აღმოსავლეთ ტიმორის კულტურა

აღმოსავლეთ ტიმორის კულტურა — პორტუგალიური, კათოლიკური, მალაიზიური და აღმოსავლეთ ტიმორის ძირძველი ავსტრონეზიელი ხალხების გავლენის ქვეშ მყოფი კულტურა.
იუნესკოს საქმიანობა
აღმოსავლეთ ტიმორი გახდა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენციის მონაწილე სახელმწიფო 2017 წლის 31 იანვარს. მას ჯერ კიდევ არ აქვს ნომინირებული ძეგლები იუნესკოს ქსელში, მაგალითად, იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სია, მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხა, ბიოსფერული რეზერვების მსოფლიო ქსელი, შემოქმედებითი ქალაქების ქსელი და გლობალური გეოპარკების ქსელი. ქვეყნის მთავარი პრეტენდენტები არიან ატაუროს კუნძული, რომელიც საერთაშორისო კონსერვაციამ დაასახელა, როგორც მსოფლიოში ყველაზე მეტად ბიომრავალფეროვანი წყალი, ფატალუკუს კულტურული ლანდშაფტი და დილის ისტორიული ძეგლები.
არქიტექტურა
აღმოსავლეთ ტიმორის არქიტექტურა და გამწვანება არის როგორც პორტუგალიური, ასევე ძირძველი ტიმორელების არქიტექტურის კომბინაცია. მრავალი უბანი, ქალაქი და მემკვიდრეობის სტრუქტურები შენარჩუნებულია აღმოსავლეთ ტიმორში, განსხვავებით სამხრეთით მდებარე მისი აზიელი მეზობლებისგან, რომელთა არქიტექტურული სტილები საშინლად შეიცვალა თანამედროვე სტრუქტურებით და განადგურდა კულტურული მემკვიდრეობა. აღმოსავლეთ ტიმორს ჯერ არ აქვს თავისი არქიტექტურისა და პეიზაჟების შენარჩუნების პოლიტიკა, მაგრამ მაინც აზიის იმ რამდენიმე ქვეყანას შორის არის, რომელსაც კარგად აქვს შემონახული ძირძველი არქიტექტურა და კოლონიური არქიტექტურა. მოსახლეობის ინიციატივით, ყველა სოფელს უნდა ჰქონდეს ერთიანი არქიტექტურული და გამწვანების სტილი, რათა შეინარჩუნონ სოფლის / ქალაქის ესთეტიკა და კულტურა.
ლიტერატურა
აღმოსავლეთ ტიმორის ყველაზე ცნობილი ავტორია შანანა გუჟმაუ, ტიმორის წინააღმდეგობის ორგანიზაციის ფრეტილინის ლიდერი და აღმოსავლეთ ტიმორის ყოფილი პრემიერმინისტრი. დაწერა ორი წიგნი დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის დროს. ასევე არის პოეტი და მხატვარი, მან წარმოადგინა ნამუშევრები, რომლებიც აღწერს ტიმორელი ხალხის კულტურას, ღირებულებებს და უნარებს.
ტიმორის სხვა მნიშვნელოვანი მწერლები არიან: ლუის კარდოსო, ფერნანდო სილვანი, პონტე პედრინია, ხორხე ბაროს დუარტე, კრიზოდიო არაუხო, ხორხე ლაუტენი, ფრანსისკო ბორჯა და კოსტა, აფონსო ბუსა მეთანი და ფიტუნ ფუიკი.
რელიგია
აღმოსავლეთ ტიმორი ნომინალურად კათოლიკეა პორტუგალიის კოლონიური პერიოდის დასაწყისიდან. კათოლიკური სარწმუნოება გახდა ინდონეზიის ოკუპაციის დროს აღმოსავლეთ ტიმორის კულტურის ცენტრალური ნაწილის ძირითადი რელიგია 1975–1999 წლებში. პორტუგალიის მმართველობაში ყოფნის დროს, აღმოსავლეთი ტიმორი ძირითადად იყო ანიმიზმის მიმდევარი, ზოგჯერ ინტეგრირებული იყო კათოლიკურ რიტუალთან.
დილის ეპარქიის „სამოციქულო ადმინისტრატორმა“ (დე ფაქტო ეპისკოპოსმა), მონსინიორ მარტინიო და კოსტა ლოპესმა დაიწყო საუბარი ინდონეზიის უსაფრთხოების ძალების მიერ ადამიანის უფლებების დარღვევის წინააღმდეგ, მათ შორის იყო გაუპატიურება, წამება, მკვლელობა და გაუჩინარება. ჯაკარტას მხრიდან ზეწოლის შედეგად, იგი 1983 წელს გადადგა და მის ნაცვლად დაინიშნა უმცროსი მღვდელი მონსინიორ კარლუშ ფილიპე ქსიმენეს ბელუ, რომელიც ინდონეზიის აზრით, უფრო ერთგული იქნებოდა. თუმცა, მანაც დაიწყო საუბარი, არა მარტო ადამიანის უფლებათა დარღვევის, არამედ თვითგამორკვევის შესახებ და ღია წერილი გაუგზავნა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალურ მდივანს, რომელსაც მოუწოდებდა რეფერენდუმისკენ. 1996 წელს მას გადაეცა ნობელის პრემია მშვიდობის დარგში გადასახლებულ ლიდერ ხოსე რამოს-ჰორტასთან ერთად, რომელიც ახლა ქვეყნის პრეზიდენტია .
მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნის მოსახლეობის უმეტესობა ახლა კათოლიკეა, ახალ საერო რესპუბლიკაში არის რელიგიის თავისუფლება და ყოფილი პრემიერმინისტრი მარი ალკატირი, იემენური წარმოშობით, რელიგიით მუსლიმია.
სპორტი
აღმოსავლეთ ტიმორი შეუერთდა მრავალ საერთაშორისო სპორტულ ასოციაციას, მათ შორის საერთაშორისო ოლიმპიურ კომიტეტს (IOC). ტიმორი ლესტეს კონფედერაცია შეუერთდა ძალოსნობის საერთაშორისო ფედერაციას. აღმოსავლეთ ტიმორი ასევე არის მაგიდის ჩოგბურთის საერთაშორისო ფედერაციის (ITTF) წევრი.
ცხენოსნობა
დოღი სპორტის პოპულარული სახეობაა ტიმორ ლესტეში.
სამზარეულო
აღმოსავლეთ ტიმორის სამზარეულო შედგება ღორის ხორცის, თევზის, რეჰანის, ინდური ფინიკის, პარკოსნების, სიმინდის, ბრინჯის, ბოსტნეულისა და ტროპიკული ხილისგან. აღმოსავლეთ ტიმორის სამზარეულოზე გავლენა იქონია სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის კერძებმა და პორტუგალიური კერძებმა პორტუგალიის მიერ კოლონიზაციის შედეგად. აღმოსავლეთ ტიმორში მცხოვრებმა პორტუგალიელმა ჯარისკაცებმა მნიშვნელოვანი გავლენა იქონიეს სამზარეულოს ჩამოყალიბებაზე.
სახალხო არდადეგები
აღმოსავლეთ ტიმორს აქვს სახალხო არდადეგები: ისინი აღნიშნავენ განმათავისუფლებელ ბრძოლაში მომხდარ ისტორიულ მოვლენებს და კათოლიციზმთან და ისლამთან დაკავშირებულ მოვლენებს.
ლიტერატურა
რესურსები ინტერნეტში
Art of Island Southeast Asia, a full text exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art
სქოლიო
აღმოსავლეთი ტიმორი
აზიური კულტურა