საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკა

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკა
საქართველოს დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა 1918 წლის 26 მაისს. იმავე წლის 3 ივნისს ოსმალეთის იმპერია გახდა პირველი სახელმწიფო, რომელმაც სცნო ახლადშექმნილი რესპუბლიკის სუვერენიტეტი.
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის აღიარება
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ ურთიერთობების დამყარების მიზნით დელეგაცია გაგზავნა დასავლეთის სახელმწიფოებთან და პარიზის კონფერენციაზე. მათ მიმართეს გაერთიანებული სამეფოს, აშშ-ის, საფრანგეთის მთავრობებს. მიუხედავად საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პოლიტიკური ინსტიტუტების სტაბილურობისა, სხვა ქვეყნები, მათ შორის ანტანტის სახელმწიფოები, თავს იკავებდნენ საქართველოს დამოუკიდებლობის იურიდიული აღიარებისაგან. ისინი საქართველოს საკითხს რუსეთთან ურთიერთობების კონტექსტში განიხილავდნენ და თავს არიდებდნენ მასთან ურთიერთობების გაფუჭებას.
მდგომარეობა შეიცვალა მას შემდეგ, რაც თვით რუსეთმა ცნო დე იურე საქართველოს დამოუკიდებლობა. ეს მოხდა ორ ქვეყანას შორის 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ, რომელმაც ხელი შეუწყო ახალგაზრდა სახელმწიფოს სუვერენიტეტისადმი პატივისცემის ზრდას. ამის შედეგი — საქართველოს დამოუკიდებლობის აღიარება რიგი ქვეყნების მიერ. სულ საქართველოს დამოუკიდებლობა დე-იურე აღიარეს შემდეგმა სახელმწიფოებმა:
თურქეთი — 1918 წლის 3 ივნისი
საბჭოთა რუსეთი — 1920 წლის 7 მაისი
გერმანია — 1920 წლის 24 სექტემბერი
შვეიცარია — 1920 წელი
ბელგია — 1921 წლის 27 იანვარი
საფრანგეთი — 1921 წლის 27 იანვარი
გაერთიანებული სამეფო — 1921 წლის 27 იანვარი
იტალია — 1921 წლის 27 იანვარი
იაპონია — 1921 წლის 27 იანვარი
ავსტრია — 1921 წლის 17 თებერვალი
რუმინეთი — 1921 წლის 18 თებერვალი
ჰაიტი — 1921 წლის 9 მარტი
ლიბერია — 1921 წლის 28 მარტი
მექსიკა — 1921 წლის 14 აპრილი
პანამა — 1921 წლის 26 აგვისტო
სიამი — 1921 წლის 20 ნოემბერი
ლუქსემბურგი — 1922 წლის 23 თებერვალი
საგარეო ურთიერთობები
ოსმალეთი
1917 წლის რუსეთის ოქტომბრის რევოლუციის გამარჯვების შემდეგ ამიეკავკასიაში საქმიანობა შეწყვიტა რუსეთის დროებითი მთავრობის მიერ დანიშნულმა სამხარეო ორგანომ — ოზაკომმა. ამავდროულად, ამიერკავკასიის პოლიტიკურმა ძალებმა შექმნეს ამიერკავკასიის სამხარეო ხელისუფლების ორგანო, ამიერკავკასიის კომისარიატი, რომელმაც ფუნქციონირება 1917 წლის 15 (28) ნოემბერს დაიწყო.
1917 წლის 5 (18) დეკემბერს ამიერკავკასიის კომისარიატსა და ოსმალეთის იმპერიას შორის დაიდო დროებითი ერზინჯანის შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც უნდა შემწყდარიყო საომარი მოქმედებები პირველი მსოფლიო ომის კავკასიის ფრონტზე. რუსეთის იმპერიის მიერ ოკუპირებული ოსმალეთის ტერიტორიები უნდა გამხდარიყო სადემარკაციო ზონა. შეთანხმება ძალაში რჩებოდა საბოლოო სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმებამდე. შეთანხმების რატოფიცირების შემდეგ კავკასია დატოვეს რუსმა სამხედროებმა. მათ გამოეყვნენ ქართველებისა და სომხების ეროვნული სამხედრო ფორმირებები, რომლებიც სადემარკაციო ზონასთან დარჩნენ.
