ვალერი ლეგასოვი

ვალერი ლეგასოვი
ვალერი ალექსეის ძე ლეგასოვი (დ. 1 სექტემბერი, 1936, ტულა — გ. 27 აპრილი, 1988, მოსკოვი) — საბჭოთა არაორგანული ქიმიკოსი. ქიმიურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი. სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი (1981). ჩერნობილის ატომური ელექტროსადგურის ავარიის გამომწვევი მიზეზებისა და შედეგების სალიკვიდაციო სამთავრობო კომისიის წევრი, რისთვისაც 1996 წელს, სიკვდილის შემდეგ, მიენიჭა რუსეთის ფედერაციის გმირის წოდება.
ბიოგრაფია
დაიბადა 1936 წლის 1 სექტემბერს ტულაში, მოსამსახურეთა ოჯახში. 1949–1954 წლებში სწავლობდა მოსკოვის №5 სკოლაში, რომელიც ოქროს მედალზე დაამთავრა. დღეს ეს სკოლა მის სახელს ატარებს, მთავარ შესასვლელში კი ლეგასოვის ბრინჯაოს ქანდაკება დგას.
1961 წელს დაამთავრა დ. ი. მენდელეევის სახელობის ქიმია-ტექნოლოგიური ინსტიტუტი. ორი წლის განმავლობაში მუშაობდა განთავისუფლებულ მდივნად ამ ინსტიტუტის საკ. ალკკ კომიტეტში, აირჩიეს საბჭოთა კომკავშირის რაიკომის ბიუროში და საკ. ალკკ მოსკოვის საქალაქო კომიტეტში. ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ წელიწად-ნახევარი განაწილებით მუშაობდა ციმბირის ქიმიურ კომბინატში ქალაქ ტომსკ–7-ში (დღ. სევერსკი) ინჟინრად, ცვლის უფროსად. 1964 წლიდან ასპირანტურაზე სწავლობდა ი. ვ. კურჩატოვის სახელობის ატომური ენერგეტიკის ინსტიტუტში მოლეკულური ფიზიკის განყოფილებაში, შემდეგ აქვე მუშაობდა უმცროს და უფროს მეცნიერ თანამშრომლად, ლაბორატორიის უფროსად.
1967 წელს საკანდიდატო დისერტაცია დაიცვა კეთილშობილი აირების სინთეზსა და მათი ბუნების შესწავლაში. 1972 წელს სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა, დაინიშნა კურჩატოვის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილედ სამეცნიერო საქმეში.
1978–1983 წლებში იყო მოსკოვის ფიზიკა-ტექნოლოგიური ინსტიტუტის პროფესორი, 1983 წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქიმიის ფაკულტეტზე, განაგებდა რადიოქიმიისა და ქიმიური ტექნოლოგიების კათედრებს, ხელმძღვანელობდა სსრკ უმაღლეს საატესტაციო კომისიის საბჭოს.
1976 წლიდან იყო სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, ხოლო 1981 წლიდან — ნამდვილი წევრი ფიზიკოქიმიისა და არაორგანულ ნივთიერებათა ტექნოლოგიების განყოფილებაში. 1985 წელს აირჩიეს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმის წევრად.
1983 წლიდან მუშაობდა კურჩატოვის ატომური ენერგიის ინსტიტუტის დირექტორის პირველი მოადგილის თანამდებობაზე.
ავარია ჩერნობილის აეს-ზე
ჩერნობილის ატომურ ელექტროსადგურზე მომხდარი ავარიიდან მალევე დაინიშნა სამთავრობო კომისიის წევრად. იგი ერთ-ერთი პირველი გამოცხადდა ადგილზე და აქ 60 დღე-ღამე გაატარა. მას შემდეგ, რაც კომისიის წევრები მოსკოვში დაბრუნდნენ დასხივების მინიმიზაციისათვის, ლეგასოვი დაბრუნდა ჩერნობილის აეს-ზე სამუშაოს გასაგრძელებლად. მიღებულმა რადიაციის მნიშვნელოვანმა დოზამ, რომელიც დასაშვებს 4-ჯერ აღემატებოდა, მნიშვნელოვნად დააზარალა მისი ჯანმრთელობა.
