การมาถึงของชาวเวียดนาม ศาสนาพุทธอนัมนิกาย และการก่อตั้งวัด
สมณานัมบริหารในไทยในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
ベトナム人と安南派仏教（アンナムニカーイ）の来泰、およびラッタナコーシン王朝初期におけるワット・サマナーナムボーリハーンの建立（The Arrival of the Vietnamese, Annamnikaya Buddhism, and the Formation of the
Samananam Borihan Temple in Thailand in the Early Rattanakosin Period）

ธัญญาทิพย์ ศรีพนา
แปลภาษาญี่ปุ่นโดย มาซายูกิ นิซิดะ

タンヤーティップ・シーパナー
タイ語和訳 西田 昌之

Japan-ASEAN Transdisciplinary Studies Working Paper Series No.13
January 20221

English Summary:
The Arrival of the Vietnamese, Annamnikaya Buddhism, andthe Formation of the Samananam Borihan Temple in Thailand
in the Early Rattanakosin Period
Thanyathip SRIPANA1
Vietnamese are believed to have first arrived in Thailand (officially named Siam before 1939) during
the Ayutthaya period, or more precisely, during the reign of King Narai (1656-1688) (see de la Loubere:1693). Groups of Vietnamese also arrived in Thailand during the Thonburi, the early Rattanakosin, andsubsequent periods. Mahayana Buddhism from Vietnam, called Annamnikaya or Annamnikai, wasintroduced into Thailand by Vietnamese monks. The first Annamnikaya temple was founded during thereign of King Taksin of the Thonburi period (1767-1782). This was followed by temples founded during
the reign of King Rama I (King Phra Buddha Yodfa, 1782-1809) and subsequent periods. A continuous
flow of migrating Vietnamese during the early Rattanakosin period certainly cemented the practice ofAnnamnikaya in Thailand, and led to the formation of Wat Samananam Borihan, or Samananam Borihan
temple (Chùa Cảnh Phước in Vietnamese),2 one of the twenty-two Annamnikaya temples in Thailand atpresent.
Given the existing dearth of studies on the subject, this paper attempts to 1) outline and contextualize
the arrival of Vietnamese; 2) document the introduction and spread of Annamnikaya Buddhism and its
institutions in Thailand, focusing on the extent to which it was developed during the early Rattanakosin
period; 3) examine the role that Thai kings have played in supporting Annamnikaya in Thailand and in
fostering Samananam Borihan temple in particular; and 4) briefly examine the background and remaining
traces of the Vietnamese community surrounding Wat Samananam Borihan temple, identifying those who
played a crucial role in its founding and development. The paper also discusses relevant Thai Sangha
regulations to illustrate the structure, administrative position, and ecclesiastic order of the Annamnikaya
Sangha and documents the names of the Chief Abbots of Annamnikaya in Thailand, including the namesof the Abbots of Samananam Borihan temple from its founding to today.
The paper is based on documentary research, interviews, and a field survey conducted from mid2020 to early 2021. Royal chronicles and documents published by Annamnikaya temples were
meticulously read, as well information regarding Samananam Borihan temple scattered across numerous
other documents. The field survey included multiple visits to Annamnikaya temples in Thailand. Several
long interview and discussion sessions were conducted with the Chief Abbot of Annamnikaya Buddhismof Thailand, the Abbots of Wat Samananam Borihan, Wat Annamnikayaram (Chùa Quảng Phước), andother high-ranking Annamnikaya monks.
During the reigns of King Taksin and King Rama I respectively, Tôn Thất Xuân and Nguyễn PhúcÁnh, princes of the Nguyễn Dynasty, fled the Tây Sơn Brothers’ attack and sought asylum in Bangkok,
together with a number of their followers. The two Thai kings allowed the Vietnamese—both Christians
and Buddhists—to stay and provided them with land in certain areas of Bangkok. During King Rama I’s
reign, Nguyễn Phúc Ánh’s Buddhist followers were allowed to settle down in Bang Pho and Christianfollowers, in Samsen. After the Vietnamese established their community in Bang Pho, high-ranking
officers of Nguyễn Phúc Ánh’s entourage, led by Thông Dung Gian and Hồ Dương Đức, founded
Annamnikayaram temple. These two men were appointed heads of Bang Pho community and militarychiefs of the Vietnamese followers. Upon his request, King Rama I provided Nguyễn Phúc Ánh with arms
and ammunitions to counterattack the Tây Sơn Brothers in Vietnam in exchange for helping Siamese
troops fight against the Burmese.
From King Rama I’s reign onwards, Vietnamese continued to arrive in Siam. During the reign of1

Former senior researcher and lecturer, Institute of Asian Studies, Chulalongkorn University
Email: sthanyat@hotmail.com (See the section of “biography” at the end of this working paper)2

Wat means temple in Thai; chùa means temple in Vietnamese.

2King Rama III (King Nangklao, 1824-1851), religious persecution of Christians by the Vietnamese kingdrove them from their homeland. During the Siam-Vietnam war, on their journey, civilians fleeing
hardship voluntarily joined Siamese troops and traveled with them to Bangkok, and Vietnamese soldiers
were sent to Bangkok as prisoners of war. Christian Vietnamese arriving in Bangkok in 1834 wereallowed to stay in the Samsen area, while Buddhists were sent to a fortress in Pak Praek, Kanchanaburi
Province to protect Siam’s border from the Burmese. Some years later, upon a request to King Rama IV(King Mongkut 1851-1868), the Vietnamese in Kanchanaburi were allowed to return to Bangkok, andthey settled down in the area along Padung Krungkasem canal, where Samananam Borihan temple wasfounded.
The Siamese royal court consistently supported the development of Annamnikaya Buddhism inThailand. During the reign of King Rama III, Prince Mongkut (who later became King Rama IV) joined
the monkhood and became interested in the practices of both Theravada Buddhism and Mahayana
Buddhism. He discussed Mahayana Buddhist practices with Ong Trần Hưng, a Vietnamese monk in
Bangkok. After ascending the throne as King Rama IV in 1851, Mongkut patronized Vietnamese temples,renovating Chùa Khánh Vân (today’s Wat Upairajbamrung) and appointing Ong Trần Hưng as its Abbot,
and building a viharn, or chapel, in Chùa Cảnh Phước (today’s Wat Samananam Borihan).
King Rama IV also demonstrated his high esteem for Vietnamese monks by inviting them, for the
first time in Thai history, to participate in the royal blessing ceremony of the king’s birthday, and to
perform the Kong Tek, a Chinese and Vietnamese ritual for making merit for the deceased, for royalfamily members during his reign (1851-1868). Vietnamese monks continue to participate in these andother ceremonies to this day.
While King Rama IV bestowed a Thai name (Wat Annamnikayaram) on Chùa Quảng Phước, it was
during the reign of King Rama V (King Chulalongkorn 1868-1910) that for the first time all Vietnamese
temples in the kingdom were given Thai names. King Rama V substantially supported Annamnikaya,
most notably by officially recognizing it as a part of Buddhism in Siam in 1899. Following this official
recognition, Annamnikaya terminology and the ecclesiastical orders of Annamnikaya monks were formed
and registered, and Annamnikaya has remained under a government institution, which later became the
Ministry of Education.
The Vietnamese who moved from Kanchanaburi province to Bangkok during the reign of King
Rama IV actively practiced at Wat Samananam Borihan. However, because the temple was initiallyfounded during the reign of King Rama III as a house of monks, it is believed that some Vietnamese hadalready lived in the area before the arrival of those from Kanchanaburi and helped establish the house ofmonks. During King IV’s reign, the temple was further developed. Upon the request of Ong Chí Lập, theAbbot of Samananam Borihan temple, the viharn was built under royal patronage and with active
participation of the Vietnamese in Thailand, who considered the temple the heart and soul of thecommunity and a center for those who had migrated from their homeland. Some documents refer to someThai and Chinese taking part in developing the temple as well. The close ties between Samananam
Borihan temple and King Rama IV are demonstrated not only by the king’s patronage of the viharn, butalso his recognition of Ong Chí Lập as the Abbot of the temple.
Such close ties continued with King Rama V, who officially appointed Ong Chí Lập as the Chief
Abbot of Annamnikaya Buddhism in Siam and granted land and bestowed a Thai name to the temple.
King Rama V also paid deep attention to the health of the Abbot, promising, in a letter dated June 24,
1902, to patronize the temple even after the Abbot’s passing. King Rama IX also supported Samananam
Borihan temple; in 1953 he participated in an important ceremony celebrating the placement of a Buddha
image in the temple’s viharn.
Three key persons played a crucial role in developing Samananam Borihan temple in the early
Rattanakosin period. These were Ong Chí Lập, the Abbot of Samananam Borihan temple and the Chief
Abbot of Annamnikaya Buddhism in Siam, Phra Chonlathan Vinijchai, a Thai civil servant, and Luang
Anam Nikornrit (Khun Anamkham Borirak), a Vietnamese who became a Thai military officer.
According to existing documents, after traveling to Siam by land in King Rama III’s reign, Ong Chí Lập
was ordained into the Thai monkhood in 1854. He remained a monk for 48 years and passed away in1902 at the age of 69. Phra Chonlathan Vinijchai (Chun, or Captain Chun) was a Thai of Vietnamese3

descent. After studying sea navigation in England and returning to Thailand, he was appointed head of theCanal Department and recruited Vietnamese to dig the Padung Krungkasem canal. Luang Anam Nikornrit,a Vietnamese, was born in Kanchanaburi in 1849, and later lived in the community around Samananam
Borihan temple, where he was considered a leader. He was appointed head of a Volunteer Artillery
Regiment in the Siamese Army in 1880 and remained in the army until his death in 1922. Phra
Chonlathan Vinijchai and Luang Anam Nikornrit were both well recognized by the Vietnamese
community surrounding Samananam Borihan temple and played an important role in raising funds tomaintain and renovate the temple.
The Vietnamese community surrounding Wat Samananam Borihan, and the Vietnamese who lived in
Bangkok in general, maintained close ties with the temple, providing support, and for generations
bringing the ashes of their dead to be kept in the mandapa, or the big stupa with a pointed roof, locatedbehind the viharn. One can still find evidence of the past community, such as old pictures of stupas
located next to the viharn, which housed the bones and ashes of deceased Vietnamese. According to thecurrent Abbot of Wat Samananam Borihan, a cemetery for the Vietnamese was situated near the stupas aswell, although to date, no photos of the cemetery can be found. Both the cemetery and smaller stupas
have been demolished and cleared away, leaving nothing visible at the site. Ashes from the smaller stupas
were moved to the mandapa.
The mandapa (or mondop) still exists today and is a testament to the Vietnamese community that
lived in this area and their attachment to the temple. Today, no Vietnamese live in the area around Wat
Samananam Borihan, having gradually left to live in other places as the neighborhood became crowded.
The community was also impacted when Vietnam’s war against the US escalated in the 1960s, and theThailand-Vietnam relationship deteriorated. As the Thai authorities’ distrust of the Vietnamese living in
Thailand increased, they were suspected of supporting the Communist regime in North Vietnam and cameunder surveillance. This also caused them to leave the community. It was not until the political situationin the region, and the Thailand-Vietnam relationship, improved in the early 1990s that Thai of Vietnameseorigin (Việt Kiều) living in Thailand, and Vietnamese from Vietnam, came to visit Samananam Borihan
temple again.

Keywords: Arrival of Vietnamese in Thailand, Vietnamese Migration, Siam, Thailand, Annamnikaya
Buddhism, Samananam Borihan Temple, Chùa Cảnh Phước, Mandapa, Mondop, Early Rattanakosin
Periodキーワード：ベトナム人の来泰、ベトナム移民、シャム、タイ、安南派仏教、ワット・サマナ
ーナムボーリハーン、 チュア・カィンフォック(Chùa Cảnh Phước)、モンドップ、ラッタナコ
ーシン王朝初期

4การมาถึงของชาวเวียดนาม ศาสนาพุทธอนัมนิกาย และการก่อตั้งวัดสมณานัมบริหารใน
ไทยในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
ธัญญาทิพย์ ศรีพนา3

Introductionตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ในสมัยกรุงศรีอยุธยา การอพยพของชาวเวียดนาม
มายังสยาม ได้มีขึ้นแล้วดังที่เห็นจากแผนที่กรุงศรีอยุธยาของ Simon de la Loubère ว่ามี
หมู่บ้านโคแชงชีนัว (Cochinchinois) ซึ่งหมายถึงหมู่บ้านของชาวเวียดนามอยู่ทางซ้ ายมือ
ของหมู่บ้านจีน และอยู่ทางซ้ายมือของแผนที่4

Map of Autthaya- Simon de la Loubere. Pub. 1693 (Eng Ver.)https://www.ayutthaya-history.com/Geo_Map_DeLaLoubere.html

3นักวิจัยอาวุโสและผู้บรรยายประจำสถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย Email: sthanyat@hotmail.com(ดูประวัติการศึกษาและผลงานทางวิชาการท้ายเล่ม)4

ดู Simon de la Loubere. Map of Ayutthaya. Pub. 1693 (Eng Ver.),
https://www.ayutthaya-history.com/Geo_Map_DeLaLoubere.html.
5แต่บทความนี้ จะขอกล่าวถึงการอพยพของชาวเวียดนามมายังสยามนับตั้งแต่สมัย
สมเด็ จพระเจ้ากรุงธนบุ รีแ ละในสมั ยกรุงรัต นโกสิน ทร์ต อนต้ น ทั้ งนี้ การอพยพของชาว
เวียดนามนับตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีนี้มีความสัมพันธ์กับการเข้ามาในประเทศ
ไทยของพระพุทธศาสนานิกายมหายานจากเวียดนาม หรือที่ในประเทศไทยเรียกว่า อนัมนิกายพระพุทธศาสนานิกายมหายานในประเทศไทยประกอบด้วยจีนนิกายและอนัมนิกายอนั มนิกายเป็ นพระพุท ธศาสนานิกายมหายานที่มาจากประเทศเวียดนาม นำมาโดยชาว
เวียดนามจากเวียดนามในช่วงปลายคริส ต์ศ ตวรรษที่ 18 ชาวเวีย ดนามเหล่านี้ มี บ ทบาทสำคัญ ในการก่อตั้งและอุปถัมภ์วัดของฝ่ายอนัมนิ กายในไทยตั้งแต่เริ่มแรก แม้ว่าในเวลา
ต่อมาชาวจีนจะมีส่วนร่วมในการอุปถัมภ์ ให้การสนับสนุนที่สำคัญต่อวัดก็ตาม และวัดฝ่าย
อนัม นิก ายบางวัด ก็กลายเป็ น วัด ฝ่ายจีนนิ กายไป ขณะที่ห ลายวัดก็ยังคงเป็ น วัด ฝ่ายอนั มนิกายอยู่ แต่ประกอบด้วยพระสงฆ์ที่เป็นคนไทยแท้ หรือ คนไทยเชื้อสายจีนเท่านั้น
จากการที่คณะวิจัยได้ด ำเนินงานวิจัยเกี่ยวกับพระคัมภีร์ที่ได้มาจากวัดสมณานัมบริ ห าร หรือ วั ด แก๋ งห์ เฟี้ อ ก (Chùa Cảnh Phước) ผู้ วิ จั ย จึ ง มี ค วามประสงค์ ที่ จ ะเสนอ
ภาพรวมอย่างคร่าวๆของพระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกายในประเทศไทยและสืบค้นหาความเป็ น มาของวัดสมณานั ม บริห าร หรือ วัดแก๋งห์ เฟี๊ อก ซึ่ งเป็ น วัด ฝ่ายอนั ม นิ กายวัด หนึ่ งในประเทศไทย มีความเก่าแก่และประวัติอันยาวนาน วัดสมณานัมบริหารนี้มีความเกี่ยวพัน
และได้ รั บ การอุ ป ถั ม ภ์ การสนั บ สนุ น จากชาวเวี ย ดนามในกรุ ง เทพมหานครและจาก
พระมหากษัตริย์ไทยทุกพระองค์เสมอมา นอกจากนี้ ผู้วิจัยยังต้องการจะหาคำตอบว่า การอพยพเข้ามาในประเทศไทยของชาวเวียดนามในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 นำไปสู่การก่อตั้ง
วัดฝ่ายอนัมนิกายในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้นอย่างไร โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีของวัด
สมณานัมบริหาร นอกจากนี้ ในการก่อตั้งวัดสมณานัมบริหาร ชาวเวียดนามในสมัยนั้น มีส่วนร่วมอย่างไร
ในการสืบค้ นข้อมูลวิจัยในเรื่องนี้ ผู้เขียนได้ใช้วิธีวิจัยด้านเอกสาร การสัมภาษณ์
สนทนากั บ บุ ค คลที่ เ กี่ ย วข้ อ ง การสื บ ค้ น รู ป ภาพเก่ า และพระราชหั ต ถเลขาของ
6พระมหากษัตริย์บางพระองค์ อีกทั้ง การสำรวจพื้นที่วัดสมณานัมบริหารและบริเวณพื้นที่
ใกล้เคียงวัด นอกจากนี้ ผู้วิจัยยังได้เก็ บข้อมูลในวัดฝ่ายอนัมนิกายอื่นบางวัด เช่น วัดกุศล
สมาคร วัดมงคลสมาคม วัดอนัมนิกายาราม วัดโลกานุเคราะห์ เป็นต้น
เกี่ยวกับการสืบค้นข้อมูลด้านเอกสาร เนื่องจากพระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกาย ได้เริ่มก่อตั้งขึ้นตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 การสืบค้นข้อมูลจึงไม่ใช่เรื่ องง่าย ทั้งนี้ เอกสาร
เก่าได้สูญหายไปเป็นจำนวนมาก เนื่องจากไม่มีระบบจัดเก็บเอกสาร และเอกสารบางส่วนก็
ได้ถูกไฟไหม้ เช่น เอกสารที่วัดกุศลสมาคร ผู้วิจัยจึงได้พยายามสืบค้นข้อมูลจากเอกสารเก่า
เช่น พระราชพงศาวดารสมัยกรุงธนบุรี พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ในหลายรัชกาลหนั ง สื อ เอกสารที่ ให้ ข้ อ มู ล เกี่ ย วกั บ การอพยพของคนเวี ย ดนามเข้ ามายั งสยาม
ในช่วงสมัยกรุงธนบุรี และต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ส่วนหนึ่งได้สืบค้นจากพระราชพงศาวดาร
สมัยกรุงธนบุรี พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 พระราชพงศาวดารกรุงรั ต นโกสิ น ทร์ รั ช กาลที่ 3 พระราชพงศาวดารกรุ ง รั ต นโกสิ น ทร์ รั ช กาลที่ 4 พระราช
พงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 55
5ศรีนิล น้อยบุญแนว (บรรณาธิการ). พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาที่ 4 (สมเด็จพระ

เจ้าตากสินมหาราช) ฉบับหมอบรัดเล (กรุงเทพมหานคร: โฆษิต, 2554); ทิพากรวงศ์ (ขำ บุญนาค), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 (กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, 2526); ทิพากรวงศ์ (ขำ บุญนาค),เจ้าพระยา (เรียบเรียง) ; สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ทรงตรวจชำระและทรงนิพนธ์
อธิบาย). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 (กรุงเทพฯ : กองวรรณคดีและประวัตศิ าสตร์ กรมศิลปากร,2545); สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 2.
พิมพ์ครั้งที่ 9 (กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2546); ทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี, เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุง
รัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3 (กรุงเทพมหานคร: คุรุสภาลาดพร้าว, 2547); ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุญนาค),เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓ (กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุคส์, 2560); ทิพากรวงษ์มหา
โกษาธิบดี (ขำ), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๓๙๔ – ๒๔๑๑ ฉะบับ
เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ พิมพ์เป็นที่ระลึก ในงานพระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงธรรมสารเนติ (อบ บุนนาค) วันที่ ๑๗กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๗ ณวัดประยูรวงศาวาส (พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์ ท่าพระจันทร์, 2477).
7

“ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายในราชอาณาจักรไทย ประวัติความเป็นมาของชน
เชื้อชาติญวนในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย” 6 ซึ่งรวบรวมและเรียบเรียงโดย พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียนเป้า) เป็นเอกสารที่เกิดจากการรวบรวมเอกสาร
จากพระราชพงศาวดารหลายฉบับในเรื่องเกี่ยวกับพระสงฆ์อนัมนิกาย การเดินทางเข้ามายัง
สยามของชาวเวียดนามในช่วงเวลาต่างๆ ในช่วงต้นสมัยรัตนโกสินทร์
ส่วนหนังสือที่ให้ความกระจ่างชัดเกี่ยวกับอนัมนิกาย วัดต่างๆของฝ่ายอนัม นิกาย
ได้แก่
“เจริญธรรมปัญญานุสรณ์” รวมรวมโดย คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. 7
ให้ข้อมูลคร่าวๆเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของวัดอนัมนิกายต่างๆในประเทศไทย
“อนุสรณ์ คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทยได้รับพระบรมราชานุญ าตให้
บำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน (กงเต๊ก) ถวายพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิ ต ร” ให้ ข้ อมู ลในเรื่องตำนานพระอนั ม นิ กาย (พระญวน) ซึ่ งเป็ น พระนิ พ นธ์ของ
สมเด็ จ พระเจ้ า บรมวงศ์ เธอ กรมพระยาดำรงราชานุ ภ าพ การเดิ น ทางเข้ า มาของชาว
เวียดนามในช่วงรัช กาลที่ 3 อีกทั้ง ข้อมูลเกี่ยวกับพิธีกงเต๊กในงานพิธีพระบรมศพและพระ
ศพครั้งสำคัญของราชวงศ์จักรี
“เวียดนามในเมืองไทย” เขียนโดย ผุสดี จันทวิมล ได้นำเสนอปัจจัยการอพยพ
ของชาวเวียดนามเข้ามาในประเทศไทยตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงสมัยรัชกาลที่ 5 อันเนื่องมาจากลี้ภัย ทางการเมือง ภัยทางศาสนา ตลอดจนการถูกกวาดต้อนเข้ามาในฐานะ
6พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายในราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย. ตีพิมพ์เป็นธรรมพลี
ในงานพระราชทานเพลิงศพ องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง) ณ เมรุวัดสมณานัมบริหาร นางเลิ้ง พระนคร วันที่ ๒๘เมษายน ๒๕๑๑ (พระนคร : โรงพิมพ์ประยูรวงศ์, 2511).
7คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. เจริญธรรมปัญญานุสรณ์ จัดพิมพ์เนื่องใน พิธีบำเพ็ญกุศล ครบ ๑๐๐ วัน พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (เจริญ กิ๊นเจี๊ยวมหาเถร) ณ วัดกุศลสมาคร ถนนราชวงศ์ แขวงสัมพันธวงศ์
กรุงเทพมหานคร วันอังคารที่ ๒๓ เดือนกรกฎาคม ๒๕๖๑ (กรุงเทพมหานคร : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง,2561).
8เชลยสงคราม ปัญ หาเกี่ยวกับชาวเวียดนามในสยามด้านการเมืองการปกครองตั้งแต่สมัย
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น อีกทั้ง นโยบายการปกครองชาวเวียดนามที่เ ข้ามาในประเทศไทยสมัยต้นรัตนโกสินทร์
ในช่วงที่ฝรั่งเศสยึดครองประเทศเวียดนามในสมัยรัชการที่ 5 ทั้งนี้ ปัญหาได้ทวีมากขึ้นใน
สมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อฝรั่งเศสได้ยึดครองประเทศเวียดนาม และเรียกร้องสิทธิให้ชาวเวียดนาม
ในไทยจดทะเบียนเป็น “คนในบังคับฝรั่งเศส”ใน “รังษีธรรม” จัดพิมพ์ โดย พระสมณานัมธีราจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) พิมพ์แจก
เป็นธรรมทาน. (กรุงเทพ: ประชาชน, 2552) เป็นหนังสือเล่มเล็ก มีทั้งหมด 79 หน้า แต่เป็น
หนังสือเล่มเดียวที่ให้ ข้อมูลสำคัญ เกี่ยวกับพระครูคณานัมสมณาจารย์ (จี๋เหลิบ Chí Lập)อดีตเจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร โดยองสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง) เป็นผู้บันทึก
ผู้วิจัยได้มีโอกาสกราบสัมภาษณ์และขอกราบขอบพระคุณในความกรุณาในการ
ประสิทธิ์ประสาทความรู้อันมีค่าจาก พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก
Thanom Thiện Thực เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย (แท้จริงแล้ว ท่านกล่าวว่า
นามที่แท้จริงของท่านคือ ถนอม เถี่ยนเถิต Thanom Thiện Thật อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนจะ
ขอคงไว้ซึ่งนามที่ใช้กันในเอกสารต่างๆว่า ถนอม เถี่ยนถึก Thanom Thiện Thực เพื่อมิให้
เกิดความสับสน) ; พระคณานัมธรรมเมธาจารย์ ณรงค์ ติ่นเรียน Narong Tình Riên) รองเจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย; องพจนกรโกศล (ดร.พิสิษฐ์ เถี่ยนบ๊าว PhisitThiện Bảo) ประชาสัมพันธ์คณะสงฆ์อนัมนิกาย-เจ้าอาวาสวัดธรรมปัญญารามบางม่วง; องปลัดธรรมปัญญาธิวัตร (ธีระยุทธ เถี่ยนคาย Theerayut Thiện Khai) เลขานุการเจ้าคณะ
ใหญ่ อนัมนิกาย-เจ้าอาวาสวัดอุภัยภาติการาม อีกทั้ง องธรรมธรมานิตย์ (เทียนท่าน หรือเทียนแถ่งห์ Thiên Thành) เจ้าอาวาสวัดอนัมนิกายยาราม หรือวัดญวนบางโพ และองสังฆ
รักษ์จักรพันธ์ (เถี่ยนเหว่ Thiện Huệ) วัดสมณานัมบริหาร ขอขอบคุณ คุณเรืองยุทธ เลือง
คุณพงศ์ เรืองสุวัฒน์ คุณโสพณ ศิโรรัตน์ธัญโชคที่ได้ให้ความช่วยเหลือในด้านที่มีค่ายิง่
เกี่ยวกับการสำรวจพื้นที่นั้น ผู้วิจัยได้ทำการสำรวจพื้นที่ วัดสมณานัมบริหาร หรือวัดแก๋งห์เฟี้อก (Chùa Cảnh Phước) พื้นที่ชุมชนโดยรอบ พื้นที่ริมน้ำคลองผดุงกรุงเกษม
อันประกอบด้วยตลาดนางเลิ้ง ชุมชนญวนเก่าข้างๆวัด พื้นที่จากวัดถึงสนามม้านางเลิ้ง พื้นที่
9จากวัดถึงตลาดนางเลิ้ง ตลาดมหานาค สำหรับพื้นที่วัดนั้น ผู้วิจัยได้สำรวจอุโบสถ บริเวณ
รอบอุโบสถ และมณฑปรอยพระพุทธบาท เป็นต้น
นอกจากนี้ ยังได้ทำการสำรวจวัดอนัมนิกายบางวัดที่มีความสำคัญ เช่น วัดกุศล
สมาคร หรือ วัดโผเพื้ อ ก หรือ วัด โฝเฟื้ อก (Chùa Phổ Phước) วัด อนั มนิ กายาราม หรือวัด กว๋างเพื้ อก หรือ วัดกว๋างเฟื้ อก (Chùa Quảng Phước) หรือ ที่ ชาวบ้ านเรีย กกัน ติ ดปากว่ า วั ด ญวนบางโพ อี ก ทั้ ง วั ด โลกานุ เคราะห์ หรื อ วั ด ตื่ อ เต๋ (Chùa Từ Tế) ในกรุงเทพมหานคร
เกี่ยวกับการสืบค้น รูปภาพเก่าของวัดสมณานัมบริหาร และพระราชสาส์น พระราชหัต ถเลขาของพระมหากษัตริย์ ผู้เขียนได้รับความเอื้อเฟื้อรูปภาพจากวัด รูปภาพเก่า
เกี่ยวกับวัดเป็นหลักฐานและเครื่องยืนยันที่แน่ชัดถึงความเป็นมาและประวัติของวัด
การใช้คำในภาษาเวียดนาม
เกี่ยวกับการใช้คำในภาษาเวียดนาม โดยทั่วไปในเอกสารไทยและการออกเสียงของ
คนไทยแบบเก่านั้นเป็นไปตามความถนัด ซึ่งไม่ตรงกับการออกเสียงในภาษาเวียดนาม แต่ได้
ออกเสียงเช่นนั้นสืบมาจนถึงปัจจุบัน คำบางคำผู้เขี ยนจะคงไว้แม้ว่าจะเพื้ยนไปจากการออก
เสียงในภาษาเวียดนามที่ใช้ในประเทศเวียดนามก็ตาม เช่นคำว่า “อนัม” หรือ “อันนัม” ที่ใช้ในเอกสารไทย หรือที่ใ ช้ในการออกเสียงของคน
ไทยส่วนใหญ่ แท้จริงแล้วในภาษาเวียดนามจะออกเสียงว่า “อานนาม” (An Nam) อย่างไร
ก็ตาม ผู้วิจัยจะคงไว้ซึ่งการออกเสียงว่า “อนัม” ตามความเคยชินในการออกเสียง หรือการ
เขียนของคนไทย
นอกจากนี้ มีคำอีกหลายคำที่ผู้วิจัยจะขออ่านออกเสียงตามภาษาเวียดนาม หรือภาษาเวียดนามภาคเหนือ เช่น นามของพระภิกษุสงฆ์บางรูป หรือ ชื่อในภาษาเวียดนามของ
วัดต่างๆ ดังเช่น ชื่อวัดที่คนไทยและเอกสารไทย ออกเสียงว่า “กั๋นเพื้อก” (Cảnh Phước)ผู้วิจัยจะขอใช้คำว่า “แก๋งห์เฟื้อก” (ซึ่งเป็นสำเนียงทางภาคเหนือของเวียดนาม) แทน “กั๋นเพื้อก”10วั ด กุ ศ ลสมาคร หรือ วั ด โผเพื้ อ ก ผู้ วิ จั ย จะขอใช้ ค ำว่ า วั ด โฝเฟื้ อ ก (Chùa PhổPhước) ส่ ว นวัด อนั ม นิ ก ายาราม หรือ วั ด กว๋า งเพื้ อ ก ผู้ วิ จั ย จะขอใช้ ค ำว่ า วั ด กว๋ างเฟื้ อ ก(Chùa Quảng Phước) ตามสำเนียงทางภาคเหนือของเวียดนาม
ส่วนนามของพระภิกษุสงฆ์นั้น ดังเช่น คำที่คนไทยและเอกสารไทย ออกเสียงว่า จี๊หลั บ หรื อ จี๊ เหลิ บ หรื อ จี๊ ห ลอบ ภาษาเวี ย ดนามจะออกเสี ย งว่ า จี๋ เหลิ บ (Chí Lập)(สำเนียงทางภาคเหนือของเวียดนาม) กรณีนี้ ผู้วิจัยจะขอใช้การออกเสียงว่า จี๋เหลิบ
คำว่า อง (Ông หรือ Ong) ในภาษาเวียดนามเป็นคำยกย่องบุคคล เป็นคำนำหน้า
นามของผู้สูงอายุ ญาติผู้ใหญ่ เป็นคำนำหน้าสมณศักดิ์พระสงฆ์อนัมนิกายระดับสูง และเป็น
คำนำหน้านามของพระสงฆ์ชั้ นผู้ใหญ่ ในบทความนี้ ในบางโอกาส ผู้วิจัยจะใช้ คำว่า อง(Ong) นำหน้านามของพระสงฆ์ชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายอนัมนิกายแทนการใส่สมณศักดิ์
การใช้คำว่า สยามและประเทศไทย หรือ ไทยในบทความนี้ ผู้วิจัยจะใช้ทั้งคำว่า สยาม และประเทศไทย หรือ ไทย และอาจใช้คำว่า ประเทศไทย หรือ ไทย เมื่อกล่าวถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในช่วงก่อนปี ค.ศ. 1939 ซึ่งเป็น
ปีที่มีการเปลี่ยนชื่อประเทศ จากคำว่า สยาม เป็น ประเทศไทย
การใช้คำว่า เขมรเนื่ อ งจากในอดี ต ไทยเรีย ก กั ม พู ช าว่า เขมร จึ งขอใช้ ค ำว่ า เขมร เมื่ อ กล่ าวถึ งเหตุการณ์ในอดีต
การใช้ ค.ศ. หรือ คริสต์ศักราช
ในบทความนี้ ผู้วิจัยจะใช้ ค.ศ. (คริสต์ศักราช) แทน พ.ศ. (พุทธศักราช)ความยากลำบากบางประการในการดำเนินการวิจัย
ในการเขียนบทความนี้ ผู้วิจัยประสบความยากลำบากบางประการ ดังเช่น
11ประการแรก ข้อมูลเกี่ยวกับวัดสมณานัมบริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟี้อก มิได้มีการจด
บันทึกไว้อย่างเป็นระบบโดยวัด แต่จะเป็นข้อมูลสั้นๆจากเอกสารหลายฉบับซึ่งผู้เขียนต้อง
ทำการค้ น และรวบรวมจากแหล่ งข้ อ มู ล หลายแหล่ ง ซึ่ งบางครั้งมี ข้ อ มู ล ที่ ขั ด แย้ งกั น จึ งจำเป็นต้องตรวจสอบความถูกต้อง ประกอบกับการขอความรู้จากพระสงฆ์อนัมผู้ใหญ่หลาย
ท่านประการที่ ส อง ผู้ วิ จั ย ประสบความยากในการค้ น หาเอกสารเก่ า รู ป ภาพเก่ า ที่จำเป็นต้องนำมายืนยันความถูกต้องของข้อมูล และเนื่องจากข้อมู ลเกี่ยวกับ อนัมนิกาย ได้สูญหายไปกับเหตุการณ์ไฟไหม้ที่วัดกุ ศลสมาคร ซึ่งในปัจจุบันเป็นสำนักงานเจ้าคณะใหญ่
อนัมนิกาย อันทำให้เอกสารที่มีค่าถูกไฟเผาไหม้ไปเป็นจำนวนมาก ผู้วิจัยจึงต้องทำการค้นหา
เอกสารจากหลายแห่ง
บทความนี้ มีหกส่วนด้วยกัน ดังนี้ส่ วนแรก การอพยพของชาวเวีย ดนามมายั งไทย หรือ สยาม นั บ ตั้ งแต่ ส มั ย กรุ งธนบุรีจนถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ส่วนที่สอง อนัมนิกายในประเทศไทย
ส่วนที่สาม วัดสมณานัมบริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟี้อก (Chùa Cảnh Phước)ส่วนที่สี่ บทบาทของชาวเวียดนามในการสร้างและทำนุบำรุ งวัดสมณานัมบริหาร
ในช่วงต้นรัตนโกสินทร์
ส่วนที่ห้า ชุมชนชาวเวียดนามในอดีตในย่านวัดสมณานัมบริหาร
ส่วนที่หก บทสรุป
1.การอพยพของชาวเวียดนามมายัง ไทย หรือ สยาม นับตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรีจนถึงสมัย
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเท่ า ที่ มี ก ารบั น ทึ ก ไว้ ชาวเวี ย ดนามได้ อ พยพมายั ง ประเทศไทย หรื อ สยามนับตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา แต่การเข้ามายังประเทศไทยของชาวเวียดนามที่สัมพันธ์กับการ
นำศาสนาพุทธนิกายมหายานเข้ามายังสยามนั้น มีขึ้นตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี (ค.ศ.1767-1782)
12จึงจะขอกล่าวอย่างคร่าวๆถึงการอพยพของชาวเวียดนามมายัง ประเทศไทยนับตั้งแต่สมัย
กรุงธนบุรีจนถึงช่วงต้นรัตนโกสิ นทร์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า
เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 (ค.ศ.1824-1851)ชาวเวียดนามเดินทางเข้ามาในไทยในสมัย กรุงธนบุรีและในช่ว งต้นรัตนโกสินทร์
ด้วยสาเหตุหลักจาก 2 ประการคือ ประการแรก คือ ความขัดแย้งทางการเมืองภายในและ
การถู ก เบี ย ดเบี ย นทางศาสนาในเวี ย ดนาม เนื่ อ งจากไทยเป็ น ประเทศเพื่ อ นบ้ า นที่ มีเสถี ย รภาพ อุ ด มสมบู รณ์ แ ละมี ค วามเป็ น อยู่ ที่ ส งบสุ ข อี ก ทั้ ง มี ภู มิ ศ าสตร์ที่ เชื่ อ มต่ อ กั บเวี ย ดนามได้ โดยเฉพาะการเชื่ อ มต่ อ ทางทะเล ชาวเวี ย ดนามจึ ง อพยพเข้ า มาหลบภั ยประการที่สอง คือ การถูกกวาดต้อนเข้ามาในฐานะเชลยศึกสงคราม
1.1 การอพยพของชาวเวียดนามมายังไทย หรือ สยามในสมัยสมเด็จพระเจ้า
กรุงธนบุรี
การอพยพของชาวเวียดนามมายังประเทศไทยนับตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรีมีสาเหตุหลัก
ก็คือ เพื่อลี้ภัยอันสืบเนื่องจากความขัดแย้งทางการเมืองภายในเป็นหลัก
ในช่ วงหลั งของคริส ต์ ศ ตวรรษที่ 18 ในราวปี ค.ศ. 1773 จากความขั ด แย้ งทางการเมืองที่เมืองเว้ (Huế) อันเป็นราชธานีของเวียดนาม พี่น้องไตเซิน หรือ เต็ยเซิน (TâySơn) ได้พยายามโค่นล้มราชวงศ์ เหงวียน (Nguyễn) จึงเกิดการฆ่าฟันเจ้านายของราชวงศ์
เหงวียนเป็นอันมาก ทำให้ องเชียงซุน (Ong Chiangsoon) หรือ โตนเทิ๊ตซวน(Tôn ThấtXuân) ซึ่งเป็นราชบุตรองค์ที่ 4 ของเจ้าเมืองเว้ ต้องหนีมาอาศัยอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน
องเชี ย งซุ น เป็ น ชื่ อ ที่ ป รากฎอยู่ ใ นเอกสารของไทย โดยชื่ อ ที่ แ ท้ จ ริ ง ในภาษา
เวียดนาม และที่ชาวเวียดนามเรียก คื อ โตนเทิ๊ตซวน จากนี้ไปผู้วิจัยจะขอเรียกว่า โตนเทิ๊ต
ซวนครั้นต่อมาพี่น้องไตเซิน ได้ยกกองทัพ ติดตามมาถึงเมืองซาดิ่งห์ (Gia Định) หรือไซ่ ง่ อ น โตนเทิ๊ ต ซวน พร้ อ มทั้ ง ครอบครั ว และบริ ว าร จึ ง หนี เข้ า มาพึ่ ง หมากเที ย นตื๋ อ(Mạc Thiên Tứ) ที่ เมืองพุ ทไธมาศ หรือ บัน ทายมาศ หรือ เมืองห่าเตียน (Hà Tiên) ใน13ปัจจุบัน และทั้งสองได้ หนีเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีในราวปี
ค.ศ. 17768 บ้างว่าในปี 17789
พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาที่ 4 (สมเด็จพระ
เจ้าตากสินมหาราช) ฉบับหมอบรัดเล กล่าวว่า เมื่อพี่น้องไตเซินได้ยกกองทัพติดตามมาถึง
ห่าเตียน เจ้าเมืองห่าเตียน (ซึ่งน่าจะหมายถึง หมากเทียนตื๋อ Mạc Thiên Tứ) 10 เห็นว่าไม่
สามารถต่อสู้ได้ จึงอพยพครอบครัว พร้อมผู้ติดตามของตน และพาโตนเทิ๊ตซวน 11 พร้อมทั้ง
ครอบครัว และบริว ารหนี เข้ ามาพึ่ งพระบรมโพธิ ส มภารสมเด็ จ พระเจ้ า กรุงธนบุ รี 12 โดยเดินทางมาถึงกรุงธนบุรีในช่วงต้นปี ค.ศ.177813

8อ้างแล้ว, พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย, หน้า1; และ คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย ได้รับพระบรมรา
ชานุญาตให้บำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน (กงเต๊ก) ถวายพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลย
เดชมหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง วันอังคารที่ 21 มีนาคม พุทธศักราช 2560, หน้า 1.
9ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2541), หน้า 26.
10มีชื่อเป็นทางการตามภาษาจีนกลางว่า “ม่อซื่อหลิน” ในพระราชพงศาวดารเขมรเรียกว่า “สมเด็จพระโสทัต” ส่วนสยามเรียกว่า “พระยาราชาเศรษฐีญวน”; หมากเทียนตื๋อ (Mạc Thiên Tứ) เป็นชาวจีนกวางตุ้งที่มาอาศัยอยู่ที่เมืองบัน
ทายมาศ หรือ พทไธมาศ ในภาษาเขมร หรือ เมืองห่าเตียนในภาษาเวียดนาม เป็นเวลานาน อาจเรียกได้ว่า เป็นชาว
เวียดนามเชื้อสายจีนกวางตุ้ง
11ศรีนิล น้อยบุญแนว (บรรณาธิการ). พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาที่ 4 (สมเด็จพระ
เจ้าตากสินมหาราช) ฉบับหมอบรัดเล. พิมพ์ครั้งที่ 3 (กรุงเทพฯ : โฆษิต, 2554), หน้า 119.
12หอจดหมายเหตุ. ประวัติศาสตร์การอพยพของชาวเวียดนาม, 19 ตุลาคม 2515.
http://catholichaab.com/main/index.php/2015-09-22-02-53-59/2015-09-30-02-35-12/527-2015-10-1904-34-47.
13
Edward Van Roy. Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok (Chiang
Mai: Silkworm Books, 2017), p.207.
14สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดให้หมากเทียนตื๋อ และผู้ติดตามพักอยู่ในพื้นที่ที่เป็น
บริเวณปากคลองตลาดในปัจจุบัน 14 ต่อมาได้ตั้งให้หมากเทียนตื๋อเป็น พระยาราชาเศรษฐี
ญวนสำหรับ โตนเทิ๊ ต ซวน เมื่ อเดิน ทางมาถึ ง กรุงธนบุ รี สมเด็ จพระเจ้ากรุงธนบุ รี ได้พระราชทานที่ดินให้พวกโตนเทิ๊ตซวน เพื่อตั้งบ้านเรือนอยู่นอกพระนครทางฝั่งตะวันออก
ของแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นพื้นที่แถวถนนพาหุรัดในปัจจุบัน จึงเรียกกันว่าบ้านญวนพาหุรัด
ต่อมาพื้นที่ตรงนี้ได้ถูกสร้างเป็นถนน เรียกว่า ถนนพาหุรัด จนมาถึงทุกวันนี้ 15 อย่างไรก็
ตามในปัจจุบัน ไม่มีชาวเวียดนามอาศัยอยู่ในพื้นที่นี้แล้วต่อ มา โตนเทิ๊ ต ซวน ต้ องพระราชอาญาประหารชี วิตพร้อมกั บ บุ ต รภรรยาและ
บริวารจำนวนราว 53 คน เพราะสมเด็จพระเจ้ากรุง ธนบุรีได้ข่าวว่า โตนเทิ๊ตซวน คิดหนี
กลับเวียดนาม บ้างก็ว่าเป็นเพราะสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีมีพระสติฟั่นเฟือนเข้าใจว่า โตนเทิ๊ตซวน ขโมยเพชรกลืนไว้ในท้อง
ในพงศาวดารญวนกล่ าวว่า ในช่ วงเวลานั้ น มี เรือสยามลำหนึ่ งเดิน ทางกลั บ จากกวางตุ้ง ถูกโจรสลัดเวียดนามปล้นกลางทะเลขณะที่แล่นผ่านเมืองห่าเตียน ในขณะเดียวกัน
มีชาวจามคนหนึ่ง (เอกสารบางฉบับกล่าวว่าเป็นคนเขมร หรือ อาจเป็นชาวจามเขมร) 16 ทูลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ว่า ซาดิ่งห์ (Gia Định) หรือ เมืองไซ่ง่อนในปัจจุบันวางแผนจะยึด
กรุงเทพฯ และได้ขอให้โตนเทิ๊ตซวน และหมากเทียนตื๋อลี้ภัยและมารออยู่ที่กรุงเทพ บุคคล
ทั้งสองได้ปฏิเสธคำกล่าวนี้เมื่อถูกสอบถาม แต่ด้วยความหวาดระแวงว่า ทั้งสองคนเป็นไส้ศึก
เวียดนาม อีกทั้งถูกทูลว่า โตนเทิ๊ตซวนกำลังจะหนี ทำให้โตนเทิ๊ตซวนถูกสั่งประหาร พร้อม

14หมากเทียนตื๋อพยายามสร้างฐานนำเข้าส่งออกเล็กๆ ณ พื้นที่ตรงนี้ แต่ต้องเผชิญการแข่งขันกับชุมชนฮกเกี้ยนและ
กวางตุ้งในพื้นที่น,ี้ ดู Edward Van Roy. Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of
Bangkok (Chiang Mai: Silkworm Books, 2017), p.207.
15อ้างแล้ว, พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย, หน้า1.
16อ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 26.
15

ด้ ว ยเครื อ ญาติ แ ละทหารชั้ น ผู้ ใหญ่ ช าวเวี ย ดนามอี ก 53 คน 17 อย่ า งไรก็ ต าม ยั ง มี ช าวเวียดนามที่เหลืออีกไม่ทราบจำนวน สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงเนรเทศออกไปอยู่นอกเขต
พระนครทั้งหมด18ราวปี ค.ศ. 1780 มีผู้ไปกราบทูลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีว่า หมากเทียนตื๋อจะหนี
ไปเมืองพุทไธมาศ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีจึงทรงให้ประหารหมากเทียนตื๋ อ โดยในข้อมูล
บางแหล่ง กล่าวว่า หมากเทียนตื๋อได้ฆ่าตัวตาย 19 สองเหตุการณ์นี้ อาจจะเกิดขึ้นพร้อมกัน
หรือ ไล่เลี่ยกัน เพราะจำนวนผู้ที่ถูกประหารมีจำนวนเท่ากัน
ครั้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 แห่งรัตนโกสินทร์
(ค.ศ.1782-1809) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ชาวเวียดนามเหล่านี้กลับมาอยู่ในกรุงเทพฯ
เช่นเดิม พร้อมทั้งพระราชทานเงินทอง เสื้อผ้า เสบียงอาหาร และให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่เดิมคือ ที่หนองระโหน ตำบลบ้านหม้อ ถนนพาหุรัดในปัจจุบัน และอีกที่หนึ่ง คือ ที่ตำบลบางโพ
กล่าวโดยสรุป กลุ่มของโตนเทิ๊ต ซวน เป็นชาวเวียดนามกลุ่มแรกที่อพยพเข้ามาตั้ง
ภูมิลําเนาอยู่ในสยาม หลังจากที่กรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าแล้ว
1.2 การอพยพของชาวเวียดนามมายังสยามในสมัยต้นรัตนโกสินทร์
ในสมั ยกรุงรัต นโกสิน ทร์ตั้งแต่ รัช กาลพระบาทสมเด็จ พระพุ ท ธยอดฟ้ าจุ ฬ าโลกรั ช กาลที่ 1จนถึ ง รัช กาลพระบาทสมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ า เจ้ า อยู่ หั ว รั ช กาลที่ 5 (ค.ศ.
1868-1910) มีชาวเวียดนามอพยพเข้ามาอาศัยอยู่ในไทยเป็นจำนวนมากและหลายกลุ่ม
ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ จันทบุรี และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ สำหรับชาวเวียดนาม