1918 წლის თებერვალში ოსმალეთმა განაახლა სამხედრო მოქმედებები კავკასიის ფრონტზე, რითაც დაარღვია ზემოთ ნახსენები ერზინჯანის შეთანხმება. მათ მალევე აიღეს ერზინჯანი და ტრაპიზონი, 12 მარტს ერზრუმში შესვლით კი ოსმალეთმა ფაქტობირვად მთლიანად აღიდგინა კონტროლი აღმოსავლეთ ანატოლიაზე, რომელზეც ერზინჯანის შეთანხმების გაფორმებამდე რუსეთის ჯარი განლაგებული.
1918 წლის 10 (23) თებერვალს ამიერკავკასიის კომისარიატმა მოიწვია ამიერკავკასიის საკანონმდებლო წარმომადგენლობითი ხელისუფლების ორგანო — ამიერკავკასიის სეიმი. სეიმის პირველ სხდომაზე გაიმართა მწვავე დისკუსია ოსმალეთის მიერ საომარი მოქმედებების განახლების თაობაზე და ამიერკავკასიის მომავალზე. სომხური დელეგაცია მოითხოვდა, რომ ამიერკავკასია დარჩენილიყო რუსეთის შემადგენლობაში ეროვნული ავტონომიების სახით, ხოლო ოსმალეთთან მიმართებაში მოეთხოვა აღმოსავლეთ ანატოლიის მოსახლეობისთვის თვითგამორკვევის უფლების მინიჭება (აღმოსავლეთ ანატოლიაში იმ დროს ჭარბობდა სომხური მოსახლეობა), ქართული და აზერბაიჯანული დელეგაცია კი ამჯობინებდა, რომ ამიერკავკასია განცალკევებოდა რუსეთს და ოსმალეთთან მოლაპარაკებები საბოლოო სამშვიდობო შეთანხმების გაფორმებაზე ეწარმოა როგორც დამოუკიდებელ საერთაშორისო სუბიექტს. სომხური დელეგაციის შეუვალი პოზიციის გამო ამიერკავკასიის დამოუკიდებლობის გამოცხადება დროებით გადაიდო. პირველივე სხდომაზე სეიმმა მიიღო რეზოლუცია, რომლის მიხედვითაც, იგი უფლებამოსილად აცხადებდა თავს დაეწყო ოსმალეთთან მოლაპარაკებები, რომელიც მიზნად ისახავდა საბოლოო სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმებას ოსმალეთთან პირველი მსოფლიო ომის დაწყების მომენტში არსებული საზღვრების აღსადგენად. მოლაპარაკებებზე სეიმი ასევე დააყენებდა აღმოსავლეთ ანატოლიის მოსახლეობისთვის თვითგამორკვევის უფლების მინიჭების საკითხს.
1918 წლის 3 მარტს საბჭოთა რუსეთსა და გერმანიას, ავსტრია-უნგრეთს, ოსმალეთსა და ბულგარეთს შორის დაიდო საბოლოო საზავო შეთანხმება ბრესტ-ლიტოვსკში, რომლის მიხედვითაც, რუსეთი გამოეთიშა პირველ მსოფლიო ომს. ამ შეთანხმების საფუძველზე ოსმალეთმა მიიღო ბათუმის, ყარსისა და არტაანის ოლქები. ამიერკავკასიის დელეგაციამ არ ცნო ეს შეთანხმება. ტრაპიზონში გამართულ მოლაპარაკებებზე ოსმალეთმა ამიერკავკასიის სეიმს მოსთხოვა მშვიდობიანად გადაეცა მათთვის ბათუმის, ყარსისა და არტაანის ოლქები. ოსმალეთის წარმომადგენლებმა ასევე განაცხადეს, რომ მომავალში ოსმალეთი მხოლოდ იმ შემთხვევაში ითანამშრომლებდა ამიერკავკასიასთან, თუ იგი დამოუკიდებლობას გამოაცხადებდა. ამიერკავკასიის სეიმმა არ დააკმაყოფილა ოსმალეთის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები. განსაკუთრებით ამას მოითხოვდნენ სეიმის ქართველი და სომეხი წევრები, აზერბაიჯანელი წარმომადგენლები კი თანახმა იყვნენ შეესრულებინათ ოსმალეთის მოთხოვნა, რადგან არცერთი სადავო ტერიტორია აზერბაიჯანს არ ეკუთვნოდა, გარდა ამისა, მათ დელეგაციაში პანთურქული განწყობა შეიმჩნეოდა.
