Ver1.0

農業技能測定試験Хөдөө аж ахуйн ур чадварын түвшин тогтоох шалгалт

テキスト 耕種農業全般《 Текст Газар тариалангийн ерөнхий мэдлэг》

一般社団法人 全国農業会議所
Үндэсний Хөдөө Аж Ахуйн Танхим

モンゴル語版

Монгол хэлний хэвлэл

Засварласан хэвлэлийн түүхХэвлэлийн дугаар

Шинэчилсэн огноо

Засварласан товч агуулга

Засварласан хэсэг

1.0

2020 он 2 сар 17 өдөрАнхны хэвлэлийг хассан.

Анхны хэвлэлийг хассан.

Өмнөх үгЯпон улсын хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллах хүчний хомстол хурц болж байна. Иймээс манай
улсын хөдөө аж ахуйн салбарт нэмэлт хүч болон идэвхтэй ажиллаж чадах гадаадын хүний
нөөц (гадаадын хөдөө аж ахуйг дэмжих хүний нөөц)-ийг ажилчнаар хүлээн авах шинэ хүрээ
болох тусгай ур чадварын тогтолцоог бий болгосон. Гадаадын ур чадварын дадлагажигчийн
тогтолцооноос гадна, Япон улсын хөдөө аж ахуйн хөгжлийг дэмжих механизм болох найдлага
өсөж байна.
Энэхүү төслөөр дамжуулан гадаадын иргэд хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллахын тулд засгийн
газраас тогтоосон хөдөө аж ахуйтай холбоотой мэдлэг, ур чадвар зэрэг шаардлагыг хангасан
байх хэрэгтэй.
Тиймээс Үндэсний Хөдөө Аж Ахуйн Танхим нь Хөдөө аж ахуй, ой, загас агнуурын яамны
туслалцаатайгаар гадаадын иргэдийн хөдөө аж ахуйтай холбоотой мэдлэг болон ур чадварыг
Япон улс руу нэвтрэхээс өмнө шалгаж, үнэлэх шалгалт (Хөдөө аж ахуйн ур чадварын түвшин
тогтоох шалгалт)-ыг 2019 оноос эхлэн авах болсон. Үүний дотор ① Газар тариалангийн ерөнхий
мэдлэг ② Мал аж ахуйн ерөнхий мэдлэг гэсэн 2 төрлийн шалгалтыг авч байна.
Энэхүү текст нь газар тариалангийн ерөнхий мэдлэгийн шалгалтад хамрагдах хүний
мэдвэл зохих мэдлэг, ур чадварын тухай зураг, дүрслэл ашиглан, ойлгоход хялбар байдлаар
бэлтгэгдсэн. Шалгуулагчдын сурах үйл явцад тусалж, үр дүнтэй ашиглагдана гэж найдаж байна.
Түүнчлэн газар тариалангийн ерөнхий мэдлэгийн шалгалтад Япон улсад хөдөө аж ахуйэрхлэхэд шаардагдах Япон хэлний ур чадвартай эсэхийг тогтоох, үнэлэх шалгалтын асуултыг
багтаасан болно. Шалгалтын хувьд Үндэсний хөдөө аж ахуйн танхимаас тусгайлан бэлдсэн
Япон хэл сурахад зориулсан текстийг ч бас үр дүнтэй ашиглаарай.
Эцэст нь энэхүү текстийг боловсруулахад Үцүномия их сургуулийн профессор асан Ямаки
Ёшиказу (жимс жимсгэнэ), Оохаши Юкио (хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах),Нагажима Тадаши (тутаргын тариалан), Хирасава Томоми (газар тариалан) нарын Хөдөөаж ахуйн ур чадварын түвшин тогтоох шалгалтын материал боловсруулах комиссын газар
тариалангийн хэсгийн гишүүд томоохон хувь нэмэр оруулсныг дурдах нь зүйтэй. Гүнээ талархаж
байна.

2019 он 9 сарҮндэсний Хөдөө Аж Ахуйн Танхи

もく

１

目 次
Япон улсын хөдөө аж ахуйн ерөнхий ойлголт

1 Тутаргын тариалан������� 1
2 Хүнсний ногоо��������� 1

２

3 жимсний мод���������� 1Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

1 Эрхтэн бүрийн ургалт������ 22 Т аримлын систем болон
тариалалтын хэлбэр ����� 4

3 Үр тарих������������ 5
4 Ү рслэг хийх, үрслэг шилжүүлэн суулгах� 6
5 Усалгаа������������� 8
6 Т аримал ургамлыг ургуулах хөрс 10
7 Хөрс сайжруулах������� 12
8 Ү ргэлжлүүлэн тариалсны гэмтэл 15
9 Бордоо������������ 16

３じ Бордох������������ 19 Далан үүсгэх��������� 21 О ройг танах, навч танах, жимс танах� 22 Хиймэл аргаар тоос хүртээх�� 23 М өчрийг хэлбэржүүлэх, сойж уях� 23 Ургац хураах��������� 24 Бүрэгч материалыг ашиглах�� 25 Ө вчин хортон шавж, хогийн ургамлаас
урьдчилан сэргийлэх мэдлэг ���27Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй1 Х өдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийг

аюулгүй ашиглах арга������ 30

2 Х имийн бодис цацах������ 32
3 Ц ахилгааны тэжээл, шингэн

4 Э мхлэх, цэгцлэх�������� 36
5 Д элгэдэг шатыг аюулгүй хэрэглэх
арга������������� 37шатахуунтай харьцах����� 34

４Тутаргын тариалангийн ажил1 Үрийн бэлтгэл��������� 38
2 Үрслэг хийх���������� 39
3 тутаргын тариалангийн талбайн
хяналт������������ 40

4 Ургац хураах��������� 42
5 Янзлах, ачих��������� 42
6 У ргац хураасны дараах тутаргын
талбайн хяналт�������� 42

５Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажил1 Т аримал ургамал тариалалтын

онцлог������������ 45

2 Таримлын талбайн ажил, хүнсний

ногооны тариалалтын хяналт�� 51

3 Үр�������������� 52

６Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил1 Х үлэмжинд тариалах таримал

ургамлын онцлог������� 55

2 Б айгууламжийн төрөл болон бүтэц� 57
3 Б айгууламжийн зориулалтын бүрэгч
материал, түүний онцлог����� 58

7Жимсний мод тариалалтын ажил1 Ж
 имсний модны тодорхойлолт, төрөл� 68
2 Жимсний мод тариалалтын онцлог� 68
3 Ж имсний модны тариалалтын хяналт� 71
4 Ж
 имсний модыг байгууламж дотор
тариалах����������� 85

8

4 Байгууламж доторх тоноглол�� 60
5 Орчны хяналт��������� 62
6 Өсөлтийн онош�������� 64
7 Т эжээлийн уусмалын тариалалт� 65
8 Үрслэг хийх арга������� 66

5 Гол жимсний модны онцлог болон

тариалалтын хяналт������ 85

6 Жимсний модонд ашиглах хөдөө ажахуйн материал, хөдөө аж ахуйн тоног
төхөөрөмж���������� 87Хөдөө аж ахуйн ажилд хэрэглэгдэх үг хэллэг ����� 90Зурган жагсаалт (нарийн ногоо, бүрэгч материал, жимс)Нарийн ногоо���� 94Бүрэгч материал��� 95

Жимс�������� 95

Удиртгал
Япон улс руу нэвтрэх үед анхаарах зүйлс

Япон улсад нэвтрэн орж, хөдөө аж ахуй эрхлэх үед малын
халдварт өвчин болон өвчин хортон шавж орж ирэхээс сэргийлэхийн
тулд дараах дүрмийг заавал мөрдөх ёстой.

◦ Я пон улсад ирэхийн өмнө 1 долоо хоногийн дотор малдхүрэхгүй байх◦ Д үрмийн дагуу Япон улсад нэвтрээд (давтан нэвтрэхийг
багтаана) 1 долоо хоногийн турш малын байр болон түүний
эргэн тойронд орохгүй байх.
◦Г адаадад хэрэглэж байсан бохир ажлын хувцас, ажлын гутал,түрийтэй гутал зэргийг авч ирэхгүй байх.
◦Ш инжилгээний бичиггүй мах, хиам, зайдас, бекон зэрэг махан
бүтээгдэхүүнийг Япон улсад авч ирж болохгүй.
◦Г эр бүл болон танилууддаа жижиг баглаатай илгээмж, жижиг
хэмжээний шуудан (олон улсын шуудан)-аар махан бүтээгдэхүүн
зэргийг илгээхгүй байхыг дамжуулаарай.
◦ Т үүнээс гадна фермийн аж ахуй эрхлэгчийн зааврын дагуу
аюулгүй ажиллаарай.

１Япон улсын хөдөө аж ахуйн ерөнхий ойлголт

1 Тутаргын тариалан

Тутаргын тариалан гэдэг нь тутарга тарьж ургуулах явдал юм.
 Голчлон Азид болон дэлхий даяар тариалдаг Азийн тутарга болон Африкийн
тутарга гэсэн хоёр төрлийн тутарга байдаг.
 Азийн тутарга нь индика болон японика гэж хуваагддаг бөгөөд, Япон улсад
тариалагдаж байгаа нь ихэвчлэн японика байдаг.

Индика цэвэрлээгүй цагаан будаа

Японика цэвэрлээгүй цагаан будаа

Тутаргын үрээс хальсыг нь салгаж авсан нь цагаан будаа юм.
 Малын идэш болгон ашигладаг тэжээлийн цагаан будаа, цагаан будааны гурил
болгоход ашиглагдаг боловсруулалтын цагаан будааг ч бас тариалдаг.
 Хагалж сийрүүлэх, үрслэг суулгах, ургац хураах (тутарга хураах), тариан
түрүүнээс салгах, янзлах зэрэг тутаргын тариалангийн ажлуудыг механикжуулсан
байна.

2 Хүнсний ногоо Хүнсний ногоог ил хөрсөнд тариалахаас гадна, винил хүлэмж гэх мэтийг
ашигладаг байгууламж доторх тариалалт элбэг болсон.
 Иш үндэс ашигладаг булцуут ногоо, навч ашигладаг навчит ногоо, жимсашигладаг жимслэг ногоо гэж байдаг.
 Сорт сайжруулах болон тариалалтын технологийг сайжруулснаар, сайн чанарын
хүнсний ногоо үйлдвэрлэгдэж байна.
 Мөн байгууламж доторх тариалалт болон бүрэгч хучлага материалыг өргөн
хэрэглэж, ижил төрлийн хүнсний ногоог бүтэн жилийн турш үйлдвэрлэж байна.
Үүнийг жилийн турш тариалах гэж нэрлэдэг.

3 жимсний мод Мөнх ногоон жимсний модонд үншү мандарин гэх мэт цитрусын жимсний төрөл
болон бива ордог.
 Навчит жимсний модонд алим, усан үзэм, лийр зэрэг ордог.
 Алимыг өвөл сэрүүхэн бүс нутагт, үншү мандариныг бол дулаан бүс нутагт
ихээхэн тариалдаг.
1

2Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

1 Эрхтэн бүрийн ургалт
（１）Таримал ургамлын бүтэц
Навч, иш, үндэс нь ургалтын эрхтэн юм. Үүнийг тэжээлийн эрхтэн гэж нэрлэдэг.
Цэцэг, жимс нь үр удмаа үлдээх эрхтэн юм. Үүнийг үржихүйн эрхтэн гэж нэрлэдэг.
Оройн нахиа

ЦэцэгҮржихүйн эрхтэн

Иш
そくが

Навч

Хажуугийн
нахиа
が(Хажуугийн нахиа)Тэжээлийн эрхтэн

Үндэс（２）Тэжээлийн ургалт ба үржихүйн ургалт
Ургалтад тэжээлийн ургалт ба үржихүйн ургалт гэж байдаг.
 Тэжээлийн ургалт гэдэг нь навч, иш, үндэс гэх мэт тэжээлийн эрхтнүүд томордог
өсөлтийг хэлнэ.
Үржихүйн ургалт гэдэг нь жимс болон үр үйлдвэрлэдэг өсөлтийг хэлнэ.
 Тэжээлийн ургалтаас үржихүйн ургалт руу шилжих нөхцөл болон арга нь таримал
ургамлын төрлөөс хамаарч өөр байдаг.

（３）Фотосинтез
Таримал ургамалд фотосинтез явагддаг.
 Фотосинтезэд нарны гэрэл, нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), ус (H2O)
шаардагддаг.
Таримал ургамал нь фотосинтезийн тусламжтайгаар нүүрс усыг нийлэгжүүлдэг.
Ерөнхийдөө нарны гэрэл хүчтэй байх тусам фотосинтез их явагдана.
2

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（４）Амьсгалалт
Таримал ургамал нь амьсгалдаг.
 Амьсгалалт идэвхтэй байх нь таримал ургамал их ургаж байх үед болон
температур өндөр байх үе юм.
 Шөнө температур өндөр байвал амьсгалалт их болж, өдөр хуримтлуулсан нүүрс
усыг ихээр ялгаруулж, таримал ургамалд хадгалагдах нь багасдаг.

Нүүрстөрөгчийн давхар исэлХүчилтөрөгч O2
CO2Нарны гэрэл

Фотосинтез

Транспираци
УсНүх сүв

Ус H2OНүүрс усАмьсгалалтНүх сүв

Органик бус шимт бодис

Шимт бодис болон усны шингээлт

Нүүрстөрөгчийн давхар исэлCO2Хүчилтөрөгч O2Ус（５）Транспираци Таримал ургамал нь навчны нүх сүвээр ус гадагшлуулдаг. Үүнийг транспираци
гэдэг.

（６）Шимт бодис болон усны шингээлт Таримал ургамал нь үндсээрээ хөрсөн доторх шимт бодис болон усыг өөртөө
шингээдэг.

3

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（７）Цэцгийн нахиа гарах Тэжээлийн ургалт тодорхой хэмжээнд явагдвал үржихүйн ургалт эхэлж, цэцгийн
нахиа гардаг. Үүнийг цэцгийн нахиа гарах гэнэ.
 Цэцгийн нахиа гарахад дараах 2 төрөл байдаг.
① Тодорхой хэмжээнд ургаад, дараа нь тогтмол гарах төрөл
Жишээ нь: Улаан лооль.
② Температур болон урт өдөр гэх мэт орчны өөрчлөлтийг нөлөөгөөр гарах төрөл
Жишээ нь: Цагаан лууван, бууцай.
 Богино хугацаат ургамал гэдэг нь харанхуйд байх хугацаа нь тодорхой
хугацаанаас илүү урт (гэрэлд байх хугацаа нь богино) болоход цэцгийн нахиа
гардаг ургамал юм. Гүзээлзгэнэ, удвал цэцэг гэх мэт Урт өдрийн ургамал гэдэг нь харанхуйд байх хугацаа нь тодорхой хугацаанаас
илүү богино (гэрэлд байх хугацаа нь урт) болоход цэцгийн нахиа гардаг ургамал
юм. Бууцай гэх мэт Температур бага болоход цэцгийн нахиа гардаг ургамал ч байдаг. Цагаан лууван,байцаа, брокколи гэх мэт

2 Таримлын систем болон тариалалтын хэлбэр
① Таримлын систем Таримлын систем гэдэг нь тариалангийн талбайд тарьж буй таримал ургамлын
төрөл болон тарих схем хэлнэ.
② Тариалалтын хэлбэр Адилхан таримал ургамал ч гэсэн тариалах хугацаа болон арга барил нь өөрбайх тохиолдол байдаг. Үүний тариалалтын хэлбэр гэдэг.
 Жишээ нь: байцаа, цагаан лууван гэх мэт навчит ногоо, мөн булцуут ногооны
хувьд бол хавар, зун, намар тариалах гэх мэт үр тарих болон ургац хураах хугацаань өөр байдаг.
 Мөн улаан лооль, өргөст хэмхийг ил хөрсөнд (энгийн) тариалахаас илүү ургац
хураах хугацааг наашлуулах хурдавчилсан тариалалт, ургац хураах хугацааг
хойшлуулах удаашруулсан тариалалт гэж байдаг.

4

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

Тариалалтын хэлбэрийн жишээ
Сар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Өргөст хэмхӨсөлтийг хурдавчилсан тариалалт (хүлэмж)Ил хөрсөнд тариалах (энгийн тариалалт)Өсөлтийг удаашруулсан тариалалт (хүлэмж)Хавар тарьж, зун хураана

байцааЗун тарьж, өвөл хураана
Намар тарьж, хавар хураана
Өвөл тарьж, зун хураанаҮр тарих

Хүлэмжинд

Ургац хураах

3 Үр тарих
（１）Үр тарихҮр цацах ажиллагааг үр тарих гэж хэлнэ.
 Үр нь нахиагаа гаргаж соёолоход ус, температур, хүчилтөрөгч шаардлагатай.
Үүнийг үр соёолох 3 нөхцөл гэдэг. Үр соёолох 3 нөхцөлийг хангахын тулд хөрсийг
бүхэлд нь хучдаг.
 Нарны гэрэл тусахад амархан соёолдог үр (гэрэлд соёолдог үр) болон нарны
гэрэл тусахад удаан соёолдог үр (харанхуйд соёолдог үр) гэж байдаг. Гэрэлд
соёолдог үрэнд хөрсийг нимгэн хөрсөнд хучдаг. Харанхуйд соёолдог үрэнд хөрсийг
зузаан хучдаг. .

（２）Шууд үрээ тарих
Шууд үрээ тарих гэдэг нь талбайд шууд үрээ цацаж тарихыг хэлнэ.
Цагаан лууван, лууван гэх мэт булцуут ногооны үрийг шууд тарьдаг.

（３）Үр тарихад хэрэглэх багаж тоног төхөөрөмжГар даралттай үр суулгагчҮр суулгагч машин

5

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（４）Хасалт Шууд үр тарих тариалалтад хасалт хийдэг. Хасалт гэдэг нь өвчин хортон шавжид
өртсөн үрслэг болон буруу ургасан үрслэг, илүү үрслэгийг авч, үрслэг хоорондын
зайг сайжруулахыг хэлнэ.

Өсөлт мууУргалт муутай

Навчны хэвийн бус хэлбэр,шавжид өртсөн

Хасах

Хасах

Хасах

Үлдээх

Хоорондын зай багаҮлдээх

ХасахҮлдээх

4 Үрслэг хийх, үрслэг шилжүүлэн суулгах
（１）Үрслэг хийх Тариалангийн талбайгаас тусдаа газар үр тарьж, үрслэг гаргаж авахыг үрслэг
хийх гэдэг.
 Үрслэг өсгөх газрыг үрслэг хийх байр гэдэг.
 Жимслэг ногоо (улаан лооль, өргөст хэмх), навчит ногоо (байцаа, салат навч гэхмэт)-ны үрслэг хийдэг.
Үрслэг хийхийн ашиг тус・Бороо, салхи гэх мэт уур амьсгалын өөрчлөлт болон өвчин,хортон шавжаас
үрслэгийг хамгаалах боломжтой.
・Эрүүл, жигд өссөн үрслэг гаргаж авах боломжтой.
・Тариалангийн талбай дахь тариалах хугацааг богиносгож, тариалангийн
талбайд бусад таримал ургамлыг ургуулах боломжтой.
・Бага зай талбайд чанартай үрслэг гаргаж авах боломжтой.

（２）Үрслэг шилжүүлэн суулгах Үрслэг шилжүүлэн суулгах гэдэг нь тариан талбайд үрслэг суулгах ажлыг хэлнэ.
 Таримал ургамлын төрлөөс хамаарч шилжүүлэн суулгахад тохирсон өсөлтийн
байдал, суулгах завсар нь (ургамлын хооронд) өөр байдаг.
6

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт Үрслэг шилжүүлэн суулгахад тоног төхөөрөмж ашиглах болон гар аргаар суулгах
гэсэн төрлүүд байдаг.

Ургамал хоорондын зайШилжүүлэн суулгах төхөөрөмжГар аргаар суулгах

Тоног төхөөрөмжөөр суулгах болон гар аргаа суулгахын онцлог
○ Тоног төхөөрөмж (шилжүүлэн суулгах төхөөрөмж)-ийг хэрэглэх аргаДавуу тал : Том талбайд богино хугацаанд суулгах боломжтой.
Сул тал : Үрслэгийн өсөлтийг жигд байлгах гэх мэтэд дэвшилтэт технологи
шаардлагатай.
○ Хүний гараар суулгах аргаДавуу тал : Баталгаатай суулгах боломжтой. Зардалгүй.
Сул тал : Суулгахад цаг их зарцуулах бөгөөд бөхийж хийдэг хүнд ажил юм.

7

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
хникБодит арга те○ Үрслэгийг зөв суулгах аргыг ойлгож аваарай.
Саванд ургуулсан үрслэгийг суулгах аргаСавнаас нь гаргаж авна.

Суулгах аргаХоовонд хийсэн үрслэгийг суулгах аргаДалангийн яг голд нь суулгах

Бага зэрэг гүн суулгавал сайнГүехэн суулгах

Налуу суулгах

5 Усалгаа
（１）Усалгаа
Усалгаа ч бас чухал ажил юм.
Усалгааг таримал ургамлын өсөлт болон хөрсний байдлыг ажиглангаа хийдэг.
 Шаардлагатай усны хэмжээ нь температур болон чийгээс хамаарч өөр байдаг.
Хэтэрхий их услах юм бол үндэс нь ялзрах тохиолдол байдаг.
Усалгааг ихэвчлэн үдээс хойш болон орой хийдэг.

8

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（２）Усалгааны арга① Дээрээс нь услах Таримал ургамлын дээрээс ус цацах
түгээмэл арга юм. Резин хоолой,шүршүүр болон ус цацагч, усалгааны
хоолой гэх мэтийг ашигладаг.
 Зуны дунд сард аль болох услахгүй
байх хэрэгтэй.
② Иш үндэснээс нь услах Таримал ургамлын иш үндэснээс нь услах
арга юм. Дуслын усалгааны хоолой гэх мэтийг
ашигладаг. Ус хэмнэх боломжтой.

③ Далан хоорондын усалгаа Далангийн хооронд ус урсгах арга юм. Иххэмжээний ус шаардлагатай.

（３）Усалгаанд ашиглах багаж

ШүршүүрУс цацагч

Усалгааны хоолой

9Дуслын усалгааны хоолой

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
хникБодит арга те○ Усалгааны гол багажийг ойлгож аваарай.
○ Усалгаа хийх хугацааг ойлгож аваарай.
○ Дуслын усалгааны хоолой, усалгааны хоолой гэх мэт усалгааны төхөөрөмжийг
ойлгож аваарай.

6 Таримал ургамлыг ургуулах хөрс（１）Хөрсний бүтцийн ангилал
Япон улсад шаврын харьцаанаас хамаарч хөрсний бүтцийг 5 ангилдаг.
 Үржил шим (үржил шимээ хадгалдаг гэж бас хэлдэг), ус зайлуулах чадвар гэх мэтнь хөрсний бүтцээс хамаарч ихээхэн өөр байдаг.

