იზაბელა ბაუმფრი

იზაბელა ბაუმფრი (ცნობილი, როგორც მოგზაური სიმართლე; დ. გ. 1883 წლის 26 ნოემბერი) — აფრო-ამერიკელი აბოლიციონისტი და ქალთა უფლებების აქტივისტი. იზაბელა მონობაში დაიბადა სვარტეკილში, ნიუ-იორკში, მაგრამ თავის ჩვილ ქალიშვილთან ერთად გაიქცა1826 წელს. 1828 წელს შვილის დასაბრუნებლად სასამართლო დავის შემდეგ, იგი გახდა პირველი შავკანიანი ქალი, რომელმაც მოიგო ასეთი საქმე თეთრკანიანის წინააღმდეგ.
მან საკუთარ თავს დაარქვა სახელი Sojourner Truth (მოგზაური სიმართლე) 1843 წელს, მას შემდეგ რაც დარწმუნდა, რომ ღმერთმა მას მოუწოდა დაეტოვებინა ქალაქი და წასულიყო სოფლად „იმ იმედის დასამოწმებლად, რომელიც მასში იყო“. მისი ყველაზე ცნობილი გამოსვლა 1851 წელს ოჰაიოში, აკრონში, ქალთა უფლებების კონვენციაზე შედგა. ეს სიტყვით გამოსვლა ფართოდ გახდა ცნობილი სამოქალაქო ომის დროს სათაურით „მე ქალი არ ვარ?“, ორიგინალური სიტყვის ვარიაცია, რომელიც ხელახლა დაიწერა ვიღაცის მიერ, სტერეოტიპული სამხრეთული დიალექტის გამოყენებით. იგი იყო ნიუ იორკიდან, თუმცა მისი მშობლიური ენა ნიდერლანდული იყო. სამოქალაქო ომის დროს იგი დაეხმარა შავკანიანებს ჩრდილოეთის არმიაში მოსახვედრად; ომის შემდეგ, მან წარუმატებლად სცადა ფედერალური მთავრობისგან მიწის გრანტების აღება, გათავისუფლებული მონებისათვის. მან სიკვდილამდე განაგრძო ბრძოლა ქალებისა და აფრო-ამერიკელების სახელით. როგორც მისი ბიოგრაფი ნელ ირვინ პეინტერი წერდა, „იმ დროს, როცა ამერიკელთა უმეტესობა მონებს მამაკაცებად მიაჩნევდა და ქალებს თეთრებად, ჭეშმარიტება იყო ის, რაც ჯერ კიდევ აგრძელებს გამეორებას: შავკანიანებს შორის არიან ქალები, ქალებს შორის არიან შავკანიანები“.
იზაბელას მემორიალური ბიუსტი გაიხსნა 2009 წელს აშშ-ის კაპიტოლიუმის ვიზიტორთა ცენტრში, ემანსიპაციის დარბაზში. ის პირველი აფროამერიკელი ქალია, რომელსაც ქანდაკება კაპიტოლიუმის შენობაში დაუდგეს. 2014 წელს ის შეიყვანეს ჟურნალ Smithsonian-ის „ყველა დროის 100 ყველაზე მნიშვნელოვანი ამერიკელის“ სიაში.
ადრეული წლები
იზაბელა იყო ერთ-ერთი იმ 10 ან 12 შვილიდან, რომელიც დაიბადა ჯეიმზ და ელიზაბეტ ბაუმფრიების (ან ბომფრიების) ოჯახში. პოლკოვნიკმა ჰარდენბერგმა იყიდა ჯეიმზ და ელიზაბეტ ბაუმფრიები მონათვაჭრეებისაგან და მათ ოჯახს ამყოფებდა თავის მამულში, დიდ მთიან რაიონში, სვარტეკილში (ახლანდელი რიფტონის ჩრდილოეთით), ნიუ-იორკიდან ჩრდილოეთით, 153 კმ-ს მოშორებით. ჩარლზ ჰარდენბერგმა მემკვიდრეობით მიიღო მამის ქონება და განაგრძო ხალხის დამონება, როგორც ამ ქონების ნაწილი.
