ყვითელი აბედა

ყვითელი აბედა, ტყის ქათამი — სოკოს სახეობა ლაეტიპორუსის გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს მსოფლიოს ყველა კონტინენტს, გარდა ანტარქტიდისა.
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. გემოზე ქათმის ხორცს მოგვაგონებს. საკვებად ვარგისია თერმულად დამუშავების შემდეგ, მხოლოდ ნორჩი ეგზემპლარები. პარაზიტი სოკოა. იწვევს მერქნის ლპობას. იზრდება ცოცხალ ფოთლოვან, იშვიათად წიწვოვან ხეებზე, გზისპირებში, პარკებსა და ტყეებში.
სოკო პირველად აღწერა ფრანგმა მიკოლოგმა პიერ ბიულიარმა 1789 წელს როგორც Boletus sulphureus. მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა ამერიკელმა მიკოლოგმა უილიამ ალფონსო მერილმა 1920 წელს.
სამეცნიერო სინონიმები:
Bull., 1789
(Bull.) Bigeard & H. Guill., 1909
(Bull.) Fr., 1821
(Lloyd) Stalpers, 1984 (Lloyd, 1915)
დ სხვ.
აღწერა
ნაყოფსხეული — ერთწლოვანი. ასაკთან ერთად მისი ნაყოფსხეული მაგრდება, იღებს აბედასოკოებისთვის დამახასიათებელ „ყურის“ ფორმას და რამდენიმე შრედ ყალიბდება. ქუდის დიამეტრი 10-40 სმ-მდე აღწევს. სოკოს მაქსიმალური წონა 10 კგ-მდე აღწევს. კიდეები ტალღოვანია და გაყოფილია ღრმა ლაპოტიანი ნაპრალებით. ნარინჯისფერი ან ყვითელია, სიბერეში მკრთალდება, იღებს ნაცრისფერ-ყვითელ შეფერილობას.
რბილობი — რბილი და წვნიანი, თეთრი ფერის, გემოზე მომჟავო. სუსტად გამოხატული სუნით, თავიდან ლიმნის, მოგვიანებით არასასიამოვნო, თაგვის მსგავსი.
ჰიმენოფორი — მილებიანი, ვიწრო მომრგვალო ან დაკბილული ფორებით (3-5 მმ), გოგირდოვან-ყვითელი. ნორჩობაში სოკო მრავლად გამოყოფს ყვითელი ფერის წვეთებს. მილები ყვითელი, მოკლე, 2-4 მმ სიგრძის.
სპორების მტვერი — მკრთალ-ყვითელი. სპორები — უფერული, გლუვი, კვერცხისებრი, ოვალური ან წვეთისებრი, 5-6,5×3,5-4,5 მკმ.
ნაირსახეობები
სოკოს, რომელიც იზრდება წიწვოვან ხეებზე, ზოგჯერ დამოუკიდებელ სახეობად განიხილავენ. მისი საკვებად მოხმარება არ არის რეკომენდირებული, რადგანაც შესაძლოა გამოიწვიოს მცირე მოწამვლა, განსაკუთრებით ბავშვებში.
ეკოლოგია და გავრცელება
გავრცელების არეალი მოიცავს მსოფლიოს ყველა კონტინენტს, გარდა ანტარქტიდისა.
უმეტესად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკასა და ევროპაში.
იზრდება ცოცხალ ფოთლოვან, იშვიათად წიწვოვან ხეებზე, გზისპირებში, პარკებსა და ტყეებში. პარაზიტია. იწვევს მერქნის ლპობას. ძირითადად აავადებს ვერხვს, მუხას, ტირიფს, ცაცხვს, არყს, კედარს, ფიჭვს, ნეკერჩხალს, წაბლს და ა.შ.
სეზონი — ზაფხულიდან შემოდგომამდე. ზოგჯერ ზამთარშიც.
მსგავსი სახეობები
კვებითი ღირებულება
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. გემოზე ქათმის ან კრაბის ხორცს წააგავს. საკვებად ვარგისია თერმულად დამუშავების შემდეგ მხოლოდ ნორჩი ეგზემპლარები. უმად მიღება რეკომენდირებული არაა, რადგანაც შესაძლოა გამოიწვიოს კუჭის მომნელებელი სისტემის მოშლა. ახასიათებს სასიამოვნო სუნი და მომჟავო გემო. გამოიყენება შემწვარი, დამარილებული და დამარინადებული. ხმარობენ სალათებსა და წვნიან კერძებში. შესაძლებელია სოკოს გაყინვა. ფართოდ გამოიყენება ვეგეტარიანულ სამზარეულოში.
შესაძლო გვერდითი მოვლენები
ყვითელი აბედა საკვები სოკოა და არ შეიცავს მომწამვლელ ნივთიერებებს, თუმცა (იშვიათად), შესაძლოა გამოიწვიოს საჭმლის მომნელებელი სისტემის მოშლა, რომელსაც თან ახლავს გულისრევა, დიარეა და სისუსტე. ამის მიზეზი შესაძლოა იყოს წიწვოვან და შხამიან ხეებზე დაკრეფილი ან გადაბერებული ეგზემპლარები.
აუცილებელია შეგროვდეს მხოლოდ ნორჩი ეგზემპლარები, რომლებიც ჯერ კიდევ რბილია და არ ახასიათებთ უსიამოვნო სუნი.
გამოყენება მედიცინაში
მრავალმხრივი ფარმაკოლოგიური თვისებების წყალობით, ყვითელი აბედა, ევროპისა და აზიის ტრადიციულ ხალხურ მედიცინაში გამოიყენებოდა ანთებითი დაავადებების, კუჭის კიბოს, კუჭ-ნაწლავის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და რევმატიზმის სამკურნალოდ.
გალერეა
ლიტერატურა
რესურსები ინტერნეტში
სქოლიო
აბედოვანნი
საჭმელი სოკოები