Хөрсний бүтэц

Шаврын харьцаа

Үржил шимээ хадгалах Ус зайлуулах чадвар

Лагархаг хөрс50%-с дээш

Сайн

Муу

Лагархаг шаварлаг хөрс37.5-50.0%СайнБага зэрэг мууШаварлаг хөрс25.0-37.5%

Сайн

Сайн

Элсэрхэг шаварлаг хөрс12.5-25.0%Бага зэрэг мууСайнЭлсэрхэг хөрс12.5%-с доош

Муу

Сайн

 Ихэнх таримал ургамлын тариалалтад тохирох нь элс болон шаврын агууламж
бүхий шаварлаг болон лагархаг шаварлаг хөрс юм.

10

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

хникБодит арга те○ Хөрсний дээжийг хараад хөрсний бүтцийг ялгаж чаддаг болцгооё.
○ Хөрсний бүтцийг тодорхойлох амархан аргыг ойлгож аваарай.
Хөрсийг атгасан чхатуурахгүй.

Бага зэрэг хатуурах боловчан цав гарна.

Элсэрхэг хөрс-элсэрхэг шаварлаг хөрсШаварлаг хөрс-лагархаг шаварлаг хөрсХатуурна.

Лагархаг хөрс○ Хөрс бүрийн чанарыг (үржил шим, ус зайлуулах чадвар ойлгож авцгаая.

（２）Хөрсний төрөл
Япон улсын хөдөө аж ахуйн газар нутаг нь газарзүйн байрлалаас хамаарсан
онцлогтой хөрстэй байдаг.
Хөрсний үндсэн бүлгүүд
① Хар шороон хөрс Өндөрлөг газар, толгодод ихээхэн тархсан байдаг. Галт уулын үнс голлон, мөнялзмагийг багтаасан байдаг. Хар хөрсөн давхарга юм. Япон улсын тариан талбайн
хагас нь хар шороон хөрстэй байдаг.
② Нам дор газрын бор хөрс Урсгалд түрэгдсэн нам газрын байгалийн далан гэх мэтэд тархсан байдаг. Бүхдавхарга эсвэл ихэнх давхарга нь шар бор хөрсний давхарга байдаг. Тариалангийн
талбайд ашиглагдаж байна.
③ Нам дор газрын саарал хөрс Ус нэвтрүүлэх чадвар сайтай хөндий болон тэгш газруудад тархсан байдаг.
Саарал өнгийн хөрсний давхарга байдаг. Тутаргын талбайд ашиглагдаж байна.
④ Шавар хөрс Урсгалд түрэгдсэн нам газрын хонхор газарт тархсан байдаг. Хөх саарал өнгийн
хөрсний давхарга байдаг. Тутаргын талбайд ашиглагдаж байна.

（３）Хөрсний нийлэг бүтэц Нийлэг гэдэг нь хөрсний ширхгүүд нь хоорондоо нийлж бөөгнөрөл үүсгэсэн байхыг
11

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
хэлнэ.
 Нийлэг ихтэй хөрс (нийлэг бүтэцтэй хөрс) нь зөөлөн, таримал ургамал
тариалахад тохиромжтой байдаг.
 Нийлэг бүтцийн эсрэг нь ширхэглэг бүтэц юм. Ширхэглэг бүтэцтэй хөрс гэдэг ньширхгүүд нь салангид, хатуулаг хөрс юм. Нийлэг бүтцийг нэмэгдүүлэхийн тулд өтөгбордоо болон органик бодис хийдэг.
Нийлэг ихтэй хөрсний онцлог
・Хөрсөнд зай завсар байдаг.
Ширхэглэг бүтэц
・Бордооны шимт бодисыг өөртөө шингээж, үржил
шимээ хадгалдаг.
・Агаарын солилцоо ба ус хадгалах чадвар сайтай,таримал ургамал сайн ургана.

Нийлэг бүтэц

Ширхэглэг бүтэцтэй хөрсний онцлог
・Агаарын солилцоо, ус шингээх чадвар муу, таримал ургамал ургахад хэцүү.

хникБодит арга те○ Ширхэглэг бүтэц болон нийлэг бүтцийг ойлгож аваарай.

（４）Хөрсний гурван үеийн бүтэц   Хөрс нь хатуу үе (хөрсний ширхэг, органик бодис), шингэн үе (ус), хийн үе (агаар)аас бүтдэг. Үүнийг хөрсний 3 үеийн бүтэц гэдэг.
 Хатуу үе, шингэн үе, хийн үеийн тэнцвэрт байдал нь таримал ургамлын өсөлтөд
нөлөөлдөг.
 Сайн хөрс нь хатуу үе, шингэн үе, хийн үе нь тус бүр 30-40% байдаг.

7 Хөрс сайжруулах
（１）Хөрсний үржил шим Хөрсний үржил шим гэдэг нь нийт хөрсний бүтээмжийг хэлнэ.
 Үржил шимтэй хөрсөнд таримал ургамал сайн ургаж, үйлдвэрлэлийн бүтээмж
нэмэгдэнэ.
 Хөрсний үржил шим өндөртэй хөрсийг сайжруулах нь хөдөө аж ахуйн үндэс
суурь болно.
12

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
Үржил шимтэй хөрсний онцлог
① Зузаан зөөлөн хөрсний давхаргатай бөгөөд агаарын солилцоо, ус хадгалах
чадвар сайтай.
② Таримал ургамалд шаардлагатай шимт бодисыг тохирох хэмжээнд агуулдаг
бөгөөд хөрсний хүчиллэг чанар зохих хэмжээгээр байдаг.
③ Хөрсний органик бодисыг тохирох хэмжээнд агуулдаг бөгөөд хөрсний бичил
биетүүд идэвхтэй байдаг.

（２）Хөрсийг сайжруулах
① Хагалж сийрүүлэх (газар хагалж сийрүүлэх)・・・физикийн шинж чанарыг
сайжруулах Хагалж сийрүүлэх гэдэг нь хөрсийг ухаж сийрүүлэхийг хэлнэ.
 Хөрсөнд агаар оруулж, хөрсийг зөөлөн сийрэг болгодог.
 Хагалж сийрүүлснээр агаарын солилцоо болон ус нэвтрүүлэх чадвар ньсайжирдаг.
 Хөрсийг гүн хагалж сийрүүлэх нь гүн сийрүүлэлт хийнэ гэсэн үг.
② Хүчиллэг чанарыг сайжруулах・・・Химийн шинж чанарыг сайжруулах Япон улсын хөрс нь ерөнхийдөө хүчиллэг чанар ихтэй хөрс байдаг.
 Таримал ургамалд тохирсон хүчиллэг чанарыг сайжруулах шаардлагатай.
 Хөрсний хүчиллэг чанарыг сайжруулахын тулд тохирох хэмжээтэй шохой болон
доломит цацдаг.
③ Органик бодисыг нэмэх・・・бичил биетүүдийн үеийг сайжруулах Хөрсний бичил биетүүдийг олон бас идэвхтэй болгохын тулд өтөг бордоо болон
органик бодис гэх мэтийг хөрс сайжруулагчийг цацдаг.

（３）Зохих хэмжээний рН Хөрсний хүчиллэг чанарыг илэрхийлдэг нь рН (пи-эйч, устөрөгчийн ионыконцентрацийн индекс) юм.
 рН7 нь саармаг, 7-оос илүү нь шүлтлэг чанартай, 7-с бага нь хүчиллэг чанартай.
 рН нь 7-с бага хөрсийг хүчиллэг чанартай хөрс, 7-с илүү хөрсийг шүлтлэг
чанартай хөрс гэдэг.
 Япон улсын таримал ургамлын ихэнх нь рН5.5-6.5 байх нь өсөлтөд тохиромжтой
байдаг.
Таримал ургамлын төрөл болон өсөлтөд тохирох рН
6.5-7.0Бууцай

5.5-6.0Чихэрлэг төмс6.0-7.0Цагаан лууван, байцаа, улаан лооль

5.0-6.5Төмс

6.0-6.5

Хаш, салат навч4.5-5.5

Цай, нэрс

5.5-6.5Гүзээлзгэнэ, сонгино, улаан лууван
13

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（４）Хөрсний хүчиллэг чанар・рН-ийг хэмжих багаж
Хөрсний хүчлийг хэмжигч нь хөрсний хүчиллэг байдлыг хэмжих багаж юм.
Мөн рН хэмжих багажид колорметрийн
хүснэгтээр рН хэмждэг төрөл (колориметрийнрН шалгагч), хөрсөнд зоож хэмждэг төрөл, тоонутгыг харуулдаг дижитал төрөл гэх мэт багажууд
Хүчил хэмжигч
байдаг.

хникБодит арга те○ Хөрсний хүчиллэг чанарыг хэмжихийг ойлгож аваарай.
Хөрсний хүчлийг хэмжигчийг хэрэглэх аргаШууд хөрсөнд зоогоод, ойролцоогоор хөрсний хүчиллэг чанарыг хэмждэг
хялбар багаж байдаг.
① Эхлээд хэмжих хөрсөн дээрээ ус цацаж хангалттай чийгшүүлнэ.
(гараараа атгаад, хатуурах хэмжээнд)② Металл хэсгийн электрод бүгд далд орсон байхаар хөрсөнд хийнэ.
(Металл гадаргууг хөрсөнд сайтар наалдуулна.)③ 1 минут орчим хийгээд, тоон үзүүлэлт тогтворжвол авч уншина.

（５）“Хагалж сийрүүлэх”-д хэрэглэх багаж тоног төхөөрөмж
① Газар тариалангийн багаж

Хавтгай зээтүү

Тармуур

Хүрз

14

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
② Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмж

Унадаг трактор

Газар хагалагч машин

Сийрүүлүүр

Түрдэг трактор
(олон зориулалттай трактор)* Тракторт сийрүүлүүр, газар хагалагч машиныг суурилуулж хагалж сийрүүлэх ашигладаг.
* Мөн трактор нь хагалж сийрүүлэхээс гадна ажлын хэрэгслүүдийг суурилуулж, хураах,урьдчилан сэргийлэх, үр тарих, зөөх тээвэрлэх зэрэгт ашиглах боломжтой ерөнхий
зориулалтын машин юм. Унадаг тракторыг ер нь трактор гэж нэрлээд, түрдэг тракторыг
Хагалж сийрүүлэгч, олон зориулалттай төхөөрөмж гэж нэрлэдэг.

8 Үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтэл
（１）Үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтэл Ижил таримал ургамлыг ижил тариан талбайд үргэлжлүүлэн тариалахад өвчин
хортон шавж үүсэх нь амархан болж, өсөлт нь муудаж ургацын хэмжээ нь багасах
тохиолдол байдаг. Үүнийг үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтэл гэдэг.
Үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтлийн шалтгаан
・Хөрсөн дэх өвчин үүсгэгч бактери нянгийн өсөлт
・Тусгай шимт бодисын дутагдал
・Хялгасан хорхой гэх мэт шавжийн өсөлт
・Өсөлтөд саад болох бодисын өсөлт

（２）Үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтлийн эсрэг авах арга хэмжээ Үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтлийн эсрэг авах хамгийн тохиромжтой арга хэмжээбол ээлжлэн тариалах систем юм.
 Ээлжлэн тариалах систем гэдэг нь өөр төрлийн таримал ургамлыг тодорхой
үечлэлээр тариалах явдал юм.
 Үүнээс гадна залгаас мод ашиглах, өвчинд тэсвэртэй сорт хэрэглэх, өтөг бордоо
нэмж хөрсийг сайжруулах, хөрсийг химийн бодис, нарны гэрлээр ариутгах зэрэг
аргууд байдаг.

15

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
Зуны таримал ургамал болон өвлийн таримал ургамлыг хослуулан 2 жилд 4 ургацыг ээлжлэн тариалах системын жишээ.
Шар буурцаг

2 сар

4 сар

6 сар

Улаан буудай

8 сар 10 сар 12 сар

2 сарЧихэрлэг төмс

4 сар

6 сар

Улаан буудай

8 сар 10 сар 12 сар

2 сар

4 сар

Зуны таримал ургамал болон намрын таримал ургамлыг хослуулан 2 жилд 4 ургацыг ээлжлэн тариалах системын жишээ.
Чихэрлэг төмс Хятад байцаа

2 сар

4 сар

6 сар

8 сар 10 сар 12 сар

2 сар

4 сар

Тарвас

Цагаан лууван

6 сар

8 сар 10 сар 12 сар

2 сар

4 сар

9 Бордоо
（１）Бордооны гурван элемент Таримал ургамлын өсөлтөд бордоо хэрэгтэй байдаг. Зөвхөн хөрсний шимт бодис
хангалтгүй учраас.
 Азот, фосфор, калийг бордооны гурван элемент гэж нэрлэдэг.
 Таримал ургамлын өсөлтөд зайлшгүй байх ёстой элементийг шаардлагатай
элементүүд гэдэг. Шаардлагатай элементүүд 16 байдаг.
 Бордооны гурван элементийн химийн нэр томьёо нь азот: N, фосфорын хүчил: P,
кали: K юм.
 Микроэлементүүд нь кальци (Ca), магни (Mg), хүхэр (S), манган (Mn), бор (B),төмөр (Fe), зэс (Cu), цайр (Zn), хлор (Cl), молибден (Mo) юм.
 Нүүрстөрөгч (C), устөрөгч (H), хүчилтөрөгч (O)-ийг агаар, уснаас гаргаж авдаг
бөгөөд фотосинтезээр тогтоодог. Хүчилтөрөгч (O) ба устөрөгч (H) нь үндэснээсус шингээж авдаг бөгөөд нүүрстөрөгч (C) нь навчнаас агаар дахь нүүрстөрөгчийн
давхар ислийг шингээдэг.

（２）Бордооны гурван элементийн онцлог
Азот (N) : Таримал ургамлын өсөлт болон ургацад нөлөөлнө.
Голчлон иш навчийг ургуулж, навчны өнгийг гүн болгодог.
Азот илүүдвэл өсөлт нь сул болдог.

16

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
Фосфор (Р) : Голчлон цэцэглэлт, үржилтэд нөлөөлдөг.
Кали (K) : Голчлон цэцэглэлт, үржилтэд буюу үндэс ургахад нөлөөлдөг.

Жимс

Иш

Хүчилтөрөгч O
Нүүрстөрөгч СНүх сүв

Навч

Агаар

Үндэс

Хлор

Zn

Молибден

B

Цайр

Cu

Бор

Mn

Зэс

Манган

S

Төмөр

Ca

Хүхэр

Кальци

K

Магни

P

Кали

Ус

N

Фосфор

O

АзотУстөрөгч

Хүчилтөрөгч

H

Mg

Fe

Cl

Mo

3 элемент

Таримал ургамалд шаардлагатай органик бус шимт бодис

（３）Бордооны төрөл
① Химийн бордоо (органик бус бордоо) Энэ нь химийн аргаар хийсэн бордоо юм. Органик бус бордоо гэж бас хэлдэг.
 Химийн бордоо нь бордооны үр дүнг хурдан харуулдаг.
 Бордооны 3 элементийн дотроос 1-ийг нь л агуулж байгааг нэг элемент агуулсан
бордоо гэдэг.
 3 элементийн дотроос 2-оос дээш төрлийг агуулж байгааг олон элемент агуулсан
бордоо гэдэг. Олон элемент агуулсан бордоонд нийлмэл бордоо болон холимог
бордоо гэж байдаг.
 Холимог бордоог ихэвчлэн химийн бордоо болон нэг элемент агуулсан бордооны
холимгоос гаргаж авдаг. Азот, фосфорын хүчил, кали-ийн 2-оос дээш найрлагыг
агуулж, түүний нийт агууламж нь 10%-аас дээш байхыг баталдаг. Ихэнх нь органик
бордоог хольсон байдаг.
Бордооны ангилал
○ Нэг элемент агуулсан бордоо
Азотын бордоо
Аммонийн сульфат, шээсний хүчил гэх мэт.
Фосфорын бордоо
Суперфосфат, хайлдаг фосфорын бордоо

17

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
Калийн бордоо
Калийн сульфат, хлорт кали гэх мэт.
○ Олон элемент агуулсан бордоо
Нийлмэл бордоо	Фосфор-азот-аммиак-кали, фосфор-кали-аммиак, хүхэркали-фосфор-аммиак, фосфор-калийн хлорид, нетрогенкалийн нийлмэл болон фосфор-калийн нийлмэл бордоо
Холимог бордоо	BB бордоо, органик орцтой холимог бордоо Нийлмэл бордоон дотроос азот, фосфорын хүчил, кали-ийн 2-оос дээш төрлийг
агуулж, түүний нийт агууламж нь 30%-аас дээш байгааг өндөр агууламжтай
нийлмэл бордоо гэнэ. 30%-д хүрэхгүй бол энгийн нийлмэл бордоо гэнэ.
② Органик бордоо Амьтан, ургамлаас гаралтай органик бодисоос гаргаж авсан бордоо юм.
 Загасны үлдэгдэл, раапсын үлдэгдэл, ясны гурил гэх мэт байдаг.
 Органик бордоо нь бордооны үр дүнг удаан харуулдаг.
③ Өтөг бордоо Өтөг бордоо нь үхэр, тахиа, гахайн ялгадас, модны холтос, унасан навч зэргийг
эсгэж гаргаж авсан зүйл юм. Үндсэн бүтээгдэхүүний төрлөөс хамаарч үхэр, гахай,тахианы ялгадсан бордоо, холтосны бордоо, унасан навчны бордоо, тутаргын
сүрлэн бордоо гэх мэт төрлүүд байдаг.
 Өтөг бордоонд хөрсийг сайжруулахаас үйлчилгээнээс гадна бордооны үр нөлөөч бас байдаг.
④ Шингэн бордоо Шингэн төлөвт бордоо юм. Хэдийгээр анхны хэлбэр нь нунтаг, үрлэн гэх мэт хатуу
биет байсан ч, хөрсөнд хийхдээ хайлуулж шингэн болгон хэрэглэдэг бордоонууд
шингэн бордоонд багтана.
⑤ Хурдан үйлчилдэг, удаан үйлчилдэг болон сүүлд үйлчилдэг бордоо
 I Хурдан үйлчилдэг бордоо Бордсоны дараа шууд үр дүн харагддаг. 30 хоног хүртэл үр дүнтэй байна.
 Шингэн бордоо болон нийлмэл бордоо гэх мэт байдаг.
 II Удаан үйлчилдэг бордоо Үр дүн нь урт хугацаанд үргэлжилнэ. 30-120 хоног хүртэл үр дүнтэй байна.
 Бордоог хальсаар бүрхэж, хайлуулах хэмжээг тохируулсан тохируулгатай
бордоо гэх мэт байдаг.
 III Сүүлд үйлчилдэг бордоо Бичил биетүүд нь задардаг учраас үр дүн үзүүлэх хүртэл урт хугацаа
зарцуулдаг.
 Раапсын үлдэгдэл, ясны гурил гэх мэт байдаг. Зарим химийн бордоо нь 1жилийн дотор үр дүн гаргах нь ч байдаг.。

18

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（４）Бордооны хэлбэр Бордооны хэлбэрийг ашиглахад хялбар,үр дүнтэй байх үүднээс янз бүрийн
хэлбэрээр боловсруулдаг. Нунтаг, үрлэн,шингэн, мөн цилиндр хэлбэрт оруулан
хатуу биет (шахмал) болгон боловсруулсан
шахмал бордоо гэх мэт байдаг.
 Сүүлийн үед химийн бордоонд органик
бордоог хольсон нь ч байдаг болсон.

Үрлэн бордоо

Нунтаг бордоо

Шахмал бордоо

Шингэн бордоо

хникБодит арга те○ Бордоо гол төрлүүдийг ойлгож аваарай.
○Х имийн бордоо, органик бордоо болон өтөг бордооны талаар ойлгож аваарай.
○ Бордооны хэлбэр болон ангиллыг ойлгож аваарай.
Үрлэн бордоо, нунтаг бордоо, шахмал бордоо, шингэн бордоо Бордох
（１）Бордоог хэрэглэх арга Таримал ургамалд бордоог хийхийг бордох гэж хэлнэ.
 Бордоход үндсэн бордоо болон нэмэлт бордоо гэж байдаг.
 Үндсэн бордоо нь таримал ургамлыг суулгахаас өмнө хийдэг бордоо юм.
 Үйлчилгээ сул, удаан үргэлжлэн удаан үйлчилдэг бордоог голдуу хийдэг.
 Нэмэлт бордоо нь таримал ургамлын өсөлтөд тааруулан нэмэлтээр хийдэг
бордоо юм.
 Үр дүн нь шууд гардаг хурдан үйлчилдэг бордоо (нийлмэл бордоо, шингэн
бордоо гэх мэт)-г ашигладаг.
 Шингэн бордоог навчинд шүршихэд ашиглах боломжтой.
 Бордоог үр болон үндсэнд шууд хүрэхгүй байхаар хийнэ. Таримал ургамал ньхатах тохиолдол байдаг учраас.
 Үүнээс гадна, хэт их бордоо хийвэл хөрсөн дэх давсны концентрацийг ихэсгэж,ургацын өсөлтөд саад болно.
Үүнийг давсны гэмтэл гэдэг.

19

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт Давсны концентрацийг шалгахын тулд цахилгаан дамжуулах чанарыг (EC)хэмжинэ. EC-ийн агууламж өндөр байгаа хөрсөнд их хэмжээний бордоо үлдсэн
байдаг.
 Бордоог таримал ургамал бүрийн бордох стандартын дагуу хийнэ.