1806 წელს, როდესაც ჩარლზ ჰარდენბერგი გარდაიცვალა, ცხრა წლის ისაბელა, აუქციონზე ცხვრის ფარასთან ერთად 100 დოლარად იყიდა ჯონ ნილიმ, კინგსტონთან ახლოს, ნიუ-იორკის შტატში. ამ დრომდე თრუთი ლაპარაკობდა მხოლოდ ნიდერლანდურ ენაზე, და ინგლისური ენის შესწავლის შემდეგ იგი ლაპარაკობდა ჰოლანდიური აქცენტით, და არა სტერეოტიპული „შავი მონის“ ინგლისურით. მოგვიანებით მან აღწერა ნილი, როგორც სასტიკი და მკაცრი, ყვება, თუ როგორ სცემდა მას ყოველდღიურად, ზოგჯერ ჯოხებით. 1808 წელს ნილიმ იგი 105 დოლარად მიჰყიდა ტავერნის მცველს, მარტინუს შრივერს, პორტ ევენიდან, რომელიც მას 18 თვის განმავლობაში ფლობდა. შემდეგ შრივერმა უგუ 1810 წელს მიჰყიდა ჯონ დიუმონტს ვესტ პარკიდან. ჯონ დიუმონმა არაერთხელ გააუპატიურა იგი და მნიშვნელოვანი დაძაბულობა არსებობდა იზაბელასა და დიუმონის მეუღლეს, ელიზაბეტ უორინგი დიუმონს, შორის, რომელიც ავიწროებდა მას.
დაახლოებით 1815 წელს ელიზაბეტმა გაიცნო და შეუყვარდა მონა კაცი, სახელად რობერტი, მეზობელი ფერმიდან. რობერტის მფლობელმა ,ჩარლზ კატონ უმცროსმა, აუკრძალა მათ ურთიერთობა; მას არ სურდა, რომ მის მონებს, შვილები ჰყოლათ იმ ადამიანებთან, რომლებიც არ იყვნენ მისი მონები, რადგან ასე ის შვილებს ვერ დაეპატრონებოდა. ერთ დღეს რობერტი იზაბელას სანახავად შეპარვით მივიდა. როდესაც კატონმა და მისმა შვილმა იპოვეს ის, სასტიკად სცემეს, სანამ დიუმონი საბოლოოდ ჩაერია. იზაბელას აღარასოდეს უნახავს რობერტს იმ დღის შემდეგ. ეს მომენტი მთელი ცხოვრების განმავლობაში აწუხებდა იზაბელას. იგი საბოლოოდ დაქორწინდა დამონებულ კაცზე, სახელად თომასი. მან გააჩინა ხუთი შვილი: ჯეიმზი, მისი პირმშო, რომელიც გარდაიცვალა ბავშვობაში, დიანა (1815), ჯონ დიუმონის გაუპატიურების შედეგად, პიტერი (1821), ელიზაბეტი (1825) და სოფია (დაახლ. 1826), ყველა დაბადებული. მას შემდეგ, რაც ის და თომასსზე დაქორწინდა.
1799 წელს ნიუ-იორკის შტატმა დაიწყო მონობის გაუქმების კანონმდებლობა, თუმცა ნიუ-იორკში დამონებული ადამიანების ემანსიპაციის პროცესი არ დასრულებულა 1827 წლის 4 ივლისამდე. დიუმონი იზაბელას დაჰპირდა, რომ თავისუფლებას მიანიჭებდა საშტატო ემანსიპაციამდე ერთი წლით ადრე, „თუ ის კარგად მოიქცეოდა და ერთგული იქნებოდა“. თუმცა, მან გადაიფიქრა, ამტკიცებდა, რომ ხელის ტრავმამ ის ნაკლებად პროდუქტიული გახადა. იზაბელა გაბრაზებული იყო, მაგრამ განაგრძო მუშაობა.
1826 წლის ბოლოს, იზაბელა თავის ჩვილ ქალიშვილთან, სოფიასთან, ერთად გაიქცა. მას მოუწია დაეტოვებინა სხვა შვილები, რადგან ისინი კანონიერად არ გაათავისუფლეს ემანსიპაციისას. მოგვიანებით მან თქვა: „მე არ გავქცეულვარ, რადგან, რომ ეს ბოროტება იყო, მაგრამ წავედი, რადგან მჯეროდა, რომ ყველაფერი კარგად იყო“.
