აზერბაიჯანის არქიტექტურა

აზერბაიჯანის არქიტექტურა — თანამედროვე არქიტექტურული და ისტორიული მნიშვნელობის მქონე შენობა-ნაგებობების კომპლექსი თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. აზერბაიჯანის არქიტექტურა მოიცავს ქვეყნის ტერიტორიაზე მცხოვრები და მცხოვრებ ხალხთა არქიტექტურას.
ისტორია
მცირე კავკასიონის მთისწინეთში და ნახიჩევანის ტერიტორიაზე, პრეისტორიული საცხოვრებელი ადგილების ნარჩენები ახასიათებს აზერბაიჯანში ენეოლითურ და ადრეული ბრინჯაოს ხანის მშენებლობას.
კავკასიის ალბანეთის არქიტექტურული მემკვიდრეობა წარმოადგენს თანამედროვე აზერბაიჯანის ჩრდილოეთ ნაწილში დაცულ ნაგებობებს, რომელთაგან გამოირჩევა შაქის რაიონის სოფელ კიშში (VI ან XII საუკუნეში) ეკლესია, ჩირაგ-ყალას ციხე-სიმაგრეების ნარჩენები (მე -6 საუკუნე) ქალაქ გაბალას მახლობლად, ბაზილიკური ტაძარი სოფელ კუმში, კახის რაიონში, სოფელ ლეკიტის (V-VI საუკუნეების) მრგვალი ტაძარი და ტაძრის კომპლექსის ნანგრევები (VII საუკუნე) მინგეჩაურში.
აზერბაიჯანში შემორჩენილი ადრეული ნაგებობებია კუმისა და ლეკიტის ტაძრები და ქალწულის კოშკის საფუძვლები ბაქოში. უძველესი ისლამური ნაგებობებად შეიძლება მიჩნეული იყოს VIII საუკუნის მეჩეთები აღსუში და ჯუმა მეჩეთი შემახში.
მე -7 საუკუნეში არაბთა დაპყრობისა და ისლამის გავრცელების შემდეგ მუსულმანური კულტურის განვითარება დაიწყო - მეჩეთები, მინარეთები, მედრესები და მავზოლემები აშენდა. IX—X საუკუნეებში, არაბთა ხალიფატის შესუსტებასთან ერთად აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე წარმოიშვა რიგი მცირე სახელმწიფოები, ქალაქებში ადგილობრივი არქიტექტურული და ხელოვნების სკოლები ჩამოყალიბდა, მათ შორის ნახიჩევანში, რომელსაც ახასიათებს შენობების კერამიკული გაფორმების ბრწყინვალება, არქიტექტურული ელემენტები შირვან-აფშერონში გამოირჩეოდა დიდებული ქვის კედლებით.
აზერბაიჯანის XII-XIII საუკუნეების გამოჩენილი ხელოვნების ძეგლებია — მომინე ხათუნის მავზოლეუმი, იუსიფ იბნ ქუსეირის აკლდამა (ნახიჩევანი), ქალწულის კოშკი (ყიზყალასი) ბაქოში, XIII საუკუნის ციხეები მარდაქანსა და ნარდარანში, ასევე ჰანეგა ფირსაათის მდინარეზე.
XIV-XVI საუკუნეებში ქალაქების ზრდის შედეგად, აგურისა და ქვის არქიტექტურა ვითარდება, რომლის ერთ-ერთი მაგალითია შირვანშაჰების სასახლე ბაქოში. ადგილობრივი სკოლების ტრადიციები XIV საუკუნის კოშკის მავზოლეუმებში გაგრძელდა ბარდაში, ყარაბაილარში, სოფელ ხაჩინ-დორბათლის 12-წახნაგოვან მავზოლეუმში, XIV საუკუნის ციხე-სიმაგრეში სოფელ რამანაში. საინტერესოა ორიარუსიანი გუმბათოვანი დირი ბაბას აკლდამა ქალაქ მარაზაში.
XVII-XVIII საუკუნეებში, ირან-თურქეთის ომებისა და სამოქალაქო დაპირისპირების პერიოდში, მონუმენტური მშენებლობა მნიშვნელოვნად შემცირდა; კულტურული კომპლექსი იმამზადეს მშენებლობა დასრულდა განჯაში, მე -18 საუკუნეში შაქიში აშენდა ხანის სასახლე. ხალხურ არქიტექტურაში დაცულია არქიტექტურული და სამშენებლო ტრადიციები.
