მუხა

მუხა (Quercus) — მცენარეთა გვარი წიფლისებრთა ოჯახისა. მარადმწვანე ან ზაფხულმწვანე ხეებია. 450-ზე მეტი სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ, სუბტროპიკულ და ტროპიკულ ზონებში; მცირე ნაწილი — სამხრეთ ამერიკაში. კავკასიაში — 18-მდე სახეობაა, საქართველოში გავრცელებული 7 სახეობა გაერთიანებულია გრძელყუნწიანი (ჰართვისის მუხა, ჭალის მუხა, იმერული მუხა) და მოკლეყუნწიანი ან მჯდომარენაყოფებიანი (პონტოური მუხა, ქართული მუხა, მაღალმთის ანუ აღმოსავლური მუხა, ჭოროხის მუხა) მუხების ჯგუფში.
საქართველოში გავრცელებულ მუხებს შორის ყველაზე დიდი ფართობი უჭირავს ქართულ მუხას. იგი მთელ ტყიან საქართველოში გვხვდება. მაღალმთის ანუ აღმოსავლური მუხა (Quercus macranthera) უმეტესად გავრცელებულია აღმოსავლეთ საქართველოში. დასავლეთ საქართველოში მხოლოდ რაჭასა და სვანეთში გვხვდება. იგი 20–28 მეტრი სიმაღლის ხეა. აქვს სქელი მუქი ქერქით დაფარული მოკლე და მსხვილი ღერო, ტყავისებრი, ზემოდან მუქი მწვანე, ქვემოდან მოყვითალო–მონაცრისფრო ან მურა ბუსუსით მოფენილი ფოთლები. იზრდება 1700–2400 მეტრ სიმაღლეზე და სამხრეთით მშრალ ფერდობებზე ქმნის მეჩხერ ტყეებს. ხარობს ტენიან ფერდობებზეც. ცოცხლობს 450 წლამდე. იმერული მუხის ხელუხლებელი მასივები შემორჩენილია საღორიისა და აჯამეთის ტყეებში. პონტოური მუხა გავრცელებულია დასავლეთ საქართველოში. სხვებისაგან განსხვავებით, დიდი და მთლიანი ფოთლები აქვს. ჭოროხის მუხა (Quercus dschorochensis) პატარა ხე ან ბუჩქია. სწორი ან ტანბრეცილი ღერო აქვს, იზრდება აჭარაში ზღვის დონიდან 1000 მეტრამდე, ქვიან და ღორღიან კალთზე უხრავთან, რცხილასთან და ფიჭვთან ერთად. დასავლეთ საქართველოში ზღვის დონიდან 1200 მეტრამდე გავრცელებულია ჰართვისის მუხა. ჭალის მუხა (Quercus pedunculiflora, Quercus longipes) 30 მეტრამდე სიმაღლის უხვად დატოტვილი ხეა. ბურთისებრი ვარჯი და ღრმად დანაკვთული ფოთლები აქვს. გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოში დაბლობიდან 1100 მეტრ სიმაღლემდე. მდინარე მტკვრის, არაგვის, ივრის, ალაზნისა და მათი შენაკადების ჭალებში, მდინარისპირა ტერასებზე, დაბლობებზე, ხევებზე და ტაფობებში ქმნის ტყეებს. მუხა ძალიან ნელა იზრდება, 80–100 წლისა კიდევ იმატებს სიმაღლეში, შემდეგ კი სისქეში, ღრმა ფესვთა სისტემა აქვს და ქარგამძლეა. ცოცხლობს 800 წელზე მეტს (თუმცა ასეთი ხანდაზმული მუხა ჩვენში უკვე იშვიათია).
სინათლისა და სითბოს მოყვარულია, მაგრამ საკმაოდ ყინვაგამძლეცაა. მრავლდება თესლით და ძირკვის ამონაყარით. ზოგჯერ გადაწვენით. მუხის მერქანი მაგარი და გამძლეა, მაღალი ღირსების. იყენებენ მშენებლობაში, სავეჯე და სადურგლო წარმოებაში. ქერქი და მერქანი შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს. ზოგიერთი სახეობის (კორპის მუხა) ქერქი იძლევა კორპს. რკოსაგან ამზადებენ ყავის სუროგატს. მუხის ბევრი სახეობა (მაგ: წაბლფოთოლა მუხა — Quercus castaneifolia) დეკორატიულია, რგავენ ბაღებსა და პარკებში ხეივნებად, ზოგ სახეობას — ქვიანი ფერდობების გასამწვანებლად.