მან მიაგნო ისააკ და მარია ვან ვაგენენების სახლს ნიუ პალცში, რომლებმაც ის და მისი ბავშვი შეიფარეს. ისააკმა ელიზაბეტის სერვისების იყიდა წლის დარჩენილი პერიოდისთვის (სანამ სახელმწიფოს ემანსიპაცია ამოქმედდა), რაშიც დიუმონმა მიიღო 20 დოლარი. იგი იქ ცხოვრობდა ნიუ-იორკის საშტატო ემანსიპაციის აქტის დამტკიცებამდე.
იზაბელამ შეიტყო, რომ მისი ვაჟი პიტერი, ხუთი წლის ასაკში, დიუმონმა უკანონოდ მიჰყიდა მფლობელს ალაბამაში. ვან ვაგენენების დახმარებით მან ეს საკითხი სასამართლოში მიიტანა და 1828 წელს, თვეების შემდეგ, დაიბრუნა ვაჟი, რომელზეც ძალადობდნენ მფლობელები. თრუთი გახდა ერთ-ერთი პირველი შავკანიანი ქალი, ვინც სასამართლოში წავიდა თეთრკანიანი მამაკაცის წინააღმდეგ და მოიგო საქმე.
იზაბელას ვან ვაგენენებთან ყოფნისას მიიღო რელიგიური გამოცდილება და გახდა ერთგული ქრისტიანი. 1829 წელს იგი შვილთან, პიტერთან ერთად, ნიუ-იორკში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც მუშაობდა დიასახლისად ელია პირსონისთვის, ქრისტიანი ევანგელისტისთვის. ნიუ-იორკში ყოფნისას იგი დაუმეგობრდა მერი სიმპსონს, ჯონ სტრიტზე მაღაზიის მყიდველს, რომელიც ამტკიცებდა, რომ ოდესღაც იგი ჯორჯ ვაშინგტონის მონა იყო. მათ ჰქონდათ საერთო ინტერესი ქველმოქმედებასთან დაკავშირებით და ახლო მეგობრები გახდნენ. 1832 წელს იგი შეხვდა რობერტ მეთიუსს, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც წინასწარმეტყველი მათიასი, და წავიდა მასთან სამუშაოდ, როგორც დიასახლისი, მატიასის სამეფოს კომუნალურ კოლონიაში. ელია პირსონი გარდაიცვალა, ხოლო რობერტ მეთიუსს და ელიზაბეტს ბრალი დასდეს მის გაძარცვასა და მოწამვლაში. მკვლელობაში ორივე გაამართლეს,
1839 წელს, ელიზაბეტის ვაჟმა, პიტერმა, დაიწყო სამუშაო ვეშაპებზე სანადირო გემზე, სახელად ნანტაკეტის ზონა. 1840 წლიდან 1841 წლამდე მან მიიღო სამი წერილი ვაჟისაგან, თუმცა მესამე წერილში უთხრა, რომ ხუთი გაგზავნა. პიტერმა თქვა, რომ მას ასევე არასოდეს მიუღია დედის წერილები. როდესაც გემი პორტში დაბრუნდა, 1842 წელს, პეტერი ბორტზე არ იმყოფებოდა და ელიზაბეტს მასთან კონტაქტი აღარ ჰქონია.
თავისუფლების შედეგი
1843 წელი ბაუმფრისთვის გარდამტეხი იყო. იგი გახდა მეთოდისტი და 1 ივნისს, სულთმოფენობის კვირას, მან სახელი შეცვალა Sojourner Truth-ად. მან აირჩია სახელი, რადგან მიაჩნდა, რომ ღვთის სული მოუწოდებდა მას ჭეშმარიტების ქადაგებისაკენ. მან თავის მეგობრებს უთხრა: „სული მიხმობს და მე უნდა წავიდე“ და წავიდა, რათა ექადაგა მონათმფლობელობის გაუქმების შესახებ. თან მხოლოდ რამდენიმე ნივთი აიღო, მან ჩრდილოეთით იმოგზაურა, მდინარე კონექტიკუტის ველის გავლით, მასაჩუსეტსისკენ.
ამ დროს თრუთმა დაიწყო მილერიტის ადვენტისტების ბანაკის შეხვედრებზე დასწრება. მილერიტები მიჰყვებოდნენ ნიუ-იორკელი უილიამ მილერის სწავლებას, რომელიც ქადაგებდა, რომ იესო გამოჩნდებოდა 1843–1844 წლებში და მოიტანდა სამყაროს აღსასრულს. ბევრმა მილერიტულ საზოგადოებაში მოიწონა იზაბელას ქადაგება. სიმღერითა და საუბრით მან უამრავი ადამიანი მიიზიდა. როგორც ბევრი სხვა, იმედგაცრუებული, როდესაც მოსალოდნელი მეორედ მოსვლა არ დადგა, იზაბელა გარკვეული დროით დაშორდა თავის მილერიტ მეგობრებს.