17

Đại Nam thực lục chính biên, Viện Sử học, Hanoi, 1963 (The Official Historical Records of
Nguyen Dynasty), Institute of History, Hanoi, 1963), pp. 34-35. อ้างจาก ทิวารี โฆษิตธนเกียรติ, The
Adaptation of Annam-nikai in Bangkok (การปรับตัวของพุทธอนัมนิกายในกรุงเทพมหานคร), (วิทยานิพนธ์
อักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาไทยศึกษา คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2548), หน้า 15.
18อ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 26.
19
Op.cit., Edward Van Roy. Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok, p.
207.
16ในกรุงเทพฯ ได้อาศัยอยู่ในพื้นที่ต่างๆกันเป็นกลุ่มๆ กลุ่มชุมชนที่สำคัญ ได้แก่ บ้านญวน
ตำบลบางโพ บ้านญวนสามเสน และบ้านญวนสะพานขาว เป็นต้น
ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 ได้มีเจ้าในราชวงศ์
เหงวี ย นองค์ ห นึ่ ง ชื่ อ องเชี ย งสื อ (Ong Chiangsue) ซึ่ ง เป็ น ชื่ อ ที่ ไ ทยเรี ย ก หรื อ ที่ ช าวเวียดนามในเวียดนามขนานนามว่า เหงียนฟุกแอ๋งห์ (Nguyễn Phúc Ánh) หรือ เหงวียน
แอ๋งห์ (Nguyễn Ánh)เหงวียนฟุกแอ๋งห์ เป็นเจ้าเมืองซาดิ่งห์และเป็นนัดดาของโตนเทิ๊ตซวน ได้เข้ามาพึ่ง
พระบรมโพธิสมภารพร้อมมารดา ภรรยา และขุนนางในปี ค.ศ.1781 โดยหนีการสู้รบกับพี่
น้องไตเซินมาจากซาดิ่งห์ และมาหลบซ่อนอยู่ที่เกาะกระบือ ตรงเขตแดนเขมร
ต่อมาพระยาชลบุรีและพระระยองได้ลาดตระเวนโจรสลั ดไปยังเกาะกระบือ และมาพบเข้า จึงได้นำมาเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกในราวปี ค.ศ. 1782(บางแหล่งข้อมูลกล่าวว่า ในปี 1784) ซึ่งได้ทรงพระกรุณาต่อเหงวียนฟุกแอ๋ง ห์อย่างยิ่ง เหงวียนฟุกแอ๋งห์ พำนักอาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ อย่างน้อยเป็นเวลา 4 ปี 20พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 โปรดฯให้เหงวียนฟุกแอ๋งห์
พำนักอยู่กับผู้ติดตามที่ใต้บ้านต้นสำโรง ตำบลคอกกระบือ (คอกควาย) ริมฝั่งตะวันออกของ
แม่น้ำเจ้าพระยา (ปากคลองผดุ งกรุงเกษม) ซึ่งใกล้ที่ตั้งของสถานทูตปอร์ตุเกสในปัจจุบัน
ทรงชุบ เลี้ ยงเหงวียนฟุ ก แอ๋งห์ เที ยบเท่ าเสมอกับ เจ้าเขมรที่ มาพำนั กอยู่ในพระนคร คื อพระราชทานเบี้ยหวัดเงินปี ปีละ 5 ตำลึง เครื่องยศ ดังเช่น พานหมาก คนโท กลดคันสั้น
มารดาและขุ น นางที่ ติ ด ตามมาก็ ได้ รั บ พระราชทานเบี้ ย หวั ด เช่ น กั น และชุ บ เลี้ ย งพวกเวียดนามข้าราชการให้ขึ้นกรมต่างๆ นอกจากนี้ ยังทรงมีพระบรมราชโองการมายังเจ้าเมือง
กรมการเมืองสมุทรปราการให้ปล่อยชาวเวียดนามที่เป็นพรรคพวกเหงวียนฟุกแอ๋งห์ ให้เข้า

20ทิพากรวงศ์ (ขำ บุญนาค), เจ้าพระยา (เรียบเรียง) ; สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ทรงตรวจชำระและทรงนิพนธ์อธิบาย). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 (กรุงเทพฯ : กองวรรณคดีและ
ประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2545), หน้า 13.
17ออกทำมาหากินในท้องทะเลได้โดยสะดวก 21 ในคราวที่ลี้ภัยมาครั้งแรก บริวารที่ติดตาม
มายังกรุงเทพฯมีประมาณ 20 คน ต่อมาพวกเวียดนามที่สนับสนุนเหงวียนฟุกแอ๋งห์ได้พากัน
ทยอยเดินทางจากเวียดนามเข้ามาในไทย ส่วนมากพักอยู่แค่จันทบุรี บางส่วนเดินทางมาถึง
กรุงเทพฯ
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 ทรงส่งกองทัพไปช่วยเหง
วียนฟุกแอ๋งห์ สู้รบปราบปรามพี่น้องไตเซินในเวียดนาม 2 ครั้ง (ในปี ค.ศ.1783 และปี ค.ศ.
1784) (ในหลั ก ฐานเวีย ดนามว่ าช่ ว ยครั้งเดี ย ว) แต่ ก็ พ่ า ยแพ้ ม าทั้ ง 2 ครั้ งนั้ น ได้ มี ท หารเวียดนามในกองทัพของเหงวียนฟุกแอ๋งห์ได้ติดตามเหงวียนฟุกแอ๋งห์กลับมายังกรุงเทพฯอีก
ในครั้งนี้เป็นขุนนางและนายทหาร 28 คน เป็นทหารและกลาสีชั้นนายพลราว 200 คน มากับเรือสำเภา 5 ลำ นอกจากนั้น ยังมีชาวเวียดนามที่สวามิภักดิ์ต่อตระกูลเหงวียนก็ได้แตก
กระสานซ่านเซ็นหลบซ่อนพี่น้องไตเซินและพาครอบครัวลี้ภัยเข้ามาในเขตสยาม โดยเฉพาะ
ชาวเวี ย ดนามแคว้ น โคแชงชี น (Cochinchine) หรื อ โคชิ น ไชน่ า (Cochinchina) อาจประมาณจำนวนได้ราว 1,000 คน แต่ด้วยจำนวนเพิ่มมากขึ้น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอด
ฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 จึงโปรดเกล้าให้เหงวียนฟุกแอ๋งห์ ย้ายไปพำนัก ณ ตำบลโคกหลวง
พงศาวดารญวนระบุไว้ว่า เหล่านายทหารที่ซ่องสุมผู้คนอยู่นอกอาณาเขตสยามที่มีศูน ย์ก ลางอยู่ที่ บ ริเวณเมื องบั น ทายมาศ ได้เข้ามาติ ด ต่ อกั บ เหงวีย นฟุ ก แอ๋งห์ อ ยู่ เสมอๆ
ระหว่างนีท้ หารเวียดนามอีกประมาณ 600 คนเศษซึ่งนำโดย เลวังกุน หรือ เลวันกุง (Lê VănCung) ทหารเอกของเหงวี ย นฟุ ก แอ๋ ง ห์ ได้ พ ากั น ลงเรื อ เข้ า มากรุ ง เทพฯ เหงวี ย นฟุ กแอ๋ ง ห์ ได้ อ าสานำกองกำลั ง ทหารเวี ย ดนามเข้ า ร่ ว มทำสงครามกั บ พม่ า ในช่ ว งปี ค.ศ.
1785-178622 โดยทำหน้าที่เป็นทัพหน้าจนได้รับชัยชนะ

21ทิพากรวงศ์ (ขำ บุญนาค), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 (กรุงเทพฯ : องค์การค้า
ของคุรุสภา, 2526), หน้า 29-30.
22อ้างแล้ว, ทิพากรวงศ์ (ขำ บุญนาค), เจ้าพระยา (เรียบเรียง) ; สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุ
ภาพ (ทรงตรวจชำระและทรงนิพนธ์อธิบาย). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1, หน้า 32-42; และอ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 28.
18ต่อมาในปี ค.ศ. 1786 เหงวียนฟุกแอ๋งห์ ยังช่วยปราบปรามกบฏแขกมลายู โดยใช้
ให้ทหารเวียดนามต่อเรือรบสิบลำคอยกบฏอยู่ที่เกาะช้างและให้เลวันกุง นำกำลังช่วยสมเด็จ
กรมพระราชวังบวรสถานมงคลมหาสุรสิงหนาถปราบปรามจนสำเร็จอีก
อย่างไรก็ตาม ในปี ค.ศ.1786 เหงวียนฟุกแอ๋งห์ พร้อมกับญาติวงศ์และบริวารที่
ใกล้ชิดซื่อสัตย์ประมาณ 150 คนได้ลอบหนีจากกรุงเทพฯไป โดยเรือ 4 ลำ23 ภายหลังแม้จะ
มีผู้ติดตามองเชียงสือออกไปช่วยรบในเวียดนามอีก แต่จำนวนคนเวียดนามซึ่งเป็นบริวารของ
เหงวียนฟุกแอ๋งห์ ก็ยังคงเหลืออยู่ในสยามอีกเป็นจำนวนมาก เพราะมีคนเวียดนามจำนวน
มากไม่ เต็มใจที่ จะกลับเวียดนามเพื่ อไปสู้รบ และเลือกที่จะอยู่ในสยามต่อไป ซึ่งอาจเป็ นเพราะชาวเวียดนามเหล่านี้เริ่มชินกับชีวิตที่สงบสุขในกรุงเทพฯ คนเหล่านี้เห็นว่า การกลับไป
เวียดนามมีความเสี่ยงต่อชีวิตเพราะความหวังที่จะเอาชนะพี่น้องไตเซินนั้นดูจะเป็นไปได้ยาก
นอกจากนั้น ชาวเวียดนามเหล่านี้เป็นทหารมาตัวเปล่าและได้แต่งงานมีครอบครัวตั้งหลัก
แหล่งกับคนไทยในกรุงเทพฯแล้ว เนื่องจากจำนวนที่มีมาก พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า
จุฬาโลก รัชกาลที่ 1 จึงได้ย้ายชาวเวียดนามเหล่านี้จากคอกกระบือมารวมอาศัยที่ตำบลบาง
โพอนึ่ ง หลั ง จากที่ เหงวี ย นฟุ ก แอ๋ ง ห์ จากไปไม่ น าน เหงวี ย นหวิ่ ง ห์ ดึ๊ ก (Nguyễn
Huỳnh Đức) ซึ่งเป็นแม่ทัพเวียดนามของเหงวียนฟุกแอ๋งห์ผู้เคยคุมทัพทางใต้ เคยพ่ายแพ้พี่
น้องไตเซินในปี ค.ศ. 1783 ได้ลี้ภัยเข้ามาในสยามโดยผ่านลาว พร้อมกับนำกำลังคนราว
5,000 คนเข้ามาถึงกรุงเทพฯด้วย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 จึงทรงชักชวนให้เหงวียนหวิ่งห์ดึ๊ก ทำราชการอยู่ที่กรุงเทพฯ แต่เมื่อเหงวียนหวิ่งห์ดึ๊กยืนยันที่
จะตามออกไปช่วยเหงวียนฟุกแอ๋งห์ จึงทรงพระกรุณาจัดหาเรือใบให้ไป แต่เหงวียนหวิ่งห์
ดึ๊กจำต้องทิ้งคนเวียดนามที่แสดงความจำนงจะอยู่ต่อไปในกรุงเทพฯไว้ เป็นที่เชื่อว่า เป็นจำนวนราว 2 ใน 3 ที่ ตัด สิน ใจเลือกที่ จะอยู่อ าศั ยต่อ ในกรุงเทพฯ ชาวเวียดนามที่ นับ ถื อ

23อ้างแล้ว, ทิพากรวงศ์ (ขำ บุญนาค), เจ้าพระยา (เรียบเรียง) ; สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุ
ภาพ (ทรงตรวจชำระและทรงนิพนธ์อธิบาย). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1, หน้า 44-45.
19

พระพุทธศาสนาเหล่านี้ได้ตั้งบ้านเรือนรวมกับชาวเวียดนามที่บางโพ ส่วนพวกที่นับถือคริสต์
ศาสนาพำนักอยู่ที่สามเสน
ชาวเวียดนามที่ตกค้างในกรุงเทพฯได้เข้ารับราชการทหารในกองทัพสยามโดยรับยศ
เทียบเท่ายศฝ่ายเวียดนาม) ดังเช่น ธงยุงยาน หรือ ธงซุงซาน (Thông Dung Gian) และ โห่เยืองดึ๊ก หรือ โห่เซืองดึ๊ก (Hồ Dương Đức)24 ซึ่งเป็นนายทหารเวียดนาม ได้รับเลือกเป็น
หัวหน้าหมู่บ้านบางโพและผู้บังคับกองทหารขึ้นตรงต่อสมุหพระกลาโหม
ทงยุงยานและโห่เยืองดึ๊กนี้ เป็นผู้มีบทบาทในการสร้างวัดในฝ่ายอนัมนิกายวัดหนึ่ง
ดังจะกล่าวต่อไป
ในสมั ย พระบาทสมเด็ จ พระนั่ ง เกล้ าเจ้ า อยู่ หั ว รั ช กาลที่ 3 การอพยพของชาว
เวียดนามเข้ามายังสยาม มีสาเหตุทั้งมาจากการถูกกดขี่ปราบปรามทางศาสนา การถูกกวาดต้อ นเข้ามาในฐานะเชลยศึก สงคราม ทั้ งนี้ ในช่วงรัช กาลนี้ สยามและเวียดนามได้ท ำศึ กสงครามกันนานถึง 15 ปี25 อีกทั้ง มีสาเหตุมาจากการถูกเกลี้ยกล่ อมชักชวนให้เข้ามาอาศัย
ในสยาม
ในช่วงรัชกาลนี้ ชาวเวียดนามลี้ภัยทางศาสนามายังสยามก็เนื่องจากนโยบายการ
กดขี่ข่มเหงผู้ที่นับถือคริสต์ศาสนาของพระจักรพรรดิมิงหม่าง (Minh Mạng) ที่ประกาศห้าม
มิให้ชาวเวียดนามนับถือศาสนาคริสต์ โดยพระจักรพรรดิมิงหม่างได้ออกพระราชกฤษฎีกาที่
นำไปสู่การลงโทษและการประหัตประหารชาวเวียดนามที่นับถือคริสต์ ศาสนาโดยทั่วไปใน
ค.ศ.1834 จึงมีชาวเวียดนามเข้ารีตอพยพครอบครัวหนีภัยเข้ามาในสยามเป็นจำนวนมาก
โดยมาอาศัยอยู่ที่เมืองจันทบุรีเป็นส่วนใหญ่
อย่างไรก็ดี ในสมัยพระจักรพรรดิมิงหม่าง การข่มเหงผู้ที่นับ ถือคริสต์ศาสนายังไม่รุ น แรงเท่ า กั บ ในรั ช กาลต่ อ มา คื อ รั ช กาลของพระจั ก รพรรดิ ตึ ดึ๊ ก (Tự Đức) (ค.ศ.
24ในเอกสารอื่นๆ ใช้ชื่อว่าโห่เซืองดั๊ก หรือ โห่เยืองดั๊ก (Hồ Dương Đắc) แต่ใน พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียนเป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายในราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อ
ชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย (พระนคร : โรงพิมพ์ประยูรวงศ์, 2511), หน้า 46-48 ใช้คำว่า
โห่เซืองดึ๊ก หรือ โห่เยืองดึ๊ก (Hồ Dương Đức) ซึ่งผู้วิจัยเห็นว่าน่าจะเป็นโห่เซืองดึ๊ก หรือ โห่เยืองดึ๊ก (Hồ DươngĐức) มากกว่า
25อ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 35.
20

1848-1883) พระจักรพรรดิตึดึ๊กทรงใช้นโยบายนี้ตอบโต้การแทรกแซงทางการเมืองการ
ปกครองเวียดนามของพวกบาทหลวงและนักสอนศาสนาชาวตะวันตก โดยสั่งให้ประหารชาว
เวียดนามคริสต์และทำลายหมู่บ้านชาวเวียดนามที่นับถือคริสต์ ทำให้ชาวเวียดนามนับถือ
คริสต์หลายพันคนต้องถูกประหารชีวิต
เมื่ อ ฝรั่ ง เศสใช้ ก ำลั ง บุ ก เมื อ งท่ า ตู ร าน (Tourane) (หรื อ ดานั ง Đà Nẵng ในปัจจุบั น) เป็น ครั้งแรกในปีค.ศ.1858 และได้ค รอบครองแคว้นโคแช็งชี น (Cochinchine)หรือ โคชินไชน่า (Cochinchina) พระจักรพรรดิเข้าใจว่าชาวเวียดนามที่นับถือคริสต์ใ ห้การ
สนับสนุนพวกฝรั่งเศส จึงกดขี่กระทำการทารุณกรรมชาวเวียดนามเหล่านี้อย่างรุนแรงยิ่งขึ้น
อย่างไรก็ดี ภายหลังจากที่ฝรั่งเศสเริ่มบุกเวียดนามโดยยึดเมืองตูราน และเวียดนาม
สู้รบกับฝรั่งเศสและพ่ายแพ้จนต้องตกอยู่ในฐานะรัฐในอารักขาของฝรั่งเศสในปีค.ศ.1884
แล้ว ทำให้มีชาวเวียดนามหลบหนีลี้ภัยสงครามเข้ามาอาศัยในสยามเป็นจำนวนมาก ทั้งที่
เป็นพวกที่หลบหนีการปกครองของฝรั่งเศสและเป็นกลุ่มเวียดนามรักชาติที่ต่อต้านฝรั่งเศส
สำหรับการถูกกวาดต้อนเข้ามาในฐานะเชลยศึ กสงครามและการถูกเกลี้ยกล่อม
ชักชวนให้เข้ามาอาศัยในสยาม การกวาดต้อนผู้คนพลเมืองที่ตีได้ไปเป็นเชลยของฝ่ายชนะ
เป็นประเพณีมีมาแต่ดึกดำบรรพ์ เป็นทั้งการทอนกำลังของฝ่ายข้าศึกในการทำสงครามครั้งต่อ ไป เป็ น ทั้ งการทดแทนพลเมือ งที่ สูญ เสียไปในระหว่างการรบ อี กทั้ ง ยังใช้ เป็ น รางวัล
ให้แก่นายทัพนายกองให้รับเอาเชลยนั้นไปเป็นทาส ผู้รับใช้ และในสมัยนั้นยังถือว่ากำลังคน
เป็นปัจจัยทางเศรษฐกิจที่สำคัญของประเทศด้วย อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ถูกกวาดต้อนมา ยังอาจ
ถูกฝึกให้เป็นทหารประจำกรมกองต่างๆ หรือ สำหรับบางคน บางกลุ่มที่มีความชำนาญใน
บางด้าน ก็อาจถูกนำมาให้ทำหน้าที่ตามความชำนาญ
นอกจากจะใช้การบังคับกวาดต้ อนหลังชนะสงครามแล้ว การเกลี้ยกล่อม ชักชวนเข้ ามายั ง สยามก็ เป็ น อี ก วิ ธี ห นึ่ ง ที่ ท ำให้ ได้ ช าวเวี ย ดนามเป็ น จำนวนมากโดยเฉพาะชาว
เวียดนามที่เข้ารีตเดินทางเข้ามายังสยาม ดังเช่น กรณีที่กองทัพสยามได้เดินทางมาถึงคลอง
องเจืองในราวปี ค.ศ. 1833 หรือ ค.ศ. 1834 ได้มีบาทหลวงท่านหนึ่ง ซึ่งมาพร้อมกับพระยา
วิเศษสงคราม (หัวหน้าหมู่บ้านเขมรเชื้อสายโปรตุเกสที่ตำบลสามเสน) เป็นผู้เกลี้ยกล่อมชาว
21เวียดนามเข้ารีตที่อาศัยอยู่ที่คลององเจืองให้เข้ามายังสยามมาได้ทั้งหมดประมาณ 300 คนเศษ จากนั้นก็ได้ชาวเวียดนามเข้ารีตในเมืองโจดก 26 มาเพิ่มเติม เมื่อชาวเวียดนามเข้ารีต
เหล่ า นี้ เดิ น ทางมาถึ ง กรุง เทพฯ พระบาทสมเด็ จ พระนั่ ง เกล้ า เจ้ า อยู่ หั ว รั ช กาลที่ 3 ได้พระราชทานที่ดินเหนือบ้านเขมรเข้ารีต ริมวัดส้มเกลี้ยง ให้เป็นที่อยู่อาศัย และให้สักข้อมือ
เข้าหมวดพวกเวียดนามว่า “ญวนสวามิภักดิ์” 27อีกกรณีหนึ่ง เป็นกรณีที่ทหารเวียดนามประสบโรคระบาดและความยากลำบาก
จึงหนีมาอยู่กับฝ่ายไทย ดังที่เกิดขึ้นใน ค.ศ.1840 ขณะที่เจ้าพระยาบดินทร์เดชาคุมทัพอยู่ที่
เมืองพระตะบอง28 พวกทหารเวียดนามในค่ายของ องเดียญกุญ29 หรือ องเตียงกุน แม่ทัพเวี ย ดนามที่ เมื อ งกำพงธมหนี ไข้ ป่ ว ง (เป็ น โรคระบาดซึ่ ง มี อ าการท้ อ งร่ ว งและอาเจี ย น)ออกมาหาพวกเขมร 134 คน ต่อมาหนีจากค่ายเมืองพนมเปญอีกราว 200 คน เมื่อส่งเข้า
มายังกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 โปรดเกล้าให้สักข้อมือเป็น
“กองอาสารบญวน” และพระราชทานแก่สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนอิศเรศรังสรรค์
ไว้ปฏิบัติงาน ชาวเวียดนามเหล่านี้ได้มาอาศัยอยู่ที่ตำบลบางโพ 30นอกจากนี้ ยังมีกรณี ให้รางวัลนำจับ ดังเช่น กรณี ระหว่าง ค.ศ.1833-1841 ชาวเขมรที่อยู่ฝ่ายไทยสู้รบกับเวียดนามโดยใช้วิธีรบแบบกองโจรสามารถจับพวกเวียดนามมาได้
เป็นจำนวนมากกว่า 2,000 คน ชาวเวียดนามเหล่านี้พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว

26เมืองโจดก หรือ เมืองโจวด๊ก (Châu Đốc) ในปัจจุบัน
27อ้างแล้ว, พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัตพิ ระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย, หน้า36-37; และ อ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 36.
28บดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี),เจ้าพระยา. (เรียบเรียง). อานามสยามยุทธ ว่าด้วยการสงครามระหว่างไทยกับลาว

เขมร และญวน (พระนคร : แพร่พิทยา, 2514).
29

อ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 36.
30อ้างแล้ว, พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย หน้า206-207; และ อ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 37.
22รัชกาลที่ 3 โปรดเกล้าให้ส่งไปไว้ยังเมืองกาญจนบุรีและหัวเมืองทางเหนือ 31 เช่น พิษณุโลก
และตาก แต่ถ้าเป็นเวียดนามเข้ารีตโปรดเกล้าให้ส่งไปไว้ที่สามเสน
ชาวเวียดนามที่ถูกส่งไปยังกาญจนบุรีนั้น เพื่อไปรักษาป้อมเมืองใหม่ซึ่งโปรดฯให้
เจ้าพระยาคลังคุมชาวมอญสร้างในปี ค.ศ. 1832 เพื่อป้องกันชายแดนฝั่งตะวันตกจากพม่า
และต่อมาให้จัดชาวเวียดนามเหล่านี้เป็นทหารปืนใหญ่ฝ่ายวังหลวง
ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 (ค.ศ. 1851-1868) ยังมี ช าวเวี ยดนามที่ ลี้ ภั ย การเมื อ งและศาสนามาอาศั ย อยู่ ในสยามเป็ น จำนวนมาก และยั งปรากฏว่ามีชาวเวียดนามที่หนีความอดอยากมาจากเวียดนาม
ชาวเวียดนามที่ลี้ภัยทางศาสนาส่วนมากจะอยู่ทางตอนใต้ของประเทศเวียดนาม ได้เดินทางโดยทางเรือเลียบมาทางชายฝั่งเขมรมายังบริเวณชายฝั่งตะวันออกของสยามและได้
กระจายกั น อยู่ เ ป็ น กลุ่ ม ตามเมื อ งสำคั ญ เช่ น จั น ทบุ รี ขลุ ง ตราด ระยอง ชลบุ รีสมุทรสงคราม ส่วนพวกที่เข้ามาตามลำน้ำเจ้าพระยาได้มาขึ้นบกที่กรุงเทพฯ อยุธยา และนครสวรรค์ (ปากน้ำโพ) จำนวนผู้ลี้ภัยคราวนี้มีประมาณ 5,000 คนในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 นี้ ชาวเวียดนามที่ลี้ภัย
ทางการเมืองภายในและที่ลี้ภัยศาสนามักจะเดินทางเข้ามาโดยผ่านทางลาว และมาอาศัยอยู่
ในบริเวณริมฝั่งแม่น้ำโขง ชาวเวียดนามที่มาจากเมืองในเขตอานนามตอนเหนือ เช่น เมือง
แท็งห์หวา (Thanh Hóa) เหงะอาน (Nghệ An) และห่าติ๋งห์ (Hà Tĩnh) มักมาอาศัยอยู่บน
ฝั่งซ้ายและฝั่งขวาของแม่น้ำโขง ชาวเวียดนามหลายร้อยคนอาศัยอยู่ที่เมืองไชยบุรี เมืองท่าอุ
เทนจั งหวัด นครพนม และที่ จั งหวั ด หนองคาย พระบาทสมเด็ จ พระจอมเกล้ าเจ้ าอยู่ หั วรัชกาลที่ 4 ทรงมีพระบรมราชโองการให้ผู้ปกครองหัวเมืองลาวทำการลาดตระเวนชักชวน
ชาวเวียดนามที่ ลี้ภั ยเข้ามาในลาว ให้ เข้ ามาอยู่ในเขตสยามให้ ได้ม าก อย่างไรก็ตาม ชาวเวียดนามที่ถูกชักชวนมานั้นยังเป็นพวกที่หนีความอดอยากมาอีกจำนวนมากเนื่องจากเกิด
ภัยแล้งในเวียดนามเป็นเวลานาน การเกลี้ยกล่อมดำเนินมาจนถึงปี ค.ศ. 1862 ทำให้ได้ชาว
31อ้างแล้ว, พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย, หน้า214.
23

เวีย ดนามเป็ น จำนวน 133 คน คนเหล่านี้ ได้ รับ อนุ ญ าตให้ ไปทำมาหากิ น อยู่ ในเขตเมื อ งนครพนมและสกลนคร
ยิ่งไปกว่านี้ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ยังมีชาว
เวียดนามที่เข้ามาในสยามในฐานะคนในบังคับฝรั่งเศสอีกด้วย หลังจากที่สยามทำสัญ ญา
ร.ศ.112 (พ.ศ.2436 หรือ ค.ศ.1893) กั บ ฝรั่งเศส มี ผ ลให้ ค นในบั งคั บ ฝรั่งเศสชาติ เอเชี ยดังเช่นชาวเวียดนาม เป็นต้น ได้รับความคุ้มครองทางการศาลให้อยู่ในอำนาจปกครองของ
กงสุลฝรั่งเศสในสยาม ทำให้ในระยะนี้ชาวเวียดนามได้พากันเดินทางเข้ามาหาผลประโยชน์
และติดตามชาวฝรั่งเศสเข้ามาเป็นลูกจ้างจำนวนมาก ชาวเวียดนามเหล่านี้มักอาศัยอยู่ ในกรุงเทพฯ คือ ที่ตำบลบางรักและในภาคตะวันออกเฉียงเหนือคือที่อุบลราชธานี ครั้นเมื่อ
ฝรั่ งเศสยึ ด จั น ทบุ รีเพื่ อ เป็ น ประกั น ให้ ส ยามทำตามข้ อ ตกลงในสั ญ ญาที่ ส ยามได้ ย อมยกดินแดนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงให้แก่ ฝรั่งเศส ฝรั่งเศสได้นำกองทหารเวียดนามมาประจำอยู่
เป็นจำนวนมาก แต่ชาวเวียดนามเหล่านี้ได้มาอาศัยอยู่เป็นการชั่วคราว เมื่อฝรั่งเศสถอน
ทหารออกจากจันทบุรี ชาวเวียดนามเหล่านี้ได้กลับออกไปเกือบทั้งหมด
เกี่ยวกับจำนวนชาวเวียดนามที่เข้ามายังสยามในช่วงต้นรัตนโกสินทร์นั้ น ไม่อาจหา
จำนวนที่แน่ชัดได้ ทั้งนี้ คนเหล่านี้เมื่อได้เข้ามาในสยามแล้ว ได้พากันย้ายไปยังจังหวัดต่างๆ
จึงเป็นการยากที่จะประมาณจำนวนทั้งหมดได้ และยังน่าจะมีอีกจำนวนหนึ่งที่ไม่ได้รับการ
จดบันทึก
สำหรับชาวเวียดนามที่ถูกส่งไปยังกาญจนบุรีในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่ งเกล้า
เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 และได้ขอกลับมายังกรุงเทพฯ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 มีส่วนสัมพันธ์กับวัดสมณานัมบริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟือก (ChùaCảnh Phước) อย่างไร จะกล่าวถึงต่อไป
2. อนัมนิกายในประเทศไทย
พระพุทธศาสนาประกอบด้วย 2 นิกาย นิกายดั้งเดิมเกิดขึ้นที่มคธราฐทางใต้ของอิ น เดี ย เรีย กว่ า “หิ น ยาน” ส่ ว นนิ ก ายใหม่ ซึ่ งเกิ ด ขึ้ น ในคั น ธาราฐทางเหนื อ ของอิ น เดี ยเรียกว่า “มหายาน” เมื่อพระพุทธศาสนาแพร่หลายไปยังนานาประเทศ พวกชาวอินเดียที่
24

ถือนิกายหินยานได้เชิญพระพุทธศาสนามาทางทะเล มายังลังกาทวีป และพม่า มอญ ไทยเขมร ประเทศเหล่านี้จึงนับถือพระพุทธศาสนานิกายหิ นยานมาจนทุกวันนี้ ส่วนชาวอินเดียที่นับ ถื อพระพุ ท ธศาสนานิ กายมหายานได้ เชิ ญ พระพุ ท ธศาสนาไปทางบก ไปยังทิ เบต จี นและญี่ปุ่น
“อนัมนิกาย” หมายถึง พระพุทธศาสนานิกายมหายานในไทยที่มาจากเวียดนามอนั มนิกาย (Annamnikai หรือ Annamnikaya) หากจะออกเสียงให้ถูกต้องตาม
ภาษาเวี ย ดนาม ควรจะต้ อ งเป็ น อานนามนิ ก าย แต่ เนื่ อ งจากในอดี ต คนไทยมิ ไ ด้ มีความคุ้นเคยกับภาษาเวียดนาม จึงเรียกเพี้ยนเป็น อนัมนิกาย และเรียกมาจนถึงทุกวันนี้
โดยทั่วไป คนไทยมักออกเสี ยงคำว่า อานนาม (An Nam) ว่า อนัม หรือ อัน นั มหรือ อานาม ซึ่งแท้ที่จริงแล้ว ควรจะออกเสีย งว่า อานนาม แต่ไม่ว่าจะออกเสียงว่าอย่างไร
อนัมนิกาย หรือ อานนามนิกาย ก็หมายถึง คำที่ใช้เรียกพระพุทธศาสนานิกายมหายานจาก
ประเทศเวียดนาม ที่เข้ามายังสยาม หรือ ประเทศไทย โดยชาวเวียดนามเป็นผู้นำมา และคำว่า อนัมนิกาย หรือ อานนามนิกาย นี้ ใช้โดยเฉพาะในประเทศไทยเท่ านั้น โดยในประเทศ
เวียดนามในปัจจุบัน บางทีจะใช้คำเรียก อนัมนิกาย หรือ อานนามนิกาย ว่า เหวียตตง (ViệtTông) ซึ่ ง แปลว่ า นิ ก ายเวี ย ดนาม ซึ่ ง จะเข้ า ใจทั น ที ว่ า หมายถึ ง นิ ก ายมหายานแบบ
เวียดนาม32เพือ่ ที่จะเข้าใจภาพรวมของพระพุทธศาสนานิกายมหายานในไทยที่มาจากเวียดนาม
หรือที่ เรียกว่า อนัมนิกาย และเพื่อที่ จะเข้าใจความเป็นมาของวัดสมณานั มบริหาร เรามี
ความจำเป็ น ที่ จะต้ องทราบถึง ความเป็ นมาของ อนั มนิ ก าย เสี ยก่อ น ว่าเข้ามาถึ งไทยได้
อย่างไร เมื่อไร และในปัจจุบัน พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกายในประเทศไทยได้แพร่หลาย
ไปอย่างไร ประเทศไทยในปัจจุบันมีวัดอนัมนิกายจำนวนกี่วัด และจากอดีตถึงปัจจุบัน อนัมนิกาย มีเจ้าคณะใหญ่ หรือ หัวหน้าของนิกายมาแล้วกี่รูป

32จากความเห็นขององปลัดธรรมปัญญาธิวัตร ที่ให้สัมภาษณ์เมื่อวันที่ 15 ธันวาคม 2020 ที่วัดกุศลสมาคร
กรุงเทพมหานคร
25

2.1 ความเป็นมาและการเผยแพร่อนัมนิกายในไทย
พระพุทธศาสนาอนัมนิกายเข้ามาในไทยตั้ งแต่สมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี เป็นที่เลื่อมใส
นับถือของชาวเวียดนามที่ลี้ภัยทางการเมืองมาจากเวียดนาม เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร
พระมหากษัตริย์ไทย เมื่อลี้ภัยและมีที่อยู่อาศัย รวมกลุ่มและตั้งชุมชนขึ้นแล้ว ชาวเวียดนาม
จึงได้สร้างวัดขึ้นในไทย เพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของผู้ที่พลัดบ้านเมืองมา
บางท่านอาจเชื่อว่า พระพุทธศาสนาอนัมนิกายเริ่มเข้ามาในประเทศไทยครั้งแรกใน
สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 แต่จากการที่มีการสร้างวัดอนัม
นิกายขึ้นสองวัดในสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี แม้ว่าช่วงต่อมาวัดหนึ่งจะกลายเป็นวัดจีนนิกายไป
ก็ตาม ก็ต้องถือว่า พระพุทธศาสนาอนัมนิกายนั้นเริ่มเข้ามาในไทยครั้งแรกในสมัยพระเจ้า
กรุงธนบุรี แต่ในช่วงเวลานั้น ยังไม่ปรากฏคำว่า อนัมนิกาย
คำว่า อนัมนิกาย นั้น ได้ถูกบัญญัติขึ้นมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5พระสงฆ์นิกายมหายานที่ชาวเวียดนามนำเข้ามาในสมัยกรุงธนบุรีนั้น เชื่อกันว่าใน
ชั้นแรกพระสงฆ์เวียดนามน่ าจะได้รับการอุปสมบทในประเทศเวียดนามมาก่อน แล้วอพยพ
ติดตามชาวเวียดนามเข้ามาในไทย ต่อมาในช่วงปลายรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้ านภาลั ย รัช กาลที่ 2 (ค.ศ.1809-1824) และ พระบาทสมเด็ จ พระนั่ ง เกล้ า เจ้ า อยู่ หั วรัชกาลที่ 3 ทั้งสองประเทศมิได้มีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในรัชกาลที่ 3 ที่สองประเทศมีศึกสงครามกัน ทำให้ประชาชนทั้งสองฝั่งไม่สามารถไปมาหาสู่กันและพระสงฆ์
เวียดนามก็ไม่สามารถเดินทางมาไทยได้ จึงมีการอุปสมบทพระสงฆ์ชาวเวียดนามขึ้นในไทยดั งกรณี ข อง พระครูค ณานั ม สมณาจารย์ องฮึ ง33 หรือ องเจิ่ น ฮึ ง (Ong Trần Hưng) (ในเอกสารไทยใช้คำว่า องเจินฮึง) และพระครูคณานัมสมณาจารย์ องกร่าม หรือ เสี่ยวจ่าม
หรือ เหยี่ยวจ่าม (Diệu Trạm)34 ท่านทั้งสองนี้เมื่ อยังเป็นเด็กได้ตามบิดามารดาเข้ามาใน
สมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 แล้วมาบวชในกรุงเทพมหานครนี้ ทำ33องฮึง หรือ องเจิ่นฮึง (Ong Trần Hưng) เป็นพระครูคณานัมสมณาจารย์รูปแรกในรัชกาลที่ 5องกร่าม หรือ เสี่ยวจ่าม หรือ เหยี่ยวจ่าม (Diệu Trạm) ต่อมาได้รบั พระราชทานสมณศักดิ์พระครูคณานัมสมณา
จารย์ ซึ่งเป็นรูปที่ 2 ของพระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกาย
34

26

ให้ต่อมาพระสงฆ์ในอนัมนิกายเป็นชาวเวียดนามที่เกิดและบวชในไทยเกือบทั้งสิ้น ยกเว้น
พระสงฆ์บางรูป เช่น องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง หรือ บ๋าวเอิน Bảo An) ที่อุปสมบทพระใน
เวียดนามและท่านเดินทางมาจากเวียดนามในปี ค.ศ. 193035 ซึ่งเป็นช่วงหลังสมัยรัชกาลที่ 3และเป็นช่วงที่ปราศจากสงครามแล้ว
จากสมั ย พระบาทสมเด็ จ พระพุ ท ธยอดฟ้ า จุ ฬ าโลก รั ช กาลที่ 1 ถึ ง สมั ยพระบาทสมเด็ จ พระนั่ งเกล้ าเจ้ าอยู่ หั ว รัช กาลที่ 3 วั ด และพระสงฆ์ ในยุ ค แรกได้ รับ การอุปถัมภ์จากกลุ่มชาวเวียดนามด้วยกันเป็นส่วนใหญ่ โดยคนไทยและราชสำนักของไทยก็ไม่
เคยรังเกียจ ทั้งนี้เพราะเป็นพระพุทธศาสนาด้วยกัน จะแตกต่างก็เพียงลัทธินิกายเท่านั้น
เริ่มแรกมีเพียงชาวเวียดนามเท่านั้ นที่นับถือและสนับสนุนอนัมนิกาย แต่จากการที่
ในอดีตยังไม่มีวัดพระจีนในไทย คนจีนจึงมักจะไปทําบุญที่วัดของชาวเวียดนามเพราะนับถือ
พระพุทธศาสนานิกายมหายานเหมือนกันกับจีน และทําพิธีต่าง ๆอย่างเดียวกัน เช่น กงเต๊ก
เป็นต้น จากการที่เวียดนามรับพระพุทธศาสนานิกายมหายานมาจากจีน คนเวียดนามจึงบวช
เรียนและมีศาสนากิจเหมือนจีน และต่างไปจากคนไทย
เมื่อชาวจีนเริ่มทําบุญที่วัดของชาวเวียดนาม ก็เริ่มให้การสนับสนุนวัด และเมื่อชาว
จีนมี จำนวนมากขึ้น และชุม ชนขยายตัวมากขึ้น ในบางพื้ นที่ ในกรุงเทพ ประกอบกับ ชาวเวียดนามย้ายออกไปจากพื้นที่ ก็ ทำให้วัดซึ่งแต่เดิม เป็นวัดที่มีแต่ชาวเวียดนามมาทำบุญ นั้นก็ได้กลายเป็นวัดจีนไป
ในสมั ย พระบาทสมเด็ จ พระนั่ งเกล้ า เจ้ าอยู่ หั ว รั ช กาลที่ 3 ขณะที่ เจ้ าฟ้ า มงกุ ฎ(ต่อมาคือ พระบาทสมเด็ จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หั ว รัชกาลที่ 4) ทรงผนวชอยู่ นั้น ท่ านมีความสนพระทัยในพระพุทธศาสนาเถรวาทของไทยและสนพระทัยศึกษาในข้อวัตรปฏิบัติ
ของฝ่ายมหายาน จึงได้ สอบถามองฮึงเกี่ยวกั บ ข้อวัต รปฏิ บั ติ ซึ่งองฮึ งได้ก ราบทู ลให้ ท รงทราบจนเป็นที่เข้าใจดี เป็นที่ต้องพระราชอัธยาศัย พระองค์จึงคุ้นเคยกับพระสงฆ์อนัมนิกาย
ตั้งแต่ยังทรงผนวชอยู่ และได้ให้โอกาสแก่พระเวียดนามได้เข้าเฝ้าตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา
35อ้างแล้ว, พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจักรไทย และ ประวัติความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับประเทศไทย, หน้า[5].
27เมื่อพระองค์ขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4ในปี ค.ศ. 1851 แล้ว ได้โปรดให้องฮึงเป็นอธิการ หรือ เจ้าอาวาสของวัดแข็งห์เวิน (ChùaKhánh Vân) หรือ วัดญวนตลาดน้อย และทรงช่วยปฏิสังขรณ์วัด แข็งห์เวินเป็นครั้งแรก อีกทั้ง ได้ช่วยสร้างอุโบสถวัดแก๋งห์เฟีอ้ ก (Chùa Cảnh Phước) หรือ วัดสมณานัมบริหาร
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ได้ทรงยกย่องพระสงฆ์อนัม
นิกายและ โปรดให้เข้าเฝ้าฯ ถวายพระพรในพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา เป็นพระสงฆ์
ในพิ ธีหลวงอี กฝ่ายหนึ่งเป็ นประจำทุ กปี เป็ น ต้น มา และในช่วงรัชกาลที่ 4 นี้ เองพระสงฆ์
เวียดนามได้รับพระราชทานเกียรติให้ประกอบพิธีกงเต๊กถวายเป็นครั้งแรก และถือเป็นธรรม
เนียมปฏิบัติในพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระบรมศพและศพเจ้านายต่อมาจนปัจจุบัน
โดยโปรดเกล้าฯให้ทำพิธีกงเต๊กหลวงถวายเป็นครั้งแรกในงานพระศพสมเด็จพระเทพศิริน
ทราบรมราชินี เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ (ค.ศ. 1861) จากนั้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่น
เกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘ (ค.ศ. 1865) จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ ท ำพิ ธี ก งเต๊ ก ขึ้ น ในพระบรมมหาราชวั ง อี ก ครั้ ง หนึ่ ง จากนั้ น ในงานพระศพกรมหมื่ นมเหศวรศิววิลาศก็โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ มีพิ ธีกงเต๊ก การพิ ธีกงเต๊กจึงได้เข้าอยู่ใน
ระเบียบงานพระศพนับแต่นั้นมา
ครั้นมาถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ได้มีการทำ
พิธีกงเต๊กในงานพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จากนั้นก็มีการทำพิธี
กงเต๊กในงานพระศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ในปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๒๓ (ค.ศ.
1880) และงานพระศพอื่นซึ่งเป็นงานใหญ่เป็นประเพณีสืบมา
ในรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 แม้ว่าไทยกับเวียดนามมิได้มีความขัดแย้งกันแล้ว
และมีพระเวียดนามในไทยพยายามไปสืบศาสนาในเวียดนาม แต่การเดินทางไปมาไม่สะดวก
เพราะเวียดนาม ตกอยู่ในอํานาจฝรั่งเศส ทำให้พระเวียดนามในไทยกับพระเวียดนามใน
ประเทศเวียดนามไม่สามารถติดต่อกัน แต่ ละฝ่ายจึงถือคติตามประเทศที่ตนอาศัย มีผลให้
พระเวียดนามที่มาอยู่ในไทยต้องแก้ไขคติมีข้อวัตรปฏิบัติตามพระสงฆ์ไทยหลายอย่าง ดังเช่น
การถือสิกขาบทวิกาลโภชน์ไม่ฉันท์ข้าวเย็น การครองผ้าสีเหลืองแต่สีเดียว ไม่ใช้ต่ างสี ไม่ใส่
28

รองเท้าและถุงเท้าเหมือนเช่นพระในประเทศจีนและเวียดนาม แต่ส่วนข้อวัตรปฏิบัติอย่าง
อื่นและกิจพิธี คงทําตามแบบในเวียดนาม
เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรด
เกล้าฯให้ตั้งสมณฐานันดรศักดิ์แก่พระสงฆ์เวียดนามและพระสงฆ์จี นที่มีปริมาณมากขึ้น และให้รับรองนิกายทั้งสองว่าเป็นอนั มนิกายและจีนนิกายอย่างเป็นทางการนับแต่ปี ค.ศ. 1899เป็นต้นมา อีกทั้ง โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้นิมนต์มาทําพิธีกงเต๊กเป็นการหลวงเสมอ
พระสงฆ์เวียดนามจึงแก้ไขเพิ่มเติมกิจพิธีคล้ายกับพระไทยยิ่งขึ้นหลายอย่าง
อนึ่ง พระสงฆ์ฝ่ายอนัมนิกายมีการปฏิบัติพิธีกรรมคล้ายฝ่ายจีนนิกายทุกประการ
เว้นแต่มีพิธีบวช พิธีเข้าพรรษา พิธีสรงน้ำพระพุทธรูป คล้ายกับพระสงฆ์ฝ่ายเถรวาท
2.2 วัดอนัมนิกาย หรือ วัดญวนในประเทศไทย
วัดอนัมนิกาย หรือ วัดญวน หรือ บางทีอาจเรียกว่า วัดเวียดนาม ซึ่งหมายถึงวัดใน
พระพุทธศาสนานิกายมหายานที่เผยแผ่มาจากประเทศเวียดนามที่ส ร้างขึ้นในไทย แต่ดั้งเดิม
วัดเหล่านี้มีชื่อในภาษาเวียดนาม ต่อมาได้รับพระราชทานนามในภาษาไทยแทบทั้งสิ้นจาก
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 โดยแต่งความตามชื่อภาษาเวียดนาม
วัดอนัมนิกาย หรือ วัดญวนในกรุงเทพฯมี 7 แห่ง ตั้งอยู่ในย่านที่เก่าแก่ คือ ย่านสะพานขาว ย่านบางโพ ย่านเยาวราช และย่านตลาดน้อย ทำให้เราสันนิษฐานว่า พื้นที่ใน
บริเวณย่านดังกล่าวเป็นที่ตั้งของชุมชนชาวเวียดนามเก่ามาก่อน ก่อนที่จะสร้างวัดขึ้นมา ซึ่งในปัจจุบัน เราไม่พบเจอคนเวียดนามในย่านดังกล่าวนี้เลย ชุมชนเหล่านี้ได้ถูกผสมกลมกลืน
ไปกั บ ชุ ม ชนส่ ว นใหญ่ หรือ ได้ ย้ ายไปอาศั ย อยู่ ที่ อื่ น ตามกาลเวลา อย่ างไรก็ ต าม เรายั งสามารถเห็นร่องรอยทางวัฒนธรรมที่ เด่นชัดของชุมชนเวียดนามบางแห่ง เช่น ที่ย่านบางโพ
ยังคงมีสุสานชาวเวียดนามอยู่บริเวณนอกกำแพงวัดอนัมนิ กายาราม หรือ วัด กว๋างเฟื้อ ก(Chùa Quảng Phước)เริ่มแรก วัดอนัมนิกาย หรือ วัดญวน วัดแรกๆที่สร้างขึ้นในไทยโดยชาวเวียดนาม
ที่มากับโตนเทิ๊ตซวน หรือ องเชียงซุนในสมัยกรุงธนบุรี ได้สร้างขึ้นที่บ้านหม้อ 2 วัด คือ วัดกามโหละ (Chùa Cam Lộ) และวัดโห่ยแข็งห์ (Chùa Hội Khánh)29วัดกามโหละ (Chùa Cam Lộ) ในเอกสารไทยเก่าใช้คำว่า วัดกามโล่ตื่อ (Cam LộTự)36 หรือ วัดทิพยวารีวิหาร เชื่อว่าเป็นวัดเวียดนามวัดแรก ในสมัยนั้นยังไม่เรี ยกว่าวัดอนัม
นิกาย เพราะยังไม่มีการตั้งพระพุทธศาสนามหายานที่เรียกว่า อนัมนิกาย วัดนี้ตั้ งอยู่หลัง
ตลาดบ้านหม้อในกรุงเทพฯ แต่ปัจจุบันเป็นวัดในการปกครองของคณะสงฆ์จีนนิกาย ทั้ง นี้ได้ถูกทอดทิ้งให้ร้างอยู่ช่วงเวลาหนึ่ง จากนั้นคนจีนได้เข้ามาปฏิสังขรณ์ และกลายเป็นวัดจีนนิ ก ายไป จึ ง ไม่ นั บ ว่ า เป็ น วั ด ในฝ่ ายอนั ม นิ ก ายอี ก ต่ อ ไป ส่ ว นวั ด โห่ ย แข็ ง ห์ (Chùa Hội
Khánh) หรือ วัดมงคลสมาคม ยังคงเป็นวัดในฝ่ายอนัมนิกายอยู่
วัดอนัมนิกาย หรือ วัดญวน ในประเทศไทยในปัจจุบัน มี 22 วัด ดังนี้ 37
1. วัดโห่ยแข็งห์ (Chùa Hội Khánh) ในเอกสารไทยเก่าใช้คำว่า วัดโห่ยคั้นตื่อ (HộiKhánh Tự) หรือ วั ด มงคลสมาคม สร้ า งในปี ค.ศ. 1776 เดิ ม อยู่ ที่ บ้ า นญวนข้ า งหลั งวั งบูรพาภิรมย์ เมื่อจะมีการตัดถนนพาหุรัด วัดนี้ก็อยู่ในแนวถนนที่จะตัด พระบาทสมเด็จพระ
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้กระทำผาติกรรมอย่างวัดไทย คือ พระราชทานที่ดินและให้สร้างวัดขึ้นใหม่แลกกับวัดเดิม ย้ายไปตั้ งที่ริมถนนแปลง
นามในอำเภอสัมพันธวงศ์ กรุงเทพมหานคร วัดนี้เป็นวัดแห่งที่สองในสังกัดคณะสงฆ์อนัม
นิกายต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 ชาวเวียดนาม
ที่มากับเหงวียนฟุกแอ๋งห์ หรือ องเชียงสือ ได้สร้างวัดเวียดนามขึ้นอีก 2 วัด คือ วัดแข็งห์เวิน
และวัดกว๋างเฟื้อก
2. วั ด แข็ ง ห์ เวิ น (Chùa Khánh Vân) ในเอกสารไทยเก่ า ใช้ ค ำว่ า วั ด คั้ น เยิ ง ตื่ อ(Khánh Vân Tự) หรือ วัดอุภัยราชบำรุง หรือ วัดญวนตลาดน้อยตั้งอยู่ที่หลังตลาดน้อย (ริม36ในเอกสารไทย อ่านว่ากามโล่ตื่อ ซึ่งเพี้ยนไปจากการอ่านในภาษาเวียดนามว่า กามโหละตึ อนึ่ง คำว่า “ตึ” ในเอกสารไทยอ่านเพี้ยนเป็น “ตื่อ”37อ้างแล้ว, คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. เจริญธรรมปัญญานุสรณ์ จัดพิมพ์เนื่องใน พิธีบำเพ็ญกุศล ครบ๑๐๐ วัน พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (เจริญ กิ๊นเจี๊ยวมหาเถร), หน้า 82-120.
30

