თურქეთის საკონსტიტუციო რეფერენდუმი (2017)

თურქეთის საკონსტიტუციო რეფერენდუმი (2017)
საკონსტიტუციო რეფერენდუმი თურქეთში, გაიმართა 2017 წლის 16 აპრილს, კვირა დღეს. ამომრჩევლებს ხმა უნდა მიეცათ თურქეთის კონსტიტუციაში შემოთავაზებულ 18 ცვლილებას. ცვლილებები შემოსთავაზა მმართველმა სამართლიანობისა და განვითარების პარტიამ და მისმა დამფუძნებელმა, პრეზიდენტმა ერდოღანმა, რომელიც შეთანხმდა ოპოზიციურ ნაციონალისტური მოძრაობის პარტიასთან (ნმპ). ცვლილებები მოიცავს ქვეყნის საპარლამენტო სისტემიდან საპრეზიდენტოზე გადასვლას, პრემიერ-მინისტრის თანამდებობის გაუქმდებას, ასევე საპარლამენტო მანდატთა რაოდენობის 550-დან 600-მდე გაზრდას და თურქეთის უზენაესი სასამართლოსა და პროკურორების კოლეგიის (HSYK) რეფორმირებას.
თავდაპირველად საკონსტიტუციო რეფორმაზე საუბარი სგპ-მ, 2011 წლის არჩევნების გამარჯვების შემდეგ დაიწყო, მაგრამ პარლამენტში საკონსტიტუციო კომიტეტის შექმნაზე კონსენსუს ვერ მიაღწიეს, რაც ოპოზიციური პარტიების ბოიკოტის შედეგად მოხდა. 2014 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ, სადაც რეჯეფ თაიფ ერდოღანი პრეზიდენტი გახდა, საკონსტიტუციო რეფორმის აუცილებლობა გაიზარდა, ხოლო 2015 წლის ორივე არჩევნებზე სგპ-ს წინაპირობა ამ ცვლილების შესრულება იყო. 2016 წლის 24 მაისს, პრემიერ-მინისტრის პოსტზე აჰმეთ დავუთოღლუ ბინალი ილდირიმმა შეცვალა, როდესაც დავუთოღლუ გადადგა, სავარაუდოდ, იმის გამო, რომ მას უთანხმოება მოუვიდა ერდოღანთან საკონსტიტუციო ცვლილებებთან დაკავშირებით, რომელიც შეამცირებს უფლებამოსილებას ან საერთოდ გააუქმებს პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას. 2015 წლის ოქტომბერში, ოპოზიციურმა პარტია ნმპ-მ, რომელიც ისტორიულად ეწინააღმდეგებოდა აღმასრულებელი ხელისუფლების სათავეში პრეზიდენტის მოქცევას, მთავრობას მოუწოდა, რომ ისინი საკონსტიტუციო ცვლილებების პაკეტი პარლამენტს წარუდგინონ, ხოლო პარტიის ლიდერი დევლეთ ბაჰჩელი განაცხადა, რომ ითანამშრომლებს ცვლილებების შემუშავების პროცესში სგპ-სთან. ერთი თვის შემდეგ, 8 დეკემბერს სგპ-მ და ნმპ-მ მიაღწიეს შეთანხმებას ახალ კონსტიტუციასთან დაკავშირებით და დაიწყეს მოლაპარაკებები, საპარლამენტო პროწესისა და რეფერენდუმის შესახებ.
2017 წლის 20 იანვარს, პარლამენტმა კენჭი უყარა შემოთავაზებულ ცვლილებების, სადაც რეფერენდუმისთვის საჭირო 330 ხმის ნაცვლად 339 ხმა მოგროვდა. ამის საპასუხოდ, მთავარმა ოპოზიციურმა პარტიამ, სახალხო რესპუბლიკურმა პარტიამ (სრპ) განაცხადა, რომ ისინი შეეცდებიან გააუქმონ საპარლამენტო კენჭისყრა, საკონსტიტუციო სასამართლოს მეშვეობით, იმ მოტივით, რომ ხმის მიცემის დროს იყო დარღვევები, როგორიცაა ღია კენჭისყრა და დეპუტატების დაშინება კენჭისყრის პროცესში. თებერვალში, პრეზიდენტმა ერდოღანმა განაცხადა, რომ რეფერენდუმი ჩატარდება 2017 წლის 16 აპრილს.