1844 წელს იგი შეუერთდა ნორთჰემპტონის განათლებისა და მრეწველობის ასოციაციას ფლორენციაში, მასაჩუსეტსი. აბოლიციონისტების მიერ დაარსებული ორგანიზაცია მხარს უჭერდა ქალთა უფლებებსა და რელიგიურ ტოლერანტობას, ასევე პაციფიზმს. ორგანიზაციას, ოთხ-ნახევარი წლის ისტორიაში, სულ 240 წევრი ჰყავდა, თუმცა არა უმეტეს 120 ერთ დროს. ისინი ცხოვრობდნენ 1.9 კმ2 მიწის ნაკვეთზე, მიჰყვებოდნენ მეცხოველეობას, ჰქონდათ სახერხი საამქრო, საფქვავი და აბრეშუმის ქარხნა. იზაბელა ცხოვრობდა და მუშაობდა საზოგადოებაში, ზედამხედველობდა სამრეცხაოებს, მეთვალყურეობდა როგორც მამაკაცებს, ისე ქალებს. იქ ყოფნისას იზაბელამ გაიცნო უილიამ ლოიდ გარნისონი, ფრედერიკ დუგლასი და დევიდ რაგლსი. საზოგადოების მიერ წახალისებულმა იზაბელამ იმ წელს პირველად გამოვიდა სიტყვით მონათმფლობელობის წინააღმდეგ.
1845 წელს იგი შეუერთდა ჯორჯ ბენსონის, უილიამ ლოიდ გარნისონის ცოლისძმის, ოჯახს. 1846 წელს ნორთჰემპტონის განათლებისა და მრეწველობის ასოციაცია დაიშალა. 1849 წელს მან მოინახულა ჯონ დიუმონი, სანამ ის დასავლეთში გადავიდოდა.
იზაბელამ დაიწყო თავისი მემუარების კარნახი თავის მეგობარ ოლივი გილბერტისათვის და 1850 წელს უილიამ ლოიდ გარნისონმა პირადად გამოაქვეყნა წიგნი „მოგზაური სიმართლის თხრობა: ჩრდილოელი მონა“. იმავე წელს მან იყიდა სახლი ფლორენციაში $300-ად და სიტყვით გამოვიდა ქალთა უფლებების პირველ ეროვნულ კონვენციაზე უორცესტერში, მასაჩუსეტში. 1854 წელს, მოთხრობის გაყიდვიდან მიღებული შემოსავლით და კარტ-დე-ვიზიტის წარწერით: „მე ვყიდი ჩრდილს სხეულის მხარდასაჭერად“, მან გადაიხადა მეგობრის, სამუელ ჰილის იპოთეკა.
„მე ქალი არ ვარ?“
1851 წელს იზაბელა შეუერთდა ჯორჯ ტომპსონს, აბოლიციონისტს და სპიკერს, სალექციო ტურნეზე ცენტრალურ და დასავლეთ ნიუ-იორკის შტატში. მაისში იგი დაესწრო ოჰაიოს ქალთა უფლებების კონვენციას აკრონში, სადაც მან წარმოთქვა თავისი ცნობილი ექსტრემალური გამოსვლა ქალთა უფლებებზე, მოგვიანებით ცნობილი, როგორც „მე ქალი არ ვარ?“. მისი გამოსვლა მოითხოვდა თანაბარ უფლებებს ყველა ადამიანისათვის. ის ასევე საუბრობდა, როგორც ყოფილი მონა ქალი, აერთიანებდა აბოლიციონიზმის მოწოდებებს ქალთა უფლებებთან და იყენებდა მუშაკის პოზიციას, რათა თანაბარი უფლებების პრეტენზია გამოეთქვა.
