Swahili

Ulishaji wa Watoto
Wachanga na Wadogo
katika Dharura
Mwongozo wa Utendaji
kwa Wafanyakazi katika
Dharura na Wasimamizi
wa Programu

Umetayarishwa na Kundi kuu la
Ulishaji wa Watoto Wachanga na
Wadogo katika Dharura (IFE)

Toleo la 3.0 Oktoba 2017

Usuli
Mwogozo wa Utendaji wa kushugulikia Ulishaji wa Watoto Wachanga na Wadogo katika Dharura (MU-IFE)
ulitolewa mwanzoni na kundi Interagency Working Group on Infant and Young Child Feeding in Emergencies
mwaka 2001. Kundi hili lilijumuisha pia wajumbe kutoka katika kundi kuu la Ulishaji wa Watoto Wachanga
na Wadogo katika Dharura (IFE CoreGroup); ambao ni ushirikano wa mashirika yenye kuhusika nautengenezaji wa vifaa vya kufundishia na miongozo ya kisera kuhusiana na ulishaji wa watoto wachanga na
wadogo katika dharura (IYCF-E/IFE hapa ikijulikana kama IFE).
Toleo 2.0 lilitolewa Mei 2006; toleo 2.1 Februari 2007 (na nyongeza mwaka 2010); na toleo 3.0 Oktoba 2017
kuzingatia tajriba ya utendaji na mahitaji na mabadiliko katika mwongozo. Maboresho ya Toleo la 3.0
yalifanywa na Kundi kuu la IFE kwa mashauriano kutoka kwa wataalam wa kimataifa, kikanda na nchi tofauti
wakiongozwa na Shirika la Emergency Nutrition Network (ENN) pamoja na UNICEF na uliratibiwa na ENN.
Kundi kuu la IFE linakiri na kuwatambua wale wote waliotoa ushauri na kuchangia katika kuboresha toleo
hili na yale yaliyotangulia.
Toleo hili la tafsiri ya Swahili la Mwongozo wa Utendaji lilikamilishwa na; Assumpta Ndumi, Nutrition
Technical Adviser wa Shirika la IRC, Irene Nyauncho, Nutrition Program Officer wa World Vision Kenya na
Rose Ndulu Ndolo, Senior Nutrition Programme Adviser wa World Vision UK.
Maboresho ya sasa ya MU-IFE yameweza kufikia hatua hii kwa msaada mkubwa kutoka kwa watu wa
Marekani kupitia Shirika la Marekani la Maendeleo ya Kimataifa- USAID. Maudhui yaliyomo katika
mwongozo huu si lazima kuwa yanawakilisha mtazamo wa Shirika la Marekani la Maendeleo ya Kimataifa au
Serikali ya Marekani.

WajibuMU-IFE unalenga kutimiza matakwa ya viwango vya kimataifa vya dharura, ikijumuisha, 'Core HumanitarianStandards on Quality and Acountability' (CHS), shirika la 'Sphere Standards', na mengine mengi.1,2 Mwongozo
huu unasaidia utekelezaji halisi wa Miongozo na Kanuni za Ulishaji wa Watoto Wachanga na Wadogo katika
Dharura na Kanuni ya kimataifa ya uuzaji wa mbadala wa maziwa ya mama 'Code of Marketing of Breastmilk
Substitutes' (“the Code”) na likifuatiwa na maazimio ya Jukwaa la Afya Duniani (WHA)).3,4 Mwongozo huu
unawasaidia wanaofanya maamuzi, wafanya mipango na wafadhili kutimiza malengo yao ndani ya mkakati
wa dunia wa UNICEF/Shirika la Afya Duniani (Mkakati wa Kidunia ya Watoto Wadogo na Lishe ya Watoto
Wachanga) katika kifungu cha 24 cha Mkataba wa Haki za Mtotoa na Wito wa Vitendo uliomo kwenye
Azimio la Innocenti la mwaka 2005 kuhusina na Lishe kwa watoto Wachanga na Wadogob, ambalo kwa
pamoja liliafikiwa katika mkutano wa mwaka 2006 wa WHA5 Inachangia pia katika kufanikisha kutimiza
Malengo ya Maendeleo Endelevu (Lengo la 2,3 na 6) pamoja na majukumu ya Mwongo wa Lishe wa Umoja
wa Mataifa (UN) (2016-2025)c (2016-2025).dLengo
Malengo ya MU-IFE ni kutoa mwogozo fasaha wenye kuzingatia hali halisi ili kuhakikisha lishe sahihi kwa
watoto wachanga na wadogo katika dharura.

MawandaMwongozo wa MU-IFE unahusu utayari, ukabilianaji and ahueni kwa wakati wa dharura, duniani kote na
kupunguza maradhi / au kupunguza hatari ya vifo kwa watoto wachanga na wadogo vitokanavyo na lishe
duni au matumizi mabaya ya lishe kwao na pia kuongeza kiwango cha afya, makuzi na lishe kwa mtoto.

Walengwa
Watu wanaolengwa kwa huduma katika mkakati huu ni watoto wachanga na wadogo chini ya miaka miwili(miezi 0 hadi 23 ) pamoja na wajawazito na akina mama wanaonyonyesha.

2Walengwa Watumizi wa Mwongozo huu
Mwongozo wa MU-IFE unawalenga watunga sera, wafanya maamuzi na wapanga mipango wanaofanya kazi
katika utayari, ukabilianaji and ahueni kwa wakati wa dharura, ikijumuisha Serikali, Mashirika ya Umoja wa
Mataifa, mashirika ya kitaifa yasiyo ya kiserikali na yale ya Kimataifa, wafadhili, vikundi vya kujitolea, sekta
binafsi na za biashara.
Mapendekezo yanayotolewa yanahusu wale ambao wanaratibiwa na mamlaka za IFE na wana majukumu
waliyopewa, pamoja na wale wenye majukumu yenye kuathiriwa na IFE moja kwa moja au kwa namna isiyowazi ambao pia wana majukumu makubwa. Utekelezaji utatakiwa kufanywa katika ngazi mbalimbali na kwa
viwango tofauti tofauti kulingana na muktadha.
Mwongozo wa MU-IFE unafaa kutumika katika sekta na taaluma mbalimbali, hasa kwenye mambo
yanayohusu lishe, na yale yanayohusu afya (ikiwa ni pamoja na afya ya uzazi, ya mama, ya mtoto mchanga naafya ya mtoto), huduma za matibabu, afya ya kiakili na huduma za msaada wa kisaikolojia na kijamii (MHPSS);
Virusi Vya Ukimwi (VVU); kukabiliana na magonjwa ambukizi ); huduma za ujana; huduma za maji, usafi wa
mazingira and na usafi (WASH); usalama wa chakula na riziki (FSL); ulinzi wa mtoto ; Makuzi na maendeleo ya
watoto wachanga (ECD); ulemavu; makazi; mpango wa kuhamisha pesa; hifadhi za jamii; kilimo; uratibu na
uongozi wa kambi na upatikanaji wa vifaa.

Mpangilio
Kwa kuanzia na muhtasari wa hoja kuu, mwongozo huu umeandaliwa kwa kuzingatia vifungu vyenye
kuonesha hatua halisi za kuzingatia, zikifuatiwa na anuani muhimu za wahusika (Sehemu ya 7), sehemu ya
marejeleo yenye kuonesha vyanzo mbalimbali vya msingi (Sehemu ya 8), na fasili ya maneno (Sehemu ya 9).
Pia merejeleo yamewekwa kama tanbihi zilizoambatanishwa na Sehemu ya 8, ambako vyanzo
vimeorodheshwa. Taarifa za kusaidia zimepangwa kialfabeti kwenye maelezo yanayofuata sehemu ya 7.
Utayari katika kukabiliana na Dharura ni mada ambayo ni tata; matendo muhimu yamefupishwa katika
Kisanduku 1 na sehemu zimeorodheshwa katika Kiambatanisho 1. Ushirikiano wa sekta mbalimbaliumeshughulikiwa katika Sehemu ya 5 lakini pia katika sehemu nyingine; mwongozo wa yaliyomo kwa
mujibu wa sekta/utaalamu umejumuishwa katika Kiambatisho 1.

Maoni na Msaada
Kundi kuu la IFE linakaribisha maoni kuhusu mwongozo huu na tajriba ya utekelezaji. Wasiliana na Kundi kuu
la IFE c/o Kitengo cha Programu ya UNICEF, New York, USA: nutrition@unicef.org, or c/o ENN, Oxford, UK:
office@ennonline.net Andika ‘MU-IFE feedback’ kwenye sehemu ya kichwa cha habari.
Mwongozo wa MU-IFE pia unapatikana kwenye mtandao kupitia:
www.ennonline.net/operationalguidance-v3-2017

1

Tazama 23-25 katika Sehemu ya Rejea 8.2 Sera – Viwango vya chini
Tazama Sehemu ya Rejea 8.2 Marejeleo – Viwango vya chini
Tazama 4 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Mkakati wa Kidunia na Kitaifa
4
Tazama 9 na 10 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Sera za Kidunia
5
Tazama 5 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Mkakati wa Kidunia na Kitaifa
2
3

3

CONTENTS
Mambo ya kuzingatia
Hatua tekelezi (1-6)

6

1. Idhinisha au buni sera

6

2. Toa mafunzo kwa Wafanyakazi

7

3. Ratibu shughuli

7

4. Tathmini na Fuatilia

9

Kwa ujumlal

9

Data kabla ya dharura na utathmini wa mahitaji wa mapema

10

Tathmini ya kina

11

Ufuatiliaji

12

5. Linda, endeleza na to usaidizi wa lishe bora ya watoto wachanga na
wadogo kwa mikakati ya sekta mbalimbali

12

Kwa ujumla

12

Huduma ya Unyonyeshaji

13

Watoto wachanga ambao hawanyonyeshwi

14

Lishe ya Ziada

15

Virutubishi vya ziada

17

Ushirikiano wa sekta mbalimbali

17

VVU na ulishaji wa watoto wachanga

19

Mlipuko wa magonjwa ambukizi

20

6. Punguza hatari za ulishaji bandia

20

Michango katika dharura

20

Usimamizi wa lishe bandia (artificial feeding)20

Bidhaa za BMS

21

Vipimo ya BMS

21

Ununuzi wa bidhaa za BMS, vifaa vya kulisha na usaidizi

22

Usambazaji wa BMS

23

7. Anuani muhimu
Kisanduku 1: Matendo ya Utayari kwa Dharura
8. Marejeleo

23
24
28

Maelezo ya jumla 8.1

29

Sera 8.2

29

Mafunzo 8.3

30

Uratibu 8.4

33

Tathmini na Ufuatiliaji 8.5

33

Hatua za Sekta mbalimbali 8.6

35

Lishe bandia 8.7

41

9. FASILI
Kiambatisho 1: Mwongozo kulingana na maudhui/utaalamu na utayari

Vifupisho

4

5

43
49
50

Mambo ya kuzingatia
1. Msaada sahihi na kwa wakati unaofaa kwa ulishaji wa watoto wachanga na wadogo katika hali ya
dharura (IFE) huokoa maisha; hulinda lishe ya watoto, afya na ukuaji; na hunufaisha mama.
2. Ni muhimu kufanya maandalizi mapema ili kukabili na kuimarisha utoaji wa huduma za IFE kwa njiasahihi na kwa wakati unaofaa ili kuleta ufanisi wa huduma zinazotolewa wakati wa dharura (Kisanduku cha).
3. Hatua muhimu kuhusu IFE zinapaswa kujumuishwa katika sera na miongozo ya serikali, sekta mbalimbalina mashirika ili kuboresha utoaji wa huduma wakati wa dharura (Sehemu 1).
4. Uhamasishaji na mafunzo kuhusu IFE ni muhimu katika ngazi mbalimbali na kupitia baadhi yasekta(Sehemu 2).
5. Ni muhimu kujenga na kuimarisha Uratibu wa IFE katika nyanja zote za utoaji wa huduma katika
dharura. Serikali ina wajibu wa kusimamia na kuratibu shughuli hizi. Kama haiwezakani serikali
kusumamia na kuratibu shughuli za huduma ya dhararura au serikali inahitaji usaidizi, mashirika ya ;UNICEF au UNHCR yataratibu utoaji wote wa huduma za dharura kwa kushirikiana kwa karibu na serikali,
mashirika mengine ya kimataifa na mashirika mengine ya msaada. (Sehemu 3).
6. Ni muhimu kuwa na mawasiliano sahihi, kwa wakati unaofaa na yalitoratibiwakwa watu walioathirika,
washiriki wa huduma za dharura na vyombo vya habari (Sehemu 3).
7. Tathmini ya mahitaji na uchanganuzi yakinifu unahitajika ili kufanikisha utoaji wa huduma za IFE
zinazingatia muktadha maalum (Sehemu 4).
8. Hatua za mapema za kulinda mazoeamuhimu yanazopendekezwa katika ulishaji wa watoto wachanga
na watoto wadogo (IYCF) na kupunguza madhara yanayoweza kujitokeza wakati wa dharura ni muhimu
katika muda wa mwanzo wa dhararu, pamoja nakuzingatia kulenga huduma kwa watoto wachanga na
wadogo walio katika hatari zaidi. (Sehemu 5).
9. KatikaKwa kila hali ya dharura, ni muhimu kutathmini na kuchukua hatua sahihi ili kulinda na kuhudumia
mahitaji ya lishe nautunzaji wa watoto wachanga na wadogo wanaonyonyeshwa na wasionyonyeshwa.
Ni muhimu kuzingatia mazoea yaliyoenea, hali ya magonjwa ya kuambukiza, uhamasishaji wa kitamaduni
na mahitaji na wasiwasi za mama na walezi wakati wa kuamua hatua zitakazochukuliwa (Sehemu 5).
10. Ni muhimu kushirikisha sekta mbalimbali wakati wa kutoa huduma katika hali ya dharura ili kuwezesha
na kuimarisha hatua za moja kwa moja za IYCF (Sehemu 5).
11. Katika kila hali ya dharura, ni muhimu kuhakikisha upatikanaji wa kiasi cha kutosha cha vyakula vya ziada
vya watoto wadogo vifaavyo, na vilivyo salama, pamoja na huduma inayohusishwa na hutumiaji wahivyo vyakula, na kuhakikisha ustahili wa lishe kwa wanawake wajawazito na wanaonyonyesha (PLW)(Sehemu 5).
12. Katika hali ya dharura, matumizi ya mbadala ya maziwa ya mama (BMS) yanahitaji kuzingatia muktatha
maalum, uratibu wa huduma na usaidizi wa kitaalam ili kuhakikisha mahitaji ya lishe ya watoto
wasionyonyeshwa yanatimizwa na kupunguza hatari zinazoweza kujitokeza kwa watoto kutokana na
matumizi yasiyofaa ya BMS (Sehemu 5 na 6).
13. Misaada ya BMS, vyakula vya ziada ya watoto na vifaa vya kulishia watoto wadogo havipaswi kutafutwa
au kukubalika katika hali ya dharura; vifaa vinapaswa kununuliwa kulingana na mahitaji yaliyobainishwa.
Usipeleke msaada wa maziwa ya binadamu kwenye dharura ambavyo havitokanihuo msaada hautokani
na mahitaji yaliyoainishwa nayaliyobainishwa wala haujaratibiwa na kusimamiwa. BMS, bidhaa nyingine
za maziwa, chupa za maziwa ya mtoto na chuchu hazipaswi kujumuishwa katika usambazaji wa msaada
wa jumla (Sehemu 5 na 6).
14. Ni muhimu kufuatilia athari za vitendo vya kibinadamu kuhusu utekelezaji wa IYCF ama athari za ukosefu
wa vitendo vya kibinadamu, lishe ya watoto na afya; kushauriana nawalioathirikia katika kupanga na
kutekeleza; na kuandika na kutunza kumbukumbu za mazoeweatajriba ili kusaidia ufanisi wa uandalizi
na utoaji wa huduma katika hali ya dharura ya usoni (Sehemu 4).
5

HATUA TEKELEZI
1

Idhinisha au buni sera

1.1

Serikali na mashirika wanapaswa kuwa na sera zilizobuniwa ambazo zinashughulikia kwa ufanisi
mambo yote yafuatayo katika muktatda wa dharura: ulinzi, uendelezaji na msaada wa kunyonyesha;
usimamizi wa njia mbadala za ulishaji; ulishaji wa ziada; mahitaji ya lishe ya PLW; kufuata Kanuni ya
Kimataifa ya Uuzaji wa Mbadala ya Maziwa ya mama (BMS International Code of Marketing ofBreastmilk Substitutes) na Maazimio ya Jukwaa la Afya Duniani (JAD) husika (Kanuni)6; kuzuia na
usimamizi wa michango ya BMS; na ulishaji wa watoto wachanga katika mazingira ya dharura ya afya
ya umma na kuzuka kwa magonjwa ambukizi (tazama sehemu ya 9 kwa ufafanuzi wa mazoea ya
IFE yaliyopendekezwa). Masharti ya ziada ya muktadha mahsusi yanaweza kuwa muhimu, kama
vile wakimbizi na wahamiaji wa ndani kwa ndani. Vifungu vinaweza kuwepo kama sera ya
kujitegemea na/au vinaweza kuingizwa katika sera zingine husika. Mashirika ya UNICEF na Shirika laAfya Duniani yana majukumu muhimu katika kuunga mkono utayari wa sera ya taifa/sehemu ya taifa(tazama kisanduku cha 1 kwa matendo muhimu ya utayari).

1.2

Kwa makabilio ya mapema, rejelea mipango, sera na taratibu za utayari za taifa/sehemu ya taifa
na zingatia sheria zinazofaa na viwango vya kimataifa. Katika hali ya dharura, ambapo mwongozo wa
sera haupo ama mwongozo wa sera uliopo umepitwa na wakati au hauwezi kushughulikia hali hiyo
kikamilifu, mabadiliko ya haraka ya mwongozo wa sera au kuunda mwongozo wa sera wa 'kuziba
pengo' inaweza kuwa muhimu ikiongozwa na mamlaka ya uendeshaji wa IFE na kwa kushauriana na
Shirika la Afya Duniani, Mashirika mengine ya Umoja wa Mataifa yanayofaa na makundi ya kitaifa/ya
mkoa/kimataifa (tazama 3.1; 3.3).

1.3

Unda mwongozo wa sera kama haupo na boresha mwongozo uliopo kwa ushirikiano wa karibu na
mamlaka ya serikali na zingatia kuimarisha sera husika za kitaifa/sehemu za kitaifa. Unda na boreshasera na taratibu husika katika hali ya utayari.

1.4

Sambaza mwongozo wa sera muhimu kwa washiriki wote husika katika sekta mbali mbali, ikiwa ni
pamoja na makundi ya vyombo vya habari, sekta binafsi, wafadhili, vikundi vya kijeshi na vya
kujitolea (tazama 3.7).

1.5

Taarifa ya pamoja ya mashirika mbalimbali, iliyotolewa na kuidhinishwa na mamlaka husika, inaweza
kutumika kuonyesha uongozi unaofaa, kutoa mwongozo wa haraka katika muktadha mahususi, nakuunganisha mawasiliano. Uundaji wa hiyo taarifa unapaswa kuongozwa na mamlaka ya uendeshaji
wa IFE (angalia 3.1); UNICEF na Shirika la Afya Duniani wana majukumu muhimu ya kuhamasisha na
kutegemeza uundaji wa hiyo taarifa ya pamoja. Katika muda wa utayari, unda taarifa rasmi ya
pamoja na kupata kibali cha awali kutoka kwa mamlaka husika. Mfano wa taarifa ya pamoja upo.7

1.6

Kanuni ya BMS inaonyesha dhamira ya pamoja ya serikali kuhusu uuzaji wa BMS na kutoa
majukumu ya watengenezaji na wasambazaji wa bidhaa zilizotajwa na Kanuni ya wafanyakazi waafya, serikali za kitaifa na mashirika husika (tazama 9). Tekeleza Kanuni hii kuwa sheria ya kitaifa
katika muda wa utayari na utekelezajitekeleza hiyo sheria wakati wote, ikiwa ni pamoja na wakati wa
makabilio ya dharura. Hakikisha kuwa sheria iliopo inawiana na Kanuni kikamilifu. Toa ripoti kuhusu
ukiukaji wa Kanuni (tazama 4.16 na 7.1).

1.7

Tekeleza sheria na kutumia sera zinazowiana na Mwongozo wa Shirika la Afya Duniani wa
kuangamiza uendelezaji usiofaa wa vyakula kwa watoto wachanga na wadogo (tazama 5.27).8 Katika
utayari, Shirika la Umoja wa Mataifa, mashirika ya kiraia na watunga sera za serikali wanapaswa
kuunda sera za kisheria kuhusu ushiriki wa sekta binafsi kwa utoaji wa msaada wa dharura ili
kuwezesha ushirikiano wa faida na kuepukana na ushawishi usiofaa na migogoro ya maslahi.9

6

Tazama 9 na 10 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Sera ya Dunia
Tazama 13 katika Sehemu ya Marejeleo 8.3 Sera – Sera ya Shirika
Tazama 11 na 12 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Sera ya Kidunia
9
Tazama 7 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Mkakati wa Kidunia na Kitaifa
7
8

6

2

Toa mafunzo kwa Wafanyakazi

2.1

Hamasisha wafanyakazi wanaofaa katika sekta zote ili kuunga mkono IFE, ikiwa ni pamoja na wale
wanaohusika na wanawake na watoto walioathirika; wale walio katika nafasi za kufanya maamuzi; waleambao shughuli zao zinaathiri IYCF; wale wanaoshughulikia michango yoyote; na wale wanaofanya
jitihada za kutafuta rasilmali kwa ajili ya kutoa msaada wa dharura. Makundi yanayolengwa katika
uhamasisho ni pamoja na wafanyakazi wa serikali, viongozi wa makundi/sekta, wafadhili, wafanyakazi
wanaotoa huduma za kwanza katika dharura, mameneja wa kambi, timu za mawasiliano,
wanaoshugulia vifaa vya dharura, waandishi wa habari, wafanyakazi wa kujitolea, na wengineo.

2.2

Toa mafunzo kwa wafanyakazi kwenye IFE kuhusu utayari na wakati wa makabilio ya dharura, kama
inavyohitajika. Wafanyakazi wanaolengwa na mafunzo haya ni kama wafanyakazi wa serikali;
wafanyakazi wa mashirika yasiyo ya kiserikali na wafanyakazi wa kujitolea wanaotoa huduma za afya
na lishe na msaada katika kituo au jamii; na wafanyakazi wa mbele katika sekta nyingine.

2.3

Tengeneza na weka kipaumbele yaliyomo katika mafunzo ili kushughulikia mahitaji
yaliyotambuliwa, matarajio ya kitamaduni na tajriba ya kibinafsi ya mama na wafanyakazi; upungufu
wa uwezo; wanaolengwa na mafunzo; na wakati unaopatikana. Uwezo wa kiwango cha juu wa
wataalamu kuwashauri akina mama na watoto wenye mahitaji makubwa, kama vile akina mama
waliofadhaika au waliovurugika kiakili, watoto wachanga na mama wenye utapiamlo, watotowachanga wenye uzito wa chini (LBW) na watoto walio na ulemavu unaotatiza ulishaji, unaweza
kuhitajika. Kwa kiwango cha chini, wafanyakazi wanaowasiliana na mama na watoto wenye umrichini ya miaka miwili wanapaswa kufundishwa kujali masuala ya kisaikolojia, uchunguzi wa lishe, na
njia za rufaa kwa msaada wa utaalamu wa kiwango cha juu.10

2.4

Tekeleza uhamasisho na mafunzo katika utayari. Ingiza vipengele vya IFE katika mitaala na mafunzo
yaliyopo na kushirikiana na taasisi za kitaifa na za mkoa za kitaaluma na za kimafunzo ya uundaji na
utoaji wa maudhui. Jumuisha dhana za msingi kuhusu IFE na Kanuni katika mafunzo ya kabla ya
huduma ya wataalamu husika wa afya. Ingiza masomo kutoka kwa makabilio ya dharura ya awali
katika mafunzo. Nakili watu ambao wamefundishwa na jinsi ya kuwafikia wakati was dharura.

2.5

Tambua na tumia mitandao na wataalamu waliopo wa kitaifa, kama vile kwa ushauri na huduma ya
unyonyeshaji. Mitandao na wataalamu katika kitaifa wanaweza kupatikana kwa: Wizara ya Afya; Ofisi
za UNICEF na Shirika la Afya Duniani; Shirikisho la Dunia kwa Matendo ya Kunyonyesha (WABA);e Ligiya La Lechef na mashirika mengine ya wamama kwa huduma ya unyonyeshaji; Chama cha Kimataifa
cha Washauri wa Unyonyeshaji (ILCA)g na washirika wa kitaifa wa ILCA; na makundi ya kitaifa yoya
Mtandao wa Kimataifa wa matendao ya Chakula cha Watoto (IBFAN)h (tazama 7 kwa anwani).

3

Ratibu shughuli

3.1

Serikali ndio mamlaka inayoongoza uratibu kuhusu IFE. Pale ambapo hili haliwezekani au paleambapo msaada utahitajika, kati ya mashirika ya Umoja wa Mataifa na kulingana na majukumu,
uendeshaji wa IFE utakua wajibu wa UNICEF au UNHCR, ambapo:
i. UNICEF inaweza kuwa ndio shirika iliyo na Mamlaka ya kuongoza uratibu kulingana na mbinu za
kutoa huduma za kibinadamu za Kamati ya Kudumu ya Mashirika Tofauti (IASC) i ambako mbinu
ya kikundi cha kitaifa cha uratibu imeanzishwa, au UNICEF inaweza kuwa ndio shirika la Umoja
wa Mataifa iliyo na jukuma ya huduma za ilishaji wa wa watoto wachanga na wadogo katika haliza dharura.11
ii. Katika makabilio ya Wakimbizi wa ndani kwa ndani, UNICEF inajukumu ya uratibu wa IFE.12
iii. Katika makabilio ya Wakimbizi, UNHCR ndilo shirika la Umoja wa Mataifa inajukumu ya uratibu wa IFE.
vi. Katika hali zote, UNICEF na UNHCR watakuwa wataongeza ushirikiano kati yao kwa uwezo wa
kiufundi na usimamizi, utoaji wa rasilimali na uwezo wa majibu. Shirika la Mpango wa Chakula

10
11
12

Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.3 Mafunzo
Tazama 14 katika Sehemu ya Marejeleo 8.3 Sera – Sera ya Shirika
Tazama 14 katika Sehemu ya Marejeleo 8.3 Sera – Sera ya Shirika

7

Duniani (WFP) lina wajibu wa kuhamasisha msaada wa chakula kwa dharura kwa namna ambayo
inasisitiza masharti ya MU-UWD. Shirika la Afya Duniani (WHO) lina wajibu wa kusaidia Mataifa
Washiriki kujiandaa, kukabiliana na kujistawisha katika hali za dharura zinazoathiri afya ya umma.

3.2

Hakikisha kuna uwezo wa kuratibu IFE kwa mikakati ya uratibu kwa hali ya makabilio ya dharura.
Tathmini na saidia kukuza uwezo wa uratibu wa serikali kama inavyohitajika. Tambua au fafanua
majukumu ya uratibu na majukumu katika utayari na katika makabilio ya awali. Ofisi za nchi za
UNICEF zina jukumu kuu la kujiandaa kwa mahitaji ya uratibu kwa dharura inavyohitajika, kwa
kusaidia uwezo wa serikali na maendeleo ya ujuzi katika suala hili.

3.3

Shirika lililo na mamlaka ya uratibu wa IFE linapaswa kuratibu moja kwa moja makabilio ya IFE au
kuhakikisha mifumo ya utaratibu wa kutosha unapatikana.13 Hii inaweza kujumuisha ajira auuhamisho wa wafanyakazi wa ziada au ushirikiano na mawakala au mashirika mengine. Mfumo wa
msaada wa kitaifa / kimkoa / kimataifa au makundi ya kazi inaweza kutambuliwa au kuundwa ili
kusaidia uratibu. Mahali ambapo shirika la washiriki linatambulika kufanya shughuli za uratibu, ilemamlaka ya uratibu wa IFE inabakia kuwajibika kwa kuhakikisha kuna huduma ya IFE ya kutosha,sahihi, na ya wakati wa sawa.

3.4

Hatua ya uratibu, ikiwa ni pamoja na swala iwapo mratibu wa IFE aliyejitolea ni muhimu, itategemea
muktadha mahsusi. Popote iwezekanavyo, saidia serikali ili kutimiza wajibu wao wa kuratibu IFE na
fanya kazi na miundo na taratibu zilizopo nchini. Tambua au tafuta uwezo wa uratibu wa IFE katika
utaratibu unaofaa zaidi kwa uratibu wa sekta, kama vile lishe, afya au usalama wa chakula.

