საბაზრო ანარქიზმი

საბაზრო ანარქიზმი
თავისუფალი საბაზრო ანარქიზმი ან საბაზრო ანარქიზმი (ასევე ცნობილია როგორც თავისუფალი საბაზრო ანტი-კაპიტალიზმი და თავისუფალი ბაზრის სოციალიზმი) — ანარქიზმის განშტოება, რომელიც მხარს უჭერს თავისუფალი ბაზრის ეკონომიკურ სისტემას ადამიანებს შორის ნებაყოფლობითი ურთიერთობების საფუძველზე, ყოველგვარი ძალდატანების გარეშე, რაც თავის თავში მოისაზრებს სახელმწიფოს გაუქმებას. ის არის ინდივიდუალისტური ანარქიზმის, მემარცხენე-ლიბერტარიანიზმის და ლიბერტარიანული სოციალიზმის ფორმა და ემყარება მიუტუალიზმს და ინდივიდუალისტური ანარქიზმის სხვა ეკონომიკურ თეორიებს, რომლებიც, ძირითადად, შეერთებულ შტატებში განვითარდა. მემარცხენე საბაზრო ანარქიზმი წარმოადგენს თავისუფალი საბაზრო ანარქიზმის თანამედროვე განშტოებას, რომელიც დაფუძნებულია თავისუფალი საბაზრო ანარქიზმის თეორიაზე. იგი, ძირითადად, ასოცირდება ისეთ მემარცხენე ლიბერტარიანელ თეორეტიკოსებთან როგორებიც არიან კევინ კარსონი და გარი ჩარტერი, რომლებიც თავს ანტი-კაპიტალისტებად და სოციალისტებად თვლიან.
სემუელ ედუარდ კონკინ III-ის აგორიზმი არის მემარცხენე საბაზრო ანარქიზმის სფერო, რომელიც ასოცირდება მემარცხენე ლიბერტარიანიზმთან შეერთებულ შტატებში და თავისი არსით გულისხმობს კონტრ-ეკონომიკას. მეორეს მხრივ, ანარქო-კაპიტალისტები ხაზს უსვამენ კერძო საკუთრების ლეგიტიმურობას და პრიორიტეტს, პირად საკუთრებასა და პროდუქტიულ ქონებას შორის ყოველგვარი განსხვავების გარეშე და აღწერენ მას, როგორც ინდივიდუალური უფლებების განუყოფელ კომპონენტს და თავისუფალ საბაზრო ეკონომიკას. ზოგჯერ ანარქო-კაპიტალიზმს მოიხსენიებენ თავისუფალი ბაზრის ანარქიზმის, ან უბრალოდ, საბაზრო ანარქიზმის სინონიმად, თუმცა ანარქისტული მოძრაობის შიგნით, ასევე, არსებობს ძლიერი მიმდინარეობა, რომელიც ანარქო-კაპიტალიზმს არ მიიჩნევს ანარქისტული მოძრაობის ნაწილად, რადგან ანარქიზმი ისტორიულად ანტი-კაპიტალისტური მოძრაობაა და იგი თვისობრივად განსხვავდება კაპიტალიზმისგან. ანარქო-კაპიტალიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი მარი როტბარდი ამტკიცებდა, რომ ინდივიდუალისტური ანარქიზმი განსხვავდება ანარქო-კაპიტალიზმისა და სხვა კაპიტალისტური თეორიებისგან, რადგან ინდივიდუალისტური ანარქისტები ინარჩუნებენ ღირებულების შრომით თეორიას და სოციალისტურ დოქტრინებს.
თავისუფალი საბაზრო ანარქიზმი შეიძლება ეხებოდეს მრავალფეროვან ეკონომიკურ და პოლიტიკურ კონცეფციებს, მაგალითად, ინდივიდუალისტური ანარქისტებისა და ლიბერტარიანელი სოციალისტების მოსაზრებებს.