სასახლეები
შირვანშაჰების სასახლე
შაქის ხანების სასახლე
შაქის ქარავან სარაი
ნახიჩევანის ხანების სასახლე
ხანთა სასახლე განჯაში
ლენქორანის ხანების სასახლე
ციხეები
ყიზყალასი
იჩერი-შეჰერი
ციხეები მარდაქანში
ნარდარანის ციხე
რამანის ოთხკუთხედი კოშკი
გელერსენ-გორერსენი
შაქის ციხე
ალინჯაყალა - ინახებოდა აზერბაიჯანის ათაბეგთა სახელმწიფო ხაზინა
საბაილის ციხე
შუშის ციხესიმაგრე
ასკერანის ციხე
ჯაბერდის ციხე
ჩირაღ-კალა
ფერიყალა
ქალწულის კოშკი (გადაბეის რაიონი)
იჩერი ბაზარი
ნუხის ციხე
შახბულაღი
მავზოლეუმი
იუსუფ იბნ კუსეირის აკლდამა
მომინე ხათუნის მავზოლეუმი
გიულიუსტანის მავზოლეუმი
შეიხ ბაბი იაგუბის მავზოლეუმი
ახმედალარის მავზოლეუმი
მირალის მავზოლეუმი
მამმადბაილის მავზოლეუმი
ბარდის მავზოლეუმი
პაპრავენდის მავზოლეუმი
ხაჩინ-დორბათლის დასახლების მავზოლეუმი
ახსადან ბაბას მავზოლეუმი
ნიზამის მავზოლეუმი
ყარაბაღლარის მავზოლეუმი
დირი ბაბას მავზოლეუმი
სეიდ იაჰია ბაკუვის მავზოლეუმი
ედი გიუმბეზი
შეიხ ჯუნეითის მავზოლეუმი
ვაგიფის მავზოლეუმი
ნოეს მავზოლეუმი
თექიე სოფელ ხანეგაში
ჰუსეინ ჯავიდის მავზოლეუმი
მეჩეთები
ჯუმა-მეჩეთი (ბაქო)
შემახის ჯუმა მეჩეთი
ჯუმა მეჩეთი ორდუბადში
მუჰამედის მეჩეთი
სასახლის მეჩეთი ბაქოში
ჯუმა მეჩეთი ბასკალის დასახლებაში
ჯუმა მეჩეთი (განჯა)
აღდამის მეჩეთი
გიოვჰარ აღას ზედა მეჩეთი
თაზაფირის მეჩეთი
ბიბი-ჰეიბათის მეჩეთი
ომარ ეფენდის მეჩეთი
დიდი მეჩეთი ლენქორანში
ოზანის მეჩეთი განჯაში
გოვჰარ აღას ქვემო მეჩეთი
ტაძრები და ეკლესიები
ათეშგიაჰი (ბაქო)
გიშის ეკლესია
ღვთისმშობლის შობის მართლმადიდებლური ტაძარი ბაქოში
წმიდა მრევლის ქალთა საკათედრო ტაძარი
წმინდა მიხეილის მთავარანგელოზის მართლმადიდებლური ტაძარი ბაქოში
წმინდა გრიგოლ განმანათლებლის ტაძარი ბაქოში
წმინდა გიორგის ეკლესია (კახი)
წმინდა მარიამის კათოლიკური ეკლესია ბაქოში
მაცხოვრის ეკლესია (ბაქო)
ლუთერანული ეკლესია (განჯა)
ალექსანდრე ნევსკის ეკლესია (განჯა)
მარიამ ღვთისმშობლის ეკლესია (ბაქო)
წმინდა ელისეის ეკლესია (ნიჯი)
ხიდები
უძველესი და შუა საუკუნეების აზერბაიჯანის საინჟინრო ნაგებობებს შორის ხიდები მთავარ ადგილს იკავებენ. ისინი შენდებოდა იმ გზებზე, რომლებიც სავაჭრო ცენტრებთან აკავშირებდა ქალაქებს.
