ქიმიის ისტორია

ქიმიის ისტორია — წარმოადგენს დროს უძველესი ისტორიიდან დღემდე. ძვ. წ. 1000 წლისთვის ცივილიზაციებმა გამოიყენეს ტექნოლოგიები, რომლებიც დღეისთვის ქიმიის სხვადასხვა დარგების საფუძვლებს წარმოადგენენ. მაგალითად ჭურჭლის და ჭიქების დამზადება, მადნიდან ლითონების მოპოვება, სპირტული დუღილით ღვინის და ლუდის დამზადება, მცენარეებისგან ქიმიკატების მოპოვება მედიცინისა და სუნამოებისთვის, ცხიმის საპონად გარდაქმნა, მინის და ბრინჯაოს მსგავსი შენადნობების დამზადება.
ქიმიის წინამორბედი, ალქიმია წარუმატებელი გამოდგა მატერიის ბუნებისა და მისი გარდაქმნების ახსნაში. ექსპერიმენტების ჩატარებით და შედეგების ჩაწერით, ალქიმიკოსები მივიდნენ თანამედროვე ქიმიამდე. განსხვავება დაიწყო მაშინ, როდესაც რობერტ ბოილმა თავის 1661-წლის ნაშრომში „The Skeptical Chymist“ ქიმიასა და ალქიმიას შორის, განსხვავებები გამოაჩინა.
ქიმიის ისტორია გადახლართულია თერმოდინამიკის ისტორიასთან, განსაკუთრებით უილარდ გიბსის მუშაობის შედეგად.
ანტიკური ისტორია
ადრეული ადამიანები
სამხრეთ აფრიკაში ბლომბოსის მღვიმეში 100 000-წლის ოჩხერის გადამამუშავებელი სახელოსნო იქნა აღმოაჩინენილი. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ადრეულ ადამიანებს ქიმიაზე ჰქონდათ ელემენტარული ცოდნა. მათ ქიმიის ცოდნაზე ასევე მიუთითებს გამოქვაბულის ნახატები,მათ შესაქმნელად ისინი ცხოველების სისხლს აზავებდნენ მღვიმის კედლებზე ნაპოვნ სხვა სითხეებთან.
ადრეული მეტალურგია
ადამიანის მიერ პირველი ნაპოვნი და ჩაწერილი ლითონი ოქროა. ოქრო მიეკუთნება კეთილშობილ ლითონებს ამიტომაც ის ბუნებაში სუფთა სახითაც მოიპოვება. მცირე რაოდენობით ბუნებრივი ოქრო აღმოაჩინეს ესპანურ გამოქვაბულებში, რომლებიც გამოყენებულია გვიან პალეოლითის ხანაში, ძვ.წ. 40 000 – იან წლებში.
ძველ კულტურებში ვერცხლი, სპილენძი, კალა და მეტეორიტული რკინა შეზღუდული რაოდენობით მეტალის დამუშავების საშუალებას იძლეოდა. მეტეორიტული რკინისგან დამზადებული ეგვიპტური იარაღი ძვ.წ. დაახლოებით 3000 – იან წლებში იყო ძალიან ფასეული, ეწოდებოდა როგორც „ხანჯლები ზეციდან“.
სავარაუდოდ, პირველი ქიმიური რეაქცია, რომელიც კონტროლირებადი გახდა, იყო ცეცხლი. ამასთან, ათასწლეულების განმავლობაში ცეცხლი მხოლოდ მისტიკური ძალად ითვლებოდა, რომელსაც შეეძლო სითბოსა და შუქის წარმოქმნისას ერთი ნივთიერება სხვად გადაექცია (ხის დაწვა ან მდუღარე წყალი). ცეცხლი დიდ გავლენას ახდენდა ადრეული საზოგადოებების ბევრ ასპექტზე. ეს ყველაფერი ყოველდღიური ცხოვრების უმარტივესი ასპექტებიდან იწყებოდა, მაგალითად, გათბობა და განათება, უფრო მოწინავე გამოყენებამდე, მაგალითად, ლითონების გამოდნობა, ჭურჭლის, აგურის და ხელსაწყოების დამზადება.
ცეცხლის საშუალებით მოხდა, შუშის აღმოჩენა და ლითონების უფრო სუფთა სახით მიღება. რასაც თავისმხრივ, მოჰყვა მეტალურგიის განვითარება. მეტალურგიის ადრეულ ეტაპზე, მეტალების განწმენდის მეთოდები იძებნებოდა, ხოლო ოქრო, რომელიც ძველ ეგვიპტეში ძვ.წ. 2900 წლის დასაწყისში იყო ცნობილი, ძვირფასი ლითონი გახდა.
