ელისო ვირსალაძე

ელისო ვირსალაძე
ელისო კონსტანტინეს ასული ვირსალაძე (დ. 14 სექტემბერი, 1942, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრ კავშირი) — ქართველი მუსიკოსი, პიანისტი და პედაგოგი. საქართველოს სახალხო არტისტი (1974), სსრ კავშირის სახალხო არტისტი (1989). შოთა რუსთაველის სახელობის პრემიისა (1983) და რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (2000). თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის საპატიო დოქტორი. საპატიო ნიშნის ორდენისა და ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენის კავალერი. მუსიკათმცოდნეთა შეფასებით ვირსალაძის შესრულება ხასიათდება მაღალი მუსიკალური კულტურით, ვირტუოზული ტექნიკითა და არტისტიზმით. საყოველთაოდ აღიარებულია თანამედროვეობის ერთ-ერთ უდიდეს პიანისტად.
ბიოგრაფია
ადრეული წლები
1950–1960 წლებში სწავლობდა ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის ცენტრალურ სამუსიკო სკოლა ნიჭიერთა ათწლედში, 1960–1966 წლებში კი თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიაში. მისი პედაგოგი იყო მისივე ბებია — ქართული პიანისტური სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, საქართველოს სახალხო არტისტი (1960), პროფესორი ანასტასია ვირსალაძე. 1966–1968 წლებში სწავლობდა მოსკოვის კონსერვატორიის ასპირანტურაში, სადაც მისი პედაგოგები იყვნენ ჰენრიხ ნეიჰაუსი და იაკობ ზაკი.
მეათეკლასელმა პირველი სოლო კონცერტი გამართა. მსმენელმა მისი შესრულებით მოცარტის ორი სონატა, ბრამსის რამდენიმე ინტერმეცო, შუმანის მერვე ნოველეტა და რახმანინოვის პოლკა მოისმინა. 1957 წელს 15 წლის ასაკში ახალგაზრდობის რესპუბლიკური ფესტივალის გამარჯვებული ხდება, ხოლო 1959 წელს — ახალგაზრდობისა და სტუდენტთა ვენის VII მსოფლიო ფესტივალის ლაურეატი (მეორე პრემია, ვერცხლის მედალი). 1959 წლიდან თბილისის ფილარმონიის, ხოლო 1977 წლიდან — მოსკოვის ფილარმონიის სოლისტია.
ელისო ვირსალაძის ხელოვნებამ ფართო საერთაშორისო აღიარება მოიპოვა. იგი მოსკოვის საკავშირო კონკურსის (1961, მესამე პრემია) და ჩაიკოვსკის სახელობის საერთაშორისო კონკურსის (1962, მესამე პრემია), აგრეთვე ცვიკაუს (გდრ) შუმანის სახელობის საერთაშორისო კონკურსის (1966, პირველი პრემია) ლაურეატია.
შემოქმედებითი მოღვაწეობა
პიანისტის რეპერტუარში წარმოდგენილია XVIII–XIX საუკუნეების დასავლეთევროპელი კომპოზიტორების (ბეთჰოვენი, ლისტი, მოცარტი, შოპენი, შუბერტი, შუმანი), აგრეთვე ჩაიკოვსკის, პროკოფიევისა და შოსტაკოვიჩის ნაწარმოებები.
ელისო ვირსალაძე რეგულარულად მართავდა და მართავს კონცერტებს მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში. წარმატებით გამოდიოდა ლონდონის, მილანის, რომის, პარიზის, ლისაბონის, ბერლინის საკონცერტო სცენებზე. გარდა ამისა, ვირსალაძე საგასტროლო ტურნეებს მართავს ისრაელში, ამერიკასა და იაპონიაში. ნაყოფიერად თანამშრომლობს საფრანგეთის, გერმანიის, იტალიის, ესპანეთის, შვეიცარიის, ამერიკის შეერთებული შტატებიისა და სხვა ქვეყნების წამყვან ორკესტრებთან, მათ შორის სანქტ-პეტერბურგის ფილარმონიისა და ლონდონის ფილარმონიის ორკესტრებთან ერთად არაერთხელ გამოსულა ევროპელი, ამერიკელი და იაპონელი მსმენელების წინაშე. წლების განმავლობაში თანამშრომლობდა ისეთ ავტორიტეტულ დირიჟორებთან, როგორებიც იყვნენ რუდოლფ ბარშაი, ანტონი ბიტი, კურტ ზანდერლინგი, ვოლფგანგ ზავალიში, კირილ კონდრაშინი, კურტ მაზური, რიკარდო მუტი, გენადი როჟდესტვენსკი, ევგენი სვეტლანოვი, იური ტემირკანოვი და სხვ.
