Energiebesparing op het agrarisch bedrijf

Kansen voor verhoging energie-efficiency in de akkerbouw,vollegrondsgroenten en fruitteelt

J. Kamp – PPO-AGV
P. van Reeuwijk – PPO-AGV
F. Schoorl – PPO-BBF
M. Montsma – Food & Biobased Research

Praktijkonderzoek Plant & Omgeving
Economie en management
26 maart 2010

PPO nr. 3250166809.

© 2010 Wageningen, Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO)
Alle intellectuele eigendomsrechten en auteursrechten op de inhoud van dit document behoren uitsluitend toe aan deStichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO). Elke openbaarmaking, reproductie, verspreiding en/of ongeoorloofd
gebruik van de informatie beschreven in dit document is niet toegestaan zonder voorafgaande schriftelijke toestemmingvan DLO.
Voor nadere informatie gelieve contact op te nemen met: DLO in het bijzonder onderzoeksinstituut Praktijkonderzoek
Plant & Omgeving

DLO is niet aansprakelijk voor eventuele schadelijke gevolgen die kunnen ontstaan bij gebruik van gegevens
uit deze uitgave.

Opdrachtgever:

Projectnummer: 3250166809

Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.
Sector Akkerbouw, Groene ruimte en Vollegrondsgroenteteelt
Adres: Edelhertweg 1, 8219 PH Lelystad: Postbus 430, 8200 AK LelystadTel.
: 0320 - 29 11 11
Fax: 0320 - 23 04 79
E-mail: infoagv.ppo@wur.nl
Internet: www.ppo.wur.nl© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

2

Inhoudsopgave
paginaVOORWOORD ...................................................................................................................................... 5
SAMENVATTING................................................................................................................................... 7
1

INLEIDING .................................................................................................................................. 11
1.1
Aanleiding ........................................................................................................................... 11
1.2
Doelstelling ......................................................................................................................... 11
1.3
Onderzoeksvragen en afbakening ......................................................................................... 11
1.4
Werkwijze............................................................................................................................ 12
1.5
Leeswijzer........................................................................................................................... 142

HUIDIG ENERGIEGEBRUIK IN DE SECTOREN ................................................................................. 15
2.1
Gemiddeld energiegebruik per bedrijf .................................................................................... 15
2.2
Selectie van teelten.............................................................................................................. 18
2.2.1
Akkerbouw ................................................................................................................... 19
2.2.2
Vollegrondsgroenten ..................................................................................................... 22
2.2.3
Fruit............................................................................................................................. 23
2.3
Energiegebruik per teelt ....................................................................................................... 25
2.4
Welk aandeel in de productiekosten maakt energie uit ............................................................ 31

3

WELKE AUTONOME (MARKT)ONTWIKKELINGEN ZIJN ER? ............................................................... 33
3.1
Algemene trends ................................................................................................................. 33
3.2
Akkerbouw .......................................................................................................................... 34
3.2.1
Aardappelen en uien...................................................................................................... 34
3.2.2
Granen......................................................................................................................... 36
3.2.3
Suikerbieten ................................................................................................................. 36
3.2.4
Winterpeen................................................................................................................... 36
3.2.5
Witlofwortels ................................................................................................................ 37
3.3
Vollegrondsgroenten ............................................................................................................ 37
3.3.1
Prei ............................................................................................................................. 37
3.3.2
Sluitkool....................................................................................................................... 38
3.3.3
Asperge (groen en wit) .................................................................................................. 38
3.3.4
Witlof(trek).................................................................................................................... 38
3.4
Fruitteelt ............................................................................................................................. 39
3.4.1
Appels en peren............................................................................................................ 39
3.4.2
Rode bessen ................................................................................................................ 41

4

ENERGIEBESPARINGSOPTIES IN DE LANDBOUW........................................................................... 43
4.1
Gebouwen........................................................................................................................... 43
4.2
Klimaatregelingen / -computer .............................................................................................. 44
4.3
Installatie ............................................................................................................................ 44
4.4
Meten en bewaken............................................................................................................... 46
4.5
Overig................................................................................................................................. 47

5

CHECKLIST PER SECTOR ............................................................................................................ 49

6

DISCUSSIE EN AANBEVELINGEN.................................................................................................. 63

LITERATUUR...................................................................................................................................... 67
BIJLAGE 1: ONDERZOEK BECO GROEP IN NOORD HOLLAND ................................................................ 69© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

3

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

4

Voorwoord
LTO Nederland heeft in 2008 het convenant Schoon en Zuinig getekend. De sector zal zich o.a. inspannenom te komen tot een energiebesparing van gemiddeld 2% per jaar in de komende periode van 15 jaar. Voorde glastuinbouw en de bloembollensector is het werken aan energiebesparing al jaren aan de orde in het
kader van MJP-e. Voor de sectoren akkerbouw, vollegrondsgroenten en fruitteelt is het echter nieuw.
Energiekosten maken in deze sectoren slechts beperkt deel uit van de productiekosten. Daardoor zijn telers
in het verleden niet bewust met deze kosten omgegaan. De aandacht ging steeds meer uit naar de kwaliteit
van het product en het beperken van bijv. het bewaarrisico. De energiekosten zullen de komende jaren
ongetwijfeld sterk gaan stijgen (de lagere energieprijzen van 2008/2009 zullen van tijdelijke aard blijken tezijn). Dit maakt investeringen in energiebesparing sneller rendabel. En juist in tijden van snel stijgende
energiekosten is de ondernemer zich eerder bewust van de besparingsmogelijkheden. Kortom, de komende
jaren kan er op dit punt geoogst te worden.
Ook bij investeringen in energiebesparing gaat de kost voor de baat uit. En investeringen in bewaarplaatsen
worden maar af en toe gedaan. Zaak dus dat de ondernemers iedere kans benutten. Dit vraagt om
enerzijds om een actieve aanpak richting telers, anderzijds heeft de bollensector aangetoond dat onderzoek
nieuwe onverwachte kansen biedt.
Het voorliggende rapport geeft telers enig houvast waar energiebesparing in de naoogstfase te realiseren
is. Tevens zijn aanbevelingen gedaan hoe de ondernemers gestimuleerd kunnen worden om daadwerkelijk
tot energiebesparende maatregelen te gaan toepassen. Vanuit het onderzoek zijn wij graag bereid om onze
expertise in te brengen.
Het onderzoek is uitgevoerd door een team van onderzoekers van de Wageningen UR (PPO-AGV, PPO-BBF
en Food & Biobased Research), waarbij dankbaar gebruik is gemaakt van informatie van o.a. DLV-BMT. Het
rapport is tot stand gekomen met de kritische ondersteuning van een begeleidingsgroep, bestaande uit
vertegenwoordigers van Ministerie LNV, LTO-Nederland, NFO en LTO Groeiservice. De auteurs danken debegeleidingsgroep voor hun bijdrage.
Ik wens de sectoren veel succes toe bij het behalen van de doelstellingen.

ir. ing. A.T.J. van Scheppingendirecteur PPO-AGV© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