3.5

Uratibu unatoa mwongozo maalum wa kitaalam juu ya IFE kwa washiriki wote; hubainisha udhaifu
muhimu na mwanya wa makabilio na vitendo ili kuhakikisha kuwa hizi zimeshughulikiwa haraka; nakufuatilia ufanisi wa makabilio. Kwa kushirikiana kwa karibu na washirika wa serikali, sekta au
washirika wa kikundi cha uratibu, Majukumu ya uratibu wa IFE ni pamoja na:
i. Tekeleza uchanganuzi wa muktadha wa data ya msingi ili kwa mara moja kutumika kwa kuunda
hatua zinazohitajika.
ii. Hakikisha IFE imejumuishwa katika utathmini wa mapema wa mahitaji ya sekta mbalimbali; shauri
juu ya utumiaji wa viashiria vilinganao na muktadha na viwango; uchambuzi wa hali ya IFE; nahaja ya utathmini wa mahitaji na elekeza huo utathmini (tazama 4).
iii. Hakikisha huduma ya (IFE) imeongezwa na kuzingatiwakatika hazina ya dharura na rufaa za haraka.
iv. Tathmini ufanisi wa mwongozo uliopo wa sera na elekeza, inavyohitajika, mabadiliko ya
mwongozo wa sera uliopo, au kuunda mwongozo wa sera wa 'kuziba pengo' na Taarifa ya
pamoja ya mashirika mbalimbali. (Tazama 1).
v. Endeleza na simamia utekelezaji wa mkakati wa mawasiliano (tazama 3.7).
vi. Endeleza mpango wa utekelezaji wa muktadha maalum, ukizingatia mipango ya utayari iliyopo(tazama 1.1) na kwa kushirikiana na sekta zingine (tazama 5.6, 5.30-5.32, Kiambatisho 1).
vii. Fanya uamuzi na tafuta kwa bidii rasilimali muhimu na uwezo wa washiriki kusaidia kutekelezampango wa utekelezaji.
viii.Ratibu huduma wa unyonyeshaji na ulishaji watoto vyakula vya ziada. (tazama 5).
ix. Ratibu usimamizi wa ulishaji mbadala wa watoto, inavyohitajika. (tazama 6.7-6.10).
x. Punguza na udhibiti hasara inayohusiana na misaada ya kibinadamu, ikiwa ni pamoja na uzuiaji
na usimamizi wa ufadhili wa BMS, bidhaa za maziwa, vyakula vya watoto vya ziada, maziwa ya
binadamu na vifaa vya kulisha watoto (tazama 6.1-6.6).
xi. Toa mwongozo uliohaririwa iwapo kuna changamoto kwa kutimiza vifunguu vyote vya
mwongozo wa utekezaji wa IFE (tazama 3.8).
xii. Kuwa mwangalifu, ili kuepuka na kudhibiti migongano ya masilahi, kwa mfano unaposhirikiana
na sekta binafsi na wakati wa kutafuta ufadhili kwa ajili ya mipango ya IFE (tazama 1.7). Unda
mwongozo wa mu.
xiii.da iwapo unahitajika ili kuhakikisha usalama wa kutosha katika utekelezaji.
xiv.Fuatilia juhudi za huduma ya IFE (tazama 4.12-4.18).

3.6

Shirikiana na sekta zingine ili kutambua fursa za ushirikiano kati ya sekta mbalimbali katika
Kutathmini mahitaji na utekelezaji na pia kufanikisha sera za sekta, mipango ya utekelezaji na

13

8

Tazama 5 katika Sehemu ya Marejeleo 8.4 Uratibu – Kupanga na Kuratibu Mwitikio wa Kibinadamu

kudhibiti hatari zinazohusiana na IFE.14 Shiriki kikamilifu kwenye mikutano ya uratibu ya sekta husika
au mikutano ya ushirikiano. Tambua na shirikiana na wale wanaofanya kazi kwa kujitegemea nje yauratibu wa jumla, kama vile jeshi, makundi ya kujitolea na makundi ya kiraia.

3.7 Hakikisha mawasiliano kwa watu walio athiriwa, wahudumu wa dharura na vyombo vya habariyametolewa kwa wakati unaofaa, ni sahihi na yameratibiwa. Mkakati wa mawasiliano unapaswa
kutoa mfumo unaoambatana na mpango wa utekelezaji.15 Mambo muhimu ya kuzingatia ni pamoja
na usambazaji wa mwongozo wa sera; kuwatumia ujumbe wakazi walioathirika ili wafahamu
huduma zilizopo na jinsi ya kutunza and ulishaji wa watoto wachanga na wadogo; kuhariri ujumbe
kwa ajli ya makundi yanayofanya juhudi za kutoa misaada k ama vile ijeshi, makundi ya kujitolea na
makundi ya kiraia); kutoa maelezo kwa vyombo vya habari; kufuatilia maelezo ya vyombo vya habari;na kuhariri ujumbe unaofikia vyombo mbalimbali vya habari (kama vile redio, simu ya mkononi,
mitandao ya kijamii). Mwongozo wa vyombo vya habari kuhusu IFE umeandikwa Sehemu 8.16

3.8

Inawezekana kwenye dharura zingine, kusiwe na uwezekano wa kutimiza vifungu vyote ya MU-IFE
mara moja, kwa mfano kwa hali ambayo uwezekano wa kuwafikia watu walioathirika ni mdogo au
hauwezekani, au uwezo ni mdogo wa kutoa huduma muhimu. Katika hali kama hizi, ni muhimu
kufanya uchambuzi wa makini ukiongozwa wa mamlaka ya uratibu wa IFE, serikali, UNICEF, Shirika laAfya Duniani na, ikiwezekana UNHCR (tazama 3.1) ili kutoa mwongozo maalum wa unaofaa kuhusu
hatua zinazofaa na maelewano yanayokubalika. Programu zilizohariri zinaweza kupungukia
mapendekezo ya MU-IFE na zinapaswa kuwa za muda mfupi. Mahitaji ambayo hayajashughulikiwa
na hatari kutokana na programu zinafaa kufanikisha utetezi wa maswala ya kuwafikia watu
walioathirika, ufadhili and utaalamu. Maamuzi yanapaswa kuandikwa na mambo tuliyojifunza
yanapaswa kuandikwa kama kumbukumbu na kusambazwa.

3.9

Mamlaka ya IFE inawajibika katika utekelezaji wa viwango husika vya kitaifa na kimataifa na
viashiria, ikiwa ni pamoja na masharti ya MU-IFE, Viwango vya Sphere na Kanuni. Mapungufu katika
mwongozo inapaswa kushughulikiwa (tazama 1.2-1.3).

3.10 Mapengo katika uratibishaji wa IFE wakati wa makabilio ya dharura yanapaswa kuripotiwa kwa
UNICEF au ofisi za UNHCR za nchi au mkoa na makao makuu kama inavyohitajika. (tazama 7)

4

Tathmini na Fuatilia

Kwa ujumla
4.1 Tathmini mahitaji na vipaumbele vya makabiliaono ya IFE na fuatilia matokeo ya huduma, athariinayotokana na kutoa au kutotoa msaada wa kibinadamu. Zipe vipaumbele utathmini wa mahitaji yapapo hapo and matatizo sugu ambayo yanaweka watoto kwa hatari kubwa. Kusanya data ya ubora na
ya idadi kwa utayari, wakati wa kutathmini mahitaji wa mapema na katika tafiti wakilishi. Hakikisha
unakusanya taarifa za kuaminika, sahihi, maelezo ya mfumo na ya utaratibu. Chunguza viini vya
maelezo,k. Kiwango na aina ya tathmini ya IFE inayowezekana kutolewa wakati wa dharura inategemea
na masuala mengi ikiwa ni pamoja na uwezekano wa kuwafikia watu walioathirika, utaalamu, aina ya
dharura (kama vile ya madhara makubwa ya papo hapo, aina ya dharura ya sugu) na rasilimali.

4.2

14
15
16

Tafuta fursa kuzingatia maswali ya UWD katika utathmini wa mahitaji katika sekta zingine na kuzingatia
data husika kutoka za sekta mbalimbali, kama vile ripoti za sekta ya maji, usafi na mazingira (WASH) naafya. Katika timu za tathmini mahitaji ya sekta mbalimbali, hakikisha mtu mmoja amepokea mwelekeo
wa msingi kuhusu IFE. Kwa ajili ya mipangilio ya utathmini na uchambuzi, wahusishe wafanyakazi wenye
uzoefu katika UWW ama bora zaidi uzoefu katika IFE. Ikiwa utaalam ni mdogo katika kiwango cha mitaa,
tafuta msaada wa kitaalamu kutoka kiwango cha mikoani au/na kimataifa (tazama 7). Shauriana na
wataalamu wa sekta ili kusaidia uchambuzi wa data ya sekta mbalimbali kama inavyohitajika.

Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta mbalimbali - Ujumuishaji
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.4 Uratibu – Mawasiliano na Utetezi
See 65 katika Sehemu ya Marejeleo 8.4 Uratibu – Mawasiliano na Utetezi; Mwongozo wa Vyombo vya Mawasiliano kuhusu
UWA-E. IFE Kundi Kiini, 2007

9

4.3

Panga data ya watoto wenye umri usiozidi miaka miwili kufuatana na jinsia na umri kama ifuatavyo:
miezi 0-5,k miezi 6-11, miezi 12-23, na uwiano wa Wamama Wajawazito na Wanaonyonyesha (PLW).
Kwa kuzingatia muktadha, panga habari muhimu kwa, ukabila, eneo,l na kadhalika ili kuwezesha
uchambuzi wa usawa.

Data kabla ya dharura na utathmini wa mahitaji wa mapema

4.4

Tumia maelezo ya awali kabla ya dharura (vyanzo vingine vya takwimu) kuunda wasifu wa hali ya
UWD ili kufahamisha maamuzi na hatua za kuchukua kwa haraka. Kusanya habari muhimu katika
utayari au inavyohitajika, katika muda wa mwazo wa huduma ya dharura.

4.5

Vyanzo vya habari kabla ya dharura ni pamoja na serikali iliyopo, ofisi za nchi za Mashirika yasiyoya
Serikali and Umoja wa Mataifa; Uchunguzi wa Viashiria Mbalimbali kwa Vikundi (MICS)m na Utafiti
wa Afya kidemografia (DHS);n tafiti za kitaifa; taasisi za kitaifa (wizara, ofisi za mitaa kwa ajili yautayari kwa darura, mamlaka ya viwango vya dawa na chakula); utafiti wa maarifa, Maadili na
Mazoea (KAP); profaili za nchi kutok kwa Mpango wa Dunia wa Mwenendo wa Unyonyeshaji(WBTi);o database ya Shirika la Afya Duniani na Shirika la UNICEF;p Mfumo wa Habari ya Hali ya
Lishe;q utathmini baada ya dharura;r rufaa za haraka zilizopita na Mipango ya Misaada ya
Kibinadamu (HRP). Maelezo ya lishe pia yanaweza kupatikana kupitia tathmini ya pamoja ya lishe na
usalama na uhakika wa chakula kama vile Mbinu wa Pamoja kwa Utathmini wa Lishe na Uhakika wa
Chakula (JANFSA); Uchambuzi Kamili wa Uhakika wa Chakula na Mazingira hatarishi (CFSVA); na
Mfumo wa Ufuatiliaji wa Uhakika wa Chakula na Lishe (FSNMS).

4.6

Habari muhimu ya kuzingatia ni pamoja na:

4.6.1 Data ya muktadhas
Mazingira ya sera, ikiwa ni pamoja na mwongozo wa taifa unaofaa na mipango ya utayari;t Hali
ya kisheria ya Kanuni; sera na protokali kuhusu VVU na kulisha watoto wachanga na dharura
zingine za afya ya jamii / kuzuka kwa magonjwa ya kuambukiza (tazama 5.33-5.40); sheria ya
chakula na madawa ambayo huathiri manunuzi ya bidhaa.
ii. Hali ya lishe ya mtoto kabla ya dharura ikiwepo ni pamoja na kuwepo kwa utapiamlo mkali,
kudumaa na upungufu wa damu; na hali ya lishe ya mama, ikiwa ni pamoja na upungufu wa damu.
iii. Usalama wa jamii na matatizo ya kuwafikia, kama vile katika maeneo ya vita.
iv. Ukadiri wa watoto wenye umri usiozidi miaka miwili (data zilizogawanywa; tazama 4.3) na
wamama wajawazito na wanyonyeshao.
v. Kuenea kwa/ripoti za kuwepo kwa watoto wachanga, wadogo na akina mama walio kwenye
hatari kubwa (tazama 5.4).
vi. Uhakika wa chakula, ikiwa ni pamoja na upatikanaji wa vyakula sahihi vya ziada vya watotowadogo (tazama 5.23).
vii. Hali ya WASH, ikiwa ni pamoja na upatikanaji wa maji masafi na kutunza afya, na tabia za
kijamii kuhusu usafi (tazama 5.32.viii).
viii. Hali ya afya, ikiwa ni pamoja na huduma m inayotolewa na watoa huduma ua utunzaji waujauzito, wakati wa kujifungua na baada ya kujifungua; maelezo ya umri na magonjwa
yanayokabili wasajiliwa kwa mipango ya matibabu ya utapiamlo; viwango vya magonjwa wa
kuambukiza; kiwango cha vifo kwa ujumla (CMR),u kiwango cha vifo kwa watoto wachanga(IMR)v na kiwango cha vifo vya watoto chini ya miaka mitano (U5MR);w Chanjo ya matiibabu ya
VVU (ART); na msaada unaotolewa na huduma za jamii pamoja na mifumo ya ulinzi wa kijamii.
ix. Utaalam na upatikanaji wa watu wanao wanaoweza tarajiwa kuwa walezi wa kusaidia
inayotazamiwa, kama vile akina mama wanaonyonyesha, wafanyakazi wa afya waliohitimu,
washauri waliohitimu, wanawake wenye ujuzi kutoka kwa jamii, mitandao ya wahudumu wa
jamii, watafsiri na wakalimani.
i.

4.6.2 Data ya UWW Ulishaji wa Watoto Wachanga na Wadogo
Mazoea ya ulishaji watoto kabla ya dharura, ikiwa ni pamoja na kiwango cha hali ya: kuanza
kunyonyesha watoto wachanga; kunyonyesha mapema maziwa ya mama pekee kwa watotowachanga wenye umri chini ya miezi sita; watoto wasionyonya maziwa ya mama wenye umri chiniya miezi sita; kuendelea kunyonyesha watoto kufikia mwaka mmoja na hadi miaka miwili; kiwango
10cha chini kinachokubalika cha lishe ya watoto; utumiaji wa chupa ya maziwa (katika umri wowote);
Matumizi ya BMS, ikiwa ni pamoja na maziwa ya unga kwa watoto wachanga, kwa vikundi vya umri.17
i. Maarifa ya watu na mitazamo kuhusu UWW Ulishaji wa Watoto Wachanga na Wadogo.
ii. Mazoea yaliyopo ya ulishaji wa ziada kwa watoto wadogo, vyakula vya kawaida vya ziada
kwa watoto vinavyotumiwa na vyanzo vyao.
iii. Kukubaliwa na uwezekano wa unyonyeshaji tena kwa mama walioacha unyonyeshaji,kumnyonyesha mtoto wa mwanamke mwingine, matumizi ya maziwa ya binadamu ya msaada
na upatikanaji wa akiba ya maziwa ya binadamu (tazama 5.11-5.14).
iv. Mitazamo ya watu kuhusu watoto walemavu na mazoea yao kuhusu kuwanyonyesha na
kuwatunza. Ripoti na uchunguzi kuhusu watoto na walezi wenye ulemavu na masuala yoyote ya
ulishaji au utunzaji.
v. Ripoti za matatizo ya ulishaji au maombi ya kusaidia ulishaji (ikiwa ni pamoja na maombi ya
BMS) kutoka kwa mama, familia, jamii na/au vyombo vya habari.
vi. Maombi au ripoti ya usambazaji au msaada usiotarajiwa wa BMS, vyakula vya ziada vya
watoto, au vifaa vya kulisha.

4.7

Fanya uchunguzi wa (wa haraka) mapema wa mahitaji ili kufanikisha maamuzi madhubuti (kamavile walengwa, eneo la msaada, aina ya shida, ukubwa wa shida, idadi ya watu walioathiriwa,
umuhimu wa kufanya utathmini wa kina wa mahitaji) na maamuzi ya utekelezaji (kama vile. bajeti,
vifaa, ujuzi na mahitaji ya wafanyakazi) ili kutoa huduma.18 Kadri iwezekanavyo, unganisha auchanganyisha na tathmini ya mahitaji ya sekta mbalimbali. Uchambuzi muhimu wa data za kiasi na
ubora zinahitajika kuamua hatua zinazofaa.

4.8

Ikiwa utafiti ulio wakilishi hauwezekani kufanywa, tumia njia badala kwa fursa iliyopo kukusanya data
zinazofaa kuhusu hali ilivyo sasa. Mbinu za kukusanya data zinajumuisha majadiliano kwa vikundi,
mahojiano ya mtu binafsi, matembezi kwa jamii na ziara za soko. Tekelezaji katika ngazi ya kaya au jamii,
ikiwa ni pamoja na mahali wakaazi hukutana kama vituo vya usajili, vituo vya usambazaji wa chakula
na vya afya. Kwa jamii wanaosafiri, wachunguze kwa haraka mama wajawazito na wanyonyeshao(WWW), hasa mama wa watoto wachanga. Zingatia upungufu wa mbinu katika uchanganuzi.

4.9

Kusanya taarifa za vikundi tofauti vya watu (kwa eneo, ukabila, nakadhalika.) kwa kiwango
kinachowezekana. Tumia viashiria vya kiwango na kubuni viashiria maalum kwa muktadha kama
inavyotakikana kwa kushauriana na mamlaka ya uratibu ya IFE.19 Vyanzo ziadi vya habari ni pamoja
na ripoti za hali za kibinadamu, ripoti za utathmini wa mahitaji ya sekta, ripoti kutoka vyombo vya
habari, rufaa ya fedha, na mitandao ya kijamii.

4.10 Maonyo katika tathmini ya mahitaji ya mapema inayohitaji uchunguzi zaidi ni: CMR iliyoinuka,
IMR na/au U5MR; ripoti za watoto wachanga au vifo vya uzazi; upungufu mkubwa wa utapiamlo wa
jumla juu ya kiwango cha 5%; mazoea ya ulishaji bandia i kabla ya dharura; kiwango cha chini(<50%) kabla dharura cha unyonyeshaji watoto walio chini ya miezi sita kwa maziza ya mama pekee;mama wanaripoti matatizo ya kunyonyesha; kiwango cha chini (< 70%) cha kuendelea kunyonyesha
watoto wa umri mwaka mmoja; ripoti za watoto chini ya miezi sita wasionyonyeshwa; kuitisha
msaada wa mbadala ya maziwa ya mama upatikanaji duni wa vyakula vinavyofaa vya ziada vya
watoto wadogo; watoto wachanga wenye umri wa chini ya miezi sita wakiwa na utapiamlo mbayaa;
watoto wachanga yatima; ripoti za misaada ya mbadala ya maziwa ya mama au usambazaji wa BMS
usiolenga watoto wasiohitaji.

Tathmini ya kina
4.11 Ikiwa tathmini ya kina inahitajika na inawezekana, fanya uchunguzi ulio wakilishi (yaani sampuli za

nasibu, sampuli ya utaratibu au sampuli ya kimgao)20 Hii inaweza kuhusisha uchunguzi wa kipekee
wa ulishaji wa watoto wachanga na wadogo (IYCF) au uchunguzi wa IYCF uliounganishwa ndani ya
utafiti mwingine, kama vile utafiti wa kipima ukuaji cha watoto au afya ya uzazi. Kuunganishi

17

Tazama 76 katika Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi – Ukusanyaji Takwimu (Upimaji)
Tazama 76 katika Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi – Ukusanyaji Takwimu (Upimaji)
19
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi – Viashiria
20
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi – Upimaji wa kina
18

11

kutaathiri ukubwa wa sampuli ya utafiti, umri wa wa kikundi cha sampuli na ukubwa wa hojaji.
Viashiria vya kiwango vinapaswa kutumiwa (tazama 4.9).Kokotoa umri kwa usahihi.21 Ujuzi na
mitazamo juu ya IYCF pia inaweza kutathminiwa.

Ufuatiliaji
4.12 Mikakati ya huduma inapaswa kuhusisha malengo, idadi ya walengwa waliathirika, matokeo
yaliyotarajiwa na matokeo ya juu. Inajumuisha viashiria vya mchakato/matokeo ya kupima ubora,
kiasi, ufikiaji na matumizi ya huduma na mipango na viashiria vya matokeo ya juu kuelezea athariza kutoa huduma. Kwa kuzingatia muda wa kutoka huduma, fafanua viashiria ili kuwezesha kuamua
maendeleo na mafanikio.

4.13 Tumia viashiria vya idadi na vyaubora kuamua matokeo ya shughuli za kubadilisha tabia; hayamatokeo yanaweza kuhusishwa na programu za muda mrefu katika muktadha wa hali ya dharurasugu. Tathmini ufikiaji wa huduma kwa kijiografia au idadi ya watu kwa kutumia mbinu sahihi zatathmini ya ufikiaji. Tumia tafiti za mara kwa mara ili kuamua matokeo.y Tathmini (au sehemu zatathmini ya msingi, kwa mfano) inaweza kurudiwa katika ufuatiliaji.

4.14 Fuatilia shughuli za IFE na hatua za kutumia viashiria vya kawango vilivyojengwa katika ufuatiliaji,
tathmini, uwajibikaji, na mifumo ya mafunzo iliopo.22 Unganisha matumizi ya viashiria kwa
washirika wa utekelezaji na katika tafiti. Panga data kwa umri, jinsia, makundi yaliyoathiriwa, na
viashiria vya usawa kulingana na muktadha. (tazama 4.3).

4.15 Fuatilia makabilio ya IFE kulingana ya viashiria vya juu vya kimataifa kama vile. SPHERE Standards.
Jumuisha maswala ya IYCF katika tathmini ya msaada wa kibinadamu.

4.16 Fuatilia ukiukaji wa Kanuni na ripoti kwa mamlaka husika za kitaifa, mamlaka ya uratibu ya IFE; na
kwa mashirika ya dunia ya ufuatiliajo wa Kanuni (ona 7.1 kwa anuani na templati za kuripoti). Unga
serikali mkono katika kubuni sera na taratibu za kufuatilia na kuchukua hatua ukiukaji wa Kanuni.
UNICEF na Shirika la Afya Duniani wanajukumu muhimu katika suala hili. Ukiukwaji wa kawaida wa
Kanuni katika dharura huhusiana na lebo za maziwa mbadala kwa matiti ya watoto wachanga,
usimamizi wa vifaa vya na misaada ya dharura. (Tazama 6.1; 6.15; 6.25-6.26).

4.17 Hakikisha kwamba usawa wa kijinsia na usawa kwa jumla umezingatiwa kila mara katika kuzuia
janga, makabilio ya kibinadamu na mipango ya kupona.23

4.18 Tumia mbinu shirikishi za kushirikisha makundi ya watu yanayolengwa kwa dharura, ikiwa ni pamoja

na wakati wa kupanga na kubuni programu, vikao vya maoni na vya kusambaza matokeo.24 Taratibu za
kutoa malalamishi kwa siri kuhusu shughuli za IYCF zinapaswa kupatikana. Jifunze katika utekelezajo na
kugeuza programu/shughuli kama inavyohitajika. Nakili tajriba ilikuwezesha usambazaji mpana.25

5Linda, endeleza na to usaidizi wa lishe bora ya watoto wachanga na
wadogo kwa mikakati ya sekta mbalimbali

Kwa ujumla
5.1 Kwa ngazi ya kitaifa, UNICEF ina jukumu kuu ya kufafanua,kutetea na kutoa mwongozo juu ya huduma

muhimu za IYCF katika ushirikiano wa karibu na serikali na wadau wengine.26 Jukumu hili linahusisha
wakati wa utayari na uponyaji, kwa kutumia na kujengea juu ya utaalam uliopo, mitandao, sera, mifumo
na inahitaji ushirikiano wa sekta mbalimbali. Katika mazingira ya wakimbizi, shirika la UNHCR
linassukilia jukumu hili (tazama 3.1). Shirika la WFP lina jukumu la kuhakikisha kuwakwamba lishe ya
watoto wachanga na wadogo na kina mama wajawazito na wanaonyonyesha inazingatiwa katika
msaada wa chakula na kwamba deta muhimu inakusanywa ili kufanikisha programu zinazohusika.

21

Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi – Viashiria
23
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta mbalimbali – Jinsia
24
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi – Ushiriki
25
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.5 Upimaji na Usimamizi – Kujifunza
26
Tazama 14 katika Sehemu 8.2 Sera – Sera ya Shirika
22

12

5.2

Panga deta ya programu ya watoto chini ya miaka mitano kwa jinsia na kwa umri jinsi ifuatavyo:
Miezi 0-5, miezi 6-11, miezi 12-23 na miezi 24-59. Kwa kuzingatia muktadha, gawanya habarimuhimu, kwa ukabila, eneo, na kadhallika ili kuwezesha uchambuzi wa usawa.

5.3

Hakikisha kuwa mahitaji ya lishe ya jamii kwa yanatimizwa, ukipea uangalifu maalum upatikanaji wa
chakula cha ziada cha watoto wadogo na lishe bora kwa kina mama wajawazito na wanaonyonyesha.27,28

5.4

Anzisha huduma za IYCF hasa kwa wenye hatari kubwa kama vile, watoto wachanga nawadogo na
akina mama, watoto mayatima,watoto wakimbizi wasiokua na wazazi au walezi, watoto wachanga
wasionyonyeshwa; watoto wenye ulemavu ambao unaathiri lishe au ambao walezi wao wamelemaa;
akina mama walio kizuizini; watoto ambao mama au mlezi anaugua ugonjwa; kina mama vijana;watoto waliozaliwa mapema kabla umri; watoto wachanga wenye uzaniuzito wa kuzaliwa wa chini(LBW); na watoto/akina mama ambao wana lishe duni.29

5.5

Himiza mama/walezi kuwasilisha kwa mapemawatoto wao wanapouguawanopougua ugonjwa au
wakiwa na matatizo ya lishe au kula kwenye huduma za afya. Hakikisha watoto wagonjwa na/au
walio na lishe duni wanapata huduma ya lishe na kufuatiliwa.

5.6

Shirikiana baina ya sekta nyingi ili kuongeza ushirikiano na fursa za kusaidia kuendeleza vitendo vya
IYCF na kupunguza hatari.30

Huduma ya Unyonyeshaji
5.7 Linda, endeleza na saidia kuanzisha unyonyeshaji wa mapema baadaye ya kujipungua na wa
kipekee kwa watoto wote wachanga. Unganisha katika huduma za kina mama waja wazito Hatua
Kumi Kufanikisha Unyonyeshaji katika Juhudi za Hospitaliza “WHO” na “UNICEF” za Mpango wa
Hospital Rafiki (BFHI) kwa mtoto.31 Hatua muhimu za afya ya watoto wachanga32 ni kama kumweka
mtoto ngozi kwa ngozi na mama auhuduma ya mama ya kangaroo,aa ‘rooming in’ (kuweka mama na
mtoto mchanga kwenye chumba kimoja hospitalini), na kucheleweshwa kukata kambakitovu.bb
Punguza nyongeza za lishe na BMS kwa mahitaji ya matibabu pekee.33 Lenga huduma kwa wamama
wenye watoto ambao walizaliwa mapema kabla umricc na waliozaliwa wakiwa na uzaniuzito wa chini(LBW),34 akina mama vijana na mama wenye kuzaa mara ya kwanza. Hakikisha ya kwamba huduma
za VVU zinapatikana ivaafyo, pamoja na huduma ya lishe ifaavyo (tazama 5.33-5.39). Hakikisha
usajili wa kuzaliwa kwa watoto wachanga kati ya wiki mbili za kujifungua na kuratibiana na sektanyingine (kama afya,uhakika wa chakula na ulinzi wa rasilimali za kijamii ) ili kuwezesha upatikanaji
wa huduma ziada za usaidizi. Tumia na kujenga utaalam uliopo (kama wahudumu wa kuzalisha wa
jadi,wakunga na marika) ili kutoa huduma wa ujuzi wa kunyonyesha.35

5.8

Linda, endeleza na unga mkono unyonyeshaji wa kipekee kwakwa watoto wachanga chini ya miezi
sita na kuendelea kunyonyesha watoto hadi miaka miwili na zaidi. Buni mipango na shughuli
ambazo ni nyeti kitamaduni na ambazo zinaweza kupunguza hatari za kuenea kwa mazoea ya IYCF
yasiyopendeza. Kuna mazoea ya kulisha watoto wenye chini ya umri wa miezi sita mchanganyiko wa
maziwa ya mama na vyakula vingine, ni muhimu kuhamasisha kina mama ili kuweza kunyonyesha
kipekee (tazama 5.33-5.36 kwa kunyonyesha katika muktadha wa VVU).

5.9

Matumizi ya vifaa saidizi vya kunyonyesha kwaa ziada na pampu za matiti inapaswa tu kuchukuliwa
wakati matumizi haya yamezingatiwa kuwa ni muhimu na ambapo vifaa hivi vinawezekanakusafishwa kwa kuridhisha, kama vile katika mazingira ya kliniki.36

27

Tazama 14 katika Sehemu 8.2 Sera – Sera ya Shirika
Tazama Sehemu 8.6 Hatua za sekta mbalimbali – Ulishaji wa Mjalizo
Tazama Sehemu ya 8.6 Hatua za sekta mbalimbali – Lishe ya Uzazi
30
Tazama Sehemu ya 8.6 Hatua za sekta mbalimbali – Ulemavu
31
Tazama 182 katika Sehemu ya 8.6 – Hatua za sekta nyingi
32
Tazama 185 katika Sehemu ya 8.6 – Hatua za sekta nyingi
33
Tazama 109 katika Sehemu ya 8.6 – Hatua za sekta nyingi
34
Tazama 112 katika Sehemu ya 8.6 – Hatua za sekta nyingi
35
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.3 Mafunzo – Unasihi
36
Tazama 107 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Unyonyeshaji
28
29

13

Watoto wachanga ambao hawanyonyeshwi
5.10 Katika dharura zote, wezesha shughuli na mikakati ya kulinda na kusaidia watoto wachanga na
wadogo ambao hawanyonyi maziwa ya mama kutimiza mahitaji ya lishe na kupunguza hatari.
Maafa ya kutonyonyesha maziwa ya mama hulingana na umri wa mtoto (mtoto mdogo yumo
hatarini zaidi); mazingira ya kuambukizana kwa magonjwa; upatikanaji wa urahisi wa bidhaa halisi
za BMS, mafuta na vifaa vya kula/kupikia;na hali ya maji na usafi (WASH).

