ჰოლოდომორი

ჰოლოდომორი (შიმშილით სიკვდილი) — მასობრივი შიმშილობა, რომელმაც 1933 წლის პირველ ნახევარში უკრაინის სსრ-ის მნიშვნელოვანი ტერიტორია მოიცვა და დაახლოებით 2,2 მილიონი ადამიანი შეიწირა (ზოგიერთი მონაცემებით 10 მილიონამდე). შიმშილობა გამოწვეული იყო პოლიტიკით, რომელმაც კერძო მეურნეები იძულებით გააწევრიანა კოლექტიურ მეურნეობებში. არსებობს მოსაზრება, რომ ჰოლოდომორი ხელოვნურად იყო გამოწვეული უკრაინული ნაციონალიზმის ჩასახშობად და ამგვარად იურიდიული თვალსაზრისით გენოციდად შეიძლება ჩაითვალოს. სხვა მოსაზრებით, ჰოლოდომორი საბჭოთა ინდუსტრიალიზაციასთან დაკავშირებული რადიკალური ეკონომიკური ცვლილებებით გამოწვეული ტრადიციული შინამეურნეობების მოშლის შედეგი იყო.
2003 წელს გაეროში მიღებულმა ერთობლივმა დეკლარაციამ მასობრივი შიმშილობა ტოტალიტარული რეჟიმის პოლიტიკისა და არაჰუმანური ქმედებების შედეგად აღიარა, რასაც საბჭოთა კავშირში მილიონობით უკრაინელის, რუსის, ყაზახისა და სხვა ეროვნების ხალხის დაღუპვა მოჰყვა. 2008 წლის მარტისთვის უკრაინის პარლამენტმა და დაახლოებით 19 სხვა ქვეყნის მთავრობამ საბჭოთა მთავრობის ქმედებები გენოციდად მიიჩნია. 2008 წლის 23 ოქტომბერს ევროპის პარლამენტმა მიიღო რეზოლუცია, რომელმაც ჰოლოდომორი კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულად სცნო.
ტერმინი ჰოლოდომორი ხაზს უსვამს შიმშილის ისეთ მიზანმიმართულ ასპექტებს, როგორიცაა გარე დახმარების უარყოფა, ყველა საყოფაცხოვრებო საკვების კონფისკაცია და მოსახლეობის გადაადგილების შეზღუდვა. იყო თუ არა ჰოლოდომორის გენოციდი, ჯერ კიდევ აკადემიური დებატების საგანია. ზოგი მეცნიერი თვლის, რომ შიმშილობა დაგეგმილი იყო იოსებ სტალინის მიერ უკრაინული დამოუკიდებლობის მომხრე მოძრაობის აღმოსაფხვრელად. ჰოლოდომორი ხშირად შედარებულია ჰოლოკოსტის მდგომარეობასთან. ამასთან, ზოგიერთი ისტორიკოსი ჰოლოდომორს გენოციდს უწოდებს.
2018 წლის 3 ოქტომბერს აშშ-ს კონგრესის წარმომადგენლობითმა პალატამ მიიღო გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვითაც ჰოლოდომორი უკრაინელი ხალხის გენოციდად იქნა აღიარებული.
ეტიმოლოგია
სიტყვა ჰოლოდომორი, რომელიც სიტყვასიტყვით თარგმნილია უკრაინულიდან, ნიშნავს „სიკვდილს შიმშილით“, ან „შიმშილით მოკვლა, შიმშილით მკვლელობას“. ეს არის უკრაინული სიტყვების ერთობლიობა ჰოლოდი „შიმშილი“ და მორ „ჭირი“. გამოთქმა მორიტი ჰოლოდომი ნიშნავს „მოკვდინებას შიმშილით“. უკრაინული ზმნა moryty (морити) ნიშნავს „მოწამვლას, გამოწურვას ან ტანჯვას“. მორიტის საწყისი ფორმაა ზამორიტი - „მოკვლა ან სიკვდილამდე მიყვანა შიმშილით, შრომით გაწურვა“.