5

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

6

Samenvatting
In het kader van het convenant Schoon en Zuinig hebben de primaire sectoren zich gecommitteerd aan het
leveren van een beperking van de uitstoot van broeikasgassen. De open teeltsectoren hebben toegezegd
zich onder andere sterk te maken voor een energiebesparing van 2% per jaar (ofwel 30% over de periode
2005 -2020 – MJA-3). Tevens hebben zij zichzelf een inspanning opgelegd om duurzame energie teproduceren als sector. Voor de sectoren in de open teelten wordt gewerkt aan een jaarwerkprogramma.
De sectoren akkerbouw, vollegrondsgroenten en fruitteelt maken geen deel uit van eerdere MJA-e (integenstelling tot bijv. de bollensector). Daarom is er in deze sectoren ook niet gemonitord hoe het
energieverbruik zich heeft ontwikkeld. Ook is er maar een zeer beperkt beeld van het energieverbruik in denaoogstfase, dat wil zeggen: vanaf levering geoogst product op het erf tot aan de aflevering aan deafnemer. En het inzicht in mogelijkheden tot energiebesparing in deze fase ontbreekt.
Het doel van het onderzoek is om in eerste instantie het energieverbruik van de belangrijkste gewassen inde drie genoemde sectoren in kaart te brengen, zowel van de teelt- als van de naoogstfase. Vervolgens zijn
trends beschreven die invloed hebben op het energieverbruik. Het betreft zowel algemene trends als
gewasspecifieke trends. Tenslotte zijn energiebesparingsmogelijkheden in de naoogstfase geïnventariseerd
en is, voor zover mogelijk, een indicatie gegeven van de grootte ervan, de bijbehorende investering
alsmede de terugverdientijd.
Uitgangspunten
Gelet op het karakter van het convenant Schoon & Zuinig, dat doelstellingen oplegt voor een sector, is in
het rapport uitgegaan van uitsluitend het directe energieverbruik. Het indirecte energieverbruik, bijv.
energieverbruik voor productie van kunstmest, diesel, gewasbeschermingsmiddelen etc. is buiten
beschouwing gelaten. Verder biedt het convenant de ruimte om niet alleen harde energiebesparing(verlaging van het absolute energieverbruik), maar ook de energie-efficiency (energieverbruik per eenheid
product) als criterium voor energiebesparing te hanteren. Door dit tweede criterium wordt
productieverhoging, waar in veel teelten sprake van is, niet “afgestraft” in het kader van Schoon & Zuinig. In
dit onderzoek zijn daarom naast bijv. energieverbruik per hectare ook kengetallen in de vorm vanenergieverbruik per ton product gepresenteerd.
Gewassen
Op basis van een korte analyse is een selectie gemaakt van de belangrijkste gewassen per sector in termenvan energieverbruik in de naoogstfase. Hierbij is met name het areaal in Nederland en de mate van opslag(als grote energievrager) meegewogen in de selectie. Voor de akkerbouw is de naoogstfase vanaardappelen (poot-, consumptie-, zetmeel-), zaaiuien, winterpeen en witlof geïdentificeerd als grote
energieverbruikers in combinatie met een relevant areaal. Voor de vollegrondsgroentensector is gekozen
voor prei, sluitkool, witloftrek en asperges, terwijl in de fruitsector naast appel en peer ook de bessenteelt
in meegenomen.
Energieverbruik in teelt – bewaring - verwerking
Voor de genoemde gewassen is een raming gemaakt van het energieverbruik per fase van de productie.
Voor het teeltstuk betreft het vooral brandstofverbruik voor diverse bewerkingen, gebaseerd op KWIN. Voorhet energieverbruik in de bewaring zijn richtwaarden gehanteerd zoals die door bouwadviesbureaus worden
gebruikt of in beschikbare brochures zijn gevonden. In het kader van dit onderzoek heeft geen verificatie
van deze richtwaarden plaatsgevonden en kan in de praktijk ook meer energie gebruikt worden dan op
basis van deze richtwaarden verwacht mag worden. Voor be- en verwerking van geoogst product isinformatie verzameld bij leveranciers van inschuurlijnen en be- en verwerkingsapparatuur. In onderstaande
grafiek is per gewas weergegeven wat het energieverbruik per ha is en de verdeling daarvan per fase vande productie. De verschillen tussen de gewassen zijn fors en het aandeel energie in bewaring/verwerking
varieert ook sterk.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

7

Figuur 3 (hoofdstuk 2). Energieverbruik in de teelt- en naoogstfase (in GJ/ha).

rode bes bewaar
peer
appel
suikerbiet (teelt)
tarwe & gerst (teelt)
gewassenaspergesluitkool (2/3 wit)in teeltdrogen/bewaring
overigprei
witlof (teelt+trek)
winterpeen
zaaiuienZ aardappel
P aardappel mech
P aardappel lucht
C aardappel
0,00

20,00 40,00 60,00 80,00

Wanneer op nationale schaal gekeken wordt naar het energieverbruik per gewas, dan ontstaat een geheel
ander beeld. In figuur 5 (hoofdstuk 5) is daarom het energieverbruik per gewas (totaal in GJ) weergegeven.
Opvallend is dat een gewas als graan (alleen teeltstuk) per ha een laag energieverbruik geeft, maar door het
grote areaal in absolute zin het hoogste totale energieverbruik heeft. Kleine besparingen in grote teelten
kunnen in absolute zin toch een grote impact op het energieverbruik in de sector hebben.

ro d e b e s
bewaar

peer

appel

s u ik e r b ie t
( te e lt)

ta r w e &g e r s t ( te e lt)

a s p e rg es lu itk o o l( 2 / 3 w it)p re iw itlo f( te e lt+ tr e k )w in te r p e e n

z a a iu ie nZa a rd a p p e l

Pa a rd a p p e l
m echPa a rd a p p e llu c h t

1.400.000
1.200.000
1.000.000
800.000
600.000
400.000
200.000-

Ca a rd a p p e l

Figuur 5 (hoofdstuk 5). Energieverbruik totaal per gewas (voor het totale areaal in Nederland) in GJ per
gewas.

TrendsIn relatie tot de genoemde sectoren zijn een groot aantal trends geïdentificeerd die in de naoogstfase een
invloed hebben op het energieverbruik (zie hoofdstuk 3). De mate waarin dat gebeurt is doorgaans niet
bekend en ook niet onderzocht. De effecten op het energieverbruik zijn vooral kwalitatief beoordeeld. Een
aantal algemene trends zijn bijv.: schaalvergroting bedrijven, jaarrond beschikbaarheid van producten,
klimaatverandering, stijgende energieprijzen, robotisering. Daarnaast zijn er per gewas een aantal trendsgeïdentificeerd. Zo speelt er voor een aantal gewassen dat de verwerker streeft naar een langere
verwerkingsperiode, waardoor het product langer op het primaire bedrijf opgeslagen wordt. Ook de matewaarin een aantal producten op het primaire bedrijf verwerkt, vertoont een stijgende lijn.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

8

Energiebesparingsmogelijkheden
Per sector zijn een groot aantal energiebesparingsmogelijkheden geïdentificeerd. Deze zijn gepresenteerd
in de vorm van een checklist. Voor de sectoren akkerbouw en vollegrondsgroenten ontbreken goede
gegevens over besparingsmogelijkheden, investeringskosten en terugverdientijd. Daarom zijn in deze
checklists gegevens uit de bollensector weergegeven om zo een redelijke indicatie te krijgen van mogelijke
besparingen, alsmede een indicatie van de terugverdientijd. Het verdient aanbeveling deze checklists verder
aan te vullen met actuele sectorspecifieke gegevens, die uit nieuw te starten onderzoeks- en
praktijkprojecten verzameld worden. Voor de fruitteelt heeft bewaaronderzoek van de afgelopen jaren op
een aantal punten zicht gegeven op realistische besparingsmogelijkheden. In de fruitteelt is wel behoefte
aan het bevorderen van kennisoverdracht en bewustwording te bevorderen middels haalbaarheidsstudies,energieprojecten en training.
Discussie en aanbevelingen
Bewaring van geoogst product vormt het overgrote deel van het energieverbruik in de naoogstfase.
Geconstateerd kan worden dat de huidige bewaarpraktijk in de genoemde sectoren gericht is op behoud
van kwaliteit en niet (of minder) op energiebesparing. Bij veel producten leiden de beperkte energiekosten
t.o.v. productiekosten en mogelijk risico’s van kwaliteitsverlies tot (te) beperkte prikkels om te komen tot
energiebesparing. Onder invloed van stijgende energieprijzen zullen ondernemers in beweging (moeten)
komen.
Wijziging van bewaargedrag van een ondernemer vereist wijziging van routines. Elke ondernemer is ervan
overtuigd dat hij goed (misschien wel optimaal) bezig is. De praktijk (met name in de fruitteelt en bollenteelt)
bevestigt het beeld dat er hele grote verschillen in energieverbruik zijn per ton product tussen
ondernemingen. Deels is dit te verklaren door verschillende omstandigheden (omvang bewaring, duuropslag, mate van isolatie), maar de oorzaak ligt ook deels in verschillen in bewaargedrag. Daarnaast zijn er
signalen dat verschillen in bewaarinstellingen en tussen bewaarcomputers leiden tot verschillend
energieverbruik. Nader onderzoek op dit punt is gewenst. Vertaling van onderzoeksresultaten naar de
praktijk kan heel goed plaatsvinden in de vorm van studiegroepen. Indien dit gecombineerd wordt met
metingen op de individuele bedrijven, dan ontstaat een uitdagende basis voor discussie binnen de groep.
Het onderzoek op gebied van bewaring van akkerbouw- en vollegrondsgroentenproducten heeft de laatste
10 – 15 jaar nagenoeg stil gestaan. Bewaaronderzoek in de bollensector is op verschillende terreinen
succesvol. Slimme aanpassingen in de ventilatiesystemen hebben niet alleen tot een betere luchtverdelinggeleid maar ook energie bespaard. Ook voor de akkerbouw en vollegrondsgroentensector liggen hierkansen. Op het gebied van warmte/koudeopslag en warmtewisselaars is er perspectief op bedrijven met
een grote warmte- of koudevraag.
Tot slot wordt opgemerkt dat het teeltstuk (van grondbewerking t/m oogst) in de sectoren een aanmerkelijk
deel van het totale energieverbruik inneemt. Als het gaat om energiebesparing verdient ook deze fasevoldoende aandacht.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

9© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

10

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

In het kader van het convenant Schoon en Zuinig hebben de primaire sectoren zich gecommitteerd aan het
leveren van een beperking van de uitstoot van broeikasgassen. De open teeltsectoren hebben toegezegd
zich onder andere sterk te maken voor een energiebesparing van 2% per jaar (ofwel 30% over de periode
2005 -2020 – MJA-3). Tevens hebben zij zichzelf een inspanning opgelegd om duurzame energie teproduceren als sector. Voor de sectoren in de open teelten wordt gewerkt aan een jaarwerkprogramma. Dit
programma richt zich zowel op energieproductie op het primaire bedrijf als op energiebesparing. De hiervoorliggende vraag betreft uitsluitend het deel energiebesparing.
De sectoren hebben al langere tijd te maken met concurrerende prijzen en opereren vanuit die positie
kostenbewust. Daar waar kosten bespaard konden worden, heeft invoering plaatsgevonden. Energiekosten
maakten daar deel van uit. De sector vraagt zich zodoende zelf af of er wel kansen zijn op het gebied vanenergiebesparing. Dit onderzoek moet daarop een antwoord geven.
De sectoren akkerbouw, vollegrondsgroenten en fruitteelt maken geen deel uit van eerdere MJA-e (integenstelling tot bijv. de bollensector). Daarom is er in deze sectoren ook niet gemonitord hoe het
energieverbruik zich heeft ontwikkeld en hebben deze sectoren geen specifiek beleid gedefinieerd hoe dedoelstelling bereikt kan worden. De resultaten van dit onderzoek kunnen hiervoor als input dienen.

1.2

Doelstelling

Het doel van het onderzoek is om de energiebesparingsmogelijkheden in kaart te brengen in denaoogstfase voor de sectoren Akkerbouw, Vollegrondsgroententeelt en Fruitteelt, dat wil zeggen: vanaf
levering geoogst product op het erf tot aan de aflevering aan de afnemer.
Het uitgangspunt daarbij is om in te zoomen op de meeste relevante teelten in deze sectoren in relatie tot
energieverbruik. De energiebesparingsmogelijkheden worden omschreven en verzameld in de vorm van een
checklist die het voor de teler mogelijk maakt om in te schatten welke opties mogelijk voor zijn bedrijf
interessant kunnen zijn.

1.3

Onderzoeksvragen en afbakening

Het onderzoek geeft antwoord op de volgende vragen:1a. Waar lopen de (grote) energiestromen in de open teelten?
1b. Welk aandeel in de productiekosten maakt energie uit (per product/volume)? Daarbij is het ook vanbelang dat duidelijk is hoe groot de verschillen zijn tussen de bedrijven, afhankelijk of men wel ofniet koelt, spoelt, bewerkt of verpakt.
2. Welke autonome (markt) ontwikkelingen hebben geleid tot veranderingen in energiegebruik en
welke zijn te verwachten tot en met 2020? Hierbij valt te denken aan energie-intensiveringen als
koelen, spoelen, bewerken, verpakken op het primaire bedrijf.
3. Welke voor de hand liggende energiebesparingsopties zijn per deelsector te onderscheiden? Deenergiebesparingsopties worden in de vorm van een checklist toegankelijk gemaakt voor desectoren. Voor zover informatie in de literatuur beschikbaar is, wordt aangegeven hoeveel met een
bepaald alternatief kan worden bespaard.
© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

11

Afbakening
Voor vragen 1a en 1b is gekeken naar zowel de teelt, oogst als naoogstactiviteiten.
Voor vraag 2 is gefocust op die ontwikkelingen die relevant zijn voor het energieverbruik.
Voor vraag 3 staan de activiteiten op het primaire bedrijf centraal vanaf de oogst (dus zodra het
product na de oogstmachine op het teeltbedrijf komt) tot het moment van afvoer van het bedrijf.
Binnen de sectoren Akkerbouw, vollegrondsgroententeelt en de fruitteelt is allereerst gekeken welke
gewassen in dit kader het meest relevant zijn (qua omvang en bijdrage aan het energieverbruik). Voor dezegewassen worden bovenstaande vragen uitgewerkt. Met name in de akkerbouw, maar ook op veel
vollegrondsgroentenbedrijven is sprake van een combinatie van teelten. Indien een indruk verkregen moet
worden van de energiebesparing op bedrijfsniveau, dan kan deze berekend worden op basis van deinformatie per teelt: dit zijn in feite bouwstenen voor deze berekening.
Om tot een realistisch beeld per teelt te komen is als uitgangspunt gekozen dat de bewerkingen per teelt,
d.w.z. inclusief loonwerk, worden toegerekend aan de teelt.
Een vergelijkbaar uitgangspunt is gekozen voor de situatie waarbij geoogst product op het eigen bedrijf,
maar veelal ook bij loonkoelbedrijven in bewaring wordt gegeven. In dit onderzoek wordt ervan uitgegaan
dat dit volledig op het teeltbedrijf plaatsvindt.
In veel teelten is sprake van een sterke productieverhoging per ha. Door betere rassen en verdere
optimalisering van teelt en teeltomstandigheden wordt er meer product geoogst per ha. Voor een
teeltbedrijf betekent een hogere opbrengst in absolute zin ook meer energiekosten (dus per ha). Echter, pereenheid product zullen de energiekosten vrijwel altijd dalen. Daarom wordt in het onderzoek steeds het
energieverbruik per eenheid product in kaart gebracht.
In deze sectoren heeft in het kader van MJA-2 geen monitoring plaatsgevonden van energieverbruik.
Hierdoor is slechts een beperkte hoeveelheid verbruiksinformatie beschikbaar.
Direct energieverbruik
In het onderzoek wordt uitsluitend gekeken naar het directe energieverbruik (elektriciteit, gas- en
dieselverbruik). De reden hiervoor is dat “indirect energieverbruik voor de primaire sector” feitelijk directenergieverbruik is voor een andere schakel in de keten. Binnen het Meerjarenplan Energie hebben ook die
schakels eigen energiedoelstellingen.

1.4

Werkwijze

Het onderzoek is opgesplitst in een aantal onderzoeksvragen (zie par. 1.3). Deze zijn als volgt toegewezen
aan zogenoemde werkpakketten:
(1a)
(1b)

Waar lopen de (grote) energiestromen in de open teelten?
Welk aandeel in de productiekosten maakt energie uit (per product/volume)? Daarbij is
het ook van belang dat duidelijk is hoe groot de verschillen zijn tussen de bedrijven,afhankelijk of men wel of niet koelt, spoelt, bewerkt of verpakt.

ad 1a. Dit onderdeel richt zich op de relevantie van besparingen in energieverbruik in een bepaalde fasevan de teelt en verwerking. Productiestappen die slechts een klein deel uitmaken van het totale
energieverbruik bieden minder kansen op een significante energiebesparing dan de meer energievragende
productiestappen.
(WP1.1) Vaststellen bedrijfstypen cq. relevante teelten
Per sector wordt bekeken welke teelten verantwoordelijk zijn voor het merendeel van het
energieverbruik in de sector. In het kader van dit onderzoek zijn bij de voorselectie het areaal van© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

12

de teelt, het energieverbruik tijdens de teeltfase en het energieverbruik tijdens de na-oogstfase(opslag en verwerking) de belangrijkste criteria.
(WP1.2) Inventariseren van het energieverbruik
Per bedrijfstak is van de geïdentificeerde bedrijven een opstelling gemaakt van de belangrijkste“energievreters”. Het betreft het traject: grondbewerking, teelt, oogst, transport, opslag,
verwerking, afvoer. Het gaat hierbij om een indicatie (gemiddelde), niet om de cijfers achter dekomma.
ad 1b. Welk aandeel in de productiekosten maakt energie uit (per product/volume)?
(WP1.3) Inventariseren van de productiekosten
Op basis van KWIN cijfers wordt een toegankelijke opstelling gemaakt van de opbouw van deproductiekosten per bedrijfstype alsmede het aandeel energie daarin. Dit biedt inzicht in deeffecten van energiebesparing op de hoogte van de productiekosten. Immers, bij een klein aandeel
van energie in de productiekosten zijn de voordelen van energiebesparingen in termen van
kostenverlaging beperkt. Omgekeerd: bij een groot aandeel geeft investeren in energiebesparing
een sterke verlaging van de productiekosten en is dan snel(ler) aantrekkelijk.
Resultaat:overzicht van belangrijkste productieprocessen met per proces een raming van de kosten;
het aandeel energiekosten daarin.
(2)
Welke autonome (markt) ontwikkelingen hebben geleid tot veranderingen inenergiegebruik en welke verwachten we tot en met 2020? Hierbij met name ook de energieintensiveringen meenemen als koelen, spoelen, bewerken, verpakken op het primaire bedrijf.
WP2

Beschrijving van de autonome ontwikkelingen per sector.

