SARS-CoV-2-ის ომიკრონ შტამი

SARS-CoV-2-ის ომიკრონ შტამი
ომიკრონ ვარიანტი (B.1.1.529) — COVID-19 ინფექციის გამომწვევი ვირუსის, SARS-CoV-2-ის ერთ-ერთი ვარიანტი, რომლის არსებობა ოფიციალურად პირველად ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ 2021 წლის 24 ნოემბერს სამხრეთ აფრიკაში დაადასტურა.
ადამიანის სასუნთქ გზებში, კერძოდ ბრონქებში ომიკრონი მრავლდება დაახლოებით 70-ჯერ უფრო სწრაფად, ვიდრე SARS-CoV-2-ის დელტა შტამი, თუმცა არსებული მონაცემები მიუთითებს, რომ მის მიერ გამოწვეული ინფექცია ნაკლებად მძიმეა, ვიდრე წინამორბედ შტამებთან, განსაკუთრებით დელტა ვარიანტთან, დაკავშირებული დაავადება.
ომიკრონს შესაძლოა ფილტვის ქსოვილში ღრმად შეღწევის ნაკლები უნარი ჰქონდეს. მის მიერ გამოწვეულ ინფექციას 91 %-ით ნაკლები სიკვდილიანობა და ჰოსპიტალიზაციის 51 %-ით ნაკლები რისკი ახასიათებს, ვიდრე დელტა ვარიანტს. მიუხედავად ამისა, ჰოსპიტალიზაციის რისკის ფარდობითი სხვაობა 0-30 %-მდე მცირდება თუ უგულვებელვყოფთ რეინფექციების სიხშირეს. საბოლოოდ, გავრცელების უკიდურესად მაღალი სიჩქარე, ორმაგი ვაქცინაციის დამცავი ეფექტის და ადამიანის იმუნური სისტემის გვერდის ავლის უნარი განაპირობებს იმას, რომ დროის მოცემულ მონაკვეთში ჰოსპიტალიზაციის საჭიროების მქონე პაციენტების საერთო რაოდენობა საყურადღებოა.
COVID-19-ის საწინააღმდეგო იმუნიზაცია ინარჩუნებს დამცავ ეფექტს ინფექციის მძიმე მიმდინარეობის წინააღმდეგ და ამცირებს ჰოსპიტალიზაციის რისკს, განსაკუთრებით მესენჯერული რნმ-ის ვაქცინის მესამე დოზის მიღების შემთხვევაში.
წინასწარი მონაცემები მიუთითებს, რომ ორმაგი ვაქცინაცია განაპირობებს ინფექციის წინააღმდეგ 30-40 %-იან და ჰოსპიტალიზაციის რისკის წინააღმდეგ თითქმის 70 %-იან დაცვას. მესამე ვაქცინის ახლო პერიოდში მიღებული დოზა ვაქცინაციის ეფექტიანობას დაახლოებით 75 %-მდე აძლიერებს ზოგადად ინფექციის და 88 %-მდე მისი მძიმე მიმდინარეობის წინააღმდეგ.
კლასიფიკაცია
ნომენკლატურა
2021 წლის 26 ნოემბერს მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის (WHO)-ის SARS-CoV-2 ევოლიციის ტექნიკურმა საკონსულტაციო ჯგუფმა ვირუსის ახლადგამოვლენილი შტამი B.1.1.529 (PANGO ნომენკლატურის მიხედვით) „შეშფოთების ვარიანტად“ გამოაცხადა და ის ბერძნული ანბანის ასო ომიკრონით აღნიშნა. SARS-CoV-2 ვირუსის ვარიანტების აღსანიშნად ბერძნული ასოები გამოიყენება, თუმცა WHO-მ ომიკრონის წინამორბედი ბერძნული ასოები ნიუ და ქსი გამოტოვა ინგლისურ სიტყვა „ნიუ“-სთან (new, „ახალი“) და ჩინურ გვარ სისთან აღრევის თავიდან ასაცილებლად. ვირუსის SARS-CoV-2-ის ფორმების კლასიფიკაციაში ომიკრონის წინამორბედი იყო „ინტერესის ვარიანტი“ მიუ.
