მონტევიდეო

მონტევიდეო (ესპანურად - Montevideo) — ურუგვაის დედაქალაქი, ქვეყნის უმსხვილესი ქალაქი და ნავსადგური. 2011 წლის აღწერის მიხედვით, ქალაქს, რომლის ფართობი 201 კვადრატული კილომეტრია, 1,319,108 მოსახლე ჰყავს (ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით მესამედი). მდებარეობს ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთით, მდინარე რიო-დე-ლა-პლატას ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ.
დაარსდა 1726 წელს ბრუნო მაურისიო დე საბალას მიერ, რაც უდიდეს სტრატეგიული სვლად შეიძლება ჩაითვალოს ესპანურ-პორტუგალიური დავაში რიო-დე-ლა-პლატის ვიცე-სამეფოსთან დაკავშირებით, ამავე დროს, მონტევიდეო გახდა ესპანური კოლონია საკრამენტოს „დარაჯი“.
მდებარეობს ურუგვაის სამხრეთ ნაწილში, რიო-დე-ლა-პლატის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, ატლანტის ოკეანის უბეში. 1807 წელს მცირე დროით იყო ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ. მონტევიდეო არის ლათინური ამერიკის წამყვანი სავაჭრო ბლოკების, მერკოსურის და ALADI-ს ადმინისტრაციული შტაბის ადგილი; ქალაქის პოზიცია ევრობაში ბრიუსელის როლის მსგავსია.
2019 წლის მერკერის მოხსენების თანახმად, მონტევიდეოს ცხოვრების დონით ლათინურ ამერიკაში პირველი ადგილი უჭირავს; ქალაქი ამ წოდებას 2005 წლიდან ინარჩუნებს. 2010 წლის მდგომარეობით, მონტევიდეო იყო მე-19 უდიდესი ქალაქი ეკონომიკით კონტინენტზე და მე-9 ყველაზე მაღალი შემოსავლის მქონე დასახლება დიდ ქალაქებს შორის. 2020 წელს მისი პროგნოზირებული მშპ 49,7 მილიარდი დოლარია, რაც ერთ სულ მოსახლეზე 28,385 აშშ დოლარი გამოდის.
2018 წელს იგი კლასიფიცირდა როგორც ბეტა გლობალური ქალაქი, რომელიც ლათინურ ამერიკაში მერვე, ხოლო მსოფლიოში 84-ე ადგილზეა. ქალაქმა უმასპინძლა 1930 წლის ფიფას პირველი მსოფლიო თასის ყველა თამაშს.
1807 წელს, ქალაქი ბრიტანეთის მმართველობის ქვეში იმყოფებოდა. მეორე მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას, მონტევიდეო ჩართული აღმოჩნდა ლა-პლატის ბრძოლაში, რომელიც ამ ომის ერთ-ერთ პირველ საზღვაო ბრძოლა იყო.
მონტევიდეო საკმაოდ მდიდარია კულტურული და არქიტექტურული მემკვიდრეობით. მისი არქიტექტურა უბადლოდ მიიჩნევა მთელს სამხრეთ ამერიკაში, ირეკლავს რა მის კოლონიურ წარსულს არტ-დეკოს სტილით დამთავრებული, სადაც საოცრად იგრძნობა ესპანური, პორტუგალიური, ფრანგული და ბრიტანული კვალი.
მონტევიდეო ქვეყნის განათლების კერაა, სადაც პირველი უნივერსიტეტი „Universidad de la República“ 1849 წელს დაარსდა.
