ჰოდის ტბის ბრძოლა

ჰოდის ტბის ბრძოლა (1282) — დაპირისპირება უნგრელებსა და კუმანებს შორის. 1282 წლის სექტემბერში ან ოქტომბერში უნგრეთის მეფე, ლადისლავ IV-მ წამრმატებით შეაჩერა დამპყრობლები.
წინაპირობა
მონღოლთა შემოსევის გარდაუვალი საფრთხის დროს, პირველი კუმანები დასახლდნენ უნგრეთის სამეფოში, მას შემდეგ რაც უნგრეთის მეფე ბელა IV-მ თავშესაფარი შესთავაზა ხან კოტენს (კოტონი) და მის ხალხს 1239 წელს. მეფის გადაწყვეტილებამ გამოიწვია სოციალური, ეკონომიკური და პოლიტიკური დაძაბულობა, როდესაც მომთაბარეები მდინარე ტისას მახლობლად დასახლდნენ, მათსა და ადგილობრივ სოფლის მოსახლეობას შორის დაიწყო დიდი დაძაბულობა. როდესაც მონღოლებმა მიაღწიეს საზღვარს და შეიჭრნენ უნგრეთში 1241 წლის გაზაფხულზე, რამდენიმე უნგრელმა დაადანაშაულა კოტენი და მათი კუმანები მტერთან თანამშრომლობაში. კუმანებმა უნგრეთის დატოვებისას გაძარცვეს ქვეყანა, მას შემდეგ, რაც გაბრაზებულმა ბრბომ ხოტენი და მისი თანხლები პირები პეშტში დახოცეს. მათი წასვლის შემდეგ ბელამ დაკარგა თავისი ყველაზე ძვირფასი მოკავშირეები და მონღოლებმა საბოლოოდ დაამარცხეს მისი არმია გადამწყვეტ მოჰის ბრძოლაში 1241 წლის 11 აპრილს. შემდეგ წელს მონღოლების წასვლის შემდეგ, ბელამ მიიწვია კუმანები, რომ დაბრუნებულიყვნენ და დაეწყოთ ცხოვრება დასახლებულ დაბლობში მდინარე დუნაისა და ტინას შორის, სანაცვლოდ უნგრეთის არმიაში უნდა ემსახურათ მომთაბარეებს. ბელამ თავისი უფროსი ვაჟი სტეფანის ნიშნობაც მოაწყო და დააქორწინა კუმანის ბელადის ქალიშვილზე.
კუმანების სოციალური ინტეგრაციის საკითხი მარგინალიზებული იყო მომდევნო ათწლეულებში. მათი სამხედრო ღირებულება გახდა მნიშვნელოვანი ნაწილი უნგრეთის სამეფო არმიაში, რამაც ასევე ხელი შეუწყო მსუბუქი კავალერიის სტრუქტურის ჩამოყალიბებას. კუმანები მონაწილეობდნენ საზღვარგარეთ სამხედრო კამპანიებში, მაგალითად, ავსტრიის საჰერცოგოსა და ბოჰემიის სამეფოს შორის ბრძოლების დროს. მეფე ბელა IV-სა და მის ვაჟს სტეფანს შორის სამოქალაქო ომში ორივე მხარე ცდილობდა კუმანის მხარდაჭერის მოპოვებას. ამ კონფლიქტის დროს, 1264 წელს, ბელამ გაგზავნა კუმანის ჯარები მის ვაჟთან, სტეფანთან საბრძოლველად, მიუხედავად იმისა, რომ კუმანები ოფიციალურად სტეფანს ემორჩილებოდნენ, რადგან მას ჰქონდა ტიტული "Dominus Cumanorum". სტეფანის სამოქალაქო ომში გამარჯვების შემდეგ, კუმანების დიდი ნაწილი აპირებდა უნგრეთის დატოვებას ძარცვის ფონზე, თუმცა ისინი სამხედრო თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი იყვნენ სამეფო ხელისუფლებისთვის. დაახლოებით 1266 წლის აპრილში, სტეფანემ წარმატებით დაარწმუნა ისინი უნგრეთში დარჩენილიყვნენ, როდესაც მათ წინააღმდეგ სადამსჯელო ექსპედიცია წამოიწყო.
