ნაგიბ მაჰფუზი

ნაგიბ მაჰფუზი (დ. 11 დეკემბერი, 1911 — გ. 30 აგვისტო, 2006) — ეგვიპტელი მწერალი. 1988 წელს მიენიჭა ნობელის პრემია ლიტერატურაში და პირველი არაბი ნობელიანტი გახდა. იგი თანამედროვე არაბულ ლიტერატურაში ერთ-ერთი პირველი მწერალია, რომელიც ეგზისტენციალურ თემებს იკვლევს. 70 წლიანი მოღვაწეობის მანძილზე მას გამოქვეყნებული აქვს 34 რომანი და 350 მოთხრობა, ამასთანავე უამრავი საგაზეთო სტატია და ფილმის სცენარი, რომელთა მიხედვითაც ეგვიპტური და უცხოური ფილმებია გადაღებული. ქართულ ენაზე თარგმნილია მისი რომანები: „მირამარი“, „როდოპოსი“ და „ჩვენი უბნის შვილები“.
ადრეული ცხოვრება და განათლება
მაჰფუზი საშუალო ფენის მუსლიმურ ოჯახში კაიროში, ჯამალიის კვარტალში დაიბადა. მას ოთხი ძმა და ორი და ჰყავდა, რომელთა შორის ყველაზე უმცროსი იყო. მომავალი მწერლის მამა, აბდელ-აზიზ იბრაჰიმი სამოქალაქო სამსახურში მსახურობდა, ხოლო დედა ალ-ალზარის შეიხის ქალიშვილი იყო.
მაჰფუზის მშობლები ღრმად მორწმუნე მუსლიმები იყვნენ და შვილებს ისლამური წესების მკაცრი დაცვით ზრდიდნენ. ერთ-ერთ ინტერვიუში მაჰფოუზმა ბავშვობის პერიოდის გახსენებისას ოჯახში არსებულ მკაცრ რელიგიურ გარემოზე ისაუბრა და აღნიშნა, რომ „შეუძლებელი იყო იმის წარმოდგენა, რომ ამ ოჯახის წევრი ხელოვანი გახდებოდა.“
მაჰფუზი ბევრს კითხულობდა. მასზე განსაკუთრებული გავლენა მოახდინეს ეგვიპტელმა მწერლებმა, ტაჰა ჰუსეინმა და სალამა მოსამ.
მაჰფუზი 1930-1934 წლებში კაიროს უნივერსიტეტში ფილოსოფიას სწავლობდა. 1936 წელს მან გადაწყვიტა, სწავლა შეეწყვიტა და პროფესიონალი მწერალი გამხდარიყო. მან დაიწყო რედაქტორობა ჟურნალ „al-Risala“-ში, ხოლო ჟურნალებში „Al-Hilal“ და „Al-Ahram“ მოთხრობებს აქვეყნებდა.
სამოქალაქო სამსახური
1934 წელს კაიროს უნივერსიტეტის ბაკალავრის ხარისხით დამთავრების შემდეგ მაჰფუზი ეგვიპტის სამოქალაქო სამსახურს შეუერთდა, სადაც 1971 წლამდე სხვადასხვა პოზიციებზე მუშაობდა. თავდაპირველად იგი კაიროს უნივერსიტეტში კანცელარიის მოხელედ დასაქმდა, ხოლო 1938 წლიდან ისლამური შემოსავლების სამინისტროს საპარლამენტო მდივანი იყო. 1950-იან წლებში მაჰფუზს სხვადასხვა დროს ცენზურის კომიტეტის პრეზიდენტის, კინოს ხელშემწყობი ფონდის ხელმძღვანელის და კულტურის მინისტრის მრჩევლის პოზიციები ეკავა.
სამწერლობო მოღვაწეობა
70 წლიანი მოღვაწეობის მანძილზე მაჰფუზს 34 რომანი, 350 მოთხრობა, 5 პიესა და უამრავი სცენარი აქვს გამოქვეყნებული. მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარი „კაიროს ტრილოგიაა“, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის პერიოდიდან ეგვიპტის 1952 წლის რევოლუციამდე კაიროში მცხოვრები ოჯახის სამი თაობის წარმომადგენელთა ცხოვრებას ასახავს. დასავლურ სამყაროში მაჰფუზის ნამუშევრები ნობელის პრემიის მიღების შემდეგ გახდა ცნობილი.