ถนนเจริ ญ กรุง ) ในอำเภอสั ม พั น ธวงศ์ สร้ า งขึ้ น ในปี ค.ศ. 1787 ต่ อ มาในปี ค.ศ. 1877พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 พระราชทานนามว่า วัดอุภัยราช
บำรุง38 และในสมัยรัชกาลที่ 5 นี้ องฮึง หรือ องเจิ่นฮึง เจ้าอาวาสของวัด ได้รับพระราชทาน
สมณศักดิ์เป็น “พระครูคณานัมสมณาจารย์” ตำแหน่งทางการปกครองเป็นเจ้าคณะใหญ่
ฝ่ายอนัมนิกายรูปแรก
3. วัดกว๋างเฟื้ อก (Chùa Quảng Phước) ในเอกสารไทยเก่า ใช้คำว่า วัด กว๋าง
เพื้ อกตื่อ (Quảng Phước Tự) หรือ วัดอนัมนิกายาราม หรือ ที่ เรียกกันทั่วไปว่า วัดญวน
บางโพ ตั้งอยูท่ ี่บางโพ กรุงเทพฯ
วัดนี้ สร้างขึ้น ในรัชกาลที่ 1 เมื่ อครั้งที่ เหงียนฟุ กแอ๋งห์ ได้เข้ามาพึ่ งพระบรมโพธิ
สมภารในสยาม และครอบครัวของ โห่เยืองดึ๊ก (Hồ Dương Đức) และธงยุงยาน (Thông
Dung Gian) ก็ได้ลี้ภัยตามเหงียนฟุกแอ๋งห์เข้ามาและมาตั้งรกรากอยู่ที่บ้านบางโพ ทงยุงยาน
และโห่เยืองดึ๊กนี้ เป็นผู้มีบทบาทในการสร้างวัดนี้39 โดยได้สร้างเสร็จในปี ค.ศ. 1787 40
ใ น Siamese melting pot : ethnic minorities in the making of
Bangkok ของ Edward Van Roy ได้กล่าวว่า น้องสาวของเหงวียนฟุกแอ๋งห์ ซึ่งได้ถวายตัว
แก่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 เป็นผู้อุปถัมภ์วัดอนัมนิกายาราม
หรือ วัดญวนบางโพนี้ 41
ต่อ มาพระบาทสมเด็ จพระจอมเกล้า เจ้ าอยู่หั ว รัชกาลที่ 4 ได้ พ ระราชทานนาม
วัดกว๋างเฟื๊อก ใหม่ว่า วัดอนัมนิกายาราม
ชาวเวียดนามที่ เข้ามาในสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าอยู่หั ว รัชกาลที่ 3 ได้สร้างวัดขึ้นอีก 3 วัด คือ38วัดอุภัยราชบำรุง. อุภัยฉลอง 2543 (กรุงเทพมหานคร : ประชาชน, 2543), หน้า 17.
39
Peter A. Poole, The Vietnamese in Thailand: A Historical Perspective (Ithaca: Cornell University
Press, 1970), p.25.
40
Ibid., Peter A. Poole, The Vietnamese in Thailand: A Historical Perspective, p.25.
41
Op.cit., Edward Van Roy, Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok,
pp.209-210.
31

4. วัดแข็งห์เถาะ (Chùa Khánh Thọ) ในเอกสารไทยเก่าใช้คำว่า วัดคั้นถ่อตื่อ
(Khánh Thọ Tự) หรือ วัดถาวรวราราม อยู่ที่เมืองกาญจนบุรี การสร้างวัดเกิดขึ้นในสมัย
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 และถือเป็นวัดเวียดนามแห่งแรกของ
จังหวัดกาญจนบุรีที่มีอายุมากกว่า 180 ปี โดยการก่อสร้างริเริ่มจากครอบครัวชาวเวียดนาม
ที่นับถือศาสนาพุทธ ชาวเวียดนามที่อพยพมาหลังการทำสงครามระหว่างไทยกับเวียดนามใน
สมัยรัชกาลที่ 3 ได้ร่วมแรงร่วมใจบริจาคทุนทรัพย์สร้างวัดขึ้นในราวปี ค.ศ. 1834พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 พระราชทานนามวัดว่า วัดถาวรวรา
ราม42
5. วัดแก๋งห์เฟื้อก (Chùa Cảnh Phước) ในเอกสารไทยเก่าใช้คำว่า วัดกั๋นเพื้อกตื่อ
(Cảnh Phước Tự) หรือ วัดสมณานัมบริหาร ตั้ง อยู่ที่ริมคลองผดุงกรุงเกษม กรุงเทพฯ เริ่ม
สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5พระราชทานนามวัดนี้ว่า วัดสมณานัมบริหารในปี ค.ศ. 1875
6. วัดเฟื้ อ กเดี่ยน (Chùa Phước Điền) ในเอกสารไทยเก่ าใช้ค ำว่า วัดเพื้ อกเดี้ ยนตื่อ (Phước Điền Tự) หรือ วัดเขตร์นาบุญ ญาราม ตั้ง อยู่ที่จังหวัดจันทบุรี สร้างขึ้นในปี
ค.ศ. 1834 โดยชาวเวียดนามที่อพยพเข้ามาในจังหวัดจันทบุรีในสมัยพระบาทสมเด็จ พระนั่ง
เกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3ต่อมามีวัดเวียดนามซึ่งชาวเวียดนามและชาวจีนช่วยกันสร้างขึ้นภายหลัง เช่น วัดโฝ
เฟื้อก วัดตวี๋หง่าน วัดตื่อเต๋ ซึ่งสร้างขึ้นในรัชกาลที่ 3 เช่นกัน
7. วัดโฝเฟื้อก (Chùa Phổ Phước) ในเอกสารไทยเก่าใช้คำว่า วัดโผเพื้อกตื่อ (PhổPhước Tự) หรือ วัดกุศลสมาคร ตั้งอยู่ในอำเภอสัมพันธวงศ์ ใกล้ถนนราชวงศ์ ตั้งวัดขึ้นในปี
ค.ศ. 1840 ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาในปี ค.ศ. 185743
42องใบฎีกาปรีชา เถี่ยนกือ และนายประชา กุลสุวรรณ์ (ผู้รวบรวม/เรียบเรียง). พระราชทานนามวัดถาวรวราราม

(กาญจนบุรี : พรสวรรค์การพิมพ์, 2539), หน้า 8.
43คณะกรรมการจัดทำหนังสือประวัติวัดกุศลสมาคร. ประวัติวัดกุศลสมาคร (มปท., มปป.), หน้า ๕.
32

8. วัดตวี๋หง่าน (Chùa Túy Ngạn) ในเอกสารไทยเก่าใช้คำว่า วัดตี๊หง่านตื่อ (ThúyNgạn Tự) หรือ วัดชัยภูมิการาม อยู่ในอำเภอสัมพันธวงศ์ ที่ตรอกเจ๊สัวเนียม สร้างขึ้นในรั ช กาลที่ 3 ตั้ ง ขึ้ น เป็ น ที่ พ ำนั ก สงฆ์ ร าวปี ค .ศ. 1840 ในสมั ย รั ช กาลที่ 3 ต่ อ มาได้ รั บพระราชทานวิ สุ ง คามสี ม าในราวปี ค.ศ. 1862 ในสมั ย พระบาทสมเด็ จ พระจอมเกล้ าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 จากนั้นได้รับพระราชทานนาม วัด ชัยภูมิการาม โดยพระบาทสมเด็จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
9. วั ด ตื่ อ เต๋ (Chùa Tự Tế) ในเอกสารไทยเก่ าใช้ ค ำว่า วัด ตื่ อ เต๊ ตื่ อ (Từ Tế Tự)หรือ วัดโลกานุเคราะห์ อยู่ในที่ถนนราชวงศ์ กรุงเทพฯ พุทธศาสนิกชนทั่วไปนิยมเรียกวัดนี้ว่า วัดญวนราชวงศ์ หรือเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า วัดญวนต้นสน วัดนี้สร้างในสมัยปลายรัชกาลที่ 3เมื่อประมาณปี ค.ศ. 1851 โดยพ่อค้าชาวจีนและชาวเวียดนามได้ร่วมกันสร้างเป็นสำนักสงฆ์
เพื่อใช้เป็นศาสนสถานประกอบศาสนกิจตามพิธีทางฝ่ายพระพุทธศาสนานิกายมหายาน และได้อาราธนาพระเวียดนามในคณะสงฆ์อนัมนิกายมาจำพรรษาต่อ มาในสมั ยพระบาทสมเด็จ พระจุล จอมเกล้ าเจ้าอยู่หั ว รัชกาลที่ 5 วัดนี้ ได้ รับอนุญาตให้เปลี่ยนประเภทจากสำนักสงฆ์เป็นวัดในปี ค.ศ. 1887ในปี ค.ศ. 1899 เจ้าอธิการวิ่นกิม หรือ หวิงกีม (Vĩnh Kim) เจ้าอาวาสในขณะนั้น
โดยมีพระครูคณานัมสมณาจารย์จี๋เหลิบ (Chí Lập) (เอกสารไทยและการเอ่ยนามโดยทั่วไป
ใช้คำว่า จี๊หลับ หรือ จี๊หล็อบ) จากวัดสมณานัมบริหาร ซึ่งเป็นเจ้าคณะใหญ่อนัมนิกาย ในฐานะประมุขสงฆ์คณะสงฆ์ฝ่ายอนัมนิกายได้มีหนังสือแจ้งความประสงค์ถึงเจ้าพระยาภาสกร
วงษ์ ให้นำความกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เพื่อ
ขอพระราชทานนามวั ด ตื่ อ เต๊ ตื่ อ ให้ เป็ น ชื่ อ ภาษาสยาม หรื อ ไทย 44 เมื่ อ ความทราบฝ่ าละอองธุลีพระบาท จึงได้มีพระราชกระแสรับสั่งให้เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ กลับมาสอบถาม
ความหมายของคำว่า ตื่อ เต๊ตื่อ นั้นแปลว่าอะไร พระครูคณานัมสมณาจารย์ (จี๋เหลิบ) จึงมี
หนังสือชี้แจงไปว่า ความหมายของคำว่า “ตื่อ” อักษรตัวแรก แปลว่า เมตตา “เต๊” อักษร
44อ้างแล้ว, คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. เจริญธรรมปัญญานุสรณ์ จัดพิมพ์เนื่องใน พิธีบำเพ็ญกุศล ครบ๑๐๐ วัน พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (เจริญ กิ๊นเจี๊ยวมหาเถร), หน้า 85.
33

ตั ว ที่ ส อง แปลว่ า อนุ เคราะห์ “ตื่ อ ” อั ก ษรตั ว สุ ด ท้ ายแปลว่ า วั ด พระบาทสมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ า เจ้ า อยู่ หั ว รั ช กาลที่ 5 จึ ง ทรงพระกรุ ณ าโปรดเกล้ า โปรดกระหม่ อ มพระราชทานนามว่า วัดโลกานุเคราะห์ เมื่อวันที่ 26 สิงหาคม ค.ศ.1899
10. วัดลองเซิน (Chùa Long Sơn) (เอกสารไทยใช้คำว่า วัดล็องเซิงตื่อ) หรือ วัดถ้ำเขาน้อย สร้างขึ้นในปี ค.ศ. 1883 ที่จังหวัด กาญจนบุรี มีสถาปัตยกรรมและศิลปกรรม
เป็นแบบจีนที่งดงาม วัดนี้เป็นวัดเก่าแก่ที่มีประวัติความเป็นมามากกว่า 130 ปี และเป็นหนึ่ง
ในสองวัดในฝ่ายอนัมนิกายในจังหวัดกาญจนบุรี อีกวัดหนึ่ง คือวัดถาวรวรารามที่อยู่ในตัว
เมือง ดังได้กล่าวมาแล้ว
11. วัดอุ ภั ยภาติ การาม หรือ วัด ตามบ๋ าวกง (Chùa Tam Bảo Công) ที่ ช าวจี นเรียกกันว่า “วัดซำปอกง” อยู่ที่จังหวัดฉะเชิงเทรา สร้างขึ้นแต่เดิมในสมัยพระบาทสมเด็จ
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ในปี ค.ศ.1906 และได้รับพระราชทานนาม ว่า วัดอุภัยภาติการาม ในรัชกาลนี้ด้วยเช่นกัน
วัดจากอันดับต่อไปนี้ เป็นวัดที่ก่อตั้งสมัยใหม่ในรัช กาลที่ 9 ได้ตั้งชื่อในภาษาไทย
เมื่อได้ก่อตั้งขึ้น แต่ก็มีชื่อในภาษาเวียดนามด้วยเช่นกัน
12. วัดถาวรวรารามหาดใหญ่ หรือมีชื่อในภาษาเวียดนามว่า วัดแข็งห์เถาะ (ChùaKhánh Thọ) ในเอกสารไทยใช้คำว่า วัดคั้นถ่อตื่อ (Khánh Thọ Tự) อยู่ในอำเภอหาดใหญ่
จังหวัดสงขลา เริม่ ก่อตั้งเมื่อปี ค.ศ. 1954
13. วัดสุนทรประดิษฐ์ หรือ วัดแข็งห์อาน (Chùa Khánh An) (เอกสารไทยใช้คำว่า
วัดคั้นอังตื่อ) เจ้าอาวาสองค์แรกเป็นผู้ริเริ่มก่อสร้างเมื่อปี ค.ศ.1964 กระทรวงศึกษาธิการได้
ประกาศยกเป็นวัดฝ่ายมหายานในปี ค.ศ. 1966 และสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี ม หาเถร) สมเด็ จ พระสั ง ฆราช สกลมหาสั ง ฆปริ ณ ายก ณ วั ด มกุ ฏ กษั ต ริ ย าราม ได้ประทานนามวัดนี้ว่า วัดสุนทรประดิษฐ์ อยู่ที่จังหวัดอุดรธานี

34

14. วั ด มหายานกาญจนมาสราษฎร์ บ ำรุ ง หรื อ วั ด แข็ งห์ แ ซ็ ง ห์ (Chùa Khánh
Sanh) (เอกสารไทยใช้ ค ำว่ า วั ด คั้ น ซั น ตื่ อ ) อยู่ ใ นจั ง หวั ด ยะลา ประกาศตั้ ง เป็ น วั ด ในพระพุทธศาสนาในปี ค.ศ. 1997
15. วัด อนั มนิ กายเฉลิ มพระชนมพรรษากาล หรือ วัดหง็อ กแท็ งห์ (Chùa NgọcThanh) (เอกสารไทยใช้คำว่า วัดหง็อกทันตื่อ) วัดนี้ตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 28 มกราคม ค.ศ.1999
โดยตั้งชื่อวัดว่า “วัดเง็กเซ่งตั๋ว” ที่จังหวั ดสุพรรณบุรี ต่อมาในวันที่ 3 พฤษภาคม ค.ศ.1999
เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายได้ทำหนังสือกราบทูลสมเด็จพระสังฆราช (สมเด็จพระญาณสังวร
สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก) เพื่อขอประทานชื่อวัดใหม่ สมเด็จพระสังฆราช
มีพระบัญชาจึงตั้งชื่อวัดว่า “วัดอนัมนิกายเฉลิมพระชนมพรรษากาล”16. วัดศรัทธายิ้มพานิชวราราม หรือ วัดโฝเจี๋ยว (Chùa Phổ Chiếu) (เอกสารไทย
ใช้คำว่า วัดโผเจี๊ยวตื่อ) หรือ วัดญวนมหาชัย ได้รับประกาศแต่งตั้งเป็นวัดในปี ค.ศ. 2003 ที่จังหวัดสมุทรปราการ
17. วั ด ธรรมปั ญ ญารามบางม่ ว ง หรื อ วั ด ฮึ ง แถ่ ง ห์ (Chùa Hưng Thạnh) ในจังหวัดนครปฐม ได้อนุมัติให้เป็นวัดอย่างถูกต้องในปี ค.ศ. 2005
18. วัดเจริญบุญไพศาล หรือ วัดฮึงเฟื้อก (Chùa Hưng Phước) (เอกสารไทยใช้คำว่า วัดฮึงเพื้อกตื่อ) อยู่ในจังหวัดกาญจนบุรี ได้ประกาศตั้งเป็นวัดในสังกัดอนัมนิกายในปี ค.ศ.
2008
19. วัดหมื่นปีวนาราม หรือ วัดหว่ านเถาะ (Chùa Vạn Thọ) อยู่ในจังหวัดราชบุรี
ได้มีประกาศจากสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ อนุญาตตั้งเป็นวัดในพระพุทธศาสนาขึ้น
ในปี ค.ศ. 2012 มีนามว่า “วัดหมื่นปีวนาราม”20. วัดนพรัตน์วนาราม (Chùa Phước Thọ) (เอกสารไทยใช้คำว่า วัดเพื้อกถ่อตื่อ)ได้ตั้งเป็นวัดโดยสมบูรณ์ในนาม “วัดนพรัตน์วนาราม” ในปี ค.ศ. 2013 ที่จังหวัดจันทบุรี
21. วัดศิริจรรยาธรรมปัญญาราม หรือ วัดฮึงเวิน (Chùa Hưng Vân) (เอกสารไทย
ใช้คำว่า วัดฮึงเยิงตื่อ) อยู่ในจังหวัดปทุมธานี ได้ประกาศเป็นวัดขึ้นในพระพุทธศาสนา สังกัด
คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย นามว่า “วัดศิริจรรยาธรรมปัญ ญาราม” ในปี ค.ศ.
201635

22. วัดสุขาวดีเชียงใหม่ หรือ วัดกึกหลากเชียงใหม่ (Chùa Cực Lạc Chiêng Mài)อนึ่ง ยังมีวัดอีกสองวัดที่ต่อมาได้กลายเป็นวัดในจีนนิกายไป นั่นคือ วัดกามโหละ
(Chùa Cam Lộ) หรือ วัดทิพยวารีวิหาร และวัดเบี๋ยนเฟื้ อก (Chùa Biển Phước) หรือวัด
บำเพ็ญจีนพรต ปัจจุบันเป็นวัดในปกครองของคณะสงฆ์จีนนิกาย ดัง นั้น ในปัจจุบันจึงถือว่า
วัดในฝ่ายอนัมนิกายนั้นมีจำนวน 22 วัด
2.3 การปกครองคณะสงฆ์ฝ่ายอนัมนิกาย
เกี่ยวกับการปกครองคณะสงฆ์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้โปรด
เกล้าฯ ให้คณะสงฆ์เหล่านี้ ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ในทำนองเดียวกันกับพระสงฆ์มอญที่ ไ ด้ รั บ มาแล้ ว ในรั ช กาลที่ 4 แต่ เนื่ อ งจาก พระสงฆ์ จี น นิ ก ายและอนั ม นิ ก าย นั บ ถื อพระพุทธศาสนานิกายมหายาน และประกอบพิธีกรรมที่ต่างไปจากพระสงฆ์ฝ่ายเถรวาท คือพระไทย และพระมอญ จึงโปรดเกล้าฯ ให้มีทำเนียบสมณศักดิ์สำหรับพระสงฆ์เวียดนามขึ้น
ต่างหาก และโปรดเกล้าฯ ให้มีสมณศักดิ์สำหรับพระสงฆ์จีนด้วยในคราวเดียวกัน อีกทั้ง ให้เลือกพระสงฆ์ที่มีคุณสมบัติเหมาะสม ขึ้นเป็นพระครู พระปลัด รองปลัด (เทียบด้วย สมุห์)ผู้ช่วยปลัด (เทียบด้วยใบฎีกา) และได้พระราชทานสัญญาบัตร มีราชทินนามและพัดยศ ซึ่งจำลองแบบมาจากพัดยศของพระสงฆ์ฝ่ายเถรวาท แต่มีขนาดเล็กกว่า
คณะสงฆ์อนัมนิกายแต่เดิม ให้สังกัดกรมท่าซ้ายในความดูแลของพระยาโชฎึกราช
เศรษฐี (ปั้น) และมีขุนอนัมสังฆการเป็นผู้ดูแลพระสงฆ์ฝ่ายอนัมนิกายควบคู่กันไป โดยให้
เป็นผู้แทนติดต่อกับสำนักพระราชวัง กรมธรรมการ และ กรมท่าซ้าย ต่อมาจึงได้โปรดเกล้าฯ
ให้โอนพระสงฆ์ทั้งฝ่ายอนัมนิกายและจีนนิกาย มาขึ้นกับกระทรวงธรรมการ เมื่อ ค.ศ. 1898การปกครองของคณะสงฆ์อนัมนิกายในปัจจุบันนี้ เป็นไปตามกฎกระทรวงฉบับที่ ๔(พ.ศ. ๒๕๓๖) (ค.ศ. 1993) ออกตามความในพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕ (ค.ศ.
1962) ซึ่ งแก้ ไขเพิ่ ม โดยพระราชบั ญ ญั ติ ค ณะสงฆ์ (ฉบั บ ที่ ๒) พ.ศ. ๒๕๓๕ (ค.ศ. 1992)เพื่อให้การปกครองเป็นไปด้วยความเรียบร้อย กฎกระทรวง ฉบับที่ ๔ (พ.ศ. ๒๕๓๖) (ค.ศ.
1993) ได้กำหนดให้มีบรรพชิตเป็นผู้ปกครองตามตำแหน่งโดยลำดับ ดังนี้คือ
36เจ้าคณะใหญ่
รองเจ้าคณะใหญ่
ผู้ช่วยเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายขวา
ผู้ช่วยเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายซ้าย
ปลัดขวา
ปลัดซ้าย
รองปลัดขวา
รองปลัดซ้าย
ผู้ช่วยปลัดขวา
ผู้ช่วยปลัดซ้าย
เจ้าอาวาส
รองเจ้าอาวาส
ผู้ช่วยเจ้าอาวาส
ดำเนินการปกครองให้เป็นไปตามพระธรรมวินัย ลัทธิ นิกาย กฎหมาย และพระ
บัญชาของสมเด็จพระสังฆราช โดยกรมการศาสนารับสนองงานของคณะสงฆ์ที่เกี่ยวข้องกับ
สมเด็จพระสังฆราชและทางราชการ
เพื่อการนี้ กฎกระทรวงฯ ได้กำหนดให้เจ้าคณะใหญ่มีอำนาจวางระเบียบและออก
คำสั่ งโดยไม่ ขั ด หรือ แย้งกั บ พระธรรมวินั ย ลั ท ธิ นิ ก าย กฎหมาย พระบั ญ ชาของสมเด็ จพระสังฆราช และระเบียบแบบแผนของทางราชการ
นอกจากนี้ การปกครองคณะสงฆ์ ฝ่ า ยอนั ม นิ ก ายในปั จ จุ บั น ยั ง เป็ น ไปตาม
พระราชบัญญัติ คณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕ (ค.ศ. 1962) และมีกฎกระทรวงออกตามความใน
พระราชบัญญัติ คือ กฎกระทรวง ฉบับที่ ๓ พ.ศ. ๒๕๒๐ (ค.ศ. 1977) ว่าด้วยการปกครอง

37คณะสงฆ์ อื่ น จั ด ให้ มี ก ารดำเนิ น การปกครอง ให้ เป็ น ไปตามพระธรรมวิ นั ย ลั ท ธิ นิ ก ายกฎหมาย และพระบัญชาของสมเด็จพระสังฆราช45
2.4 ทำเนียบเจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทยจากอดีตถึงปัจจุบัน 46เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทยจากอดีตถึงปัจจุบันมีทั้งสิ้น 12 รูป ดังนี้
1. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 1 คือ องฮึง หรือ องเจิ่นฮึง OngTrần Hưng หรือ พระครูฮึ ง เจ้ าอาวาสวัด อุ ภั ย ราชบำรุง กรุงเทพมหานคร ท่ านเป็ น คนเวีย ดนาม เดิ น ทางมาจากเวีย ดนาม มาอุ ป สมบทในไทย แม้ ว่าในช่ วงเวลานั้ น จะยั งไม่ มีฐานานุกรม แต่ก็เป็นที่ยอมรับกันว่า องฮึ ง เป็นพระสงฆ์ชั้นผู้ใหญ่ มีฐานะเทียบเท่าเจ้าคณะ
ใหญ่พระครูคณานัมสมณาจารย์ (องเจินฮึง Ong Chan Hung หรือ เจิ่นฮึง Trần Hung) เจ้าอาวาสองค์แรก (ค.ศ. 1877)ที่มา : วัดอุภัยราชบำรุง. อุภัยฉลอง 2543 (กรุงเทพมหานคร : ประชาชน, 2543), หน้า (10).

45อ้างแล้ว, คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย ได้รับพระบรมรา
ชานุญาตให้บำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน (กงเต๊ก) ถวายพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลย
เดชมหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร, หน้า 44.
46เพิ่งอ้าง, หน้า 46-47.
38

2. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 2 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
เหยี่ยวกร่าม (อ่านออกเสียงแบบไทย) หรือ เสี่ยวจ่าม (อ่านออกเสียงแบบภาคเหนือของ
เวียดนาม) หรือ เหยี่ยวจ่าม (Diệu Trạm) (อ่านออกเสียงแบบภาคใต้ของเวียดนาม) เจ้าอาวาสวัดอนัมนิกายาราม กรุงเทพมหานคร ท่านเป็ นคนเวียดนาม เดินทางมาจากเวียดนาม
มาอุปสมบทในไทย
3. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 3 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
(จี๊หลับ หรือ จี๋เหลิบ Chí Lập) เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร กรุงเทพมหานคร ท่านเป็นคน
เวียดนาม เดินทางมาจากเวียดนาม

พระครูคณานัมสมณาจารย์ (จี๋เหลิบ) (Chí Lập) วัดสมณานัมบริหาร (วัดแก๋งห์เฟี้อก)ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

4. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 4 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
(ทันเคี้ยด หรือ แท็งห์เคี๊ยต Thanh Khiết) เจ้าอาวาสวัดอุภัยราชบำรุง กรุงเทพมหานคร
5. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 5 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
(เหมิกโงน หรือ เหมิดโงน Mật Ngôn) เจ้าอาวาสวัดมงคลสมาคม กรุงเทพมหานคร
6. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 6 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
เวียงหมาง หรือ เวียนหมาน Viên Mãn) เจ้าอาวาสวัดกุศลสมาคร กรุงเทพมหานคร
39

7. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 7 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
(โผซ้าย หรือ โฝสาย Phổ Sái) เจ้าอาวาสวัดอุภัยราชบำรุง กรุงเทพมหานคร47
8. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 8 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
(บิ๊นเลือง หรือ บิ่งห์เลือง Bình Lương) เจ้าอาวาสวัดโลกานุเคราะห์ กรุงเทพมหานคร ท่านเป็นคนเวียดนาม เดินทางมาจากเวียดนาม มาอุปสมบทในไทย
9. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 9 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์
(โผเรียน หรือ โฝเรียน (Phổ Riên) เจ้าอาวาสวัดชัยภูมิการาม กรุงเทพมหานคร
10. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 10 คือ พระคณานัมธรรมสมาธิ
วัตร (ย้ากเหมิง หรือ ย้ากเหมิน (Giác Mẫn) เจ้าอาวาสวัดมงคลสมาคม กรุงเทพมหานคร48
11. เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 11 คือ พระมหาคณานัมธรรม
ปัญญาธิวัตร (เจริญ กิ๊ นเจี๊ยว หรือ เจริญ กิ๋งห์เจี๋ยว Charoen Kính Chiếu) เจ้าอาวาสวัด
กุศลสมาคร กรุงเทพมหานคร
12. เจ้ าคณะใหญ่ อ นั ม นิ ก ายแห่ งประเทศไทย รูป ที่ 12 พระมหาคณานั ม ธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก Thanom Thiện Thực) เจ้าอาวาสวัดกุศลสมาคร
2.5 การอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกายโดยพระมหากษัตริย์ไทย

47อ้างแล้ว, องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง) เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร แปลเป็นภาษาไทยโดย นายเสถียร โพธินันทะ.

บรรพชาอุปสมบทวิธีอนัมนิกาย พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผซ้าย)เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกาย ณ เมรุวัดสมณานัมบริหาร (วัดญวนสะพานขาว) พระนคร (พระนคร: โรงพิมพ์สหวิทยพาณิชย์,2502).
48

เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พระคณานัมธรรมสมาธิวัตร (ย๊ากเหมิ ง มหาเถระ) เจ้ า อาวาสวั ด มงคลสมาคม คณะใหญ่ อ นั ม นิ ก ายกิ ต ติ ม ศั ก ดิ์ ณ เมรุ วั ด สมณานั ม บริ ห ารกรุงเทพมหานคร (กรุงเทพมหานคร : ประชาชน, 2537).
40พระพุ ท ธศาสนาฝ่ า ยอนั ม นิ ก ายได้ รั บ การยอมรั บ และการอุ ป ถั ม ภ์ จากพระมหากษัตริย์ไทยทุกพระองค์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า
จุฬาโลก รัชกาลที่ 1 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 จากพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 จากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่
5 จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 และจากพระบาทสมเด็จพระ
ปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช
บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ 9บทความนี้จะขอกล่าวเป็นการเฉพาะถึงการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกาย
โดยพระมหากษัตริย์บางรัชกาลที่มี บทบาทสำคัญ ยิ่ง และได้รับการบันทึกไว้อย่างชัดเจน
ดังเช่น การอุปถัมภ์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้ าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 การอุปถัมภ์
ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 และจะขอเพิ่มเติมข้อมูลเพื่อให้เห็ น ภาพรวมของการอุ ป ถั ม ภ์ พ ระพุ ท ธศาสนาฝ่ า ยอนั ม นิ ก ายการอุ ป ถั ม ภ์ ข องพระบาทสมเด็ จพระปรมิ น ทรมหาภู มิ พ ลอดุ ล ยเดชฯ รัช กาลที่ 9 ด้ วย แม้ ว่าจะไม่ อยู่ ในกรอบช่วงเวลาของช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้นก็ตาม
การอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกายโดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ขึ้นครองราชย์ พระองค์ได้ท รงอุ ป ถั ม ภ์ อนั มนิ ก ายแ ละโป รด ให้ มี พิ ธี บ ำเพ็ ญ กุ ศ ลต ามค ติ มห ายาน ขึ้ น ในพระบรมมหาราชวัง ให้มีพิธีกรรมตามความเชื่อของฝ่ายอนัมนิกายในพระราชพิธีเฉลิมพระ
ชนมพรรษาซึ่ งเป็ น ประเพณี ที่ ป ฏิ บั ติ สื บ เนื่ อ งมาจนถึ งปั จ จุ บั น เป็ น ต้ น อี ก ทั้ ง ให้ ค วามช่วยเหลือในการปฏิสังขรณ์วัดฝ่ายอนัมนิก ายเรื่อยมา ดังเช่น พระราชทานเงินช่วยเหลือให้
พระสงฆ์และทรงพระราชทานเงินช่วยเหลือในการปฏิสังขรณ์วัด เช่น วัดอุภัยราชบำรุง หรือวัดแข็งห์เวิน (Chùa Khánh Vân) เป็นครั้งแรก อีกทั้ง ยังได้ช่วยสร้างอุโบสถวัดสมณานัม
บริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟี๊อก (Chùa Cảnh Phước) เป็นต้น
41

นอกจากนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ยังได้พระราชทานนาม วัดญวนบางโพ หรือ วัดกว๋างเฟื้อก ใหม่ว่า วัดอนัมนิกายาราม
การอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกายโดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จขึ้นครองราชย์
ใน ค.ศ. 1868 ได้ทรงปฏิบัติตามแบบอย่างสมเด็จพระบรมชนกนาถในการอุปถัมภ์และการ
ปฏิสังขรณ์วัดญวน โดยพระราชทานเงินช่วยเหลือในการปฏิสังขรณ์วัดญวนตลาดน้อย และได้พระราชทานนามใหม่ว่า วัดอุภัยราชบำรุง คำว่า “อุภัย” แปลว่า สอง แสดงให้เห็นถึง
ความหมายว่าเป็นวัดที่ได้รับพระบรมราชูปถัมภ์จากพระมหากษัตริย์ 2 พระองค์ คือรัชกาลที่
4 และรัชกาลที่ 5 ต่อมาได้พระราชทานสมณศักดิ์แก่องฮึง ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสของวัดอุภัยราช
บำรุง เป็น “พระครูคณานัมสมณาจารย์” ซึ่งเป็นตำแหน่งทางการปกครองเป็นเจ้าคณะใหญ่
ฝ่ายอนัมนิกายรูปแรก
ในปี ค.ศ. 1887 รัฐบาลอินเดียได้ถวายหน่อพระศรีมหาโพธิ์จำนวนหลายต้น แด่พระบาทสมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ า เจ้ า อยู่ หั ว พระองค์ จึ ง พระราชทานให้ แ ก่ วั ด ในกรุ ง เทพมหานคร และวั ด อุ ภั ย ราชบำรุ ง ก็ เป็ น วั ด หนึ่ ง ที่ ไ ด้ รั บ พระมหากรุ ณ าธิ คุ ณ รั บพระราชทานหน่ อพระศรีมหาโพธิ์นี้มาปลูกที่วัด 1 ต้น และได้เสด็จฯ มาทรงพระสุหร่าย
ประพรมต้นพระศรีมหาโพธิ์ในคราวฉลองวัดอุภัยราชบำรุง ณ วันอาทิตย์ เดือน 4 ขึ้น 14 ค่ำปีฉลู พ.ศ. 2420 (ค.ศ.1877)49
พระบาทสมเด็ จ พระจุ ล จอมเกล้ าเจ้ าอยู่ หั ว รัช กาลที่ 5 ทรงพระกรุณ าต่ อ ชาวเวียดนาม และพระสงฆ์เวียดนามเป็นอย่างมาก เมื่ อพระสงฆ์อนัมนิกายอยู่ในพระบรมชูป
ถัมภ์ เมื่อได้กราบบังคมทูลพระกรุณาในเรื่องใด ก็จะพระราชทานให้ เช่น การพระราชทาน
นามวัด (รวมทั้งการพระราชทานนาม วัดสมณานัมบริหารในปี ค.ศ. 1875 ดังกล่าวมาแล้ว

49อ้างแล้ว, วัดอุภัยราชบำรุง. อุภยั ฉลอง 2543, หน้า 14.
42ข้างต้น ) การพระราชทานที่ ดิ นสร้างวัด การทรงเข้าร่วมงานการกุศ ลและพิ ธีท างศาสนา
ต่างๆที่พระสงฆ์เวียดนามกราบบังคมทูลเชิญมา
เมื่อมีการฉลองสำคัญ ๆของวัดเวียดนาม เช่น วัดมงคลสมาคม ก็ได้พระราชทาน
เครื่องกุฏิอย่างพระไทยแก่เจ้าอาวาส
นอกจากนี้ เมื่อพระครูคณานัมสมณาจารย์ จี๋เหลิบ วัดสมณานัมบริหารอาพาธในปี
ค.ศ.1902 และกราบบังคมทูลลาเพื่อมรณภาพ พระองค์ทรงเอาใจใส่ในอาการของพระครู
ทรงพระราชทานกำลังใจ พร้อมกับทรงให้สัญญาว่า จะอุปภัมภ์วัดให้เจริญยิ่งขึ้น แม้ว่าองจี๋
เหลิบจะได้ละสังขารลงแล้วตาม 50องจี๋เหลิบไม่สามารถพูด ไทยได้และต้องอาศัยล่ามแปล ท่านมีความปลื้มปิติยิ่ งและได้ฝากปะคำประจำตัว ทูลเกล้าฯถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5เพื่อเป็นเครื่องระลึกถึง51

50
51

อ้างแล้ว, ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย, หน้า 109.
องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง). รังษีธรรม. (กรุงเทพ: ประชาชน, 2552), หน้า 40.
43พระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ที่แสดงความห่วงใยต่อพระครูคณานัม
สมณาจารย์ วัดสมณานัมบริหารซึง่ อาพาธในปี ค.ศ.1902 และแสดงความตั้งใจที่จะทรงอุปถัมภ์วดั อนัมนิกาย
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

พระราชหัตถเลขาฉบับนี้มีถึงพระยาวิสุทธิสุริยศักดิ์ ลงวันที่ 25 มิถุนายน ร.ศ. 121
เที ยบเป็น พ.ศ. คือปี พ.ศ. ๒๔๔๕ (ค.ศ. 1902) พระราชหั ตถเลขาได้ลงพระปรมาภิ ไธยสยามินทร์ เป็นเครื่องยืนยันชัดเจนถึงประวัติ ที่มาของวัดสมณานัมบริหาร และยังแสดงถึง
ความผูกพันระหว่างพระมหากษัตริย์และวัดฝ่ายอนัมนิกาย
จากการที่พระสงฆ์เวียดนาม หรือแม้แต่พระสงฆ์จีนมีจำนวนมากขึ้น และจากการ
ที่พระสงฆ์เวียดนามและพระสงฆ์จีนซึ่งถือนิกายมหายาน เข้าทำกิจ พิธีร่วมกับพระสงฆ์ไทย
เหมือนอย่างพระสงฆ์มอญไม่ได้ จึงโปรดฯให้มีทำเนียบสมณศักดิ์สำหรับพระเวียดนามและ
พระจีนขึ้นต่างหาก และทางการก็ได้รับรองอนัมนิกายและจีนนิกายอย่างเป็นทางการ
ในปี ค.ศ. 1899 ได้โปรดฯให้โอนพระเวี ยดนามและพระจีนขึ้นในกระทรวงธรรมการ นอกจากนี้ ต่อมายังโปรดให้แต่งตั้งขุนอนัมสังฆราชให้เป็นสังฆการี ฝ่ายสงฆ์อนัมนิกาย
อีกตำแหน่งหนึ่ง เพื่อเป็นผู้แทนติดต่อกับเจ้านายสำนักพระราชวัง กรมธรรมการและกรมท่า
ซ้าย เป็นการเพิ่มเติมจากแต่เดิมที่เคยมีเพียง พระยาโชฎึกราชเศรษฐี (ปั้น) เป็นหัวหน้าใน
กรมท่าซ้ายที่ดูแลพระสงฆ์อนัมนิกาย
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระปรมินทรมหาภูมิพ ลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9กับวัดสมณานัมบริหาร
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ทรงสนับสนุนและอุปถัมภ์พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิ กายเสมอมา ในกรณีวัดสมณานัมบริหาร
จะเห็ น ได้ ว่า การเสด็ จ เยื อ นวั ด สมณานั ม บริ ห ารของพระบาทสมเด็ จพระเจ้ า อยู่ หั วพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ในปี ค.ศ. 1953 แสดงให้เห็นถึงความศรัทธา
การให้การอุปถัมภ์ของพระมหากษัตริย์ไทยที่เด่นชัดอีกประการหนึ่ง
44ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ.1953 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระปรมินทรมหาภูมิ
พลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ได้เสด็จพระราชดำเนินเป็นองค์ประธาน เบิกพระรัศมีพระประธาน
ในอุ โบสถ ณ วั ด สมณานั ม บริห าร ขณะนั้ น หลวงพ่ อ บ๋ า วเอิ ง 52 หรื อ องบ๋ า วเอิ ง ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาส

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินเป็นองค์ประธาน
เบิกพระรัศมีพระประธาน ณ.วัดสมณานัมบริหารในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ.1953
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

52คนไทยมีความเคยชินที่จะเรียกท่านว่า หลวงพ่อบ๋าวเอิง
45

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินเป็นองค์ประธาน
เบิกพระรัศมีพระประธาน ณ.วัดสมณานัมบริหารในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ.1953
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในหลวงรัชกาลที่ 9 ทรงมีพระราชปฏิสันถารกับ
องสุตบทบวร (หลวงพ่อบ๋าวเอิง) เมื่อคราวเสด็จพระราชดำเนินเป็นองค์ประธาน เบิกพระรัศมีพระประธาน
ณ.วัดสมณานัมบริหาร ในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1953ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

46สำเนาพระราชดำรัสตอบจาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ ัวพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 เมื่อครั้งพระ
ราชดำเนินมาในงานพิธีเบิกพระรัศมีพระพุทธรูป วัดสมณานัมบริหาร วันที่ 24 กุมภาพันธ์ ค.ศ.1953
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

สำเนาพระราชดำรัสตอบจาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระปรมินทรมหาภูมิ
พลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 ซึ่งแสดงถึงความสัมพันธ์อันใกล้ชิดระหว่างพระมหากษัตริย์กับวัด
ฝ่ายอนัมนิกาย มีข้อความดังนี้
“ในโอกาสที่ได้มาเยือนและร่วมพิธี ณ วัดสมณานัมบริหาร ในวันนี้ ข้าพเจ้ามีความ
พอใจที่ได้รับการต้อนรับจากท่านเจ้าอาวาส และบรรดาท่านทั้งหลายอย่างดียิ่ง ขออนุ โ มทนาด้ ว ยในกิ จ ที่ ท่ า นดำเนิ น ไปแล้ ว และกำลั ง ดำเนิ น ต่ อ ไปในกา รบูรณะปฏิสังขรณ์พระอารามนี้ และขอขอบคุณในคำอำนวยพร แก่ตัวข้าพเจ้า
ได้เวลาแล้ว ข้าพเจ้าจะได้ทำพิธีเปิดม่านในการเบิกพระรัศมีพระพุทธรูป
เพื่อเริ่มศาสนพิธี ขอให้งานของวันนี้ดำเนินไปด้วยดี เป็นผลยังความเจริญรุ่งเรือง
แก่พระอารามนี้สืบไป”47

อีกกรณีหนึ่งที่แสดงถึงการสนับสนุนและอุปถัมภ์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ หัวพระปรมิ น ทรมหาภู มิ พ ลอดุ ล ยเดช รั ช กาลที่ 9 ที่ มี ต่ อ วั ด สมณานั ม บริ ห าร ก็ คื อ การพระราชทานสมณศักดิ์ให้กับพระครูสรภาณอนัมพจน์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) เมื่อวันที่ 5 ธันวาคม
ค.ศ.1993 (ปัจจุบัน คือ พระคณานัม ธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) รองเจ้าคณะใหญ่
อนัมนิกาย และเจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 และพระคณานัมธรรมเมธาจารย์
(ณรงค์ ติ่นเรียน) รองเจ้าคณะใหญ่อนัมนิกาย และเจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

2.6 ความเลื่อมใส ศรัทธาและการยอมรับพิธีกงเต๊กโดยกษัตริย์ไทย 53พิธีกงเต๊ก (ภาษาเวียดนามเรียกว่า กงดึ๊ก Công đức) เป็นพิธีการทำบุญอุทิศส่วน
กุศลให้ แก่ผู้ล่วงลับ ในพิ ธีศพของชาวเวียดนามและชาวจีน เพื่ อส่งดวงวิญ ญาณไปสู่ส รวงสวรรค์ ถือได้ว่าเป็นขนบธรรมเนียมประเพณีโบราณอันเก่าแก่ของชาวเวีย ดนามและชาวจีน
53อ้างแล้ว, คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์ คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทยได้รับพระบรมรา
ชานุญาตให้บำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน (กงเต๊ก) ถวายพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอ
ดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร, หน้า 36-37.
48

ที่มีการสืบทอดและปฏิบัติกันมาอย่างยาวนานนับพันปี พิธีกงเต๊กนี้มีรากฐานมาจาก 3 ความเชื่อด้วยกัน ได้แก่ ศาสนาพุทธ ศาสนาเต๋า และลัทธิขงจื๊อ
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ ทำพิธีกงเต๊ก
เป็นครั้งแรกเมื่องานพระศพสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีในปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ (ค.ศ.
1861) ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘(ค.ศ. 1865) ได้ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อ มให้ ท ำพิ ธีก งเต๊ก ในพระบวรราชวังอี กครั้งหนึ่ งจากนั้นในงานพระศพกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ก็โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีพิธีกงเต๊ก
การพิธีกงเต๊กจึงได้เข้าในระเบียบงานพระศพซึ่งเป็นงานใหญ่ 54ครั้นในรัชกาลที่ 5 ได้มีการทำพิธีกงเต๊กในงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจอม
เกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นครั้งแรก จากนั้นก็มาทำในงานพระศพสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารี
รัตน์ในปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๒๓ (ค.ศ. 1880) และงานพระศพอื่นซึ่งเป็นงานใหญ่เป็นประเพณี
สืบมางานพิธีกงเต๊กมี 2 ประเภท คือ งานพระราชพิธีถวายเจ้านายและงานพิธีสำหรับ
ชาวบ้านทั่วไป ด้วยเหตุนี้ พระสงฆ์เวียดนามจึงได้กลายเป็นที่เลื่อมใสและแพร่หลายในหมู่
ชาวไทย
หลังจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เสด็จสวรรคต พิธีกงเต๊กหลวงก็ยังดำเนินต่อไป โดยในปี ค.ศ.1910 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 6 ได้ทำถวายในงานพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) และในปี ค.ศ.1919 ยังทำถวายในงานพระบรมศพ
สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง
ต่อมา พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 7 ได้มีการทำพิธีกงเต๊กถวาย
ในงานพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้า
เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ครบปัญญาสมวาร (50 วัน) วันที่ 14 มกราคม ค.ศ. 1925 และครบ
ศตมาหะ (100 วัน) วันที่ 5 มีนาคม ค.ศ. 192554

เพิ่งอ้าง, หน้า 6.
49อนึ่ง ก่อนที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 จะเสด็จสวรรณคต
ท่านได้ทำพินัยกรรมอันแสดงถึงความศรัทธาในพิธีกงเต๊กโดยได้ระบุไว้ในข้อ 5 ว่า“ในการทำบุญ 7 วัน เมื่อไว้พระบรมศพก็ดี และในงานพระเมรุก็ดี ขอให้จัดพิธี
กงเต๊ก ถ้าไม่มีใครศรัทธาทำให้ข้าพเจ้า ขอให้ทายาทของข้าพเจ้าหานักพรตอนัม
นิกาย จีนนิกายมาทำให้ข้าพเจ้า”55พระราชพินัยกรรม จึงเป็นเครื่องยืนยันถึงความเลื่อ มใส ศรัทธา และการยอมรับ
ของพระบาทสมเด็ จ พระมงกุ ฎ เก ล้ า เจ้ า อยู่ หั ว รั ช กาลที่ 6 ที่ มี ต่ อ พิ ธี ก รรมของ
พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกาย
จะขอเพิ่มเติมข้อมูลเพื่อให้เห็นภาพรวมของความเลื่อมใส ศรัทธาและการยอมรับ
พิธีกงเต๊กโดยกษัตริย์ไทยจนถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิ พลอดุลยเดช รัชกาลที่
9 แม้จะไม่อยู่ในกรอบช่วงเวลาของช่วงรัตนโกสินทร์ตอนต้นก็ตาม
ในสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9 มีพิธีกงเต๊กใน
งานพิธีพระบรมศพและพระศพครั้งสำคัญ อันได้แก่
งานพระบรมศพ พระบาทสมเด็ จพระปรเมนทรมหาอานั นทมหิด ล พระอัฐมรา
มาธิบดินทร รัชกาลที่ 8 วันที่ 26 - 28 มีนาคม ค.ศ.1950
งานพระบรมศพ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ในปีค.ศ.1956
งานพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7 วันอังคารที่ 19 มีนาคม ค.ศ.1985
งานพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี วันอังคารที่ 19มีนาคม ค.ศ.1985
55

