ფრანტიშეკ პალაცკი

ფრანტიშეკ პალაცკი (დ. 14 ივნისი, 1798, ჰოდსლავიცე (მორავია) – გ. 26 მაისი, 1876, პრაღა) — ჩეხი ისტორიკოსი, პოლიტიკოსი, მწერალი და საზოგადოებრივი კულტურული და სამეცნიერო ცხოვრების ორგანიზატორი თანამედროვე პრაღაში. იგი ითვლება თანამედროვე ჩეხური ისტორიოგრაფიის ფუძემდებლად, მას „ერის მამას“ უწოდებენ.
ბიოგრაფია
ბავშვობა და სწავლა
დაიბადა ჰოდსლავიცეში, აღმოსავლეთ მორავიაში. ის იყო დიდი ხნის ტრადიციის მქონე აუგსბურგის დენომინაციის პროტესტანტული ოჯახის 12 შვილიდან მეხუთე. მამა ადგილობრივი სკოლის მასწავლებელი იყო. დედის გარდაცვალების შემდეგ მამა მეორედ დაქორწინდა. ფრანტიშეკმა და მისმა ძმებმა პირველადი განათლება მამისგან მიიღეს. შემდეგ ფრანტიშეკი (1807-1809) შევიდა გერმანულენოვან სკოლაში კუნვალდში (დღევანდელი კუნინი) ნოვე ჯიჩინის მახლობლად, რომელიც დააარსა გრაფინია მარია ვალბურგ ზეილ-ვალდბურგმა. 1809-1812 წლებში მან სწავლა განაგრძო ტრენჩინის ლათინურ სკოლაში, რასაც მოჰყვა ევანგელისტური ლიცეუმი (1818 წლამდე) პრეშპურკში (ახლანდელი ბრატისლავა). იქ გაიცნო და დაუმეგობრდა ფილოლოგ პავლე იოზეფ შაფარჟიკს და სწავლობდა სლავურ ენებს (ფლობდა 11 ენას და იცნობდა სხვა რამდენიმესაც).
ადრეული პრაქტიკა
მიუხედავად იმისა, რომ პალაცკის მამას სურდა, რომ მისი ვაჟიც ევანგელისტური მასწავლებელი და მღვდელი გამხდარიყო, შვილმა სწავლა არ გააგრძელა.
ფრანტიშეკ პალაცკიმ 1820 წელი გაატარა რეპეტიტორად ვენაში უმაღლეს სოციალურ წრეებში. ამ აქტივობამ მას ხელმისაწვდომობა მისცა არა მხოლოდ უმაღლესი კულტურის სამყაროში, არამედ საკმარისი შესაძლებლობაც, გაეგრძელებინა თვითგანათლება, ძირითადად ფილოსოფიასა და ესთეტიკაში (მასზე ძირითადად გავლენას ახდენდნენ ი. კანტი, ფ. შილერი და ი. ჰერდერი). მან მიღო არა მხოლოდ კარგი ცოდნა პოლიტიკასა და პოლიტიკურ მოვლენებზე ჰაბსბურგის ქვეყნებში, არამედ ინტენსიურად სწავლობდა უცხო ენებს (სიცოცხლის მანძილზე დაეუფლა ლათინურს, ბერძნულს, გერმანულს, ჩეხურს, უნგრულს, პორტუგალიურს, ინგლისურს, ფრანგულს, იტალიურს, რუსულს და ძველ სლავურს). ახალგაზრდობაში პალაცკის დიდი ლიტერატურული ამბიციები ჰქონდა, მან დაწერა რამდენიმე არც თუ ისე კარგი ლექსი (ჩეხურ და გერმანულ ენებზე), ძირითადად სხვადასხვა შემთხვევებისთვის, მეგობრებისთვის ან ფილოსოფიური თემებით. მაგრამ დიდი გეგმები ჰქონდა, ეკატერინე დიდზე ტრაგედიის წერა დაიწყო, მოგვიანებით იან ჰუსზე და ფართომასშტაბიანი ისტორიული ეპოსი შექმნა ნაპოლეონზე, მან არ დაასრულა არც ერთი ეს ნაწარმოები. მან გააკეთა ოსიანის სიმღერების ძალიან მაღალი ხარისხის ჩეხური თარგმანი, ყალბი პოეტური პროზა შოტლანდიის კელტური ისტორიიდან.
სადღაც 1819 წელს პალაცკიმ გადაწყვიტა გაეგრძელებინა სწავლა — ძირითადად, ჩეხეთის ისტორიის შესწავლა. ამ მიზნით იგი დაუკავშირდა იოზეფ იუნგმანს, რომელსაც სთხოვა მიღება და დახმარება: ძირითადი ისტორიოგრაფიული ინფორმაციის მიწოდება და ისტორიკოსის მუშაობის მეთოდოლოგიაში ინიციირება. იუნგმანს მოეწონა პალაცკის მიზანდასახულობა და თავდადება, მან მიაწოდა თავისი ცოდნის მაქსიმუმი და სოციალური კონტაქტები და გახდა მისი მთელი ცხოვრების მეგობარი. 1823 წლის მარტში პალაცკიმ მსგავსი წერილი მისწერა იოზეფ დობროვსკის და ცოტა ხნის შემდეგ (1823 წლის 11 აპრილს) ის პირადად ჩავიდა პრაღაში.
