ჯონ ფენი (ქიმიკოსი)

ჯონ ფენი (ქიმიკოსი)
ჯონ ბენეტ ფენი (დ. 15 ივნისი, 1917 — გ. 10 დეკემბერი, 2010) — ანალიზური ქიმიის ამერიკელი მკვლევარი. 2002 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი ქიმიის დარგში. ფენმა პრემია კოიჩი ტანაკასთან ერთად მიიღო სპექტომეტრიაში მიღწეული შედეგებისთვის. ფენის წვლილი ძირითადად ელექტრული გამოსხივების იონიზაციის განვითარებას უკავშირდება, რომელიც ჩვეული მეთოდია ფართო მლეკულებისა და თხევადი ქრომატოგრაფიული სპექტომეტრიისას. ფენმა კარიერა 100-ზე მეტი პუბლიკაციით დაასრულა, მათ შორის ერთი წიგნია.
დაიბადა ნიუ-იორკში, შემდეგ კი დიდი დეპრესიის დროს ოჯახთან ერთად კენტუკიში გადავიდა. დაამთავრა ბერეას კოლეჯი, ხოლო ფილოსოფიის დოქტორის წოდება იელის უნივერსიტეტში მიიღო. მუშაობდა ამერიკულ აგროქიმიურ და სასოფლო-სამეურნეო კულტურების ბიოტექნოლოგიის კორპორაციაში (Monsanto), ასევე კერძო მკვლევრად, სანამ იელის უნივერსიტეტსა და ვირჯინიის თანამეგობრობის უნივერსიტეტში აკადემიურ თანამდებობებს დაიკავებდა.
ადრეული წლები და განათლება
ფენი ნიუ-იორკში დაიბადა და ჰაკენსაკში გაიზარდა. დიდი დეპრესიის დროს ფენის მამა სხვადასხვა სამუშაოს ასრულებდა, მცირე ხნით Fokker Aircraft Company-ში მხაზველადაც მუშაობდა. ვითარების გაუარესების შემდეგ ფენის ოჯახი კენტუკიში, ბერეაში გადასახლდა, სადაც ჯონის დეიდა, ელენ დინმენი ცხოვრობდა და ოჯახს დახმარებაზე დათანხმდა. ფერნმა სკოლა 15 წლის ასაკში დაამთავრა, მაგრამ ასეთ მცირე ასაკში კოლეჯში სწავლას, დამატებითი მეცადინეობები ამჯობინა. ბაკალავრის ხარისხი ბერეას კოლეჯში მიიღო, ხოლო საზაფხულო სკოლა ორგანულ ქიმიაში აიოვას უნივერსიტეტში, ფიზიკურ ქიმიაში კი - პერდიუს უნივერსიტეტებში გაიარა.
ჯილდოები და წოდებები
2002 წელს ფენს კოიჩი ტანაკასთან და კურტ ვიუტრიხთან ერთად ქიმიის დარგში ნობელის პრემია მიენიჭა „ბიოლოგიური მაკრომოლეკულების იდენტიფიკაციისა და სტრუქტურული ანალიზის მეთოდების განვითარებისთვის“. ფენსა და ტანაკას პრემია ერთობლივად მიენიჭათ დიდი ბიოლოგიური მოლეკულების ანალიზისთვის მას-სპექტომეტრიის გამოყენებისას იონიზაციის ტექნიკების განვითარებისთვის. ვიუტრიხმა პრემიის ნახევარი მსგავსი მოლეკულებიც ანალიზისთვის ბირთვული მაგნიტური რეზონანსული ტექნიკების განვითარებისთვის დაიმსახურა. ფენისთვის პრემიის მინიჭების უმთავრესი მოტივი ელექტრული გამოსხივების იონიზაციის განვითარებაში შეტანილი წვლილი გახდა, რის მეშვეობითაც მას-სპექტრომეტრიის გამოყენებით დიდი მოლეკულების ანალიზი გახდა შესაძლებელი. ფენის სანობელო ლექციის სათაური იყო: „ელექტროგამოსხივების ფრთები მოლეკულური სპილოებისთვის“. ქიმიკოსისთვის პრემია მოულოდნელი აღმოჩნდა, მისი თქმით, „ეს ლატარიის მოგებას ჰგავს, ჯერ კიდევ შოკში ვარ“. დაჯილდოების დროს ფენი ვირჯინიის თანამეგობრობის უნივერსიტეტში მუშაობდა.
ნობელის პრემიის მიღებამდე ფენს არაერთი ჯილდო გადაეცა. კარიერის დასაწყისში ქიმიკოსის კვლევები მოლეკულურ სხივებზე იყო ორიენტირებული, ამიტომაც 1977 წელს მოლეკულური სხივების საერთაშორისო სიმპოზიუმის საპატიო პრეზიდენტად აირჩიეს, ხოლო 1985 წელს მოლეკულური სხივების საერთაშორისო სიმპოზიუმის წევრად. 1982 წელს მეცნიერს ალექსანდრ ჰუმბოლდტის ფონდმა აშშ-ის უფროსი მეცნიერის ჯილდო გადასცა.
პირადი ცხოვრება
უნივერსიტეტში სწავლის მეორე წლის ბოლოს ფენი მარგარეტ უილსონზე დაქორწინდა. მათ სამი შვილი: ორი გოგონა და ერთი ვაჟი შეეძინათ. ფენის მეუღლე 1992 წელს ახალ ზელანდიაში ავტოსაგზაო შემთხვევის დროს დაიღუპა.ვ ფენი ხელმეორედ დაქორწინდა. მეცნიერი 2010 წლის 10 დეკემბერს, რიჩმონდში, 93 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
სქოლიო
დაბადებული 1917
დაბადებული 15 ივნისი
გარდაცვლილი 2010
გარდაცვლილი 10 დეკემბერი
ამერიკელი ნობელის პრემიის ლაურეატები
ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით