სომხეთი სომხების გარეშე

სომხეთი სომხების გარეშე ― ფრაზა, რომელიც დამკვიდრდა XIX-XX საუკუნეებში თურქების მიერ სომხური მოსახლეობის მასობრივი ხოცვა-ჟლეტისა და დეპორტაციების აღსანიშნად. დასავლური სამყარო სწორედ ამას უწოდებდა ოსმალეთის იმპერიის მიზანს, დასაკუთრებოდა სომხებით დასახლებულ პროვინციებს სომხების თავიდან მოცილების გზით.
სომხების გენოციდი
ზოგიერთი სომეხი და არასომეხი მეცნიერი ტერმინს „სომხეთი სომხების გარეშე“ იყენებს 1915 წლის სომხების გენოციდის აღსანიშნად, რომელიც მოიცავდა ოსმალეთის ექვს ვილაიეთში არსებული სომხური მოსახლეობის მასობრივ ხოცვა-ჟლეტასა და დეპორტაციას. შესაბამისად, ამ ქმედებით თურქები ცდილობდნენ გაეგრძელებინათ მმართველობა ისტორიული სომხეთის მიწებზე (ცნობილი როგორც დასავლეთ სომხეთი), ოღონდ თავად მისი მკვიდრი მოსახლეების, ანუ სომხების გარეშე. სწორედ ფაქტის ლოგიკურმა გაანალიზებამ წარმოქმნა და შემდეგში დაამკვიდრა კიდეც ეს პოლიტიკური ფრაზა.
რუსეთის იმპერია
XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში, რუსეთის იმპერატორს არაერთი გავლენიანი რუსი სთავაზობდა ე.წ. „სომხეთი სომხების გარეშე“ პოლიტიკის განხორციელებას. მათ შორის ყველაზე გამორჩეული და ამ საკითხში აქტიური ალექსი ლობანოვ-როსტოვსკი იყო, რომელსაც 1895-1896 წლებში საგარეო საქმეთა მინისტრის თანამდებობა ეკავა.
პირველი მსოფლიო ომის დროს რუსეთის იმპერიამ ათასობით სომეხი მოხალისის დახმარებით მოახერხა დაეპყრო ოსმალეთის იმპერიაში შემავალი სომხური პროვინციები. 1916 წელს რუსულმა მთავრობამ სომეხ მოხალისეთა ნაწილები დაშალა. გენერალმა ნიკოლოზ იუდენიჩმა, რომელიც რუსულ არმიას ხელმძღვანელობდა ოსმალეთის იმპერიის სომხებით დასახლებული პროვინციების დაპყრობაში კავკასიის კამპანიის მსვლელობის დროს, ასევე წამოაყენა იმის გეგმა, რომ იქ მცხოვრები ადგილობრივი სომხები წინაპართა სახლებითან აეყარათ და დაედეპორტებინათ. აღსანიშნავია, რომ რუსული იმპერიული მთავრობა სერიოზულად განიხილავდა სომხების გადასახლებისა და მათ ადგილას რუსი და კაზაკი გლეხების ჩასახლების იდეას. ამის განხორციელებას ხელი მხოლოდ 1917 წელს მომხდარმა რუსულმა რევოლუციამ შეუშალა, რასაც იმპერიაში მონარქიის დამხობა და ქაოტური პერიოდის დაწყება მოჰყვა.
თანამედროვე ეპოქა
XXI საუკუნეში ეს ფრაზა კვლავ აქტუალურია, ოღონდ უკვე სხვა მნიშვნელობით. დღეისათვის მას უკვე იყენებენ სომხეთიდან მოქალაქეთა გახშირებული ემიგრაციის აღსანიშნავად. 2009 წელს რუსეთის მთავრობამ დაიწყო მიგრაციის პროგრამის „თანამემამულეების“ ხელშეწყობა, რომელიც სომხეთის მოქალაქეებს რუსეთში ცხოვრებისაკენ მოუწოდებს. სოციოლოგმა რუბენ ეგანიანმა, მთიანი ყარაბაღის ომის ვეტერანმა სარგის ჰაცპანიანმა და ასევე პოლიტიკის ანალიტიკოსმა რუბენ მერაბიანმა განაცხადეს, რომ ეს პროგრამა სომხეთს სომხების გარეშე ტოვებს. 2013 წელს ვეტერანმა სარგის ჰაცკაპიანმა რუსეთის აღნიშნული პოლიტიკა „სომხეთი სომხების გარეშე“ დაუკავშირა სომხური მთავრობის გეგმას ევრაზიის კავშირში გაწევრიანებასთან დაკავშირებით, რაც რუსეთში მასობრივი გადინების შესაძლებლობის საშუალებას იძლევა. აღსანიშნავია, რომ ამ მხრივ მდგომარეობა მართლაც სავალალოა. დღევანდელი მდგომარეობით მხოლოდ რუსეთში 2,900,000 სომეხი ცხოვრობს, თავად სომხეთის მოსახლეობა კი 2,961,514-ია, რაც სულ ცოტათი აღემატება რუსეთში არსებულ სომხურ დიასპორას. აღსანიშნავია, რომ ქვეყნიდან მოსახლეობის გადინება ასევე დიდი რაოდენობით ხდება აშშ-სა და საფრანგეთის მიმართულებითაც, სადაც სომხური დიასპორა ასობით ათას მოსახლეს სცდება.
სქოლიო
პოლიტიკური ტერმინები
სომხების გენოციდი
დასავლეთ სომხეთი
ეფემიზმები