დეცენტრალიზაცია

დეცენტრალიზაცია — პროცესი, რომლის საშუალებითაც ორგანიზაციის საქმიანობა, განსაკუთრებით ის, რაც დაგეგმვასა და გადაწყვეტილების მიღებას ეხება, გადანაწილებულია ან დელეგირებულია ცენტრალური სამმართველო მდებარეობიდან ან ჯგუფიდან პერიფერიულ ნაწილებზე.
დეცენტრალიზაციის ცნებები გამოიყენება კერძო ბიზნესისა და ორგანიზაციების ჯგუფურ დინამიკასა და მენეჯმენტის მეცნიერებაში, პოლიტოლოგიაში, სამართალსა და სახელმწიფო ადმინისტრირებაში, ეკონომიკაში, ფულსა და ტექნოლოგიაში.
ისტორია
სიტყვა „ცენტრალიზაცია“ პირველად გამოიყენეს საფრანგეთში 1794 წელს, როდესაც საფრანგეთის რევოლუციის შემდგომმა საფრანგეთის დირექტორიის ლიდერებმა შექმნეს ახალი სამთავრობო სტრუქტურა. თავად სიტყვა „დეცენტრალიზაცია“ კი გამოყენებულ იქნა 1820-იან წლებში. „ცენტრალიზაცია“ წერილობით ინგლისურ ენაში გამოჩნდა 1800-იანი წლების პირველ მესამედში. დეცენტრალიზაციის შესახებ ინფორმაციაც ასევე პირველად ჩნდება ამ წლების განმავლობაში. 1800-იანი წლების შუა პერიოდში ალექსის დე ტოკვილი წერდა, რომ საფრანგეთის რევოლუცია დაიწყო „დეცენტრალიზაციისკენ ბიძგით ... [მაგრამ საბოლოოდ გახდა,] ცენტრალიზაციის გაფართოება“. 1863 წელს პენსიონერმა ფრანგმა ბიუროკრატმა მორის ბლოკმა დაწერა სტატია სახელწოდებით „დეცენტრალიზაცია“ ფრანგული ჟურნალისთვის, რომელშიც მიმოიხილავდა მთავრობის დინამიკასა და ბიუროკრატიულ ცენტრალიზაციას და საფრანგეთის ბოლოდროინდელ მცდელობებს მთავრობის ფუნქციების დეცენტრალიზაციის საკითხში.
იდეები თავისუფლებისა და დეცენტრალიზაციის შესახებ ლოგიკურ დასკვნებამდე მიიტანეს XIX და XX საუკუნეებში ანტისახელმწიფოებრივმა პოლიტიკურმა აქტივისტებმა, რომლებიც საკუთარ თავს „ანარქისტებს“, „ლიბერტარიანელებს“ და დეცენტრალისტებსაც კი უწოდებენ. ტოკვილი იყო ადვოკატი, რომელიც წერდა: პიერ-ჟოზეფ პრუდონი (1809–1865), გავლენიანი ანარქისტული თეორეტიკოსი წერდა:
XX საუკუნის დასაწყისში ამერიკის საპასუხო რეაქცია ეკონომიკურ სიმდიდრესა და პოლიტიკურ ძალაუფლების ცენტრალიზაციაზე იყო დეცენტრალისტური მოძრაობა. მან დაადანაშაულა ფართომასშტაბიანი ინდუსტრიული წარმოება საშუალო დონის მაღაზიების მეპატრონეებისა და მცირე მწარმოებლების განადგურებაში და ხელი შეუწყო საკუთრების გაზრდას და მცირე მასშტაბის ცხოვრების დაბრუნებას. დეცენტრალისტურმა მოძრაობამ მოიზიდა ისეთი სამხრეთელი აგრარიკები, როგორებიც იყვნენ რობერტ პენ უორენი, ასევე ჟურნალისტი ჰერბერტ აგარი. ახალი მემარცხენე და ლიბერტარიანელი პირები, რომლებიც მომდევნო წლებში იდენტიფიცირდნენ სოციალურ, ეკონომიკურ და ხშირად პოლიტიკურ დეცენტრალიზმთან ერთად, იყვნენ: რალფ ბორსოდი, ვენდელ ბერი, პოლ გუდმანი, კარლ ოგლსბი, კარლ ჰესი, დონალდ ლივინგსტონი, კირკპატრიკ სალიინგი და მიურეი ბუკჩინი.
