როლან კილაძე

როლან კილაძე
როლან ილიას ძე კილაძე (დ. 24 სექტემბერი, 1931 — გ. 22 თებერვალი, 2010) — ქართველი ასტრონომი. ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1982), საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1988). საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა პლანეტა პლუტონის ერთ-ერთ კრატერს მიანიჭა როლან კილაძის სახელი, მის მიერ ფოტომეტრიის, ასტრომეტრიის და დინამიკის ადრეული კვლევების ჩატარების აღსანიშნავად (2019). 1996 წელს საერთაშორისო კატალოგში ნომრით 4737 რეგისტრირებულია მცირე პლანეტა სახელად „კილაძე“ (4737 Kiladze). როლან კილაძის შესახებ გადაღებულია დოკუმენტური ფილმი „წითელი ვარსკვლავები“ (1982).
ბიოგრაფია
როლან კილაძე დაიბადა 1931 წლის 23 სექტემბერს, ქალაქ თბილისში, მოსამსახურის ოჯახში. მამა — ილია ლავრენტის ძე კილაძე განათლებით იყო ფილოსოფოსი, დედა — ოლღა ერმილეს ასული ჯაყელი კი — პედაგოგი.
როლან კილაძე 1955 წლიდან მუშაობდა აბასთუმნის ასტროფიზიკურ ობსერვატორიაში. 1962 წელს დაიცვა საკანდიდატო, ხოლო 1982 წელს — სადოქტორო დისერტაციები. 1988 წლიდან არჩეული იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად. 2001–06 წლებში იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ეროვნული ასტროფიზიკური ობსერვატორიის დირექტორი.
როლან კილაძე სამეცნიერო მუშაობის პარალელურად ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასტრონომიის (1962–2006) და სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის პედაგოგიური ინსტიტუტის ფიზიკა-მათემატიკის (1985–90) კათედრებზე. 2007–2010 წლებში იყო ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი.
როლან კილაძე 1964 წლიდან იყო საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის, 1982 წლიდან კი — ევროპული ასტრონომიული საზოგადოების წევრი. ის წლების განმავლობაში იყო საქართველოს კოსმონავტიკის კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე და საქართველოს ასტრონომიული საზოგადოების ვიცე-პრეზიდენტი.
სამეცნიერო მიღწევები
როლან კილაძე ძირითადად შეისწავლიდა მზის სისტემის სხეულების მოძრაობისა და წარმოშობის საკითხებს. მის მიერ გამოყვანილია უნივერსალური ფორმულა, რომელიც შორეულ პლანეტებზე დღე-ღამის ხანგრძლიობის გამოთვლის საშუალებას იძლევა (1965). განსაზღვრა პლუტონის მასა (1967). ფოტომეტრული მეთოდის გამოყენებით გამოითვალა პლანეტა სატურნის რგოლების სისქე (1969), რაც 1995 წელს დაადასტურა ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპის საშუალებით ჩატარებულმა დაკვირვებებმა. დაადგინა პლანეტა მერკურიზე ატმოსფეროს არსებობის ნიშნები (1974). გედის თანავარსკვლავედში აღმოაჩინა ზეახალი ვარსკვლავი (1975). გამოთქვა ვარაუდი, რომ პლანეტა პლუტონი ჯერ კიდევ იმყოფება ჩამოყალიბების სტადიაში, მის გარშემო ჯერ კიდევ არის ნაწილაკთა გროვა და პლუტონის თანამგზავრის ქარონის აღმოჩენამდე ერთი წლით ადრე იწინასწარმეტყველა მისი არსებობა (1977).
როლან კილაძემ ჩამოაყალიბა თეორია პლანეტების თანამედროვე ბრუნვის შესახებ, რომლის დადასტურებად 2005 წელს აღმოჩენილი პლუტონის კიდევ ორი მცირე ზომის თანამგზავრი შეიძლება ჩაითვალოს (1986). სანქტ-პეტერბურგელ კოლეგებთან ერთად შექმნა გეოსტაციონარული თანამგზავრების მოძრაობის თეორია (2001). დაადგინა, რომ გეოსტაციონარული თანამგზავრების მატარებელი რაკეტები დროდადრო ფეთქდება და აღმოაჩინა მათი ნამსხვრევების ორბიტების რეგულარიზაციის მოვლენა (2004). ამდენად, ამ აღმოჩენის საფუძველზე შეიქმნა „კოსმოსური ნაგვის“ შეგროვების თეორიული შესაძლებლობა. მის მიერ მოძებნილ იქნა მცირე პერიოდის განმავლობაში მხოლოდ ორი პოზიციური დაკვირვების საფუძველზე დედამიწასთან ასტეროიდის შეჯახების წინასწარმეტყველების კრიტერიუმი (2004).
როლან კილაძე არის მონოგრაფიების, უმაღლესი სასწავლებლის სტუდენტებისათვის სახელმძღვანელოს, უმართავი გეოსტაციონარული თანამგზავრების გაუმჯობესებული სამი კატალოგის და 150-ზე მეტი სამეცნიერო სტატიის თანაავტორი, რამდენიმე სამეცნიერო-პოპულარული წიგნის რედაქტორი და კონსულტანტი.
ჯილდოები
სხვადასხვა დროს როლან კილაძე დაჯილდოებულია: მედლით „მამაცური შრომისათვის“ (კოსმოსური კვლევის პროგრამების განხორციელებაში მიღწეული წარმატებებისათვის; 1970); სსრკ სახელმწიფო პრემიით (ზუსტი ასტრონომიული ხელსაწყოთმშენებლობის დარგში მიღწეული წარმატებისათვის; 1971); შრომის ვეტერანის მედლით (1986); მედლით „კოსმოსში ადამიანის გაფრენის 25 წელი“ (1986); მედლით „კოსმოსური ერის 30 წლისთავი“ (1987); აკადემიკოს კოროლიოვის სახელობის მედლით (1987); აკადემიკოს ჩელომეის მედლით (1988); მედლით „ი. გაგარინის კოსმოსში გაფრენის XXX წელი“ (1991); ციოლკოვსკის სახელობის მედლით (1991); მედლით მეოცე საუკუნის მიღწევებისათვის (1991); საქართველოში ასტრონომიული მეცნიერების განვითარებისათვის დაჯილდოვდა ღირსების ორდენით (2001).
ბიბლიოგრაფია
Kiladze, R., Eexpress Method of Detecting an Asteroid Colliding with Earth, Abastumanskaya Astrofiz. Obs. Byull., N 77, 13-26, 2004.
სქოლიო
ქართველი ასტრონომები
ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორები
საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტები
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
სსრკ-ის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატები
საქართველოს ღირსების ორდენის კავალრები
შრომითი მამაცობისათვის მედლით დაჯილდოებულები