In dit werkpakket worden trends geïdentificeerd die van invloed zijn op het energieverbruik op het
primaire bedrijf. Per sector worden deze beschreven. Door een verbinding te leggen met deresultaten van WP1.3 ontstaat er een beeld in hoeverre deze ontwikkelingen leiden tot een
autonome groei van het energieverbruik. Tevens wordt getracht om het effect hiervan in teschatten.
Om de doelstellingen van Schoon&Zuinig te realiseren moet het effect van een stijgend
energieverbruik door deze trends gecompenseerd worden in een hogere besparingsdoelstelling.
Resultaat: per sector een beschrijving van de trends in de relevante teelten die significanteverschuivingen in energieverbruik tot gevolg hebben.
(3)

Welke voor de hand liggende energiebesparingsopties zijn per deelsector teonderscheiden? De energiebesparingsopties worden in de vorm van een checklist
toegankelijk gemaakt voor de sectoren. Hieruit is af te leiden hoeveel met een bepaald
alternatief kan worden bespaard, welke investeringen ervoor nodig zijn en wat dedaaraan gekoppelde terugverdientijd is.
WP3.1 Identificatie van energiebesparingsmogelijkheden per sector en deelsector.
In dit werkpakket wordt geïnventariseerd welke besparingsmogelijkheden per proces in de fase na
de oogst (vanaf de oogstmachine) tot aan afvoer van het bedrijf er zijn. Het betreft derhalve
processen zoals: transport, inschuren, bewaring (droging, koeling), verwerking, verpakking, afvoer(tot erfgrens).
Vooraf wordt op basis van de resultaten van WP1.3 vastgesteld welke processen hiervoor relevantzijn: de processen met een lage energiebehoefte worden genegeerd.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

13

Vervolgens wordt per proces geïnventariseerd welke energiebesparende alternatieven er zijn. Per
alternatief wordt vastgesteld welke besparing (procentueel) realiseerbaar zijn tov. een beschreven
gangbare situatie. Tevens wordt ingeschat welke investering hiervoor nodig is. Complicerende
factor is dat hier heel veel schaaleffecten een rol spelen: sommige investeringen vergen een
minimale omvang van de bewaring. Daarnaast zijn van lang niet alle alternatieven goede (objectieve)
besparingscijfers voorhanden. Dit vraagt om een creatieve zoektocht naar potentiële bronnen van
informatie.
Resultaat: overzicht van energiebesparingsmogelijkheden in de naoogst processen (incl. hoogte
van de besparingen en terugverdientijd); deels harde cijfers, deels expertramingen.

WP3.2 Vertaling van de besparingsmogelijkheden in een checklist
Voor elk der 3 sectoren (akkerbouw, vollegrondsgroententeelt en fruitteelt) wordt een eenvoudige
checklist gemaakt. In eerste instantie is dat een toegankelijk “papieren” checklist, die mogelijk
eenvoudig kan worden omgezet in een geautomatiseerde versie (mits zinvol, gelet op debesparingsmogelijkheden; naar voorbeeld van de bollensector).
Resultaat: Checklist per sector (3) met besparingsmogelijkheden.

1.5

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 zijn allereerst cijfers gepresenteerd van het energieverbruik in de agrarische sector.
Vervolgens is per sector beschreven welke teelten in het kader van dit onderzoek geselecteerd zijn om
nader te analyseren (par. 2.2). Van de geselecteerde teelten is bekeken wat het energieverbruik is van dezeteelten in de teeltfase, bewaring (en evt. verwerking) (par. 2.3).
In hoofdstuk 3 zijn een groot aantal trends beschreven die op korte of langere termijn van invloed zijn op
het energieverbruik, zowel voor de sector als geheel als voor de geselecteerde teelten. Het is vooral een
kwalitatieve beschrijving.
In hoofdstuk 4 zijn besparingsmogelijkheden (zowel technische opties als gedragsaspect) beschreven en
toegelicht.
In hoofdstuk 5 zijn de checklists per sector weergegeven.
In hoofdstuk 6 is tenslotte aandacht besteed aan de belangrijkste drijfveren om tot energiebesparing in desectoren te komen. Tevens bevat dit hoofdstuk een aantal onderzoeksthema’s die hieraan kunnen bijdragen.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

14

2

Huidig energiegebruik in de sectoren

2.1

Gemiddeld energiegebruik per bedrijf

In het kader van de MJA-e wordt het energieverbruik van een aantal sectoren, zoals de glastuinbouw en debollensector, al jaren intensief gevolgd. Dit is echter niet het geval voor de sectoren waar deze studie zich
op richt.
Bij particulieren, maar ook bij de meeste agrariërs worden de meterstanden slechts 1 keer per jaar
doorgegeven aan de energiemaatschappij. Ook vindt er geen registratie plaats naar bedrijfstak. Algemene
cijfers van het exacte energiegebruik in de agrarische sector zijn slechts beperkt beschikbaar. Tabel 1
geeft een gemiddeld energieverbruik per bedrijf, alsmede het aandeel per energiedrager. Hieruit blijkt dat
het aandeel aardgas groot is. Dit geeft een vertekend beeld, omdat vooral in de tuinbouw zeer veel gas(zowel absoluut als procentueel) wordt gebruikt. Tevens is niet elke agrariër in het buitengebied op het
aardgasnet aangesloten en daardoor afhankelijk zijn van andere brandstoffen (bijv. propaangas).
Tabel 1. Energieverbruik op land- en tuinbouwbedrijf, gemiddeld per bedrijf.

Bron: CBS/LEI land- en tuinbouwcijfers 2008

In onderstaande figuur 1 is het energieverbruik binnen de verschillende landbouwtakken uiteengezet. De
sectoren Akkerbouw, vollegrondsgroenten en Fruitteelt vallen binnen de categorie Overig.
Figuur 1.

Energieverbruik landbouw en per sector (bron: CBS/MNC/sept09).

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

15

In figuur 2 is een meerjarig overzicht weergegeven van het energieverbruik in de landbouw, uitgesplitst naar
energiedrager.
Figuur 2.

Energieverbruik in de landbouw (1995-2006), uitgesplitst naar energiedrager.

Bron: CBS / LEI

Het LEI beschikt over verbruikscijfers per sector (LEI - BINTERNET). Cijfers zijn beschikbaar voor land- en
tuinbouw algemeen, de akkerbouw en de melkveehouderij. Voor de sector Vollegrondsgroenten blijken decijfers sterk vertroebeld te worden door een fors deel akkerbouwmatige teelten waardoor die cijfers niet als
representatief voor deze studie gezien kunnen worden. Voor fruitteelt zijn helaas geen specifiekeenergiegegevens beschikbaar.
In tabel 2 zijn voor de akkerbouwsector voor 3 jaren de energiekosten per bedrijf weergegeven, alsmedede hoeveelheid energie per energiedrager. In de akkerbouw vormen dieselverbruik (trekkers) en elektriciteit(bewaring, apparatuur) het overgrote deel van de energiebronnen. Het dieselverbruik is ongeveer 75% van
het totale energieverbruik (in GJ).
Tabel 3 laat zien dat er (uiteraard) een duidelijke relatie is met de bedrijfsgrootte.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

16

Tabel 2. Kosten (€) en inzet van energie (gemiddeld per bedrijf) van akkerbouwbedrijven.

