ბერძნული ვერსიის „Νέα Ῥώμη“ Nea Romē (ახალი რომი) დამკვიდრებას, მაგრამ ეს სახელწოდება ფართოდ ვერ გავრცელდა. კონსტანტინოპოლი დასავლეთში ქალაქის ყველაზე გავრცელებული სახელი დარჩა თურქეთის რესპუბლიკის ჩამოყალიბებამდე, ასევე კოსტანტინეიე და ბე მაქამ-ე ქონსტანტინიიაჰ ალ-მაჰმიიაჰ (რაც ნიშნავს „კონსტანტინეპოლის დაცული ადგილი“) და ისტანბული ქალაქის ის სახელწოდებები იყო, რომლებსაც ალტერნატიულად იყენებდნენ ოსმალეთში, ოსმალების მმართველობის დროს. თურქები სახელწოდება „კონსტანტინოპოლის“ გამოყენებას ოსმალების მმართველობის პერიოდისთვის (XX საუკუნის შუა წლებიდან), ისტორიული უზუსტობის მიუხედავად, დღეისთვის პოლიტიკურად არასწორად მიიჩნევენ.
XIX საუკუნეში, ქალაქმა შეიძინა სხვა სახელებიც, გამოყენებული უცხოელების ან თურქების მიერ. ევროპელები კონსტანტინოპოლს მთელი ქალაქის აღსანიშნავად იყენებდნენ, მაგრამ სახელწოდება „სტამბოლს“ იყენებდნენ, როგორც თურქები, ქალაქის ისტორიული კედლით შემოსაზღვრულ ნახევარკუნძულის მიმართ, რომელიც მდებარეობს ჰალიჩისა და მარმარილოს ზღვას შორის. პერა (მომდინარეობს ბერძნული სიტყვიდან „გასწვრივ“) გამოიყენებოდა ოქროს რქასა და ბოსფორს შორის არსებული ტერიტორიის მიმართ, მაგრამ თურქები ასევე იყენებდნენ სახელწოდებას ბეიოღლუ (დღეს ოფიციალურად ქალაქის ერთ-ერთი რაიონი). ისლამბოლი (რაც ნიშნავს „ისლამის ქალაქს“ ან „სრული ისლამი“) ხშირად იყო გამოყენებული ქალაქის სახელწოდებად და ზოგიერთ ოსმალურ მონეტაზედაც იყო ამოტვიფრული, მაგრამ რწმენას იმისა, ეს სტამბოლის წინამორბედი სახელწოდებაა, უარყოფს ის ფაქტი, რომ ეს უკანასკნელი გაცილებით ძველია და ოსმალთა მიერ ქალაქის აღებამდეც დასტურდება.
სახელწოდება ისტანბული მომდინარეობს შუა საუკუნეების ბერძნული ფრაზისაგან „εἰς τὴν Πόλιν“ (იკითხება, როგორც ის ტიმ ბოლინ), რაც ნიშნავს „ქალაქში“ და ადგილობრივ ბერძნებს შორის გავრცელებული კონსტანტინოპოლისგან. ეს სახელწოდება ასახავდა ქალაქის სტატუსს, როგორც ერთადერთი მთავარი ქალაქს სიახლოვეს. ოსმალეთის სამყაროშიც დიდი იყო კონსტანტინოპოლის მნიშვნელობა, რაც აისახა ქალაქის ოსმალურ სახელწოდებაში „დერ საადეტი“ (Der Saadet), რაც ნიშნავს „კეთილდღეობის კარიბჭეს“. სხვა მოსაზრებით, ქალაქის სახელწოდება ძველი სახელწოდებიდან, კონსტანტინოპოლიდან პირდაპირ ჩამოყალიბდა, პირველი და მესამე მარცვალის ამოღებით. თურქული ხალხური ეტიმოლოგია ქალაქის სახელწოდებას ისლამთან აკავშირებს, რადგან ქალაქს ისლამბოლი ან ისლამბული ერქვა, რაც განპირობებული იყო ქალაქის ისლამური ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქად გამოცხადებით. ეს სახელწოდება თავდაპირველად ქალაქის დაპყრობის შემდეგ გაჟღერდა, ხოლო სახელწოდების გამოგონება, ზოგიერთი თანამედროვე მწერლის მიხედვით, სულთან მეჰმედ II-ს მიეწერება. XVII საუკუნის ზოგიერთი ოსმალური წყარო, როგორიცაა ევლია ჩელები, აღწერს მას დროის საერთო თურქულ სახელწოდებად; XVII საუკუნის ბოლოდან XVIII საუკუნემდე, სახელწოდება ოფიციალურად გამოიყენებოდა. სახელწოდება „ისლამბოლი“ პირველად გვხვდება 1703 წლის მონეტაზე, სულთან აჰმედ III-ის დროს. მიუხედავად ამისა, სახელწოდება კონსტანტინოპოლი ინგლისურ ენაში XX საუკუნემდე გამოიყენებოდა. ქალაქის სახელწოდება სტამბოლი მხოლოდ მას შემდეგ გახდა ფართოდ გამოყენებადი, რაც თურქეთმა 1928 წელს ლათინური ანბანი მიიღო და მოუწოდა სხვა ქვეყნებს, გამოიყენონ ქალაქის თურქული სახელწოდება.
ისტორია
XXI საუკუნის დასაწყისში, არქეოლოგების მიერ აღმოჩენილი ნეოლითის ხანის ნიმუშები მიუთითებენ, რომ სტამბოლის ისტორიული ნახევარკუნძული, ძვ. წ. VI ათასწლეულში იყო დასახლებული. ეს ადრეული დასახლება მნიშვნელოვანია იმ პროცესისთვის, რომლის დროსაც, თითქმის ათასი წლის მანძილზე, ნეოლითის რევოლუცია ახლო აღმოსავლეთიდან ევროპისკენ განვითარდა, სანამ წყლის დონის მატების გამო, ყველაფერი წყალქვეშ არ აღმოჩნდა. ქალაქის აზიური მხარის პირველი დასახლებაა ფიკირთეფეს ყორღანი, რომელიც სპილენძის ხანის პერიოდისაა და ხელოვნების ნიმუშების მეშვეობით თარიღდება ძვ. წ. 5500-დან 3500 წლამდე, ხოლო ქალაქის ევროპულ მხარეს, ნახევარკუნძულის (სარაიბურნუს) მახლობლად, პირველი ათასწლეულის დასაწყისში თრაკიელების დასახლება იყო. თანამედროვე ავტორები მას უკავშირებენ თრაკიის ტოპონიმს ლიგოსს, რომელიც პლინიუს უფროსმა აღნიშნა, როგორც ბიზანტიონის დასახლების ადრეული სახელწოდება.
ქალაქის ისტორია იწყება დაახლოებით ძვ. წ. 660 წლიდან, როდესაც ბერძენმა კოლონისტებმა მეგარიიდან ბოსფორის ევროპულ მხარეს ბიზანტიუმი დააარსეს. კოლონისტებმა ოქროს რქის მიმდებარედ აკროპოლისი ააშენეს, იმ ადგილზე, სადაც მანამდე თრაკიელების დასახლებები იყო, საიდანაც ქალაქის ეკონომიკის მართვა დაიწყეს. ქალაქი, ძვ. წ. V საუკუნეში ხანმოკლე დროით სპარსეთის მმართველობის ქვეშ იყო, მაგრამ მალევე ბერძნებმა ბერძენ-სპარსელთა ომების დროს, დაიბრუნეს იგი. ბიზანტიონი განაგრძობდა დელიანის ლიგის, ხოლო შემდგომ მისი მემკვიდრის, ათენის მეორე იმპერიის შემადგენლობაში არსებობას, სანამ ძვ. წ. 355 წელს არ მოიპოვა დამოუკიდებლობა. რომაელებთან დიდი ხნის მოკავშირეობის შემდეგ, ახ. წ. 73 წელს იგი ოფიციალურად გახდა რომის იმპერიის ნაწილი. ბიზანტიონის გადაწყვეტილება, რომაელი უზურპატორის — პესცენიუს ნიგერის მხარდაჭერა იმპერატორ ლუციუს სეპტიმიუს სევერუსის წინააღმდეგ, ქალაქს ძვირად დაუჯდა; ახ. წ. 195 წლის მიწურულს, დანებებისას, ორწლიანი ალყის შედეგად განადგურებული იყო. ხუთი წლის შემდეგ, სევერუსმა ბიზანტიონის აღდგენა დაიწყო და ქალაქმა, ზოგიერთების გადმოცემით, თავის წინა კეთილდღეობასაც კი გაუსწრო.
კონსტანტინოპოლისა და ბიზანტიის ერა
324 წლის სექტემბერში, კონსტანტინე დიდი ფაქტიურად მთელი რომის იმპერიის იმპერატორი გახდა. ორი თვის შემდეგ, მან ბიზანტიუმის ნაცვლად ახალი, ქრისტიანული ქალაქის გეგმა შეიმუშავა. როგორც იმპერიის აღმოსავლეთი დედაქალაქი, ქალაქს დაერქვა „ახალი რომი“, თუმცა მას ფართოდ უწოდებდნენ კონსტანტინოპოლს, რომელიც XX საუკუნემდე დარჩა ქალაქის სახელწოდებად. 330 წლის 11 მაისს, კონსტანტინოპოლი რომის იმპერიის დედაქალაქად გამოცხადდა, რომელიც მოგვიანებით თეოდოსიუს I-ის ორ ვაჟს შორის, 395 წლის 17 იანვარს, მის სიკვდილამდე გადანაწილდა, როდესაც ქალაქი აღმოსავლეთ რომის (ბიზანტიის) იმპერიის დედაქალაქი გახდა.
კონსტანტინოპოლის დაარსება, კონსტანტინე დიდის ერთ-ერთი უმთავრესი მიღწევაა, რომლის შედეგად, რომის ძალაუფლება აღმოსავლეთით გადავიდა, რადგან ქალაქი ბერძნული კულტურისა და ქრისტიანობის ცენტრი გახდა. ქალაქის მასშტაბით მრავალი ეკლესია აშენდა, მათ შორისაა იუსტინიანეს მეფობის დროს აშენებული აია-სოფია, რომელიც ათასი წლის მანძილზე მსოფლიოში ყველაზე დიდ საკათედრო ტაძრად რჩებოდა. კონსტანტინემ, ასევე კონსტანტინოპოლის იპოდრომის რეკონსტრუქცია და გაფართოებაც დაიწყო, რომელიც ათასობით მაყურებელს იტევდა და V-VI საუკუნეებში გახდა სამოქალაქო ცხოვრების ძირითადი კერა, ისევე, როგორც აჯანყებების ადგილიც, მათ შორის ნიკას აჯანყებისა. კონსტანტინოპოლის ადგილსამყოფელი ასევე უზრუნველყოფდა მის არსებობას დროთა განმავლობაში. მრავალი საუკუნის მანძილზე, ქალაქის კედლები და ზღვის ნაპირი, ევროპას აღმოსავლელი დამპყრობლებისგან და ისლამის გავრცელებისგან იცავდა. შუა საუკუნეების დიდ ნაწილსა და ბიზანტიის ეპოქის უკანასკნელ პერიოდში, კონსტანტინოპოლი უდიდესი და ყველაზე მდიდარი ქალაქი იყო ევროპის კონტინენტზე და ზოგჯერ მსოფლიოშიც.
კონსტანტინოპოლი, 1025 წელს ბასილი II-ის მმართველობის დასრულების შემდეგ, მუდმივ დაღმავლობას განიცდიდა. საბოლოო დარტყმა ქალაქს მიაყენა ვილარდოინის და ენრიკო დანდოლოს დაპყრობამ, მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს, როდესაც ქალაქი ააოხრეს და გაანადგურეს. მოგვიანებით იგი ლათინთა იმპერიის ცენტრად გადაიქცა, რომელიც კათოლიკე ჯვაროსნების მიერ შეიქმნა, მართლმადიდებლური ბიზანტიის იმპერიის ჩანაცვლების მიზნით. აია სოფია კი 1204 წელს კათოლიკურ ეკლესიად გადაკეთდა. 1261 წელს ბიზანტიის იმპერია აღდგა, თუმცა დასუსტებულიყო. კონსტანტინოპოლის ეკლესიები, თავდაცვითი ნაგებობები და ძირითადი შენობები უვარგისი იყო, ხოლო ქალაქის მოსახლეობა რვა საუკუნის მანძილეზე ნახევარი მილიონიდან 100 ათასამდე შემცირდა. 1261 წლის გამარჯების შემდეგ, ქალაქის ზოგიერთი ძეგლი აღადგინეს, ხოლო ზოგი, როგორიცაა დეისის მოზაიკა აია სოფიასა და კარიეში, ახლად შეიქმნა.
ანდრონიკე II-ის მიერ შემუშავებულმა და გატარებულმა სხვადასხვა ეკონომიკურმა და სამხედრო სტრატეგიამ, როგორიცაა სამხედრო ძალების შემცირება, გამოიწვია იმპერიის შესუსტება და დაუცველი გახადა თავდასხმისგან. XIV საუკუნის შუა რიცხვებში, ოსმალელმა თურქებმა დაიწყეს პატარა ქალაქებისა და სოფლების თანდათანობით დაპყრობა, რითაც შეძლეს კონსტანტინოპოლში მიმავალი მომმარაგებელი მარშრუტების ნელ-ნელა გაწყვეტა. 1453 წლის 29 მაისს, რვა კვირიანი ალყის (რომლის დროსაც ბიზანტიის ბოლო იმპერატორი, კონსტანტინე XI მოკლეს) შემდეგ, სულთან მეჰმედ II „დამპყრობელმა“, კონსტანტინოპოლი საბოლოოდ აიღო და ქალაქი ოსმალეთის იმპერიის ახალ დედაქალაქად გამოაცხადა. ქალაქის აღებიდან რამდენიმე საათის შემდეგ, სულთანმა აია სოფიაში მივიდა და იმამი დაიბარა, რომ ტაძარი ისლამური რწმენის ნაგებობად გამოეცხადებინა, ამით დიდი ტაძარი იმპერიულ მეჩეთად გადაიქცა, რადგან ქალაქის მოსახლეობამ უარი თქვა მისი მშვიდობიანად გადაცემაზე. სულთან მეჰმედმა კი თავისთავი ახალ „ქაისარ-ი რუმ“-ად (რაც ოსმალურად „რომის კეისრის“ ეკვივალენტია) გამოაცხადა და ოსმალეთის სახელმწიფო იმპერიად გადაკეთდა.