1272 წელს სტეფანე V-ის გარდაცვალების შემდეგ, 10 წლის ლადისლავ IV (შემდგომში ასევე ცნობილი როგორც ლადისლავ კუმანი) უნგრეთის ტახტზე ავიდა მისი დედის ელიზაბეტ კუმანის რეგენტობის ქვეშ, მაგრამ სინამდვილეში სამეფოს მართავდნენ ბარონიული პარტიები. უნგრეთი ჩაეფლო ფეოდალურ ანარქიაში, რადგან ქვეყანაში სხვადასხვა ფენის ჯგუფები იბრძოდნენ უმაღლესი ძალაუფლებისთვის. 1277-დან 1279 წლამდე ლადისლავმა, დროებით მიაღწია წარმატებას საგარეო და საშინაო პოლიტიკაში. პაპმა ნიკოლოზ III-მ უნგრეთში გაგზავნა ფერმოს ეპისკოპოსი ფილიპე, რათა დახმარებოდა მეფეს სამეფო ძალაუფლების აღდგენაში, თუმცა, პაპის ლეგატის მოსვლამ მთლიანობაში უარყოფითი გავლენა მოახდინა შიდა პოლიტიკურ სტაბილურობაზე. ეპისკოპოსი გაბრაზდა, რადგან კუმანების უმრავლესობამ შეინარჩუნა წარმართული რელიგია და წეს-ჩვეულებები ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ქრისტიანულ სამეფოში ცხოვრებიუს მიუხედავად.
ფილიპემ საზეიმო დაპირება მიიღო კუმანი ბელადებისგან წარმართული ადათ-წესების დათმობასთან დაკავშირებით და დაარწმუნა უნგრელი მონარქი, დაეფიცა, რომ შეასრულებდნენ კუმანი ბელადები დაპირებას. 1279 წლის ზაფხულში ტეტენის კრების დროს მიღებულ იქნა ეგრეთ წოდებული კუმანური კანონები, რომლებიც აწესებდნენ კუმანების სოციალურ და კულტურულ ასიმილაციას. თუმცა ისინი არ დაემორჩილნენ კანონებს და ლადისლავ IV-მ, თავადაც ნახევრად კუმანური წარმოშობის იყო, ვერ აიძულა ისინი ბრძანებას დამორჩილებულიყვნენ. შედეგად, ფილიპემ მონარქი განკვეთა ქვეყნის მართველობისგან. ორმხრივი პატიმრობისა და პოლიტიკური ბრძოლების შემდეგ, ლადისლავ IV-მ ახალი ფიცი დადო კუმანური კანონების აღსრულებაზე 1280 წლის გაზაფხულზე. საპასუხოდ, ბევრმა კუმანმა გადაწყვიტა დაეტოვებინა უნგრეთი, ნაცვლად იმისა, რომ დამორჩილებოდა ლეგატის მოთხოვნებს. ამან ფუნდამენტურად საფრთხე შეუქმნა უნგრეთის სამხედრო შესაძლებლობების ეფექტურობას. მეფე მისდევდა წასულ კუმანებს სალანკემენამდე (ახლანდელი სერბეთში სტარი სლანკამენი), მაგრამ ვერ აჩერებდა მათ საზღვრის გადაკვეთისას. მეფის შემოწირულობის წერილის თანახმად, თომას ტალპასისთვის 1288 წელს, უნგრეთის არმიამ გადალახა სამხრეთ კარპატები, რათა დაებრუნებინა "ფარულად განდევნილი კუმანები თათრების საზღვრებიდან". ამის შემდეგ მოხდა კუმანთა შეჭრა უნგრეთში.