წინარეისტორია
პირველად საპრეზიდენტო სისტემაზე გადასვლა, 2005 წელს, იუსტიციის ყოფილმა მინისტრმა, ჯემილ ჩიჩექმა შემოსთავაზა, ვისაც მხარი მაშინდელმა პრემიერ-მინისტრმა ერდოღანმა დაუჭირა. მას შემდეგ, საპრეზიდენტო სისტემას უკვე ღიად უჭერდნენ მხარს სგპ-ს ლიდერები, „ახალი კონსტიტუციის“ იდეასთან ერთად. სგპ-ს ვიცე-პრეზიდენტმა, ჰაიათი იაზიჯიმ, რეფერენდუმის ჩატარების თარიღად, 2017 წლის აპრილი შესთავაზა.
საკონსტიტუციო ცვლილებები
პირველადი ინიციატივები
2016 წლის 10 დეკემბერს, სგპ-მ და ნმპ-მ ერთობლივად შემოსთავაზეს 21 ცვლილება კონსტიტუციაში და დაიწყეს ხელმოწერების შეგროვება დეპუტატებისგან, რომ დაეწყოთ საპარლამენტო პროცედურები რეფერენდუმისთვის. საკონსტიტუციო კომისიის სხდომის შემდეგ, ცვლილებებიდან 3 წინადადება ამოიღეს, შესაბამისად, დარჩა 18 ცვლილება.
საკონსტიტუციო კომისია
მას შემდეგ, რაც ცვლილებებს სგპ-ს 316 პარლამენტის წევრმა ხელი მოაწერა, 21 შემოთავაზებული ცვლილება წარედგინა პარლამენტის თავმჯდომარეს, რომელიც შემდეგ გადაეცა საპარლამენტო საკონსტიტუციო კომისიას. საპარლამენტო საკონსტიტუციო კომისია, რომელსაც სგპ-ს დეპუტატი მუსტაფა შენთოფი ხელმძღვანელობდა, დაიწყო ცვლილებების განხილვა 2016 წლის დეკემბერში, რომელიც 2017 წლის იანვრისთვის იყო დაგეგმილი. საკონსტიტუციო კომისია შეიქმნა 25 წევრის შემადგენლობით, სადაც 15 წევრი სგპ-დან, 5 წევრი სრპ-დან, 3 წევრი ხდპ-დან და 2 წევრი ნმპ-დან იყო წარმოდგენილი, პარლამენტის შემადგენლობის შესაბამისად. იქიდან გამომდინარე, რომ კომისიის წევრთა უმრავლესობას სგპ-ს დეპუტატები წარმოადგენდნენ, ამიტომ არ იყო მოსალოდნელი მინიმალური მოულოდნელი მოვლენებიც კი, შესწავლის ეტაფზე. დებატები კომისიის სხდომებზე წხარე იყო, დეპუტატებს შორის მცირე შეხლა-შემოხლაც მოხდა.
საკონსტიტუციო კომისიას უფლება აქვს შეცვალოს ან უარყოს შემოთავაზებული ცვლიბება, სანამ პლენარულ სხდომაზე კენჭისყრაზე გავა. კომისიამ უმნიშვნელო ცვლილებები შეიტანა მრავალრიცხოვან წინადადებებში, როგორიცაა მოსამართლეთა და პროკურორთა უზენაესი საბჭოს წევრების 12-დან 13-მდე გაზრდას ეხებოდა. კომისიამ არ დააკმაყოფილა სამი ცვლილება შემოთავაზებული 21-დან, რაც საკონსტიტუციო პაკეტი 21-დან 18-მდე შეამცირა. მე-5 ცვლილება, რომელიც სარეზერვო დეპუტატების მიერ, საპარლამენტო ადგილების დაკავებას გულისხმობდა, არჩევნებს შორის დროში, უარყვეს. სგპ-მ წევრბმა შეეწინააღმდეგეს სარეზერვო დეპუტატების ინიციატივას იმ მიზეზით, რომ ეს ემუქრება უსაფრთხოების ზომებს. მე-15 ცვლილება, რომელიც პრეზიდენტს უფლებას აძლევდა, სამოქალაქო და სახელმწიფო ინსტიტუტების სტრუქტურირებას აღმასრულებელი განკარგულებებით, ასევე არ დაკმაყოფილდა. ერთი დღის შემდეგ, 29 დეკემბერს, 14 ცვლილება, რომელიც პრეზიდენტს უფლებას აძლევდა, უფროსი ბიუროკრატიული მოხელეების დანიშვნას, აგრეთვე არ დაკმაყოფილდა.
კომისიამ დაასრულა დამტკიცების პროცესი 30 დეკემბერს, სადაც ჯამში 21 ცვლილებიდან 3 უარყო.