ეს სიტყვა გამოიყენებოდა 1930-იან წლებში უკრაინულ დიასპორულ პუბლიკაციებში ჩეხოსლოვაკიაში (როგორც ჰალადამორი) და 1978 წლისთვისაც უკრაინულ საიმიგრაციო ორგანიზაციებში შეერთებულ შტატებსა და კანადაში. ამასთან, საბჭოთა კავშირში - რომლის შემადგენელი რესპუბლიკაც იყო უკრაინა - შიმშილობაზე დაწესებული იყო კონტროლი, 1956 წლის დე-სტალინიზაციის შემდეგაც კი. ისტორიკოსებს შეეძლოთ საუბარი მხოლოდ 'საკვების სირთულეებზე' და სიტყვის გოლოდ / ჰოლოდის გამოყენება იკრძალებოდა.
ჰოლოდომორის განხილვა უფრო ღია გახდა, გლასნოსტის შემდეგ 1980-იანი წლების ბოლოს. უკრაინაში სიტყვის პირველი ოფიციალური გამოყენება დაფიქსირდა 1987 წლის დეკემბრის უკრაინის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივნის ვოლოდიმირ შჩერბიცკის გამოსვლაში რესპუბლიკის მეშვიდე წლისთავის შესახებ. „ჰოლოდომორი“ ამჟამად შესულია უკრაინული ენის თანამედროვე, ორტომიან ლექსიკონში, რომელიც გამოქვეყნებულია 2004 წელს. ტერმინი აღწერილია, როგორც „ხელოვნურად გამოწვეული შიმშილი, რომელიც ორგანიზებულია ფართო მასშტაბით კრიმინალური რეჟიმის მიერ ქვეყნის მოსახლეობის წინააღმდეგ“.
ისტორია
არსი და ხანგრძლივობა
შიმშილობამ დააზარალა როგორც უკრაინის სსრ, ასევე მოლდავეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა (იმ დროისთვის უკრაინული სსრ-ის ნაწილი) 1932 წლის გაზაფხულიდან 1933 წლის თებერვლიდან ივლისამდე. ყველაზე მეტი მსხვერპლი დაფიქსირდა 1933 წლის გაზაფხულზე. შედეგები აშკარაა დემოგრაფიულ სტატისტიკაში: 1926-1939 წლებში უკრაინის მოსახლეობა გაიზარდა მხოლოდ 6,6%-ით, ხოლო რუსეთის და ბელორუსიის მონაცემები გაიზარდა 16.9% და 11.7%-ით.
1932 წლის პურის მოსავლიდან საბჭოთა ხელისუფლებამ შეძლო მხოლოდ 4,3 მილიონი ტონის შეძენა, მაშინ როდესაც 1931 წლის მოსავლის შედეგად მიღებული 7.2 მილიონი ტონა იყო. ქალაქებში კვების რაციონი მკვეთრად შემცირდა, ხოლო 1932–33 წლის ზამთარში და 1933 წლის გაზაფხულზე ბევრ ქალაქში ხალხი შიმშილობდა. ამავე დროს, მუშებს უჩვენებდნენ აგიტპროპის (აგიტაცია-პროპაგანდა) ფილმებს, რომლებიც ასახავდნენ გლეხებს, როგორც კონტრრევოლუციონერებს, რომლებიც მალავდნენ მარცვლეულს და კარტოფილს იმ დროს, როდესაც მუშები, რომლებიც აშენებდნენ სოციალიზმის „კაშკაშა მომავალს“, შიმშილობდნენ.
მასობრივი შიმშილისგან დაღუპულთა შესახებ პირველი ცნობები გაჩნდა ქალაქ ურანის ორი ურბანული უბნიდან 1933 წლის იანვარში. იანვრის შუა რიცხვებში, იყო ცნობები ქალაქებში საკვების მიღებასთან მასობრივი „სირთულეების“ შესახებ, ხოლო შიმშილისგან დაიღუპნენ ადამიანები. 1933 წლის თებერვლის დასაწყისისთვის, ადგილობრივი ხელისუფლების ცნობით, ყველაზე დაზარალებული ადგილი დნიპროპეტროვსკის ოლქია იყო, რომელმაც ასევე განიცადა ტიფისა და მალარიის ეპიდემიები. ოდესისა და კიევის ოლქები, შესაბამისად, მეორე და მესამე იყო. მარტის შუა რიცხვებამდე, შიმშილობის შესახებ ცნობების უმეტესობა ხდებოდა კიევის ოლქში.
უკრაინის სსკ ცენტრალური კომიტეტის 1933 წლის 8 თებერვლის ბრძანებულებაში ნათქვამია, რომ შიმშილობის შემთხვევები არ უნდა ყოფილიყო გამოსწორებული. ადგილობრივ ხელისუფლებას უნდა წარედგინა მოხსენებები შიმშილით დაავადებულთა რიცხვის, შიმშილობის მიზეზების, შიმშილით დაღუპულთა რაოდენობის, ადგილობრივი წყაროების მიერ სასურსათო დახმარების შესახებ და მიწოდებული საკვებით დახმარების მისაღებად.
გავრცელებული კანიბალიზმის მტკიცებულება დაფიქსირდა ჰოლოდომორის დროს:
გადარჩენა იყო როგორც მორალური, ასევე ფიზიკური ბრძოლა. ექიმი ქალბატონის წერს თავის მეგობარს 1933 წლის ივნისში, სადაც აღნიშნავს, რომ ის ჯერ კიდევ არ გამხდარა კანიბალი, მაგრამ „დარწმუნებული არ არის, რომ მე არ ვიქნები ერთ-ერთი მათგანი იმ დროისთვის, როდესაც ჩემი წერილი შენამდე მოვა.“ კარგი ხალხი პირველ რიგში გარდაიცვალა. ისინი, ვინც უარი თქვეს ქურდობაზე ან მეძავობაზე, გარდაიცვალნენ. ვინც სხვებს აძლევდა საჭმელს, გარდაიცვალა. მათ, ვინც ცხედრების ჭამაზე უარი თქვა, გარდაიცვალა. მათ, ვინც უარი თქვა თანამემამულის მოკვლაზე. მშობლები, რომლებიც წინააღმდეგობას უწევდნენ კანიბალიზმს, შვილების გაჩენამდე გარდაიცვალნენ.
საბჭოთა რეჟიმის მიერ დაბეჭდილი იყო პლაკატები, რომელშიც ნათქვამია: „საკუთარი შვილების ჭამა ბარბაროსული საქციელია.“ჰოლოდომორის დროს კანიბალიზმის მუხლით გაასამართლეს 2,500-ზე მეტი ადამიანი.
მიზეზები
შიმშილობის გამომწვევი მიზეზები დღემდე დავის და პოლიტიკური დებატების საგანია. ნაწილი მიიჩნევს, რომ ეს ეკონომიკური კრიზისის შედეგი იყო, ხოლო მეორე ნაწილი მიიჩნევს, რომ ეს უკრაინელებისადმი მიზანმიმართული სტალინისეული პოლიტიკა იყო.
1927 წელს კომუნისტებმა მარცვლეულის სახელმწიფო შესყიდვაზე ფიქსირებული ფასი დააწესეს, რომელიც საბაზრო ღირებულებას მნიშვნელოვნად ჩამოუვარდებოდა. ამ გზით კომუნისტები საექსპორტო შემოსავლების გაზრდას გეგმავდნენ. მაგრამ გლეხობამ, რომელიც მაშინ ჯერ კიდევ არ იყო კოლმეურნეობებში გაწევრიანებული და კერძო სექტორს წარმოადგენდა, დაბალ ფასად სახელმწიფოსთვის ხორბლის გაყიდვაზე უარი განაცხადა. ამან ქვეყანაში სასურსათო კრიზისი გამოიწვია. გლეხების დასამორჩილებლად ბოლშევიკებმა კოლექტივიზაციის სისტემა შეიმუშავეს, რომელიც სოფელზე კონტროლის საშუალებას იძლეოდა. უკრაინაში გლეხური მეურნეობა ყოველთვის ძლიერი იყო. უკრაინელ გლეხს იმდენი მოსავალი მოჰყავდა, რომ ქალაქსაც აჭმევდა, სახელმწიფოს გადასახადსაც უხდიდა და თავისი სამყოფიც საკმარისად რჩებოდა. კომუნისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, ყველაფერი რადიკალურად შეიცვალა. გლეხის მთელი ქონება კოლექტივის საკუთრებას ცხადდებოდა. ხოლო თავად გლეხს კომუნისტური საზოგადოებისთვის თითქმის უფასოდ უნდა ემუშავა. აქტიური კოლექტივიზაცია 1929 წლის მიწურულს დაიწყო. კომუნისტებმა, სოფელში მთავარი მოწინააღმდეგის - შეძლებული გლეხების, ე.წ. კულაკების განადგურება გადაწყვიტეს. იოსებ სტალინის მითითებით, შეძლებული გლეხები, როგორც სოციალური კლასი ფიზიკურად უნდა მოესპოთ. გლეხი სოფლის პროლეტარი უნდა გამხდარიყო, რომელსაც საკუთარი არაფერი ექნებოდა. სოფლის დამორჩილება ბოლშევიკებს ყველაზე მეტად უკრაინაში გაუჭირდათ. უკრაინა საბჭოთა კავშირში მარცვლეულის უდიდესი მწარმოებელი იყო და კოლექტივიზაციის მთელი სიმძიმეც სწორედ მას დააწვა. რეპრესიებმა კატასტროფული სახე მიიღეს. გლეხს თუ ერთ ძროხაზე მეტი ჰყავდა, მას უკვე კულაკად თვლიდნენ. სოფლებში ტოტალური დაპატიმრება და გასახლება დაიწყო.
გლეხები აიძულეს, გაწევრიანებულიყვნენ კოლექტივში. აიძულებდნენ, რომ ეშრომათ კოლმეურნეობისათვის. მათ უფლება არ ჰქონდა სპეციალური ნებართვის გარეშე დაეტოვებინა სამუშაო ადგილი. გარდა ამისა, საკუთარ კვებაზე ზრუნვა თავად უხდებოდათ.ყველას ვინც კოლმეურნეობაში მუშაობას თავს არიდებდა, სასტიკი სასჯელი ელოდათ.
უკრაინული სოფელი კომუნისტებს იარაღით დაუპირისპირდა. 1930 წლის აპრილში ვითარება უმართავი გახდა. გლეხთა საპროტესტო გამოსვლები ხელისუფლებამ ძალის გამოყენებით ჩაახშო. 1930 წელს მარტო უკრაინიდან 300 ათასზე მეტი ადამიანი დააპატიმრეს. ნაწილი დახვრიტეს. დანარჩენი კი თეთრი ზღვის სანაპირო ზოლზე შექმნილ საკონცენტრაციო ბანაკებში გაანაწილეს. მათი უმრავლესობა იქვე დაიღუპა. უკრაინული სოფელი ხალხისგან დაიცალა. მიწის დიდი ნაწილი დაუმუშავებელი დარჩა. შედეგად, 1932 წლის ზაფხულისთვის საბჭოთა კავშირი შიმშილის ზღვარზე დადგა. საფრთხე დაემუქრა საზღვარგარეთ მარცვლეულის ექსპორტს და ინდუსტრიალიზაციისთვის საჭირო მანქანა-დანადგარების შესყიდვას.