ისტორია
მუტუალიზმი
იოსია უორენი ფართოდ განიხილება, როგორც პირველი ამერიკელი ანარქისტი და ის იყო ოთხგვერდიანი ყოველკვირეული გაზეთის რედაქტორი, რომელიც გამოიცემოდა 1833 წლის განმავლობაში. გაზეთი მშვიდობიანი რევოლუციონერი იყო პირველი ანარქისტული პერიოდული გამოქვეყნება. ამ გაზეთისათვის უორენმა შექმნა საკუთარი სტამბა, ჩამოაყალიბა საკუთარი სტილი და გააკეთა საკუთარი საწარმო. უორენი იყო რობერტ ოუენის მიმდევარი და შეუერთდა ოუენის თემს ნიუ ჰარმონიაში, ინდიანა. იოსია უორენმა ტერმინად აქცია ფრაზა „ფასის ლიმიტის ღირებულება“, აქ „ღირებულება“ ეხება არა ფულად ფასს, არამედ შრომას, რომელიც ხორციელდებოდა ნივთის წარმოებას. მაშასადამე, „მან შესთავაზა სისტემა სერტიფიკატის მქონე პირებს, რომ გადაუხდიდა იმის მიხედვით თუ რამდენ საათს იმუშავებდნენ. მათ შეეძლოთ თამასუქების გაცვლა ადგილობრივ მაღაზიებში იმ საქონლისთვის, რომლებსაც წარმოებისათვის იგივე დრო დაჭირდათ”. მან გამოსცა თავისი თეორიები, დააწესა ექსპერიმენტული „შრომის მაღაზია“, სახელად ცინცინატის დროის მაღაზია, სადაც ვაჭრობას ხელი შეუწყო თამასუქებით, რომელიც ემსახურებოდა შრომის შესრულების დაპირებას. მაღაზია წარმატებული აღმოჩნდა და სამი წლის განმავლობაში ფუნქციონირებდა, რის შემდეგაც იგი დაიხურა, ასე რომ უორენს შეეძლო დაემყარებინა საკუთარი კოლონიები მუტუალიზმის პრინციპზე. ამაში შედიოდა კომუნები სახელწოდებებით უტოპია და თანამედროვე დრო. უორენს საკუთარი თავი ანარქისტად არ მოუხსენიებია.
მუტუალიზმი დაიწყო XVIII საუკუნის ინგლისისა და საფრანგეთის შრომითი მოძრაობებით იქამდე, სანამ საფრანგეთში პიერ-ჯოზეფ პრუდონთან ასოცირებული ანარქისტული ფორმა ჩამოყალიბდებოდა შეერთებულ შტატებშიც. პრუდონმა შემოგვთავაზა სპონტანური წესრიგი, რომლის თანახმად, ორგანიზაცია იმართება ცენტრალური უფლებამოსილების გარეშე. „პოზიტიური ანარქიაა“, როდესაც წარმოიშობა წესრიგი, სადაც ყველა აკეთებს „იმას, რაც მას სურს და მხოლოდ ის, რაც მას სურს" და სადაც „მხოლოდ საქმიანი გარიგებები წარმოშობს სოციალურ წესრიგს“. ამერიკელი მუტუალისტის, უილიამ ბატშელდერ გრინელის თანახმად, მუტუალისტური სისტემისას თითოეული მუშაკი იღებდა „სამართლიან და ზუსტ ანაზღაურებას მისი სამუშაოსთვის. მომსახურება ექვივალენტის ღირებულებით, რომელიც შეიძლება გაცვალოთ მომსახურების ექვივალენტში ღირებულებით, მოგების გარეშე ან ფასდაკლებით“. პრუდონმა პირველმა დაისახა თავისი მიზანი, რომ შეექმნა „საზოგადოების მესამე ფორმა, კომუნიზმისა და საკუთრების სინთეზი“.