ოსმალეთის და თურქეთის რესპუბლიკის ერა
კონსტანტინოპოლის დაპყრობის შემდეგ, მეჰმედ II დაუყოვნებლივ დაიწყო ქალაქის აღორძინებაზე ზრუნვა, რომელიც იმ დროისთვის უკვე ცნობილი იყო, როგორც სტამბოლი. მან მოუწოდა დაბრუნებისკენ მათ, ვინც ქალაქის ალყის დროს გაიქცა, ასევე ანატოლიის სხვადასხვა კუთხიდან ქალაქში გადმოასახლა მუსლიმები, ებრაელები და ქრისტიანები. მან მოითხოვა, რომ სექტემბრისთვის ხუთი ათასი ოჯახი გადმოესახლებინათ კონსტანტინოპოლში. მთელი ისლამური იმპერიის ტერიტორიებიდან, ქალაქში გადმოასახლეს ომის ტყვეები და დეპორტირებული ხალხი: ამ ხალხს თურქულ ენაზე ეწოდათ „სიურგიუნი“, რაც „გადასახლებულს“ ნიშნავს. თუმცა, ბევრი ადამიანი ქალაქიდან ისევ გაიქცა, ამავე დროს იყო ჭირის ეპიდემიის რამდენიმე შემთხვევა, შედეგად, 1459 წელს მეჰმედმა დეპორტირებულ ბერძნებს ქალაქში დაუბრუნების უფლება მისცა. მან ასევე მოიწვია თავის დედაქალაქში ადამიანები მთელი ევროპის მასშტაბით, რომ შეექმნა კოსმოპოლიტური საზოგადოება, რაც გააგრძელა თავისი არსებობა ოსმალეთის სახელმწიფოს არსებობის დიდი ნაწილის განმავლობაში. თუმცა, ჭირის ეპიდემია განაგრძობდა სტამბოლში არსებობას, იგი არსებობას განაგრძობდა დანარჩენი საუკუნეების მანძილზეც, როგორც ეს იყო 1520 წლიდან, რამდენიმე წლის განმავლობაში პატარა შესვენებებით ის თავიდან იჩენდა თავს: 1529 და 1533 წლებში, 1549 და 1552 წლებში, 1567 და 1570 წლებში. ეპიდემია თავდაპირველად წარმოიშვა დასავლეთში, ჰეჯაზსა და სამხრეთ რუსეთში. თუმცა, ანატოლიაში მოსახლეობის ზრდამ, ხელი შეუწყო სტამბოლს აღედგინა თავისი დანაკარგი და შეენარჩუნა მოსახლეობის რაოდენობა დაახლოებით 500 000 მოსახლემდე, რომელიც 1800 წლამდე შენარჩუნდა. მეჰმედ II ასევე გაარემონტა ქალაქის დაზიანებული ინფრასტრუქტურა, მათ შორის ქალაქის მთლიანი წყლის სისტემა, ააშენა სტამბოლის დიდი ბაზარი და თოფქაფის სასახლე, რომელიც სულთნის ოფიციალური რეზიდენცია იყო. დედაქალაქის ედირნედან (ადრიანოპოლისი) კონსტანტინოპოლში გადაყვანით, ახალი სახელმწიფო რომის იმპერიის მემკვიდრედ და გამგრძელებლად გამოცხადდა.
ოსმალებმა სწრაფად შეცვალეს ქალაქი ქრისტიანობის ბურჯიდან ისლამური კულტურის სიმბოლოთი. დაფუძნდა რელიგიური ფონდები, ძვირფასი შემკულობით ასაშენებელი მეჩეთების დასაფინანსებლად, რომლებიც ხშირად სკოლებთან, საავადმყოფოებთან და საზოგადოებრივ აბანოებთან იყვნენ შეერთებულნი. ოსმანებმა 1517 წელს გამოაცხადეს ხალიფატის სტატუსი, ხოლო სტამბოლი ამ უკანასკნელი ხალიფატის, ბოლო ოთხი საუკუნის განმავლობაში დედაქალაქად რჩებოდა. სულეიმან დიდებულის მმართველობის პერიოდი, 1520-1566 წლები, იყო ოსმალეთის იმპერიის უდიდესი მხატვრული და არქიტექტურული მიღწევის პერიოდი; იმპერიის მთავარმა არქიტექტორმა, მიმარ სინანმა, ქალაქის რამდენიმე გამორჩეული ნაგებობა შექმნა, რა დროსაც ოსმალური ხელოვნება, კერძოდ კერამიკა, ვიტრაჟები, კალიგრაფია და მინიატურა ყვავოდა. სტამბოლის მოსახლეობამ, XVIII საუკუნის ბოლოსთვის, 570 ათასი ადამიანი შეადგინა.
XIX საუკუნის დასაწყისის აჯანყების პერიოდმა, გამოიწვია პროგრესული სულთანის მაჰმუდ II-ის აღზევება, რაც შემდეგ თანზიმატის პერიოდში გადაიზარდა, რამაც პოლიტიკურ რეფორმებს ბიძგი და ქალაქისთვის ახალი ტექნოლოგიების დანერგვის საშუალება მისცა. ამ პერიოდში აშენდა ოქროს რქაზე ხიდები და სტამბოლი 1880-იან წლებში, დანარჩენ ევროპას სარკინიგზო ქსელით დაუკავშირდა. თანამედროვე საშუალებები, როგორიცაა წყალმომარაგების ქსელი, ელექტროენერგია, ტელეფონები და ტრამვაი, სტამბოლში თანდათანობით, მომდევნო ათწლეულებში დაინერგა, თუმცა უფრო გვიან, ვიდრე სხვა ევროპულ ქალაქებში. მოდერნიზაციის ძალისხმევა არ ყოფილა საკმარისი იმისათვის, რომ იმპერიას თავი აეცილა დაკნინებისგან.
XX საუკუნის დასაწყისში, ახალგაზრდა თურქების რევოლუციამ ჩამოაგდო სულთან აბდულჰამიდ II და გააჩაღა რიგი ომები, რომლებიც აწუხებდა ავადმყოფი იმპერიის დედაქალაქს. ბოლო ომის, პირველი მსოფლიო ომის შედეგად, კონსტანტინოპოლის ოკუპაცია მოჰყვა ბრიტანული, ფრანგული და იტალიური ძალების მიერ. ოსმალეთის იმპერიის ბოლო სულთანი მეჰმედ VI 1922 წლის ნოემბერში, ათათურქის მიერ გააძევებულიყო. მომდევნო წელს, კონსტანტინოპოლის ოკუპაცია ლოზანის ხელშეკრულების ხელმოწერისა და მუსტაფა ქემალ ათათურქის მიერ გამოცხადებული თურქეთის რესპუბლიკის აღიარებით დასრულდა.
რესპუბლიკის ადრეულ წლებში, სტამბოლს ჩამოართვეს დედაქალაქის სტატუსი ანკარის სასარგებლოდ, რომელიც ახალი და სეკულარული ქვეყნის ისტორია, ოსმალეთის ისტორიიდან განაცალკევა. 1940-იანი წლების ბოლოს და 1950-იანი წლების დასაწყისში, სტამბოლში დიდი სტრუქტურული ცვლილებები განხორციელდა, რადგან ქალაქის მასშტაბით აშენდა ახალი მოედნები, ბულვარები და გამზირები, ზოგჯერ ისტორიული ნაგებობების ხარჯზე. სტამბოლის მოსახლეობა 1970-იან წლებში სწრაფად გაიზარდა, ვინაიდან ანატოლიიდან მოსახლეობის სწრაფი მიგრირება მოხდა ქალაქში, რომლებიც სამუშაო ადგილს ეძებდნენ სტამბოლის გარეუბანში აშენებულ ახალ ქარხნებში. ქალაქის მოსახლეობის მოულოდნელმა მკვეთრმა ზრდამ გამოიწვია საცხოვრებელ სახლებზე დიდი მოთხოვნილება, შედეგად ქალაქის მეტროპოლიურმა ტერიტორიამ, სოფლების და ტყეების ხარჯზე გაიზარდა.
გეოგრაფია
სტამბოლი მდებარეობს თურქეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, რომელიც შედის მარმარილოს ზღვის რეგიონის შემადგენლობაში და რომლის საერთო ფართობი შეადგენს 5,343 კმ². ბოსფორი, რომელიც ერთმანეთს აკავშირებს მარმარილოს ზღვასა და შავ ზღვას, ქალაქს ყოფს ევროპულ, თრაკიულ მხარედ, რომელიც მოიცავს ქალაქის ისტორიულ და ეკონომიკურ ცენტრს და აზიურ, ანატოლიურ მხარედ. შემდეგ ქალაქი იყოფა ოქროს რქად, რომელიც წარმოადგენს ბუნებრივ ნავსადგურს, სადაც დაარსდა ყოფილი ბიზანტიუმი და კონსტანტინოპოლი. დღევანდელი სტამბოლის გული, მარმარილოს ზღვის, ბოსფორისა და ოქროს რქის შესართავი, ათასობით წლის განმავლობაში აჩერებდა შეიარაღებულ ძალებს და დღემდეა ქალაქის ლანდშაფტის დამახასიათებელი ნიშანი.
ქალაქ რომის მოდელის მსგავსად, ისტორიული ნახევარკუნძული შვიდი ბორცვის ხასიათს ატარებს, აქედან თითოეულ ბორცვს იმპერიული მეჩეთი ამშვენებს. ამ ბორცვებიდან ყველაზე აღმოსავლეთითაა სარაიბურნუ, რომელზეც მდებარეობს თოფქაფის სასახლე. ოქროს რქის მეორე მხარეს კიდევ ერთი ბორცვია, სადაც მდებარეობს თანამედროვე ბეიოღლუს რაიონი. რელიეფის გამო, ბეიოღლუს შენობები ოდესღაც ტერასული საყრდენი კედლების დახმარებით აშენდა და გზები საფეხურის სახით იყო დაგებული. იუსქიუდარის რაიონი, რომელიც ქალაქის აზიურ მხარეს მდებარეობს, ასევე ბორცვიან ხასიათს ატარებს, რომლის რელიეფი თანდათანობით ვრცელდება ბოსფორის სანაპიროზე, მაგრამ შემსიფაშასა და აიაზმას ლანდშაფტი უფრო მკვეთრია, ისევე როგორც კონცხის. სტამბოლის უმაღლესი წერტილია ჩამლიჯის ბორცვი, რომლის სიმაღლე შეადგენს 288 მეტრს. სტამბოლის ჩრდილოეთ ნახევარს სამხრეთ სანაპიროსთან შედარებით უფრო მაღალი საშუალო სიმაღლე გააჩნია, სადაც ზოგიერთი ადგილის სიმაღლე 200 მეტრს აღემატება, ხოლო ზოგიერთი ნაწილი სანაპირო ზოლის ციცაბო კლდეებით ფიორდს ჰგავს, განსაკუთრებით ბოსფორის ჩრდილოეთ ნაწილში, სადაც იგი შავი ზღვისკენ იხსნება.
სტამბოლი მდებარეობს ჩრდილოეთ ანატოლიურ ნასხლეტთან, აფრიკისა და ევრაზიის ფილაქნის საზღვართან ახლოს. ნასხლეტების ეს ზონა, რომელიც ჩრდილოეთ ანატოლიიდან მარმარილოს ზღვამდე გრძელდება, პასუხისმგებელია ქალაქის ისტორიაში მომხდარ რამდენიმე სასიკვდილო მიწისძვრაზე. ამ სეისმური მოვლენებიდან ყველაზე დამანგრეველი იყო 1509 წლის მიწისძვრა, რამაც ცუნამი გამოიწვია, რომელიც ქალაქის კედლები შეანგრია და 10 000-ზე მეტი ადამიანი იმსხვერპლა. ცოტა ხნის წინ მომხდარმა, 1999 წლის იზმითის მიწისძვრამ, რომლის ეპიცენტრი იზმითთან მდებარეობდა, 18 000 ადამიანი იმსხვერპლა, მათ შორის 1 000 ადამიანი სტამბოლის გარეუბნებში. სტამბოლის მოსახლეობა კვლავ შეშფოთებულია, რადგან შესაძლებელია კიდევ უფრო კატასტროფული სეისმური მოვლენა მოხდეს უახლოეს მომავალში, რაც შესაძლებელია სტამბოლის სწრაფად მზარდი მოსახლეობის საცხოვრებელი ინფრასტრუქტურა დაანგრიოს, რადგან ახალი ინფრასტრუქტურული ობიექტები ხშირად არ აკმაყოფილებენ სეისმოლოგიურ სტანდარტებს. სეისმოლოგები აცხადებენ, რომ 2030 წლისთვის, სტამბოლში 7,6 მაგნიტუდის მიწისძვრის საშიშროების რისკი 60%-ზე მეტი იქნება.
კლიმატი
კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის სისტემაში სტამბოლი ხმელთაშუა ზღვის, ნოტიო სუბტროპიკული და ოკეანური კლიმატის საზღვარზეა, რაც განპირობებულია მისი ადგილმდებარეობით გარდამავალ კლიმატურ ზონაში. ვინაიდან ზაფხულის თვეებში ნალექების რაოდენობა 20-დან 65 მმ-მდე მერყეობს, რაც განსაზღვრულია მისი ადგილმდებარეობით, ქალაქი არ შეიძლება იყოს კლასიფიცირებული მხოლოდ ხმელთაშუაზღვის ან ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატით. ქალაქის ზომიდან, მრავალფეროვანი რელიეფიდან, საზღვაო მდებარეობიდან და რაც მთავარია, სანაპირო ზოლიდან გამომდინარე, სტამბოლში სხვადასხვა მიკროკლიმატებია წარმოდგენილი. ქალაქის ჩრდილოეთი ნაწილისთვის, ისევე, როგორც ბოსფორის სანაპირო ზოლისთვის დამახასიათებელი ოკეანური და ტენიანი სუბტროპიკული კლიმატი, რაც განპირობებულია შავი ზღვის ტენიანობისა და მცენარეულობის შედარებით მაღალი კონცენტრაციის გამო. კლიმატი ქალაქის დასახლებულ რაიონებში, სამხრეთში, მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე, თბილი, მშრალი და ნაკლებად ტენიანია. ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში წლიური ნალექი შეიძლება ორჯერ აღემატებოდეს (ბაჰჩექოი 1166.6 მმ) სამხრეთის, მარმარილოს ზღვის სანაპიროსას (ფლორია 635.0 მმ). მნიშვნელოვანი განსხვავებაა ჩრდილოეთისა (ბაჰჩექოი 12.8 °C) და სამხრეთი სანაპიროების (ქართალი 15.03 °C) საშუალო წლიურ ტემპერატურათა შორის. პროვინციის ნაწილები, რომლებიც დაშორებულია ორივე ზღვას, განსხვავდებიან კონტინენტური კლიმატის გავლენით, სადაც გაცილებით უფრო გამოხატულია დღე-ღამის და ზაფხულ-ზამთრის ტემპერატურული განსხვავებები. ზამთარში, პროვინციის ზოგიერთ ნაწილში ყინვაც ფიქსირდება.
სტამბოლის მუდმივად მაღალი ტენიანობით ხასიათდება, ძირითადად დილით 80% აღწევს. ზუსტად ამის გამო, ნისლი ძალიან ხშირია, თუმცა, უფრო მეტად ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში და ცენტრიდან დაშორებით. მკვრივი ნისლი ხელს უშლის რეგიონში ტრანსპორტის მოძრაობას, მათ შორის ბოსფორზე გადაადგილებასაც, რაც ხშირია წლის შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში, როდესაც ტენიანობა დღის მეორე ნახევარში კვლავ მაღალია. ნოტიო პირობები და ნისლი, ზაფხულის თვეებში შუადღისთვის იფანტება, მაგრამ გრძელვადიანი ტენიანობა ზრდის ზაფხულის ზომიერად მაღალ ტემპერატურას. ასეთ ზაფხულის თვეებში, მაღალი ტემპერატურა საშუალოდ დაახლოებით 29 °C შეადგენს, ხოლო ნალექი იშვიათია. აღსანიშნავია, რომ შესაძლო ნალექი მხოლოდ თხუთმეტი დღის განმავლობაში მოდის, რომელიც ივნისიდან აგვისტომდე გრძელდება. ზაფხულის თვეებში, ასევე აღინიშნება ელჭექის ყველაზე მაღალი კონცენტრაცია.