მიიღო მთელი რიგი მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები შემდგომი აფეთქებების თავიდან ასაცილებლად და სსრკ მთავრობის ინფორმირებისათვის ავარიის ზონაში არსებული სიტუაციის შესახებ. სწორედ მან შესთავაზა ნარევის (ბორი და ქვიშა) დაყრა გახურებულ რეაქტორზე, რის წყალობითაც ავარიის არაკეთილსასურველი შედეგები შემცირდა, რამდენადაც შესაძლებელი იყო. ლეგასოვმა მიაწოდა ინფორმაცია თავის კოლეგა მეცნიერებსა და პრესას რისკებსა და დანგრეული სადგურის მდგომარეობაზე, აგრეთვე მოითხოვდა ქალაქ პრიპიატის დაუყოვნებლივ სრულ ევაკუაციას.
1986 წლის 25-დან 29 აგვისტომდე ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს (აესს) ექსპერტთა კონფერენციაზე ქალაქ ვენაში ლეგასოვმა, როგორც საბჭოთა დელეგაციის მეთაურმა, გააკეთა 5-საათიანი 400-გვერდიანი მოხსენება ავარიის მიზეზების ანალიზსა და ჩერნობილის აეს-ის კატასტროფის რადიოლოგიურ შედეგებზე. ეს გამოსვლა მისი კარიერის შემობრუნების პუნქტი გახდა. ერთ-ერთი ვერსიით, ლეგასოვმა თავის გამოსვლაში გაახმოვანა რიგი საიდუმლო ცნობები, რომლებზე რწმულებულიც არ იყო. ანატოლი დიატლოვის (კატასტროფის მომენტში ჩერნობილის აეს-ის ექსპლუატაციის მთავარი ინჟინრის მოადგილე) ვერსიით, ლეგასოვმა შესთავაზა ოფიციალური ვერსიის გაჟღერება, რაც სხვა მეცნიერთათვის მიუღებელი იყო.
1987 წელს აკადემიკოსი ლეგასოვი ფარული კენჭისყრით არ მიიღეს სამეცნიერო-ტექნიკურ საბჭოში (100 მომხრე, 129 წინააღმდეგი). 1986–1987 წლებში ორჯერ დასახელდა სოციალისტური შრომის გმირის წოდების კანდიდატად, თუმცა ორჯერვე არ დაჯილდოვდა. ცნობილია ვერსია, რომლის მიხედვითად მიხეილ გორბაჩოვმა ლეგასოვი სიიდან ამოიღო სიტყვებით: „მეცნიერები არ ურჩევენ“. 2019 წლის ინტერვიუში გორბაჩოვმა ეს ინფორმაცია უარყო. ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოში მოხსენებისა და საპატიო ჯილდოს ვერ მიღების შემდეგ, ლეგასოვს განუმტკიცდა „არასაიმედო“ მეცნიერის რეპუტაცია. მისი გუნება გაუარესდა, წარმოიშვა უძილობის პრობლემები. 1987 წლის 29 აგვისტოს, მკურნალობის დროს, ლეგასოვმა თვითმკვლელობა სცადა, მაგრამ ექიმებმა მისი დაძინება მოახერხეს.
ავარიის მიზეზებში გარკვევის შემდეგ ლეგასოვი დაუბრუნდა ბირთვული რეაქტორების უსაფრთხოებასთან არსებული კითხვების შესწავლას, დამპროქტებლებს მიუთითა არხული ტიპის დიდი სიმძლავრის რეაქტორების ნაკლოვანებებსა და ატომური ელექტროსადგურების თანამშრომელთა არადამაკმაყოფილებელ პროფესიონალურ მომზადებაზე.
სიკვდილი
ჩერნობილის აეს-ის ავარიის მეორე წლისთავზე, 1988 წლის 26 აპრილს, ლეგასოვმა მეცნიერებათა აკადემიის სხდომაზე წარადგინა საბჭოთა მეცნიერების ერთ წერტილზე გაყინვის წინააღმდეგ ბრძოლის გეგმა. მისი წინადადება უარყვეს. მეორე დღეს, 1988 წლის 27 აპრილს, თავის ბინაში ჩამომხრჩვალი იპოვეს. ერთ-ერთი ვერსიით, თვითმკვლელობის მიზეზი გახდა სსრკ-ის ოფიციალური ხელისუფლების მიერ მასზე ზეწოლა ჩერნობილის კატასტროფის გამოძიების გზებზე და ტოტალური საიდუმლოების ატმოსფეროში.
სიკვდილის წინ დიქტოფონზე ჩაწერა მონათხრობი ნაკლებად ცნობილ ფაქტებზე კატასტროფის შესახებ. ამ აუდიოჩანაწერის მასალებზე დაყრდნობით BBC-მა გადაიღო ფილმი „კატასტროფის გადატანა: ჩერნობილის ბირთვული კატასტროფა“ (2006). აგრეთვე თვითმკვლელობა და აუდიოჩანაწერის მასალები ფიგურირებს HBO-ის მინისერიალ „ჩერნობილში“ (2019), სადაც ვალერი ლეგასოვის როლს მსახიობი ჯარედ ჰარისი ასრულებს.
