აზერბაიჯან-ირანის ურთიერთობები

აზერბაიჯან-ირანის ურთიერთობები (აზერ: Azərbaycan–İran münasibətləri; სპარს: روابط جمهوری آذربایجان و ایران) - საგარეო ურთიერთობები აზერბაიჯანის რესპუბლიკასა და ირანის ისლამურ რესპუბლიკას შორის. ირანის საელჩო მდებარეობს ბაქოში, ხოლო გენერალური საკონსულო ნახიჩევანში. აზერბაიჯანის საელჩო მდებარეობს თეირანში, ხოლო გენერალური საკონსულო თავრიზში. აზერბაიჯანსა და ირანს შორის ოფიციალური დიპლომატიური ურთიერთობები დამყარდა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ. ირანსა და აზერბაიჯანს ბევრი საფერთო აქვთ ისტორიის, რელიგიის, ეთნიკურობისა და კულტურის კუთხით. თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორია ირანს მხოლოდ XIX საუკუნის პირველ ნახევარში გამოეყო, რუსეთ-ირანის ომების შემდეგ. მხინარე არაქსის ჩრდილოეთი ტერიტორიები, რომელიც დღევანდელი აზერბაიჯანის შემადგენლობაშია, ირანის ტერიტორიები იყო, სანამ მათ რუსეთი დაიკავებდა. ირანი და აზერბაიჯანი ოფიციალური შიიტური სახელმწიფოებია, სადაც მოსახლეობის უმრავლესობას სწორედ შიიტები წარმოადგენენ. შესაბამისად, ირანს მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვანი მოსახლეობა ჰყავს, ხოლო აზერბაიჯანს რიგით მეორე. შიიზმიც თითქმის ერთდროულად წარმოიშვა ორივე ქვეყნის ტერიტორიაზე. მიუხედავად ასეთი სიახლოვისა, ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები საკმაოდ დაძაბულია.
1918 წელს მუსავათის მთავრობამ ახლად დაარსებული აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის სახელწოდებად პოლიტიკური მიზეზებსი გამო „აზერბაიჯანი“ შეარჩია, მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანად ყოველთვის ირანის აზერბაიჯანი იწოდებოდა. მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის შემდეგ ირანმა აზერბაიჯანის ნაცვლად სომხეთს დაუჭირა მხარი, რასაც აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მხრიდან უკმაყოფილება მოჰყვა. 2013-2014 წლიდან ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები დათბა, რადგანაც ჰასან რუჰანის ადმინისტრაცია აზერბაიჯანსა და ირანს შორის უფრო მჭიდრო ურთიერთობების მხარდამჭერია. 2015 წლის მაისში ირანის ელჩმა აზერბაიჯანში განაცხადა, რომ ის არ ცნობს მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკას, რამაც კიდევ უფრო გაამყარა აზერბაიჯან-ირანის ურთიერთობები.
ირანსა და აზერბაიჯანს თანამედროვე დიპლომატიური ურთიერთობები 1918 წლიდან აქვთ. ირანმა აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობა 1991 წელს ცნო და მომდევნო წელს ორ ქვეყანას შორის დიპლომატიური ურთიერთობებიც დამყარდა. ორივე ქვეყანა ეკონომიკური თანამშრომლობის ორგანიზაციისა და ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციის სრულუფლებიანი წევრია.
ურთიერთობების გაღრმავება 2014-2016 წლებში
2013 წელს ირანის სათავეში ჰასან რუჰანის მოსვლის შემდეგ მეზობელ სახელმწიფოებს შორის ურთიერთობები მნიშვნელოვნად გაღრმავდა.
2014 წლის დეკემბერში ირანმა გამოაცხადა, რომ არდებილსა და ბაქოს შორის ავტობუსის მარშრუტს გახსნიდა. არდებილის ტრანსპორტისა და ტერმინალების დეპარტამენტის სპიკერმა აღნიშნული მომსახურების დაარსება საჭიროდ მიიჩნია და აღნიშნა, რომ ყოველწლიურად არდებილს აზერბაიჯანის რესპუბლიკიდან და ირანის პროვინციებიდან 600 000-ზე მეტი ადამიანი ეწვევა.
2015 წლის აპრილში ირანმა და აზერბაიჯანმა ერთობლივი თავდაცვის კომისიის შექმნის შესახებ განაცხადეს. აღნიშნულმა განცხადებამ სამხრეთ კავკასიაში გეოპოლიტიკურ ცვლილებებზე მიუთითა. 2015 წლის მაისში ირანის ისლამური რესპუბლიკის უზენაესი ლიდერის სამდივნოს საგარეო ურთიერთობათა უფროსის მოადგილემ, მოჰსენ ქომიმ აზერბაიჯანის მხარდაჭრისთვის მზადყოფნა გამოხატა. მან აზერბაიჯანის სახელმწიფო კომიტეტის წარმმომადგენელთან, მობარის გურბანლისთან საუბრისას განაცხადა, რომ ირანი ნებისმიერ დროს მზადაა აზერბაიჯანის მხარდასაჭერად.
ურთიერთობის დაძაბვა: 2016 წლიდან დღემდე
მიუხედავად ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობების დათბობისა, აშშ-ის პრეზიდენტად დონალდ ტრამპის არჩევის შემდეგ აზერბაიჯანმა იერუსალიმთან მიმართებით ისრაელის პოზიციას დაუჭირა მხარი და ანტიირანულ რიტორიკას დაუბრუნდა, რამაც ირანთან ურთიერთობაზე უარყოფითად იმოქმედა.
2018 წელს აზერბაიჯანმა ირანთან გაზითა და ნავთობით ვაჭრობა შეწყვიტა, აშშ-ის მხრიდან ირანისადმი სანქციების მხარდასაჭერად, რასაც ირანის მთავრობის მხრიდან უარყოფითი რეაქცია მოჰყვა.
2019 წელს აზერბაიჯანმა მხარი დაუჭირა ვარშავაში აშშ-ის ხელმძღვანელობით შუა აღმოსავლეთის კონფერენციის ჩატარებას და 2019 წლის თბერვალში, ვარშავის კონფერენციაზე დელეგაცია გაგზავნა, რამაც ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობა კიდევ უფრო დაძაბა.
სქოლიო
აზერბაიჯან-ირანის ურთიერთობები
აზერბაიჯანის ორმხრივი ურთიერთობები
ირანის ორმხრივი ურთიერთობები
კოლონიზატორებსა და ყოფილ კოლონიებს შორის ურთიერთობები