დამწყები ისტორიკოსი
პალაცკი ჯერ იოზეფ დობროვსკიმ გამოიყენა, მოგვიანებით კი ფრანტიშეკ შტერნბერკ-მანდერშეიდმა კეთილშობილური საგვარეულო ხეების შესაქმნელად. მოგვიანებით შტერნბერკებმა ის ოჯახის არქივარიუსად დაასაქმეს. დობროვსკისთან თანამშრომლობამ მომავალში მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია პალაცკიზე, მისგან ისწავლა ისტორიოგრაფიული კრიტიკული მეთოდი და ასევე მიიღო გამოცდილება ფილოლოგიურ-კრიტიკული მეთოდით.
ამ დროს ის უკვე გახდა პრაღაში ცნობილი პიროვნება განათლებულ და პატრიოტულ წრეებში, რომლის გამორჩეული ნიჭი და ინტელექტუალური თვისებები ეჭვს არ იწვევს.
1827 წელს პალაცკიმ გრაფ კაშპარ შტერნბერკის წინადადებით დაიწყო სამუზეუმო ჟურნალების გამოცემა (გერმანული ყოველთვიური გამოცემა „Monatsschrift des böhmen Museums“ და ჩეხური კვარტლური ჟურნალი ბოჰემიის პატრიოტული მუზეუმის საზოგადოების შესახებ). საინტერესოა, რომ თავდაპირველად დიდი კამათი იყო ჩეხ პატრიოტებს შორის, რომლებსაც არ მოსწონდათ ამ ჟურნალების ფორმა და მართლწერა. ჩეხური პატრიოტული მოძრაობის დაქუცმაცება სრულად გამოიხატა ამ დავებით. გერმანული ჟურნალისადმი მცირე ინტერესის გამო, 1831 წელს იგი შეიცვალა კვარტალურით და ერთი წლის შემდეგ (1832) მთლიანად გაუქმდა. 1838 წელს პავლე იოზეფ შაფარიკმა დაიწყო ჩეხური ვერსიის რედაქტირება. სარედაქციო საქმიანობის გარდა, იგი მონაწილეობდა მუზეუმის მართვაში, როგორც მუზეუმის კომიტეტის წევრი (1830 წლიდან) და 1834 წლიდან, როგორც ამ კომიტეტის აღმასრულებელი.
ოჯახური ცხოვრება
1827 წელს ფრანტიშეკ პალაცკიმ იქორწინა ტერეზია მეჩუროვაზე, დიდი მიწის მესაკუთრისა და ადვოკატის იან მეჩურას უმცროს ქალიშვილზე, თუმცა მისი ოჯახის ექიმმი ვაცლავ სტანეკი წინააღმდეგი იყო ქორწინებისა იმ მოტივით, რომ „ტერეზიას აქვს გულის მძიმე დაავადება და არ არის შესაფერისი ქორწინებისთვის“. ტერეზიასთან პალაცკიმ გააჩინა ორი შვილი: ვაჟი იანი (მომავალი ნატურალისტი) და ქალიშვილი მარია, რომელიც მოგვიანებით დაქორწინდა ფრანტიშეკ ლადისლავ რიგერზე. მათი აღმზრდელი იყო ვაცლავ ვლადივოი ტომეკი, რომელიც თავის მოგონებებში აღწერს იმ რთულ სამუშაოს, რომელიც მას განსაკუთრებით ჰიპერაქტიურ და დაუმორჩილებელ იანთან ჰქონდა. მეჩურის ოჯახის და მოგვიანებით მისი სიძის ფრანტიშეკ ლადისლავ რიგერის ოჯახის კარგი ფინანსური უზრუნველყოფის წყალობით, პალაცკის შეეძლო ემუშავა თავის სპეციალობაში. მისი მეუღლის სუსტი ჯანმრთელობის გათვალისწინებით, რომელიც პალაცკის ძალიან უყვარდა, ოჯახი ხშირად დადიოდა აგარაკებზე, ყველაზე ხშირად ფრანგულ რივიერაზე ნიცაში, ასევე ნეაპოლის მახლობლად.
ქონების ისტორიოგრაფი
1827 წელს ჩეხეთის მემამულეებმა დაიწყეს მასთან მოლაპარაკება, რომელთაც სურდათ მისი დანიშვნა ფრანტიშეკ პუბიჩკას გარდაცვალების შემდეგ ქონების ოფიციალური ისტორიოგრაფის თანამდებობაზე. გარკვეული გართულებების გამო, ის არ დაინიშნა 1838 წლამდე, მაგრამ მან ხელფასი გაცილებით ადრე მიიღო იმისათვის, რომ უნდა დაესრულებინა Pubiček-ის Chronologische Geschichte Böhmens. თუმცა, ვინაიდან ეს ნაშრომი მეთოდოლოგიურად და კონცეპტუალურად მოძველებული იყო 1930-იან წლებში, პალაცკიმ დაიწყო სწრაფვა ჩეხეთის ისტორიის სრულიად ახლიდან დაწერის შესაძლებლობის წყაროს სახსრებზე და დიპლომატიური ხასიათისა და სახელმწიფოს სოციალურ, ეკონომიკურ, რელიგიურ და კულტურულ განვითარებასთან დაკავშირებით. დარწმუნების მძიმე პროცესის შემდეგ მემამულეები შეთანხმდნენ 1831 წლის მარტში. „Geschichte von Böhmen“ (1836–1867) გახდა ამ ახლად ჩაფიქრებული ჩეხეთის ისტორიის შედეგი.
