წეროსწვივა

წეროსწვივა, წერეწო — სოკოს სახეობა წეროსწვივას გვარისა, რომელიც ფართოდაა გავრცელებული ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყლებში.
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. როგორც წესი საჭმელად გამოიყენება მხოლოდ ქუდი, ფეხი უხეშია, რომელსაც ახმობენ და ხმარობენ სანელებელად. იზრდება ერთეულებად ან არამჭიდრო ჯგუფებად ქვიშიან ნიადაგზე, წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში, მდელოებზე და ა.შ., ივნისიდან ნოემბრამდე.
სოკო პირველად აღწერა ავსტრიელმა ბუნებისმეტყველმა ჯოვანი ანტონიო სკოპოლიმ 1772 წელს როგორც Agaricus procerus, ხოლო მიმდინარე ბინომინალური სახელი მიანიჭა გერმანელმა მიკოლოგმა როლფ ზინგერმა 1948 წელს.
აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 20-35 სმ, თავდაპირველად სფეროსებრი, შემდგომში ფართოკონუსური, გაშლილი და ქოლგისებრი. ცენტრში ხშირად ახასიათებს მუქი მომრგვალო ბორცვაკი. კანი რადიალურ-ბიჭკოვანია, მოყავისფრო-ნაცრისფერი, დაფარულია მუქი ყავისფერი კუთხოვანი ქერცლებით, რომლებიც ადვილად სძვრება.
ქუდის რბილობი ფხვიერ-ხორციანია, მოგვიანებით შედარებით მყარი, თეთრი. გაჭრისას ფერს არ იცვლის. სოკოსთვის დამახასიათებელი სასიამოვნო სუნითა და თხილის გემოთი.
სოკოს ფეხის სიგრძე — 10-30 (40 სმ-მდე) სმ, სისქე — 1-2 (4 სმ-მდე) სმ, ცილინდრული, ფუყე, უხეშბოჭკოვანი, ძირისკენ სფეროსებრი გამსხვილებით, ადვილად სცილდება ქუდს. ნორჩი სოკოების ფეხის ზედაპირი ერთტონში ყავისფერია, მოგვიანებით ღია მურა, დაფარულია კონცენტრულად განწყობილი მურა ბოჭკოვანი ქერცლებით. ხშირად განთავსებული რგოლებით, რის შედეგადაც სოკოს ფეხი გრძივზოლიანი ან გველის ტყავისმაგვარი ჩანს.
ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, სისქე — 2 სმ-მდე, ფეხთან ვიწროვდება, ადვილად სცილდება ქუდს, თავისუფალი, თეთრი, ხშირი, ასაკთან ერთად იღებს ჩალისფერ ან კრემისფერ შეფერილობას. ფეხთან ახლოს ქმნის თხელ ხრტილისმაგვარ კოლარიუმს.
საბურველის ნარჩენები: საყელო აპკისებრი, ფართო, ზემოდან თეთრი, ქვემოდან მომურო, გაორებული კიდით, საყელო მოძრავია ფეხის მიმართ. ვოლვის გარეშე.
სპორების მტვერი თეთრი ან კრემისფერი. სპორები — (15—20)×(10—13) მკმ, ელიფსისებრი, გლუვი, ფსევდოამილოიდური, მეტაქრომატული. გააჩნია გაღვივების დრო, შემცველობა ფლუორესცირებს.
ფირფიტების ტრამა სწორი, 7-15 მკმ-ის ცილინდრული თხელკანიანი ჰიფებით, უფერო, დამჭერებით.
ქუდის ქერცლების ჰიფების ზომა 150-400×8-10 მკმ, გლუვი, სხვადასხვა ფორმის: ძაფისმაგვარი, რგოლისმაგვარი ან ლანცეტისმაგვარი, ჩვეულებრივ გადაგრეხილი და იშვიათად შორდებიან ქუდს ვერტიკალურად. ფეხის ქერცლის ჰიფები აგებულებით მსგავსია, მაგრამ ძირითადად შეგროვებულია კონებად.
ბაზიდიუმი — ოთხსპირიანი, თხელკდელიანი, ქინძისთავისმაგვარი, 35-45×14-16 მკმ, სტერიგმების სიგრძე — 4,5-6 მკმ.