გეოგრაფია
მონტევიდეო მდებარეობს ატლანტის ოკეანის შენაკადის, მდინარე რიო-დე-ლა-პლატას ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ; მდინარე ურუგვაის სამხრეთ საზღვრებს არგენტინის ჩრდილოეთ საზღვრებისგან ჰყოფს; ბუენოს-აირესი არგენტინის მხარეს, დასავლეთით, 230 კილომეტრითაა დაშორებული. მისი დასავლეთით, მდინარე სანტა ლუსია ბუნებრივ საზღვარს ქმნის მონტევიდეოსა და სან-ხოსეს დეპარტამენტს შორის. სანაპირო ზოლი, რომელიც ქმნის სამხრეთის საზღვარს, წარმოდგენილია კლდოვანი სანაპიროებითა და ქვიშიანი პლაჟებით. მონტევიდეოს ყურე ქმნის ბუნებრივ ნავსადგურს, ერის უმსხვილეს და რეგიონის საუკეთესო ბუნებრივ პორტს, რომელსაც ურუგვაის ეკონომიკასა და საზღვარგარეთ ვაჭრობაში უმნიშვნელოვანესი ადგილი უკავია. ქალაქს კვეთს მრავალი ნაკადული, რომელბიც მონტევიდეოს ყურეში ჩაედინება. დაშრობის პროცესში მყოფ მდინარეებთან ახლოს მდებარე სანაპირო ზოლი ძლიერაა დაბინძურებული.
საშუალო სიმაღლე 43 მეტრია. ქალაქის ტერიტორიაზე მდებარეობს ორი შედარებით მაღალი ბორცვი: „the Cerro de Montevideo“ და „the Cerro de la Victoria“, რომელთა უმაღლესი წერტილია „Cerro de Montevideo“, რომლის მწვერვალზე, 134 მეტრი სიმაღლეზე, ციხესიმაგრე, სახელად „Fortaleza del Cerro“, მდებარეობს. მონტევიდეოსთან უახლოესი ქალაქებია ჩრდილოეთით ლას-პიედრასი და სამხრეთით სიუდად-დე-ლა-კოსტა; ორივე მათგანი ქალაქის ცენტრიდან 20-25 კილომეტრითაა დაშორებული.
კლიმატი
კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციით, მონტევიდეოს ახასიათებს ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატი. ქალაქს აქვს ცივი ზამთარი (ივნისიდან სექტემბრამდე), თბილ-ცხელი ზაფხული (დეკემბერიდან მარტამდე) და არასტაბილური გაზაფხული (ოქტომბერი და ნოემბერი); ხშირია ჭექა-ქუხილი, თუმცა ტროპიკულ ციკლონებს აქ ვერ ვხვდებით. ნალექი რეგულარულად და თანაბრად მოდის მთელი წლის განმავლობაში და იგი დაახლოებით 950 მილიმეტრამდე აღწევს.
ზამთარი ზოგადად ცივი, ნალექიანი, ქარიანი და მოღრუბლულია. ოკეანის გავლენით ტემპერატურა სტაბილურია და ჩვეულებრივ, არ ეცემა —2 გრადუსზე ქვემოთ; ყინვებიც იშვიათია. სანაპიროდან რამდენიმე მილის დაშორებით ყინვები უფრო ხშირი და უფრო ცივია. ხშირია წვიმა და თოვლ-ჭყაპი, მაგრამ დიდი თოვლი იშვიათად ფიქსირდება, სულ ოთხი შემთხვევა იყო: 1850, 1853 და 1917 წლებში, ხოლო უკანასკნელად იგი 1930 წელს, მსოფლიოს თასის გახსნით შეხვედრისას დაფიქსირდა.
ზაფხული თბილ-ცხელი და ნოტიოა, სხვა სეზონებთან შედარებით ნაკლებად ქრის ქარი. ამ პერიოდში საღამოობით ხშირად ზღვიდან ქრის ქარი, რომელიც ცხელ ქალაქს აგრილებს. ჩრდილოეთის ცხელ ქარებს კონტინენტის ტროპიკული ნაწილიდან ტენიანი და ცხელი ჰაერის მასები მოაქვს. ჩვეულებრივ, თბილ პერიოდს მოსდევს სამხრეთ-დასავლეთის ცივი ჰაერის მასებით წარმოქმნილი ჭექა-ქუხილი, რაც ტემპერატურას საგრძნობლად ამცირებს. ეს ფენომენი რეგიონალურია და შეიძლება წლის განმავლობაში რამდენჯერმე მოხდეს.
