იბერიის მეფეთა სია

იბერიის მეფეთა სია საბოლოოდ დაზუსტებული არ არის. ბევრი ისტორიკოსი და გენეალოგი (ვახუშტი ბატონიშვილი, თეიმურაზ ბატონიშვილი, სერგი გორგაძე, პავლე ინგოროყვა) არ ეთანხმება „ქართლის ცხოვრების“ (XII საუკუნე) ორიგინალურ წყაროს და საკუთარ ვერსიას გვთავაზობს. პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე «მოქცევაჲ ქართლისაჲ» და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“ მცდელობაა „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს დაზიანებული ადგილების აღდგენისა.
უძველესს ჩვენს დრომდე მოღწეულ ქართულ მატიანეში, რომელსაც ეწოდება „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“, მოიპოვება მთლიანი ნუსხა ანტიკური ხანის იბერიის მეფეებისა — «მეფენი ქართლს შინა წარმართნი». ეს სია ძირითადად მოიცავს ექვს საუკუნეს, დაწყებული ალექსანდრე მაკედონელის ეპოქიდან — ვიდრე IV საუკუნის დასაწყისამდე ჩვენი წელთაღრიცხვისა.
დასახელებული სია, მთლიანად აღებული, დღემდე არ ყოფილა საფუძვლიანი მეცნიერული განხილვის, პრეციზული მეცნიერული კრიტიკის საგანი. შეიძლება ითქვას, რომ ქართულ ისტორიოგრაფიაში ეს სია დღემდე დევს როგორც უქმი, გამოუყენებელი მასალა. სინამდვილეში კი «მოქცევაჲ ქართლისაჲ»-ს ეს სია წარმოადგენს უაღრესად მნიშვნელოვანს ისტორიულ დოკუმენტს, ქართული ნაციონალური ისტორიოგრაფიის უძველესს ფურცელს.
ისტორია
| align="left" |
2000 წელს ქრ. წინ — მიტანების ბრძოლა ბაბილონელებთან.
1430 წელს ქრ. წინ — მიტანების მეფე ტუშრატა ნინევიას იპყრობს.
1296 წელს ქრ. წინ — ხეთასარისა და რამზეს II-ის ხელშეკრულება.
1100 წელს ქრ. წინ — ნაირი, მესხები და კოლხები პირველად მარცხდებიან ასურეთთან ბრძოლაში.
857 წელს ქრ. წინ — სალმანასარ II იპყრობს ურართუს ძველ სატახტო ქალაქს არზაშკუს.
837 წელს ქრ. წინ — იგივე მეფე ტაბალის ქვეყანას შემოესევა.
742 წელს ქრ. წინ — ურართუს მეფე სარდური II შუამდინარეთში ასურეთის მეფეს ებრძვის.
714 წელს ქრ. წინ — ტაბალი და ურართუ ასურეთის წინააღმდეგ კავშირს შეადგენენ; მაგრამ ასურეთის მეფე სარგონი ურართუს სატახტო ქალაქს ტუსპას იჭერს, რის გამოც ურართუს მეფე რუსა I თავს იკლავს.
710–705 წელს ქრ. წინ — კაპადოკიასა და ნაირ-ურართუს ნახევრათ ველური ინდო-გერმანელი ტომები შემოესევიან.
| align="left" |
330 წელს ქრ. წინ — ქართველები სპარსეთისაგან თავისუფლდებიან და მცხეთის მხარეში სამეფოს იარსებენ.
65 წელს ქრ. წინ — პომპეი საქართველოში.
35 წელს ქრ. შემდეგ — იბერიის მეფე მიჰრდატ I თავის შვილს მიტრიდატს სომხეთში ამეფებს; ხოლო მისი მეორე შვილი ფარსმან I იბერიის ტახტს იჭერს.
138 წელს ქრ. შემდეგ — იბერიის მეფე ფარსმან II რომში ადრიანე იმპერატორისაგან დიდს პატივს იღებს.