5.11 Ikiwa mtoto hanyonyi maziwa ya mama yake, chunguza haraka, kwa utaratibu na kipaumbele,
uwezekano wa mama kurejea kunyonyesha, kunyonyeshwa na mama ambaye sio mzazi (wet nursing)na msaada wa maziwa ya mama, kulingana na mazingira ya kitamaduni yanayokubalika na kina mamana upatikanaji wa huduma kwa urahisi. Ikiwa njia hizi tofauti za kumwezesha mtoto mchanga kupata
maziwa ya mama hazikubaliki na mama/walezi au haziwezekani kutoa, hakikisha uwezekano wa njiasahihi za upatikanaji wa BMS, kufuatia na baadhi ya huduma muhimu za msaada (tazama 6).

5.12 Mama asiyenyonyesha na ambaye anataka kurejea kunyonyesha, anahitaji msaada wa kunyonyesha
mpaka kunyonyeshwa kuimarike kutoka kwa wataalam wenye ujuzi.37 Mafanikio yatategemea
ustawi wa mama na motisha; umri wa mtoto; kwa muda gani mama ameacha kunyonyesha; naupatikanaji wa usaidizi wenye ujuzi. Watoto wachanga chini ya miezi sita watafaidika zaidi iwapo
watasaidiwa kuweza kunyonya maziwa ya mama.

5.13 Chunguza kukubalika kitamaduni kwa utunzaji wa kina na upatikanaji wa wauguzi wa kina katika
utayari na wakati wa tathmini ya mahitaji mapema. Uuguzi wa kina na kurejea unyonyeshaji inaweza kufanya kazi kwa pamoja ambapo muuguzi wa kina anaweza kutoa maziwa ya ziada ya
kumwezesha mama kumpea mtoto hadi wakati mama ana maziwa ya kutosha. Utunzaji wa kina
unapaswa kepewa kipaumblele kwa watoto wanaozaliwa walio wachanga zaidi (tazama 5.33-5.39
kwa vigezo vya kuzingatia kuhusu VVU).

5.14 Kufikia wakati huu, kuna uzoefu mdogo wa matumizi rasmi na yasiyo rasmi ya maziwa ya binadamu
ya msaada katika hali za dharura. Maziwa ya binadamu ya ufadhili huenda ikawa chaguo bora ikiwa
yatapatikana mahali ambapo kuna benki za kuweka maziwa ya binadamu katika maeneo yaliyofikiwa
na dharura ile, ambayo yamefungamanishwa katika miradi pana za lishe kwa watoto wazaliwa/
wachanga,dd na ambapo hali muhimu zimezingatiwa.ee Pale ambapo maziwa ya kusaidiwa yapo,
huenda yakawa hayatoshi; watoto walio hatarini (kama vile waliozaliwa na uzani wa chini,
waliozaliwa kabla ya umri tosha, na walio wagonjwa) wanapaswa kupewa kipaumbele.38 Walezi wa
watoto wachanga wanaopokea maziwa ya msaada wanapaswa kupata ushauri na usaidizi ili
kuhakikisha matumizi yanayopaswa nai salama (tazama 6.3 kuhusiana na usaidizai katika dharura).

5.15 Mbadala ya maziwa ya mama aina ya infant formula ndiyo maziwa bora mbadala ya Maziwa ya Mama

(BMS) kwa watoto wachanga wa chini ya umri wa miezi sita (tazama 6.15 kwa vipimo kamili).39
Maziwa mengine yanaweza kutumiwa kama Mbadala wa Maziwa ya Matiti kwa watoto wenye
umri wa miezi sita na zaidi, kama vile maziwa ya wanyama (ng'ombe, mbuzi, nyati, kondoo, ngamia),yaliyojaa mtindi yaliyoondolewa vijidudu au kuchemshwa maziwa yaliyopitishwa kwa halijoto ya
juu zaidi, maziwa yaliyorejeshwa kwa hali halisi baada ya kuvukizwa (ila si kwa kutoneshwa), maziwa
yaliyochachushwa au mtindi.40 Matumizi ya maziwa ya kopo kwa watoto wenye umri unaozidi
miezi sita yatategemea na hali ilivyokuwa kabla ya dharura kutokea, rasilimali zilizopo, asili ya maziwa
mengine yaliyo salama, utoshelevu wa vyakula ziada, na hati za serikali na mashirika. Maziwa ya
kufuatiliza, maziwa ya kukuza, na maziwa kwa watoto yanayo uziwa watoto wenye umri wa miezi sita
au zaidi hayana umuhimu (mbadala ya maziwa ya mama aina ya infant formula ya kawaida
inatosha) na hayapaswi kutolewa. Pale ambapo maziwa ya kopo yanahitajikai ila ugavi wake ni
haba, watoto wachanga ambao hawanyonyeshwi maziwa ya mama wenye umri wa chini ya miezi
sita wanapaswa kupewa kipaumbele ili kupata ugavi uliopo. Maziwa ya wanyama
yaliyochanganywa nyumbani hayapendekezwi kwa watoto wachanga wa umri wa chini ya miezi

37

Tazama 108 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Unyonyeshaji
Tazama 111 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Hali Maalum
Tazama 202 katika Sehemu ya Marejeleo 8.7 Ulishaji Bandia – Vipimo vya BMS
40
Tazama 117 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Ulishaji Mjalizo
38
39

14

sita kwa sababu ya utoshelevu wa virutubisho uliopo na yanapaswa kutumika tu kama chaguo la
mwisho la kuziba pengo (tazama 9 kwa ujumbe kuhusu Mbadala wa Maziwa ya Matiti ulioko chiniya Kanuni).

5.16 Mahitaji Maziwa Mbadala way Maziwa ya Mama (BMS) huenda yakawa ya muda mfupi au muda mrefu.
Viashiria vya mahitaji kwa muda mfupi Maziwa Mbadala ywa Maziwa ya Matiti ni pamoja na: wakati
wa kurejea kunyonya tena; kubadilisha kutoka kwa lishe mchanganyiko hadi kunyonyeshwa pekee kwa
watoto chini ya miezi sita; utenganifu wa muda mfupi wa mtoto mchanga na mama yake; muda mfupi
wa kungoja hadi wakati ambao mama mwingine wa kunyonyesha atapatikana au maziwa ya binadamu
ya ufadhili yatapatikana. Viashiria vya mahitajikwa muda mrefu ya Maziwa Mbadala ya Maziwa
ya Matiti ni pamoja na: mtoto mchanga ambaye hakunyonyeshwa kabla ya dharura; mama ambaye
hapendelei au hawezi kuanza kumnyonyesha mtoto tena; mtoto mchanga ambaye ameanzishwa katika
mpango wa kutumia maziwa mbadala katika maudhui ya kukuwepo kwa VVU; mtoto mchanga ambaye
ni yatima; mtoto mchanga ambaye mama yake hayupo kwa muda mrefu; hali maalum za kimatibabu
za mtoto mchanga au mama mzazi;41 mama aliye mgonjwa sana; mtoto mchanga aliyekataliwa na
mama yake; mama mdhulumiwa wa kubakwa ambaye hapendelei kumnyonyesha mtoto wake.

5.17 Tambua hitaji la maziwa ya kopo kupitia utathmini wa mahitaji ya mama binafsi unaofanywa na
42

mhudumu wa afya au mfanyikazi wa lishe aliyehitimu katika mafunzo ya masuala ya unyonyeshaji nalishe kwa watoto wachanga. Toa mafunzo kwa kiwango cha mtu binafsi, kuonyesha moja kwa moja
na mafunzo ya utendaji kuhusu kutayarisha lishe kwa mlezi. Hakikisha-kuwepo kwa ufuatilizi(angalau mara mbili katika mwezi) na uwatafute wale ambao wanakiuka.

5.18 Wape watoto wachanga mbadala ya maziwa ya mama kwa muda ambao watahitaji, yaani hadi
wakati ambao unyonyeshaji utaanzishwa tena au hadi watakapofikisha angalau umri wa miezi sita.

5.19 Katika hali ambazo utathmini wa mahitaji ya mama binafsi, usaidizi na ufuatilizi hauwezekani, kama
vile pale ambapo kuna hatari ya kuwafikia watu,ff wasiliana na mamlaka ya uratibu ya Lishe kwa
Watoto wachanga wakati wa Dharura ili kupata ushauri kuhusu vigezo vilivyotumiwa vya utathmini
na kulenga chaguo za miradi (tazama 3.8).43

Lishe ya Ziada
5.20 Mamlaka teule ya uratibu wa Lishe kwa Watoto wachanga katika Dharura inapaswa kutoa

mwelekezo bayana kuhusu mahitaji na mwongozo juu ya lishe ya ziada.44 Serikali ndiyo mamlaka ya
juu ya uratibu inayoongoza mwitiko wa lishe ya ziada. Pale ambapo hili haliwezekani au msaada
unahitajika, uratibu wa lishe ya ziada ni jukumu teule la shirika la UNICEF au shirika la UNHCR,
kulingana na muktadha uliopo, wakishirikiana kwa karibu na serikali, mashirika mengine ya Umoja
wa Kimataifa na wenza katika utendakazi. Katika miktadha yote, shirika la UNICEF lina jukumu
muhimu la kutoa mwongozo kuhusu lishe mwafaka ya ziada. Katika miradi ya usaidizi wa chakula,
WFP lina jukumu la kutoa au kuwezesha kupatikana kwa chakula mwafaka kilichojaa virutubishi kwa
watoto wenye umri wa miezi 6 hadi 23 na kwa Wanawake Wajawazito na Wanaonyonyesha wakati
mapungufu makubwa ya chakula na lishe yanatambuliwa.

5.21 Mikakati ya mwongozo kuhusu lishe ya ziada itategemea na muktadha uliopo, malengo na mudauliopo wa kutoa msaada kwa walioathirika na dharura. Hatua za muda mfupi ili kufikia mahitaji ya
mara moja na kuziba mapungufu ya lishe ambayo yametambuliwa yanaweza kuhitajika, huku
kukiwa na chaguo zilizopangwa za kubadili hadi kwa hatua za muda mrefu. Kuna zana zilizopo za
kusaidia kuchanguza upungufu wa lishe.gg

5.22 Mazingatio muhimu katika kutathmini msaada wa lishe ya ziada yanajumuisha upungufu wa lishe
uliokuwepo awali na kwa wakati uliopo; majira; imani za kijamii na kitamaduni; utoshelevu wa
chakula; kuweza kupatikana kwa vyakula vinavyofaa kwa wakati ule; ubora wa vyakula vya ziada
41

Tazama 109 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Ulishaji Bandia
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Unasihi wa UWA
Tazama 133 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Kuprogramu kwa UWA-E kwa mfano wa uchujaji
wa kima cha chini kwa watu walio safarini
44
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Ulishaji Mjalizo
42
43

15

vinavyopatikana katika eneo husika, ikiwa ni pamoja na bidhaa zinazouzwa; kuwajibika kwa Kanuni
na kwa Mwongozo wa Shirika la Afya Duniani katika kumaliza upandishaji sifa usiofaa wa vyakula
kwa watoto wachanga na watoto wadogo; bidhaa zinazopatikana katika eneo; gharama; uwiano wa
watoto wachanga ambao hawakunyonyeshwa na watoto kwa jumla; ripoti kuhusu matatizo ya lishe
yanayohusiana na ulemavu kwa watoto; lishe ya kina mama; hali za mpango wa WASH; hali na
uwezo wa soko zilizopo na mifumo ya kufikisha bidhaa; sheria za kitaifa zinazohusiana na chakula na
dawa, hasa kuhusu uingizaji wa bidhaa; na ushahidi kuhusu athari za mbinu tofauti katika muktadha
husika au muktadha sawa na yaliyopo.

5.23 Chaguo/mazingatio ya kutoa msaada wa chakula cha ziada inajumuisha:i.

Mipango ya hela au vocha ili kununua vyakula vilivyojaa virutubishi na/au vyakula
vilivyoboreshwa vinavyopatikana katika eneo.
ii. Uenezaji wa vyakula vilivyojaa virutubishi au vyakula vilivyoboreshwa hadi katika kiwango cha
nyumba binafsi.
iii. Utoaji wa vyakula kadhaa vilivyoboreshwa kwa virutubishi vidogo vidogo kwa watoto walio na
umri wa miezi 6 hadi 23 na Wanawake Wajawazito na Wanaonyonyesa kupitia lishe mbadalainayotolewa kwa wote. Mifano ni pamoja na vyakula vilivyoboreshwa na kusiagwa kama vile
SuperCereal plus na SuperCereal (au aina nyingine ya uji huu ulioboreshwa unayopatikana katikaeneo), na virutubisho vya lishe vilivyojaa shahamu (kutoka kiwango kidogo hadi cha kati) (tazama 9).
iv. Uboreshaji manyumbani kwa kutumia virutubishi vidogo vya lishe, kama vile poda zenye virutubishi
vidogo au virutubishi vingine. Kumbuka kuwa poda zenye virutubishi vidogo havipaswi kutolewa
pale ambapo kuna uenezaji wa vyakula kadhaa vilivyoboreshwa kwa virutubishi vidogo kwa watu
wote (tazama 5.29).
v. Miradi ya hali ya maisha na miradi ya neti za usalama kwa familia zenye watoto wenye umri wa chiniya miaka miwili na/au Wanawake Wajawazito na Wanaonyonyesha.
vi. Matumizi ya maziwa na bidhaa kutoka kwa wanyama (tazama 5.25).
vii. Utoaji wa vifaa visivyo chakula na bidhaa za kupikia (ikiwa ni pamoja na nishati ya kutumia
nyumbani); kufikia maeneo ya kutayarishia vyakula yanayotumiwa na jamii pale ambapo vifaa vya
nyumbani havipatikani; ushauri kuhusu udhibiti salama wa chakula; na maeneo yaliyotunzwa ya
kukulia na kuchezea.

5.24 Vyakula vya ziada vinavyotengenezwa vya kuuzwa ni lazima vizingatie viwango vya chini

vilivyowekwa. Rejelea miongozo ya kimataifa kuhusu uundaji wa vyakula vya ziada,45 viwango vya
chini vya maelezo kuhusu lishe ya vyakula vya ziada46 na viwango maalum katika nchi husika kama
inavyohitajika. Patia vyakula vya ziada vinavyopatikana katika nchi, vinavyojulikana na vilivyo bora
kipaumbele ikilinganishwa na kuagiza bidhaa mpya kutoka nje ya nchi (tazama 5.22 kwa
mazingatio muhimu). Vyakula vya kimatibabu vilivyo tayari kutumika havifai kutumika kama
vyakula vya ziada.

5.25 Pale ambapo maziwa ya mnyama ni sehemu muhimu katika lishe ya mtoto, kama vile katika jamii
za ufugaji, ni muhimu kudhibitisha jinsi bora ya kujumuisha bidhaa za maziwa kama sehemu ya
lishe ya ziada. Bidhaa za maziwa zinaweza kutumika kutayarisha vyakula vya ziada kwa watoto wotewenye umri wa zaidi ya miezi sita. Pendekeza kwa kina mama wanaonyonyesha wasiondoe aukuacha kutumia maziwa ya matiti na kugeukia maziwa ya wanyama kwa watoto wao. Maziwa ya
wanyama yaliyoondolewa vijidudu au yaliyochemshwa yanaweza kupatiwa watoto wa umri wa
zaidi ya miezi sita wasionyonyeshwa na kina mama wanaonyonyesha ili wanywe katika mazingirayaliyodhibitiwa (kama vile pale ambapo maziwa yanatolewa na kutumika katika eneo bayana(lishe inayotayarishwa na kutolewa kwa watu katika eneo). Maziwa ya wanyama hayapaswi
kuenezwa nje ya mazingira haya yaliyodhibitiwa (tazama 5.15 na 6.25).

5.26 Hakikisha kuwa mikakati yote kuhusu lishe ya ziada unadhibiti na kusaidia mazoea mwafaka kwa
47

kutoa ushauri na msaada maalum kwa mazingira husika, ikiwa ni pamoja na jinsi ya kutumia
vyakula vinavyopatikana katika eneo ili kulisha vikundi vinavyotofautiana kiumri na maandalizi na
uwekaji wa chakula kwa kuzingatia usafi.
45
46

See 120 in References Section 8.6 Multi-sector Interventions – Complementary Feeding
See 117 in References Section 8.6 Multi-sector Interventions – Complementary Feeding16

5.27 Hakikisha kuwa mikakati yote kuhusu lishe ya ziada inatimiza matakwa ya Mwongozo wa Shirika la
Chakula Ulimwenguni katika kumaliza upandishaji sifa wa vyakula visivyofaa kwa watoto wachanga
na watoto wadogo.48 Jambo hili linahitaji kuwa habari au jumbe zote zinazohusiana na matumizi ya
bidhaa za vyakula vya ziada zinapaswa kujumuisha taarifa kuhusu umuhimu wa kuwanyoshesha
watoto hadi wanapofikia umri wa miaka miwili au zaidi, umuhimu wa kukosa kuanzisha lishe ya
ziada kabla ya mtoto kufikia umri wa miezi sita na umri mwafaka wa kuanzisha matumizi ya vyakula
hivi (hili halipaswi kufanyika kabla ya umri wa miezi sita); na ziwe za kueleweka kwa urahisi na wazazi
na watunzi wengine, huku habari zote zinazohitajika za maelezo zikiwa zinazoonekana vyema nazinazoweza kusomeka. Toa maelezo bayana kuhusu maandalizi, matumizi na uhifadhi kwa njia iliyo
salama. Maelezo na miundo ya vifurushi vya vyakula vya ziada vinapaswa kubainishwa na vile
vinavyotumika katika BMS ili kuepuka upandishaji sifa wa bidhaa moja badala ya nyingine.

5.28 Usitume au kupokea ufadhili wa vyakula vya ziada wakati wa dharura. Hatari zilizopo
zinajumuisha vyakula vya ziada vilivyofadhiliwa huenda visifikie viwango vya kilishe na usalama,
Kanuni za mahitaji ya uwekaji maelezo, au mapendekezo ya Mwongozo wa Shirika la Afya Duniani
katika Kumaliza Upandishaji Sifa Usiofaa wa Vyakula kwa Watoto wachanga na Watoto wadogo;
huenda hili likawa halifai kitamaduni; na huenda likadhoofisha matumizi ya vyakula vinavyopatikana
katika eneo na mazoea yanayopendekezwa katika Lishe kwa Watoto wachanga na Watoto wadogo.
Kwa vyakula vya msaada ambavyo havikusudiwa kuwa vyakula vya ziada lakini vinaweza kutumika kama
vyakula vya ziada, ni muhimu kuzuia huduma za dharura kutumika kuanzisha soko la vyakula maalum: ili
kuhakikisha kwamba huduma za dharura zinategemea mahitaji badala ya kuendeshwa na wafadhili; nakuhakikisha usalama na ubora wa chakula. Misaada yoyote inapozingatiwa au ikiwa imepokelewa, tafuta
ushauri wa mamlaka ya uratibu ya IFE iliyoteuliwa kuhusu umuhimu yao na/au usimamizi (tazama 6.6).

Virutubishi vya ziada
5.29 Kwa watoto kati ya miezi 6-59, virutubishi vingi vya ziada vinaweza kuhitajika ili kukidhi mahitaji yalishe ambapo vyakula vilivyoimarishwa havitolewi, pamoja na misaada mingine ili kuboresha vyakula
vya ziada na mazoea ya ulishaji.49 Katika maeneo ambapo ugonjwa wa malaria umeenea, utoaji wa
madini ya chuma kwa jinsi yoyote, pamoja na poda zenye virutibishi vidogo, unapaswa kufanyika
kwa kushirikiana na njia za kuzuia, kubaini na kutibu malaria. Utoaji wa madini ya chuma (iron)haufai kutolewa kwa watoto wasio na njia ya kupata mikakati ya kuzuia malaria (kwa mfano, utoaji
wa vyandarua vilivyotibiwa na dawa ya kuua wadudu na programu za kuua mbu); matibabu ya
haraka ya ugonjwa wa malaria; na tiba kwa kutumia dawa za malaria zinazofaa.50 Vyakula vya ziada
vyenye vitamini A vinapendekezwa kwa watoto wenye umri wa miezi 6-59.51 Kwa Wanawake
Wajawazito na Wanaonyonyesha, madini ya chuma na asidi ya foliki au virutubishi vingi vya ziada
vinapaswa kutolewa kulingana na mwongozo wa hivi karibuni.52,53

Ushirikiano wa sekta mbalimbali
5.30 Sekta muhimu na taaluma kuhamasishwa na kufanya kazi nazo katika Ulishaji wa watoto wachanga
na watoto wadogo ni pamoja na ya afya (afya ya uzazi; MNCH; MHPSS; VVU; udhibiti wa magonjwa
ambukizi); huduma za vijana wanaobalehe; WASH; FSL; ulindaji wa watoto; ECD; ulemavu; makazi;
upeanaji wa pesa; ulindaji wa watu; kilimo; uratibu wa kambi and usimamizi wa kambi; na utaratibu
wa ugavi na usafirishaji wa watu na vitu.

5.31 Hoja muhimu za kuingia katika programu ya sekta ya IYCF zinajumusha IYCF; huduma za kabla nabaada ya kuzaa; kupata chanjo; kufuatilia ukuaji; programu za kuzuia kuambukizwa kwa mtoto
kutoka kwa mama; huduma za kuzuia na kutibu VVU; tiba ya utapiamlo mahututi; afya ya jamii;
huduma za ushauri wa kisaikolojia na kijamii; udumishaji wa usafi; uchunguzi wa ulinzi wa watoto,
shughuli za MMM; sehemu za kazi; na kazi za maafisa wa kilimo.
47

Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Sera ya Kidunia
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Viinilishemikro
Tazama 126 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Viinilishemikro
50
Tazama 127 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za Sekta nyingi – Viinilishemikro
51
Tazama Sehemu ya 8.6 Hatua za sekta nyingi – Lishe ya Uzazi
52
Tazama 186 katika Sehemu yaMarejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Afya ya uzazi, Vichanga na Watoto
53
Tazama 158 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Ujumuishaji
48
49

17

5.32 Mifano ya ushirikiano wa kuwili wa sekta mbalimbali ni pamoja na:
54

Kuwezesha wanawake wajawazito kupata huduma bora za kabla ya kujifungua55 na huduma
zingine za afya zinazohitajika, ikiwa ni pamoja na MHPSS.56
ii. Jumlisha usaidizi wa Ulishaji wa watoto wachanga na watoto wadogo na/au uanzishe mifumo
ya rufaa na huduma za uzazi, MNCH na za vijana wanaobalehe; huduma za tiba ya kiafya; tiba
ya utapiamlo sugu; VVU; na huduma za kuwalinda watoto. Jumuisha huduma za kiwango cha
chini au huduma zilizotolewa na sekta mbalimbali.
iii. Jumlisha usaidizi wa kunyonyesha kwenye huduma za tiba ya kijamii na ya wagonjwa wanaolazwa
utapiamlo sugu57 nana watoto wagojwa58 na kwa mtandao wa wahudumu wa afya wa kijamii.
Jumlisha usaidizi wa lishe ya ziada wenye ujuzi katika huduma za matibabu ya utapiamlo sugu.
iv. Fanya kazi pamoja na huduma za tiba za kuzuia na kutibu VVU ili kusaidia kufikia na kufuata
matibabu yanayohusisha dawa za kupunguza makali ya virusi59 (tazama 5.38).
v. Jumlisha ECD katika usaidizi wa Ulishaji wa watoto wachanga na watoto wadogo katika
majengo na kwa jamii na kutafuta nafasi za kuhusisha mambo ya Ulishaji wa watoto wachanga
na watoto wadogo kwa ECD.60
vi. Shirikiana na watu wanaoshughulikia ulemavu kwa masuala yaliyotambuliwa kuhusiana nalishe na ulindaji wa watoto walemavu na watoto ambao watunzaji wao ni walemavu.61
vii. Maziwa ya wanyama yanapotumiwa na watu, shirikiana na watu wanaoshughulikia wanyama
ili kusaidia kupata maziwa safi na watu wanaohusika na WASH/FSL kuhusiana na utayarishaji safi
na uwekaji wa maziwa. Hakikisha mikaakti inafanya kazi ili kulinda mapendekezo ya mazoea ya UWA.
viii. Hakikisha nafasi za mama/mtoto zinazofaa zinafikia viwango vya chini vya WASH.ii Kubali
mtindo wa kawaida wa kutuma ujumbe wa WASH na Ulishaji wa watoto wachanga na watotowadogo. Shirikiana na watoaji wa WASH ili kulenga familia zilizo na watoto walio chini ya miaka
miwili na usaidizi wa kutosha wa WASH ili kufikia viwango vya chini vilivyowekwa vya WASH/FSL
kwa ajili ya utayarishaji wa vyakula. Wezesha familia za watoto wanaolishwa kwa njia zisizo za
kiasili kufikia huduma za WASH (tazama 6.21, 6.22).
ix. Jumlisha ulinzi wa watoto62 katika huduma za Ulishaji wa watoto wachanga na watotowadogo na utaratibu wazi, njia waziwazi za kutumwa kwa daktari mwingine na kanuni zamaadili za wafanyakazi. Jumlisha ujumbe wa IYCF katika mawasiliano ya ulindaji wa watoto na
kushirikiana ili kusaidia kutambua watoto walio katika hatari ya lishe.
x. Katika mikakati ya IYCF, tambua wanawake wanaofadhaika ili watumwe kwa huduma za ulinzi.
Jumlisha usaidizi wa IYCF/mfumo wa rufaa kwa huduma zinazotolewa kwa wanawake/
wasichana waliopitia unyanyasaji.
xi. Jumlisha utoaji wa hela unaohusisha kina mama katika ujumbe wenye muktadha hususa wa
IYCFna lishe ya kina mama wanaonyonyesha.
xii. Fanya kazi na watoaji wa makazi ili kuhakikisha viwango vya chini vya makazi na makao
vinafikiwa kwa familia zenye watoto walio na umri wa chini ya miaka miwili na Wanawake.
Wajawazito na Wanaonyonyesha, hiyo inahusisha hali nzuri ya maisha ili kusaidia utayarishaji
safi wa chakula, mazoea ya ulishaji na utunzaji.
xiii. Fanya kazi na watu wanaoshughulikia uratibu na usimamizi wa kambi ili kulinda na kusaidia
familia zenye watoto walio na umri wa chini ya miaka miwili na Wanawake Wajawazito na
Wanaonyonyesha, kama kuwawezesha kupata huduma muhimu na hali nzuri ya maisha kwa
familia zenye watoto walio na umri wa chini ya miaka miwili na Wanawake Wajawazito na
Wanaonyonyesha; na kupeana data zisizojumlishwa za watu.
xiv. Hakikisha mikakati ya maisha inafaa watoto; kwa mfano, utoaji wa mipango ya utunzaji wa
watoto na ya kuwalisha. Jumlisha maswali ya IYCF katika ufuatiliaji baada ya usambazaji.
Zingatia vyakula vya ziada katika uchaguzi wa mimea ya mikakati ya kilimo.
i.

57

Tazama 183 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Afya ya Uzazi, Vichanga na WatotoTazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – VVU
59
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Maendeleo ya Mtoto ya Mapema
60
Tazama Sehemu ya 8.6 Hatua za sekta nyingi – Ulemavu
61
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Ulinzi wa Mtoto
62
Tazama 13 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – Hali Maalum
58

18

VVU na ulishaji wa watoto wachanga
5.33 Tazama sera za kitaifa/za kimaeneo kuhusu VVU na ulishaji wa watoto wachanga. Tathmini ikiwa

zinawiana na mapendekezo ya hivi karibuni ya Shirika La Chakula Duniani;jj shughulikia hali za
dharura, ikiwa ni pamoja na muktadha wa wakimbizi na watu wasio na makao nchini mwao mahali
inapowezekana; na kama inahitajika, usaidizi wa habari ya hivi punde kama sehemu ya kuwa tayari.
Utoaji wa haraka wa mwongozo wa muda uliosasishwa kwa huenda ukahitajika katika dharura
ambapo sera imepitwa na wakati au ili kutatua masuala ambayo hayakutarajiwa. Mazingatio
muhimu ya dharura ni pamoja na kubadilika katika kupata hatari kwa ugonjwa wa kuambukiza usioukimwi na utapiamlo; muda unaoweza kuchukuliwa na dharura hiyo; wakimbizi kupata dawa za
kupunguza makali ya VVU na huduma za afya; ikiwa hali za lishe za kutumia maziwa ya watoto ya
dukani zinapatikana; na upatikanaji wa dawa za kupunguza makali ya VVU.63

5.34 Kwa mujibu wa mwongozo wa dunia nzima, saidia kina mama wanaonyonyesha na wanaoishi na
VVU kunyonyesha kwa angalau miezi 12 (uanzilishi wa mapema na kutonyonyesha kwa miezi sita ya
kwanza) na waendelee kunyonyesha mpaka miezi 24 au zaidi huku wakisaidiwa kwa kikamilifu kwa
kufuata matibabu yanayohusisha dawa za kupunguza makali ya virusi (tazama 5.38). Wakati
ambapo dawa za kupunguza makali ya VVU huenda hazipatikani (kama kusimamishwa kwa utoaji
wa dawa hizo katika dharurakk), kunyonyeshwa kwa watoto walio na uwezo wa kupata VVU
unapendekezwa ili waweze kuishi. Unyonyeshaji unapaswa kusimamishwa tu wakati chakula safi nachenye virutubishi visivyo na maziwa ya matiti vinaweza kutolewa.

