პოლონელი მთავრების საქმეები

პოლონელი მთავრების საქმეები — უძველესი ცნობილი შუა საუკუნეების მატიანე, რომელიც ასახავს პოლონეთის ისტორიას ლეგენდარული დროიდან 1113 წლამდე. ლათინურად დაწერილი ანონიმური ავტორის მიერ, სავარაუდოდ დასრულდა 1112 და 1118 წლებში და მისი შემორჩენილი ტექსტი წარმოდგენილია სამ ხელნაწერში ორი განსხვავებული ტრადიციით. მის ანონიმურ ავტორს ტრადიციულად უწოდებენ გალუსს (სახელი, რაც ნიშნავს "გალიას"), უცხოელი და უცნობი ქვეყნიდან განდევნილი, რომელიც უნგრეთის გავლით პოლონეთის სამეფოში გაემგზავრა. გესტა დაავალა პოლონეთის მაშინდელმა მმართველმა, ბოლესლავ III ვრიმუტმა ; გალუსი ელოდა პრიზს თავისი ნამუშევრისთვის, რომელიც, სავარაუდოდ, მიიღო და რომლითაც მან მთელი ცხოვრება გაატარა.
წიგნი არის ყველაზე ადრეული ცნობილი, დაწერილი დოკუმენტი პოლონეთის ისტორიაზე. იგი იძლევა უნიკალურ პერსპექტივას ევროპის ზოგად ისტორიაზე, ავსებს იმას, რაც გადმოცემულია დასავლელი და სამხრეთ ევროპელი ისტორიკოსების მიერ. იგი დანიელთა საქმეებზე ძველია, ხოლო პოლონეთის ადრეული ისტორიის შემდეგ ძირითად წყაროზე, პოლონეთის მეფეებისა და მთავრების მატიანეზე, დაახლოებით ერთი საუკუნით ძველია.
უძველესი ცნობილი ეგზემპლარი ამჟამად ვარშავის პოლონეთის ეროვნულ ბიბლიოთეკას ეკუთვნის.
სათაური
ნაწარმოებისთვის განკუთვნილი ან თავდაპირველად მინიჭებული სათაური არ არის ნათელი. ზამოისკის კოდექსის ტექსტის საწყის კაპიტალში რუბრიკა ნაწარმოებს პოლონეთის მატიანეს უწოდებს, ხოლო იმავე ხელნაწერში I წიგნის წინასიტყვაობა იხსნება ასე: Incipiunt Cronice et gesta ducum sive principum Polonorum („[აქ] იწყება მატიანეები და პოლონელების ჰერცოგების ან მთავრების საქმეები“). II წიგნის სათაური ნაშრომს Liber Tertii Bolezlaui-ს უწოდებს(„ბოლესლავ III-ის წიგნი“), ხოლო III წიგნი - Liber de Gestis Boleslaui III-ს („ბოლესლავ III-ის საქმეების წიგნი“). თუმცა ეს არ არის სანდო, რადგან ასეთი რამ შეიძლება ჩამატებული ყოფილიყო მოგვიანებით.
უახლესი რედაქტორები და მხოლოდ ინგლისურად მთარგმნელები წიგნს Gesta principum Polonorum-ს უწოდებენ („პოლონელთა მთავრების საქმეები“), რათა თავიდან აეცილებინათ დაბნეულობა გვიანდელ ნაშრომთან, რომელიც ცნობილია, როგორც Chronica principum Poloniae („პოლონეთის მთავრების ქრონიკა“).