เพิ่งอ้าง, หน้า 39.
50

งานพระบรมศพ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี วันจันทร์ที่ 18 กันยายน
ค.ศ.1995งานพระศพ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราช
นครินทร์ วันศุกร์ที่ 28 มีนาคม ค.ศ. 2008งานพระศพ สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี
วันศุกร์ที่ 14 ตุลาคม ค.ศ. 2011งานพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศร
รามาธิบ ดี จัก รีน ฤบดิ น ทร สยามิ น ทราธิราช บรมนาถบพิ ต ร รัช กาลที่ 9 ในวัน
อังคารที่ 21 มีนาคม ค.ศ. 2017จากพิ ธีกงเต๊กที่ ได้จัด ขึ้นดังข้างต้น นี้ ทำให้เราเห็น ถึงความเลื่อมใส ศรัท ธา การยอมรับและและการส่ งเสริมพิธีกรรมของพระพุทธศาสนาอนัมนิกายโดยพระมหากษัตริย์
และยังเป็นเครื่องยืนยันถึงความใกล้ชิดความผูกพันระหว่างพระพุทธศาสนาอนัมนิกายและ
พระมหากษัตริย์ไทยด้วย นอกจากนี้ ชาวพุทธในสังคมไทยก็ยังมีความศรัทธาในพิธีกงเต๊ก
อย่างแพร่หลายซึ่งเรามิได้กล่าวถึงในบทความนี้
3. วัดสมณานัมบริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟื้อก (Chùa Cảnh Phước)วัดสมณานัมบริหาร เป็นหนึ่งในวัดอนัมนิกายในประเทศไทย มีความเป็นมาอย่างไร
สร้างขึ้นเมื่อไร มีความเกี่ยวข้องกับชาวเวียดนามอย่างไร
3.1 การกำเนิดของวัดสมณานัมบริหาร
วัดสมณานัมบริหารนี้มีกำเนิดมาจากชุมชนชาวเวียดนามที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ตั้งแต่ใน
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น เช่นเดียวกับวัดอนัมนิกายารามที่บางโพ และวัดถาวรวรารามที่
เมืองกาญจนบุรี ที่มีกำเนิดมาจากชุ มชนชาวเวียดนามที่ อาศัยอยู่ในพื้ นที่ แล้วมาร่วมกั นสร้างวัด
51แต่ดั้งเดิม พื้นที่รอบวัดสมณานัมบริหารเป็นชุมชนชาวเวียดนามที่มีอยู่ก่อนแล้ว
ก่อนที่กลุ่มชาวเวียดนามที่ ถูกส่งไปยังเมืองกาญจนบุรี จะได้รับพระบรมราชานุญ าตจาก
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ให้ย้ายเข้ามาอาศัยอยู่ที่ริมคลองผดุงกรุง
เกษมในกรุงเทพฯ และชาวเวียดนามเหล่านี้เป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการสร้างวัดสมณานัม
บริหารให้ใหญ่ขึ้นกว่าเดิม โดยเชื่อกันว่า วัดนี้ได้เริ่มสร้างตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 แล้วในรูป
ของที่พำนักสงฆ์
ร่องรอยเก่าของชาวเวียดนาม ยังเห็นได้จากภาพของเจดีย์เก่าที่เก็บอัฐิที่ถูกรื้อทิ้งไป
แล้ว และมณฑปรอยพระพุทธบาท ซึ่งเป็นที่เก็บ อัฐิรอบองค์มณฑปจนถึงปัจจุบัน แสดงให้
เห็นถึงความเป็นชุมชนเวียดนามในอดีตที่ชัดเจน ซึ่งต่างไปจากวัดฝ่ายอนัมนิกายในเขตสัม
พันธวงศ์ส่วนใหญ่ที่เห็นแต่อัตลักษณ์ของความเป็นจีน
วัดสมณานัมบริหาร เป็นหนึ่งในหลายวัดอนัมนิ กายในไทย เดิมมีชื่อว่า วัดแก๋งห์
เฟื้อก (Chùa Cảnh Phước) ในเอกสารไทยเก่าใช้คำว่า วัดกั๋นเพื้อกตื่อ (Cảnh Phước Tự)ชาวบ้านคนไทยทั่วไปมักเรียกว่า วัดคลองผดุง หรือ วัดญวนนางเลิ้ง หรือ วัดญวนสะพานขาว แม้แต่ในปัจจุบัน ก็ยังเรียก วัดญวนสะพานขาว และเราไม่ค่อยได้ยินคนทั่วไปเรียกวัดว่า
วัดสมณานัมบริหารสักเท่าใด และไม่เคยได้ยินคนทั่วไปในปัจจุบันเรียกวัดนี้ว่า วัดแก๋งห์เฟี้อก
เลยอย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน เราก็ไม่ได้ยิน การเรียกชื่อวัดว่า วัดคลองผดุง เลยเช่นกัน
อาจเป็นเพราะเป็ นชื่อเรียกเก่า วัดนี้ตั้งอยู่ริมคลองผดุงกรุงเกษม 56 ผู้วิจัยได้พ บคำว่า วัดคลองผดุง ปรากฎอยู่ในหนั งสือ รังษี ธรรม ในบทบั นทึ กที่เขียนขึ้นโดย องสรภาณมธุรส
(บ๋าวเอิง หรือ บ๋าวเอิน Bảo An ซึ่งคนไทยมักจะเรียกท่านติดปากว่า หลวงพ่อบ๋าวเอิง) 57
56

เป็นคลองรอบพระนครชั้นนอก ขุดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยูห่ ัว รัชกาลที่ 4 โปรดให้ขุดในปี
ค.ศ. 1851 โดยขุดถัดจากคลองรอบกรุงออกไปทางชานพระนคร ด้วยทรงเห็นว่าบ้านเมืองเจริญขึ้น ผู้คนมีจำนวนเพิ่ม
มากขึ้น จึงควรขยายพระนครออกไป คลองนี้ขุดเสร็จในปี ค.ศ.1852 ได้รับพระราชทานชื่อว่า “คลองผดุงกรุงเกษม”ต่อมาคลองผดุงกรุงเกษมได้กลายเป็นเส้นทางคมนาคมขนส่งสินค้าที่สำคัญของกรุงรัตนโกสินทร์
57
อ้างแล้ว, องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง). รังษีธรรม, หน้า 42.
52

ส่วนการเรียกชื่อวัดว่า วัดญวนนางเลิ้ง นั้นเป็นเพราะที่ตั้งของวั ดอยู่ใกล้กับชุมชน
หรือ ย่านนางเลิ้ง58 ซึ่งชาวเวียดนามเรียกว่า สอมกิงห์ (Xóm Kinh) (ไม่ปรากฏว่าเรียกคำนี้
ตั้งแต่สมัยใด) ชึ่งแปลว่า หมู่บ้านชาวเวียดนาม นั่นหมายความว่า ในย่านนางเลิ้งก็เคยมีชาว
เวียดนามอาศัยอยู่ ชุมชนนางเลิ้งนี้ตั้งอยู่บนริมฝั่งคลองผดุงกรุงเกษมอีกฝั่งหนึ่ง เยื้องกับวัด
สมณานัมบริหารและห่างจากวัดประมาณ 350 เมตรวัดสมณานัมบริหาร ตั้งอยู่ริมคลองผดุงกรุงเกษม แขวงสี่แยกมหานาค เขตดุสิต
กรุงเทพมหานคร มีความสําคัญในฐานะที่เป็นวัดในพระพุทธศาสนานิก ายมหายาน และใน
อดีตเป็นศูนย์กลางแห่งหนึ่งของชุมชนชาวเวียดนาม ที่อาศัยอยู่รอบวัดและบริเวณใกล้เคียง
ส่วนชื่อ วัดญวนสะพานขาว นั้น สืบเนื่องมาจากที่มีสะพานที่เชื่อมสองฝั่งคลองผดุง
กรุงเกษม อยู่ใกล้กั บ วัด สมณานั ม บริห าร ชื่อทางการของสะพาน คือ สะพานจตุ รภั กตร์รังสฤษดิ์ แต่ผู้คนมักจะเรียกกันทั่วไปจนถึงทุกวันนี้ว่า สะพานขาว59 ซึ่งสร้างขึ้นมาโดย
พระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และจากการที่วัดและสะพานอยู่
ใกล้กัน จึงมีการเรียกชื่อวัดว่า วัดญวนสะพานขาว
พระคณานัมธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) รองเจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่ งประเทศไทย และเจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหารองค์ ปัจจุบัน (ณ ธันวาคม 2020) ท่านได้เล่า

58นางเลิ้ง เป็นย่านเก่าแก่แห่งหนึ่งของกรุงเทพมหานคร มีพัฒนาการยาวนานกว่า 200 ปี; ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์
ตอนต้น กล่าวคือ ในช่วง รัชกาลที่ 1 ถึง รัชกาลที่ 3 ย่านนางเลิ้งเรียกกันว่า บ้านสนามกระบือ มีพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นนา
เป็นไร่รกร้างอยู่นอกเขตกำแพงพระนครทางด้านตะวันออก มีคนเขมร มอญ ลาว ญวนและชาวใต้กลุม่ หนึ่งตั้งถิ่นฐาน
อยู่กัน มีวัดสนามกระบืออยู่ในย่าน ครั้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ค.ศ. 1851-1868) โปรดเกล้าฯ ให้มีการขยายพระนครโดยการขุดคลองผดุงกรุงเกษมและคลองเปรมประชากร ทำให้ย่านนางเลิ้ง
กลายเป็น ‘ย่านการค้าบนบกแห่งแรกของไทย’ ประจวบกับเป็นจุดที่อยู่ใกล้จุดบรรจบระหว่างคลองผดุงกรุงเกษมและ
คลองเปรมประชากร ย่านนางเลิ้งจึงกลายเป็นพื้นที่ที่คนพายเรือขนสินค้าสิ่งของมา ต้องหยุดแวะพัก ทำให้พื้นที่บริเวณ
นี้กลายเป็นพื้นที่ที่ได้รับการพัฒนาให้เจริญขึ้น
59สะพานขาว หรือ สะพานจตุรภักตร์รังสฤษฏ์ สร้างขึ้นในปี ค.ศ.1903 สร้างเสร็จในปีค.ศ. 1904 และได้รับการ
บูรณะเมื่อปี ค.ศ.1953 สะพานนีส้ ร้างขึ้นโดยพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ทรงโปรด
เกล้าฯ ให้กรมโยธาสร้างสะพานข้ามคลองผดุงกรุงเกษมหลังจากพื้นที่พระนครและประชาชนริมคลองมีการขยายตัวขึ้น
53

ให้ฟังว่า60...แต่เดิมในอดีตประชาชนทั่วไปเรียกวัดสมณานัมบริหาร ว่า "วัดญวนนางเลิ้ง"จนกระทั่งในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ.1953 พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
รัชกาลที่ 9 ทรงเสด็จพระราชดำเนินทางรถยนต์พระที่นั่งมาที่วัด เพื่อเป็นองค์ประธานในงานเบิ กพระรัศมี ซึ่งต้องข้ามสะพานข้ามคลองผดุงกรุงเกษมเข้ามายังวัด แต่สะพานเดิมเป็ นสะพานไม้ทรงโค้งสูง รถยนต์พระที่นั่งไม่สามารถเคลื่อนข้ามสะพานไม้นี้ได้ จึง ได้ทำการรื้อ
ถอนสะพานไม้ และสร้างเป็นสะพานปูน แล้วทาเป็นสีขาว เพื่อที่รถยนต์พ ระที่ นั่งของใน
หลวงรัชกาลที่ 9 จะสามารถข้ามคลองมาได้
ภายหลังจากรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ 9ผู้คนทั่ วไปในพื้ น ที่จากเดิมเรียกกันว่า "วัดญวนนางเลิ้ง" จึ งเปลี่ยนมาเรียกกั นจนติด ปากมาถึงยุคปัจจุบันนี้ว่า วัดญวนสะพานขาววัด สมณานั ม บริห าร เริ่ม ก่ อ ตั้ งขึ้ น ในสมั ย รั ช กาลที่ 3 แต่ ก ารสร้ างอุ โบสถ หรื อโบสถ์มีขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ในพระบรมราชุปถัมภ์
โดยในขณะที่องจี๋เหลิบเป็นเจ้าอาวาส ขณะเดียวกัน มีพระชลธารวินิจฉัย (หรือ พระชลธาร
วินิ จใจ) และขุน อนั ม คามบริรัก ษ์ หรือ หลวงอนั ม นิก รฤทธิ์ เป็ น ผู้นํ าศรัท ธาชาวไทย จี นเวียดนาม มาร่วมสร้างและทำนุบำรุง ดูแลต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ได้พระราชทานนามว่าวัด สมณานัม บริห ารในปี ค.ศ. 1875 โดยมีพ ระครูคณานัม สมณาจารย์ (จี๋เหลิ บ ) เป็ นเจ้ าอาวาสในขณะนั้นและยังได้ทรงช่วยปฏิสังขรณ์อุโบสถนี้อีกด้วย

60จากคำสัมภาษณ์ของ พระคณานัมธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน หรือ ติ่งเรียน Narong Tình Riên) รองเจ้า
คณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย และเจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหารองค์ปัจจุบัน (2020) ณ วัดสมณานัมบริหาร
หรือ วัดแก๋งห์เฟี้อก กรุงเทพฯ วันที่ 28 กรกฎาคม 202054หน้าบันด้านหน้าของอุโบสถ วัดสมณานัมบริหาร
ปรากฏพระราชลัญจกรพระเกีย้ วยอด อันเป็นพระราชลัญจกรประจำรัชกาลที่ 5ส่วนวิสุงคามสีมา (อยุ่ในวงกลมสีแดง) นั้น มีตรา พระมหาพิชัยมงกุฎ อันเป็นพระราชลัญจกรประจำรัชกาลที่ ๔ข้อมูลภาพถ่ายเก่าจากกรมศิลปากร
(ไม่ปรากฏวันเดือนปีของวันที่ถ่ายภาพ)หน้าบันด้านหน้าของอุโบสถ วัดสมณานัมบริหาร ในปัจจุบัน
ถ่ายภาพโดย ธัญญาทิพย์ ศรีพนา (วันที่ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 2020)55

ด้านหลังของอุโบสถของวัดสมณานัมบริหารในอดีต
ข้อมูลภาพถ่ายเก่าจากกรมศิลปากร
(ไม่ปรากฏวันเดือนปีของวันที่ถ่ายภาพ)ภาพหน้าบันด้านหน้าอุโบสถวัดสมณานัมบริหารข้างบนนี้ เป็นข้อมูลภาพถ่ายเก่าสี
ขาวดำ ที่ถ่ายโดยกรมศิลปากร จะเห็นว่า เค้าโครงโดยรวมในอดีตและสภาพในปัจจุบัน มีความเปลี่ ย นแปลงแตกต่ างจากในอดี ต ไม่ ม ากนั ก นอกจากรายละเอี ย ดของลวดลายที่
เปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด นับเป็นภาพหลักฐานสำคัญที่ช่วยยืนยันถึงความเป็นมาในอดีตของ
วัดสมณานัมบริหาร
จะเห็นว่า ที่หน้าบันของอุโบสถ วัดสมณานัมบริหาร ปรากฎเป็นพระราชลัญจกร
พระเกี้ยวยอด อันเป็นพระราชลัญจกรประจำรัชกาลที่ 5 (“พระราชลัญจกร” หมายถึงตรา
ประจำพระองค์ของพระมหากษัตริย์แต่ละรัชกาล)ส่วนวิสุงคามสีมานั้ น มีตรา พระมหาพิชัยมงกุฎ อันเป็ นพระราชลัญ จกรประจำ
รัชกาลที่ ๔อนึ่ง อุโบสถวัดสมณานัมบริหาร มีรูปแบบการปลูกสร้างอย่างพระราชนิยม ซึ่งบ่งชี้ว่า อุโบสถได้เริ่มดำเนินการสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 ด้วยแรงกำลังของพระครูคณานัม
สมณาจารย์ เจ้าอาวาสรูปแรก นั่นคือ องจี๋เหลิบ หรือ หลวงปู่จี๋เหลิบ ร่วมกับผู้ศรัทธาชาวไทย จี น เวี ย ดนาม ได้ ร่ ว มแรงกำลั ง และปั จ จั ย ต่ อ มาได้ รั บ พระมหากรุ ณ าธิ คุ ณ จาก56พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในหลวงรัชกาลที่ 5 พระราชทานที่ดิน และนาม
“วัดสมณานัมบริหาร”61การที่มีพระราชลัญจกรของสองรัชกาลนั้น หมายความว่า พระมหากษัตริย์ทั้งสอง
พระองค์ ได้ให้การอุปถัมภ์วัดนี้

พระอุโบสถ์ของวัดสมณานัมบริหารในปัจจุบัน
ถ่ายภาพโดย ธัญญาทิพย์ ศรีพนา (วันที่ 28 กรกฎาคม ค.ศ. 2020)

3.2 เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟี๊อกจากอดีตถึงปัจจุบัน
นามของเจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหารหลังจากการก่อตั้งพระพุทธศาสนาฝ่ายอนัม
นิกาย ตามลําดับดังนี้
รูปแรก คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์ (จี๋เหลิบ Chí Lập)รูปที่ 2 องสรพจนสุนทร (เผื่องเกี๊ยน หรือ เฟื้อกเกี๋ยน Phước Kiến)รูปที่ 3 องสรพจนสุนทร (เจินตรุง หรือ เจิ่นจุง Trần Trung)61จากคำสัมภาษณ์ของพระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถีย่ นถึก Thanom Thiện Thực) เจ้าคณะใหญ่
อนัมนิกายแห่งประเทศไทย ณ โรงพยาบาลวิภาวดี กรุงเทพฯ วันที่ 21 กันยายน ค.ศ.2020 และพระคณานัมธรรมเมธา
จารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน หรือ ติ่งเรียน Narong Tình Riên) ณ วัดสมณานัมบริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟี๊อก กรุงเทพฯ วันที่
28 กรกฎาคม ค.ศ.2020.
57รูปที่ 4 องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง หรือ บ๋าวเอิน Bảo Ân) เป็นชาวเวียดนาม
รูปที่ 5 องอนันตสรนาท (กิมฟู่ หรือ กีมฝู ติ่นหลาก Kim Phú Tình Lạc) เป็นชาว
ไทยเชื้อสายจีนรูป ที่ 6 พระคณานั ม ธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่น เรีย น หรือ ติ่ งเรียน / NarongTình Riên) ตั้งแต่ปี 1985 ถึงปัจจุบัน เป็นชาวไทยเชื้อสายจีน
พระครูคณานัมสมณาจารย์ (จี๋เหลิบ) เป็นคนเวียดนามเดินทางมาจากเวียดนามแล้ ว มาบวชในไทย ท่ า นเป็ น เจ้ า อาวาสอย่ า งเป็ น ทางการองค์ แ รก และในสมั ยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หั ว รัชกาลที่ 5 ท่านได้รับพระราชทานสมณศักดิ์
เป็นพระครูคณานัมสมณาจารย์
ที่กล่าวว่าองจี๋เหลิบ เป็นเจ้าอาวาสอย่างเป็นทางการองค์แรกนั้น หมายถึง เป็นเจ้า
อาวาสองค์แรกหลังจากที่พระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกายได้รับการยอมรับว่าเป็นคณะสงฆ์
ในสยาม หรือ ประเทศไทย แต่จากสำเนาพระราชหัตถเลขาในรัชกาลที่ 5 ได้มีการกล่าวถึง
องเหยีย่ วกร่าม หรือ เสี่ยวจ่าม (อ่านออกเสียงแบบภาคเหนือของเวียดนาม) หรือ เหยี่ยวจ่าม
(อ่านออกเสียงแบบภาคใต้ของเวียดนาม) (Diệu Trạm) ด้วยและจากสำเนาพระราชหัตถเลขาในรัชกาลที่ 5 นี้ จึงทำให้เชื่อว่า องเหยี่ยวจ่าม นี้เป็นเจ้าอาวาส หรือ อธิการของวัดนี้ก่อนองจี๋เหลิบ (ดูสำเนาพระราชหัตถเลขาในรัชกาลที่ 5)หรือ อาจจะเป็นรักษาการณ์เจ้าอาวาสก็เป็นได้ถ้าหากท่านเป็นเจ้าอาวาสวัดใดวัดหนึ่งอยู่
ก่อนแล้ว
นอกจากนี้ พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก Thanom ThiệnThực) เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย ได้แสดงความเห็นว่า องเหยี่ยวจ่าม และองจี๋เหลิบ อยู่ร่วมสมัยเดียวกัน 6262จากคำสัมภาษณ์ของพระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถีย่ นถึก Thanom Thiện Thực) เจ้าคณะใหญ่
อนัมนิกายแห่งประเทศไทย ณ โรงพยาบาลวิภาวดี กรุงเทพฯ วันที่ 21 กันยายน 2020.
58สำเนาพระราชหัตถเลขาในรัชกาลที่ 5ที่มา : องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง), รังษีธรรม, หน้า 36เราไม่มีข้อมูลที่แน่ชัดว่า ในช่วงก่อนที่ องเหยี่ยวจ่าม เป็นเจ้าอาวาส หรือ อาจจะ
เป็นรักษาการณ์เจ้าอาวาสนั้น ท่านใดเป็นเจ้าอาวาส หรือ อธิการ หรือ หัวหน้าสงฆ์ของวัด
ในช่วงรัชกาลที่ 3 อีกหรือไม่
4. บทบาทของชาวเวี ยดนามในการสร้างและทำนุบำรุงวัดสมณานัมบริหารในช่วงต้น
รัตนโกสินทร์
ชาวเวี ย ดนามมี บ ทบาทสำคั ญ ยิ่ ง ในการสร้ า งและทำนุ บ ำรุ ง วั ด ในช่ ว งต้ น สมั ยรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง วัดสมณานัมบริหาร
4.1 ชาวเวียดนามที่มาจากเมืองกาญจนบุรี

59

ตามเอกสาร อนุสรณ์คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทยฯ 63 และตามเอกสาร
ตำนานพระญวน ซึ่งเป็นพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงรา
ชานุภาพ 64 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เมื่อครั้งเจ้าพระยา
บดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) นำทัพไปตีถึงเวียดนามเมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๗๖ (ค.ศ. 1833)ได้กวาดต้อนและส่งชาวเวียดนามเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เมื่อปลายปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๗๗ (ค.ศ.
1834)ชาวเวีย ดนามที่ เข้ามาคราวนี้ มี ๒ กลุ่ ม คื อ กลุ่ม แรกเป็ น ชาวเวียดนามที่ นั บ ถื อพระพุทธศาสนา อีกกลุ่มหนึ่งเป็นชาวเวียดนามที่ นับถือคริสตศาสนา ชาวเวียดนามที่ ถือศาสนาคริสตังนั้น โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ตำบลสามเสนในกรุงเทพมหานคร ส่วนชาวเวียดนามที่นับถือพระพุทธศาสนานั้นโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ไปสร้างบ้านเรือน
อาศัยอยู่ที่เมืองกาญจนบุรี 65 เพื่อรักษาป้อมเมืองใหม่ซึ่ง โปรดฯให้เจ้าพระยาคลังคุมชาว
มอญทรงสร้างขึ้นที่ปากแพรกในปี ค.ศ.1832
สำหรับชาวเวียดนามที่นับถือคริสตังนั้น เนื่องจากมีชาวเวียดนามเข้ารีตอยู่ที่สาม
เสนมาก่อนบ้างแล้ว จึงโปรดเกล้าฯให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ตําบลสามเสนในกรุงเทพฯร่วมกับ
ชาวเวียดนามที่มาถึงสยามก่อนหน้านี้ บ้านเรือนแห่งนี้อยู่ติดกับบ้านชาวคริสตังเชื้อโปรตุ เกสซึ่งอพยพเข้ามาจากเขมร และโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ขึ้นอยู่ในพระบาทสมเด็จพระปิ่น
เกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดํารงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ท่านได้ทรงฝึกหัด
ให้เป็นทหารปืนใหญ่
63อ้างแล้ว, คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์ คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทยได้รับพระบรมรา
ชานุญาตให้บำเพ็ญกุศลทักษิณ านุปทาน (กงเต๊ก) ถวายพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอ
ดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร, หน้า 2.
64องวินัยธรพิสิษฐ์ เถี่ยนบ๊าว (ผู้รวบรวมข้อมูล). ตำนานพระญวนและวัดญวนในประเทศไทย พระนิพนธ์ของสมเด็จ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. ที่ระลึกในงานพำเพ็ญกุศลอายุวัฒนมงคล ๗๕ ปีพระมหาคณานัม
ธรรมปัญญาธิวัตร เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย (กรุงเทพมหานคร : วินดาต้าโปรดักส์, 2546), หน้า 23.
65อ้างแล้ว, คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์ คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทยได้รับพระบรมรา
ชานุญาตให้บำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน (กงเต๊ก) ถวายพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอ
ดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร, หน้า 2.
60ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ ชาวเวียดนามที่เมืองกาญจนบุรีได้ร่ว มกั น สร้างวั ด อนั ม นิ ก ายที่ ส ำคั ญ ขึ้ น คื อ วั ด แข็ งห์ เถาะ (Chùa Khánh Thọ) หรือ วั ดถาวรวราราม ซึ่งปรากฏอยู่จนทุกวันนี้ที่เมืองกาญจนบุรี และที่เมืองกาญจนบุรีนี้ ยังมีชื่อ
ตําบลที่เรียกว่า “ชุกยายญวน” ซึ่งเคยเป็นพื้นที่ที่อยู่อาศัยของชาวเวียดนามในสมัยนั้น
ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อท่านทรงทราบว่า ชาวเวียดนามส่วนใหญ่ที่อาศัยอยู่ที่กาญจนบุรีต้องการที่จะมาอาศัยในกรุงเทพฯเหมือนกับชาว
เวียดนามอื่นๆ จึงทรงอนุญาตให้เข้ามาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ริมคลองผดุงกรุงเกษม ซึ่งได้โปรด
เกล้าฯให้ขุดใหม่นั้น แล้วได้จัดให้ชาวเวียดนามเหล่านี้เป็นทหารปืนใหญ่ฝ่ายวังหลวงตั้งแต่
นั้นมา
เมื่อชาวเวียดนามที่นับถือพระพุทธศาสนา มาตั้งภูมิลำเนาอยู่ที่ใดก็จะนิมนต์พระ
เวียดนามมาสร้างวัดเพื่อเป็นที่บำเพ็ญการกุศล และเป็นศูนย์รวมจิตใจและความเป็นหนึ่ง
ของชุมชน ณ ที่นั้น
เมื่อวัดสมณานัมบริหาร เริ่มสร้างขึ้นในสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 3 (แม้ว่าในช่วงเวลานั้น ยังไม่มีการสร้างโบสถ์) เชื่อกันว่า ในช่วงเวลานั้น น่าจะ
เริ่มมีชาวเวียดนามที่นับถือพระพุทธศาสนาเข้ามาอาศัยอยู่ในพื้นที่นี้แล้ว หรือ อาจจะมีชาว
เวียดนามที่นับถือพระพุทธศาสนาส่วนหนึ่งที่เดินทางมากับเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เมื่อมาถึงกรุงเทพมหานคร
แล้ว มิได้เดินทางไปเมืองกาญจนบุรีทั้งหมด แต่ได้มาอาศัยอยู่ในพื้นที่นี้ ได้ร่วมกันสร้างวัด
หรือ ที่พำนักสงฆ์เล็กๆขึ้นมา
ต่อมา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ได้ทรงอุปถัมภ์ช่วยสร้าง
โบสถ์ และก็เป็นการร่วมแรงร่วมใจของชาวเวียดนามที่ย้ายมาจากเมืองกาญจนบุรีและมา
อาศัยเป็ นชุมชนอยู่ในพื้ นที่แถบนั้ น และเป็นการร่วมแรงร่วมใจของชาวจีนด้วย ทั้ ง นี้ ในพื้นที่ตรงนั้นเป็นพื้นที่ที่มีคนหลายเชื้อชาติ รวมทั้ง ชาวจีนอาศัยอยู่เพราะเป็นแหล่งค้าขาย
จนถึงทุกวันนี้

61ตามคำสัมภาษณ์ ของพระคณานัมธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) พื้นที่ ที่ชาว
เวียดนามอาศัยอยู่ในอดีตนั้น กินพื้นที่จากริมคลองผดุงกรุงเกษมไปจรดสนามม้านางเลิ้งใน
ปัจจุบัน ซึ่งนับว่ากินพื้นที่กว้างใหญ่พอสมควร
ชาวเวียดนามในช่วงเวลานั้น นอกจากจะมีบทบาททั้งในการสร้างและทำนุบำรุงวัด
สมณานัมบริหาร หรือ วัดแก๋งห์เฟื้อกแล้ว ยังมีบทบาทในด้านการทหาร และมีส่วนร่วมใน
การขุดคลองผดุงกรุงเกษมซึ่งขณะนั้นถือว่าเป็นคลองรอบพระนครชั้นนอก
4.2 ชาวเวียดนาม หรือ ผู้มีเชื้อสายเวียดนามที่มีส่วนในการช่วยสร้าง ทำนุบำรุง
ซ่อมแซมวัดสมณานัมบริหาร
บุคคลที่จะกล่าวถึง ณ ที่นี้ มีอย่างน้อย 3 ท่าน กล่าวคือ ท่านแรก เจ้าคณะใหญ่
อนัมนิกายแห่งประเทศไทย รูปที่ 3 คือ พระครูคณานัมสมณาจารย์ จี๋เหลิบ เจ้าอาวาสวัด
สมณานัมบริหาร ส่วนท่านที่สอง คือ พระชลธารวินิจฉัย และท่านที่สาม คือ หลวงอนัมนิกร
ฤทธิ์ หรือ ขุนอนัมคามบริรักษ์รูป ของท่ านทั้ งสามติ ดอยู่ เหนื อ ประตูท างเข้ าด้ านในของโบสถ์ ของวัด สมณานั มบริหารในปัจจุบัน

พระครูคณานัมสมณาจารย์ จี๋เหลิบ เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร (รูปข้างบน)พระชลธารวินิจใจ หรือ พระชลธารวินิจฉัย (รูปล่างซ้าย)ขุนอนัมคามบริรักษ์ หรือ หลวงอนัมนิกรฤทธิ์ (รูปล่างขวา)62ถ่ายภาพจากผนังอุโบสถด้านใน วัดสมณานัมบริหารท่ า นแรก คื อ เจ้ า คณะใหญ่ อ นั ม นิ ก ายแห่ ง ประเทศไทย รู ป ที่ 3 คื อ พระครู
คณานัมสมณาจารย์ จี๋เหลิบ (Chí Lập) เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร
องจี๋ เหลิ บ เป็ น เจ้าอาวาสตั้ งแต่ ในสมั ย พระบาทสมเด็ จ พระจอมเกล้ าเจ้ าอยู่ หั วรัชกาลที่ 4 และเป็นเจ้าอาวาสอย่างเป็นทางการองค์แรกของวัดสมณานัมบริหารในสมัย
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัช กาลที่ 5 และท่านได้รับแต่งตั้งให้เป็นพระครู
คณานัมสมณาจารย์ ซึ่งเป็นเจ้าคณะใหญ่ของพระสงฆ์อนัมนิกายในสมัยรัชกาลที่ 5ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 องจี๋เหลิบได้กราบทูล
ขอการสนับสนุนการสร้างอุโบสถ ซึ่งก็ได้ทรงโปรดสนับสนุนการสร้างนี้
องจี๋เหลิบ เป็นชาวเวียดนามที่เดินทางมาไทยแต่ไม่ทราบว่า ท่านเดินทางมาเมื่อใด
จากงานของ ทิวารี โฆษิตธนเกียรติ กล่าวว่า ในสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
รัชกาลที่ 3 พระสงฆ์เวียดนามทำการอุปสมบทในไทยทั้งสิ้น และกล่าวว่า พระครูคณานัม
สมณาจารย์ องจี๋เหลิบ ท่านอุปสมบทในไทย66แต่ อย่างไรก็ตาม พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ย นถึก ThanomThiện Thực) ให้สัมภาษณ์ว่า องจี๋เหลิบบวชมาจากเวียดนาม แต่ผู้เขียนก็มีคำถามว่า เป็นไป
ได้หรือไม่ที่ท่านอาจจะเข้ามาในไทยในช่วงรัชกาลที่ 3 และมาอุปสมบทในไทย ดังเช่น องฮึง
และองเหยี่ยวจ่าม
จากการบันทึกของ องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง) ใน รังษีธรรม ระบุว่า 67 องจี๋เหลิบ
มรณภาพในปี พ.ศ. 2445 (ค.ศ. 1902) อายุได้ 69 ปี ดังนั้นจึงอนุมานได้ว่า ท่านเกิดในปี
พ.ศ. 2376 (ค.ศ. 1833) ท่านอยู่ในสมณเพศ เป็นเวลา 48 ปี ดังนั้น ท่านจึงน่าจะอุปสมบท
ในปี พ.ศ. 2397 (ค.ศ. 1854)66ทิวารี โฆษิตธนเกียรติ. การปรับตัวของพุทธอนัมนิกายในกรุงเทพมหานคร (The Adaptation of
Annam-nikai in Bangkok), (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาไทยศึกษา คณะอักษรศาสตร์
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2548), หน้า 38.
67อ้างแล้ว, องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง). รังษีธรรม, หน้า 41.
63ท่านที่สอง คือ พระชลธารวินิจฉัย (ฉุน ชลานุเคราะห์) หรือ พระชลธารวินิจใจ
พระชลธารวินิจฉัย (ฉุน) 68 ท่านเป็นผู้บอกบุญ เรี่ยไรทุนทรัพย์จากเจ้าสัว ขุนนางไทย ชาวจีน ชาวเวียดนาม เพื่อช่วยสร้างและทำนุบำรุงวัด
พระชลธารวินิจฉั ย เกิด เมื่อ ปี ค.ศ.1826 เป็ นบุ ตรของหมื่ นขจรเจนชลา (เงิน )และมารดาไม่ทราบชื่อเป็นชาวเวียดนามรุ่นเก่า (ญวนเก่า) ที่เมืองจันทบุรี ท่านเป็นนักเรียน
นอกคนแรกที่ ส ำเร็จ การศึ ก ษาจากต่ า งประเทศ โดยฝึ ก หั ด วิช าการเดิ น เรือ ณ ประเทศ
อังกฤษตั้งแต่ช่วงปลายรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว นับว่าเป็นนักเรียนนอก
คนแรกในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ท่านได้รับประกาศนียบัตรเดินเรือทะเลอย่างชาวตะวัน ตกท่านมีสมญานามในเวลานั้นว่า "กัปตันฉุน”ในรั ช กาลพระบาทสมเด็ จ พระจอมเกล้ า เจ้ า อยู่ หั ว พระชลธารวิ นิ จ ฉั ย ได้ รั บบรรดาศักดิ์พระราชทานเป็นขุนจรเจนทะเล (ไม่ทราบปี) ต่อมา ในปี ค.ศ.1862 ท่านได้เลื่อน
เป็นหลวงชลธารวินิจฉัย ครั้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในปี ค.ศ.
1888 ได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็น พระชลธารวินิจฉัย ตำแหน่งพนักงานตรวจตรารักษาคลอง
ใหญ่น้อย และต่อมาได้เป็น พระยาชลธารวินิจฉัย ตำแหน่งเจ้ากรมคลอง69ด้วยตำแหน่งเจ้ากรมคลอง ท่านจึงมีส่วนร่วมในการดำเนินการขุดคลองผดุงกรุง
เกษม และเป็นที่เชื่อกันว่า ในการขุดคลองนี้ ชาวเวียดนามได้มีส่วนร่วมในการขุดด้วย
ท่านที่สาม คือ หลวงอนัมนิกรฤทธิ์ หรือ ขุนอนัมคามบริรักษ์70

68เกี่ยวกับชื่อของท่าน ในสำเนาพระราชหัตถ์เลขาในรัชกาลที่ 5 มีการสะกดชื่อของท่านว่า พระชลธารวินิจใจ แต่ใน
ปัจจุบัน ผู้คนเรียกท่านว่า พระชลธารวินิจฉัย และในเอกสารจากการสืบค้นใน google ก็สะกดชื่อของท่านว่า พระชล
ธารวินิจฉัย ทำให้มีการสันนิษฐานว่า ท่านอาจมีชื่อว่า พระชลธารวินจิ ใจ ก็เป็นได้ และในอดีต คำว่า วินิจฉัย อาจจะยัง
ไม่มีใช้ อย่างไรก็ตามต่อมามีการปรับเปลีย่ นการสะกดเป็น พระชลธารวินิจฉัย อนึ่ง ชื่อของท่านทีอ่ ยู่ใต้กรอบรูปที่ตดิ
อยู่ทเี่ หนือประตูทางเข้าด้านในของโบสถ์ของวัดสมณานัมบริหาร เขียนว่า พระชลธารวินิจใจ (ฉุน) จะอย่างไรก็ตาม
พระชลธารวินิจใจและพระชลธารวินิจฉัย เป็นบุคคลท่านเดียวกัน ประเด็นนี้ เป็นที่น่าสนใจที่จะทำการสืบค้นต่อไป
69พลเรือเอก ทวีวุฒิ พงศ์พิพัฒน์ ที่ปรึกษาพิเศษกองทัพเรือ. นักเรียนนอกคนแรกของสยามประเทศ, (บทความ)http://www.rtni.org/th/ebook/9412/012.pdf. (19 ตุลาคม 2020).
70ปัญหาพยากรณ์ ของหอพระสมุดวชิรญาณ. แจกในงานศพหลวงอนัมนิกรฤทธิ์, ปีจอ พ.ศ. 2465, โรงพิมพ์
โสภณพิพรรฒนากร (พิมพ์ครั้งที่ 2) หน้า (2).
64หลายคนจะเรียกท่านด้วยความเคยชินว่า ขุนอนัมคามบริรักษ์ (ถ่อ อนัมกุล) ท่านมี
ส่วนช่วยระดมทุ นสร้างและทำนุบำรุงวัดเช่นกัน และยังเป็นคนกลางประสานงานระหว่าง
เจ้าหน้าที่บ้านเมืองกับชุมชุนเวียดนามรอบๆวัดแก๋งห์เฟือก หรือ สมณานัมบริหารในอดีต
ท่านเกิดที่ตำบลบ้านญวน เมืองกาญจนบุรี ปี ค.ศ. 1849 บิดามารดาเป็นชาวเวียดนาม บิดาชื่ อ หมื่ น พั น พ้ อ เหว่ (เลติ๋ น ) 71 มารดาชื่ อ นางดา บิ ด าอาจจะมาจากเวี ย ดนามในสมั ยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3หลวงอนัมนิกรฤทธิ์ หรือ ขุนอนัมคามบริรักษ์ เข้า รับราชการในปี ค.ศ.1866 และอยู่ในตำแหน่งผู้กำกับกองญวนอาสาปืนใหญ่ หรืออาจเรียกอีกชื่อว่า กองทหารญวนอาสาปืน
ใหญ่ตั้งแต่ปี ค.ศ.1880
ต่ อ มาในปี ค.ศ. 1887 เป็ น เจ้ า หมู่ ใหญ่ ก องญวนอาสาปื น ใหญ่ และดำรงอยู่ ในตำแหน่งนี้จนเสียชีวิตในปี ค.ศ. 1922ในปี ค.ศ.1898 ได้รับบรรดาศักดิ์เป็นขุนอนัมนิกรฤทธิ์ (รับราชการในกรมยุทธนาธิการ) ต่ อ มาในปี ค.ศ.1905 ได้ รั บ บรรดาศั ก ดิ์ เป็ น หลวงอนั ม นิ ก รฤทธิ์ (รั บ ราชการใน
กระทรวงกลาโหม) 72 จะเห็นว่า ชาวเวียดนามจำนวนไม่น้อยได้รับความไว้วางใจและได้เข้า
รับราชการในกองทัพไทย
หลวงอนัมนิกรฤทธิ์ได้ เสียชีวิตลงในวันที่ 30 พฤศจิกายน ค.ศ.1922 ที่บ้านที่ตั้งอยู่
ข้างวัดสมณานัมบริหาร ตำบลบ้านญวน อำเภอดุสิต จังหวัดพระนคร หรือ กรุงเทพมหานคร
รวมอายุได้ 73 ปี

7172คำว่า หมื่นพันพ้อเหว่ ไม่สามารถสะกดในภาษาเวียดนามได้
เพิ่งอ้าง, ปัญหาพยากรณ์ ของหอพระสมุดวชิรญาณ, หน้า (2).
65สำเนาพระราชหัตถเลขาในรัชกาลที่ 5ที่แสดงถึงบทบาทของ พระชลธารวินิจฉัย (พระชลธารวินิจใจ) และขุนอนัมคามบริรักษ์ (หลวงอนัมนิกรฤทธิ์)ในการทำหน้าที่บอกบุญเรี่ยไรชาวไทย จีน เวียดนามในการสร้างวัดขึ้นใหม่จาก องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง), รังษีธรรม, หน้า 36การอุ ป ถั ม ภ์ วั ด ของสองท่ านนี้ อาจเที ยบได้ กั บ ธงยุ งยาน (Thông Dung Gian)และ โห่เยืองดึ๊ก (Hồ Dương Đức) ที่มีส่วนร่วมในการก่อสร้างวัดกว๋างเฟื้อก หรือ วัดอนัมนิ
กายาราม หรือ วัดญวนบางโพ โดยมีพระชายาของรัชกาลที่ 1 น้องสาวของเหงวียนฟุกแอ๋งห์
เป็นองค์อุปถัมภ์วัด ทั้งสามท่านนี้เป็นคนเวียดนามทั้งสิ้น
5. ชุมชนชาวเวียดนามในอดีตในย่านวัดสมณานัมบริหาร
5.1 ความเป็นมาของชาวเวียดนามในอดีต
ถ้าวัดเริ่มตั้งขึ้นมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ไม่ว่าจะ
ในรูป แบบของที่ พ ำนั ก สงฆ์ หรือ รูป แบบของวัด ก็ ต าม ย่ อ มเข้ าใจ ได้ ว่า พื้ น ที่ รอบวัด นี้น่าจะมีชุมชนเวียดนามตั้งอยู่ก่อน และคนของชุมชนจะเป็นผู้สร้างวัดขึ้นมา ต่อมาเมื่ อชาว66เวียดนามส่วนหนึ่งที่กาญจนบุรีย้ายมาอาศัยที่ริมคลองผดุงกรุงเกษมในสมัยพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ชุมชนเวียดนามได้ขยายใหญ่ขึ้น
ยิ่งกว่านั้น เมื่อมีการขุดคลองผดุงกรุงเกษมในรัชกาลที่ 4 การค้าขายทางเรือ ตามลำคลองเพิ่มขึ้น ก็ยิ่งทำให้ชุมชนของทุกเชื้อชาติรวมทั้งชุมชนเวียดนาม ขยายตัวมากขึ้น
พื้นที่ที่ชาวเวียดนามมาอาศัยอยู่ กินพื้นที่ยาวไปถึงสนามม้านางเลิ้ง ตลาดมหานาค ตลาดนางเลิ้งในปัจจุบัน จึงมีคำในภาษาเวียดนามที่ชาวเวียดนามเรียกย่านนางเลิ้งว่า สอมกิงห์
(Xóm Kính) ซึ่งแปลว่า หมู่บ้านกิงห์ ซึ่ งหมายถึง หมู่บ้านเวียดนาม หรือหมู่บ้านเหวียต ดังได้กล่าวมาแล้ว
และเนื่องจากมีคำเวียดนามที่เรียกย่านนางเลิ้งว่า สอมกิงห์ (Xóm Kính) ซึ่งแปลว่า
หมู่บ้านกิงห์ ซึ่งหมายถึง หมู่บ้านเวียดนาม หรือหมู่บ้านเหวียต ทำให้เป็นการยืนยันว่า ย่านนางเลิ้งในอดีตน่าจะมีชาวเวียดนามอาศัยอยู่ไม่น้อย
ในอดีตย่านนี้มีชาวมลายูมุสลิมและคนจามมุสลิมตั้งชุมชนอยู่ริมคลองมหานาค ซึ่งไม่ไกลจากชุมชนวัดสมณานัมบริหารนัก ทั้งคนจาม คนมลายู และคนเวียดนามในช่วงเวลา
นั้นล้วนอยู่ในกำกับของเจ้าคุณกลาโหม หรือเจ้าคุณทหาร หรือ เจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์(วร บุนนาค) ผู้เป็นหลานในสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) 73 ซึ่งทุก
กลุ่มชาติพันธุ์ (ไม่เฉพาะแต่การจ้างแรงงานชาวจีนมาทำการขุด) น่าจะเป็นแรงงานที่มีส่วน
ช่วยขุดคลองคูเมืองรอบนอก คือ คลองผดุงกรุงเกษม และคลองเปรมประชากร ที่พระยาชล
ธารวินิจฉัย (ฉุน ชลานุเคราะห์ หรือ กัปตันฉุน) (เจ้ากรมคลอง) มีส่วนร่วมในการดำเนินการ
ขุดคลองผดุงกรุงเกษมด้วย ดังได้กล่าวมาแล้วข้างต้น
ในอดีต ชาวเวียดนาม และชาวจีนไหหลำในพื้นที่นี้ มีอาชีพปูกระเบื้องและเป็นช่างไม้ ครั้นในช่วงยุคสงครามโลกครั้งที่ 2 พื้นที่แถวหน้าวัดก็ยังคงเป็นโรงไม้ โรงทำเฟอร์นิเจอร์
และยังมีอาชีพทำเครื่องกระดาษกงเต๊ก

73วลัยลักษณ์ ทรงศิริ. “วัดญวนสะพานขาวกับการทบทวนเรื่องราวของชุมชนแออัดที่มีการศึกษาทางมานุษยวิทยาแห่ง
แรกของกรุงเทพฯ”. เรียบเรียงเมื่อ 7 ก.ค. 2017, สืบค้นเมื่อ 18 สิงหาคม 2020, จากเว็บไซต์:http://lek-prapai.org/home/view.php?id=5290.
67เกี่ยวกับการทำเครื่องกระดาษกงเต๊กนั้น ในพื้นที่ชุมชนวัดสมณานัมบริหารมีการ
ประกอบอาชี พ นี้ ม านานแล้ ว และมี ชื่ อ เสี ย งมากในสมั ย หลวงพ่ อ บ๋ าวเอิ งเป็ น เจ้ าอาวาส
นอกจากนี้ งานพระราชพิธีกงเต๊กในวังในอดีตก็เป็ นฝีมือช่างกระดาษกงเต๊กวัดสมณานัม
บริหาร อย่างไรก็ตาม ชุมชนรอบวัดนี้จะเริ่มทำเครื่องกระดาษกงเต๊กตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4หรือสมัยรัชกาลที่ 5 นั้น ไม่มีความแน่ชัด แต่สันนิษฐานว่า น่าจะเริ่มทำในรัชกาลที่ 4 ที่เริ่ม
มีการเผากระดาษ
อนึ่ง อาชีพนี้ดำเนินต่อเนื่องมายาวนาน จนกระทั่งในช่วงปี ค.ศ. 1992-1993 ก็ยังเห็ น มี ร้ า นทำเครื่อ งกระดาษกงเต๊ ก อย่ า งน้ อ ยสองร้ า น แต่ ในปั จ จุ บั น ร้ า นที่ ท ำเครื่ อ งกระดาษนี้ได้ย้ายออกไปจากพื้นที่หมดแล้ว

ซุ้มตกแต่งนี้เป็นงานเครื่องกระดาษ โครงซุ้มเป็นไม้ไผ่ ปิดตกแต่งด้วยกระดาษลวยลาย เป็นฝีมือช่างเครื่องกระดาษ
กงเต๊กของชาวเวียดนามในชุมชนใกล้วัดสมณานัมบริหาร
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

เมื่อเวลาผ่านไป ชาวเวียดนามค่อยๆกระจัดกระจายและเดินทางออกจากพื้นที่มาก
ขึ้นและมากขึ้น จนในที่สุดในปัจจุบัน ไม่พบผู้มีเชื้อสายเวียดนามในพื้นที่นี้แล้วแม้จะยังมี
68ชุมชนที่ชื่อว่า ชุมชนวัดญวน-คลองลำปักก็ตาม ทั้งนี้ และเนื่องจากชุมชนเริ่มแออัดเนื่องจาก
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงสงครามเย็นในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง และโดยเฉพาะอย่าง
ยิ่งในช่วงสงครามเวียดนามเป็นต้นมา ชาวเวียดนามทั่วประเทศไทยถูกหวาดระแวงและถูก
เพ่งเล็งว่าสนับสนุนเวียดนามเหนือซึ่งอยู่ในระบอบคอมมิวนิสต์ ชาวเวียดนามจึงถูกสอดส่อง
ถูกระแวงจากเจ้าหน้าที่ของรัฐไทย ทำให้ชุมชนเวียดนามดำรงชีวิตอยู่อย่างไม่สงบ ไม่กล้า
แสดงตนว่ามีเชื้อสายเวียดนาม และได้ย้ายออกจากชุมชน กระจัดกระจายไปในที่ต่างๆ แต่ก็
มีบ้างที่ในบางโอกาสที่ชาวเวียดนามอาจจะมารวมตัวเพื่อประกอบศาสนพิธีอย่างเงียบๆ ไม่มีก ารเปิ ดเผยต่ อ สาธารณะ เช่ น ในโอกาสทำบุ ญ ให้ บ รรพบุ รุษ หรือ วัน ตรุษ ปี ใหม่ (Tết)อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ที่มีความหวาดระแวงเช่นนี้ก็ได้สิ้นสุดลงนานแล้ว
5.2 มณฑปรอยพระพุทธบาทในวัดสมณานัมบริหารและอัฐิของชาวเวียดนาม
มณฑปรอยพระพุทธบาทเป็นส่วนหนึ่งของวัดสมณานัมบริหาร ตั้งอยู่ด้านหลังของ
อุโบสถในปัจจุบัน และมีอัฐิถูกบรรจุไว้มากมายบนตัวมณฑป
พระมหาคณานั ม ธรรมปั ญ ญาธิวัต ร (ถนอม เถี่ ย นถึ ก ) เจ้ าคณะใหญ่ อ นั ม นิ ก ายและพระคณานัมธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) รองเจ้าคณะใหญ่อนัมนิกาย และเจ้า
อาวาสวัดสมณานัมบริหาร กล่าวว่า มณฑปนี้ เรียกกันว่า มณฑปรอยพระพุทธบาท
มณฑปนี้สร้างขึ้นในสมัยใด มีความสำคัญหรือไม่อย่างไร
จากสาส์นของเสนาบดีกระทรวงวังถึงมหาเสวกเอก พระยาจักรปาณีศรีศีลวิสุทธิ์
ราชเลขาธิการ ลงวันที่ 28 มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๔ (ค.ศ.1921) ความว่า
“หนังสือที่ ๕๖/๒๔๓๗ ลงวันที่ ๖ เดือนนี้ ส่งสำเนาหนังสือขององพจนสุนทร รองปลัดขวา เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหารตำบลบ้านญวน จังหวัดพระนคร ขอพระ
มหากรุณาเพื่อทรงบริจาคพระราชทรัพย์ที่จะสถาปนามณฑปหลังอุโบสถไปเพื่อ
ข้าพเจ้าจะมีความเห็นในหน้าที่ประการใด จะได้ทูลเกล้าฯ ถวายพร้อมกันนั้น
69

