აცილებადი პიროვნების აშლილობა

აცილებადი პიროვნების აშლილობა (აპა) აგრეთვე ცნობილი როგორც შფოთვითი პიროვნების აშლილობა, არის C კლასტერში შემავალი პიროვნების აშლილობა. აპა-ს მქონე პირებს ახასიათებთ სოციალური "შეჩერება", არაადექვატურობის და არასრულფასოვნების განცდები, გაზრდილი სენსიტიურობა ნეგატიური შეფასების მიმართ და სოციალური ინტერაქციების თავის არიდება მიუხედავად დიდი სურვილისა იყვნენ სხვა ადამიანების გარშემო. ამ პიროვნების პათოლოგიის მქონე ადამიანები ხშირად ახასიათებენ საკუთარ თავს როგორც დაძაბულს, შფოთვითს, მარტოსულს, არასასურველს და სხვებისგან იზოლირებულს. აპა-სთვის დამახასიათებელი ქცევა იწყება ადრეული მოზარდობის პერიოდიდან და ვლინდება სხვადასხვა ცხოვრებისეულ სიტუაციაში.
ჩვენთვის უცნობია თუ რა იწვევს აცილებადი პიროვნების აშლილობას. ამ მოსაზრებას ემხრობა ამერიკელ ფსიქიატრთა ასოციაციის მიერ გამოცემული ფსიქიკურ აშლილობათა დიაგნოსტიკურ-სტატისტიკური სახელმძღვანელოც.
აცილებადი პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანები ხშირად თვლიან საკუთარ თავს სოციალურად შეუფერებელს ან პიროვნულად არამიმზიდველად და არიდებენ თავს სოციალურ ინტერაქციებს. მათ ეშინიათ, რომ მასხრად აიგდებენ, შეურაწყოფას მიაყენებენ, გარიყავენ ან არ მოეწონებათ. როგორც თავად დასახელება გვკარნახობს, ძირითადი დაცვითი მექანიზმი, რომლითაც აცილებადი პიროვნების მქონე ადამიანი ოპერიბებს, შემაშინებელი სტიუმულების თავის არიდებაა. მსგავსი ტიპის ქცევა იწყება ადრეულ მოწიფულობის პერიოდში და* ვლინდება არაერთ ცხოვრებისეულ კონტექსტში. რისკფაქტორებიდან აღსანიშნავია ნეგლექტური ერთ-ერთი ან ორივე მშობელი, აგრეთვე თანატოლებთა ჯგუფის მიერ განრიყვა.
ნიშნები და სიმპტომები
მათ ვისაც აქვს აცილებადი პიროვნების აშლილობა ჩვევია აირჩიოს ისეთი სამსახური სადაც იგი იზოლაციაში იქნება - არ მოუწევს პუბლიკასთან კონტაქტი რეგულარულად. ეს განპირობებულია მათი შფოთვითი ტენდენციებით და შიშით, რომ ისინი სხვების თანდასწრებით შერცხვებიან. ზოგიერთი აპა-ს მქონე ადამიანი ფანტაზირებს იდეალიზებულ, მიმღებლურ და მოსიყვარულე ურთიერთობებზე, რამე თუ მათ აქვთ ძლიერი სურვილი მიეკუთვნებოდნენ რაიმე ჯგუფს. ისინი ხშირად თვლიან საკუთარ თავს ურთიერთობებისთვის უვარგისად, არაღირსეულად, ამიტომ, ხშირად არცხვენენ საკუთარ თავს რათა არ სცადონ ურთიერთობის წამოწყება.
აცილებადი პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანები ზედმეტად დიდ დროს უთმობენ თავიანთ უარყოფით თვისებებზე ფიქრს და მხოლოდ მაშინ იწყებენ ურთიერთობა თუ დარწმუნებულნი არიან, რომ მათ არ მიატოვებენ. სხვებისგან უარყოფა და ადამიანების დაკარგვა იმდენად მტკივნეულია მათთვის, რომ ისინი მზად არიან იყვნენ მარტო ვიდრე გარისკონ ახალი ურთიერთობის წამოწყება. ისნი ხშირად განიხილავენ საკუთარ თავს როგორც აბუჩად აგდებულს, იმიტომ რომ არ შესწევთ უნარი დააკავშირონ საკუთარი თავი პოზიტურ თვისებებთან რომლებიც მათ ახასიათებთ.