მუტაციები
ომიკრონ ვარიანტს გააჩნია ბევრი მუტაცია, რომელთაგან რამდენიმე მეცნიერთათვის შეშფოთების საგანია. მუტაციების საერთო რაოდენობა 60-ია, აქედან: 50 — არასინონიმური ჩანაცვლებითი მუტაციაა, 8 — სინონიმური და 2 — არამაკოდირებელი. 32 მუტაცია ცვლის სპაიკ-ცილას, რომელიც ინფექციის საპასუხოდ წარმოქმნილი ანტისხეულების და ასევე ბევრი ფართოდ გამოყენებული ვაქცინის მთავარ ანტიგენურ სამიზნეს წარმოადგენს. ამ მუტაციების დიდი ნაწილი სხვა შტამებთან არ გვხვდება. თავდაპირველ ვირუსულ შტამთან შედარებით, ომიკრონ ვარიანტს ასევე ახასიათებს ამინომჟავების 30-მდე ცვლილება, 3 მცირე დელეცია და სპაიკ-ცილის 1 მცირე ინსერცია; აქედან 15 მუტაცია ლოკალიზებულია რეცეპტორთან მაკავშირებელ დომენში. აღწერილია ასევე სხვა გენომური რეგიონების არაერთი ცვლილება და დელეცია. გარდა ამისა, არსებობს სამი ტიპის მუტაცია, რომელიც ცვლის ფურინის (ვირუსის პროტეაზური ფერმენტი) გახლეჩის ადგილს. ეს უკანასკნელი ზრდის SARS-CoV-2-ის ინფექციურობას.
ქვეშტოები და BA.2 ქვევარიანტი
დადგენილია ომიკრონის სამი ქვეშტოს არსებობა. ესენია: BA.1/B.1.1.529.1 („სტანდარტული“ ქვეშტო), BA.2/B.1.1.529.2 და BA.3/B.1.1.529.3. მათ გააჩნია როგორც საერთო, ასევე განმასხვავებელი მუტაციები. BA.1 and BA.2 შტოებისთვის საერთოა 32, ხოლო განმასხვავებელი — 28 მუტაცია, რის გამოც მათ შორის სხვაობა არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე ვირუსის სხვა ძირითად ვარიანტებს შორის. არსებობს მოსაზრება, რომ BA.2-ს უნდა მიენიჭოს საკუთარი სახელი ბერძნული ანბანის მიხედვით.
გამოვლენა
COVID-19-ის სტანდარტული დიაგნოსტიკური კვლევებით — პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქციით (პჯრ, ინგლ. PCR), ასევე სწრაფი (ანტიგენური) ტესტით — შესაძლებელია ომიკრონის ყველა ქვევარიანტის გამოვლენა, თუმცა მათ გარჩევას ერთმანეთისგან და COVID-19-ის სხვა ვარიანტებისგან დამატებითი ლაბორატორიული ანალიზები სჭირდება.
ომიკრონის „სტანდარტულ“ ქვევარიანტს და BA.2-ს შორის ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავებაა უკანასკნელში SGTF-დელეციის (Δ69-70) არარსებობა. ამ მუტაციის არსებობა საჭიროა, რომ რეალურ დროში მოქმედმა პჯრ ტესტმა შეძლოს ომიკრონის (ან ალფა) ვარიანტის სწრაფი გარჩევა წინამორბედი დომინანტური დელტა ვარიანტისგან. ამგვარად, ის ტესტები, რომელიც SGTF-ზეა დაფუძნებული, ყოველთვის ვერ ადგენს BA.2, რის გამოც მას ზოგჯერ „უჩინარ ომიკრონს“ უწოდებენ. ამავე მიზეზით ბრიტანეთის მთავრობა არასაკმარისად მიიჩნევს მხოლოდ SGTF-ის მიხედვით ომიკრონის გავრცელების მონიიტორინგს. ზოგიერთ ქვეყანაში, მაგალითად, დანიასა და იაპონიაში, გამოიყენება ვარიანტული პჯრ ტესტი, რომელიც სხვა მუტაციებს, მათ შორის, L452R-ს ავლენს. მას ძალუძს L452R-ის მქონე დელტა ვარიანტის და L452R არმქონე ომიკრონის ყველა ქვეშტოს გარჩევა. ომიკრონის მესამე ქვეშტო BA.3 ძალიან იშვიათია და SGTF-დელეციის (Δ69-70) არსებობის გამო მისი დადგენა არ წარმოადგენს პოტენციურ პრობლემას.