მიმოხილვა
სისტემური მიდგომა
ისინი, ვინც სწავლობენ დეცენტრალიზაციის განხორციელების მიზნებსა და პროცესებს, ხშირად იყენებენ სისტემურ თეორიულ მიდგომას. გაეროს განვითარების პროგრამის ერთ-ერთი მოხსენება ეხება დეცენტრალიზაციის თემას, სადაც ნათქვამია: „მთლიანი სისტემური პერსპექტივა, დონეების, სფეროების, დარგებისა და ფუნქციების ჩათვლით, საზოგადოების დონეს მიიჩნევს როგორც შესავალ წერტილს, სადაც განვითარების მიზნების ჰოლისტიკური განსაზღვრებებია თავად ხალხისგან წარმოქმნილი და სადაც ყველაზე პრაქტიკული სწორედ მათი მხარდაჭერა. იგი ითვალისწინებს მრავალდონიან ჩარჩოებს და განგრძობადი ინტერაქციის სინერგიულ პროცესს და ამ ციკლის განმეორებას მიიჩნევს როგორც, კრიტიკულად საჭიროს დეცენტრალიზებულის სისტემის მთლიანობის შესანარჩუნებლად მისი სტაბილური განვითარებისთვის.“
მიზნები
დეცენტრალიზაცია ნებისმიერ სფეროში არის რეაგირება ცენტრალიზებული სისტემების პრობლემებზე. მთავრობაში დეცენტრალიზაცია ყველაზე შესწავლილ თემატიკას წარმოადგენს და განიხილება ისეთი პრობლემების გადაჭრის გზად როგორებიცაა: ეკონომიკური ვარდნა, მთავრობის უუნარობა, დააფინანსოს ესა თუ ის მომსახურება, მოთხოვნადი მომსახურების არასათანადოდ შესრულება და უმცირესობათა საჭიროებების დაკმაყოფილება ადგილობრივ მმართველობაში. ზოგადად არაეფექტიანი, არადემოკრატიული, ზედმეტად ცენტრალიზებული სისტემების მქონე სახელმწიფოებში საჯარო სექტორის ლეგიტიმურობა შესუსტებულია და გლობალური საერთაშორისო ზეწოლაც ხორციელდება.
შემდეგი ოთხი მიზანი ან ამოცანა ხშირად არის აღწერილი დეცენტრალიზაციის ანალიზის სხვადასხვა დონეებში: ჩართულობა, მრავალფეროვნება, ეფექტიანობა და კონფლიქტების გადაწყვეტა.
პოლიტიკური
პოლიტიკური დეცენტრალიზაცია ნიშნავს ეროვნული მთავრობების უფლებამოსილების შემცირებას პოლიტიკის შემუშავების მხრივ. ეს პროცესი ხორციელდება რეფორმატორი ინსტიტუტის მიერ, რომელიც მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილების მიღების ავტონომიის დელეგირებას ახდენს სუბნაციონალურ დონეზე, ან მოქალაქეებს ანიჭებს უფლებას აირჩიონ უფრო დაბალი დონის თანამდებობის პირები, როგორც ადგილობრივი, ისე რეგიონალური წარმომადგენლები. ქვეყნიდან გამომდინარე, მან შეიძლება მოითხოვოს საკონსტიტუციო ან ნორმატიული რეფორმები, ახალი პოლიტიკური პარტიების განვითარება, საკანონმდებლო ორგანოს გაზრდა, ადგილობრივი პოლიტიკური ერთეულების შექმნა და საადვოკატო ჯგუფების წახალისება.
ადმინისტრაციული
ადმინისტრაციული დეცენტრალიზაციის ოთხი ძირითადი ფორმა არსებობს.
დეკონცენტრაცია, დეცენტრალიზაციის ყველაზე სუსტი ფორმა, რომლის დროსაც იცვლება გადაწყვეტილების მიღების პასუხისმგებლობა, ფინანსების მართვისა გარკვეული საჯარო ფუნქციების გადანაწილება.
დელეგირება ანაწილებს გადაწყვეტილების მიღების, ფინანსების მართვისა და აღსრულების პასუხისმგებლობებს.
გადაცემა, რომლის დროსაც პასუხისმგებლობა გადაეცემა ქვე-ეროვნულ დონეზე გადაწყვეტილების მიღების, დაფინანსებისა და გარკვეული საჯარო ფუნქციების შესრულებისსაკითხებში.
პრივატიზაციას, რაც ნიშნავს კერძო კომპანიების მომსახურებით სარგებლობას. ან ეს შეიძლება ითვალისწინებდეს მთლიანად პასუხისმგებლობის ჩამორთმევას გადაწყვეტილების მიღება და დაფინანსებაში გარკვეული საჯარო ფუნქციების შესრულებისას.