ქვეყანაში გამოირჩვა შემდეგი ხიდები:
ხუდაფერის ხიდი მდინარე არაქსზე
გატეხილი ხიდი (წითელი ხიდი) ყაზახის რაიონში
ჯუღის ხიდი არაქსზე, ჯულფასთან ახლოს (XII საუკუნე)
განჯაჩაის 3 ხიდი (XII—XIII სს)
ულუ ქიორფუ (დიდი ხიდი) კახში
განლის ხიდი გადაბეიში
აბანოები
აბანოები აზერბაიჯანის ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული საზოგადოებრივი შენობა იყო. სააბაზანო ოთახები ხანდახან გამოიყენება სპორტულ ღონისძიებათა ჩატარების ადგილად. აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე ბევრი აბანოა. მათ შორისაა:
შირვანშაჰთა სასახლის აბანოები (XV ს)
ჰაჯი გაიბის აბანო (XV ს)
აბანო ბასკალის დასახლებაში (XVII ს)
გასიმ ბეის აბანო (XIV ს)
აბანო ნარდარანის დასახლებაში (1388 წ)
აბანო განჯაში (XVI ს)
აბანო შუშაში
აბანო ყუბაში
აბანო შაქიში
აბანო აღდამში (1900 წ)
აზერბაიჯანის მე -20 საუკუნის არქიტექტურა
XX საუკუნის დასაწყისში ბაქო რუსეთის იმპერიის ერთ-ერთი მოწინავე ინდუსტრიულ ქალაქად გადაიქცა. ბაქოს სწრაფ ეკონომიკურ ზრდას თან ახლდა მდიდარი მრეწველების დიდი ფენის წარმოჩენა — ემანუელ ნობელი, ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევი, მუსა თაღიევი, მურთუზ მუხტაროვი, შამსი ასადულლაევი, ალექსანდრე მანთაშევი. მეცენატობა გახდა საფუძველი საჯარო შენობების, სკოლებისა და საავადმყოფოების დიდი რაოდენობით მშენებლობისა. იმ დროისათვის აშენებულ შენობებს შორის განსაკუთრებით გამოირჩეოდა ისმაიილია (ამჟამად აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის შენობა), ძმები მაილოვების თეატრი (ამჟამად მ.ახუნდოვის სახელობის აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო აკადემიური თეატრის შენობა), მუხთაროვის სასახლე (ამჟამად ქორწილების სასახლე).
ბაქოში ხეების და ბაღები დარგვის სამუშაოები დაიწყო 1920-იან წლებში.
1930-იან წლებში ახალი ზღვისპირა ბულვარის მშენებლობამ (ძველი ბულვარის გაფართოება) გავლენა მოახდინა ქალაქის გენერალური გეგმის ცენტრალურ ნაწილზე. ამ პერიოდის განმავლობაში ბაქოს არქიტექტურის განვითარებისთვის დამახასიათებელია დიდი სახლების გაფართოება და 1924-1927 წლების ზოგადი განლაგებით გათვალისწინებული გამწვანების გაფართოება. ბაქოსა და აზერბაიჯანის სხვა ქალაქებში აშენდა რამდენიმე სკოლა. ბაქოსა და ქვეყნის სხვა ქალაქებში ს. დადაშოვისა და მ. ჰუსეინოვის პროექტების მიხედვით აშენებული ოთხსართულიანი შენობები განასხვავებენ არქიტექტურულ გამომსახველობას. ეს პროექტები კლასიკური ფორმებით ერწყმის ეროვნულ არქიტექტურას.
არქიტექტორებმა ს.დადაშოვმა და მ. ჰუსეინოვმა დააპროექტირეს და შექმნეს ბაილის ქარხანა (დღევანდელი სამშობიარო საავადმყოფო), აზერბაიჯანის სამრეწველო ინსტიტუტის ახალი შენობა (ამჟამად აზერბაიჯანის სახელმწიფო ნავთობისა და მრეწველობის სახელმწიფო აკადემია) (1932), სახვითი ხელოვნების მუშაკთა სახლი, ყაზახის პედაგოგიური ტექნიკური სკოლის შენობები (ყველა 1933 წელს).
მე -20 საუკუნის 30-იანი წლებიდან დაიწყო აზერბაიჯანული არქიტექტურის ახალი ეტაპი.
ბაქოს სამთავრობო სახლის მშენებლობა 1934 წელს დაიწყო, მაგრამ მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისას მშენებლობა შეწყდა. 1945 წელს მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დაიწყო დაუმთავრებელი შენობის მშენებლობა. საბოლოოდ, ეს შენობა 1952 წელს დასრულდა.
ნიზამის თეატრი და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სურსათის სამინისტროს ყოფილი შენობა (ორივე აშენდა 1937-1939 წლებში), რომლებიც დადაშოვისა და ჰუსეინოვის პროექტებით აშენდა, განსხვავდება სხვა შენობებისგან მოცულობითი, სტრუქტურითა და არქიტექტურული გადაწყვეტილებებით.
