თურქეთის სახელწოდება

თურქეთის სახელწოდება
თურქეთის თანამედროვე სახელწოდება, რომელიც გამოიყენება თურქეთის რესპუბლიკის მიმართ, ისტორიულად წარმოშობილია (ძველი ფრანგულიდან Turquie) შუა საუკუნეების ლათინური Turchia-დან/Turquia-დან, ასევე შუა საუკუნეების ბერძნულიდან Τουρκία. პირველად ეს სახელწოდება შუა ინგლისურ ენაზეა ჩაწერილი (როგორც Turkye, Torke, მოგვიანებით Turkie, Turky), რომელიც დაახლოებით 1369 წელს ჯეფრი ჩოსერიმ ჩაწერა. აგრეთვე, ოსმალეთის იმპერია თურქეთის ან თურქეთის იმპერიის სახელითაა ცნობილი.
ეტიმოლოგია
თურქეთის სახელწოდება ნიშნავს „თურქების მიწას“. საშუალო ინგლისურ ენაში Turkye-ის გამოყენება დასტურდება ჩოჩერის ადრეულ ნაწარმოებებში, რომელსაც ეწოდება „ჰერცოგის მეუღლის წიგნი“ (დაახ. 1369). ფრაზა land of Torke (თურქების მიწა) გამოიყენება XV საუკუნის წიგნში „დიგბის გარდაქმნა წმინდა პავლეში“. მოგვიანებით თურქეთის სახელწოდება ჩნდება უილიამ დანბარის ლექსებში, XVI საუკუნის Manipulus Vocabulorum („Turkie, Tartaria“) და ფრენსის ბეკონის „Sylva Sylvarum“-ში (Turky). თანამედროვე ორთოგრაფიული სახელწოდება „თურქეთი“, სულ მცირე 1719 წლით თარიღდება.
ოფიციალური სახელწოდება
1923 წლის 29 ოქტომბერს, ქვეყნის რესპუბლიკად გამოცხადებით, თურქეთმა ოფიციალურ სახელწოდებათ მიიღო Türkiye Cumhuriyeti, რაც ქართულად არის — თურქეთის რესპუბლიკა.
თურქული წყაროები
ტერმინ „თურქი“-ს (Türk) ან „თურუქი“-ს (Türük), პირველი ჩანაწერი გვხდება შუა აზიის გიოქთურქების უძველეს თურქულ ენაზე (დაახ. 735 წელი). თურქების თვითაღნიშვნა თურქებად, გამომდინარეობს VI საუკუნის დათარიღებული გიოქთურქებიდან. 585 წელს იშბარა ყაენის მიერ იმპერატორ ვენისთვის მიწერილ წერილში, ის თავისთავს უწოდებს „თურქების დიდ ყაენათ“.
ჩინური წყაროები
იგივე სახელის ადრეული ფორმა გვხდება ჩინურ წყაროებში, კერძოდ „ტიე-ლე“ (鐵勒) ან „ტუ-ჯუე“ (突厥) სახელით, რომლითაც ჯერ ძვ. წ. 177 წელს მოიხსენიებდნენ ცენტრალური აზიის, ალთაის მთების სამხრეთით მცხოვრებ ხალხს.
ბერძნული და ლათინური წყაროები
ბერძნული საზელწოდება „თურქია“-ს იყენებდა ბიზანტიის იმპერატორი და მეცნიერი კონსტანტინე VII პორფიროგენეტი თავის წიგნში „იმპერიის მართვის შესახებ“ (Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ρωμανόν), თუმცა, სახელწოდებას „თურქები“ ყოველთვის უნგრელების აღსაწერად იყენებდა. ანალოგიურად, შუა საუკუნეების ხაზართა იმპერია, თურქული სახელმწიფო რომელიც მდებარეობდა შავი და კასპიის ზღვების ჩრდილოეთ სანაპიროებზე, მოიხსენიებოდა „თურქია“-დ (თურქების მიწა) ბიზანტიურ წყაროებში. თუმცა, მოგვიანებით ბიზანტიელები ამ სახელით აღნიშნავდნენ სელჩუკთა მიერ კონტროლირებად ანატოლიის ნაწილს, რომელიც მანასკერტის ბრძოლის (1071) შემდეგ, საუკუნეების მანძილზე სელჩუკებს ეკავა. შუა საუკუნეების ბერძნულ და ლათინურ არ აღნიშნავდნენ აღნიშნული სახელწოდებით იგივე გეოგრაფიული არეალს, რომელიც ახლა თურქეთის სახელითაა ცნობილი. ამის ნაცვლად, ტერმინი ძირითადად თართარების სინონიმად იყო, მათ შორის ხაზართა და ცენტრალური აზიის სტეპის სხვა ხალხთა სინონიმად, სანამ სელჩუკები გამოჩნდებოდნენ და XIV საუკუნეში ოსმალეთის იმპერია წარმოიშობდა, რაც თურქულ გაფართოების პროგრესი იყო.
სპარსული წყაროები
ამის საპირისპიროდ, სპარსული წარმოება ტერმინ „თურქესტანის“, ძირითადად აღწერს ცენტრალურ აზიას. სახელი მომდინარეობს თურქების თვინმაიდენცირებელი სიტყვიდან Türk, რადგან თურქესტანი სპარსული სიტყვაა და ნიშნავს „თურქების საცხოვრებლა ადგლს“. თანამედროვე სპარსული სიტყვა ترکیه არაბული ნისბა სუფიქსით გამოიყენება. თურქეთის სახელი თურქულ ენაზე Türkiye, ასევე შეიცავს ნისბა სუფიქსს.
არაბული წყაროები
არაბული თურქიას (تركيا) მონათესავე ტერმინი დევლათი ალ-თურქია (თურქეთის სახელმწიფო) ისტორიულად გამოიყენებოდა შუასაუკუნეების მამლუქების სასულთნოსთვის, რომელიც ეგვიპტის, პალესტინის, სირიის, ჰიჯაზისა და კირენაიკას აერთიანებდა.
სხვა ენებში
ისლანდიური სიტყვა Tyrkland და უნგრული სიტყვა Törökország, ანუ „თურქების მიწა“, იყენებს წარმოშობის მშობლიურ ფორმას.
იხილეთ აგრეთვე
თურქეთი
თურქეთის ისტორია
ანატოლია
თურანი
სქოლიო
თურქეთის ისტორია
თურქეთი