ზამთარი სტამბოლში გაცილებით მკაცრია, ვიდრე ხმელთაშუა ზღვის აუზის სხვა ქალაქებში, სადაც ტემპერატურა საშუალოდ 1-4 °C-მდე ეცემა. შავი ზღვიდან ტბა-ეფექტის თოვლი საკმაოდ ხშირია, მიუხედავად იმისა, რომ რთულია პროგნოზირება თუ როგორი მძიმე იქნება მისი შედეგები ქალაქის ინფრასტრუქტურისთვის. გაზაფხული და შემოდგომა გაცილებით რბილი, მაგრამ ხშირად ნესტიანი და არაპროგნოზირებადია; ცივი ქარი, რომელიც ჩრდილო-დასავლეთიდან და თბილი ქარი სამხრეთიდან, ზოგჯერ იმავე დღეს ტემპერატურის მერყეობას იწვევს. საერთო ჯამში, სტამბოლში 130 დღეზე მოდის საშუალო წლიური ნალექი, რომელიც წელიწადში 810 მილიმეტრს შეადგენს. ყველაზე მაღალი და ყველაზე დაბალი ტემპერატურა სტამბოლის ისტორიაში შეადგინა 40.5 °C და -16.1 °C. დღის ყველაზე დიდი ნალექები 227 მილიმეტრია, ხოლო ყველაზე მაღალი თოვლის საფარი 80 სანტიმეტრია.
ქალაქის მიმოხილვა
დღევანდელი ფათიჰის რაიონი, რომელიც სულთან მეჰმედ დამპყრობელის საპატივცემულოდ დაერქვა, ტერიტორიულად შეესაბამება იმას, რაც 1453 წელს ოსმალეთის დაპყრობამდე იყო, რაც მთელ ქალაქ კონსტანტინოპოლს (დღევანდელი ქალაქის ისტორიული ნაწილი) შეადგენს, რომელიც მდებარეობს ჰალიჩის სამხრეთ სანაპიროზე, შუა საუკუნეების გენუელების ციტადელის გალათას მოპირდაპირედ. გალათაში მდებარე გენუელების თავდაცვითი ნაგებობები, XIX საუკუნეში მეტწილად დაანგრიეს, გარდა გალათას კოშკისა, რათა ქალაქი ჩრდილოეთით გაფართოებულიყო. დღეს გალათა (ქარაქიოი) ბეიოღლუს რაიონის (პერა) ერთ-ერთი კვარტალია, რომელიც სტამბოლის კომერციული და გასართობი ცენტრია და მოიცავს ისტიკლალის გამზირსა და თაქსიმის მოედანს.
დოლმაბაჰჩეს სასახლე, რომელიც მთავრობის ადგილსამყოფელი იყო ოსმალეთის იმპერიის ბოლო პერიოდში, მდებარეობს ბეშიქთაშის რაიონში ბოსფორის ევროპულ სანაპიროზე, ბეიოღლუს ჩრდილოეთით. ბრწყინვალე პორტა (Bâb-Âli), რომელიც გახდა ოსმალეთის მთავრობისთვის მეტონიმი, თავდაპირველად გამოიყენებოდა იმპერიის კარიბჭესთვის (Bâb-ı Hümâyûn), რომელიც თოფქაფის სასახლის ყველაზე შორეულ ეზოში იყო, მაგრამ XVIII საუკუნის შემდეგ, ბრწყინვალე პორტას (ან უბრალოდ პორტა) სახელწოდების გამოყენება სავეზიროს (პრემიერ-მინისტრის) კარიბჭესთვის დაიწყეს, რომელიც ჯაღალოღლუს კვარტალში, თოფქაფის სასახლესთან ახლოს მდებარეობდა, სადაც სავეზირო (დიდი ვეზირი) და სხვა ვეზირთა ოფისები მდებარეობდა, სადაც ასევე უცხოელ დიპლომატებს ხვდებოდნენ. ყოფილი სოფელი ორთაქიოი, რომელიც მდებარეობს ბეშიქთაშის რაიონში და ამავე სახელწოდებას ატარებს ორთაქიოის მეჩეთი ბოსფორზე, მდებარეობს ბოსფორის ხიდთან ახლოს. ბოსფორის ორივე, ევროპულ და აზიურ სანაპიროებზე, ოსმალელი არისტოკრატებისა და ელიტის მიერ აშენებულია ძვირადღირებული საზაფხულო სასახლეები — იალები. მოშორებით, ქალაქის შიგნით, შიდა საქალაქო მაგისტრალების გარეთ მდებარეობს ლევენთისა და მასლაქის კვარტლები, რომლებიც სტამბოლის მთავარი საქმიანი უბნებია.
ოსმალეთის იმპერიის დროს, იუსქიუდარის და ქადიქიოის რაიონები, ტერიტორიულად ქალაქ სტამბოლის ფარგლებს გარეთ იყვნენ, რომლებიც ზღვის სანაპიროს დასასვენებელ კურორტებს განასახიერებდნენ, თაცისი ბაღებითა და იალებით. მაგრამ, XX საუკუნის მეორე ნახევარში, ქალაქის აზიური მხარე მნიშვნელოვანი ურბანულ ზრდა განიცადა. ქალაქის ამ ნაწილის გვიანმა განვითარებამ, გამოიწვია უკეთესი ინფრასტრუქტურის მოწყობა და ურყევი ურბანული დაგეგმარება, ქალაქის სხვა რაიონების უმრავლესობასთან შედარებით. ქალაქის და ბოსფორის აზიური მხარე, სტამბოლის ევროპული ნაწილის ეკონომიკური და კომერციული ცენტრების გარეუბანს განასახიერებს, სადაც ქალაქის მოსახლეობის მესამედი ცხოვრობს, მაგრამ დასაქმებული მხოლოდ ქალაქის მოსახლეობის მეოთხედი. XX საუკუნეში სტამბოლის ექსპონენტური ზრდის შედეგად, ქალაქის მნიშვნელოვანი ნაწილი შედგება გეჯექონდუსგან (სიტყვასიტყვით: „ღამით აშენებული“), რომლებიც უკანონოდ აშენებული ჩაცუცქული შენობებია. დღეისათვის, ზოგიერთი გეჯექონდუების ტერიტორიას თანდათანობით ანგრევენ და თანამედროვე მასობრივი ბინებით ცვლიან. უფრო მეტიც, მიმდინარეობს ფართომასშტაბიანი ჯენტრიფიკაციის და ურბანული განახლების პროექტები, როგორიცაა, მაგალითად თარლაბაშში მიმდინარე განახლების პროგრამა. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ პროექტი, როგორიცაა სულუქულეში მიმდინარე, კრიტიკის წინაშე აღმოჩნდა. თურქეთის მთავრობას ასევე გააჩნია ამბიციური გეგმები ქალაქის ევროპული მხარის დასავლეთით და ჩრდილოეთით გაზრდის მხრივ, რაც დაკავშირებულია მესამე აეროპორტის აშენებასთან. ქალაქის ახალი ნაწილები უნდა შეიცავდეს ოთხ სხვადასხვა დასახლებას თავიანთი განსაზღვრული ურბანული ფუნქციებით და 1,5 მილიონი მოსახლეობით.
ქალაქს არ გააჩნია მთავარი საჯარო პარკი, მაგრამ არსებობს რამდენიმე მწვანე ტერიტორია. გიულჰანეს პარკი და ილდიზის პარკი, რომლებიც თავდაპირველად შედიოდა სტამბოლის ორი სასახლის, კერძოდ თოფქაფის სასახლისა და ილდიზის სასახლის ტერიტორიაზე, თურქეთის რესპუბლიკის პირველ ათწლეულში საჯარო პარკებად გადაიქცნენ. კიდევ ერთი პარკი, რომელიც ფეთჰი ფაშას ჭალის ტყეა, მდებარეობს ქალაქის ანატოლიურ ნაწილში, ბოსფორის ხიდის მიმდებარე ტერიტორიაზე, ილდიზის სასახლის საპირისპიროდ. ქალაქის ევროპულ მხარეს, ფათიჰ სულთან მეჰმედის ხიდთან ახლოს, მდებარეობს ემირგიანის ჭალის ტყე, რომელიც ბიზანტიურ პერიოდში ცნობილი იყო, როგორც კიუპარადესი (Kyparades). ოსმალეთის პერიოდში, XVI საუკუნის დასაწყისში, ჭალის ტყის ტერიტორია ეკუთვნოდა ნიშანჩი ფერიდუნ აჰმედ ფაშას, სანამ XVII საუკუნეში ტერიტორია სულთან მურად IV-ის მიერ გადაეცემოდა სეფიანთა ამირას გიუნე ჰანს, საიდანაც მომდინარეობს ჭალის ტყის სახელწოდება — ემირგიანი. 47 ჰექტარის ჭალის ტყე მოგვიანებით, XIX საუკუნეში ეკუთვნოდა ოსმალეთის ეგვიპტესა და სუდანის ხედივს ისმაილ ფაშას. ემირგიანის პარკი ცნობილია მცენარეთა მრავალფეროვნებით და 2005 წლიდან, ყოველწლიურად აქ ტიტების ფესტივალი ტარდება. სგპ-ის მთავრობის გადაწყვეტილება, რომ შეეცვალა ტაქსიმის გეზი პარკის დანიშნულება (პარკის ნაცვლად სავაჭრო ცენტრის აშენება), სადაც ოსმალეთის ეპოქაში სამხედრო ბარაკები იდგა (რომელიც 1921 წელს სტადიონად და შემდეგ, 1940 წელს გეზი პარკად გადაკეთდა), 2013 წელს მთელი ქვეყნის მასშტაბით საპროტესტო აქციების სერიაში გადაიზარდა, ფართო სპექტრის საკითხებით. ზაფხულის განმავლობაში სტამბოლის მოსახლეობაში პოპულარულია ბელგრადის ტყე, რომელიც ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, 5 500 ჰექტარზეა გაშლილი. ტყე თავდაპირველად, ბიზანტიის და ოსმალეთის ეპოქაში, ქალაქისთვის წყლის მიწოდებისთვის იყო გაშენებული.
არქიტექტურა
სტამბოლი, უპირველესყოვლისა ცნობილია თავისი ბიზანტიური და ოსმალური არქიტექტურით, მაგრამ ქალაქის შენობები ასახავს სხვადასხვა ხალხების და იმპერიების კულტურას, რომლებიც ადრე მმართავდნენ ქალაქს. გენუის და რომაული არქიტექტურის მაგალითები, სტამბოლში ოსმალური არქიტექტურის ნიმუშების გვერდზე კვლავ რჩება. კლასიკური ბერძნული პერიოდის არქიტექტურის არცერთი ნიმუში არ შემორჩა, მაგრამ რომაული არქიტექტურა უფრო მტკიცე აღმოჩნდა, ვიდრე ბერძნული. კონსტანტინოპოლის იპოდრომზე მდებარე, თეოდოსიუს I-ის მიერ შექმნილი ობელისკი, კვლავ თვალსაჩინო ადგილზეა სულთან აჰმედის მოედანზე, ხოლო IV საუკუნეში აშენებული ვალენტის აკვედუკის მონაკვეთი, შედარებით უცვლელად შემორჩა ფათიჰის რაიონის დასავლეთით. იპოდრომიდან არც ისე შორს მდებარეობს ახ. წ. 330 წელს აღმართული კონსტანტინეს სვეტიც, რომელიც რომის ახალი დედაქალაქის აღსანიშნავად აღიმართა.
ადრეული ბიზანტიური არქიტექტურა განაგრძო კლასიკური რომაული მოდელის თაღისა და გუმბათის მოწყობაში, მაგრამ გაუმჯობესა რიგი ელემენტები, როგორც ეს ჩანს წმინდა სერგიუსისა და ბაკუსის ეკლესიის მაგალითზე. სტამბოლში ყველაზე ძველი გადარჩენილი ბიზანტიური ეკლესია (მიუხედავად იმისა, რომ ნანგრევებშია) სტუდიის მონასტერია (მოგვიანებით გადაკეთებულია იმრაჰორის მეჩეთში), რომელიც 454 წელს აშენდა. 1261 წელს კონსტანტინოპოლის უკან დაბრუნების შემდეგ, ბიზანტიელებმა შედარებით გააფართოვეს ქალაქში არსებული ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეკლესია, კერძოდ ხორას და პამაკარისტოსის ეკლესია. ბიზანტიური არქიტექტურის მწვერვალი და სტამბოლის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი შენობა აია-სოფიას ტაძარია. 31 მეტრიანი დიამეტრის გუმბათით, აია-სოფია საუკუნეების მანძილზე მსოფლიოს უდიდეს საკათედრო ტაძრად ითვლებოდა, რომელიც მოგვიანებით მეჩეთად გადაიქცა, ხოლო დღეს უკვე მუზეუმია.
სტამბოლში ოსმალური არქიტექტურის უძველესი შემორჩენილი მაგალითებია ანადოლუჰისარისა და რუმელიჰისარის ციხეები, რომელიც ოსმალებმა ქალაქის აღების დროს ააგეს. მომდევნო ოთხი საუკუნის მანძილზე, ოსმალებმა სტამბოლის ხედზე წაუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინის, უზარმაზარი მეჩეთებისა და სასახლეების აშენებით. სასახლეებს შორის უმსხვილესი თოფქაფის სასახლეა, რომელიც მრავალფეროვან არქიტექტურულ სტილს მოიცავს, ჰარემის ინტერიერის ბაროკოს სტილით დაწყებული და ენდერუნის ბიბლიოთეკის ნეოკლასიკური სტილით დამთავრებული. იმპერიული მეჩეთები მოიცავს ფათიჰის, ბაიაზიდის, იავუზ სელიმის, სულეიმანიეს, სულთან აჰმედისა (ლურჯი მეჩეთი) და ვალიდე სულთანის მეჩეთს, სადაც მათი უმრავლესობა XVI და XVII საუკუნეშია აგებული, ოსმალეთის იმპერიის განვითარების პიკზე. მომდევნო საუკუნეებში და განსაკუთრებით თანზიმატის რეფორმების შემდეგ, ოსმალეთის არქიტექტურა ევროპული სტილით შეიცვალა. ამის საუკეთესო მაგალითია იმპერიული ნურუოსმანიეს მეჩეთი. ისტიკლალის გამზირის გარშემო მდებარე რაიონებში განლაგდა გრანდიოზული ევროპული საელჩოების შენობები და ნეორენესანსის, აღორძინებისა და არტ-ნუვოს სტილის შენობები, რომლებიც შემდგომში გავლენა მოახდინეს ბეიოღლუს რაიონში მდებარე სხვა შენობა-ნაგებობებზე, მათ შორის ეკლესიებზე, მაღაზიებზე, თეატრებსა და ოფიციალური სტატუსის მქონე შენობებზე, როგორიცაა დოლმაბაჰჩეს სასახლე.
ადმინისტრაციული მოწყობა
2004 წლიდან, ქალაქ სტამბოლის მუნიციპალური საზღვარი ემთხვევა პროვინციის საზღვარს. ქალაქი სტამბოლი, რომელიც პროვინციის დედაქალაქად ითვლება, იმართება სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მიერ, რომელიც აკონტროლებს ქალაქის 39 რაიონს.