ข้าพเจ้าได้สอบถามอธิบดีกรมธรรมการชี้แจงมาว่า ตามที่อ งพจนสุนทร
ทูลเกล้าฯ ถวายหนังสือเป็นการเรี่ยรายส่วนตัวที่จะทำให้สำเร็จตามที่ค้างอยู่นั้น
มณฑปนี้ก็ไม่ใช่ของเก่าที่ ควรรักษา เป็ นของพระครูคณานั มสมณาจารย์ (องตั นเคีย ด) เป็ นเจ้าอาวาสวัด อุภั ย ได้ส ร้างขึ้น ไว้ยังหาสำเร็จไม่ ถ้ าจะนั บ ว่าเป็ น ของจำเป็นของวัดก็ไม่ได้ แต่วัดนี้ ในรัชกาลที่ ๕ ได้ทรงปฏิสังขรณ์อุโบสถเป็นส่วนของ
หลวง ได้ความตามที่อธิบดีกรมธรรมการชี้แจงมาดังนี้ การจะควรประการใดสุด
แล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ”สาส์นของเสนาบดีกระทรวงวังถึงมหาเสวกเอก พระยาจักรปาณีศรีศีลวิสุทธิ์ ราชเลขาธิการ
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

จากสาส์นนี้ชี้ให้เห็นว่า องแท็งห์เคี๊ยต หรือ ทันเคี้ยด (Thanh Khiết) เป็นผู้สร้าง
มณฑป 74 และมณฑปนี้น่าจะสร้างในช่วงที่องจี๋เหลิบยังคงเป็นเจ้าอาวาสของวัดสมณานัม

74ในเวลาต่อมา องแท็งห์เคี๊ยตเป็นเจ้าอาวาสวัดอุภยั ราชบำรุง และได้รับพระราชทานสมณศักดิเ์ ป็นพระครูคณานัม
สมณาจารย์ต่อจาก องจี๋เหลิบ
70

บริหารในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 โดยองแท็งห์เคี๊ยตเป็น
พระอยู่ในวัดสมณานัมบริหารในขณะนั้น
ต่อมา ในปี ค.ศ. 1921 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่
6 องพจนสุนทร รองปลัดขวา ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสของวัดสมณานัมบริหารขณะนั้น (หมายถึง
องเฟื้อกเกี๋ยน หรือ เผื่องเกี๊ยน Phước Kiến) 75 ได้ขอบริจาคทรัพย์เพื่อสร้างมณฑปให้เสร็จ
จากข้อความในเอกสารฉบับข้างบนนี้ ประมวลความได้ว่า เสนาบดีกระทรวงวังมีความเห็นค่ อ นไปในทางลบต่ อ การบริจ าคพระราชทรั พ ย์ เพื่ อ สร้ า ง (สถาปนา) มณฑปที่ ค้ า งอยู่
เนื่องจากมณฑปนี้มิได้มีความสำคัญแต่อย่างใด
จากข้อ ความข้างบนนี้ แสดงให้ เห็ น ว่ า มณฑปมิ ได้ สร้างในช่วงทศวรรษที่ 1940
ตามที่บางคนเข้าใจ

มณฑปรอยพระพุทธบาท วัดสมณานัมบริหาร
75ขณะนั้น องเผื่องเกี๊ยนอยู่ในฐานานุกรมขององแท็งห์เคี๊ยต ซึ่งขณะนัน้ องแท็งห์เคี๊ยตดำรงตำแหน่งพระครูคณานัม
สมณาจารย์รูปที่ 4; ดู องวินัยธรพิสิษฐ์ เถี่ยนบ๊าว (ผู้รวบรวมข้อมูล). ตำนานพระญวนและวัดญวนในประเทศไทย
พระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, หน้า 32-33.
71ถ่ายภาพโดย ธัญญาทิพย์ ศรีพนา (วันที่ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 2020)แท่นรอยพระพุทธบาทตั้งอยู่ในห้องชั้นบนของมณฑปรอยพระพุทธบาท วัดสมณานัมบริหาร
ถ่ายภาพโดย ธัญญาทิพย์ ศรีพนา (วันที่ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 2020)รอยพระพุทธบาท (พื้นสีแดง) ในห้องชั้นบนของมณฑปรอยพระพุทธบาท วัดสมณานัมบริหาร
ถ่ายภาพโดย ธัญญาทิพย์ ศรีพนา (วันที่ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 2020)72รอยพระพุทธบาท (พื้นสีแดง) ในห้องชั้นบนของมณฑปรอยพระพุทธบาท วัดสมณานัมบริหาร
ถ่ายภาพโดย ธัญญาทิพย์ ศรีพนา (วันที่ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 2020)นอกจากนี้ ยังมีคำสัมภาษณ์ของพระมหาคณานัมธรรมปัญ ญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก) เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทยอีกที่กล่าวว่า76 มณฑปนี้สร้างขึ้นในช่วงที่อง
จี๋เหลิ บ เป็ น เจ้ าอาวาส และเชื่ อ ว่า สร้างขึ้ น ในช่ วงรัช กาลพระบาทสมเด็ จพระจอมเกล้ าเจ้าอยู่ หัว รัชกาลที่ 4 หรือ ไม่ ก็ ในช่ วงรัชกาลพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้ าเจ้าอยู่ หั วรัชกาลที่ 5อนึ่ง ในเวลาต่อมา ได้มีการนำรอยพระพุทธบาทมาประดิษ ฐานไว้ในห้องเล็กบน
มณฑป ตามคำบอกเล่าของพระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก )77 ได้กล่าวว่า ทางวัดได้ขอบริจาคพระราชทรัพย์จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาล
ที่ 6 เพื่อนำรอยพระพุทธบาทมาประดิษ ฐานไว้ในห้องขนาดเล็กบนมณฑป และพระองค์ ได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์มาจำนวนหนึ่ง แต่ท่านจำไม่ได้ว่าเป็นจำนวนกี่ตำลึง

76จากการสัมภาษณ์พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก Thanom Thiện Thực) ณ โรงพยาบาล
วิภาวดี กรุงเทพฯ วันที่ 21 กันยายน 202077เพิ่งอ้าง, จากการสัมภาษณ์พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก Thanom Thiện Thực) ณโรงพยาบาลวิภาวดี กรุงเทพฯ ในวันที่ 21 กันยายน 202073แม้ว่ามณฑปนี้จะไม่มีความสำคัญในความเห็นของเสนาบดีกระทรวงวัง แต่ก็เป็น
สิ่งที่บ่งบอกถึงความเกี่ยวพันและผูกพันระหว่างมณฑปและวัดกับชาวเวียดนามในและนอก
พื้นที่ เห็นได้จากการนำอัฐิของชาวเวียดนามมาบรรจุรอบมณฑป
จากคำบอกเล่าของพระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (ถนอม เถี่ยนถึก) และพระ
คณานัมธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) ท่านได้เล่าว่า ในสมัยต่อๆมา ได้มีการนำอัฐิมาเก็บ
ไว้รอบมณฑป อัฐิที่เก็บไว้รอบมณฑปนี้ มีที่มาหลากหลาย มีทั้งเป็นอัฐิของชาวไทย ชาวจีน
ชาวเวียดนามที่ เคยอาศัย อยู่ ในชุม ชนรอบวัด และที่ เคยอาศั ยอยู่ในพื้ น ที่ อื่น ๆหลายแห่ งเพียงแต่ผู้เสียชีวิต หรือ ครอบครัว มีความประสงค์ที่จะนำอัฐิมาเก็บไว้ที่รอบมณฑป ด้วยเหตุผลที่ว่า มีความผูกพันกับวัดแห่งนี้ หรือ มีความเลื่อมใสในเจ้าอาวาสของวัดนี้ อัฐิของชาว
เวียดนามที่ถูกเก็บไว้รอบมณฑปเป็นเครื่องแสดงถึง ความผูกพั นของชาวเวียดนามต่อวัด
หรือต่อชุมชนแห่งนี้ จึงได้นำอัฐิมาเก็บไว้ อย่างไรก็ตาม เราไม่สามารถทราบได้ว่า องแท็งห์
เคี๊ยตมีวัตถุประสงค์อะไรในการสร้างมณฑป
สำหรับชาวเวียดนาม หรือ ผู้มีเชื้อสายเวียดนาม ตามที่ปรากฏวันเดือนปีเกิดและปีที่ เสี ย ชี วิ ต และแหล่ ง ที่ ม าที่ จ ารึ ก อยู่ ที่ ช่ อ งอั ฐิร อบมณฑปในปั จ จุ บั น ส่ ว นใหญ่ เป็ น ชาวเวียดนามที่อพยพเข้ามาจากทางจังหวัดในภาคกลางตอนเหนือของประเทศเวียดนาม ผ่านลาวและจังหวัดในภาคอีสานของไทยโดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงที่ฝรั่งเศสยึดครองเวียดนาม
แต่จากการสืบค้นรูปภาพเก่า ทำให้พบว่า ในอดีตก่อนที่จะมี การสร้างมณฑป เคยมี
เจดีย์สมัยเก่าบรรจุอัฐิที่เรียงรายอยู่ริมกำแพงรั้วเก่าขนานกับอุโบสถในปัจจุบัน เรียงราย
ขยายไปด้านหน้าของอุโบสถวัด อย่างไรก็ตาม เจดีย์ในสมัยเก่านี้ได้ถูกทุบทิ้ง และได้มีการย้ ายอั ฐิจ ำนวนหนึ่ งไปไว้ที่ ม ณฑปในช่ วงเวลาต่ อ มา และผู้ วิจั ย คาดว่า ในเจดี ย์ ส มั ย เก่ านี้น่าจะมีอัฐิของชาวเวียดนามที่เคยอาศัยอยู่ในพื้นที่นี้ในช่วงรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 บรรจุ
อยู่ในเจดีย์เก่านั้นด้วย

74เจดีย์เก่าทรงไทยที่วัดสมณานัมบริหารที่ถูกรื้อไปแล้ว
ได้รับความอนุเคราะห์ภาพจากวัดสมณานัมบริหาร

หากไม่มีรูปภาพเก่าแก่เป็นหลั กฐาน คงไม่สามารถทราบได้ว่า พื้นที่ของเจดีย์ที่วาง
เรียงรายมีความกว้างยาวเพียงใด อันสะท้อนถึงความเป็นชุมชนเวียดนามเก่าแก่ในพื้นที่นี้
นอกจากนี้ จากคำบอกเล่าของบุคคลที่เกี่ยวข้องกับวัด ได้กล่าวว่าพื้นที่ของศาลเจ้า
กวนอู ซึ่งอยู่ข้างเจดีย์เก่าที่ตั้งเรียงรายกัน ในอดีตพื้นที่นี้เคยเป็นป่าช้า หรือ สุสานเก่า เชื่อว่า
เคยเป็ น ที่ ฝังร่างของชาวเวียดนามที่ เคยอาศั ยอยู่ในชุ มชนพื้ น ที่ นี้ ในช่ วงรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 ด้วยเช่นกัน
เมื่อครั้งที่มีการย้ายอัฐิจากเจดีย์เก่าไปบรรจุที่มณฑป อัฐิของบุคคลหลายท่านไม่ได้
ถูกนำไปบรรจุด้วย และเมื่อได้มีการล้างป่าช้าในราวปี ค.ศ. 1954 หรือ ค.ศ.1955 อัฐิของ
หลายท่านที่ไม่มีญ าติได้ถูกนำไปประกอบพิธีทางศาสนาและเผา จึงไม่หลงเหลือหลักฐาน
ของชาวเวียดนามที่เคยอาศัยอยู่ในพื้นที่นี้ในช่วงรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 เช่น วันเดือนปี
เกิดและวันเดือนปีที่เสียชีวิตที่ถูกจารึกหน้าช่องที่เก็บอัฐิ
จะเห็ น ก็เพี ยงแต่ ชาวเวีย ดนามที่ ม าจากภาคกลางและภาคกลางตอนเหนื อของเวียดนาม จึงทำให้มีการสรุปของนักวิชาการบางท่ านที่ว่า มณฑปนี้สร้างขึ้นในช่วงคริสต์
75

ทศวรรษที่ 1940 และเหตุผลหนึ่งของการสร้างมณฑป ก็ เพื่อบรรจุอัฐิของชาวเวียดนามที่
เข้ามาในไทยโดยผ่านภาคอีสานของไทย ในช่วงคริสต์ทศวรรษที่ 1940 ซึ่งการสรุปนี้ ไม่น่า
ตรงกับความจริง
ในอดีตวัดสมณานัมบริหารนี้ มีเจ้าอาวาสเป็นคนเวียดนาม พูดภาษาเวียดนามและ
มีความเป็ นเวียดนามเด่น ชัด ไม่ว่า จะเป็นองจี๋เหลิบ หรือ องเจินตรุง หรือ เจิ่น จุง (TrầnTrung) หรือ องบ๋าวเอิง ก็ตาม ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ชาวเวียดนามนำอัฐิพ่อแม่ปู่ย่าตา
ยายมาฝากไว้ที่มณฑปในวัดนี้ อีกทั้ง มาทำบุญที่วัดนี้เพื่อที่จะได้สนทนาในภาษาเวียดนาม
กับเจ้าอาวาส ดังเช่น หลวงพ่อบ๋าวเอิ ง เป็นต้น ซึ่งท่านเป็นชาวเวียดนามแท้ ชาวเวียดนาม
ทั้งที่อาศัยอยู่ในกรุงเทพฯและต่างจังหวัด ต่างมีความผูกพันอย่างยิ่งกับความเป็นเวียดนาม
และวัฒนธรรมเวียดนาม ไม่ว่าจะเป็นชาวเวียดนามรุ่นเก่า หรือที่มักเรียกว่า ญวนเก่า 78 และโดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวเวียดนามรุ่นใหม่ หรือ ญวนใหม่79อย่างไรก็ตาม ในช่วงของสงครามเวียดนามและในช่วงที่ วัดถูกเพ่ งเล็ง ว่า มีชาว
เวียดนามที่สนับสนุนเวียดนามเหนือมาหลบซ่อน ทำให้ไม่เพียงแต่ญาติโยมชาวเวียดนามมา
วัดนี้น้อยลง จนแทบจะขาดหายไป แต่ญาติและครอบครัวของผู้เสียชีวิตก็นำอัฐิมาบรรจุไว้ที่
มณฑปน้อยลง นอกจากนี้ ยังมีชาวจีนและชาวไทยอยู่บ้างที่นำอัฐิมาเก็บที่มณฑปนี้ อย่างไร
ก็ตาม ในปัจจุบัน ไม่พบคนเวียดนามในพื้นที่นี้อีกแล้ว
6. บทสรุป
พระพุ ท ธศาสนานิ ก ายมหายานจากเวี ย ดนามเข้ า มาในไทยไม่ น้ อ ยกว่ า 240 ปีนั บ ตั้ ง แต่ ในสมั ย สมเด็ จ พระเจ้ ากรุง ธนบุ รี ครั้ น มาในสมั ย พระบาทสมเด็ จ พระนั่ งเกล้ าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 และใน
สมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ก็ได้รับ
การพัฒนายิ่งขึ้น ด้วยความเลื่อมใสศรัทธาและการอุปถัมภ์ของพระมหากษัตริย์
78ชาวเวียดนามรุ่นเก่า หรือที่มักเรียกว่า ญวนเก่า หรือ เหวียตเกี่ยวกู๋ หรือ เหวียตกู๋ ( Việt kiều cũ หรือ Việt cũ)ชาวเวียดนามรุ่นใหม่ หรือมักเรียกว่า ญวนใหม่ หรือ เหวียตเกี่ยวเหมย (Việt kiều mới) หรือ เหวียตเหมย (Việt
moi)
79

76

การยอมรับอนัมนิกาย (อีกทั้งจีนนิกาย) อย่างเป็นทางการในสมัยรัชกาลที่ 5 อีกทั้ง
การโปรดให้ตั้งสมณศักดิ์แก่คณาจารย์เวียดนาม (และจีนในสมัยนั้น) ทำให้อนัมนิกาย (และจีนนิกาย) ได้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของพระพุทธศาสนาในไทย เทียบเท่ากับนิกายเถรวาท ซึ่งนับว่า เป็นการสนับสนุนที่สำคัญยิ่งต่อพระพุทธศาสนาฝ่ายอนัมนิกาย
วัดสมณานัมบริหาร ก็ได้รับการอุปถัมภ์จากรัชกาลที่ 4 จากรัชกาลที่ 5 จากรัชกาล
ที่ 6 และจากรัชกาลที่ 9 เช่นเดียวกับวัดอนัมนิกายอื่นๆ
ชาวเวียดนามที่อพยพเข้ามาในสยามตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี เป็นทั้ง
ผู้นำพระพุทธศาสนานิกายมหายานมาจากเวียดนาม และยังมีส่วนในการสร้าง หรือ อุปถัมภ์
วัดฝ่ายอนัมนิกายในประทศไทย
ชุมชนเวียดนามที่เคยอาศัยอยู่ในพื้นที่รอบวัดสมณานัมบริหารในอดีต มีส่วนสำคัญ
ในการช่วยสร้างวัด เช่นเดียวกับวัดฝ่ายอนัมนิกายอื่น ดังเช่น วัดอนัมนิกายาราม หรือ วัดกว๋างเฟื้อก (Chùa Quảng Phước) หรือ วัดญวนบางโพที่มีชาวเวียดนามตั้งถิ่นฐานอาศัย
อยู่เป็นชุมชนตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ 1 ชาวเวียดนาม
เหล่านี้ก็ได้มีส่วนร่วมในการสร้างและอุปถัมภ์วัดเช่นกันหรื อ ในกรณี วั ด ถาวรวราราม หรื อ วั ด แข็ ง ห์ เ ถาะ (Chùa Khánh Thọ) ที่กาญจนบุรี ก็สร้างขึ้นโดยชาวเวียดนามที่ถูกนำพามาจากศึกสงครามในกัมพูชาในช่วงรัชกาล
ที่ 3 ก่อนที่ชาวเวียดนามเหล่านี้จะได้รับอนุญาตให้ย้ายมาอาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ ที่ริมคลอง
ผดุงกรุงเกษม
ชาวเวียดนามมีบทบาทไม่น้อยในการสร้างวัดหลายวัด แต่ในเวลาต่อมา ชาวจีนที่มี
จำนวนเพิ่ ม มากขึ้ น ก็ เข้ ามามี บ ทบาทสนั บ สนุ น วั ด ฝ่ า ยอนั ม นิ ก าย และด้ ว ยเหตุ ผ ลบางประการที่ชาวเวียดนามอยู่ในพื้นที่น้อยลง ก็ทำให้วัดฝ่ายอนัมนิกายบางวัดกลายเป็นวัดฝ่าย
จีนนิกายไป ดังเช่นวัดในเขตสัมพันธวงศ์ อันได้แก่ วัดทิพยวารีวิหาร (หรือ วัดกามโหละ
Chùa Cam Lộ) และวัดบำเพ็ญจีนพรต (หรือ วัดเบี๋ยนเฟื้อก Chùa Biển Phước)ส่วนวัดอนัมนิกายที่สร้างขึ้นมาใหม่ในสมัยใหม่หลายแห่ง จะมีพระสงฆ์ในวัดเป็นคนไทย หรือ ชาวไทยเชื้อสายจีนเสียมากกว่า ทั้งนี้ ในปัจจุบันพระสงฆ์เชื้อสายเวียดนามไม่มี
แล้ว
77ในอดีต วัดสมณานัมบริหาร เป็นวัดที่ชาวเวียดนามทั้งชาวเวียดนามรุ่ นเก่า (หรือที่
มักเรียกว่า ญวนเก่า) และชาวเวียดนามรุ่นใหม่ (หรือมักเรียกว่า ญวนใหม่) มักจะมาสวด
มนต์ ไหว้พ ระ ทำบุ ญ เพราะความเป็ น มาอั น ยาวนานของวัดมี ค วามใกล้ ชิ ด เกี่ ยวพั น กั บบรรพบุรุษของตน อีกทั้งเจ้าอาวาสบางรูป เป็นคนเวียดนามโดยแท้และพูดเวียดนามได้ชัด
และมีชื่อเสียงในการทำพิธีกรรม เช่น การเชิญวิญญาณ ดังเช่น หลวงพ่อบ๋าวเอิง เจ้าอาวาส
ของวัดดังได้กล่าวมาแล้ว อันเป็นความเชื่อของคนในสังคมไทยไม่น้อยในอดีต
และในกรณีของวัดอนัมนิกายาราม พื้นที่ตรงนั้นเป็นชุมชนชาวเวียดนามเก่าในอดีต
อีกทั้ง ในอดีตมีเจ้าอาวาสบางรูปเป็นคนเวียดนามเช่นกัน วัดนี้จึงเป็นที่รู้จักและเป็นที่นิยม
ในหมู่ชาวเวียดนามในช่วงระยะเวลาหนึ่ง
การอพยพของชาวเวียดนามมายังสยาม หรือ ไทยในช่วงสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุง
ธนบุรีและในช่วงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น นำมาซึ่งการนำพระพุทธศาสนานิกายมหายาน
หรือ อนัมนิกายมายังประเทศนี้ อย่างปฏิเสธมิได้ รวมทั้งการก่อตั้งวัดต่างๆ อันรวมถึงวัด
สมณานัมบริหาร
เป็นที่น่าสนใจว่า ในช่วงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น วัดฝ่ายอนัมนิกาย โดยเฉพาะ
อย่างยิ่ง วัดสมณานัมบริหาร ได้พระคัมภีร์และพระสูตรในภาษาจีนเก่า หรือ ภาษาหาน-โนมมาได้อย่างไร จากการสัมภาษณ์พระสงฆ์ 4 รูป อันได้แก่ พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร
(ถนอม เถี่ยนถึก) พระคณานัมธรรมเมธาจารย์ (ณรงค์ ติ่นเรียน) องพจนกรโกศล และอง
ปลัดธรรมปัญญาธิวัตร ทำให้ทราบว่า ประการแรก พระคัมภีร์ พระสูตรเป็นสิ่งที่พระสงฆ์
นำติดตัวมาจากเวียดนาม ซึ่งคาดว่า คงไม่มีจำนวนมากนักเพราะการเดินทางจากเวียดนาม
มายังสยามเป็นการเดินทางไกลและกันดาร ประการที่สอง เป็น การคัดลอกจากความทรง
จำของพระสงฆ์ และยังได้จดคัดลอกบันทึกมาเป็นภาษาไทยอีกทีหนึ่ง และอาจจะมีโดยวิธี
อื่นที่ผู้วิจัยยังสืบค้นไปไม่ถึง
เรื่องราวเกี่ยวกับวัดฝ่ายอนัมนิ กายต่างๆ ยังมีความน่ าสนใจในอีกหลายด้าน ซึ่งสมควรที่จะมีการทำวิจัยให้ลึก ซึ้งขึ้นไปอีก เช่น เรื่องชุมชนของชาวเวียดนามในบริเวณรอบ
วัดสมณานัมบริหาร หรือ พื้นที่ใกล้เคียงในอดีต ดังเช่น ในช่วงรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5อีกทั้งเรื่องชุมชนเวียดนามริมคลองผดุงกรุงเกษม อันรวมทั้งชาวเวียดนามในย่านนางเลิ้งซึ่ง
78ผู้วิจัยเชื่อว่า ในช่วงเวลาหนึ่งในอดีต น่าจะมีชาวเวียดนามจำนวนไม่น้อยอยู่อาศัยอยู่ในย่าน
นางเลิ้ง
ทั้งหมดนี้ เป็นงานทางประวัติศาสตร์ที่มีการบันทึกทำวิจัยน้อยมากในรูปของชิ้น
ข้อมูลชิ้นเล็กชิ้นน้อยในเอกสารหลายฉบับที่ต้องการการอ่านสืบค้นอย่างละเอียด
นอกจากนี้ ยังมีประเด็นความสัมพันธ์ทั้งในอดีตและปัจจุบันระหว่างวั ดอนัมนิกาย
ในประเทศไทยกับประเทศเวียดนามที่น่าทำการสืบค้นอีกด้วยเช่นกัน
บรรณานุกรม
Đại Nam thực lục chính biên, Viện Sử học. (The Official Historical Records of Nguyen
Dynasty), Institute of History (Hanoi, 1963).
Edward Van Roy. Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok(Chiang Mai: Silkworm Books, 2017).
Peter A. Poole. The Vietnamese in Thailand: A Historical Perspective (Ithaca: Cornell
University Press, 1970).
คณะกรรมการจัดทำหนังสือประวัติวัดกุศลสมาคร. ประวัติวัดกุศลสมาคร (มปท., มปป.).
คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. เจริญธรรมปัญญานุสรณ์ จัดพิมพ์เนื่องใน พิธีบำเพ็ญกุศล ครบ๑๐๐ วัน พระมหาคณานัมธรรมปัญญาธิวัตร (เจริญ กิ๊นเจี๊ยวมหาเถร) ณ วัดกุศลสมาคร ถนนราชวงศ์
แขวงสั ม พัน ธวงศ์ กรุงเทพมหานคร วัน อังคารที่ ๒๓ เดือนกรกฎาคม ๒๕๖๑ (กรุงเทพมหานคร :อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2561).

79คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์ คณะสงฆ์อนัมนิกายแห่งประเทศไทยได้รับพระบรมรา
ชานุญาตให้บำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน (กงเต๊ก) ถวายพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทร
มหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร สยามินทราธิราช บรมนาถบพิตร ณพระที่ นั่ ง ดุ สิ ต มหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวั ง วั น อั ง คารที่ 21 มี น าคม พุ ท ธศั ก ราช 2560
(กรุงเทพมหานคร : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2560).
เจ้าคณะใหญ่อนัมนิกายแห่งประเทศไทย. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พระคณานัมธรรมสมาธิ
วัตร (ย๊ากเหมิงมหาเถระ) เจ้ าอาวาสวัดมงคลสมาคม คณะใหญ่อนัมนิกายกิตติมศักดิ์ ณ เมรุวัด
สมณานัมบริหาร กรุงเทพมหานคร (กรุงเทพมหานคร : ประชาชน, 2537).
ทิพากรวงศ์ (ขำ บุญนาค), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 (กรุงเทพฯ :องค์การค้าของคุรุสภา, 2526).
ทิพากรวงศ์ (ขำ บุ ญนาค), เจ้าพระยา (เรียบเรียง) ; สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงรา
ชานุภาพ (ทรงตรวจชำระและทรงนิพนธ์อธิบาย). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1(กรุงเทพฯ : กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2545).
ทิ พ ากรวงศ์ ม หาโกษาธิ บ ดี , เจ้ า พระยา. พระราชพงศาวดารกรุ ง รั ต นโกสิ น ทร์ รั ช กาลที่ 3(กรุงเทพมหานคร: คุรุสภาลาดพร้าว, 2547).
ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุญนาค), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓(กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุคส์, 2560).
ทิพากรวงษ์มหาโกษาธิบดี (ขำ), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ พ.ศ.
๒๓๙๔ – ๒๔๑๑ ฉะบั บ เจ้ า พระยาทิ พ ากรวงศ์ พิ ม พ์ เป็ น ที่ ร ะลึ ก ในงานพระราชทานเพลิ ง ศพ80คุณหญิงธรรมสารเนติ (อบ บุนนาค) วันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๗ ณวัดประยูรวงศาวาส (พระนคร:โรงพิมพ์พระจันทร์, 2477).
ทิวารี โฆษิตธนเกียรติ. การปรับตัวของพุทธอนัมนิกายในกรุงเทพมหานคร (The Adaptation of
Annam-nikai in Bangkok) (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาไทยศึกษา คณะอักษร
ศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2548).
บดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี),เจ้าพระยา. (เรียบเรียง). อานามสยามยุทธ ว่าด้วยการสงครามระหว่ างไทยกับลาว เขมร และญวน (พระนคร : แพร่พิทยา, 2514).
ผุสดี จันทวิมล. เวียดนามในเมืองไทย (กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2541).
พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๓๙๔ – ๒๔๑๑ ฉะบับเจ้าพระยาทิพากร
วงศ์ พิ มพ์เป็ น ที่ร ะลึ ก ในงานพระราชทานเพลิงศพ คุณ หญิ งธรรมสารเนติ (อบ บุนนาค) วันที่ ๑๗กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๗ ณวัดประยูรวงศาวาส (พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์ ท่าพระจันทร์, 2477).
พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจักรไทย และ ประวัติ ความเป็นมาของชนเชื้อชาติญวนในสมัยรัตนโกสินทร์ซึ่งเกี่ยวกับ
ประเทศไทย. ตีพิมพ์เป็ นธรรมพลีในงานพระราชทานเพลิงศพ องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง) ณ เมรุวัด
สมณานัมบริหาร นางเลิ้ง พระนคร วันที่ ๒๘ เมษายน ๒๕๑๑ (พระนคร : โรงพิมพ์ประยูรวงศ์, 2511).
พระครูคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) (รวบรวมและเรียบเรียง). ประวัติพระสงฆ์อนัมนิกายใน
ราชอาณาจั ก รไทย และ ประวั ติ ค วามเป็ น มาของชนเชื้ อ ชาติ ญ วนในสมั ย ต้ น รั ต นโกสิ น ทร์ ซึ่ งเกี่ยวกับประเทศไทย. ใน ที่ระลึกงานฉลองสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะ ที่ พระคณานัมสมณาจารย์ (โผเรียน เป้า) เจ้าอาวาสวัดชัยภูมิการาม กรุงเทพมหานคร (กรุงเทพมหานคร : ประชาชน, 2535).
81พลเรือเอก ทวีวุฒิ พงศ์พิพัฒน์ ที่ปรึกษาพิเศษกองทัพเรือ. นักเรียนนอกคนแรกของสยามประเทศ,(บทความ) สืบค้นเมื่อ 19 ตุลาคม 2020, จาก เว็บไซต์:http://www.rtni.org/th/ebook/9412/012.pdf.
วัดอุภัยราชบำรุง. อุภัยฉลอง 2543 (กรุงเทพมหานคร : ประชาชน, 2543).
วลัยลักษณ์ ทรงศิริ. “วัดญวนสะพานขาวกับการทบทวนเรื่องราวของชุมชนแออัดที่มีการศึกษาทาง
มานุษยวิทยาแห่งแรกของกรุงเทพฯ”. เรียบเรียงเมื่อ 7 ก.ค. 2560, สืบค้นเมื่อ 18 สิงหาคม 2020, จากเว็บไซต์: http://lek-prapai.org/home/view.php?id=5290.
ศรีนิล น้อยบุญแนว (บรรณาธิการ). พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาที่ 4(สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช) ฉบับหมอบรัดเล. พิมพ์ครั้งที่ 3 (กรุงเทพมหานคร: โฆษิต, 2554).
สมเด็ จ พระเจ้ าบรมวงศ์ เธอ กรมพระยาดำรงราชานุ ภ าพ, พระราชพงศาวดารกรุ งรั ต นโกสิ น ทร์รัชกาลที่ 2. พิมพ์ครั้งที่ 9 (กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2546).
หอจดหมายเหตุ. (2558). ประวัติศาสตร์การอพยพของชาวเวียดนาม. สืบค้นเมื่อ 10 พฤศจิกายน
2563, จากเว็บไซต์:http://catholichaab.com/main/index.php/2015-09-22-02-53-59/2015-09-30-02-35-12/527-2015-10-19-04-34-47.
หอพระสมุดวชิรญาณ. ปัญหาพยากรณ์ ของหอพระสมุดวชิรญาณ, แจกในงานศพหลวงอนัมนิกร
ฤทธิ์, พิมพ์ครั้งที่ 2 (พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒนากร, ปีจอ 2465).
องใบฎีกาปรีชา เถี่ยนกือ และนายประชา กุลสุวรรณ์ (ผู้รวบรวม/เรียบเรียง). พระราชทานนามวัด
ถาวรวราราม (กาญจนบุรี : พรสวรรค์การพิมพ์, 2539).
82องวินั ยธรพิสิษฐ์ เถี่ย นบ๊ าว (ผู้รวบรวมข้อมูล ). ตำนานพระญวนและวัดญวนในประเทศไทย พระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. ที่ระลึกในงานพำเพ็ญกุศลอายุวั ฒ นมงคล ๗๕ ปี พ ระมหาคณานั ม ธรรมปั ญ ญาธิ วั ต ร เจ้ า คณะใหญ่ อ นั ม นิ ก ายแห่ งประเทศไทย
(กรุงเทพมหานคร : วินดาต้าโปรดักส์, 2546).
องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง) เจ้าอาวาสวัดสมณานัมบริหาร แปลเป็นภาษาไทยโดย นายเสถียร โพธินันทะ.
บรรพชาอุปสมบทวิธีอนัมนิกาย พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระครูคณานัมสมณา
จารย์ (โผซ้าย) เจ้ าคณะใหญ่ อนั มนิ กาย ณ เมรุวัดสมณานัมบริห าร (วัดญวนสะพานขาว) พระนคร
(พระนคร: โรงพิมพ์สหวิทยพาณิชย์, 2502).
องสรภาณมธุรส (บ๋าวเอิง). รังษีธรรม (กรุงเทพ: ประชาชน, 2552).
“๒๓. ขุดคลองผดุงกรุงเกษมและสร้างป้อม”, วชิรญาณ. สื บค้นเมื่อ 10 พฤศจิกายน 2563, จากเว็บไซต์: https://vajirayana.org/.

83ベトナム人と安南派仏教（アンナムニカーイ）の来泰、およびラッタナコーシン王朝初期におけるワット・サマナーナムボーリハーンの建立

タンヤーティップ・シーパナー80
タイ語和訳 西田 昌之81

はじめに
史料によるとアユッタヤー時代にはすでにベトナム人のシャム（現在のタイ）への移住が行われていたという。このことはシモン・ド・ラ・ルベール（Simon de la Loubère）のアユッタヤーの地図の中にも見ることができ、そこにはベトナム人の集落を意味するコー
チーンシヌワ（Cochinchinois）という名の集落が、地図の左側、中国人集落の左手に記載されている82。

シモン・ド・ラ・ルベールの『アユッタヤーの地図（Map of Ayutthaya）』
1693 年出版（英語版）
出典: https://www.ayutthaya-history.com/Geo_Map_DeLaLoubere.html

80チュラーロンコーン大学アジア研究所講師およびシニア・リサーチャー

Email: sthanyat@hotmail.com（より詳しい経歴については本書末の「略歴」を参照のこと）
81チェンマイ大学人文学部日本研究センター客員助教授および元副所長 Email: nishida.masayuki@gmail.com
82 1693年出版のシモン・ド・ラ・ルベールの『アユッタヤーの地図』（英語版）を参照のこと。（出典：https://www.ayutthaya-history.com/Geo_Map_DeLaLoubere.html.）

84しかし、本論文では特にトンブリー王朝期とラッタナコーシン王朝期初期のベトナム人のタイへの移住に関して論じる。それというのもトンブリー王朝期のベトナム人の移住は、タイ国内でアンナムニーカイ（安南派）と呼ばれる大乗仏教の一宗派がベトナムからタイに伝来したことに関係しているからである。
タイ国における大乗仏教は、安南派と中国派（ヂーンニカーイ）の二派から構成される。
安南派はベトナムから伝来した大乗仏教の一宗派である。一八世後期にベトナムからベト
ナム人によって持ち込まれたと彼ら自身が語っており、ベトナム人はタイにおける安南派の創設およびその発展において、その最初期から重要な役割を担ってきた。続いて中国人が加わって寺院の発展のために貢献し、協力しあった。そのために安南派寺院のいくつか
は中国風になってしまったが、多くはまだしっかりと安南派の様式を維持している。しかし、僧団の構成は現在すでに生粋のタイ人もしくは中華系タイ人だけになっている。
今回、本調査団がワット・サマナーナムボーリハーン、またの名をチュア・カィンフォック(Chùa Cảnh Phước)の仏教経典について調査を行った。その調査の一環として、本論文はタイにおける安南派仏教の概要とワット・サマナーナムボーリハーンの来歴に関する調査をまとめることを目的とする。本寺院はタイ国内の安南派寺院の一つであり、建立は古く、非常に長い歴史を有している。またワット・サマナーナムボーリハーンはバンコク在住のベトナム人が修繕や行事に協力し、タイ歴代国王も参拝に訪れる寺院である。一八世
紀後期ラッタナコーシン王朝初期におけるベトナム移民たちの安南派寺院建立の経緯を明らかにするために、特にワット・サマナーナムボーリハーンの事例に注目し、ワット・サ
マナーナムボーリハーン建立におけるベトナム人の関与について論じる。
この本研究において次のような研究法を用いた。文献調査、関係者への聞き取り、古写
真や諸国王の御親書、御著書の調査、そしてワット・サマナーナムボーリハーンとその近辺での現地調査である。さらにワット・グソンサマーコーン、ワット・モンコンサマーコ
ム、ワット・アンナムニカーヤーラームやワット・ローカーヌクロなど数カ所の他の安南派寺院も訪問して調査を行った。
文献調査に関しては、安南派寺院は一八世紀末期以降に創建されたが、これらの寺院での文献調査は容易ではなかった。寺院では系統だった文献保管を行っていなかったために古文書の中には散逸したものが数多くあった。また文献の一部はワット・グソンサマーコ
ーン文書のように火災で焼失したものもあった。そのために本研究ではトンブリー王朝期
やラッタナコーシン王朝期の諸国王の王朝年代記といったタイ王室に残る記録の調査も行った。
本研究ではトンブリー王朝期とラッタナコーシン王朝初期のベトナム人移民に関する文献として、一部にトンブリー王朝年代記、ラーマ一世ラッタナコーシン王朝年代記、ラーマ三世ラッタナコーシン王朝年代記、ラーマ四世ラッタナコーシン王朝年代記、ラーマ五世ラッタナコーシン王朝年代記を用いている。
85

また、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン師（ポーリアンパオ）が編纂した『タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系住民の来歴（Prawat Phrasong Annamnikai Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong

Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng Kiaokap Prathet Thai）』83は、いくつかの王朝年代記の中にも原史料として編纂されて登場するが、そこには安南派僧団に関する記事と、ラッタナコーシン王朝初期の様々な時期にベトナム人がシャムに移住してきたことが記載されている。
安南派の布教については、安南派の諸寺院に次のような文献が残されている。
『ヂャルーン・タムパンヤーを偲ぶ（Caroen Tham Panyanuson）』は、タイ国安南派僧団によって編纂されており84、タイ国内の安南派諸寺院の来歴について概要が記されている。
『追悼 タイ国安南派僧団がラーマ九世王の葬儀に追善供養（ゴンテック）85を行う勅許を賜る（Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai Dairap Praboromrachanuyat

Hai Bamphenkuson Thaksinanupathan(Kongtek) Thawai Phraboromsop Phrabatsomdet
PhraParaminthon

Maha

Phumiphon

Adunyadet

Mahittalathibeson

Ramathibodi

Cakkrinaropdinthon Sayaminthrathirat Boromnatbophit）』 には、ダムロンラーチャーヌパープ親王が執筆した書籍の中に安南派僧（ベトナム僧）の伝承が記載されており、ラーマ三世の治世にベトナム人の度重なる移住があったという。またチャクリー王家諸国王の葬儀や重要人物の葬儀の際に行ったゴンテック儀式についての記述も見える。
『タイの中のベトナム（Wiatnam Nai Mueangthai）』では、プッサディー・チャンタウィ
モンがアユッタヤー時代からラーマ五世期までのべトナム人のシャムへの移住の要因について論じている。それは政治、宗教的な問題による亡命と戦争奴隷として捕囚のためであったという。さらにシャム国内のベトナム人たちもまたラッタナコーシン王朝初期からラーマ五世期においても政治問題となった。特にラーマ五世期はフランスのベトナム統治期であったので、タイ国内のベトナム人についても「フランス管理下にある人民」として庇護する権利を求めた。
『仏法の光（Rangsi Tham）』は、プラサマナーナムティーラーチャーン（ナロン・ティ

83 Phrakhrukhananamsamanacan (Phorianpao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong Annamnikai Nai

Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng Kiaokap
Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系住民の来歴] 仏暦2511年4月28日バンコク都ナーンルーンワット・サマナーナムボーリハーンにおいて高僧ソーラパ
ーンマトゥロット（バーウ・ウーン）の葬儀の法事として出版 (Phranakhon: Rongphim Prayunwong, 2511)。
84 Khanasong Annamnikai Haeng Prathet Thai. Caroen Tham Panyanuson［ヂャルーン・タムパンヤーを偲ぶ］。

2561年7月23日火曜日バンコク都サムパッタウォン区ラーチャウォン通りワット・グソンサマーコーンにおいて行われたプラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（ヂャルーン・キンチィアウマハーテン）の100周忌の追善供養として出版 (Krungthepmahanakhon : Amarin Printing & Publishing, 2561)。
85

ゴンテックとは漢字では「功徳」と書き、中国仏教徒やベトナム仏教徒が死者に対して行う追善供養である。読経を行ったり、様々な供物の形に切った紙を燃やしたりして死後の世界および来世での安寧を願う（訳者注）。

86

ン・リアン）によって出版され、タムマタン社によって領布された（バンコク：プラチャ
ーチョン、2009）。全 79 頁の小冊子に、プラカナーナムサマナーヂャーン（チールップ ChíLập）に関する貴重な記事が記載されている。執筆者はオン・ソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン）である。
本研究では様々な方々にインタヴューをする機会を得られ、恐縮するともに価値ある情報を授けてくださったことに感謝を述べたい。特にタイ国安南派僧団長プラマハーカナー
ナムタムマパンヤーティワット（実のところ、僧団長は本名をタノーム・ティアン・トゥット（Thanom Thiện Thật）であると述べたが、様々な書籍にはタノーム・ティアン・ト
ゥック（Thanom Thiện Thực）の名が使用されており、混乱しないように併記しておく）、
タイ国安南派副僧団長プラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン、
Narong Tình Riên）、安南派僧団広報担当兼ワット・タムマパンヤーラームバーンムアン住職オン・ポチャナゴーンゴーソン（ピシット・ティアン・バーウ博士、Phisit Thiện Bảo）、
安南派僧団事務局長兼ワット・ウパイパーティガーラーム住職オン・パラットタムマパン
ヤーティワット（ティーラユット・ティアン・カイ、Theerayut Thiện Khai）、ワット・アンナムニカーヤーラーム（バーンポーのベトナム寺）住職オン・タムマトーンマーニット（ティアン・ターンもしくはティアン・テン、Thiên Thành）、並びにワット・サマナーナ
ムボーリハーン住職オン・サンカラックヂャッグラパン（ティアン・ウェー、Thiện Huệ）に感謝を申し上げる。さらにルアンユット・ルアン氏、ポン・ルアンスワット氏、ソーポ
ン・シローラットタンチョーク氏の価値ある協力に対しても謝意を表する。
現地調査に関しては、調査地はワット・サマナーナムボーリハーン寺院内、ナーンルー
ン市場、寺院周辺のベトナム人古集落、寺院からナーンルーン競馬場までの地区、寺院からナーンルーン市場及びマハーナーク市場までの地区からなるパドゥンクルンガセーム運
河沿いの周辺集落である。寺院敷地内では、布薩堂とその周辺、仏足堂（モントップ・ローイプラプッタバート）などを調査した。
さらにバンコク市内の主要な安南派寺院でも調査を行った。ワット・グソンサマーコー
ン、ワット・アンナムニカーヤーラーム（周辺住民はバーンポーのベトナム寺と呼び習わしている）、そしてワット・ローカーヌクロといった寺院である。
最後にワット・サマナーナムボーリハーンの古写真、国王の御親書や御著書の調査に関して、本調査に対する寺院の厚意として多数の写真を提供頂いた。古写真は寺院の来歴を示す明確な証拠として本論文の中で用いた。

ベトナム語語彙の使用について
本研究のベトナム語語彙の使用について、多くはタイ語文献や古くからタイ人の間で呼び習わされている発音に従った。そのために発音はベトナム語の発音とは正確には一致しない。しかし、この発音は現在まで伝承されてきたものであり、いくつかの語彙はベトナ
ム語の発音とは多少違いがあるかもしれないが、残すことにした。
87

タイ語文献で用いられ、ほとんどのタイ人の間で発音されている「アナム」あるいは「アンナム」という語は、本来はベトナム語で「アーンナーム」と発音されるが、本論文ではタイの発音および書法の慣習に従って「アンナム」という発音を残した。
さらに本研究ではベトナム語もしくは北部ベトナム語の発音を用いた語彙も多くある。
僧侶の名前もしくは寺院のベトナム語の名称について、例えばタイ人の発音やタイ語文献ではガンプアック（Cảnh Phước）と発音される寺院があるが、本論文においてはガンプア
ックの代わりにカィンフォック（北部ベトナム語の発音）を用いる。
ワット・グソンサマーコーンは、またの名をワット・ポープアックというが、本論文ではワット・フォーフォック（Chùa Phổ Phước）を用いる。ワット・アンナムニカーヤーラ
ームも、またの名をワット・グワーンプアック（Chùa Quảng Phước）というが、本論文では、ベトナム語の北部発音に従ってワット・クワーンフォックと記載した。
僧侶の名前に関しても、以下のようにする。タイ人やタイ文献の発音では、チー・ラップもしくはチー・リップ、チー・ロープとなるが、ベトナム語の発音では、チー・ルップ（Chí Lập）（北部ベトナム語の発音）となる。そのために本研究ではチー・ルップの表記を採用した。
オン（Ông）という語はベトナム語の敬称であり、高齢者や地位の高い人の名前の前に置く語である。さらにこの語は安南派において高位の僧や僧団幹部僧の名前の前に置く語でもある。本論文において僧階に関わらず、僧団幹部僧の名前の前に使用した。
シャム、タイ国またはタイという語の使用について
本論文において、シャム、タイ国もしくはタイのすべての語彙を用いる。また特にシャムからタイに国号が変更された 1939 年以後の事象において言及する際にはタイ国もしくはタイを用いる。
クメールという語の使用について
タイ人は古来よりカンボジアをクメールと呼んでいたため、過去の事象を話す際にクメールの語を用いる。
西暦の使用について
本論文では、仏暦の代わりに西暦を使用した。
本研究において直面したいくつかの困難について
この論文を執筆するにあたって、筆者が直面した困難については以下のように触れておく。
一点目に、ワット・サマナーナムボーリハーンに関する情報は、寺院に体系立った記録が残っておらず、必要とした情報は数多くの文献に短い記事として載っていた。時に矛盾する内容もあったが、多くの情報源から集めて編纂した。そのために多くの安南派僧団幹部の方々に情報を頂き、より正確な情報になるように検証しなければならなかった。
88

二点目に、内容検証の証拠とする古文献、古写真の捜索は困難を極めた。安南派に関する文献は現在安南派僧団長事務局があるワット・グソンサマーコーンにあったが、火災のために焼失し、その際に価値ある文献もまた多くが消失してしまった。そのために多くの寺院から再度関連文献を探さなければならなかった。
本論文は次の六章から構成される。
第一章 トンブリー王朝期からラーマ五世期までのベトナム人のタイ（シャム）への移住
第二章 タイ国における安南派（アンナムニカーイ）
第三章 ワット・サマナーナムボーリハーンあるいはチュア・カィンフォック(Chùa CảnhPhước)
第四章 ラッタナコーシン王朝初期のワット・サマナーナムボーリハーンの建立と維持発展におけるベトナム人の役割
第五章 ワット・サマナーナムボーリハーン界隈のベトナム人古集落
第六章 結論１．トンブリー王朝期からラーマ五世期までのベトナム人のタイ（シャム）への移住
記録に残っている限りでは、ベトナム人のタイ（シャム）への移住はアユッタヤー時代から行われていたとみなされている。しかし、大乗仏教伝来に関与しているベトナム人の移住が行われたのはトンブリー王朝期（1767 年-1782 年）である。おそらくその移住はトン
ブリー王朝期からラッタナコーシン王朝初期まで続き、特にラーマ三世期（1824-1851 年）に最も頻繁に行われたとみられる。
トンブリー王朝期とラッタナコーシン王朝初期のベトナム人の移住には、二点の主な要因があった。一点目はベトナム国内の政乱や宗教弾圧である。その一方で同時期、近隣国であったシャムの政情は安定しており、豊かで平和であった。さらに地勢上もベトナムと繋がり、特に海路を通じて難民となって移住した。二点目は戦争奴隷としての捕囚である。
1.1 トンブリー王朝期におけるベトナム人の移住
ベトナム人の移住はトンブリー王朝期から始まり、その主な要因は国内の政乱から逃れるためであった。
一八世紀後半、1778 年頃に当時ベトナムの王都であったフエ（Huế）で政乱が起こった。
西山党もしくはタイソン（Tây Sơn）が阮 (Nguyễn)王朝の打倒を試み、その中で阮氏一族は数多く処刑された。そのために、フエ国王の第四皇子であったオン・チェンスン（Ong
Chiangsoon）、またの名トーン・テートスワン（Tôn Thất Xuân、尊室春）は嘉定（ザーディン、現サイゴン）への逃亡を余儀なくされた。
オン・チェンスンは、タイ語文献の中に記載されている名前であり、ベトナム語の本名
は、トーン・テートスワンという。そのため、本論文ではトーン・テートスワンの名称を用いる。
89