ავტორი
გესტას ავტორი უცნობია, მაგრამ მას ისტორიოგრაფიული კონვენციით მოიხსენიებენ, როგორც „გალუსს“, ლათინურად „ადამიანი საფრანგეთიდან ან გალიიდან“ (თუმცა, ასევე, პოტენციურად, სახელი). თუმცა ავტორის ანონიმურობა იყო ტავისი (როგორც ნაწარმოებშია ნახსენები) სურვილი, მიუძღვნა ნაწარმოები მხოლოდ ღმერთს. როდესაც პოლონელმა ეპისკოპოსმა - მარკინ კრომერმა დაასრულა თავისი ნაშრომი - ფოლიო 199, მან დატოვა სქოლიო, რომელიც გალუსს იხსენიებდა, როგორც გესტას ავტორს. დაახლოებით იკითხება: ეს ნამუშევარი გალუსისაა, მე ვაღიარებ, რომ ის იყო ფრანგი ბერი, რომელიც ცხოვრობდა ბოლესლავ III-ის დროს. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც ავტორს „გალუსად“ მოიხსენიებდნენ.
გოტფრიდ ლენგნიხის ბეჭდურ გამოცემაში, ლენგნიხმა ავტორს უწოდა „მარტინ გალუსი“ იან დლუგოშის არასწორი წაკითხვის საფუძველზე, რომელშიც გალუსი ასერიათ მარტინ ოპავასში. მარტინ გალუსი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში გახდა სტანდარტული სახელი გერმანიის სტიპენდიაში, თუმცა ეს იდენტიფიკაცია ახლა უარყოფილია ისტორიკოსების უმეტესობის მიერ. ისტორიკოსმა მაქსიმილიან გუმპლოვიჩმა ავტორად ბალდუინ გალუსად დაასახელა, სავარაუდოდ კრუშვიკის ეპისკოპოსი, თუმცა ასევე ამ თეორიამ ვერ მოიპოვა საყოველთაო აღიარება.
ხშირი იყო მცდელობები გალუსის წარმოშობის იდენტიფიცირება ტექსტში არსებული მინიშნებებიდან. მარიან პლეზია და პიერ დავიდი ამტკიცებდნენ, რომ გალუსი იყო პროვანსიდან, რომელიც ახლა სამხრეთ საფრანგეთშია და მჭიდრო კავშირში იყო სენტ-ჟილის ბენედიქტინების მონასტერთან. კიდევ ერთი ისტორიკოსი, კაროლ მალეჩინსკი, ამტკიცებდა, რომ მტკიცებულებები მიუთითებს კავშირზე ფლანდრიასთან, ხოლო დანუტა ბორავსკა და ტომაშ იასინსკი სტილისტურ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით ამტკიცებდნენ, რომ იგი დაკავშირებული იყო ვენეციასთან და, რომ მან დაწერა წმინდა ნიკოლოზის ანონიმური თარგმანი. მარიან პლეზია ამტკიცებდა 1984 წელს, რომ მისი წერის სტილი მიუთითებს მის განათლებაზე ცენტრალური საფრანგეთის ერთ-ერთ სკოლაში, სავარაუდოდ ტურში ან ორლეანში.
პლეზია და სხვები შემდგომში ამტკიცებენ, რომ გალუსის ვრცელი ცოდნა უნგრეთზე მოწმობს იქ კავშირებზე, რაც ამტკიცებს კავშირს უნგრეთში სომოგივარის ბენედიქტელთა მონასტერთან, სენტ-ჟილესთან დაახლობულ მონატერთან. როგორც ჩანს, ის მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ავდანსის კლანთან, სკანდინავიური ან რუსული წარმოშობის ნათესავთან, რომელიც წარმატებული იყო ბოლესლავ II-ის დროს და, რომელიც გადაასახლეს უნგრეთში, მაგრამ პოლონეთის საქმეებში პოპულარობა დაუბრუნდა ბოლესლავ III-ის მეფობის დროს. როგორც მან განაცხადა: „ქალაქი გნიეზნო... სლავურად „ბუდეს“ ნიშნავს, ფიქრობენ, რომ ავტორმა შესაძლოა იცოდა ქვეყნის ენა. უდავოა მხოლოდ ის, რომ ის იყო ბერი და უცხოელი, რომელიც პოლონეთში ცხოვრობდა, შესაძლოა, პოლონეთის ბენეფიციუმით.
