სასანური ქართლი

სასანური ქართლი (შუასპარსულ წყაროებში ცნობილი, როგორც Wirōzān/Wiruzān/Wiručān) — პერიოდი იბერიის სამეფოს ისტორიაში, როდესაც ქვეყანა იმყოფებოდა სასანიანთა იმპერიის მმართველობის ქვეშ. მოიცავს სასანიანთა ირანის მეფეების მიერ დანიშნული მარზპანების მმართველობას.
ისტორია
ქართული სამეფოები იყო სადავო სასანიანებსა და მათ მოსაზღვრე რომაულ-ბიზანტიურ იმპერიებს შორის ჯერ კიდევ III საუკუნიდან. მომდევნო ასწლეულების განმავლობაში ბიზანტიელებმა და სასანიდებმა მოახერხეს ამ რეგიონებზე ჰეგემონიის დამყარება. დარჩენილ დროში ქართველმა მეფეებმა მოახერხეს შეენარჩუნებინათ საკუთარი ავტონომია. სასანიდური მმართველობა პირველად დამყარდა სასანიდურ ეპოქაში, მეფე შაპურ I-ის მმართველობის დროს (240-270 წწ.). 284 წელს, სასანიანებმა დაიკავეს იბერიის ტახტი ირანელი მიჰრანიდი უფლისწულისათვის, რომელიც შემდგომში ცნობილია საკუთარი დინასტიური სახელით მირიან III. ამგვარად, მირიან III იბერიის სამეფოში გახდა ამ შტოს პირველი წარმომადგენელი მიჰრანიდების საგვარეულოდან, ცნობილი როგორც ხოსროიდების დინასტია (სხვაგვარად ცნობილი როგორც იბერიელი მიჰრანიდები, ან იბერიის მიჰრანიდები), რომელთა წევრები იბერიას მართავენ VI საუკუნეში. 363 წელს, სასანიდების მმართველობა აღდგა მეფე შაპურ II-ის (309-379 წწ.) მიერ, როდესაც იგი შეიჭრა იბერიაში და ვარაზ-ბაკურ I დაადგინა როგორც მისი ვასალი იბერიის ტახტზე.
კავკასიაში ბატონობისათვის მიმდინარე დაპირისპირებამ ბიზანტიასა და სასანიან სპარსეთს შორის და ქართველთა წარუმატებელმა აჯანყებამ გურგენის მეთაურობით ქვეყანას მძიმე შედეგები მოუტანა. შედეგად, იბერიის მეფეს მხოლოდ ნომინალური ძალაუფლება შერჩა, იმ დროს როცა ქვეყანას ფაქტობრივად სპარსელები მართავდნენ. ამავე დროს, ვეჟან ბუზმირის მარზპანის თანამდებობაზე ყოფნის განმავლობაში იმ პერიოდის ჰაგიოგრაფები ვარაუდობდნენ, რომ „მეფეები“ თბილისში მხოლოდ მამასახლისის სტატუსით სარგებლობდნენ, რაც ნიშნავს „(სამეფო) სახლის თავს“. 580 წელს, როდესაც ბაკურ III გარდაიცვალა, სპარსეთის სასანიანმა ხელისუფლებამ ჰორმიზდ IV-ის (578-590) ხელმძღვანელობით, გამოიყენა იბერიის მონარქიის გაუქმების შესაძლებლობა. იბერია სპარსეთის პროვონციად გადაიქცა, რომელსაც მარზპანები ჩაუყენა სათავეში. აღნიშნული ქმედება პროფესორ დონალდ რეიფილდის მიხედვით ფაქტობრივად იყო: „იბერიის მეფობის დე ფაქტო გაუქმების დე-იურე გაგრძელება, 520-იანი წლებიდან“.
იბერიელმა დიდებულებმა ეს ცვლილება აღიარეს წინააღმდეგობის გარეშე, იმ დროს როცა სამეფო სახლის მემკვიდრეები გადავიდნენ თავიანთ მაღალმთიან ციხესიმაგრეებში – ხოსროიდთა მთავარი ხაზი კახეთში და გუარამიდების უმცროსი შტო კლარჯეთსა და ჯავახეთში. თუმცა, სპარსეთის პირდაპირმა კონტროლმა განაპირობა მძიმე დაბეგვრა და ზოროასტრიზმის ენერგიული პოპულარიზაცია მეტწილად ქრისტიანულ ქვეყანაში. ამიტომ, 582 წელს აღმოსავლეთ რომის იმპერატორმა, მავრიკიოსმა დაიწყო სამხედრო კამპანია სპარსეთის წინააღმდეგ, იბერიელმა დიდგვაროვნებმა მიმართეს მას მონარქიის აღდგენის თხოვნით. მავრიკიოსმა უპასუხა და 588 წელს გაგზავნა თავისი პროტეჟე გუარამი, როგორც ახალი მმართველი იბერიაში. მიუხედავად ამისა, გუარამი ტახტზე არ ასულა როგორც მეფე, მაგრამ აღიარებულ იქნა ერისმთავრად და მიენიჭა კურაპალატის აღმოსავლეთ რომაული ტიტული. 591 წლის ბიზანტიურ-სასანიდური ხელშეკრულების მიხედვით დასტურდება შეთანხმება, მაგრამ იბერია, როგორც თბილისის ნაწილი დარჩა დაყოფილი რომაული და სასანიდური კონტროლის ქვეშ., ხოლო მცხეთა — ბიზანტიის კონტროლის ქვეშ.
გუარამის მემკვიდრე, ერისმთავარი სტეფანოზ I, თავისი პოლიტიკით რეორიენტირებულ იქნა სპარსეთზე, დაყოფილი ქართლის შეერთების სურვილით, მაგრამ მას ეს სიცოცხლის ფასად დაუჯდა, როდესაც ბიზანტიის იმპერატორი ჰერაკლე თავს დაესხა თბილისს 626 წელს, 602–628 წლების ბიზანტიურ-სასანიდური ომების დროს, საქართველოს დიდ ნაწილზე აშკარად აღინიშნა გარკვეული ბიზანტიური დომინირება 627–628 წლებში, სასანიდების ხარჯზე, ვიდრე ირანს არაბები დაიპყრობდნენ.
ქართლის სასანიანი მარზპანები
ფირან გუშნასპი
არვანდ გუშნასპი
ვეჟან ბუზმირი
იხილეთ აგრეთვე
საქართველოს სახელწოდება
ათეშგა
საქართველო რომაულ ეპოქაში
ირანის დაპყრობა არაბების მიერ
ქართლის საერისმთავრო
არაბობა საქართველოში
ლიტერატურა
სქოლიო
იბერიის სამეფო
სასანიანთა სახელმწიფო