საპარლამენტო კენჭისყრა
ცვლილებებზე საკონსტიტუციო კომისიის მსჯელობის შემდეგ, ცვლილებათა პაკეტის 18 მუხლი რატიფიცირებისთვის პლენარულ სხდომაზე გავიდა. საკონსტიტუციო ცვლილებების რეფერენდუმზე გატანისთვის პარლამენტის 3/5 (330) ხმაა საჭიროა, ხოლო პირდაპირ რატიფიზირებისთვის 2/3 (367) ხმაა საჭირო. კენჭისყრამდე, სგპ-ს წარმომადგენლები აცხადებდნენ, რომ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ცვლილებები 367 დეპუტატის ხმას მიიღებს, მთავრობა არ მოახდენს ცვლილებების რატიფიცირებას რეფერენდუმის გარეშე.
პარლამენტმა ხმა მისცა თითოეულ 18 წინადადებებას ცალკე, ორ ტურად. პირველი რაუნდი გათვლილი იყო იმისთვის, შეაგროვებს თუ არა ცვლილებები საკმარის მხარდაჭერას. მეორე ტურში, პარტიებს აღარ ჰქონდათ ცვლილებების შეტანის უფლება. საბოლოო კენჭისყრაზე, ცვლილებემა 330 ხმა მოაგროვა, რომელიც საკმარისია რეფერენდუმზე გასატანად.
პარლამენტის 550 წევრიდან, ხმის მიცემის უფლება 537 წევრს ჰქონდა. ხდპ-ს 11 დეპუტატი დაპატიმრებულია ტერორიზმის ბრალდებით, რომლებიც ვერ მიიღეს მონაწილეობა კენჭისყრაში, ხოლო დარჩენილმა 48 დეპუტატმა, ბოიკოტი გამოუცხადა კენჭისყრას. პარლამენტის თავმჯდომარე ისმაილ ქაჰრამანი, კენჭისყრის დროს ცუდად გახდა და საავადმყოფოში გადაიყვანეს, ხოლო სხდომა სგპ-ს ვიცე-სპიკერმა, აჰმეთ აიდინმა გაუძღო.
ხმის მიცემის უფლების მქონე 537 დეპუტატიდან, სგპ-ს 315 წევრი, სრპ-ს 133 წევრი, ნმპ-ს 39 წევრი, ხდპ-ს 48 და 2 დამოუკიდებელი წევრი იყო. ნმპ-ს 39 დეპუტატიდან, 6 წევრმა ღიად განაცხადა, რომ ისინი ხმას ცვლილებების წინააღმდეგ გამოიყენებენ, რის გამოც დეპუტატდა საერთო რაოდენობა, რომელიც ხმას სავარაუდოდ ცვლილებების სასარგებლოდ გამოიყენებენ, 348 დეპუტატი შეადგინა. სრპ-ს 133 დეპუტატი და ორი დამოუკიდებელი დეპუტატი, აილინ ნაზლიაქა და იუმით იოზდაღი, ხმა ცვლილებების საწინააღმდეგ გამოიყენეს, ხოლო ხდპ-მ ბოიკოტი გამოუცხადა.
საპარლამენტო კენჭისყრა 9 იანვარს დაიწყო და პირველი ტური 15 იანვარს დასრულდა. ამავე დროს. ოპოზიციონერი პოლიტიკოსები ხმების გაყალბების ბრალდება წამოაყენეს. ხმის მიცემის პროცესში დაფიქსირდა მრავალი დარღვევა, მაგალითად, სრპ-ს წევრები გადაიღეს, თუ როგორ სგპ-ს დეპუტატები ღიად აძლევენ ხმას ან აშინებენ გაურკვეველ დეპუტატებს „დიახ“ ხმის მიცემისთვის. ვიდეო მასალაში მოხცდა ჯანდაცვის მინისტრი რეჯეფ აქდაღიც, რომელიც ღიად აძლევდა ხმას, რაც კონსტიტუციის მიხედვით არ არის ნებადართული, შემდგომში მან აღიარა ჩადენილი დანაშაული. სგპ-ს დეპუტატებმა გამოეხმაურნენ მათი გადაღების მცდელობას მტრულად, ზოგჯერ ეს მცდელობა ჩხუბში გადადიოდა. ერთ-ერთი განცხადების თანახმად, სრპ-ს წევრს ფათმა კაპლან ჰიურიეთს, თითქოს სგპ-ს საპარლამენტო ჯგუფის ლიდერი მუსტაფა ელითაში ახშობდა, მას შემდეგ, რაც ის გადაიღო, თუ როგორ ელითაში და პრემიერ-მინისტრი ბინალი ილდირიმი, ხმას ღიად აძლევდა. შედეგად, რამდენიმე დეპუტატი საავადმყოფოში გადაიყვანეს, ხოლო პოდიუმი, სადაც დეპუტატები სიტყვით გამოდიოდნენ, გადაიყვანეს სხვა ადგილას და €15,000 ღირებულების მიკროფონები კი დაიკარგა. მეორე ტური 20 იანვარს დასრულდა, სადაც ყველა შემოთავაზებული ცვლილებება დამტკიცდა. საბოლოოდ, ცვლილებები დამტკიცდა 339 ხმით, რაც რეფერენდუმისთვის საჭირო 330 ხმას, 9 ხმით აღემატებოდა.