8 ნოემბერს საბჭოთა ცენტრალურმა კომიტეტმა საიდუმლო დადგენილება მიიღო. ამ დადგენილების თანახმად, სანამ არ შესრულდებოდა პურის დამზადების გეგმა, ჩერდებოდა უკრაინული სოფლებისთვის განკუთვნილი ნებისმიერი საქონელის გადაზიდვა. სწორედ ამ დირექტივამ გამოიწვია, ის რასაც შემდეგ ჰოლოდომორი ეწოდა. ამ დადგენილებით, ის სოფლები, რომლებმაც ხორბლის ჩაბარების გეგმა ვერ შეასრულეს, ე.წ. „შავ დაფა“-ზე ხვდებოდნენ. „შავ დაფებს“ სოფლის შესასვლელში ჰკიდებდნენ. ასეთ დასახლებულ პუნქტში იკრძალებოდა ნებისმიერი საქონლის შეტანა. შავ დაფაზე მოხვედრილ სოფლებში, კომუნისტი აქტივისტებისგან შემდგარი ბრიგადები დადიოდნენ და ჩხრეკდნენ ყველა სახლს. ისინი გლეხებს არა მარტო ხორბალს ართმევდნენ, არამედ თან მიჰქონდათ ნებისმიერი საკვები, რომელსაც იპოვიდნენ.
შავ დაფაზე შეტანილ სოფლებში საკვების ყიდვა შეუძლებელი გახდა, რადგან არავინ ჰყიდდა, ქალაქში კი საკვები მხოლოდ ტალონებზე იყიდებოდა.
საბჭოური და დასავლური უარყოფა
ჰოლოდომორის უარყოფა არის მტკიცება, რომ 1932-1933 წლების გენოციდი საბჭოთა უკრაინაში ან არ მომხდარა ან მოხდა, მაგრამ ეს არ იყო განზრახული ქმედება. შიმშილობის არსებობის უარყოფა იყო საბჭოთა ხელისუფლების პოზიცია და ასახული იყო როგორც საბჭოთა პროპაგანდაში, ასევე ზოგიერთი დასავლელი ჟურნალისტისა და ინტელექტუალის, მათ შორის ჯორჯ ბერნარდ შოუს, ვალტერ დიურანტისა და ლუი ფიშერის საქმიანობაში. საბჭოთა კავშირში, ხელისუფლებამ ყველას აუკრძალა შიმშილობის განხილვა. ხოლო უკრაინელმა ისტორიკოსმა სტანისლავ კულჩიჩკიმ განაცხადა, რომ საბჭოთა მთავრობამ მას უბრძანა, გაყალბებულიყო მისი აღმოჩენები და შიმშილი აღეწერა, როგორც გარდაუვალი სტიქიური უბედურება, გაეთავისუფლებინა კომუნისტური პარტია და დაეცვა იოსებ სტალინის მემკვიდრეობა.
თანამედროვე პოლიტიკაში
იყო თუ არა ჰოლოდომორი გენოციდი, ან ეთნიკური წმენდა, იყო ადამიანის ხელით ხელოვნურად გამოწვეული თუ ბუნებრივი, განზრახ თუ უნებლიე, ეს საკითხები თანამედროვე დებატების მნიშვნელოვანი საკითხებია. ეს მოვლენა უკრაინის მიერ გენოციდად არის მიჩნეული, კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულად იქნა მიჩნეული ევროპის პარლამენტის მიერ, და რუსეთის ფედერაციის პარლამენტის ქვედა პალატამ დაგმო საბჭოთა რეჟიმის მხრიდან „ხალხის სიცოცხლის უგულებელყოფა“.
2003 წლის 10 ნოემბერს გაეროს 25-მა ქვეყანამ, მათ შორის რუსეთმა, უკრაინამ და შეერთებულმა შტატებმა ხელი მოაწერეს ერთობლივ განცხადებას ჰოლოდომორის მეშვიდე წლისთავთან დაკავშირებით შემდეგი პრეამბულით:
ყოფილ საბჭოთა კავშირში მილიონობით კაცი, ქალი და ბავშვი დაზარალდნენ ტოტალიტარული რეჟიმის სასტიკი ქმედებებისა და პოლიტიკის შედეგად. 1932–1933 წლების დიდმა შიმშილმა უკრაინაში (ჰოლოდომორი), 7 მილიონიდან 10 მილიონამდე უდანაშაულო სიცოცხლე იმსხვერპლა და უკრაინელი ხალხისთვის ეროვნული ტრაგედია გახდა. ამასთან დაკავშირებით, ჩვენ განვახორციელებთ აქტივობებს ამ შიმშილის მეშვიდე წლისთავის დაცვით, კერძოდ, უკრაინის მთავრობის მიერ.