დაკრძალულია მოსკოვში, ნოვოდევიჩის სასაფლაოზე.
პრემიები, ჯილდოები
რუსეთის ფედერაციის გმირი — ბორის ელცინის 1996 წლის 18 სექტემბრის ბრძანება № 1373, გადაეცა „ჩერნობილის ავარიის ლიკვიდაციის დროს გამოჩენილი გმირობისა და მამაცობისთვის“;
ლენინური და სსრკ სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი;
ლენინის, ოქტომბრის რევოლუციისა და შრომის წითელი დროშის ორდენები;
ტულის ოლქის საპატიო მოქალაქე.
ბიბლიოგრაფია
Легасов В. А., Маринин А. С., Синянский В. Ф. Экспериментальное и расчётное исследование химической модели шаровой молнии. — М.: ИАЭ, 1978. — 11 с. : граф. (Институт атомной энергии имени И. В. Курчатова; ИАЭ-2962).
Легасов В. А. Уроки Чернобыля важны для всех. — М.: Изд-во Агентства печати «Новости», 1987. — 32 с. (Авторитетное мнение).
Легасов В. А. Проблемы развития химии: прорыв в будущее. — М.: Знание, 1987. — 32 с. (Новое в жизни, науке, технике. Химия; 1/1987).
Легасов В. А., Новиков В. М. Безопасность и эффективность ядерной энергетики: критерии, пути совершенствования. — М. : ЦНИИ информ. и техн.-экон. исслед. по атом. науке и технике, 1987. — 13 с. (ИАЭ-4479/3).
Из сегодня — в завтра: Мысли вслух. Чернобыль и безопасность : [Сборник] / Послесл. Л. Феоктистова и др.; Биогр. очерк М. М. Легасовой. — М. : Аврора, 1996. — 222 с.
Легасов В. А. Химия. Энергетика. Безопасность / Российская акад. наук, Отд-ние химии и наук о материалах, Федеральное гос. учреждение Российский научный центр «Курчатовский ин-т». — М.: Наука, 2007. — 412 с. (Памятники отечественной науки. ХХ век / Российская акад. наук, Науч. совет Программы фундаментальных исслед. Президиума РАН «Издание тр. выдающихся учёных»). ISBN 978-5-02-035893-5
ლიტერატურა
Знакомые лица в истории Менделеевского университета / Рос. химико-технол. ун-т им. Д. И. Менделеева; авт.-сост. и шеф ред.-Л. М. Сулименко; под общ. ред. П. Д. Саркисова. — М.: РХТУ им. Д. И. Менделеева, 2005. — 242 с. : ил., портр., факс. ISBN 5-7237-0510-5 (в пер.)
Левченков С. И. ЛЕГАСОВ, Валерий Алексеевич // Большая российская энциклопедия. Том 17. Москва, 2010, стр. 137
Легасова М. М. Академик Валерий Алексеевич Легасов. — 2-е изд. — М.: Спектр, 2014. — 399 с. : ил., цв. ил., портр. ISBN 978-5-4442-0080-3
(Заголовок в газете: Чёрная быль академика Легасова. Опубликован в газете «Московский комсомолец» № 27381 от 26 апреля 2017)
რესურსები ინტერნეტში
ლეგასოვის აუდიოჩანაწერის სტენოგრამა
სტატია ვ. ა. ლეგასოვზე ჟურნალში «Национальная безопасность»
აკადემიკოს ვ. ა. ლეგასოვის მოხსენება აესს-ზე ჩერნობილის ავარიის შესახებ
ვიდეომასალები
«Тайны века: Ликвидатор» — დოკუმენტური ფილმი ციკლიდან «Тайны века», გადაღებული რუსეთის პირველი არხის მიერ, 2006 წ.
«Дело тёмное: Академик Легасов. В зоне радиационной опасности» — 2011 წლის დოკუმენტური ფილმი.
«Герои России. Предельно допустимая доза» — დოკუმენტური ფილმი, რეჟ. ი. გრიგორიევი
«Самоубийство после Чернобыля. Академик Легасов» — 2004 წ.
სქოლიო
რუსი ქიმიკოსები
საბჭოთა ქიმიკოსები
ნოვოდევიჩიეს სასაფლაოზე დაკრძალულები
საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები
სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრები
ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორები