დამწერლობის სისტემების სია

დამწერლობის სისტემების სია
ქვემოთ მოცემულია დამწერლობის სისტემების სია, რომელიც დალაგებულია სხვდასხვა საერთო ნიშნების მიხედვით.
დასაწყისში მოცემულია დამწერლობის გავრცელებული სახელი, რომელსაც მოჰყვება (ფრჩხილებში) ენა (ენები) რომლებიც აღნიშნულ დამწერლობას იყენებს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ამ ენის სახელი დამწერლობის დასახელებისგან განსხვავდება. ზოგჯერ, მოცემულია დამატებითი ინფორმაცია შენიშვნების სახით.
პიქტოგრაფიული/იდეოგრაფიული დამწერლობის სისტემები
იდეოგრაფიული დამწერლობები (რომლებშიც გრაფიკული ნიშნები იდეოგრამებია, ანუ გადმოსცემს იდეებს და კონცეფციებს ნაცვლად ენის სიტყვებისა) და პიქტოგრაფიული დამწერლობები (სადაც გრაფიკული ნიშნები სურათ-ხატოვანი ხასიათისაა), ჯონ დეფრანსისის და ჯ. მარშალ ანგერის მიხედვით, ვერ გადმოსცემენ ყველაფერს, რასაც ენა გამოხატავს, შესაბამისად, დამწერლობის სრულყოფილი სისტემა შეუძლებელია იყოს იდეოგრაფიული ან პიქტოგრაფიული, რადგან იგი კავშირში უნდა იყოს ენასთან, რათა ამ ენის გამომხატველობითი შესაძლებლობების რეალიზება შეძლოს.
მიუხედავად იმისა, რომ პიქტოგრაფიული და იდეოგრაფიული დამწერლობები ახლაც არსებობს, არ არსებობს მათი წაკითხვის ერთი მეთოდი, რადგანაც არ არსებობს შესატყვისობა სიმბოლოებსა და ენას შორის. იეროგლიფები მათ გაშიფრვამდე ხშირად მიიჩნეოდა იდეოგრაფიულად და ჩინური დამწერლობა დღესაც, შეცდომით, ხშირად ითვლება იდეოგრაფიულად. ზოგიერთ შემთხვევაში იდეოგრაფიული დამწერლობით შესრულებული ტექსტის წაკითხვა მხოლოდ მის ავტორს შეუძლია, რის გამოც, ხშირად ითვლება, რომ იდეოგრაფიული ტექსტები წაკითხვის ნაცვლად ინტერპრეტაციას ექვემდებარება. მსგავსი სისტემები ხშირად ასრულებს მნემონიკური მინიშნებების როლს ზეპირი წაკითხვისთვის და მათზე შესრულებული ტექსტი ზეპირ საუბარში განივრცობა.
ადინკრა (განა)
აცტეკური დამწერლობა ნაუატლი (შეიცავს მარცვლოვან და ლოგოგრაფიულ ელემენტებსაც)
ოჯიბვეს დამწერლობის სისტემებიოჯიბვე (ენა)
დონგბა ნასი ხშირად გამოიყენება გებას მარცვლოვან დამწერლობასთან ერთად.
ემოჯი – გამოიყენება ელექტრონულ კომუნიკაციაში.
ერსუს დამწერლობა (შაბა 沙巴) – ერსუ
კაიდა
ლუსონა
ნსიბიდი ეკოი, ეფიკი, იგბო
სიგლაშ პოვეირაში
მიკმაქი მიკმაქი გააჩნია ფონეტიკური კომპონენტებიც.
ტესტერიანი – გამოიყენებოდა მექსიკაში ქრისტიანი მისიონერების მიერ.
აგრეთვე, არსებობს სიმბოლოთა სისტემები, რომლებიც გამოიყენება ხელოვნური ენების, ან ენების გარდა სხვა სისტემების რეპრეზენტაციისთვის:
ბლისსიმბოლიკა (Blissymbols) – ხელოვნური იდეოგრაფიული დამწერლობის სისტემა, რომელიც, მეტწილად ალტერნატიული და დამატებითი კომუნიკაციის (Augmentative and Alternative Communication, AAC) გამოიყენება.
iConji – ხელოვნური იდეოგრაფიული დამწერლობა, გამოიყენება სოციალურ ქსელებში.
იზოტოპი (ხატოვანი ენა)
სხვადასხვა სახის ნოტაციის სისტემები
ხაზოვანი B ასევე მოიცავს იდეოგრამებს.
ლოგოგრაფიული დამწერლობის სისტემები
ლოგოგრაფიულ დამწერლობებში გლიფები წარმოადგენს სიტყვებს ან მორფემებს (სიტყვების ის ნაწილები, რომლებიც მნიშვნელობას ატარებს) და არა ფონეტიკურ ელემენტებს.