მონტევიდეოს წლიური საშუალო ტემპერატურა 16.7 გრადუსია. ყველაზე დაბალი დაფიქსირებული ტემპერატურა —5.6 გრადუსია, ხოლო ყველაზე მაღალი - 42.8 გრადუსი.
ღირსესანიშნაობები
მონტევიდეოში ვხვდებით როგორც ნეოკლასიკური (მონტევიდეოს მიტროპოლიტენის ტაძარი), ისე პოსტმოდერნისტული (მსოფლიო სავაჭრო ცენტრი მონტევიდეო ან 518 მეტრი სიმაღლის ANTEL-ის სატელეკომუნიკაციო კოშკი) სტილით აგებულ შენობებს. ძველი ქალაქის შენობებოს ფასადები ირეკლავს რა ევროპელი იმიგრანტების კვალს და გვიჩვენებს ძველევროპული არქიტექტურის გავლენას მასზე. აღსანიშნავია სამთავრობო შენობებიც, რომლებშიც შედის: საკანონმდებლო სასახლე, მერია, Estévez Palace (ესტვეზის სასახლე) და აღმასრულებელი კოშკი. ყველაზე მნიშვნელოვანი სპორტული სტადიონია „the Estadio Centenario“. Parque Batlle, Parque Rodó და Parque Prado არის მონტევიდეოს სამი საუკეთესო პარკი.
პოციტოს რაიონში, ამავე სახელწოდების სანაპიროთან ახლოს, ვხვდებით 1920-1940 წლებში ბელოსა და რებორატის მიერ სტილთა შერწყმით აშენებულ მრავალ სახლს. პოციტოს სხვა ღირსშესანიშნაობებში შედის რაულ სიჩეროს მიერ აგებული „Edificio Panamericano“; აგრეთვე „Positano“ და „El Pilar“, რომლებიც ადოლფო სამერ სმიტმა და ლუის გარსია პადრომ 1950-იან, 1960-იან წლებში ააგეს.
Palacio Legislativo
„Palacio Legislativo“, იგივე საკანონმდებლო სასახლე მდებარეობს ქალაქის ცენტრის ჩრდილოეთით, აგუადაში; შენობა ურუგვაის პარლაენტის ადგილსამყოფელია. მშენებლობა 1904 წელს, პრეზიდენტ ჟოზე ბატლ ორდენეზის მთავრობის დაფინანსებით, დაიწყო. იგი დააპროექტეს იტალიელმა არქიტექტორებმა ვიტორიო მეანომ და გაეტანო მორეტმა; მათ შენობის ინტერიერი დაგეგმეს.
სატელეკომუნიკაციო კოშკი
„Torre de las Telecomunicaciones“ (სატელეკომუნიკაციო კოშკი) ან „Torre Antel“ (ანტელის კოშკი) არის 158 მეტრი სიმაღლის, ურუგვაის სამთავრობო სატელეკომუნიკაციო კომპანიის, ANTEL-ის 37-სართულიანი შტაბი და ყველაზე მაღალი შენობა ქვეყანაში. დააპროექტა არქიტექტორმა კარლოს ოტომ. მდებარეობს მონტევიდეოს ყურის გვერდით. კოშკის მშენებლობა დასრულა 2000 წლის 15 მარტს.
როცა კოშკის მშენებლობა გამოცხადდა, ბევრი პოლიტიკოსი ჩიოდა მის ღირებულებაზე (40$ მლნ დოლარი და დამატებით 25$ მლნ დოლარი სატელეკონუმიკაციო კომპლექსის სხვა ხუთი შენობისთვის). მშენებლობისას წარმოქმნილმა პრობლემებმა კოშკის დაგეგმილი ხარჯი, 65$ მლნ აშშ დოლარი, 102$ მილიონ დოლარამდე გაზარდა.
