ლატგალიური ენა

ლატგალიური ენა
ლატგალიური (latgalīšu volūda, ) არის აღმოსავლური ბალტური ენა, რომელზეც მეტყველებენ ლატგალიაში, ლატვიის აღმოსავლეთ ნაწილში. ლატგალიური არის ცალკე ენა ლატვიურის ძლიერი გავლენითა თუ ლატვიურის აღმოსავლური დიალექტი, ამაზე ჯერ კიდევ მსჯელობენ. თუმცა მისი სტანდარტიზებული ფორმა აღიარებული და დაცულია, როგორც „ლატვიური ენის ისტორიული ვარიანტი“ (vēsturisks latviešu valodas paveids) ეროვნული კანონმდებლობის შესაბამისად. 2011 წლის ლატვიის აღწერის მიხედვით, ლატვიის მკვიდრთა 8.8%, ანუ 164 500 ადამიანი ლატგალიურ ენაზე საუბრობს ყოველდღიურად. მათგან 97 600 კაცი ცხოვრობს ლატგალიაში, 29 400 რიგაში და 14 400 - რიგის რეგიონში.
ისტორია
ლატგალიელები იყვნენ ტომები, რომლებიც დღევანდელ ვიძემასა და ლატგალიაში ცხოვრობდნენ. ფიქრობენ, რომ ისინი მეტყველებდნენ ლატვიურ ენაზე, რომელიც მოგვიანებით გავრცელდა დანარჩენ თანამედროვე ლატვიის ტერიტორიაზე და შეითვისა ძველი კურონიული, სემიგალიური, სელონიური და ლივონიური ენების თვისებები. ლატგალიის მხარე პოლიტიკურად განცალკევებული გახდა პოლონეთ – შვედეთის ომების დროს და რჩებოდა პოლონურ – ლიეტუვური თანამეგობრობის შემადგენლობაში მაშინ, როცა დანარჩენი ლატვიელები ცხოვრობდნენ მიწებზე, რომელთაც ბალტურ-გერმანული არისტორკატია მართავდა. საუკუნების განმავლობაში ლატვიურის სხვა ვარიანტებისგან მოწყვეტილად განვითარებამ და სხვადასხვა პრესტიჟული ენების გავლენამ ხელი შეუწყო თანამედროვე ლატგალიური ენის ჩამოყალიბებას, რომელიც განსხვავდება იმ ვარიანტისაგან, რომელზეც ვიძემესა და ლატვიის სხვა მხარეებში მეტყველებენ.
თანამედროვე ლატგალიური ლიტერატურული ტრადიცია მე-18 საუკუნეში იღებს სათავეს და აღმოსავლეთი ლატვიის მკვიდრი ლატვიელების მეტყველებას ეფუძნება. ლატგალიურზე დაწერილი პირველი გადარჩენილი წიგნი არის "Evangelia toto anno" (ერთგვარი საწელიწდო იადგარი, ევანგელიარიუმი), რომელიც 1753 წელს გამოქვეყნდა. ორთოგრაფიის პირველი სისტემები ისესხეს პოლონურიდან და გამოიყენეს ანტიკვას ასო-ნიშნები. იგი ძალიან განსხვავდებოდა გერმანული გავლენის მქონე ორთოგრაფიისგან, რომელიც, ჩვეულებრივ, იყენებდა გოთურ დამწერლობას, რომელიც ლატვიური ენისთვის გამოიყენებოდა დანარჩენ ლატვიაში. მე-18 საუკუნის ბოლოს და მე-19 საუკუნის დასაწყისში მრავალი ლატგალიური წიგნი იეზუიტი მღვდლების მიერაა დაწერილი, რომლებიც ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებიდან ჩავიდნენ ლატგალიაში, როგორც რომის კათოლიკური ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ყველაზე განაპირა რეგიონში. მათი ტექსტები მოიცავდა: რელიგიურ ლიტერატურას, კალენდრებსა და პოეზიას.
1865-1904 წლებში ლატგალიურ ენაზე ისევე, როგორც ლიეტუვურ ენაზე წიგნების გამოცემა აკრძალული იყო. რუსეთის იმპერიის ამ ნაწილში ლათინური შრიფტის გამოყენების აკრძალვა იანვრის აჯანყებას მოჰყვა, როდესაც მეამბოხეები პოლონეთში, ლიეტუვასა და ლატგალიაში ცარისტული რეჟიმის წინააღმდეგ გამოვიდნენ. აკრძალვის დროს მხოლოდ შეზღუდული რაოდენობის კონტრაბანდული კათოლიკური რელიგიური ტექსტები და ხელნაწერი ლიტერატურა იყო ხელმისაწვდომი, მაგალითად, თვითნასწავლი გლეხის ანდრივსი იორდიუსის კალენდარი.