ოსმალეთის იმპერიას მოლაპარაკებების მიმდინარეობის პარალელურად საომარი მოქმედებები არ შეუჩერებია. მან 12 მარტს აიღო არზრუმი, 5 აპრილს – სარყამიში, 7 აპრილს – ვანი. 1 (14) აპრილს ბრძოლები გაიმართა მდინარე ჩოლოქთან. ამის შემდეგ, 2 (15) აპრილს ოსმალეთის ჯარი შევიდა ბათუმის ოლქში. ოსმალეთის ზეწოლის შედეგად 9 (22) აპრილს, ამიერკავკასიის სეიმმა მიიღო ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია. ამან ვერ შეაჩერა ოსმალეთის ექსპანსია. ამიერკავკასიის დელეგაცია უკვე თანახმა იყო ოსმალეთის მიერ წამოყენებული პირობების შესრულებაზე, 12 (25) აპრილს სომხურმა და ქართველმა სამხედრო კორპუსებმა დატოვეს ყარსი, სადაც ოსმალეთის მეთერთმეტე დივიზია შევიდა, რითაც ფაქტობრივად დაკმაყოფილდა ოსმალეთის ყველა მოთხოვნა. მიუხედავად ამისა, ოსმალეთი აგრძელებდა შეტევას და აიღო ოზურგეთი და ახალციხე. ტიფლისამდე მათ მხოლოდ 20-25 კილომეტრი აშორებდათ.
მნიშვნელოვანი როლი ოსმალეთის ინტერვენციის შეჩერებაში ითამაშა გერმანიამ. 14(27) აპრილს კონსტანტინოპოლში გამართულ მოლაპარაკებებზე გერმანიის დელეგაციამ ოსმალეთს აიძულა გაეყოთ კავკასია გავლენის სფეროებად. საქართველო ამ მოლაპარაკებების შედეგად გერმანიის გავლენის სფეროში გადადიოდა. 28 აპრილს (11 მაისს) მოლაპარაკებები ამიერკავკასიის რესპუბლიკასა და ოსმალეთს შორის განახლდა ქალაქ ბათუმში. 1(14) მაისს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ გერმანიის იმპერიას თხოვნით მიმართა, რათა მისი პროტექტორატის ქვეშ შესულიყო. სომხეთს და აზერბაიჯანს სხვა პოლიტიკური კურსი ჰქონდათ აღებული. ამის გამო 13 (26) მაისს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ მიიღო დეკლარაცია დამოუკიდებლობის შესახებ. ორი დღის შემდეგ სუვერენიტეტი მოიპოვეს სომხეთმაც და აზერბაიჯანმაც. ოსმალეთსა და ამიერკავკასიის სახელმწიფოებს შორის საზღვრები კვლავ დაუდგენელი რჩებოდა. 4 ივნისს ბათუმში გამართულ მოლაპარაკებებზე ქართულ, სომხურ და ოსმალურ დელეგაციებს შორის გადაწყდა, რომ საქართველო ოსმალეთს უთმობდა ბათუმის, ყარსის და არტაანის ოლქებს, ასევე ახალქალაქის და ახალციხის მაზრებს; სომხეთი ოსმალეთს უთმობდა სურმალინსკის მაზრას, ასევე ალესანდროპოლის, შარურო-დარალაგეზსკის, ეჩმიაძინსკის და ერევნის მაზრების ნაწილს.