5.35 Saidia wanawake wanaonyonyesha wanaojulikana kuwa hawana VVU na wale ambao hali yao ya
afya ya VVU haijulikani kunyonyesha kwa miezi sita za kwanza ya maisha na waendeleekunyonyesha kwa miezi 24 au zaidi, kwa mujibu wa maelezo yaliyopendekezwa ya UWA.

5.36 Kina mama wanaotazamiwa kuwa wanyonyeshaji (wet nurses) wanapaswa kupimwa hali yao ya
afya ya VVU na kufanyiwa upimaji wa haraka ikiwa unapatikana (tazama 5.38). Ikiwa upimaji
haupatikani, kadiria hatari ya kupatwa na VVU ikiwa inawezekana (tazama 9). Ikiwa ukadiriaji wa
hatari ya kupatwa na VVU hauwezekani, tumia na usaidie kina mama wanaoajiriwa kunyonyesha. Toa
ushauri kuhusu kuepuka maambukizi wa VVU wakati wa kunyonyesha.

5.37 Tambua kwa haraka na usaidie watoto wanaohitaji kulishwa kwa kutumia maziwa ya kununuliwa
dukani (tazama 5.10-5.19).

5.38 Fanya kazi kwa pamoja na sekta ya afya ili kutambua kina mama walio na VVU na wanaotumia dawa
za kupunguza makali ya VVU ili kuinua na na kusaidia matibabu yanayohusisha dawa za
kupunguza makali ya virusi na kuendelea kupata matibabu; ili kusaidia mbinu mbadala za
usambaji wa dawa za kupunguza makali ya virusi ambapo mfumo wa kila siku umekatizwa; nakuonyesha kuwa Wanawake Wajawazito na Wanaonyonyesha wanabaki kuwa kikundi kinachopewa
kipaumbele katika usambazaji wa dawa za kupunguza makali ya virusi. Kiwango cha chini cha
kukabiliana na VVU kinahitaji usambazaji wa kila siku wa dawa za kupunguza makali ya virusi kwa
Wanawake Wajawazito na Wanaonyonyesha wanaojulikana kuwa wana VVU na wanaotumia dawa
za kupunguza makali ya virusi; kupata mahali safi na salama pa kujifungua; ushauri kuhusu ulishaji
wa watoto; na tiba ya kuzuia maradhi wakati wa kuzaa kwa watoto wachanga walio na athari ya
kuambukizwa VVU.64 Toa usaidizi kwa utunzaji na huduma uliopo; na kupata vidonge vya kuzuia
mimba, huduma za tiba ya utapiamlo, na chakula au usaidizi wa maisha mahali inapoonyeshwa. Njia
za matibabu lazima zipanuliwe ili kujumuisha upimaji wa haraka wa VVU na ushauri na kuanza
matumizi ya matibabu yanayohusisha dawa za kupunguza makali ya virusi haraka iwezekanavyo.65
Vifaa vya kupimia VVU vinafaa kupewa kipaumbele (bei ya chini, haviharibiki vikiwekwa na
haviharibiwi na joto, na rahisi kutumia).

5.39 Wasiliana waziwazi na watu wanaoitikia hali za dharura, watoaji wa huduma za afya na kina mama
walio na VVU kuhusiana na mapendekezo ya ulishaji wa watoto wachanga walio na VVU, kama katika
taarifa za pamoja zilizotolewa (tazama 1.5).
63
64

Tazama 188 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – VVU
Tazama 187 katika Sehemu ya Marejeleo 8.6 Hatua za sekta nyingi – VVU

19

Mlipuko wa magonjwa ambukizi
5.40 Tarajia na kutathmini athari za kutokea kwa magonjwa ambukizi ya wanadamu na wanyama kwa
IYCF, kama kukatizwa kupata huduma za afya na lishe; kuzorota kwa upatikanaji wa chakula
nyumbani na maisha; na magonjwa na vifo vya uzazi. Chukua hatua ili kupunguza hatari.
Mwongozo wa muda huenda ukahitajika ili kutatua madhara yanayotokea kutokana na magonjwa
yasiyotarajiwa katika Ulishaji wa watoto wachanga na watoto wadogo kama virusi vya Ebola na
virusi vya Zika.66 Tafuta ushauri wa Shirika la Afya Duniani kwa ushauri wa kisasa.

6

Punguza hatari za ulishaji bandia

Michango katika dharura
6.1 Katika dharura, usitoe mchango me au kupokea michango wa BMS, bidhaa zingine za maziwa au
vifaa va kutumia kulishia (ikiwa ni pamoja na chupa ya maziwa ya mtoto, chuchu na pampu za
kukamua maziwa kwa mwanamke). BMS za mchango kwa kawaida huwa na ubora tofauti; za namnambaya; zilizotolewa bila kujali mahitaji; zilizowekwa lebo kwa lugha isiyofaa; hazijaletwa pamoja na
mipango muhimu ya utunzaji; zimesambazwa kiholela; hazijalengwa kwa wale wanaozihitaji; hazitolewi
kwa kiasi kinacho dumu; na uchukua muda mwingi sana na rasilimali ili kuweza kupunguza hatari.

6.2
6.3

Kwa mazingatio kuhusu michango ya chakula cha ziada cha watoto wadogo, tazama 5.28.

6.4

Wasilisha msimamo wazi kuhusu utoaji michango katika utayari na katika makabilio ya mapema ya
dharura, kama vile kwa taarifa ya pamoja. Chunguza sababu za maombi ya mchango ili kufanikisha
ujumbe na tathmini. Lenga watendaji muhimu, ikiwa ni pamoja67 na wafadhili, washirika wa
maendeleo na mashirika ya kiraia, miongoni mwa wengine. Lengwa makund ambayo ina wezekana
hawashiriki katika utaratibu rasmi, kama vile vyombo vya habari, makundi ya kijeshi na hiari.

6.5

Tambua na julishe wafadhili na wasambazaji watarajiwakuhusu hatari zinazohusiana na vifaa vya
msaada vinavyotolewa katika dharura. Toa maelezo kuhusu jinsi mahitaji ya lishe ya watoto
wasionyonyeshwa yanakabiliwa. Toa mwongozo kuhusu vifaa mbadala au msaada sahihi.

6.6

Ripoti mapendekezo au michango ya BMS, a maziwa ya binadamu ya mchango, vyakula vya ziada
vya watoto wadogo na vifaa vya kulisha kwa UNICEF au UNHCR kama inavyofaa (tazama 3.1), na
kwa mamlaka ya udhibiti wa IFE, ambaye ataamua na kusimamia mpango wa usimamizi wa
muktadha mahsusi ilikudhibiti hatari. Michango inayohusisha usaidizi wa vyakula vya WFP
unapaswa kuripotiwa kwa WFP (tazama 7 kwa anuani).

Usitume maziwa ya binadamu ya mchango katika dharura pasipo na kuzingatia mahitaji na
sio sehemu ya makabilio yaliyoratibiwa na kudhibitiwa. Matumizi salama ya maziwa ya mamaya msaada huhitaji utathmini wa mahitaji, kulenga, vyombo vya barafu ya kuhifadhi na mifumo
thabiti ya usimamizi (tazama 5.14).

Usimamizi wa lishe bandia (artificial feeding)
6.7 Panga manunuzi yanayofaa, usambazaji, ulengaji na utumiaji wa BMS na usaidizi unaohusika
68(usimamizi wa lishe bandia) kwa kushauriana kwaa karibu na mamlaka ya udhibiti ya IFE na
UNICEF (awapo UNICEF haina jukumu ya mamlaka ya udhibiti wa IFE). Kulingana na wajibu, Shirika
la Afya Duniani na UNHCR pia wana majukumu muhimu. Unda masharti ya kurejelea, majukumu
na kazi kwa usimamizi wa lishe bandia za kutumiwa na mamlaka ya uratibu wa IFE kwa utayari.

6.8
65

Usimamizi wa lishe bandia unahitaji thathmini ya mahitaji na hatari na uchunguziuchambuzi wakina wa hali, uliotarifishwa na uongozi wa kiufundi. Uchambuzi unapaswa kujumuisha ikiwa haja ya
BMS ni pamoja na mahitaji halisi na/au ikiwa hatua nyingine, ikiwa ni pamoja na huduma bora wa

Tazama Marejeleo Sehemu ya 8.6 Hatua za sekta nyingi – Magonjwa ya Kuambukiza
Tazama 13 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Sera ya Shirika
Tazama Sehemu ya Marejeleo 8.7 Ulishaji bandia – Vifaa vya BMS na Vifaa vya Kulishia
68
Tazama 22 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Sera ya Shirika
66
67

20

unyonyeshaji, zinaweza kuhakikisha lishe na afya ya watoto. Ukubwa wa usaidizi wa kulisha bandia
unaohitajika utaamua kiwango cha huduma na udhibiti unaohitajika.

6.9

Mamlaka ya uratibu wa IFE na/au UNICEF wanapaswa kutambua mahali kuna utaalam wa kudhibiti
ulishaji bandia katika serikali na kati ya watoa huduma za kibinadamu. Iwapo utaalam hautosha,
mamlaka ya uratibu wa IFE na/au UNICEF wanapaswa kutambua watoa BMS wanaofaa, ikiwa ni
pamoja na mifumo ya Ugavi wa BMS na huduma zinazohusiana na usaidizi. Kutokuwepo na mtoa
sahihi wa BMS, mamlaka ya uratibu wa IFE na/au UNICEF itahakikisha utoaji wa vifaa vya BMS
ulioratibiwa. Mamlaka ya uratibu wa IFE na/au UNICEF itatoa masharti ya kurjelea ya wazi, msaada
wa utaalam na uangalizi wa karibu wa ununuzi, ufuatiliaji na matumizi.

6.10 Weka kwa uwazi ustahiki wa matumizi ya BMS kwa makubaliano na mamlaka ya uratibu wa IFE(tazama 5.16). Ikiwa vigezo vimewekwa tayari, tathmini na urekebishe kama inavyohitajika. Wasilisha
vigezo hivi kwa watunza watoto, jamii na watoa huduma za dharura.

Bidhaa za BMS
6.11 Katika miktadha ya wakimbizi na kulingana na sera ya UNHCR, UNHCR itatafuta maziwa mbadala ya
watoto wachanga tu baada ya uchambuzi na kupitishwa na vitengo vyao vyautaalam vya Makao
Makuu.69

6.12 Katika miktadha isiyo ya wakimbizi na kulingana na sera ya UNICEF, UNICEF itanunua maziwa
70

mbadala ya watoto wachanga tu kama huduma ya mwisho kabisa kwa msaada na kwa maombi ya
serikali ya nchi na/au kwa maombi ya mifumo ya nchi ya uratibu wa huduma za kibinadamu. Ofisi zanchi lazima zitafute makubaliano kutoka kwa Makao Makuu ya UNICEF (Sehemu ya Lishe na Kitengocha Ugavi), kulingana na mwongozo wa ndani wa UNICEF.

6.13 Wafadhili wa BMS na bidhaa za maziwa wanapaswa kuhakikisha kuwa vifungu vyote vya MU-UWDIFE na Kanuni vinaweza kufikiwa na shirika la kutekeleza. Jumulisha viashiria vya kuzingatia katika
mikataba ya ufadhili. Maombi ya msaada inapaswa kujumulisha, na wafadhili wanapaswa kukubali,
gharama za vifaa vinavyohusika, kama vila vifaa vya kulisha na kupikia, na hatua za usafi.

6.14 Shirika linapaswa tu kusamba BMS moja kwa moja kwa shirika lingine BMS kama mashiri yotemawili yanafanya kazi kama sehemu ya washiriki wa kutoa huduma ya dharura ya lishe na afya(tazama 9). Mgavi wa BMS na mtekelezaji wote wawili wana jukuma kuzingatia kwamba vifungu vya
MU-UWD IFE na Kanuni yanafikiwa kwa muda wote wa huduma za dharura.

Vipimo ya BMS
6.15 Lebo za BMS lazima zizingatie Kanuni. Lebo zinapaswa kuwa katika lugha inayoeleweka na watumiaji
na watoa huduma na kujumulisha: (a) maneno "Taarifa Muhimu" au maneno sawa; (b) taarifa kuhusu
ubora zaidi wa unyonyeshaji; (c) taarifa kwamba bidhaa inapaswa tu kutumika kwa ushauri wa
mfanyakazi wa afya (hii ni pamoja na wafanyakazi wa jamii na kujitolea) juu ya haja ya matumizi yakena njia sahihi ya matumizi; (d) maagizo ya maandalizi na usalama wa kuhifadhi na onyo juu ya hatariza afya za maandalizi na uhifadhi usiofaa. Ikiwa lebo za ya vifaa vya mbadala ya maziwa ya mama
hazilingani na masharti ya Kanuni, zingatia urejeshaji wa lebo (hii itakuwa na gharama na athari kwamuda) au, ikiwa haiwezekani, peana yale maelezo maalum kwa watumiaji. Mbadala ya maziwa yamama inapaswa kuzingatia viwango vifaavyo vya Codex Alimentarius husika.71

6.16 Mbadala ya Maziwa ya mama inapatikana kama podaa (PIF) au kama maji maji,iliyo tayari kutumika(RUIF). PIF sio safi kabisa na inahitaji kuchanganywa na maji ambayo yamechemshwa kwa angalau
digrii 70 za Celsius (kama mwongozo, kwa lita 1, iliyochemshwa na kuachwa kwa muda usiozidi ya
dakika 30)72 RUIF ni bidhaa iliyosafi kabisa kabla ya kufunguliwa na haihitaji kuchanganywa na maji;
matumizi yanayofaa, uhifadhi makini na usafi wa vyombo vya kulisha hubaki kuwa muhimu ili
69

Tazama 199 katika Sehemu ya Marejeleo 8.2 Sera – Wajibu na Majukumu
Tazama 202 katika Sehemu ya Marejeleo 8.7 Ulishaji Bandia – Vipimo vya BMS
Tazama 196 katika Sehemu ya Marejeleo 8.7 Ulishaji Bandia – Kupunguza Hatari
72
Tazama 204 katika Sehemu ya Marejeleo 8.7 Ulishaji bandia – Vifaa vya BMS na Vifaa vya Kulishia
70
71

21

kupunguza hatari. RUIF ni ghali zaidi na nzito kusafirisha na kuhifadhi. Maziwa ya maji majiyaliyokolezwa haipendekezwi kwa sababu ya hatari ya makosa ya kuchanganya na maji na uchafu.
Maziwa ya matibabu (F75, F100) hayafai kwa watoto wachanga wasiokuwa na utapiamlo; hayayanapaswa kusisitizwa haswa tangu maziwa ya matibabu kuanza kuwekwa kwa mikebe kuanzia
mwaka wa 2017 (awali ilikuwa kwa pakiti), ili kuzuia kuchanganya na mbadala ya maziwa ya mama.

6.17 Mahitaji ya wastani ya mbadala ya maziwa ya mama kwa watoto wachanga wa chini ya umri wa
miezi sita ni RUIF: 750ml/siku; lita 22.5/mwezi; Lita 135/miezi 6, na PIF: gramu116/siku; kilo
3.5/mwezi; kilo 21/miezo 6.73 Maziwa ya mbadala inapaswa kuwa na muda miezi sita kabla
kuahiribika tangu kuwasili.

Ununuzi wa bidhaa za BMS, vifaa vya kulisha na usaidizi
6.18 Mahali ambapo ununuzi wa moja kwa moja wa BMS unahitajika, nunua bidhaa zinazohitajika.
Masuala kuzingatia kuhusu ununuzi wa ndani ama wa kimataifa ni pamoja na: kama bidhaa zilizopo
zinakidhi Codex Alimentarius na Kanuni, idadi ya bidhaa hisa zilizopo nchini, gharama, sheria ya
uingizaji, lugha sahihi ya lebo na maelekezo, na kulinda dhidi ya kujenga masoko mapya ya bidhaa.

6.19 Ikiwa BMS haitolewi moja kwa moja, kama vile kupitia mpangilio wa vocha zilizo wekewa
vikwazo, amua ikiwa bidhaa zilizokidhi matakwa zinapatikana kwa wauzaji walioteuliwa. Toa
maelezo yanayosaidia ikiwa inahitajika ili kushughulikia upungufu wa lebo na kripoti masuala
ukuikaji wa Kanuni (tazama 4.16 na 6.15). Fuatilia bei ya hizo bidhaa. Shauri kina mama na walezi
kuhusu BMS zinazofaa na zisizofaa kwa watoto wadogo wa umri ya makundi mbali mbali.

6.20 Ikiwa mipango ya utoaji wa pesa isiyo wekewa vikwazo inatekelezwa na BMS inapatikana, BMS
haipaswi kutengwa kama chaguo la ununuzi na msaada wa jamii (tazama 5.25 na 6.25). Katika
matukio hayo, jumlisha kwa mipango ya kutoa pesa ujumbe mkali kuhusu thamani ya kunyonyesha,
kuhusu mapendekezo ya mazoea ya UWA, na toa taarifa juu ya mahali watoto wote wanaweza
kupata huduma ya UWA (mahali maziwa ya poda hupatikana kwa kawaida, tazama 6.25).

6.21 Amua upatikanaji wa fueli, maji na vifaa kwa uandalizi salama wa BMS nyumbani (kusafisha,kusafisha zaidi, na kuchanganga na maji). Ikiwa inahitajika, toa nau ezesha upatikanaji wa vifaa zaidi
vinavyohitajikall na huduma, ikiwa ni pamoja na mafunzo kuhusu uandalizi safi wa BMS. Katika haliambapo maandalizi na matumizi salama ya mbadala ya maziwa ya mama hayawezi kuhakikishwa
nyumbani, wazia kuhusu kuchanganya and kupea watoto maziwa kwa kituo, au kutoa vifaa vya
kuunda na kusafisha vya jamii. Ikiwa ufikiaji wa waathiriwa unachanga moto au haiwezekani,
shauriana na mamlaka ya uratibu wa IFE na mashirika ya kiufundi kuhusu jinsi bora zaidi ya
kupunguza hatari pamoja na kukidhi mahitaji ya lishe ya watoto wasio nyonyeshwa (tazama 3.8).

6.22 Wasiliana na mashirika ya huduma za WASH ili kupata ufikiaji wa kiapumbele wa familia zilizo na
watoto wachanga zinazotumia BMS kwa huduma za WASH na kukidhi viwango vya chini. Wezesha
ufikiaji kwa vifaa vya kusafisha vyombo na toa ushauri kuhusu usafi kwa kutayarisha na kuhifadhi
wa bidhaa. Iwapo huduma za kushafisha ni duni au hazipatikani manyumbani, toa vifaa
vyakusafisha katika maeneo ya jamii.

6.23 Katisha tamaa ya matumizi ya chupa za maziwa ya mtoto na chuchu kwa sababu ya hatari ya juu
ya uchafuzi na ugumu wa kusafisha. Unga mkono matumizi ya vikombe (visivyokuwa na vifurio)
toka kuzaliwa kwa mtoto. Vikombe vyenye vifuniko na vile vya kutupwa baada ya matumizi huenda
vikahitajika katika hali ya jamii zilizo kwa usafiri. Ubadilishaji wa mara moja hadi kutumia vikombe
kuwalisha watoto wachanga wanaolishwa kutumia chupa huenda usiwezekane au kukubalika na
kina mama/watunzi. Ili kupunguza hatari katika hali kama hii, toa ushauri kuhusu kufisha vijidudu
kwenye chupa nyumbani au katika maeneo ya jamii ya usafishaji wa kufisha vijidudu, ikijumuishwa
na jumbe kuhusu usafi. Pale ambapo maeneo ya usafishaji ni chache, au katika hali ya jamii zilizo
kwa usafiri, zingatia kubadilisha chupa zilizotumika na zile mpya kama njia ya kipekee na ya muda
mfupi, huku ukizingatia athari za udhibiti wa taka na kwa kuwasiliana na mamlaka ya uratibu wa IFE.
73

See 202 katika Sehemu ya Marejeleo 8.7 Ulishaji Bandia – Wajibu na Majukumu

22

Usambazaji wa BMS
6.24 Mfumo wa usambazaji wa BMS utategemea muktadha uliopo, ikiwa ni pamoja na: ukubwa wa
mkakati wa huduma ya dharura; maeneo yanayoweza kufikiwa na kina mama/watunzi; wingi wa
ufikiaji; usafirishaji; udhibiti wa taka; na uwezo wa hifadhi wa mhudumu. Chaguo zilizopo ni pamoja
na uwasilishaji wa moja kwa moja, maagizo na ununuzi wa kibinafsi (kama vile mipango ya utoaji wapesa). Usambazaji unapaswa kufanywa kwa njia bayana ili usiwafishe moyo kina mama
wanaowanyonyesha watoto. Katika kiwango cha jamii, unapaswa kuwa macho juu ya matokeo
yasiyotarajiwa ya matumizi ya BMS kama vile uuzaji wa bidhaa.

6.25 Usitumie mfumo wa jumla au usambazaji kwa watu wote kama mtambo wa la kusambaza BMS(tazama 6.24). Bidhaa za maziwa zilizokaushwa na maziwa iliyo katika hali ya kiowevu hazipaswi
kusambazwa kama bidhaa moja katika usambazaji wa jumla au kwa watu wote kwani huenda
yakatumika kama BMS, hivyo kuwaweka watoto wachanga wanaonyonyeshwa au wasionyonyeshwa
hatarini. Bidhaa za maziwa zilizokaushwa zinaweza kuchanganywa na chakula kikuu kilichosagwa ili
kusambazwa kwa matumizi kama chakula cha ziada kwa watoto wenye umri unaozidi miezi sita. Pale
ambapo maziwa ya poda inatumika kwa kawaida au kupatikana kwa wingi katika eneo, pendekeza na
utoe mwongozo stadi wa kuchanganya bidhaa hii katika vyakula vya kupikwa ili kuliwa kwa pamoja
na shauri kutotumia bidhaa hii kama BMS (tazama 5.15). Poda ya maziwa iliyokaushwa inaweza
kusambazwa kama bidhaa peke yake ili kutumika kutayarisha maziwa ya lishe ya kimatibabu katika
kutuo husika. Shirika la Chakula Duniani likishirikiana na mashirika ya UNICEF na UNHCR lina jukumu
la kudhibiti uenezaji wa poda za maziwa na BMS katika mipango ya usambazaji wa jumla wa chakulacha msaada74 kulingana na sheria za Mwongozo wa Utendaji wa Lishe kwa Watoto wachanga na
Watoto wadogo (tazama 5.25 kwa mazingatio zaidi kuhusiana na matumizi ya maziwa ya wanyama).

6.26 Kulingana na Kanuni, hakupaswi kuwa na undelezaji wa maziwa mbadala ya watoto wachanga
katika vituo vya kusambaza msaada, ikiwa ni pamoja na kuonyesha bidhaa au vifaa vyenye nemboza kampuni au nembo kwenye vocha. Maeneo ya kuhifadhi maziwa mbadala ya watoto changa
haipaswi kuwa katika mtazamo wa watu wanaolengwa katika dharura.

6.27 Wakati BMS inasambazwa, hakikisha kuwa ushauri wa kutosha kuhusu unyonyeshaji na huduma
imetolewa kwa kina mama wanaonyonyesha. Zingatia kusambaza vifaa maalum vyenye manufaa
kwa kina mama wanaonyonyesha, kama vile vyakula au bidhaa za usafi.

7

Anuani muhimu

7.1

Piga ripoti kuhusu ukiukaji wa Kanuni kwa mamlaka husika ya kitaifa; kwa mamlaka ya uratibu wa
IFE; na kwa mashirika ya UNICEF na Shirika la Afya Duniani katika kiwango cha nchi/eneo. Ikiwa
itahitajika, tafuta anuani za Shirika la Afya Duniani kutoka kwa Makao yao Makuu: cah@who.int na
nutrition@who.int Kwa anuani za Shirika la UNICEF, tazama: 7.3. Ukiukaji wa Kanuni unapaswa
kuripotiwa ili kunakiliwa kwenye Kituo cha Kimataifa cha Kunakili Kanuni (ICDC) kilichoko katika nchi
ya Malaysia: code@ibfan-icdc.org. Kwa kuomba kufanyiwa mafunzo juu ya Kanuni, wasiliana na
Kituo cha Kimataifa cha Kunakili Kanuni (ICDC) kilichoko katika nchi ya Malaysia. Tembelea tuvuti ya
www.ibfan-icdc.org/report/ ili kuwasilisha ukiukaji kupitia mtandao (kuna templeti imetolewa)
au upakue programu ya Kobo Collect (watumizi wa simu za Android kupitia Google Play) ili
kuwasilisha ripoti za ukiukaji. Kifaa cha kufuatilia ukiukaji wa Kanuni za BMS, ikiwa ni pamoja na
mwongozo wa jinsi ya kufuatilia ukiukaji wa Kanuni katika dharura zinapatikana katika tuvuti hii:
www.nutritioncluster.net/resources/BMS-code-violations-tracking-tool-nutrition-cluster/

7.2

Watu wa kuwasiliana nao ili kupata utaalamkatika kutoa ushauri au huduma ya unyonyeshaji au
ilishaji wa watoto wachanga inajumuisha: shirika la UNICEF: nutrition@unicef.org; Shirika la Afya
Duniani: nutrition@who.int; International Lactation Consultant Association (ILCA): ilca@erols.com;
World Alliance for Breastfeeding Action (WABA): waba@waba.org.my; Geneva Infant Feeding
Association – International Baby Food Action Network (IBFAN-GIFA): info@gifa.org.

74

See 202 katika Sehemu ya Marejeleo 8.7 Ulishaji Bandia – Wajibu na Majukumu

23

7.3

Masuala ya kiufundi au uratibu yanayohusiana na IFE yanapaswa kuwasilishwa kwa ofisi inayofaa ya
UNICEF ya eneo au nchi. Ikiwa itahitajika, wasiliana na shirika la UNICEF katika Makao yao Makuu:
nutrition@unicef.org

7.4

Masuala ya kiufundi au uratibu yanayohusiana na IFE katika muktadha wa utendakazi wa UNHCR
yanapaswa kuwasilishwa kwa ofisi inayofaa ya UNHCR ya eneo au nchi.. Ikiwa itahitajika, wasiliana
na Kitengo cha Afya ya Umma katika Makao Makuu ya UNHCR: hqphn@unhcr.org

7.5

Masuala yanayohusu IFE hasa uratibu wa makundi yanapaswa kuwasilishwa kwa mratibu wa nchi
wa makundi ya Lishe. Ikihitajika, wasiliana na Kikundi kinachohusika na Uratibu was Lishe Duniani:
gnc@unicef.org

7.6

Masuala yanayohusiana na IFE kuhusu miradi ya kutoa msaada wa chakula ya Shirika la Chakula
Duniani (WFP) yanapaswa kufikishwa katika ofisi inayofaa ya WFP ya eneo au nchi. Ikihitajika,
wasiliana na Makao Makuu ya WFP Ofisi ya Ushauri kuhusu Lishe: nutrition@wfp.org

7.7

Tuma maoni kuhusu Mwongozo wa Utendaji wa IFE c/o UNICEF Programme Division, New York,
USA: nutrition@unicef.org au c/o ENN, Oxford, UK, barua pepe: office@ennonline.net ikiwa nataarifa ‘OG-IFE feedback’ kwenye mada.

Kisanduku 1: Matendo ya Utayari kwa Dharura
Haya ni maelezo ya kifupi kuhusu hatua za utayari zilizoko katika Vitengo vya 1- 6 vya OG-IFE . Vitengo mahsusi
vimeandikwa katika Kiambatisho cha 1.

Idhinisha au buni sera
1.
2.
3.
4.
5.

Hakikisha kuwa IFE inaakisiwa ipasavyo katika sera za kitaifa, miongozo na taratibu husika.
Hakikisha kuwa kuna sera ya kutosha ya IFE kuhusiana na wakimbizi wa ndani na wale wa kutoka nchi zingine.
Tengeneza mipango ya utayari katika viwango vya kitaifa/ mikoa kuhusu IFE.
Nakili taarifa ya pamoja ya muktdha mahsusi kuhusu IFE ili kuwezesha kuenezwa kwa haraka.
Unda kanuni za kitaifa zinazowezakutekelezwa kisheria kuhusiana na Kanuni. Fuatilia na ripoti ukiukaji wa
Kanuni.
6. Tunga sheria na uchukue sera zikiambatana na Mwongozo wa Shirika la Afya Duniani kuhusu Kumaliza
Uendelezaji Usiofaa wa Vyakula vya Watoto Wachanga na Watoto Wadogo.
7. Buni sera za kitaifa zinazotambulika kisheria kuhusu kujumuishwa kwa sekta za kibinafsi katika makabilio ya
hali ya dharura na shirika la Umoja wa Kimataifa, asasi za kiraia na watengeneza sera za serikali ili
kuwezesha ushirikiano wa manufaa na kuepuka ushawishi usiofaa na migogoro ya maslahi.
8. Sasisha sera, miongozo na taratibu kulingana na mafunzo yaliyosomwa kutokana na hali za awali za dharura.