იდეოლოგიური დეცენტრალიზაცია
ლიბერტარიანული სოციალიზმი
ლიბერტარიანული სოციალიზმი არის პოლიტიკური ფილოსოფიის ჯგუფი, რომლებიც ხელს უწყობენ არაიერარქიულ, არაბიუროკრატიულ საზოგადოებას კერძო საკუთრების გარეშე, წარმოების საშუალებებში. ლიბერტარიანელი სოციალისტები თვლიან, რომ დღევანდელი პირადი პროდუქტიული ქონება საერთო ან საზოგადოებრივ ნივთებად გადაქცევაა. ლიბერტარიანული სოციალიზმი ეწინააღმდეგება სოციალური ორგანიზაციის იძულებითი ფორმებს. იგი ხელს უწყობს თავისუფალ ასოციაციას მთავრობის ადგილზე და ეწინააღმდეგება კაპიტალიზმის ისეთ სოციალურ ურთიერთობებს, როგორიცაა სახელფასო შრომაა. ტერმინი ლიბერტარიანული სოციალიზმი ზოგი სოციალისტის მიერ გამოიყენებს თავიანთი ფილოსოფიის დიფერენციაციისათვის სახელმწიფო სოციალიზმისგან და ზოგის მიერ, როგორც მემარცხენე ანარქიზმის სინონიმად.
შესაბამისად, ლიბერტარიანელი სოციალისტები თვლიან, რომ „ძალაუფლების განხორციელება ნებისმიერი ინსტიტუციონალიზებული ფორმით - იქნება ეს ეკონომიკური, პოლიტიკური, რელიგიური თუ სექსუალური - სასტიკად აქცევს როგორც ძალაუფლების მატარებელს, ისე მას, ვისზედაც იგი ახორციელებს“. ზოგადად, ლიბერტარიანელი სოციალისტები თავიანთ იმედებს ამყარებენ პირდაპირი დემოკრატიის დეცენტრალიზებულ საშუალებებში, როგორიცაა ლიბერტარიანული მუნიციპალიტეტი, მოქალაქეთა შეკრებები ან მუშათა საბჭოები. ლიბერტარიანელი სოციალისტები მკაცრად კრიტიკულნი არიან იძულებითი ინსტიტუტების მიმართ, რაც ხშირად იწვევს მათ ლეგიტიმურობაზე უარის თქმას ანარქიზმის სასარგებლოდ. ადრესატები გთავაზობენ ამის მიღწევას პოლიტიკური და ეკონომიკური ძალაუფლების დეცენტრალიზაციის გზით, რაც, ძირითადად, გულისხმობს ყველაზე ფართომასშტაბიანი კერძო საკუთრების და საწარმოს სოციალიზაციას. ლიბერტარიანული სოციალიზმი უარყოფს ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი კერძო საკუთრების ფორმების უმეტესობის ლეგიტიმურობას, კაპიტალისტური საკუთრების ურთიერთობებს განიხილავს, როგორც ბატონობის ფორმებს, რომლებიც ანტაგონისტურია ინდივიდუალური თავისუფლებისათვის.
თავისუფალი ბაზარი
თავისუფალი ბაზრის იდეები, რომელიც პოპულარული იყო XIX საუკუნეში, მაგალითად ადამ სმიტის იდეები, კვლავ დაბრუნდა 1970-იან და 1980-იან წლებში. ნობელის პრემიის მფლობელი ეკონომისტი ფრიდრიხ ფონ ჰაიეკი ხაზს უსვამს, რომ თავისუფალი ბაზრები თავად არის დეცენტრალიზებული სისტემები, სადაც შედეგი წარმოიქმნება ცალკეული პირების მიერ ცალკეული შეთანხმების ან კოორდინაციის გარეშე, რომლებიც იყენებენ ფასებს სახელმძღვანელოდ. როგორც ელეონორ დოილი წერს: „თავისუფალ ბაზრებზე ეკონომიკური გადაწყვეტილების მიღება დეცენტრალიზებულია ბაზარზე მოქმედ თითოეულ მონაწილეს შორის და სინქრონიზებულია ან კოორდინირებულია ფასების სისტემით“. საკუთრების ინდივიდუალური უფლება ამ დეცენტრალიზებული სისტემის ნაწილია.
