ქართული ხელნაწერი სახარებები

ქართული ხელნაწერი სახარებები
სახარების ქართულენოვანი ხელნაწერები მოღწეულია V საუკუნიდან ძირითადად ოთხთავების ანუ ოთხივე კანონიკური — მათეს, მარკოზის, ლუკასა და იოანეს სახარებების შემცველი წიგნების სახით; ძირითადად ადრეული პალიმფსესტების სახით გვხვდება ცალკეულ სახარებათა ფრაგმენტებიც. ოთხივე სახარების ტექსტს შეიცავს აგრეთვე ხელნაწერი ბიბლიები.
ქართლში ქრისტიანობის გავრცელების საწყის ეტაპზე ეკლესია უპირატესად მრევლის განათლებისა და ღვთისმსახურებაში წიგნიერი ჩართვისაკენ იყო მოწოდებული; ამ მიზნისათვის განსაკუთრებული ყურადღება ექცეოდა ბიბლიას, უპირველესად კი სწორედ სახარებებს ახალი აღთქმიდან. მკვლევართა დიდი ნაწილის მოსაზრებით სწორედ ოთხთავია ის წიგნი, რომელიც ქართულ ენაზე პირველად ითარგმნა. ამ მოსაზრებას მხარს უმაგრებს V-VII საუკუნეებით დათარიღებული პალიმფსესტები, რომელთა ქვედა ფენებზეც სახარების ტექსტებია მოცემული. ამ ეპოქის სახარების ქართულენოვანი ტექსტი საინტერესოა ენის თავისებურებებით და ხანმეტ ძეგლებს წარმოადგენს. ევანგელე („ევანგელჱ“ სახარება) ნახსენებია ქართული ორიგინალური მწერლობის დღემდე მოღწეულთაგან უძველეს ძეგლში, „შუშანიკის წამებაში“, რაც აგრეთვე სახარების ქართულ ენაზე ქრისტიანობის ადრეულ ეტაპზე არსებობას მიუთითებს.
სახარებები სხვადასხვა ეპოქაში გადაწერილია სხვადასხვა სკრიპტორიუმებში, როგორც საქართველოში, ისე მის ფარგლებს გარეთ. საქართველოს გარეთ აღსანიშნავია პალესტინისა და ბიზანტიის ქართული მონასტრები, რომლებიც აქტიურ სამწიგნობრო კერებს წარმოადგენდნენ; აგრეთვე შავი მთის მონასტერი სირიაში. არაერთი ხელნაწერი ოთხთავია მოღწეული ტაო-კლარჯეთის სკრიპტორიუმებიდან.
მას შემდეგ, რაც თბილისში 1708-1709 წლებში ვახტანგ VI-ის მიერ პირველი სტამბა დაარსდა, ხელნაწერზე მოთხოვნილებამ იკლო, თუმცა ხელნაწერი ოთხთავები XX საუკუნის დასაწყისამდე ინარჩუნებდნენ არსებობას. უახლეს პერიოდში კი, 1984-2004 წლებში თბილისის სამების საკათედრო ტაძრისათვის ხელით გადაიწერა სამების ოთხთავი, თუმცა მისი გამოყენება ყოველდღიურ ღვთისმსახურებაში არ ხდება.
ხელნაწერ სახარებათა დიდი ნაწილი დღეს დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში.
რედაქციები
ოთხთავის (ოთხი სახარების) ქართულენოვანი ტექსტის რამდენიმე რედაქცია არსებობს. უძველესია ე. წ. ხანმეტი რედაქცია, რომელიც V საუკუნის პალიმფსესტებზე ფრაგმენტების სახითაა დღემდე მოღწეული და ასახავს იმ ეპოქისათვის დამახასიათებელი ქართული ენის თავისებურებას — ხანმეტობას.
უძველესია აგრეთვე საბაწმინდური რედაქცია, რომელიც ხანმეტური რედაქციისაგან, სავარაუდოდ მხოლოდ ფონეტიკური ნიშნით განირჩევა, კერძოდ ხანმეტობა გარდაქმნილია ჰაემეტობად. ადრეული პერიოდიდანაა და უძველეს რედაქციებს შეიცავს ადიშის, ჯრუჭისა და პარხლის ოთხთავები; ამათგან ადიშის ოთხთავის ტექსტი განცალკევებით დგას და დამოუკიდებელ რედაქციას წარმოადგენს.
X საუკუნიდან საქართველოში ჩნდება ტენდენცია ქართული საღვთისმსახურო წიგნების ტექსტის ორიგინალთან, ბერძნულთან უფრო მეტად დაახლოებისაკენ. ამ მიზნით ხელახლა ითარგმნა ოთხთავის ტექსტიც; ეს ახალი რედაქციები ათონის მთაზე მოღვაწე ექვთიმე და გიორგი მთაწმიდელების შექმნილია. ექვთიმეს რედაქცია, ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, წინაათონური წარმოშობის უნდა იყოს. იგი მოღწეულია ურბნისისა და პალესტინურ ხელნაწერებში, გიორგი მთაწმიდელის ტექსტს კი ვანის, ეჩმიაძინისა და გელათის ოთხთავები შეიცავს.