უილიამ ბატშელდერი გრინი იყო XIX საუკუნის მუტუალისტ- ინდივიდუალისტური ანარქისტი, უნიტარული მინისტრი, ჯარისკაცი და შეერთებულ შტატებში უფასო ბანკინგის შემქმნელი. გრინი ყველაზე ცნობილია ნამუშევრებით: ურთიერთთანამშრომლობა (1850), რომელმაც შემოგვთავაზა უპროცენტო საბანკო სისტემა; და ტრანსცენდენტალიზმი, ინგლისის ახალი ფილოსოფიური სკოლის კრიტიკა. ამერიკელი ანარქისტი ისტორიკოსი იუნის მინეტ შუსტერი აცხადებს: „აშკარაა, რომ პრუდანის ანარქიზმი გამოჩნდა შეერთებულ შტატებში, როგორც მინიმუმ, 1848 წლის დასაწყისში და მან არაფერი იცოდა იოსია უორენის და სტივენ პერლ ენდრიუსის დამოკიდებულების შესახებ ინდივიდუალისტური ანარქიზმის მიმართ. უილიამ ბ. გრინმა წარმოადგინა ეს პრუდანული მუტუალობა მისი სუფთა და სისტემატური ფორმით “. 1850 წლის შემდეგ, იგი აქტიური გახდა შრომის რეფორმებში და აირჩიეს ინგლისის შრომის ახალი რეფორმის ლიგის ვიცე-პრეზიდენტად წევრთა უმრავლესობით, რომლებიც პრუდონთან ურთიერთშეთანხმებით მუშაობდნენ. 1869 წელს იგი აირჩიეს მასაჩუსეტსის ლეიბორისტული კავშირის პრეზიდენტად. შემდეგ გრინმა გამოაქვეყნა სოციალისტური, მუტუალისტური და ფინანსური ფრაგმენტები (1875). იგი მუტუალიზმს ხედავდა, როგორც „თავისუფლებისა და წესრიგის“ სინთეზს. მისი „ასოციაციონალიზმი შემოწმებულია ინდივიდუალიზმის მიერ. „მიხედეთ საკუთარ ბიზნესს“. პიროვნება არის სუვერენული არსება, როგორც მორალურად ასევე ინდივიდუალურად და იგი პასუხს აგებს, როგორც საკუთარ თავზე, ასევე იმაზე, რასაც თავად აწარმოებს. ამ მიზეზით ის ითხოვს ქორწინებაში „მუტუალურობას“ - ქალის თანაბარი უფლება საკუთარი პირადი თავისუფლებისა და საკუთრების შესახებ “.
ინდივიდუალისტური ანარქიზმი შეერთებულ შტატებში
ინდივიდუალისტური ანარქიზმის ფორმა აღმოაჩინეს შეერთებულ შტატებში, რომელსაც ბოსტონელი ანარქისტები ადვოკატირებდნენ აქტიურად. ბოსტონის ანარქისტების ზოგიერთმა წარმომადგენელმა, მათ შორის ბენჯამინ ტაკერმა და ლისანდერ სპონერმა, თავი მოიხსენიეს სოციალისტებად, ტერმინი, რომელიც ხშირად გამოიყენებოდა XIX საუკუნეში, მშრომელთა კლასის (ანუ შრომითი პრობლემის ) გაუმჯობესების ვალდებულების გაგებით. ბოსტონელი ანარქისტები, როგორიცაა ტაკერი და მისი მიმდევრები, ასევე მიიჩნევიან სოციალისტებად მევახშეებთან წინააღმდეგობის გამო. XX საუკუნის დასაწყისისთვის, ინდივიდუალისტური ანარქიზმი დასრულდა.