გავრცელების გეოგრაფია
BA.2 ქვეშტოს პირველი დადასტურებული ნიმუში 2021 წლის 15 დეკემბერს განეკუთვნება. 2022 წლის 31 დეკემბრისთვის BA.2 50-ზე მეტ ქვეყანაში და ანტარქტიდის გარდა ყველა კონტინენტზე იყო აღმოჩენილი. სკანდინავიური ქვეყნების, ინდოეთის, სამხრეთი აფრიკის და გაერთიანებული სამეფოს მონაცემები მიუთითებს, რომ BA.2-ის სიხშირე და პროპორციული თანაფარდობა თავდაპირველ BA.1-თან მიმართებაში მზარდია.
სიმძიმე და იმუნიტეტი
დანიასა და ნორვეგიაში ჩატარებული კვლევებით BA.1 და BA.2 ქვეშტოებს შორის არაა სარწმუნო სხვაობა დაავადების სიმძიმის და ჰოსპიტალიზაციის სიხშირის თვალსაზრისით. მსგავსი მონაცემები არსებობს ინდოეთშიც. წინასწარი მონაცემები დანიიდან მიუთითებს, რომ ვაქცინირებულ ან COVID-19-გადატანილ ინდივიდებში ინფიცირების და რეინფიცირების სიხშირე თანაბარია BA.1 და BA.2 ქვეშტოების შემთხვევაში, თუმცა ამ მიმართულებით დამატებითი კვლევაა საჭირო. გაერთიანებული სამეფოს ჯანმრთელობის უსაფრთხოების სააგენტოს წინასწარი კვლევის მიხედვით, ვაქცინა თანაბრად იცავს BA.1-ის და BA.2-ის მიერ გამოწვეული სიმპტომური დაავადებისგან და დამცავი ეფექტია მნიშვნელოვნად მაღალია ვაქცინის ორი დოზის და ბუსტერული დოზის მიღების შემთხვევაში მხოლოდ ორმაგ ვაქცინაციასთან შედარებით. დამატებითი კვლევები ამ მიმართულებით მიმდინარეობს დანიასა და დიდ ბრიტანეთში.
შესაძლო შედეგები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ (WHO) გამოთქვა შიში, რომ მუტაციების დიდმა რაოდენობამ შესაძლოა დაასუსტოს იმუნიტეტი წარსულში ინფიცირებულ და ვაქცინირებულ ინდივიდებში. ამ მხრივ, შესაძლოა ომიკრონ ვარიანტი მეტად ვირულენტური იყოს სხვა შტამებთან შედარებით. მუტაციების თანმდევი შედეგები ჯერჯერობით გაურკვეველია. WHO-მა გააფრთხილა ის ქვეყნები, სადაც ვაქცინაციის სიხშირე დაბალია, რომ ავადობის და სიკვდილიანობის მაღალმა მაჩვენებელმა შესაძლოა გამოიწვიოს ჯანდაცვის სისტემების გადატვირთვა და ყველა ქვეყანას COVID-19-ის წინააღმდეგ ვაქცინაციის პროცესის გააქტიურებისკენ მოუწოდა.
დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლოს ევროპული ცენტრის 2021 წლის 15 დეკემბრის შეფასებით, თუნდაც ომიკრონ ვარიანტის მსუბუქი მიმდინარეობის შემთხვევაში, მოსალოდნელი იყო ჰოსპიტალიზაციის და სიკვდილიანობის მაჩვენებლის ზრდა ინფექციის გადაცემის მაღალი პოტენციალის და შემთხვევათა ექსპონენციალური ზრდის გამო. ჟურნალ Nature-ის 2021 წლის 23 დეკემბერის პუბლიკაციის მიხედვით, ომიკრონი შესაძლოა ამცირებდეს ვაქცინის დამცველობით ეფექტს, მაგრამ, ამის მიუხედავად, არსებული ვაქცინები და ბუსტერული მიდგომა კვლავ ინარჩუნებს მნიშვნელოვან ეფექტიანობას.
სიმპტომები და ნიშნები
ომიკრონ შტამით გამოწვეული ინფექციის ბევრი ჩივილი მსგავსია სხვა ვარიანტებთან დაკავშირებული სიმპტომებისა. ომიკრონის ერთ-ერთი დამახასიათებელი სიმპტომია ღამის ოფლიანობა. გემოსა და ყნოსვის დაკარგვა შედარებით იშვიათია. ამერიკის შეერთებული შტატების დაავადებათა კონტროლის ცენტრის 1-7 დეკემბრის კვლევის მიხედვით, პაციენტების მიერ აღწერილი ყველაზე ხშირი სიმპტომებია: ხველა, ზოგადი სისუსტე და ცხვირის დახშობა ან გამონადენი ცხვირიდან, რაც ართულებს კლინიკური მახასიათებლების მიხედვით ომიკრონით გამოწვეული ინფექციის გარჩევას ნაკლებად საზიანო ვარიანტებისგან და სხვა ვირუსებისგან.
დიაგნოზი
ამერიკის შეერთებული შტატების საკვებისა და მედიკამენტების სააგენტოს (ინგლ. FDA) მიერ გამოქვეყნებულია გზამკვლევი, რომელიც აღწერს ომიკრონის შესაძლო გავლენას პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქციის (PCR) სარწმუნოობასა და დიაგნოსტიკურ ღირებულებაზე. ის ტესტები, რომელთაც შეუძლია მრავლობითი გენური სამიზნეების დადგენა, კვლავ ეფექტიანია COVID-19-დადებითი ინდივიდების გამოსავლენად. ისეთი გენეტიკური ცვლილებები, როგორიცაა S-გენის გამოვარდნა ან სამიზნის გამოთიშვა, მოწოდებულია, როგორც ომიკრონის დელტა ვარიანტისგან განამსხვავებელი ძირითადი მოლეკულური მარკერი. ვარიანტის იდენტიფიცირება შესაძლებელია სექვენირებითა და გენოტიპირებით.
2022 წლის იანვარში ავსტრალიის სამკურნალწამლო საშუალებების მარეგულირებელმა სააგენტომ განაცხადა, მათ მიერ ნებადართული 23 სწრაფი ანტიგენური ტესტიდან მხოლოდ ერთს შეეძლო ომიკრონის აღმოჩენა.
პრევენცია
ომიკრონ ვარიანტისთვის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია, ისევე როგორც COVID-19-ის სხვა ვარიანტების შემთხვევაში, რეკომენდაციას უწევს ისეთ საპროფილაქტიკო ღონისძიებებს, როგორიცაა დახურული სივრცეების კარგი და ხშირი განიავება, სოციალური დისტანცირება (ხალხმრავლობისა და ახლო კონტაქტისგან თავის არიდება), კარგად მორგებული სამედიცინო ნიღბის ტარება, ხელების ხშირი გასუფთავება და ვაქცინაცია.
ვაქცინის ეფექტიანობა
2021 წლის დეკემბერში ჩატარებულმა კლევებმა (მათ შორის ისრაელის და დანიის მსხვილი მონაცემთა ბაზების გამოყენებით) აჩვენა, რომ ბევრი ფართოდ გამოყენებული ვაქცინის ეფექტიანობა ორი დოზის შემთხვევაში მნიშვნელოვნად დაბალი იყო ომიკრონთან მიმართებაში დელტა ვარიანტთან შედარებით. იქვე აღნიშნული იყო, რომ საჭირო და ეფექტიანი იყო ახალი (უხშირესად მესამე) ე. წ. ბუსტერული დოზა, რომელიც ასევე ამცირებდა დაავადებასთან დაკავშირებულ სიკვდილიანობას ორმაგ ვაქცინაციასთან შედარებით.