გერმანია
1918 წლის 14 მაისს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ გერმანიის იმპერიას თხოვნით მიმართა, რათა მისი პროტექტორატის ქვეშ შესულიყო. გერმანიისთვის ხელსაყრელი იყო საქართველოს ტერიტორიაზე ძლიერი სახელმწიფოს ჩამოყალიბება, რომელიც საჭიროების შემთხვევაში მის მხარეს იბრძოლებდა და მას საჭირო ნედლეულით (ჭიათურის მანგანუმით) მოამარაგებდა. საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადების თანავე გერმანიაში გაჩნდა საქართველოში სამხედრო ექსპედიციის გამოგზავნის იდეა. 28 მაისს ფოთში გამართულ მოლაპარაკებებზე საქართველოსა და გერმანიას შორის დაიდო ექვსი შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც გადაწყდა საქართველოში გერმანიის საექსპედიციო მისიის გამოგზავნა, რომელსაც ოფიციალურად ევალებოდა საქართველოს არმიის საბრძოლო სწავლების ხელშეწყობა. 8 ივნისს ფოთს ეწვია მისიის პირველი ნაწილი კაპიტან იენო ედვარდ ფონ ეგან-კრიგერის მეთაურობით. ექსპედიციის ხელმძღვანელად დანიშნული ბავარიელი გენერალ-მაიორი ფრიდრიხ კრეს ფონ კრესენშტაინი 23 ივნისს ჩამოვიდა თბილისში თავისი შტაბით. მისიის ლეგაციის მდივანი იყო ფრიდრიხ შულენბურგი, რომელსაც ცარის რუსეთის დროს თბილისში გერმანიის იმპერიის კონსულად ჰქონდა ნამუშევარი, პირველი მსოფლიო ომისას კი ოსმალეთის ტერიტორიაზე მოქმედი ქართული ლეგიონის ერთ-ერთი მეთაური იყო. მისიაში ასევე შედიოდა გერმანიის ავღანური ექსპედიციიდან ცნობილი პროფესორი ერნესტ ცუგმაიერი. საქართველოს მხრიდან საექსპედიციო მისიასთან ურთიერთობა ხელისუფლებამ დაავალა სპეციალურ წარმომადგენელს, საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრ დათა ვაჩნაძეს, გერმანიაში კი საქართველოს წარმომადგენლად გაიგზავნა გერმანიაში განათლებამიღებული დოქტორი ვლადიმერ ახმეტელი, მისი მდივანი იყო ალექსანდრე გოზალიშვილი, ხოლო სამხედრო ატაშე გიორგი კერესელიძე. შეთანხმების თანახმად, გერმანიამ მიიღო საქართველოს რესურსების შეუზღუდავი ექსპლუატაციის უფლება. მაისიდან სექტემბრამდე გერმანელებმა საქართველოდან გაიტანეს 30 მილიონი მარკის საფასურის მარგანეცი, სპილენძი, თამბაქო, პური, ჩაი, ხილი, ღვინო და სხვა.
გერმანიის სამხედრო დახმარება დაეხმარა საქართველოს ჩაეხშო ბოლშევიკთა აჯანყებები აფხაზეთში, ასევე გერმანიის დიპლომატიურმა დემარშმა შეაჩერა ოსმალეთის სამხედრო ინტერვენცია საქართველოში. საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და ოსმალეთის იმპერიას შორის ხელი მოეწერა ბათუმის საზავო ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც საქართველომ ოსმალეთს გადასცა ბათუმისა და ყარსის ოლქები, ახალქალაქისა და ახალციხის მაზრები. იგი გაუქმდა პირველი მსოფლიო ომში ოსმალეთის დამარცხების შემდეგ.