（２）Бордоход ашиглах багаж тоног төхөөрөмж

Үрлэн бордоо цацагч

Өтөг цацагч

Шингэн бордоо цацагч

○ Бордооны уутыг хараад бордооны найрлагыг ойлгож авцгаая.
・"10-8-8"-тай нийлмэл бордоог унших аргаБордооны найрлага нь азот: 10%, фосфорын хүчил: 8%, кали: 8 байна.
Нийт найрлага нь 30%-д хүрэхгүй тул энэ нь энгийн нийлмэл бордоо юм.
・"10-8-8"-тай бордооны найрлагын жин (1 уутанд 20 кг).
Азот
20× 10 ＝ 2
2 кг азот агуулдаг.
100Фосфор хүчил 20× 8 ＝ 1.6 1.6 кг фосфор хүчил агуулдаг.
100
8
Кали
20×
1.6 1.6 кг кали агуулдаг.
100＝

20

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
○Бордох стандартад үндэслэн шаардлагатай хэмжээний бордоог тооцоолж чаддаг болцгооё.
(Асуулт) Бордох стандартыг хангасан бордох хэмжээг тооцоолох аргаА ногооны бордох стандарт (10а-д тарьсан бордох хэмжээ)Азот (N)21 кг(Хариулт)Фосфорын хүчил (P) 23 кгБодолт
Кали (K)18 кг21Аммонийн сульфат : 21 x 100 = 100 (кг)Хэрэглэх бордоо (найрлагын эзлэх хувь)Аммонийн сульфат (N: 21%)23 x 100 = 50 (кг)Суперфосфат :46Суперфосфат
(P: 46%)18 x 100 = 30 (кг)Калийн хлорид
(K: 60%)Калийн хлорид :60Бордох хэмжээ
бордох стандартын дагуу бордох хэмжээ
=x 100бүрэлдэхүүн хэсгийн агууламжийн эзлэх хувь Далан үүсгэх
（１）Далангийн хэлбэр Далан бол хөрсийг өндөрлөж овоолсон таримлын суурь юм. Зорилго нь усзайлуулах чадвар болон агаарын солилцоог сайжруулах юм.
 Далан хийх ажлыг далан үүсгэх гэдэг. Үр тарихын өмнө, үрслэг суулгахын өмнөхийдэг.
 Газар доорх усны түвшин өндөр тариалангийн талбайд даланг өндөр хийнэ.
Өндөр далан

Хавтгай далан

Далангийн өндөр
Далангийн өргөн
Далангийн хоорондын зайТавцангийн өргөн

хникБодит арга те○ Далангийн төрлүүдийг ойлгож аваарай.
   Өндөр далан, хавтгай далан
○ Далангийн нэршлийг ойлгож аваарай.
Д алангийн өргөн, далангийн өндөр, далан хоорондын зай, тавцангийн
өргөн
21

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（２）Далан үүсгэхэд ашиглах багаж тоног төхөөрөмж Гараар далан үүсгэх тохиолдолд зээтүү гэх мэт багаж ашиглана.
 Тоног төхөөрөмжөөр далан үүсгэх ажилд трактор, олон зориулалттай
төхөөрөмжид далан үүсгэгч болон овоологчийг зэргийг угсарч хийдэг.。

Жижиг далан үүсгэгч

Өндөр далан үүсгэгч Оройг танах, навч танах, жимс танах
（１）Оройг танах Оройг танах гэдэг нь ишний
үзүүрийг тайрч авах ажил юм.
 Оройг тайрч навч болон жимсний
шимт бодисийг гүйцэд хүргэнэ.
 Мөн тариалангийн хяналт болон
хураах ажлыг хийхэд хялбар
болдог.

Оройг танах

Салаа авах（２）Салаа авах Навчны ёроолоос салаа гарчирдэг. Үр жимс хэт ургахаас
урьдчилан сэргийлж, мөн навчхэт ургах болон нарны тусгалыг
сайжруулахын тулд тайрч авдаг.

Сойж уях

（３）Навч танах Навч танах гэдэг нь өвчтэй навчболон хэт их бөөгнөрсөн навчийг
тайрч авах ажил юм.
 Навчийг танаснаар агаар сайтар
нэвтэрч, нарны тусгал сайжирдаг.

Жимс танах

Сойж уях

22Навч танах

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（４）Цоморлог танах, цэцэг танах, жимс танах Цоморлог танах, цэцэг танах, жимс танах гэдэг нь илүүдэл цоморлог, цэцэг,жимсийг тайрч авах ажил юм. Цоморлог, цэцэг, жимс хэт их болсон тохиолдолд,мөн өвчилж шавжид өртсөн, хэвийн бус жимс зэргийг авдаг.
 Цэцгийн тайрснаар үлдсэн жимсэндээ шимт бодис болон усыг төвлөрүүлж, сайнчанарын жимсийг ургуулдаг.
 Ерөнхийдөө жимс жимсгэнэ тариалалтад хийдэг боловч, тарвас, амтат гуа, улаан
лооль зэргийн тариалалтад ч бас хийдэг.
хникБодит арга те○ Оройг танах, салаа авах, навч танах, жимс танах ажлуудыг ойлгож аваарай.

 Хиймэл аргаар тоос хүртээх
Цэцгийн тоос нь үрэвчийн баганын амсарт хүрэхийг тоос хүртэх гэдэг.
Тоос хүртэхэд хэцүү орчинд хиймэл аргаар
Тоосовч
тоос хүртээх ажлыг хийдэг.
Хүлэмжид зөгий, үхэр хэдгэнэ гэх мэт шавжийгЭм цэцгийн баганын амсарт
цэцгийн тоосыг түрхэнэ.
ашигладаг.
Гүзээлзгэнэ тоос хүртэхэд ихэвчлэн зөгийг
Баганын амсар
ашигладаг.
Тарвас, амтат гуа, шар хулууг ургацыг
найдвартай авахын тулд хиймэл аргаар тоосХиймэл аргаар
хүртээх ажлыг хийдэг.
тоос хүртээхЭм цэцэг Мөчрийг хэлбэржүүлэх, сойж уях（１）Мөчрийг хэлбэржүүлэх Мөчрийг хэлбэржүүлэх гэдэг нь мөчрийг
тайрч аваад, мөчрийн тоо болон байрлалыг
цэгцлэхийг хэлнэ.
 Мөчрийг хэлбэржүүлснээр ургацын хэмжээ
нэмэгдэж, арчилгаа нь хялбар болдог.

23

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт

（２）Сойж уях Сойж уях гэдэг нь мөчрийг зөв чиглүүлж тохиромжтой байрлалд оруулах ажлыг
хэлдэг.
 Сойж уяснаар мөчир хугарах болон орооцолдохоос сэргийлнэ. Нарын тусгал
сайжирч, арчилгаа нь хялбар болно.
 Улаан лооль, хаш, өргөст хэмх зэргийг сойж уяхдаа гол мөчир болон хажуугийн
мөчрийг гадас болон туузанд уяна.
Гадас болон ишийг уяж тогтоохын тулдуяаг 8 тооны хэлбэрээр зангидаж уяна.

 Ургац хураах
（１）Ургац хураах Ургац хураах гэдэг нь таримал ургамлыг хурааж авах ажлыг хэлнэ.
 Яг тохирсон цаг үед нь ургацаа хураахгүй бол болохгүй.
 Жишээ нь: ургац хураах хэмжүүр нь улаан лооль=өнгө орох, бууцай=ургамлын
өндөр, өргөст хэмх=жимсний уртаас хамаарч хураана.
 Хүнсний ногоо, цэцэг, жимс жимсгэнийн хураалтыг ихэнхдээ гар аргаар хийдэг
боловч, улаан лууван, төмс зэргийн хураалтыг механикжуулсан аргаар хийж байна.

（２）Ургац хураахад ашиглах багаж тоног төхөөрөмж
① Газар тариалангийн багаж

Ургац хураах хайч

Сагс

24

Ургац хураах уут

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
② Ургац хураах тоног төхөөрөмж

Комбайн (тутарга)Хүнсний ногоо хураагч (ногоон сонгино)Малтагч (төмс)（３）Хөргөх Хөргөх гэдэг нь хурааж авсан хүнсний ногоо болон жимсийг хүйтэн байлгахыг хэлнэ.
 Шинээр нь хадгалах зорилготой.
 Өглөө эрт ургац хураах нь хөргөхөд үр дүнтэй байдаг учраас.
 Хөргөх аргын тухайд вакуум хөргүүр болон хүйтнээр үлээгч гэх мэт аргууд байдаг.
 Вакуум хөргүүр нь зориулалтын төхөөрөмж дотор хүнсний ногоог вакуум орчинд
хийж, хүнсний ногооноос гарах дулааныг авч хөргөх механизм юм. Энэ нь богино
хугацаанд хурдан хөргөдөг.

 Бүрэгч материалыг ашиглах
（１）Туннель хэлбэрийн тариалалт Туннель хэлбэрийн тариалалт гэдэг нь даланг бүрэгч материалаар туннель
байдлаар бүтээж хучсан тариалангийн арга юм.
 Туннель хэлбэрийн тулгуур болон бүрэгч материалыг ашигладаг.
 Туннель хэлбэрийн тариалалтын үр дүнд дулаан хадгалах, салхи, бороо, хортон
шавьжаас урьдчилан сэргийлэх зэрэг орно.
 Бүрэгч материалд хлорт винил, хөдөө аж ахуйн зориулалттай полиэтилена
гялгар хальс, нэхмэл биш даавуу, ширүүн маарал, хортон шавьжаас хамгаалах торгэх мэт байх бөгөөд, үүнээс хэрэглээндээ тохируулан сонгодог.
Туннель хэлбэрийн тулгуур

（２）Гадаргууг хучих тариалалт Гадаргууг хучих тариалалт гэдэг нь бүрэгч материалаар таримал ургамалд шуудхүрэхээр, эсвэл бага зэрэг зайтай байхаар хучиж бүрхсэн тариалангийн арга юм.
 Гадаргууг хучих тариалалт нь тогтвортой үр соёолох, эхэн үеийн өсөлт сайнбайх, салхи бороо болон хортон шавжаас урьдчилан сэргийлэх гэх мэт үр ашигтай.
25

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт Бүрэгч материалд нэхмэл биш даавуу, ширүүн маарал зэргийг ашигладаг.

（３）Хучлага
① Хучлага Хучлага гэдэг нь тутаргын сүрэл, пластик хальс зэргээр хөрсний гадаргууг
хучихыг хэлнэ.
 Хучлага хэрэглэх нь дараах үр дүнтэй.
・Хөрсний температурыг тохируулж, өсөлтийн орчинг сайжруулна.
・Хөрсийг зөөлөн байлгахын зэрэгцээ ус болон бордоог урсахаас сэргийлнэ.
・Өвчин болон хортон шавжаас сэргийлнэ.
・Хогийн ургамлаас хамгаална.

Тутаргын сүрлэн хучлага

Гялгар хальсан хучлага

② Хучлагын материал болон онцлог
Бүрэгч материалд тутаргын сүрэл, пластик хальс гэх мэт байдаг.
Пластик хальсан материалын өнгө нь олон төрөл байдаг.
Гялгар хальсны өнгөнөөс хамаарч үр дүн өөр байдаг.
Гялгар хальсны өнгөний төрөл болон үр дүнТунгалаг

Хөрсний температурыг нэмэгдүүлэхэд хамгийн үр дүнтэй.

Ногоон өнгөХөрсний температурыг нэмэгдүүлэх үр дүн нь тунгалаг, хар өнгөний дундаж
бөгөөд хогийн ургамлаас сэргийлэх үр дүнтэй.

Цагаан өнгөХөрсний температурыг нэмэгдэхээс хамгаална.

Хар өнгө

Хогийн ургамлаас сэргийлнэ.

26

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт Хар цагааныг нийлүүлсэн 2 давхар гялгар хальс (хөрсний температурын
өсөлтийг дарах), нарны гэрлийг тусгадаг тунгалаг гялгар хальс (нарны тусгалыг
ашиглах, хөрсний температурын өсөлтийг дарах, хортон шавжаас сэргийлэх), үрүрслэг суулгах нүх гаргасан нүхтэй гялгар хальс, бичил биетүүдээр задлагдах биозадралд ордог гялгар хальс (хог хаягдлыг хаяж устгах ажлыг хөнгөвчилсөн) гэх мэттөрлүүд байдаг. Нүхтэй гялгар хальснаас бусад нь борооны ус хөрс рүү нэвтрэхээс
хамгаалдаг.
③ Хучлагад хэрэглэх багаж тоног төхөөрөмж

Хавтгай даланг хучлагаар бүрэгч

（４）Гялгар хальсыг хаяж устгах Туннель болон хучлагад ашигласан гялгар хальсны хэрэглэсний дараа хаяжустгахад анхаарах шаардлагатай. Заавал мэргэжлийн компанид хандан хаяжустгах хэрэгтэй.
 Таримлын талбай дээр шатаахыг хуулиар хориглодог. Хорт хий үүсэх эрсдэлтэй
учраас.

 Өвчин хортон шавж, хогийн ургамлаас урьдчилан сэргийлэх мэдлэг
（１）Өвчин хортон шавжаас урьдчилан сэргийлэх
① Үндсэн санаа Өвчин хортон шавж амархан үүсэхгүй байх нөхцөлийг бий болгох Эрт илрүүлж, тархахаас нь өмнө яаралтай урьдчилан сэргийлэх хэрэгтэй.
② Химийн бодисоор урьдчилан сэргийлэх Өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэхэд хэрэглэдэг химийн бодис бол бактерицид юм.
 Шавжаас урьдчилан сэргийлэх, хяналт тавихад хэрэглэх химийн бодис болпестицид юм.
③ Химийн бодисоос бусад аргаар урьдчилан сэргийлэх
I Газар тариалангийн аргаӨвчинд тэсвэртэй сортыг (өвчин эсэргүүцэх чадвартай сорт) хэрэглэнэ.
 Өвчин хортон шавж үүсэхээс сэргийлэх ургамлыг тариална. Жишээлбэл
27

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
хөрсний хялгасан хорхой нь мариголд цэцэг тариалахад, нягтрал нь багасдаг.
 Хулуутан овгийн таримал ургамлын өвчин үүсгэгч бактер нь үндсэнд ньсонгинын төрлийн ургамал тариалахад нягтрал нь багасдаг.
II Байгалийн дайсанг ашиглах Хортон шавьжаар хооллодог эсвэл шимэгчилж устгадаг шавьж, микробыг
ашигладаг.
III Хүйсийн феромон ашиглах
Феромон зангыг ашиглан урьдчилан сэргийлэх.
 Феромон диспенсерийн тусламжтайгаар хортон шавьж эвцэлдэхээс сэргийлж
(эвцэлдэхийг зогсоох) цаашдын үржлийг багасгана.
IV Харааны мэдрэмж ашиглах
Ургамлын ширхийн эсрэг цацруулагч тууз наадаг.
Шар өнгийн гэрлийг асааж, шавьжнаас сэргийлнэ.
Наалдамхай туузыг ашиглан, шавжийг наалдуулж авдаг.
V Физикийн арга хэмжээ авч урьдчилан сэргийлэх
Шавьжнаас хамгаалах тор ашиглаж шавжаас сэргийлнэ.

（２）Хогийн ургамлаас урьдчилан сэргийлэх
① Үндсэн санаа
Хогийн ургамлын үрийг тариалангийн талбайд оруулахгүй байх.
Хогийн ургамал үрээ унагаахаас өмнө яаралтай сугалж авах.
② Гербицид
Хогийн ургамлаас урьдчилан сэргийлэхэд хэрэглэдэг химийн бодис бол гербицид
юм.
③ Гербицидээс бусад аргаар урьдчилан сэргийлэх
I Гэрэл нэвтрэхгүй материалаар хучлагыг хийнэ.
II Т
 ариалалтын явцад
хөрсний гадаргууг гүехэн
хагалах (далан хоорондын
хөрсийг хагалах), хөрсийг
ойртуулах (ургамлын
Хагалах
үндсэнд хөрсийг
ойртуулах) ажлыг хийнэ.
III Т
 аримал ургамал байхгүй
тариан талбайд хагалж
Хөрсний гадаргууг гүехэн хагалах
сийрүүлэх ажлыг хийнэ.

28Хөрсийг ойртуулах

Хөрсийг ойртуулах

２ Газар тариалангийн ерөнхий ойлголт
④ Гербицид хэрэглэхэд анхаарах зүйлс
I Хогийн ургамал тус бүрд үр нөлөө үзүүлэх гербицидийг хэрэглэх. Бүртгэгдээгүй
хөдөө аж ахуйн зориулалтын бус гербицидийг хэрэглэхгүй байх.
II Г
 ербицид хэрэглэх стандарт (тохирох таримал ургамал, хэрэглэх удаа,концентраци гэх мэт)-ыг баримталж, тохирох цагт нь арга хэмжээ авах.
III Г
 ербицид цацахад хэрэглэсэн төхөөрөмжийг өвчин хортон шавжаас урьдчилан
сэргийлэхэд хэрэглэж болохгүй.
IV Ойролцоо таримал ургамал байгаа тохиолдолд зориулалтын тусгай хошуу
эсвэл тагийг ашиглан, эргэн тойронд химийн бодис тарахаас (салхинд туугдан
үсрэх ) болгоомжлох хэрэгтэй.

Гербицид цацахад түгээмэл ашигладаг хошуу

Пестицид цацахад түгээмэл ашигладаг хошуу（３）Өвчин хортон шавжаас урьдчилан сэргийлэх, хогийн ургамлаас
урьдчилан сэргийлэхэд ашиглах багаж тоног төхөөрөмж
① Өвчин хортон шавжаас урьдчилан сэргийлэх

Үүргэвчин шүршигч

Моторт шүршигч

Сэнсэн шүрчигч

② Хогийн ургамлаас урьдчилан сэргийлэх

Явган өвч хадагч

Түрдэг өвс хадагч

29Суудаг өвс хадагч

3Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй1 Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийг аюулгүй ашиглах арга（１）Ажлын өмнөх бэлтгэл Тоног төхөөрөмжийн ажиллагааны талаарх гарын авлагыг унших зэргээр
хэрэглэхийн өмнө сайтар ойлгож авна.
 Хөдөлгүүрийг асаах арга, тоормосны ажиллагаа, хөдөлгүүрийг унтраах аргыг
сайн ойлгож авна.

（２）Өдөр тутмын үзлэг Өдөр тутмын үзлэг нь тоног төхөөрөмжийн хүчин чадлыг хадгалах, ашиглалтын
хугацааг уртасгах, хөдөө аж ахуйн ослоос урьдчилан сэргийлэхэд тусалдаг.
 Тоног төхөөрөмжийг ажиллуулахын өмнө, ажиллуулж байхад болон ажиллуулж
дууссаны дараа ямар нэгэн өөрчлөлт байгаа эсэхийг шалгана.
 Үзлэг хийхдээ ажиллуулж байх үеийн ажиллагааг шалгахаас бусад тохиолдолд
заавал хөдөлгүүрийг унтраана.

（３）Тоног төхөөрөмжийг ажиллуулах үеийн анхаарах зүйлс
① Тоног төхөөрөмжид байдаг нийтлэг зүйлс
・Тоног төхөөрөмжийн ажиллагааг түр зогсоох үед заавал хөдөлгүүрийн
унтраана.
・Тоног төхөөрөмжийн бөглөөг гаргах ажлын үед ч заавал хөдөлгүүрийг
унтраана.
② Унадаг трактор
・Тракторын зүүн талаас сууж, бууна.
・Аюулгүйн хүрээг босгож ажлаа хийнэ.
・Трактор явж байхад зүүн баруун тоормосны дөрөөг
холбоно.
・Ажил дууссаны дараа тракторт бэхлэгдсэн ажлын
төхөөрөмжийг угааж цэвэрлэсний дараа салгаж авахАюулгүйн хүрээ
эсвэл газарт буулгаж тавина.
・А жил дууссаны дараа түлшний савыг дүүргэж
орхино.
・З амаар жолоодох тохиолдолд жолооны үнэмлэх
шаардлагатай.

Тоормосны дөрөөг холбох

30

３ Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй（４）Ачаалал багатай ажлын төлөвлөгөө Ядарвал анхаарал сарниж, осолд орох магадлал өндөр болдог. Ядарч байхад
тоног төхөөрөмжтэй ажиллах нь аюултай.
 Мөн архи уусны дараа тоног төхөөрөмжтэй ажиллах нь аюултай учраас хэрхэвч
болохгүй.
 Ажлын хооронд завсарлага авахДуулга малгай
Бээлий
хэрэгтэй.

（５）Аюулгүй ажиллагааны хувцас Тоног төхөөрөмж болон туузанд
орооцолдохгүй байхаар тохиромжтой
ажлын хувцас өмсөнө.

Комбинезон ажлын хувцас

Аюулгүйн гутал

хникБодит арга те○ Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийг аюулгүй хэрэглэх аргыг ойлгож аваарай.
○О лон зориулалттай төхөөрөмж, явган өвс хадагч гэх мэтийн хөдөлгүүрийг асаах болон
унтраах аргын талаар мэдэж аваарай.
・Олон зориулалттай төхөөрөмжийг асаах болон зогсоох
Асаах
・Гол авцуулах холбооны хөшүүрэг, хагалж сийрүүлэх авцуулах
холбооны хөшүүрэг “унтарч”, хурдны хайрцагны араа залгах
хөшүүргийг саармаг байрлалд байгаагшилжүүлэгч хөшүүрэг Гол авцуулах холбооны хөшүүрэг “салгах”шалгана.
・Хөдөлгүүрийн унтраалгыг “on” болгоно.
・Тийрэлтэт хөдөлгүүрийг асаах гар бариулыг хүчтэй татаж,хөдөлгүүрийг асаана.
Хөдөлгүүрийн унтраалга “on”Зогсоох
・Х урдасгагч хөшүүргээр хөдөлгүүрийн эргэлтийн тоогбууруулж, гол авцуулах холбооны хөшүүргийг “салгаж”,төхөөрөмжийг зогсооно.
・Хурдны хайрцгийн араа залгах хөшүүргийг саармаг байрлалд
байлгаж, хөдөлгүүрийн унтраалгыг “off” болгоно.

31Асаах гар бариулыг татах

３ Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй・Явган өвс хадагчийг асаах болон зогсоох
Асаах
・Зогсоох хөшүүргийг нээнэ (1/3-хагас).
・Резинэн товгор товч (анхдагч насос)-ыг хэд хэдэн удаа дараад, холимог
бензинийг карбюраторт илгээнэ.。

・Агаарын тохируулгын хөшүүргийг “хаана”. (карбюраторт орохагаарын хэмжээг бууруулна.)・Уяа (стартерын товчийг татах)-г хүчтэй татна.
・Хөдөлгүүр асахад агаарын тохируулгыг “нээнэ”.
・Хөдөлгүүр асахгүй бол энэ үйлдлийг давтана.
・Хөдөлгүүр ассаны дараа зогсоох хөшүүргийг бага хурданд
бүрэн буцааж, халаана.
Зогсоох
・Зогсоох хөшүүргийг бага хурданд бүрэн буцаана.
・Зогсоох унтраалгыг хөдөлгүүр зогсох хүртэл дарна.

Анхдагч насос

Агаарын тохируулга, уяа

2 Химийн бодис цацах
（１）Хувцас Химийн бодис цацахдаа арьсанд эмийн бодисыг хүргэхгүй байхын тулд тохирох
хувцас өмсдөг.
 Малгай, хамгаалалтын урт ханцуйтай цамц, урт өмд, резинэн түрийтэй гутал,хөдөө аж ахуйн зориулалттай амны хаалт, хамгаалалтын шил болон резинэн
бээлий өмсдөг. Даавуун ажлын бээлий нордог учраас хэрэглэж болохгүй.
 Хамгаалалтын хувцасны хүрэмний ханцуйг бээлийн гадуур, өмдний хормойг
гутлын гадуур гаргана.
Малгай
Амны хаалтАль болох саравчтай малгай

Хамгаалалтын шилХэмжих, найруулах, шүрших үед маск зүүнэ

Нүүрэнд наалддаг хамгаалалтын
шилний төрлийг сонгоорой.

Резинэн бээлий
Хүрэмнийхээ урт ханцуйг бээлийн
гадуур гаргана.

Хамгаалалтын хувцасУрт ханцуйтай цамц, урт өмд бүхий
хамгаалалтын хувцас өмсөнө.

Түрийтэй гутал
Химийн уусмал хувцсан дотор орохоос
сэргийлж өмдний хормойг ажлын
гутлын гадуур гаргана.