Tabel: Kosten en inzet van energie (gemiddeld per bedrijf) van akkerbouwbedrijven.
2005D

2006D

2007V

Kosten voor directe energie (valuta)
AardgasElektriciteit

200
2.000

200
2.800

200
3.100

Brandstoffen voor machines
Overig

6.300
200

7.400
500

8.200
400

Totaal energiekosten

8.700

10.80012.000

Energiekosten in procenten van
totaal betaalde kosten

6.3%

7.1%

6.8%

Direct energiegebruik naar energiedrager (GJ)
Aardgas20
60
Elektriciteit
Diesel280
10Overige

10
80
310
20

10
80
340
20

360

420

450

Direct energiegebruik naar energiedrager (eenheden)
Aardgas (m3)560
350
Elektriciteit (kWh)16.31021.050
Diesel (liters)
7.660
8.640

420
21.9609.520

Totaal energiegebruik

Bron: LEI, Binternet(2007V = voorlopige cijfers)© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

17

Tabel 3. Kosten (in €) en inzet van energie (gemiddeld per bedrijf) van akkerbouwbedrijven, naar
bedrijfsomvang (2007 – voorlopige cijfers).
Tabel: Kosten en inzet van energie (gemiddeld per bedrijf)
van akkerbouwbedrijven, naar bedrijfsomvang, 2007V.
< 70 nge
Kosten voor directe energie (valuta)
100
Aardgas1,200
Elektriciteit
Brandstoffen voor
4,300
machines
100
Overig70 - 150> 150 nge

400
3,500

700
11,100

11,100400

20,100
2

5.7

15.4

33.5

7.0%

6.9%

6.4%

20
90
470
20

40
310
960
80

590

1400

Direct energiegebruik naar energiedrager (eenheden)
120
650
Aardgas (m3)
7,020
24,050
Elektriciteit (kWh)Diesel (liters)
4,160
12,9601,000
86,21026,870Totaal energiekosten
Energiekosten inprocenten van totaal
betaalde kosten

Direct energiegebruik naar energiedrager (GJ)
Aardgas30
Elektriciteit
150
Diesel10Overige

Totaal energiegebruik

190

Bron: LEI, Binternet

In 2003 is een inventarisatie gedaan bij 49 vollegrondsgroenten- en fruittelers (zie bijlage 1). In tabel 4 ishet energiegebruik (gemiddeld per bedrijf) weergegeven.
Tabel 4. Gemiddeld energieverbruik bij vollegrondsgroententelers (per bedrijf; 49 bedrijven).

Bron: BECO Groep

2.2

Selectie van teelten

In dit onderzoek ligt de focus op het naoogst deel van een aantal teelten per bedrijf. In dit hoofdstuk is in
eerste instantie gekeken naar de teelten met grootste areaal: besparingen in die teelten hebben in absolute
zin een stevig effect. Daarnaast is gekeken naar die teelten die veelal gevolgd worden door opslag op het© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

18

eigen bedrijf met eventueel verdere verwerking.

2.2.1

Akkerbouw

In de akkerbouw worden een groot aantal gewassen geteeld. Echter, de kern van het bouwplan wordt
gevormd door granen, suikerbieten, aardappelen (poot-, consumptie-, zetmeel-) en uien. In de onderstaande
tabel ontbreken overigens de akkerbouwmatig geteelde (industriegroenten): zie hiervoor devollegrondsgroentensector. In tabel 5 zijn de arealen weergegeven alsmede de bruto-opbrengst en het
brandstofverbruik voor de teeltfase.
Onderstaand is per gewas een korte toelichting gegeven van de teelt en de relatie naar energievraag.
Graanteelt
In bovenstaande tabel is te zien dat wintertarwe met 140.000 ha qua teelt het grootste gewas is. Wanneer
daar ook zomertarwe, zomergerst en wintergerst bij opgeteld worden, gaat het om circa 206.500 hectare
granen. Ook is te zien dat de graanteelt totaal het hoogste energieverbruik heeft. De grootte van het areaal
is hierbij de bepalende factor. Het ploegen en zaaien (van granen) vraagt op zich veel energie (een niet
kerende grondbewerking kan veel brandstof besparen). Door de relatief lage opbrengst (gem. 9 ton/ha) en
de volledig bovengrondse oogst vraagt de rest van de teelt en oogst relatief weinig energie, maar per kg
geoogst product wel weer hoog (een factor 7 hoger dan suikerbieten en een factor 5 bij aardappelen).
Na de oogst worden veel granen extern opgeslagen. Het aandeel drogen, opslag en verwerking ten laste
van de primaire akkerbouw is derhalve klein. De KWIN gaat uit van een bedrag van 11 euro per hectare voor
schonen en drogen. Het drogen van graan kost de meeste energie, voor het dagelijks beluchten is minder
energie nodig. De kosten die gemaakt worden voor drogen zijn vooral afhankelijk van hoe droog het graan
in de opslag komt. Bij minder dan 15% vocht hoeft er weinig gedroogd te worden. In dit onderzoek wordt
vanwege het beperkte aandeel in het energieverbruik, niet nader ingezoomd op de opslag van granen.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

19

Tabel 5. Akkerbouwgewassen, gerangschikt naar areaal (>3000 ha/jaar) en bruto opbrengst (totaal),alsmede het brandstofverbruik in die teelten.
GewassenOnderwerpen

Perioden2008
Beteelde
oppervlakte

2008
Totale bruto
opbrengst

ha

1 000 kg

Totaal tarwe/gerst

206.7441.676.403

Wintertarwe
Zomertarwe
Zomergerst
Wintergerst
Suikerbieten
Totaal consumptie aard
Consumptieaardappelen op klei
Consumptieaardappelen op
zand of veen
Zetmeelaardappelen
Totaal pootaardappelen
Pootaardappelen op klei
Pootaardappelen op zand ofveen
Totaal mais
Korrelmaïs
Corn Cob Mix
Zaaiuien
Cichorei

140.61715.89345.5654.669
72.23169.30250.263

1.261.158
105.004
276.17734.0645.218.512
3.630.985
2.598.760

19.03946.03436.53333.3041.032.225
2.095.406
1.266.162
1.156.556

3.229
29.73022.1327.598
20.301
3.409

109.606
350.829252.308
98.5211.231.421
156.814

3.199

19.095Triticale

Brandstofverbruik(MEBOT
2009)

Brandstof teelt
TotaleEnergie teelt
brandstofverbruik
Ltr totaal
areaalTotaal in GJ

164

33.906.016

1.203.664

190
319

13.723.890
22.107.338

487.560
784.810301
311

13.856.234
11.361.763

491.896403.343160

4.756.800

168.866168

3.410.568

121.075

Ltr/haAardappelteelt:
De aardappelteelt is een hele belangrijke pijler onder de Nederlandse akkerbouw. Op de zwaardere
kleigronden en de zandgronden worden vooral consumptieaardappelen geteeld. In de Veenkoloniën
(Groningen/Drenthe) worden de zetmeelaardappelen voor AVEBE geteeld. En op de lichtere kleigronden(Noordoostpolder, Oostelijk Flevoland, de Wieringermeer, Zeeland en in de kop van Friesland) worden
relatief veel pootaardappelen geteeld. In totaal gaat het om circa 152.000 hectare aardappelen.
De teelt van aardappelen vraagt in totaal iets meer energie dan de granen. Echter, per kilogram productvalt het energieverbruik mee vanwege de hoge productie per hectare (gem. 52 ton/ha).
Na de oogst wordt het overgrote deel van de aardappelen op het primaire bedrijf opgeslagen. Deze opslag
vraagt relatief veel stroom voor inschuren, drogen/koelen na het inschuren, opslag gedurende gemiddeld 34 maanden en vervolgens opwarmen en uitschuren. Er zijn verschillende bewaarmethoden: bulkopslag (los)of kistenopslag in combinatie met luchtkoeling of mechanische koeling. De KWIN geeft de volgende
indicaties voor het energieverbruik voor luchtgekoelde bewaring: gemiddeld 1.000 kWh/ha voor
consumptieaardappelen (t/m jan), 1.100 kWh/ha voor pootaardappelen (t/m maart) en 1.400 kWh/ha voor
zetmeelaardappelen (t/m maart). Het werkelijke energiegebruik is uiteraard afhankelijk van de opslagduur,het geïnstalleerd vermogen en het aantal benodigde draaiuren.
In dit onderzoek wordt er vanuit gegaan dat consumptie- en zetmeelaardappelen alleen worden opgeslagenop het boerenerf en voor afleveren niet gesorteerd wordt. Bij poot- en tafelaardappelen wordt er vanuit
gegaan dat het product wel gesorteerd wordt, voordat het van het erf verlaat. Het sorteren vergt ongeveer
4,8 kWh per ton (bron DLV).
Geconcludeerd kan worden dat bij de opslag van aardappelen (ongeacht het soort) een substantiële
© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