მუსიკოსის შემოქმედებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ქართველ კომპოზიტორთა ნაწარმოებებსაც. ასევე, წლების მანძილზე თანამშრომლობდა ქართველ დირიჟორებთან, რომელთა შორის იყვნენ და არიან ქართული ხელოვნებისა და კულტურის თვალსაჩინო წარმომადგენლები — ზაზა აზმაიფარაშვილი, ჯემალ გოკიელი, ოდისეი დიმიტრიადი, ჯანსუღ კახიძე, ვახტანგ კახიძე, ვახტანგ ჟორდანია, ზაქარია ხუროძე და სხვ.
მის შემოქმედებას მაღალ შეფასებას აძლევდნენ ისეთი უდიდესი მუსიკოსები, როგორებიც იყვნენ ალექსანდრე გოლდენვეიზერი, ჰენრიხ ნეიჰაუსი, იაკობ ზაკი, მარია გრინბერგი, სვიატოსლავ რიხტერი და სხვ. რიხტერის მიწვევით ელისო ვირსალაძე მონაწილეობდა სხვადასხვა საერთაშორისო ფესტივალებზე, მათ შორის ფესტივალებზე სახელწოდებით — «Музыкальные празднества в Турени» და «Декабрьские вечера». 1990 წლიდან კროითის ფესტივალის, ხოლო 2000 წლიდან ოლეგ კაგანის ხსოვნისადმი მიძღვნილი მოსკოვის საერთაშორისო ფესტივალის უცვლელი მონაწილე იყო.
ხმისჩამწერი ლეიბლების — "Мелодия", "Русский диск" და "Live Classics"-ის მიერ გამოცემულია ელისო ვირსალაძის შემოქმედების მრავალი ჩანაწერი.
1975 წლიდან მუსიკოსს საერთაშორისო კონკურსების ჟიურის წევრად იწვევენ. მათ შორის — პეტრე ჩაიკოვსკის სახელობის (მოსკოვი), დედოფალ ელისაბედის სახელობის (ბრიუსელი), არტურ რუბინშტეინის სახელობის (თელ-ავივი), რობერტ შუმანის სახელობის (ცვიკაუ) და სხვ.
ფესტივალები და პროექტები
1984 წელს პიანისტის ინიციატივითა და თაოსნობით თელავში დაარსდა კამერული მუსიკის ყოველწლიური საერთაშორისო სემინარ-ფესტივალი „ქება ვაზისა“. ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე მას ანალოგი არ მოეძებნებოდა და წარმოადგენდა საერთაშორისო კლასისა და მნიშვნელობის უნიკალურ მუსიკალურ ფესტივალს, როგორც თავისი ფორმატით (კონცერტების სერია, ღია გაკვეთილები), ასევე მონაწილეთა შემადგენლობით. ახალგაზრდა, ნიჭიერ და პერსპექტიულ მუსიკოსებს საუკეთესო შესაძლებლობა მიეცათ — ერთი მხრივ საკუთარი შემოქმედების ფართოდ წარდგენის, ხოლო მეორე მხრივ — აღიარებულ შემსრულებლებთან მასტერკლასების გავლის თვალსაზრისით. ამასთან, მსმენელებს საშუალება ჰქონდათ უშუალოდ გასცნობოდნენ მსოფლიო სახელის მქონე მუსიკოსების შემოქმედებას.