დემოგრაფია
1860 წელს მონტევიდეოს ჰყავდა 57.913 მოსახლე; მათ შორის იყო უამრავი აფრიკული წარმოშობის ადამიანი, რომლებიც მონებად მოიყვანეს, ხოლო საუკუნის შუა წლებში მათ დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. ძირითადად დიდი ევროპული იმიგრაციის გამო, 1880 წლისთვის მონტევიდეოს მოსახლეობა ოთხჯერ გაიზარდა. 1908 წელს ქალაქის მცხოვრებთ რიცხვი 309,331 მოსახლეს გაუტოლდა. XX საუკუნეში ქალაქმა განაგრძო დიდი რაოდენობით ევროპელი ემიგრანტების მიღება, განსაკუთრებით ესპანელებისა და იტალიელების, რასაც მოჰყვა ფრანგების, გერმანელების, ინგლისელების, ირლანდიელების, შვეიცარიელების, ავსტრიელების, პოლონელების, ჰოლანდიელების, ბერძნების, უნგრელების, რუსების, ხორვატების, ლიბანელების გადმოსახლება.
2004 წლის 14 ივნისი-31 ივლისში ჩატარებული აღწერის მიხედვით მონტევიდეოს მოსახლეობა 1,325,968-ია, მაშინ როცა მთლიანი ქვეყანა, ურუგვაი, 3,241,003 მცხოვრებს ითვლიდა. ქალი მოსახლეობა იყო 707,697 (53.4%), ხოლო კაცი მოსახლეობა - 618,271 (46.6%).
2011 წლის აღწერის მონაცემებით, მონტევიდეოში ცხოვრობს 1,319,108 მოსახლე.
წყარო: Instituto Nacional de Estadística de Uruguay
მთავრობა და პოლიტიკა
მონტევიდეოს მუნიციპალიტეტი
მონტევიდეოს მუნიციპალიტეტი პირველად 1908 წლის 18 დეკემბრის სამართლებრივი აქტით შეიქმნა. მუნიციპალიტეტის პირველი მერი იყო დანიელ მუნოზი (1909–1911). 1918 წელს ურუგვაის კონსტიტუციით მუნიციპალიტეტი გაუქმდა, თუმცა გაბრიელ ტერას სამხედრო გადატრიალების დროს, 1933 წელს იგი კვლავ აღდგა (ოფიციალურად აღდგენილად 1934 წლის ურუგვაის კონსტიტუციით გამოცხადდა). 1952 წლის კონსტიტუციით კვლავ გადაწყდა მუნიციპალიტეტების გაუქმება; იგი ძალაში შევიდა 1955 წლის თებერვალში. მიუხედავად ამისა, მუნიციპალიტეტი 1967 წელს კვლავ აღდგა და ამ დროიდან უწყვეტად ფუნქციონირებს. 1990 წლიდან მონტევიდეო დეცენტრალიზდა 18 რეგიონად; თითოეული რეგიონის ადმინისტრირებას და მომსახურებას უზრუნველყოფს მისი ზონალური საზოგადოების ცენტრი (Centro Comunal Zonal, CCZ), რომელიც მონტევიდეოს მუნიციპალიტეტის დაქვემდებარებაშია. მონტევიდეოს მუნიციპალური ოლქების საზღვრები შეიქმნა 1993 წლის 12 ივნისს; საზღვრები თანმიმდევრულად შესწორდა 1993 წლის 19 ოქტომბერს, 1994 წლის 6 ივნისსა და 1994 წლის 10 ნოემბერს.
მონტევიდეოს ქალაქის მთავრობა რამდენიმე ფუნქციას ასრულებს; მათ შორისაა: საზოგადოებასთან კომუნიკაციის შენარჩუნება, კულტურის პოპულარიზაცია, საზოგადოების ორგანიზება, გარემოზე ზრუნვა და მოძრაობის რეგულირება. მისი მთავარი შტაბი პალაციოს მუნიციპალიტეტში, დე ჯულიოს გამზირზე 18 ნომერში, მონტევიდეოს ცენტრალურ მხარეში მდებარეობს.
