ლუსაკა

ლუსაკა — ზამბიის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი, ქვეყნის პოლიტიკური, ინდუსტრიული და კულტურული ცენტრი. მდებარეობს ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში, კირქვიან პლატოზე, ზღვის დონიდან 1279 მ სიმაღლეზე. ლუსაკა მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო კვანძია, სადაც მდებარეობს საერთაშორისო მნიშვნელობის აეროპორტი და სასოფლო-სამეურნეო ვაჭრობის ცენტრი. 2010 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქში ცხოვრობდა 1,7 მლნ. ადამიანი, ხოლო 2018 წელს მოსახლეობის რაოდენობამ 2,5 მლნ-ს მიაღწია. ჩრდილოეთის, სამხრეთის, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მხრიდან იწყება ზამბიის ოთხი მთავარი მაგისტრალი. საუბრობენ 3 ძირითად ენაზე: ინგლისურ, ნიანჯისა და ბემბის ენებზე. ქალაქის ადმინისტრაციის ოფიციალური ენაა ინგლისური. ლუსაკა წარმოადგენს სამხრეთ აფრიკის რეგიონის ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფად განვითარებად ქალაქს.
ისტორია
თავდაპირველად ლუსაკა წარმოადგენდა სოფელს, რომელსაც ეწოდა მისი ხელმძღვანელის სახელი. ეს არის შედარებით ახალგაზრდა ქალაქი, რომელიც აშენდა 1905 წელს პატარა სოფლის ადგილზე, რომლის მოსახლეობა უპირატესად დაკავებული იყო სოფლის მეურნეობით. ახალი ქალაქი უნდა გამხდარიყო ზამბიის საყრდენი პუნქტი, რომლის ეკონომიკა განიცდიდა განვითარების პერიოდს, რასაც დიდად უწყობდა ხელს მსოფლიო ბაზარზე სპილენძის მაღალი ფასების შენარჩუნება და უცხოეთის განვითარებული სახელმწიფოების დახმარება, ლივინგსტონი — კაბვეს ახალ სარკინიგზო ხაზზე მატარებლების მსვლელობისათვის.
ქალაქს, რომლის დაგეგმარებაც ითვალისწინებდა ევროპული ტიპის კეთილმოწყობილი კვარტლების არსებობას, სახელი დაერქვა ერთ-ერთი ტომის ბელადის პატივსაცემად. ასე რომ, დამოუკიდებელი სახელმწიფოს მომავალი დედაქალაქის სახეს და დასახელებას ჰარმონიულად შეერწყა ადგილობრივი ტრადიციები და საუკეთესო ევროპული მიღწევები.
1931 წელს ლუსაკა გახდა დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატი ჩრდილოეთ როდეზიის ადმინისტრაციული ცენტრი, ხოლო 1964 წელს ზამბიის დამოუკიდებელ რესპუბლიკად გამოცხადების შემდეგ აირჩიეს ახალი სახელმწიფოს დედაქალაქად.
ლუსაკა თანდათანობით გადაიქცა ზამბიის უდიდეს პოლიტიკურ ცენტრად, აქ ხდებოდა მთავარი პოლიტიკური მოვლენები (პრეზიდენტების და პარლამენტის პალატის წევრების არჩევნები, 1991 წლის ახალი კონსტიტუციის მიღება და სხვა). აღინიშნებოდა არსებითი ცვლილებები დედაქალაქის კულტურულ ცხოვრებაში და ეკონომიკაში. ჩინეთის ხელისუფლების ხელშეწყობით ლუსაკიდან დაიგო სარკინიგზო ხაზი სადგურ კაპირი მპოშიდან (185 კმ ლუსაკიდან) ტანზანიის პორტ დარ-ეს-სალამამდე.
მიმდებარე ტერიტორია უკავია ფართოდ გაშლილ საძოვრებს, რის გამოც განვითარებულია ფერმები და რანჩოები.