Toa mafunzo kwa wafanyakazi
1. Tambua na uhamasishe wafanyakazi wakuu wanaohusika katika upangaji na utoaji wa makabilio ya
dharura kuhusiana na IFE.
2. Tabiri mahitaji ya uwezo kulingana na visa vya dharura.
3. Tambua mahitaji ya kukuza utaalam wa kitaifa kuhusu UWA Fungamanisha maudhui maalum kwa
muktadha katika mafunzo katika mitaala iliyopo na mbinu za kuwasilisha mafunzo haya.
4. Elekeza na utoe mafunzo kwa wafanyakazi wanaofaa kuhusu msaada wa UWA. Jumuisha dhana muhimu za
IFE na Kanuni katika mafunzo ya kabla ya huduma ya wataalamu wa afya.
5. Tambua utaalam uliopo katika maeneo maalum, kama vile watoa msaada waliohitimu katika masuala ya
ushauri wa unyonyeshaji na watafsiri, na utengeneze orodha za watu muhimu wa kuwasiliana nao walio na
utaalam wa kitaifa.
6. Tayarisha vifaa vya mafunzo ya haraka vitakavyotumika katika makabilio ya awali wakati wa dharura.
7. Sasisha maudhui ya mafunzo kulingana na mafunzo yaliyosomwa kutokana na makabilio ya dharura.

Ratibu operesheni
1. Tambua uongozi wa serikali na mamlaka ya uratibu wa IFE na utoe msaada katika kuendeleza uwezo ili
kutia nguvu jukumu hili kama inavyohitajika.
2. Pale ambapo utaalam wa serikali hautoshi, tambua chaguo za uratibu wa makabilio na uongozi wa IFE.

24

3. Buni masharati ya kurejelea ya uratibu IFE katika makabilio.
4. Hamasisha umma na waataaluma kuhusu mazoea ya UWA zinazopendekezwa na manufaa yake. Buni
mkakati wa mawasiliano ya IFE na upange jinsi ya kuutekelezwa kwa haraka wakati wa dharura. Tayarishataarifa zinazoweza kuchukuliwa kwa urahisi na vyombo vya habari.
5. Shirikisha mashirika ya maendeleo na wafadhili katika upangaji wa utayari unaojumuisha kugeuza miradi
iliyoko ili kufikilia mahitaji ya dharura, kujadiliana kuhusu jinsi mfadhili anaweza kubadilika ili kuweza
kufikilia mahitaji mapya na kutafuta asili mpya ya kuongeza pesa ili kuafikia mahitaji yaliyoongezeka.
6. Tenga fedha za kusaidia katika ufuatiliaji, utathmini na mafunzo.
7. Imarisha uhusiano na viongozi wa sekta zingine na mbinu za uratibu, hasa zile za katika uhakika wa chakula,afya na WASH.

Tathmini na ufuatilie
1. Buni muhtasari kuhusu mazoea ya UWA na lishe ya kina mama na watoto ili kufanikisha maamuzi ya awali
katika hali za dharura.
2. Hakikisha kuwa data liyogawanya na ripoti za hivi punde zinaweza kupatikana kwa urahisi.
3. Kokotoa kiwango cha watoto wachanga ambao hawanyonyeshwi walio chini ya umri wa miezi sita na walio
na umri wa mwaka mmoja na walio na miaka miwili kutoka kwa data iliyoko.
4. Tayarisha maswali muhimu ili kuyajumuisha katika utathmini wa awali wa mahitaji.
5. Tambua utaalam uliopo na/au unaoweza kutarajiwa wa kitaifa/mkoa katika kutekeleza tathmini za UWA na tafiti.
6. Unga serikali mkono katika kutengeneza sera na taratibu za kufuatilia na kuchukua hatua kuhusu ukiukaji
wa Kanuni. Fuatilia na ripoti ukiukaji wa Kanuni kwa mamlaka husika.
7. Tambua zana na mifumo iliyopo ya ufiatiliaji na utathmini inayoweza kutumika katika hali ya dharura na
kupata ukubaliano kuhusu mabadiliko yoyote yanayohitajika.

Linda, endeleza na unga mkono lishe bora kwa watoto wachanga na wadogo ikifungamanishwa na
huduma za sekta mbalimbali
1. Endeleza na usaidie utendaji unaopendekezwa wa UWA kwa watu wote.
2. Fungamanisha zile Hatua Kumi za Unyonyeshaji wa Mafanikio za Mpango wa Shirika la Afya Duniani/UNICEF
wa Hospitali za Kirafiki kwa Watoto katika huduma za uzazi.
3. Buni mipango ya utayari ya huduma za unyonyeshaji, lishe ya ziada kwa watoto wadogo, lishe ya vyakula
bandia na utambuzi na udhibiti wa watoto walio haswa hatarini.
4. Tambua viongozi wa sekta muhimu katika wizara za serikali na mashirika ili kujadiliana kuhusu miradi.
5. Buni muhtasari wa vyakula vya ziada vya watoto wadogo na mazoea ya ulishaji, ikiwa ni pamoja upungufu
wa virutubisho na vitendo vya makabilio chaguzi zvinavyoheshimu utamaduni na taratibu za uimarishaji na
makabilio katika muktadha wa dharura.
6. Tambua ugavi wa BMS inayofaa (kama inahitajika) na vyakula vya ziada vya watoto wadogo.
7. Hakikisha kwamba vyakula vya ziada vya watoto wadogo vinavyotengenezwa kibiashara nchinivinazingatia viwango vya chini vilivyowekwa.
8. Chunguza sheria za kitaifa kuhusu vyakula na madawa, hususani zile za uingizaji.
9. Tarajia uwezekano wa kuhitajika na taratibu za kutoa vijirutubisho jalizi kwa wanawake wajawazito na
wanaonyoshesha pamoja na watoto.
10. Andaa mipango ya makabilio na kipindi cha mpito baada ya dharura inayohusu huduma ya UWA.
11. Tambua kwa uangalifu masuala yaliomo au yanayotarajiwa ya afya ya jamii yanahusu lishe na fanya
mipango ipasavyo.

Punguza hatari za ulishaji bandia
1. Andaa mipango ya kuzuia na kusimamia misaada ya BMS, bidhaa nyingine za maziwa na vifaa vya
ulishaji wakati wa dharura.
2. Arifu watendaji muhimu msimamo wa serikali jinsi kutotafuta wala kupokea misaada ya BMS,
wakiwemo balozi,wafadhili, wadau wa maendeleo, makundi ya asasi za kijamii na wengineo.
3. Tumia mifao ya hali tofauti ili kutabiri mahitaji ya ulishaji bandia yanayoweza kutarajiwa katika jamii
ilioathiriwa kwa dharura na andaa ipasavyo mipango ya utayari.
4. Anzisha mifumo ya usimamizi wa ulishaji bandia, ikiwa ni pamoja na mamlaka ya uratibu (au angalau
masharti ya kurejelea), mfumo wa ugavi wa BMS na mifumo ya ufuatiliaji.
Kumbuka: Shughuli za mipango ya utayari (jibio na urejeshaji hali) zimeelezwa kwenye jitihada za msingi za UNICEF kwa ajili
ya watoto katika shughuli za kibinadamu. UNICEF 2010 (Tazama 14 kwenye Sehemu ya marejeo 8.2 Sera – Sera ya shirika).

25

Maelezo
a

b

c
d
e
f
g
h
i
j

k

l

m
n
o
p

q
r
s

t
u

v
w
x

26

A/RES/44/25, Mkataba wa haki za mtoto. Mkutano wa 61 wa wajumbe wote,Novemba 20 1989.
www.un.org/documents/ga/res/44/a44r025.htm
WHO 59th Baraza Kuu la Afya Duniani. 4 Mei 2006. A59/13. Kipengele 11.8 cha ajenda ya muda WHA
59.21. http://innocenti15.net/declaration.htm.
https://sustainabledevelopment.un.org/
www.who.int/nutrition/decade-of-action/en/
waba.org.my
www.llli.org
www.ilca.org
www.ibfan.org
www.humanitarianresponse.info/en/about-clusters/what-is-the-cluster-approach
UNHCR Refugee Coordination Model.
www.unhcr.org/excom/icm/53679e2c9/unhcr-refugee-coordination-model.html
Kwa malengo ya taarifa, kipindi cha miezi 0-5 kinasomeka kama tangu miezi 0 hadi 5, ikimaanisha toka
kuzaliwa hadi miezi 5.9 au 'mpaka' miezi 6; Ni kipindi cha miezi 6 iliyokamilika. Kwenye masharti ya mpango,
hii inajulikana kama watoto wachanga chini ya umri wa miezi 6 (tazama Sehemu ya Marejeo 8.5 [75]).
Kama mwongozo, katika kuendeleza idadi ya watu kwenye nchi yenye kiasi kikubwa cha uzazi, viwango
vinavyotarajiwa ni: Watoto wachanga umri miezi 0-5: 1.35%; miezi 6-11: 1.25%; watoto umri miezi 12-23:
2.5%; watoto umri miezi 0-59: 12.5%; wanawake wajawazito na wanaonyonyesha: 5-7%, kutegemeana na
wastani wakati wa kunyonyesha. Kumbuka. takwimu hizi ni makadirio na zitategemea kiasi cha uzazi, kiasi
cha vifo vya watoto wachanga na kile cha watoto chini ya umri wa miaka mitano.
http://mics.unicef.org/surveys
http://dhsprogram.com/
http://worldbreastfeedingtrends.org/
Tafiti na Ripoti za UNICEF: www.unicef.org/reports; Kanzi data ya kidunia ya WHO kuhusu
utapiamlo Global Database on Malnutrition: www.who.int/nutgrowthdb/en/; data za UNICEF:
https://data.unicef.org/
www.who.int/nutrition/nlis/en/
www.alnap.org/resources/
Maelezo ya jumla ya dharura duniani ya ACAPS: www.acaps.org/countries;
Tovuti ya Msaada: http://reliefweb.int/countries;
Taarifa za mwitikio wa kibinaadamu: www.humanitarianresponse.info/en;
Ubadilishanaji taarifa wa Kibinaadamu: https://data.humdata.org/;
RefWorld: www.refworld.org/type,COUNTRYPROF,,,,,0.html
Tovuti ya Kinga: www.preventionweb.net/risk
Kiasi cha vifo miongoni mwa makundi ya rika zote na vinavyosababishwa na sababu zote; hasa
iliyoonyeshwa katika idadi ya vifo kwa watu 1,000 kila mwaka.
Idadi ya vifo vya watoto chini ya umri wa mwaka mmoja kwa idadi ya vizazi hai 1,000.
Idadi ya vifo vya watoto chini ya umri wa mwaka mmoja kwa idadi ya vizazi hai 1,000.
Hakuna vigezo vya kimataifa vinavyokubalika vya unyonyeshaji pekee na tahadhari za unyonyeshaji
endelevu wakati wa dharura. Kutokana na kutokuwepo kwa vigezo hivyo, malengo ya WHO ya lishe ya
kidunia 2025 kwa ajili ya unyonyeshaji pekee yalitumika. Kwa unyonyeshaji endelevu, hakuna malengo ya

aina hiyo. Mapitio ya data ya UNICEF 2016 kutoka nchi zenye uchumi mdogo na zile za uchumi wa kati,
yalibainisha wastani wa kidunia wa 74% wa unyonyeshaji endelevu ndani ya mwaka mmoja; kwa hiyo,
kigezo cha 70% kilichaguliwa (tazama sehemu ya marejeo 8.5[70])
y

z

aa

bb

cc

dd

ee

ff

gg
hh

ii

jj

Kwa mfano,Tathmini ya nusu kiasi ya upatikanaji na ufikiwaji: www.fantaproject.org/monitoring
and-evaluation/squeac-sleac and footnote 40.
Vifaa vya kufuatilia ukiukaji wa kanuni za mbadala wa matiti wa kundilishe:www.nutritioncluster.net/resources/BMS-code-violations-tracking-tool-nutrition-cluster/
fomu ya kutolea taarifa ya IBFAN-ICDC: https://vnhih.enketo.kobotoolbox.org/webform
Kifaa cha huduma ya mama Kangaroo:
www.healthynewbornnetwork.org/kangaroo-mother-care-toolkit/
Kucheleweshwa kwa ufungaji wa kiunga mwana kwa ajili ya kuboresha afya ya uzazi na watotowachanga pamoja na matokeo ya lishe. WHO, 2014.
www.who.int/nutrition/publications/guidelines/cord_clamping/en/
Mapendekezo ya Shirika la Afya Duniani juu ya hatua za kuboresha matokea ya watotowanaozaliwa njiti. WHO, 2015. www.who.int/reproductivehealth/publications/maternal_perinatal_
health/preterm-birth-guideline/en/
Uanzishwaji wa mfumo wa banki ya maziwa ya binadamu ili kuimarisha huduma ya watotowachanga. DeMarchis A, Israel-Ballard K, Amundson Mansen K and Engmann C, 2016. Jarida laperinatolojia. www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27831549 Uimarishaji wa uhifadhi wa maziwa ya
binadamu: Mpango wa kimataifa wa utekelezaji. Toleo la 1. PATH, 2013.
www.path.org/publications/files/MCNH_haccp_training_workbook.pdf
Mambo muhimu ambayo yanapaswa kuwepo kwa ajili yamatumizi salama ya maziwa ya bunadamu ya
wafadhili wakati waera za serikali(zilizotayari) or, kama hakuna sera, basi makubaliano baina ya mamlaka juu ya
matumizi yake, Makadirio ya uhitaji, vigezo vya ustahiki vilivyobainishwa; vigezo na muda wa utoaji; utoshelevu
wa ugavi kulingana na mwitikio; udhibiti wa ubora ikiwa ni pamoja na uchunguzi na uondoaji vijidudu kwa
wafadhiili; pamoja na kuanzisha na kuendeleza ugavi wa joto maalumu ili kutunza ubora na usalama.
Kuona mfano wauchunguzi wa kiwango cha chiniwa watu waliosafarini, tazamasehemu ya
marejeleo 8.6 [133].
NutVal. www.nutval.net/
Hakuna watoto wanoonyonyeshwa ambao wamezidisha kiwango cha mahitaji ya virutubisho (Tazama
Sehemu ya marejeo 8.6 [119]).
Usafi na upatikanaji wa maji salama ya kunywa, vifaa vya kunawa mikono, usimamizi salama wa
kinyesi(haja kubwa), upatikanaji wa vyoo, matumizi ya vyoo vilivyoboreshwa na kutumia maji ya kunywa
yaliyotibiwa na kuhifadhiwa salama (tazama Sehemu ya marejeo 8.6 [160-166]).
Mwongozo wa kimataifa unashauri kwamba mamlaka za kitaifa ziamue namna ya ulishaji ambao utawapa
watoto wachanga na wadogo uwezekano mkubwa wa kuishibila VVUna kuwasaidia ipasavyo mama na
walezi wa watoto. Njia za ulishaji zilizopendekezwakutumika kwawatu wenye VVUni: a) kunyonyesha na
kutumia dawa za kufubaza VVU, au b) kuzuia vyote, unyonyeshaji na ulishaji mbadala. Ili Kufanya uamuzi
huu, mamlaka husika zinapaswa kulinganisha hatari ya maambukizi ya VVU dhidi yasababu zingine za vifo
vya watoto. Mambo ya kuzingatia ni pamoja na: mazingira ya kiuchumi na kiutamaduni; upatikanaji na
ubora wa huduma za afya;kuenea kwa VVU miongoni mwa wanawake wajawazito; na sababu kuu za lishe
duni kwa watoto na akina mama pamoja na vifo vya watoto wachanga na wadogo kwenye jamii athiriwa(tazamasehemu ya marejeo 8.6 [113-115])

kk Tiba ya kuzuia maradhi kabla ya kujifungua na dawa za kufubaza VVU baada ya kijufungua kwa watotowachanga (tazama fasili) lazima izingatiwe pale ambapo matumizi ya dawa za kufubaza VVU kwa mama
yamakatizwa. Hili ni eneo la pengo la utafiti (tazama sehemu ya marejeo 8.6 [115]).
ll

Kisanduku salama cha BMS. Okoa watoto, 2017.
https://drive.google.com/file/d/0B5uBNDhhrtqbamMyMFg2cldrM1U/view27

8

Marejeleo

Uchanguzi huu wa marejeo na rasilimali muhimu umepangwa kwa kuzingatia kifungu muhimu zaidi cha OGIFE. Kumbuka kwamba mengi yanatumika kwenye kifungu zaidi ya kimoja.

8.1
8.2

8.3

8.4
8.5

8.6

28

Maelezo ya Jumla
Sera

[1]

Mkakati wa kimataifa na kitaifa
Sera ya Kimataifa
Sera ya Shirika
Viwango vya chini[2]–[7][8]–[12][13]–[22][23]–[25]

Mafunzo[26]

Ushauri
Programu
Jamii
Tathmini na Utafiti
Jibio la jumla la kibinadamu[27]–[34][35]–[40][41]–[48][49]–[50][51]–[54]Uratibu[55]

Upangaji na uratibu wa Makabilio ya kibinadamu
Mawasiliano na Utetezi[56]–[57][58]–[67]Tathmini na Ufuatiliaji[68]

Viashiria
Umri
Kukusanya data (Tathmini)
Tathmini ya kina
Ufuatiliaji
Ushiriki
Kujifunza[69]–[73][74]–[75][76]–[80][81]–[87][88]–[92][93]–[94][95]–[96]Miingilio kati ya Sekta mbalimbali[97]

Ushauri wa UWA
Unyonyeshaji
Ulishaji Bandia
Hali Maalumu
Ulishaji jalizi
Lishe ya Uzazi
Virutubishi
Utayari
Programu ya UWA
Mabadiliko ya tabia
Msisitizo kwenye Lishe
Ulemavu
JinsiaUshirikiano
WASH
Kinga
Usalama wa chakula na Riziki
Maendeleo ya Mapema ya Mtoto
VijanaMsaada wa Afya ya Akili na Kisaikolojia[98]–[101][102]–[108][109]–[110][111]–[116][117]–[120][121]–[122][123]–[128][129]–[130][131]–[136][137]–[140][141]–[149][150]–[153][154]–[156][157]–[159][160]–[166][167]–[169][170][171]–[174][175][176]–[181]

[1]

8.7

Afya ya Uzazi, Mtoto mchanga na Mtoto mdogo
Magonjwa Ambukizi[182]–[186][187]–[192]

Ulishaji Bandia[193]-[194]Kupunguza Hatari
Wajibu na Majukumu
Maelezo ya BMS
Vifaa vya BMS na vya Ulishaji[195]–[197][198]–[201][202]–[203][204]8.1 Maelezo ya jumla
1.

Kisanduku cha zana cha UWA. Toleo 3. Shirika la Save the Children, 2017. Kiingereza na nyaraka
muhimu kwa Lugha ya Kifaransa na Kiarabu. Mkusanyiko wa taarifa na rasilimali za mazoezi ili
kuwezesha uanzishwaji wa haraka na utekelezaji wa mpango wa UWA wakati wa dharura. Hii ni
rasilimali ya jumla ambayo ina sehemu zote za hapo chini; hata hivyo rasilimali mahususi zimeainisha
kwenye kila sehemu. https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3

8.2 Sera
Mkakati wa kimataifa na kitaifa
2.
3.

4.
5.

6.

7.

Kisanduku cha zana cha UWA. Toleo 3. Sehemu A: Sera. Shirika la Save the Children, 2017.
https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3
Mpango wa kina wa utekelezaji wa Lishe ya uzazi, mtoto mchanga na mdogo. Mpango wa
utekelezaji unaoonesha vipaumbele ambavyo vinapaswa kutekelezwa kwa pamoja na nchi wanachamana washirika wa kimataifa ili kufikia malengo sita ya lishe duniani ifikapo mwaka 2025 Shirika la Afya
Duniani, 2014 Kiarabu, Kichina, Kiingereza, Kifaransa, Kirusi, Kihispania.
www.who.int/nutrition/publications/CIP_document/en/
Kanuni za Mwongozo wa Kulisha Watoto Wachanga na Wadogo wakatati wa Dharura. Shirika laAfya Duniani, 2004. English. http://whqlibdoc.who.int/hq/2004/9241546069.pdf
Mikakati ya Kimataifa kwa ajili ya UWA. Shirika la Afya Duniani na UNICEF, 2003. Kiarabu, Kichina,
Kiingereza, Kifaransa, Kijerumani, Kiitaliano, Kijapani, Kirusi, Kihispania. Inatoa utaratibu mkuu kwa
kazi za Shirika la Afya Duniani ili kuboresha unyonyeshaji mtoto na lishe ya ziada.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/9241562218/en/
Mwongozo wa Mpango kwa ajili ya Utekelezaji wa Mkakati wa Kidunia kwa ajili ya UWA.
Shirika la Afya Duniani na UNICEF, 2007. Kiingereza. Inapendekeza utaratibu wa mzuri kuendeleza
mkakati maalumu wa nchi. www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/9789241595193/en/
Kulinda dhidi ya mizozo ya kimaslahi katika mipango ya lishe: Mbinu ya kuzuia na usimamizi
wa migongano ya kimaslahi katika uendelezaji wa sera na utekelezaji wa mipango ya lishe
katika ngazi ya Taifa. www.who.int/nutrition/publications/COI-report/en/

Sera ya Dunia
8.

9.

10.

Mwongozo wa Sera: Uingiliaji kati wa Kipaumbele wa Lishe na Mbinu za mbalimbali katika
Marekani ya Kusini na Karibiani. Benki ya Dunia, 2011. Kiingereza. Andiko la kufanyia kazi
linaloelezea uingiliaji kati wa lishe kwa kipaumbele na mbinu za mbalimbali ambazo ni muhimu kukuza
na kulinda hadhi ya lishe ya mama na watoto hali kadhalika mtaji wa binadamu wa nchi kwa muda
mfupi, wa kati na mrefu. https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/23711/
NonAsciiFileName0.pdf?sequence=1&isAllowed=yKanuni za Kimataifa ya Utangazaji wa Lishe Mbadala. Shirika la Afya Duniani,1981 namaazimio yanayofuatia kuhusiana na Mkutano wa Shirika la Afya (Kanuni – angalia ufafanuzi).
Kiarabu, Kiingereza, Kifaransa, Kihispania na nyingi nyingine. http://ibfan.org/the-full-code
Kanuni ya Kimataifa ya Utangazaji wa Lishe Mbadala – Toleo la 2017. Maswali Yanayoulizwa
Mara kwa Mara. Shirika la Afya Duniani, 2017. Kichina, Kiingereza, Kirusi, Kihispania. Taarifa ya kina
rahisi kusoma kuhusu maswali maalum kuhusiana na Kanuni.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/breastmilk-substitutes-FAQ2017/en/

29

11.

12.

Maazimio ya Jukwaa la Afya Duniani: Mwongozo katika Kukomesha Matangazo Yasiyofaa ya
Vyakula kwa Watoto Wachanga na Wadogo. Ya 69, Jukwaa la Afya Duniani A69/7 Ongeza.1.
2016. Kiingereza. Inazungumzia vyakula na vinywaji vilivyozalishwa kibiashara, vikiwamo vyakula vya
ziada vilivyotangazwa kuwa vinafaa kulisha watoto wa umri hadi miezi 36.
http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA69/A69_7Add1-en.pdf
Azimio la JAD kuhusu Matangazo Yasiyofaa ya Vyakula kwa Watoto Wachanga na Wadogo:
Taarifa fupi ya Sera. Shirika la Afya Duniani, UNICEF, Save the Children, IBFAN, & Helen Keller
International, 2016. Kiingereza. http://archnutrition.org/wp-content/uploads/2016/12/01191_
HKI_WHABrief_v3-with-date-1.pdf

Sera ya Shirika
13.
14.

15.

16.
17.
18.
19.
20.
21.

22.

Kauli ya Pamoja ya Mfano kuhusu IFE. Kundi Kuu la IFE, 2017. Kiingereza. Tamko la Jumla kwa ajili
ya Kuhawilisha. www.ennonline.net/modelIFEjointstatement
Jitihada za Msingi kwa ajili ya Watoto katika Shughuli ya Kibinadamu. UNICEF, 2010. Mfumo wa
Kidunia kwa ajili ya hatua za kibinadamu kwa ajili ya watoto zilizochukuliwa na UNICEF na washirika
wake. www.unicef.org/publications/files/CCC_042010.pdf
Malengo ya Lishe Kidunia 2025: Taarifa Fupi ya Sera ya Unyonyeshaji. Shirika la Afya Dunianina
UNICEF, 2014. Kiingereza.
www.who.int/nutrition/publications/guiding_principles_compfeeding_breastfed.pdf
Sera ya Msingi/Kawaida ya IFE. Kundi Kuu la IFE, 2008. Mfano wa Sera ya IFE kwa kuzingatia
Mwongozo wa Utendaji Kazi. www.ennonline.net/IFEgenericpolicy
Andiko la 2.0 la Nafasi ya UWA. ACF, 2016. Kiingereza. www.actionagainsthunger.org/
publication/2016/02/infant-and-young-child-feeding-emergencies-UWA-e-position-paper-20
Andiko la Nafasi ya UWA. ILCA, 2014. Kiingereza. http://waba.org.my/pdf/ilca-UWA-emergencies.pdf
Andiko la Nafasi ya UWA. Save the Children, 2016. Kiingereza.
https://drive.google.com/file/d/0B5uBNDhhrtqbNndidU91Ym1hNGM/view
Sera ya Maziwa. Shirika la World Vision, 2011. Kiingereza.
www.wvi.org/nutrition/publication/milk-policy
Sampuli ya Sera za Ulishaji wa Watoto Wachanga. UNICEF UK. Kiingereza. Sampuli za sera za
uzazi, za Ziara za Afya baada ya kujifungua na orodha ya kuangalia kujitathmini ambayo inaonesha
Viwango bora kwa Mtoto www.unicef.org.uk/babyfriendly/baby-friendly-resources/ guidance-forhealth-professionals/tools-and-forms-for-health-professionals/sample-infant-feeding-policies/
Sera ya UNHCR Kuhusiana na Ukubalifu, Usambazaji, na Matumizi ya Bidhaa za Maziwa katika
Mazingira ya Wakimbizi. UNHCR, ENN, IFE Kundi Kuu na Taasisi ya Afya ya Mtoto, 2006.
www.unhcr.org/uk/publications/operations/4507f7842/unhcr-policy-related-acceptancedistribution-use-milk-products-refugee.html

Viwango vya Chini
23.

24.

25.

Kiwango cha Msingi cha Kibinadamu kuhusu Ubora na Uajibikaji (CHS). CHS Alliance, Groupe
URD na Mradi wa SPHERE, 2014. Kiarabu, Kiingereza, Kifaransa, Kihispania na nyingi nyingine.
Kanuni ya hiari ambayo inaelezea masuala ya msingi ya hatua ya kimaadili, uajibikaji na ubora
kibinadamu. https://corehumanitarianstandard.org/the-standard
Kanuni ya Maadili kwa Shirika la Msalaba Mwekundu na Harakati za Hilali Nyekundu na
Mashirika yasiyo ya Kiserikali katika Misaada ya Maafa. IFCR, 1994. Kiarabu, Kiingereza,
Kifaransa, Kihispania na lugha zingine. https://media.ifrc.org/ifrc/who-we-are/themovement/code-of-conduct/
Mwongozo wa Sphere. 2011. Kiarabu, Kiingereza, Kifaransa, Kihispania na lugha nyingi nyingine.
Inajumuisha viwango vya UWA-E. Toleo Jipya la mwaka 2018. www.sphereproject.org/handbook

8.3 Mafunzo
26.

30

Taarifa kuhsu UWA. Toleo 3. Sehemu G: Maelekezi na Mafunzo. Shirika la Save the Children,
2017 https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3

Mashauriano
27.

28.

29.

30.

31.

32.

33.

34.

Mashauriano ya Unyonyeshaji Mtoto: Kozi ya Mafunzo. UNICEF na Shirika la Afya Duniani, 1993.
Kiingereza, Kifaransa, Kirusi na Kihispania. Imelengwa kwa watumishi wa afya.
www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/who_cdr_93_3/en/
Moduli za Elimu Mtandaoni ya Unyonyeshaji mtoto. Afya ya Umma ya Toronto. Kiingereza. 12
Moduli za mtandaoni zimelengwa kusaidia wataalamu wa huduma za afya kutoa huduma za zilizo na
ushahidi za unyonyeshaji na kutengeneza mazingira rafiki kwa mtoto. www.toronto.ca/
wps/portal/contentonly?vgnextoid=46bdf87775c24410VgnVCM10000071d60f89RCRD
Mkusanyiko wa Kozi kuhusu Tathmini ya Ukuaji na Ushauri wa UWA. Shirika la Afya Duniani,2012. Kiingereza. Imelengwa kwa watumishi wa afya katika mazingira ya PHC na washauri wa kawaida.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/9789241504812/en/
Mashauriao ya Ziada yaa Ulishaji: Kozi ya Mafunzo. Shirika la Afya Duniani, 2004. Kiingereza. Kwa
ajili ya watumishi wa afya ambao hufanya kazi na watoa huduma wa watoto wadogo kuanzia miezi 6
hadi 24 ya umri. www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/9241546522/en/
Ulishaji Watoto wachanga wakati wa Dharura Moduli 2 kwa Watumishi wa Afya na Lishekatika Mazingira ya Dharura kwa Mafunzo, Mazoezi na Marejeleo. Toleo 1.1. Hulenga kuwapatia
wale wahudumu wanaojihusisha moja kwa moja na watoto wachanga wenye uelewa na ujuzi wa
msingi kusaidia UWA salama na ifaayo. ENN, IBFAN-GIFA, Fondation Terre des Hommes, CARE USA,
Action Contre la Faim, UNICEF, UNHCR, WHO, WFP, Miunganiko, 2007. Kiarabu, Kibahasa, Kiingereza,
Kifaransa. www.ennonline.net/IFEmodule2
UWA Mashauriano: Kozi Jumuishi. UNICEF, 2006. Kiingereza, Kihispania na Kirusi. Zingatia: Kozi hii
ya siku tano haifuti Mashauriano ya Unyonyeshaji (24) na kozi za Mashauriano ya Ziada ya Ulishaji (27),bali ni kozi jumuishi iliyojumuishwa kuwawezesha wahudumu wa afya na washauri wa kawaida walio
na muda mchache kwa mafunzo ya msingi.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/9789241594745/en/
UWA: Sura ya Mfano kwa Vitabu vya Wanafunzi wa Uuguzi na Wataalamu Washirika wa Afya.
Shirika la Afya Duniani, 2009. Kiingereza na Kihispania. Mafunzo ya Msingi kuhusu uelewa wa lazima
na ujuzi wa msingi kwa wataalamu wa afya wanaofanya kazi na akina mama na watoto.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/9789241597494/en/
Video za Mtandaoni. Shirika la Global Health Media. Kiingereza, Kifaransa, Kihispania na lugha
nyingi nyingine. Vifaa vya mafunzo: Vipindi vya Unyonyeshaji na Watoto Wadogo.
https://globalhealthmedia.org/videos/

Mipangilio
35.

