თურქულენოვანი ხალხები

თურქულენოვანი ხალხები — შუა და აღმოსავლეთ აზიაში, აგრეთვე ციმბირსა და აღმოსავლეთ ევროპაში მცხოვრები ეთნოსები, რომელთაც ერთი მეტ-ნაკლებად ურთიერთმონათესავე ენობრივ ოჯახში სახელწოდებით თურქული ენები აერთიანებენ.
გავრცელების არეალი
თურქულენოვან ხალხთა საერთო რიცხვი 130-დან 150-მდე მლნ. კაცამდე მერყეობს. ისინი ცხოვრობენ თურქმენეთში, აზერბაიჯანში, თურქეთში, უზბეკეთში და ა.შ. გეოგრაფიულად უაღრესი გაფანტულობის მიუხედავად, რომელიც მოიცავს არეალს აღმოსავლეთ ევროპაში ბალკანეთიდან დღევანდელი თურქეთის რესპუბლიკისა და კავკასიის ჩათვლით ვიდრე ცენტრალური აზიისა და ციმბირის სივრცეებამდე, ეს ენები ავლენენ მეტ-ნაკლებ სიახლოვეს გრამატიკულ სტრუქტურასა და ლექსიკაში. სწორედ ეს არის პირვანდელი და უმთავრესი მიზეზი ამ ენათა და ხალხთა ერთ ჯგუფად გაერთიანებისა.
პანთურქიზმი
XIX საუკუნეში ჩამოყალიბდა პოლიტიკური და რელიგიურ-კულტურული მოძრაობა, რომელიც ამ ეთნოსთა ზემოხსენებულ ენობრივ სიახლოვეს ეფუნებოდა და პერსპექტივაში საბოლოო მიზნად თურქულენოვან ხალხთა ერთ სახელმწიფოდ გაერთიანებას ისახავდა მიზნად ოსმალეთის იმპერიის ნანგრევებზე აღმოცენებული თურქეთის რესპუბლიკის ჰეგემონიით. სწორედ თურქულენოვან ეთნოსთა ჩრდილოეთ კავკასიის, შუა აზიისა და ციმბირის მიმართულებით გაერთიანების შექმნის საქმეში თურქეთისთვის ხელშემშლელ ფაქტორად მიიჩნეოდა სამხრეთ კავკასიაში ორი ქრისტიანული სახელმწიფოს, საქართველოსა და სომხეთის არსებობა.
თურქი ხალხების ენების, ისტორიის, კულტურების შესწავლითაა დაკავებული სამეცნიერო დარგი, რომელსაც თურქოლოგია ეწოდება. საქართველოში თურქულ ენათაგან ძირითადად თურქულ ენასა და ლიტერატურას შეისწავლიან, თუმცა თბილისის აზიისა და აფრიკის ინსტიტუტში, როგორც მეორად ენას, უზბეკურ ენასაც შეისწავლიან.
წარსულიდან
თურქულენოვანი ხალხები ისტორიულად 3 ათასი წლის წინ გამოჩნდნენ დღევანდელი ჩრდილოეთი ჩინეთის ტერიტორიაზე. მაშინდელი თურქები ძირითადად მიწათმოქმედებას მისდევდნენ, ხოლო იქ, სადაც მიწათმოქმედება შეუძლებელი იყო, მესაქონლეობით ირჩენდნენ თავს.
პირველი თურქულენოვანი სახელმწიფო გაერთიანება ჰუნნუ (საუკუნიდანაა ცნობილი, ევროპაში ჰუნების სახელით იყო ცნობილი). პირველი ათასწლეულის განმავლობაში თურქულენოვანი ხალხები ფართოდ დასახლდნენ ევრაზიის დიდ ნაწილში, შუა აზიაში ისინი ირანულ ეთნოსებს შეერწყნენ. სირდარიასა და ჩუს შორის წარმოიქმნა თურქესტანი. რუსეთის მიერ ამ მიწების ოკუპაციის შემდეგ ეს სახელი ლამის მთელ შუა აზიას ეწოდებოდა. ჩვ.წ. I ათასწლეულში თურქულმა ტომებმა სამხრეთ კავკასიაშიც შეაღწიეს (აზერბაიჯანელები), ისინი დასახლდნენ ხმელთაშუა ზღვის აუზის მიმდებარე ტერიტორიებზეც (სელჯუკები, ოსმალები), ასევე აღმოსავლეთი ციმბირის ტერიტორიაზე (იაკუტები, დოლგანები).
ძველი თურქები
თურღუთები
პაჭანიკები
ყივჩაღები
ჰუნები
ბოლღარები ასევე ვოლგის ბულგარები ან ბულღარები
ხაზარები
თურქ-ოღუზები
კარლუკები
თურქულენოვანი ხალხები დღეს
თურქულენოვან ხალხთა დასახლების ადგილები დღეს.
დასავლეთ თურქები
ბულღური ქვედაჯგუფი
ყივჩაღთა ქვედაჯგუფი
ყივჩაღ-ბულღარები
ყივჩაღები
ნოღაელები
ყარლუკის (სამხრეთ-აღმოსავლური) ჯგუფი
ოღუზის (სამხრეთ-დასავლური) ჯგუფი
ოღუზ-ბულღარები
ოღუზ-სელჯუკები
ოღუზ-თურქმენები
აღმოსავლეთის თურქები
ყირღიზ-ყივჩაღთა ჯგუფი
უიღურთა ქვედაჯგუფი
თურქულენოვანი დამოუკიდებელი სახელმწიფოები
თურქულენოვანი ავტონომიები და ტერიტორიები
რუსეთი
ჩუვაშეთი
ბაშკირეთი
თათრეთი
ყარაჩაი-ჩერქეზეთი
სახა (იაკუტია)
ალთაის მხარე
ტუვა
კვიპროსი
ჩრდილოეთ კვიპროსი
მოლდოვა
გაგაუზია
ჩინეთი
სინძიანი
თურქულენოვანი ხალხები, რომელთაც არ აქვთ თავისი ტერიტორიები
კუმიკები
ირანის აზერბაიჯანელები
ლიტერატურა
ლევ გუმილევი
Л.Н.Гумилёв. Древние тюрки.
Л.Н.Гумилёв. История народа хунну
Шамиль Мингазов. Доисторические тюрки
Рафаэль Безертинов. Древнетюркское мировоззрение «Тэнгрианство»
Рафаэль Безертинов. Тюрко-татарские имена
Древнетюркский словарь
რესურსები ინტერნეტში
თურქულენოვანი ხალხების ისტორია (ნაწილი I: ისტორიულ-გეოგრაფიული მიმოხილვითი ნაწილი, ძველთურქული ენა, საშუალო თურქული ენა, ნომინალური სიტყვაწარმოება)
თურქულენოვანი ხალხების ისტორია (ნაწილი II: თურქულენოვანი ეთნოსების ურთიერთკავშირების მიმოხილვა)
სქოლიო