続いて、西山党がザーディン（Gia Định 嘉定）いわゆるサイゴン近郊まで進軍してきたので、トーン・テートスワンは家族と侍従を率いて、プッタイマートまたの名をバンター
イマートと呼ばれる現在のハティエン（Hà Tiên 河僊）のマーク・ティアン・トゥー（Mạc Thiên Tứ、鄚天賜）を頼って逃げた。さらに 1776 年86、いくつかの文献では 1778 年87に二人はトンブリー国王を頼って亡命したとある。
『プラボーロマラーチャー四世（タークシン王）が領土とせるトンブリー王朝年代記 ブ
ラッドレー博士版』によると、西山党の軍勢がハティエンまで攻め寄せた時、ハティエン
国主（マーク・ティアン・トゥー Mạc Thiên Tứ のことか）88は対抗できないと判断し、1778
年初め89に自分の家族と侍従を引き連れて、トーン・テートスワン90と共にトンブリー王91を頼って亡命したという。
トンブリー王はマーク・ティアン・トゥーとその一族に庇護を与え、現在のパーククローンタラート周辺に住む土地を下賜し92、プラヤーラーチャーセーティーユワンに叙した。
またトーン・テートスワンがトンブリー王都に入城すると、トンブリー王はトーン・テ
ートスワンとその一族に家を建てるための土地を与えた。その土地はヂャオプラヤー川東岸の王都の外であり、現在のパーフラット通り周辺の土地であった。そのためパーフラッ
トのベトナム集落（バーンユアン・パーフラット）と呼ばれた。その後、この場所には大86 前掲書、Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong Annamnikai

Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng
Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系
住民の来歴], 1頁; Khanasong Annamnikai Haeng Prathet Thai. Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai
Dairap Praboromrachanuyat Hai Bamphenkuson Thaksinanupathan(Kongtek) Thawai Phraboromsop
Phrabatsomdet Phra Paraminthon Maha Phumiphon Adunyadet Mahittalathibeson Ramathibodi
Cakkrinaropdinthon Sayaminthrathirat Boromnatbophit [追悼 タイ国安南派僧団がラーマ九世王の葬儀に追善
供養（ゴンテック）を行う勅許を賜る] 仏暦2060年3月21日ドゥシットマハープラサート宮殿, 1頁。
87

Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai［タイの中のベトナム］（Krungthep: Rongphim

Mahawitthayalaithammasat, 2541）, 26頁。
88 中国語の姓名は「莫士麟」という。クメールの王朝年代記では「ソムデートプラソータット」と呼び、シャムでは「プラヤーラーチャーセーティーユワン」と呼ぶ。マーク・ティアン・トゥー（Mạc Thiên Tứ）は、クメール語でバンターイマートまたの名をプッタマート、ベトナム語でハーティアンに住んでいた広東中国人であると長らく言われてきたが、おそらくは広東中国人の血統を持つべトナム人であろう。
89

Edward Von Roy, Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok [シャムのメルティングポ

ット：バンコク都形成の中の少数民族] (Chiang Mai: Silkworm Books, 2017), 207頁。
90 Sinin Noibunnaeo (Bannathikan), Phraratchaphongsawadan Krungthonburi Phaendin Somdetphraboromracha
Thi 4 (Somdetphracaotaksinmaharat) Chabap Mo Bratle [プラボーロマラーチャー四世（タークシン王）が領土とせるトンブリー王朝年代記ブラッドレー博士版]. Phim Khrang Thi 3, (Krungthep: Khosit, 2554), 119頁。
91 Hocotmaihet. Prawattisat Kanopphayop Khong Chao Wiatnam [ベトナム人の移住の歴史], 10 Phruetsacikayon

2563.
http://catholichaab.com/main/index.php/2015-09-22-02-53-59/2015-09-30-02-35-12/527-2015-10-19-04-34-47.
92 マーク・ティアン・トゥーはこの地に小さな交易拠点を作ろうとしたが、福建人や広東人と競い合うことになった。前掲書 Edward Van Roy. Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok [シャムのメルティングポット：バンコク都形成の中の少数民族] , 207頁。

90

通りが作られ、パーフラット通りと呼ばれて現在に至っている93。現在この土地に住むベト
ナム人はいない。
その後、トーン・テートスワンは妻子、侍従あわせて 53 名と共に処刑された。その理由
は、トンブリー王がトーン・テートスワンがベトナムに逃げようしているなどといった知らせを受け、トーン・テートスワンが宝石を腹の中に飲み込んで盗んで逃亡を図ったと思い込んでしまったためであった。
またベトナムの年代記によると、広東から戻る途中のシャム船が一艘あり、ハティエンの都の沖を航行しているときに海上でベトナム海賊に襲われた。ちょうどその時、シャムのトンブリー王の前に一人のチャム人（いくつかの文献ではクメール人とも、クメールのチャム人とも記されている）94が現れ、ザーディン（Gia Định、嘉定、現在のサイゴン）は
あなたの王都を我がものにしようと画策をしており、トーン・テートスワンとマーク・ティアン・トゥーを亡命させ、王都に（その軍と呼応するために）潜伏させているのだという讒言を奏上した。二人は問い質されたときにその言を否定した。しかし、語るも恐ろしいことではあるが、二人は敵方のベトナム人であり、またトーン・テートスワンが逃亡しようとしているとの更なる讒言があり、トーン・テートスワンは一族郎党を含めて 53 名とともに処刑された95。いずれにしても、生き残ったベトナム人はどれ程いたのかはわかっていないが、トンブリー王は全員を王都の外に追放した96。
1780 年頃マーク・ティアン・トゥーがプッタイマートの都に逃げたとトンブリー王に奏上するものがあり、そこでトンブリー王はマーク・ティアン・トゥーも捕縛し、処刑した。
いくつかの資料では、マーク・ティアン・トゥーは自殺したとも伝えている97。この二つの事件は、処刑された人数も同じであることから、おそらく同時もしくはほぼ同時期に起きた事件と推測される。
ラッタナコーシン王朝ラーマ一世期（1782 年-1809 年）になると、王は生き残ったベト
ナム人たちに金銀と衣服、食料を与え、家を建ててやり、バンコク都内に再び以前と同じように住まわせた。その場所は現在のパーフラット通りにあったバーンモー準郡（タンボン）のノーンラホーン集落と、もう一か所はバーンポー準郡であったという。

93 前掲書 Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong Annamnikai

Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng
Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系
住民の来歴], 1頁。
94前掲書 Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai［タイの中のベトナム］, 26頁。
95 Đại Nam thực lục chính biên, Viện Sử học, [The Official Historical Records of Nguyen Dynasty] (Institute ofHistory, Hanoi, 1963), 34-35頁。以下も参照、 Thiwari Khositthanakiat, Kanpraptua Khong Phutannamnikai [バン
コクにおける安南派仏教の適応] (Witthayaniphon Aksonsatmahabandit Sakhawichathaisueksa Khanaaksonsat
Culalongkonmahawitthayalai, 2548), 15頁。
96 前掲書 Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai［タイの中のベトナム］, 26頁。
97 前掲書 Edward Van Roy. Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok [シャムのメルティ

ングポット：バンコク都形成の中の少数民族], 207頁。

91以上まとめると、トーン・テートスワンの一族は、アユタヤの都がビルマに攻め滅ばされたのちにシャムに移住した最初期のベトナム人グループであったということができるであろう。
1.2 ラッタナコーシン王朝期におけるベトナム人の移住
ラッタナコーシン王朝期のラーマ一世期からラーマ五世期（1868 年-1910 年）まで、ベト
ナム移民の数は非常に多く、そして多様な集団を含んだ。その多くはバンコクやチャンタ
ブリー、タイ東北部に移住した。バンコクのベトナム人は王都の様々な場所に住み込み、集落を形成した。主な集落をあげると、バーンポー準郡のベトナム人集落、サームセーンのベトナム人集落、サパーン・カーウのベトナム人集落などである。
ラーマ一世期にも阮王家の王侯が一人おり、名をタイ語ではオン・チィアンスー（Ong
Chiangsue）、ベトナム語名ではギアン・フック・エーン（Nguyễn Phúc Ánh、阮福暎）、もしくはグウィアン・エーン（Nguyễn Ánh）と呼んだ。
グウィアン・フック・エーンはサイゴンの領主であり、トーン・テートスワンの孫だった。1781 年、西山党の侵攻から逃れるためにタイ国王の庇護を求めて、母親と妻、臣下とともにサイゴンから亡命し、クメールとの境界であるグラブー島に隠れ住んだ。
その後、プラヤーチョンブリーとプララヨーンが海賊を平定しながらクラブー島まで進軍した際にグウィアンに遭遇し、1782 年ラーマ一世に謁見させた（いくつかの史料では、
1784 年と記載されている）。王はグウィアンに慈悲を示し、グウィアンはバンコクに少なくとも四年間滞在したという98。
ラーマ一世はグウィアン・フック・エーンと従者にヂャオプラヤー川東岸（パドゥンク
ルンガセーム運河入口）、コークグラブー（コーククワーイ）準郡のトンサムローン村南の土地を下賜した。現在、ポルトガル大使館が立地する辺りの土地である。さらに王はグウ
ィアンを王都に住んでいたクメール王侯と同等の地位に叙し、年 5 タムルンの俸禄と、檳
榔樹の実の高坏、水瓶、短傘といった位階勲等に応じた正装祭具を下賜した。さらに母親と付き随ってきた臣下にも俸禄を与え、様々な省庁の役人に取り立てた。しかし、それだ
けではなく、加えて領主に王命を下し、サムットプラーカーン政庁にグウィアンの臣下のベトナム人を任せ、海の生業をしやすいように便宜を図ってやった99。最初に亡命をした
20 名の侍従に続き、グウィアンを支援するためにさらにベトナム人がベトナムから移住してきた。多くはチャンタブリーに移り住んだが、その一部にはバンコクに居住する者もいたという。
ラーマ一世はグウィアン・フック・エーンを支援して派兵し、二度ベトナムの西山党と98 Thiphakkonwong (Kham Bunnak), Caophraya (Riapriang); Somdet Phracaoborommawongthoe

Kromphraya
Damrongrachanuphap (Songtruat Chamra Lae Songniphon Athibai) Phraratchaphongsawadan Krungrattanakosin
Ratchakan Thi 1［ラーマ一世ラッタナコーシン王朝年代記］ (Krungthep: Kong Wannakhadi Lae Prawattisat
Kromsinlapakon, 2545), 13頁。
99 Thiphakkonwong (Kham Bunnak), Caophraya. Phraratchaphongsawadan Krungrattanakosin Ratchakan Thi 1［ラーマ一世ラッタナコーシン王朝年代記］ (Krungthep: Ongkankhakhongkhurusapha, 2526), 29₋30 頁。

92

交戦した（1783 年と 1784 年）（ベトナムの文献では支援派兵は一度のみ）。しかし、二度とも敗北を喫した。グウィアン軍のベトナム兵は再びグウィアンに付き随ってバンコクに帰還した。その時は貴族と将校 28 名、将官階級の陸兵と海兵およそ 200 名が 5 隻の船に乗艦して戻った。また阮王家に忠義を尽くしたベトナム人たちの中には、西山党から逃げ隠れ、散り散りになりながらも、家族を連れて歩いてシャムに逃げ込んだ者たちもいた。そのためにコーチシナ（Cochinchine）、もしくはコーチンチャイナ（Cochinchina）地域から来たベ
トナム人の人数は初め 1,000 人ほどであったが、その後、その数を大きく増やすことになった。そこでラーマ一世はグウィアンにコークルワン準郡の新しい居住地を与えた。
ベトナムの年代記によると、シャム領土以外でベトナムの将兵が集住した場所は、バン
ターイマート周辺に中心があり、皆グウィアンに通じていたという。この時期、レ・ワン・グン（Lê Văn Cung 黎文匀）によって率いられたグウィアン・フック・エーンのべトナム兵
主力部隊が 600 名ほどおり、ベトナム義勇軍として 1785 年から 1786 年100までビルマとの戦争に加わり、先鋒部隊としての役割を果たし勝利した。
続いて 1786 年グウィアン・フック・エーンはマレー反乱討伐を支援した。グウィアンは
ベトナム兵を 10 隻の戦艦に乗船させ、チャーン島で反乱軍を迎え撃ち、さらにレ・ワン・グンを王弟マハースラシンハナート親王討伐軍の支援に向かわせ、敵軍を平定した。
同 1786 年、グウィアン・フック・エーンは一族と忠臣 150 名とともに 4 隻の船に乗って密かにバンコクから離れた101。のちにグウィアンが再びベトナムでの戦いの援軍に向かっていったのを見たというものもいたという。しかしグウィアンの家臣のベトナム人の多くはシャムに残留した。なぜならベトナム人の多くは、戦いのためにベトナムに戻ることに賛同できず、引き続きシャムに居住することを選んだためである。おそらくはベトナム人たちはバンコクの平和な生活に馴染み始めていたためであろう。これを語った人によると、ベトナムに帰ったとしても、西山党に勝つ見込みは無く、命の危険があった。またベトナ
ム人たちは体一つで兵士になったが、すでにバンコクでタイ人と結婚してしっかりとした家庭を築くことができていたからであろうという。残留したベトナム人の数が多かったことから、ラーマ一世はこのベトナム人をコークグラブーからバーンポー準郡に移住させた。
さらにグウィアン・フック・エーンの亡命からすぐ後、グウィアン・フック・エーン麾
下のベトナム軍総司令であったグウィアン・フウィン・ドゥック（Nguyễn Huỳnh Đức、阮黄徳）も 1783 年、西山党に敗れると、およそ五千人の軍勢とともにラオスを通過してシャムに亡命し、バンコクに到着した。ラーマ一世はバンコクで配下に加わるように誘ったが、100 前掲書 Thiphakkonwong (Kham Bunnak), Caophraya (Riapriang); Somdet Phracaoborommawongthoe

Kromphraya Damrongrachanuphap (Songtruat Chamra Lae Songniphon Athibai) Phraratchaphongsawadan
Krungrattanakosin Ratchakan Thi 1［ラーマ一世ラッタナコーシン王朝年代記］, 32-42頁; さらに、前掲書
Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai [タイの中のベトナム], 28頁。
101 前掲書

Thiphakkonwong (Kham Bunnak), Caophraya (Riapriang); Somdet Phracaoborommawongthoe
Kromphraya Damrongrachanuphap (Songtruat Chamra Lae Songniphon Athibai) Phraratchaphongsawadan
Krungrattanakosin Ratchakan Thi 1［ラーマ一世ラッタナコーシン王朝年代記］, 44-45頁。

93グウィアン・フウィン・ドゥックはグウィアン・フック・エーンの助けになりたいと奏上したため、王は船を設えて行かせてやった。しかし、グウィアン・フウィン・ドゥックはバンコクに残ることを希望したベトナム兵はそのままに残してやった。バンコクに残ることを決めたベトナム兵はおよそ三分の二に相当した。このなかで仏教徒であったベトナム
人たちはバーンポーのベトナム人と一緒に家を建て暮らし、キリスト教徒であった人々はサームセーンに住んだという。
バンコクに残ったベトナム人たちは、ベトナムでの階級と同じ階級を叙され、シャム軍の軍務に就くことができた。例えば、トン・ユン・ヤーンまたの名をトン・スン・サーン（Thông Dung Gian）と、ホー・ユアン・ドゥックまたの名をホー・スアンドゥック（Hồ DươngĐức）102の二人はベトナムの将校であり、バーンポー村の村長と軍最高位サムハプラグラー
ホーム直属の軍司令官に任じられた。
このトン・ユン・ヤーンとホー・ユアン・ドゥックは安南派寺院のひとつの創建に関わった。その経緯は後に述べる。
ラーマ三世期にもベトナム人の移住は続いた。この時期の主な移住の原因は宗教弾圧や戦争奴隷としての捕囚である。この時期はタイとベトナムが 15 年間103にわたって戦争していた。また勧奨されてシャムに移り住んだものもいる。
このラーマ三世期のシャムへの宗教上の亡命は、ベトナム人にキリスト教の信仰を禁じた明命帝（Minh Mạng）が行ったキリスト教徒弾圧政策に起因する。1834 年、明命帝はキ
リスト教を信仰するベトナム人すべてに処罰や処刑を科す勅令を発した。そのために数多くのベトナム人が家族を連れてシャムに亡命し、その多くはチャンタブリーに定住した。
しかし、いずれにしても明命帝統治期のキリスト教徒弾圧は、その後の嗣徳帝（Tự Đức）
（1848 年－1883 年）に比較するとまだ激しいものではなかった。嗣徳帝は禁教政策を西洋のカトリック神父や宣教師による王朝統治への政治的介入に対する対抗手段として用いた。
ベトナム人キリスト教徒の処刑を命じ、キリスト教を信仰する村々を取り潰した。そのために数千人にも及ぶベトナム人キリスト教徒たちが処刑された。
そこで 1858 年フランスがトゥーラーン（Tourane）港（現在のダナン（Đà Nẵng））に一回目の侵攻を行い、コーチシナ（Cochinchine）もしくはコーチンチャイナ（Cochinchina）地域を掌握した。しかし、皇帝はベトナム人キリスト教徒がフランスに協力していることを知り、さらにベトナム人教徒に対する残虐行為は激しさを増すようになっていった。

102 他の文献によると、ホー・スアンドゥックやホー・ユアンダック（Hồ Dương Đắc）の名が散見される。

しかし、前掲書 Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong
Annamnikai Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin
Sueng Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベト
ナム系住民の来歴] , 46-48頁では、ホー・スアンドゥックやホー・ユアンドゥック(Hồ Dương Đức)の名称が使用されており、本論においてホー・スアンドゥックやホー・ユアンドゥック(Hồ Dương Đức)を使用するのがより適切であると考えた。
103

前掲書 Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai [タイの中のベトナム] , 35頁。

94

教徒たちにとって良かったことには、その後フランスはトゥーラーン市占領を皮切りに、
ベトナム全土に侵攻を開始した。ベトナムはフランスとの戦争に敗北し、1884 年フランスの保護国の地位に貶められた。他方でこの戦乱を逃れてシャムに移住するベトナム人の数はさらに増加した。彼らはフランスに統治されることを拒否して逃れた人々であったので、フランスに抵抗するベトナム人ナショナリストのグループでもあった。
次に戦争奴隷として捕囚された人々や、シャムに住むことを勧められて移住した人々に注目する。被占領国の人民を戦勝国が戦争奴隷として捕囚するのは、古代から行われてきた戦争慣習である。これは次の戦争のために相手国の戦奴戦力を削減することであるとともに、荒廃した都市の人民に対する戦後の生活補償でもあった。さらに将軍や将官に対する褒賞として戦争奴隷たちが与えられ、奴隷や使用人とした。当時は労働力が国家の重要な経済的要素であった。また捕囚されたもののなかには訓練を施されて、様々な部隊の常備兵となるものもいた。様々な専門的技術を持った個人や集団は、捕囚されてその分野の職務を与えられた。
戦後に強制的に捕囚される以外に、説得されてシャムに招かれることももう一つの移住方法であった。この方法によって入国したベトナム人も数多くおり、特にシャムに入国したベトナム人キリスト教徒たちがそうであった。例えば、1834 年頃にシャム軍がクローン・
ヂュアンに侵攻した時に、プラヤーウィセートソンクラーム（サームセーン準郡のポルト
ガル系クメール人集落長）に同行した一人のカトリック神父がおり、クローン・ヂュアン
に住むベトナム人キリスト教徒にシャムへと移住するように勧め、300 人余を得た。さらにそれにチョードック市104のベトナム人信徒たちも加わった。
このベトナム人キリスト教徒たちがバンコクに到着すると、ラーマ三世はワット・ソム
グリアン脇のクメール人キリスト教徒集落の土地を彼らに与えて住まわせ、手首の入れ墨をし、「ベトナム忠義隊（ユワンサワーミパック）」と呼ばれるベトナム人部隊に入隊させた105。
もう一つの事例では、1840 年頃にベトナム軍の要塞で疫病などの問題が発生したためにシャムに逃れてきたという。当時、ヂャオプラヤーボーディンタラデーチャーが軍を率いてプラタボーン市（現在のバッタンバン）に駐留した106。その折にガムポントム市（現在のコンポントム）にあった敵ベトナム軍本隊であるオン・ディアン・グン107またはオン・104 チョードック市もしくはチョーウドーク市は現在のチョウドック市（Châu Đốc）のことである。
105 前掲書

Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong Annamnikai
Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng
Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系
住民の来歴] , 36-37頁；さらに, 前掲書 Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai [タイの中のベトナム] ,36頁。
106 Bodindecha (Sing Singhaseni), Caophraya. (Riapriang). Anamsayamyut Waduai Kansongkhram Rawang Thai
Kap Lao Khamen Lae Yuan [タイとラオス、クメール、ベトナム間の戦いであった安南シャム戦争]（Pranakhon: Phraephitthaya, 2514）。
107 前掲書 Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai [タイの中のベトナム] , 36頁。

95

ティアン・グンの要塞では、ベトナム兵たちが疫病（下痢と嘔吐を伴う伝染病であったという）に罹患して逃げ出してしまったという。捜索して見つけ出せたのは皆、クメール人で 134 名であった。続いてプノンペンの要塞からはおよそ 200 名が投降してきたという。
バンコクへ彼らを移送すると、ラーマ三世は彼らに手首の入れ墨を与えて「ベトナム義勇兵部隊（ゴーンアーサーロップユワン）」を編成し、ノーンヤーテー親王の麾下に加えた。
このベトナム人たちはバーンポー準郡に住むことを許された108。
さらに戦功としてベトナム人奴隷を得た事例もある。例えば、1833 年から 1841 年までの事例では、タイ側に味方していたクメール人たちがゲリラ戦を展開してベトナム軍と戦い、二千人以上のベトナム兵の捕囚に成功した。このベトナム人はラーマ三世によってカーン
チャナブリー、ピッサヌロークやタークなどの北部の諸都市109に送られた。ただキリスト教徒であれば、サームセーンに送ったという。
そのカーンチャナブリーに送られたベトナム人は、1832 年にチャオプラヤークランがモン人を監督して建設した新しい城壁を守ることを目的に送られた。城壁の西側はビルマ領となるために国境を守備する必要があったためであった。後年、このベトナム人たちは王宮の大砲砲兵部隊となった。
ラーマ四世期（1851 年-1868 年）にも、政治や宗教上の理由でシャムに亡命するものが数多くいた。またベトナムでの貧困から難民となって逃れてきたベトナム人がいたことも明らかであった。
宗教上の理由で亡命した人たちの中で、ベトナム南部にいた人々の多くは海路で入国した。クメールの沿岸を航行して、シャムの東岸の辺りまでやって来てから分散して各主要都市に集落を形成した。例えば、チャンタブリー、クルン、トラート、ラヨーン、チョン
ブリー、サムットソンクラームなどである。さらに彼らの一部はヂャオプラヤー河の流れに沿って遡り、バンコク、アユッタヤーそしてナコーンサワン（パークナームポー）に上陸した。当時の難民の数はおよそ五千人であったという。
このラーマ四世期に、国内政治および宗教上の問題で亡命したベトナム北部の人たちの多くはラオス経由で入国し、メコン河の川岸周辺に居住した。タインホア（Thanh Hóa）
、ゲ
アン（Nghệ An）、ハティン（Hà Tĩnh）といった安南地域北部の諸都市出身のベトナム人たちはメコン河の左右両岸に居住することが多かった。数百人のベトナム人がサイニャブー
リー市、ナコーンパノム県ターウテーム市そしてノーンカーイ市に定住した。ラーマ四世

108 前掲書 Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong Annamnikai

Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng
Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系
住民の来歴], 206-207頁; さらに、前掲書 Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai [タイの中のベトナ
ム] , 37頁。
109 前掲書 Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong Annamnikai

Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng
Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系
住民の来歴], 214頁。

96

は勅命を出して、ラオスの首都領主に各地を巡察し、亡命してきたべトナム人にラオスでの定住を勧めるように命じた。それによりシャム領地に多くのベトナム人が定住することになった。いずれにしても、その引き入れられたベトナム人たちの中には、さらに長きにわたるベトナムの干ばつによる貧しさに耐えかねて逃げ出した難民もまた多くいた。このような移民の勧奨は 1862 年まで続き、ナコーンパノムとサコンナコーン地域ではベトナム人 133 人が許可を受け、生活のために移住してきた。
ラーマ五世期には、フランス管理下にある人民という身分を持ったままタイに移り住んできたベトナム人たちがいた。フランスは、シャムとラッタナコーシン暦 112 年（仏暦 2436
年または 1893 年）条約を締結して、シャム国内においてベトナム人などのフランスのアジ
ア領土管理下の人民に対して影響力を行使できることを認めさせた。フランスは在シャム
フランス領事館の持つ自国民保護権を用いて、裁判所を通じて管理することができるようになった。この時期、シャムには数多くベトナム人たちが商売、あるいは雇われ人としてフランス人に付き随って入国していた。これらのベトナム人たちは、バンコク都内バーン
ラック準郡や東北部ウボンラーチャターニーといった地域に集住する傾向があった。その状況を利用して、フランスは自国民の保護を名目にチャンタブリーの占拠を行い、シャムはフランスに対してメコン川左岸をフランス領土と認める条約を承認しなければならなくなった。フランスは多数のベトナム兵を率いてチャンタブリーに駐屯したが、このベトナ
ム人たちは一時滞在したに過ぎなかった。フランスがチャンタブリーから撤退すると、このベトナム人たちもまたほぼ全員が退去していった。
ラッタナコーシン王朝初期に移住したベトナム人の数についてはその正確な人数を推定することはできない。この移住したベトナム人たちは、シャムに入国すると諸地方に移り住んで行ってしまった。そのためにその総数を推し量ることは難しく、記録された決定的な数というものもまだ見つかっていない。
ラーマ三世期にカーンチャナブリーに送られ、ラーマ四世期にバンコクに帰還したベト
ナム人については、ワット・サマナーナムボーリハーンの成立と大いに関連している。どのように関係しているのかに関しては後述する。

2. タイ国における安南派（アンナムニカーイ）
仏教は大きく二つの宗派からなる。元来の宗派はインド南方のマガダ国で成立し、「小乗仏教」と呼ばれる。他方、インド北方のガンダーラ国で成立した新しい宗派は「大乗仏教」と呼ばれる。仏教が様々な国々に伝播していく中で、インド人たちは小乗仏教を信仰として受け入れた。
仏教は海路で、まずはスリランカ、そしてビルマ、モン、タイ、クメールと伝播していった。ここに名を挙げた国々は現在に至るまで小乗仏教を信仰している国々である。他方
で大乗仏教を信仰するインド人たちは陸路で仏教を伝えていき、チベット、中国を通過し、日本に到達した。
「安南派」は、ベトナムから伝来したタイの大乗仏教を意味する。
97

安南派（アンナムニカーイ（Annamnikai）もしくはアンナムニカーヤ(Annamnikaya)）はベトナム語の発音に正確に従うのであれば、「アーンナームニカーイ」と発音されるべきであるが、古くからタイ人はベトナム語に慣れていないために「アンナムニカーイ」と訛って発音されて今日に至っている。
一般的にタイ人は安南(An Nam) の語を、実際にはアーンナームと発音すべきであるが、アナム、またはアンナム、もしくはアーナームと発音する。しかし、どのように発音しようとも、アンナムニカーイはベトナム人の手によってベトナムより伝来したタイ（シャム）の大乗仏教を呼称する際に用いる語である。またアンナムニカーイはタイ国内でのみ使用される用語である。現在、ベトナム国内においても時にアンナムニカーイもしくはアーン
ナームニカーイと呼ばれることもあるが、主にベトナム派を意味するウィアット・トン（ViệtTông）の語が用いられる。ベトナム派大乗仏教を意味する110。
ベトナムより伝来したタイの大乗仏教、いわゆる安南派仏教の全体像とワット・サマナ
ーナムボーリハーンの来歴を理解するために、先に安南派仏教がタイにいつ、どのように伝来し、現在どのような状況にあるのかを述べる必要がある。またタイ国安南派仏教の信仰の広がりの状況、現在タイ国における安南派寺院、そして歴代の安南派仏教団長についても述べる。
2.1 タイにおける安南派の来歴と広がり
安南派仏教が入ってきたのはトンブリー王朝期からであり、ベトナムから政乱を逃れてきたベトナム人たちの信仰であった。タイの王の庇護を求めて難民となって入国して定住した際に集落を形成し、そこでベトナム人たちは故国を離れたもの同士の心の拠所としてタイ国内に寺院を建立した。
人によっては、安南派仏教が初めてシャムに入って来たのはラーマ一世期であると信じるものもいる。しかし安南派寺院の創建に関して、二か所の寺院ではトンブリー王朝期とされている。その寺院の一つはのちに中国派寺院に変わってしまうのではあるが、この事実から安南派仏教のタイへの最初の伝来はトンブリー王朝期というべきであろう。しかし、当時はまだ安南派（アンナムニカーイ）という呼称はまだ用いられていなかった。
この安南派（アンナムニカーイ）という呼称が法令などに公式に用いられるようになるのは、ラーマ五世期からである。
トンブリー王朝にタイに移住したベトナム人の大乗仏教僧団は、おそらくはまず初めにベトナムで受戒して僧になり、その後タイへと向かうベトナム人たちと一緒に移住してきたと信じられている。続くラーマ二世期（1809年-1824年）末期およびラーマ三世期には、両国間の関係は良くなく、特にラーマ三世期には両国間で戦争があった。そのために両国の民衆の交流は断絶し、ベトナム僧もまたタイに入国することができなくなったために、ベトナム人たちはタイ国内で受戒して僧になるようになった。プラクルーカナーナムサマ
110 2020年12月15日にバンコク都ワット・グソンサマーコーンにおいてインタヴューを行った際のオン・プ

ラットタムマパンヤーティワットの見解に依拠する。

98

ナーヂャーン・オン・フン111、もしくはオン・チュン・フン（Ong Trần Hưng）（タイの史料ではオン・チュン・フンと呼称）とプラクルーカナーナムサマナーヂャーン・オン・グ
ラーム、またの名をシアウ・ヂャーム、もしくはジウ・チャム（Diệu Trạm）112の場合も、二人ともラーマ三世期に幼少の頃に両親に付き随ってタイに移住し、バンコクで得度した。
以降、安南派僧はタイで生まれて、タイで得度したベトナム人のみとなった。ただ例外もあり、例えばソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン）はベトナムで受戒して僧となったのちにラーマ三世期以降、大戦間期である1930年にタイに移住した113。
ラーマ一世期からラーマ三世期までの初期の寺院と僧団では、ほとんどがベトナム人集
落から受戒して僧になったものによって占められていた。しかしこれはタイ人やタイ宮廷が安南派を嫌悪したわけではなく、同じ仏教であり、単なる宗派の違いにすぎないと考えられていた。
安南派に帰依し、協力するものは、初めベトナム人だけであったが、当時タイに中国仏を祀る寺院がなかったために、中国人は中国と同じ大乗仏教を信仰し、ゴンテックなどの同じ儀礼を行うベトナム人の寺院で積徳をすることがよくあった。またベトナムは大乗仏教を中国から受容したので、ベトナム人は得度や教学、様々な宗教儀礼において中国と類似しており、タイの儀礼とは異なっていた。
中国人がベトナム寺院で積徳をするようになると、寺院の運営にも協力するようになっていった。中国人の信者が増加して、バンコクの市域が拡大してくると、当初主な成員であったベトナム人たちは市外へと移住していったが、寺院は元の場所に残った。そうして、
かつてベトナム人たちだけが積徳をしていた寺院は中国寺院へと変わっていったのである。
ラーマ三世期、モンクット王子（のちのラーマ四世）が剃髪して僧となった時に、王子は小乗仏教だけではなく、大乗仏教の戒律にも興味を持った。そこでフンが戒律についての下問を受け、王子の自由時間にわかりやすく教授した。このようなことから、王は安南派僧団と出家していた頃から親しい間柄にあり、それ以降ベトナム僧は王の御前に伺候する機会が与えられた。
1851年に王子がラーマ四世として即位すると、王はフンをワット・ケンウーン（ChùaKhánh Vân）、別名タラート・ノーイのベトナム寺の僧院長に任じて、初めてワット・ケン
ウーンの修繕の支援を行った。さらにワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂の建立も支援した。

111 オン・フンもしくはオン・ヂューンフン (Ong Trần Hưng)はラーマ五世期の初代プラクルーカナーナムサ

マナーヂャーン である。
112 オン・グラームもしくはシアウ・ヂャーム、ジウ・チャム(Diệu Trạm) は続いて安南派仏教で第二代目となるプラクルーカナーナムサマナーヂャーンの僧位階を下賜された。
113 前掲書 Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong Annamnikai
Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan Nai Samai Rattanakosin Sueng
Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系
住民の来歴] 高僧ソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン）の葬儀の法事として出版, 5頁。

99

ラーマ四世は安南派僧団を称揚し、毎年の王室行事に参加できる宗派僧団の一つとして、御前に伺候すること、王の誕生日の祝いの儀式に僧が祝いを述べることなどを許した。さらにこのラーマ四世期には、ベトナムの僧団は初めて王宮でゴンテック儀礼を行う名誉に浴し、現在に至るまで王や王族の葬儀において執り行ってている。ゴンテック儀礼は1861
年（仏暦2404年酉年）のテープシリンタラー王后の葬儀の際に初めて献じられた。その後、1865年（仏暦2408年丑年）の王弟ピンクラオ副王の葬儀の際にも王宮においてゴンテック
儀礼が再度献じられた。それからグロムマムーンマへースワンシワウィラート親王の葬儀の際にもゴンテック儀礼が行われた。それ以降、ゴンテック儀礼は葬儀の式次第の中に加えられるようになっていった。
ラーマ五世期になっても、王族の葬儀の際にゴンテック儀礼が行われた。ラーマ四世の葬儀ののち、1880年（仏暦2423年辰年）のスナンターグマーリーラット王后の葬儀にもゴンテック儀礼を献じ、盛大な葬儀の際に行うことが伝統的慣習となっていった。
ラーマ四世期およびラーマ五世期には、タイとベトナムはもはや紛争を起こすことはな
くなり、タイ国内のベトナム僧はベトナム宗派と交流しようとしたが、交流は簡単ではな
かった。ベトナムはフランスの勢力下に落ちており、タイのベトナム僧とベトナムの僧は互いに連絡を取り合うことはできなかったからである。そのためにそれぞれの住む国でそれぞれの教えを守ることになった。その結果として、タイに住むベトナム僧はタイの僧団に近い戒律に数多くの改変をしなければならなかった。たとえば、夕食を食さない非時食を守ること、黄衣は一色として、他色を用いずに身に纏うこと、中国やベトナムの僧と同じように靴や靴下を履かないことといった戒律である。しかし、他の戒条や儀礼について
はベトナムの様式に従って行われる。
ラーマ五世は僧の数が増えていたベトナム僧や中国僧に僧位階を下賜し、この二つの僧団に対して1899年から安南派と中国派という二つの宗派として公式に承認を与えた。さらに王は王室公式行事としてゴンテック儀礼を行い、僧を招来することとした。そのためにベトナム僧団はタイの僧団が執り行う儀式に近似した様々な儀式を増やしていくことになったのである。
安南派僧団は中国派に近似した儀礼を行うが、小乗仏教から移入した儀礼である得度式、入雨安居の儀式、仏像への灌頂儀式は別である。
2.2 タイにおける安南派寺院またはベトナム寺院
タイ国内に建立されたベトナム伝来の大乗仏教寺院である安南派寺院、またはユワン寺
院、ベトナム寺院とも呼称するが、これらの寺院は元来ベトナム語の寺院名称を持っていた。しかし、のちにすべての寺院はラーマ五世からベトナム語名称の意味に沿った代わりとなるタイ語名称を授かった。
バンコクには安南派寺院はベトナム人古集落地区に7寺院あり、その地区はサパーン・カーウ地区、バーンポー地区、ヤワラート地区、そしてタラート・ノーイ地区である。これらの地区は昔ベトナム人集落があり、そのために寺院が建てられたことが推測できる。し100

かし、それらの地区では現在ベトナム人に会うことはできない。それというのも、元の集落が大きな集落に交じり合ってしまったり、時とともに他の場所に移り住んでしまったりしたためである。だがいくつかの場所ではまだベトナム人集落の文化の名残を見出すことができる。例えばバーンポー地区では、ワット・アンナムニカーヤーラーム、別名ワット・
クワーンフォック（Chùa Quảng Phước）の壁の外にはベトナム人の墓碑銘がしっかりと残っている。
最初期にタイ国内に建てられた安南派寺院、当時の呼称で言うところのベトナム寺院は、
トンブリー王朝期にトーン・テートスワンもしくはオン・チェンスンがバーンモーに建てたワット・ガーマロ（Chùa Cam Lộ）とワット・ホーイケーン（Chùa Hội Khánh）の二寺院である。
ワット・ガーマロ（Chùa Cam Lộ）は、タイの古文書ではワット・ガーマロートゥー（CamLộ Tự）114、もしくはワット・ティパヤワーリーウィハーンの名称が用いられ、最初のベト
ナム寺院とされている。当時はまだ大乗仏教の一宗派である安南派は創設されておらず、
安南派という呼称は用いられていなかった。この寺院はバンコク都内バーンモー市場の裏手にあるが、現在、中国派僧団の管理下にある。ここは一時期、廃寺として打ち捨てられていたのを、中国人たちが中国派寺院として改修した。次の安南派寺院と言われるのは、
ワット・ホーイケーン（Chùa Hội Khánh）、別名ワット・モンコンサマーコムであり、いまでも正式な安南派寺院である。
タイ国内の安南派寺院は、現在の以下の22寺院である115。
１．ワット・ホーイケーン（Chùa Hội Khánh）は、タイの古文書ではワット・ホーイカン
トゥー（Hội Khánh Tự）、別名ワット・モンコンサマーコムともいい、1776年に建立された。
もともとはブーラパーピロム宮殿裏側のベトナム人集落にあったが、パーフラット通りを建設する際に寺院はその大通りの建設地に当たっていた。そこでラーマ五世は他のタイ寺
院と同様に元の寺院の代わりとして新しい土地を寄進して新しい寺院を建ててやり、バン
コク都サムパンタウォン準郡、プレーンナーム通りの脇に移転した。この寺院は安南派僧団に所属する二番目の寺院である。
続いてラーマ一世期になると、グウィアン・フック・エーンに付き随ってきたべトナム
人たちがワット・ケンウーンとワット・クワーンフォックの二カ所に寺院を建設した。
２．ワット・ケンウーン（Chùa Khánh Vân）は、タイの古文書ではワット・カンユーント
ゥー（Khánh Vân Tự）、別名をワット・ウパイラートバムルンもしくはタラート・ノーイのベトナム寺という。サムパンタウォン郡タラートノーイ（ヂャルンクルン通り脇）の裏にあり、1787年に建立された。後の1877年にラーマ五世がワット・ウパイラートバムルンの114 タイの文献では、ガーマロトゥーと読まれ、ベトナム語ではガーマロートゥと読まれる。「トゥ」という語はタイ語では長音で発音され「トゥー」となる。
115 前掲書 Khanasong Annamnikai Haeng Prathet Thai. Caroen Tham Panyanuson［ヂャルーン・タムパンヤーを偲ぶ］, 82-120頁。

101

名を下賜した116。さらにこのラーマ五世期にこの寺院の住職オン・フンもしくはオン・チュン・フンが「プラクルーカナーナムサマナーヂャーン」の僧位階の下賜を受け、初代の安南派僧団長として職務に就いた。
３．ワット・クワーンフォック（Chùa Quảng Phước）は、タイの古文書ではワット・クワ
ーンフォックトゥー（Quảng Phước Tự）、別名ワット・アンナムニカーヤーラーム、一般的な呼称ではバーンポーのベトナム寺という。この寺院はバンコク都バーンポーにあり、ラーマ一世期に建立された。グウィアン・フック・エーンが王の庇護を求めてシャムに入って来た時にホー・ユアン・ドゥック（Hồ Dương Đức）とトン・ユン・ヤーン（Thông Dung Gian）の一族もまたグウィアンに付き随って難を逃れ、このバーンポー村に定住した。このトン・
ユン・ヤーンとホー・ユアン・ドゥックはこの寺院を建立するのに尽力し 117、1787年に落成した118。
エドワード・ヴァン・ロイの『シャムのメルティングポット：バンコク都形成の中の少数民族（Siamese Melting Pot : Ethnic Minorities in the Making of Bangkok）』 によると、ラーマ一世に身を捧げて仕えたグウィアン・フック・エーンの妹がこのワット・アンナムニカー
ヤーラームのパトロンになったという119。
続いてラーマ四世はワット・クワーンフォックに新しいアンナムニカーヤーラームという名を与えた。
ラーマ三世期に移住して来たベトナム人たちは、以下の三カ所の寺院を建立した。
４．ワット・ケント（Chùa Khánh Thọ）は、タイの古文書ではワット・カントートゥー（KhánhThọ Tự）、別名ワット・ターウォーンワラーラームといい、カーンチャナブリーにある。寺院の創建はラーマ三世期であり、カーンチャナブリー県にある最初のベトナム寺院として180年間以上崇拝を集めてきた。建立はラーマ三世期に起きたタイとベトナムとの戦争の後に移住してきたベトナム人仏教徒たちによって行われ、力と心を合わせ、私財を寄進して、1834年頃に寺院を作り上げたという。のちにラーマ五世がワット・ターウォーンワラーラームの名を与えた120。
５．ワット・カィンフォック（Chùa Cảnh Phước）は、タイの古文書ではワット・ガンプ
ワックトゥー（Cảnh Phước Tự）、別名ワット・サマナーナムボーリハーンといい、バンコクのパドゥンクルンガセーム運河の岸辺にある。ラーマ三世期に建設が始められ、ラーマ五世が1875年にこの寺院にワット・サマナーナムボーリハーンの名を与えた。
116 Wat Uphairatchbamrung. Uphai Chalong 2543 [仏暦2543 ウパイを祝う](Krungthepmahanakhon: Prachachon,

2543), 17頁。
117 Peter A. Poole, The Vietnamese in Thailand: A Historical Perspective (Ithaca: Cornell University Press, 1970) ,
25頁。
118

Ibid., Peter A. Poole, The Vietnamese in Thailand: A Historical Perspective, 25頁。

119

Op.cit., Edward Van Roy, Siamese Melting Pot: Ethnic minorities in the Making of Bangkok, 209-210頁。
Ong Baidikapricha Thiankue Lae Naipracha Kunsuwan (Phu Ruapruam/Riapriang). Phraratchathan Nam Wat

120

Thawonwararam [ワット・ターウォーンワラーラームの名の下賜]. (Kancanaburi: Phonsawankanphim, 2539), 8頁。

102

６．ワット・フワックディアン（Chùa Phước Điền）は、タイの古文書ではワット・プワ
ックディアントゥー（Phước Điền Tự）、別名ワット・ケートナーブンヤーラームといい、チャンタブリー県にある。ラーマ三世期にチャンタブリー県に移住したベトナム人によって1834年に建立された。
続いてベトナム人と中国人が協力し合って建立したベトナム寺院に、以下のラーマ三世期創建されたワット・フォーフワック、ワット・トゥウィーガーン、ワット・トゥーテー
といった寺院がある。
７．ワット・フォーフワック（Chùa Phổ Phước）は、タイの古文書ではワット・ポープア
ックトゥー（Phổ Phước Tự）、別名ワット・グソンサマーコーンという。サムパンタウォン
郡ラーチャウォン通り近辺に立地し、1840年に建立され、1857年シーマー結界処を授かり寺院となった121。
８．ワット・トゥウィーガーン（Chùa Túy Ngạn）は、タイの古文書ではワット・ティー
ガーントゥー（Thúy Ngạn Tự）、別名ワット・チャヤプーミガーラームといい、サムパンタ
ウォン郡ヂェースワニヨム小路に立地しており、ラーマ三世期に建立された。ラーマ三世期の1840年頃に僧院として建立されたのに続いて、ラーマ四世期の1862年にシーマー結界処を授かって寺院となった。その後、ラーマ五世にチャヤプーミガーラームの寺名を授かった。
９．ワット・トゥーテー（Chùa Tự Tế）は、タイの古文書ではワット・トゥーテートゥー（Từ Tế Tự）、別名ワット・ローガーヌクロと呼ばれ、バンコクのラーチャウォン通りに立地する。教徒たちはこの寺院をラーチャウォンのベトナム寺、もしくはもう一つの呼称であるトンソムのベトナム寺と呼び習わしている。
この寺院はラーマ三世期後半である1851年頃に中国人とベトナム人の商人が協力して、大乗仏教の教えに沿った宗教行事を行い、毎年の雨安居に安南派僧団の僧を招へいできる
僧堂として建立した。続いてラーマ五世期の1887年に、この僧堂の施設区分を僧堂（サムナックソン）から寺院（ワット）に昇格する許可を受けた。
1899年、ウィン・ギム僧院長（ジャオアティガーン）、別名ウィン・ギーム（Vĩnh Kim)
は当時住職であったが、安南派僧団の法主である安南派僧団長ワット・サマナーナムボー
リハーンのプラクルーカナーナムサマナーヂャーン・チー・ルップ（Chí Lập）
（タイ語文献や口語では、チー・ラップやチー・ロップの語が用いられる）を通して、ヂャオプラヤー
パートサゴーンウォンに趣意書を送り、ワット・トゥーテーにタイ語の名称をつけて頂けるようにラーマ五世に奏上した122。王はその願いを聞くと、ヂャオプラヤーパートサゴー
ンウォンに「トゥーテートゥー」の意味を下問するように命じた。そこでチー・ルップは

121

Khana Kammakan Cattham Nangsue Prawat Wat Kusonsamakhon. Prawat Wat Kusonsamakhon [グソンサマー

コンの歴史] (印刷所不詳, 出版年不詳),５頁。
122 前掲書

Khanasong Annamnikai Haeng Prathet Thai. Caroen Tham Panyanuson［ヂャルーン・タムパンヤーを偲ぶ］, 85頁。

103

解説文書を再び上奏し、最初の文字である「トゥー」は慈悲（メーター）を、二番目の文
字の「テー」は済度（アヌクロ）を、最後の文字の「トゥー」は寺院を意味することを説明した。ラーマ五世はそこで1899年8月26日、ワット・ローガーヌクロという名称を下賜した。
１０．ワット・ローンスーン（Chùa Long Sơn）
（タイ語の古文書では、ワット・ロンスー
ントゥー）、別名ワット・タムカオノーイといい、1883年にカーンチャナブリー県に建立され、壮麗な中国様式の建築と芸術を誇る寺院である。この寺院は130年以上の歴史がある古い寺院で、カーンチャナブリー県にある二つある安南派寺院の一つである。もう一つの寺
院は、すでに述べた市内にあるワット・ターウォーンワラーラームである。
１１．ワット・ウパイパーティガーラーム、別名ワットタームバーウゴン（Chùa Tam Bảo
Công）、中国人たちは「ワット・サムポーゴン」と呼んでいる寺院は、チャチュンサオ県にある。ラーマ五世期1906年に創建され、同王がワット・ウパイパーティガーラームの寺院名を下賜した。
次の寺院は新しい時代であるラーマ九世期に創建された寺院であり、創建時にベトナム語の名称と同時に、タイ語名称も付けられた。
１２．ワット・ターウォーンワラーラーム・ハートヤイ、ベトナム語の別名ワット・ケ
ント（Chùa Khánh Thọ）は、タイの文書の中ではワット・カントートゥー（Khánh Thọ Tự）と表記される。ソンクラー県ハートヤイ郡で1954年に建立された。
１３．ワット・スントーンプラディット、別名ワット・ケンアーン（Chùa Khánh An）（タ
イの文書の中では、ワット・カンアントゥー）は、1964年に初代住職が創建し、1966年に教育省が大乗仏教寺院として昇格を公示した。タイ仏教法王ワット・マクットガサットト
リヤーラームのソムデートプラアリヤウォンサーカタヤーン大僧正（チュワン・ウッター
イーマハーテーン）がこの寺院をワット・スントーンプラディットと名付けた。ウドーン
ターニー県に位置する。
１４．ワット・マハーヤーンガーンチャナマートラートバムルン、別名ワット・ケンセン（Chùa Khánh Sanh）（タイの文書ではワット・カンサントゥー）は、1997年、ヤラー県で創建された。
１５．ワット・アンナムニカーイチャルームプラチョンマパンサーガーン、別名ワット・
ゴックテン（Chùa Ngọc Thanh）（タイ語の文書ではワット・ゴックタントゥー）は1999年1月28日にスパンブリー県に創建され、「ワット・ゲックセントゥア」と名付けられた。さらに1999年5月3日に安南派僧団長がタイ国法王（ソムデートプラヤーナサンウォーン）に新
しい名称の下賜を願って奏上した。法王はそれを受け、「ワット・アンナムニカーイチャル
ームプラチョンパンサーガーン」の名を与えた。
１６．ワット・サッターイムパーニットワラーラーム、別名ワット・フォーヂィアウ（ChùaPhổ Chiếu）（タイの文書ではワット・ポーヂィアウトゥー）、またの名をマハーチャイのベ
トナム寺といい、2003年、サムットプラーカーン県に建立されたことが公示された。
104