2021 წლის 8 დეკემბერს კომპანიებმა „პფაიზერმა“ (Pfizer) და „ბიონტექმა“ (BioNTech) განაცხადეს, რომ წინასწარი მონაცემებით ვაქცინის მესამე დოზა უზრუნველყოფდა მანეიტრალიზებელი ანტისხეულების ისეთივე კონცენტრაციას ომიკრონის წინააღმდეგ, როგორც სხვა ვარიანტების წინააღმდეგ ორი დოზის მიღების შემდეგ. გაერთიანებული სამეფოს ჯანმრთელობის უსაფრთოხების სააგენტოს 10 დეკემბრის ცნობით, წინასწარი მონაცემების მიხედვით ომიკრონის შემთხვევაში პფაიზერის ვაქცინის 2 დოზის მიღების შემდეგ აღინიშნებოდა მანეიტრალიზებელი აქტიურობის 20-40-ჯერ შემცირება წარსულში დომინანტ შტამებთან შედარებით და 20-ჯერადი შემცირება დელტა ვარიანტთან შედარებით. ეს ეფექტი კიდევ უფრო გამოხატული იყო „ასტრა-ზენეკას“ (AstraZeneca) 2-დოზიანი ვაქცინაციის შემთხვევაში. მესენჯერულ რნმ-ზე დამყარებული ვაქცინის ბუსტერული დოზა იწვევდა მანეიტრალიზებელი აქტიურობის მსგავს მატებას მიუხედავად გამოყენებული ვაქცინისა. ბუსტერული დოზის შემდეგ ვაქცინის ეფექტიანობა იყო 70-75 %-იან ნიშნულზე სიმპტომური დაავადების წინააღმდეგ და შესაძლოა უფრო მაღალიც მძიმე მიმდინარეობის მქონე ინფექციის შემთხვევაში.
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის ეპიდემიოლოგიური შინაარსის რეკომენდაციები
2021 წლის 26 ნოემბერს მსოფლიო ჯანდაცის ორგანიზაციამ შემდეგი თხოვნებით მიმართა სახელმწიფოებს:
გაეძლიერებინათ მონიტორინგი SARS-CoV-2-ის ვარიანტების ცირკულირების უკეთესი გააზრებისთვის,
გადაეცათ გენომის სრული სექვენირების და მასთან დაკავშირებული მეტამონაცემები საჯაროდ ხელმისაწვდომ ბაზებში (მაგალითად, GISAID),
მიეწოდებინათ ინფორმაცია შეშფოთების ვარიანტებთან დაკავშირებული საწყისი შემთხვევების და კლასტერების შესახებ WHO-თვის ჯანმრთელობის საერთაშორისო რეგულაციების (IHR) მექანიზმით,
შესაძლებლობების არსებობის შემთხვევაში, ჩაეტარებინათ საველე კვლევები და ლაბორატორიული შეფასება შეშფოთების ვარიანტების გავრცელების და სიმძიმის, სამედიცინო და ჯანდაცვის ღონისძიებების ეფექტიანობის და სხვა მახასიათებლებთან დაკავშირებით.
მკურნალობა
COVID-19-ის მძიმე კლინიკური ფორმების გამომწვევი ადრეული შტამების მედიკამენტურ მკურნალობაში ცნობილია კორტიკოსტეროიდების (მაგალითად, დექსამეტაზონის) და ინტერლეიკინ-16-ის რეცეპტორების ანტაგონისტების (მაგალითად, ტოცილიზუმაბი) ეფექტიანობა. მკურნალობის სხვა მეთოდების, განსაკუთრებით მონოკლონურ ანტისხეულების გამოყენების შესაძლებლობა კვლევის საგანია.
სქოლიო
COVID-19-ის პანდემია
ვირუსები