ბურიდანის ხიდი

ბურიდანის ხიდი (ასევე ცნობილი როგორც სოფიზმი 17) აღწერილია გვიანი შუა საუკუნეების ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და გავლენიანი ფილოსოფოსის, ჟან ბურიდანის წიგნში: Sophismata. ეს არის თვითრეფერენციალური პარადოქსი. იგი მოიცავს განცხადებას იმ მოვლენაზე, რომელიც შეიძლება მოხდეს ან არ მოხდეს მომავალში.
სოფიზმი
სოფიზმი არის შემდეგნაირი:
სოკრატეს სურს მდინარის გადაკვეთა და მიდის ხიდთან, რომელსაც პლატონი იცავს. მათი საუბარი ასეთია:
პლატონი: "სოკრატე, თუ პირველ წინადადებაში, რომელსაც წარმოთქვამ, იტყვი სიმართლეს, მე მოგცემ უფლებას გადახვიდე. მაგრამ თუ ტყუილს იტყვი, წყალში ჩაგაგდებ."
სოკრატე: "წყალში ჩამაგდებ."
სოკრატეს პასუხი პლატონს რთულ მდგომარეობაში აყენებს. მას არ შეუძლია სოკრატეს წყალში ჩაგდება. თუ იგი სოკრატეს წყალში ჩააგდებს, მაშინ ის თავისივე პირობას დაარღვევს. მეორე მხრივ, თუ პლატო მას ნებას დართავს გადაკვეთოს მდინარე, მაშინ სოკრატეს დაპირება ტყუილი იქნებოდა და ამ შემთხვევაში პლატონს სოკრატე წყალში უნდა გადაეგდო. მოკლედ, სოკრატეს შეეძლო ხიდზე გადასვლა მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ იგი ვერ შეძლებდა.
ბურიდანის გამოსავალი
პარადოქსის ამოსახსნელად ბურიდანი სვამს სამ კითხვას:
მართალია თუ მცდარი სოკრატეს მიერ წარმოთქმული წინადადება: „წყალში ჩამაგდებ“?
მართალია თუ არა პლატონის პირობა?
"რა უნდა გააკეთოს პლატონმა თავისი პირობის შესასრულებლად?
პირველი კითხვის პასუხად ბურიდანი ამბობს, რომ სოკრატეს წინადადებაში სიცრუის და სიმართლის დადგენა შეუძლებელია. ეს იმიტომ, რომ სოკრატეს მტკიცებულების სიზუსტე პლატონის მომავალ ქმედებებზეა დამოკიდებული. დოქტორი იოსებ ულატოვსკი ამბობს, რომ ბურიდანმა საბოლოო პასუხის მისაღებად გამოიყენა არისტოტელეს თეზისი, რა არის „სიმართლე“. არისტოტელეს სჯეროდა, რომ წინადადება მართალია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის ამჟამინდელი მდგომარეობით მოწმდება. ბივალენტურობის პრინციპის საწინააღმდეგოდ, ბურიდანი სამმნიშვნელობიან ლოგიკას გვთავაზობს.
პლატონის მოთხოვნის ჭეშმარიტების დასადგენად, ბურიდანი ამბობს, რომ დაპრება მცდარი იყო. იმის გამო, რომ პლატონმა პირობა დაუფიქრებლად გასცა, ის არ არის ვალდებული აღასრულოს იგი.
მესამე კითხვის განხილვისას, ბურიდანი ამბობს, რომ პლატონს პირობა თავიდანვე არ უნდა მიეცა. ის ასევე გვირჩევს, რომ პლატონს უნდა ჩამოეყალიბებინა წინადადება ისე, რომ წინააღმდეგობა არ გამოწვეულიყო. ვინაიდან იგი ვერ ასრულებს მოცემულ სიტყვას მისი დარღვევის გარეშე, ის არ არის ვალდებული შეასრულოს იგი. ულატოვსკი აღნიშნავს, რომ ეს ინტერპრეტაცია იმანუელ კანტის პრინციპის კონტრაპოზიტიურია: "უნდა ნიშნავს შეიძლებას".
ფილოსოფოსები განიხილავენ სოფიზმს და მის გადაჭრის გზებს.
ვალტერ ბურლიმ გამოიყენა პრინციპი "არაფერია მართალი, თუ ის ახლა არ არის სიმართლე." ("nihil est verum nisi in hoc instanti") და დაასკვნა, რომ "თუ წინადადება მართალია, ის ახლავე უნდა იყოს ჭეშმარიტი".
დოქტორი დეილ ჟაკეტი ამბობს:"პლატონს შეუძლია ან მისცეს სოკრატეს გავლის ნება, ან დააკავოს და მდინარეში პირობითი აღთქმის დარღვევის გარეშე ჩააგდოს". ჟაკეტი ამტკიცებს, რომ პლატონის პირობა მხოლოდ მაშინ იყო მოცემული, თუ სოკრატეს წინადადება აშკარად ჭეშმარიტი ან მცდარი იქნებოდა. თავისი აზრის დასამტკიცებლად ჟაკეტი სვამს კითხვას, რა უნდა ექნა პლატონს სოკრატე "სფინქსივით ჩუმად" რომ ყოფილიყო და არაფერი ეთქვა, ან ეთქვა ისეთი რამ, რაც გოლდბახის ვარაუდების მსგავსად, ვერ დამტკიცებოდა? ჟაკეტი ასკვნის, რომ პლატონის დაპირება ჭეშმარიტი იყო, და სოკრატეს არგუმენტი "არც ჭეშმარიტი გამარტივება და არც ცრუ გამარტივება." არის. შესაბამისად პლატონი, არჩევნის მიუხედავად, მართალი იქნებოდა.