დღეისათვის ლუსაკა ზამბიელებისათვის ყველაზე პოპულარულ ადგილს წარმოადგენს დასახლებისთვის და ტურისტებსაც იზიდავს ქალაქი. სწრაფად მზარდი ინფრასტრუქტურა მეტ თავდაჯერებულობას აძლევს დონორს. ლუსაკა მასპინძლობს მრავალფეროვან ადამიანებს განსხვავებული ეროვნებით, რომლებიც მუშაობენ სხვადასხვა ინდუსტრიებში და აქვთ განსხვავებული რელიგიები.
კულტურა
ლუსაკა ზამბიის კულტურული ცენტრია. ქალაქში მოქმედებს ლუსაკას ეროვნული მუზეუმი, ზინტუს საზოგადოების მუზეუმი, რომელიც მნახველთა ყურადღებას იქცევს ზამბიის ტერიტორიაზე მცხოვრები ხალხის ტრადიციული დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნებით, ქალაქის ბიბლიოთეკა, ანთროპოლოგიური მუზეუმი და აფრიკული ყოფაცხოვრების სოფელი-მუზეუმი.
ლუსაკაში არსებობს რამდენიმე კინოთეატრი და მცირე თეატრი. აგრეთვე, გოლფის კლუბი, ეროვნულ გმირთა სტადიონი, კალიმბას რეპტილიების პარკი, მაიმუნების აუზი, ზოოპარკი და ბოტანიკური ბაღები.
ეკონომიკა
ლუსაკაში არის ქვეყნის უდიდესი და ყველაზე მრავალრიცხოვანი სავაჭრო ცენტრები.
კლიმატი
ლუსაკას უკავია საკმაოდ ხელსაყრელი მდებარეობა ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში. დედაქალაქი მდებარეობს ზღვის დონიდან 1279 მეტრ სიმაღლეზე, ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატით. გამოიყოფა ხუთი სეზონი: მუსონების პერიოდი (ნოემბრის შუა რიცხვები -მარტი), შემოდგომა (აპრილი-მაისი), ზამთარი (ივნისი-ივლისი), გაზაფხული (აგვისტო-სექტემბერი) და ზაფხული (ოქტომბერი - ნოემბრის შუა რიცხვები).
ლუსაკაში ყველაზე თბილი თვეა — ოქტომბერი, ამ დროს ფიქსირდება +32 °C, ივლისში ჰაერის ტემპერატურა ეცემა +10 °C-მდე. ზოგჯერ შეიძლება დაეცეს უფრო დაბლაც, აბსოლუტური მინიმუმი ქალაქში ივნის-ივლისში შეადგენს +2 °C-ს. ამასთან ერთად ტემპერატურის წლიური რყევა უმნიშვნელოა. ნალექების საშუალო წლიური ნორმა შეადგენს დაახლოებით 700 მმ-ს, თანაც მისი დიდი ნაწილი მოდის წვიმის სახით ნოემბრიდან აპრილის ჩათვლით. წვიმების სეზონზე შეიმჩნევა ნიადაგის წყლით გაჯერება და გაუვალი ჭაობების წარმოქმნა, ასეთ დროს ქალაქი სამყაროს უკავშირდება ავტომაგისტრალების საშუალებით.
ფლორა და ფაუნა
ლუსაკის შემოგარენში შენარჩუნებულია ბუნებრივი სავანების მცენარეულობა და სავანური მეჩხერი ტყეები. ფაუნა დედაქალაქის შემოგარენში წარმოდგენილია სპილოების, ანტილოპების, ზებრების, ჟირაფების პოპულაციებით, ასევე მტაცებელი ცხოველებით. საკმაოდ ნაირფეროვანია ფრინველთა სამყარო, ადგილობრივ სახეობებთან ერთად აქ გვხვდება გადამფრენი სახეობები ჩრდილოეთიდან. ქალაქში არცთუ იშვიათად გვხვდება ბუზი ცეცე — აფრიკული ტრიპანოსომოზის ძირითადი გადამტანი.
აღსანიშნავია, რომ ლანდშაფტის ერთ-ერთ ძირითად ელემენტს წარმოადგენს ტერმიტების ბუდე, რომელთა სიმაღლე 3 მ-დან 6 მ-მდეა.
მოსახლეობა, ენა, სარწმუნოება
ლუსაკა — ყველაზე დიდი ქალაქია ზამბიაში, 2019 წლის აღწერის მონაცემებით მისი მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 3,308,400 ადამიანს. დედაქალაქის ეთნიკურ შემადგენლობას ძირითადად წარმოადგენს ბანტუს ენების ოჯახის ხალხი — ესენია: ბემბა, ტონგა, ლოზი, ჩევა, მალავი, ნიანდაკა და სხვა ხალხი, ასევე გვხვდება ევროპის ქვეყნებიდან ჩამოსული ხალხის მცირე რაოდენობა.
ოფიციალური ენა, რომელზეც ლაპარაკობს დედაქალაქის ბევრი მაცხოვრებელი, ინგლისური ენაა. არაოფიციალური პირადი საუბრები მიმდინარეობს ადგილობრივი ენების და დიალექტების დახმარებით (ბემბა, ტონგა, ლოზი, ჩევა და ლუვალე).
დედაქალაქის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ტრადიციული ადგილობრივი სარწმუნოების მიმდევარია, გვხვდება ქრისტიანები, რომელთა შორის ჭარბობენ კათოლიკები და პროტესტანტები. ქალაქში ასევე არის მეჩეთები.
ტრანსპორტი
აეროპორტი
ლუსაკაში მდებარეობს კენეტ კაუნდას საერთაშორისო აეროპორტი (რომელიც გამოიყენება როგორც სამოქალაქო, ასევე სამხედრო ოპერაციებისთვის). აქვე არის ლუსაკას აეროპორტი, რომელსაც ზამბიის საჰაერო ძალები იყენებენ. აეროპორტი მნიშვნელოვანი გაფართოებისა და მოდერნიზაციის პროცესშია.
რკინიგზა
ქალაქს ემსახურება რკინიგზის ოპერაციული განყოფილებები კეიპიდან კაირომდე , რომელიც მას აკავშირებს ლუბუმბაშთან და ბულავაიოსთან. საერთაშორისო აეროპორტი უკავშირდება სარკინიგზო ხაზს.
საზოგადოებრივი ტრანსპორტი
ინტერაქტიული საზოგადოებრივი ტრანსპორტი უპირატესად მიკროავტობუსებით არის დაკომპლექტებული, მაგრამ ასევე მოიცავს უფრო დიდ ავტობუსებს და საერთო ტაქსებს ფიქსირებულ მარშრუტებზე. უმეტეს მარშრუტზე მანქანები მოძრაობენ ქალაქის კონკრეტულ ნაწილებსა და ცენტრალურ ბიზნესუბანში ოთხ ტერმინალთან : კულიმას კოშკი, ქალაქის ბაზარი, მილენიუმი და ლუმუმბა. ლუსაკაში არ არსებობს საზოგადოებრივი ტრანსპორტის მარშრუტების ოფიციალური რუკა, მაგრამ 2014 წელს გაჟღერდა რუკის შექმნის ინიციატივა. ლუსაკაში ყველა საზოგადოებრივი ტრანსპორტით მომსახურებას უზრუნველყოფენ კერძო ოპერატორები.
დამეგობრებული ქალაქები
დუშანბე, ტაჯიკეთი (1966 წელი)
ბეირუთი, ლიბანი, (2018)
უდონ ტანი, ტაილანდი, (2015)
ლოს-ანჯელესი, აშშ (1968 წლის აგვისტო)
იჟევსკი, რუსეთი (1995 წლის ივლისი)
ლიტერატურა
რესურსები ინტერნეტში
ქალაქი ლუსაკა – ენციკლოპედია ბრიტანიკა
ქალაქი ლუსაკა – ინფორმაცია
ქალაქის რუკა
სქოლიო
ზამბიის ქალაქები
აფრიკის დედაქალაქები