1990-იან წლებში საქართველოში მომხდარი პოლიტიკური მოვლენებისა და მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობის გამო ფესტივალმა არსებობა შეწყვიტა და 1994 წლის შემდეგ აღარ ჩატარებულა. 2010 წელს პიანისტმა მოახერხა ფესტივალის აღდგენა, ამჯერად ახალი სახელწოდებით — „მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში“ და მას შემდეგ, ყოველწლიურად იმართება კულტურის სამინისტროს მხარდაჭერით. ტრადიციულად, ფესტივალი თელავში სხვადასხვა თაობის მსოფლიო რანგის მუსიკოსებს მასპინძლობს.
2018 წლის 3–13 ოქტომბერს კულტურის სამინისტროს მხარდაჭერითა და კლასიკური მუსიკის ცენტრის ორგანიზებით ტრადიციულად ჩატარდა მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალი თელავში. ფესტივალის პროგრამით გათვალისწინებული ათი კონცერტიდან ექვსი — თელავის სახელმწიფო დრამატულ თეატრში, ერთი — ნიკო სულხანიშვილის სახელობის სამუსიკო სასწავლებელში, ერთი კი — წინანდალში, ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმში მოეწყო. მუზეუმის ტერიტორიაზე, კიდევ ორი კონცერტი გაიმართა. მსმენელის წინაშე წარდგნენ სხავადასხვა თაობის ბრწყინვალე პიანისტები — ფესტივალის დამფუძნებელი და სამხატვრო ხელმძღვანელი ელისო ვირსალაძე, ქართველი მსმენელისთვის კარგად ნაცნობი, მსოფლიოში სახელგანთქმული მუსიკოსი ბორის ბერეზოვსკი, ცნობილი პიანისტი ალექსანდრე კორსანტია, 2017 წლის არტურ რუბინშტეინის პიანისტთა კონკურსის მეორე პრემიის ლაურეატი და მაყურებლის სიმპათიის პრიზის მფლობელი დანიელ ჩობანუ, ვუნდერკინდად აღიარებული 14 წლის მევიოლინე მატვეი ბლუმინი, ვიოლონჩელისტთა საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატები — ახალგაზრდა თაობის ერთ-ერთი გამორჩეული წარმომადგენელი ალექსანდრ რამი და ბრუნო ფილიპი, საერთაშორისო საფესტივალო ორკესტრი არიელ ცუკერმანის დირიჟორობით, ასევე, თბილისის სახელმწიფო კამერული ორკესტრი „საქართველოს სინფონიეტა“, რომელმაც თავისი ათი წლის იუბილესთან დაკავშირებული კონცერტი გამართა.
ელისო ვირსალაძის კლასიკური მუსიკის ცენტრის ორგანიზებით არაერთი მნიშვნელოვანი პროექტი განხორციელდა. მათ შორის პროექტი „კლასიკური მუსიკა ალტერნატიულ სივრცეში“. აღნიშნული პროექტი მიზნად ისახავს ალტერნატიულ სივრცეებში — მუზეუმების, ბიბლიოთეკების, გალარეების და სხვა ალტერნატიულ დარბაზებში კლასიკური მუსიკის კონცერტების ჩატარებას, რაც ხელს შეუწყობს მის პოპულარიზაციას, მსმენელთა რაოდენობის გაზრდასა და ახალგაზრდების დაინტერესებას კლასიკური მუსიკის ჟანრით.
2018 წლის 17 ოქტომბერს, კულტურის სამინისტროში, ელისო ვირსალაძის კლასიკური მუსიკის ცენტრის მიერ ინიცირებული პროექტის — „კლასიკური მუსიკის კონცერტები ალტერნატიულ სივრცეში“ პრეზენტაცია გაიმართა. ღონისძიებას საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის მინისტრის პირველი მოადგილე მიხეილ გიორგაძე, „კლასიკური მუსიკის ცენტრის“ სამხატვრო ხელმძღვანელი ელისო ვირსალაძე და ამავე ცენტრის პროგრამების მენეჯერი მაია კოკოჩაშვილი უძღვებოდნენ.