20

hoeveelheid energie wordt gebruikt. In deze studie zal daarom aandacht besteed worden aan deverschillende opslagsystemen (bulkopslag en kistenbewaring) en de energiebesparingsmogelijkheden die
hierbij mogelijk zijn.
Suikerbietenteelt
Ook de suikerbietenteelt heeft met ruim 72.000 hectare een vaste plek in het akkerbouwbouwplan. Het
areaal staat wel onder druk door het jaarlijks iets krimpende bietenquota en de laatste drie jaar forse
stijging van de opbrengsten per hectare. Daarnaast beweegt de suikerbietenprijs zich richting
wereldmarktniveau. Aan de andere kant zijn er ook plannen en mogelijkheden zijn om bieten voor vergisting
en bio-ethanol te telen. Dit kan bijv. in de vorm van tussenteelt/winterteelt, blad en koppen vergisten of door
een deel van de bietproductie als suikerrijke pulp af te zetten. Ook de voederbiet kan (vanwege volume)
weer in beeld komen, waardoor mogelijk het totale bietenareaal op peil blijft.
Bieten worden van september tot en met medio november gerooid en kort (1-2 weken) opgeslagen op de
kopakker of het erf. Door verlenging van de verwerkingsperiode worden de laatst gerooide bieten maximaal
2 maanden op het erf bewaard. Voor een optimale bewaring moet de hoop zo koud mogelijk zijn, maar mag
deze niet bevriezen. Daarom worden de bieten bij winters weer afgedekt met 1 of meer lagen plastic.
Omdat hier geen sprake is van inzet van externe energiebronnen zijn hier geen energiebesparingen terealiseren. In het kader van deze studie wordt hier verder geen aandacht besteed.
Teelt van zaaiuien
Zaaiuien is het 4e gewas met een areaal van ruim 20.000 ha en heeft een flink aandeel in energiegebruik inde akkerbouw. Uien hebben per hectare een hoog energiegebruik, maar door de hoge opbrengsten perhectare (gemiddeld 61 ton / ha) valt het met het energiegebruik per kg product wel mee (bijv. t.o.v. degranen).
Net als aardappelen worden ook uien veelvuldig opgeslagen op het akkerbouwbedrijf. Vanwege de hoge
productie per hectare gaat het grote hoeveelheden in opslag. Verreweg de meeste uien worden in bulk
opgeslagen. Het energieverbruik bij de opslag is aanzienlijk. Bij binnenkomst in de opslag worden de uien
veelal met warme lucht gedroogd. Daarna is gedurende de gehele opslag sprake van onderhoudsventilatie.
In combinatie met een relatief lange bewaarperiode (gemiddeld 3-4 maanden tot maximaal 9 maanden)
vraagt de bewaring veel energie. Verder wordt er van uitgegaan dat uien ongesorteerd het bedrijf verlaten.
In het kader van dit onderzoek wordt deze teelt verder uitgediept.
Overige gewas(sen)Na de zaaiuien met 20.300 hectare blijven er alleen nog kleine(re) teelten over op de akkerbouwlijst.
Het laatste gewas in het bouwplan zal dan worden ingevuld met 4 verschillende gewassen die door het CBS
als vollegrondsgroententeelt worden geregistreerd, maar wel akkerbouwmatig geteeld worden.
Als laatste gewas(sen) in het bouwplan wordt gekeken naar de volgende 4 gewassen:
1. Stamslaboon (7.000 hectare)
2. Doperwt(6.350 hectare)
3. Winterpeen(5.300 hectare)
4. Witlof(3.160 hectare)
De meeste energie voor de stamslaboon en de doperwt (conserven) wordt in de teeltfase gebruikt. Na deoogst wordt het product direct afgevoerd. Na de oogst is in de primaire sector dus geen energiebesparingmeer te realiseren. Daarom worden deze teelten in het kader van dit onderzoek niet verder geanalyseerd.
Winterpeen is een relatief belangrijk gewas voor een grote groep akkerbouwers en vraagt veel specialisme
en kapitaal.
Niet alleen de ruggenteelt (aanfrezen van ruggen), maar ook de oogst vergt veel energie. De opbrengsten
per hectare (gemiddeld 72 ton/ ha) zijn hoog (veel tonnen te oogsten / vervoeren), de rooicapaciteit integenstelling tot suikerbieten of aardappelen ligt laag en de peen wordt direct vanaf het land in kisten
gerooid. Dit vraagt een uitgebreide ‘oogsttrein’ (bijvoorbeeld 1 rooier, 3 oogstwagens, 1 heftruck voor
© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

21

laden/lossen op het erf en eventueel 1 trekker voor vervoer naar derden of eigen opslag en 1 heftruck voor
het inschuren).
Traditioneel wordt peen vaak bij gespecialiseerde opslagbedrijven (loonkoelers) bewaard. Er is een trend
dat enigszins verschuift naar opslag op het eigen bedrijf. Hierdoor treedt een verschuiving op vanenergiekosten naar de primaire sector. Peen wordt vaak voor langere perioden bij lage temperaturen (-1 0C)
bewaard en vraagt daardoor veel energie. De naoogstfase van deze teelt is in het kader dit onderzoek
zeker relevant. Sorteren en verpakken komt op boerenerf sporadisch voor en is niet meegenomen in deverdere analyses.
In de teeltfase van witlof is qua energiebesparing niet meer winst te halen dan bij andere gewassen. De
witlofteelt is vaak contractteelt, waarbij de akkerbouwer een deel van de teelt verzorgt (soms wordt zaaien
en oogsten uitbesteed). Het product verlaat direct na het rooien het bedrijf.
De opslag en de witloftrek (vollegrondsgroenten) vraagt wel veel energie en wordt daarom verdermeegenomen onder de sector Vollegrondsgroenten.

2.2.2

Vollegrondsgroenten

In tabel 6 zijn de belangrijkste vollegrondsgroentengewassen weergegeven en geselecteerd op hectare vangroot naar klein. Stamslabonen (7.000 ha), doperwten (6.350) en winterpeen (5.300) vormen het grootste
areaal binnen de vollegrondsgroenten. Deze zijn al in par. 2.2.1 (akkerbouw) besproken.
Spruiten is met 3.350 ha ook een groot groentegewas; ook dit gewas wordt vooral akkerbouwmatig
geteeld. Omdat het qua oppervlakte kleiner is dan bijvoorbeeld winterpeen en maar een klein beetje groterdan witlof worden spruiten niet meegenomen.
Tabel 6. Beteelde oppervlakte van vollegrondsgroenten, alsmede een indicatie van het brandstofverbruik inde teeltfase (op basis van KWIN).
GewassenStamslabonen (KWIN) / sperzieboon(CBS)
Doperwt
Winterpeen (grovepeen/ B-peen)
WitlofPrei
Asperge
Witte kool

Beteelde
oppervlakte
2008

Totalebruto
opbrengst
2008

Brandstofverbruik(MEBOT2009)ha*1 000 kg

Ltr/ha7.000

98.000124

6.350

44.450118

5.300

384.250

414

3.162

61.3333.150

132.300

2.071

11.1831.734

138.720

totaalbrandstofverbruik teelt
ltr / totaal
areaal868.000
749.300

Energieteelt

Totaal in
GJ
29.33026.6002.194.200

77.894

192

607.104

21.552717

2.258.550

80.179122252.662

8.967

291

504.594

17.912

WitlofZoals in par. 2.2.1 is aangegeven is de witloftrekkerij een sector die met een behoorlijk omvang en ditoenergieverbruik. De teelt (3.150 ha) vindt plaats bij ca. 500 telers; de trekkerij vindt plaats door een
beperkt aantal witloftrekkers (119): er is sprake van een behoorlijke schaalvergroting. De potentiële
energiebesparing is groot doordat er relatief veel energie wordt gebruikt voor koude (bewaring van pennen
in koelhuis) als voor warmte (witloftrek). Technieken uit de bollensector of champignons zijn mogelijk ook op
de witloftrek van toepassing. Voor de witloftrek is een constante temperatuur van belang. Dit vereist een
deel van het jaar koeling (soms met buitenlucht en soms mechanisch) of verwarming. Omdat vrijwel elk
bedrijf ook zelf sorteert (in kistjes en dozen van 5 kilo), is de verwerkingsruimte vaak verwarmd. Verdervragen ook de pompen voor het water (groeimedium) veel energie. In dit onderzoek is het energiegebruik© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