გიორგი მთაწმიდელის რედაქცია ყველაზე გავრცელებული და დღეგრძელი აღმოჩნდა; მას დღემდე არ აქვს დაკარგული თავისი მნიშვნელობა. გიორგი მთაწმიდელის შემდეგ სახარების ახალი რედაქციის შექმნა სცადეს ეფრემ მცირემ და იოანე პეტრიწმა, თუმცა მათ გიორგი მთაწმიდელისეულ სახარებას მეტოქეობა ვერ გაუწიეს, რადგან ისინი ვიწრო მეცნიერული, ფილოსოფიურ-თეოლოგიური მიზნით იყო შესრულებული. ეს რედაქციები საყოველთაოდ ვერ გავრცელდა. დღემდე მათი მხოლოდ რამდენიმე ეგზემპლარია მოღწეული.
შედგენილობა
საინტერესოა დღემდე მოღწეული ქართული ხელნაწერი სახარებების შედგენილობა. დროთა განმავლობაში ოთხთავის ძირითად ტექსტს ემატებოდა მუხლების საძიებლები, აგრეთვე დღესასწაულებთან დაკავშირებული მონაკვეთების საძიებლები. მაგალითად, ადიშის ოთხთავს თანდართული აქვს „კანონები“, რომლებიც მისი შემდგომი პერიოდის თითოეულ ხელნაწერშია გამეორებული. უცნობია, „კანონები“ იყო თუ არა მოცემული ადიშის ოთხთავზე ადრეულ ხანმეტი რედაქციის სახარებებში, რადგან ისინი მხოლოდ ფრაგმენტების სახითაა შემორჩენილი.
ოთხთავის ტექსტები მუხლებად და თავებადაა დაყოფილი. მუხლები დანომრილია ქართული ანბანის ასოთა შესაბამისი რიცხვითი მნიშვნელობების მიხედვით. ეს დაყოფა მიეწერება ამონიოს ალექსანდრიელს; მის მიხედვით შეადგინა ესვები კესარიელმა ცნობილი ათი კანონი, ამიტომ ყველა ოთხთავს ახლავს ეპისტოლე ევსებიოსისა კარპიანეს მიმართ. გვიანდელ შუა საუკუნეებში ტექსტის მუხლებად დაყოფის მანამდე მიღებული სისტემა შეიცვალა. იყო შემთხვევები, როდესაც ძველი ხელნაწერის რესტავრაციისას ახალი წესის შესაბამისად ცვლიდნენ დამუხვლის ძველ სისტემას (ასეთია, მაგალითად, პარხლის ოთხთავი, რომლის რესტავრაციაც XVIII საუკუნეში ჩაუტარებიათ).
XI საუკუნის ოთხ ხელნაწერს თან ერთვის მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის ისტორიასთან დაკავშირებული თხრობა „ავგაროზის ეპისტოლე“. პირველად იგი ალავერდის ოთხთავში გვხვდება.
გაფორმება
სახარების ხელნაწერები საინტერესოა მხატვრული გაფორმების მხრივ. ადრეული პალიმფსესტური ხელნაწერები ასომთავრულითაა გადაწერილი და ჯერ კიდევ არაა გაფორმებული საზედაო ასოებითა და სხვა ორნამენტული სამკაულებით. დეკორის ფუნქციას ამგვარ წიგნებში მხოლოდ მუხლის დასაწყისში დაწერილი მონუმენტური, მოზრდილი საზედაო ასო ასრულებს.
სახარებების მხატვრული გაფორმება შედარებით მოგვიანებით, IX-X საუკუნეებიდან იწყება. მოხატული ხელნაწერების რაოდენობა თანდათანობით იზრდება, რასაც მატერიალური, ფინანსური შესაძლებლობების ზრდა განაპირობებდა. თანდათან იხვეწება საზედაო დეკორირებული ასოების სისტემა, რაზეც ბიზანტიური მხატვრული მოტივები ახდენს გავლენას. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა სწორედ ოთხთავების გაფორმებას; ამ პერიოდში შეიქმნა მდიდარი მინიატიურების შემცველი „საზეიმო“ წიგნები, აგრეთვე სამონასტრო დანიშნულების ეგზემპლარები, რომლებიც ორნამეტირებულ საწინამძღვრე ჯვრებს შეიცავს.
XIII-დან XVI საუკუნემდე ქართული ხელნაწერის გაფორმება მეტ-ნაკლბად ინარჩუნებს წინა საუკუნეებში ჩამოყალიბებულ და დამკვიდრებულ ტრადიციულ სტილს, თუმცა ამ კულტურის დაცვა სპარსეთისა და ოსმალეთის ზეწოლის პირობებში მიმდინარეობა.
მდგომარეობა იცვლება XVII-XVIII საუკუნეებიდან, როდასაც ქართველთა კულტურული ურთიერთობის ფარგლები ფართოვდება; კავშირები მყარდება რუსეთთან და ევროპასთან. მაშინ, როცა ამ პერიოდში გადაწერილი საერო ძეგლების გაფორმება აღმოსავლური სტილისაა, სასულიერო ძეგლების, მათ შორის სახარებათა მხატვრული გადაწყვეტა სცილდება საქართველოში გაბატონებულ ბიზანტიურ მოტივებს და ევროპული კულტურის ძრიერ ზეგავლენას განიცდის.
ხელნაწერთა სია
სქოლიო
ქართული სასულიერო ხელნაწერები