2019 წლის 21–29 სექტემბერს, ელისო ვირსალაძის კლასიკური მუსიკის ცენტრის ორგანიზებითა და კულტურის სამინისტროს მხარდაჭერით, თელავში მუსიკის საერთაშორისო ფესტივალს თელავის დრამატულმა თეატრმა უმასპინძლა. ელისო ვირსალაძესთან ერთად მსმენელთა წინაშე თავიანთი შემოქმედებით წარდგნენ საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატები — ჯან ჩაკმური და ნიკოლოზ ნამორაძე, ცნობილი მევიოლინეები — კოლია ბლახერი და ფუმიაკი მიურა, ვიოლონჩელისტთა საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატი, ახალგაზრდა თაობის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ვიოლონჩელისტი ალექსანდრ ბუზლოვი, დავიდ ოისტრახის სიმებიანი კვარტეტი და გორის ქალთა კამერული გუნდი. საფესტივალო ორკესტრის შემადგენლობაში თბილისის სახელმწიფო კამერულ ორკესტრ „საქართველოს სინფონიეტასთან“ ერთად იყვნენ როგორც თბილისის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრის ორკესტრის, ასევე უცხოეთიდან მოწვეული მუსიკოსები. კონცერტებთან ერთად, აღნიშნულ ფესტივალზე მნიშვნლოვანი ადგილი დაიკავა ელისო ვირსალაძის მასტერკლასმა.
იმავე წლის 6–15 დეკემბერს ელისო ვირსალაძის კლასიკური მუსიკის ცენტრის ორგანიზებით, პროექტის — „კლასიკური მუსიკა ალტერნატიულ სივრცეში“ — კვლავ შედგა კონცერტების სერია, რომელშიც საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატები და მსოფლიოში გამოჩენილი მუსიკოსები მონაწილეობდნენ. ღონისძიება პოლონეთის კულტურისა და საქართველოს კულტურის სამინისტროების ხელშეწყობით განხორციელდა.
პედაგოგიური მოღვაწეობა
1968 წლიდან საკონცერტო გამოსვლებთან ერთად ელისო ვირსალაძე ნაყოფიერ პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწევა მოსკოვის კონსერვატორიაში, თავდაპირველად როგორც ლევ ობორინის (1970 წლამდე), ხოლო შემდეგ — იაკობ ზაკის ასისტენტი (1970–1971). 1971 წლიდან საკუთარ კლასს უძღვება, 1977 წლიდან პროფესორ ლევ ვლასენკოს კათედრის დოცენტია, 1994 წლიდან — ამავე კათედრის პროფესორი. პარალელურად, 1995–2011 წლებში იყო მიუნხენის უმაღლესი სამუსიკო სკოლის პროფესორი. 2010 წლიდან კი ფლორენციის — Scuola di Musica di Fiesole-ს პროფესორია. მის მოსწავლეებს შორის არიან უმსხვილესი საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატები — ლილიან აკოფოვა, ბორის ბერეზოვსკი, ვლადისლავ ბრონევეცკი, ალექსეი ვოლოდინი, სერგეი ვორონოვი, ეკატერინა ვოსკრესენსკაია, იაკობ კაცნელსონი, დიმიტრი კაპრინი, დანიილ კირილოვი, დინარა კლინტონი, მარინა კოლომიიცევა, ო. მაჩერატინი, ე. მირკასიმოვა, მამიკონ ნახაპეტოვი, ალექსანდრე ოსმინინი, ეკატერინა რიხტერი, ალექსანდრე შაიკინი, დ. შიშკინი, ტატიანა ჩერნიჩკა, ა. ხაჩატურიანი, სტანისლავ ხეგაი და სხვ.
2007 წელს ელისო ვირსალაძეს საქართველოს სახელმწიფო პრემიის ლაურეატის წოდება, ხოლო 2009 წელს — თბილისის წინაშე გაწეული განსაკუთრებული დამსახურებისათვის, ქვეყნის აღმშენებლობის საქმეში ხანგრძლივი და უმწიკვლო სამსახურისა და მაღალი პროფესიული ოსტატობისათვის — თბილისის საპატიო მოქალაქის წოდება მიენიჭა.
