ავღანეთის ეკონომიკა

ავღანეთის ეკონომიკა მთლიანი შიდა პროდუქტის მიხედვით (მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის გათვალისწინებით) 103-ე ადგილზეა მსოფლიოში. ავღანეთის მოსახლეობა 40 მილიონს აჭარბებს და ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტი (მუპ) 70 მილიარდ აშშ დოლარს უტოლდება, მთლიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე დაახლოებით 2 000 აშშ $-ს უდრის. 2022 წლისთვის ქვეყნის საგარეო ვალი 1.4 მილიარდ აშშ დოლარს შეადგენს. ავღანეთის ეკონომიკა ბოლო 2 ათწლეულში სტაბილურად იზრდებოდა, რაც მეტწილად მილიონობით ექსპატრიატის შემოდინებით, ეროვნული ინფრასტრუქტურის განვითარებით, მეზობელ და რეგიონულ სახელმწიფოებთან სავაჭრო მარშრუტების გაუმჯობესებითა და ქვეყნის სოფლის-მეურნეობისა და სამთო-მოპოვებითი საქმიანობების გაფართოებით იყო გამოწვეული.
ჩრდილო-ატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციის ავღანეთში შესვლის შემდეგ პოლიტიკური სანდოობის გაზრდამ ავღანური დიასპორისგან და საერთაშორისო საზოგადოებიდან ქვეყანაში მილიარდობით დოლარის შემოდინებას შეუწყო ხელი. ამჟამად ავღანეთში დაახლოებით 5 მილიარდი დოლარის ღირებულის საქონლის იმპორტი ხდება, ხოლო ექსპორტი 1 მილიარდ აშშ დოლარს აღემატება, ძირითადად ხილისა და კაკლის წყალობით.
მიუხედავად იმისა, რომ ავღანეთი ტრილიონ დოლარზე მეტი ღირებულების აუთვისებელ მინერალურ დეპოზიტებს ფობს, ქვეყანა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად განვითარებული სახელმწიფოა. უმუშევრობის დონე 23%-ს აღემატება, ხოლო მოსახეობის ნახევარი სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ ცხოვრობს. ქვეყნის განვითარების შემაფერხებელი ფაქტორი ავღანეთში მიმდინარე ომებია, რაც არა მხოლოდ აფერხებს უცხოურ ინვესტიციებს, არამედ მოსახლეობის ჯანმრთელობაზეც ახდენს გავლენას. ავღანეთი დიდი ხანია ცდილობს უცხოური ინვესტიციების მოძიებას ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებისთვის. ავღანეთის ეკონომიკის გაუარესებას იმანაც შეუწყო ხელი, რომ ბაიდენის ადმინისტრაციამ აშშ-ში ავღანეთის 9.5 მილიარდი აშშ$-ის ღირებულების აქტივები გაყინა.
ქვეყნის ეროვნული ვალუტა ავღანური ავღანია. ცენტრალური ბანკი და ავღანეთის ბანკია. ქვეყანაში რამდენიმე ადგილობრივი ბანკი ფუნქციონირებს, მათ შორის: ავღანეთის საერთაშორისო ბანკი, Azizi Bank, ახალი ქაბულის ბანკი და პაშტანის ბანკი. უცხოური ვალუტის გამოყენება ოფიციალურადაა აკრძალული.. მთავრობის მიერ აკრძალულია კრიპტოვალუტის გამოყენებაც.
სოფლის მეურნეობა
ავღანეთში დასაქმების ყველაზე მნიშვნელოვანი წყარო სოფლის მეურნეობაა. ავღანეთის მოსახლეობის 60-80% ამ სექტორშია დასაქმებული, თუმცა ამ დარგიდან მიღებული შემოსავალი მშპ-ის მესამედზე ნაკლებს შეადგენს, რაც ძირითადად არასაკმარისი ირიგაციის, გვალვების, ბაზარზე წვრომის სირთულისა და სხვა სტრუქტურული სირთულეებითაა გამოწვეული.