298 წელს ქრ. შემდეგ — ნიზიბინის ხელშეკრულობით იბერია რომის სავასსალო ხდება.
ფარნავაზიანი წარმართი მეფეები
{| class="wikitable" style="display: inline-table;"
|-
! align="center" width="6%" |სურათი
! align="center" width="14%" |„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“
! align="center" width="16%" |ვახუშტი ბატონიშვილი
! align="center" width="14%" |თეიმურაზ ბატონიშვილი
! align="center" width="14%" |სერგი გორგაძე
! align="center" width="36%" |პავლე ინგოროყვა
|-
| align="center" |
| align="center" |1. აზოჲა~. და ესე იყო პირველი მეფჱ მცხეთას შინა აზოჲ, ძჱ არიან-ქართველთა მეფისაჲ, და მოკუდა.
! align="center" |
! align="center" |
| align="center" |1. აზო330–272 წელი ქრისტეს წინ.
! align="center" |
|-
| align="center" |
| align="center" |2. ფარნავაზბ~. და შემდგომად მისა დადგა ფარნავაზ. ამან აღმართა კერპი დიდი ცხჳ[რ]სა ზედა, და დასდვა სახელი მისი არმაზი. და მოქმნა ზღუდე წყლით კერძო, და ჰრქჳან არმაზ.
| align="center" |1. ა. ფარნავაზძვ. წ. 302–237ჲე (65) წელი მეფა
| align="center" |Ⴀ. ფარნავაზ Iძვ. წ. 302–23765 წელი იმეფა
| align="center" |2. ფარნავაზ I272–206
| align="center" |1. მეფე ფარნავაზ I284–219 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |3. საურმაგგ~. და შემდგომად მისა დადგა მეფედ საურმაგ. ამან აღმართა კერპი აჲნინა გზასა ზედა. და იწყო არმაზს შჱნებად.
| align="center" |2. ბ. საურმაგძვ. წ. 237–162ოე (75) წელი მეფა
| align="center" |Ⴁ. საურმაგ I237–16275 წელი იმეფა
| align="center" |3. საურმაგ I206–162
| align="center" |2. მეფე საურმაგ I219–66 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |4. მირვან Iდ~. და მისა შემდგომად მეფობდა მირვან. და აღმართა დანინა გზასა ზედა წინარე და აღაშენა არმაზი.
| align="center" |3. გ. მირვან Iძვ. წ. 162–112ნ (50) წელი მეფა
| align="center" |Ⴂ. მირვან I162–14418 წელი იმეფა
| align="center" |4. მირვან I162–120
| align="center" |3. მეფე მირვან (მირეან) I219–66 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |5. ფარნაჯობე~. და მეფობდა ფარნაჯობ და აღმართა კერპი ზადენ მთასა ზედა. და აღაშენა [ციხჱ].
| align="center" |4. დ. ფარნაჯომძვ. წ. 112–93ით (19) წელი მეფა
| align="center" |Ⴃ. ფარნაჯამ I144–1359 წელი იმეფა
| align="center" |5. ფარნაჯომ120–88
| align="center" |4. მეფე ფარნაჯობ (ფარნაჯომ) I219–66 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |6. არს(ოკ)ვ~. და მეფობდა არს(ოკ) [და] ქალაქსა ზღუდენი მოაქმნნა.
| align="center" |5. ე. არშაკ Iძვ. წ. 93–81იბ (12) წელი მეფა
| align="center" |Ⴄ. არშაკ I135–12312 წელი იმეფა
| align="center" |6. არსოკ88–66
| align="center" |5. მეფე არსოკ I219–66 წ.
|-
| align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
| align="center" |6. მეფე მირდატ I219–66 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |7. არიკზ~. და მეფობდა არიკ, რომელმან შიდაციხე აღაშენა არმაზსა.