ჰიპერსენსიტურობა უარყოფის / კრიტიკის მიმართ
თავსმოხვეული სოციალური იზოლაცია
გაზვიადებული მორცხვობა და შფოთვა სოციალურ სიტუაციებში, მიუხედავად ახლო ურთიერთობების დიდი სურვილისა
თავს არიდებს ფიზიკურ კონტაქტს რამე თუ ის ასოცირდება არასასიამოვნო ან მტკივნეულ სტიმულებთან
არაადექვატურობის განცდა
უკიდურესად დაბალი თვითშეფასება
საკუთარი თავის სიძულვილი, აუტოფობია ან თვითდაზიანება
სხვების ან საკუთარი თავის უნდობლობა; ამაღლებული იჭვნეულობა
ემოციური დისტანცირება
მაღალი თვით-ცნობიერება
თვითკრიტიკულობა
პროფესიული ფუნქციონირების პრობლემები
მარტოსული თვითხედვა
სხვებთან შედარებით არასრულფასოვნების განცდა
მწვავე შემთხვევებში, აგორაფობია
ფანტაზიების გამოყენება, როგორც რეალობიდან გაქცევის ერთ-ერთი ფორმა იმისთვის, რომ თავი აარიდოს მტკივნეულ განცდებს
გამომწვევი მიზეზები
აცილებადი პიროვნების აშლილობის გამომწვევი მიზეზები კარგად არ არის შესწავლილი და შეიძლება მოიცავდნენ სოციალური, გენეტიკური და ფსიქოლოგიური ფაქტორების კომბინაციას. ეს აშლილობა შეიძლება დაკავშირებული იყოს ტემპერამენტულ თანდაყოლილ ფაქტორებთან. განსაკუთრებით, სხვადასხვა შფოთვით აშლილობები ბავშვობის ან მოზარდობის ასაკში დაკავშირებულნი არიან ისეთ თვისებებთან როგორიცა არის მორცხვობა, მშიშრობა, ახალი სიტუაციებიდან გაცლა. მსგავსი თანდაყოლილი თვისებები შეგვიძლია განვიხილოთ როგორც გენეტიკური პრედისპოზიცია აპა-ს ჩამოყალიბებაში. ბავშვობაში ემოციური უარყოფა და თანატოლების მიერ გარიყვა ორივე აღიარებულია როგორც რისკფაქტორი აცილებადი პიროვნების აშლილობის ჩამოყალიბებაში.
დიაგნოსტიკა
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცა
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის დაავადებების საღელმძღვანელო ICD-10 მიაკუთვნებს აცილებად პიროვნების აშლილობას პიროვნებათა აშლილობის რიცხვს. ICD-10-ში ის მოიხსენიება: (F60.6) შფოთვითი (აცილებადი) პიროვნების აშლილობა.
იგი ხასიათდება მინიმუმ სამი შემდეგით:
მუდმივი და ყოვლისმომცველი დაძაბულობის და მღელვარების შეგრძნება;
რწმენა, რომ იგი არის სოციალურად უუნარო, პიროვნულად არამიმზიდველი ან არასრულფასოვანი;
გაზვიადებული მღელვარება, რომ სოციალურ სიტუაციებში გააკრიტიკებენ ან გარიყავენ;
უუნარობა იყოს ადამიანებთან თუ არ არის დარწმუნებული, რომ მათ ის მოწონს;
თვითდაწესებული შეზღუდვები ცხოვრების სტილში, რომ შექმნას ფიზიკური დაცულობის განცდა;
სოციალური ან სამსახურეობრივი მოვალეობებისთვის თავის არიდება, რომელიც მოითხოვს მნიშვნელოვან ინტერპერსონალურ კონტაქტს, რაც გამოწვეულია კრიტიკის, არმოწონების ან გარიყვის შიშით.
ასოცირებული თვისებებია: ჰიპერსენსიტიურობა კრიტიკისა და განრიყვისადმი.
ICD-10-ის მოთხოვნის თანახმად ნებისმიერი სპეფიციური პიროვნების აშლილობის დიაგნოზი ასევე უნდა აკმაყოფილებდეს ზოგადი პიროვნების პათოლოგიის კრიტერიუმებს.
ამერიკული ფსიქიატრიის ასოციაცია
ამერიკული ფსიქიატრიის ასოციაციის სახელმძღვანელოში (DSM-5) ასევე ვხვდებით აპა-ს დიაგნოსტიკური კრიტერიუმს.
ადამიანი უნდა აკმაყოფილებდეს არანაკლებ ოთხისა:
თავს არიდებს სამსახურეობრივ მოვალეობებს, რომელიც მოითხოვს მნიშვნელოვან ინტერპერსონალურ კონტაქტს, რაც გამოწვეულია კრიტიკის, არმოწონების ან გარიყვის შიშით;
უუნარობა იყოს ადამიანებთან თუ არ არის დარწმუნებული, რომ მათ ის მოწონს;
იჭერს თადარიგს ინტიმურ ურთიერტობაში რამე თუ ეშინია, რომ მას შეარცხვენენ ან მასხრად აიგდებენ;
გაზვიადებული მღელვარება, რომ სოციალურ სიტუაციებში გააკრიტიკებენ ან გარიყავენ;
შენელებულია ახალ ინტერპერსონალურ სიტუაციებში ვინაიდან თავს არაადექვატურად მიიჩნევს;
რწმენა, რომ იგი არის სოციალურად უუნარო, პიროვნულად არამიმზიდველი ან არასრულფასოვანი;
უხალისოდ ეკიდება ახალ წამოწყებებს ან რისკებს რამე თუ ეშინია, რომ არ შერცხვეს.
სხვა
თეოდორე მილონის თანახმად აცილებად პიროვნებას ოთხი სუბტიპი აქვს:
ფობიკური - აცილებადი პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს დამოკიდებული პიროვნების თვისებები.