თარიღი
ზოგადად, ითვლება, რომ თავდაპირველი ტექსტი შედგენილია 1112-დან 1117 წლამდე. გესტას წინასიტყვაობის მიძღვნილ წერილში მითითებულია საწყისი ტექსტის დასრულება 1112-1118 წლებში. ნაშრომში ნახსენები ბოლო მოვლენა არის ბოლესლავ III-ის მომლოცველობა უნგრეთის სეკესფეჰერვარში, რომელიც მოხდა 1112 ან 1113 წლებში. სამუშაო თითქმის დასრულებული იყო სკარბიმირის აჯანყებამდე 1117–1118 წლებში. არსებობს გარკვეული მტკიცებულება, რომ შემდგომში დაემატა რამდენიმე ინტერპოლაცია. მაგალითად, მოხსენიებულია პომერანიის ჰერცოგი სვიეტობორის შთამომავლები.
თხრობა
ნაშრომი იწყება მიმართვით და მიძღვნით მარტინის, გნიეზნოს მთავარეპისკოპოსის, და პოლონეთის რეგიონების ეპისკოპოსების, სიმონის (პლოკის ეპისკოპოსი, დაახლ. 1102 – 29), პავლეს (პოზნანის ეპისკოპოსი, 1098 – დაახ. 1112), მაურუსისა (კრაკოვის ეპისკოპოსი, 1110 – 18) და ზიროსლავის მიმართ (ვროცლავის ეპისკოპოსი, 1112 – 20). თომას ბისონი ამტკიცებდა, რომ ტექსტი ძირითადად დაიწერა ლათინური ლიტერატურის გესტას ჟანრში, როგორც ჰერცოგ ბოლესლაუს III ვრიმუთის საპატივცემოდ, იცავდა მის ქმედებებს და აკანონებდა მის დინასტიას.
ნაშრომი დაყოფილია სამ წიგნად, რომელიც ორიენტირებულია გენეალოგიაზე, პოლიტიკასა და ომზე. პირველი წიგნი, 31 თავი, განიხილავს ბოლესლავ III-ის წინაპრების ღვაწლს (დაწყებული ლეგენდარული პიასტ ბორბლიანით) და მათ ომებს მეზობელი გერმანელი და სლავური ხალხების წინააღმდეგ, როგორებიც არიან რუსები, ბოჰემიელები, პომერანელები, მაზოვიელები და სელენციელები. პირველი წიგნი აცხადებს, რომ ეყრდნობა ზეპირ ტრადიციას და ძირითადად ლეგენდარული ხასიათისაა მიეშკო I-ის მეფობამდე. ადრინდელი მასალა მოგვითხრობს პიასტების გლეხობიდან მმართველობამდე აღზევების შესახებ, ზღაპარი გავრცელებული ადრეულ სლავურ ხალხურ მითებში.
წიგნი მეორე, 50 თავი, ასახავს ბოლესლავის დაბადებას, მის ყრმობას და ასახავს მის და „გრაფი პალატინ“ სკარბიმირის მიერ გაჩაღებულ ომებს პომერანელთა წინააღმდეგ. წიგნი მესამე, 26 თავი, აგრძელებს ისტორიას ბოლესლავისა და პოლონელების მიერ პომერანელთა წინააღმდეგ წარმოებულ ომებზე, გერმანიის იმპერატორის ჰაინრიხ V-ის და ბოჰემების წინააღმდეგ და ბალტიისპირეთის პრუსიელების წინააღმდეგ ომებზე.
ხელნაწერები და ნაბეჭდები
გესტას ორიგინალი არ არის შემორჩენილი, სამაგიეროდ შემორჩენილია სამ სხვადასხვა ხელნაწერში, რომლებიც წარმოადგენენ ორ განსხვავებულ ტრადიციას. ზამოისკიანუსის კოდექსი და ჩარტორისკიანუსის კოდექსი წარმოადგენენ პირველ, ყველაზე ადრეულ დოკუმენტურ ტრადიციაც. ჰაილსბერგის კოდექსი კი,გვიანდელი და ნაკლებად დეტალურად შემორჩენილი, არის ტექსტის დამოუკიდებელი დამადასტურებელი და წარმოადგენს მეორე განსხვავებულ ტრადიციას.