36.

37.

38.

39.

Ubunifu kwa ajili ya Kubadilisha Tabia: Kwa Kilimo, Usimamizi wa Rasilimali za Asili, Afya na
Lishe. TOPS na Kundi Kuu, 2013. Kiingereza, Kifaransa na Kihispania. Mtaala wa siku sita.
www.fsnnetwork.org/designing-behavior-change-agriculture-natural-resource-managementhealth-and-nutrition
Huduma ya Mafunzo ya Pamoja (HTP) Moduli 17: UWA. Toleo 2. ENN na Mifumo ya Lishe. 2011.
Kiingereza. Vyanzo vya taarifa vya wakufunzi katika Lishe katika maeneo ya Dharura (NiE) vinaweza pia
kutumiwa na watu binafsi kuongeza uelewa wao wa kiufundi wa sekta.
www.ennonline.net/htpv2module17
Mafunzo ya Maelekezi ya UWA-E. Shirika la Emergency Nutrition Network na Kundi Kuu la IFE, 2010.
Kiingereza. Inawalenga watumishi wa msaada wa dharura, wasimamizi wa programu na wafanyakazi
wa kiufundi waliohusika katika kupanga na kushughulikia dharura katika ngazi ya taifa na kimataifa.
www.ennonline.net/UWAeorientationpackage Includes e-learning at http://lessons.ennonline.net/
Kozi ya Mafunzo ya Kutwa UWA-E 5. Shirika la Save the Children, 2017. Kiingereza na Kifaransa Kozi
ya mafunzo iliyohawilishwa kulenga kuendeleza ujuzi na ufahamu unaohitajika kuanzisha na kutekeleza
program za UWA-E kulingana na mbinu na viwango vilikubaliwa kisekta.
https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3
Programu za UWA – Kozi ya Mafunzo. UNICEF na Chuo Kikuu cha Cornell. Mafunzo ya Mtandaoni
ynayolenga wasimamizi wa programu. Kiingereza. www.nutritionworks.cornell.edu/UNICEF/about/

31

40.

Mwongozo wa Afya ya Umma katika Dharura. Sura ya 9: Usalama wa Chakula na Lishe katika
Dharura. Toleo la Pili. Jumuiya za Johns Hopkins na IFRC na Hilali Nyekundu, 2008. Kiingereza.
Kitabu cha Kurejelea kuhusu usimamizi wa mazingira ya maeneo ya lisher ya dharura kwa wafanyakazi
wa huduma za kibinadamu na wataalamu wa uuguzi.
http://foodsecuritycluster.net/document/food-security-emergencies

Jamii
41.

42.

43.

44.

45.

46.

47.

48.

Kuwatunza Watoto Wachanga katika Jamii. Mkusanyiko wa rasilimali. Shirika la Afya Duniani,2015. Kiingereza. Ina kozi tatu zinazolenga kuongeza ufikiaji wa kaya na hatua za jamii ambazo
zitapunguza vifo vya watoto wachanga na kuboresha ukuaji na maendeleo, ikiwamo kupitia UWA.
Inajumuisha kadi za ushauri na kijitabu cha picha. www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/community-care-newborns-children/en/
Inawahusisha akina Bibi kuboresha Lishe: Kitabu cha mafunzo na mwongozo kwa wakufunzi
wa makundi ya majadiliano. IYCN, 2011. Kiingereza na Kireno. Imetengenezwa kwa ajili ya
kuwafunza akina Bibi kuhudumia wakiwa kama wakufunzi wa vikundi vya majadiliano kwa mijadalakuhusu huduma ya familia na uzazi na lishe ya mtoto. www.iycn.org/resource/engaginggrandmothers-to-improve-nutrition-a-training-manual-and-guide-for-dialogue-group-mentors/
UWA na Jinsia: Kitabu cha mafunzo na kitabu cha washiriki kwa ajili ya viongozi wa makundi
ya wanaume. IYCN, 2011. Kiingereza. Kwa ajili ya kuwafunza viongozi wa makundi ya wanaume
kutoa taarifa na kuhimiza majadiliano kuhusu majukumu ya kijinsia kuhusiana na kazi za UWA.
www.iycn.org/resource/infant-and-young-child-feeding-and-gender-trainers-manual-andparticipants-manual/
Kupima na Kuboresha Ukuaji wa Mtoto. Shirika la World Vision, 2011. Kiingereza. Mafunzo ya siku
tatu kuhusu uangalizi na uboreshaji wa ukuaji wa ngazi ya jamii.
www.wvi.org/nutrition/publication/measuring-and-promoting-child-growth
Kuhamasisha Jamii kwa ajili ya Lishe Bora: Kitabu na Mwongozo kwa Viongozi wa Jamii wa
Mafunzo. IYCN, 2011. Kiingereza na Kireno. Maelekezo ya hatua kwa hatua kwa ajili ya kusaidia
warsha ya siku moja kwa viongozi wa jamii. www.iycn.org/resource/mobilizing-communities-forimproved-nutrition-a-training-manual-and-participant-manual-for-community-leaders/
Vikundi vya Msaada wa Mama kwa Mama: Kitabu cha Wakufunzi na Kitabu cha Wasaidizi
pamoja na Mwongozo wa Mijadala. IYCN, 2011. Kiingereza na Kireno. Kwa ajili ya kufunza
wasaidizi wa vikundi vya msaada wa mama kwa mama kuongoza majadiliano shirikishi kuhusu uzazi,
watoto wachanga na lishe ya watoto wadogo. www.iycn.org/resource/mother-to-mothersupport-groups-trainer%E2%80%99s-manual-and-facilitator%E2%80%99s-manual/
Usimamizi wa Usaidizi / Ushauri na ufuatiliaji wa UWA ya Jumuiya. UNICEF, 2013. Kiingereza.
Mafunzo ya siku moja; inajumuisha zana zinazoweza kubadilika na fomu za ufuatiliaji.
www.fsnnetwork.org/supportive-supervision mentoring-and-monitoring-community-UWA
Taarifa ya UWA ya Mashauriano ya Jamii. UNICEF, 2013. Kiingereza na Kifaransa Vifaa vya
kawaida kwa ajili ya mabadiliko ya ndani; inajumuisha kadi za mashauriano
www.unicef.org/nutrition/index_58362.html

Tathmini na Utafiti
49.

50.

Utangulizi wa Njia za Utafiti wa Ufanisi: Mwongozo wa Mafunzo. Inalengwa hasa kwa
wanasayansi wasio wa kijamii wanaofanya kazi katika mazingira ya kipato cha chini na katikati.
Kielmann, K., Cataldo, F. and Seeley, J. – DFID, 2012. Kiingereza.
www.gov.uk/dfid-research-outputs/introduction-to-qualitative-research-methodology
Mafunzo ya Tathmini ya Mahitaji ya Kibinadamu. Harvard Humanitarian Initiative, 2016.
Kiingereza. Mafunzo ya mtandaoni.
http://hhi.harvard.edu/elearning/humanitarian-needs-assessment-training

Makabilio ya Jumla ya Kibinadamu
51.

32

Kuboresha Makabilio. The Humanitarian Academy at Harvard. Kiingereza. Mafunzo ya mtandaoni
kwa uelewa wa muundo na utendakazi wa kimataifa wa kibinadamu.
http://hhi.harvard.edu/education/bbr

52.

53.
54.

Kuwasiliana na Jumuiya Zilizoathiriwa na Maafa. Mtandao wa CDAC. Kiingereza. Mafunzo ya
mtandaoni kuhusu vipengele muhimu vya mawasiliano bora na jamii zilizoathiriwa na migogoro.
www.cdacnetwork.org/learning-centre/e-learning/
Utayari kwa Maafa. Maktaba ya mafunzo ya mtandaoni. Kiarabu, Kifaransa, Kihispania.
www.disasterready.org/
Mafunzo ya mtandaoni ya Mkakati wa Kibinadamu wa Havard.
http://hhi.harvard.edu/resources#e-learning

8.4 Uratibu
55.

Taarifa kuhusu UWA. Toleo 3. Sehemu ya 1: Uratibu na Mawasiliano. kiarabu, Kiingereza na
Kifaransa, 2017. https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3

Upangaji wa Makabilio ya kibinadamu na Uratibu
56.
57.

Kitabu cha Kikundi cha Lishe: Mwongozo wa Vitendo kwa Hatua ya Kiwango-cha Nchi. Kundi la
Lishe Duniani, 2017. Kiingereza. Inapitia marekebisho. http://nutritioncluster.net/
Mbinu kuhusu Miingilio kati ya Lishe kwa Mpango wa Makabilio ya Kibinadamu. Kundi la Lishe
Duniani, 2016. Kiingereza. Inatoa vidokezo vya makundi ya lishe ili kuwezesha mipango ya majkabilio
ya pamoja na maendeleo ya Lishe katika Dharura (ikiwa ni pamoja na UWA-E).
http://nutritioncluster.net/resources/hrp-tips/

Mawasiliano na Utetezi
58.
59.

60.
61.
62.

63.

64.
65.
66.

67.

Taarifa za Utetezi. Hai na Kustawi. Kiingereza. http://aliveandthrive.org/resources-mainpage/tools-library/advocacy-select-design-tools/
Mpango wa Utetezi wa Kunyonyesha: Kwa Mwanzo Bora Katika Maisha. Shirika la Afya Duniani
na UNICEF, 2016.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/breastfeeding_advocacy_initiative/en
Msururu wa Kunyonyesha. Lancet, 2016. Kiingereza. http://thelancet.com/series/breastfeeding
Kutoka Saa ya Kwanza ya Maisha: Taarifa mpya kuhusu UWA. UNICEF, 2016 Kiingereza, Kifaransa,
Kihispania. https://data.unicef.org/resources/first-hour-lIFE-new-report-breastfeeding-practices/Video ya Maelekezi ya UWA. Shirika la Save the Children, 2017. Kiingereza. Video ya utangulizi wa
dakika tatu inayowalenga wahudumu wa kawaida waliohusika na Mgogoro wa Wakimbizi wa Ulaya.
Pia inatumika kwa migogoro mingine. https://resourcecentre.savethechildren.net/library/infantand-young-child-feedings-emergencies-IYCF-e-videos
Umuhimu wa Video ya Programu ya UWA. Shirika la Save the Children, 2017. Kiingereza. Video ya
dakika tatu inayoelezea ni kwa nini UWA-E ni muhimu, ni nini kinachofanya mazoezi bora ya UWA na
jinsi programu bora ya UWA-E inaweza kutekelezwa. https://resourcecentre.savethechildren.net/
library/infant-and-young-child-feedings-emergencies-IYCF-e-videos
Taarifa za Mawasiliano ya umma. Hai na Kustawi. Kiingereza.
http://aliveandthrive.org/resources-main-page/tools-library/mass-communication-featured-tools/
Mwongozo wa Vyombo vya habari kuhusu UWA-E. Kikundi Kikuu cha IFE , 2007. Kiarabu,
Kiingereza, Kifaransa, Kijerumani, Kiitaliano, na Kihispania: www.ennonline.net/UWAmediaguide
Kusaidia Kunyonyesha Katika Dharura: Kulinda Haki za Uzazi za Wanawake na Afya ya Mamana Watoto. Gribble, K., McGrath, M., MacLaine, A., Lhotska, L. (2011)www.ibfan.org/art/2011-Supporting_breastfeeding_emergencies_Disasters.pdf
Tazama pia: 13 (Taarifa ya Pamoja).

8.5 Tathmini na Ufuatiliaji
68.

Taarifa za UWA. Toleo 3. Sehemu ya B: Kutathmini Mahitaji. Shirika la Save the Children, 2017.
https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3

Viashiria
69.

Msajili wa Viashiria vya Kibinadamu. Kiingereza. Taarifa za kusaidia kuchagua viashiria.
www.humanitarianresponse.info/en/applications/ir
33

70.

71.

72.

73.

Viashiria vya Kutathmini Mazoezi ya UWA. Sehemu ya 1: Fasili. WHO, UNICEF, USAID, AED,UCDAVIS, IFPRI, 2008. Kiingereza, Kifaransa na Kihispania.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/9789241596664/en/
Viashiria vya Kutathmini Mazoezi ya Kunyonyesha. Shirika la Afya Duniani, 1991. Kiingereza na
Kifaransa Ripoti ya mkutano inayoelezea makubaliano yaliyofikiwa kuhusu viashiria vinavyotokana nadata ya utafiti wa kaya. www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/cdd_ser_91_14/en/
Kutoka Saa ya Kwanza ya Maisha. Kufanya kesi ya kuboresha kulisha kwa mtoto mchanga na
mtoto mdogo kila mahali. UNICEF 2016.
http://data.unicef.org/topic/nutrition/infant-and-young-child-feeding/Tazama pia: 57 (Mbinu za Miingio kati ya Lishe).

Umri
74.
75.

Mwongozo wa Kutathmini Mwezi na Mwaka wa Kuzaliwa kwa Watoto Wachanga. FAO, 2008.
Kiingereza. www.fao.org/docrep/011/aj984e/aj984e00.htm
Kuzungumza kuhusu Umri wa Watoto: Maelezo Kundi Kuu la IFE, 2012. Kiingereza. Inakusudia
kuboresha uelewa na usahihi wa kutumia umri katika tafiti na wakati wa kuzungumza na akina
mama. www.ennonline.net/UWAandchildage

Kukusanya Data (Tathmini)
76.

77.

78.
79.

80.

Karatasi ya Ukweli juu ya Tathmini ya Mazoezi ya UWA katika Dharura. Tech RRT, 2016.
Kiingereza na Kifaransa. www.nutritioncluster.net/wp-content/uploads/sites/4/2016/12/TechRRT-UWAassesmentfactsheet.pdf
Viashiria vya Kutathmini Mazoezi ya UWA. Sehemu ya 2: Upimaji. WHO, UNICEF, USAID, AED,UCDAVIS, IFPRI, 2010. Kiingereza, Kifaransa. Taarifa na ufafanuzi wa kukusanya viashiria.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/9789241599290/en/
Mazoea ya UWA. Kukusanya na Kutumia Data: Mwongozo wa Hatua kwa Hatua. Care, 2010.
Inajumuisha hojaji ya kawaida. Kiingereza. www.ennonline.net/UWAdataguide
Matumizi ya Vyombo vya Epidemiolojia kwa watu walioathiriwa na Migogoro. LSHTM.
Majadiliano mafupi ya mada mbalimbali muhimu katika nyanja epidemiolojia kama yanavyotumika
kwa dharura ya kibinadamu. Inajumuisha Masuala ya Maadili katika Ukusanyaji wa Data.
http://conflict.lshtm.ac.uk/page_02.htm
Mwelekeo wa Unyonyeshaji Duniani WBTi. Kiingereza. Ripoti kuhusu hali ya sera ya UWA na
programu katika nchi 84. http://worldbreastfeedingtrends.org/country-report-wbti/

Tathmini ya kina
81.
82.
83.

84.

85.
86.

34

Mwongozo wa kutumia Mbinu za Utafiti Bora. MSF-OCA na LSHTM, 2007. Kiingereza.
http://hdl.handle.net/10144/84230
Mwongozo Tekelezi wa Kufanya Uchanganuzi wa Kikwazo. Bonnie Kittle, 2013. Kiarabu, Kiingereza,
Kifaransa na Kihispania. www.fsnnetwork.org/practical-guide-conducting-barrier-analysis
Kufanya Utafiti wa KAP: Kitabu cha Kujifunza Kulingana na Mapungufu ya KAP. ACF, 2013.
Kiingereza. www.actionagainsthunger.org/publication/2013/01/conducting-kap-surveyslearning-document-based-kap-failures
Utafiti wa Mafunzo: Mwongozo wa Kusaidia Ukusanyaji na Uchanganzi Data kwa Programu
ya mpango wa pamoja wa Lishe ya Mama na Watoto. CARE, 2014. Kiingereza. Maelezo ya msingi
na vifaa vinavyohitajika kutekeleza na kuchanganua utafiti, hasa kuboresha MIYCN pamoja na hatua
za usalama wa chakula kwa kaya. www.fsnnetwork.org/formative-research-guide-supportcollection-and-analysis-qualitative-data-integrated-maternal-and
Miongozo ya Kutathmini Maarifa-kuhusiana na Lishe, Mitazamo na Mazoea. FAO, 2014.
Kiingereza. www.fao.org/docrep/019/i3545e/i3545e00.htm
Miongozo ya Utafioti sawazishi za Lishe panuzi ya (SENS) kwa jamii ya Wakimbizi. Moduli 3:
UWA. Toleo 2. UNHCR, 2013. Kiingereza. Njia sawazishi zakufanya tafiti za lishe ya kila mwaka.
http://sens.unhcr.org/introduction/module-3-UWA/87.

Msingi: Kupanga Utafiti wa Mafunzo ya Mazoea ya Kula ya Watoto wachanga na Watoto
Wadogo. IYCN, 2011. Kiingereza. Inatarajiwa kusaidia watafiti ambao tayari wamejifunza mbinu za
utafiti katika kufanya tathmini ya mafunzo kwa mipango ya UWA. www.iycn.org/resource/thebasics-planning-for-formative-research-for-infant-and-young-child-feeding-practices/

Ufuatiliaji
88.

89.

90.

91.
92.

Orodha na Miongozo ya Usimamizi wa Mashauriano. IYCN, 2011. Kiingereza. Kifaa cha
wasimamizi kupima ujuzi wa wafanyakazi wa afya na kurekodi tabia zao wakati wa vikao vyamashauriano. www.iycn.org/resource/counseling-supervision-checklist-and-guidelines/
Hojaji ya Kukamilisha na Miongozo. IYCN, 2011. Kiingereza. Inasaidia mameneja wa programu
katika kutathmini ubora wa huduma za mashauriano na kuridhika kwa wateja.
www.iycn.org/resource/exit-interview-questionnaire-and-guidelines/
Vifaa cha Ufuatiliaji na Muongozo wa Mazoea ya UWA IYCN, 2011. Kiingereza. Kifaa cha
wafanyakazi wa jamii kufuatilia tabia za mtu binafsi na kusaidia kufuatilia maendeleo katika kufikiatabia muhimu za UWA. www.iycn.org/resource/infant-and-young-child-feeding-practicesmonitoring-tool-and-guide/
Taarifa kuhusu UWA-E Toleo 3. Sehemu ya H: Ufuatiliaji na Usimamizi. Kiarabu, Kiingereza na
Kifaransa, 2017. https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3
Ufuatiliaji wa Sekta nyingi & Miongozo ya Tathmini ACF, 2016. Kiingereza na Kifaransa.
www.actionagainsthunger.org/publication/2016/08/multi-sectoral-monitoring-evaluation

Kushiriki
93.

94.

Kitabu cha Ushiriki wa Wafanyakazi wa Kibinadamu wa nje- Kuhusisha Watu Walioathiriwa na
Migogoro katika Makabilio ya Kibinadamu. ALNAP na Groupe URD, 2009. Kiingereza.
www.urd.org/Participation-Handbook
Kushiriki kwa Jumuiya katika Misaada ya Usaidizi wa Binadamu. ACF, 2006. Kiingereza
www.actionagainsthunger.org/publication/2006/06/community-driven-participationhumanitarian-relief-programming-practical-manual

Mafunzo
95.

96.

Mwongozo wa Kukuza Mkakati wa Usimamizi wa Maarifa kwa Mpango wa Usalama wa
Chakula na Mpango wa Lishe. TOPS na FSN Network, 2016. Kiingereza. Mwongozo wa vitendo kwa
wafanyakazi katika viwango tofauti katika kuendeleza mkakati unaozingatia kuboresha utendaji na
ubora wa utekelezaji. www.fsnnetwork.org/guide-developing-knowledge-managementstrategy-food-security-and-nutrition-program
Taarifa: Matumizi Madhubuti ya Data. Hai na Kustawi. Kiingereza.
http://aliveandthrive.org/resources-main-page/tools-library/strategic-use-of-data-featured-tools/

8.6 Hatua za Sekta mbalimbali
97.

Taarifa kuhusu UWA-E. Toleo 3. D: Mipangilio ya Programu & Kuripoti. Shirika la Save theChildren, 2017. https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3

Mashauriano ya UWA
98.
99.

100.
101.

Thathmini ya YCF na Kasi ya kiwango binafsi. Uteuzi wa fomu mbalimbali za tathmini - unaweza
kuhitaji kuhawilishwa kwa mazingira ya ndanina programu. www.ennonline.net/specific ENN
Karatasi ya Taarifa ya Kulisha. UNICEF UK BFI Kiingereza. Inajumuisha kunyonyesha na kunyonyesha
kwa chupa www.unicef.org.uk/babyfriendly/baby-friendly-resources/guidance-for-healthprofessionals/implementing-the-baby-friendly-standards/further-guidance-on-implementingthe-standards/responsive-feeding-infosheet/
Tazama pia: 27 (Mashauriano). (Moduli za mtandaoni za Kunyonyesha; Moduli 2, Sehemu ya 3 –Tathmini ya jozi la Mama/Mwana.)
Tazama pia: 8.3 (Mafunzo).

35

Unyonyeshaji
102.
103.
104.

105.
106.
107.

108.

Fomu ya Uchunguzi wa M-A-T-I-T-I. Kiingereza.
https://drive.google.com/file/d/0B5uBNDhhrtqbY09UVmcxbF9uUk0/view
Majibu ya Kunyonyesha. Ligi ya La Leche. Kiingereza. Rasilimali mbalimbali zinazojumuisha
masuala kadhaa ya kunyonyesha. www.llli.org/nb.html
Vifaa vya Tathmini ya Unyonyeshaji. UNICEF UK BFI Kiingereza. Vifaa kwa ajili ya mama, wakungana wafanyakazi wa afya ya jamii. www.unicef.org.uk/babyfriendly/baby-friendlyresources/guidance-for-health-professionals/tools-and-forms-for-health-professionals/
breastfeeding-assessment-tools/
Itifaki za Kliniki Chuo cha Madawa ya Kunyonyesha. Kiingereza. Miongozo kwa wataalamu wa
kliniki www.bfmed.org/Resources/Protocols.aspx
Kushughulikia na kuhifadhi Maziwa ya Binadamu. CDC, 2016. Kiingereza.
www.cdc.gov/breastfeeding/recommendations/handling_breastmilk.htm
Jinsi ya kuweka kisanduku cha pampu yako ya Matiti safi: Mambo muhimu. CDC, 2017.
Kiingereza na Kihispania.
www.cdc.gov/healthywater/hygiene/healthychildcare/infantfeeding/breastpump.html
Kunyonyesha tena: Tathmini ya Uzoefu na Mapendekezo ya Mazoea. Shirika la Afya Duniani,
1998. Kiingereza, Kifaransa, Kihispania.
www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/who_chs_cah_98_14/en/

Lishe Bandia
109.

Sababu za kimatibabu zinazokubalika za matumizi ya BMS. Shirika la Afya Duniani, 2009.
Kiingereza, Kihispania na Kireno.
www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/WHO_FCH_CAH_09.01/en/

110.

Rasilimali za Fomula ya Watoto. UNICEF UK BFI Kiingereza. Inajumuisha mwongozo kwa
wazazi na wafanyakazi wa afya. www.unicef.org.uk/babyfriendly/baby-friendly-resources/
leaflets-and-posters/guide-infant-formula-parents-bottle-feeding/Hali maalumu
111.

112.

113.

114.

115.
116.

36

Orodha ya kuamua hali ya VVU kwa watoto 0 - 59 miezi na SAM Kiingereza. UNICEF, 2015.
http://unicefinemergencies.com/downloads/eresource/docs/HIV-AIDS/HIV%20Status%20
Checklist%20logo.pdf
Miongozo ya kulisha bora watoto wachanga wa waliozaliwa na uzani wa chini katika nchi za
mapato duni na kati. Shirika la Afya Duniani, 2011. Kiingereza. Mapendekezo juu ya nini cha kulisha
watoto wachanga wa waliozaliwa na uzani wa chini, wakati wa kuanza kulisha, jinsi ya kulisha, marangapi na kiasi gani cha kulisha.
www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/infant_feeding_low_bw/en/
Mwongozo kuhusu VVU na Kulisha Watoto: Kanuni na mapendekezo ya kulisha watotowachanga katika mazingira ya VVU na muhtasari wa ushahidi. Shirika la Afya Duniani, 2010.
Kiingereza. www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/9789241599535/en/
Uboresho wa Mwongozo kuhusu VVU na Kulisha Watoto. Shirika la Afya Duniani na UNICEF,
2016. Mwongozo wa 2016 hauakisi mapendekezo yote ya Shirika la Afya Duniani kuhusiana na VVU
na kulisha kwa watoto wachanga lakini ni maeneo tu ambayo Kundi la Uongozi wa Shirika la Afya
Duniani lililipa kipaumbele kwa uboresho. Mapendekezo yaliyojumuishwa katika miongozo ya Shirika
la Afya Duniani ya 2010 kuhusu VVU na kulisha watoto wachanga bado ni halali isipokuwa
ilivyoelezwa katika uboresho 2016 Kiingereza.
www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/2016/en/
VVU na Kulisha Watoto katika Dharura: Mwongozo wa Uendeshaji. Shirika la Afya Duniani,
2017.
Udhibiti wa Kijamii wa Utapiamlo kali usio na mgumu wa Watoto Katika Dharura < Umri wa
miezi 6(C-MAMI Tool). Toleo la 1. ENN na LSHTM, 2015. Kiingereza. www.ennonline.net/c-mami

Lishe ya ziada
117.

118.

119.

120.

Jukumu la sasa na linavotarajiwa la vyakula fomula maalumu na vile vya ziada kwa ajili ya
kuzuia utapiamlo kati ya watoto wa umri wa miezi 6-23 na kwa kutibu utapiamlo wastani kati
ya watoto wenye umri wa miezi 6-59. De Pee, S., na Bloem, M., 2009. Kiingereza.
www.who.int/nutrition/publications/moderate_malnutrition/FNBv30n3_suppl_paper4.pdf
Kanuni za Kuongoza kwa Lishe ya ziada kwa Mtoto anayenyonyeshwa. PAHO na Shirika la Afya
Duniani, 2003. Kiingereza.
www.who.int/nutrition/publications/guiding_principles_compfeeding_breastfed.pdf
Kanuni za Mwongozo wa Kulisha watoto wasionyonyeshwa wenye umri wa miezi 6-24. Shirika
la Afya Duniani, 2005. Kiingereza, Kifaransa, Kihispania.
www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/9241593431/en/
Miongozo ya Marekebisho ya Codex Alimentarius juu ya Chakula Cha ziada kwa Watotowakubwa na Watoto wachanga. Codex, 2013. Kiingereza.
www.fao.org/input/download/standards/298/CXG_008e.pdf

Lishe ya uzazi
121.
122.

Mwongozo wa Chakula cha Mama mjamzito Ushirikiano. Kiingereza.
www.coregroup.org/storage/documents/Workingpapers/MaternalNutritionDietaryGuide_AED.pdf
Lishe ya uzazi kwa Wanawake na Wasichana. Mwongozo Mfupi wa Kiufundi. USAID, 2014.
Kiingereza. www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1864/maternal-nutrition-for-girlswomen-508-3.pdf

Virutubishi
123.

124.

125.

126.

127.

128.

Kushughulika na Kuharisha kwa Watoto katika hali za Wakimbizi, Dharura na Maendeleo
katika muktadha wa Matumizi ya Poda ya virutubishi. Maelezo Mafupi ya Kiufundi. WFP na DSM,
2010. Kiingereza. www.hftag.org/assets/downloads/hftag/MNP_brief_Diarrhoea_use.pdf
Taarifa ya Pamoja juu ya kuzuia na Kudhibiti upungufu wa virutubishi kwa watu walioathiriwa
na Dharura. Shirika la Afya Duniani, WFP na UNICEF, 2007. Kiingereza.
www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/WHO_WFP_UNICEFstatement.pdf?ua=1
Mwongozo wa Umoja wa UNHCR juu ya matumizi ya Bidhaa maalum za Lishe ili kupunguza
upungufu wa virutubishi na utapiamlo kwa Wakimbizi. UNHCR, UCL, ENN, 2011. Kiingereza.
www.unhcr.org/uk/publications/operations/4f1fc3de9/unhcr-operational-guidance-usespecial-nutritional-pn roducts-reduce-micronutrient.html
Matumizi ya Poda nyingi za Virutubishi kwa ajili ya Usambazaji wa Matumizi ya Chakula
kilichotumiwa na Watoto wachanga na Wadogo wenye umri wa miezi 6-23 na watoto wenye
umri wa miaka 2-12: Mwongozo. Shirika la Afya Duniani, 2016. Kiingereza. www.who.int/nutrition/
publications/micronutrients/guidelines/mmpowders-infant6to23mons-children2to12yrs/en/
Msaada wa vitamin A kwa watoto wachanga na watoto wa wa umri wa miezi 6-59. Shirika laAfya Duniani, 2011. Kiarabu, Kiingereza, Kichina, Kifaransa.
www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/guidelines/vas_6to59_months/en/
Matumizi ya poda nyingi za virutubishi kwa ajili ya upungufu wa matumizi ya vyakulavinazotumiwa na wanawake wajawazito. Shirika la Afya Duniani, 2016. Kiingereza.
www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/guidelines/mmpowders_pregnant_women/en/

Utayari
129.