１７．ワット・タムマパンヤーラームバーンムアン、別名ワット・フンテン（Chùa HưngThạnh）はナコーンパトム県にあり、2005年寺院として認可された。
１８．ワット・ヂャルーンブンパイサーン、別名ワット・フンフォック（Chùa Hưng Phước）（タイの文書ではワット・フンプアックトゥー）は、2008年にカーンチャナブリー県で安南派に所属する寺院として創建が公示された。
１９．ワット・ムーンピーワナーラーム、別名ワット・ワーント（Chùa Vạn Thọ）は2012
年、国家仏教庁によってラーチャブリー県に仏教寺院の建立許可が公示され、「ワット・ム
ーンピーワナーラーム」の名称が与えられた。
２０．ワット・ノパラットワナーラーム（Chùa Phước Thọ）（タイの文書ではワット・プ
アックトートゥー）はチャンタブリー県にあり、2013年に「ワット・ノパラットワナーラーム」の名の下で条件を満たした寺院となった。
２１．ワット・シリヂャンヤータムマパンヤーラーム、別名ワット・フンウーン（Chùa HưngVân）
（タイの文書ではワット・フンユーントゥー）は、2016年、パトゥムタニー県にある
タイ国安南派僧団に所属する仏教寺院「ワット・シリヂャンヤータムマパンヤーラーム」
として公示された。
２２．ワット・スカーワディーチェンマイ、別名はワット・グックラークチェンマイ（ChùaCực Lạc Chiêng Mài）である。
さらにすでに中国派の寺院となってしまった二つの寺院があり、それぞれワット・ガー
マロ（Chùa Cam Lộ）、別名ワット・ティパヤワーリーウィハーンとワット・ビアンフォック（Chùa Biển Phước）、別名ワット・バムペンヂーンプロットであり、現在は中国派僧団の管理下にある。ゆえに現在、安南派寺院は22寺院ある。
2.3 安南派僧団の統治組織
安南派僧団の統治組織に関して、ラーマ五世は僧団にラーマ四世がモン人僧団に与えたのと同等の僧位階を授けた。しかし中国派僧団と安南派僧団は、大乗仏教を信仰していることと、タイ僧やモン僧といった上座部仏教の僧団とは異なる儀礼を行っていることから、
安南派僧に対して異なった僧位階表を制定し、さらに中国人僧に対してもほぼ同様の僧位階表を与える措置をとった。まず適切な資質を持った僧を選抜し、プラクルー、プラパラ
ット、ローンパラット（サム（長）の僧位の同格、下から二番目の僧位）、プーチュアイパ
ラット（バイディーガーの僧位の同格、最下級の僧位）の僧位、任命書、欽錫名、僧位扇（パットヨット）を下賜した。この僧位扇は上座部仏教僧団の僧位扇を模倣したものであるが、サイズは一回り小さく作られた。
安南派僧団はもともと外務左局（グロムターサーイ）に属し、プラヤーチョードゥクラ
ーチャセートティー（パン）の庇護下にあった。またクンアンナムサンカガーンも安南派側から並行して僧団の庇護を行った。この代表を通じて王室、道徳局（グロムタムマガーン）、外務左局と連絡し合ってきたが、王は1898年に道徳省（グラスワンタムマガーン）を創設して、安南派僧団と中国派僧団を担当させた。
105

現在の安南派僧団の統治組織は、仏暦2505年（1962年）サンガ法に基づいて定められた
2536年（1993年）省令第四改訂版に従っている。サンガ法は仏暦2535年（1992年）サンガ法（第二改訂版）によってサンガ行政を十全なものとすべく増補改訂されており、2536年
省令第四改訂版は僧の統治上の職階を次のように規定した。
僧団長（ヂャオカナヤイ）
副僧団長（ローンヂャオカナヤイ）
右僧団長補（プーチュワイヂャオカナヤイファーイクワー）
左僧団長補（プーチュワイヂャオカナヤイファーイサーイ）
右次官（パラットクワー）
左次官（パラットサーイ）
右副次官（ローンパラットクワー）
左副次官（ローンパラットサーイ）
右次官補（プーチュワイパラットクワー）
左次官補（プーチュワイパラットサーイ）
住職（ジャオアーワート）
副住職（ローンジャオアーワート）
住職補（プーチュワイジャオアーワート）
戒律、教理、宗派、法律や法王勅令に従って僧団の運営が行われており、法王や公的行事に関する僧団の仕事については宗教局が対応する。
僧団としての職務を行う上で、戒律、教理、宗派、法律、法王勅令さらに公の国家秩序に反しない限りにおいて、僧団長は僧団の秩序を保つために権力を行使し、命令を下すことができると省令によって規定されている。
さらに現在の安南派僧団の統治も、仏暦2505年（1962年）サンガ法と同法を基礎に作られた仏暦2520年（1977年）省令第二改訂版に従うことになっており、他の僧団の統治も同様に、戒律、教理、宗派、法律、法王勅令に従って統治を執り行うことが定められている123。
2.4 歴代タイ国安南派僧団長124
歴代のタイ国安南派の僧団長は現在までに以下の12名がいる。
１．初代のタイ国安南派僧団長は、オン・フン、もしくはオン・チュン・フン（Ong TrầnHưng）
、別名プラクルー・フンと呼ばれ、バンコクのワット・ウパイラートバムルンの住職

123 前掲書 Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai. Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai Dairap

Praboromrachanuyat Hai Bamphenkuson Thaksinanupathan(Kongtek) Thawai Phraboromsop Phrabatsomdet Phra
Paraminthon Maha Phumiphon Adunyadet Mahittalathibeson Ramathibodi Cakkrinaropdinthon Sayaminthrathirat
Boromnatbophit [追悼 タイ国安南派僧団がラーマ九世王の葬儀に追善供養（ゴンテック）を行う勅許を賜る],
44頁。
124同上, 46－47頁。

106

であった。この僧団長はベトナム人であり、ベトナムから来て、タイで具足戒を受けた。

プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（オン・チュン・フン（Ong Chan）もしくはオン・
チュン・フン（Ong Trần Hưng））初代住職（1877 年）
出典：Wat Uphayarachbamrung. Uphai Chalong 2543 (Krungthepmahanakhon: Prachachon, 2543),
p. 10.
２．第二代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン・イアウ・
グラーム（タイ語発音）もしくはシアウ・ヂャーム（北部ベトナム語発音）、もしくはジウ・チャム（Diệu Trạm）（南部ベトナム語発音）であり、バンコクのワット・アンナムニカーヤ
ーラームの住職であった。この僧団長もまたベトナム人であり、ベトナムから来て、タイで具足戒を受けた。
３．第三代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（チー・ラップもしくはチー・ルップ （Chí Lập））、バンコクのワット・サマナーナムボーリハーンの住職であった。この僧団長もベトナム人であり、ベトナムから移り住んできた。

プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（チー・ルップ）（Chí Lập）
107

ワット・サマナーナムボーリハーン（ワット・カィンフォック）
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供
４．第四代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（タンキアット、またはテン・キアット（Thanh Khiết））であり、バンコクのワット・ウパイラートバ
ムルンの住職であった。
５．第五代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（ムーク・ゴーンもしくはムート・ゴーン（Mật Ngôn））であり、バンコクのワット・モンコンサマーコムの住職であった。
６．第六代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（ウィアン・マーン（Viên Mãn）
）であり、バンコクのワット・グソンサマーコーンの住職であった。
７．第七代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（ポー・サーイもしくはフォー・サーイ（Phổ Sái））であり、バンコクのワット・ウパイラートバムル
ンの住職であった。
８．第八代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（ビン・ルアン、もしくはビン・ルアン（Bình Lương））であり、バンコクのワット・ローガーヌクロの住職である。この僧団長はベトナム人であり、ベトナムから来て、タイで具足戒を受けた。
９．第九代タイ国安南派僧団長は、プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（ポー・リアン、もしくはフォー・リアン（Phổ Riên））であり、バンコクのワット・チャヤプーミガ
ーラームの住職であった。
１０．第十代タイ国安南派僧団長は、プラカナーナムタムマサマーティワット（ヤーク・ムーン（Giác Mẫn）
）であり、バンコクのワット・モンコンサマーコムの住職であった。
１１．第十一代タイ国安南派僧団長は、プラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（ヂャルーン・ギン・ヂィアウ（Charoen Kính Chiếu））であり、バンコクのワット・グソ
ンサマーコーンの住職であった。
１２．第十二代タイ国安南派僧団長は、プラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック（Thanom Thiện Thực））であり、バンコクのワット・グ
ソンサマーコーンの住職である。
2.5 タイ国王による安南派への支援
安南派仏教は代々のタイ国王から認可と支援を受けてきた。特にラーマ一世、ラーマ三世、ラーマ四世、ラーマ五世、ラーマ六世、そしてラーマ九世からの支援は篤かった。
本論では特に安南派仏教への支援で重要な役割を担った以下の諸国王に注目して、その支援と内容を記す。ラーマ四世、ラーマ五世の支援、そしてラッタナコーシン王朝初期ではないが、支援の概要を理解するためにラーマ九世の安南派仏教への支援も加えた。
ラーマ四世による安南派への支援
108

ラーマ四世の安南派に対する支援は、まず王が即位した際に寄進を行い、王宮で大乗仏教の作法に則った積徳儀式を行うことを許した。それから大乗仏教の信仰に従った儀礼として王の誕生日の祝いの儀式など、現在まで慣習として受け継がれている王宮儀礼を受容した。また安南派寺院の修復も支援して僧団に対して補修費用を下賜したり、直接ウパイ
ラーチャバムルンを初め、ワット・サマナーナムボーリハーンなどの布薩堂の建設を支援したりした。
このほかにラーマ四世はバーンポーのベトナム寺、別名ワット・クワーンフォックにワット・アンナムニカーヤーラームの名称を新たに与えた。
ラーマ五世による安南派への支援
ラーマ五世が 1868 年に即位した際には、父王と同様にベトナム寺院を支援し、修繕を行った。タラート・ノーイのベトナム寺に資金を下賜して、ワット・ウパイラートバムルンという新たな名を下賜した。
「ウパイ」の語は、数字の 2 を意味することから、この寺院の名称の意味は二人の王の庇護を受けた寺院という意味になる。二人の王とはラーマ四世とラーマ五世のことである。続いてワット・ウパイラートバムルンの住職であったオン・フ
ンに「プラクルーカナーナムサマナーヂャーン」の僧位階を与え、初代安南派僧団長としての行政的地位につけた。
1887 年、インド政府が多数の菩提樹の苗をラーマ五世に献上した。王はその苗をバンコ
クの諸寺院に下賜し、ワット・ウパイラートバムルンもその一本を頂戴する恩恵に浴した寺院の一つとなった。王は仏暦 2420 年（1877 年）丑年四月白分第十四日日曜日にワット・ウパイラートバムルンに苗木に水をかけるために御幸された125。
ラーマ五世はベトナム人やベトナム僧に対しても多大な慈悲を示され、王が寺院を支援する際には安南派寺院が必ず含められ、奏上すべきことがある際にはそれが認められた。
王は寺院を名付けたり（1875 年に王が安南派寺院すべてに名前を下賜されたことは上述している）、寺院を建てる土地を下賜したり、安南派僧団を招へいして積徳の儀礼や様々な宗
教儀礼を行ったりした。
またワット・モンコンサマーコムの事例のように寺院で重要な祝いの行事がある際には、王はタイの僧と同様に僧房の必需品を住職に下賜した。
さらに 1902 年にワット・サマナーナムボーリハーンのプラクルーカナーナムサマナーヂャーン・チー・ルップが病床に就き、死出の暇乞いを王に奏上すると、王はオン・チー・
ルップの容態に御心を砕かれ、見舞いの励まし言葉と寺院をさらに発展させるために寄進の約束を書き送った。しかし、オン・チー・ルップは程無くして奏上した通りに死去した126。
オン・チー・ルップはタイ語を話すことはできず、通訳とともに暮らしており、師は喜びを自らの言葉に託し、形見としてラーマ五世に奏上した127。
125 前掲書 Wat Uphairatchbamrung. Uphai Chalong2543 [仏暦 2543
126 前掲書

ウパイを祝う] , 14 頁。

Phutsadi Canthawimon. Wiatnam Nai Mueangthai [タイの中のベトナム] , 109頁。

127 Ong Soraphanamathurot (Baw Oeng). Rangsi Tham [仏法の光]. (Krungthep: Prachachon, 2552), 40頁。

109

1902年ラーマ五世はワット・サマナーナムボーリハーンのプラクルーカナーナムサ
マナーヂャーンへ御心配と安南派寺院への御支援を表した
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供
このラーマ五世の御親書はプラヤーウィスットティスリヤサックに渡され、ラッタナコ
ーシン暦121年、仏暦2445年（1902年）6月25日の日付とタイ国王の御名が記されていることから、ワット・サマナーナムボーリハーンの歴史、また国王と安南派寺院とのつながりを示す明確な証拠となっている。
ベトナム人僧団に比べて中国人僧団は数の上では多く、また大乗仏教を信仰するベトナ
ム人僧団や中国人僧団は、モン人僧団と同じようにタイ人僧団とは一緒に宗教行事に参加することはできない。そこでベトナム人僧と中国人僧には異なる僧位階表が与えられており、安南派と中国派は組織統治の上、副僧団長を持つことができるようになった。
また1899年にはベトナム人僧と中国人僧は道徳省が管轄することになった。
さらにクンアンナムサンカラーチャを王宮の王族、道徳局と外務左局と連絡を取り合うための代理人とし、安南派を応対する官吏（サンカガーリー）の役職の一つとした。当初は少なかった業務が次第に増加してくると、外務左局のプラヤーチョードゥクラーチャセーティー（パン）が安南派の担当官となった。
ラーマ九世とワット・サマナーナムボーリハーン
ラーマ九世もまた常に安南派仏教に協力し、支援をしてきた。ワット・サマナーナムボ
ーリハーンの現地調査においても、1953年にラーマ九世がワット・サマナーナムボーリハ
ーンを訪問した事実を見つけることができた。この王の訪問の目的は参詣であるとともに、
110タイ国王として寺院を支援することでもあった。
1953年2月にラーマ九世は、ワット・サマナーナムボーリハーンに御幸し、布薩堂の中の仏像のブークプララッサミープラプラターン（修復した仏像に再度力を籠める仏事）の儀式を行った。その当時、ルワンポー・バーウ・ウーン、別名オン・バーウ・ウーンが住職を務めていた128。

1953年2月ラーマ九世がワット・サマナーナムボーリハーンに御幸し、仏像のブークプララッサミープラプラターンの儀式を行った。
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供

1953年2月ラーマ九世がワット・サマナーナムボーリハーンに御幸し、仏像のブークプララッサミープラプラターンの儀式を行った。
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供

128 タイ人はルアンポー・バーウ・ウーンと呼び習わしている。

111

1953 年 2 月ラーマ九世がワット・サマナーナムボーリハーンに御幸し、仏像のブークプララッサミープラプラターンの儀式を行った際にオン・スッタボッ
トバウォン（ルワンポー・バーウ・ウーン）と挨拶を交わす
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供

ラーマ九世が1953年2月24日にワット・サマナーナムボーリハーンで仏像のブークプララッ
サミープラプラターンの儀式を行った際に、王の御返答の御言葉の複製
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供
王室と安南派との親密な関係性について述べられたラーマ九世の御言葉は以下の通りで
ある。

112

今日、私はワット・サマナーナムボーリハーンを訪問し、儀式に参加する機会を得られ、住職と諸氏の歓待を受けたことに満足している。皆がこれまで行ってきて、そしてこれからも行っていく寺院の仏像の修復における儀礼において一緒に私も祈らせていただきたい。また、わが身に対する祝福の言葉についても感謝を述べたい。
さらに仏像のブークプララッサミープラプラターンの儀式において、宗教儀式を開始するために私は除幕式を執り行った。これからもこの寺院の儀式がよく執り行われ、今後もこの寺院が発展することを願っている。
ラーマ九世の当寺への支援と帰依を示すもう一つ事例として、ワット・サマナーナムボ
ーリハーンで執り行った昇進式がある。1993年12月5日に王は安南派副僧団長であり、ワッ
ト・サマナーナムボーリハーン住職のプラクルーソーラパーンアンナムポット（ナロン・ティン・リアン）（現プラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン））に僧位階を授ける儀式を行った。

ラーマ九世と安南派副僧団長兼ワット・サマナーナムボーリハーン住職のプラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン）
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供
2.6 タイ国王による帰依と信仰、ゴンテック儀礼の受容129
ゴンテック儀礼（ベトナム語ではゴンドゥク（Công đức）と呼ばれる）はベトナム人と中国人の葬儀において故人に対して行われる追善供養の儀礼であり、霊魂を天国に送るため

129 前掲書

Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai. Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai Dairap
Praboromrachanuyat Hai Bamphenkuson Thaksinanupathan(Kongtek) Thawai Phraboromsop Phrabatsomdet Phra
Paraminthon Maha Phumiphon Adunyadet Mahittalathibeson Ramathibodi Cakkrinaropdinthon Sayaminthrathirat
Boromnatbophit [追悼 タイ国安南派僧団がラーマ九世王の葬儀に追善供養（ゴンテック）を行う勅許を賜る],
36-37頁。

113

に行う。ベトナム人や中国人が古くから行ってきた風習と信じられており、千年以上にもおよぶ長きに渡って受け継がれ、執り行われてきたという。このゴンテック儀礼には、仏教、道教、そして儒教の三つの根源となる信仰がある。
ラーマ四世が初めてゴンテック儀礼を挙行することを認めたのは、仏暦 2404 年（1861 年）
酉年のテープシリントラー王后の葬儀の際であった。その後、仏暦 2408 年（1865 年）丑年の王弟ピンクラオ副王の葬儀の際にも王宮においてゴンテック儀礼が再度献じられた。それからグロムマムーンマへースワンシワウィラート親王の葬儀の際にもゴンテック儀礼が行われた。以降、ゴンテック儀礼は盛大な王族の葬儀の際の式次第の中に加えられるようになった130。
さらにラーマ五世期にもラーマ四世の葬儀を始めとしてゴンテック儀礼が行われた。その後、仏暦2423年（1880年）辰年のスナンターグマーリーラット王后の葬儀にゴンテック
儀礼を献じ、そのほかの盛大な葬儀の際にも執り行われ、それ以降、伝統的慣習となった。
ゴンテック儀礼には二種類あり、王族などに献ずる宮中行事としての儀礼と一般庶民が行う儀礼である。このことからもタイの民衆の中にベトナム僧団に帰依する人が増え、広がったことがわかる。
ラーマ五世が崩御されたのちにも王室のゴンテック儀礼は続いた。ラーマ六世によって1910 年のラーマ五世の葬儀の際にも執り行われ、さらに 1919 年シーパットチャリントゥラー（サオワパーポンシー）王后の葬儀でも執り行われた。
続いてラーマ七世は、ラーマ六世の葬儀に 1925 年 1 月 14 日に五十日法要（クロップパ
ンヤーサマワーン）（50 日目）と 1925 年 3 月 5 日に百日法要（クロップサッタマーハ）（100日目）にゴンテック儀礼を献じた。
話は前後するが、ラーマ六世は崩御する前に遺言状を作っており、その中で五点目としてゴンテック儀礼への信仰を次のように記載している。
七日間積徳のうちに、国王の遺体を礼拝する時でもよいし、プラメーン（火葬場）での儀式をするときでもよいが、ゴンテック儀礼を行ってほしい。もし私のために行ってくれる信者が誰もいなかったら、私の後継者に安南派か中国派の求道者を探し出して、私のために儀式を行ってほしい131。
前国王の遺言に記載された信仰はラーマ六世がみとめられて遺言通りに安南派仏教の儀礼が行われた。
さらに全体像を提示するために、ラッタナコーシン王朝初期の期間に含まれるものではないが、ラーマ九世期に至るまでのタイ国王のゴンテック儀礼への信仰と受容についての情報を付け加えることにする。
ラーマ九世期もまた王の葬儀や王族の儀式の中でゴンテック儀礼を重要な儀礼と見なし、130 同上、6頁。
131 さらに同上、39頁。

114

以下のように執り行った。
1950 年 3 月 26-28 日 ラーマ八世の葬儀
1956 年シーサワリンティラー王妃の葬儀
1985 年 3 月 19 日火曜日ラーマ七世妃ラムパイパンニー王后の葬儀
1995 年 2 月 18 日月曜日シーナカリン王太后の葬儀2008 年 3 月 28 日金曜日ガラヤーニワッタナー王姉の葬儀
2011 年 10 月 14 日金曜日ペッチャラットラーチャスダー王妃の葬儀
2017 年 3 月 21 日火曜日ラーマ九世の葬儀
以上、執り行われたゴンテック儀礼から諸国王の安南派仏教への帰依、信仰、受容そして儀礼の改変についてみてきた。これらの事実は安南派仏教とタイ国王との親密な関係性を証明している。またタイ社会の仏教徒たちの間で、ゴンテック儀礼への信仰が本章では語りきれないほど広がっているのである。

3. ワット・サマナーナムボーリハーンあるいはワット・カィンフォック(ChùaCảnh Phước)ワット・サマナーナムボーリハーンはタイ国における安南派寺院の一つであり、その来歴、建立の経緯、ベトナム人との関係性について論じる。
3.1 ワット・サマナーナムボーリハーンの建立
ワット・サマナーナムボーリハーンはラッタナコーシン王朝初期に移住したベトナム人集落の中に建立された。同時期に建立された寺院にバーンポーのワット・アンナムニカー
ヤーラームとカーンチャナブリー市のワット・ターウォーンワラーラームがあるが、それらもまた寺院建立以前からあったベトナム人集落の住民たちが協力しあって建立した寺院であった。
ワット・サマナーナムボーリハーンの敷地周辺には昔からベトナム人集落があった。そこにカーンチャナブリーに送致されたベトナム人の一団がラーマ四世の許しを得てバンコ
クのパドゥンクルンガセーム運河岸辺に移り住み、このベトナム人たちがワット・サマナ
ーナムボーリハーンの建設を続け、寺院を大きくするのに重要な役割を担ったとされる。
しかし、ラーマ三世期にはすでに僧堂の形での寺院の建立が始まっていたと信じられている。
ベトナム人たちの痕跡は、納骨堂として使用され、その後に破棄された古い仏塔群の写真や、現在に至るまで周囲に納骨されている仏足堂に見ることができる。中国的特徴しか残していないサムパンタウォン地区の多くの安南派寺院とは異なり、この寺院はベトナム人集落がかつて存在したことを明らかに示している。
ワット・サマナーナムボーリハーンはタイに数ある安南派寺院の一つであり、元来の名称をチュア・カィンフォックという。タイの古文書には、ワット・ガンプアックトゥー（Cảnh115Phước Tự）の名が用いられ、タイ人の村人たちはワット・クローンパドゥン、もしくはワット・ナーンルーン、またはサパーン・カーウのベトナム寺と呼び習わしてきたと記載されている。しかし本調査において一般の人が当該の寺院を正式名称であるワット・サマナー
ナムボーリハーンと呼称するのをあまり聞いたことがなく、同様に現在、旧名となっているワット・カィンフォックと呼称するのを耳にしたことはなかった。
いずれにしても、現在、ワット・クローンパドゥンと呼ぶ人もいない。おそらくはもう古い名前となってしまったのであろう。たしかに本寺院はパドゥンクルンガセーム運河（クローン）の岸辺にある132。ワット・クローンパドゥンという名称は、ソーラパーンマトゥ
ロット（タイ人からはバーウ・ウーン Bảo An と呼ばれていた）133、その僧が著した書籍『仏法の光』の中に明記されている。
さらにこの寺院はナーンルーンのベトナム寺とも呼ばれており、それはこの寺院の立地
がナーンルーン地区134に近いためである。ベトナム人たちはこの地区をベトナム人の村を意味するソム・キン（Xóm Kinh）と呼んでいる（いつの時代からこの名称で呼ばれているのかは未詳）。これはナーンルーン地区にかつてベトナム人集落があったためである。このナーンルーン集落はパドゥンクルンガセーム運河の対岸に位置しており、ワット・サマナ
ーナムボーリハーンの位置からずれてはいるが、350 メートルほど離れているだけに過ぎない。
ワット・サマナーナムボーリハーンはバンコク都ドゥシット区マハーナーク交差点地区のパドゥンクルンガセーム運河の岸辺にあり、大乗仏教の寺院として重要な寺院であると共に昔は寺院の周辺や近隣にあったベトナム人集落の中心地の一つであった。
この寺院のもう一つの別名サパーン・カーウのベトナム寺の名称に関しては、ワット・サマナーナムボーリハーンの近くにあるパドゥンクルンガセーム運河の両岸を渡す橋から名付けられた。この橋の正式名称はサパーン・ヂャトゥラパックランスリットというが、132 この運河は王都の外縁を囲む運河であり、ラーマ四世期に掘削された。1851年に掘削を初め、運河を掘削した土は王都の中に運び上げられた。これによって居住者が増え、王都は拡大し発展していった。1852
年にこの運河の掘削が終了し、王は「パドゥンクルンガセーム運河」と名付けた。さらにパドゥンクルン
ガセーム運河はラッタナコーシン王都に商品を運ぶ重要な流通路としての役割を担っていくことになった。
133 前掲書Ong Soraphanamathurot (Baw Oeng). Rangsi Tham [仏法の光], 42頁。

134 ナーンルーンはバンコク都の古い集落の一つで200年以上の歴史を持っている。ラッタナコーシン王朝

初期、いわゆるラーマ一世期からラーマ三世期に、ナーンルーン地区は、「バーン・サナームグラブー（水牛の広場村）」と呼ばれ、王都城壁の東から離れたところにあり、ほとんどの場所に水田や原野が広がっていた。クメール人、モン人、ラオス人、ベトナム人、南部の人々が一緒の集落に住んでいた。そこには
ワット・サナームグラブーという寺院もあった。ラーマ四世期（1851年-1868年）には、パドゥンクルンガ
セーム運河とプレーンプラチャーゴーン運河の掘削に伴って王都の市域が広がり、ナーンルーン地域も「タイ初の陸上商業地区」と呼べる地域に変貌した。この地はパドゥンクルンガセーム運河とプレーンプラチャーゴーン運河の交差地点に当たり、ナーンルーン地区には荷を積んだ舟の漕ぎ手が休憩や宿泊をするよ
うになり、次第にこの地域は繁華街として発展するようになっていったのである。

116

人々は白い橋を意味するサパーン・カーウ135と呼んでいる。この橋はラーマ五世によって建設され、寺院と橋はお互いに近いところにある。そのために現在サパーン・カーウのベトナム寺と呼ばれている。
タイ国安南派副僧団長であり、現在、ワット・サマナーナムボーリハーン住職（2020 年
12 月時点）の地位にあるプラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リア
ン）が語ったところによると136、昔、人々はワット・サマナーナムボーリハーンを「ナーンルーンのベトナム寺（ワットユワン・ナーンルーン）」と呼んでいた。しかし、それは 1953
年 2 月にラーマ九世がブークプララッサミープラプラターンの儀礼のために御料車に乗って、この寺に御幸されるまでであった。王が御幸されるためにはパドゥンクルンガセーム
運河に架かる橋を渡って来なければならなかったのであるが、もともとの橋は木製の太鼓橋で、御料車でこの木橋を通行することができなかった。そこでラーマ九世の御料車が運河を渡れるように木橋を取り払ってコンクリート製の橋に建て替え、白く塗ったのである。
このラーマ九世の御幸の後に、この地域の人々は寺の呼称を「ナーンルーンのベトナム寺」から、現在の「白橋（サパーン・カーウ）のベトナム寺」に変えたのだという。
ワット・サマナーナムボーリハーンは、ラーマ三世期に建設が始まり、ラーマ四世期に王の支援を受けて布薩堂を建立した。当時、オン・チールップが住職であり、ちょうど同時期にプラチョンラターンウィニットチャイ（別名プラチョンラターンウィニットヂャイ）とクンアンナムカームボーリラック（別名ルアンアンナムニゴーンリット）がタイ人、中国人、ベトナム人の信徒の指導者となり、協力して寺院の建設と補修を行った。
続いてラーマ五世が 1875 年にプラクルーカナーナムサマナーヂャーン（チールップ）
を正式に住職に任命して、布薩堂建設の支援を行い、さらに寺院にワット・サマナーナム
ボーリハーンの名を下賜した。

135 サパーン・カーウ（白橋）またはサパーン・ヂャトゥラパックランサリットは、1903年に建設が始まり、1904年に落成し、さらに1953年に修復された。この橋は王都市域の拡大と運河両岸の人口の増加があった
ために、ラーマ五世が建設局に命じてパドゥンクルンガセーム運河を横断する橋として建設した。
136 2020年7月28日にバンコク都ワット・サマナーナムボーリハーンまたの名をチュア・カィンフォックにおいてタイ国安南派副僧団長兼ワット・サマナーナムボーリハーン住職（2020年現在）のプラカナーナム
タムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン Narong Tình Riên）にインタヴューを行った際の見解に依拠する。

117

ワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂正面の破風
ラーマ五世の紋章であるプラキアウ王冠がみえる
シーマー結界石（赤い丸で囲んだ部分）には、ラーマ四世の紋章であるプラマハーピチャ
イモンクット王冠の意匠がみえる
芸術局提供の古写真（撮影年月日不詳）

現在のワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂正面の破風
筆者タンヤーティップ・シーパナー撮影（2020 年 11 月 25 日）

118

過去のワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂背面の破風
芸術局提供の古写真（撮影年月日不詳）
これらのワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂正面の破風の写真は、芸術局によって撮影されたモノクロ写真である。これらの写真から過去から現在までのデザインの推移が見て取れる。過去から現在までさほど大きな変化はないが、デザインの細部の変化がはっきりとわかり、ワット・サマナーナムボーリハーンの来歴を示す重要な証拠となっている。
ワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂正面の破風には、ラーマ五世のプララーチャランヂャゴーン（紋章）であるプラキアウ王冠が見える（「プララーチャランヂャゴーン」とは国王各々が持つ紋章のことである）。
またシーマー結界石には、ラーマ四世の紋章であるプラマハーピチャイモンクット王冠が見える。このことからもワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂は当時の「王室趣味」（プララーチャニヨム）の様式に沿って建設されていることがわかる。布薩堂はラーマ四世期に、初代住職となったプラクルーカナーナムサマナーヂャーン、別名オン・チール
ップ、またはルワンプーチールップと、タイ人、中国人、ベトナム人の信徒が協力して労働力や資材を供出して建設し、ラーマ五世が土地と「ワット・サマナーナムボーリハーン」

119

の名前を下賜した137。
二人の王の紋章が残っていることから、二人の王がこの寺院の造営を支援したことを如実に示している。

現在のワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂
筆者タンヤーティップ・シーパナー撮影（2020 年 7 月 28 日）
3.2 ワット・サマナーナムボーリハーンあるいはチュア・カィンフォックの歴代住職
安南派仏教の宗派創設公認後のワット・サマナーナムボーリハーンの歴代住職は以下の通りである。
初代

プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（チー・ルップ Chí Lập）

第二代

オン・ソーラポチャナスントーン（プアック・キアンもしくはフォック・キ

アン Phước Kiến）
第三代

オン・ソーラポチャナスントーン（ヂューン・トゥルンもしくはヂューン・

ヂュン Trần Trung）
第四代 オン・ソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン Bảo Ân）ベトナム人
第五代

オン・アナンタソーラナート（ギム・フー、ギーム・フーもしくはティン・

ラーク Kim Phú、Tình Lạc）中華系タイ人
第六代 プラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン Narong TìnhRiên）1985 年から現在まで 中華系タイ人

137 2020年2月21日にバンコク都ウィパーワディー病院においてタイ国安南派僧団長プラマハーカナーナム

タムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック（Thanom Thiện Thực））にインタヴューを行った際の見解と、2020年7月28日にバンコク都ワット・サマナーナムボーリハーンまたの名をチュア・カィ
ンフォックにおいてプラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン Narong Tình Riên）にインタヴューを行った際の見解に依拠する。

120

プラクルーカナーナムサマナーヂャーン（チー・ルップ、タイ人の発音やタイ文献では、
チー・ラップもしくはチー・ロップとなる）は、ベトナムから移住して来て、タイで得度したべトナム人である。初代の住職であり、ラーマ五世期に僧位階を受けてプラクルーカ
ナーナムサマナーヂャーンとなった。
さらにオン・チー・ルップについて述べると、チー・ルップは初めての僧団の住職と言われている。つまり安南派仏教がシャムにおける国内僧団として公認された後、僧団における最初の住職になったということである。だがラーマ五世御親書によると、オン・イア
ウ・グラーム、もしくはシアウ・ヂャーム（北部ベトナムの発音）、もしくはジウ・チャム（南部ベトナムの発音）も一緒に住職として言及されている。
さらに御親書によると、オン・ジウ・チャムはオン・チー・ルップよりも先にこの寺院の住職（ヂャオアーワート）もしくは僧院長（アーティガーン）であったとされており、住職代理もしくは以前所属したいずれかの寺院の住職であったのかもしれない。
さらにタイ国安南派僧団長のプラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック）は、オン・ジウ・チャムとオン・チー・ルップが同時期に寺院にいたと証言している138。

ラーマ五世御親書の複製
出典: オン・ソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン）『仏法の光（Rangsi Tham）』ｐ.36
しかし、オン・ジウ・チャムが住職、さもなくば住職代理であった頃より以前、ラーマ三世期に誰がこの寺の住職もしくは僧院長、僧団長であったかについては明確な情報はない。
138 2020年2月21日にバンコク都ウィパーワディー病院においてタイ国安南派僧団長プラマハーカナーナム

タムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック（Thanom Thiện Thực））にインタヴューを行った際の見解に依拠する。

121

4．ラッタナコーシン王朝初期のワット・サマナーナムボーリハーンの建立と維持発展におけるベトナム人の役割
ラッタナコーシン王朝初期の寺院の建設、およびその維持発展において、特にワット・サマナーナムボーリハーンではベトナムの人々が重要な役割を担った。
4.1 カーンチャナブリー出自のベトナム人『タイ国安南派僧団記念集（Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathet Thai）』139と『ダムロン親王御著書 ベトナム僧の物語（Tamnan Phra Yuan Sueng Pen Phraniphon Khong Somdet
Phracaoborommawongthoe Kromphraya Damrongrachanuphap）』140の二つの資料によると、ラーマ三世期、仏暦 2376 年（1833 年）巳年ヂャオプラヤーボーディンタラデーチャー（シン・シンハセーニー）が兵を率いてベトナムまで遠征を行った際に、仏暦 2377 年（1834 年）午年、戦争奴隷としてベトナム人を捕囚してバンコクへ送ったという。
この時に送られたベトナム人には二集団があり、初めの集団は仏教徒のベトナム人たち
であり、もう一つの集団はキリスト教徒のベトナム人たちであった。キリスト教徒のベト
ナム人には、王はバンコクのサームセーン準郡地区に家屋を与えた。一方で仏教徒のベト
ナム人はカーンチャンブリーに家屋を与えた141。それは 1832 年にカーンチャンブリーのパークプレークにおいてヂャオプラヤークランがモンの人々を監督して建設した新しい城壁の防衛のためであった。
ベトナム人キリスト教徒に関しては、以前よりキリスト教に入信したベトナム人がサームセーンに住んでいたことから、バンコクのサームセーン準郡に家屋を建ててやり、すでにシャムに逃がれて住んでいたベトナム人と一緒に住まわせた。この集落はクメールから移住してきたポルトガル系住民の集落と隣接しており、王弟ピンクラオ副王の庇護下に置かれた。そして王弟がまだソムデートヂャオファーグロマクンイサレートランサンの地位にあった頃にベトナム人を訓練し大砲砲兵隊にしたという。

139 前掲書

Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai. Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai Dairap
Praboromrachanuyat Hai Bamphenkuson Thaksinanupathan(Kongtek) Thawai Phraboromsop Phrabatsomdet Phra
Paraminthon Maha Phumiphon Adunyadet Mahittalathibeson Ramathibodi Cakkrinaropdinthon Sayaminthrathirat
Boromnatbophit [追悼 タイ国安南派僧団がラーマ九世王の葬儀に追善供養（ゴンテック）を行う勅許を賜る], 2頁。
140 Ｏng Winaithonphisit Thianbao (Phu Ruapruam Khomun). Tamnan Phrayuan Lae Watyuan Nai Prathet

Phraniphon Khong Somdetphracaoborommawongthoe Kromphraya Damrongrachanuphap [ダムロン親王御著書
タイ国のベトナム僧とベトナム寺院の物語]. Thiraluek Nai Nganphamphenkusonayu Wat Mongkhon 74 Pi
Phramahakhananamthampanyathiwat Caokhanayai Anamnikai Haeng Prathet Thai. (Krungthepmahanakhon:
Windataprodak, 2546), 23頁。
141 前掲書

Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai. Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai Dairap
Praboromrachanuyat Hai Bamphenkuson Thaksinanupathan(Kongtek) Thawai Phraboromsop Phrabatsomdet Phra
Paraminthon Maha Phumiphon Adunyadet Mahittalathibeson Ramathibodi Cakkrinaropdinthon Sayaminthrathirat
Boromnatbophit [追悼 タイ国安南派僧団がラーマ九世王の葬儀に追善供養（ゴンテック）を行う勅許を賜る],
2頁。

122

このラーマ三世期、カーンチャナブリーのベトナム人は協力して重要な安南派の寺院を建立した。この寺院がワット・ケント（Chùa Khánh Thọ）であり、別名ワット・ターウォー
ンワラーラームといい、現在に至るまでカーンチャナブリーの市内にある。またカーンチ
ャナブリーには、昔ベトナム人が居住していた土地であったとされる「チュックヤーイユ
ワン（ベトナムおばあちゃんの村）」という名の準郡がまだあるという。
続いてラーマ四世期には、王はカーンチャナブリーに住むベトナム人の多くがバンコクに帰りたがっていることを知ると、王は新しい居住地としてパドゥムガセーム運河の川岸を与え、家を建てることを許した。その後、彼らを王宮の大砲砲兵として召し抱えたという。
このようにベトナム人仏教徒たちは新しい居住地を得ると、功徳を積むためにベトナム僧を招いて、寺院を建立し、集落の団結と統合の拠所とした。
ラーマ三世期、ワット・サマナーナムボーリハーンの建設が始まった頃（この時期、まだ布薩堂は建設されていなかった）には、すでにベトナム人仏教徒たちがこの地に移り住んでいたと信じられている。おそらくはラーマ三世期にヂャオプラヤーボーディンタラデ
ーチャー（シン・シンハセーニー）に付き随って来たベトナム人仏教徒たちはバンコクまで来たが、全員はカーンチャナブリーまで行くことができずに、一部はこの地にとどまり、寺院もしくは小さな僧院を建てたものと思われる
続いてラーマ四世から布薩堂建設の支援を受けつつ、カーンチャナブリーから再移住して一緒の集落を形成するようになったベトナム人たちと力を合わせて寺院建設を行った。
そこにはおそらくは中国人の協力もあったものと思われる。この地には様々な出自の人々が集まっており、中国人もまた今日に至るまで特に商業地域を中心に住み続けている。
プラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン）へのインタヴューによると、この寺院の周辺は昔ベトナム人が住んでいた場所であり、パドゥンクルンガセ
ーム運河の岸からナーンルーン競馬場までの土地で生活をしていた。この土地は生計を立てるには十分に広い土地であった。
当時、ベトナム人はワット・サマナーナムボーリハーンの建立や維持発展に重要な役割を演じただけではなく、さらに軍事上でも重要な役割を担っていた。そして、王都の外郭を取り囲む運河であるパドゥンクルンガセーム運河の掘削工事に参加するためにこの地点に集められたのだという。
4.2 ワット・サマナーナムボーリハーンの建設修繕に協力したベトナム人とベトナム系住民
本節で語るべき個人は少なくとも三人いる。一人目は第三代タイ国安南派僧団長プラク
ルーカナーナムサマナーヂャーン・チー・ルップであり、ワット・サマナーナムボーリハーンの住職でもあった。二人目はプラチョンラターンウィニットチャイ、三人目はルアン
アンナムニゴーンリット、別名クンアンナムカームボーリラックである。

123

ワット・サマナーナムボーリハーンの住職 プラクルーカナーナムサマナーヂャーン・チ
ー・ルップ （上の写真）
プラチョンラターンウィニットヂャイ、別名プラチョンラターンウィニットチャイ（左下の写真）
クンアンナムカームボーリラック、別名ルアンアンナムニゴーンリット（右下の写真）
この三人の写真は現在、ワット・サマナーナムボーリハーン布薩堂の入り口の扉に掲げられている
一人目は、第三代タイ国安南派僧団長プラクルーカナーナムサマナーヂャーン・チー・
ルップ（Chí Lập）であり、ワット・サマナーナムボーリハーンの住職であった。
オン・チー・ルップはラーマ四世期に住職になり、ラーマ五世期にワット・サマナーナ
ムボーリハーンの僧団組織上、最初の住職となった。また安南派僧団長としてプラクルー
カナーナムサマナーヂャーンの地位に就いた。
ラーマ四世期にオン・チー・ルップは王に布薩堂建設の支援を願う奏上をして、下賜された。
オン・チー・ルップはタイに移り住んできたベトナム人であるが、いつ来泰したのかよ
く分かっていない。ティワーリー・コーシットタナギアットの研究によると、ラーマ三世
期にベトナム僧は皆タイ国内で具足戒を受けるようになり、プラクルーカナーナムサマナ
ーヂャーン・チー・ルップもタイ国内で具足戒を受けたという142。
プラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック ThanomThiện Thực）とのインタヴューによると、オン・チー・ルップはベトナムで得度してきたというが、筆者はその証言は受け入れがたいと考えている。オン・チー・ルップはやはりラーマ三世期にタイに入国し、オン・フンやオン・ジウ・チャムのようにタイで具足戒を受けたのではないだろうか。
それというのも、オン・ソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン）の著書『仏法の142 Thiwari Khositthanakiat. Kanpraptua Khong Phut Annamnikai Nai Krungthepmahanakhon (The Adaptation of

Annam-nikai in Bangkok)[安南派仏教のバンコクにおける適応], 38頁。

124

光』における記録によれば143、オン・チー・ルップは仏暦 2445 年（1902 年）69 歳で死去している。そこから引き算をすると、生まれは仏歴 2376 年（1833 年）になる。僧籍に 48年間あったので、チー・ルップが具足戒を受けたのは仏暦 2397 年（1854 年）となるからである。
二人目は、プラチョンラターンウィニットチャイ（チュン・チャラーヌクロ）、別名プラチョンラターンウィニットヂャイである。
プラチョンラターンウィニットチャイ（チュン）144は勧進者であり、寺の建設や維持補修のために富裕な華人、タイ貴族、中国人やベトナム人から寄進を集めた。
プラチョンラターンウィニットチャイ（チュン・チャラーヌクロ）は 1826 年にチャンタ
ブリーに生まれた。父はムーンカヂョーンヂェーンチャラー（グン）、母の名前は未詳であるが、第一世代のベトナム人（ユアン・ガオ）であろう。彼は外国で教育を受けた最初の留学生でもあり、ラーマ三世期にイギリスに行き、航海術を学んで来た。そのためにラッタナコーシン王朝で最初の留学生と信じられている。西洋式の航海術の学位を得ており、
当時、「キャプテン・チュン」の通り名で知られていた。
ラーマ四世期にプラチョンラターンウィニットチャイは官位を叙され、クンヂョーンヂ
ェーンタレーの欽賜名を下賜された（年不詳）。続いて同ラーマ四世期 1862 年にルアンチョンラターンウィニットチャイに叙され、さらに 1888 年に官位が上がり、プラチョンラタ
ーンウィニットチャイを叙された。この役職は王都の大小の運河を警邏し、保全することであった。最後にプラヤーチョンラターンウィニットチャイに昇格し、運河局局長の役職となった145。
運河局局長の役職に就くと、パドゥンクルンガセーム運河の掘削に従事した。当時、掘削には多くのベトナム人たちが加わったと言われている。
三人目はルアンアンナムニゴーンリット、別名クンアンナムカームボーリラックである
146。

143 前掲書
144

Ong Soraphanamathurot (Baw Oeng). Rangsi Tham [仏法の光], 41頁。

彼の名前については、ラーマ五世の御親書によると、プラチョンラターンウィニットヂャイと綴られている。しかし現在、プラチョンラターンウィニットチャイと呼ぶ人が多い。他の文書においてもプラチョ
ンラターンウィニットチャイと綴られる。このことから推測するに、彼の本名はおそらくはプラチョンラ
ターンウィニットヂャイであり、昔ウィニットチャイの名はあまり用いられることはなかったのであろう。
いずれもしても、のちにプラチョンラターンウィニットチャイに綴りを変えたのだろう。さらに彼の名はワット・サマナーナムボーリハーンの布薩堂内の入り口の扉に張り付けられてある写真の下に記載されているのであるが、そこにはプラチョンラターンウィニットヂャイ（チュン）と書かれている。プラチョン
ラターンウィニットヂャイとプラチョンラターンウィニットチャイは、この点から同一人物と思われるが、興味深く、今後も調査を行う。
145 Phonruea Ek Thawiwutthi Phongphiphat Thiprueksa Phiset Kongthapruea. Nakriannok Khon Raek Khong Sayam
Prathet[シャム国の最初の留学生], (Botkhwam) http://www.rtni.org/th/ebook/9412/012.pdf. (19 Tulakhom 2020).
146 Panha Phayakon Khong Hophrasamutwachirayan [ワチラヤーン図書館の将来の問題]. Caek Nai Ngansop

Luangannamnikonrit, Pico Pho. So. 2465, Rongphim Sophonphiphatnakon, (Phim Khrang Thi 2) , 2頁。

125多くの人が呼び慣れている名前はクンアンナムカームボーリラック（トー・アンナムグン）である。彼もまた勧進に協力し、寺院の維持補修に努めた。さらに市当局とワット・カィンフォック、いわゆる昔のワット・サマナーナムボーリハーン周辺のベトナム人集落との相互連携のための仲介役を担った。
彼は 1849 年カーンチャナブリーのバーンユワン準郡に生まれた。父はベトナム人で名はムーンパンポーウェー（レーティーン）147、母はナーンダーといい、父親はおそらくはラーマ三世期にベトナムから移住して来たと思われる。
ルアンアンナムニゴーンリット、別名クンアンナムカームニゴーンリットが公務に就いたのは 1866 年であり、ベトナム人大砲砲兵部隊、後に 1880 年からベトナム人大砲砲兵義勇部隊となる部隊の隊長の役職であった。
続いて 1887 年、ベトナム人大砲砲兵大隊の隊長に昇格し、1922 年に亡くなるまでこの地位にあった。
1898 年に官位を授かり、クンアンナムカームボーリラックとなった（軍務局公務に就任）。
次に 1905 年ルアンアンナムニゴーンリットに昇格した（ガラーホーム省公務に就任）148。
おそらくはこのおかげで少なくないベトナム人兵が安心してシャム軍の中で公務に就くことができたのだろう。
ルアンアンナムニゴーンリットは、1922 年 5 月 30 日、プラナコーン県ドゥシット郡バー
ンユワン準郡のワット・サマナーナムボーリハーン傍に建てた自宅において 73 歳で死去した。

147 ムーンパンポーウェーの名前はベトナム語では綴ることはできない。
148 前掲書、Panha Phayakon Khong Hophrasamutwachirayan [ワチラヤーン図書館の将来の問題], 2頁。

126

ラーマ五世御親書の複製
プラチョンラターンウィニットチャイ（プラチョンラターンウィニットヂャイ）とクンア
ンナムカームボーリラック（ルアンアンナムニゴーンリット）の役割について言及しており、新しい寺の建立のためにタイ人、中国人、ベトナム人に勧進を行う役目を担った。
出典：オン・ソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン）『仏法の光（Rangsi Tham）』ｐ.36
この二人の寺院への寄進は、トン・ユン・ヤーン（Thông Dung Gian）とホー・ユアン・
ドゥック（Hồ Dương Đức）のワット・クワーンフォック別名ワット・アンナムニカーヤー
ラームもしくはバーンポーのベトナム寺の建立の際の寄進に比肩しうるものであろう。ラ
ーマ一世の妻となったグウィアン・フック・エーンの妹もまた寄進者の一人であった。以上、この三名は皆、ベトナム人であった。

5.ワット・サマナーナムボーリハーン界隈のベトナム人古集落
5.1 ベトナム人古集落の来歴
もしラーマ三世期に、僧院の形にしろ、寺院の形にしろ、この寺院が創建されたのであれば、この寺院の周辺の土地にそれ以前からベトナム集落があったことや、集落の人々が寺院の建設に協力してきたこと、さらにラーマ四世期にベトナム人の一団がカーンチャナ
ブリーから移住してきてパドゥンクルンガセーム運河の岸辺の集落に加わることで、そのもとからあったベトナム人集落が拡大したのだということが整合的に理解できるであろう。
さらにラーマ四世期にはパドゥンクルンガセーム運河の掘削が行われたことで、運河に沿って船による流通が増加した。それによって様々な民族出自を持つ人々がベトナム人集127

落と交じり合い、集落はさらに大きく成長した。ベトナム人たちは現在のナーンルーン競
馬場からマハーナーク市場、ナーンルーン市場に至る長細い土地に住み、生計を立ててきた。このナーンルーン地区はベトナム語で「キンの村」を意味するソム・キン（Xóm Kính）といい、ベトナム集落であることを示している。
ナーンルーン地区のベトナム語の地名はソム・キン（Xóm Kính）といい、ベトナムの集落であったことを示している。そのために昔のナーンルーン地区は少なくない数のベトナム人が在住していたのであろう。
さらにかつてマレー系ムスリムやチャム系ムスリムもワット・サマナーナムボーリハー
ンの集落からさほど遠くないマハーナーク運河の岸に住んでいた。この地域に居住していたチャム人、マレー人、ベトナム人は皆、ソムデートヂャオプラヤーボーロムマハーシー
スリヤウォン（チュワン・ブンナーク）149の孫であるヂャオクンガラーホーム、別名ヂャ
オクンタハーン、本名ヂャオプラヤースラウォンワイヤワット（ウォーラ・ブンナーク）の庇護のもとに集まっていた。これらの民族集団はおそらくは王都の外堀となる運河の掘削の労働力となっていたと推測される（ただし中国人だけは賃金労働者として雇用され、掘削に来ていた）。その運河とはパドゥンクルンガセーム運河とプレームプラチャーゴーン
運河のことであるが、プラヤーチョンラターンウィニットチャイ（チュン・チョンラーヌ
クロ）（運河局局長）がパドゥンクルンガセーム運河の掘削に関与していたことは、すでに述べた通りである。
昔、この地のベトナム人と海南系中国人は、瓦やタイル作り、木材加工を生業としていた。第二次世界大戦の頃までは寺院の前の通りにはまだ数多くの製材所や家具屋があり、ゴンテック儀礼に使う紙細工の職人もいた。
ゴンテック儀礼に用いる紙細工の製造については、昔からワット・サマナーナムボーリ
ハーンの周辺集落に職人が集まっていた。ルワンポー・バーウ・ウーンが住職であった時に有名になり、王室公式行事としてゴンテック儀礼が王宮で挙行される際には昔からワッ
ト・サマナーナムボーリハーンの紙細工職人たちが雇用された。いずれにしても、この寺院周辺ではラーマ四世期もしくはラーマ五世期からゴンテック儀礼用の紙細工の製造が始まったと言われているが確証はない。しかし、紙を燃す儀礼の始まったラーマ四世期に製造が始まったと推測される。
この職は古くから伝承されてきたもので、1992年から1993年頃までゴンテック儀礼用の紙細工製造店が少なくとも二軒ほどあった。しかし、現在、それらの紙細工製造店はすべて移転してしまった。

149 Walailak Songsiri. “Watyuan Saphan Khao Kap Kanthopthuan Rueangrao Khong Chumchon Aeat Thi Mi

Kansueksa Thang Manutsayawitthaya Haeng Raek Khong Krungthep”[サパーン・カーウのベトナム寺とバンコクにおける最初の人類学研究としての密集集落の語りの再考]. Riapriang Muea 7 karakadakhom 2017, Suepkhon
Muea 18 Singhakhom 2020, Cak website: http://lek-prapai.org/home/view.php?id=5290.

