კობახიძეები

კობახიძეები
კობახიძე — ეპონიმური წარმომავლობის გვარი, რომლის პირველსაცხოვრისი არის დასავლეთ საქართველოს მთიანეთი, კონრეტულად რაჭა. ასევე გვხვდება იმერეთსა და სამეგრელოში. გვარის ფუძეა საკუთარი სახელი „კობა“ — იაკობის შემოკლებული ფორმა. -ხ სუფიქსი წარმომავლობა-განკუთვნილების ფუნქციას ასრულებს. სამეგრელოში გვარის ლოკალური ვარიანტია კობახია.
დახასიათება
გვარის თავდაპირველი ფორმა კობახი უნდა ყოფილიყო, საიდანაც „კობა“ სავარაუდოდ პატრონიმია, ხოლო -ხ სუფიქსია. როგორც ჩანს ის მოგვიანებით, გვარის მეორადი წარმოებით შეიცვალა — კობახ(ე)თ, კობახის-ძე, კობახ-ია — რაც ეპოქისთვის დამახასიათებელმა გვარის მაწარმოებელმა განაპირობა. არსებობს მოსაზრება, რომ „ტბეთის სულთა მატიანეში“ მოხსენიებული „კობახთ“ სავარაუდოდ კობახიძის ერთ-ერთი ფორმა უნდა ყოფილიყო.
სოციალური მდგომარეობით კობახიძეები იყვნენ როგორც გლეხები, ისე აზნაურები. 1904 წ. აბასთუმანში მცხოვრები კობახიძეები თავადები იყვნენ, ხოლო ხეთაში მცხოვრები კობახიძეები — აზნაურები.
ისტორია
XIX საუკუნის ქართველი მეცნიერი იოანე ბატონიშვილის ცნობით კობახიძეების თავდაპირველი საცხოვრისი ერევნის მიდამოები (კულაბად-ფური/კუღმაფური) იყო, საიდანაც ისინი სპარსთა რბევის გამო ჯერ ახალციხეში გადასახლდნენ, 902 წელს კი იმერეთში დასახლდნენ: „რომელთაცა ენისა გამო უწოდენ კობახად მათ იმერნი“. იმავე ავტორის ცნობით, იმერეთის მეფე ალექსანდრეს (1484-1510) დროს, კობახიძეები მცირე აზნაურები გამხდარან.
1544 წლის ბაგრატ III ნიკორწმინდისადმი შეწირულობის წიგნის მიხედვით, კობახიძეების ხოტევის პარტახტი მამული შესწირა ნიკორწმინდის ტაძარს. ამავე წიგნის მიხედვით რაჭის სოფელ ზემო თლუღისა (1 კომლი) და ხოტევის (4 კომლი) კობახიძენი ნიკორწმინდის ტაძრის მსახურნი გახდნენ.
1633 წელს როსტომ მეფემ ქაიხოსრო მაჩაბელს განუახლა კობახიძის წყალობის წიგნი. 1688-1703 წწ. სამაჩაბლოს კობახიძეების ყმა-მამულის ნუსხაში აღნიშნულია, რომ მას ამილღამბარ მაჩაბელმა წაართვა საქონელი: ორი ხარი და ერთი კამეჩი.
XVII საუკუნეში ერთი კომლი შეტანილია ალავერდის საკომლოების ნუსხაში.
1785 წლით დათარიღებულ არზაში, რომელიც დაწერილია ერეკლე II-ის სახელზე, აზნაური ვასილი კობახიძე ითხოვს სამართალს შიდა ქართლში (მეჯვრისხევი, ვარიანი) მდებარე მამულების თაობაზე.
კობახიძეები (ჯოღორია, არზაყან და გიორგი) იხსენიებიან ასევე განჩინებაში, რომელიც შედგენილია ცაიშის ეკლესიის ყმა-მამულის საქმეზე 1777-1778 წლებში.
კობახიძეები დასახელებულნი არიან XVIII ს.-ის შუა წლების თბილისის კათოლიკური ეკლესიის „კონდაკში“ საქართველოს პირველ და მეორე ხარისხის ვაჭრებს შორის.
ზემო იმერეთში რაჭველი კობახიძეები ადრევე დამკვირდნენ. იოანე ბატონიშვილი შიდა ქართლში — ქსნის ერისთავის აზნაურ კობახიძეებსა და ქვემო ქართლში — თავად ჯამბაკურ-ორბელიანის აზნაურ კობახიშვილებს იმერეთიდან გადმოსულ აზნაურ კობახიძეებად მიიჩნევს, რაც მიანიშნებს, რომ იმერეთში მანამდე უკვე უცხოვრიათ კობახიძეებს. სამეგრელოში განსახლების ადგილებია: ბელიწყუ, ხამისქური, ძვ. ხიბულა, ხეთა, ხობი, ზუგდიდი და სხვა.
საქართველოში კობახიძეთა საერთო რაოდენობა 1997 წლის მონაცემებით 7271 ადამიანს აღწევს (31-ე ადგილი). ამათგან 2350 კობახიძე ცხოვრობს თბილისში, 1086 — ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში, ხოლო 645 — ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში.
ლიტერატურა
პირთა ანოტირებული ლექსიკონი : XI-XVII სს. ქართული ისტორიული საბუთების მიხედვით : ტ. II, თბ., 1993
სილაგაძე ა., თოთაძე ა., გვარ-სახელები საქართველოში, თბ., 1997
ცხადაია პ., გვარები და გვართა დასახლებანი სამეგრელოში, თბ., 2000
რესურსები ინტერნეტში
karibche.ambebi.ge — ვისი გორისა ხარ?
სქოლიო
ქართული გვარები