1827–1848 წლებში პალაცკიმ მოიარა მთელი ევროპის არქივები ჩეხეთის ისტორიისთვის წერილობითი წყაროების ამოსაღებად. მან დაიწყო ბოჰემიაში ტრებონის არქივით, გააგრძელა დრეზდენში, ლაიფციგში და ბერლინში. ის ყველაზე დიდხანს დარჩა იტალიაში, რომში, სადაც დაუმეგობრდა მხატვარ იოზეფ ვოიტეხ ჰელიხს, შემდეგ უდინეში, პერუჯაში, პადუაში, ვენეციაში, ფლორენციაში, ნეაპოლში.
1829 წელს მან შექმნა პროექტი ჩეხური ენციკლოპედიისთვის, რომელიც პერსპექტიული დაწყების შემდეგ ჩაიშალა და ამ მცდელობის შედეგად 1831 წელს შეიქმნა Matice česká, რომლის ამოცანა იყო ჩეხური წიგნების დაფინანსება, რომლებსაც კერძო გამომცემლები ვერ გამოსცემდნენ, რადგან ისინი არ იყვნენ მომგებიანი. მხოლოდ მისმა სიძემ, ფრანტიშეკ ლადისლავ რიგერმა გამოსცა ჩეხური ენციკლოპედია სათაურით „Rieger's szólník naucný“. 1829 წლიდან იყო ჩეხეთის სამეფო მეცნიერებათა საზოგადოების ნამდვილი წევრი, მდივანი (1839–1844), შემდეგ დირექტორი (თავმჯდომარე) 1835–1836 და 1868–1875 წლებში.
1840 წელს გამოიცა „ჩეხური არქივის“ პირველი ტომი, ჩეხურ ენაზე დაწერილი ისტორიული წყაროების გამოცემა, რომელიც ასევე შეიცავს „Geschichte von Böhmen“-ის სხვა ტომებს. ამ გამოცემის შექმნაში ასევე მონაწილეობდნენ ვ. ტომეკი და კ. ერბენი, რომლებმაც პალაცკისთან ერთად გამოიკვლიეს არქივები და დააკოპირეს დოკუმენტები.
იმ დროს, როდესაც იგი ამზადებდა გამოსაცემად მისი „Geschichte von Böhmen“-ის მესამე ტომს (რომელიც უნდა შეიცავდეს სახელმწიფოს განვითარებას პრეჰუსიტებისა და ჰუსიტების ეპოქაში), უკვე ნაწილობრივ ნაწარმოებების გამოცემის დროს და შემდგომ საბოლოო ვერსიით დამტკიცების დროს, მას კონფლიქტი მოუვიდა ავსტრიულ ცენზურასთან.
1844 წლიდან იგი მუშაობდა ამ ნაწარმოების ჩეხურ თარგმანზე, თუმცა ეს არ იყო სუფთა თარგმანი, დიდწილად ჩეხურ ვერსიაში მან გააღრმავა ჩეხეთის ისტორიის ისტორიოგრაფიული ასახვა და მეტი ყურადღება გაამახვილა ჩეხეთის მოსახლეობაზე, როგორც ჩეხეთის ისტორიის მატარებლებზე. 1848 წელს გამოიცა მისი შედევრის პირველი ტომი „ჩეხეთის ერის ისტორია ბოჰემიასა და მორავიაში“.
პოლიტიკაში შესვლა 1848 წელს
1848 წლის თებერვალში საფრანგეთში რევოლუციის შესახებ ახალი ამბების გავრცელების შემდეგ, ფრანტიშეკ პალაცკი თვლიდა, რომ ჩეხეთის ეროვნულმა მოძრაობამ უნდა გააგრძელოს ლეგალური გზების დაცვა, ამიტომ იგი ძალიან თავშეკავებული იყო წმინდა ვაცლავის კომიტეტის საქმიანობის მიმართ. აპრილის დასაწყისში მან ამჯობინა ჩართვა დროებითი გუბერნატორული კომისიის საქმიანობაში, რომელმაც წმინდა ვაცლავის კომიტეტის საპირწონედ სამხარეო ადმინისტრაციის ხელმძღვანელად გრაფი რუდოლფ სტადიონი დანიშნა. ამავე დროს, პალაცკი ცდილობდა, საკმაოდ წარუმატებლად, შეემცირებინა მზარდი დაძაბულობა ჩეხებსა და გერმანელებს შორის და დაერწმუნებინა ჩეხი მემამულეები, მიეღოთ ლიბერალური კონსტიტუციონალიზმი მათ პრინციპებად.