2012 წლის ოქტომბერში თელავის საკრებულოს გადაწყვეტილებით — ქალაქის წინაშე გაწეული განსაკუთრებული დამსახურებისათვის, ელისო ვირსალაძეს თელავის საპატიო მოქალაქის წოდება მიენიჭა.
2014 წელს მსოფლიო მუსიკალური ხელოვნების საგანძურში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისა და საქართველოს წინაშე დიდი დამსახურების აღიარების ნიშნად საქართველოს თეატრის, კინოს, მუსიკისა და ქორეოგრაფიის სახელმწიფო მუზეუმის უკვდავთა თაღში ელისო ვირსალაძეს ხელის ანაბეჭდი გაუხსნეს.
2015 წლის ოქტომბერში თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის რექტორმა რეზო კიკნაძემ ელისო ვირსალაძეს სამუსიკო ხელოვნებასა და განათლებაში შეტანილი წვლილისთვის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორიის საპატიო დოქტორის წოდება მიანიჭა.
მსოფლიო სამუსიკო ხელოვნების განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული პიროვნული წვლილისათვის და მრავალწლიანი ნაყოფიერი შემოქმედებითი, პედაგოგიური და საზოგადოებრივი მოღვაწეობისათვის 2013 წელს საპატიო ნიშნის ორდენით, ხოლო 2017 წელს — ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენით დაჯილდოვდა.
ჯილდოები და აღიარება
1959 : ახალგაზრდობისა და სტუდენტთა ვენის VII მსოფლიო ფესტივალის ლაურეატი (მეორე პრემია, ვერცხლის მედალი)
1961 : მუსიკოს-შემსრულებელთა მოსკოვის საკავშირო კონკურსის ლაურეატი (მესამე პრემია)
1962 : მოსკოვის ჩაიკოვსკის სახელობის II საერთაშორისო კონკურსის ლაურეატი (მესამე პრემია, ბრინჯაოს მედალი)
1966 : ცვიკაუს შუმანის სახელობის IV საერთაშორისო კონკურსის ლაურეატი (პირველი პრემია, ოქროს მედალი)
1971 : საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი
1976 : რობერტ შუმანის პრემია
1983 : შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო პრემია
1989 : სსრ კავშირის სახალხო არტისტი
1991 : ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის სახელმწიფო პრემია
1999 : რუსეთის ფედერაციის სახელმწიფო პრემია ხელოვნებისა და ლიტერატურის დარგში (1995–1999 წლების საკონცერტო პროგრამებისთვის)
2007 : ორდენი „მამულის წინაშე დამსახურებისათვის“ მე-4 ხარისხი
2009 : თბილისის საპატიო მოქალაქე
2012 : თელავის საპატიო მოქალაქე
2013 : საპატიო ნიშნის ორდენი
2015 : ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორიის საპატიო დოქტორი
2017 : ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენი
გალერეა
დისკოგრაფია
1965 : Ф. Шопен ‎– Соната № 3 Си Минор, Соч. 58 (Мелодия)
1969 : В. Моцарт ‎– Концерт № 15 Для Фортепиано С Оркестром / Концерт № 17 Для Фортепиано С Оркестром (Мелодия)
1970 : F. Chopin ‎– Piano Works (Мелодия)
1971 : Р. Шуман ‎– Крейслериана, Соч. 16 / Карнавал, Соч. 9 (Мелодия)
1972 : W. Mozart ‎– Concertos Nos. 18, 23 For Piano And Orchestra (Мелодия)
1972 : В. Моцарт ‎– Концерто Для Фортепиано С Оркестром № 18 И 23 (Мелодия)
1973 : В. Моцарт ‎– Концерт № 25 Для Фортепиано С Оркестром / Концерт № 1 Для Фортепиано С Оркестром (Мелодия)