130.

Utayari kwa dharura kwa wale wanaowajali watoto wachanga katika muktadha wa zilizostawi.
Gribble, K. na Berry, N., 2011. Kiingereza.
https://internationalbreastfeedingjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4358-6-16
Tazama pia: 8.2 (Sera) (Iikiwa ni pamoja na ahadi za UNICEF kwa watoto).

Programu ya UWA-E
131.

Nafasi bora kwa Watoto: Mtazamo Mkamilifu kwa Wanawake Wajawazito, Wanaonyonyehsa
na watoto wao wadogo katika Dharura. ACF, 2014. Kiingereza kutoka:
www.actionagainsthunger.org/publication/2014/12/baby-friendly-spaces-technical-manual
37

132.

133.

134.
135.
136.

Vikundi vya Huduma: Mwongozo wa Kurejelea kwa Wahudumu. TOPS, Food for the Hungry,
CORE Group na World Relief, 2016. Kiingereza.
www.fsnnetwork.org/care-groups-reference-guide-practitioners
Mazingatio ya Muda ya Uendeshaji wa Msaada wa Lishe ya Watoto Wachanga na Wadogochini ya miaka 2 katika Muktadha wa Wakimbizi na Uhamiaji Ulaya. UNICEF, UNHCR, Save theChildren, ENN, 2015. Kiingereza na Kigiriki kutoka: www.ennonline.net/interimconsiderationsUWAtransit
UWA Mwongozo wa Programu. UNICEF, 2011. Kiinegereza.
www.unicef.org/nutrition/files/Final_UWA_programming_guide_2011.pdf
UWA-E Mwongozo wa Programu. ECHO, 2014. Kiingereza.
https://ec.europa.eu/echo/files/media/publications/2014/toolkit_nutrition_en.pdf
Mwongozo wa CDC wa Kusaidia akina Mama wanaonyonyesha na Watoto. CDC, 2013
Kiingereza. Inaelezea hatua za msingi za ushahidi.
www.cdc.gov/breastfeeding/pdf/bf-guide-508.pdf

Mabadiliko ya tabia
137.
138.

139.

140.

Mawasiliano ya Mabadiliko ya Tabia katika Dharura: Kitabu cha Taarifa. UNICEF ROSA, 2006.
Kiingereza. www.unicef.org/ceecis/BCC_full_pdf.pdf
Kuboresha Mazoezi ya Kunyonyesha Kwa Kutumia Mawasiliano ya Maendeleo katika
Programu za UWA. UNICEF, 2010. Kiingereza. http://nutritioncluster.net/wp-content/uploads/
sites/4/2013/12/C4D-in-EBF-manual-6-15-2010-final.pdf
Nifanye Agenti wa Mabadiliko: Rasilimali SBC kutoka sekta mbalimbali kwa Wahudumu wa
Kijamii na Wafanyakazi wa Nyanjani. TOPS na Kundi kuu, 2015. Kiingereza, Kifaransa na
Kihispania. Inalenga kujenga ujuzi wa wafanyakazi wa ngazi ya jamii kuwa waendelezaji wa tabia bora
zaidi. www.fsnnetwork.org/make-me-change-agent-multisectoral-sbc-resource-communityworkers-and-field-staff
Taarifa: Mawasiliano ya Uhusiano na Uhamasishaji wa Jamii. Hai na Kustawi. Kiingereza.
http://aliveandthrive.org/resources-main-page/tools-library/interpersonal-communicationand-community-mobilization-featured-tools/

Kusisitiza lishe
141.

142.

143.

144.

145.
146.

147.

38

Taarifa ya CMAM. Toleo 3. Shirika la Save the Children, 2017. Kiingereza, Kifaransa. Mkusanyiko wa
vifaa na rasilimali zinazohitajika ili kuanza utekelezaji wa mipango ya CMAM, ikiwa ni pamoja na vifaa
va kusaidia katika ushirikiano wa shughuli za UWA-E katika mpango wa CMAM.
https://sites.google.com/site/stcehn/management-of-acute-malnutrition/cmamtoolkitv2
Vitendo muhimu vya lishe: Kuboresha Afya ya Mama, Mtoto aliyezaliwa, Mtoto Mchanga,
Mdogo na Lishe. Shirika la Afya Duniani, 2013. Kiingereza na Farsi. Maelekezo ya Shirika la Afya
Duniani kuhusu hatua za lishe zinazolenga siku 1000 za maisha.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/essential_nutrition_actions/en/
Mwongozo: habari kuhusu kudhibiti utapiamlo mkali kwa watoto wachanga na wadogo.
Shirika la Afya Duniani, 2013. Mwongozo huu unatoa ushahidi mpya na mazoezi kwa ajili ya hatua
muhimu na pia kutangaza marekebisho ya mwongozo wa 1999. www.who.int/nutrition/
publications/guidelines/updates_management_SAM_infantandchildren/en/
Mwongozo jumuishi udhibiti wa utapiamlo mkali: matibabu ya ndani na nje ya hospitali. ACF,
2011. Kiingereza.
www.actionagainsthunger.org/sites/default/files/publications/Guidelines_For_the_ integrated_management_of_severe_acute_malnutrition_In_and_out_patient_treatment_12.2011.pdf
Kujumisha Msaada wa ITCF kwenye CMAM. ENN na Kundi kuu la IFE , 2009. Inajumuisha vifaa vya
mafunzo. www.ennonline.net/integrationUWAintocmam
Usimamizi wa utapiamlo mkali: mwongozo kwa madaktari na wafanyakazi wengine wa afya.
Geneva, Shirika la Afya Duniani, 1999. Nakala kamili kwa
Kiingereza:www.who.int/nutrition/publications/severemalnutrition/9241545119/en/
Utapiamlo Mkali wastani: Taarifa za Maamuzi katika Dharura. Jopo Kazi la, MAM, 2014.
Kiingereza. http://nutritioncluster.net/resources/moderate-acute-malnutrition-decision-toolemergencies-2014/

148.

149.

Msaidizi wa Mpango wa Programu ya Lishe: Taarifa ya Wapangaji wa Programu. Toleo 2. Kundi kuu
la Kufanya kazi katika Lishe, FANTA na Save the Children, 2015. Kiingereza. Inasaidia timu za upangaji
wa programu kuchagua mbinu sahihi za jamii za lishe kwa maeneo maalum yaliyolengwa. Inajumuisha
kitabu cha kazi. www.coregroup.org/resources/490-nutrition-program-design-assistant-a-toolfor-program-planners-version-2
NUTVAL. Proramu ya ExCel kwa matumizi ya kupanga na kufuatilia migao ya chakula. www.nutval.net.

Ulemavu
150.

151.

152.
153.

Ulemavu Miongoni mwa Wakimbizi na Watu walioathiriwa na Migogoro: Taarifa kwa
Wahudumu wa Nyanjani. WRC, 2008. Kiingereza. www.womensrefugeecommission.org/
joomlatools-files/docman-files/disability_toolkit_02-10_web.pdf
Ulemavu na Usimamizi wa Hatari ya Dharura kwa Afya. Taarifa ya Mwongozo. UNICEF, WHO,
UNISDR, CBM, ICRC na IOM, 2013. Kiingereza.
http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/90369/1/9789241506243_eng.pdf?ua=1
Ikijumuisha Watoto na Vijana wenye ulemavu katika Hatua za Kibinadamu. Mwongozo wa
Lishe. UNICEF. http://training.unicef.org/disability/emergencies/nutrition.html
Viwango vya chini na Miongozo juu ya Umri na ulemavu katika Dharura. ADCAP, 2015.
Kiingereza. www.unicefinemergencies.com/downloads/eresource/docs/Disability/Minimum_
Standards_for_Age_and_Disability_Inclusion_in_Humanitarian_Action.pdf

Jinsia
154.
155.

156.

Kunyonyesha na Usawa wa Jinsia: Ushauri Mfupi. UNICEF na Shirika la Afya Duniani, 2016.
Kiingereza. www.unicef.org/nutrition/files/BAI_bf_gender_brief_final.pdf
Karatasi ya alama ya jinsia: Lishe. KKW, 2011. Kiingereza. Ili kusaidia miradi bora ya lishe
inayoonyesha mahitaji tofauti ya wanawake, wasichana, wavulana na wanaume.
www.fsnnetwork.org/iasc-gender-marker-tip-sheets-nutrition-and-food-security
Tazama pia: 43 (UWA na Jinsia).

Ushirikiano
157.

158.

159.

Ramani ya Maendeleo ya Sekta ya Maendeleo: Kitengo cha Mipango ya Maendeleo ya Pamoja.
FHI 360. Kiingereza. Chombo cha kupanga mipango kuwasaidia wale wanaofanya kazi katika sektafulani kutambua ni vipi vya muhimu kuzingatia. https://www.fhi360.org/ resource/developmentsector-adjacency-map-planning-tool-integrated-development
Mfumo wa UWA. UNHCR na Save the Children, 2017. Kiingereza na Kifaransa Mwongozo juu ya kile
kinachohitajika kuchukuliwa ili kuunda mazingira ya bora ya UWA-E na kuwezesha mazoea
yaliyopendekezwa ya UWA-E katika hali za wakimbizi, na mifano ya vitendo vya ushirikiano wa sektambalimbali ya shughuli za UWA-E na jinsi UWA-E inaweza kuchangia vipaumbele vya sekta tofauti.
www.unhcr.org/nutrition-and-food-security
Video ya Mfumo wa UWA-E. UNHCR na Save the Children, 2017. Kiingereza. Video ya dakika tatu
kuanzisha Mfumo waUWA-E kwa kutumia mifano ya shughuli mbalimbali za sekta.
www.unhcr.org/nutrition-and-food-security

WASH
160.

161.

162.

Mtoto na WASH. Muungano wa WASH na mtoto. Kiingereza. Inalenga juu ya ushirikiano kati ya
WASH, MMM, lishe na programu za MNCH ili kuboresha ustawi wa siku elfu moja za kwanza.
http://babywashcoalition.org/
Jinsi ya kuunganisha Shughuli za WASH na MHCP kwa miradi bora ya kibinadamu. ACF, 2014.
Kiingereza. www.actioncontrelafaim.org/fr/espace-jeunes-enseignants/content/acfinternational-manual-1-1-3-how-integrate-wash-and-mhcp-activities-better-humanitarian-pr
Kuboresha matokeo ya lishe na WASH: Ufumbuzi wa Vitendo kwa Sera na Programu. Shirika laAfya Duniani, USAID na UNICEF, 2015. Maelezo ya jumla ya mafanikio ya lishe ambayo yanaweza
kufanikishwa katika programu ya utekelezaji ya WASH pamoja na elimu ya vitendo juu ya umuhimu,
ujuzi na ushauri wa WASH ili kuunganisha WASH katika programu za lishe.
www.who.int/water_sanitation_health/publications/washandnutrition/en/

39

163.
164.

165.

166.

Taarifa za Lishe-WASH: Mwongozo wa Vitendo vya Pamoja. UNICEF EAPRO, 2016 Kiingereza.
www.unicef.org/eapro/WASH_Nutrition_Toolkit_EAPRO_Final_w_ISBN_web_version_7Nov2016.pdf
WASH 'Lishe: Kitabu cha Mwongozo kuhusu Kuongeza Matokeo ya Lishe kupitia Ushirikiano
wa Programu za WASH na Lishe. ACF na UNICEF, 2017. Kiingereza. www.actioncontrelafaim.org/
sites/default/files/publications/fichiers/manuel_wash_nutrition_online.pdf
WASH katika Mkakati wa Lishe. Kikundi cha WASH, Mkoa wa Magharibi na Kati, 2015. Kiingerezana Kifaransa Mkakati wa sekta ya ndani ambayo inaweza pia kubadilishwa na kutumiwa zaidi ya
kanda. www.susana.org/fr/ressources/bibliotheque/details/2480
Viwango vya chini vya WASH na miongozo ya vituo vya afya vijijini na vituo vya lishe katika
mazingira rasilimali duni. ACF, 2016. Kiingereza. www.ennonline.net/c-mami

Ulinzi wa mtoto
167.

168.

169.

Kijitabu cha Mtaribu wa Ulinzi wa Mtoto katika Dharura Shirika la Afya Duniani, 2010.
Kiingereza. http://cpwg.net/?get=005252|2013/08/CPWG-Child-Protection-in-EmergenciesCoordinators-Handbook.pdf
Mwongozo wa Kujumusiha Hatua za Unyanyasaji wa Kijinsia katika Matendo ya Kibinadamu:
Kupunguza hatari, kuendeleza makabilio na kusaidia urejesho. Kamati ya Kudumu ya
Shirikisho, 2015. http://gbvguidelines.org/en/home/
Viwango vya chini vya Ulinzi wa Mtotot katika Matendo ya Kibinadamu. CPWG, 2013 Kiarabu,
Kiingereza, Kifaransa, Kihispania na lugha zingine.
https://media.ifrc.org/ifrc/who-we-are/the-movement/code-of-conduct/

Usalama wa Chakula na maisha
170.

Kusimamia Ugavi wa Chakula maalumu cha lishe WFP, 2013 Kiingereza. Inalenga kusaidai
shughuli za nyanjani katika kusimamia ununizi wa chakula maalumu cha lishe. www.wfp.org/aidprofessionals/blog/blog/supply-chain-guide-nutritious-food

Maendeleo ya mapema ya mtoto
171.
172.
173.

174.

Taarifa ya Maendeleo ya mapema ya mtoto. UNICEF Kiingereza na kifaransa.
www.unicef.org/ceecis/BCC_full_pdf.pdf
Maendeleo ya mapema ya mtoto katika dharura: Mwongozo Jumuishi ya Programu UNICEF, 2014.
www.unicefinemergencies.com/downloads/eresource/docs/ecd/Programme_Guide_ECDiE.pdf
Maendeleo ya Mapema ya mtoto, Lishe na Afya katika dharura. Habari ya Kiufundi UNICEF,
2016 kiingereza. www.unicefinemergencies.com/downloads/eresource/docs/ecd/ECD_
Nutrition _Health_in%20emergencies-PlanInternational-UNICEF-July2016-WEB.pdf
Shughuli za pamoja za Programu za Lishe katikak Dharura. UNICEF na Shirika la Afya Duniani,2012. Kiarabu, Kiingereza Habari inayoeleza umuhimu na kutoa mapendekezo tekelezi.
www.who.int/mental_health/publications/emergencies_why_what_how/en/

Vijana175.

Adolescent Sexual and Reproductive Health Toolkit for Humanitarian Settings. UNFPA and
Save the Children, 2009. Arabic, English, French and Spanish. www.unfpa.org/publications/adolescent-sexual-and-reproductive-health-toolkit-humanitarian-settings

Afya ya akili na msaada wa kisaikolojia
176.

177.

178.

40

Miongozo ya IASC ya Afya ya Akili na Msaada wa Kisaikolojia katika hali ya Dharura. IASC,
2007. Kiarabu, Kichina, Kiingereza, Kifaransa, Kijapani, Kikorea, Nepalese, Kireno, Kihispania, Tajiki.
www.who.int/mental_health/emergencies/9781424334445/en/
Miongozo ya IASC ya Afya ya Akili na Msaada wa Kisaikolojia katika hali ya Dharura.
Wahudumu wa Afya ya Kibinadamu wanapaswa kujua nini? IASC, 2010. kiingireza.
https://interagencystandingcommittee.org/node/2863
Afya ya akili na Ustawi wa Kisaikolojia kwa Watoto katika hali ya uhaba wa chakula. Shirika laAfya Dunaini, 2006. Kiarabu, Kiingereza, Kifaransa, kihispaniawww.who.int/nutrition/
publications/micronutrients/guidelines/vas_06to1_months/en/

179.

180.
181.

Huduma kwa Kwanza ya Kisaikolojia: Mwongozo wa Wafanyakazi wa Nyanjani. Shirika la Afya
Duniani, War Trauma Foundation na World Vision, 2011. Kiarabu, Kiingereza, Kifaransa, Kihispania na
lugha nyingi nyingine. Mfumo wa kuunga mkono watu wakati na baada ya matukio ya kufadhaishasana. www.who.int/mental_health/publications/guide_field_workers/en/
Athari za Kisaikolojia ya majanga ya kibinadamu. ACF, 2014. Kiingereza
www.actionagainsthunger.org/publication/2014/12/baby-friendly-spaces-technical-manual
Tazama pia: 131 (Nafasi za Watoto).

Afya ya uzazi, mama na matoto
182.

183.

184.

185.

186.

Mkakati wa Hospitali ya bora kwa watoto: ulioboreshwa na kupanuliwa kwa ajili ya huduma
jumuishi. Shirika la Afya Duniani na UNICEF, 2009. Kiingereza na Kihispania. Mwongozo, vifaa na
mafunzo kwa wafanya maamuzi na wafanyakazi wa uzazi kuhakikisha UWA inalindwa, inaendelezwa
na kuungwa mkono katika ngazi ya kituo cha afya.
www.who.int/nutrition/publications/infantfeeding/bfhi_trainingcourse/en/
Kijitabu cha chati ya Usimamizi Jumuishi wa Matibabu ya Maradhi ya Watoto. Shirika la Afya
Duniani, 2014 Kiingereza. Kwa matumizi ya madaktari, wauguzi na wataalamu wengine wa afyaambao wanahudumia watoto wadogo na watoto chini ya miaka 5.
www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/IMCI_chartbooklet/en/
Kijitabu cha Mashirika cha Afya ya uzazi katika hali ya kibinadamu. IAWG juu ya Afya ya Uzazi
katika Majanga, 2010 Kiarabu, Kiingereza, Kifaransa, kihispania
www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/guidelines/vas_06to1_months/en/
Afya ya Mtoto mchanga katikahali ya Kibinadamu: Mwongozo wa Nyanjani. Toleo la Muda
Mwongozo na vifaa kwa mameneja wa programu, kwa unaolenga utekelezaji wa huduma muhimu
zaidi za afya za siku (0 - 28). Save the Children, na 2015. Kiingereza.
www.nutritionworks.cornell.edu/UNICEF/about/
Mapendekezo ya Shirika la Afya Duniani kuhusu tajiriba chanya ya Uzauzito Shirika la Afya
Duniani, 2016. Kiingereza na Kirusi. Inajumuisha hatua za lishe. www.who.int/reproductivehealth/publications/maternal_perinatal_health/anc-positive-pregnancy-experience/en/

Magonjwa Ambukizi
187.

188.
189.

190.
191.

192.

Miongozo iliyounganishwa kuhusu matumizi ya dawa za kupunguza makali ya VVU za kutibu
ka kuzuia maambukizi ya VVU. Mapendekezo ya mtazamao wa afya ya umma Toleo la Pili.
Shirika la Afya Duniani, 2016. Kiingereza. Inajumuisha karatasi za ukweli zilizoboreshwa.
www.who.int/hiv/pub/arv/arv-2016/en/
Miongozo ya kushughulikia VVU katika hatua za kibinadamu. IASC, 2010. Kiingereza.
www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/jc1767_iasc_doc_en_0.pdf
PMTCT katika hali za Kibinadamu: Sehemuya II –Mwongozo wa Utekelezaji. Timu ya Pamoja ya
Mashirika ya VVU katika Dharura ya Kibinadamu, 2015. Kiingereza. www.emtct-iatt.org/wpcontent/uploads/2015/07/PART-II_PMTCT-in-Humanitarian-Settings-7-July-2015.pdf
Kulisha watoto wachanga katika hali ya Ebola. UNICEF, WHO, CDC na ENN, 2014. Kiingereza na
Kifaransa. www.ennonline.net/infantfeedinginthecontextofebola2014
Kulisha watoto wachanga katika maeneo ya Virusi vya Zika. Shirika la Afya Duniani, 2016.
Kiarabu, Kichina, Kiingereza, Kifaransa, Kirusi,
Kihispania.www.who.int/nutrition/publications/CIP_document/en/
Taarifa kuhusu Kipindupindu. UNICEF, 2017. Kiarabu, Kibahasa, Kiingereza, Kifaransa.
www.unicef.org/cholera_toolkit/

8.7 Lishe bandia
193.
194.

Taarifa kuhusu UWA. Toleo 3. Sehemu ya D: Kupanga na Kuripoti Programu Kiarabu, Kiingerezana Kifaransa, 2017. https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3
Tazama pia: 8.6 (Hatua za sekta mbalimbali).

41

Kupunguza Hatari
195.
196.

197.

Kwa nini Fomula ya watoto wachanga inasababisha Vifo kutokana na Kuhara katika Dharura.
Gribble, K. 2007. www.ennonline.net/infantformuladiarrhoea
Maandalizi salama, Uhifadhi na Usimamizi wa Fomula ya poda ya Watoto: Miongozo. Shirika laAfya Duniani na UNICEF, 2009. 2007. Kiarabu, Kichina, Kiingereza, Kifaransa, Kirusi, Kihispania, Kireno
na kirusi. www.who.int/nutrition/publications/CIP_document/en/
Jinsi ya kuandaa fomyula kwa ulishaji wa kutumia kikombe nyumbani. FAO na Shirika la Afya
Duniani, 2007. Kiingereza. www.who.int/foodsafety/publications/micro/PIF_Cup_en.pdf

Wajibu na Majukumu
198.
199.
200.
201.

Mazoezi ya UWA ya UNHCR: Taratibu Wastani za Uendeshaji za Kughulikia BMS katika Hali za
Wakimbizi kwa Watoto Miezi 0-23. Toleo 1.1 UNHCR, 2015 Kiingereza na Kiswahili.
Taratibu za Uendeshaji wa BMS za UNICEF. UNICEF, 2017.
Matumizi ya Maziwa katika operesheni za WFP. Karatasi ya nafasi. WFP, Juni 2017.
http://newgo.wfp.org/documents/use-of-milk-wfp-operations
Tazama pia: 8.2 (Sera ya Shirika).

Vipimo vya BMS
202.

203.

Viwango vya Codex Alimentarius kwa Fomula ya Watoto na fomula kwa sababu maalumu za
kimatibabu kwa watoto wachanga. Codex Stan 72 – 1981. FAO na Shirika la Afya Duniani, 2007.
www.fao.org/input/download/standards/288/CXS_072e_2015.pdf
Tazama pia: 10 na 11 (Kanuni).

BMS Supplies and Feeding Equipment
204.

42

Taarifa ya UWA. Toleo 3. Sehemu ya E: Upakiaji wa Kesi na Mahitaji ya Ugavi. Shirika la Save
the Children, 2017. https://sites.google.com/site/stcehn/documents/iycf-e-toolkit-v3

9 Fasili
Shirika: Neno la kijumla linaloweza kutumika kwa Umoja wa Mataifa, Shirila lisilo la kiserikali au serikali,
mashirika au idara.
Dawa za kupunguza makali ya VVU: Dawa inayotumika kutibu maambukizi ya VVU. (Shirika la Afya
Duniani, 2016).
Tiba ya VVU: Matumizi ya mchanganyiko wa dawa tatu za ARV au zaidi kwa ajili ya kutibu VVU (ART) Tiba ya
VVY inahusisha matibabu ya kila siku (Shirika la Afya Duniani, 2016).
Ulishaji wa bandia: Kulisha watoto wachanga lishe mbadala ya maziwa ya mama (UNICEF, 2012).
Kugawa mablanketi: (kwa jumla, bila kulenga)Utoaji wa usambazaji kwa idadi nzima ya watu kama jamii yakambi au eneo la kijiografia, au kwa watu binafsi wanaotimiza vigezo vinavyoelezwa kwa urahisi, kama vileumri: </ g> <g id = "2">Kulisha kijumla: Kulisha watu walioathirika bila kulenga makundi maalum. (UNICEF, 2012).
Lishe ya ziada kwa ujumla: Programu za lishe ya ziada kijumla inalenga chakula cha mbadala kwa watu
wote waliobainishiwa kuwa hatarini, bila kujali ikiwa wana utapiamlo mkali au wastani.
Kiwango cha kulisha kwa chupa: Idadi ya watoto wa miezi 0-23 waliolishwa na chupa. Ni pamoja na watotowa chini ya miezi 24 ambao walipata chakula au vinywaji vya chupa wakati wa siku ya awali (ikiwa ni pamoja
na kunyonyesha) Shirika la Afya Duniani, 2007.
Pump ya matiti: Kifaa cha kukamua na kukusanya maziwa kutoka kwenye chuchu za mama.
Kunyonyesha: Utoaji wa maziwa ya mama, moja kwa moja au kukamuliwa kutoka kwenye matitio.
Vibadla cha maziwa na matiti (BMS): Chakula chochote (kigumu au kimiminika) kinachopatikana, kinyume
chake kinachotumiwa au kutumika kama sehemu ya jumla ya maziwa ya mama haifai kwa lengo hilo.
Ufuatiliaji wa bidhaa za maziwa, mwongozo wa hivi karibuni wa Shirika la Afya Duniani umeeleza kuwa BMS
inajumuisha mabaki yoyote ambayo yanagawanywa hasa kwa ajili ya kulisha watoto na watoto wadogo hadi
umri wa miaka mitatu Tazama fasili za masharti kwa habari zaidi. Mwongozo juu ya BMS sahihi na isiyofaa
kwa vikundi tofauti vya umri ni pamoja na 5.15.
Programu ya kutuma hela: Matumizi ya fedha au vocha ili kuwezesha kaya kufikia mahitaji ya msingi kwa vitu
na huduma zisizo za chakula au kununua vitu muhimu. Hii inajumuisha mipango ya serikali na ulinzi wa jamii.
Kundi (kikundi cha sekta): makundi ni mashirika ya kibinadamu, Umoja wa Mataifa, katika kila sehemu kuu
ya hatua za kibinadamu, k.m. lishe. Mtazamo wa makundi ni mbinu ambayo husaidia kushughulikia mianya
iliyothibitishwa katika makabilio na kuimarisha ubora wa hatua za kibinadamu kwa kuhakikisha kutegemeka
na kuwajibika na kuimarisha ushirikiano baina na mashirika yasiyo ya kiserikali, mashirika ya kimataifa, Shirika
la Msalaba Mwekundu na Hilali Nyekundu, mashirika ya Umoja wa Mataifa na serikali. Makundi ya Kamati ya
Kudumu ya Uratibu wa Mawakala (IASC) ni makundi yanayotendeshwa kirasmi wakati mbinu za uratibu
zilizopo zimelemewa au kubanwa kuhusiana na uwezo wao wa kuitikia mahitaji yaliyothibitishwa kupatanana kanuni za ubinadamu. Kundi lililotendeshwa kirasmi lina sifa na uwajibikaji mahususi. Linawajibika kwa
Mratibu wa Ubinadamu (HC) kupitia Wakala Mkuu wa Kundi (CLA), na vilevile kwa mamlaka za kitaifa na kwa
watu walioathiriwa na mgogoro. Makundi ya IASC ni suluhisho la muda mfupi la uratibu na jitihada
zinapaswa kufanywa haraka ifaavyo na iwezekanavyo ili kukabidhi uratibu kwa mamlaka husika.
Wakala mkuu wa kundi (CLA): Wakala au shirika ambalo limeteuliwa na Mratibu Mkazi na/au wa
Ubinadamu (RC/HC) kama wakala mkuu wa kundi kwa ajili ya sekta mahususi kwenye ngazi ya taifa, baada ya
mashauriano na Jopo la Ubinadamu la Nchi. Kwenye ngazi ya kimataifa, mawakala wakuu wa kundi (CLAs)
hutambulishwa awali na IASC: UNICEF ndio wakala wa CLA kwa ajili ya Kundi la Lishe kwenye ngazi ya
kimataifa. Kwenye ngazi ya kitaifa, jukumu la CLA linaweza kukabidhiwa wakala nyingine ambapo wakala
mkuu wa ngazi ya kimataifa haina uwezo au haipo kwenye nchi ili kutimiza kazi hiyo.
Kanuni: tazama Kanuni ya Kimataifa ya Soko la Vibadala vya Maziwa ya Mama.
43