| align="center" |6. ვ. არტაგძვ. წ. 81–66იე (15) წელი მეფა
| align="center" |Ⴅ. არტაგ I123–10716 წელი იმეფა
| align="center" |7. არტაგ66–64
| align="center" |7. მეფე არტოკ I66–65 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |8. ბრატმან Iჱ~. და მეფობდა ბრატმან, რომელსა ზე მცხეთას ქალაქი დაეწყო.
| align="center" |7. ზ. ბარტომ Iძვ. წ. 66–33ლგ (33) წელი მეფა
| align="center" |Ⴆ. ბარტომ I107–7433 წელი იმეფა
| align="center" |8. ფარნავაზ II (ბრატმან)64–32
| align="center" |8. მეფე ბარაცმან [ბარაცმან-ავაზ || ფარსმან-ავაზ]=ფარნავაზ II 36 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |9. მირეან IIთ~. და მეფობდა მირეან. და მან აღაშენა მცხეთაჲ ქალაქი.
| align="center" |8. ჱ. მირვან IIძვ. წ. 33–23ი (10) წელი მეფა
| align="center" |Ⴡ. მირვან II74–5816 წელი იმეფა
| align="center" |9. მირვან II32–22
| align="center" |9. მეფე მირეან II36–27 წლებს შორის
|-
| align="center" |
| align="center" |10. არსუკი~. და მეფობდა არსუკ, რომელმან კასპი შეიპყრა და უფლის-ციხე განაგო.
| align="center" |9. თ. არშაკ IIძვ. წ. 23–2კ (20) წელი მეფა
| align="center" |Ⴇ. არშაკ II58–3325 წელი იმეფა
| align="center" |10. არიკ22–1
| align="center" |10. მეფე არსუკ (არსოკ) II36–27 წლებს შორის
|-
| align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
| align="center" |Ⴈ. არშაკ III33–ქრისტესთ შობით 132 წელი იმეფა
! align="center" |
! align="center" |
|-
| align="center" |
| align="center" |11. როკია~. და მეფობდა როკ, რომელმან რაჲთურთით მცხეთაჲ გაიშორა. და მეფობაჲ ორად გაიყო, ორნი მეფენი დასხდეს იმიერ და ამიერ.
| align="center" |10. ი. ადერკიძვ. წ. 2–ახ. წ. 55ნზ (57) წელი მეფა
| align="center" |ႨႠ. ადერკი1–4443 წელი იმეფა
| align="center" |11. ადერკი1–30 წელი ქრისტეს შემდეგ.
| align="center" |11. მეფე ადეროკ I27 წლიდან (ჩვენი წელთაღრიცხვის უწინარეს)–30 წლამდე (ჩვენი წელთაღრიცხვისა).
|-
| align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
| align="center" |12. მეფე ფარსმან I30-იანი–60-იანი წლები.
|-
| align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
! align="center" |
| align="center" |13. მეფე მირდატ I75 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |12. ქარძამ და ბრატმან.იბ~. და მეფობდა ქარძამ არმაზს და მცხეთას -- ბრატმან. და ამათთა ჟამთა ჰურიანი მოვიდეს მცხეთას და დასხდეს.
| align="center" |11. ია. ბარტომი და ქართამი55–72იზ (17) წელი მეფეს
| rowspan="2" align="center" |ႨႡ და ႨႢ. ქართამმან იმეფა 1½ ბარტომმან იმეფა 28კაოსმან 14 44–87ზოგადად 44
| align="center" |12. მითრიდატე I30–35
| align="center" |14. მეფე ქართამ I=ფლავიოს დადე14-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): ბარაცმან (ბარცომ, ბერცუმ)76–96 წლებს შორის.
|-
| align="center" |
| align="center" |13. ფარსმან და კაოზ.იგ~. და მეფობდა იმიერ ფარსმან და ამიერ კაოზ.
| align="center" |12. იბ. კაოსი და ფარსმანი72–87იე (15) წელი მეფეს
| align="center" |13. ფარსმან I35–70
| align="center" |15. ფარსმან II15-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): კაოს (=კაოს პუბლიკი აგრიპა)I საუკ. ბოლო–II საუკ. დასაწყისი.