1973 : В. Моцарт ‎– Концерт № 22 Для Фортепиано С Оркестром / Концерт № 28 Для Фортепиано С Оркестром (Мелодия)
1973 : В. Моцарт ‎– Концерт № 12 Для Фортепиано С Оркестром / Концерт № 19 Для Фортепиано С Оркестром (Мелодия)
1974 : J. S. Bach, J. Haydn ‎– Concerto For Piano And Orchestra (Мелодия)
1974 : Элисо Вирсаладзе Играет Произведения Фридерика Шопена (Мелодия)
1976 : Концерт № 2 Для Фортепиано С Оркестром (Горные Напевы) (Мелодия)
1976 : В. Моцарт ‎– Концерт № 11 Для Фортепиано С Оркестром / Концерт Для Двух Фортепиано С Оркестром (Мелодия)
1977 : W. A. Mozart ‎– Klavierkonzert B-dur KV 456 · Klavierkonzert A-dur KV 488 (Мелодия Eterna)
1978 : В. Моцарт / Л. Бетховен ‎– Рондо / Соната № 10 / Соната № 23 (Мелодия)
1978 : W. A. Mozart, L. Beethoven ‎– Piano Music (Мелодия)
1980 : Ф. Шопен ‎– Соната № 3 Си Минор, Соч. 58 / Баллада № 3 Ля Бемоль Махор, Соч. 47 (Мелодия)
1985 : Robert Schumann: Fantasia C major op.17 / Frédéric Chopin: Polonaise-Fantasie A flat Major op.61 (Мелодия)
1985 : R. Schumann – Sonata No. 1 / F. Liszt – Rhapsodie Espagnole (Мелодия)
1990 : W. A. Mozart – Concertos For Two And Three Pianos, KV 365, 242 (Мелодия)
1991 : Elisso Wirssaladze ‎– Robert Schumann (Live Recording: 15.04.1991 - Liederhalle Stuttgart) (Live Classics)
1991 : W. A. Mozart ‎– Chamber Ensembles (Мелодия)
1991 : Elisso plays Schumann (Live Classics)
1992 : Bach, Brahms & Grieg: Kagan Music Festival Kreuth 1991 (Natalia Gutman, Elisso Wirssaladze) (Live Classics)
1996 : Elisso plays Mozart & Prokofiev (Live Classics)
1996 : Eliso Virsaladze plays Chopin (Мелодия)
1997 : Schubert: Wanderer-Fantasie/Impromptus (Live Classics)
1998 : Chopin: Etudes (Live Classics)
1998 : Schubert – In Memoriam: Sviatoslav Richter (Live Classics)
1999 : Elisso Wirssaladze plays Chopin (Live Classics)
2000 : Schumann: Piano Sonata 1 & 2; Waldszenen (Live Classics)
2000 : Elisso Plays Liszt & Shostakovich (Live Classics)
2000 : Elisso in Japan – Chopin (Live Classics)
2003 : Elisso plays Mozart & Tchaikovsky (Live Classics)
2005 : Mozart: Concertos for 2 & 3 Pianos (Nikolai Lugansky / Tatiana Nikolayeva / Saulius Sondeckis / Eliso Virsaladze)
2011 : Eliso Virsaladze Live – Chopin and Schumann (Мелодия)
ლიტერატურა
პერიოდიკა
რესურსები ინტერნეტში
Virsaladze, Ėliso — გერმანიის ეროვნული ბიბლიოთეკა
Eliso Virsaladze Interview by Willem Boone
Элисо Вирсаладзе — ClassicalMusicNews.Ru
Элисо Вирсаладзе — MusicPianoMusic.com
სქოლიო
დაბადებული 14 სექტემბერი
დაბადებული 1942
XX საუკუნის პიანისტები
ქალი პიანისტები
ქართველი პიანისტები
თბილისის საპატიო მოქალაქეები (2009)
თბილისში დაბადებულები
თელავის საპატიო მოქალაქეები (2012)
შოთა რუსთაველის სახელობის პრემიის ლაურეატები
სსრკ-ის სახალხო არტისტები
ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენის კავალრები