არცერთი ლოგოგრაფიული დამწერლობა არ შედგება მხოლოდ ლოგოგრამებისგან. ყველ ამათგანი შეიცავს ფონეტიკურ ელემენტებსაც. ეს ფონეტიკური ელემენტები შეიძლება გამოყენებული იყოს დამოკიდებლად, მაგალითად, გრამატიკული ფლექსიების ან უცხოური სიტყვების გადმოსაცემად, ან წარმოადგენდეს ლოგოგრამების ფონეტიკურ დამატებებს ისეთი ლოგოგრამის შინარსის დაზუსტების მიზნით, რომელსაც შესაძლოა, ერთზე მეტი მნიშვნელობა ჰქონდეს. ჩინურის შემთხვევაში, ფონეტიკური ელემენტი თავად ლოგოგრამაშია ჩაშენებული; ეგვიპტურ და მაიას დამწერლობაში ბევრი გლიფი (სიმბოლო) წმინდად ფონეტიკურია, ხოლო სხვები კონტექსტის მიხედვით ფონეტიკურ ან ლოგოგრაფიულ მნიშვნელობას ატარებს. ამ მიზეზით სპეციალისტები მათ ზოგჯერ ლოგოსილაბურ (ერთდროულად ლოგოგრაფიულ და მარცვლოვან) დამწერლობებადაც მოიხსენიებენ.
თანხმოვნებზე დაფუძნებული ლოგოგრაფიული დამწერლობები
ძველი ეგვიპტის დამწერლობები
ეგვიპტური იეროგლიფები
იერატიკული დამწერლობა
დემოტური დამწერლობა
მარცვლოვანი ლოგოგრაფიული დამწერლობები
ანატოლიური იეროგლიფები – ლუვიური ენა
ლურსმული – შუმერული, აქადური, სხვა სემიტური ენები, ელამური, ხეთური, ლუვიური, ხურიტული და ურარტული
ჩინური დამწერლობა – ჩინური, იაპონური (კანჯი), კორეული (ჰანჯა), ვიეტნამური (ჩუ ნომ, აღარ გამოიყენება)
საუნდიპი – ჯუანური ენები
დიდი კიდანური დამწერლობა – კიდანური ენა
პატარა კიდანური დამწერლობა – კიდანური ენა
ჯურჯენული დამწერლობა – ჯურჯენული ენა
ტანგუტური დამწერლობა – ტანგუტური ენა
ბაგამის დამწერლობა
მაიას დამწერლობა – ჩორტი, იუკატეკი და კლასიკური მაიას სხვა ვარიაციები
შუის დამწერლობა – შუი (ენა)
იის (ნოსუს) დამწერლობა (კლასიკური) – იის (ლოლოს) სხვადასხვა ენები
მარცვლოვანი დამწერლობები
მარცვლოვან (სილაბურ) დამწერლობაში სიმბოლოები მარცვლებს ან მორებს აღნიშნავენ.
აფაკა ნდიუკა
იუგტუნი (ალასკური დამწერლობა) იუპიკური ენა
ბეტე (დამწერლობა)
ჩეროკი ჩეროკი (ენა)
კვიპროსული დამწერლობა ბერძნულის არკადოკვიპროსული დიალექტი
გება ნასი
იბანი, იგივე დუნგინგი იბანი
კანა იაპონური (უმეტესად გამოხატავს მორებს და არა მარცვლებს)
ჰირაგანა
კატაკანა
მანიოგანა
კიკაკუი – მენდე
კპელე კპელე
ხაზოვანი B ბერძნული ენის მიკენური დიალექტი
ლისუ ლისუ
ლომა ლომა
მასაბა ბამბარა
ნიუშუ ჩინური
ნუაგუ ანეკე იგბო (ენა)
ვაი ვაი
ვოლეაი ვოლეაი (სავარაუდოდ, მარცვლოვანი)
იი (თანამედროვე) იის (ლოლო) სხვადასხვა ენები
ნახევრადმარცვლოვანი სისტემები
ამ სისტემათა უმეტესობა თანხმოვანთა და ხმოვანთა ზოგიერთ კომბინაციას ერთი სიმბოლოთი გამოსახავს, ხოლო სხვებს ხმოვნით და თანხმოვნით. ძველი სპარსულის შემთხვევაში ყველა თანხმოვანი იწერებოდა, რის გამოც იგი უფრო ანბანურ დამწერლობად ითვლება, ვიდრე სილაბურად. იაპონურში იგივენაირი სისტემა უცხოური ენებიდან ნასესხები სიტყვებისთვის გამოიყენება; მაგალითად, [tu] იწერება როგორც [to]+[u], ხოლო [ti] როგორც [te]+[i]. ძველესპანური ნახევრადმარცვლოვანი დამწერლობები მსკდომი თანხმოვნებისთვის სილაბურ სისტემას იყენებდა, ხოლო სხვა შემთხვევაში ანბანურს.