კენჭისყრა მუხლების მიხედვით
სგპ-ს რამდენიმე დეპუტატმა ღიად დაუჭირა მხარი ცვლილებებს, რაც არღვევს საკონსტიტუციო მოთხოვნას, ფარული კენჭისყრის თაობაზე.
რეაქცია
უარყოფითი რეაქცია
ცვლილებები გააკრიტიკის ოპოზიციურმა პარტიებმა და არასამთავრობო ორგანიზაციებმა, სადაც განსაკუთრებული კრიტიკა დაიმსახურა ძალაუფლების განაწილების და საპარლამენტო ანგარიშვალდებულების გაუქმებამ. საკონსტიტუციო სამართლის ექსპერტებმა, როგორიცაა ქემალ გიოზლერი და იბრაჰიმ ქაბაოღლუ, განაცხადა, რომ ცვლილებები გამოიწვევს პარლამენტის უძლურობას, ხოლო პრეზიდენტს ექნება კონტროლი აღმასრულებელ, საკანონმდებლო და სასამართლო სისტემაზე. 4 დეკემბერს, „ათათურქის მეაზროვნე ასოციაცია“ (ADD), „თანამედროვე ცხოვრების მხარდაჭერთა ასოციაცია“ (ÇYDD) და „მევაჭრეთა პროფკავშირების გაერთიანებამ“, ანკარაში აქცია გამართა, სადაც მოუწოდეს აღმასრულებელი საპრეზიდენტო სისტემაზე გადასვლაზე უარისკენ, იმ მიზეზით, რომ ეს სისტემა ემუქრება მართლმსაჯულების დამოუკიდებლობასა და სეკულარულ დემოკრატიულ ღირებულებებს.
თავდაპირველად სრპ-მ არაერთგვარი პოზიცია დაიკავა ცვლილებების მიმართ, რომელიც უკვე დიდი ხანია აკრიტიკებდა სგპ-ს საკონსტიტუციო გეგმებს. მას შემდეგ, რაც წინადადებები საჯარო გახდა და 10 დეკემბერს წარადგინეს პარლამენტში, პრემიერ-მინისტრმა ბინალი ილდირიმმა განაცხადა, რომ სრპ დათანხმდა ხუთ შემოთავაზებულ ცვლილებას. თუმცა, სრპ-მ რეაქცია ნეგატიური იყო, ხოლო პარტიის ლიდერის მოადგილმ, სელინ საიეკ ბიოქემ განაცხადა, რომ ცვლილებები არსებითად „სულთანათი“ შექმნა. სრპ-ს საპარლამენტო ჯგუფის ლიდერმა, ლევენთ გიოქმა, ერთ-ერთმა პირველმა განაცხადა, რომ შემოთავაზებული ცვლილებები, თურქულ საპარლამენტო დემოკრატიას დააბრუნებს 140 წლის წინ და მოუწოდა ყველა მხარეს, უარი უთხრან ცვლილებებს. სრპ-ს საპარლამენტო ჯგუფის კიდევ ერთმა ლიდერმა, იოზგიურ იოზელმა, ცვლილებები შეაფასა „რეჟიმის შეცვლის“ მცდელობათ, სადაც პარლამენტი დარჩება არსებითად უძლური, მინისტრების კონტროლის მხრივ. იოზელმა ასევე განაცხადა, რომ სგპ რეფერენდუმისთვის საჭირო 330 ხმას ვერც მოიპოვებს და გაუკვერდებოდა, თუ მომხრე დეპუტატთა რაოდენობა მიახწევს 275. სრპ-ს დეპუტატმა, სელინა დოღანმა განაცხადა, რომ ცვლილებების ავტორიტარული ბუნება, დაასრულებს თურქეთის ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესს, ცვლილებების ევროპულ ღირებულებებთან შეუსატყვისობის გამო. სრპ-ს დეპუტატმა, ჯემალ ოქტან იუქსელმა განაცხადა, რომ ცვლილებები ასადის სირიის კონსტიტუციას ჰგავს, რომელიც არ იქნება ეროვნული კონსტიტუცია, არამედ „სირიის კონსტიტუციიდან ნათარგმნია“.