მონტევიდეოს განყოფილებას კიდევ ერთი ორგანო, ჯუნტას დეპარტამენტი, ანუ მონტევიდეოს კონგრესი, მართავს. ჯუნტა, რომელიც შედგება 31 უხელფასოდ არჩეული წევრისგან, პასუხისმგებელია ისეთ საკითხებზე, როგორებიცაა: მოქალაქეების თავისუფლება, კულტურული საქმიანობის რეგულირება, ქუჩებისა და საზოგადოებრივი ადგილების დაეგმარება და ძეგლების განთავსება. აღნიშნული ორგანოს ადგილსმყოფელია ფრანცისკოს კიუდად ვიეჯაში მდებარე არქიტექტურულად ღირსშესანიშნავი გომესის სახლი.
განათლება
საჯარო საგათლება
ქვეყნის უდიდესი და ყველაზე მნიშვნელოვანი უნივერსიტეტია რესპუბლიკის უნივერსიტეტი, რომელშიც 2007 წლის აღწერით, 81,774 მოსწავლე ირიცხებოდა. დაარსდა 1849 წლის 18 ივნისს მონტევიდეოში, სადაც ჯერ კიდევ მდებარეობს მისი შენობებისა და ობიექტების უმეტესი ნაწილი. მისი რექტორია დოქტორი როდრიგო აროშენა. უნივერსიტეტში განთავსებულია 14 ფაკულტეტი (განყოფილება) და სხვადასხვა ინსტიტუტი და სკოლა. ეს უნივერსიტეტი ბევრმა გამოჩენილმა ურუგვაელმა დაამთავრა; მათ შორისაა: კარლოს ვაზ ფერეირა, ხოსე ლუი მასერა, გაბრიელ პატერნაინი, მარიო ვსჩებორი, რომან ფრესნედო სირი, კარლოს ოტი და ელადიო დიზეტე.
სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსება 1833 წლის 11 ივნისს, სენატორ დომასოს ანტონიო ლარანაგას მიერ შემოთავაზებული კანონის მიღებით დაიწყო. იგი ითხოვდა ცხრა აკადემიური განყოფილების შექმნას. 1836 წელს შეიქმნა ზოგადი კვლევების სახლი, სადაც განთავსდა ლათინურის, ფილოსოფიის, მათემატიკის, თეოლოგიისა და იურისპრუდენციის განყოფილებები. 1838 წლის 27 მაისს მანუელ ორბიმ მიიღო დადგენილება რესპუბლიკის საუკეთესო უნივერსიტეტის შექმნის შესახებ.
კერძო განათლება
ურუგვაის უდიდესი კერძო უნივერსიტეტი, აგრეთვე მონტევიდეოში მდებარეობს. ORT ურუგვაი პირველად 1942 წელს, არაკომერციული ორგანიზაციის სახელით დაარსდა, ხოლო ოფიციალურად, როგორც კერძო უნივერსიტეტი, 1996 წლის სექტემბერში დამტკიცდა და გახდა მეორე კერძო საგანმანათლებლო დაწესებულება ქვეყანაში, რომელმაც აღნიშნულ სტატუსს მიაღწია. იგი არის საერთაშორისო საგანმანათლებლო ქსელის, მსოფლიო ORT-ის წევრი, რომელიც ებრაული საზოგადოების მიერ 1880 წელს სანქტ-პეტერბურგში, რუსეთში დაარსდა. უნივერსიტეტში ირიცხება დაახლოებით 8000 სტუდენტი, რომლებიც 5 ფაკულტეტსა და ინსტიტუტში არიან განაწულებულნი; უმეტესი მათგანი ტექნოლოგიების/ინჟინერიის მიმართულებით სწავლობს. 2010 წლის მდგომარეობით მისი რექტორი იყო დოქტორი ჟორჟ ა. გრუნბერგი.
ლიტერატურა
Albes, Edward. Montevideo, the city of roses (US Government Printing Office, 1922) online
რესურსები ინტერნეტში
ქალაქის ოფიციალური საიტი
360° ვირტუალური ტურები ურუგვაიში – Uruguay360.com.uy
An exploration guide of Montevideo
სქოლიო
ურუგვაის ქალაქები
სამხრეთ ამერიკის დედაქალაქები