მოსკალი

მოსკალი — მეტსახელი, რომელიც უკრაინულ, პოლონურ, ბელარუსულ ენებზე ხშირად გამოიყენება რუსების მიმართ სიძულვილის ან ზიზღის ელფერით (აბუჩად ასაგდებად), ასევე ირონიული, ხუმრობითი მნიშვნელობით.
ეტიმოლოგია
სიტყვა მოდის რუსეთის ფედერაციის დედაქალაქ მოსკოვიდან, ამგვარად ის თავიდან ეთნოქორონიმს წარმოადგენდა. თუმცა სლავური ეტიმოლოგია და მორფოლოგია არ იყო შესაბამისად გაშუქებული. ბრიუკნერი თავის პოლონური ენის ეტიმოლოგიურ ლექსიკონში მხოლოდ სიტყვის ქალაქის სახელიდან წარმოშობაზე ლაპარაკობს. ფასმერი მხოლოდ უკრაინული სიტყვა москаль-ის წარმოშობას მიუთითებს, მნიშვნელობით — „მოსკოველი, რუსი (ჯარისკაცი)“, რომელიც ამავდროულად პოლონურიდანაა ნასესხები.
ცნობილი აღმოსავლეთმცოდნე ალექსანდრე კაზემ-ბეგის აზრით, სიტყივ ასეთი ფორმა შეიძლება აიხსნას მისი პირდაპირი სესხებით თ[ი]ურქული ენებიდან ან სულ მცირე მათი გავლენით. იმის მსგავსად, როგორც მრავალ ევროპულ ქვეყანაში მოსკოვის სამთავროს მცხოვრებთა ასაღნიშნად იყინებდნენ სიტყვებს (russi, rutheni, ( Reussen, Russen — „რუსები“, ასევე გამოიყენებოდა სიტყვა ( moscovitae — „მოსკოვიტები“, ასევე ოსლმალეთის იმპერიის თურქებიც რუსების ასაღნიშნად იყენებდნენ სიტყვას mosqovlu. თ[ი]ურქულ ენებში სიტყვების წარმოსაქმნელად, რომლებიც რომელიმე მიდამოს, ქალაქის ან ქვეყნის მცხოვრებებს ან იქიდან გამოსულებს აღნიშნავს გამოიყენება სუფიქსები li/lı/lü/lu, რომლებიც კერძო სახელებს ემატებათ. მაგალითისთვის შეიძლება შევადაროთ თანამედროვე თუქრული სიტყვები Londralı „ლონდონელი“, Moskovalı „მოსკოველი“, İstanbullu „სტამბოლელი“, Çinli „ჩინელი“ ან თათრული америкалы „ამერიკელი“, мәскәүле „მოსკოველი“, пермьле „პერმელი“, латвияле „ლატვიელი“, литвалы „ლიტველი“.
პოლონურ ენაში ეს სიტყვა პირველად XVII საუკუნის შუა პერიოდში ფიქსირდება , შემდგომში ის სხვა აღმოსავლეთევროპულ ენებშიც გავრცელდა: ( moskal, muscal, ( moskalj.
ხმარების ისტორია
უკრაიუნულ წერილობით წყაროებში მოსკალი XVII საუკუნიდან იხმარება. XVIII—XIX საუკუნეებში აღმოსავლეთ ბელარუსიისა და უკრაინის მცხოვრებები ასე ეძახდენენ რუსეთის იმპერიის ჯარისკაცებსა და მაღალჩინოსნებს.
რუსი ისტორიკოსის ა. მილერის აზრით:
ვლადიმირ დალის ცოცხალი ველიკორუსული ენის განმარტებით ლექსიკონში მოყვანილია სიტყვის ასეთი განმარტება: ჯარისკაცი, რეგულარული ჯარის სამხედრომოღვაწე. გამოყენების მაგალითებს შორის:
მოსკალთან (ჯარისკაცთან) იმეგობრე, ქვა კი უბეში გეჭიროს.
იმის გამო კი არ სცემენ მოსკალს (ჯარისკაცს), რომ იქურდა, არამედ რათა კვალს ფარავდეს.
მოსკალობა (მალოროს.) — თაღლითობა, ვაჭრობაში მოტყუება.