ქალაქის ამჟამინდელი სტრუქტურა ფესვებით XIX საუკუნის თანზიმატის რეფორმებზე გადის, რომლის დროსაც ისლამური მოსამართლეები და იმამები ქალაქს დიდი ვეზირების სახელით ხელმძღვანელობდნენ. ფრანგული ქალაქების მოდელის შემოღების შემდეგ, რელიგიური სისტემა შეიცვალა მერისა და ქალაქის საბჭოს მმართველობის სისტემით, ხოლო თვით საბჭოები სტამბოლის მასშტაბით კონფესიური ჯგუფების (მილეთი) წარმომადგენლებით იყო დაკომპლექტებული. ბეიოღლუ ქალაქის პირველი რაიონი გახდა, რომელმაც თავისი მერი და საბჭო აირჩია, სადაც საბჭოს წევრები რაიონის ძველი მცხოვრებნი გახდნენ. 1876 წლის ოსმალეთის კონსტიტუციის მიღების შემდეგ, ამოქმედებული კანონები მიზნად ისახავდნენ ქალაქის მასშტაბით ამ მოდელის გაფართოებას, როგორც პარიზის დაყოფის მსგავსად, მაგრამ, 1908 წლამდე ეს სრულად ვერ განხორციელდა, როდესაც სტამბოლი ოფიციალურად ცხრა პროვინციად დაიყო. ეს სისტემა თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებამდე გაგრძელდა, ხოლო სტამბოლი belediye-ედ (მუნიციპალიტეტად) გამოცხადდა, თუმცა, 1957 წელს მუნიციპალიტეტი ოფიციალურად გაუქმდა.
1980-იანი წლების დასაწყისში, თურქეთის მასშტაბით, დაიწყეს მცირე დასახლებული პუნქტების შემოერთება მიმდებარედ მყოფ დიდ ქალაქებთან, რის შედეგადაც შეიქმნა სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტი. სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მთავარი საკანონმდებლო ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო, რომელშიც შედიან რაიონული საბჭოებიდან არჩეული წევრები.
მუნიციპალიტეტის საკრებულო პასუხისმგებელია საქალაქო საკითხებზე, მათ შორის ბიუჯეტის მართვაზე, სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის შენარჩუნებაზე და მუზეუმების და ძირითადი კულტურული ცენტრების ზედამხედველობაზე. იქიდან გამომდინარე, რომ ქალაქის მთავრობა მოქმედებს „ძლიერი მერის, სუსტი საკრებულოს“ ჩარჩოში, საკრებულოს ლიდერს – მეტროპოლიის მერს – აქვს გამჭვირვალობის ხარჯზე სწრაფი გადაწყვეტილებების მიღების უფლებამოსილება. საკრებულო კონსულტირებას ახდენს მეტროპოლიის აღმასრულებელ კომიტეტთან (აღმასრულებელ ხელისუფლებასთან), თუმცა, კომიტეტს საკუთარი გადაწყვეტილებების მიღებაზე ასევე შეზღუდული უფლებამოსილება გააჩნია. კომიტეტის ყველა წარმომადგენელს ნიშნავს მეტროპოლიის (ქალაქის) მერი და საკრებულო, ხოლო კომიტეტის თავმჯდომარე მერის მიერ რომელიმე არჩეული პირი ხდება.
რაიონული საკრებულოები ძირითადად პასუხისმგებელნი არიან ნარჩენების მართვისა და თავიანთ რაიონებში სამშენებლო პროექტებზე. თითოეულ რაიონს გააჩნია საკუთარი ბიუჯეტი და შეუძლია მისი მართვა, თუმცა ქალაქის მერი იტოვებს უფლებას გადახედოს რაიონის გადაწყვეტილებებს. მუნიციპალიტეტის საკრებულოში შედიან ყველა რაიონის საკრებულოს წევრების 1/5 და მათ შორის რაიონის გამგებლებიც. რაიონული საკრებულოს ყველა წევრს, მუნიციპალიტეტის საკრებულოს და ქალაქის (მეტროპოლიის) მერს, ხუთწლიანი ვადით ირჩევენ. 2017 წლის 28 სექტემბრიდან, სტამბოლის მერი სამართლიანობისა და განვითარების პარტიის წარმომადგენელი მევლიუთ უისალია.
ვინაიდან, სტამბოლის მეტროპოლიურ მუნიციპალიტეტსა და სტამბოლის პროვინციას ეკვივალენტური იურისდიქცია გააჩნია, პროვინციის მთავრობას მცირე უფლებამოსილება და პასუხისმგებლობა რჩება. სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მსგავსად, სტამბოლის სპეციალური პროვინციის ადმინისტრაციას ჰყავს გუბერნატორი, დემოკრატიულად არჩეული საკანონმდებლო ორგანო — პროვინციის პარლამენტი და აღმასრულებელი კომიტეტი (მთავრობა). მუნიციპალურ დონეზე აღმასრულებელი კომიტეტის მსგავსად, პროვინციის აღმასრულებელი კომიტეტი შედგება გენერალური მდივნისა და დეპარტამენტების ხელმძღვანელებისგან, რომლებიც კონსულტირებას გადიან პროვინციის პარლამენტთან. პროვინციის ადმინისტრაციის მოვალეობები დიდწილად შემოიფარგლება სკოლების, რეზიდენციების, სამთავრობო შენობებისა და გზების შეკეთებისა და მოვლა-პატრონობისა და ხელოვნების, კულტურისა და ბუნების დაცვის ხელშეწყობით. 2014 წლის 25 სექტემბრიდან, სტამბოლის პროვინციის გუბერნატორი ვასიფ შაჰინია.
დემოგრაფია
ქალაქის მთელი ისტორიის მანძილზე, სტამბოლი მსოფლიოს უდიდესი ქალაქების სიაში შედის. ახ. წ. 500 წლისთვის, კონსტანტინოპოლში 400 000-დან 500 000-მდე ადამიანი ცხოვრობდა, ამით ქალაქი თავის წინამორბედს, რომსაც გაუსწრო, მსოფლიოს უდიდესი ქალაქის წოდების გზაზე. XII საუკუნემდე, კონსტანტინოპოლმა მსოფლიოს ყველაზე დასახლებული ქალაქის წოდებისთვის, კონკურენტობას უწევდა სხვა მნიშვნელოვან ისტორიულ ქალაქებს, როგორიცაა ბაღდადი, ჩანანი, კაიფინი და მერვი. ქალაქმა აღარ დაიბრუნა მსოფლიოს უმსხვილესი ქალაქის წოდება, მაგრამ 1500-დან 1750 წლამდე დარჩა ევროპის უდიდეს ქალაქად, როდესაც მოსახლეობის რაოდენობით ლონდონს გაუსწრო.
თურქეთის სტატისტიკის ინსტიტუტის შეფასებით, სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა, 2014 წლის ბოლოსთვის 14 377 019 ადამიანს შეადგინდა, რაც ქვეყნის მოსახლეობის 19% უტოლდება. ქალაქის მოსახლეობის 97-98% ცხოვრობს ქალაქის ფარგლებში, როდესაც ეს ციფრი 2007 წელს 89%, ხოლო 1980 წელს 61% შეადგენდა. მოსახლეობის 64.9% ცხოვრობს ქალაქის ევროპულ მხარეს, ხოლო 35.1% აზიურ მხარეს. მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქი მსოფლიოში სიდიდით 5-ე ადგილზეა, სტამბოლი საქალაქო არეალით 24-ე, ხოლო მოსახლეობის მეტროპოლიური რიცხვით მე-18 ადგილზეა, რადგან ქალაქის საზღვრები დაახლოებით უტოლდება აგლომერაციის (დასახლების) საზღვრებს. დღეს, სტამბოლი მოსკოვთან ერთად, ევროპის ერთ-ერთ უმსხვილეს ქალაქურ აგრომერაციას წარმოადგენს. ქალაქის წლიური მოსახლეობის ზრდა 3.45% შეადგენს, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (ეთგო) წევრი სახელმწიფოების 78 ქალაქს შორის. მოსახლეობის ზრდის მაღალი მაჩვენებელი, ქვეყნის მასშტაბით ურბანიზაციის ტენდენციას ასახავს, ​​სადაც ეთგო-ს მეორე და მესამე ყველაზე სწრაფად მზარდი მეტროპოლიები, თურქული ქალაქები იზმირი და ანკარაა.
სტამბოლის მოსახლეობის განსაკუთრებით სწრაფი ზრდა XX საუკუნის მეორე ნახევარს დაემთხვა, როდესაც ქალაქის მოსახლეობა 1950-დან 2000 წლამდე თითქმის 10-ჯერ გაიზარდა. მოსახლეობის რიცხვის ზრდა გარკვეულწილად მოდის ქალაქის საზღვრების გაფართოებაზე, განსაკუთრებით 1980-დან 1985 წლამდე, როდესაც სტამბოლელების რაოდენობა თითქმის გაორმაგდა. აღსანიშნავია, რომ ქალაქის მოსახლეობის ზრდა წინათ და ახლაც აღმოსავლეთ თურქეთიდან ჩამოსული მიგრანტების ხარჯზე ხდება, რომლებიც სამუშაო ადგილებისა და საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესების გამო ჩამოდიან. სტამბოლის მცხოვრებთა რიცხვი, რომლებიც ქვეყნის შვიდ ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ პროვინციიდან წამოსულია, რაოდენობრივად მეტია ვიდრე ამ პროვინციების მთლიანი მოსახლეობა. ასე, რომ სივასის და კასთამონუს პროვინციიდან წამოსული მოსახლეობა, სტამბოლის მოსახლეობაში ნახევარ მილიონზე მეტს შეადგენს. სტამბოლის მოსახლეობაში უცხოელების წილი შედარებით მცირეა, სადაც მათი რაოდენობა 2007 წელს 42 228 მაცხოვრებელი შეადგინა. ქალაქის მოსახლეობის მხოლოდ 28% ძირძველი სტამბოლელია. ევროპულ მხარეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ტერიტორიები ქალაქის ცენტრიდან ჩრდილო-დასავლეთით, დასავლეთით და სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს, ხოლო აზიური მხარის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რაიონი იუსქიუდარია.
რელიგიური და ეთნიკური შემადგენლობა
სტამბოლი, თავისი ისტორიის დიდ მანძილზე კოსმოპოლიტური ქალაქი იყო, მაგრამ ოსმალეთის იმპერიის დასასრულისკენ, ქალაქი უფრო ჰომოგენიზებული გახდა. როგორც თურქეთის, ისევე სტამბოლის მოსახლეობის უმრავლესობა მუსლიმია, კერძოდ ისლამის სუნიტური მიმართულების მიმდევრები არიან. სუნიტების უმრავლესობა ისლამური აზროვნების ჰანაფის მაზჰაბის მიმდევარია, თუმცა მუსლიმების 10% შაფი'ის მაზჰაბის მიმდევარია. ქვეყანაში უმსხვილესი არასუნიტი მუსლიმების სექტა, რომელიც 4,5 მილიონ თურქს ითვლის, ალევიტები არიან. სტამბოლში, მთელი ალევიტების მესამედი ცხოვრობს. ისეთი მისტიკური მოძრაობები, როგორიცაა სუფისტები, თურქეთის რესპუბლიკის ჩამოყალიბების შემდეგ ოფიციალურად აკრძალეს, მაგრამ მათ კვლავ ჰყავთ უამრავი მიმდევარი.
VI საუკუნეში, კონსტანტინოპოლის პატრიარქი მსოფლიოს პატრიარქად დანიშვნის შემდეგ იგი ფართოდ ცნობილია, როგორც მსოფლიოს 300 მილიონი მართლმადიდებელი ეკლესიის ლიდერი. 1601 წლიდან, მსოფლიოს პატრიარქის რეზიდენცია სტამბოლის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიაშია. XIX საუკუნეში, სტამბოლის ქრისტიანები ძირითადად იყვნენ ან ბერძენი მართლმადიდებლები ან სომეხი ქრისტიანები. თურქეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის ცეტრი ასევე მდებარეობს სტამბოლში. XX საუკუნეში განვითარებული მოვლენების გამო, მათ შორის საბერძნეთსა და თურქეთს შორის 1923 წლის მოსახლეობის გაცვლის, 1942 წლის სიმდიდრე გადასახადის და 1955 წლის სტამბოლის არეულობის გამო, ბერძენი მოსახლეობის რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირდა, რომლებიც თავდაპირველად კომპაქტურად ცხოვრობდნენ ქალაქის ფენერისა და სამათიას კვარტლებში. XXI საუკუნის დასაწყისში, სტამბოლის ბერძნული მოსახლეობის რაოდენობა 3 000 ადამიანს (როდესაც ეს ციფრი 1923 წელს 130 000, 1910 წელს 260 000, ჯამში კი 850 000 კაცს შეადგენდა) შეადგენდა. სტამბოლში დღეს 50 000-დან 90 000-მდე სომეხი ცხოვრობს, ხოლო ოსმალეთის აღწერის მიხედვით, 1913 წელს ეს ციფრი დაახლოებით 164 000 შეადგენდა.
სტამბოლში ყველაზე დიდი ეთნიკური უმცირესობა ქურთული საზოგადოებაა, რომლებიც წარმოშობით აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთიდან არიან. მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქში ქურთების ყოფნა ოსმალეთის ადრეული პერიოდით თარიღდება, ქურთების ქალაქში მასიურად შემოდინება დაკავშირებულია თურქულ-ქურთულ კონფლიქტთან და PKK-ს აქტივობასთან (1970 წლების ბოლოდან). ქალაქ სტამბოლის დაახლოებით 2-3 მილიონამდე მცხოვრები ეთნიკურად ქურთია, ანუ სტამბოლში უფრო მეტი ქურთი ცხოვრობს, ვიდრე მსოფლიოს სხვა ნებისმიერ ქალაქში. ასევე ცხოვრობენ სხვა მნიშვნელოვანი ეთნიკური უმცირესობებიც, მაგალითად ბოშნაკები, რომლებიც კომპაქტურად არიან დასახლებული ქალაქის ბაირამფაშის რაიონში, სადაც რაიონის ძირითად მოსახლეობას წარმოადგენენ. ბალათის კვარტალში ცხოვრობდნენ ძირძველი სეფარდი ებრაელების თემი, რომელიც პირველად 1492 წელს, ესპანეთიდან გაძევების შემდეგ ჩამოსახლდნენ. სეფარდებამდე სტამბოლში რომანიოტი და აშქენაზი ებრაელები ცხოვრობდნენ, მაგრამ მათი რიცხვი მას შემდეგ დაიწია. დღეს, სტამბოლის მოსახლეობის 1% შეადგენენ აშქენაზები. მათი რიცხვი ძირითადად ისრაელში ემიგრაციის შედეგად შემცირდა, სადაც მათი რიცხვი 1950 წელს 100 000-დან, 2005 წელს 18 000 დაიკლო, ხოლო მათი უმრავლესობა სტამბოლში ან იზმირში ცხოვრობდა. ლევანტინები — ლითინელი ქრისტიანები, რომლებიც ოსმალეთის პერიოდში კომპაქტურად გალათას კვარტალში ცხოვრობდნენ, მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს XIX და XX საუკუნეებში სტამბოლის კულტურისა და არქიტექტურის ჩამოყალიბებაში. მათი რაოდენობა კლებულობს, მაგრამ მცირე რაოდენობით მაინც რჩებიან. თურქეთსა და რამდენიმე აფრიკულ სახელმწიფოებს შორის (როგორიცაა სომალი და ჯიბუტი) ურთიერთთანამშრომლობის ზრდის შედეგად, მცირე რიცხვით ახალგაზრდა სტუდენტები და მუშახელი სტამბოლში ჩამოვიდა უკეთესი განათლებისა და დასაქმების შესაძლებლობების ძიებაში. არსებობს ასევე მცირე რიცხვით ნიგერიული, კონგოლეზური, კამერონული და ჩრდილოეთ აფრიკის საზოგადოების წარმომადგენლები.