ტარტესიული დამწერლობა ტიპოლოგიურად ანბანურსა და პალეოესპანურ ნახევრადსილაბურ დამწერლობებს შორის დგას. მკსდომი თანხმოვნებისთვის გამოსაყენებელ სიმბოლოს მათი მომდევნო ხმოვანი განსაზღვრავდა, როგორც ეს ნახევრადმარცვლოვნებს ახასიათებს, თუმცა, მომდევნო ხმოვანი მაინც იწერებოდა, ანბანური დამწერლობების მსგავსად, რის გამოც იგი ზოგჯერ ანბანურ, ხოლო ზოგჯერ ნახევრადსილაბურ დამწერლობად განიხილება. ჟუიინი ნახევრადსილაბურია განსხვავებული გაგებით: მასში სიმბოლოები მარცვლების ნახევარს გამოხატავს. მაგალითად, მარცვალი kan იწერება, როგორც k-an და არა, როგორც k-a-n.
ბამუმიბამუმი (კამერუნი, დეფექტური სილაბური დამწერლობა, რომელიც ანბანურ პრინციპებსაც იყენებს)
ბოპომოფო ფონეტიკური შრიფტი ჩინურის სხვადასხვა ვარიანტების ჩასაწერად
ესკაიანი ბოჰოლის პროვინცია, ფილიპინები (მარცვლოვანი დამწერლობა, რომელიც ანბანურზე უნდა იყოს დაფუძნებული; შეიცავს გარკვეულ ანბანურ ელემენტებს)
ხომის დამწერლობა ბაჰნარული ენები
ხაზოვანი ელამური ელამური ენა
ძველი ესპანური დამწერლობები ძველი ესპანური ენები
კელტიბერიული დამწერლობა კელტიბერიული ენა
ჩრდილო-აღმოსავლეთ იბერიული დამწერლობა იბერიული ენა
სამხრეთ-აღმოსავლეთ იბერიული დამწერლობა იბერიული ენა
სამხრეთ-დასავლური პალეოესპანური დამწერლობა ტარტესიული ენა
ძველი სპარსული სოლისებრი დამწერლობა ძველი სპარსული ენა
სეგმენტური დამწერლობები
სეგმენტური დამწერლობები შედგება ნიშნებისგან, რომლებიც ენის ბგერებს, ანუ ფონემებს (საბაზისო ხმოვან ელემენტებს) გამოსახავენ.
აღსანიშნავია, რომ ზუსტი შესატყვისობა დამწერლობის ნიშნებსა და ენის ფონემებს შორის იშვიათად არსებობს. კონკრეტული ბგერა, შესაძლებელია, ნიშანთა შეთანხმებით გადმოიცემოდეს, ერთი და იგივე ბგერა შეიძლება რამდენიმე განსხვავებული ნიშნით იყოს გადმოცემული, ან ერთი და იგივე ნიშანი, შეიძლება, რამდენიმე ბგერას გადმოსცემდეს. ბევრ ენაში ყველა ზემოთაღნიშნული მოვლენა გვხვდება.
სეგმენტური დამწერლობები შეიძლება დამატებით დაიყოს იმის მიხედვით, თუ რა ტიპის ბგერებს გადმოსცემენ ისინი:
კონსონანტური დამწერლობები
კონსონანტური დამწერლობები (აბჯადები) სეგმენტური სისტემებია, რომლებიც მხოლოდ თანხმოვანი ბგერების აღმნიშვნელ სიმბოლოებს შეიცავს, ან ხმოვნების აღნიშვნა სურვილისამებს, დიაკრიტიკული ნიშნებით ხდება, ან ხმოვნები მხოლოდ სიყვების დასაწყისში იწერება.
ძველი ჩრდილო არაბული დამწერლობები დადანიტური, დუმაიტური, ჰასაიტური, ჰიმაიკური, საფაიტური, ტაიმანიტური და თამუდიური
სამხრეთარაბული დამწერლობა ძველი სამხრეთ არაბული ენები, მათ შორის, ჰიმიარიტული, ჰარამიტული, მინაიტური, საბაიტური და ქატაბანიური; ასევე, ეთიოპიური ენა გეეზი.