პროფესორი მაიკლ კლარკი, თავის წიგნში პარადოქსები A-დან Z-მდე, მიდის დასკვნამდე, რომ თუ პლატონი ღირსეული ადამიანია, სოკრატე არავითარ შემთხვევაში უნდა დასველდეს. კლარკი ამტკიცებს, რომ სოკრატეს შეეძლო ეთქვა: "ან ვიტყუები და ჩამაგდებ, ანდაც მართალს ვიძახი და არ ჩამაგდებ". კლარკი იძახის, რომ თუ ეს წინადადება მცდარია, მაშინ პირველი ალტერნატივა "გამორიცხულია", რომლიდან ჩვენ მხოლოდ მეორე ალტერნატივა გვრჩება. თუ ეს წინადადება მცდარია, მაშინ ორივე ალტერნატივა მცდარია. „არასწორი იქნება“ სოკრატეს მდინარეში ჩაგდება, რადგან მან არასწორად ისაუბრა.
დოქტორ ულატოვსკის სჯერა, რომ ვინაიდან პლატონის და მით უმეტეს სოკრატეს წინადადებაში ჭეშმარიტების ღირებულება განუსაზღვრელია, მაშინ პლატონმა "სიფრთხილე უნდა გამოიჩინოს მომავალ შემთხვევასთან დაკავშირებით და სოკრატეს უფლება მისცეს ხიდი გადაკვეთოს". იგივე ნაშრომში ულატოვსკი პარადოქსის მოსაგვარებლად რამდენიმე იუმორისტულ გადაწყვეტილებას გვთავაზობს. ულატოსვკის თანახმად, პლატონს შეეძლო სოკრატესთვის ხიდის გადაკვეთის ნება დაერთო, შემდეგ კი მეორე მხარეს. წყალში ჩაეგდო. ალტერნატიულად, პლატონს და სოკრატეს შეეძლოთ ერთად ემუშავათ, რათა ხიდიდან თავად ბურიდანი გადაეგდოთ.
„დონ კიხოტში“.
ბურიდანის ხიდის სოფიზმი დონ კიხოტში არის გამოყენებული მიგელ დე სერვანტესის მიერ. ბურიდანის ხიდის დილემა სანჩოს წარუდგინეს: მამაკაცს, რომელიც ხიდზე გადაკვეთას აპირებდა, სთხოვეს გულწრფელად ეპასუხა სად მიდიოდა. თუ იგი გულწრფელი არ იქნებოდა მას ჩამოახრჩობდნენ. კაცმა "დაიფიცა და თქვა, რომ მის მიერ დადებული ფიცით ის მოკვდებოდა იმ ღელეზე, რომელიც იქ იყო, და სხვა არაფრით."
სანჩო სიტუაციას აჯამებს შემდეგნაირად: "კაცი იფიცებს, რომ ღელეზე მოკვდება; მაგრამ თუ მასზე მოკვდება, მან გულწრფელად უპასუხა და დაწესებული კანონით იმსახურებს თავისუფლდებას და ხიდზე გადასვლას; მაგრამ თუ არ ჩამოახრჩვეს, მისი ფიცი ტრუილი იქნება და იმავე კანონით იმსახურებს ჩამოხრჩობას". შემდეგ ის გამოსავალს პოულობს, "სასჯელის პირობები მთლიანად დაკმაყოფილდება, თუ ამ კაცის ნაწილს ჩამოკიდებენ, რომელიც არ იყო სიმართლე და გაუშვებენ იმ ნაწილს, რომელიც ჭეშმარიტი იყო." მას შემდეგ, რაც სანჩო გააკეთებს საბოლოო დასკვნას, პირი, ვინც ითხოვდა დახმარებას, ეკამათება მას შემდეგნაირად:
”მაგრამ მაშინ, უფროსო გუბერნატორო,” უპასუხა კითხულმა, ”ადამიანი უნდა გაიყოს ორ ნაწილად; და თუ გაიყო, რა თქმა უნდა მოკვდება და კანონის არც ერთი მოთხოვნა შესრულდება. აბსოლუტურად აუცილებელია მისი დაცვა“.
სანჩომ მორალური გამოსავალი მოიფიქრა:
...ამ მგზავრის სიკვდილის მიზეზი იგივეა, რაც ხიდზე გადასვლის და ცხოვრებისა; რადგან თუ მას ჭეშმარიტება შველის, სიცრუე მას თანაბრად გმობს. რადგან ასეა, ჩემი აზრით, უნდა უთხრათ ბატონებს, რომლებმაც გამოგგზავნათ, რომ რადგან მისი დაგმობისა და გათავისუფლების არგუმენტები ზუსტად არის გაწონასწორებული, მათ თავისუფლად უნდა გაუშვან იგი, ვინაიდან სიკეთის კეთება ყოველთვის უფრო საქებარია, ვიდრე ბოროტება.
სქოლიო
შუა საუკუნეების ფილოსოფია
XIV საუკუნის ლიტერატურა
CS1-ის შეცდომები: აკლია პერიოდული გამოცემა
პარადოქსები
XIV საუკუნე მეცნიერებაში