აზერბაიჯანის ეროვნული ბიბლიოთეკა აშენდა 1961 წელს თანამედროვე და კლასიკური სტილის სინთეზში. ამ ბიბლიოთეკის პროექტი მიხეილ ჰუსეინოვს ეკუთვნის, რომელიც ცნობილია, როგორც კავკასიაში ყველაზე დიდი ბიბლიოთეკის შენობა.
საპრეზიდენტო სასახლე აშენდა 1977-1986 წლებში ფუად ორუჯოვის (პროექტის მენეჯერი), ტაჰირ ალლავერდიევი (არქიტექტორი) და მადატ ხალაფოვის (დიზაინერი) პროექტისა და დიზაინის საფუძველზე. საპრეზიდენტო სასახლე არის თორმეტი სართულიანი შენობა მარმარილოსა და გრანიტის საფარის მასალებით.
აზერბაიჯანის 21-ე საუკუნის არქიტექტურა
ცეცხლის ცათამბჯენები
ცეცხლის ცათამბჯენების არქიტექტურა აზერბაიჯანის ცეცხლის ფიგურების ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელია. სტრუქტურა აღჭურვილია LED ეკრანებით. ეს არის ყველაზე მაღალი შენობა ქვეყანაში — 182 მ სიმაღლით. შენობის საერთო ფართი 235,000 კვადრატული მეტრია. ცათამბჯენები შედგება სამი შენობისგან, მათ შორის, სასტუმრო, ბინები და ოფისებია. მშენებლობა 2007 წელს დაიწყო და 2012 წელს დასრულდა.
ჰეიდარ ალიევის ცენტრი
აზერბაიჯანში ახალი არქიტექტურის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და თვალსაჩინო მაგალითია ჰეიდარ ალიევის ცენტრი. ბრიტანელი არქიტექტორი ზაჰა ჰადიდი 2007 წელს ჰეიდარ ალიევის სახელობის არქიტექტურულ დიზაინერად დაინიშნა. ცენტრი ითვლება თანამედროვე ბაქოს ერთ-ერთ სიმბოლოდ. კომპლექსის ფართობია 15.93 ჰექტარი. შენობის ხაზები სიმბოლიზირებს წარსულის შერწყმას მომავალთან.
ბაქოს ოლიმპიური სტადიონი
სტადიონის მშენებლობა დაიწყო 2011 წლის 6 ივნისს პრეზიდენტ ილჰამ ალიევის, ყოფილი ფიფას და უეფას პრეზიდენტების, ზეპ ბლატერისა და მიშელ პლატინის მონაწილეობით. ბაქოს ოლიმპიური სტადიონის გახსნის ცერემონიალი 2015 წლის 6 მარტს გაიმართა და სტადიონი აზერბაიჯანში უმთავრეს სპორტულ ღონისძიებებს მასპინძლობს. ეს მრავალფუნქციური სტადიონი აზერბაიჯანში ყველაზე დიდი სტადიონია 68,700 ადგილით. ბაქოს ოლიმპიური სტადიონი StadiumDB- ს მიერ არის მსოფლიოში მე -7 საუკეთესო სტადიონია.
Baku Crystal Hall
Baku Crystal Hall სპორტულ-გასართობი კომპლექსია, სადაც 2012 წლის ევროვიზიის კონკურსი ჩატარდა. დარბაზის მშენებლობა დასრულდა 2012 წლის 16 აპრილს. მისი ტევადობა არის 25,000 მაყურებელია. მასში ასევე VIP ოთახებია.
ტანვარჯიშის სახეობათა ეროვნული სტადიონი
ეროვნული ტანვარჯიშის არენა, რომელიც განკუთვნილია 9 000 ადამიანისთვის, მდებარეობს ჰეიდარ ალიევის მაგისტრალზე კოროღლუს მეტროსთან ახლოს. ადგილების რაოდენობა იცვლება 5,000-დან 9 000-მდე ადგილიდან, რაც დამოკიდებულია კონკურენციის მოცულობასა და ბუნებაზე. სტადიონი შედგება VIP კატეგორიის ოთახებისგან, რომელიც განკუთვნილია სპონსორებისთვის, სტადიონზე დასასვენებელი და სასადილო ოთახებია.
რესურსები ინტერნეტში
Развитие архитектуры Азербайджана в средние века
АРХИТЕКТУРА АЗЕРБАЙДЖАНА III - XIX ВЕКА
სქოლიო
აზერბაიჯანის არქიტექტურა