კონვენციის ორგანიზატორები იყვნენ ჰანა ტრეისი და ფრენსის დანა ბარკერ გეიჯი, რომლებიც ესწრებოდნენ იზაბელას სიტყვით გამოსვლას. მისი სიტყვით გამოსვლის სხვადასხვა ვერსია ჩაიწერა, რომელთაგან პირველი გამოქვეყნდა ერთი თვის შემდეგ მონობის საწინააღმდეგო ბუგლებში მარიუს რობინსონი მიერ, რომელიც აუდიტორიაში იყო. რობინსონის მიერ გამოსვლის მოთხრობა არ მოიცავდა კითხვას „მე ქალი არ ვარ?“ არცერთ სხვა გაზეთს არ აშუქებდა მისი გამოსვლა იმ დროს. თორმეტი წლის შემდეგ, 1863 წლის მაისში, გეიჯმა გამოაქვეყნა კიდევ ერთი, ძალიან განსხვავებული ვერსია. მასში, ჭეშმარიტების მეტყველების ნიმუშს, როგორც ჩანს, ჰქონდა სამხრეთელი მონების მახასიათებლები და მეტყველება რადიკალურად განსხვავდებოდა რობინსონის ვერსიისგან. გეიჯის გამოსვლის ვერსია გახდა ყველაზე ფართოდ გავრცელებული ვერსია და ცნობილია როგორც „მე ქალი არ ვარ?“ რადგან ეს კითხვა ოთხჯერ გაიმეორა. ნაკლებად სავარაუდოა, რომ იზაბელას მეტყველება სამხრეთული ბუნების იყო, რადგან ის დაიბადა და გაიზარდა ნიუ-იორკში და ცხრა წლამდე მხოლოდ ნიდერლანდურ ენაზე ლაპარაკობდა.
მარიუს რობინსონის ვერსიით, იზაბელამ თქვა:ორიოდე სიტყვა მინდა ვთქვა ამ საკითხზე. მე ვარ ქალის უფლებები. მაქვს იმდენი კუნთი, რამდენიც ნებისმიერ მამაკაცს და შემიძლია იმდენი სამუშაო გავაკეთო, რამდენიც ნებისმიერ მამაკაცს. მე ვფვავ, მოვიმკი, ვჭყლეტ, ვჭრი და ვთიბავ და ამაზე მეტი შეუძლია ვინმეს? ბევრი მსმენია სქესის თანასწორობაზე. მე შემიძლია იმდენი ავიტანო, რამდენიც ნებისმიერ კაცს, და შემიძლია ვჭამო იმდენიც, თუ მივიღებ. მე ისეთივე ძლიერი ვარ, როგორც ახლა ნებისმიერი ადამიანი. რაც შეეხება ინტელექტს, მხოლოდ ის შემიძლია ვთქვა, რომ თუ ქალი სვამს პინტს (მერვედს), ხოლო კაცი კუარტს (მეოთხედს), რატომ არ შეუძლია ქალს თავისი პატარა პინტი ჰქონდეს სავსე? თქვენ არ უნდა შეგეშინდეთ ჩვენი უფლებების მოცემა იმის შიშით, რომ ჩვენ ძალიან ბევრს ავიღებთ, ჩვენ არ შეგვიძლია ავიტანოთ იმაზე მეტი, რამდენიც ჩვენს პინტში ჩადის. როგორც ჩანს, ღარიბი კაცები დაბნეულები არიან და არ იციან რა გააკეთონ. რატომ შვილები, თუ თქვენ გაქვთ ქალის უფლებები, მიეცით მას და თავს უკეთ იგრძნობთ. თქვენ გექნებათ საკუთარი უფლებები და ისინი არ შეგაწუხებთ. ვერ ვკითხულობ, მაგრამ მესმის. მე მოვისმინე ბიბლია და გავიგე, რომ ევამ ადამიანის ცოდვა გამოიწვია. კარგი, თუ ქალმა გააღიზიანა სამყარო, მიეცით მას შანსი, რომ ისევ სწორ მხარეს. ქალბატონმა ილაპარაკა იესოზე, თუ როგორ არასოდეს უარყო ქალი მისგან და ის მართალი იყო. როცა ლაზარე მოკვდა, მარიამი და მართა რწმენითა და სიყვარულით მივიდნენ მასთან და ევედრებოდნენ, აღედგინა მათი ძმა. ატირდა იესო და გაცოცხლდა ლაზარე. როგორ მოვიდა იესო სამყაროში? ღმერთის მეშვეობით, რომელმაც შექმნა იგი და ქალში, რომელმაც ის შვა. კაცო, სად იყო შენი ნაწილი? მაგრამ ქალები მოდიან, კურთხეულ იყოს ღმერთი და რამდენიმე მამაკაცი მოდის მათთან. მაგრამ კაცი უჭირს, საწყალი მონა მასზეა, ქალი მასზეა, ის უეჭველად ქორსა და ბუზს შორისაა.