თუმცა, ძალიან მალე პალაცკიმ მოიპოვა ჩეხეთის ეროვნული მოძრაობის პოლიტიკური ლიდერის სტატუსი, როდესაც პირველად 1848 წლის 8 აპრილს მან ანონიმურად გამოაქვეყნა სტატია Národní noviny-ში, სადაც ამართლებდა, რატომ ვერ მონაწილეობდნენ ჩეხები გერმანიის ეროვნულ გაერთიანებაში. გაგზავნეს თავიანთი წარმომადგენლები ფრანკფურტის პარლამენტში და მაშინვე 1848 წლის 11 აპრილს „წერილი ფრანკფურტში“ მსგავსი მსჯელობით, მან უარყო მოწვევა გამხდარიყო ამ პარლამენტის მოსამზადებელი კომიტეტის წევრი. ფრანკფურტისადმი მიწერილ წერილში პალაცკიმ ასევე განავითარა ავსტრო-სლავიზმის კონცეფცია, იმის გაცნობიერების გარეშე, რომ ავსტრიული სახელმწიფოს იდეა, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა თანასწორ ერებს, ეწინააღმდეგება არა მხოლოდ გერმანიის გამაერთიანებელი მოძრაობის ინტერესებს, არამედ პოლონეთისა და უნგრეთის ეროვნულ ძალისხმევას. და უფრო მეტიც, რომ ავსტრო-სლავური კონცეფციის რეალიზება მნიშვნელოვნად შეზღუდავს ჰაბსბურგების დინასტიის პოლიტიკურ გავლენას გერმანიაში.
1848 წლის 10 აპრილს დროებითი გუბერნატორული კომისია გაერთიანდა წმინდა ვაცლავის კომიტეტთან. პალაცკი ასევე გახდა ამგვარად შექმნილი ეროვნული კომიტეტის წევრი. როგორც ეროვნული კომიტეტის ერთ-ერთი წარმომადგენელი, აპრილის ბოლოს ფრანკფურტის კომიტეტის დელეგატებთან ცხარე მოლაპარაკებებშიც მონაწილეობდა. 8 მაისს პალაცკიმ მიიღო საკვირველი შეთავაზება, გამხდარიყო განათლების მინისტრი. ძირითადად შინაგან საქმეთა მინისტრის ფრანც ფილერსდორფის განსხვავებული აზრის გამო ფრანკფურტის პარლამენტის შესახებ. პირიქით, 30 მაისს პალაცკიმ მიიღო ახალი გუბერნატორის ლევ თუნის წინადადება დროებით პროვინციულ მთავრობაში ადგილის დაკავების შესაძლებლობაზე, რათა მხარი დაუჭიროს თუნის ავტონომიურ ძალისხმევას. თუმცა, როდესაც მიხვდა, რომ თუნი ნამდვილად იყო დაინტერესებული ეროვნული კომიტეტის წევრებზე კონტროლის მოპოვებით, ვენის „რევოლუციური“ მთავრობის გავლენისგან თავის დაღწევით და კონტრრევოლუციისთვის ბაზის შესაქმნელად, მან 12 ივნისს დატოვა დროებითი მთავრობა.
ამასობაში პრაღაში დაიწყო სლავური კონგრესისთვის მზადება. თუნი დათანხმდა ამის ორგანიზებას, როდესაც პალაცკიმ გარანტია მისცა, რომ სლავი ხალხები გამოხატავდნენ მხარდაჭერას ჰაბსბურგის მონარქიის მიმართ. თუმცა, პალაცკი არ იყო ძალიან წარმატებული თავის ინტენსიურ მცდელობაში, მოეხდინა კონგრესზე ავსტრო-სლავური ხასიათის შთაბეჭდილების გავლენა, როგორც ჰაბსბურგის მონარქიის გარეთ სლავური ტერიტორიების წარმომადგენლების მნიშვნელოვანი რაოდენობა (განსაკუთრებით საფრანგეთში პოლონეთის ემიგრაციის დელეგატები ან რუსი ემიგრანტი მიხეილ ბაკუნინი) შეიკრიბა პრაღაში, რომელსაც არ ჰქონდა მონარქიის შენარჩუნების ინტერესი. მიუხედავად იმისა, რომ პალაცკიმ კონგრესი 2 ივნისს დაიწყო კონგრესის თავმჯდომარის თანამდებობით, მან ვერ შესთავაზა ისეთი პროგრამა, რომელიც შეძლებდა ცალკეული ერების წარმომადგენლების მრავალფეროვან ინტერესების დაკმაყოფილებას. კონვენცია დასრულდა 12 ივნისს პრაღაში აჯანყების დაწყების გამო.
აჯანყების დროს პალაცკი ცდილობდა კომპრომისით შუამავლობას ამბოხებულებსა და ჯარს შორის და აიძულა რადიკალი სტუდენტები გაეთავისუფლებინათ დატყვევებული გუბერნატორი თუნი. მიუხედავად ზომიერებისა, პალაცკი არ მოერიდა ბრალდებებს იმის თაობაზე, რომ ის იყო რევოლუციური შეთქმულების შემქმნელი და რომ სლავური კონგრესი სინამდვილეში იყო იდეოლოგიური მომზადება სლავების ომისთვის გერმანელების წინააღმდეგ.
რაიხის დეპუტატი
დამფუძნებელი პარლამენტის არჩევნებში ფრანტიშეკ პალაცკი აირჩიეს საარჩევნო ოლქში პრაღა — ქალაქი II და დაიკავა წამყვანი როლი ბოჰემიისა და მორავიის ჩეხ დეპუტატებს შორის. როგორც საკონსტიტუციო ქვეკომისიის წევრმა, მან უკვე 1848 წლის 5 აგვისტოს შეადგინა ავსტრიის კონსტიტუციის პროექტი, რომელიც შეიცავდა ავსტრო-სლავიზმის პრინციპებს და ცდილობდა ეპოვა ბალანსი ცენტრალიზმსა და ფედერალიზმს შორის. პარლამენტის პლენარულ სხდომაზე, ამ წინადადების განხილვის ნაცვლად, უპირატესობა მიენიჭა ბატონობის გაუქმების უფრო აქტუალურ საკითხს. ამასობაში მისი მეუღლე ტერეზია მიმოწერით მოუწოდებდა მას კონსერვატიული სულისკვეთებით არ გამხდარიყო ზედმეტად დემოკრატი ვენაში და გამოთქვა სურვილი, დაეთმო საპარლამენტო მანდატი და მიეძღვნა თავი უფრო უსაფრთხო პროფესიისთვის (ისტორია). პალაცკიმ გააპროტესტა ეს რეკომენდაციები, მაგრამ მეორე მხრივ, 2 სექტემბერს კულტურისა და განათლების მინისტრის შეთავაზება მეორედ უარყო.