32

３ Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй（２）Хэрэглэх стандартыг хатуу дагаж мөрдөх Химийн бодисыг хэрэглэсэн таримал ургамлыг идсэн ч аюулгүй байхаар
хэрэглээний агууламж, хэрэглэх хэмжээ, хэрэглэх хугацаа болон давтамж гэх мэтхэрэглэх стандартыг тогтоосон байдаг.
 Химийн бодисыг хэрэглэх үед түүний шошгыг сайтар уншиж, хэрэглэх стандартыг
заавал дагаж мөрдөнө.

（３）Урьдчилан сэргийлэх багажны үзлэг
Шүршигчийн холболт бүрийг суларсан эсэхийг шалгана.
ХошууХоолой

* Холбогчийн жийргэвчид өөрчлөлт байгаа эсэхийг шалгах

* Сул эрэг байгаа эсэхийг шалгах

* Сул эрэг байгаа эсэхийг шалгах

* Туузанд урагдсан, гэмтсэн
зүйл байгаа эсэхийг шалгах
* Сул эрэг байгаа эсэхийг шалгах

（４）Зөв цацах Химийн бодисыг цацах үед химийн бодис эргэн тойронд тархахаас (салхинд
туугдан үсрэх) болгоомжлох хэрэгтэй.
 Цацах ажлыг салхи багатай өдөр хийж, салхи хүчтэй үед зогсооно. Аль болох
өглөөний сэрүүнд хийнэ.
 Цацах ажлыг салхи руу нуруугаа харуулж, ухарч алхангаа цацна. Эмийн бодист
шууд хүрэхгүйгээр хийнэ.
 Цацах ажиллагааг олон цагаар хийхгүй байх. Олон цагаар хийх тохиолдолд
тодорхой хугацаагаар завсарлага авна.
 Цацах ажлын үед эсвэл дараа нь толгой эргэх, дотор муухайрах зэрэг биед ямарнэгэн өөрчлөлт мэдрэгдвэл шууд эмчид хандаарай.
 Найруулсан химийн бодисыг үлдээхгүйгээр таримлын талбайд хэрэглэж
дуусгана. Усны суваг гэх мэт газарт хаяж болохгүй.

33

３ Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй（５）Цацсаны дараах ажил Цацах ажил дууссаны дараа багажийг
сайтар угаана. Гараа угааж, хоолойгоо
зайлна.

Салхины чиглэл

（６）Химийн бодисыг хадгалах Химийн бодисыг хэрэглээний бүртгэлд
тэмдэглэж, түгжээтэй зориулалтын газарт
Явах чиглэл
(агуулах гэх мэт) хадгална.
 Хортой болон хүчтэй үйлчилгээтэй химийн
бодисыг энгийн химийн бодисоос тусад нь агуулах гаргаж, шошго хийж, түгжиж
сайтар хадгална.
хникБодит арга те○ Хамгаалалтын хувцсыг зөв өмсөж чаддаг болоорой.
○Ш үршигчийн аюулгүй байдлын үзлэгийг хийх арга болон хэрэглэх арга, цацсаны
дараах ажлыг ойлгож аваарай.

● Халдваргүйжүүлэх уусмал шингэлэх
10 литрийн гуталтай хөлөөр гишгэдэг халдваргүйжүүлэх уусмалын саванд,шингэлж 1000 дахин шингэрүүлсэн халдваргүйжүүлэх уусмал бэлтгэхэд хэдэн
миллилитр химийн бодис хэрэгтэй вэ?
1мл химийн бодист 999 миллилитр ус нэмэхэд, 1000 дахин шингэрүүлсэн 1литрийн халдваргүйжүүлэх уусмал бий болно.
10 литр (10,000мл)-ийн 1000 дахин шингэрүүлсэн халдваргүйжүүлэх уусмалнь үүнээс 10 дахин их тул 10мл химийн бодис шаардлагатай.

3 Цахилгааны тэжээл, шингэн шатахуунтай харьцах
（１）Цахилгааны тэжээлтэй харьцах Хөдөө аж ахуйн цахилгааны тэжээл нь ихэвчлэн 100 вольтын болон гурван
фазын хувьсах гүйдэлтэй 200 вольтынх байдаг.
 200 вольтын цахилгааны тэжээл нь хатаагч, мотор, халаагч гэх мэтэд
ашиглагддаг.
 Щит болон хэрэглэгчийн шугамд нүцгэн гараараа хүрэх нь аюултай. Ялангуяа
нойтон гараар цахилгаан залгууртай харьцах нь цахилгаанд цохиулах аюултай.
34

３ Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй200 вольт болон 100 вольтын залгуурын хэлбэр

Гурван фазын хувьсах гүйдэлтэй 200 вольт

100 вольтын хувьсах гүйдэл

Гурван фазын хувьсах гүйдлийн анхаарах зүйл・Хүчдэл өндөр тул болгоомжтой харьцах хэрэгтэй.

（２）Шингэн шатахууны төрөл Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийн шингэн шатахуунд бензин, хүнд тос, дизель,керосин болон холимог шатахуун багтдаг. Тоног төхөөрөмжөөс хамааран хэрэглэх
шингэн шатахууны төрөл нь өөр байдаг.
Бензин

Олон зориулалттай төхөөрөмж, шилжүүлэн суулгах
төхөөрөмж гэх мэтДизель

Трактор, комбайн гэх мэтБензин болон маслоны
холимог шатахуу

Явган өвс хадагч (2 циклтэй хөдөлгүүр)Хүнд тос, керосинҮр тариа хатаагч, халуун агаараар халаагч гэх мэт（３）Шингэн шатахуунтай харьцахад анхаарах зүйл・Бензин, дизель гэх мэт шингэн шатахууны төрлийг шалгаж, хөдөө аж ахуйн тоног
төхөөрөмжид тохирсон түлш тосыг хэрэглэнэ. Тоног төхөөрөмжид тохироогүй
шингэн шатахууныг хэрэглэвэл, эвдрэлийн шалтгаан болно.
・Шатахуун хийхдээ заавал хөдөлгүүрийг зогсоож байж хийнэ.
・Шатахуун хийж байхдаа эргэн тойрондоо гал байгаа эсэхийг шалгана. Ялангуяа
бензин нь амархан гал авалцдаг тул анхааралтай байгаарай.
・Шатахуун хийх үед шингэн шатахууныг савнаас халихаас болгоомжил.

（４）Түлш хадгалах Бензин болон дизель хийх савыг хуулиар хязгаарласан байдаг.
 Бензинийг төмөр саванд хадгална.

35

３ Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй Бензинийг керосины зориулалттай
хуванцар саванд (20 литр) хадгалахыг
хориглоно.
Төмөр сав Дизелийг 30 литрээс бага болхуванцар саванд хадгалж болно.
 Хадгалах газарт гал гаргахыг хатуу
хориглодог бөгөөд гал унтраагч
суурилуулдаг.
 Түлшийг удаан хугацаагаар
(Анхаарах зүйл) Даралтыг сулласны дараа нь тагийг нээнэ
хадгалбал чанар нь өөрчлөгдөнө.
Тоног төхөөрөмж эвдрэх үндэс болох учир хэрэглэж болохгүй.
хникБодит арга те○ Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмж тус бүрийн түлшний талаар ойлгож аваарай.

4 Эмхлэх, цэгцлэх Хөрөө, хайч зэрэг багаж хэрэгсэлтэй зөв харьцаж, хадгалахдаа анхаараарай.
 Хэрэглэхээс өмнөх үзлэг болон хэрэглэсний дараах арчилгааг бас хийнэ.

36

３ Аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй5 Дэлгэдэг шатыг аюулгүй хэрэглэх арга Хэрэглэхийн өмнө цууралт, хугарал, гажилт байгаа эсэхэд үзлэг хийнэ.
 Дэлгэдэг шатыг хөдөлгөөнгүй байрлуулахад анхаараарай.
 Дэлгэж тавихдаа (гинж, түгжээ) найдвартай түгжинэ.
 Дээд талын тавцан дээр гарч, тэгнэлгүйгээр шатны гишгүүр дээр зогсож
ажиллана.
хникБодит арга те○ Дэлгэдэг шатыг аюулгүй хэрэглэх аргыг ойлгож аваарай.
Хийж болохгүй зүйлс
●Гинж болон түгжээг түгжихгүй байх ●Дээд тавцан дээр гарч зогсох

●Дээд тавцан дээр тэгнэж зогсох

37●Гурвал хөлт тулгуураас биеэ илүү гаргах

4Тутаргын тариалангийн ажилЯпонд ерөнхийдөө үрслэг суулгах төхөөрөмжөөр шилжүүлэн суулгаж тариалдаг.
3 сар

4 сар

5 сар

Үр суулгах

6 сар

7 сар

8 сар

Иш салаалах үеГүйцэж боловсрох үеҮрслэг суулгах

Түрүүлэх үеЗалуу түрүү үүсэх үе Түрүү томрох үеҮрийг дэвтээх, соёолохыг түргэсгэх
Үрслэг хийх9 сарГербицид цацах

Ургац хураах

Тариалалтын дунд үед усыг нь зайлуулан талбайн гадаргууг хатаах

Үндсэн бордоо хийх, ус хийсэн талбайн бөөгнөрсөн хөрсийг бутлах ажилТүрүүний боловсролтыг дэмжиж бордоо

Тутаргын өсөлт үе шат, үндсэн ажлын тойм (эрт тариалалт)1 Үрийн бэлтгэл
（１）Үрийн бүтэц Хальстай цагаан будааны үр нь үр хөврөл болон эндоспермээс бүрдсэн
цэвэрлээгүй цагаан будаа, түүнийг хамгаалдаг цагаан будааны хальснаас бүрдэнэ.
Үр хөврөл нь үр соёолсны дараа навч болон үндэс болдог эрхтнүүдтэй бөгөөд
эндосперм нь тэдний ургалтад шаардлагатай тэжээллэг бодисыг хадгалдаг.
ЭндоспермҮр хөврөл

Цагаан будааны хальс
Цагаан будааны хальс

Цэвэрлээгүй цагаан будаа

（２）Үрийг ариутгах Хальстай цагаан будааны үрд наалдсан тутаргын хялгасан хорхой,үрслэгийн
өвчин, псевдомонас нянгийн халдвар, тутаргын хөгцрөх халдварт өвчин зэргийг
халдваргүйжүүлнэ.

38

4 Тутаргын тариалангийн ажил（３）Үрийг дэвтээх Хальстай цагаан будааны үрд хангалттай ус шингээхийн тулд 10 хоног орчим
усанд дэвтээнэ.
Усны температур 10-15°C байдаг бөгөөд 7-10 хоног шаардагдана.
Хуримтлагдсан температураар 100℃ байх нормтой.
Усны температур 10-15°CҮрҮрийг дэвтээх

（４）Соёолохыг түргэсгэх Үр тарихын өмнөх өдөр 30-32℃ хүртэл халааж нахиаг гаргадаг.
 Нахиа нь 1 мм гарсан, шувуун цээж гэж хэлэгддэг хэлбэртэй болгоно.

■ Соёолохыг түргэсгэх

ДутууТохиромжтой

ИлүүШувуун цээж хэлбэртэй хальстай цагаан будааны үр

2 Үрслэг хийхҮрслэг суулгах төхөөрөмжөөр шилжүүлэн суулгаж тариалахад зориулсан үрслэг
гаргаж авахыг үрслэг хийх гэдэг.
Үрслэг хийхдээ 60см урттай, 30см өргөнтэй, 3см зузаантай үрслэг хийх хайрцагт
бордоотой хөрс хийж, усалсны дараа үрээ тарьж, хөрсөөр хучдаг.
Хөрсөөр хучсаны дараа үрслэг хийх газар болон винил хүлэмжид дулаан
тусгаарлагч материалаар хучиж, нахиалуулдаг.
Нахиалсны дараа винил хүлэмжид эгнүүлэн тавьж, үрслэгийг ногоон өнгөтэй
болтол хучна.
Винил хүлэмжийн доторх температурт анхаарангаа усалгаа хийж, үрслэг хийх хугацаа

39

4 Тутаргын тариалангийн ажил20-25 хоногт залуу үрслэг, 30-35 хоногт дунд үрслэг гэж нэрлэгддэг үрслэг ургадаг.
2-р навч

4-р навч
2-р навч

3-р навч

3-р навч
Гүйцэд ургаагүй навч1-р навч

1-р навч

Хуйт навч

Залуу үрслэг

Винил хүлэмжид эгнүүлэн тавьсан үрслэг хийх хайрцаг

Дунд рслэг

Үрслэгийн төрөл

3 тутаргын тариалангийн талбайн хяналт
（１）Тутаргын талбай бэлтгэх Тутаргын талбайг трактор (сийрүүлүүр)-аар хагалж сийрүүлж, тэгшилдэг. Усалсны
дараа хөрсийг хольж хутгаж, зөөллөдөг. Үүнийг ус хийсэн талбайн бөөгнөрсөн
хөрсийг бутлах ажил гэдэг.

Трактораар ус хийсэн талбайн бөөгнөрсөн хөрсийг бутлах

（２）Бордох Бордоог ус хийсэн талбайн бөөгнөрсөн хөрсийг бутлахаас өмнө тутаргын
талбайд бүхэлд нь цацдаг. Үрслэг суулгах үед бордох болон үрслэг суулгахтай
нэгэн зэрэг бордох арга ч байдаг.

Унадаг үрслэг суулгах төхөөрөмжөөр шилжүүлэн суулгах

40

4 Тутаргын тариалангийн ажил（３）Үрслэг суулгах Үрслэг суулгахдаа нэг даланд 2-8 мөрөөр үрслэг суулгах төхөөрөмжөөр
суулгадаг. Үрслэг суулгах төхөөрөмжийн мөр хоорондын зай (далан хоорондынзай гэж бас хэлдэг) нь 30см байхаар суулгадаг. Иш хоорондын зайг үрслэг суулгах
төхөөрөмжөөр тохируулдаг. Ерөнхийдөө 10-30см хэмжээтэй байдаг.

（４）Усны хяналт Үрслэг суулгасны дараа усалж (ус оруулах гэж бас хэлдэг), үрслэгийг хамгаалдаг.
Шинэ үндэс болон навч гарч ирвэл усыг гүехэн болгож, шинэ иш (иш салаалах гэжбас хэлдэг)-ийг нэмэгдүүлдэг.
 Үүний дараа өсөлтөөс хамаарч усыг шавхах (Тариалалтын дунд үед усийг ньзайлуулан талбайн гадаргууг хатаах гэж бас хэлдэг), нэмэх арга хэмжээ авдаг.

（５）Гербицид цацах Үрслэг суулгасны дараа гербицид цацдаг. Үрлэн хэлбэртэй болон хлоабль гэхмэт төрлүүд байдаг.

（６）Өвчин хортон шавжаас урьдчилан сэргийлэх Хөгцрөх болон навч хатах зэрэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлдэг.
 Үрслэг суулгасны дараа навч болон тариан түрүү иддэг хортон шавжтай газар
нутагт устгал хийдэг.

Хөгцрөх өвчин (навч хөгцрөх)Өмхий цох (судалт өмхий цох)（７）Нэмэлт бордоо Түрүү гарахаас өмнө ойролцоогоор 15-25 өдөрт тутаргын цэцгийн ялгарлыг
нэмэгдүүлж, эргэж буцаахаас сэргийлж азот болон калийн нэмэлт бордоо (түрүүний
боловсролтыг дэмжиж бордоо)-г хийдэг. Тутаргын цэцэг гэдэг нь үетний овгийн
цэцгийг хэлдэг.

41

4 Тутаргын тариалангийн ажил4 Ургац хураах
Тэжээлийн ургалтын үеэс үржихүйн ургалтын үе рүү ороход тариан түрүү ялгардаг.
Тариан түрүү ялгарах үеийг залуу нахиа ялгарах үе гэж хэлдэг.
Залуу нахиа ялгарснаас 30 орчим хоногийн дараа тариан түрүү гардаг. Үүнийг
түрүүлэх үе гэдэг. Нахиалснаас хойш 30-60 хоногийн дараа ургац хураах үе болдог.
Ихэнх газар нутагт комбайнаар ургацыг хураадаг. Комбайн гэдэг нь “тариа хураах
болон тариан түрүүнээс салгах төхөөрөмжийг нэгтгэсэн тоног төхөөрөмж” гэсэн
утгатай. Япон улсад ерөнхийдөө “Тариа хурааж аваад автоматаар түрүүг салгадаг
хэлбэрийн комбайн” их хэрэглэгддэг.

Тариа хурааж аваад автоматаар түрүүг салгадаг хэлбэрийн комбайнаар ургац хураах

5 Янзлах, ачихУргац хураасны дарааханд хальсны чийглэг нь 20-27%өндөр байдаг тул, галын дулаанаар хатааж чийглэгийг 1415% болгоно.
Хатаасны дараа хальсыг салгаж цайруулах ажлыг
хийгээд цэвэрлээгүй цагаан будаа болгоно. Дараа ньцэвэрлээгүй цагаан будаанаас хаягдал авч зайлуулах,янзлах ажлыг хийгээд, 30кг-ийн будааны уут болон уянхатан уутанд хийж ачна.

Үр тариа хатаагч

6 Ургац хураасны дараах тутаргын талбайн хяналт
Ургац хураасны дараа трактор (сийрүүлүүр)-аар хагалж сийрүүлж, тутаргын
тайрдас болон сүрэл, хогийн ургамлыг булдаг.

42

4 Тутаргын тариалангийн ажил● Бага зардалтай тутаргын тариалангийн тухай
Бага зардалтай тутаргын тариалангийн арга бол ① Шууд үрээ тарих (шуудтариалалт гэж бас хэлдэг) тариалалт ② Сийрэг тариалалт гэх мэт аргууд
байдаг.
① Шууд үрээ тарих тариалалт
Шууд үрслэгээ тарих тариалалт нь үр суулгах ажлыг хийлгүйгээр, үрийг
тутаргын талбайд шууд суулгаж, тутарга тариалах арга юм. Үрслэг хийх ажилбайхгүй учир, ажлын хугацаа богиносгож, үрслэг хийх материал шаардагдахгүй
болно.
Үр суулгах аргад устай талбайд шууд үр тарих болон хуурай талбайд шууд үртарих гэсэн аргууд байдаг.
Устай талбайд шууд үр тарих гэдэг нь газар хагалж сийрүүлэх,ус хийсэн
талбайн бөөгнөрсөн хөрсийг бутлах ажлуудыг хийж, хөрсөн дунд болон гадаргуу
дээр үр суулгах арга юм. Нахиалах чадварыг сайжруулахын тулд кальцийн хэтисэл (калпер) эсвэл төмрөөр бүрсэн үрийг ашигладаг.
Хуурай талбайд шууд үрээ тарих гэдэг нь, хуурай байдалтай байхад нь үрсуулгаж, нахиалсны дараа таримлын талбай орхиж, үүний дараа тутаргын
талбайг усаар дүүргэдэг. Үр суулгах төхөөрөмж гэх мэт буудайн төрлийн
таримал ургамалд зориулсан тоног төхөөрөмжийг давхар зориулалтаар ашиглах
боломжтой.
② Сийрэг тариалалт
Сийрэг тариалалт нь үрслэг суулгах төхөөрөмжийн иш хоорондын зайг өргөн
болгож, нягтаршил багатайгаар тариалах тариалангийн арга юм.
Далан хоорондын 30см-ийн ердийн зайд, иш хоорондын 15см зайг 28смболгож өргөсгөхөд үрслэг хийх хайрцгийн тоо 40%-с илүүгээр багасна.
Ингэснээр үр, үрслэг хийх материал гэх мэт үйлдвэрлэлийн зардал болон
хөдөлмөрийн хугацааг багасгах боломжтой.

Шууд тариалалт (үр суулгагчийг тоноглосон олон зориулалттай үрслэг суулгах төхөөрөмж )Зураг: Хөдөө аж ахуйн ажилд зориулсан номоос иш татав.

43

4 Тутаргын тариалангийн ажил● Тэжээлийн цагаан будааны тухай
Тутаргыг малын тэжээл болгох тохиолдолд, тутаргын үрийг ашигладаг
тэжээлийн цагаан будаа, тариан түрүү болон иш навчийг хамтад нь хурааж
ашигладаг тутаргын тариаг бүтнээр нь ашигласан дарш гэж байдаг.
Тэжээлийн цагаан будаа

Тутаргын тариаг бүтнээр нь ашигласан даршТариаланд тутаргын тариалан болон мал аж ахуй эрхлэгчдийн хамтын
ажиллагаа шаардлагатай.
Тутаргыг исгэсэн өвсөн тэжээл (тутаргын тариаг бүтнээр нь ашигласан дарш)нь тутаргын үр тариа бүрэн боловсрохоос өмнө хураан авч, даршилсан бүдүүн
тэжээл юм. Иш навчны ургац ихтэй тусгай сортыг бойжуулдаг.
Даршны чанарыг сайжруулахын тулд "ид боловсорсон үе" орчим ургац
хураана.
Тэжээлийн цагаан будаа нь тутаргын талбайг ашиглан үйлдвэрлэх боломжтоймаш сайн тэжээл юм. Тэжээлийн цагаан будаа нь хүнсний цагаан будаатай
ижил тариалах арга, хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмж ашиглан үйлдвэрлэх
боломжтой.
Тэжээлийн цагаан будааны сортуудын хувьд уламжлалт сортыг ашиглахаас
гадна тэжээлийн зориулалттай будааны тусгай сортыг бий болгож байна.
Түүний онцлог нь ① Ургац ихтэй, ② Тариалалтын онцлогтой (амархан унахгүй,тариалахад хялбар), ③ Өвчинд тэсвэртэй сорт ихтэй, ④ Агшаасан будааны амтболон цэвэрлээгүй цагаан будааны чанараас хамаарахгүй, ⑤ Том ширхэгтэй
үртэй сорт гэх мэт байдаг.
Тэжээлийн цагаан будаа нь хүнсний цагаан будаатай харьцуулахад
борлуулалтын нэгж үнэ хямд байдаг т ул бага зардлаар үйлдвэрлэх
шаардлагатай байдаг. Шууд үрээ тарих (шууд тариалалт) тариалалт болон
сийрэг тариалалт, мал аж ахуй эрхлэгчдийн өтөг бордооны хэрэглэх гэх мэтүйлдвэрлэлийн зардлыг бууруулж, ургацын хэмжээг ихэсгэх арга хэмжээ авахшаардлагатай.

44

5Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажил1 Таримал ургамал тариалалтын онцлог
（１）Үр тариа Үр тарианд буудайн төрөл, буурцгийн төрөл ордог.
① Буудайн төрөл
Улаан буудай, арвай, хөх тариа, овъёос гэх мэт байдаг

② Буурцгийн төрөлШар буурцаг, улаан шош зэрэг байдаг.
Түүхий шар буурцгийг эдамамэ гээд хүнсний ногоонд оруулдаг.