|-
| align="center" |
| align="center" |14. არსოკ და ამაზაერ.იდ~. და მეფობდა იმიერ არსოკ და ამიერ -- ამაზაერ.
| align="center" |13. იგ. არმაზელი და აზორკი87–103ივ (16) წელი მეფეს
| align="center" |ႨႣ. აზორკ I და არმაზელ I87–11932 წელი იმეფა
| align="center" |14. მითრიდატე II70–96
| align="center" |16. მეფე ფარნუკ I=ხსე-ფარნუგ16-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): არმაზაერი110-იანი წლები.
|-
|
| align="center" |15. ამაზასპ და დერუკ.იე~. და მეფობდა იმიერ ამაზასპ და ამიერ -- დერუკ.
| align="center" |14. იდ. ამზასპი და დეროკი103–113ი (10) წელი მეფეს
| align="center" |ႨႤ. დეროკ I და ამზასპ I119–1288 წელი იმეფა
| align="center" |15. ამზასპ I96–116
| align="center" |17. მეფე ამაზასპ I17-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): ადერუკ120-იანი წლები.
|-
| align="center" |
| align="center" |16. ფარსმან ქველი და ფარსმან ავაზ.ივ~. და მეფობდა იმიერ ფარსმან ქველი და ამიერ -- ფარსმან ავაზ.
| align="center" |15. იე. ფარსმან ქველი და მირდატი113–129ივ (16) წელი მეფეს
| align="center" |ႨႥ. ფარსმან II და მირდატ I 128–131.ფარსმან II 131–14416 წელი იმეფეს.მირდატ I 144–1472½ წელი იმეფა.
| align="center" |16. ფარსმან II116-140
| align="center" |18. მეფე ფარსმან III ქველი18-ა. თანა-მეფე (არმაზელი პიტიახში): ფარსმან ავაზ || ფარნავაზ.130-იანი–140-იანი წლები.
|-
| align="center" |
| align="center" |17. როკ და მირდატ.იზ~. და მეფობდა იმიერ როკ და ამიერ -- მირდატ. და ამისა ზე მოაკლდა არმაზი სამეუფოჲ და მცხეთას ოდენ იყო მეფობაჲ.
! align="center" |
! align="center" |
| align="center" |17. როკ140–146
| align="center" |19. მეფე <...> როკ19-ა. თანა-მეფე მირდატ150-იანი წლები.
|-
| align="center" |
| align="center" |18. ღადამიიჱ~. და მეფობდა ღადამი და დღე კ~
| align="center" |16. ივ. ადამ129–132გ (3) წელი მეფა
| align="center" |ႨႦ. ადამ I147–1514 წელი იმეფა
| align="center" |18. ღადამ146
| align="center" |20. ღადამ Iდაახლ. 161–164 წ.
|-
| align="center" |
! align="center" |
| align="center" |ღადანა132–146იდ (14) წელი მეფა
| align="center" |ႨჁ. ღადან151–16514 წელი იმეფა
! align="center" |
| align="center" |21-ა. დედოფალი ღადანადაახლ. 164–180 წ.
|-
| align="center" |
| align="center" |19. ფარსმან IIIით~. და ფარსმან,
| align="center" |17. იზ. ფარსმან III146–182ლვ (36) წელი მეფა
| align="center" |ႨႧ. ფარსმან III165–19126 წელი იმეფა
| align="center" |19. ფარსმან III146–164
| align="center" |21. მეფე ფარსმან IVII საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| align="center" |
| align="center" |20. ამაზასპ IIკ~. და ამაზასპ,
| align="center" |18. იჱ. ამზასპ II182–186დ (4) წელი მეფა
| align="center" |Ⴉ. ამზასპ II191–2009 წელი იმეფა
| align="center" |20. ამზასპ II164–182
| align="center" |22. მეფე ამაზასპ IIII საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| align="center" |
| align="center" |21. რევ მართალი.კა~. და რევ მართალი
| align="center" |19. ით. რევ186–213კზ (27) წელი მეფა
| align="center" |ႩႠ. რევ მართალი200–21918 წელი იმეფა
| align="center" |21. რევ-მართალი182–190
| align="center" |23. მეფე რევ I მართალიII საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| align="center" |
| align="center" |22. ვაჩე.კბ~. ვაჩე.