არამეული დამწერლობა, მათ შორის ხვარაზმული დამწერლობა, ელიმეური, პალმირული და ჰატრიული
არაბული დამწერლობა არაბული, აზერბაიჯანული, ჩიტაგონიური (ისტორიულად), პენჯაბური, ბელუჯი, კაშმირული, პუშტუ, სპარსული , ქურთული (ხმოვნები სავალდებულოა), სინდჰი, უიღურული (ხმოვნები სავალდებულოა), ურდუ, მალაიური (ჯავი) და აფრიკაში, ასევე, დასავლეთ, ცენტრალურ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში გავრცელებული ბევრი ენა.
ებრაული ებრაული
მანიქეური დამწერლობა
ნაბატეური პეტრას ნაბატეველები
ფეჰლავური დამწერლობა საშუალო სპარსული
პართიული
ფსალმუნების ფეჰლავური
ფინიკიური დამწერლობა ფინიკიური და სხვა ქანაანური ენები
პროტო-ქანაანური დამწერლობა
სოღდური დამწერლობა
სამარიტანული დამწერლობა არამეული, არაბული და ებრაული
სირიული დამწერლობა ასურული, სირიული, ტუროიო და სხვა ნეო-არამეული ენები
ტიფინაღი ტუარეგი
უგარითული უგარითული, ხურიტული
ნამდვილი ანბანები
ნამდვილი ანბანი როგორც თანხმოვნების, ისე ხმოვნებისთვის ცალკე ნიშნებს შეიცავს.
ხაზოვანი არათვისობრივი ანბანები
ხაზოვანი ანბანები შედგება ზედაპირზე გამოსახული ხაზებისგან, მაგალითად, მელნით ფურცელზე.
ადლამი ფულანი
სომხური სომხური
არიიაკა პალი, ისანი, ლაოსური
ავესტური ავესტური
ავოიული რაგა
ბორამა სომალი
კარიულიკარიული
ალბანური (კავკასია) კავკასიის ალბანური
კოორგი–კოქსის ანბანი კოდავა
კოპტური კოპტური
კირილიცაბულგარული და მაკედონიური, სერბული, ბელარუსული, რუსული, უკრაინული, რუსეთის სხვა ენები, ყაზახური, ყირგიზული, ტაჯიკური, მონღოლური. აზერბაიჯანული, თურქმენული და უზბეკური, ლათინურზე გადასვლის მიუხედავად, ჯერ კიდევ აქტიურად იწერება კირილიცათი.
დეზერეტი – შემოთავაზებული იყო ინგლისურისთვის, თუმცა არ მიღებულა
ეკლექტური სტენოგრაფიული ინგლისური
ელბასანი ალბანური
Fraser Lisu
Gabelsberger shorthand German
Garay Wolof and Mandinka
Georgian Georgian and other Kartvelian languages
Gjirokastër (also called Veso Bey) Albanian
Glagolitic Old Church Slavonic
Gothic Gothic
Greek Greek, historically a variety of other languages
Hanifi Rohingya
International Phonetic Alphabet
Kaddare Somali
Latin Roman originally Latin language; most current western and central European languages, Turkic languages, sub-Saharan African languages, indigenous languages of the Americas, languages of maritime Southeast Asia and languages of Oceania use developments of it. Languages using a non-Latin writing system are generally also equipped with Romanization for transliteration or secondary use.
Lycian Lycian
Lydian Lydian
Manchu Manchu
Mandaic Mandaic dialect of Aramaic
Medefaidrin also called Obɛri Ɔkaimɛ; used for the religious language of the same name
Mongolian Mongolian
Mundari Bani Mundari
Mru Mru
Neo-Tifinagh Tamazight
Nyiakeng Puachue Hmong Hmong
N'Ko Maninka language, Bambara, Dyula language
Oduduwa script Yoruba
Ogham Gaelic, Britannic, Pictish
Ol Chiki Ol Cemet' or Ol Chemet' Santali
Old Hungarian (in Hungarian magyar rovásírás or székely-magyar rovásírás) Hungarian
Old Italic a family of connected alphabets for the Etruscan, Oscan, Umbrian, Messapian, South Picene, Raetic, Venetic, Lepontic, Camunic languages
Old Permic (also called Abur) Komi
Old Turkic Old Turkic
Old Uyghur Old Uyghur
Ol Onal Bhumij Language
Osmanya Somali
Pau Cin Hau script Zomi and other Northern Kuki-Chin languages
Runes Germanic languages
Sayaboury (also called Eebee Hmong or Ntawv Puaj Txwm) Hmong Daw
Sorang Sompeng Sora
Tai Lue Lue
Tangsa Tangsa language
Todhri Albanian
Tolong Siki Kurukh
Toto Toto
Unifon – proposed for English, never adopted
Vah Bassa
Vellara Albanian
Vithkuqi Beitha Kukju Albanian
Wancho Wancho
Yezidi Kurmanji
Zaghawa Zaghawa
Zoulai Zou (also has alphasyllabic characteristics)
შენიშვნები
სქოლიო