როდესაც 1848 წლის 6 ოქტომბერს ვენაში მორიგმა რევოლუციურმა ტალღამ იფეთქა, ჩეხმა დეპუტატებმა ამჯობინეს ქალაქის დატოვება და 22 ოქტომბერს გამოაქვეყნეს განცხადება, რომ ისინი არ თვლიდნენ პარლამენტის რეზოლუციებს სავალდებულოდ, რადგან ისინი ტერორს აიძულებდნენ რევოლუციონერებს. იგივე განცხადება გაიმეორა პალაცკიმ თავის განცხადებაში 24 ოქტომბერს, რომელმაც ასევე მოითხოვა ასამბლეის დაუყოვნებლივ გადაცემა კრომეჟიჟში, სადაც ფაქტობრივად დაიწყო დამფუძნებელი ასამბლეა 1848 წლის 22 ნოემბერს. განახლებულ ასამბლეაზე პალაცკი ცდილობდა შეექმნა სლავური დეპუტატების კლუბი, მაგრამ მისმა ავსტრო-სლავურმა ორიენტაციამ გალიციელი პოლონელები ძნელად მიიზიდა.
გერმანიასა და ვენაში დიდი გერმანელების ბოლოდროინდელი რევოლუციური წარუმატებლობის გათვალისწინებით, პალაცკიმ შეცდომით მიიჩნია, რომ ავსტრო-სლავიზმს ჰქონდა უპრეცედენტოდ მაღალი შანსი, მოცემულ პირობებში მოეპოვებინა ადგილი. მხოლოდ ნელ-ნელა მიხვდა, რომ ვენის რევოლუციის დამარცხება, უპირველეს ყოვლისა, რეაქციის გამარჯვებას ნიშნავდა, რომ ახალი იმპერატორი ფრანც იოზეფ I მოითმენდა ასამბლეის მოქმედებას სრული აუცილებლობის გამო, და რომ ფელიქს შვარცენბერგის მთავრობა აპირებდა დამოუკიდებლად ემოქმედა. საბოლოოდ, კაჟეტან მაიერის ცენტრალისტურმა წინადადებამ გაიმარჯვა პალაცკის კონსტიტუციის ფედერალისტურ პროექტზე და ამიტომ იმედგაცრუებული პალაცკი თებერვლის დასაწყისში გადადგა საკონსტიტუციო კომიტეტის ვიცე-თავმჯდომარის თანამდებობიდან.
1849 წლის 6 მარტის საღამოს ფრანტიშეკ პალაცკი და სხვა დეპუტატები შეხვდნენ შინაგან საქმეთა მინისტრს ფრანც სტადიონს, რომელმაც აცნობა მათ, რომ მეორე დღეს კრომეჟიჟის ასამბლეა დაითხოვებოდა და სტადიონის კონსტიტუცია გაუქმდებოდა. პალაცკი გაოცებული იყო მოვლენების ასეთი განვითარებით და, ისევე როგორც სხვა ჩეხი პოლიტიკოსები, მან არ იცოდა როგორ მოქცეულიყო ასამბლეის დაშლის შემდეგ, ამიტომ ურჩევდა სიმშვიდის შენარჩუნებას და შემდგომ განვითარებას. ის თავად გაშორდა საზოგადოებრივ ცხოვრებას, რადგან დაიღალა პარლამენტის დარბაზში პოლიტიკური კამათით და სურდა მიეძღვნა თავი ოჯახისა და ისტორიკოსის საქმიანობისთვის, რაც უგულებელყოფილი ჰქონდა ბოლო ერთი წლის განმავლობაში. პირველი მაისის შეთქმულების გამო, პრაღაში ალყის გამოცხადების შემდეგ, პალაცკი დარჩა პრაღის ფარგლებს გარეთ.
უკან დახევა განმარტოებაში
1849 წლის ბოლოსაც კი, ფრანტიშეკ პალაცკი იმედოვნებდა, რომ 1848–1849 წლების რევოლუციური წლების კომფორტი შენარჩუნდებოდა და რომ რეპრესიები მხოლოდ რადიკალ დემოკრატებზე იმოქმედებდა. ფაქტობრივად, ჩეხეთის გუბერნატორმა პალაცკი იმ „კომპრომეტირებულ“ პირთა სიაში შეიყვანა, რომლებსაც პოლიცია აკონტროლებდა. 1850 წლის აგვისტოში ის კვლავ აირჩიეს პრაღის უფრო ფართო საქალაქო კომიტეტში, მაგრამ როდესაც 1851 წლის მარტში ის წინააღმდეგი გამოვიდა ფელიქს შვარცენბერგისთვის საპატიო მოქალაქეობის მინიჭების წინადადებაზე, ხელისუფლებამ აიძულა ის დაეტოვებინა პოლიტიკა. ოფიციალური ზეწოლის გამო, 1852 წლის თებერვალში პალაცკი გადადგა პრაღის ეროვნული თეატრის მშენებლობის კომიტეტის თავმჯდომარის თანამდებობიდან მას შემდეგ, რაც მოაწყო წარმატებული ფონდი თეატრისთვის მიწის შესაძენად. ამგვარად, პალაცკის სურდა თავისი ენერგიის დახარჯვა ჩეხეთის მუზეუმის საქმიანობის განვითარებაში, თუმცა ისეთმა მნიშვნელოვანმა პიროვნებებმა, როგორიც იყვნენ შაფარიკი და ჩელაკოვსკი, უარი თქვეს მონაწილეობაზე აკადემიური ლექსიკონის პროექტში.