ბრძოლა
ბრძოლა მოხსენიებულია თანამედროვე სიმონ კეზას მიერ „უნგრელების საქმეებში“ მის ბოლო ჩანაწერში, მე-14 საუკუნის განათებულ ქრონიკაში და მეფე ლადისლავ IV-ის 19 სამეფო ქარტიაში.
ატილა ზსოლდოსის თანახმად, მონარქს აცნობეს კუმანთა აჯანყების შესახებ, როდესაც გაიმართა გენერალური კრება პატაკის ციხესთან (დღევანდელი ნანგრევები სატორალჯაუჯჰელის მახლობლად). კრების გამართვის მიზეზი 1282 წლის ივლისში, აჯანყებული მეთაურის პინტა აბას მიერ ციხესიმაგრის აღება. თუ ჩვენთვის ცნობილი ქრონიკის თხრობა ავთენტურია, აჯანყებას ხელმძღვანელობდა ოლდამირი, "ლიდერი" ან "კუმანების პრინცი" (dux Cumanie), რაც ვარაუდობს, რომ უნგრეთში კუმანებმა დახმარებისთვის მიმართეს მონღოლთა სუვერენიეტეტის ქვეშ მცხოვრებ ნათესავებს. მართალია, სიმონ კეზაელი არ მოიხსენიებს კუმანთა მთავარს, მაგრამ ამბობს, რომ ისინი "ღალატს აწყობდნენ" მეფის წინააღმდეგ. ზსოლდოსი ამტკიცებდა, რომ მდინარე ტისასა და მაროსს შორის რეგიონის განადგურება მოხდა 1282 წლის შემოსევის დროს: მაგალითად, ისინი თავს დაესხნენ და გადაწვეს ეგრესის მონასტერი, სადაც დიდი რაოდენობით სამეფო ხაზინის ოქრო ინახებოდა. სავარაუდოა, რომ მათ ასევე გაძარცვეს თომას კანადის მამულები (თუმცა დოკუმენტი, რომელიც მის განსაცდელებს მოგვითხრობს, არაავთენტური ყალბია). რუბინუს ჰერმანი და მისი უდვორნიცი ვეპიდან წარმატებით იცავდნენ სოვენივარის ციხეს.
კუმანთა თავდასხმის საპასუხოდ, ლადისლავ IV-მ მყისიერად მოიწვია სამეფო არმია, რომელსაც შეუერთდნენ დიდებულები, რაინდები და ციხე-სიმაგრის მეომრები ჩრდილო-აღმოსავლეთ უნგრეთიდან, ძირითადად საროსის, უნგისა და ზოლიომის საგრაფოებიდან. თავისი ჯარით ლადისლავი სამხრეთისაკენ გაემართა და სეგედში დაბანაკდა, რათა დალოდებოდა არმიის დანაჩენ ნაწილს რომელიც მოდიოდა ტრანსდანუბიდან, რომელთა შორის დედოფლის ხალხიც იმყოფებოდა. ლადისლავი და მისი ჯარი გაემართნენ დღევანდელი ჰოდმეზოვასარჰელის მიდამოში, სადაც დაამარცხეს კუმანები. ზოგიერთი მათგანი სამეფოდან გაიქცა სამხრეთ კარპატის საზღვრებით, ზოგი კი დანებდა და ფიცი დადო მეფეს ერთგულებაზე და 1279 წლის კუმანის კანონთან შესაბამისობაში. გამარჯვების შემდეგ ლადისლავი დაბრუნდა სეგედში, სადაც მოიწვია კიდევ ერთი გენერალური ასამბლეა. მეფე ბუდაში ჩავიდა 1282 წლის 2 ნოემბრამდე ცოტა ხნით ადრე.
ლიტერატურა
Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians (Edited and translated by László Veszprémy and Frank Schaer with a study by Jenő Szűcs) (1999). CEU Press. .
უნგრეთი
უნგრეთის ისტორია
უნგრეთის ბრძოლები
აჯანყებები
XII საუკუნე
შუა საუკუნეების ბრძოლები