128この飾り門は紙細工で作られており、門の構造は竹で作られ、色とりどりの紙細工が貼りつけられている。ワット・サマナーナムボーリハーンの近隣集落のベトナム人紙細工職人の仕事である。
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供
歳月が経過してゆく中で、ベトナム人たちは少しずつ、もといた場所から出ていくものが増えていった。現在、ベトナムの血統を持つ人にほとんど出会えなくなっており、ただ集落の名前に「ラムパック運河のベトナム人集落（チュムチョンバーンユワン－クローン
ラムパック）」などと残っているぐらいである。それというのも、第二次世界大戦後の冷戦期、特にベトナム戦争期などにタイ国中のベトナム人が恐れられ、信用されなくなったり、
共産主義体制下にあった北ベトナムへの支援を疑われたりしたために、ベトナム人たちは
タイ政府当局に行動を監視されたことにある。そのためにベトナム人集落で平穏に生活を送ることができなくなっただけではなく、自分がベトナム系住民であることを公言することさえも憚られるようになった。彼らは集落から出てゆき、様々な場所にちりぢりなってしまった。しかし、場所によっては機会がある度にべトナム人たちが密かに祖霊祭祀や新年の祭り（テト Tết）のような宗教儀礼を行うために集まって来ていたのであろう。しかし、ついにはそのようなこともなくなり、長い時が経過してしまった。
5.2 ワット・サマナーナムボーリハーンの仏足堂（モントップ・ローイプラプッタバート）とベトナム人の遺骨
仏足堂（モントップ・ローイプラプッタバート）はワット・サマナーナムボーリハーンにある寺院施設の一つであり、現在の布薩堂の裏側にあり、堂には多くの遺骨が納められている。
安南派僧団長プラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・
トゥック Thanom Thiện Thực）と安南派副僧団長兼ワット・サマナーナムボーリハーン住職
129

プラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン）によると、この堂は仏足堂（モントップ・ローイプラプッタバート）と呼ぶという。
この仏足堂はいかなる時代に建てられ、どのような重要性を持っているのだろうか。
1921年3月28日王室省大臣から、第一宮廷執事卿で国王秘書のプラヤーヂャックラパーニーシーシーンウィスットのもとに、以下のような上奏状が届けられた。
56/2437号書状 今月6日到着 プラナコーン県ユワン準郡、ワット・サマナーナムボーリ
ハーン住職、右副次官オン・ポチャナスントーンが本書状を送付し奉る。私は諸所の観点から、布薩堂裏手の仏足堂の建立について王の御寄進を賜りたく御願い申し上げ、本状を奏上し奉る。
私は先に道徳局局長に質問を致し、次の回答を頂いた。オン・ポチャナスントーンが奏上した書状によると、自身で私財を募って（堂を）建設する計画はまだ完成していない。またこの仏足堂は保護すべき古跡とは言い難い。それというのも、これはワット・ウパイのプラクルーカナーナムサマナーヂャーン（オン・テン・キアット）が作ったものであり、建設に着手されたがまだ完成に至っていない。そのために寺院の必須物とみなすことはできない。しかし、ラーマ五世の御代に、この寺院に王陛下が布薩堂を寄進し、王の所有物の一部とされた事例はあると述べられた。このような道徳局局長の言に従うのであれば、最後の手段ではあるが、王に御寄進におすがりするよ
り他なく奏上し奉る。

王室省大臣から第一宮廷執事卿兼国王秘書のプラヤーヂャックラパーニーシーシーンウィスットに送られた上奏状
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供
この奏上状からわかるのは、オン・テンキアット、別名オン・タンキアット（Thanh Khiết）
130

が仏足堂の建立者であるということである 150 。この仏足堂はおそらくラーマ五世期にチー・ルップがワット・サマナーナムボーリハーンの住職にあり、オン・テン・キアットが僧としてワット・サマナーナムボーリハーンにいた時に建設が始まったのだろう。
時は下り 1921 年、ラーマ六世期に当時ワット・サマナーナムボーリハーン住職であった
右副次官オン・ポチャナスントーン（プアック・キアンもしくはフォック・キアン Phước Kiếnのこと）151が仏足堂を落成させるために寄付を求めた。しかし、この上記の書状の情報をまとめると、王室省大臣は未完成の仏足堂の建設のために王室財源から寄進することは、
意図的に言及しないでいる。それというのもこの仏足堂にいかなる重要性も認められなかったからである。
上述の書状は、すでに何人かの人々が述べているように、仏足堂が 1940 年代に落成したことを裏づけている。

ワット・サマナーナムボーリハーンの仏足堂
筆者タンヤーティップ・シーパナー撮影（2020 年 11 月 25 日）

150 その後、オン・テン・キアットはワット・ウパイラートバムルンの住職になり、オン・チー・ルップの次のプラクルーカナーナムサマナーヂャーンの僧位階を下賜された。
151

当時、オン・プアック・キアンはオン・テン・キアット付きの無位階僧であった。同時期、オン・テン・

キアットは第四代プラクルーカナーナムサマナーヂャーンの地位にあった。前掲書 Ong Winaithonphisit
Thianbao (Phu Ruapruam Khomun). Tamnan Phrayuan Lae Watyuan Nai Prathet Phraniphon Khong
Somdetphracaoborommawongthoe Kromphraya Damrongrachanuphap [ダムロン親王御著書 タイ国のベトナム僧とベトナム寺院の物語], 32-33頁。

131

ワット・サマナーナムボーリハーンの仏足堂の上部房室に置かれた仏足石
筆者タンヤーティップ・シーパナー撮影（2020 年 11 月 25 日）

ワット・サマナーナムボーリハーンの仏足堂の上部房室の仏足石（赤い部分）
筆者タンヤーティップ・シーパナー撮影（2020 年 11 月 25 日）

132ワット・サマナーナムボーリハーンの仏足堂の上部房室の仏足石（赤い部分）
筆者タンヤーティップ・シーパナー撮影（2020 年 11 月 25 日）
さらにタイ国安南派僧団長プラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック）とのインタヴューによると152、この仏足堂はオン・チー・ルップが住職であった時に建設され、ラーマ四世期、そうでなければラーマ五世期であったと信じられているという。
加えてプラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック）によると153、その後、堂の上部小房室に仏足石を作って運び入れた。寺院側では、堂の中に仏足石を運び入れるためにラーマ六世の王室財源から寄進を願って奏上し、王は御寄進をされたが、金額は誰も覚えていないという。
この仏足堂は王室省大臣の見解では何の重要も見出せないと判断されたが、この堂は寺院と国内外のベトナム人との関係を示すものである。それはベトナム人の遺骨が持ち込まれ堂に納められていることからも分かる。
プラマハーカナーナムタムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック）とプラカナーナムタムマメーターヂャーン（ナロン・ティン・リアン）の話によると、年を経る毎に仏足堂の周りに遺骨が集まるようになったという。仏足堂に納められている遺骨はタイ人や中国人から、以前、寺院の近くの集落に住んでいたベトナム人、様々な別な場所に居住していたベトナム人の遺骨まで多様な出自を持つようになっていった。またこの堂の周りに納骨する目的は、故人・家族等とこの寺院とのかかわりや、住職への帰依がある。堂の周囲に納められているベトナム人の遺骨は、この寺院とベトナム人、もしくは周152 2020年2月21日にバンコク都ウィパーワディー病院においてタイ国安南派僧団長プラマハーカナーナム

タムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック（Thanom Thiện Thực））にインタヴューを行った際の見解に依拠する。
153 2020年2月21日にバンコク都ウィパーワディー病院においてタイ国安南派僧団長プラマハーカナーナム

タムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック（Thanom Thiện Thực））にインタヴューを行った際の見解に依拠する。

133

辺集落とのつながりを示す標識となっており、そのために遺骨をこの寺院に納めているのである。いずれにしても、オン・テン・キアットがそもそもなぜこの仏足堂を建てたのか、
その目的についてわれわれはもはや知ることはできない。
納骨されているベトナム人もしくはベトナム系住民について、生年月日や死亡年、出生地が、堂の周りの墓碑銘に彫り込まれている。大半はフランス統治時代、特にベトナム中央北部から、ラオスやタイ東北部を通過して移住してきたベトナム人である。
しかし古写真の調査によって、堂が建設される以前に遺骨を納めた古い時代の仏塔群が、現在の布薩堂のある辺りに並行するようにあった塀の傍に整然と並んでおり、さらに布薩堂の前面に向かって伸びていたことが分かった。しかし、その後、この仏塔群は撤去され、次の時代には仏足堂一カ所にまとめて移し替えられてしまった。この古い時代の仏塔群にはおそらくラーマ四世期、ラーマ五世期にこの地に移住したベトナム移民たちの遺骨が納められていたと考えられる。

撤去されたワット・サマナーナムボーリハーンのタイ様式の古い仏塔群
出典：ワット・サマナーナムボーリハーン提供
古写真もなく、確証はないが、整然と並べられていた古い仏塔群があった土地の幅と長さがちょうど、かつてこの地にあったベトナム古集落の土地の広さに相当したという。
さらに寺の関係者の話によると、現在、関帝廟のある土地も古い仏塔の並んでいた土地にあたり、昔は葬儀の森（パーチャー）いわゆる古い墓地があり、ラーマ四世期とラーマ五世期に集落に住んでいたベトナム人の土葬地（ティーファンラーン）であったと信じられているという。
遺骨を仏足堂に移す際に、多くの遺骨は再び納骨されることなく、1954年から1955年頃に葬儀の森の中に撒かれてしまった。その時、多くの遺骨には、宗旨通りの儀礼や火葬を134

してくれる親戚がすでにいなかったためである。そのためにラーマ四世期とラーマ五世期にこの地に住んでいたベトナム人たちの生年月日や死去年月日といった刻み残されるべき
墓碑銘の痕跡が残らなかったのである。
仏足堂に残る墓碑銘から分かることは、多くはベトナム中央部もしくは中央北部から来たベトナム人であることぐらいである。研究者たちの調査によると、この堂は1940年代に建立され、堂建立の理由の一つは、タイ東北部を通過してタイに移住してきたベトナム移民たちの納骨のためであったと一般には結論づけられている。しかし、以上の理由から、1940年代に納骨のために建立されたという点は史実とは言えないであろう。
かつてこのワット・サマナーナムボーリハーンにはベトナム人の住職がおり、ベトナム語を話し、明らかなベトナム性を有していた。オン・チー・ルップやオン・ヂューン・ヂュン（Trần Trung）、オン・バーウ・ウーン（Bảo Ân）といった僧たちがいたことは、ベト
ナム人たちにとってこの寺院の仏足堂に父母や祖先の遺骨を納めにくる充分な理由の一つになり得ただろう。さらに真正のベトナム人であったルワンポー・バーウ・ウーンなどの住職とベトナム語で会話ができたために、この寺院に積徳に来たのだろう。バンコクや地方に住んでいたベトナム人たちは、この寺院を通してベトナム人らしさとベトナム文化とのつながりを維持した。それは「ユアン・ガオ」と呼ばれる古い越僑154だけではなく、「ユ
ワン・マイ」と呼ばれる新しい越僑155も同様であった。
いずれにしても、ベトナム戦争期になると、寺院は北ベトナムを支援するベトナム人たちが逃げ隠れてくることを疑われ、監視されることになった。そのために新たなベトナム人をこの寺院に呼びよせることが少なくなっていっただけではなく、いつしか誰も来なくなり、亡くなった親戚や家族の遺骨を仏足堂に納骨することも少なくなっていった。その一方でこの堂に納骨に来る中国人やタイ人は残ったのである。
現在、この地でベトナム人に出会うことはもうないのである。

6. おわりに
ベトナムからタイに伝来した安南派仏教は、トンブリー王朝時代から少なくとも二百四十年以上の歴史があり、さらにラッタナコーシン王朝のラーマ四世期およびラーマ五世期にも漸次伝来し、帰依者が増え、歴代王からも寄進があって次第に発展していった。
安南派仏教（別派として中国派仏教もある）の受容は、ラーマ五世期にベトナム人と中国人の僧たちに僧位階を下賜し、安南派（と中国派）をタイ仏教の一派として編入することから始まった。この編入は上座仏教とほぼ同等の地位で行われ、安南派仏教に多大な支援があったことが推測される。
ワット・サマナーナムボーリハーンは、ラーマ四世、ラーマ五世、ラーマ六世、そして154 古い越僑は、ユワン・ガオ、もしくは、ヴィエット・キェウ・クー（Việt kiều cũ）、もしくはヴィエット・クー（Việt cũ）という。
155新しい越僑は、ユワン・マイ、もしくは、ヴィエット・キェウ・モイ（Việt kiều mới)、もしくはヴィエ

ット・モイ（Việt moi）という。

135

ラーマ九世から、他の安南派寺院と同様に篤い支援を受けた。
トンブリー王朝時代からのベトナム移民は、ベトナムから来た大乗仏教の宗教者をリーダーにしてタイで安南派寺院の建設や寄進を行った。
ワット・サマナーナムボーリハーン周辺にかつてあったベトナム人集落は、寺院建設において重要な役割を果たした。これは他の安南派寺院の建設の場合も同様であり、例えば
ワット・アンナムニカーヤーラームの周辺には、ラーマ一世期に形成されたベトナム人集
落があるが、そのベトナム人たちは協力して、自分の寺院の建設や寄進を行っている。
さらにカーンチャナブリーのワット・ターウォーンワラーラームもまた、ラーマ三世期にカンボジアでの戦争で捕囚されたベトナム人たちによって建立された。その後、彼らはバンコクへの帰還が許され、パドゥンクルンガセーム運河の岸辺に住むようになった。
このようにベトナム人たちは多くの寺院の建設に少なくない貢献をしてきた。しかし、続いて人口が増加した中国人が安南派寺院の運営に参加するようになり、さらに地域に住むベトナム人の人口が様々な理由で減少していくと、安南派寺院の中には中国派寺院に宗旨替えをする寺院も現れた。例えばサムパンタウォン地区の寺院ワット・ティパヤワーリ
ーウィハーン（別名ワット・ガーマロ）やワット・バムペンヂーンプロット（別名ワット・ビアンフォック）がそうである。近年、建立された安南派寺院も数多くあるが、僧はタイ人や中華系タイ人が多くなっており、現在、ベトナム系の僧はいない。
かつてワット・サマナーナムボーリハーンは、古い越僑たち（「ユアン・ガオ」とも呼ばれる）と新しい越僑たち（「ユワン・マイ」とも呼ばれる）がともに訪れる寺院であり、主に読経、拝仏、積徳のために参拝に来ていた。それは寺院の歴史が非常に長く、自分の祖先とのつながりが密接であったためである。また何代かの住職は、真正のベトナム人であり、明瞭なベトナム語を話し、さらに招魂儀礼などの儀式の挙行で有名であった。例えば、すでに紹介した住職、ルアンポー・バーウ・ウーンはタイ人社会でも少なくない尊敬を獲得していた。
さらにワット・アンナムニカーヤーラーラームの場合も、周辺には昔はベトナム人集落があり、この寺院でも何人かの歴代住職はベトナム人住職であった。そのためにこの寺院は一時期、ベトナム人の間で好まれた寺院であったという。
このようにトンブリー王朝期からラッタナコーシン王朝初期までのベトナム人のシャムへの移住に伴って、大乗仏教、いわゆる安南派仏教が同時にタイに伝来したことは否定できない。その根拠として、同時期にワット・サマナーナムボーリハーンを含めた様々な寺院が建立されたことが挙げられるのである。
それに関連してラッタナコーシン王朝初期に創建された安南派寺院、特にワット・サマ
ナーナムボーリハーンには古い漢字いわゆる漢喃文字の仏教経典（プラカンピー）と経文（プラスート）が伝えられている点は大変興味深い。四名の僧、プラマハーカナーナムタ
ムマパンヤーティワット（タノーム・ティアン・トゥック）、プラカナーナムタムマメータ
ーヂャーン（ナロン・ティン・リアン）、オン・ポチャナゴーンゴーソンおよびオン・パラ
ットタムマパンヤーティワットへのインタヴューによると、第一に、その経典や経文は僧136

たちがベトナムから持ち込んだものであるという。ベトナムからシャムまでの道のりは遠く、険しかったためにあまり多くは持ち込めなかったと思われる。第二に、僧らの記憶を頼りに、写経されたものも含まれるという。現在もタイ語によって記録の書き写しが行われており、おそらくはいまだ研究者が研究に及んでいない特殊なやり方で行われているかもしれないという。
安南派寺院にまつわる話の数々は、様々な観点から興味の尽きないものであり、さらに研究が深められるべきであろう。例えば、ワット・サマナーナムボーリハーン周辺のベト
ナム人古集落や近隣地域、つまりラーマ四世期とラーマ五世期にパドゥンクルンガセーム
運河の岸にあった集落と、さらに過去に一時期に少なくない数のベトナム人がかつて住んでいたと筆者が推測しているナーンルーン地区のベトナム人集落についての興味も尽きない。
以上をもって本稿における研究はすべてとなる。とても分量が少なく、また多くの文献の小断片をつなぎ合わせただけとなってしまった部分もある歴史学論考となってしまったかもしれない。今後さらにタイの安南派寺院とベトナムとの関係性について、過去そして現在にいたる諸問題から研究してゆく価値があるだろう。

参考文献
Đại Nam thực lục chính biên, Viện Sử học. (The Official Historical Records of Nguyen Dynasty),
Institute of History (Hanoi, 1963).
Edward Van Roy. Siamese Melting Pot: Ethnic Ｍinorities in the Making of Bangkok [シャムのメ
ルティングポット：バンコク都形成の中の少数民族] (Chiang Mai: Silkworm Books,2017).
Simon de La Loubere. Map of Ayutthaya Pub. 1693 (Eng Ver.) [アユッタヤーの地図 1693 出版
(
英
語
版
)]
AyutthayaHistorical
Research,
Website:https://www.ayutthaya-history.com/Geo_Map_DeLaLoubere.html.
Peter A. Poole. The Vietnamese in Thailand: A Historical Perspective [タイの中のベトナム人：歴史的視点から] (Ithaca: Cornell University Press, 1970).
Bodindecha (Sing Singhaseni), Caophraya. (Riapriang). Anamsayamyut Waduai Kansongkhram
Rawang Thai Kap Lao Khamen Lae Yuan [タイとラオス、クメール、ベトナム間の戦いであった安南シャム戦争]（Pranakhon: Phraephitthaya, 2514）.
Caokhanayai Annamnikai Haeng Prathet Thai. Anuson Ngan Phraratchathan Phloengsop
Phrakhananamthamsamathiwat (Yak Moengmahathera) Caoawat Wat Mongkhonsamakhom
Khanayai Annamnikaikittimsak [追悼 ワット・モンコンサマーコン住職兼アンナムニ
カーイ名誉僧団長プラカナーナムタムマサマーティワット（ヤークムーンマハーテラ）の葬儀].
Na
Meru
Wat
Samnanamborihan
Krungthepmahanakhon(Krungthepmahanakhon: Prachachon, 2537).
Hocotmaihet. Prawattisat Kanopphayop Khong Chao Wiatnam [ベトナム人の移住の歴史],
Suepkhon Muea 10 Phruetsacikayon 2563. Cak Website:
http://catholichaab.com/main/index.php/2015-09-22-02-53-59/2015-09-30-02-35-12/527-201
5-10-19-04-34-47.
Hophrasamut Wachirayan. Panha Phayakon Khong Hophrasamutwachirayan [ワチラヤーン図書137

館の将来の問題]. Caek Nai Ngansop Luangannamnikonrit, Phim Khrang Thi 2(Krungthepmahanakhon: Rongphim Sophonphiphatnakon, Pico 2465).
Khana Kammakan Cattham Nangsue Prawat Wat Kusonsamakhon. Prawat Wat Kusonsamakhon [グソンサマーコンの歴史] (印刷所不詳, 出版年不詳).
Khanasong Annamnikai Haeng Prathet Thai. Caroen Tham Panyanuson［ヂャルーン・タムパンヤ
ー を 偲 ぶ ］ Catphim Nueangnai Phithi Bamphenkuson Khrop 100 Wan
Phramahakhananamthamapanyathiwat (Caroen kinciaomahathen) Na Wat Kusonsamakhon
Thanonratchawong Khwaeng Samphanthawong Krungthepmahanakhon Wan Angkhan Thi 23
Duean Karakadakhom 2561 (Krungthepmahanakhon: Amarin Print and Publishing, 2561).
Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai. Anuson Khanasong Annamnikai Haeng Prathetthai
Dairap Praboromrachanuyat Hai Bamphenkuson Thaksinanupathan(Kongtek) Thawai
Phraboromsop Phrabatsomdet Phra Paraminthon Maha Phumiphon Adunyadet
Mahittalathibeson Ramathibodi Cakkrinaropdinthon Sayaminthrathirat Boromnatbophit [追悼タイ国安南派僧団がラーマ九世王の葬儀に追善供養（ゴンテック）を行う勅許を賜る] Na Phrathinang Dusitmahaprasat Nai Phraborommaharatchawang Wan Angkhan Thi
21 Minakhom Phutthasakkarat 2560 (Krungthepmahanakhon: Amarin Print and Publishing,2560).
Ong Baidikapricha Thiankue Lae Naipracha Kunsuwan (Phu Ruapruam/Riapriang). Phraratchathan
Nam Wat Thawonwararam [ワット・ターウォーンワラーラームの名の下賜].
(Kancanaburi: Phonsawankanphim, 2539).
Ong Soraphanamathurot (Baw Oeng) Caoawat Wat Samnanamborihan Plae Pen Phasa Thai Doi Nai
Sathian Phottinantha. Banphacha Upasombot Withi Annamnikai[安南派儀礼による出家について]. Phim Pen Anuson Nai Ngan Phraratchathan Phloengsop Phrakhru
Khananamsomnacan (Pho Sai) Caokhanayai Annamnikai Na Meru Wat Samananamborihan(Watyuan Saphankhao) Phranakhon (phranakhon; Rongphim Sahawitthayaphanit, 2502).
Ong Soraphanamathurot (Baw Oeng). Rangsi Tham [仏法の光]. (Krungthep: Prachachon, 2552).
Ong Winaithonphisit Thianbao (Phu Ruapruam Khomun). Tamnan Phrayuan Lae Watyuan Nai
Prathet Phraniphon Khong Somdetphracaoborommawongthoe Kromphraya
Damrongrachanuphap [ダムロン親王御著書 タイ国のベトナム僧とベトナム寺院の物
語]. Thiraluek Nai Nganphamphenkusonayu Wat Mongkhon 74 Pi
Phramahakhananamthampanyathiwat Caokhanayai Anamnikai Haeng Prathet Thai.
(Krungthepmahanakhon: Windataprodak, 2546).
Phonruea Ek Thawiwutthi Phongphiphat Thiprueksa Phiset Kongthapruea. Nakriannok Khon Raek
Khong Sayam Prathet[シャム国の最初の留学生], (Botkhwam). Suepkhon Muea 19
Tulakhom 2563, Cak Website: http://www.rtni.org/th/ebook/9412/012.pdf.
Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang) Prawat Phrasong
Annamnikai Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan
Nai Samai Rattanakosin Sueng Kiaokap Prathet Thai Tiphim Pen Thamphli Nai Ngan
Phraratchathan Phloengsop Ong Soraphanamathurot (Baw Oeng) Na Meru Wat
Samnanamborihan Nangloeng Phranakhon Wan Thi 28 Mesayon 2511 [タイ王国における
安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系住民の来歴 仏暦
2511 年 4 月 28 日バンコク都ナーンルーンワット・サマナーナムボーリハーンにおいて高僧ソーラパーンマトゥロット（バーウ・ウーン）の葬儀の法事として出版](Phranakhon: Rongphim Prayunwong, 2511).
138

Phrakhrukhananamsamanacan (Phorian Pao) (Ruapruam Lae Riapriang). Prawat Phrasong
Annamnikai Nai Ratchaanacakthai Lae Prawat Khwampenma Khong Chonchueachatyuan
Nai Samai Rattanakosin Sueng Kiaokap Prathet Thai [タイ王国における安南派僧団の歴史 タイ国ラッタナコーシン王朝初期のベトナム系住民の来歴]. Nai Thiraluek
Nganchalong Samanasak Pen Phrarachakhana Thi Phrakhananamsamnacan (Phorian Pao)
Caoawat Wat Chaiyaphumkaram Krungthepmahanakhon (Krungthepmahanakhon:
Prachachon, 2535).
Phutsadi
Canthawimon.
WiatnamNai
Mueangthai[タイの中のベトナム].
(Krungthepmahanakhon: Rongphim Mahawitthayalai Thammasat, 2541).
Sinin Noibunnaeo (Bannathikan). Phraratchaphongsawadan Krungthonburi Phaendin
Somdetphraboromracha Thi 4 (Somdetphracaotaksinmaharat) Chabap Mo Bratle [プラボーロマラーチャー四世（タークシン王）が領土とせるトンブリー王朝年代記ブラッドレー博士版]. Phim Khrang Thi 3, (Krungthep: Khosit, 2554).
Somdet Phracaoborommawongthoe Kromphraya Damrongrachanuphap. Phraratchaphongsawadan
Krungrattanakosin Ratchakan Thi 2 [ラーマ二世ラッタナコーシン王朝年代記]. Phim
Khrang Thi 9 (Krungthep: Kromsinlapakon, 2546).
Sowattri Na Thalang, Watyuan: Botbat Danphithikam Lae Khwamsamphan Thi Mi To Chumchon
Nai Khetkrungthepmahanakhon [ベトナム寺院：バンコク首都圏の集落における儀式での役割と関係性].（Witthayaniphon Sangkhomwitthaya Lae Manutsayawitthaya Mahabandit
Sakha manutsayawitthaya Khanasangkhomwitthaya Lae Manutsayawitthaya
mahawitthayalaithammasat, 2537）.
Thiphakkonwong (Kham Bunnak), Caophraya (Riapriang); Somdet Phracaoborommawongthoe
Kromphraya Damrongrachanuphap (Songtruat Chamra Lae Songniphon Athibai)
Phraratchaphongsawadan Krungrattanakosin Ratchakan Thi 1［ラーマ一世ラッタナコ
ーシン王朝年代記］ (Krungthep: Kong Wannakhadi Lae Prawattisat Kromsinlapakon,
2545).
Thiphakkonwong (Kham Bunnak), Caophraya. Phraratchaphongsawadan Krungrattanakosin
RatchakanThi
1［ラーマ一世ラッタナコーシン王朝年代記］(Krungthep:
Ongkankhakhongkhurusapha, 2526).
Thiphakonwongmahakosathibodi (Kham Bunnak), Caophraya. Phraratchaphongsawadan
Krungrattanakosin Ratchakan Thi 4［ラーマ四世ラッタナコーシン王朝年代記］(Krungthep: Thai Quality Books, 2560).
Thiphakonwongmahakosathibodi(Kham),
Caophraya.
Phraratchaphongsawadan
Krungrattanakosin Ratchakan Thi 4 Pho. So. 2394-2411 Chabap Caophraya
Thiphakonwong［ラーマ四世ラッタナコーシン王朝年代記 仏暦 2394-2411 年 ヂャオ
プラヤーティパーゴーンウォン版］Phim Pen Thiraluek Nai Ngan Phraratchathan
Phloengsop Khunying Thammasannet (Op Bunnak) Wanthi 17 Kumphaphan Pho. So. 2477
Na Wat Prayunwongsawat (Phranakhon: Rongphim Phracan, 2477).
Thiphakonwongmahakosathibodi, Caophraya. Phraratchaphongsawadan Krungrattanakosin
RatchakanThi
3［ラーマ三世ラッタナコーシン王朝年代記］(Krungthep:
Khurusaphalatphrao, 2547)
Thiwari Khositthanakiat. Kanpraptua Khong Phut Annamnikai Nai Krungthepmahanakhon (The
Adaptationof Annam-nikaiinBangkok)[安南派仏教のバンコクにおける適応]（Witthayaniphon

Aksonsatmahabandit

Culalongkonmahawitthayalai, 2548）.
139

Sakhawicha

Thaisueksa

Khanaaksonsat

Walailak Songsiri. “Watyuan Saphan Khao Kap Kanthopthuan Rueangrao Khong Chumchon Aeat
Thi Mi Kansueksa Thang Manutsayawitthaya Haeng Raek Khong Krungthep”[サパーン・カーウのベトナム寺とバンコクにおける最初の人類学研究としての密集集落の語りの再考]. Riapriang Muea 7 karakadakhom 2017, Suepkhon Muea 18 Singhakhom 2020, cak
website: http://lek-prapai.org/home/view.php?id=5290.
Wat Uphairatchbamrung. Uphai Chalong2543 [仏暦 2543 ウパイを祝う](Krungthepmahanakhon: Prachachon, 2543).
“23 Khut Khlong Phadungkrungkasem Lae Sang Pom”[23. パドゥンクルンガセーム運河の掘削と城壁の建造], Wachirayan. Suepkhon Muea 10 Phruetsacikayon 2563, Cak Website:
https://vajirayana.org/.
“`Saphan Thewadanaruemit` Prakan Pongkan Phranakhon”[「テーワダーナルミット橋」王都防衛の砦として]. Sinlapawatthanatham. Suepkhon Muea 10 Phruetsacikayon 2563, Cak
website: https://www.silpa-mag.com/news/article_3588.

140ประวัติการศึกษาและผลงานทางวิชาการ
ธัญญาทิพย์ ศรีพนา
ธัญญาทิพย์ ศรีพนา เป็นนักเรียนทุนของรัฐบาลฝรั่งเศส จบการศึกษาระดับปริญญาเอกทาง
รัฐศาสตร์จากคณะกฎหมายและรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเอกซ์-มาร์ไซย์ III) เมืองเอกซ์-อองโปรวองซ์ ประเทศฝรั่งเศส จบการศึกษาระดับปริญญาโทและปริญญาตรีทางรัฐศาสตร์
(ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ) จากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และระดับ
มัธยมศึกษาจากโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษา กรุงเทพมหานคร
ธัญญาทิพย์ ศรีพนา เป็นนักวิจัยอาวุโสและผู้บรรยายประจำสถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย มีความเชี่ยวชาญและทำวิจัยในด้านเวียดนามตั้งแต่ปี พ.ศ. 2531 (ค.ศ. 1988)มีประสบการณ์ในการทำวิจัยในประเทศลาว กัมพูชา มาเลเซีย ญี่ปุ่น ฝรั่งเศส แคนาดา และโดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำวิจัยเชิงลึกในประเทศเวียดนาม
ธัญญาทิพย์ ศรีพนา เป็นนักวิชาการอาคันตุกะในหลายสถาบัน ดังเช่น ศูนย์เอเชียตะวันออก
เฉียงใต้ศึกษา (Center for Southeast Asian Studies หรือ CSEAS) มหาวิทยาลัยเกียวโต
ประเทศญี่ปุ่น ในปี 2011 และ 2019 ; Universiti Kebangsaan Malaysia ประเทศ
มาเลเซีย (ด้วยทุนของ Asian Public Intellectuals or API Fellowships
Program-Nippon Foundation); ศูนย์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา ณ กรุงฮานอย (ด้วยทุนของ Asian Scholarship Foundation-Ford Foundation, สำนักงานกองทุนสนับสนุน
การวิจัย (สกว.) และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย); Institut de Recherche sur le Sud - Est
Asiatique ( IRSEA ) หรือ IrAsia ในประเทศฝรั่งเศส (ด้วยทุนของรัฐบาลฝรั่งเศส); และที่
Laval University เมืองควิเบก ประเทศแคนาดา (ด้วยทุนของ Canadian International
Development Agency หรือ CIDA)
ในฐานะนักวิชาการด้านเวียดนามศึกษา ธัญญาทิพย์ ศรีพนา ศึกษาและทำวิจัยเกี่ยวกับ
การเมืองในปัจจุบันของเวียดนาม เศรษฐกิจ ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ โดยเฉพาะอย่าง
141

ยิ่ง ความสัมพันธ์ไทย-เวียดนาม ชายแดนระหว่างเวียดนามกับประเทศเพื่อนบ้าน อีกทั้ง
ประเด็นความมั่นคงอันรวมถึง ประเด็นเวียดนามกับทะเลจีนใต้ ส่วนในประเด็นเกี่ยวกับ
อาเซียนและลุ่มน้ำโขง มีดังเช่น การเชื่อมโยงระหว่างกันในอาเซียนและภูมิภาคลุ่มน้ำโขงทั้ง
ในด้านกายภาพและวัฒนธรรม
ในด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมเวียดนาม ธัญญาทิพย์ ศรีพนา ได้ทำวิจัยเกี่ยวกับชาว
เวียดนามในประเทศไทย โฮจิมินห์ในประเทศไทย ขบวนการรักชาติเวียดนามในประเทศไทย
ผลงานวิจัยของ ธัญญาทิพย์ ศรีพนา มีดังเช่น
• เหวียต เกี่ยว ในประเทศไทยกับความสัมพันธ์ไทย-เวียดนาม (รางวัลผลงานวิจัย
ดีเด่นประจำปี 2005/2548 ของกองทุนรัชดาภิเษกสมโภช จุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย)• ไทยกับการกู้ชาติเวียดนามในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 20• โงถิเหวะ (Ngô Thị Huệ) กับความทรงจําในประเทศไทย
• ตามรอยโฮจิมินห์ในสยาม
• ความหลากหลายทางเพศในเวียดนามที่กำลังเปลี่ยนแปลง
• สถานการณ์แรงงานเวียดนามในมาเลเซีย
• แนวความคิดใหม่ของนโยบายต่างประเทศเวียดนาม
• นโยบายต่างประเทศของเวียดนามต่อไทยหลังปี1986• ความสัมพันธ์ไทย-เวียดนาม หลังการปฏิรูปทางเศรษฐกิจเวียดนาม
• อิทธิพลของจีนต่อเวียดนามผ่านการค้าชายแดนเวียดนาม-จีน• เวียดนามกับทะเลจีนใต้
• การศึกษาเส้นทางหมายเลข 8 : เส้นทางการค้าและเส้นทางการท่องเที่ยว ?
• เส้นทางหมายเลข 9 ในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขงกับความมั่นคงไทย
• การท่องเที่ยวทางใต้เวียดนาม : โอกาสต่อการท่องเที่ยวไทย
• การพัฒนาความร่วมมือด้านการท่องเที่ยวไทย-เวียดนามบนเส้นทางหมายเลข 9 และพื้นที่ต่อเนื่อง
142• การลงทุนของประเทศอุตสาหกรรมใหม่และญี่ปุ่นในเวียดนาม
• การลงทุนไทยในเวียดนาม
• การค้าไทย-เวียดนาม
ในฐานะผู้บรรยาย
ในฐานะผู้บรรยาย ธัญญาทิพย์ ศรีพนา เป็นอาจารย์สอนในหลักสูตรศิลปศาสตรมหาบัณฑิต
สาขาพัฒนามนุษย์และสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย;มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์;มหาวิทยาลัยศิลปากร; มหาวิทยาลัยรามคำแหง; มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี; วิทยาลัยการ
ทัพอากาศ กรมยุทธศึกษาทหารอากาศ กองทัพอากาศไทย; กรมข่าวทหาร กองบัญชาการ
กองทัพไทย เป็นต้น
ในต่างประเทศ ธัญญาทิพย์ ศรีพนา ได้รับเชิญเป็นครั้งคราวในการบรรยาย ณ College for
Asean Studies at Guangxi University for Nationalities, Nanning, Guangxi (China);
University of Social Science and Humanities, Vietnam National University(Hanoi, Vietnam); Universiti Kebangsaan Malaysia เป็นต้น
การรับพระราชทานรางวัล
-เข็มวิทยฐานะ (เข็ม “นภยาธิปัตย์”) ในฐานะผู้ทรงคุณวุฒิของวิทยาลัยการทัพอากาศ จากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ในวันพฤหัสบดีที่ 10 พฤษภาคม 2550 ณศาลาดุสิดาลัย สวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต
-กิตติบัตรผลงานวิจัยดีเด่นในพิธีพระราชทานปริญญาบัตร ประจำปี 2549 จากสมเด็จ
พระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี วันศุกร์ที่ 14 กรกฎาคม 2549 ณ หอประชุม
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในฐานะที่ได้รับรางวัลผลงานวิจัยดีเด่น กองทุนรัชดาภิเษกสมโภช
ประจำปี 2548 ผลงานวิจัยเรื่อง “เหวียต เกี่ยวในประเทศไทยกับความสัมพันธ์ไทยเวียดนาม”143

ผู้แปลแปลภาษาญี่ปุ่น
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. มาซายูกิ นิซิดะ เป็นอาจารย์อาคันตุกะ และอดีตรองหัวหน้าศูนย์
ญี่ปุ่นศึกษา คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

144

Biography
Thanyathip Sripana
Thanyathip Sripana, a grantee of French government scholarship, received PhD in Political Sciences(Doctorat es Sciences Politiques) from la Faculté de Droit et de Science Politique, l’Universitéd’Aix-Marseille III, Aix-en-Provence in France. She received M.A. and B.A. (International
Relations) from Faculty of Political Science at Thammasat University, and High school certificate
from Triam Udom Suksa School in Bangkok.
She served as researcher and lecturer at the Institute of Asian Studies, Chulalongkorn University.
Vietnamese Studies has taken up much of her time since 1988. With her experience doing research in
Laos, Cambodia, Malaysia, Japan, France and Canada., she has been conducting in-depth research in
Vietnam in particular.
Thanyathip Sripana was Visiting Research Scholar at various institutions including Center forSoutheast Asian Studies (CSEAS) in Kyoto University, Japan (2011 and 2019); Universiti
Kebangsaan Malaysia (supported by Asian Public Intellectuals or API Fellowships Program-Nippon
Foundation) (2009-2010); Center for Southeast Asian Studies in Hanoi, Vietnam, in several
occasions (supported by Asian Scholarship Foundation-Ford Foundation, Thailand Research Fund,
Chulalongkorn University); l’Institut de Recherche sur le Sud-Est Asiatique (IRSEA) , later called
IrAsia, in France (with French government scholarship); and at Laval University, Quebec City in
Canada (supported by Canadian International Development Agency / CIDA)
As an academic on Vietnam, her research work covers Contemporary Politics; Economic aspects;
International Relations (Vietnam’s Foreign Policy, Thailand-Vietnam Relationship in particular);
Border between Vietnam and its neighboring countries; Asean and Mekong issues, such as Mekong
and Asean Connectivity covering Infrastructure and Cultural aspects; as well as Security issues,
including the issue on Vietnam and South China Sea. Culture and History are included in her
research work, including issues on Vietnamese Overseas in Thailand, Ho Chi Minh in Thailand, andVietnamese Patriotic Movement in Thailand, etc.
Her research works are as follows :• Viet Kieu in Thailand in Thai-Vietnamese Relationship (Distinguished Research Award
2005 from Chulalongkorn University)• Thailand and Vietnamese Patriotic Movement in the Mid-20th Century;• Ngô Thị Huệ and her Reminiscence of Thailand;• Tracing Hồ Chí Minh’s Sojourn in Siam;• Gender Diversity in Changing Viet Nam;
• The Situation of the Vietnamese Labour in Malaysia ;• New Thinking of Vietnam’s Foreign Policy;• Vietnam’s Foreign Policy towards Thailand after 1986;• Thai-Vietnamese Relationship after Vietnamese Economic Reform;• China’s Influence on Vietnam through Vietnam-China Border Trade;• Vietnam and South China Sea;
• The Study on the Route No. 8 in the Greater Mekong Sub-region;• The Route No.9 in the Greater Mekong Sub-region and Thai Security;• Tourism in South of Vietnam: Opportunities for Thai Tourism;• Thailand-Vietnam Cooperation Development on Tourism on the Route No.9 and theAdjacent Areas
145

•
•
•

Investment of Newly-Industralized Countries and Japan in Vietnam
Thai Investment in Vietnam;
Thailand-Vietnam Trade

As lecturer
Thanyathip Sripana delivered lecture for the Master of Arts Program in Human and Social
Development, Institute of Asian Studies, Chulalongkorn University. She’s also guest lecturer atseveral institutions in Thailand, as follows: Thammasat University; Silpakorn University;
Ramkhamhaeng University; Ubon Rachathani University; as well as Air War College, Directorate
Education and Training, Royal Thai Air Force; Directorate of Joint Intelligence, Royal Thai Armed
Forces Headquarters, etc.
In abroad, as guest lecturer, she occasionally delivered lectures at College for Asean Studies atGuangxi University for Nationalities, Nanning, Guangxi (China), University of Social Science andHumanities, Vietnam National University (Hanoi, Vietnam), Universiti Kebangsaan Malaysia.
AwardsThanyathip Sripana received awards as follows:
Air War College Identification Badge (Noppayathipat Badge), conferred in recognition of her service
to the Air War College as a senior expert, by His Majesty King Bhumibol Adulyadej, on 10 May 2007,
at Dusidalai Hall, Chitralada Villa, Dusit Palace.
Distinguished Research Award Certificate, conferred by Her Royal Highness Princess Maha Chakri
Sirindhorn, at the Degree Congregation Ceremony on July 14th, 2006, Chulalongkorn University, inrecognition of the Ratchadaphiseksomphot Endownment Fund’s Distinguished Research Award 2005,
for the research on "Viet Kieu in Thailand in Thai-Vietnamese Relationship.

Japanese Translator
Dr. Masayuki Nishida is Visiting Scholar and ex-Vice Director of Japanese Studies Center, Facultyof Humanities, Chiang Mai University.

146

略歴
タンヤーティップ・シーパナー
タンヤーティップ・シーパナーは、フランス政府奨学生としてエクス＝アン＝プロヴァン
ス県のエクス＝マルセイユ第 3 大学法政治科学学部に学び、PhD（政治科学）を授与された。修士号と学士号はタマサート大学政治社会学部で国際関係学を修め、高校はバンコクのトリアムウドムスクサー校を卒業した。
さらにチュラーロンコーン大学アジア研究所において 1988 年から上級研究員兼講師として所属し、ベトナム研究に携わった。またラオス、カンボジア、マレーシア、日本、フランス、カナダに渡り、ベトナム研究を専門として研究を行ってきた。
タンヤーティップは海外の研究機関にも数多く在籍した経歴を持つ。日本の京都大学東南
アジア地域研究研究所（2011 年および 2019 年）を含めて、マレーシア国民大学（日本財団 API フェローシップ助成）(2009 年-2010 年)、ベトナム・ハノイ東南アジア研究センター（複数回、フォード財団アジア助成、タイ国研究財団助成、チュラーロンコーン大学助成）、フランスの東南アジア研究所（l’Institut de Recherche sur le Sud-Est Asiatique :IRSEA、のちの IrAsia、フランス政府奨学金)、カナダ・ケベック市のラヴァル大学（カナダ国際開発庁助成）で客員研究員として研究を行った。
ベトナム研究者として、研究は現代ベトナム政治、経済、国際関係（ベトナム外交政策、
とくにタイ・ベトナム関係）、ベトナム・近隣諸国間の国境問題から、インフラストラク
チャーや文化を含むメコン・アセアン諸国の連結性などの ASEAN とメコン問題、さらにベトナムと南シナ海をめぐる安全保障問題などの領域も網羅している。文化や歴史の研究分野についても、タイにおける越僑、タイにおけるホー・チー・ミンの活動、タイにおけるベトナム人の愛国運動などの研究がある。
研究著作は以下の通りである。
•泰越関係史の中のベトナム系タイ人 (2005 年チュラーロンコーン大学ラチャダーピセ
ークソムポート財団研究賞受賞)•20 世紀中期のタイとベトナム愛国運動•ゴー・チー・フー（Ngô Thị Huệ）とタイの思い出•シャム国内のホー・チー・ミンの足跡をたどって•変わりゆくベトナムのジェンダー多様性•マレーシアのベトナム労働者の状況•ベトナム外交政策の新思想•1986 年以降のベトナムにおける対タイ外交政策
147

•ベトナム経済改革後の泰越関係•越中国境貿易によるベトナムへの中国の影響•ベトナムと南シナ海•大メコン地域における 8 号線に関する研究：ビジネスと観光の道なのか•大メコン地域における 9 号線とタイの安全保障•ベトナム南部の観光産業：タイ観光産業における可能性•9 号線および近隣地域における泰越共同観光開発•ベトナムにおける新興工業諸国と日本の投資•ベトナムにおけるタイの投資•泰越貿易
教育者としてタンヤーティップ・シーパナーはチュラーロンコーン大学アジア研究所人間社会開発修士課程で講義を行ってきた。またタイの複数の大学でゲスト講義も行っており、タマサート
大学、シラパーコーン大学、ラームカムヘーン大学、ウボンラーチャターニー大学、さらにタイ王国空軍所属教育訓練局空軍単科大学、タイ王国軍司令部軍事情報局でも教鞭をとった。
さらに国外では、中国広西省広西大学アセアン研究カレッジ、ベトナム・ハノイのベトナ
ム国家大学ハノイ校人文社会科学大学、マレーシア国民大学などでもゲスト講義を行った。
叙勲・受賞
タンヤーティップ・シーパナーは以下の勲章・賞を受章・受賞している。
2007 年 5 月 10 日ドゥシット宮殿チットラダー宮ドゥシダーライ・ホールにてラーマ九世
より、空軍大学の上級教官への任官の印として空軍大学任用徽章（ノッパヤーティパット徽章）を授与された。
2005 年『泰越関係史の中のベトナム系タイ人』の研究に対して、ラチャダーピセークソム
ポート基金の研究賞に選出され、2006 年 7 月 14 日チュラーロンコーン大学の卒業証書授与式においてシリントーン王女より賞が授与された。
日本語訳者 紹介
西田昌之 チェンマイ大学人文学部日本研究センター客員助教授および元副所長

148