ზამოისკიანუსის კოდექსი
ყველაზე ადრეული ვერსიაა ხელნაწერი, რომელიც ცნობილია როგორც ზამოისკიანუსის ან ზამოისკის კოდექსი. ეს დაიწერა XIV საუკუნის ბოლოს, სავარაუდოდ კრაკოვში 1380-1392 წლებში. ის XV საუკუნემდე ინახებპდა ლაასკის ოჯახის ბიბლიოთეკაში. იქვე, სანდივოგიუს ჩეხოიელი (დ. 1476), გნიეზნოს საკათედრო ტაძრის კანონი და ისტორიკოს იან დლუგოშის მეგობარი, მოგვიანებით დაეუფლა მას. მოგვიანებით ის იყო ზამოშჩის გრაფის ბიბლიოთეკაში, მაგრამ ახლა ინახება ვარშავის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში, როგორც Ms. BOZ cim. 28.
ჩარტორისკიანუსის კოდექსი
გესტას მეორე ვერსიაა ჩარტორისკიანუსის კოდექსი, რომელსაც ასევე უწოდებენ სედზივოის კოდექსს. 1434-დან 1439 წლამდე სანდივოგიუს ჩეჩელს გაუკეთებია მეორე ეგზემპლარი, რომელიც დამზადებულია ზამოისკიანუსის კოდექსის ვერსიისგან. ვინაიდან ეს არის პირდაპირი ასლი, ის შეზღუდულია ორიგინალი ტექსტით. ეს ვერსია ამჟამად ინახება კრაკოვის ჩარტორისკის მუზეუმში, ქალბატონი 1310, ფოლ. 242 – 307.
ჰაილსბერგის კოდექსი
ტექსტის მესამე და უკანასკნელი ვერსიაა ე.წ. ჰაილსბერგის კოდექსში. ეს ვერსია დაიწერა 1469-1471 წლებში, წინა ვერსიის საფუძველზე. ეს უკანასკნელი დაიწერა კრაკოვში დაახლოებით 1330 წელს, ინახებოდა ოეკნოს მონასტერში (დიდი პოლონეთი) 1378 წელს და გადაიტანეს ტრზემეზნოს მონასტერში, სანამ ვარმიის ეპისკოპოსის მარტინ კრომერის ხელში მოხვდებოდა (1579 – 1589).
XVI საუკუნის შუა ხანებიდან XVIII საუკუნემდე, ხელნაწერი ინახებოდა გერმანულენოვან პრუსიულ ქალაქ ჰაილსბერგში (დღევანდელი პოლონეთის ქალაქი ლიძბარკ ვარმინსკი), აქედან მომდინარეობს მისი სახელი. ჩარტორისკიანუსის კოდექსის ვერსიისგან განსხვავებით, ეს არის ორიგინალი ტექსტის დამოუკიდებელი მოწმე. ის ამჟამად ვარშავის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში ინახება, როგორც Ms. 8006, fols. 119–247.
ჰაილსბერგის ტექსტში გამოტოვებულია დიდ მონაკვეთებები, რომლებიც წარმოდგენილია დანარჩენ ორ ხელნაწერში, მაგალითად, გამოტოვებული რამდენიმე თავი, როგორებიცაა 27 და 28 თავები პირველ წიგნში.
ნაბეჭდი გამოცემები
გესტას ტექსტი პირველად დაიბეჭდა 1749 წელს, როდესაც ჰაილსბერგის კოდექსზე დაფუძნებული გამოცემა გამოცა გოტფრიდ ლენგნიხმა, ორი ათეული წლის შემდეგ დაბეჭდა ლოურენს მიზლერ დე კოლოფმა და მას შემდეგ დაიბეჭდა მრავალ გამოცემაში.
