იეჟი ვეტულანი

იეჟი ვეტულანი
იეჟი ადამ გრაციან ვეტულანი (დ. 21 აგვისტო, 1936, კრაკოვი, პოლონეთი — გ. 6 აპრილი, 2017, კრაკოვი, პოლონეთი) — პოლონელი ნეირომეცნიერი, ფარმაკოლოგი, ბიოქიმიკოსი, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა პროფესორი, პოლონეთის მეცნიერებათა აკადემიისა და პოლონეთის სასწავლო აკადემიის წევრი. არის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად მოხსენიებული პოლონელი მეცნიერი ბიომედიცინის დარგში 1965 წლის შემდეგ.
ადრეული ცხოვრება
იგი დაიბადა 1936 წლის 21 იანვარს პოლონეთის ქალაქ კრაკოვში, გარნარსკას ქუჩაზე მდებარე კერძო გინეკოლოგიურ საავადმყოფოში. ის იყო იაგელონის უნივერსიტეტის პროფესორისა და საეკლესიო სამართლის დეპარტამენტის ხელმძღვანელის ადამ ვეტულანის და ბიოლოგის ირენა ლატინიკის ვაჟი. 1938 წელს დაიბადა მისი უმცროსი ძმა იანი. როდესაც ნაცისტური გერმანია პოლონეთში შეიჭრა 1939 წლის სექტემბერში, ადამ ვეტულანმა მონაწილეობა მიიღო ომში. თავისი ქვედანაყოფით იგი რუმინეთში, შემდეგ საფრანგეთში გაემგზავრა, სადაც ასევე იბრძოდა ფრონტზე. საბოლოოდ იგი წავიდა შვეიცარიაში, სადაც მან ომის დარჩენილი ნაწილი პოლონელი ჯარისკაცების სასკოლო ბანაკების ორგანიზებაში გაატარა. მან ოკუპირებულ პოლონეთში გაგზავნილ კორესპონდენციაზე ხელი მოაწერა მეტსახელით ფრაულენ კუპფერი.
მას შემდეგ, რაც გერმანული არმია კრაკოვში შევიდა, ირენა ვეტულანი და მისი ვაჟები იძულებული გახდნენ დაეტოვებინათ ბინა. გადაადგილებისთვის მათ ორმოცდარვა საათი მისცეს, მოძრავი ქონების შენახვის შესაძლებლობით. ისინი გადავიდნენ გარნარსკას ქუჩაზე 4, სადაც ჯოზეფა ონიტჩმა, გენერალ ზიგმუნტ ზელიანსკის მეუღლემ შეიფარა ისინი. ოჯახს მხარს უჭერდა ადამ ვეტულანის ძმა, ტადეუშ, რომელიც ომის დროს კრაკოვში ცხოვრობდა. გერმანული ენის კარგი ცოდნის წყალობით, ირენამ თარჯიმნის საქმე აიღო სულის მონოპოლიაში. იეჟი და იანი ომის წლებში იყვნენ დედის მზრუნველობის ქვეშ, რომელმაც ორივე ვაჟი გაზარდა "საპატიო პატრიოტული გრძნობით". ყოველ კვირას ოჯახი მღეროდა პოლონურ, კათოლიკურ რელიგიურ სიმღერას Boże, co, Polskę. ბავშვობაში ჯერზი რელიგიური ბიჭი იყო; ის მსახურობდა წმინდა მარიამის ბაზილიკაში.
კარიერა
იეჟი იყო პოლონეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფარმაკოლოგიის ინსტიტუტის პროფესორი, ბიოქიმიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი (1976–2006), დირექტორის მოადგილე სამეცნიერო საკითხებში (1994–2002) და სამეცნიერო თავმჯდომარის მოადგილე. მან გამოაქვეყნა 240 – ზე მეტი ორიგინალური სამეცნიერო ნაშრომი. მან პირველად მოიპოვა აღიარება ანტიდეპრესანტული მოქმედების მექანიზმის ჰიპოთეზით, 1975 წელს ფრიდოლინ სულსერთან ერთად ივარაუდა, რომ ბეტა-ადრენორეცეპტორების დარეგულირება პასუხისმგებელია გამოწვეულ ეფექტებზე. იმ დროს ვეტულანი იყო ვანდერბილტის უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი (1973–1975). 1983 წელს მან მიიღო ანა-მონიკის პრემია ელექტროკრუნჩხვითი თერაპიის მექანიზმების კვლევისთვის.
იგი ხელმძღვანელობდა სამეცნიერო პოპულარულ ჟურნალ Wszechświat– ს (პოლონურად სამყარო). ის ცნობილი იყო თავისი პოპულარული ლექციებით, რომლებიც უამრავ აუდიტორიას იკრებდა. 2010 წლიდან მან მართა ბლოგი და სოციალური მედია არხები. მან დაწერა რამდენიმე პოპულარული სამეცნიერო წიგნი, რომელთაგან ზოგი ბესტსელერი გახდა. პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკაში იგი აქტიურად მონაწილეობდა დემოკრატიულ ოპოზიციაში და გახდა სოლიდარობის წევრი 1980 წელს. 2002 წელს მან მიიღო საპრეზიდენტო არჩევნებში.
2017 წლის 2 მარტს, საღამოს, 81 წლის ვეტულანს მოსიარულეთა გადასასვლელზე მსუბუქმა ავტომანქანამ დაარტყა. ვეტულანი სახლში მიდიოდა თავისი სამუშაო ადგილიდან, პოლონეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფარმაკოლოგიის ინსტიტუტიდან. უბედური შემთხვევის შემდეგ იგი ფარმაკოლოგიურ კომაში იყო. იგი მკურნალობდა კრაკოვის საუნივერსიტეტო საავადმყოფოში. იგი გარდაიცვალა საავადმყოფოში, 2017 წლის 6 აპრილს.
ლიტერატურა
რესურსები ინტერნეტში
ბიოგრაფია (პოლონურად)
სქოლიო
დაბადებული 1936
დაბადებული 21 იანვარი
გარდაცვლილი 2017
გარდაცვლილი 6 აპრილი