დიმიტრი უშაკოვის რუსული ენის განმარტებითი ლექსიკონის თანახმად:
თავდაპირველად სიტყვას ნეიტრალური მნიშვნელობა ჰქონდა და მხოლოდ გეოგრაფიულ ან სახელმწიფოებრივ მიკუთვნილობას აღნიშნავდა, რაზეც მრავალი პოლონური, რუსული, უკრაინული, ბელარუსული გვარები მიუთითებს: მოსკალი, მოსკალჩუკი, მოსკალიოვი, მოსკალოვი, მოსკალენკო, მოსკალიკი, მოსკალკო, მოსკალოვიჩი, მოსკალევიჩი, პრომოსკალი და სხვა.
დროთა განმავლობაში „მოსკალ“-მა უარყოფითი დატვირთვის მიღება დაიწყო, ძირითადად პოლონეთის ტერიტორიებზე, შემდეგ კი ბელარუსის, ლიტვისა და უკრაინის ტერიტორიებზეც, რომლებიც რუსეთის იმპერიის მიერ იქნა დაპყრობილი და დიდი ხნით მიერთებული. როგორც ისტორიკოსი ივან ლაპო თავის ნაშრომში წერდა:
პიოტრ ბიცილი (1879—1953) წერდა:
ივან კოტლიარევსკის ვოდევილში „Москаль-чарiвник“ (1819) სიტყვა „москаль“ დანაწევრების გარეშე აერთიანებს მნიშვნელობებს „რუსი“ და „ჯარისკაცი“.
ზემოთ მოყვანილი მილერის მოსაზრების საპირისპიროდ, ეს სიტყვა აღმოსავლეთუკრაინელ ავტორებთან არა მხოლოდ ხელისუფლების წარმომადგენლებს ეხებოდათ, არამედ ზოგადად ყველა „ველიკორუს“ ბატონიშვილს, მათ შორის წიგნის გამომცემლებსა და მხატვრებსაც:
ტარას შევჩენკოს უკრაინულ ნაწარმოებებში სიტყვები „московський“, „москаль“ წარმოადგენენ რუსების („российский, русский, великоросс“) ერთადერთ ეკვივალენტს.
„Дніпро, брат мій, висихає,
Мене покидає,
І могили мої милі
Москаль розриває…
Нехай риє, розкопує,
Не своє шукає,
А тим часом перевертні
Нехай підростають
Та поможуть москалеві
Господарювати
Та з матері полатану
Сорочку знімати…“
„П’явки, п’явки! Може батько
Останню корову
Жидам продав, поки вивчив
Московської мови!..
Україно, Україно!
Оце твої діти,
Твої квіти молодії,
Чорнилом политі,
Московською блекотою…“
ამავდროულად პოეტის მიერ გამოყენებულია გამონათქვამი („забрати в москалі“ მნიშვნელობით — „რეკრუტად წაყვანა, მეფის არმიაში“. თუმცა სტრიქონები:
„Кохайтеся, чорнобриві,
Та не з москалями,
Бо москалі — чужі люде (вариант: люди зліє),
Роблять лихо з вами.
Москаль любить жартуючи,
Жартуючи кине;
Піде в свою Московщину,
А дівчина гине.“
— ეხება არა ჯარისკაცებს, არამედ რუსებს (პოემაში „Катерина“ მთავარ გმირ ქალბატონს რუსი ოფიცერი ხიბლავს და არა რეკრუტი).
უკრაინელ გოგონებს, რომლებიც ცოლად რეკრუტ-მოსკალებს გაჰყვნენ (მათ შორის უკრაინული წარმოშობისებსაც, რომელნი დიდი ხნის მსახურის შემდეგ აღიქმებოდნენ უცხოებად და საკუთარ თავსაც გაუცხოებულად გრძნობდნენ, რომელნიც მოსყდნენ გლეხურ ფესვებს), უწოდებდნენ „მოსკოვკებს“ (იხ. ივან ნეჩუი-ლევიცკის მოთხრობა „Две московки“). მოსკალები და მათი ოჯახები განსაკურებულ წოდებას შეადგენდნენ — იყვნენ თავისუფალნი (მთავრებივით), მაშინაც კი თუ ყმებიდან რეკრუტირდებოდნენ.
XIX საუკუნის ბელარუსი პოეტის პავლიუკ ბაგრიმის ლექსში, არის სტრიქონები („Каб я каршуном радзіўся, я бы без паноў абыўся: у паншчыну б не пагналі, у рэкруты б не забралі і ў маскалі не аддалі.“, რომლებშიც ცნება „რეკრუტი“ და „მოსკალი“ განცალკევებულია და შეესაბამებიან მნიშვნელობებს „ახალწვეული“ და „ჯარისკაცი“.