ჰეილოცისტიდები — თხელკდელიანი, უფერული, სხვადასხვა ფორმის, 30-55×12-20 მკმ, გააჩნია კაულოცისტიდები.
კვებითი ღირებულება და გამოყენება
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. როგორც წესი საჭმელად გამოიყენება მხოლოდ ქუდი. გამოიყენება უმი სახითაც სალათებსა და ბუტერბროდებში. ასევე შესაძლებელია სოკოს გაყინვა დანაწევრებული და შემდგომში ბლანშირებული სახით. სოკოს ფეხი უხეშია, რომელსაც ახმობენ და ფხვნილის სახით ხმარობენ წვნიანებში.
როგორც ცნობილია, წეროსწვივა შეიცავს გლიცერინს, მანიტს, გლუკოზას, ტრეგალოზასა და 20-მდე ამინომჟავებს. აგრეთვე შეიცავს რამდენიმე ანტიოქსიდანტს. გარდა ამისა, მას გააჩნია სიმსივნის საწინააღმდეგო მოქმედება და ავლენს ანტიბიოტიკურ აქტივობას გრამ-უარყოფითი ბაქტერიების წინააღმდეგ. სოკო აგრეთვე შეიცავს სხვადასხვა ანტიოქსიდანტებს.
მსგავსი სახეობები
საკვები სოკოები
Macrolepiota gracilenta და მისი მსგავსი სახეობები მცირე ზომისაა.
Chlorophyllum rhacodes — მცირე ზომისაა, რბილობი წითლდება.
შხამიანი სოკოები
Chlorophyllum molybdites — გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკაში, ზომით პატარაა, ხელის დაჭერისას რბილობი იღებს წითელ-ყავისფერ შეფერილობას, სპორების ფხვნილი ზეთისხილისფერ-მწვანე.
Chlorophyllum brunneum — მცირე ზომისაა, რბილობი უწითლდება.
საკვები
შხამიანი
ეკოლოგია და გავრცელება
საპროტროფია, იზრდება ერთეულებად ან არამჭიდრო ჯგუფებად ქვიშიან ნიადაგზე, წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში, მდელოებზე, გაჩეხილ, გაკაფულ და განაპირა ადგილებზე; გვხვდება ღია ბალახოვან ადგილებში, მინდვრებში, ბოსტნებსა და სკვერებში. ზოგჯერ ქმნის რიგებს ან „ქაჯის წრეებს“.
ფართოდაა გავრცელებული ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყლებში — ევროპა, აზია (თურქეთი, ირანი, სამხრეთი კავკასია, ინდოეთი, ყირგიზეთი, ჩინეთი, მონღოლეთი, ციმბირი, შორეული აღმოსავლეთი, იაპონია), ჩრდილოეთი ამერიკა, სამხრეთი ამერიკა (ჩილე), ავსტრალია, აფრიკა (ალჟირი, მაროკო, კენია, ზაირი), აგრეთვე — კუბის კუნძულები სოლომონის კუნძულები, მადაგასკარი და შრი-ლანკა.
სეზონი — ივნისიდან ნოემბრამდე.
ადგილობრივი სახელწოდებები
საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში წეროსწვივას სხვადასხვა სახელებით მოიხსენიებენ:
ზემო იმერეთი — მგზავრიო, წერეწო, წერესტო
ლეჩხუმი — ყაჩამაღალა, კანჭმაღალა
ოკრიბა — წერესტო, წოროფსუა
აჭარა — წოროსწივი, წვივოსწვივა
ფშავი — წეროს წვივა, წერა-წუა
სამეგრელო — წეროშ ბოკო
ქიზიყი — წორასწო
სვანეთი — ვიჯი ქორგოლ
გალერეა
ლიტერატურა
Лессо Т. Грибы, определитель / пер. с англ. Л. В. Гарибовой, С. Н. Лекомцевой. — М.: „Астрель“, „АСТ“, 2003. — С. 165. — ISBN 5-17-020333-0.
Справочник-определитель: Грибы / отв. за выпуск Ю. Г. Хацкевич. — Мн.: Харвест, 2002. — С. 260. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 985-13-0913-3.
რესურსები ინტერნეტში
წეროსწვივა — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია
სქოლიო
საჭმელი სოკოები
წეროსწვივა