შინაგანად კონფლიქტური - აცილებადი პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს პასიურ-აგრესიული პიროვნების თვისებები.
ჰიპერსენსიტიური - აცილებადი პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს პარანოიდული პიროვნების თვისებები.
თვით-მიმტოვებელი - აცილებადი პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს დეპრესიული პიროვნების თვისებები.
დიფერენციალური დიაგნოზი
სოციალური ფობიისგან განსხვავებით აცილებადი პიროვნების აშლილობის დიაგნოსტირებისთვის აუცილებელია ზოგადი პიროვნების პათოლოგიის კრიტერიუმებს დაკმაყოფილება. ასევე სოციალური ფობია მოხოლოდ ზოგადი ან სპეციფიკური სოციალური სიტუაციების შიშს წარმოადგენს ხოლო აცილებადი პიროვნების აშლილობა კი პრაქტიკულად უარს ამბობს ინტიმურობაზე ინტერპერსონალურ ურთიერთობებში.
ფსიქიკურ აშლილობათა დიაგნოსტიკურ-სტატისტიკური სახელმძღვანელოს მიხედვით, აცილებადი პიროვნების პათოლოგიის დიაგნოსტირებისათვის, იგი უნდა გაიმიჯნოს სხვა კლინიკური მდგომარეობებიდან, ესენია:
დამოკიდებული [სხვაზე] პიროვნების აშლილობა
პარანოიდალური პიროვნების აშლილობა
შიზოიდური პიროვნების აშლილობა
შიზოტიპური პიროვნების აშლილობა
მიუხედავად გამიჯნისა არსებობს კავშირი აცილებად და შიზოიდურ პიროვნებების თვისებებს შორის. (იხილეთ: შიზოიდური აცილებადი ქცევა). აგრეთვე აცილებად პიროვნებას შესაძლოა კავშირი ჰქონდეს შიზოფრენიის სპექტრთან.
კომორბიდულობა
აცილებადი პიროვნების აშლილობა ხშირად თანაარსებობს შფოთვით აშლილობებთან ერთად. კვლევების თანახმად 10 - 50% ადამიანების ვისაც აქვს პანიკური აშლილობა აგორაფობიასთან ერთად ასევე აკმაყოფილებს აცილებადი პიროვნების აშლილობის დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს, ისევე როგორც დაახლოებით 20 - 40% ვინც სოციალური შფოთვითი აშლილობის დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს აკმაყოფილებს. ასევე აცილებადი პიროვნების აშლილობა უფრო ხშირად გვხდება პაციენტებში რომლებსაც აქვთ ორივე გენერალიზირებული შფოთვითი აშლილობა და სოციალური ფობია, ვიდრე მათ ვისაც მხოლოდ ერთ-ერთი წინათხსენებული მდგომარეობა ახასიათებს.
ზოგიერთი კვლევის თანახმად აცილებადი პიროვნების გავრცელება 45%-მდეა გენერალიზირებულ შფოთვითი აშლილობის მქონე პაციენტებში და 56%-მდე ობსესიურ-კომპულსური აშლილობის მოქნე პაციენტებში.
მკურნალობა
აცილებადი პიროვნების აშლილობის მკურნალობა შეიძლება გულისხმობდეს მრავალ ტექნიკას ან მეთოდს:
სოციალური უნარების ვარჯიში
კოგნიტური თერაპია
სხვა ინდივიდუალური ფსიქოთერაპია
ექსპოზიციური თერაპია (Exposure Therapy)
ჯგუფური თერაპია
ფარმაკოთერაპია
აუცილებელი ფაქტორი აცილებადი პიროვნების აშლილობის მკურნალობისას არის პაციენტის ნდობის მოპოვება და შენარჩუნება, ვინაიდან აპა-ს მქონე ადამიენბი ხშირად თავს არიდებენ მკურნალობის სესიებს რამე თუ ისინი არ ენდობია თერაპევტს ან ეშინიათ, რომ მათ უარყოფენ. მთავარი მიზანი ინდივიდუალური ისივე როგორც ჯგუფური ფსიქოთერაპიის დროს არის ცილებადი პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანის საკუთარი ნეგატიური თვითშეხედულების შეცვლა.
ეპიდემიოლოგია
2001-02 წლების, ამერიკის ნაციონალური ეპიდემიოლოგიური გამოკითხვა ალკოჰოლისა და მსგავსი მდგომარეობების შესახებ გვიჩვენებს, რომ ზოგად პოპულაციაში ცილებადი პიროვნების აშლილობის გავრცელება 2,36%. ეს აშლილობა თანაბრად გვევლინება მამაკაცებში და ქალბატონებში. ერთ-ერთი კვლევის თანახმათ ფსიქიატრიულ ამბოლატორულ განყოფილებებში, აპა-ს დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს 14,7% აკმაყოფილებდა.
სქოლიო
ფსიქიატრია
ფსიქოლოგია
ჯანმრთელობა
C კლასტერი
აშლილობა
პიროვნების აშლილობა
დაავადებები
დარღვევა
ფსიქიკა
პათოლოგია
პიროვნება