მიუხედავად იმისა, რომ ნმპ ოფიციალურად მხარს უჭერდა ცვლილებებს, გავრცელდა ინფორმაცია, რომ თურქი ნაციონალისტები ასევე უაღრესად კრიტიკულად აფასებდნენ ცვლილებებს და მათი პარტიის ჩართულობას მის შემუშავებაში. ბაჰჩელი, რომელიც ისტორიულად მხარს უჭერდა სგპ-ს საკამათო სიტუაციებში, ყველა ძირითადმა პარტიამ გააკრიტიკა, მისი საკონსტიტუციო ცვლილებების მხარდაჭერის გამო, ხოლო კრიტიკოსებმა ბაჰჩელი მოიხსენიეს, როგორც სგპ-ს „უკანა ბაღი“, „ცხოვრების ხაზი“ ან „სათადარიგო საბურავი“. 2016 წლის 24 ოქტომბერს, ნმპ-ს 40 საპარლამენტო წევრებიდან ხუთმა უარი განაცხადა საკონსტიტუციო ცვლილებების მხარდაჭერაზე, მათი პარტიის წინააღმდეგ. იუმით იოზდაღი, რომელიც ბაჰჩელის წინააღმდეგ მოძრაობას ხელმძღვანელობდა და ერთ-ერთია იმ 5 დეპუტატიდან, რომლებიც აკრიტიკებენ ცვლილებების, პარტიამ მისი წევრობა ნოემბერში გააუქმა. გამოკითხვა, რომელიც „Gezici“-ის მიერ დეკემბერში გამოქვეყნდა, აჩვენა, რომ ნმპ-ს მხარდამჭერთა 2/3 შემოთავაზებული ცვლილებების წინააღმდეგ იყვნენ. 2016 წლის 27 დეკემბერს, ნმპ-ს საპარლამენტო დეპუტატი ქადირ ქოჩდემირი, პარტიის მეხუთე დეპუტატი გახდა, რომელიც ცვლილებების წინააღმდეგ გამოვიდა.
ცვლილებების გამოქვეყნებიდან ცოტა ხნის შემდეგ, ხდპ-დ პრესსპიკერმა, აიჰან ბილგენმა გააკრიტიკა შემოთავაზებული ცვლილებები, მისი ანტი-დემოკრატიული და მოსამართლის დამოუკიდებლობის პრინციპის დარღვევის გამო. საკონსტიტუციო ცვლილებებზე ხმის მიცემის დროს, ხდპ-მ ბოიკოტი გამოუცხადა მას.
პოზიციები
მმართველი პარტია სგპ და ოპოზიციური პარტია ნმპ, ცვლილებებზე ხელმომწერნი არიან. ნმპ-მ უზრუნველყო მათი პირობითი მხარდაჭერა, სანამ მათი პირობები არ დაკმაყოფილდა. მთავარი ოპოზიციური პარტიის, სრპ-ს თავდაპირველი პოზიცია, ცვლილებების დასრულების ლოდინი იყო. სრპ-ს ლიდერმა, ქილიჩდაროღლუმ ერთხელ აღნიშნა, რომ ელოდებიან ცვლილებების შემოტანას პარლამენტში. მოგვიანებით, სრპ-მ ცვლილებების წინააღმდეგი გახდა და დაიწყო კამპანის სახელად „Türkiye'yi Böldürmeyeceğiz“ (თურქეთის დაშლის უფლებას არ მივცემთ). პარლამენტის მეოთხე პარტია ხდპ ცვლილებების წინააღმდეგია.
პოლიტიკური პარტიები
არასამთავრობო ორგანიზაციები და სხვა ჯგუფები
საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვა
შედეგები
საერთო შედეგები
პროვინციის შედეგები
საზღვარგარეთის შედეგები
იხილეთ აგრეთვე
საპრეზიდენტო სისტემა
თურქეთის საკონსტიტუციო რეფერენდუმი (2007)
თურქეთის საკონსტიტუციო რეფერენდუმი (2010)
სქოლიო
2017 წლის რეფერენდუმები
თურქეთის რეფერენდუმები