პირველ მსოფლიო ომში დამარცხების გამო გერმანია იძულებული გახდა შეეწყვიტა სამხედრო ექსპედიცია საქართველოში. 1919 წლის იანვარს გერმანულმა ჯარებმა ბოლომდე დატოვეს საქართველო. მისმა რაოდენობამ მაქსიმუმს, დაახლოებით 19 ათასს, 1918 წლის სექტემბერში მიაღწია.
რუსეთი
საბჭოთა რუსეთმა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა აღიარა 1920 წლის 7 მაისს მოსკოვის ხელშეკრულების საფუძველზე. 1921 წლის 15 თებერვლას საქართველოს ტერიტორიაზე შეიჭრა წითელი არმია. 25 თებერვალს საბჭოელებმა ერთკვირიანი ბრძოლების შედეგად აიღეს ტფილისი და გამოაცხადეს საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნა. 17 მარტს წითელმა არმიამ სრულად დაამყარა კონტროლი საქართველოს ტერიტორიაზე. საქართველოს მთავრობამ დატოვა ქვეყანა და ემიგრაციაში გაემგზავრა.
სომხეთი
აზერბაიჯანი
1919 წლის 16 ივნისს საქართველოს და აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის წარმომადგენლებმა ხელი მოაწერეს ერთობლივ თავდაცვით ხელშეკრულებას გენერალ ანტონ დენიკინის თეთრგვარდიელთა არმიის წინააღმდეგ. ამ ორ ქვეყანას შორის სადავო იყო ზაქათალის ოლქის კუთვნილება. 1920 წლის 28 აპრილს ბაქო აიღო წითელმა არმიამ. გამოცხადდა აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნა. აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ შეწყვიტა არსებობა.
საქართველოს ზაქათალის ოლქი გამოცხადებული ჰქონდა როგორც თავისი ტერიტორია, თუმცა აღნიშნულ მიწებს ვერ აკონტროლებდა. ბაქოს დაცემამდე ზაქათალის ოლქში აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო შენაერთები იდგნენ. 1920 წლის 7 მაისს მოსკოვის ხელშეკრულების საფუძველზე საბჭოთა რუსეთმა საქართველოს დამოუკიდებლობა ცნო იმ საზღვრებში, რომლებზეც მას ჰქონდა პრეტენზია. თუმცა 12 მაისს რუსეთის მოთხოვნით ხელშეკრულებას დაემატა დამატებითი მუხლი, რომლის მიხედვითაც ზაქათალის ოლქის კუთვნილება უნდა დაედგინა ორმხრივ აზერბაიჯან-საქართველოს სასაზღვრო კომისიას. კომისიის შექმნის მიუხედავად, საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის საზღვარი დაუდგენელი დარჩა, ზაქათალის ოლქის კუთვნილება კი შემდგომში საბჭოთა ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა.
ბრიტანეთი
1918 წლის 30 ოქტომბერს ხელი მოეწერა მუდროსის დროებით საზავო ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვით ოსმალეთის იმპერიის ჯარმა დატოვა ბათუმი და შავი ზღვის სხვა პორტები. 15 დეკემბერს ბათუმის პორტში შევიდა ბრიტანეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების 5 გემი ბორტზე 15-20 ათასი ჯარისკაცით, რომლებიც ბათუმის ოლქში განლაგდნენ. ბრიტანეთის სამხედრო ადმინისტრაცია ოლქს აკონტროლებდა 1920 წლის 7 ივლისამდე, რის შემდეგაც იგი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელში გადავიდა.
პოლონეთი
ურთიერთობები საერთაშორისო ორგანიზაციებთან
ერთა ლიგა
საქართველოს დემოკრატიულმა რესპბულიკამ ერთა ლიგას ოფიციალური თხოვნით გაწევრიანებასთან დაკავშირებით პირველად მიმართა 1919 წლის მაისში. ერთა ლიგაში გაწევრიანება გახდებოდა საქართველოს სუვრენიტეტის გარანტი, თუმცა, ეს იდეა ვერ განხორციელდა.
სქოლიო
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა
საქართველოს საგარეო პოლიტიკა
საგარეო პოლიტიკა ისტორიული სახელმწიფოების მიხედვით