პალაცკიმ მომდევნო წლები გაატარა ლობკოვიცეს ციხე-სიმაგრეში, რომელიც ტერეზია პალაცკამ მემკვიდრეობით მიიღო მამის გარდაცვალების შემდეგ, 1852 წელს. სწავლობდა საფრანგეთსა და გერმანიაში, რომლის დროსაც მას ხანდახან დასდევდნენ ავსტრიელი აგენტები. პალაცკი აგრძელებდა მუშაობას თავის ისტორიულ ნაშრომზე.
1858 წელს პალაცკიმ მონაწილეობა მიიღო რიგრის საგანმანათლებლო ლექსიკონზე მუშაობაში, რომლის საავტორო ჯგუფი ასევე შედგებოდა იმ ადამიანებისგან, რომლებიც ბოლო წლებში პოლიტიკური მიზეზების გამო დაშორდნენ პალაცკის (მაგ. ვაცლავ ტომეკი). იმავე წელს მან ასევე გამოაქვეყნა რამდენიმე სტატია, სადაც იცავდა მათ ავთენტურობას ხელნაწერებთან დაპირისპირებაში, რამაც დააახლოვა იგი „სამთავრობო პარტიის“ ზოგიერთ წევრთან (განსაკუთრებით იოზეფ და ჰერმენეგილდ ჟირეჩეკებთან.
მიუხედავად იმისა, რომ პალაცკი დარჩა ნიცაში 1859-1860 წლებში, ის ძირითადად არ აკეთებდა კომენტარს იტალიის ომზე, იგი სკეპტიკურად უყურებდა ავსტრიაში პირობების ლიბერალიზაციის ნიშნებს, პოლიტიკური ინიციატივა თავის სიძეს, რიგერს დაუტოვა. ამაში თავისი როლი ითამაშა ტერეზია პალაცკას მძიმე ავადმყოფობამ, რომელიც გარდაიცვალა ბოჰემიაში დაბრუნების დროს 1860 წლის 18 აგვისტოს.
ჩეხი ერის მამა
ირჟი შტაიფის აზრით, ფრანტიშეკ პალაცკი წარმოიშვა ნეოაბსოლუტიზმის პერიოდიდან, როგორც ჩეხეთის ეროვნული საზოგადოების უდავო მორალური ავტორიტეტი. რადიკალ-დემოკრატებმაც კი უკვე მე-18 საუკუნის 60-იანი წლების დასაწყისში მიანიჭეს მას „ერის მამის“ ტიტული, რომელიც დაუღალავად ასწავლიდა ჩეხ ერს ისტორიას. ბევრმა მუნიციპალიტეტმა ასევე გამოხატა პატივი პალაცკის მიმართ, რამაც მას საპატიო მოქალაქეობა მიანიჭა. უმეტესად არაკრიტიკული პატივისცემის ყველა გამოვლინებამ მაინც განაპირობა პალაცკი ავტორიტეტული გამხდარიყო.
პალაცკის უფლებამოსილება ასევე დაადასტურა იმპერატორმა ფრანც იოზეფ I-მა, რომელმაც 1861 წლის აპრილში დანიშნა იგი არაკეთილშობილური წარმოშობის პირველ ბოჰემად, ლორდთა პალატის უვადო წევრად. მასში პალაცკი აკრიტიკებდა თებერვლის კონსტიტუციას და ამტკიცებდა რეგიონალური ასამბლეების ავტონომიურ უფლებებს, მაგრამ გრძნობდა, რომ მის გამოსვლებს არ ჰქონდა სასურველი პასუხი, ამიტომ 1861 წლის სექტემბერში მან ლორდთა პალატას პასიური წინააღმდეგობა გამოუცხადა და მას აღარ დაბრუნებია.
პალაცკიმ გაცილებით მეტი კონცენტრირება მოახდინა ჩეხეთის რეგიონალური ასამბლეის წევრებს შორის ლიდერის როლის შენარჩუნებაზე, რომელშიც ის აირჩიეს 1861 წლის არჩევნებში ოთხ ოლქში, ხოლო მანდატი მიიღო კარლინის ოლქში სოფლის მუნიციპალიტეტების კურიაში. რეგიონული ასამბლეის დარბაზში მან წარუმატებლად შეუწყო ხელი საარჩევნო რეფორმას, რომელიც უნდა აღმოფხვრილიყო დისბალანსი ჩეხურ და გერმანულენოვან ოლქებს შორის. ის ასევე იყო ჩართული ჩეხეთის ასოციაციის ცხოვრებაში, კერძოდ 1862 წელს მან დააარსა სვატობორის ასოციაცია, რომლის თავმჯდომარედ 1875 წლამდე მუშაობდა. 1868 წელს მას დაევალა ეროვნული თეატრის საძირკვლის საზეიმო ჩაყრა და იყო ერთ-ერთი წამყვანი გამომსვლელი სხვადასხვა ეროვნულ დღესასწაულებზე, რამაც გამოიწვია მეტსახელი „ერის მამა“.