სტილი და თემები
მაჰფუზის ადრეულ ნაშრომებში მოქმედება უმეტესად კაიროში ხდება. უოლტერ სკოტის ზეგავლენით მაჰფუზი რომანების სერიის სახით ეგვიპტის ისტორიის დაწერას გეგმავდა. მან დაწერა კიდეც სამი რომანი, თუმცა, მოგვიანებით გადაწყვიტა მისი თანამედროვე მოვლენები აღეწერა, რათა აესახა თუ როგორი ფსიქოლოგიური გავლენა აქვს სოციალურ ცვლილებას უბრალო ადამიანებზე.
მაჰფუზის პროზა მისი იდეების პირდაპირი გამოხატულებაა. მწერლის ნამუშევრები უამრავ თემას შეეხება, მათ შორის ტაბუდადებულ და საკამათო თემებსაც ვხვდებით, როგორიცაა სოციალიზმი, ჰომოსექსუალიზმი, ღმერთი, რაზე წერაც აკრძალული იყო ეგვიტეში.
მაჰფუზის ნამუშევრები XX საუკუნეში ეგვიპტის განვითარებას შეეხება და აღწერს, თუ როგორ აისახებოდა დასავლური და აღმოსავლური სამყაროების კულტურული და ინტელექტუალური გავლენა ეგვიპტელ ხალხზე. მწერალი საზღვარგარეთულ ლიტერატურას ბავშვობიდანვე დიდი ენთუზიაზმით ეცნობოდა. იგი ინტერესით კითხულობდა დასავლურ დეტექტივებს და რუს კლასიკოსებს, აგრეთვე თანამედროვე მწერლებსაც ეცნობოდა, რომელთა შორის იყვნენ მარსელ პრუსტი, ფრანც კაფკა და ჯეიმზ ჯოისი. მაჰფუზის მოთხრობებში მოქმედება თითქმის ყოველთვის კაიროს პოპულარულ უბნებში ხდება, სადაც მისი პერსონაჟები, რომლებიც ძირითადად უბრალო ადამიანები არიან, ცდილობენ ფეხი აუწყონ საზოგადოების მოდერნიზაციას. მწერალი დასავლური ღირებულებების მიმართ მათ დამოკიდებულებას აღწერს.
1950-იანი წლების ძირითადი ნაშრომი მწერლისთვის „კაიროს ტრილოგიაა“, რომელიც პირველი მსოფლიო ომიდან მეფე ფარუკ I-ის ტახტიდან ჩამოგდებამდე სამი თაობის მანძილზე ეგვიპტური ოჯახის ცხოვრებას აღწერს. ტრილოგიის დასრულების შემდეგ, მაჰფუზი რამდენიმე წლის მანძილზე აღარ წერდა. მან ლიტერატურული მოღვაწეობა 1959 წელს განაახლა.
ასევე პოპულარობით სარგებლობს მაჰფუზის 1966 წლის რომანი „ნილოსის დინება“, რომელიც გამალ ნასერის მმართველობის პერიოდში ეგვიპტური საზოგადოების დეკადანსს აკრიტიკებს. რომანი ეგვიპტის მესამე პრეზიდენტმა, ანვარ ალ-სადათმა პრეზიდენტ ნასერის მხარდამჭერთა მხრიდან პროვოკაციის თავიდან ასარიდებლად აკრძალა. რომანის მიხედვით ეგვიპტელმა რეჟისორმა, ჰუსეინ კამალმა 1971 წელს ფილმი გადაიღო.
მწერლის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია რომანი „ჩვენი უბნის შვილები“, რომელიც ალეგორიულად კაცობრიობის სულიერ ისტორიას ასახავს. რომანი თავდაპირველად ყოველდღიურ ჟურნალ „Al-Ahram“-ში სერიების სახით იბეჭდებოდა. რელიგიურ ავტორიტეტთა მკაცრი წინააღმდეგობის გამო, რომელთაც რომანი ღვთისგმობად მიიჩნიეს, ეგვიპტეში მისი გამოცემა აიკრძალა. „ჩვენი უბნის შვილები“ სრული სახით პირველად 1967 წელს ლიბანში გამოქვეყნდა, ხოლო ეგვიპტეში – 2006 წელს.