22

ingeschat voor de trek, en het sorteren in kistjes. Verpakken in kleinverpakking is niet meegenomen.
Prei
Ook prei kent een relatief groot areaal. De preiteelt is vooral arbeidsintensief. Het geoogste product wordt
normaliter slechts kort gekoeld en snel afgezet (basis voor verdere analyse: alleen weekendkoeling). Alleen
onder winterse omstandigheden wordt prei wat langer bewaard om in vorstperioden toch te kunnen leveren(max. 4-5 weken). Het veilingklaar maken na de oogst vraagt ook de nodige arbeid en energie. De meeste
prei wordt op het erf verwerkt. In de schuur wordt de prei gewassen, geschoond (bladpellen en wortel
snijden) en gesorteerd en verpakt. Andere bewerkingen worden niet meegenomen.
Sluitkool
Koolgewassen vormen een groot gewas in de vollegrondsgroentensector. Bloemkool het grootste gewas(2.700 ha), tezamen met boerenkool en broccoli gaat het om een areaal van totaal 5.300 ha. Sluitkool
vormt met 6.400 ha echter een grotere gewasgroep: het betreft hier groene, rode, spits, spruit en witte
kool. Na spruiten (akkerbouwgewas) heeft witte kool (1.750 ha) daarna het grootste areaal.
Een deel van de kolen gaan direct van het land het verkoopkanaal in. In dat geval is er in de naoogstfase op
het boerenerf weinig ruimte voor energiebesparing. Sluitkool wordt echter vaker en langer opgeslagen inmechanische gekoelde ruimte soms in combinatie met CA (Controlled Atmosphere) bewaring.
Grotere kooltelers maken de kolen veelal schoon na de bewaring. Hierbij wordt veelal gebruik gemaakt van
twee zware ventilatoren om het blad weg te blazen (vraagt veel energie). In dit onderzoek wordt uitgegaanvan grotere kooltelers met een grotere sorteermachine. Verpakken vindt slechts zelden op het
boerenbedrijf plaats (verder niet meegenomen).
Asperge
De teelt van asperges is het afgelopen decennium sterk gegroeid. Met 2.071 ha en ca. 800 telers behoort
het tot de grotere vollegrondsgroententeelten. Het is een zeer kapitaalintensieve teelt.
Asperges kenmerken zich ook door een sterke ontwikkeling in de naoogstfase: naast sorteren is er steeds
vaker sprake van verwerking (schillen) in combinatie met korte geconditioneerde bewaring.
Overige gewassen
Op basis van arealen en mate waarin er sprake is van naoogstbewerkingen is er voor deze studie gekozen
om sla en bos- en waspeen niet verder mee te nemen. Sla beslaat een groot oppervlak en gebruikt redelijk
veel brandstof in de teelt. Er staan bij het CBS 274 slatelers geregistreerd. Volgens LTO groeiservice zijn erechter slechts 35 grote ijsbergslatelers en evenveel gewone slatelers, die maar liefst 90% van de afzet inhanden hebben. Het aantal slatelers is daardoor zeer klein. Verder wordt de sla tijdens de oogst op het land
al veiling klaargemaakt en zijn er na de oogst op het primaire bedrijf weinig energiebesparende maatregelenmeer te nemen.
Voor was- en bospeen geldt dat deze peensoorten onderling sterk verschillen (qua oogstmethode, financiële
opbrengsten en energiegebruik) en dat hier feitelijk sprake is van twee gewasgroepen met elk een klein
areaal.
Samenvattend worden de volgende teelten nader bekeken als het gaat om energiebesparing: prei, asperge,
sluitkool en witlof(trek).

2.2.3

Fruit

Voor de fruitteelt vormen appels en peren het overgrote deel van het areaal. In tabel 7 zijn de belangrijkste
fruitgewassen weergegeven in hectare.
Appel
Teelt van appels is een meerjarige teelt. De economische levensduur van een appelboomgaard is 12 jaar. In
de fruitteelt worden veel verschillende rassen geteeld. De rassen Elstar en Jonagold/Jonagored zijn debelangrijkste rassen in de Nederlandse fruitteelt. De laatste jaren neemt het areaal nieuwe rassen toe(KWIN). Veel nieuwe rassen worden als zogenoemde clubrassen in de markt gezet. De organisatie die eendergelijk clubras introduceert maakt vooraf afspraken (contract) met telers die dit ras gaan planten. De teler
neemt dan deel aan een gezamenlijk afzetplan. Uitbreiding van het areaal waarop dit ras geteeld wordt vindt© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

23

gecontroleerd plaats en is afgestemd op de marktvraag.
Tabel 7. Oppervlakte fruitgewassen (2008).
Soort
AppelsPeren
Pruimen
Zoete kersen
Zure kersen
Overig steenfruit
Rode bessen
BramenFrambozen
Blauwe bessen
Zwarte bessen
Overig kleinfruit
Wijndruiven
TotaalOppervlakte (ha)
9302
7476
262
352
350
30
310
30
55
419
560
32
143
19406

De energie die bij de productie van appels wordt gebruikt valt in 2 hoofdblokken uiteen. 1) De energie die inde teelt wordt gebruikt betreft voornamelijk de energie voor brandstof die nodig is voor het gebruik van een
trekker. De trekker wordt gebruikt bij diverse handelingen in de teelt (onder andere: aanleg van deboomgaard, maaien grasstroken, wortelsnoeien, gewasbescherming, snoeien, oogst). 2) Na de oogst(september tot half oktober) wordt fruit gedurende lange of korte tijd opgeslagen in bewaarruimten. In deeenvoudigste vorm wordt alleen de temperatuur naar beneden gebracht. Voor langere bewaring wordt
daarnaast ook het zuurstofgehalte verlaagd en/of het CO2 gehalte verhoogd. De beïnvloeding van deluchtsamenstelling wordt uitgevoerd met apparatuur die energie (elektrische) verbruikt. Bewaring van fruit
kan plaats vinden op het bedrijf waar ook de appels zijn geteeld of door een loonkoeler of afzetorganisatie
bewaard in opdracht van de fruitteler.
De bewaarduur van appels hangt af van het ras, marktontwikkelingen de kwaliteit van het geoogste producten de kwaliteit van de bewaarruimte. Doorgaans is later geplukt fruit minder lang bewaarbaar dan fruit dat
iets vroeger (voor lange bewaring) is geplukt. Fruit dat minder lang bewaarbaar is wordt over het algemeen
in de cellen bewaard die niet of minder geschikt zijn voor lange bewaring. Partijen uit deze veelal
mechanische koeling (alleen de temperatuur wordt verlaagd) vinden meestal voor de jaarwisseling of kort
daarna hun weg naar de markt. Wanneer de kwaliteit van het fruit minder goed is wordt ook nog al eensbesloten vroeg af te zetten. Enerzijds om verlies van de partij te vermijden, anderzijds om geen extra
kosten (lange bewaring) te maken. Kwalitatief minder goed fruit bewaren is bij een doorgaans voldoende tot
te groot fruitaanbod niet zinvol, omdat een hogere prijs vanwege de matige kwaliteit niet wordt
gerealiseerd. De maximale bewaarduur is van ras tot ras verschillend. Het ene ras blijft langer, hard, sappig
en vrij van bewaarafwijkingen dan het andere ras.
Na de oogst worden appels gesorteerd en verpakt. Hierbij wordt gebruikgemaakt van apparatuur die wordt
aangedreven door elektromotoren. Dit werk kan uitgevoerd worden op het teeltbedrijf of door
sorteerbedrijven/ afzetorganisaties.
Er is gekozen voor een grove benadering om vast te stellen waar de energie in hoofdzaak wordt gebruikt. In
het beperkte kader van dit onderzoek is een te grote mate van gedetailleerdheid over de volle breedte niet
haalbaar.
Nederlandse fruittelers telen appels voor de verse markt. Appels van mindere kwaliteit worden voor
verwerking aangebonden (sap, moes etc.).
Peer
Teelt van peren is een meerjarige teelt. De economische levensduur van een perenboomgaard is 25 jaar. In
de fruitteelt worden veel verschillende rassen geteeld, maar het ras Conference is met ca.75% van het© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