პალაცკის მცდელობები კოლექტიური ჩეხური ცნობიერების გასაძლიერებლად მალევე ჩაშალა ჩეხი ლიბერალების ახალგაზრდა თაობამ, რომლებსაც არ სურდათ პალაცკის შეხედულებების უკრიტიკოდ მიღება, რაც პალაცკიმ ძალიან პირადულად მიიღო. ახალშობილი ახალგაზრდა ბოჰემური ფრაქცია განსაკუთრებით არ ეთანხმებოდა პალაცკის წინააღმდეგობას 1863 წლის პოლონეთის აჯანყებისა და ხმის უფლების დემოკრატიზაციის მიმართ. როდესაც პალაცკიმ ვერ განახორციელა თავისი ხედვები სახელმწიფოს ორგანიზების შესახებ არც რაიხში და არც პროვინციულ დონეზე, მან დაწერა ისინი მინიმუმ 1865 წელს ტრაქტატში „ავსტრიის სახელმწიფოს იდეა“, მათ შორის ცნობილი წინადადება „ჩვენ ვიყავით. ავსტრიამდე, ჩვენ ვიქნებით მის შემდეგ!“ თუმცა, ჩეხმა პოლიტიკოსებმა პალაცკისა და რიგერის მეთაურობით ვერ შეძლეს ხელი შეეშალათ 1867 წლის ავსტრია-უნგრეთის დასახლებას, რადგან ვერც ავსტრიაში, ვერც საფრანგეთში და ვერც რუსეთში ვერ მოიპოვეს ეფექტური მხარდაჭერა, სადაც ჩეხეთის დელეგაციამ „მოლოცვა“ მოახდინა. ავსტრია-უნგრეთის მოგვარების საპასუხოდ, რეგიონალური ასამბლეის 81 დეპუტატმა, პალაცკის და რიგერის ხელმძღვანელობით, გამოსცა ჩეხეთის სახელმწიფო სამართლის დეკლარაცია 1868 წლის 22 აგვისტოს (ჩეხეთის დეპუტატების სახელმწიფო კანონის დეკლარაცია).
1867 წელს პალაცკიმ კვლავ დაიცვა მანდატი ჩეხეთის რეგიონალურ ასამბლეაში კარლინის ოლქში, არჩევნების დროს იანვარში და 1867 წლის მარტში. შეხვედრაში არ მონაწილეობის გამო, მას და სხვა ჩეხ დეპუტატებს ჩამოერთვათ მანდატი 1868 წლის სექტემბერში, მაგრამ იგი ხელახლა აირჩიეს 1869 წლის სექტემბერში, ისევე, როგორც 1870 წლის მორიგი არჩევნების დროს. 1872 წლის რეგიონალურ არჩევნებზე ის აირჩიეს ქალაქ კურიაში პრაღა-ნოვე მესტოს რაიონში. მაგრამ ის განაგრძობდა პასიურ ოპოზიციას და პერიოდულად ართმევდნენ მანდატს და ხელახლა ირჩევდნენ 1873 წლის შუალედურ არჩევნებზე 1874, 1875 და 1876 წლის შუალედურ არჩევნებზე.
1865 წელს პალაცკიმ გამოაქვეყნა „Geschichte von Böhmen“-ის ბოლო ტომი, რომელიც მან ამგვარად მოიყვანა 1526 წლამდე. მომდევნო წლებში იგი მკვეთრ ისტორიოგრაფიულ პოლემიკაში ჩაება ჩეხ-გერმანელ ისტორიკოსთა ასოციაციასთან (კონსტანტინე ჰოფლერი, ლუდვიგ შლეზინგერი, იულიუს ლიპერტი), მეორე მხრივ, მან მიიღო ჯილდო Matica slovenská-სგან, კრაკოვისა და ისტორიული საზოგადოებისგან (ლუბლიანა). 1866 წელს მან იმპერატორისგან მიიღო რკინის გვირგვინის II კლასი ორდენი, რომლის საფუძველზეც მას შეეძლო მიეღო კეთილშობილური წოდება, მაგრამ არასოდეს გამოუყენებია ეს უფლება. და ბოლოს, 1868–1875 წლებში მან დაიკავა ჩეხეთის სამეფო დოქტრინების საზოგადოების პრეზიდენტის თანამდებობა.
ფრანტიშეკ პალაცკი გარდაიცვალა 1876 წლის 26 მაისს. მისი დაკრძალვა ეროვნულ ტრაგედიად იქცა, რომელსაც ათიათასობით მგლოვიარე ესწრებოდა. მას შემდეგ, რაც ოჯახი გარდაცვლილს დაემშვიდობა, მისი ბალზამირებული ცხედარი ძველი მერიის სხდომათა დარბაზში გადმოასვენეს და 31 მაისს გადაასვენეს იმდროინდელ სასაფლაოზე, ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესიასთან, ლობკოვიცეში, სადაც დაკრძალეს.