（２）Төмсний төрөл Чихэрлэг төмс, төмс гэх мэт байдаг. Цардуул гэх мэтийн түүхий эд болдог.
 Түүхийгээр хэрэглэх зориулалттай бол хүнсний ногоо болно.

（３）Хүнсний ногоо
① Хүнсний ногооны төрөл Япон улсад тариалагддаг хүнсний ногоо нь ойролцоогоор 150 төрөл байдаг.
 Тариалангийн газар нутаг ихтэй нь төмс, чихэрлэг төмс, цагаан лууван,бөөрөнхий байцаа, хятад байцаа гэх мэт юм. Үүнээс гадна бөөрөнхий сонгино,лууван, бууцай зэрэг ногоонууд элбэг байдаг.
 Хүнсний ногооны ангилалд ургамал судлалын арга болох байгалийн ангилал,хэрэглэх эрхтнээр нь ангилах хиймэл ангилал гэж байдаг.

45

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажилБайгалийн ангилалд ижил овгийн ургамлуудад нийтлэг тал байдаг.
Байгалийн ангилал
ОвогГол хүнсний ногоонууд
Өргөст хэмх      Амтат гуа        Тарвас          Шар хулуу

Хулуутан овогХаш           Улаан лооль     Ногоон чинжүү         ТөмсЧэсэнцэртэн овогСараантан овогНийлмэл цэцэгтэн овогЛуультан овогТоонолжин цэцэгтэн овогБөөрөнхий сонгино                Урт сонгино

Салат навчДаливс

Хонин нүдэн цэцэг

Бууцай

Бөөрөнхий байцаа

Шүхэртэн овогЛууван

Годил өвсний овогТаро төмс

Үетний овогЭрдэнэ шишСэдэргэнэтэн овогЧихэрлэг төмсСарнайтан овогГүзээлзгэнэ

Хятад байцаа

46Цагаан лууван

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажилХэрэглэх эрхтнээр нь ангилсан ангилал
Навчит ногоо: Навчийг хэрэглэдэг.

Бууцай

Хятад байцаа Бөөрөнхий байцаа

Булцуут ногоо: Үндэс болон ишийг хэрэглэдэг.

Бадамлянхуан
үндэс
Төмс

Цагаан лууван

Лууван

Бадамлянхуа

Жимслэг ногоо: Жимс болон үрийг хэрэглэдэг.

Өргөст хэмх Улаан лооль

ХашНогоон чинжүү

Эдамамэ

② Төлөөлөгч хүнсний ногооны шинж чанар (хиймэл ангиллын дагуу)i Навчит ногоо
a Бөөрөнхий байцаа
Сэрүүн уур амьсгалд тохирно.
Шилжүүлэн суулгаж тариалдаг.
 Түүхийгээр хэрэглэхээс гадна, төрөл бүрийн хоолонд
хэрэглэнэ.

b Хятад байцаа Даршилсан ногоонд хэрэглэхээс гадна, халуун
тогооны хоолонд зайлшгүй шаардлагатай намрын ногоо
юм. Сэрүүн уур амьсгалд сайн ургана.
 Ерөнхийдөө шилжүүлэн суулгаж тариалдаг боловч,газар нутгаас хамаараад шууд үрээ тарих тариалалтыг чбас хийдэг.
 Толгойтой, хагас толгойтой, толгойгүй байцааны
төрлүүд байдаг.

47

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажилc Салат навч Навч нь бөмбөг шиг ороосон, ороогоогүй, буржгар
навчтай гэх мэт янз бүрий төрлүүд байдаг.
 Сэрүүн уур амьсгалд сайн ургана.
 Шилжүүлэн суулгаж тариалдаг.
 Үр нь фотофилийн үр юм. Хүчиллэг чанарт муу шинжчанартай.
 Өндөр температурт цэцгийн нахиа ялгардаг.
d Бууцай Үрийг тарьсны дараа 1 сар хагасаас 2 сарын
хугацаанд ургацаа хурааж болно. Тарихад хялбар
хүнсний ногоо юм. Навч нь 25см орчим өндөр болонгуут
хурааж авдаг.
 Шууд үрээ тарих тариалалт нь түгээмэл боловч
сүүлийн үед шилжүүлэн суулгах тариалалтыг ч бас хийжбайна.
 Сорт сайжирснаар жилийн туршийн тариалалт хөгжиж байна.
ii Булцуут ногоо
a Бөөрөнхий сонгино Хүнсээр хэрэглэх бөмбөлөг нь навч ишийн давхарлаад
бүрдсэн байгаа бөгөөд булцуут ногоонд ордог.
 Шилжүүлэн суулгаж тариалдаг.

b Цагаан лууван Намраас өвөл хүртэл намрын цагаан лууван голурсгал байсан боловч хаврын цагаан лууван, зуны цагаан
лууван үйлдвэрлэл бас нэмэгдэж, 1 жилийн туршид
тариалж байна. Хүйтэн үед туннель тариалалтыг ч басхийдэг.
 Шууд үрээ тарих тариалалтыг хийдэг.
 Бага температур үргэлжлэхэд цэцгийн нахиа ялгардаг.

48

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажилc Төмс Төмсөөр идэхээс гадна цардуул, боловсруулсан
хүнсний түүхий эд болгон ашигладаг.
 Таримлын талбай үрийн төмс суулгаж тариалдаг.

d Чихэрлэг төмс Томорсон үндсийг нь иддэг.
 Бордоо багатай хөрсөнд ч сайн ургадаг. Бордоох э т э р в э л н а вч б о л о н и ш н ь т о м о р ч , ү н д э с н ьтомордоггүй.
 Үрийн төмснөөс нахиаг ургуулдаг бөгөөд, түүнийг
тайрч үрслэг болгон таримлын талбайд суулгадаг.
e Лууван Каротинаар баялаг байдаг. Хоолноос гадна жүүсболгож бас хэрэглэдэг.
 Сэрүүн уур амьсгалд сайн ургадаг боловч, орон даяар
тариалдаг.
 Шууд үрээ тарих тариалалтыг хийдэг. Хатчихвал
амархан соёолохгүй болдог шинж чанартай.
iii Жимслэг ногооа Улаан лооль Олон төрөл байдаг бөгөөд хоолонд хийх зориулалттай сортууд ч бас байдаг.
Чихрийн агууламж өндөртэй, жижиг улаан лооль ч бас түгээмэл байдаг.
 Шилжүүлэн суулгаж тариалдаг. Залгаас мод хийдэг.
 Ишийг 1 ширхгээр нь босгохын тулд салааг жижиг
байхад нь түүж авдаг “салаа авах” ажлыг хийдэг. Оройг
танах болон жимс танах ажлыг ч бас хийдэг.

49

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажилb Өргөст хэмх Боловсрохоос өмнөх ногоон өнгийн жимсийг иддэг.
Салат болон даршилсан ногоонд ашигладаг.
 Ил хөрсөнд тариалахаас гадна байгууламж доторх
тариалалтыг бас хийж, 1 жилийн туршид ургац хураанавч чаддаг.
 Жимсний үр ойролцоогоор 20см болох үед хурааж
авдаг.
 Шилжүүлэн суулгаж тариалдаг. Залгаас мод ч басхийдэг.
с Хаш Олон төрөлтэй бөгөөд газар нутгийн өвөрмөц сортуудих байдаг.
 Тариалах хугацаа урт учраас хангалттай бордоо
шаардлагатай болдог.
 Шилжүүлэн суулгаж тариалдаг.
 Өсөлт нэмэгдэх тусам тулгуур босгох, нахиаг тайрах,сойж уях болон хэлбэржүүлэх ажлуудыг хийдэг.

（４）Үйлдвэрлэлийн таримал ургамал Үйлдвэрлэлийн таримал ургамал гэдэг нь хэрэглэхийн тулд өндөр төвшний
боловсруулалт шаардлагатай таримал ургамал юм.
 Цай, конняку, газрын самар, зэгс, тамхи, чихрийн манжин, чихрийн нишингэ гэхмэт байдаг.
а Цай Цай бол цайны модны навч юм. Модыг
учраас нэг удаа ургуулчихвал олон жилургац авах боломжтой. Цайны модны
таримлын талбайг цайны тариалан гэдэг.
 Ургац хураах ажлыг хялбар байлгахаар
цайны модны өндрийг бэлхүүс орчмоор
ургуулдаг.

50

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажилb Конняку Газар доорх үндэс дэхконнякугийн төмсийг хураан авч,боловсруулдаг.
 Ус зайлуулах чадвар сайтай тэгшболон налуу газарт тариалдаг.
 Үрийн төмснөөс ургуулдаг.
с Газрын самар Буурцагтан овгийн ургамал юм.
Газар дээрх цэцгийн үр тогтсоны
дараа, ургасан өндгөвч нь газарт
шигдэж, түүний үзүүр нь томорчшош болдог. Газраас шошыг ухажгаргаж ургацаа хураадаг.
 Таримлын талбайд үр тарих
аргаар тариалдаг.

（５）Тэжээлийн ургамал Тэжээлийн ургамал гэдэг нь малын тэжээл болгодог таримал ургамлыг хэлдэг.
Бэлчээрийн өвс, тутарга, эрдэнэ шиш, сорго, овъёос гэх мэт байдаг.
 Түүхий өвс, хатаасан өвс болон даршийн хэлбэрээр малд өгдөг.
 Бэлчээрийн өвс, тутарга, эрдэнэ шишийн тариан түрүү болон иш навчийг хамтаднь хураан авч, хүчилтөрөгч (агаар)-гүй битүүмжлэн хадгалж исгэсэн тэжээлийг
дарш гэж хэлнэ.
 Таримал ургамал тэжээллэг байх үед нь ургац хураана.

2 Таримлын талбайн ажил, хүнсний ногооны тариалалтын хяналт
① Температур Таримал ургамалд төрөл болон өсөлтийн үеэс хамааран өсөлтийн хамгийн
тохиромжтой температур гэж байдаг бөгөөд зарим нь бага температурт, зарим ньөндөр температурт дуртай байдаг.
 Сорт сайжирч, тариалалтын аргууд боловсронгуй болсноор тариалах боломжтой
газар нутгууд өргөжиж байна.
 Өндөр температурт сайн ургадаг таримал ургамлыг ч хүлэмж болон туннель
тариалалт, гадаргууг хучих тариалалт гэх мэт аргаар хүйтэн газар нутагт ургуулах
боломжтой байдаг.

51

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажил② Нарны гэрлийн эрчим болон фотосинтез
Таримал ургамалд фотосинтез явагдаж ургадаг.
 Ерөнхийдөө нарны гэрэл хурц байх тусам фотосинтез илүү их явагддаг. Эрчим ньтодорхой төвшнөөс хэтэрсэн үед дээд цэгтээ хүрдэг гэрлийн ханалтын цэг байдаг.
 Таримал ургамлаас хамааран шаардлагатай нарны гэрлийн эрчим нь өөр өөрбайдаг.
 Хурц нарны гэрэл хэрэгтэй хүнсний ногоо бол улаан лооль, амтат гуа, эрдэнэ
шиш, лууван гэх мэт юм.
 Нарны гэрэл бул үед ургадаг нь яншуй, Япон цагаан гаа гэх мэт юм.
③ Ус
 Таримал ургамлын өсөлт нь хөрсний усны байдлаас хамаардаг.
 Ус хүрэлцэхгүй бол хуурайшиж, шим тэжээлийн дутагдалд орох шалтгаан болдог.
 Эсрэгээрээ чийглэг ихэдвэл хүчилтөрөгч хүрэлцэхгүй болж, үндэс нь ялзрах
тохиолдол байдаг.
 Чийгийг хэмжихэд хөрсний чийг хэмжигч, таталтын хүч хэмжигчийг ашигладаг.
Усны үзүүлэлт нь % эсвэл pF утгаар илэрхийлэгдэнэ. Тохиромжтой хөрсний усныүзүүлэлт нь 35-55% юм.

3 Үр
（１）Үр
① Үр соёолох Үр нь нахиагаа гаргахад (үр соёолох)-д ус, температур, хүчилтөрөгч
шаардлагатай. Үүнийг үр “соёолох 3 нөхцөл” гэдэг.
 Хэтэрхий их усалбал хүчилтөрөгч дутагдаж, үр соёолох явц муудна.
② Гэрэлд соёолдог үр болон харанхуйд соёолдог үр Нарны гэрэл тусахад амархан соёолдог үрийг гэрэлд соёолдог үр (гэрэлд мэдрэгүр) гэдэг.
 Жишээ нь : лууван, салат навч гэх мэт Нарны гэрэл тусахад удаан соёолдог үр харанхуйд соёолдог үр (харанхуйд
мэдрэг үр) гэдэг.харанхуйд мэдрэг үр Жишээ нь: цагаан лууван, улаан лооль, тарвас гэх мэт③ Үрийн наслалт болон хадгалах арга Үрд наслалт гэж байдаг Үрийн наслалт гэдэг нь таримал ургамал болон хүнсний
ногооны төрлөөс хамаарч харилцан адилгүй бөгөөд богино болон урт наслалт гэжбайдаг.
 Үрийг бага температур, хуурай нөхцөлд хадгалдаг.
 Хадгалах нөхцөл муу байвал үрийн наслалт богиносно.

52

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажилХүнсний ногооны үрийн наслалт
1-2 жил лууван, эрдэнэ шиш, бууцай
2-3 жил ногоон сонгино, сонгино, цагаан лууван, байцаа
3-4 жил улаан лооль, хаш④ Боловсруулсан үр Үрийг тарихад хялбар болгох, соёололтыг сайжруулах, өвчнөөс урьдчилан
сэргийлэх гэх мэтийн зорилгоор боловсруулалт хийгдсэн үр олон болж байна.
・Бүрмэл үр: Нэг төрлийн бөмбөлөг болгон боловсруулсан.
・Нүцгэн үр: Хатуу арьсыг хуулж, нүцгэн байдлаар нь боловсруулсан үр (бууцай)・Ариутгасан үр: Ариутгаж цэвэрлэсэн үр・Үрийн тууз: Туузан дотор ижил зайтайгаар үрийг хавчуулсан зүйл.
⑤ F1 ҮрНэг үеийн эрлийз үр гэж бас хэлдэг.
Эрлийз хүчийг ашиглан, эцэг эх ургамлын сайн чанарыг авсан үр юм.
Орчин үед ихэнх хүнсний ногоонд F1 үрийг ашигладаг.
 Гэхдээ цэвэр сорт нь эцэг эх ургамлын сайн чанарыг уламжлан авсан үр байдаг.
Киотогийн ногоо, Кага хүнсний ногоо гэх мэт орон нутгийн төрөлжсөн хүнсний ногоонь цэвэр сорт юм. Өөрөө үрээ хурааж авах боломжтой.
хникБодит арга те○ Хүнсний ногооны үрийг хараад хүнсний ногооны төрлийг ялгаж чаддаг болоорой.
○ Боловсруулсан үрийг ялгаж чаддаг болоорой.
○ Үрийг хадгалах аргыг ойлгож аваарай.
○ Хүнсний ногооны төрлөөс хамаарах үрийн наслалтын ялгааг ойлгож аваарай.
○ Гэрэлд соёолдог үр болон харанхуйд соёолдог үрийн гол төрлийг ойлгож аваарай.

53

5 Тариалан эрхлэх, хүнсний ногоо тариалах ажил（２）Үр тарих Үр тарихад тарааж тарих, эгнээгээр тарих, цэгээр тарих гэж байдаг.
 Хүнсний ногооны төрлөөс хамаарч тарих аргыг сонгоно.
 Үрийг тарьсны дараа хөрс цацахыг хөрсөөр хучих гэж хэлдэг.
 Лууван гэх мэт гэрэлд соёолдог үрийг хэт их хөрсөөр хучвал үр соёололт муудахтул нимгэн хөрсөөр хучдаг.
Цэгээр тарих

Эгнээгээр тарих

Ургамал хоорондын зай
たねүрТарааж тарих

Ургамал хоорондын зайүрНэг газарт хэд хэдэн ширхэг үр тарих
(цагаан лууван гэх мэт)Далан дээр нэг эгнээнд тарих
(лууван гэх мэт)хникБодит арга те○ Үр тарих аргыг ойлгож аваарай.

54Далан дээр нийтэд нь тарих
(сонгинын үрслэг хийх гэх мэт)

6Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил1 Хүлэмжинд тариалах таримал ургамлын онцлог
（１）Нарийн ногоо
① Улаан лооль
Чэсэнцэртэн овгийн жимслэг ногоо юм.
 Тариалангийн олон төрөл байдаг бөгөөд жилийн турштариалдаг.
 Арай өндөр температурт сайн ургадаг боловч багатемпературт ч бас ургадаг.
 Өсөлтөд нарны хурц гэрэл шаардлагатай байдаг.

② Гүзээлзгэнэ
Сарнайтан овгийн жимслэг ногоо юм.
 Зогсоогоороо ажиллах боломжтой өндөр тавцан дээртариалдаг аргууд нэмэгдэж байна.
 Тэжээлээр үржүүлдэг. Цэцэглэж, жимсэлж дуусангуут
мөлхөгч найлзуур үүсэж, түүний үзүүрээс гарах төл бутыг
үржүүлгэнд ашигладаг.
 Цэцгийн нахиа гарахыг хурдасгах үрслэг хийх аргууд өргөн
тархаж, өсөлтийг хурдавчилсан тариалалтыг хийж байна.

③ Өргөст хэмх Хулуутан о вгийн жимсл э г н о го о (з а л у у ж имс ийгашигладаг) юм.
 Эр эм гэсэн хоёр өөр цэцэгтэй ба өөр бутны цэцгээс тоосхүртдэг, мөн тоос хүртэж, үр тогтохгүй байсан ч жимслэх
чадвартай (үргүй жимс үүсэх) байдаг.

 Тулгуур босгож тариалдаг тулгууртай тариалалт их байдаг.

④ Бусад Бууцай ( луультан овог, навчит ногоо), хаш (чэсэнцэртэн овог, жимслэг ногоо),ногоон чинжүү (чэсэнцэртэн овог, жимслэг ногоо) гэх мэт ихэнх нарийн ногоог
байгууламжид тариалдаг.
55

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажилБууцай

ХашНогоон чинжүү

（２）Цэцэг Цэцгийг ч бас байгууламж дотор тариалах нь элбэг болсон. Цэцэглэх хугацаагнь тохируулж, сайн чанартай тайрмал цэцэг болон вааранд тарьсан цэцгийг
үйлдвэрлэх боломжтой.
① Удвал цэцэг
Олон наст ургамал юм.
 Ишийг үндэслүүлж шороонд суулгац өсгөдөг.
 Намрын удвал цэцэг бол богино хугацаат ургамал
юм. Цэцэглэх хугацааг хойшлуулахын тулд шөнийн
цагаар гэрэл тусгадаг гэрэлтүүлгийн тариалалтыг
хийдэг.
 Зуны удвал цэцэг гэх мэт олон сортууд байдаг бөгөөд жилийн
турш зах зээлд нийлүүлэгддэг.
② Сарнай Цэцгийн модны тайрмал цэцэг юм.
 Байгууламж доторх тариалалт хийж, жилийн туршзах зээлд нийлүүлэгддэг.

③ Сараана Булцуунаас ургуулдаг тайрмал цэцэг юм.
 Истер Лили, Азийн төрөл, дорны төрөл гэх мэтолон сорт байдаг бөгөөд бага температурт ургуулах
зэргээр бүтэн жилийн турш тээвэрлэдэг.

56

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил④ Улаан лиш Улаан лиш бол олон наст ургамлын тайрмал цэцэгюм.
 1 ишнээс хэд хэд эн цэцэг гардаг шүршигч
хэлбэрийн ургамал бараг 70%-г эзэлдэг.

2 Байгууламжийн төрөл болон бүтэц
（１）Төрөл Бүрэх материалаас хамааран шилэн хүлэмж болон хуванцар байшинд
хуваагдана.
① Шилэн хүлэмжШил ашиглан баригдсан хүлэмж юм.
 Нарны гэрлийг сайн нэвтрүүлдэг. Мөн бат бөх чанар сайтай учраас хэдэн ч жилашиглах боломжтой.
 Хуванцартай харьцуулахад барилгын зардал өндөр болдог.
② Хуванцар байшин Хөнгөн бөгөөд угсрахад амархан зөөлөн болон хатуу гялгар хальс ашигладаг
байгууламж юм. Шилтэй харьцуулахад бат бөх чанар багатай. Удаан эдэлгээтэй
гялгар хальс бүтээгдэж, барилгын өртөг багатай тул сүүлийн үед нэмэгдэж байна.
③ Борооны хамгаалалттай байшин Зөвхөн дээврийн хэсгийг гялгар хальсаар бүтээсэн
хуванцар байшинг хэлнэ.
 Бороог шууд таримал ургамал руу орохгүй тул өвчин,шавжаас урьдчилан сэргийлж, жимс хагарахыг зогсоохгэх мэт ач холбогдолтой.

（２）Бүтэц
① Загвара Дан барилгын төрөл Нэг дээвэртэй загвар. Салхи, цасанд тэсвэртэй, мөн агааржуулалт болон
нарны тусгал сайтай.
b Залгаа барилгын төрөл Дан байшинг олон тоогоор нь холбосон байшин юм. Дан барилгын төрөлтэй
харьцуулахад халаалтын үр ашиг сайтай. Дотор талдаа зай томтой, ажиллах
нөхцөл сайтай боловч, холболтын хэсгээрээ гэрлийн тусгал муу гэх мэт султалуудтай.
57

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил② Дээврийн хэлбэр
а 2 талт дээврийн төрөл Дээврийн 2 тал нь налуу бөгөөд, гэрийн дээвэр шиг хэлбэртэй байдаг.
b Дугуй дээврийн төрөл Дээвэр нь дугуй хэлбэртэй байдаг.
c Дээврийн талбайн хэмжээний дөрөвний гурав нь урагшаа харсан хүлэмж Дээврийн 2 талын нэг нь нарийн дээвэр байдаг.
d Голландын хэлбэрийн том хүлэмж Голландын хэв маягийн өндөр саравчтай том байшин юм.
Дан барилгын төрөл

2 талт дээврийн төрөл

2 талт дээврийн төрөл (том)Дугуй дээврийн төрөл Дээврийн талбайн хэмжээний дөрөвний гурав нь урагшаа харсан хүлэмж

Залгаа барилгын төрөл
Өндөр саравч

2 талт дээвэртэй залгаа барилга

Дугуй дээвэртэй залгаа барилга

Голландын хэлбэрийн том хүлэмж

3 Байгууламжийн зориулалтын бүрэгч материал, түүний онцлог
（１）Гаднах материал
① Шил
 Шилэн хавтангууд ашигладаг. Нарны гэрлийг сайн нэвтрүүлдэг.
② Зөөлөн гялгар хальс Хөдөө аж ахуйн винил (хөдөө аж ахуйн зориулалттай винил хлоридын гялгар
хальс), хөдөө аж ахуйн ПО-н тусгай гялгар хальс (хөдөө аж ахуйн зориулалттай
полиолефины тусгай гялгар хальс) байдаг.