ბრიუს ოუენის თქმით, ეს არ ნიშნავს რომ ყველა ფირმა უნდა იყოს თანაბრად დეცენტრალიზებული. იგი წერს: „ბაზრები ანაწილებენ რესურსებს დეცენტრალიზებულ აქტორებს შორის. დროის უმეტეს ნაწილში, ბაზრები ძალიან ეფექტიანად მუშაობს, მაგრამ არსებობს მრავალი საკითხი, რომლის მიხედვითაც ფირმები უკეთესად მოქმედებენ ჰორიზონტალური და ვერტიკალური ინტეგრაციის სხვადასხვა ხარისხით.“ გარდა ამისა, იგი წერს, რომ „ჰორიზონტალურად ან ვერტიკალურად გაფართოების ეკონომიკური სტიმულირება, ჩვეულებრივ, მაგრამ არა ყოველთვის, ეს არის თავსებადი სოციალური ინტერესის გათვალისწინებით, მომხმარებელთა კეთილდღეობის მაქსიმალური გაზრდის მიზნით“. როდესაც ეს არ ხდება, შესაძლოა, საჭირო გახდეს რეგულაცია.
კრიტიკა
დეცენტრალიზაციის შემაფერხებელი ფაქტორები მოიცავს ადგილობრივ ადმინისტრაციის ან ტექნიკურად სუსტ შესაძლებლობებს, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს არაეფექტიანი მომსახურება. ხშირად არასაკმარისია ფინანსური რესურსები ადგილობრივი პასუხისმგებლობების შესასრულებლად, განსაკუთრებით საწყის ფაზაში, როდესაც მათ ეს ყველაზე მეტად სჭირდებათ. რესურსები არათანაბრადაა განაწილებული. გარდა ამისა, დეცენტრალიზაციამ შეიძლება ეროვნული პოლიტიკის კოორდინაცია ძალიან გაართულოს. არსებობს საშიშროება, რომ ადგილობრივმა ელიტებმა ფუნქციები ხელში ჩაიგდონ. ამასთანავე, დეცენტრალიზაცია შეიძლება არ იყოს ისეთი ეფექტიანი, როგორც სტანდარტიზებული, რუტინული, ქსელურ პირციპზე დაფუძნებული სერვისები, იმ განსხვავებით. თუ შრომის ან რესურსების შესყიდვაში მასშტაბური ეკონომიკა იკარგება, დეცენტრალიზაციის ხარჯები შეიძლება გაიზარდოს და ცენტრალური მთავრობებიც დაკარგავენ კონტროლს ფინანსურ რესურსებზე.
მოგვარების გზები
ლიტერატურაში მოცემულია შემდეგი რვა ძირითადი წინაპირობა, რომლებიც უნდა იყოს უზრუნველყოფილი დეცენტრალიზაციის განხორციელებისას, რათა თავიდან იქნას აცილებული „დეცენტრალიზაციის საფრთხეები“:
სოციალური მზადყოფნა და მექანიზმები ელიტის მხრიდან ძალაუფლების ხელში ჩაგდების თავიდან ასაცილებლად
ძლიერი ადმინისტრაციული და ტექნიკური შესაძლებლობები მმართველობის მაღალ დონეებზე
ძლიერი პოლიტიკური ვალდებულება მმართველობის მაღალ დონეზე
ადგილობრივ დონეზე შესაძლებლობების განვითარების მდგრადი ინიციატივები
გამჭვირვალეობისა და ანგარიშვალდებულების ძლიერი იურიდიული ჩარჩო
ადგილობრივი თვითმმართველი ორგანიზაციების სერვისების მიწოდების კუთხით ეფექტიან ორგანიზაციებად გადაქცევა
დეცენტრალიზაციის შესაფერისი მიზეზები: განზრახულობა
ეფექტიანი სასამართლო სისტემა, მოქალაქეთა ზედამხედველობა და ანტიკორუფციული ორგანოები დეცენტრალიზაციის კორუფციულობის თავიდან ასაცილებლად.
ლიტერატურა
Fisman, Raymond and Roberta Gatti (2000). Decentralization and Corruption: Evidence Across Countries, Journal of Public Economics, Vol.83, No.3, pp. 325–4
Richard M. Burton, Børge Obel, Design Models for Hierarchical Organizations: Computation, Information, and Decentralization, Springer, 1995,
Treisman, Daniel The Architecture of Government: Rethinking Political Decentralization, Cambridge University Press, 2007,
რესურსები ინტერნეტში
დეცენტრალიზაცია
სქოლიო
ორგანიზაციის თეორია
დეცენტრალიზაცია
პოლიტოლოგია
ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები
პოლიტიკა
ადგილობრივი თვითმმართველობა