სახეობები
ფართედ გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში. რამდენიმე სახეობა კვეთს ეკვატორს ინდონეზიაში და სამხრეთ ამერიკაში. ცნობილია მუხების 600-მდე სახეობა:
Quercus acerifolia
Quercus acutissima
Quercus agrifolia
Quercus ajoensis
Quercus albicaulis
Quercus aliena
Quercus argentata
Quercus argyrotricha
Quercus augustinii
Quercus austrina
Quercus austrocochinchinensis
Quercus austroglauca
Quercus bella
Quercus berberidifolia
Quercus bicolor
Quercus blakei
Quercus boyntonii
Quercus camusiae
Quercus canariensis
Quercus canbyi
Quercus carmenensis
Quercus castanea
Quercus castaneifolia
Quercus cedrosensis
Quercus championii
Quercus chapensis
Quercus chapmanii
Quercus chevalieri
Quercus chingsiensis
Quercus chungii
Quercus copeyensis
Quercus cornelius-mulleri
Quercus costaricensis
Quercus cualensis
Quercus daimingshanensis
Quercus dalechampii
Quercus delavayi
Quercus delicatula
Quercus dentata
Quercus depressa
Quercus depressipes
Quercus deserticola
Quercus dilatata
Quercus dinghuensis
Quercus disciformis
Quercus diversifolia
Quercus dumosa
Quercus edithiae
Quercus eduardii
Quercus elevaticostata
Quercus ellipsoidalis
Quercus emoryi
Quercus engelmannii
Quercus fleuryi
Quercus franchetii
Quercus gambelii
Quercus gambleana
Quercus gemelliflora
Quercus geminata
Quercus gilva
Quercus glauca
Quercus glaucoides
Quercus graciliformis
Quercus gravesii
Quercus havardii
Quercus helferiana
Quercus hemisphaerica
Quercus hinckleyi
Quercus hintoniorum
Quercus hirtifolia
Quercus hondae
Quercus hui
Quercus hypophaea
Quercus hypoxantha
Quercus ilex
Quercus iltisii
Quercus imbricaria
Quercus incana
Quercus inopina
Quercus insignis
Quercus intricata
Quercus jenseniana
Quercus jinpinensis
Quercus kiukiangensis
Quercus kouangsiensis
Quercus laceyi
Quercus lamellosa
Quercus lanata
Quercus laurifolia
Quercus laurina
Quercus leucotrichophora
Quercus lineata
Quercus litoralis
Quercus litseoides
Quercus lobata
Quercus lobbii
Quercus longinux
Quercus lowii
Quercus lungmaiensis
Quercus lyrata
Quercus macrocarpa
Quercus macrolepis
Quercus margarettae
Quercus merrillii
Quercus michauxii
Quercus minima
Quercus mohriana
Quercus morii
Quercus motuoensis
Quercus muehlenbergii
Quercus multinervis
Quercus myrtifolia
Quercus neglecta
Quercus ningangensis
Quercus obovatifolia
Quercus oglethorpensis
Quercus oleoides
Quercus oxyodon
Quercus pachyloma
Quercus pagoda
Quercus palustris
Quercus patelliformis
Quercus peduncularis
Quercus pentacycla
Quercus phanera
Quercus poilanei
Quercus prinoides
Quercus prinus
Quercus pubescens
Quercus pumila
Quercus pungens
Quercus rapurahuensis
Quercus rex
Quercus rhysophylla
Quercus robusta
Quercus rugosa
Quercus sagraeana
Quercus salicifolia
Quercus salicina
Quercus sapotifolia
Quercus saravanensis
Quercus schottkyana
Quercus semiserrata
Quercus sessilifolia
Quercus shumardii
Quercus sichourensis
Quercus similis
Quercus sinuata
Quercus stellata
Quercus stenophylloide
Quercus stewardiana
Quercus subhinoidea
Quercus subsericea
Quercus sumatrana
Quercus tardifolia
Quercus texana
Quercus thorelii
Quercus tomentosinervis
Quercus toumeyi
Quercus treubiana
Quercus turbinella
Quercus vacciniifolia
Quercus variabilis
Quercus vaseyana
Quercus viminea
Quercus vulcanica
Quercus wislizeni
Quercus xalapensis
Quercus xanthotricha
Quercus yingjiangensis
ლიტერატურა
საქართველოს ფლორა, ტ. 2, თბ., 1973
Дендрофлора Кавказа, т. 2, Тб., 1971;
Деревья и кустарники СССР, т. 2, М.—Л., 1951
Byfield, Liz (1990) An oak tree, Collins book bus, London : Collins Educational,
Philips, Roger. Trees of North America and Europe, Random House, Inc., New York , 1979.
Logan, William B. (2005) Oak : the frame of civilization, New York ; London : W.W. Norton,
Paterson, R.T. (1993) Use of trees by livestock, 5: Quercus, Chatham : Natural Resources Institute,
Royston, Angela (2000) Life cycle of an oak tree, Heinemann first library, Oxford : Heinemann Library,
Savage, Stephen (1994) Oak tree, Observing nature series, Hove : Wayland,
Tansley, Arthur G., Sir (1952) Oaks and oak woods, Field study books, London : Methuen.
Żukow-Karczewski, Marek (1988) Dąb – król polskich drzew (Oak – the king of the Polish trees), AURA (A Monthly for the protection and shaping of human environment), 9, 20-21.
რესურსები ინტერნეტში
Flora of China – Cyclobalanopsis
Oak diseases
Flora Europaea: Quercus
Oaks from Bialowieza Forest
Common Oaks of Florida
Oaks of the world
The Global Trees Campaign The Red List of Oaks and Global Survey of Threatened Quercus
Latvia - the land of oaks
Janka Hardness Scale – The Janka Hardness Scale for many Exotic and Domestic species
სქოლიო