58

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажилОнцлог
iХ өдөө аж ахуйн винил (хөдөө аж ахуйн зориулалттай винил хлоридын гялгар хальс)Нарны гэрлийг сайн нэвтрүүлж, дулаан хадгалах чадвар өндөртэй гялгар
хальс юм.
Материал нь хүнд байдаг. Наалдамхай бөгөөд амархан бохирддог. Амархан
урагддаг чанар ч бас байдаг.
1-2 жил болоод солих шаардлагатай. Шатаавал хорт хий үүснэ.
ii Х өдөө аж ахуйн ПО-н тусгай гялгар хальс (хөдөө аж ахуйн зориулалттай
полиолефины тусгай гялгар хальс)Хөдөө аж ахуйн винилтэй харьцуулахад хөнгөн байдаг. Наалдамхай чанар
байхгүй бөгөөд, удаан бохирддог шинж чанартай.
Наах хугацаа нь 2-3 жил, удаан хугацааных нь 3-5 жил гэсэн загварууд байдаг.
③ Хатуу гялгар хальс Хөдөө аж ахуйн зориулалттай фторын хальс байдаг. 10-аас дээш жил удаан
эдэлгээтэй байдаг.
10 жилээс дээш наах боломжтой нийлэг хавтангийн загвар бас байдаг.

（２）Доторлогооны материал
①Зөөлөн гялгар хальс Хөдөө аж ахуйн винил, хөдөө аж ахуйн поли (хөдөөаж ахуйн зориулалттай полиэтилен гялгар хальс), хөдөөаж ахуйн винил цуун хүчлийн винил (хөдөө аж ахуйн
этилен винил ацетатын циликон хальс), хөдөө аж ахуйн
ПО-н тусгай гялгар хальс тунгалаг гэх мэт хальснуудыг
доторлогоонд ашигладаг. Доторлогооны зориулалтын
материалд гаднах материалаас илүү нимгэн зүйлийг хэрэглэдэг.
 Хөдөө аж ахуйн поли нь зөөлөн гялгар хальсан дундаас дулаан хадгалах чадвар
багатай нь юм.
② Нэхмэл биш даавуу Дулаан хадгалах хөшиг болгож
доторлогоонд хэрэглэдэг. Гэрэл
нэвтрүүлэх чадвар нь тунгалаг
хальснаас бага боловч, амьсгалах
болон ус нэвтрүүлэх чадвартай
байдаг.
Нэхмэл биш даавуу
Ширүүн маарал
③ Ширүүн маарал Нарны гэрлийг халхлахаас гадна, агаарын солилцоо сайтай.
59

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажилхникБодит арга те○ Бүрэгч материалын төрөл болон гол хэрэглэх зорилгыг ойлгож аваарай.

4 Байгууламж доторх тоноглол
（１）Халаалтын төхөөрөмж Халуун агаар болон халуун усаар халаах гэсэн 2 аргабайдаг. Агаараар халаах төхөөрөмжийг угсрахад хялбар
байдаг тул түгээмэл ашиглагддаг.
 Хүнд тос болон керосин гэх мэт түлш элбэг байдаг.
Цахилгаан, хий, модон шахмал ашигладаг халаалтын
төхөөрөмжүүд ч бас байдаг.
 Нарны дулааныг ашиглах, дулааны насосыг нэвтрүүлэх зэрэг ажлууд басхийгдэж байна.
Халаалтгүй хүлэмж
Халаалтгүй хүлэмж гэдэг халаагч хэрэглэхгүй байх аргыг хэлдэг. Багатемпературт тэсвэртэй таримал ургамалд тохиромжтой. Түлшний зардал
зарцуулахгүй байх давуу талтай.
Туннель хэлбэрийг хослуулан ашиглавал шөнийн цагаар дулаан хадгалалтыг
нэмэгдүүлэх боломжтой.

（２）Агааржуулалтын төхөөрөмж Байгууламжийн дотор нарны халуунаар өдөртөө температур их болдог.
Хүлэмжийн доторх температурыг хэт өндөр болгохгүйн тулд агааржуулалт хийж,гаднах агаарыг оруулдаг.
Агааржуулалт хийх 2 арга байдаг.
① Байгалийн агааржуулалт Агааржуулах цонх болон хучих материалын нэг хэсгийг нээж, гаднах агаарыг
оруулах арга юм. Цаг агаарын нөлөөг авна.
② Албадан агааржуулалт Агааржуулалтыг сэнсийг тавьж, гаднын агаарыг албадан оруулах арга юм.
Эрчим хүч шаардагдах бөгөөд үр дүн нь агааржуулагчийн сэнсний хүчин чадлаас
хамаарна.
60

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил③ Агааржуулалтын дараалал Агааржуулалтыг байгалийн агааржуулалтаас
эхлэн хийдэг. Байгалийн агааржуулалтын
дараалал нь эхлээд доторлогоог нээгээд,дараа нь дээврийн нээлхийг нээнэ. Тэгсэн чтемператур өндөр байвал хажуу талыг нээнэ.
 Байгалийн агааржуулалтаар температур
буурахгүй бол хянах самбараар албадан

Байгалийн агааржуулалт
Албадан агааржуулалт Дээврийн нээлхий
Гадна агаар болон
дотор агаарыг
албадан сэлгэнэ.

Гадна агаар болон
дотор агаарыг
цонхоор сэлгэнэ.

Хянах самбар

агааржуулалт хийнэ.

хникБодит арга те○ Агааржуулалтын арга болон агааржуулалтын дарааллыг ойлгож аваарай.

（３）Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн үүсгүүр Нүүрстөрөгчийн давхар исэл нь таримал ургамлынф ото с и н тез и й г д э м ж д э г. Х а а л т та й ба й г у ул а м ж и днүүрстөрөгчийн давхар исэл хангалтгүй байх тохиолдол
байдаг. Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн үүсгүүрийг
ашиглан нүүрстөрөгчийн давхар ислийг нийлүүлэх замаар
фотосинтезийг дэмждэг.

Нүүрстөрөгчийн давхар ислийн үүсгүүр

（４）Өвчин хортон шавжаас урьдчилан сэргийлэх төхөөрөмж Байгууламжийн дотор тал чийглэг өндөртэй, дулаахан байдаг тул өвчин хортон
шавж үүсэх магадлалтай бөгөөд хурдацтай тархаж болзошгүй юм. Байгууламжийн
дотор химийн бодис цацахдаа “өөрөө явдаг шүршигч” гэх мэт автоматаар химийн
бодис цацдаг төхөөрөмжийг ашиглан хөдөлмөр хөнгөвчилж, ажилчдын аюулгүй
байдлыг хангадаг. Мөн химийн бодис ашиглахгүйгээр шар өнгийн “шавжаас
хамгаалах гэрэлтүүлгийн төхөөрөмж” гэх мэтийг ашиглах арга ч бас байдаг.

Өөрөө явагч шүршигч

Шавжаас хамгаалах гэрэлтүүлэг

61

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил5 Орчны хяналтИл хөрсөнд тариалах цаг агаар, уур амьсгалын нөхцөл байдлаас ихээхэн хамаардаг.
Байгууламж доторх тариалалт нь газар дээрх орчин (температур, чийглэг, нарны
гэрэл гэх мэт) болон газар доорх орчин (температур, хөрсний ус, шимт бодисын
агууламж гэх мэт)-ыг тохируулах боломжтой.

（１）Температурын хяналт

① Температурын хяналт Байгууламж доторх температурыг таримал ургамал өсөх хамгийн оновчтой
температурын дагуу хянадаг.
 Байгууламж дотор өдөртөө температур хэтэрхий өндөр болох тохиолдол
байдаг. Агааржуулалтаар дамжуулан температурыг бууруулдаг. Зуны халуунд
агааржуулагчаар температурыг бууруулах тохиолдол ч байдаг.
 Температур багатай үед өглөө эрт болон шөнө халаалтын төхөөрөмж ашиглан
халааж температурыг нэмэгдүүлдэг.
② Температурыг хэмжих багаж Будганд оруулсан спиртийг дотор нь хийж битүүмжилсэн саваа термометр (одоогийн
температурыг харуулдаг), мөнгөн ус хийж битүүмжилсэн хамгийн их бага температурыг
заадаг термометр (одоогийн температур болон хамгийн сүүлд тохиргоо хийснээс
хойших хамгийн их бага температурыг харуулдаг), одоогийн температурыг
дижиталаар харуулдаг дижитал термометр (хамгийн сүүлд тохиргоо хийснээс
хойших хамгийн их, бага температурыг бүртгэж авдаг) гэх мэт төрлүүд байдаг.

Саваа термометр

Хамгийн их бага температурыг заадаг термометр

Дижитал термометр

③ Дулаан хадгалах арга Бүрэгч материалын тоо (олон давхарга) болон
Винил гялгар хальс
Хөшигматериалын төрлөөс дулаан хадгалах үр дүн хамаарна.
Туннель Адилхан материалыг бол олон давхарлах тусам
дулаан хадгалалт үр дүнтэй болдог.
 Зай завсар үүсэхээс сэргийлж, агаар нэвтрэхгүй байхчадварыг дээшлүүлэх нь ч үр дүнтэй юм.
 Дулаан хадгалах чадвар сайтай доторлогоог хийх 2 арга байдаг. ① Гадарлагааны
дотор талд бага зэрэг зай гаргаад дулаан тусгаарлагч материалыг тогтоох арга. ②
Нээж хаах боломжтой хөшиг хийх арга байдаг.
 Хүлэмж дотор 1 давхар туннель болон 2 давхар туннель суурилуулах арга ч бас байдаг.
62

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажилхникБодит арга те○Т ермометрийн төрөл болон хэрэглэх аргыг ойлгож
аваарай.
Японд цельс хэмээр хэмждэг.
Термометр нь шингэний хажуугаас тоог харна.
Нэгж нь хэм эсвэл ℃ байдаг.

30Нүдний зөв байрлал

21℃

20

хник
Бодит арга те○ Хамгийн их бага температурыг
заадаг термометрыг хэрэглэх аргыг

Зүүн тал

Баруун тал(Хамгийн бага температур) (Хамгийн их температур)ойлгож аваарай.
‒20Голонцог
‒10Хамгийн их, бага болон одоогийн
010температурыг гурвууланг нь нэгэн зэрэг хэмждэг.
12℃
20Одоогийн температур
Хамгийн бага температур
Хамгийн их температурыг баруун талын
(Зүүн талын голонцогийн доогуур)голонцог (шингэний дотор талын температурын
үзүүлэлт)-ийн доогуур хэмждэг.
Хамгийн бага температурыг зүүн талын голонцогийн доогуур хэмждэг.

50
40Нүдний зөв байрлал

30
20Хамгийн их температур

10 (Баруун талын голонцогийн доогуур)0Мөнгөн усны багана（２）Ус

 Таримал ургамлын өсөлт нь хөрсний усны байдлаас хамаардаг.
 Ус хүрэлцэхгүй бол хуурайшиж, шим тэжээлийн дутагдалд орох шалтгаан болдог.
 Эсрэгээрээ ус ихэдвэл хүчилтөрөгч хүрэлцэхгүй болж, өсөлт муудаж, үндэс ньялзрах тохиолдол байдаг.
 Чийгийг хэмжихэд хөрсний чийг хэмжигч,таталтын хүч хэмжигчийг ашигладаг. Усныүзүүлэлт нь % эсвэл pF утгаар илэрхийлэгдэнэ.
 Тохиромжтой хөрсний усны үзүүлэлт нь 35-55%
юм.
Хөрсний чийг хэмжигч

（３）Чийглэг

Таталтын хүч хэмжигч Дулаан хадгалах болон халаахаас хамаарч байгууламжийн доторх чийглэг
амархан нэмэгддэг.

63

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил Ялангуяа өвлийн улиралд шөнийн цагаар чийглэг болоход амархан байдаг ньөвчин үүсэх шалтгаан болдог. Чийглэгийг бууруулж, цантахаас урьдчлан сэргийлэх
шаардлагатай.

（４）Орчны нэгдсэн хяналт Температур, чийглэг, нарны гэрэл, нүүрстөрөгчийн давхар исэл гэх мэт хэд хэдэн
орчны элементүүдийг хянахыг орчны нэгдсэн хяналт гэж нэрлэдэг.
 Компьютер ашиглан агааржуулалт болон халаалтын төхөөрөмжийг автоматаар
удирдах боломжтой болдог.

6 Өсөлтийн оношУс болон бордоо хийх үед таримал ургамлын өсөлтийн байдлыг харна. Өсөлтийн
байдлыг мэдэхийн тулд навчны тоо, навчны үе хоорондын зай (зайдмалын урт),ургамлын өндөр, навчны өнгө гэх мэтийг ажиглах хэрэгтэй.
хникБодит арга те○ Ургамлын өндөр болон
зайдмалын уртыг хэмжиж чаддаг
болоорой.
○ Навчны тоог ойлгож аваарай.

“Навчны тоо”Хоёрдогч навчийг тоолно.
Ургамлын
өндөрЗайдмал
Анхдагч навчийг
тоолохгүй.

64

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажилхникБодит арга те○ Эрүүл үрслэгийг таньж чаддаг болоорой.
Эрүүл биш үрслэг нь ургалт муутай, өвчний цоохортолт болон шавжид
идэгдсэн мөр (хортон шавжид идэгдсэн ул мөр) байдаг бөгөөд навчны
судал шарлаж, анхдагч навч унаж, навч болон иш хөгширсөн байдаг гэх мэтонцлог шинжүүд байдаг.

Зайдмал уртИш нарийн

Навч нимгэн томболж, амархан
унжина.

Ургалт муутай үрслэг

Навч жижиг,гудайсан
байдалтай

Зайдмал богино

Зайдмал богино,өнгө нь өтгөн

Навч дээшээ
чиглэсэнИш бүдүүн

Анхдагч навч батИш бүдүүн

Эрүүл үрслэг

Анхдагч навч жижиг
хэлбэртэй
Хөгшин үрслэг

○ Өсөлтийн эмгэгийн шалтгааныг ойлгодог болоорой.
・Усны дутагдал: Ишний үзүүр унжиж, навч гандана.
・Бордооны дутагдал  ・Калцийн дутагдал:Физиологийн эмгэг (оройн
илжрэл) болно.
  ・Төмрийн дутагдал: Шинэ навчУлаан лоолийн оройн илжрэл
шарлана.
・Нарны гэрлийн дутагдал: Иш нарийсч, зайдмал уртасч, навч нимгэнтом болно.

7 Тэжээлийн уусмалын тариалалт
（１）Тэжээлийн уусмалын тариалалт эжээлийн уусмалаар тариалах нь хөрс ашиглахгүйгээр
Тусанд тэжээлийн бодисыг уусгасан тэжээлийн уусмалаар
таримал ургамлыг ургуулах арга юм.
 Тэжээлийн уусмалын тариалалтад хатуу тариалах хөрсашигладаг арга, ашигладаггүй арга гэж байдаг.
 Хатуу тариалах хөрсөнд чулуун
хөвөн, кокос модны ширхэглэг, цагаан
хүлрийн хөвд, хайрга зэрэг орно.
 Тариалах хөрс ашигладаггүй аргань гидропоник болон гидроаэропоник
Xулуун хөвөн ашигласан тариалалт
тариалалт юм.
65Гидропоник тариалалт

Хайрга ашигласан тариалалт

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил（２）Тэжээлийн уусмалын тариалалтын онцлог
・Хөрсөөр дамжих өвчлөл үүсэх нь бага.
・Үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтэл байхгүй.
・Хөрс сайжруулах, услах, өвс тайрах ажлыг хасна. ・Хяналтыг автоматжуулахад хялбар.
・Бордооны хаягдалгүй.
・Тоног хэрэгслийн барилгын зардлыг зарцуулна.

（３）Тэжээлийн уусмалын тариалалтын төхөөрөмж Тариалангийн тэжээлийн уусмалыг
хадгалах сав, тариалангийн тавцан
, усыг тавцан руу зөөх насос гэх мэтзүйлс шаардлагатай.

Насос
Сав
Тавцан
Тариалах хөрс8 Үрслэг хийх арга（１）Үрслэг хийх арга① Ил хөрсөнд үрслэг хийх Үрслэг хийх байр хийж, үрийг тарина. Үрслэг хийх байранд дулаан болон хүйтэн
байр байдаг. Хүйтэн байранд тусгай материал хэрэггүй. Дулаан байранд халаалтын
утас татаж, хөрсийг дулаацуулдаг.
② Хайрцагт үрслэг хийх.
 Үрслэг хийх хайрцагт үрээ тарина. Үрслэг хийх хайрцаг шаардлагатай.
③ Саванд үрслэг хийх Хуванцар саванд үрээ тарина. Полиэтилен хоовон янз бүрийн хэмжээтэй байдаг.
④ Цаасан саванд үрслэг хийх Хөрсөнд задардаг цаасан саванд үрээ тарина.
⑤ Хоовонд үрслэг хийх Зориулалтын хоовонд үрээ тарина. Хоовонгийн нүхний тоо нь нарийн ногооноос
хамаарна.

66

6 Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажилИл хөрсөнд үрслэг хийхҮрслэг хийх хайрцаг

Хайрцагт үрслэг хийхПолиэтилен хоовон

Саванд үрслэг хийхЦаасан савХоовонд ургуулсан үрслэг

Хоовон

（２）Залгасан үрслэг Залгасан үрслэг гэдэг нь суурь залгуургад залгаадас залгасан үрслэг юм.
 Хаш, өргөст хэмх, улаан лооль, тарвас гэх мэт ургамалд залгаас мод хийдэг.
 Суурь залгуургад өвчин болон хорт шавжид тэсвэртэй сортыг ашигладаг.
 Залгаадаст их ургацтай, чанартай маш сайн сортыг ашигладаг.
 Залгасан үрслэгийн давуу тал нь өвчин болон хортон шавжид тэсвэртэй, их ургац
хураадаг тал юм.

（３）Эрүүл үрслэг Сайн үрслэг бол зайдмал нь богино, иш нь бүдүүн, бат бөх үрслэг байдаг.
 Хэт их услах эсвэл өндөр температурт температурыг хянах юм бол ургалт муутай
үрслэг (урт мөчир, иштэй үрслэг) болно.
 Нарны гэрэл дутагдвал мөн ургац муутай үрслэг болно.
 Азотын бордоо дутагдвал доод навч шарлаж, үрслэгийн үржил шим мууддаг.

67

7Жимсний мод тариалалтын ажил1 Жимсний модны тодорхойлолт, төрөл
（１）Жимсний модны тодорхойлолт Жимсний мод гэдэг нь жимсийг хурааж авахын тулд тариалдаг “мод”-ыг хэлдэг.
 Амтат гуа, тарвас гэх мэтийн жимсийг хурааж авдаг боловч 1 жилд хатдаг “өвс”тул энэ нь нарийн ногоо юм.
 Жимсийг “үр жимс” гэж бас хэлдэг.

（２）Жимсний модны төрөл Өвөл навчаа гөвдөг бол навчит мод юм. Алим, усан үзэм, лийр, тоор, илжгэн чих,туулайн бөөр гэх мэт жимс орно.
 Навч нь жилийн турш байдаг бол мөнх ногоон жимсний мод юм. Үншү мандарин,юзү, бива гэх мэт жимс орно.

（３）Яагаад жимсний модыг тариалдаг вэ?
 Амттай, анхилам үнэртэй жимс нь хоолыг баяжуулдаг.
 Чанартай жимс үнэтэй зарагдаж, жижиг табайд ч их ашиг олдог.

2 Жимсний мод тариалалтын онцлог
（１）Жимсний модны амьдрал Үрслэг модыг тарьсны дараа хэдэн жилийн турш модоо том болтол нь ургуулж,жимслүүлэхгүй.
 Мод ургахаар, жимслүүлж хурааж авдаг.
 Үүний дараа төрлөөсөө хамаараад өөр боловч
 20-40 жилийн турш жил бүр ургацаа хураах боломжтой.

68

7 Жимсний мод тариалалтын ажилУргалтын хэмжээ, жимсний
хурааж авах хэмжээ

Зулзаган модЗалуу модНас гүйцсэн модХөгшин модМодны хэмжээ

Жимслэж эхлэх
хугацаа

Жимслэх хэмжээ

0

10

20

30

Наслалт (жил)Жимслэх хэмжээ
Цэцгийн нахианы хэмжээ

Зулзаган модЗалуу модНас гүйцсэн модХөгшин модЖимсний модны амьдрал (наслалт болон цэцгийн нахиа гарах хэмжээ буюу жимслэх хэмжээ)（２）Жимсний модны өсөлт
① Навчны нахиа, цэцгийн нахиа гарах Жимсний модны нахианд навч гарах “навчны нахиа” болон цэцэг дэлгэрч жимсболовсордог “цэцгийн нахиа” гэж байдаг.
 Жимсний модны төрлөөс хамаарч нахиа үүсгэх хугацаа нь өөр байдаг. Ихэнх
жимсний модонд цэцэг дэлгэрч, жимс боловсрохын өмнөх жилд цэцгийн нахиа
үүсдэг.
 Цэцгийн нахиа гарахад 2 төрөл байдаг. Тоор болон интоорт бол өнгөрсөн жилургасан мөчир дээр цэцгийн нахиа гардаг. Алим, лийр, усан үзмэнд бол энэ жилургасан шинэ мөчир дээр цэцгийн нахиа гардаг. Үншү мандаринд бол 2 төрөл
байдаг.
 Цэцгийн нахианы байрлалаас хамаарч мөчрийг танах арга нь өөр байдаг.
 Цэцгийн нахиа гарахад туслах хүчин зүйлс
・Азотын бордооны үр дүнг багасгах
・Таналтыг багасгах
・Жимслэлт хэт ихсэхээс зайлсхийх
・Хөрсний усыг бага зэрэг багасгах

69

7 Жимсний мод тариалалтын ажилЦэцгийн нахиа гарах хугацаа Ихэнх навчин модны цэцгийн нахиа 6-8 дугаар сард гардаг. Усан үзэм бол 5дугаар сарын сүүлээр, үншү мандарин бол 10-12 дугаар сард байдаг.
② Цэцэглэх, жимслэх Цэцэг дэлгэрч, цэцгийн тоос үрэвчинд хүртэхэд, жимслэж, жимс торниж эхэлдэг.
Үншү мандарин шиг тоос хүртэхгүй байсан ч жимс ургадаг жимсний мод байдаг.
 Тоос тогтохгүй байсан ч жимс торних үйл явцыг үргүй жимс үүсэх гэдэг. Үргүй
жимс үүсдэг жимсний модонд үншү мандаринаас гадна инжир, илжгэн чих гэхмэтийн ясгүй жимс нь орно. Усан үзмийг гиббереллин ашиглан үргүй жимс болгодог.
③ Жимс торних, боловсорч гүйцэх Жимс аажмаар том болж, чихэр хуримтлуулж, боловсорч гүйцээд ихэнх ньчихэрлэг амттай болдог. Тэгээд эсүүд нь өөрчлөгдөж зөөлөн болдог.
 Жимсний ургалт нь эхлээд эсийн тоо нэмэгдэж, дараа нь эс нь томордог.