პოლიტიკა
1995 წლიდან, სტამბოლის მოსახლეობა არჩევნებში გამარჯვებულ პარტიას აძლევს ხმას. 2002 წლიდან, სამართლიანობისა და განვითარების პარტია (სგპ) მოიპოვა ხმების უმრავლესობა ყველა საპარლამეტო და ადგილობრივ არჩევნებში. ქალაქის ელექტორატმა, ასევე მხარი დაუჭირა სგპ-ის მთავრობის ინიციირებულ კონსტიტუციურ რეფორმებს 2007 და 2010 წლის საკონსტიტუციო რეფერენდუმზე. 1994 წლის ადგილობრივ არჩევნებში, თურქეთის პრეზიდენტი და ყოფილი პრემიერ-მინისტრი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი სტამბოლის მერად აირჩიეს, რომელიც ისლამისტური კეთილდღეობის პარტიის კანდიდატი იყო და პოპულარული ცენტრისტული პარტიების ხმების გაყოფის შედეგად, მან 25.1% შედეგით მათ გაუსწრო. კონსერვატიული პარტიები ტრადიციულად ძველ უბნებში იღებენ მაღალ შედეგეს, სადაც მაღალია მოსახლეობის სიმჭიდროვე, როგორიცაა ბაღჯილარი, ფათიჰი, სულთანბეილი და ესენლერი. ოპოზიციური ქემალისტური მემარცხენე-ცენტრისტული რესპუბლიკური სახალხო პარტია (სრპ), რომელიც ამჟამად მეორე პოლიტიკური ძალაა ქვეყანაში, როგორც სტამბოლში, ისე ქვეყნის მასშტაბით, დიდ მხარდაჭერას პოულობს უფრო სასოფლო ტიპის რაიონებიდან, როგორიცაა სილივრი, ჩათალჯა და სარიერი. წინა არჩევნებზე, სრპ-მ ქალაქის ურბანულ რაიონებში, როგორიცაა ბეშიქთაში, ბაქირქიოი, შიშლი და ქადიქიოი, ძლიერი მხარდაჭერა მოიპოვა. სრპ ზოგადად ძლიერია ქალაქის დასავლეთ ნაწილში, სადაც კონცენტრირებულია ახალი საცხოვრებელი ადგილები. სტამბოლს 39 რაიონი (საარჩევნო ოლქი) გააჩნია, რაც უფრო მეტია, ვიდრე თურქეთის რომელიმე სხვა პროვინციას. ვინაიდან, სტამბოლი თურქეთის უმსხვილესი ქალაქია, თურქულ პოლიტიკაში სტამბოლში გამარჯვება დიდწილად აღიქმება, როგორც გამარჯვება მთელ ქვეყანაში, რადგან არჩევნების ბედს დიდწილად სტამბოლის ელექტორატი წყვეტს. ამდენად, პოლიტიკური პარტიები საარჩევნო კამპანიის ფონდების მნიშვნელოვან ნაწილს სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტში გამარჯვებისთვის ხარჯავენ. არჩევნების მნიშვნელობიდან გამომდინარე, სტამბოლში დაფიქსირდა არჩევნების გაყალბების უდიდესი და ყველაზე სერიოზული შემთხვევები, მათ შორის 2014 წლის ადგილობრივი არჩევნების დროსაც.
ქალაქის ამჟამინდელი მერი სრპ-ის წევრი ექრემ იმამოღლუა, რომელიც ბოლო ადგილობრივ არჩევნებში, პირველი და მეორე ტურის შედეგად გაიმარჯვა. თავის დროზე, სრპ-ის და საპარლამენტო ოპოზიციის ლიდერმა, ქემალ ქილიჩდაროღლუმ 2009 წლის ადგილობრივი არჩევნებში თოფბაშს დაუპირისპირდა, თუმცა წააგო არჩევნები. ის ამჟამად პარლამენტის წევრია სტამბოლიდან. 2007–2014 წლებში, პრემიერ-მინისტრი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი, ასევე იყო პარლამენტის წევრი სტამბოლიდან. საერთო არჩევნებისთვის, ქალაქი დაყოფილია 3 საარჩევნო ოლქად, საიდანაც 88 დეპუტატი შედის თურქეთის პარლამენტში. 2014 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში, ქალაქის ელექტორატის 49.83% ხმა სგპ-ის კანდიდატს, თაიფ ერდოღანს მისცა. მიუხედავად იმისა, რომ ერდოღანმა ყველაზე მეტი ხმა მოიგო სტამბოლში, მისი მარცხი აშკარა იყო, რადგან ხმების 50%-ზე ნაკლები მიიღო. ოპოზიციურმა კანდიდატმა ექმელედინ იჰსანოღლუმ ხმების 41.08% მიიღო, ხოლო ხდპ-ის პრო-ქურთული და მემარცხენე კანდიდატი სელაჰათინ დემირთაში ხმების 9.09% მიიღო. 2013 და 2014 წლებში, სტამბოლში დაწყებული ფართომასშტაბიანი სგპ-ის მთავრობის საწინააღმდეგო აქციების სერია, მთელ ქვეყანას მოიცვა.
2018 წლის თურქეთის საპარლამენტო არჩევნებში, ყველაზე მეტი ხმა და საპარლამენტო მანდატი სტამბოლიდან ისევ სგპ-მ მოიპოვა, სადაც 43 პარლამენტარი გაიყვანა.
ეკონომიკა
მუპ-ის დაზუსტებული მთლიანი შიდა პროდუქტით, რაც 301.1 მილიარდ დოლარს უდრის, სტამბოლმა 2011 წლის მსოფლიოს ქალაქებს შორის 29-ე ადგილი დაიკავა. 1990-იანების შუა წლებიდან, სტამბოლის ეკონომიკა ეთკო-ს წევრი ქვეყნების მეტრო-რეგიონებიდან ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად განვითარებადია. სტამბოლის წილზე მოდის თურქეთის მშპ-ის 27%, ასევე ქვეყნის სამრეწველო მუშა ხელის 20% ქალაქზე მოდის. ქალაქის მთლიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე უფრო მაღალია, ვიდრე ეროვნული საშუალო მაჩვენებელი 70% და 50%-ით, რაც, თავის მხრივ, მაღალი ღირებულების დამატებით საქმიანობაზეა ფოკუსირებული. თურქეთის ეკონომიკაში თავისი მაღალი მოსახლეობისა და მნიშვნელოვანი წვლილის მქონე სტამბოლზე, ქვეყნის საგადასახადო შემოსავლის 2/5 მოდის. სტამბოლში მცხოვრებ 37 მილიარდერზე, ამ გადასახადების მნიშვნელოვანი ნაწილი მოდის, რაც მსოფლიოს მასშტაბით მეხუთე ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია.
ქალაქის მასშტაბიდან გამომდინარე, როგორც მოსალოდნელია, სტამბოლს მრავალფეროვანი სამრეწველო ეკონომიკა გააჩნია, რომელიც აწარმოებს სხვადასხვა საქონელს: ზეთისხილს, თამბაქოს, სატრანსპორტო საშუალებებს და ელექტრონიკას. მიუხედავად იმისა, რომ აქცენტი კეთდება მაღალი ღირებულების მქონე საშუალებების წარმოებაზე, ქალაქს საგრძნობლად აქვს განვითარებული მცირე ღირებულების საქონლის წარმოებაც, რაც სტამბოლის მთლიანი შიდა პროდუქტის 26%-ს შეადგენს, მაგრამ ქალაქის მთლიანი ექსპორტის 4/5 შეადგენს. 2005 წელს, სტამბოლში დაფუძნებულმა კომპანიებმა 41.4 მილიარდი დოლარის ღირებულების ექსპორტი განახორციელეს, ხოლო იმპორტმა 69.9 მილიარდი დოლარი შეადგინა. ეს მაჩვენებლები, ეროვნულ შედეგებში შესაბამისად 57% და 60% შეადგინა.
სტამბოლში მდებარეობს თურქეთის ერთადერთი საფონდო ბირჟა „ბორსა ისტანბული“, რომელიც აერთიანებს სტამბოლის საფონდო ბირჟას, სტამბოლის ოქროს ბირჟას და თურქეთის დერივატივების ბირჟას. სტამბოლის ძველი საფონდო ბირჟა თავდაპირველად 1866 წელს ჩამოყალიბდა, როგორც ოსმალეთის იმპერიის საფონდო ბირჟა. XIX და XX საუკუნეებში, გალათას კვარტალში მდებარე ბანკების გამზირი ოსმალეთის იმპერიის ფინანსური ცენტრი იყო, სადაც ოსმალეთის საფონდო ბირჟაც იყო განთავსებული. ბანკების გამზირი, 1990-იან წლებამდე რჩებოდა სტამბოლის მთავარ საფინანსო რაიონად, სანამ თურქეთის ბანკების უმეტესობამ თავისი შტაბები არ გადაიტანეს ლევენთისა და მასლაქის თანამედროვე ცენტრალურ ბიზნეს რაიონში. 1995 წელს, სტამბოლის საფონდო ბირჟა (დღეს ბორსა ისტანბული) გადავიდა მისი ამჟამინდელი შტაბ-ბინის ადგილას, სარიერის რაიონში მდებარე ისტინიეს კვარტალში. ასევე მიმდინარეობს ახალი ცენტრალური ბიზნეს რაიონის მშენებლობა ათაშეჰირის რაიონში, სადაც შემდგომში განთავსდება თურქეთის სხვადასხვა ბანკებისა და საფინანსო ინსტიტუტების შტაბები.
ნავთობით მდიდარი შავი ზღვისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთის მარშრუტის ერთადერთი საზღვაო მარშრუტი, ბოსფორი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე დატვირთული ფარვატერია. სტამბოლის სრუტის მეშვეობით, ყოველწლიურად 200 მილიონი ტონა ნავთობი გადის, ხოლო ბოსფორზე მოძრაობა სამჯერ აღემატება სუეცის არხზე არსებულ დატვირთვას. შედეგად, არსებობს ახალი არხის აშენების წინადადებები, ერთ-ერთი ცნობილია სტამბოლის არხის სახელით, რომელიც გულისხმობს ახალი არხის აშენებას არსებული სრუტის პარალელურად, ქალაქის ევროპულ მხარეს. სტამბოლს სამი ძირითადი პორტი გააჩნია, ესენია ჰაიდარფაშას პორტი, ამბარლის პორტი და ზეითინბურნუს პორტი, ასევე არსებობს რამდენიმე მცირე პორტი და ნავთობ ტერმინალები ბოსფორისა და მარმარილოს ზღვის გასწვრივ. ჰაიდარფაშას პორტი, რომელიც მდებარეობს ბოსფორის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ბოლოში, 2000 წლის დასაწყისამდე სტამბოლის უდიდესი პორტი იყო. ჰაიდარფაშის პორტიდან ოპერაციების ამბარლის პორტში გადასვლის შემდეგ, იგეგმებოდა პორტის დახურვა. 2007 წელს, ამბარლის პორტის წლიური სიმძლავრე, რომელიც ქალაქის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს, 1.5 მილიონი TEU-ს შეადგენდა (ჰაიდარფაშის 354 000 TEU-სთან შედარებით), რაც მას ხმელთაშუა ზღვის აუზის მეოთხე უმსხვილეს სატვირთო პორტად აქცევს. ზეითინბურნუს პორტი სარგებლობს მისი სიახლოვით საავტომობილო გზებისა და ათათურქის საერთაშორისო აეროპორტთან, ხოლო ქალაქის გრძელვადიანი გეგმები მოითხოვს უფრო მეტ კავშირს ყველა ტერმინალსა და საგზაო-სარკინიგზო ქსელს შორის.
სტამბოლი, ტურისტებს შორის სულ უფრო პოპულარული ტურისტული მიმართულება ხდება, მაგალითად, თუ 2000 წელს 2.4 მილიონი უცხოელი ეწვია ქალაქს, ეს ციფრი 2015 წელს 12.56 მილიონი უცხოელი ტურისტი შეადგინა, რაც სტამბოლი მსოფლიოს მეხუთე ყველაზე პოპულარულ ქალაქად აქცია. სტამბoლი, ანთალიიის შემდეგ, თურქეთის სიდიდით მეორე საერთაშორისო ტურისტული ცენტრია, რომელზეც უცხოელი ტურისტების მეოთხედს მასპინძლობს. სტამბოლის ტურისტული ინდუსტრია ევროპულ მხარეს კონცენტრირებულია, სადაც ქალაქის სასტუმროების 90% მდებარეობს. დაბალი და საშუალო ფასის სასტუმროები სარაიბურნუზე მდებარეობს. უმაღლესი კლასის სასტუმროები კი ქალაქის გასართობ და ფინანსურ ცენტრებშია კონცენტრირებული, რომელიც ჰალიჩის ჩრდილოეთით მდებარეობს. სტამბოლის სამოცდაათი მუზეუმიდან ყველაზე პოპულარული თოფქაფის მუზეუმი და აია-სოფიას ტაძარია, რომლებიც ყოველწლიურად 30 მილიონი დოლარის შემოსავალი მოაქვთ. ქალაქის გარემოსდაცვით გეგმაში მოცემულია, რომ სტამბოლში ისტორიული მნიშვნელობის მქონე 17 სასახლე, 64 მეჩეთი და 49 ეკლესიაა.
კულტურა
სტამბოლი ისტორიულად ცნობილია, როგორც კულტურული ცენტრი, მაგრამ ქალაქის კულტურული წინსვლა სტაგნაცია განიცადა მას შემდეგ, რაც თურქეთის რესპუბლიკამ ფოკუსირება ანკარაზე გააკეთა. ახალმა ეროვნულმა მთავრობამ სხვადასხვა პროგრამები შეიმუშავა, რომლებიც მიმართული იყო თურქების მუსიკალურ ტრადიციების შეცვლისკენ, განსაკუთრებული აქცენტი კეთდებოდა ევროპულ მუსიკასთან დაახლოებაზე, მაგრამ ძირითადი მუსიკალური ინსტიტუტები, ღონისძიებები, უცხოელი კლასიკური მხატვრების ვიზიტები და გამოფენები პირველ რიგში ქვეყნის დედაქალაქში ტარდებოდა. თურქეთის კულტურულ ცხოვრებას ღრმა ფესვები აქვს სტამბოლში, 1980 და 1990 წლებში სტამბოლმა კვლავ დაიბრუნა გლობალური სტატუსი, როგორც ქალაქი, რომლის კულტურული მნიშვნელობა არ არის მხოლოდ წარსულის დიდებაზე დამყარებული.
XIX საუკუნის მიწურულს, სტამბოლმა რეგიონალური სამხატვრო ცენტრის სტატუსი დაიმკვიდრა, სადაც თურქი, ევროპელი და ახლო აღმოსავლელი ხელოვანები მოღვაწეობდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ხელისუფლება ცდილობდა ანკარის თურქეთის კულტურულ გულად გადაექცია, სტამბოლი 1970-იან წლებამდე ქვეყნის ხელოვნების უცვლელ ინსტიტუტად რჩებოდა. 1980-იან წლებში, სტამბოლში დაფუძნდა ახალი უნივერსიტეტები და ხელოვნების ჟურნალები, შედეგად ანკარაში მოღვაწე მხატვრები გადმოვიდნენ სტამბოლში. ბეიოღლუზე, რომელიც ქალაქის მხატვრულ ცენტრად ითვლება, მოღვაწეობენ ახალგაზრდა და ძველი თურქი მხატვრები, რომლებიც მანამდე საზღვარგარეთ ცხოვრობდნენ. თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმები, მათ შორის სტამბოლის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი, პერას მუზეუმი, საქიფ საბანჯის მუზეუმი და სანტრალისტანბული, 2000 წელს გაიხსნა, ქალაქის კოსმოპოლიტური ბუნების ხელშეწყობისთვის, აგრეთვე საგამოფენო სივრცეებისა და სააუქციონო სახლების გაფართოების მიზნით. აღნიშნულმა მუზეუმებმა, ისტორიული ნახევარკუნძულზე მდებარე ძველი მუზეუმების პოპულარობამდე ჯერ კიდევ ვერ მიაღწიეს, მათ შორის სტამბოლის არქეოლოგიის მუზეუმის, რომელიც განასახიერებს თურქეთში თანამედროვე მუზეუმების აპოქას, და თურქული და ისლამური ხელოვნების მუზეუმის დონემდე.