პალაცკის ისტორიის ფილოსოფია
პალაცკის ვრცელი ისტორიული ნაშრომი ჩეხეთის ისტორიოგრაფიაში ეტაპად იქცა. ისტორიკოსთა მთელ მომავალ თაობებს ფაქტობრივად უნდა განემარტათ საკუთარი თავი მის და მისი კონცეფციის მიმართ მუშაობისას. მისი შემოქმედება არ იყო მხოლოდ ქრონოლოგიურად დალაგებული ისტორიული ფაქტების კრებული. პალაცკის ისტორიის მიხედვით, იგი წარმოადგენდა რეალობის ორგანულ მთლიანობას, რომელიც გადახლართული იყო მთავარ ხაზთან (იდეასთან). სწორედ ამიტომ, როგორც ერთ-ერთმა პირველმა ჩეხმა ისტორიკოსმა, მან დეტალურად შეისწავლა არა მხოლოდ პოლიტიკური ისტორია, არამედ სახელმწიფო სამართლის ისტორია (პოლონელი ისტორიკოსის ვაცლავ ალექსანდრე მაციჟოვსკის გავლენით), სოციალური ისტორია, ხელოვნება, მეცნიერება და ყოველდღიური ცხოვრების ისტორია. ჰეგელის დიალექტიკის გავლენით პალაკიმ ჩეხეთის ისტორიის მთავარ ხაზად მიიჩნია მუდმივი ბრძოლა სლავებსა და გერმანელებს შორის. მან ასევე მიანიჭა გარკვეული მახასიათებლები ამ ორ პრინციპს. გერმანელებისთვის დამახასიათებელი იყო მეწარმეობა, ხელოსნობა, პოლიტიკური ორგანიზებულობა, მაგრამ ასევე აგრესიულობა და რელიგიური სისწრაფე. პირიქით, სლავებს უნდა ჰქონოდათ ტიპიური თანასწორობა, სიმშვიდე, მაგრამ ასევე ანარქიისკენ მიდრეკილება.
მსოფლიო დონეზე, ეს იყო ორი ძალის პოლარობა, რომელიც მუდმივად ახდენდა გავლენას და ეჯახებოდა (ეს ძალები შეიძლება განსხვავებულად გამოითქვას: თავისუფლება — ავტორიტეტი, დემოკრატია — ფეოდალიზმი, მეცნიერება — რწმენა). პალაცკი არ თვლის ორ ძალას შორის ამ ბრძოლას უშედეგოდ, ეროვნულ თუ მსოფლიო დონეზე. პირიქით, მუდმივი დაპირისპირება აფართოებს ჰორიზონტს, არის ახალი იდეების გამრავლების საფუძველი ან შეიძლება გამოიწვიოს დაპირისპირებულთა შერიგება. ამგვარად, პალაკის ინტერპრეტაციამ არსებითად წამოაყენა პრეტენზია პედაგოგიურ და სასწავლო მისიაზე. ჩეხეთის სახელმწიფოებრიობის იდეა, რომელიც ხშირად ებრძოდა გერმანულ ელემენტს, იყო ვალდებულება, რომელიც გადატანილი იყო თაობებს შორის.
მისთვის ჩეხეთის ისტორიის მწვერვალი უდავოდ არის ჰუსიტები, რომლებიც ქმნიან მისი მთავარი შრომის ხერხემალს. უპირველეს ყოვლისა, ის წინა პლანზე აყენებს ჰუსიტების იდეოლოგიურ და სოციალურ შინაარსს, მათ შორის რადიკალურ ფრთას, რომელსაც წარმოადგენენ ჟიჟკა, ჟელივსკი და ტაბორიტები. ამრიგად, იგი გარკვეულ კონტრასტშია მოთავსებული ძველი განმანათლებლობის ისტორიოგრაფიასთან (იუნგმანი ან დობროვსკი), რომელიც ძირითადად თავს იკავებდა ჰუსიტების მიმართ.
ხსოვნა
ჩეხეთის ქალაქებში დგას პალაცკის ქანდაკებები, ძეგლები და ბიუსტები; გახსნილია მუზეუმები, მემორიალური დაფები; მისი პორტრეტები ინახება ჩეხეთის ეროვნულ მუზეუმში
ჩეხეთში გამოცემულია საფოსტო მარკა (1998), მედალი, ფულადი ნიშანი და მონეტა პალაცკის გამოსახულებით.
მის სახელს ატარებს გიმნაზია ნერატოვიცეში და გიმნაზია ვალასკე მეზირიჩში.
ფრანტიშეკ პალაცკის ცხოვრება აღბეჭდილია სატელევიზიო ფილმში „დროის მოწმე“ (1988 წ. რეჟისორი ჟიჟი ბელეკი, მთავარ როლში მარტინ სტროპნიცკი). პალაცკის პერსონაჟი ასევე ჩნდება სხვა ფილმებშიც (Za ranních červánků, 1934 და Mladá léta, 1952).
რესურსები ინტერნეტში
ONLINE ARCHIV — František Palacký
František Palacký
PALACKÝ, FRANTIŠEK, 1798-1876
სქოლიო
დაბადებული 1798
დაბადებული 14 ივნისი
XIX საუკუნის ისტორიკოსები
გარდაცვლილი 26 მაისი
გარდაცვლილი 1876
გერმანულენოვანი მწერლები
ჩეხი მწერლები