Codex Alimentarius: Mkusanyo wa viwango, miongozo na kanuni za mwenendo zinazotambuliwa
kimataifa ambazo zinahusu usalama na ubora wa vyakula, zilizokubaliwa na Tume ya Codex Alimentarius.
(FAO). Taarifa kiwango kwenye vyakula vilivyochanganywa vya kukamilishana na kiwango kwenyemchanganyo wa chakula cha watoto wachanga.
Ulishaji kamilishi: Kutumia chakula kigumu au chepechepe kilicho salama kwa kuongezea maziwa yamama au kibadala cha maziwa ya mama kwa watoto wenye umri wa miezi 6-23.
Chakula kamilishi: Chakula chochote, kiwe kimezalishwa viwandani au kutayarishiwa nyumbani,
kinachofaa kukamilisha maziwa ya mama au kwenye BMS, ambacho hutumiwa kulisha watoto wenye umri
wa miezi 6-23. Zingatia kwamba neno hili pia hutumiwa kuelezea vyakula vinavyokamilisha vile
vinavyojumuishwa kwenye posho ya jumla kwa jamii zinazopata msaada wa chakula.
Mgongano wa masilahi: Hali ambapo kuna hatari masilahi ya pembeni ya shirika au mtu yanaathiri
isivyofaa, au yanaonekana kuathiri isivyofaa, uhuru au usawaziko wa uamuzi wa kitaalamu au matendo
kuhusiana na masilahi ya msingi (kuhakikisha masilahi bora zaidi ya mtoto katika utendaji wa IFE) au
kuhujumu imani ya umma kwenye utendaji huo.
Kuendelea kunyonyesha: Kumpa mtoto maziwa ya mama zaidi ya miezi 6 ya maisha yake.
Mashauriano: Mazungumzo kati ya mshauri na mlezi, kwa msingi wa utaratibu wa hatua tatu unaojumuisha
kukadiria, kuchanganua na hatua ya kumsaidia mlezi kuamua kilicho bora kwake na kwa mtoto wake katika
hali zao. Kushauri ni tofauti na kuelimisha na kupitisha ujumbe.
Ulemavu: Maneno “watu wenye ulemavu” yanahusu watu wote wenye ulemavu ikiwemo wale wenye
ulemavu wa muda mrefu wa viungo vya mwili, akili au hisi ambao huwazuia kushiriki kikamilifu na kwa tija
katika jamii kwa njia inayolingana na wengine.
Maziwa ya binadamu ya mfadhili: Maziwa ya kukamuliwa yaliyotolewa kwa hiari na mwanamke
anayenyonyesha ili kumlisha mtoto ambaye si wake. Maziwa ya binadamu ya mfadhili yasiyo rasmi
inajumuisha kushirikiana maziwa isivyo rasmi (k.m. kati ya marafiki, katika jamii) kumnyonyesha mtoto
maziwa yasiyosindikwa, yaliyokamuliwa ya matiti. Maziwa ya binadamu ya mfadhili yaliyo rasmi hutolewa
kwenye hifadhi ya maziwa ya binadamu (ona ufafanuzi) ili kumnyonyesha mtoto kwa maziwa ya matiti
yaliyokaguliwa na kuchakatwa, ambayo yamekamuliwa kwenye matiti.
Kuanza kunyonyesha mapema: Kuwapa watoto wachanga maziwa ya mama ndani ya saa moja tangukuzaliwa (inajumuisha watoto walio hai na waliokufa). Kiashiria cha mwanzo wa unyonyeshaji huhesabiwa
kwa watoto walio hai pekee.
Elimu: Kuhusiana na UWA, elimu hujumuisha utendaji unaokusudiwa kuboresha uwezo na kichocheo cha
walezi ili wakubali kwa hiari mienendo ya lishe inayofaa kiafya.
Dharura: (mgogoro, msiba) Tukio au msururu wa matukio yanayohusisha hasara na madhara mapana yakibinadanu, mali, uchumi na mazingira yanayozidi uwezo wa jamii iliyoathiriwa kustahimili wakitumia mali
zao wenyewe na kwa hivyo wanahitaji hatua ya dharura ili kuokoa uhai na kuzuia vifo na magonjwa ya
ziada. Neno hilo linahusisha misiba ya asili, dharura zinazosababishwa na binadamu na dharura tata.
Dharura zinaweza kuanza kwa mwendo kasi au polepole, za kudumu au kali.
Unyonyeshaji pekee: Mtoto mchanga anakunywa maziwa ya matiti bila majimaji au vyakula vingine
vyovyote, bila hata maji, isipokuwa mchanganyiko wa umajimaji wa chumvi au matone au vitamini ya
majimaji, madini na dawa. (Shirika la Afya Duniani, 2016).
Vifaa vya kulishia: Chupa; chuchu; sirinji; vikombe vya kulishia vyenye midomo, mirija au viambata vingine
vya kulishia; na pampu za matiti.
Fomyula: Maziwa au bidhaa kama maziwa inayotokana na wanyama au mimea iliyochakatwa viwandani
kulingana na kiwango kiitwacho Codex Alimentarius Standard for Follow-up Formula na kuuzwa au kuonwa
kuwa yanafaa kuwalisha watoto wachanga na watoto wadogo wenye umri wa miezi 6-36. Bidhaa hizo si za
lazima kwa ulishaji wa mtoto nazo huhesabiwa kwenye Msimbo.

44

Usalama wa chakula: Hali ambapo watu wote, nyakati zote, wanaweza kumudu kupata chakula salama,
chenye lishe kimwili, kijamii na kiuchumi kinachokidhi mahitaji yao ya lishe na wakipendacho kwa ajili yamaisha yenye utendaji na afya. FAO, 2000.
Vyakula vyenye virutubishi: Vyakula ambavyo vimechakatwa kimakusudi ili kuongezea virutubishi (k.m.
vitamini na madini) ili kuboresha ubora wa virutubishi wa chakula hicho.
Maziwa ya ukuaji: Bidhaa ya maziwa inayouzwa kwa ajili ya watoto wenye umri wa miaka kati ya mmoja na
mitatu. Bidhaa hizo si za lazima kwa ulishaji wa mtoto nazo huhesabiwa kwenye Msimbo.
Kadirio la hatari ya VVU: Mchakato (kwa kawaida ni mkusanyo wa maswali) unaoandaa ufahamu kwenye
uwezekano wa kwamba mwanamke mbadala mtarajiwa wa kumnyonyesha mtoto ameathiriwa na kirusi cha
VVU. Kadirio au alama ya kawaida ya hatari ya VVU haipatikani kwa ajili ya kutathmini mwanamke mbadalamtarajiwa wa kumnyonyesha mtoto. Kadirio litazingatia hali ya VVU ya washirika wa sasa na wa awali,
mazoea ya ngono isiyotumia kinga, historia magonjwa ya kuambukizwa kingono na ikiwa mwanamke huyoanaonekana kuwa na afya nzuri. Hata hivyo, hata kama maswali haya yakiulizwa, kwa sasa hakuna mwongozo
uliokubaliwa wa jinsi ya kukadiria hatari ya maambukizi ya VVU na aina ya ulishaji wa kupendekeza. Maamuzi
kuhusu ulishaji wa watoto wachanga huhitaji usawazishaji wa vipengele hatarishi ambavyo vinahusu maisha
ya mtoto yasiyo na VVU. Hii itajumuisha kuzingatia ueneaji wa VVU, kadirio la muda wa unyonyeshaji
unaofanywa na huyo mwanamke mbadala, ikiwa mwanamke mbadala mnyonyeshaji ana afya nzuri, historia
ya vipimo vya VVU (k.m. wakati wa ujauzito uliotangulia) na mambo mengine kama vile hatari za
kutonyonyesha na uwezekano na usalama wa ulishaji bandia katika hali hii.
Mtoto mchanga/mdogo aliye katika hatari ya kupata VVU: Mtoto mchanga au mdogo aliyezaliwa na mamaaliye na VVU hadi ithibitishwe kwamba mtoto huyo hajaambukizwa VVU. (Shirika la Afya Duniani, 2016).
Maziwa ya mnyama yaliyotengenezewa nyumbani: Kibadala cha maziwa ya matiti kwa ajili ya watotowachanga wenye umri wa hadi miezi sita yanayotayarishiwa nyumbani kutokana na maziwa ya mnyama
yaliyo ghafi au yaliyochakatwa, yaliyochanganywa na maji ifaavyo na kuongezwa sukari, virutubishi na
mafuta ya mboga. Shirika la Afya Duniani, 2006.
Hifadhi ya maziwa ya binadamu (HMB): Huduma iliyoanzishwa ili kusajili wafadhali wa kutoa maziwa ya
matiti, kukusanya maziwa yaliyochangwa, kisha kuyachakata, kukagua, kuhifadhi na kusambaza maziwa hayo
ili kukidhi mahitaji hususa ya mtoto mchanga kwa ajili ya afya bora. PATH, 2013.
Kadirio la mtu binafsi: Mchakato wa kukadiria mlezi pamoja na mtoto, kuthibitisha zoea na mahitaji ya
kumlisha mtoto, na kuamua aina ya msaada unaoweza kuhitajiwa. Kuna ngazi mbili za ukadiriaji: kadirio sahili
la kasi na kadirio kamili.
Mtoto mchanga: Mtoto mwenye umri wa miezi 0-11 kamili (inaweza kuitwa miezi 0-<12 au mwaka 0-<1).
Mtoto mchanga mkubwa inamaanisha mtoto mwenye umri wa miezi 6 hadi 11 kamili.
Fomyula ya mtoto mchanga: Kibadala cha maziwa ya matiti kilichochakatwa viwandani kulingana na
kiwango husika cha Codex Alimentarius kwa ajili ya watoto wachanga. Fomyula ya watoto wachanga ya
kibiashara ni fomyula ya watoto wachanga iliyotengenezwa kwa ajili kuuzwa, yenye chapa ya mtengenezaji.
Fomyula jumla ya watoto wachanga haina chapa. Fomyula ya watoto wachanga ya ungaunga (PIF) ni bidhaa
ya fomyula ya watoto wachanga ambayo inahitaji kuchanganywa na maji salama kabla ya kulisha mtoto.
Fomyula ya watoto wachanga iliyotayari kuliwa (RUIF) ni aina ya bidhaa ya fomyula ya watoto wachanga
ambayo imefungashwa kama umajiumaji ulio tayari kuliwa nayo haihitaji kuchanganywa na maji.
Masharti ya Kimataifa ya Soko la Vibadala vya Maziwa ya Mama (Masharti): Msharti haya unatarajia
kuhakikisha kuwa BMS vitatumiwa kwa usalama iwezekanavyo vinapohitajika, kulingana na taarifa isiobagua na
iliyo sahihi. Masahrti hayazuii upatikanaji wa BMS, chupa au chuchu au kukataza matumizi ya BMS wakati wa
dharura. Katika muktadha wa Masharti, BMS inamaanisha chakula chochote kinachouzwa au kuwakilishwa
kama kibadala cha sehemu au cha jumla cha maziwa ya mama, ikiwa kinafaa kwa kusudi hilo au la.
Masharti hutumika kwa uuzaji na mazoea yanayohusiana, ubora, upatikanaji na taarifa kuhusu matumizi,
ikiwa ni pamoja na wala sio tu: vibadala vya maziwa ya mama (ikijumuisha fomula ya watoto wachanga,
maziwa mbadala ya watoto wachanga, maziwa ya watoto wanaokua, bidhaa nyingine za maziwa, ikiwa ni

45

pamoja na vyakula vinavyolishwa kwenye chupa) huuzwa mahususi kwa ajili ya kulisha watoto hadi umri wa
miaka mitatu; vyakula na vinywaji (chai, maji na sharubati ya watoto) vinapouzwa ili kutumika kama kibadalacha sehemu au cha jumla cha maziwa ya mama katika miezi sita ya kwanza ya maisha; chupa na chuchu.
Kumbuka kwamba utangazaji wa vyakula vya watoto wachanga na watoto wadogo walio na umri wa zaidi ya miezi
sita umejumuishwa katika Kipengee cha 69 cha 21.1 A69/7 Add cha Ajenda ya Muda ya Baraza la Afya
Duniani.1.
Huduma ya kumkumbatia mtoto (KMC): Utunzaji wa watoto wenye uzito wa chini (LBW) na watotowachanga wanabebwa na mama wakiwa wamekumbatiwa (au njia mbadala). Vipengele muhimu ni pamoja
na mgusano wa ngozi wa mapema, wa kuendelea na wa muda mrefu na (kwa hakika) kunyonyesha
kimahususi, au kulisha kwa maziwa ya mama. (Shirika la Afya Duniani, 2015)
Kirutubisho chenye msingi wa shahamu (LNS): Bidhaa mbalimbali zenye msingi wa shahamu zinazotoa
vitamini na madini, nishati, protini na asidi muhimu za mafuta. Kulingana na maelezo makali, zimeainishwa
kama LNS (MQ-LNS, SQ-LNS) za kiasi cha wastani au ndogo, kwa matumizi katika makundi maalum/uingiliajikati. MQ-LNS hutoa virutubisho vya kuongeza vinavyohitajika kwa viwango vikubwa na viwango vidogo; SQLNS hutoa hasa virutubisho (vya viwango vidogo) muhimu.
Uzito wa chini wa kuzaliwa(LBW): Watoto wachanga walio na uzito wa chini ya gramu 2,500, bila
kuzingatia muda wa uja uzito.
Kirutubisho cha kuongeza kwa viwango vidogo: Bidhaa ambayo hutoa virutubisho maalum vya viwango
vidogo ambayo haipatikani kama sehemu ya mlo wa kawaida.
Bidhaa za maziwa: Maziwa halisi, maziwa yalioenguliwa malai kiasi au kamili ambayo yamekaushwa;
maziwa halisi, maziwa yalioenguliwa malai kiasi au kamili ambayo ni kioevu; maziwa ya soya; maziwa
yaliyovukizwa au kufupishwa; maziwa yaliyoganda au mtindi.
Mlo wa kiwango cha chini unaoweza kukubalika: Kiashiria cha kawaida cha watoto wa umri wa miezi 623, kinachopima marudio ya kiwango cha chini cha ulishaji na uanuwai wa vyakula kama inavyofaa kwa
makundi mbalimbali ya umri. Ikiwa mtoto anakidhi marudio ya kiwango cha chini cha ulishaji na uanuwai
wa vyakula kwa kundi lao la umri na hali ya kunyonyesha, wanafikiriwa kuwa wanapata mlo wa kiwango cha
chini unaoweza kukubalika.
Ulishaji wa mchanganyiko: Kumlisha mtoto mchanga mwenye umri wa chini ya miezi sita vinywaji na/au
vyakula vingine pamoja na maziwa ya mama, yaani hawanyonyeshwi kimahususi. (Shirika la Afya Duniani, 2016).
Mtoto mchanga (neonate): Mtoto aliye na umri wa chini ya siku 28.
Asiyenyonyeshwa: Mtoto asiyepokea maziwa yoyote ya mama.
Pengo la virutubishi: Tofauti kati ya mahitaji ya virutubishi na ulaji wa virutubishi, kwa kuzingatia
utoshelevu wa nishati na virutubishi.
Majibu ya dharura ya virutubishi na afya: Mfumo rasmi wa majibu, unaoongozwa na mkusanyiko au
kundi la sekta na uwezo wa kiufundi wa kitaifa, ulio na lengo la kufikia mahitaji ya afya na lishe moja kwa
moja ya walioathiriwa na maafa kwa njia ya utoaji wa huduma za kibinadamu na utoaji wa lishe kwa njiailiyoratibika na ya kikanuni kulingana na viwango na uongozi wa kimataifa na wa kitaifa.
Ulishaji bora (unapendekezwa) wa mtoto mchanga na mtoto mdogo: Kuanzishwa mapema (ndani ya
saa moja baada ya kuzaliwa) kwa unyonyeshaji kimahususi, kunyonyesha kimahususi kwa miezi sita ya
kwanza ya maisha, ikifuatiwa na lishe ya kutosha na vyakula salama vya nyongeza wakati kunyonyesha
huendelea hadi umri wa miaka miwili au zaidi. “Imependekezwa” badala ya mazoea ya ulishaji bora
yametajwa katika OG-IFE.
Matibabu wakati wa kujifungua: Katika mazingira ya watoto wachanga walioambukizwa VVU, madawa ya
ARV ya baada ya kujifungua yanapewa mtoto mchanga katika miezi mitatu ya kwanza ya maisha ili
kupunguza hatari ya uambukizi wa VVU wakati wa kujifungua na baada ya kujifungua kutoka mama hadi
mtoto. Madawa ya ARV ya baada ya kujifungua yanaweza pia kutolewa kwa watoto wachanga zaidi ya miezi
mitatu ya kwanza ya maisha ili kupunguza hatari ya uambukizo wa VVU kutoka kwa mama hadi mtoto, kwa
mfano kupitia unyonyeshaji.

46

Kuwa tayari: Uwezo na ujuzi uliotengenezwa na serikali, mashirika ya majibu ya kitaalamu, jamii na watu binafsi
ili kutarajia na kujibu kwa ufanisi athari za matukio ya hatari au hali zinazowezekana, za karibu au za sasa.
Kuzuia maambukizi ya VVU kutoka kwa mama hadi kwa mtoto (PMTCT): Programu na hatua
zilizopangwa ili kupunguza hatari ya uambukizi wa VVU kutoka kwa mama hadi kwa mtoto (wima).
Mtaalamu anayestahiki wa afya au lishe: Katika mazingira ya UWA, mtaalamu wa afya au lishe au mshauri
wa UWA ambaye amepata mafunzo kuhusu masuala muhimu ya afya na/au lishe yanayofaa.
Chakula cha ziada kilicho tayari kwa kutumia (RUSF): Bidhaa maalum zilizo tayari kwa kula, zinazoweza
kubebeka, zinazofaa kwenye rafu, zinazopatikana kama michanganyiko, siagi au biskuti, zinazokidhi mahitaji
ya ziada ya virutubisho kwa wale ambao hawana njaa kali. (UNICEF, 2012).
Chakula cha kimatibabu kilicho tayari kwa kutumia (RUTF): Bidhaa maalum zilizo tayari kwa kula,zinazoweza kubebeka, zinazofaa kwenye rafu, zinazopatikana kama michanganyiko, siagi au biskuti
zinazotumiwa katika namna iliyoagizwa ili kuwatibu watoto wenye utapiamlo mkali. (UNICEF, 2012).
Chakula kilicho tayari kwa kutumia (RUSF): Bidhaa maalum zilizo tayari kwa kula, zinazoweza kubebeka,
zinazofaa kwenye rafu ambazo zimetengenezwa ili kuliwa moja kwa moja kutoka kwenye pakiti, bila ya haja
ya kupika, kuzimua au maandalizi mengine. RUF ni neno la ujumla linalojumuisha RUTF na RUSF (Marie-Pierre
Duclercq, 2014; imetoholewa).
Ulishaji wa watoto wachanga na wa umri mdogo uliopendekezwa: Tazama UWA Bora (iliyopendekezwa).
Kurejelea unyonyeshaji: Kurejelea kwa uundaji wa maziwa ya mama (unyonyeshaji) kwa mwanamke
aliyeacha kunyonyesha, hivi karibuni au zamani, ili kumnyonyesha mtoto wake au mtoto mwingine, hata bila
ya kuwa mja mzito tena. Unyonyeshaji ulioamilishwa ni kuchochea kwa uundaji wa maziwa kwa mwanamke
ambaye hajawahi kunyonyesha hapo awali.
Ulishaji mbadala: Kumlisha mtoto asiyepokea maziwa yoyote ya mama kwa chakula cha virutubisho vyakutosha mpaka afikiapo umri ambao anaweza kulishwa kikamilifu na vyakula vya familia. Neno hili linatumika
katika muktadha wa VVU.
Usaidizi wenye ujuzi: Katika mazingira ya kunyonyesha, ulishaji wa kuongeza au usaidizi wa ulishaji, utoaji
wa msaada wa kiufundi kwa mlezi aliye shida na kunyonyesha, ulishaji wa kuongeza au ulishaji bandia
unaofanywa na mtaalamu wa afya au lishe anayestahiki (tazama ufafanuzi).
Kifaa cha ulishaji wa ziada: (mfumo wa uuguzi wa ziada) Kisaidizi cha unyonyeshaji kinachoruhusu ulishaji
wa ziada (pamoja na maziwa ya mama iliyokamuliwa, maziwa ya mama ya mfadhili au fomula ya watotowachanga) kwenye titi.
Ulishaji wa ziada uliolengwa: Programu zinazotoa usaidizi wa virutubisho kwa watu binafsi wenye
utapiamlo mkali wa wastani.
Chuchu: Titi la bandia ambalo mtoto huweza kunywa maziwa kutoka kwa chupa.
Maziwa ya matibabu: Bidhaa maalum kwa ajili ya udhibiti wa utapiamlo mkali katika mipangilio ya
wagonjwa wanaolazwa, k.m. F75 na F100. Maziwa ya matibabu yanaweza kutengenezwa mapema au
kutayarishwa kutoka kwa maziwa yaliyoyokaushwa na kuondolewa malai (DSM), mafuta na sukari, pamoja na
uongezaji wa vitamini na madini. Kumbuka kuwa kutoka kwa robo ya tatu ya 2017, ufungaji utabadilika
kutoka kwa sacheti hadi mikebe ya 400g (UNICEF, Shirika la Afya Duniani, 2017).
Maziwa ya mtoto mdogo: Angalia maziwa ya Kukua.
Usambazaji usiolengwa: Tazama usambazaji wa Ujumla.
Mama wa kunyonyesha: Kunyonyesha mtoto kunakofanywa na mtu mwingine ambaye si mama mzazi.
Mtoto mdogo: Mtoto mwenye umri wa miezi 12 hadi umri wa miezi 23 iliyokamilika (anaweza pia kutajwa
kama wa miezi 12-<24 au mwaka 1-<2).

47

Vyanzo vya fasili
Kanuni. Kanuni ya Kimataifa ya Uuzaji wa Vibadala vya Maziwa ya Mama. Shirika la Afya Duniani, 1981 na
Maazimio yanayofaa ya Baraza la Afya Duniani, yanayofuata. http://ibfan.org/the-full-code
Taarifa kuhusu CMAMI. ENN na LSHTM, 2015. www.ennonline.net/c-mami
CRPD. Mkataba juu ya Haki za Watu wenye Ulemavu. www.un.org/development/desa/disabilities/
convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html
FAO, 2000. Usalama wa Chakula na Taarifa za Kutolindwa na Mifumo ya Ramani.
www.fao.org/3/a-x8346e.pdf
FAO, 2012. Lishe katika WFP: Uratibishaji wa Hatua Maalum za Lishe. Istilahi za Lishe.
www.fao.org/fileadmin/ templates/cfs/Docs1415/Events/CFS_NERWS_2015/CFS_NERW_WFP_Programming_Nutrition_Specific.pdf
IASC, 2007. Miongozo ya Mipangilio ya Dharura baina ya Mashirika kwa Usaidizi wa Kibinadamu.
https://interagencystandingcommittee.org/preparedness/documents-public/inter-agencycontingency-planning-guidelines-humanitarian-assistanceMarie-Pierre Duclercq, 2014. Uzalishaji wa Chakula kilicho Tayari kwa Kutumia (RUF): Maelezo ya jumla ya
hatua na changamoto zinazohusika katika uzalishaji wa “mtaani” wa RUF.
www.ennonline.net/productionofreadytousefoodruf
OCHA. Uratibu wa Kundi. www.unocha.org/legacy/what-we-do/coordination-tools/cluster-coordination
OCHA, 2003. Faharasa ya Istilahi za Kibinadamu.
http://uninterpreters.net/glossaries/ocha%20glossary.pdf
PATH, 2013. Kuimarisha Benki ya Maziwa ya Binadamu.
www.path.org/publications/files/MCHN_strengthen_hmb_frame_Jan2016.pdf
UNICEF, 2012. Faharasa ya Lishe. www.unicef.org/lac/Nutrition_Glossary_(3).pdf
UNICEF, WHO, 2017. Kuanzisha Muongozo wa Ufungaji Ulioboreshwa na Utengenezaji Upya wa Maziwa ya
Matibabu. Hati ya Kutuma Ujumbe ya Kawaida 1: Tarehe 27 Julai 2017. www.ennonline.net/tm
Shirika la Afya Dunaini, 2006. Ushauri wa Kiufundi wa VVU na Ulishaji wa Mtoto Mchanga - Karatasi ya Majadiliano.
http://files.ennonline.net/attachments/516/animal-milk-modification-who-discussion-paper-oct2006.pdf
Shirika la Afya Duniani, 2007. Jinsi za kutathmini matendo ya UWA. Sehemu ya 1: Fasili.
www.shirikalaafyaulimwenguni.kimataifa/mama_mtoto_vijana/hatizamaandiko/9789241596664/en/
Shirika la Afya Duniani, 2015. Mapendekezo juu ya hatua za kuboresha matokeo ya watoto wanaozaliwa
mapema. http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/183037/1/9789241508988_eng.pdf
Shirika la Afya Duniani, 2016. Taarifa mpya kuhusu VVU na Ulishaji wa Watoto: Mwongozo. Maelezo na Fasili
za Maneno Muhimu. www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/2016/en/

48

Kiambatisho 1: Mwongozo kulingana na maudhui/ utaalamu na utayari
Sekta/Utaalamu

SehemuSekta zote (kwa jumla)

3.6, 4.2, 4.3, 5.6

Huduma kwa vijana

5.4, 5.7, 5.30, 5.32

Kilimo5.30-5.32

Ulinzi wa mtoto

4.6.1, 5.23, 5.30, 5.32, 6.19, 6.20, 6.24

Ulemavu

5.4, 5.16, 5.30-5.32

Maendeleo ya mapema ya mtoto

2.3, 4.6.2, 5.4, 5.22, 5.30, 5.32

Usalama wa Chakula na maisha

5.30-5.32

Food Security and Livelihoods

3.4, 4.6.1, 5.22, 5.23, 5.30, 5.32, 5.7, 5.40

Afya:
Afya ya uzazi, mama na watotowachanga

3.4, 3.6, 4.5, 4.6.1, 5.22, 5.23, 5.25, 5.30, 5.31, 5.32, 5.7,
5.40

Huduma za uponyaji

5.4, 5.16, 5.30, 5.32

Huduma za afya ya akili msaada wa
kisaikososhio

2.3, 5.16, 5.30-5.32

Virusi Vya Ukimwi (VVU)

4.6.1, 5.7, 5.16, 5.30-5.32, 5.33-5.39

Udhibiti wa magonjwa ambukizi

1.1, 4.6.1, 5.4, 5.10, 5.30, 5.33, 5.40

Utaratibu wa vifaa na usafirishaji

2.1, 5.22, 5.24, 5.28, 5.30, 6.1-6.6, 6.11-6.18, 6.24-6.25

Makazi5.30, 5.32

WASH

5.10, 5.22, 5.30-5.32, 6.22

Utayari

1.1-1.7, 2.2, 2.4, 3.2, 3.5, 4.1, 4.4-4.5, 4.6.1, 5.1, 5.13,
5.33, 6.4, 6.7

49

VIPUPISHO
AUVW
CTTK
CZTK
DKMU
FUTV
FUV
HAMK
JAD
JKM
KKKK
KMMKM
KVE
KVM5
KVWW
MbMM
MCD
MKCW
MMK
MMM
MMU
MMUD
MPULUCMT-UVD
MUCUL
MUE
PCD
SAD
SCK
SLK
SUMWk
SUMWt
TKMU
UAK
UCR
UM
UMK
UUMCK
UUVG
UVM
UVWVV
UWDIFE
UWWUM
VVU
WNN
WWW
50

Afya ya uzazi, vichanga na watoto
Chakulatiba kilicho tayari kutumika
Chakula cha ziada kilicho tayari kutumika
Dawa za kupunguza makali ya ukimwi
Fomula ya unga iliyo tayari kwa vichanga
Fomula ya unga ya vichanga
Huduma za afya ya akili na msaada wa kisaikososhio
Jumuiya ya Afya Duniani
Joto kali mno
Kituo cha Kimataifa cha Kumbukumbu za Kanuni
Kuzuia maambukizi ya mama-kwa-mtoto
Kiwango cha vifo kwa eneo
Kiwango cha vifo chini ya miaka mitano
Kiwango cha vifo vya watoto wachanga
Mbadala wa maziwa ya mama
Mtandao wa Chakula cha Dharura
Mtandao wa Kimataifa wa Chakula cha WatotoMpango wa Mwitikio wa Kibinadamu
Makuzi na Mendeleo ya Mtoto
Maarifa, mtazamo, utendaji
Mpango wa Mwelekeo wa Unyonyeshaji Duniani
Mtazamo wa Pamoja kuhusu Ukadiriaji Lishe na Usalama wa Chakula
Mwongozo Tendaji kwa wafanyakazi wa misaada ya dharura na Wasimamizi
wa programu kuhusu Ulishaji Vichanga na Watoto kwenye Dharura
Mfumo wa Usalama wa Chakula na Ufuatiliaji wa Lishe
Maji, usafi na elimusiha
Programu ya Chakula Duniani
Shirika la Afya Duniani
Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa
Shirika Lisilo la Kiserikali
Shirika la Umoja wa Mataifa la Wakimbizi
Shirika la Umoja wa Mataifa la Watoto
Tiba ya kupunguza makali ya ukimwi
Utafiti wa Afya wa Kidemografia
Usalama wa Chakula na Riziki
Umoja wa Mataifa
Uzito mdogo wa mtoto anapozaliwa
Uchambuzi Mpana wa Usalama wa Mazao na Chakula na Uwezekano wa Kudhurika
Ushirikiano wa Ulishaji Vichanga wa Geneva
Unga wa Viinilishemikro
Utafiti wa Vikundi Wenye Viashiria Vingi
Ulishaji wa watoto wachanga na wadogo walio katika dharura (pia wanaitwa UWA)
Ulishaji wa watoto wachanga na wa umri mdogo
Virusi vya Ukimwi
Wakimbizi wa ndani kwa ndani
Wanawake wajawazito na wanyonyeshao

Maelezo51

MT-UVD ilitengenezwa na
2nd Floor, 69 High St, Marlborough House,
Kidlington, Oxfordshire, OX5 2DN
Tel: +44 (0) 7469 076157
email: office@ennonline.net
www.ennonline.net

52