პირველი კინოჩვენება თურქეთში 1896 წელს, ილდიზის სასახლეში გაიმართა, სანამ ერთი წლის შემდეგ პარიზში საჯაროდ შედგებოდა ამ ტექნოლოგიის დებიუტი. სწრაფად გაიზარდა კინოთეატრების რაოდენობა ბეიოღლუს რაიონში, სადაც თეატრების უდიდესი კონცენტრაციაა, კერძოდ კი ცნობილ გამზირზე — ისტიკლალზე (დამოუკიდებლობის გამზირი). სტამბოლი ასევე ეროვნული კინემატოგრაფიის გულად გადაიქცა, თუმცა 1950-იან წლებამდე, თურქული კინომატოგრაფია თანმიმდევრულად არ განვითარებულა. ამ სექტორის განვითარებასთან ერთად, სტამბოლი გახდა ყველაზე პოპულარული ადგილი თურქული დრამებისა და კომედიების გადაღებისთვის. თურქეთის კინემატოგრაფია XX საუკუნის მეორე ნახევარში გააქტიურდა და ისეთი ფილმებით, როგორიცაა „Uzak“ (2002) და „მამაჩემი და ჩემი შვილი“ (2005), რომლის ორივე სტამბოლში გადაიღეს, ეროვნული ფილმები მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწიეს საერთაშორისო დონეზე. სტამბოლი და მისი თვალწარმტაცი სილამაზე ასევე უმასპინძლა რამდენიმე უცხოურ ფილმს, მათ შორის „რუსეთიდან სიყვარულით“ (1963), „თოფქაფი“ (1964), „მსოფლიოც არ არის საკმარისი“ (1999) და „მისია სტამბოლი“ (2008).
ამ კულტურული აღორძინების დროს ჩამოყალიბდა სტამბოლის ფესტივალები, რომელიც 1973 წლიდან დაიწყო თურქეთისა და მსოფლიოს სხვადასხვა ხელოვნების გამოფენების მოწყობა. თავდაპირველად, 1980-იანი წლების დასაწყისში თავისი ფუნქციონირება დაიწყო სტამბოლის საერთაშორისო კინოფესტივალი და სტამბოლის საერთაშორისო ჯაზ ფესტივალი. 1994 წლიდან თავისი ფუნქციონირება დაიწყო სტამბოლის ფესტივალი მუსიკისა და ცეკვების განხრით, რომელიც ცნობილია, როგორც სტამბოლის საერთაშორისო მუსიკის ფესტივალი. 1987 წლიდან, სტამბოლის ფესტივალიდან წარმოშობილი ყველაზე ცნობილი ფესტივალი სტამბულის ბიენალეა. ბიენალეს ადრეული ხორცშესხმა მიზნად ისახავდა თურქული ვიზუალური ხელოვნების პოპულარიზება, ხოლო მას შემდეგ, რაც ფესტივალი გაიხსნა საერთაშორისო მხატვრებისთვის, გაიზარდა ბიენალეს პრესტიჟი და ერთ რიგზე დადგა ელიტარულ ბიენალებთან, როგორიცაა ვენეციის ბიენალე და სან-პაულოს ხელოვნების ბიენალე.
დასვენება და გართობა
სტამბოლში უამრავი სავაჭრო ცენტრი არსებობს, ისტორიული ბაზრებიდან თანამედროვე სავაჭრო ცენტრებამდე. დიდი ბაზარი, რომელიც 1461 წლიდან არსებობს, მსოფლიოს უძველესი და უმსხვილეს გადახურული ბაზარია. ასევე ცნობილია მაჰმუთფაშას ბაზარი — ღია ცის ქვეშ მოქმედი ბაზარი, რომელიც გაშლილი დიდ ბაზარსა და ეგვიპტის ბაზარს შორის, ეს ბოლო კი 1660 წლიდან არსებობს და სტამბოლის სანელებლების ცნობილი ბაზარია. Galleria Ataköy პირველი თანამდეროვე სავაჭრო ცენტრია თურქეთში, რომელიც 1987 წელს გაიხსნა. ამ დროიდან იწყება ისტორიული ნახევარკუნძულის გარეთ ახალი სავაჭრო ცენტრების გახსნა. Akmerkez 1995 და 1996 წლებში სავაჭრო ცენტრების საერთაშორისო საბჭოს მიერ „ევროპის საუკეთესო“ და „მსოფლიოს საუკეთესო“ სავაჭრო ცენტრის ტიტულით დააჯილდოვა. Istanbul Cevahir, 2005 წელს, გახსნის დროს, ევროპის უდიდესი სავაჭრო ცენტრი გახდა. სავაჭრო ცენტრი „კანიონი“, 2006 წლის კომერციული მშენებლობის კატეგორიაში Cityscape Architectural Review-ის ჯილდო მოიპოვა. İstinye Park ისტინიეში და Zorlu Center ლევენთან ახლოს, ქალაქის უახლესი სავაჭრო ცენტრებია, სადაც მდებარეობს მსოფლიოს ყველაზე ცნობილი და პოპულარული მოდის ბრენდების მაღაზიები. აბდი იფექჩის ქუჩა ნიშანთაშის კვარტალში და ბაღდათის გამზირი ქალაქის ანატოლიურ მხარეს, ქალაქის ელიტარული სავაჭრო უბნებია.
სტამბოლი ცნობილია თავისი ისტორიული ზღვის პროდუქტების რესტორნებით. ქალაქის ყველაზე პოპულარული და მდიდრული ზღვის პროდუქტების რესტორნები მდებარეობს ბოსფორის (ნაწილობრივ ორთაქიოის, ბებექის, არნავუთქიოის, იენიქიოის, ბეილერბეისა და ჩენგელქიოის კვარტლებში) ნაპირზე. ქუმქაფიში, რომელიც მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე მდებარეობს, საფეხმავლო ზონის გასწვრივ ორმოცდაათზე მეტი თევზის რესტორანი არსებობს. ადალარი, რომელიც ქალაქის ცენტრიდან 15 კილომეტრის მანძილზე მდებარეობს, ასევე პოპულარულია ზღვის პროდუქტების რესტორნებით. თავისი რესტორნებით, ისტორიული საზაფხულო სასახლეებით და მშვიდი მანქანებისგან თავისუფალი ქუჩებით, ადალარი პოპულარული დასასვენებელი მიმართულებაა სტამბოლელებისთვის და ქალაქის უცხოელი სტუმრებისთვის. სტამბოლი ასევე ცნობილია ოსმალეთის სამზარეულოს დახვეწილი და გამოცდილი კერძებით. თუმცა, 1960-იან წლებში დაწყებული სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ თურქეთიდან ემიგრანტების შემოდინების შემდეგ, ქალაქის სამზარეულოს სახე საუკუნის ბოლოსკენ შეიცვალა. ახლო აღმოსავლური სამზარეულოს გავლენით და კერძებით, როგორიცაა მაგალითად ქაბაბი, ქალაქის სასურსათო სცენაზე ახალი კერძები გაჩნდა და დამკვიდრდა. უცხოური სამზარეულოს მქონე რესტორნები, ძირითადად კონცენტრირებულია ბეიოღლუს, ბეშიქთაშის, შიშლის და ქადიქიოის რაიონებში.
სტამბოლი ცნობილია თავისი ღამის ცხოვრებით, ისევე როგორც მისი ისტორიული ტავერნებით, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ქალაქის მრავალფეროვნების სიმბოლოა. ისტიკლალის გამზირზე მდებარეობს ყვავილების პასაჟი, სადაც დღეისთვის მდებარეობს ღვინის სახლი (ცნობილი როგორც მეიჰანე), ბარები და რესტორნები. ისტიკლალის გამზირი, თავდაპირველად ცნობილი თავისი ტავერნებით, დღეისთვის გარდაიქმნა სავაჭრო ცენტრად, მაგრამ მიმდებარე ნევიზადეს ქუჩაზე კვლავ მდებარეობს მეღვინეები და ბარები. ისტიკლალის გამზირის გარშემო მდებარე რამდენიმე სხვა უბანს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა, ბეიოღლუს ღამის ცხოვრების გაუმჯობესების მიზნით. ადრე კომერციული ქუჩები, დღეს უკვე გავსებულია ბარებით, კაფეებით და რესტორნებით, ცოცხალი მუსიკის თანხლებით. სტამბოლის ღამის ცხოვრების სხვა უბნებია: ნიშანთაში, ორთაქიოი, ბებექი და ქადიქიოი.
სპორტი
სტამბოლში თურქეთის უძველესი სპორტული კლუბებია ჩამოყალიბებული. 1903 წელს დაარსებული ბეშიქთაშის უძველეს სპორტულ კლუბად ითვლება. თავისი თავდაპირველი სტატუსით, როგორც თურქეთის ერთადერთი სპორტული კლუბი, ბეშიქთაში ხშირად წარმოადგენდა ოსმალეთის იმპერიასა და თურქეთის რესპუბლიკას საერთაშორისო სპორტულ შეჯიბრებში, რომელიც თავისი გუნდის ლოგოს შიგნით თურქეთის დროშას ატარებდა. გალათასარაიმ და ფენერბაჰჩემ დიდ წარმატებას მიაღწიეს საერთაშორისო ტურნირებში, ასევე გალათასარაიმ 21-ჯერ და ფენერბაჰჩემ 19-ჯერ მოიპოვა თურქეთის საფეხბურთო სუპერლიგის ტიტული. გალათასარაის და ფენერბაჰჩეს დიდი ხნის მეტოქეობა ახასიათებს, გალათასარაი დაარსებულია სტამბოლის ევროპულ ნაწილში და ფენერბაჰჩე ანატოლიურ ნაწილში. სტამბოლს შვიდი კალათბურთის გუნდი ჰყავს: Anadolu Efes, ბეშიქთაში, დარიუშაფაქა, ფენერბაჰჩე, გალათასარაი, სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტი და ბუიუქჩექმეჯე. ყველა გუნდი ასპარეზობს თურქეთის კალათბურთის სუპერლიგაზე.
2000 წლიდან, სტამბოლის სპორტული ობიექტების უმრავლესობა განახლდა ან აშენდა, რომ ქალაქს ადვილად შეეძლოს ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებისთვის წინადადებების შეტანა. ათათურქის ოლიმპიური სტადიონი თურქეთის ყველაზე დიდი მრავალმიზნიანი სტადიონია, რომლის მშენებლობა 2002 წელს დასრულდა და არის IAAF-ის პირველი კლასის ობიექტი. სტადიონმა 2005 წლის ჩემპიონთა ლიგის ფინალს უმასპინძლა და 2020 წელს, ისევ უმასპინძლებს ჩემპიონთა ლიგის ფინალს. შუქრუ სარაჯოღლუს სტადიონი, რომელიც ფენერბაჰჩეს მთავარი მოედანია, მშენებლობის დასრულებიდან სამი წლის შემდეგ, 2009 წლის უეფას თასის ფინალს უმასპინძლა. თურქ-ტელეკომის სტადიონი, რომელიც 2011 წელს გაიხსნა, ალი სამი იენის სტადიონი ჩაანცვლა, რომელიც გალათასარაის მთავარი მოედანი იყო, ხოლო ვოდაფონ პარკი, რომელიც 2016 წელს გაიხსნა, ინენიუს სტადიონი ჩაანაცვლა, როგორც ბეშიქთაშის მთავარი მოედანი, რომელმაც იმავე სეზონზე სუპერლიგაც მოიგო. ოთხივე სტადიონი უეფა-ს მეოთხე კატეგორიის (ყველაზე მაღალი) სტადიონია.
სინან ერდემის სპორტული დარბაზი, რომელიც ევროპის ყველაზე დიდი გადახურული არენაა, უმასპინძლე 2010 წლის კალათბურთის მსოფლიო ჩემპიონატის ფინალს, 2012 წლის მსოფლიო ჩამპიონათს ათლეტიკა, 2011-12 წლების ევროლიგას და 2016-17 ევროლიგის ოთხ ფინალს. 2010 წელს სინან ერდემის სპორტული დარბაზის გახსნამდე, აბდი იფექჩის არენა სტამბოლის მთავარი დახურული არენა იყო, რომელმაც 2001 წელს ევროპის ევრობასკეტის ფინალებს უმასპინძლა. 2000 წლიდან ეტაპობრივად გაიხსნა რამდენიმე სხვა გადახურული არენაც, მათ შორის ბეშიქთაშის BJK აქათლარის არენა, რომლებიც სტამბოლის სპორტული კლუბების მთავარი მოედანია. უახლესი ახალი არენაა 13 800 ადგილიანი იულქერის სპორტული და ღონისძიებათა დარბაზი, რომელიც 2012 წელს გაიხსნა და არის ფენერბაჰჩეს კალათბურთის გუნდის მშობლიური მოედანი. მიუხედავად ასეთი დიდი სამშენებლო ბუმისა, თურქეთის წინადადება ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშების ჩატარებაზე 2000, 2004, 2008, 2012 და 2020 წლების და 2012-2016 წლების ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ჩატარების უშედეგოდ დასრულდა.
TVF ბურჰან ფელექის სპორტული დარბაზი — ქალაქის ერთ-ერთი ძირითადი ფრენბურთის არენაა, რომელიც მასპინძლობს ისეთ კლუბებს, როგორიცაა Eczacıbaşı VitrA, Vakıfbank S.K. და ფენერბაჰჩეს, რომლებიც მოიპოვეს ევროპისა და მსოფლიოს ჩემპიონატის მრავალი ტიტული.
2005–2011 წლაბში, ისტანბულ პარკის ავტოდრომი ფორმულა ერთის თურქეთის გრან პრის მასპინძლობდა. ისტანბულ პარკი ასევე 2005 და 2006 წლებში მასპინძლობდა მსოფლიო ჩემპიონატს მსუბუქ ავტომობილთა შორის, რომელიც ევროპის ლე-მანსის სერიის ნაწილი იყო. პარკი, 2005-2007 წლებში ასევე უმასპინძლა თურქეთის გრან პრის მოტოციკლეტებს შორის. 2000 წლის 12-13 აგვისტოს, სტამბოლში გაიმართა ფორმულა ერთის მოტორულ კატერებს შორის მსოფლიო ჩემპიონატი, რომელიც ბოსფორზე მოეწყო. მოტორულ კატერებს შორის მსოფლიო ჩემპიონატის ბოლო რბოლა ბოსფორზე 2009 წლის 19-21 ივნისს ჩატარდა. 1952 წელს დაარსებული სტამბოლის იახტ-კლუბი, ყოველ წელს სტამბოლისა და სტამბოლის გარშემო, იალქნიანი გემების ღონისძიებებს მასპინძლობს. Turkish Offshore Racing Club ასევე მასპინძლობს იახტებით შეჯიბრს, როგორიცაა წლიური საზღვაო ძალების ნადავლი.
მედია
სახელმწიფო მფლობელობაში არსებული რადიო და სატელევიზიო არხების უმრავლესობა დედაქალაქ ანკარაში მდებარეობს, მაგრამ სტამბოლი თურქული მედიის მთავარ ჰაბად რჩება. მედია ინდუსტრია თავისი ფესვებით ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქ სტამბოლამდე მოდის, სადაც 1831 წელს პირველი თურქული გაზეთი „თაქვიმ-ი ვექაი“ (საქმიანობის კალენდარი) გამოქვეყნდა. ჯაღალოღლუს ქუჩაზე, სადაც გაზეთი დაბეჭდა, ასევე ბაბ-ი ალის ქუჩა, სწრაფად გახდა თურქეთის ბეჭდური მედიის ცენტრი, ჰალიჩის გასწვრივ ბეიოღლუსთან ერთად.
დღეს, სტამბოლში მრავალფეროვანი პერიოდული გამოცემები არსებობს. ყველაზე მასშტაბური ეროვნული გაზეთები სტამბოლშია დაფუძნებული, ანკარასთან და იზმირთან ერთად. „Hürriyet“, „Sabah“, „Posta“ და „Sözcü“, ქვეყნის ოთხი ყველაზე გაყიდვადი გამოცემაა, სათაო ოფისით სტამბოლში, რომლებიც ყოველკვირეულად თითო 275 000-ზე მეტ გაზეთს ყიდის. „Hürriyet“-ის ინგლისურენოვანი გამოცემა „Hürriyet Daily News“, 1961 წლიდან გამოიცემა, მაგრამ „Sabah“-ის ინგლისურენოვანი ყოველდღიური გამოცემა „Daily Sabah“, რომელიც 2014 წელს დაფუძნდა, გაყიდვებით გადაუსწრო მას. სტამბოლში ასევე რამდენიმე პატარა გაზეთიც იბეჭდება, მათ შორის პოპულარულია „Cumhuriyet“, „Milliyet“ და „Habertürk“. სტამბოლში გამოიცემა სომხურენოვანი გაზეთებიც, კერძოდ, „ნორ-მარმარა“ და „ჯამანაქი“, ასევე ორენოვანი ყოველკვირეული „აგოსი“ სომხურ და თურქულ ენებზე.
რადიო მაუწყებლობა სტამბოლში 1927 წელს დაიწყო, როდესაც თურქეთის პირველი რადიო გადაცემა ემინონუს ცენტრალური საფოსტო განყოფილებიდან დაიწყო მაუწყებლობა. ამ გადაცემაზე კონტროლი, ისევე, როგორც სხვა რადიოსადგურებზე კონტროლი მომდევნო ათწლეულებში სახელმწიფო დაქვემდებარებაში არსებული თურქეთის რადიოსა და ტელევიზიის კორპორაციის (TRT) ხელში აღმოჩნდა, რამაც 1964–1990 წლებში რადიოსა და სატელევიზიო ეთერზე მონოპოლია დაამყარა. TRT მართავს ოთხ ეროვნულ რადიოსადგურს: ამ სადგურებს მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადამცემები ჰყავთ, რის შედეგადაც თითოეული ქვეყნის მოსახლეობის 90 პროცენტზე მეტს ფარავს, მაგრამ სტამბოლიდან მხოლოდ „რადიო 2“ მაუწყებლობს. სპორტული და საგანმანათლებლო პროგრამების გაშუქებით, „რადიო 2“ თურქეთში ყველაზე პოპულარული რადიოსადგურია. სტამბოლის საჰაერო ტალღების სივრცე თურქეთში ყველაზე გადატვირთულია, სადაც ძირითადად თურქულენოვანი ან ინგლისურენოვანი რადიო მაუწყებლობაა. ერთ-ერთი გამონაკლისი, რომელიც ორივე ენაზე მაუწყებლობს, არის Açık Radyo (94.9 FM). თურქეთის ერთ-ერთი პირველი კერძო რადიო სადგური და პირველი უცხოური პოპულარული სიმღერების გადამცემი, სტამბოლის Metro FM (97.2 FM) გახდა. სახელმწიფო მფლობელობაში არსებული „რადიო 3“, რომლის რადიოცენტრი ანკარაშია განთავსებული, ასევე გადასცემს ინგლისურენოვან პოპულარულ მუსიკას. ინგლისურენოვან საინფორმაციო პროგრამებს უზრუნველყოფს ასევე „NTV Radyo“ (102.8 FM).
TRT-ის საბავშვო ტელეარხი, TRT-ის ერთადერთი სატელევიზიო არხია, რომელიც მაუწყებლობს სტამბოლიდან. სტამბოლში მდებარეობს რამდენიმე თურქული სადგურის შტაბ-ბინა და საერთაშორისო მედიის რეგიონალური შტაბი. სტამბოლში დაფუძნებული „Star TV“, TRT-ის მონოპოლიის დასრულების შემდეგ, თურქეთის პირველი კერძო სატელევიზიო ქსელი გახდა. Star TV და Show TV (ასევე მდებარეობს სტამბოლში), კვლავ პოპულარობით სარგებლობს ქვეყნის მასშტაბით, რომელიც თურქულ და ამერიკულ სერიალებს აშუქებს. Kanal D და ATV, სტამბოლში დაფუძნებული არხები, სთავაზობენ თავიანთ მაყურებელს სერიალებისა და ახალი ამბების ნაზავს. NTV (აშშ-ის მედიასაშუალების MSNBC პარტნიორი) და Sky Turk, რომლებიც ასევე სტამბოლში განლაგდნენ, ძირითადად ცნობილი არიან მხოლოდ თურქულენოვანი საინფორმაციო საშუალებების სახით და მაყურებელს მარტო ახალ ამბებს სთავაზობენ. სტამბოლში რეგიონალური ოფისი გააჩნია ბრიტანულ BBC-ის, რომელიც მაუწყებლობს თურქულ ენაზე, ხოლო 1999 წელს ამერიკულმა საინფორმაციო არხმა CNN-მა ჩამოაყალიბა თურქულენოვანი CNN Türk. 2000 წელს სტამბოლში დაფუძნდა ბიზნეს-გასართობი არხი CNBC-e.
განათლება
სტამბოლის უნივერსიტეტი, რომელიც 1453 წელს დაარსდა, თურქეთის უძველესი საგანმანათლებლო დაწესებულებაა. მიუხედავად იმისა, რომ უნივერსიტეტი თავდაპირველად, როგორც ისლამური სკოლა დაარსდა, XIX საუკუნეში სამართლის, მედიცინისა და მეცნიერების ფაკულტეტის გახსნის და თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, დაწესებულება სეკულარიზებული გახდა. სტამბოლის ტექნიკური უნივერსიტეტი, რომელიც 1773 წელს დაარსდა, მსოფლიოს უძველესი უნივერსიტეტია, რომელიც მთლიანად მიძღვნილია საინჟინრო მეცნიერებებს. ქალაქის რვა უმაღლესი დაწესებულებიდან, ორი საჯარო უნივერსიტეტია. სტამბოლში სხვა ცნობილი სახელმწიფო უნივერსიტეტებია: მიმარ სინანის სახვითი ხელოვნების უნივერსიტეტი, რომელიც 1970 წლამდე თურქეთის ხელოვნების მთავარი ინსტიტუტი იყო და მარმარის უნივერსიტეტი, რომელიც ქვეყანაში სიდიდით მესამე უდიდესი საგანმანათლებლო ინსტიტუტია.
სტამბოლში დაარსებული უნივერსიტეტების უმრავლესობა მთავრობის მხარდაჭერით დაარსდა. ქალაქში ასევე არსებობს ცნობილი კერძო დაწესებულებებიც. სტამბოლში პირველი თანამედროვე კერძო უნივერსიტეტი, ასევე უძველესი ამერიკული სკოლა, რომელიც არსებობდა აშშ-ის ფარგლებს გარეთ, იყო რობერტის კოლეჯი, რომელიც 1863 წელს კრისტოფერ რობერტმა, რომელიც ამერიკელი ფილანტროპი იყო და საგანმანათლებლო მისიონერმა საირუს ჰემლინმა დააარსა. კოლეჯის საგანმანათლებლო პროგრამის ელემენტების ნაწილი 1971 წელს ბოსფორის უნივერსიტეტის ნაწილი გახდა, ხოლო დარჩენილი ნაწილი არნავუთქოიში მდებარე რობერტის კოლეჯის უმაღლეს სკოლაში განაგრძობს არსებობას. 1982 წლის კონსტიტუციამდე, ქვეყანაში კერძო უნივერსიტეტები ოფიციალურად კანონგარეშე იყო გამოხცადებული, თუმცა, 1970 წლისთვის სტამბოლში 15 კერძო უმაღლესი სასწავლებელი არსებობდა. 1982 წლიდან აქეთ სტამბოლში ჩამოყალიბებული პირველი კერძო უნივერსიტეტი ქოჩის უნივერსიტეტი (დაარსდა 1992 წელს) გახდა და მას შემდეგ კიდევ ათეული გაიხსნა. დღეს, სულ ცოტა 30 კერძო უნივერსიტეტია, მათ შორის სტამბოლის სავაჭრო უნივერსიტეტი და ქადირ ჰასის უნივერსიტეტი. ახალი ბიოსამედიცინო კვლევისა და განვითარების ცენტრი, რომელიც „ბიო ისტანბულის“ სახელით არის ცნობილი, ბაშაქშეჰირში მშენებლობის ეტაპზეა და რომელიც მშენებლობის დასრულების შემდეგ, 15 000 მაცხოვრებელსა და 20 000 მუშას უმასპინძლებს.
2007 წელს დაახლოებით 4 350 სკოლა იყო რეგისტრირებული ქალაქში, რომელთა ნახევარი დაწყებითი განათლების სკოლები იყვნენ. საშუალოდ, თითოეულ სკოლას 688 მოსწავლე ჰყავდა. ბოლო წლებში სტამბოლის საგანმანათლებლო სისტემა არსებითად გაფართოვდა, სადაც 2000-დან 2007 წლამდე საკლასო ოთახებისა და პედაგოგთა რაოდენობა თითქმის გაორმაგდა და მოსწავლეების რაოდენობა 60%-ზე მეტით გაიზარდა. გალათასარაის ლიცეუმი, რომელიც 1481 წელს დაარსდა, როგორც გალათის სასახლის საიმპერატორო სკოლა, სტამბოლში უძველესი საშუალო სკოლა და ქალაქის მეორე უძველესი საგანმანათლებლო დაწესებულებაა. სკოლა სულთან ბაიაზიდ II-ის ბრძანებით აშენდა, რომელიც ცდილობდა მოსწავლეების მრავალფეროვანი სპექტრის გაერთიანებას თავისი მზარდი იმპერიის განმტკიცებისთვის. ლიცეუმი არის თურქეთის ანატოლიის უმაღლესი სკოლებიდან ერთ-ერთი, რომელიც აერთიანებს ელიტარულ საჯარო სკოლებს, რომლებიც უფრო მეტ ყურადღებას აქცევენ უცხო ენებს. მაგალითად, გალათასარაის ლიცეუმი ფრანგული ენის სწავლებას სთავაზობს, ხოლო ანატოლიის უმაღლესი სკოლები სხვა ფილიალები, უპირველესყოვლისა, ასწავლიან ინგლისურს ან გერმანულ ენას, თურქულთან ერთად. ქალაქში ასევე არსებობს უცხოური უმაღლესი სასწავლებლები, როგორიცაა „Liceo Italiano“, რომელიც XIX საუკუნეში დაარსდა უცხოელებისთვის.
ქულელის სამხედრო ლიცეუმი, რომელიც უმაღლესი სამხედრო სკოლაა და მდებარეობს ჩენგელქიოიში, ბოსფორის პირას და ჰეიბელიადას საზღვაო ლიცეუმი, რომელიც მდებარეობს პრინცის ერთ-ერთ კუნძულზე, უმაღლესი სამხედრო სასწავლებლები იყო, რომლებიც სამი სამხედრო აკადემიის დამატებას წარმოადგენენ, კერძოდ სამხედრო-საჰაერო ძალების, სახმელეთო ჯარებისა და სამხედრო-საზღვაო ძალების აკადემიის. ორივე დაწესებულება დაიხურა. „დარიუშაფაქას“ ლიცეუმი ქვეყნის მასშტაბით უზრუნველყოფს უფასო განათლებით ყველა ბავშვს, რომელიც დაკარგა მინიმუმ ერთი მშობელი. დარიუშაფაქაში ბავშვი სწავლას იწყებს მეოთხე კლასიდან, სადაც ისწავლება ინგლისური ენა და დაწყებული მეექვსე კლასიდან, მეორე უცხო ენა, კერძოდ, გერმანული ან ფრანგული ენა. ქალაქის სხვა ცნობილი საშუალო სასწავლებლებია: სტამბოლის ლიცეუმი (1884 წელს დაარსებული), ქაბათაშის ვაჟების ლიცეუმი (1908 წელს დაარსებული) და ქადიქიოის ანადოლუს ლიცეუმი (1955 წელს დაარსებული).
საჯარო მომსახურება
სტამბოლის პირველი წყალმომარაგების სისტემა ქალაქის ადრეული ისტორიის პერიოდს უკავშირდება, როდესაც აკვედუკებს (როგორიცაა ვალენტის აკვედუკი) წყალი ქალაქის მრავალრიცხოვან ცისტერნებში შეჰქონდა. სულთან სულეიმან I-ის ბრძანებით, ქალაქში „ქირქჩეშმეს“ წყალმომარაგების ქსელი აშენდა და 1563 წლისთვის, ქსელი ყოველდღიურად 4 200 მ³ წყალს აწვდიდა 158 უბანს. მოგვიანებით, საზოგადოების მოთხოვნის ზრდის საპასუხოდ, წყლის ხაზებით სხვადასხვა წყაროებიდან წყლის მიწოდება დაიწყო საზოგადოებრივ შადრევნებში, როგორიცაა აჰმედ III-ის შადრევანი. დღეს, სტამბოლს ქლორირებული და გაფილტრული წყალმომარაგება გააჩნია, ასევე მიმდინარეობს ჩამდინარე წყლის გაწმენდა, რომელსაც მართავს სტამბოლის წყლისა და კანალიზაციის ადმინისტრაცია (İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi, İSKİ).
სილაჰთარაღის ელექტროსადგური, რომელიც ჰალიჩის გასწვრივ მდებარეობს ქვანახშირზე მომუშავე ქარხანა, 1914 წელს პირველი ტურბინის ამუშავებიდან 1952 წლამდე, სტამბოლის ელექტროენერგიის ერთადერთი წყარო იყო. თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, ელექტროსადგურმა გაიარა რეკონსტრუქცია ქალაქის მზარდი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად, რა დროსაც მისი სიმძლავრე 1923 წელს 23 მგვტ-იდან, 1956 წელს 120 მგვტ-მდე გაიზარდა. შემდგომში, ეტაპობრივად მცირდებოდა სადგურის სიმძლავრე, სანამ 1983 წელს ელექტროსადგური საბოლოოდ რიგი მიზეზების გამო არ დაიხურა. სახელმწიფოს მმართველობაში მყოფი თურქეთის ელექტროენერგიის სამმართველო (TEK), 1970 წელს დაარსებიდან 1984 წლამდე სრულ მონოპოლიას ფლობდა ელექტროენერგიის წარმოებასა და განაწილებაზე, თუმცა, მოგვიანებით როდესაც ხელისუფლებამ განაცალკევა ეს ორი ფუნქცია, შეიქმნა „თურქეთის ელექტროენერგიის გენერირების გადამცემი კომპანია“ (TEAŞ) და „თურქეთის ელექტროენერგიის სადისტრიბუციო კომპანია“ (TEDAŞ), ხოლო ელექტრომომარაგებას ახორციელებენ კერძო კომპანიები.