1863 წლის პოლონეთის აჯანყების მარცხის შემდეგ, ჩამოხრჩობით სიკვდილმისჯილი აჯანყების ხელმძღვანელი ლიტვასა და ბელარუსში კონსტანტინ კალინოვსკი, სიკვდილის წინ წერდა:
ადამ მიცკევიჩის ლექსი, ცნობილი რუსულ ენაზე, როგორც „Русским друзьям“ (1930), ორიგინალზე ჰქვია „Do przyjaciół Moskali“, სადაც სიტყვა „Moskali“ არ ატარებს ნეგატიურ კონოტაციას.
პაველ ჩუბინსკის ლექსის თავდაპირველ ტექსტში, რომელიც გადამუშავებული სახით უკრაინის ჰიმნი გახდა, იყო სიტყვები:
Ой, Богдане, Богдане, славний наш гетьмане,
Нащо оддав Україну москалям поганим?!
რუსულ პოეზიაში „მოსკალი“ ვლადიმირ მაიაკოვსკიმ გამოიყენა ლექსში „Долг Украине“:
XX საუკუნის უკრაინელი პოეტის დმიტრი პავლიჩკოს ლექსში ნათქვამია:
{{ციტატა|…Та прийде знахабнілий москаль
к вам в Париж,
як зруйнує Чечню“ „… და მოვა გათავხედებული მოსკალი
თქვენთან პარიზში, ჩეჩნეთს ნანგრევებად რომ აქცევს.|7 დეკემბერი 1994}}
2009 წლის მაისში ირინა ფარიონმა, ლვოვის საოლქო საბჭოს დეპუტატმა, საკუთარი პარტიის წევრებთან გამოსვლისას, განაცხადა:
რუსულ ენაში „მოსკალი“ ხანდახან ანეკდოტებშიც გამოიყენება, სიტყვის კოლორიტობის მისაცემად (რომელიც მაგალითად „თანამედროვე უკრაინელის რუსებზე შეხედულებას“ ასიმბოლიზირებს).
გეოგრაფიული სახელები
მოსკალი — მთიანი ქედი სამხრეთ ურალში.
მოსკალიოვკა — ხარკოვის ისტორიული ნაწილი.
მოსკალიოვკა — რამდენიმე დასახლება უკრაინაში, რუსეთსა და ყაზახეთში.
მოსკალენკი — რამდენიმე დასახლება უკრაინასა და რუსეთში.
მოსკალკა (მდინარე) — მდინარე დნეპროპეტროვსკში.
მოსკალევშინა - სოფელი უკრაინაში.
პოპულარულ კულტურაში
უკრაინის ტერიტორიაზე, პოპულარულია სიტყვა „მოსკალ“-ის შემცველი ირონიული სახის მაისურები, პოსტერები და სუვენირები.
წარწერების მაგალითები (ქართულად ნათარგმნი):
მადლობა ღმერთო, მოსკალი, რომ არ ვარ — ფერთა გამის ვარიანტები წითლიდან მოყვითალო-მოლურჯო ფერებამდე. მაისურები გაჩდნენ 1990-იანი წლების ბოლოს და დღემდე იწარმოება.
ნუ მოშარდავ სადარბაზოში, მოსკალი ხომ არ ხარ (2004).
მოსკალობა ვერ გავა (2004).
მოსკალები „დედას არ იგინებიან“. ისინი ასე ლაპარაკობენ (2006).
გინებები მოსკალად გაქცევს (2007 წლის დასაწყისი).
მოსკალო, უკრაინაზე კბილები არ წაიცალო (?)
ადექი, უკრაინავ, მოსკალს უკვე ერთი საათია არ სძინავს (2000-იანები; მინიშნება სასაათო ზონის 1 საათით განსხვავებულობაზე).
შეუღლდით, მუქწარბიანებო, მხოლოდ არა მოსკალებთან (2004, სხვა ვარიანტი 2007) — ტარას შევჩენკოს პოემიდან „კატერინა“, სხვადასხვა სურათებით, რომლებიდანაც ერთ-ერთ მათქანზე შევჩენკოსეული უბედური კატარინაა.
ამ უბრალო მცხოვრებს არ ესმის უკრაინული ენის მოსკალური დიალექტი'' (2005-ის შემდეგ).
სქოლიო
ეროვნული მეტსახელები