（３）Жимсний модны тариалалтын орчин
① Температур, нарны гэрэл, хур тунадас, салхи Найлзуурт (= шинээр ургаж буй мөчир), жимсний өсөлтөд тохирох температур,нарны үргэлжлэх хугацаа, хур тунадас шаардлагатай байдаг.
 Мөн хүчтэй салхи салхилбал жимс нь гэмтэх эсвэл унах учраас аль болох
салхийг нь хааж тариалдаг.
 Хар салхи гэх мэт хүчтэй салхинд жимс гэмтэх, унахаас сэргийлэхийн тулдлийрийг тавиур дээр ургуулдаг.
② Шим тэжээл Жимсний модны өсөлтөд азот, фосфор, калигаас гадна тэнцвэртэй шим тэжээл
шаардлагатай байдаг.
 Бордоо хийх үе болон бордох хэмжээг тохируулах нь чухал байдаг.
③ Хөрс Жимсний мод үндэслэж, шимт бодис болон усыг шингээхийг тулд тохирох
хөрсийг сайжруулах шаардлагатай.
 Бордоог амархан урсгахгүй байх, ус хадгалах чадвар (усыг барих), ус зайлуулах
чадвар (усыг урсгах) нь чухал байдаг.

70

7 Жимсний мод тариалалтын ажил3 Жимсний модны тариалалтын хяналт
（１）Модыг арчлах
① Үрслэг модны үйлдвэрлэл, бойжилт Жимсний модны үрслэгийг “суурь залгуурга”-д “залгаадас”-ыг “залгаас мод”болгож хийх арга нь түгээмэл байдаг.
 Суурь залгуургад үндэс сайтай, өвчинд тэсвэртэй сортыг сонгодог.
 Залгаадаст чанартай жимс гардаг, шалгарсан сортыг сонгодог.
 Залгаас модонд мөчрөөр залгах болон нахиагаар залгах арга гэж байдаг.
 Суурь залгуургад мөчир холбохыг “мөчрөөр залгах” гэж хэлдэг.
 Мөчрөөр залгах аргад тагнайлдаж залгах, ухлаадас гаргаж залгах, наалдуулах
арга гэсэн арга байдаг.
 Суурь залгуургад нахиа холбохыг “нахиагаар залгах” гэж хэлдэг.
 Нахиагаар залгах аргад Т хэлбэрийн залгалт хийж, хавчуулж залгах арга байдаг.

Үйлдвэрлэх аргаТайлбар

Онцлог

Залгаас модоор
үржүүлэх

Суурь залгуургад залгаадас холбох

Жимсний модны түгээмэл
хэрэглэдэг аргаТайраадсаар
үржүүлэх

Мөчир болон навч гэх мэтийн нэг хэсгийг тайрч, газарт
болон тэжээлийн холимог хөрсөнд нахиа, үндэс
ургуулуулан үрслэг болгодог.

Усан үзэм, инжир гэх мэтМодны мөчрийг
үндэслүүлэн
үржүүлэх

Мөчрийн нэг хэсгийг нугалж хөрсөнд булаад, үндэс
гарч ирхээр нь тайрч аваад үрслэг болгодог.

Алим гэх мэтҮрээрүржүүлэхҮр тарьж үрслэг хийдэг.

Тайраадас

Суурь залгуургыг
үйлдвэрлэх аргаҮндэслүүлэх мод (үндэслэхийн өмнө)71Үндэслүүлэх мод (үндэслэсний дараа)7 Жимсний мод тариалалтын ажил Үрслэг мод үйлдвэрлэхэд тэжээлээр үржүүлэх арга (залгаас мод гэх мэт) болон
үрээр үржүүлэх аргууд байдаг.
 Үрээр үржүүлсэн үрслэгийг үрийн үрслэг гэж нэрлэдэг.
 Суурь залгуургыг бойжуулах үе болон шинэ сортыг бойжуулах тохиолдолд үрээр
үржүүлдэг.
 Нарийн үндэс нь сайн ургасан, өвчин хортон шавжид өртөөгүй үрслэгийг сайнүрслэг мод гэнэ.
 Залгаадаст өвчин хортон шавжид өртөөгүйг нь ашиглана.
Залгаас модны зорилго
① Адил сорт болон ижил удамшлын төл ургамлыг нэмэгдүүлэх
② Жимслэж эхлэх үеийг түргэтгэнэ.
③ Модны өндөрт байгаа мөчирт залгаснаар богино хугацаанд сортыг
шинэчилдэг.
④ Тэсвэртэй суурь залгуургаар өвчин хортон шавжийн хор хөнөөлийг
бууруулдаг.

хникБодит арга те○ Гол жимсний модны үрслэгийг ойлгож аваарай.
Мөнх ногоон жимсний модНавчит жимсний модЦитрусын төрлийн жимсИлжгэн чих72Усан үзэм

7 Жимсний мод тариалалтын ажилхникБодит арга те○ Мөчрөөр залгах, нахиагаар залгах үндсэн аргыг ойлгож аваарай.
“Мөчрөөр залгах”Тагнайлдаж залгах

Ухлаадас гаргаж залгах

Наалдуулж залгах

Суурь залгуурга болон
залгаадсын зулмыг яг тааруулан
залгаадсыг шургуулж оруулна.

Суурь залгуургыг хуваагаад шаантаг хэлбэртэй
залгаадсыг шургуулж оруулна. Ер нь гол ишний
мөчрийг шинэчлэхэд ашигладаг.

Мөчир болон ишийг огтолж
зүсэхгүйгээр замд нь холбох
арга юм.

”Нахиагаар залгах”① Нэг нахиаг
зүсэж авна.

② Суурь залгуургад Т хэлбэрийн
зүсэлт хийнэ.

③ Нахиаг шургуулж
оруулна.

④ Нахиаг хийгээд туузаар
орооно.

○ Залгаас модонд шаардлагатай багажийг ойлгож аваарай.

Хутга (зүсэж авна)Залгаас модны туузЦэцэрлэгийн лак○ Залгаас модны үрслэг ургуулах аргыг ойлгож аваарай.
Залгасан хэсгийг газраас дээш гаргана.
Залгасан хэсэг
Суурь залгуурга

73

7 Жимсний мод тариалалтын ажилхникБодит арга те○ Мөчрөөр залгах аргыг ойлгож аваарай.
Суурь залгуурга
①

②

Зулам

Модлог

③

④

Долон

Хутгаар зүснэ.

Дотор тал руубага зэрэг зүснэ.

Модны гол3см орчим

※4.5-6см

※Гадна талруу чиглүүлбэл хүчтэй зүсэгдэж гархуруугаа зүсэх аюултай учраас.

① Суурь залгуургыг газраас 4.5-6см өндөртэй хэсгээр тайрна.
② Мөрний хэсгийг 45°-ын налуутай тайрч авна.
③ Налуу хэсгээр эгц доош нь зүснэ.
④ Зүссэн хэсгийг хатахаас нь өмнө залгаадсыг залгана.
Залгаадас
①②Залгаадас болгож
авах хэсэг

③Суурь залгуургад
хавчуулах хэсэг
3.6см орчим

3см орчим

45°

9 см орчим

① Залгаадас болгож мөчрийн төв хэсгийн нахиа ихтэй хэсгийг ашигладаг.
② 1-3 ширхэг нахиатай хэсгийг, 3.6см орчим налуутайгаар нимгэн зүсэж унагана.
③ Ардаа 45° орчмийн өнцгөөр, 9 мм орчим налуулж зүсэж унагана.
Залгах арга②①Хажуу тал③

Урд тал

① Суурь залгуурга болон залгаадсын зулмыг яг тааруулан залгаадсыг шургуулж оруулна.
Зулмыг энгийн нүдээр харах боломжгүй учир модлогийн гадна талыг тааруулна.
Суурь залгуургын дээд талд цэцэрлэгийн лак түрхэнэ.
② Хөдөлгөөнгүй тааруулаад туузаар ороож тогтооно.
③ Суурь залгуурга болон залгаадасд полиэтилен уут гэх мэтийг углана.
Суурь залгуурга болон залгаадсыг нийлүүлэх арга(Анхаар) Суурь залгуурга болон залгаадасын хооронд зай завсар гаргахгүй байхад анхаарна.

Зөв жишээ

Суурь залгуурга
Залгаадас

Модлог
ДолонЗуламХолтос

ДолонМодлог

Зулмыг тааруулах
Буруу жишээ

74Модны гол

7 Жимсний мод тариалалтын ажил② Хэлбэржүүлэх, танах
 “Хэлбэржүүлэх” гэдэг нь мөчрийг тайрч, сойж уях гэх мэт модны хэлбэрийг
янзлах ажил юм.
 “Танах” гэдэг нь мөчрийг тайрахыг хэлнэ.
 Цэцэглэлтийг сайжруулж, сайн жимс тогтвортой хурааж авах болон ажлыг
хөнгөвчлөх зорилгоор хийдэг.
 Мөчрийг тайрах хэмжээнээс хамаарч “их хэмжээгээр танах”, “бага хэмжээгээр
танах” гэж ангилдаг.
 Их хэмжээгээр танах нь тэжээлийн ургалтыг өдөөдөг. Бага хэмжээгээр танах ньтэжээлийн ургалтыг сулруулж, үржихүйн ургалтыг өдөөдөг.
 Жимсний мод нь тус бүрийн төрөл, сортод тохирсон тусгай ургуулах арга (модны
хэлбэр) байдаг.
 Конус хэлбэрийг алим, тоорын давжааруулах тариалалт гэх мэт, титмэн
хэлбэрийг алим, илжгэн чих гэх мэт, аяган хэлбэрийг тоор, гол мөчрийг тавиур руучиглүүлэн хэлбэржүүлэх аргыг усан үзэм, япон лийр гэх мэтэд хийдэг.
 Хэлбэржүүлэхдээ гол ишний нэг газраас хэд хэдэн гол мөчир гарсан “хэд хэдэн
салаалсан гол мөчиртэй хэлбэртэй” болгохгүй байхад анхаарна.

Гол ишнээс хэд хэдэн салаалсан гол мөчир гарсан Өвлийн улиралд хийдэг “өвлийн таналт” гол төлөв хийгддэг. “Хаврын таналт”-ыгнэмэлтээр хийдэг.
 Таналт хийхэд “Залуужуулах таналт” болон “Цэвэрлэгээний таналт” гэж байдаг.
 “Залуужуулах таналт” гэдэг нь шинээр ургасан мөчрийг замд тайрч, шинэнайлзуурын (шинээр ургах мөчир) ургалтыг өдөөдөг арга юм.
 “Цэвэрлэгээний таналт” гэдэг нь хэрэгтэй мөчрийг үлдээж, хэрэггүй мөчрийг
тайрч унагахыг хэлнэ. Нар салхи нэвтрэхэд саадгүй болно.

75

7 Жимсний мод тариалалтын ажилхникБодит арга те○ Танах зарчмыг ойлгож аваарай.
Танахын өмнө модыг бүхэлд нь ажиглаж, гол ишний мөчир болон салбар
мөчрийн байрлал, мөчрийн шахалдсан байдал, жимс ургуулах байрлал гэхмэтийг бодолцож үзээд, танах мөчрөө сонгоно.
Эхлээд гол ишний мөчрөөс эхлэнэ. Оройгоос нь эхлээд суурь руу ньчиглэн хэрэггүй мөчрийг тайрна.
Хэрэггүй бүдүүн мөчрийг угаас нь тайрч хаяна. (цэвэрлэгээний таналт).
Үлдсэн нарийн мөчрийг ургуулах чиглэл рүүгээ нахианы дээгүүр тайрна.
(залуужуулах таналт)Хэрэггүй нарийн мөчрийн угаас нь хайчаар тайрч хаяна (цэвэрлэгээний
таналт).

76

7 Жимсний мод тариалалтын ажилхникБодит арга те○ Танах аргыг ойлгож аваарай.
Гол ишнээс ургасан шинэ найлзуурыг тайрна.

Цэвэрлэгээний таналт

Залуужуулах таналт
Танасны дараа

Танахаас өмнөГол мөчир

Бүдүүн мөчрийг тайрах аргаУрвуу мөчир
(Эсрэг чиглэлтэй мөчир)Ургалт муутай
мөчирУргалт муутай
мөчирБосоо мөчир
Огтлолцсон мөчир
Эсрэг чиглэлтэй
мөчирХэвтээ мөчир
Урвуу мөчирИш эсвэл мөчрийн
дундаас ургасан
найлзуур

Нарийн мөчрийг тайрах аргаХожуул эсвэл модны
үндсээс ургасан найлзуур

Танах шаардлагатай мөчир
Ургалт муутай мөчир, босоо мөчир, эсрэг чиглэлтэй мөчир, урвуу мөчир,огтлолцсон мөчир, иш эсвэл мөчрийн дундаас ургасан найлзуур, хожуул эсвэл
модны үндсээс ургасан найлзуур гэх мэтийг танана. Гол мөчрийг тайрахгүй.
77

7 Жимсний мод тариалалтын ажилхникБодит арга те○ Гол хэлбэржүүлэх арга болон жимсний модны төрлийг ойлгож аваарай.
Гол ишГол ишний мөчирГол ишний мөчир

Тавиур

Ургалт муутай мөчирГол ишний мөчирГол иш
Конус хэлбэр
(алим,тоор)(Давжааруулах тариалалалт )Титмэн хэлбэр
(алим, илжгэн чих)Гол иш
Аяган хэлбэр
(тоор, лис, Япон Үмэ)Гол ишГол мөчрийг тавиурруу чиглүүлэн
хэлбэржүүлэх арга(усан үзэм, лийр)③ Сойж уях Япон лийр, усан үзэм гэх мэтийн залуу мөчрийн ургах чиглэлийг зохицуулах сойжуях ажлыг хийдэг.
④ Жимслэлтийн хяналт Цэцэг дэлгэрэхийн өмнөөс эхлээд ургац хураах хүртэл дараах ажлуудыг хийдэг.
 i Цоморлог танах, цэцэг танах Чанартай жимс ургуулж, дараа жилийн цэцэглэлтийг сайжруулахын тулдилүүдэл цоморлог болон цэцгийг танаж авдаг.
 ii Тоос хүртэх (үр тогтох) Цэцэг дэлгэрсэн үед хиймэл аргаар тоос хүртээх замар үрэвчид цэцгийн
тоосыг түрхдэг.
 Зөгийн гэх мэт шавж ашиглах тохиолдол ч байдаг.
 Жимслэлтийг сайжруулахын тулд өөр сортын “тоос хүртээх мод”-ыг урьдчлан
тарьдаг.

78

7 Жимсний мод тариалалтын ажилхникБодит арга теНавчит жимсний мод○ Хиймэл аргаар тоос хүртээхэд ашиглах багажийг ойлгож аваарай.

Хиймэл аргаар тоос хүртээгч

Хиймэл аргаар тоос хүртээгч

Тоос хүртээгч

 iii Жимс танах Чанартай жимс хураан авч, дараа жилийн цэцэглэлтийг сайжруулахын тулдилүүдэл залуу жимсийг танаж авдаг.
хникБодит арга теНийтлэг зүйл○ Танах жимсийг мэдэж аваарай.
① Өвчин хортон шавжийн хор хөнөөл болон гэмтэлтэй жимс② Торнилт хоцорсон, хэлбэр гажсан жимс③ Уутлахад хэцүү байрлалд байгаа жимсЛийр Үлдээх жимсОрой дээр нь хөмөрсөн
Инжирэн
таваг шиг хэлбэртэй жимс хэлбэртэй жимсМандарин Үлдээх жимсТанах жимсХэлбэр
гажсан жимсГадаргуу ньтэгш бус жимс79Танах жимс

7 Жимсний мод тариалалтын ажилхникБодит арга теМөнх ногоон жимсний мод○ Танах үншү мандариныг мэдэж аваарай.

 iv Уутлах Өвчин хортон шавжаас урьдчилан сэргийлж, жимсийг гоёор нь бэлэн болгохын
тулд жимсийг уутаар боодог.

хникБодит арга теНавчит жимсний мод○ Уутлах үндсэн аргыг ойлгож аваарай.

80

7 Жимсний мод тариалалтын ажилкхниБодит арга теНавчит жимсний мод○ Жимсний модны уутны гол төрөл болон
уутлах аргыг ойлгож аваарай.

Тооронд зориулсан

Усан үзмэнд зориулсан

  Тоор

Түгжээ

Уутыг бөмбийлгөж, уутны таславчны
хэсэгт мөчир оруулаад, жимсийг ягуутны голд хийнэ.

Уутны амыг мөчрийн эсрэг талд шахаж
нийлүүлээд, мөчрийн суурь тал руухэвтүүлж, мөчиртэй түгжээгээр ороож
түгжинэ.

  Усан үзэмТүгжээ

Жимсний ишТүгжээтэй талыг хумьж түгжээг
хажуу тийш болгоод, жимсний
ишийг ороож, уутны амыг сайнхаана.

Уутыг бөмбийлгөж, багцыг уутны
голд хийж, төмөр түгжээгүй талааснь хумина.
“Нийтлэг зүйл”① Жимсийг яг уутны голд хийнэ.
② Түгжээг бат бөх ороох үед жимсний иш болон мөчрийг гэмтээж бяцлахаас болгоомжил.

81

7 Жимсний мод тариалалтын ажил⑤ Ургац хураах Алим, япон лийр, цитрусын төрлийн жимс гэх мэтийг жимс нь боловсорч
гүйцэхээр нь хурааж авдаг.
 Ердийн лийр, киви гэх мэт жимс бол хурааж авсны дараа хадгалж боловсруулдаг
(нэмж боловсруулах).
Гол жимсний модны ургац хураах үехникБодит арга теҮншү мандарин

10 сарын дунд-12 сарын эхэнАлим

9 сарын эхэн-11 сарын дундЛийр

8 сарын дунд-11 сарын сүүлУсан үзэм

8 сарын дунд-10 сарын эхэнТоор

6 сарын сүүл-8 сарын сүүлИлжгэн чих

9 сарын сүүл-12 сарын эхэнМөнх ногоон жимсний мод○ Үншү мандариныг хурааж авах аргыг ойлгож аваарай.。
▼ 2 удаа хайчилж, “иш (жимсний иш)”-ний урт хэсгийг хайчилж хаяна.

▲ Үзүүрээр нь жүржийг гэмтээхгүйгээр мөчрөөснь салгаж авна. Татаж авбал жимс гэмтэнэ.

（２）Сортын шинэчлэлт
① Шинэчилж тарих Модны үржил шим суларч, ургацын хэмжээ багассан хөгшин болон муу сортын
цэцэрлэгт, шинэ үрслэг модыг сольж ургуулахын тулд “дахин тарих” ажлыг хийдэг.
② Өндөр мөчирт залгаас хийх Жимсний модны мөчирт шинэ сортын мөчрийг залгаас болгож хийх арга юм.
Анхны (жимсний модны) мөчрийг тайрч авах болон хамгийн том мөчрийг үлдээх
гэсэн 2 төрөл байдаг.
82

7 Жимсний мод тариалалтын ажилГол ишний мөчир болон салбар
мөчрийн дунд нь залгах.

Залгаас модны байрлалГол ишний мөчир

Салбар мөчир

Залгаас мөчир Салбар мөчир

Залгаас мөчир

Тайрах

Салбар мөчирГол ишний мөчирГол иш

Анхны мөчрийг тайрах
Өндөр мөчирт залгаас хийх аргаГол ишний мөчир

Анхны мөчрийг тайрахгүй
Өндөр мөчирт залгаас хийх арга（３）Хөрсний хяналт
① Хөрсний гадаргуугын хяналт Хөрсний гадаргуугын хяналтад ① Хогийн ургамал ургуулахгүй байх арга,② Тутаргын сүрэл болон өвс дэвсэх арга, ③ Үргэлж өвс ургуулж байх арга, ④Тэдгээрийг хослуулсан арга гэх мэт аргууд орно.
 Налуу газар ихтэй жимсний модны цэцэрлэгт хөрс урсамтгай учраас ① -р аргасайн тохирохгүй.
② Хөрсийг хамгаалах, сайжруулах Ширүүн борооны улмаас хөрс урсахгүй байлгахын тулд ус зайлуулах суваг
хийдэг.
 Мөн хөрс нурахаас сэргийлж чулуун ханыг барьдаг.
 Хөрсийг гүн хагалж (гүн сийрүүлэлт), органик бодис хийхэд, ус хадгалах чадвар
болон агаарын солилцоо сайжирч, үндэсний ургалт сайжирдаг.
 Жимсний модноос хамаарч тариалалтад тохирсон хөрсний pH (устөрөгчийн ионыиндекс) өөр байдаг.
 Японд хүчиллэг чанарын хөрс их байдаг учраас, шүлтлэг чанартай шохойтой
материалаар рН-ийг тохируулдаг.

83

7 Жимсний мод тариалалтын ажил  Гол жимсний модны өсөлтөд тохирсон хөрсний рНЖимсний модны төрөл

Өсөлтөд тохирох хүрээ Өсөлтөд хамгийн сайн хүрээ

Үншү мандарин

4.2 - 7.0

5.4 - 6.3

Алим

4.6 - 7.1

5.5 - 6.6Усан үзэм

5.0 - 7.9

6.1 - 7.4

Япон лийр

4.3 - 6.7

5.3 - 6.2Тоор

4.3 - 6.7

4.8 - 5.9Илжгэн чих

4.5 - 7.0

5.5 - 6.6Туулайн бөөр4.1 - 6.1

4.6 - 5.5Бива

4.3 - 6.5

5.1 - 6.0Инжир

5.5 - 7.5

6.1 - 7.2

③ Усны хяналт Жимс жимсгэнийн төрөл, өсөлтөд нийцүүлж услах хугацаа болон хэмжээг
тохируулдаг.
 Мөн хөрсний тодорхой хэмжээний ус хадгалах чадвар болон ус зайлуулах чадварч бас чухал байдаг.
④ Бордох Жилд хэд хэдэн удаа борддог боловч, үүргээс нь хамаараад “үндсэн бордоо”болон “нэмэлт бордоо”-г хийдэг.
 “Үндсэн бордоо” нь 1 жилийн өсөлтийн суурь болдог шим тэжээлт бодис юм.
 “Нэмэлт бордоо”-г зөвхөн үндсэн бордоогоор шим тэжээлт бодисыг хангахгүй
байх үед хийдэг.
 Үндсэн бордоо бол ургалтыг эхлүүлэхээс өмнө амралтын үеэр хийдэг. Навчит
жимсний модонд 12-1 сард, мөнх ногоон жимсний модонд 3-4 сард хийдэг.
 Нас гүйцсэн модонд бордоог хөрсний гадаргууд цацдаг “гадаргууг бордох” аргань түгээмэл байдаг. Үүнээс гадна гүн сийрүүлэлт хийсэн үед органик бодистой хамтбүх давхаргад түрхдэг "бүх давхрагын бордоо", бордооны бүрдэл хэсгүүдийг усанд
уусгаж, модыг бүхэлд нь цацдаг "навчны цацлага" хийх тохиолдол ч байдаг.
 Нэмэлт бордоонд хаврын бордоо, зуны бордоо, намрын бордоо гэж байдаг
бөгөөд хурдан үйлчилдэг бордоог ашигладаг.
 ・Хаврын бордоо: Шинэ нахиа, иш, навчийг ургуулахаар борддог. Нахиалахыг
дэмжих бордоо ч гэж нэрлэдэг.
 ・Зуны бордоо: Жимсийг ургуулахаар борддог. Жимсний бордоо ч гэж нэрлэдэг.
 ・Намрын бордоо: Модны үржил шимийг сэргээж, хуримтлагдсан тэжээлийг
нэмэгдүүлэхээр борддог. Ургац хураасны дараах нэмэлт бордоо ч гэж хэлдэг.