პატივს მივაგებთ უკრაინის ტრაგედიის მეშვიდე წლისთავს, ჩვენ ასევე აღვნიშნავთ მილიონობით რუსის, ყაზახისა და სხვა ეროვნების წარმომადგენლების ხსოვნას, რომლებიც დაიღუპნენ შიმშილით მდინარე ვოლგის რეგიონში, ჩრდილოეთ კავკასიაში, ყაზახეთში და ყოფილი საბჭოთა კავშირის სხვა ნაწილებში, სამოქალაქო ომის და იძულებითი კოლექტივიზაციის შედეგად, რამაც ღრმა იარები დატოვა მომავალი თაობების ცნობიერებაში.
2003 წელს უკრაინის პარლამენტმა ჰოლოდომორი გენოციდად აღიარა და 2006 წელს დანაშაულად ცნო როგორც ჰოლოდომორის უარყოფა, ასევე ჰოლოკოსტის უარყოფაც. 2010 წელს, კიევის სასამართლომ, ჰოლოდომორი აღიარა გენოციდად, რომელიც განხორციელდა იოსებ სტალინის მმართველობით, ლაზარ კაგანოვიჩი, სტანისლავ კოსიორი, პაველ პოსტიშები, მენდელ ხატაიევიჩი, ვლას ჩუბარი და ბოლშევიკი ლიდერები იყვნენ პასუხისმგებლები ამ დანაშაულისთვის.
ჰოლოდომორი შედარებულია 1845-1849 წლების ირლანდიის შიმშილობასთან, რომელიც მოხდა ირლანდიაში ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ, რომელიც ანალოგიური დაპირისპირებისა და კამათის საგანი გახდა.
ლიტერატურა
Applebaum, Anne. Red Famine: Stalin's War on Ukraine (2017); 496 pp online review; another review, another review
Levon Chorbajian, George Shirinian (Hrsg.): Studies in Comparative Genocide. New York 1999. ISBN 0-312-21933-4
Robert Conquest: La grande terreur, précédé des „Sanglantes moissons : Les purges staliniennes des années 30". R. Laffont, Paris 1995. ISBN 2-221-06954-4
Robert Conquest: Ernte des Todes. Stalins Holocaust in der Ukraine 1929 - 1933. Langen Müller, München 1988, 1997. ISBN 3-7844-2169-5
რესურსები ინტერნეტში
Famine in Ukraine 1932–1933 at the Central State Archive of Ukraine (photos, links)
Stanislav Kulchytsky, Italian Research on the Holodomor, October 2005.
Stanislav Kulchytsky, „Why did Stalin exterminate the Ukrainians? Comprehending the Holodomor. The position of Soviet historians“Six-part series from Den: Part 1, Part 2, Part 3, Part 4, Part 5, Part 6; Kulchytsky on Holodomor 1–6
ინტერვიუ ვიქტორ იუშჩენკოსთან ჰოლოდომორის შესახებ
Famine Genocide Commemorative Committee Ukrainian Canadian Congress, Toronto Branch
Ukrainian Genocide Famine Foundation USA
როცა სტალინი ხალხს კანიბალებად აქცევდა
სქოლიო
უკრაინის ისტორია
საბჭოთა კავშირის ისტორია
პოლიტიკური რეპრესიები საბჭოთა კავშირში
საბჭოთა კავშირის ისტორია
გენოციდი
ცენზურა საბჭოთა კავშირში
პროპაგანდა
პროპაგანდა სსრკ-ში