2018 წელს ავღანეთმა აწარმოა: 3.6 მილიონი ტონა ხორბალი; 984 ათასი ტონა ყურძენი (მე-18 უდიდესი მწარმოებელი მსოფლიოში), 615 ათასი ტონა კარტოფილი, 591 ათასი ტონა ბოსტნეული, 381 ათასი ტონა საზამთრო, 352 ათასი ტონა ბრინჯი, 329 ათასი ტონა ნესვი, 217 ათასი ტონა ვაშლი, 150 ათასი ტონა ხახვი, 106 ათასი ტონა სიმინდი, 56 ათასი ტონა სათესი ქერი, 47 ათასი ტონა ატამი. ავღანეთში სოფლის მეურნეობის სხვა პროდუქტებიც აწარმოებენ, თუმცა მცირე რაოდენობით.
ავღანეთი ყოველწლიურად 1.5 მილიონ ტონა ხილს აწარმოებს, თუმცა ამ მაჩვენებლის მნიშვნელოვნად გაზრდაა შესაძლებელი. ავღანეთი ცნობილია ბროწეულისა და ყურძნის წარმოებით, ასევე ნესვისა და თუთის წარმოებით. ხილის სხვა ჯიშებს შორის აღსანიშნავია: ვაშლი, ატამი, მარწყვი, ალუბალი, ლეღვი. ფერმების ნაწილი სტაბილურად ვითარდება. ქვეყნის მასშტაბით იზრდება სათბურების გამოყენების რიცხვიც.
ავღანეთის ჩრდილოეთი და დასავლეთი პროვინციები ცნობილია ფისტაშკის მოყვანით. ბოლო წლებში ფერმერებმა ქვეყნის სამხრეთ ნაწილშიც დაიწყეს ამ ხილის მოყვანა. ქვეყნის აღმოსავლეთ პროვინციები ცნობილი ფიჭვის კაკლებით. ჩრდილოეთი და ცენტრალური პროვინციები ცნობილია კაკლითა და ნუშით. ბამიანის პროვინცია მაღალი ხარისხის კარტოფილის მოყვანითაა განთქმული. 2020 წელს პროვინციაში 370 ათასი ტონა კარტოფილი მოიყვანეს. ნანგარჰარის პროვინცია და ქუნარის პროვინცია ლიმნის, ფორთოხლის, ზეთისხილის, არაქისისა და ფინიკის კულტივაციითაა ცნობილი. ბოლო პერიოდში ადგილობრივთა ნაწილმა ჰელმანდისა და ბალხის პროვინციებში დასატესტად ბანანის ხეები დარგო.
ხორბალი და მარცვლეული კულტურები ავღანეთის სოფლის მეურნეობის ტრადიციული კულტურებია. 2015 წელს ავღანეთში 5 მილიონი ტონა ხორბალი აწარმოეს. მარცვლეულის წარმოების მხრივ ქვეყანა მოსახლეობის მოთხოვნილებებს თითქმის ბოლომდე აკმაყოფილებს. სრულიად დასაკმაყოფილებლად დამატებით დაახლოებით 1 მილიონი ტონა ხორბალი სჭირდება, რისი მიღწევაც შესაძლებელია. გვალვების შემთხვევაში სოფლის მეურნეობის პროდუქციის რაოდენობა იკლებს.
ავღანეთში შინაური ცხოველებიდან მსხილფეხა რქოსანი პირუტყვის, ცხვრებისა და თხების მოშენებაა გავრცელებული. მეფრინველეობა ქვყენის თბილ ნაწილებშია გავრცელებული.
ტურიზმი
ავღანეთის ტურიზმმა პიკს 1977 წელს მიაღწია. ავღანეთის სანახავად მთელი მსოფლიოდან ჩამოდიოდნენ, მათ შორის, შორეული ევროპიდან და ჩრდილოეთ ამერიკიდან. ავღანეთში ტურიზმის განვითარებას საურის რევოლუციამ შეუშალა ხელი, რომელიც 1978 წლის აპრილში დაიწყო. ყოველწლიურად ავღანეთს დაახლოებით 20 000 უცხოელი ტურისტი სტუმრობს. ტურისტებს აფრთხილებენ, რომ იმ ტერიტორიებს მოერიდონ, სადაც შეიარაღებული კრიმინალები მოქმედებენ.
რესურსები ინტერნეტში
The World Bank In Afghanistan
Asian Development Bank - Afghanistan and ADB
FAO in Afghanistan
Afghan Agriculture (information resource site maintained by UC Davis and USDA)
სქოლიო
ავღანეთის ეკონომიკა