| align="center" |20. კ. ვაჩე213–231იჱ (18) წელი მეფა
| align="center" |ႩႡ. ვაჩე I219–23314 წელი იმეფა
| align="center" |22. ვაჩე190–208
| align="center" |24. მეფე ვაჩე III საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| align="center" |
| align="center" |23. ბაკურ I.კგ~. ბაკურ.
| align="center" |21. კა. ბაკურ I231–246იე (15) წელი მეფა
| align="center" |ႩႢ. ბაკურ I233–24512 წელი იმეფა
| align="center" |23. ბაკურ I208–216
| align="center" |25. მეფე ბაკურ III საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| align="center" |
| align="center" |24. მირდატ II.კდ~. მირდატ.
| align="center" |22. კბ. მირდატ II246–262ივ (16) წელი მეფა
| align="center" |ႩႣ. მირდატ II245–25914 წელი იმეფა
| align="center" |24. მიჰრდატ III216–224
| align="center" |26. მეფე მირდატ IIIII საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| align="center" |
| align="center" |25. ასფაგურ.კე~. ასფაგურ.
| align="center" |23. კგ. ასფაგური262–265გ (3) წელი მეფა
| align="center" |ႩႤ. ასფაგურ I259–2667 წელი მეფა
| align="center" |25. ასფაგურ224–265| align="center" |27. მეფე ასფაგურ III საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| rowspan="2" align="center" |
| rowspan="2" align="center" |26. ლევ.კვ~. ლევ. მამაჲ მირეანისი.
! rowspan="2" align="center" |
! rowspan="2" align="center" |
| rowspan="2" align="center" |26. ლევ265–300| align="center" |28. მეფე ლევ (=რევ) IIII საუკუნის 80-იანი წლებიდან–IV საუკუნის დასაწყისამდე.
|-
| align="center" |ესე ოცდარვანი მეფენი ქართლს შინა წარმართნი.
|-
|}
რაკი „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს მატიანის დედანი ძირითადში აღდგენილია და დაზიანებული ადგილების წაკითხვა შეძლებისდაგვარად შემოწმებულია, ჩვენ ამის შემდეგ შევადარებთ „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს მეფეთა სიას, მთლიანად აღებულს, მეორე ძველ-ქართულ საისტორიო ძეგლთან, ლეონტი მროველის თხზულებასთან, რომელიც აგრეთვე შეიცავს მთლიან სიას ანტიკური ხანის იბერიის „წარმართი“ მეფეებისა.
ეს შედარება შემდეგ სურათს წარმოგვიდგენს:
ფარნავაზიანი ქრისტიანი მეფეები
ქართლის სამეფოს (იბერიის) მეფეთა სია გიორგი მელიქიშვილის მიხედვით
„იბერიის ადრეულ მეფეთა ქრონოლოგია“ კირილ თუმანოვის მიხედვით
ასევე, თავისი ვერსია გამოაქვეყნა ქართველმა გენეალოგმა კირილ თუმანოვმა, რომელიც ასევე ითვალისწინებს უცხოურ წყაროებს (ბერძნული, ლათინური, ირანული და სომხური). მისი აზრით, იბერიის მეფეები მართავდნენ სამეფოს, განლაგებულს კავკასიის ცენტრში, კოლხეთსა და ალბანეთს შორის, თანამედროვე აღმოსავლეთ საქართველოში. სამეფო შეიქმნა ფარნავაზიანების დინასტიის დამაარსებლის, ფარნავაზ I-ის მიერ ძვ. წ. 299 წელს. იბერიის სამეფოს მართავდა ხუთი დინასტია დაახლოებით ცხრა საუკუნის განმავლობაში. თანმიმდევრულად რომის რესპუბლიკის, რომის იმპერიის და სასანიდური სპარსეთის ვასალი მონარქია საბოლოოდ გაუქმდა 580 წელს.