ინდივიდუალისტური ანარქიზმი ევროპაში
გეოლიბერტარიანობა, ჰენრი ჯორჯის ფილოსოფიის თავისუფლების ფორმა, რომელსაც გეოიზმი ეწოდება, მიჩნეულია მემარცხენე-ლიბერტარიანად, რადგან იგი ითვალისწინებს მიწის საკუთრებას როგორც საერთოს, ასე რომ, როდესაც მიწის მესაკუთრე არის კერძო პიროვნება, მესაკუთრე უხდის ქირას საზოგადოებას. ზოგადად, გეოლიბერტარიელები მხარს უჭერენ საზოგადოებისთვის მიწის გადასახადის გადაცემას მიწის ღირებულების გადასახადის მეშვეობით, როგორც ამას ჰენრი ჯორჯი და მისი თანამოაზრეები მიიჩნევდნენ. ამ მიზეზით, ხშირად „მარტოხელა გადასახადებს“ უწოდებენ. ფრედ ე. ფოლდვარემ აღწერა ტერმინი გეო-ლიბერტარიანიზმი მიწისა და თავისუფლების სტატიაში. გეოანარქიზმის შემთხვევაში, გეოლიბერტარიანობის ნებაყოფლობითი ფორმით, ქირა უნდა შეაგროვოს კერძო ასოციაციებმა. ამასთანავე, თითოეულს ექნება შესაძლებლობა, გავიდეს გადახდის ვალდებულებისგან, მაგრამ ვერ ისარგებლებს საზოგადოებისთვის შეთავაზებული სერვისით.
ლიბერტარიანელები და ახალი მემარჯვენეები
თანამედროვე ამერიკულ ბაზრის ლიბერტარიანელი უხუცესი, ავსტრიის სკოლის ეკონომისტი მიურეი როტბარდი ძველი მემარჯვენე ენთუზიასტი პარტიზანი იყო, განსაკუთრებით ეწინააღმდეგებოდა ომსა და იმპერიალიზმს . როტბარდმა ხაზს უსვამს ელიტარული პრივილეგიის როლს იურიდიული და პოლიტიკური ინსტიტუტების ჩამოყალიბებაში - მემარცხენეებისათვის ეს აზრი ბუნებრივად მისაღები იყო - და 1960-იან წლებში უფრო და უფრო გაჩნდა სურვილი მემარცხენე ალიანსის გაძიერებისა - განსაკუთრებით ვიეტნამის ომის შემდეგ . ამ ყველაფერმა კი გამოიწვია ახალი მემარცხენეების წევრების მონაწილეობით სამხედრო მოსაზრების ჩამოყალიბება და შავი ძალი მოძრაობის გაჩენა.
კრიტიკა
დევიდ მაკნალი ჰიუსსტონის უნივერსიტეტიდან ამტკიცებს, რომ მარქსისტულ ტრადიციაში ბაზრის ლოგიკა არსებითად აწარმოებს არათანაბარ შედეგებს და იწვევს არათანაბარ გაცვლას, ამტკიცებს, რომ ადამ სმიტის ზნეობრივი განზრახვა და ზნეობრივი ფილოსოფია, რომელიც თანაბარ გაცვლას გულისხმობს, ძირს უთხრის თავისუფლების პრაქტიკას. მაკნალის თანახმად, საბაზრო ეკონომიკის განვითარება გულისხმობდა იძულებას, ექსპლუატაციას და ძალადობას, რომელსაც სმიტის მორალური ფილოსოფია ვერ ითვალისწინებდა. მაკნალი აკრიტიკებს თავისუფალი ბაზრის ანარქიზმს და სხვა ბაზრის სოციალისტებს იმის გამო, რომ სჯეროდათ სამართლიანი ბაზრების შესაძლებლობა თანაბარი გაცვლის საფუძველზე, რომელიც მიიღწევა საბაზრო ეკონომიკისგან ისეთი პარაზიტული ელემენტების განწმენდისგან, როგორიცაა წარმოების საშუალებების კერძო საკუთრება და ამტკიცებს, რომ საბაზრო სოციალიზმი არის ოქსიმორონი მაშინ როდესაც სოციალიზმი განისაზღვრება, როგორც დაქირავებული შრომის დასასრული.
ლიტერატურა
Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas. Robert Graham, editor.
რესურსები ინტერნეტში
Alliance of the Libertarian Left
Center for a Stateless Society
Molinari Institute
სქოლიო
პოლიტიკური მეცნიერებების ტერმინოლოგია
ლიბერტარიანიზმი ფორმის მიხედვით
ანარქისტული აზროვნების მიმართულებები
ეკონომიკური იდეოლოგიები
ანარქისტები
ანარქისტული თეორია
ანტიკაპიტალიზმი
სოციალიზმი
მემარცხენე ლიბერტარიანიზმი