აკრძალვის მოხსნის შემდეგ, 1904 წელს მალევე ხელახლა დაიბადა ლატგალიური ლიტერატურული ტრადიცია; გაჩნდა პირველი გაზეთები, სახელმძღვანელოები და გრამატიკები. 1918 წელს ლატგალია გახდა ლატვიის ახლად შექმნილი სახელმწიფოს ნაწილი. 1920-1934 წლებში პარალელურად ვითარდებოდა ლატვიელთა ორი ლიტერატურული ტრადიცია. აღსანიშნავია, რომ ამ პერიოდში მღვდლისა და მეცნიერის ალოიზის ბროკსის (Aloizijs Broks) მიერ ლატგალიურად ითარგმნა ახალი აღთქმა, რომელიც გამოქვეყნდა აგლონაში (Aglona) 1933 წელს. კარლის ულმანისის მიერ 1934 წელს განხორციელებული გადატრიალების შემდეგ, ლატგალიური როგორც სასკოლო საგანი ამოიღეს სკოლის სასწავლო გეგმიდან, ასევე ძალადაკარგულად გამოცხადდა სახელმწიფო დაწესებულებებში გამოყენებისათვის; ეს ქმედება იყო ლატვიური ენის გამოყენების სტანდარტიზაციის მცდელობის ნაწილი. ლატგალიური რჩებოდა როგორც სალაპარაკო ენა საბჭოთა ანექსიის დროს (1940–1991), ხოლო ბეჭდური ლიტერატურის გამოცემა ლატგალიურ ენაზე 1959–1989 წლებში შეწყდა. ზოგიერთმა ლატგალიელმა ინტელიგენტმა ემიგრაციაში განაგრძო წიგნებისა და კვლევების გამოქვეყნება, მათ შორის გამორჩეულია მიკელს ბუკში (mikels Bukšs), იხ. ბიბლიოგრაფია .
დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ ლატვიაში საგრძნობლად გაიზარდა ინტერესი ლატგალიური ენისა და კულტურული მემკვიდრეობის მიმართ. ზოგიერთ უნივერსიტეტში ის ისწავლება როგორც არჩევითი საგანი; რეზეკნეში (Rēzekne) ლატგალიური კულტურის ცენტრის გამომცემლობა იანის ელკსნისის ხელმძღვანელობით გამოსცემს ძველ და ახალ წიგნებს ლატგალიურად.
1992 წელს იურის ციბულსმა და ლიდია ლეიკუმამ გამოსცეს ერთ-ერთი პირველი ლატგალიური ანბანები ენის სტატუსის აღდგენის შემდეგ.
XXI საუკუნეში ლატგალიური ენა უფრო თვალსაჩინო გახდა ლატვიის კულტურულ ცხოვრებაში. მისი შესანარჩუნებელი ღონისძიებების გარდა, ლატგალიური უფრო ხშირად ისმის სხვადასხვა ინტერვიუებში ნაციონალურ ტელეარხებზე, არსებობს თანამედროვე როკ-ჯგუფები, როგორებიცაა ბოროვა მს (Borowa MC) და დაბასუ დუროვისი (Dabasu Durovys), რომლებიც ლატგალიურად მღერიან და რომლებმაც გარკვეული წარმატება მოიპოვეს ქვეყნის მასშტაბით. დღეს ლატგალიური წერილობითი ფორმით გვხვდება საზოგადოებრივ ნიშნებზეც, როგორებიცაა ქუჩის სახელწოდებები და მაღაზიის აბრები, რაც ენის გამოყენების გაზრდაზე მიანიშნებს ენობრივი ლანდშაფტში.
კლასიფიკაცია
ლატგალიური ინდოევროპული ენათა ოჯახის ბალტური შტოს აღმოსავლურ ბალტურ ქვეჯგუფს მიეკუთვნება. ქვეჯგუფში ასევე შედის ლატვიური, სამოგიტიური და ლიეტუვური ენები . ლატგალიური არის ზომიერად ფლექსიური ენა; ზმნური და სახელური ფორმები გარკვეულწილად დამახასიათებელია სხვა ბალტური და სლავური ენებისათვისაც (იხ. ფლესქია ბალტურ ენებში).
გეოგრაფიული განაწილება
ლატგალიურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 150 000 ადამიანი, [7] ძირითადად, ლატგალიაში; ლატგალიურ ენაზე მოლაპარაკე მცირერიცხოვანი თემები ცხოვრობენ ასევე რუსეთში, ციმბირში.