გოტფრიდ ლენგნიხი (რედ.), Vincentius Kadlubko et Martinus Gallus scriptores historiae Polonae vetustissimi cum duobus anonymis ex ms. bibliothecae episcopalis Heilsbergensis edititi, (დანციგი, 1749)
ლოურენს მიზლერ დე კოლოფი (რედ.), Historiarum Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae Scriptorum Quotquot Ab Initio Reipublicae Polonae Ad Nostra Usque Temporar Extant Omnium Collectio Magna, (ვარშავა, 1769 წ.)
იან ვინსენტი ბანტკი (რედ.), Martini Galli Chronicon Ad Fidem Codicum: Qui Servantur In Pulaviensi Tabulario Celsissimi Adami Principis Czartoryscii, Palatini Regni Poloniarum/ Denuo Recensuit..., (ვარშავა, 1824)
ი. შალხტოვსკი და პ. კოეპკე, Chronica et Annales Aevi Salici, Georg Henirich Pertz-ში (რედ.), Monumenta Germaniae Historica, (ჰანოვერი, 1851), თავი IX, გვ. 414 – 78
ა. ბიელოვსკი (რედ.), Monumenta Poloniae Historica, (ლემბერგი, 1864) გვ. 379 – 484
ლუდვიგ ფინკელი და სტანისლავ კეტრჟინსკი (რედ.), Galli Anonymi Chronicon, (ლემბერგი, 1898)
ჯულიან კჟიჟანოვსკი (რედ.), გალა ანონიმა ქრონიკა : Podobizna Fotograficzna Rekopisu Zamoyskich z Wieku XIV. Wyda i Wstepem Opatrzy Julian Krzyzanowski. / Galli anonymi Chronicon codicis saeculi XIV Zamoscianus appellati reproductio paleographica , (ვარშავა, 1946)
კაროლ მალეჩინსკი (რედ.), Galli Anonymi Cronica et Gesta Ducum sive Principum Polonorum/ Anonima tzw. Galla Kronika Czyli Dzieje Książąt i Władców Polskich, (კრაკოვი, 1952)
ლუდმილა მიხაილოვნა პოპოვა (რედ.), Gall Anonim, Khronika u Deianiia Kniazei ili Pravitelei Polskikh, (მოსკოვი, 1961 წ.)
იოზეფ ბუინოხი და პოლენს ანფანგე: Gallus Anonymus, Chronik und Taten de Herzöge und Fürsten von Polen, (გრაცი, შტირია, 1978)
Knoll & Schaer (რედ.), Gesta Principum Polonorum: პოლონელთა მთავრების საქმეები, (ბუდაპეშტი, 2003)
იან ვინსენტი ბანტკი, რომელმაც ასევე გამოიყენა ჰაილსბერგი, იყო პირველი, ვინც გამოიყენა ზამოისკიანუსის კოდექსის ტრადიცია. იმის გამო, რომ ჰაილსბერგის კოდექსი „დაიკარგა“ 1830-იან და 1890-იან წლებში, ამ პერიოდის ტექსტები მას არ იყენებენ. ფინკელის და ლეტჟინსკის 1898 წლის გამოცემა ასევე არ იყენებს ჰაილსბერგს. ჯულიან კრჟიანოვსკიმ პირველი ფაქსიმილი შექმნა 1940-იან წლებში, ხოლო 1950-იან წლებში კაროლ მალეჩინსკის გამოცემა იყო პირველი, რომელმაც სამივე ხელნაწერი შეაჯერა.
ტექსტი არაერთხელ ითარგმნა სრულად. ის პოლონურად თარგმნა რომან გროდესცკიმ 1923 წლისთვის, თუმცა ეს არ გამოქვეყნებულა 1965 წლამდე. იყო რუსული თარგმანი 1961 წელს, გერმანული თარგმანი 1978 წელს და ინგლისური თარგმანი 2003 წელს.
ლიტერატურა
სქოლიო