ოსმალეთის ფოსტისა და ტელეგრაფის სამინისტრო 1840 წელს დაარსდა და პირველი საიმპერატორო საფოსტო ოფისი იენი ჯამის მახლობლად გაიხსნა. 1876 ​​წლისთვის შეიქმნა პირველი საერთაშორისო საფოსტო ქსელი სტამბოლსა და ოსმალეთის იმპერიის გარე ტერიტორიებს შორის. 1847 წელს, სულთან აბდულმეჯიდ I-მა სემიუელ მორზეს პირველი ოფიციალური ნებართვა მიაწოდა ტელეგრაფისთვის, ხოლო პირველი სატელეგრაფო ხაზის მშენებლობა სტამბოლსა და ედირნეს შორის დროულად, 1856 წელს ყირიმის ომის დასრულების შესახებ ცნობით დასრულდა. 1881 წელს სტამბოლში პირველი სატელეფონი სისტემის გამოჩენის და 1909 წელს ქალაქში პირველი სატელეფონო ზარის გაცვლის შემდეგ, ფოსტისა და ტელეგრაფის სამინისტრო გადაკეთდა ფოსტის, ტელეგრაფის და ტელეფონის სამინისტროთ. GSM ფიჭური ქსელები თურქეთში 1994 წელს შემოვიდა, ხოლო სტამბოლი პირველი ქალაქი გახდა, რომელიც აღნიშნული მომსახურება მიიღო. დღეს, მობილურ და საკაბელო მომსახურებას კერძო კომპანიები უწევენ, მას შემდეგ, რაც 2005 წელს მოხდა თურქ-ტელეკომის პრივატიზება, რომელიც საფოსტო კავშირის, ტელეგრაფისა და ტელეფონის სამინისტროს მემკვიდრე იყო. საფოსტო სერვისი რჩება „ფოსტისა და ტელეგრაფიის ორგანიზაციის“ (PTT) ქვეშ.
2000 წელს სტამბოლში 137 საავადმყოფო იყო რეგისტრირებული, საიდანაც 100 კერძოს წარმოადგენდა. თურქეთის მოქალაქეებს უფლება აქვთ სუბსიდირება მოახდინონ ჯანდაცვის სფეროში, კერძოდ ქვეყნის სახელმწიფო საავადმყოფოებში. სახელმწიფო საავადმყოფოების გადატვირთულობისა და ნელი სამუშაო ტემპის გამო, კერძო საავადმყოფოები სასურველი ხდება მათთვის, ვისაც ამის შესაძლებლობა აქვს. კერძო საავადმყოფოების რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა გასული ათწლეულის მანძილზე, სადაც 2005 წლიდან 2009 წლამდე საავადმყოფოებში ამბულატორიული მომსახურების პროცენტული მაჩვენებლები 6%-დან 23%-მდე გაიზარდა. კერძო საავადმყოფოების უმეტესობა, ისევე როგორც ზოგიერთი სახელმწიფო საავადმყოფო, აღჭურვილია თანამედროვე ტექნიკით, მათ შორის MRI-ის მანქანებით, ან არსებობს სამედიცინო კვლევითი ცენტრები. თურქეთში, აშშ-ის ერთობლივი კომისიის მიერ აკრედიტებული საავადმყოფოების რიცხვი უფრო მეტია, ვიდრე მსოფლიოს ნებისმიერ სხვა ქვეყანაში, რომლების უმრავლესობა კონცენტრირებულია დიდ ქალაქებში. ჯანდაცვის მაღალი ხარისხი, განსაკუთრებით კერძო საავადმყოფოებში, ხელს უწყობს თურქეთში სამედიცინო ტურიზმის ბოლოდროინდელ ზრდას, რომელიც 2007-2008 წლებში 40 %-ით გაიზარდა. ლაზერული ოფთალმოქირურგია განსაკუთრებით მოთხოვნადია სამედიცინო ტურისტებს შორის, რადგან თურქეთი ცნობილია ამ პროცედურის მაღალი დონით.
ტრანსპორტი
სტამბოლის ძირითაი საავტომობილო გზებია და . ქმნის ქალაქის შიდა წრიულ გზას და კვეტს 15 ივლისის გმირების ხიდს (ბოსფორის პირველი ხიდი), ხოლო ქმნის ქალაქის გარე წრიულ გზას, რომელიც კვატს ფათიჰ სულთან მეჰმედის ხიდს (ბოსფორის მეორე ხიდი). აგრძელებს მარშრუტს დასავლეთით, ედირნესკენ და აგრძელებს მარშრუტს აღმოსავლეთით, ანკარამდე. , და ნაწილია ევროპული მარშრუტის E80 (იგივე ტრანსევროპული საავტომობილო გზა), რომელიც იწყება პორტუგალიაში და მთავრდება თურქეთ–ირანის საზღვარზე. 2011 წელს, ბოსფორის პირველი და მეორე ხიდი ყოველდღიურად 400 000-მდე ავტომობილს ატარებდა. 2016 წლის 26 აგვისტოს, გაიხსნა სულთან სელიმ იავუზის ხიდი (ბოსფორის მესამე ხიდი). გარემოსდაცვითი ჯგუფები შიშობენ, რომ მესამე ხიდი საფრთხეს შეუქმნის სტამბოლის ჩრდილოეთში დარჩენილ მწვანე ადგილებს. თურქეთის აზიურ და ევროპულ მხარეს შორის საავტომობილო სატრანსპორტო საშუალებებით გადაადგილებისთვის გათვალისწინებული სამი ხიდის გარდა, არსებობს ასევე ორსართულიანი გვირაბი ბოსფორის სრუტის ქვეშ — ევრაზიის გვირაბი, რომელიც 2016 წლის 20 დეკემბერს გაიხსნა და რომლის სიგრძე 14,6 კილომეტრს შეადგენს.
სტამბოლის საქალაქო საზოგადოებრივი ტრანსპორტის სისტემა შედგება ტრამვაის, ფუნიკულიორი, მეტროპოლიტენის, საავტობუსო ხაზებისა და ბორნების ქსელისგან. 2009 წლიდან შემოიღეს გადახდის ინტეგრირებული საშუალება, კერძოდ უკონტაქტო Istanbulkart, ასევე მუშაობს ძველი გადახდის ელექტრონული საშუალება Akbil-ი. ტრამვაის ხაზი სტამბოლში 1872 წელს გაიხსნა, როდესაც ტრამვაი ცხენზე მიბმული იყო, 1960-იან წლებში კი ელექტრიფიცირებული ტრამვაის ხაზი გაუქმდა. სტამბოლის „ელექტრობის, ტრამვაის და გვირაბების მთავარი სამმართველო“ (İETT), რომელიც მართავს საქალაქო ტრანსპორტს, 1990-იანი წლებში, ეტაპობრივად დაიწყო ტრამვაის ხაზების აღდგენას, ნოსტალგიური მარშრუტების დანერგვით და თანამედროვე ტრამვაის ხაზის გაყვანით, რომელიც ამჟამად ყოველდღიურად 265 000 მგზავრს ემსახურება. თიუნელი, რომელიც 1875 წელს გაიხსნა, მსოფლიოს მეორე უძველესი მიწისქვეშა სარკინიგზო ხაზია (ლონდონის მეტროპოლიტენის შემდეგ). თიუნელი კვლავ აგრძელებს მგზავრების გადაყვანას ქარაქიოისა და ისტიკლალის გამზირს შორის. თაქსიმის მოედანსა და ქაბათაშს შორის თანამედროვე ფუნიკულიორის ხაზი კი 2006 წელს გაიხსნა.
სტამბოლის მეტროპოლიტენი მოიცავს ხუთი ხაზს (M1, M2, M3 და M6 ევროპულ მხარეს და M4 აზიურ მხარეს), აგრეთვე რამდენიმე სხვა ხაზს (როგორიცაა M5, M7 და M8) და მშენებლობის ეტაპზე არსებული ხაზებს. ქალაქის ორი ნაწილის მეტროს ხაზი ერთმანეთთან, ბოსფორის ქვეშ გამავალი მარმარაის გვირაბითაა დაკავშირებული, რომელიც 2013 წელს გაიხსნა და ქვეყნის თრაკიისა და ანატოლიას შორის პირველი სარკინიგზო კავშირი გახდა. მარმარაის დასრულებით, ქალაქში სარკინიგზო მოხმარების მოცულობის 28%-მდე გაზრდა (არსებული 4%-დან) იგეგმებოდა, რითიც ის მხოლოდ ტოკიოსა და ნიუ-იორკს ჩამორჩებოდა. მანამდე, ქალაქის ორ ნაწილს შორის ტრანსპორტირებას საავტობუსო სისტემა ახორციელებდა, რომელიც ყოველდღიურად 2,2 მილიონი მგზავრი გადაჰყავდა. „მეტრობუსი“, ავტობუსის სწრაფი ტრანზიტის ფორმა, კვეთდა ბოსფორის ხიდს სპეციალურ საავტპბუსო ხაზით, რომელიც საავტობუსო გაჩერებამდე მიდიოდა. „İDO“ (სტამბოლის ზღვის ავტობუსები), მოიცავს ყველა ტიპის სამგზავრო ბორნებს, როგორც სამანქანო, ისე სამგზავრო ბორნებს. საბორნე პორტები ბოსფორის ორივე მხარეს განლაგებულია. „İDO“ მსოფლიოში უმსხვილესი მუნიციპალური საბორნე ოპერაციების ოპერატორია. ქალაქის საკრუიზო გემების მთავარი პორტი ქარაქიოის სტამბოლის პორტია, რომელიც ერთ საათში 10 000 მგზავრს ატარებს. ყველაზე მეტი ვიზიტორი სტამბოლში საჰაერო გზით შემოდის, მაგრამ ყოველწლიურად დაახლოებით ნახევარი მილიონი უცხოელი ტურისტი ქალაქს ზღვით სტუმრობს.
სტამბოლიდან საერთაშორისო სარკინიგზო მიმოსვლა 1889 წელს დაიწყო, ბუქარესტისა და სირქეჯის ტერმინალს შორის, რომელიც საბოლოოდ ცნობილი გახდა, როგორც პარიზიდან მომავალი აღმოსავლეთ ექსპრესის აღმოსავლეთი ტერმინალი. ბუქარესტისა და სალონიკის მიმართულებით რეგულარული რეისები 2010 წლის დასაწყისამდე გაგრძელდა, ხოლო შემდეგ, „მარმარაის“ მშენებლობის გამო, სალონიკის მიმართულებით რეისები შეჩერდა და შემდგომში საბერძნეთში განვითარებული ეკონომიკური პრობლემების გამო საერთოდ არ აღდგა. სტამბოლის ჰაიდარფაშას სადგურის 1908 წელს გახსნის შემდეგ, ახალი სადგური ემსახურებოდა, როგორც ბაღდადის რკინიგზის დასავლეთ ტერმინალად და ჰიჯაზის რკინიგზის გაგრძელებად, რომელიც დღესდღეობით უკვე აღარ მოქმედებს. ჰაიდარფაშას სადგური 2012 წელს დაიხურა, მას შემდეგ, რაც დაიწყო მარმარაის მშენებლობა და გაიხსნა ანკარა-სტამბოლის მაღალსიჩქარიანი რკინიგზა. თურქეთის მთელ ტერიტორიაზე მომსახურებას თურქეთის სახელმწიფო რკინიგზა აწარმოებს. ახალი სადგურების გახსნა, რომელიც ჩაანაცვლებს ჰეიდარფაშასა და სირქეჯის სადგურბს, როგორც ვარაუდობდნენ, მარმარაის პროექტის დასრულებისთანავე უნდა გახსნილიყო. დღემდე სტამბოლში არ არსებობს საქალაქო სარკინიგზო მიმოსვლა და ამის ნაცვლად მუშაობენ კერძო ავტობუსების კომპანიები. სტამბოლის მთავარი ავტოსადგური ევროპაში ყველაზე დიდია, რომელიც ყოველდღიურად 15 000 ავტობუსს და 600 000 მგზავრს ემსახურება. აღსანიშნავია, რომ სადგურის ყველაზე შორ მანძილზე მომსახურე ავტობუსი ფრანკფურტამდე აღწევს.
სტამბოლში ორი საერთაშორისო აეროპორტი არსებობს. ამ მომენტისთვის ყველაზე დიდი სტამბოლის ათათურქის აეროპორტია, რომელიც ქალაქის ცენტრიდან დასავლეთით 24 კილომეტრის მანძილზეა. 2015 წელს აეროპორტმა 61,3 მილიონ მგზავრს მოემსახურა, რაც მას ევროპაში მესამე და მსოფლიოში მეთვრამეტე ყველაზე გადატვირთულ აეროპორტად აქცევს. საბიჰა გიოქჩენის საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც ქალაქის ცენტრიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 45 კილომეტრის მანძილზეა, 2001 წელს გაიხსნა და მიზნად ისახავდა ათათურქის აეროპორტის განტვირთვას. დაბალბიუჯეტიანი ავიაგადამზიდავებით დომინირებადი სტამბოლის მეორე აეროპორტი სწრაფად გახდა პოპულარული, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც 2009 წელს ახალი საერთაშორისო ტერმინალი გაიხსნა. აეროპორტმა 2012 წელს 14,7 მილიონ მგზავრს მოემსახურა, შედეგად, აეროპორტების საერთაშორისო საბჭოს მიერ გიოქჩენი მსოფლიოს ყველაზე სწრაფად მზარდ აეროპორტად დასახელდა. ათათურქმაც ასევე სწრაფად გაიზარდა, სადაც 2011–2012 წლებში აეროპორტის მგზავრთა რაოდენობა 20,6% გაიზარდა და ამით მსოფლიოს ყველაზე გადატვირთულ 30 აეროპორტში მოხვდა. ათათურქის აეროპორტში ახალი ასაფრენი ბილიკის შექმნაზე ხარჯებისა და გარემოსდაცვითი ორგანიზაციების შეშფოთების გამო, უარი ეთქვა, შესაბამისად ახალი აეროპორტის მშენებლობა აუცილებელი გახდა. სტამბოლის აეროპორტების განტვირთვის მიზნით, შავი ზღვის სანაპიროზე მესამე საერთაშორისო აეროპორტის მშენებლობა მიმდინარეობს, რომელიც 2018 წლის 29 ოქტომბერს გაიხსნება. მშენებლობის დასრულებისა და აეროპორტის გახსნის შემდეგ, აგერთვე პროექტის ოთხივე ეტაპის დასრულების შემდეგ, ახალი საერთაშორისო აეროპორტი მსოფლიოში ყველაზე მსხვილი აეროპორტი გახდება, რომელიც წელიწადში 150 მილიონ მგზავრს მოემსახურება.
დაძმობილებული ქალაქები
სტამბოლის დაძმობილებული ქალაქები არიან:
იხილეთ აგრეთვე
კონსტანტინოპოლი
სტამბოლის პროვინცია
სტამბოლის რაიონები
სტამბოლის ისტორიული ადგილები
იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები თურქეთში
ლიტერატურა
რესურსები ინტერნეტში
სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტის ოფიციალური საიტი
სტამბოლის პროვინციის ოფიციალური საიტი
სტამბოლის მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტი: ინტერაქტიული ფოტოები: 1946, 1966, 1970, 1982, 2006, 2011 and 2013
შენიშვნები
სქოლიო