კირილ თუმანოვი თავის კრიტიკულ კვლევებში არტაშესიანთა დინასტიის წარმოშობას, დიდი სომხეთის მეფე არტაშეს I-ს მიაწერს. მას „ქართული ქრონიკები“ არშაკიდად მოიხსენიებს. არტაშესიანთა დინასტიის ქვეგანშტოებად – იბერიის არტაშესიანთა დინასტია ითვლება. მეორეს მხრივ, ის ოფიციალურად უარყოფს ორმეფობას იბერიაში – მცხეთის და არმაზის იბერიის ათი მეფის პარალელურ მმართველობას, დაწყებულს და დასრულებულს ერთსა და იმავე წელს, გაგრძელებულს 5 თაობის განმავლობაში, 74 წლის მანძილზე.
XIX საუკუნის თანამედროვე ქართული ისტორიოგრაფიის მამას, მარი ბროსეს თავის „საქართველოს ისტორიაში“ ამ პერიოდული ორმაგი მმართველობის რეალობა ეეჭვებოდა: „ისტორიაში ამ ესრეთ წოდებულ დუარხიას ანუ ორ მეფობას ასე განმარტავს თეიმურაზი: განყოფდა ქალაქსა მცხეთასა საშუალ მდინარე მტკვარი, გამოღმით მცხეთა და გაღმით არმაზი. დაადგინა (ადერკიმ) პალატსა შინა მცხეთისასა ქართამ და პალატსა შინა არმაზისასა ბარტომ და ამცნა მათ, რათა მარად დღე შეკრბენ ერთბამად უსჯიდნენ ერთა და განაგებდენ. სჯულ-უდვა მათ, რათა ერთი მათგანი განაგებდეს ყოველსა საქმესა სამხედროსასა და გარეგანთ საქმეთა; ხოლო მეორე შინაგანსა საქმესა ყოველსავე საქვეყნოსა. ბრძოლასა ჟამსა ერთი მათგანი წარვიდოდეს ლაშქარსა ხოლო მეორე უმზადებდეს მას ყოველსა საჭიროებასა; საჭურველთა, საზრდოთა და ყოველთა სახმართა სამხედროსათა“. ავტორი თავისს „introduction“-ში და დ. ბაქრაძე ერთს გარემოებას მიაქცევენ ყურადღებას. „საკვირველია, რომ ორნივე მეფენი ერთსა და იმავე დროს ასრულებენ თავის მოვალეობას და ასე გეგონებათ, რომ ისინი ანუ ერთად იხოცებიან, ანუ როდესაც უხუცესი კვდება, მაშინ უმრწემესიც თავისი ნებით სტოვებს თავის უფლებას“''.
კირილ თუმანოვის განცხადებით, ხოსროიდები მიეკუთვნებოდნენ სპარსეთის შვიდი დიდი სახლიდან ერთს (შესაძლოა, მიჰრანის სახლს). წინამორბედ არშაკიდების დინასტიასთან მირიანი იყო დაკავშირებული ქორწინებით, არშაკიდი მეფის, ასფაგურ I-ის ასულთან.
„ქართული ქრონიკების“ თანახმად, მირიანი იყო სპარსეთის შაჰის, ქასრე არდაშირის (ეს არის «ხოსრო» ანუ «დიდი შაჰ ხოსრო») და მხევლის შვილი. მამამისმა დასაქორწინებლად შეარჩია 7 წლის ასაკში, 284 წელს, უკანასკნელი არშაკიდი მეფის, ასფაგურ I-ის ასულსა და მემკვიდრე აბეშურაზე, მისივე მომხრე ქართველი დიდგვაროვნების თხოვნით.
ქართული სამეფო დინასტიების ქრონოლოგიური სკალა
შენიშვნები
სქოლიო
იბერიის მეფეები