84

7 Жимсний мод тариалалтын ажил（４）Түүнээс бусад хяналт Жимсний мод нь хүчтэй салхи, хүйтэн, ширүүн бороо, ган гачиг, их цас болон
мөндөр гэх мэт байгалийн гамшигт өртөмтгий байдаг.
 Хор хөнөөлд өртөхөд амархан газар нутагт янз бүрийн арга хэмжээ авдаг.

（５）Ачиж тээвэрлэх, хадгалах Хурааж авсан жимсээ хэмжээ, амт, харагдах байдал (харууц) гэх мэтээс хамаарч
жимсийг ангилж, ачиж тээвэрлэдэг. Төлөвлөгөөний дагуу ачиж тээвэрлэхийн тулдхадгалалтыг уртасгах технологи ашигладаг.
 Цитрусын төрлийн жимсийг хадгалахын өмнө усыг тодорхой хувиар хатаах
“урьдчилсан арга хэмжээ”-г авдаг.
 Алимыг хөргүүртэй байгууламжид хөргөж, хүчилтөрөгчийг бууруулж,нүүрстөрөгчийн давхар исэл (нүүрстөрөгч хий)-г нэмэгдүүлж, урт хугацаанд
(агаарын зохицуулалттай хадгалах) хадгалдаг.

4 Жимсний модыг байгууламж дотор тариалах
（１）Байгууламжийн төрөл Усан үзэм, үншү мандарин, интоор гэх мэт байгууламж дотор тариалдаг жимсниймод ч байдаг.
 Байгууламжийн тариалалтад шилэн хүлэмж, винил хүлэмж, борооны хамгаалалт
багтдаг.
 Мөн халаагуур ашиглан байгууламжийг дотор температурыг нэмэгдүүлэх
тариалалт ч байдаг.

（２）Тариалалтын хяналт Байгууламж дотор гадаанаас температурын ялгаа ихтэй учраас тохирох
тариалалтын хяналт шаардлагатай байдаг. Мөн бороонд нордоггүй тул усныхяналт ч бас чухал байдаг.

5 Гол жимсний модны онцлог болон тариалалтын хяналт
（１）Цитрусын төрлийн жимс Цитрусын төрлийн жимс нь дулаан бүс нутагт тариалагддаг.
 Япон тариалагдаж байгаа цитрусын төрлийн жимсний 70% нь үншү мандарин
юм.
 Үншү мандарин нь Япон үйлдвэрлэлийн төлөөлөгч сорт бөгөөд Миягавасэ (21%),Аоямаүншү (14%), Окицувасэ (13%) байдаг.
85

7 Жимсний мод тариалалтын ажил Цитрусын төрлийн жимс нь ялангуяа халуун, хүчтэй салхинд тэсвэргүй байдагтул хяналтад анхаарах шаардлагатай.
 Жил бүр жимс ихтэй жил болон жимс багатай жил (жимслэлтийн хэмжээ ээлждараалан өөрчлөгдөх ) ээлжлэх нь байдаг.

Үншү мандарины цэцэг

（２）Алим Алим бол өвөл хүйтэн газар нутагт ихээр тариалагддаг жимс юм.
 Төлөөлөгч сорт нь Фүжи (52%), Цугару (13%), Оорин (8%) юм.
 Үрэвчинд цэцгийн тоосыг түрхэж хиймэл аргаар тоос хүртээх болон цоморлог
танах, цэцэг танах, жимс танах гэх мэтийн ажлыг хийдэг.
 Өвчин хортон шавжийн хор хөнөөл ихтэй жимсний мод учраас тохирох аргаар
урьдчилан сэргийлэх шаардлагатай. Уутлах тохиолдол ч байдаг.
 Алимд давжааруулсан суурь мод ашиглан давжааруулах тариалалт хийдэг. Конус
хэлбэрээр ургуулсан модыг их таридаг. Ургацын хэмжээгээ хурдан нэмдэг болон
модны өндрийг намсгаж, хөдөлмөр хөнгөвчлөх зорилгоор тариалдаг арга юм.

（３）Усан үзэм Усан үзэм нь Япон улс даяар өргөн тариалагддаг.
 Төлөөлөгч сорт нь Киохо (35%), Делавэр (19%), Пион (16%) юм.
 Мөчрийг хэвтээ байдлаар өргөсгөж, тавиур дээр ургуулдаг. Салхи болон өвчинд
тэсвэргүй тул байгууламж доторх тариалалт ч бас хийдэг.
 “Гиббереллин” гэх ургамлын дааврыг ашиглан үргүй усан үзмийг ч тариалдаг.
Үргүй усан үзмийг хийх арга Ц э ц э гл эх э э с ө м н ө б ол о н ц э ц э гл э с н и й д а р а а 2 уд а агиббереллиний уусмалд багцыг дүрнэ.
 Гиббереллинийг хэрэглэх үе болон уусмалын концентрацийг
зохих төвшинд байлгах нь чухал юм.

86

7 Жимсний мод тариалалтын ажил（４）Илжгэн чих Илжгэн чихэнд чихэрлэг илжгэн чих болон гашуун илжгэн чих гэж байдаг.
 Илжгэн чихний төлөөлөгч сорт нь Фую (чихэрлэг гүйлс, 25%), Хиратаненаши
гашуун илжгэн чих, 17%), Тонэвасэ (гашуун илжгэн чих, 15%).
 Чихэрлэг гүйлс нь Японы уугуул жимсний мод бөгөөд дулаан бүс нутагт тариалагддаг.
 Тариалагдаж байгаа илжгэн чихний тал нь гашуун илжгэн чих юм. Гашуун илжгэн
чихэнд гашуун амтыг арилгах боловсруулалт бас хийдэг.
 Жил бүр жимс ихтэй жил болон жимс багатай жил (жимслэлтийн хэмжээ ээлждараалан өөрчлөгдөх ) ээлжлэх нь байдаг.

（５）Лийр Лийр нь Японы дулаан, бороотой уур амьсгалд тохирдог бөгөөд газар нутаг бүрттариалагддаг.
 Төлөөлөгч сорт нь Косуй (40%), Хосуй (27%), Нийтака (10%) юм.
 Ердийн лийр хуурай сэрүүн газар нутагт тариалагддаг.
 Лийр нь зөвхөн бусад сортуудын тоосоор тоос хүртэх тул найдвартай тоосхүртээх шаардлагатай байдаг.
 Япон лийр салхинд жимс нь унахдаа амархан байдаг тул тавиур дээр ургуулдаг.

（６）Тоор Тоор бол сэрүүн газар нутагт ихээр тариалагддаг жимс юм.
 Төлөөлөгч сорт нь Акацүки (19%), Хакүхо (16%), Каванакажима Хакуто (14%) юм.
 Залуу мод хурдан ургаж, 3 жилийн хугацаанд үр жимс ургуулж, 7, 8 жилийн дараатом мод болж ургадаг.
 Цоморлог танах, жимс танахаас гадна өвчин хортон шавжаас сэргийлэх болон
харууцыг сайжруулахын тулд ууталдаг.

6 Жимсний модонд ашиглах хөдөө аж ахуйн материал, хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмж
（１）Хөдөө аж ахуйн материал Жимсний модны цэцэрлэгийн материалд винил хүлэмж болон тавиур дээрургуулах зориулалтын материал, хүчтэй салхи, шувуу, хортон шавж гэх мэтээс
хамгаалах тор, урьдчилан сэргийлэлт болон усалгаанд зориулсан шүршигч гэх мэтзүйлс байдаг.
 Мөн тоос хүртэхэд туслах зөгий гэх мэт шавж, өвчин хортон шавжаас урьдчилан
сэргийлэх эмийн бодис, өсөлтөд нөлөөлөх ургамлын өсөлтийг зохицуулагч бодис
(ургамлын даавартай ижил нөлөөтэй химийн бодис) гэх мэт зүйлс байдаг.
 Хяруунаас сэргийлж хяруунаас хамгаалах сэнс ашиглах тохиолдол ч байдаг.
 Цан цохихоос сэргийлж шүршигч ашиглах тохиолдол ч байдаг.
87

7 Жимсний мод тариалалтын ажилЖимсний модны ургамлын өсөлтийг зохицуулагч бодисыг хэрэглэх гол зорилго
Үншү мандарин
・Жимсний хальс хөндийрөхөөс сэргийлнэ :Усан үзэм
・Үргүй жимс болгоно :・Ургац хураахын өмнө жимс унахаас сэргийлнэ : Алим, Япон лийр гэх мэтИхэнх жимсний мод・Боловсорч гүйцэхийг түргэсгэнэ :Алим гэх мэт・Үндэс, мөчрийн үүслийг дэмжинэ :хникБодит арга те○ Жимсний модны гол материал болон хэрэглэх зорилгыг ойлгож аваарай.
Шувуунаас хамгаалах тор, шавжаас хамгаалах тор, хучлагын материал,цацруулагч хуудас болон бусад материалууд

Шувуунаас хамгаалах, шавжаас хамгаалах торХучлага

Цацруулагч хуудас

Хучлагын материал
Хэрэглэх арга : Жимсний модны үндэсний эргэн тойрны газарт дэвсэнэ.
Зорилго : 	Хөрс урсахаас сэргийлнэ. Ус ууршихаас сэргийлнэ.
Хогийн ургамлаас хамгаална.
Цацруулагч хуудас
Хэрэглэх арга : Ургаж хураах үед жимсний модны доор газарт дэвсэнэ.
Зорилго :Нарны гэрлийг тусгаж, жимсний өнгийг сайжруулдаг.

88

7 Жимсний мод тариалалтын ажил（２）Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмж Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжид хөрсийг хагалах, эмийн бодис цацах, өвстайрахад ашиглах, жимслэхэд хяналт тавих болон зөөх тээвэрлэхэд ашигладаг
зүйлс орно. Жимсний модны тариалалтад түгээмэл ашиглагддаг зүйлсээс гадна
дараах зүйлс ч бас ашиглагдана.
Урьдчилан сэргийлэх: Сэнсэн шүрчигч

Тариалалтын хяналт: Өндөр газрын ажлын төхөөрөмж

Зөөх тээвэрлэх:монорель

   Зөөх тээвэрлэх: Зөөх тээвэрлэх машин

（３）Газар тариалангийн багаж (Зөвхөн жимсний модогд түгээмэл ашиглагддаг зүйлс)Танах хайч  Дэлгэдэг шатхникБодит арга те○ Жимсний модны зориулалттай гол газар тариалангийн багаж, хөдөө аж ахуйн тоног
төхөөрөмжийг ойлгож аваарай.

89

8Хөдөө аж ахуйн ажилд хэрэглэгдэх үг хэллэг

Намрын бордоо (ургац хураасны дараах нэмэлт бордоо)---Жимсийг хураасны
дараа хадгалагдах шим тэжээлийг нэмэгдүүлэх зорилгоор борддог.
Ус зайлуулах хоолой---Хөрсөн доор шавар хоолой гэх мэтийг булж, түүгээрээ усзайлуулах арга.
Үрслэг хийх ---Таримлын талбайгаас гадна үрслэг хийх байранд үр тарьж үрслэг
бэлдэхийг хэлнэ.
Далан үүсгэх ---Таримлын талбайн хөрсийг нэг шат ахиулж, таримал ургамал ургах
газрыг (далан) барих ажил.
Цэцгийн нахиа ---Жимсний үүсгэвэр болох цэцэгтэй нахиа болох нахиа.
Ган гачиг ---Бороо орохгүй байгаас болж таримал ургамалд хор хөнөөл учрахыг
хэлнэ.
Усалгаа ---Таримал ургамлыг услахыг хэлнэ.
Хагалж сийрүүлэх (газар хагалж сийрүүлэх) ---Таримлын талбайн хөрсийг ухажсийрүүлж, зөөлөн болгож, агаарын солилцоог сайжруулах ажил.
Фотосинтез ---Таримал ургамал нарны гэрлийн нөлөөгөөр ус болон нүүрстөрөгчийн
давхар ислээс цардуул гэх мэтийг гаргаж авахыг хэлнэ.
Соёолохыг түргэсгэх ---Үр тарихын өмнөх өдөр 1 мм орчим нахиа гадагшаа гарсан
байдалтай байхыг хэлнэ.
Тариалалтын хэлбэр ---Сорт, улирал болон орчинд нийцүүлэн тариалалтын
технологийг тохируулж тариалах арга.
Тайраадас ---Мөчир гэх мэт модны нэг хэсгийг тайрч аваад, хөрс гэх мэт газарт
суулгаж үндэслүүлж, үрслэг мод болон суурь залгуургыг ургуулах арга.
Хогийн ургамлаас урьдчилан сэргийлэх ---Эмийн бодис, хучлага болон бусад
аргаар хогийн ургамлаас сэргийлэхийг хэлнэ.
Шууд үрээ тарих ---Таримлын талбайд шууд үрээ тарихыг хэлнэ.
Хүлэмжинд цэцэг, нарийн ногоо, жимс тариалах ажил ---Байгууламж (винил
хүлэмж, хүлэмж гэх мэт)-ийн дотор таримал ургамлыг тариалах тариалалтын
хэлбэрийг хэлнэ.
Модны хэлбэржүүлэлт ---Жимсний модны төрөл боон сортод тохирсон модны
хэлбэр гаргахыг хэлнэ.

90

8 Хөдөө аж ахуйн ажилд хэрэглэгдэх үг хэллэг

Гиббереллин ашиглах---Үртэй сортыг үргүй болгох, үргүй сортын үр тариаг
томруулахын тулд гиббереллинийг ашиглахыг хэлнэ.
Ургац хураах---Хангалттай өссөн нарийн ногоо, үр тариа болон жимсийг таримлын
талбай болон модноос түүж авах ажлыг хэлнэ.
Үрийн урьдчилсан арга хэмжээ---Үр соёолох буюу үр соёолсны дараах өсөлтийг
жигд хангахын тулд, үр тарихын өмнө “үр сонгох”, “үрийн ариутгал”, “үрийг
дэвтээх”, “соёолохыг түргэсгэх ” хүртэлх дараалсан үрд чиглэсэн ажлуудыг
хийхийг хэлнэ. (энэ номд үрийн бэлтгэл гэж орсон)Ариутгах---Үрийг халдварт өвчин болон хортон шавжаас “үрийн ариутгал”-аарурьдчилан сэргийлэхийг хэлнэ.
Өвс тайрах---Таримлын талбай болон жимсний модны цэцэрлэгийн далан, замын
хогийн ургамлыг тайрч арилгахыг хэлнэ.
Ус хийсэн талбайн бөөгнөрсөн хөрсийг бутлах ажил---Тутаргын талбайд усоруулж, хагалж сийрүүлж, тутаргын үрслэгийг ургуулах боломжтой зөөлөн
хөрсийг бэлтгэх ажлыг хэлнэ.
Хиймэл аргаар тоос хүртээх---Тоос хүртэх шаардлагатай цэцгийн үрэвчинд
зориудаар цэцгийн тоосыг түрхэхийн хэлнэ.
Үрийг дэвтээх---Үр соёолоход шаардлагатай усыг хангалттай шингээж, үр соёолохыг
дэмжихийг хэлнэ.
Усны хохирол---Ширүүн бороо орсноор таримал ургамалд гэмтэл болон өвчин гэхмэт хор хөнөөл учрахыг хэлнэ.
Эгнээгээр тарих---Даланд судал (шугам) шиг байдлаар үр тарихыг хэлнэ.
Хэлбэржүүлэх---Илүүдэл мөчрүүдийг таслах, мөчрийг сойж уях, мөн модны
хэлбэрийг үр тариа, жимс ургуулахад тохиромжтой хэлбэрт оруулахыг хэлнэ.
Хөрс тэгшлэх---Газар хагалсны дараа таримлын талбайн хөрсийг тэгшлэх ажилҮр сонгох---Муу үрийг ялгахын тулд үрийн хувийн жинд үндэслэсэн сонголт болох
“давстай усаар сонголт”-ыг хийхийг хэлнэ.
Танах---Мөчрийг тайрах
Өсөлтийг хурдавчилсан тариалалт---Байгууламж зэргийг ашиглан, энгийн
тариалалтаас илүү хурдан хугацаанд таримал ургамлыг тариалах тариалалтын
хэлбэр

91

8 Хөдөө аж ахуйн ажилд хэрэглэгдэх үг хэллэг

Суурь залгуурга---Залгаас мод хийх үеийн үндэс байдаг талын ургамал болон мод.
Гашуун амтыг арилгах---Хиймэл аргаар уусамхай чанарын таннинг уусамхай бус(усанд уусахгүй) байдалд хувиргахыг хэлнэ.
Үр тарих (үр суулгах)---Таримал ургамлын үрийг тарих ажил.
Хөрсний гадаргууг гүехэн хагалах---Таримал ургамлыг бойжуулах явцад таримлын
талбайн хөрсний гадаргууг гүехэн хагалах ажил.
Нэмэлт бордоо---Таримал ургамлын өсөлтийн явцад бордохыг хэлнэ.
Залгаас мод---Мөчир, иш гэх мэт ургамал болон модны нэг хэсгийг тайрч аваад
суурь залгуурга болон тусдаа модонд залгах арга.
Үрслэг шилжүүлэн суулгах---Үрслэг хийх байранд ургуулсан үрслэгийг таримлын
талбайд ургуулах ажилЦэцэг танах---Илүүдэл цэцгийг түүж авахыг хэлнэ.
Жимс танах---Ургах жимсийг сонгож үлдээгээд, бусад жимсийг түүж авахыг хэлнэ.
Оройг танах---Ургасан иш, мөчрийн үзүүрийг тайрахыг хэлнэ
Навч танах---Илүүдэл навчийг тайрч авахыг хэлнэ.
Цоморлог тайрах---Илүүдэл цоморлогийг авахын хэлнэ.
Цэгээр үрээ тарих---Зай гаргаж, 1 газар хэд хэдэн ширхэг үр тарих аргаТариалалтын дунд үед усыг нь зайлуулан талбайн гадаргууг хатаах---Цагаан
будааны өсөлтийн явцад богино хугацаанд усыг болиулж, тутаргын талбайг
хатаахыг хэлнэ.
Тарааж тарих---Таримлын талбай болон даланг бүхэлд нь үр цацах арга (шүршихгэж бас хэлдэг)Өвчин хортон шавжаас урьдчилан сэргийлэх---Эмийн бодис гэх мэтийг ашиглан,хортон шавж болон өвчнөөс сэргийлэхийг хэлнэ.
Хөрсөөр хучих---Цацсан үрийн дээр нимгэн хөрс цацахыг хэлнэ.
Залгаадас (Залгаас мөчир)---Залгаас мод хийх үеийн жимс, цэцэг ургуулдаг нахиа,үрслэг болон мөчрийг хэлнэ.
Хасалт---Ургаж байгаа үрслэг, үрслэг мод, мөчрийг үлдээж, бусад үрслэг, үрслэг мод,мөчрийг тайрч хаяхыг хэлнэ.
Хучлага---Газрын гадаргууг гялгар хальс, сүрэл гэх мэтээр хучихыг хэлнэ.

92

8 Хөдөө аж ахуйн ажилд хэрэглэгдэх үг хэллэг

Үндсэн бордоо---Таримал ургамал ургахын өмнө болон жимсний модны нахиа гарчэхлэхээс өмнө хөрсийг бордохыг хэлнэ.
Сойж уях---Таримал ургамлын мөчрийг уяа болон гадсаар холбож уяад, ургуулах
чиглэлийг шийдэхийг хэлнэ.
Өсөлтийг удаашруулсан тариалалт---Өсөлтийг хурдавчилсан тариалалтын эсрэг,энгийн тариалалтаас ч удаан хугацаанд таримал ургамлыг тариалах хэлбэр
Ээлжлэн тариалах систем---Таримал ургамлыг хурааж авсны дараа, тэр таримлын
талбайд өөр төрлийн таримал ургамлыг ургуулахыг хэлнэ.
Хүйтний гэмтэл---Зуны улиралд цаг агаарын хэвийн бус байдлаас болж температур
багасаж, таримал ургамалд хор хөнөөл учрахыг хэлнэ.
Үргэлжлүүлэн тариалсны гэмтэл---Таримал ургамалыг хурааж авчны дараа,адилхан таримал ургамлыг ургуулснаас болж үүсдэг өсөлт болон ургацын
хэмжээний бууралтыг хэлнэ.
Ил хөрсөнд тариалах---Байгууламж дотор биш, байгалийн нөхцөлд таримал
ургамлыг тариалах тариалалтын хэлбэр.

93Зурган жагсаалт (нарийн ногоо, бүрэгч материал, жимс)Нарийн ногооГол нарийн ногоо болон ангилал
1. Навчит ногоо

Бөөрөнхий байцаа

“Тоонолжин цэцэгтэн овог”Хятад байцаа

Салат навч“Тоонолжин цэцэгтэн овог”“Нийлмэл цэцэгтэн овог”Бууцай

“Луультан овог”

2. Булцуут ногоо

Бөөрөнхий сонгино
“Сараантан овог”Цагаан лууван

Төмс“Тоонолжин цэцэгтэн овог”“Чэсэнцэртэн овог”Чихэрлэг төмсЛууван

“Сэдэргэнэтэн овог”“Шүхэртэн овог”

3. Жимслэг ногоо

Улаан лооль

Хаш“Чэсэнцэртэн овог”“Чэсэнцэртэн овог”

94Өргөст хэмх“Хулуутан овог”Бүрэгч материал

Хлорт винил

Хөдөө аж ахуйн поли Нэхмэл биш даавуу

Ширүүн маарал

Шавжаас хамгаалах тор

Жимс

Алим

Усан үзэм

Тоор

Нэрс

Лийр

Илжгэн чихТуулайн бөөрҮншү мандарин

Киви

Юзү
95

Бива

Support project to properly accept foreigners for agricultural support

Agricultural Skill Assessment Test
Text: General crop farming
Mongolian Edition
Published by National Chamber of Agriculture, August 2021
Chuorodokijunkyokai Bldg. 9-8 Nibancho,Chiyoda-ku,Tokyo,Japan 102-0084
Dedicated Website http://asat-nca.jp/◎ All rights reserved