ბერნარდ ბოლცანო

ბერნარდ ბოლცანო (დ. 5 ოქტომბერი, 1781, პრაღა — გ. 18 დეკემბერი, 1848, პრაღა) — ჩეხი მათემატიკოსი, ლოგიკოსი, ფილოსოფოსი და თეოლოგი.
ბიოგრაფია
1805–1820 წლებში ხელმძღვანელობდა პრაღის უნივერსიტეტის რელიგიის ისტორიის კათედრას, 1805 წლიდან სამეცნიერო სამეფო ჩეხური საზოგადოების წევრი და იმავე უნივერსიტეტის ფილოსოფიიის ფაკულტეტის დეკანი იყო. 1820 წელს თავისუფლად მოაზროვნე ბოლცანო დაითხოვეს უნივერსიტეტიდან. ბოლცანოს აზრით „ფილოსოფია არის მეცნიერება ყველა ჭეშმარიტების ობიექტური კავშირის“, მათი საფუძვლების შესახებ. ფილოსოფიის ამოცანაა „გაგვხადოს მართლაცდა ბრძენნი და კეთილნი“.
ბოლცანომ შექმნა პლატონისტური ანტიფსიგოლოგისტური თეორია „ჭეშმარიტებისა თავისთავად“, რომლის თანახმად ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ მსჯელობის აქტი და მასში გამოსახული „დებულება თავისთავადი“. დებულებისათვის (რომ რაიმე არის ან არ არის) სულერთია ჭეშმარიტია ის თუ არა, გამოთქვა იგი ვინმემ თუ არა. „დებულება თავისთავადი“ არსებობს, ოღონდ არსებობს არა როგორც ნივთი ან პროცესი, არამედ როგორც ნაგულისხმევი, იდეალური. „ჭეშმარიტება თავისთავად“ არის „დებულება თავისთავადი“, რომელიც დაადგენს ვითარებას ისე, როგორც ის არის. მაგალითად: ფოთლების რიცხვი ამა თუ იმ ხეზე იმდენია, რამდენიცაა, მიუხედავად იმისა, იცის ეს ვინმემ თუ არა. გარკვეულობა ასეთი ვითარებისა სუფევს როგორც საზრისი, თუმცა არ არსებობს როგორც ნივთი. სამყარო „ჭეშმარიტებებისა თავისთავად“ მოწესრიგებულია გამომდინარეობის ლოგიკური მიმართებით. „ჭეშმარიტებებში თავისთავადი“ უპირველესია ზნეობრივი კანონი — „ამოირჩიე ყველა მოქმედებიდან მისი ყველა შედეგის გათვალისწინებით ის, რაც ყველაზე მეტად შეუწყობს ხელს კეთილდღეობას მთელისას, სულერთია მის რომელ ნაწილში“. დროის ლოგიკის მეშვეობით ბოლცანომ დაასაბუთა წინააღმდეგობის შეუძლებლობის კანონის ჰეგელისეული კრიტიკის უსაფუძვლობა, პირველმა ჩამოაყალიბა ზუსტი ლოგიკური ცნებები პროპოზიციური ფუნქციისა, მისი შესრულებადობისა და ზოგადმართებულობისა და სემანტიკური გამომდინარეობისა. ცნობილია ბოლცანოს მათემატიკური გამოკვლევები. კარლ ვაიერშტრასზე 30 წლით ადრე მან ააგო უწყვეტი წირი, რომელსაც არც ერთ წერტილში არ აქვს მხები. ბოლცანომ პირველმა მკაცრად დაამტკიცა ძირითადი თეორემები უწყვეტი ფუნქციების შესახებ. ბოლცანო მიიჩნევს რა აქტუალურ უსასრულობას ფუნდამენტურ იდეად გეორგ კანტორის წინამორბედად გვევლინება უსასრულო სიმრავლეთა კვლევაში.
შრომები
1810: Beyträge zu einer begründeteren Darstellung der Mathematik
1810: Über die Vaterlandsliebe
1816: Der binomische Lehrsatz
1816: Über das Verhältnis der beiden Volksstämme in Böhmen
1817: Rein analytischer Beweis des Lehrsatzes, daß zwischen zwey Werthen, die ein entgegengesetztes Resultat gewähren, wenigstens eine reelle Wurzel der Gleichung liege
1827: Athanasia oder Gründe für die Unsterblichkeit der Seele
1834: Lehrbuch der Religionswissenschaft
1837: Wissenschaftslehre
1843: Über den Begriff des Schönen
1849: Über die Eintheilung der schönen Künste
1851: Paradoxien des Unendlichen
1867: Anti-Euklid
1875: Größenlehre
ლიტერატურა
Кольман Э. Бернард Больцано. М.: Изд. АН СССР, 1955
Колядко В. И. Бернард Больцано. М.: 1982
Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.). Математика XIX века. Том II: Геометрия. Теория аналитических функций. — М.: Наука, 1981. — Т. II
Рыхлик К. Теория вещественных чисел в рукописном наследии Больцано. // Историко-математические исследования. — М.: Физматгиз, 1958. — № 11. — С. 515-532
Больцано, Бернгард // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
რესურსები ინტერნეტში
Bolzano’s Philosophy of Mathematical Knowledge
The Philosophy of Bernard Bolzano: Logic and Ontology
Bernard Bolzano: English Translations and Selected Texts
Annotated Bibliography on the Philosophical Work of Bolzano (First Part: A - C)
Annotated Bibliography on the Philosophical Work of Bolzano (Second Part: D - L)
Annotated Bibliography on the Philosophical Work of Bolzano (Third Part: M - Z)
Digitized Bolzano's works
Volume 1 of Wissenschaftslehre in Google Books
Volume 2 of Wissenschaftslehre in Google Books
Volumes 3–4 of Wissenschaftslehre in Google Books
Volume 1 of Wissenschaftslehre in Archive.org
Volume 2 of Wissenschaftslehre in Archive.org
Volume 4 of Wissenschaftslehre in Archive.org
Volume 3 of Wissenschaftslehre in Gallica
Volume 4 of Wissenschaftslehre in Gallica
სქოლიო
ჩეხი მათემატიკოსები
დაბადებული 5 ოქტომბერი
დაბადებული 1781
გარდაცვლილი 18 დეკემბერი
გარდაცვლილი 1848
XIX საუკუნის მათემატიკოსები
XIX საუკუნის ფილოსოფოსები
განმანათლებელი ფილოსოფოსები
ონტოლოგები