ბრინჯაოს ხანა
გარკვეული ლითონების მოპოვება შესაძლებელია მათი მადანიდან, მარტივად საჭიროა მხოლოდ მათი ცეცხლში გაცხელება: განსაკუთრებით ამ ხერხით მოიპოვება კალა, ტყვია და (უფრო მაღალ ტემპერატურაზე) სპილენძი. ეს პროცესი უწოდებენ გამოდნობის პროცესს. უძველესი მეტალურგიული ნიმუშები თარიღდება ძვ. წ. VI და ძვ. წ. V ათასწლეულებით და ნაპოვნია სამ არქეოლოგიურ ადგილებში, სამივე მათგანი მდებარეობს სერბეთში. დღემდე, უძველესი გადადნობილი სპილენძი გვხვდება ბელოვოდში. ამ მაგალითში იგულისხმება სპილენძის ნაჯახი რომელიც თარიღდება ძვ.წ. 5500 წლიდან. ადრეული ლითონების სხვა ნიშნები გვხვდება ძველი წელთაღრიცხვის მესამე ათასწლეულიდან ისეთ ადგილებში, როგორებიცაა პალმელა(პორტუგალია), ლოს მილარესი(ესპანეთი) და სტოუნჰენჯი(გაერთიანებული სამეფო).
იხილეთ აგრეთვე
მნიშვნელოვანი ქიმიკოსები
დალაგებულია ქრონოლოგიურად:
რობერტ ბოილი, 1627–1691
ჯოზეფ ბლეკი, 1728–1799
ჟოზეფ პრისტლი, 1733–1804
კარლ ვილჰელმ შეელე, 1742–1786
ანტუან ლავუაზიე, 1743–1794
ალესანდრო ვოლტა, 1745–1827
ჟაკ შარლი, 1746–1823
კლოდ ლუი ბერთოლე, 1748–1822
ამედეო ავოგადრო, 1776-1856
ლუი გეი-ლუსაკი, 1778–1850
ჰამფრი დეივი, 1778–1829
იენს იაკობ ბერცელიუსი, 1779–1848
იუსტუს ლიბიხი, 1803–1873
ლუი პასტერი, 1822–1895
სტანისლაო კანიცარო, 1826–1910
ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე, 1829–1896
დიმიტრი მენდელეევი, 1834–1907
უილარდ გიბსი, 1839–1903
იაკობ ჰენდრიკ ვანტ-ჰოფი, 1852–1911
უილიამ რამზაი, 1852–1916
სვანტე არენიუსი, 1859–1927
ვალთერ ნერნსტი, 1864–1941
მარი სკლოდოვსკა-კიური, 1867–1934
გილბერტ ნიუტონი, 1875–1946
ოტო ჰანი, 1879–1968
ირვინგ ლენგმიური, 1881–1957
ლინუს პაულინგი, 1901–1994
თეოდორ სეაბორგი, 1912–1999
რობერტ ვუდვორდი, 1917-1979
ფრედერიკ სენგერი, 1918-2013
ჯოფრი ვილკინსონი, 1921-1996
რუდოლფ მარკუზი, 1923-
ჯორჯ ენდრიუ ოლაჰი, 1926-2017
ელიას ჯეიმზ კორი, 1928-
აკირა სუზუკი, 1930-
რიჩარდ ჰეკი, 1931-2015
ჰაროლდ კროტო, 1939-2016
ჟან-მარი ლენი, 1939-
პიტერ ატკინსი, 1940-
კარლ ბარი შარპლესი, 1941-
რიჩარდ სმოლი, 1943–2005
ჟან-პიერ სოვაჟი, 1944-
ცნობები
Selected classic papers from the history of chemistry
Biographies of Chemists
Eric R. Scerri, The Periodic Table: Its Story and Its Significance, Oxford University Press, 2006.
შემდგომი საკითხავი
Jensen, William B. "Textbooks and the future of the history of chemistry as an academic discipline." Bulletin for the History of Chemistry 3 (2006): 1-8.
Rampling, Jennifer M. "The Future of the History of Chemistry." Ambix (2017) 64#4: 295-300. online
Servos, John W., Physical chemistry from Ostwald to Pauling : the making of a science in America, Princeton, N.J. : Princeton University Press, 1990.
გარე ბმულები
ChemisLab - Chemists of the Past
SHAC: Society for the History of Alchemy and Chemistry
სქოლიო
ქიმიის ისტორია
მეცნიერების ისტორია