1960-იან წლებში მაჰფუზმა თავის ეგზისტენციალურ რომანებში კიდევ უფრო განავითარა კაცობრიობის ღმერთისგან დაშორების თემა. 1961 წლის რომანი „ქურდი და ძაღლები“ მარქსიზმის მიმდევარი ქურდის ბედისწერაზეა, რომელიც ციხიდან გამოვიდა და შურისძიებას გეგმავს.
1960-იან და 1970-იან წლებში მაჰფუზმა აქტიურად დაიწყო რომანებში შინაგანი მონოლოგების ჩართვა. 1967 წლის რომანში „მირამარი“ ერთდროულად რამდენიმე მთხრობელს ვხვდებით, სადაც თითოეული პერსონაჟი განსხვავებულ პოლიტიკურ შეხედულებას გამოხატავს.
რომანის „სასწაულების ხეივანი“ მიხედვით 1995 წელს მექსიკელმა რეჟისორმა, ხორხე ფონსმა ფილმი გადაიღო, რომელშიც მთავარ როლს სელმა ჰაიეკი ასრულებს.
პოლიტიკური გავლენა
მაჰფუზის ნაშრომებში ხშირად გვხვდება პოლიტიკური თემები. მწერალმა აღნიშნა, რომ პოლიტიკას აზროვნების ღერძად მიიჩნევს და ამიტომ, არცერთი მისი ნაშრომი გვერდს არ უვლის ამ თემას.
მაჰფუზი თავისი შემოქმედების საშუალებით მხარს უჭერდა ეგვიპტურ ნაციონალიზმს, მეორე მსოფლიო ომამდელ პერიოდში სიმპათიას გამოხატავდა ეროვნული ლიბერალური პარტიის მიმართ. მწერალი სოციალისტური და დემოკრატიული იდეალებით იყო მოხიბლული, ამასთანავე იგი გმობდა ისლამურ ექსტრემიზმს. მაჰფუზი მხარს უჭერდა 1952 წლის რევოლუციის იდეებს, თუმცა მას იმედი გაუცრუვდა, რადგან რევოლუციის გამოცდილება მის საწყის იდეას არ შეესაბამებოდა.
პირადი ცხოვრება
მაჰფუზს მტკიცედ სწამდა, რომ ქორწინება ლიტერატურულ კარიერაში ხელს შეუშლიდა, ამიტომ 43 წლის ასაკამდე არ დაქორწინებულა.
„მე მეშინოდა ქორწინების... განსაკუთრებით მაშინ, როცა ვხედავდი, თუ როგორი დაკავებულები იყვნენ ჩემი დაოჯახებული დები და ძმები. შთაბეჭდილება მრჩებოდა, რომ ქორწინება მთელ დროსა და თავისუფლებას წამართმევდა.“
მწერალი 1943 წელს დაქორწინდა. წყვილს ორი ქალიშვილი შეეძინა. ოჯახი კაიროში, ნილოსის დასავლეთ სანაპიროზე ცხოვრობდა. მწერალი პირადი ცხოვრების საჯარო გახმაურებას თავს არიდებდა.
ლიტერატურა
ევა გურგენიშვილი, „პირველი არაბი ნობელის პრემიის ლაურეატი“, „აღმოსავლეთი“, №7, გვ.42
რესურსები ინტერნეტში
Naguib Mahfouz on his English publisher's website
Naguib Mahfouz article from Nobel Prize website
Nobel Prize press release
Naguib Mahfouz from Pegasos Author's Calendar
Naguib Mahfouz profile at Cornell University
"BBC report of death", 30 August 2006
Article dated 31 August 2006 from The Independent: "Nobel Prize winner Naguib Mahfouz dies aged 94"
ნაჯიბ მაჰფუზის ბიოგრაფია ენციკლოპედია ბრიტანიკაში
სქოლიო
ეგვიპტელი მწერლები
დაბადებული 1911
გარდაცვლილი 2006
ეგვიპტელი ნობელის პრემიის ლაურეატები
ეგვიპტელი რომანისტები
ეგვიპტელი ნაციონალისტები
ეგვიპტელი სოციალისტები
კაიროს უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
XX საუკუნის რომანისტები
ეგვიპტელი მამაკაცი მწერლები
ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
არაბი რომანისტები