ოფიციალური სტატუსი
1920–1934 წლებში ლატგალიური გამოიყენებოდა ადგილობრივ მმართველობასა და განათლების სისტემაში ლატგალიის რეგიონში. ახლა ლატგალიური აღარსად გამოიყენება ოფიციალურ ენად ლატვიაში. იგი ოფიციალურად დაცულია ლატვიური ენის შესახებ კანონით, რომელშიც გაცხადებულია, რომ „ლატვიის სახელმწიფო უზრუნველყოფს ლატგალიური სალიტერატურო ენის, როგორც ლატვიური ენის ისტორიული ვარიანტის შენარჩუნებას, დაცვასა და განვითარებას“ (§3.4). არსებობს სახელმწიფოს მხარდაჭერილი ლატგალიური ენის ორთოგრაფიული კომისია. ლატგალიური ცალკე ენაა თუ ლატვიურის დიალექტი, მწვავე კამათის საგანი იყო მთელი მე-20 საუკუნის განმავლობაში. ლატგალიური ენის ქომაგებმა, როგორებიც იყვნენ ენათმეცნიერები ანტონ ბრეიდაქსი და ლიდია ლეიკუმა, გამოთქვეს მოსაზრება, რომ ლატგალიურს აქვს ცალკე ენის დამახასიათებელი ნიშან-თვისებები. ოფიციალურად ლატგალიური ითვლება ლატვიურის ნაირსახეობად იმის გათვალისწინებით, რომ ლატვიურ ენას აქვს ორი განსხვავებული წერითი ნორმა - ლატვიური და ლატგალიური.
ლატგალიურზე მოლაპარაკენი შეიძლება დაიყოს სამ ძირითად ჯგუფად - ჩრდილოურად, ცენტრალურად და სამხრულად. მათი კილოკავები სრულიად გასაგებია ერთმანეთისათვის და ახასიათებს მხოლოდ მცირე ცვლილებები ხმოვნებში, დიფთონგებსა და ზოგიერთ ფლექსიურ დაბოლოებაში. ცენტრალური ლატგალიურის რეგიონული კილოკავები (ისინი, რომლებიც ახასიათებს იუოსმუიჟას, ვუორკოვას, ვიდსმუიჟას, ვილანის, საქსტიგოლის, უზულაინეს, მაკაშანის, დრიცანის, გაიგალოვას, ბიერჟის, ტილჟას და ნაუტრანის ქალაქებსა და სოფლის მოსახლეობის მეტყველებას) ქმნის თანამედროვე სალიტერატურო (სტანდარტული) ლატგალიური ენის ფონეტიკურ საფუძველს. მე-18 საუკუნის ლიტერატურაზე მეტ გავლენას ახდენდა სამხრული კილოკავი.
ანბანი
ლატგალიური ენა იყენებს ანბანს, რომელსაც აქვს 35 ასო-ნიშანი. ორთოგრაფია მსგავსია ლატვიური ორთოგრაფიისა, მაგრამ აქვს ორი დამატებითი გრაფემა: გრაფემა {y} აღნიშნავს /i/-ის ალოფონ - -ს, რომელიც სტანდარტულ ლატვიურში არ არსებობს. ნიშანი {ō} შემორჩენილია 1957 წლამდელი ლატვიური ორთოგრაფიისგან.
ენობრივი მაგალითები
Poem of Armands Kūceņš
Tik skrytuļam ruodīs: iz vītys jis grīžās,
A brauciejam breinums, kai tuoli ceļš aizvess,
Tai vuorpsteite cīši pret sprāduoju paušās,
Jei naatteik – vacei gi dzejis gols zvaigznēs.
Pruots naguorbej ramu, juos lepneibu grūžoj,
Vys jamās pa sovam ļauds pasauli puormeit,
Bet nak jau sevkuram vīns kuorsynoj myužu
I ramaņu jumtus līk īguodu kuormim.
Na vysim tai sadar kai kuošam ar speini,
Sirds narymst i nabeidz par sātmalim tēmēt,
A pruots rauga skaitejs pa rokstaudža zeimem,
Kai riedeits, kod saulei vēļ vaiņuku jēme.
Lord's Prayer
Tāvs myusu, kas esi debesīs,
svēteits lai tūp Tovs vōrds.
Lai atnōk Tova vaļsteiba.
Tova vaļa lai nūteik, kai debesīs,
tai ari vērs zemes.
Myusu ikdīneiškū maizi dūd mums šudiņ.
Un atlaid mums myusu porōdus,
kai ari mes atlaižam sovim porōdnīkim.
Un naīved myusu kārdynōšonā,
bet izglōb myusus nu ļauna Amen.
ფრაზები
სიტყვები, რომლებიც საერთოა ლატგალიურისა და ლიეტუვურისთვის, ხოლო განსხვავებულია ლატვიურისთვის
გასათვალისწინებელია უცხო ენების გავლენა ლატვიურზე (გერმანულის კურზემესა და ვიძიმეში, პოლონურისა და ლიეტუვურის ლატგალიაში).
გამოყენებული ლიტერატურა
გარე ბმულები
ლატვიურ – ლატგალიური ლექსიკონი
სანიტა ლაზდინია, ჰეიკო ფ. მარტენი: ლატგალიური ლატვიაში: უწყვეტი ბრძოლა პოლიტიკური აღიარებისათვის. ჟურნალში: ევროპაში ეთნოპოლიტიკისა და უმცირესობათა საკითხების შესახებ
ლატვიელთა ორი ლიტერატურული ტრადიცია
რამდენიმე ფაქტი ლატგალიური ენის შესახებ
ლატგალიური ენის გრამატიკა (ლატვიურად, PDF დოკუმენტი)
რუსეთის ენები
Category:ლატვია
Category:ლატვიის ენები
Category:ბალტური ენები