ავადმყოფობა და სიკვდილი
იზაბელას სიცოცხლის ბოლო წლებში უვლიდა მისი ორი ქალიშვილი. მის გარდაცვალებამდე რამდენიმე დღით ადრე რეპორტიორი Grand Rapids Eagle-დან მოვიდა მასთან ინტერვიუსთვის. „სახე დახატული და გაფითრებული ჰქონდა და აშკარად დიდ ტკივილს განიცდიდა. მისი თვალები ძალიან კაშკაშა და გონებამახვილი იყო, თუმცა ლაპარაკი უჭირდა.“
იზაბელა გარდაიცვალა დილით ადრე, 1883 წლის 26 ნოემბერს, ბათელ კრიკის სახლში. 1883 წლის 28 ნოემბერს მისი პანაშვიდი გაიმართა კონგრეგაციულ-პრესბიტერიანულ ეკლესიაში მისი მოძღვრის, მეუფე რიდ სტიუარტის თაოსნობით. ბათელ კრიკის ზოგიერთი გამოჩენილი მოქალაქე მტვირთავი იყო; წირვას დაახლოებით ათასი ადამიანი დაესწრო. იზაბელა დაკრძალეს ქალაქის ოუკ ჰილის სასაფლაოზე.
ფრედერიკ დუგლასმა მას ქება შესთავაზა ვაშინგტონში: „ასაკისთვის პატივცემულო, გამორჩეულო ადამიანის ბუნების ცნობიერებით, გამორჩეულო დამოუკიდებლობითა და მამაცო თვითდამკვიდრებით, თავდადებულო შენუ რასის კეთილდღეობისთვის, ის, ბოლო ორმოცი წლის განმავლობაში, იყო სოციალური რეფორმატორების პატივისცემისა და აღფრთოვანების მიმართულება“.
ლიტერატურა
Andrews, William L., ed. Sisters of the Spirit: Three Black Women's Autobiographies of the Nineteenth Century (Indiana University Press, 1986).
Bernard, Jacqueline. Journey toward freedom: The story of Sojourner Truth (Feminist Press at CUNY, 1990).
Field, Corinne T. "Old-Age Justice and Black Feminist History: Sojourner Truth’s and Harriet Tubman’s Intersectional Legacies." Radical History Review 2021.139 (2021): 37-51.
Mabee, Carleton. "Sojourner Truth, Bold Prophet: Why Did She Never Learn to Read?." New York History 69.1 (1988): 55-77. online
Mandziuk, Roseann M., and Suzanne Pullon Fitch. "The rhetorical construction of Sojourner Truth." Southern Journal of Communication 66.2 (2001): 120-138.
Murphy, Larry G. Sojourner Truth: A Biography (ABC-CLIO, 2011).
Painter, Nell Irvin. "Truth, Sojourner" in American National Biography (2000) doi:10.1093/anb/9780198606697.article.1500706
Painter, Nell Irvin. "Sojourner Truth in life and memory: Writing the biography of an American exotic." Gender & History 2.1 (1990): 3-16. online
Peterson, Carla. "Doers of the Word": African American Women Speakers and Writers in the North (1830–1880) (Rutgers University Press, 1998).
Redding, Saunders. “Sojourner Truth,” Edward T. James ed. Notable American Women vol 3 (1971) 481
Smiet, Katrine. Sojourner Truth and Intersectionality: Traveling Truths in Feminist Scholarship (Routledge, 2020).
– online edition (pdf format, 9.9 MB, entire book on one pdf or one page per page)
Vetter, Lisa Pace. The Political Thought of America’s Founding Feminists (New York UP, 2017)(pp. 198–212.
Yellin, Jean Fagan. Women and Sisters: The Antislavery Feminists in American Culture (Yale University Press, 1989).
რესურსები ინტერნეტში
სქოლიო
ამერიკელი ქალთა უფლებების დამცველი აქტივისტები
ამერიკელი სუფრაჟისტები
აფრო-ამერიკელი საზოგადო მოღვაწეები
XIX საუკუნის ქრისტიანი წმინდანები
გარდაცვლილი 1883
დაბადებული 1797