24

totale oppervalk peer verreweg het grootste ras (KWIN).
De informatie over teelt en bewaring is voor het overige vergelijkbaar met die van appels (zie hiervoor).
Rode bes
Als derde fruitgewas is gekozen voor rode bes omdat rode bessen na appels en peren de langste
bewaarperiode kennen van de in Nederland geteelde fruitproducten.
Teelt van rode bessen is een meerjarige teelt. De economische levensduur van een bessenaanplant is 8
jaar, de technische levensduur wijkt hier van vanaf. Vervroegd of verlaat bessen verkopen is vanwege deprijsvorming interessant. Door gebruik te maken van aangepaste teeltsystemen en het bewaren vangeoogste bessen wordt hier op ingespeeld. Door het vervroegen en verlaten zijn er verschillendeteeltsystemen. In de KWIN zijn de 2 teeltsystemen beschreven. In een systeem waar vervroeging wordt
nagestreefd, wordt veel energie (aardgas) gebruikt voor verwarming.
De energie die bij de productie van bessen wordt gebruikt valt, afhankelijk van het teeltsysteem in 2
hoofdblokken uiteen. Teelthandelingen en vervroeging of teelthandelingen en bewaring.
De energie die in de teelt wordt gebruikt betreft in beide systemen de energie voor brandstof die nodig isvoor het gebruik van een trekker. De trekker wordt gebruikt bij aanleg van het perceel en bij diverse
handelingen in de teelt (o.a. snoei, gewasbescherming en onkruidbestrijding).
BewarenIn de eenvoudigste vorm wordt alleen de temperatuur naar beneden gebracht. Voor langere bewaring wordt
daarnaast ook het zuurstofgehalte verlaagd en/of het CO2-gehalte verhoogd. Pallets met bessen worden
daarvoor in kleine bewaarcellen of in luchtdichte hoezen geplaatst, waarin een verhoogd koolzuurgasgehalteen een verlaagd zuurstofgehalte worden gehandhaafd. De beïnvloeding van de luchtsamenstelling wordt
uitgevoerd met apparatuur die energie (elektrische) verbruikt. Voor de koeling is uiteraard ook elektrischeenergie nodig. Bewaring van bessen kan plaats vinden op het bedrijf waar ook de bessen zijn geteeld of debessen worden door een loonkoeler of afzetorganisatie bewaard in opdracht van de fruitteler. De
bewaarduur van bessen hangt af van het ras, marktontwikkelingen en de bewaarkwaliteit.
Bewaren van bessen wordt grofweg door een groep van ca. 50 bedrijven toegepast (bron: R. Simons en A.
van Garderen). Deze 50 bedrijven zijn verantwoordelijk voor naar schatting 95% van de rode bessen die
worden bewaard bij een aangepaste luchtsamenstelling. Binnen die groep van 50 telers wordt door ca. 6telers (samen goed voor meer dan 50% van het bewaarvolume) rode bessen na oogst langer bewaard. Dit
maakt duidelijk dat de schaal waarop dit plaats vindt per bedrijf sterk varieert.
De totale bewaarcapaciteit die geschikt is voor bewaring van enkele maanden wordt geraamd op ca. 1400
ton. Dit komt overeen met de productie van ca. 80 ha.
Sinds 1997 is het areaal rode bessen evenals de productie in Nederland meer dan verdubbeld (tabel 8).
Tabel 8. Ontwikkeling areaal en productie van rode bes in Nederland.
1997
Areaal (ha)140
Productie (ton)
Bron: Productschap Tuinbouw

1998
1250

2002
244
2200

2006
284
2800

2007
290
2900

2008
310
3000

Vervroegde teelt van rode bessen.
De teelt waarbij door stoken de oogst van rode bessen vervroegd wordt, is een zeer kleinschalige teelt. Op
een totaal areaal van 5 tot 10 ha wordt door maximaal 10 bedrijven deze teelt uitgevoerd. (bron: R. Simonsen A. van Garderen). De bessen zijn geplant in tunnels of kassen waarin wordt gestookt. De zeer hoge
prijsvorming in de periode tot begin juni is de drijfveer achter deze teeltwijze.

2.3

Energiegebruik per teelt

Zoals in par. 1.3 is aangegeven is in de onderstaande berekening het energieverbruik van loonwerk in deteelt meegerekend. Voor de opslagfase is steeds uitgegaan van opslag op het eigen bedrijf (bijv. bewaring© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

25

van peen, witlofwortelen, uien, aardappelen).
Bij de berekeningen is gebruik gemaakt van KWIN Akkerbouw en Vollegrondsgroenteteelt en KWIN Fruit.
Omdat het energieverbruik bestaat uit dieselverbruik, stroom en gas, heeft een omrekening plaatsgevonden
naar GigaJoules (GJ). Hierbij zijn de volgende omrekenfactoren gehanteerd (bron: Handboek
Milieumaatregelen Glastuinbouw editie 2000):
1 liter diesel = 35.5 MJ (is netto energie-inhoud)
1 m3 aardgas = 35.17 MJ (bovenwaarde)
1 kWh elektriciteit = 9 MJ. Voor de levering van 3,6 MJ is 9 MJ energie uit fossiele brandstoffen nodig.
Wel zijn in een aantal overzichten toch cijfers gepresenteerd, zoals liters diesel: dit sluit beter aan bij de
praktijk en geeft meer gevoel bij de cijfers.
In de onderstaande tabellen en figuren zijn de geraamde energiekosten per teelt weergegeven en
opgesplitst in een teeltdeel en bewaar- en verwerkingsdeel. Het betreft hier een raming op basis van KWINcijfers, gemiddelde bewaarduur en verbruiksnormen van verschillende bewaarsystemen (bron: DLV-BMT).
Tabel 9. Energieverbruik in de akkerbouw, zowel teelt- als naoogstfase (zowel per ha als per ton product).

gewas/ ton per ha drager

consumptie aarda aardgas (m3)52,4diesel (l)electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %0319
0poot aardappel aardgas (m3)34,7diesel (l)electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %0311
0wintertarwe
8,1
alleen teeltsuikerbiet
72,2
alleen teelt

zaaiui
60,7

peen
72,5

Naoogstoverigdrogen/bewaring
l of kWhl of kWh
GJ
GJ

teelt
l of kWh
GJ

aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %01640aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %0
1900aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %0
1680aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %

0
414
0

0,00
11,32
0,00
11,32

178

62

0,00
0,00
0,56
0,56

84

12

4

0,00
11,04
0,00
11,04

0,00
0,00
1,36
1,36

0,00
0,00
3,38
3,38

151

375

70

9

21

0,00
5,82
0,00
5,82

0,00
0,00
0,00
0,00

0,00
0,00
0,00
0,00

0,00

0,00

100

0

0

0,00
6,75
0,00
6,75

0,00
0,00
0,00
0,00

0,00
0,00
0,00
0,00

0,00

100

0,00
5,96
0,00
5,96

868
560

0,00

0

0

30,53
0,00
5,04
35,57

0,00
0,00
0,68
0,68

75

14

84

2

0,00
14,70
0,00
14,70

0,00
0,00
37,40
37,40

0,00
0,00
0,90
0,90

4155

28

71

Voor een verantwoording van deze cijfers: zie bijlage 2.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

0,00
0,00
1,60
1,60

totaal (GJ)
per haper ton26

100,00

2

13,48

0,26

15,77

0,45

5,82

0,72

6,75

0,09

42,21

0,70

52,99

0,73

Tabel 10. Energieverbruik in de vollegrondsgroententeelt (voor de geselecteerde teelten), zowel teelt- alsnaoogstfase (zowel per ha als per ton product).

gewas/ ton per ha drager

stam slaboon aardgas (m3)14diesel (l)alleen teeltstuk electriciteit (kW h)energie tot.(MJ)energie %prei42aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kW h)energie tot.(MJ)

0
118
0

0
717
0

energie %witlof19,4

witte kool
80
(sluitkool)

asperge
5,4Naoogstdrogen/bewaring
overigl of kWhl of kWh
GJ
GJ

teelt
l of kWh
GJ

aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kW h)energie tot.(MJ)energie %0
1920aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kW h)energie tot.(MJ)energie %0291
0aardgas (m3)diesel (l)electriciteit (kW h)energie tot.(MJ)energie %

0
122
0

0,00
4,19
0,00
4,19

0,00

0,00

0,00
0,00
0,00
0,00

100

0

0

0,00
25,45
0,00
25,45

0,00
0,00
36,29
36,29

0,00
0,00
1,98
1,98

4.032

40

57

0,00
6,82
0,00
6,82

0,00
0,00
25,08
25,08

2.787

220

160
3.200

5,63
0,00
28,80
34,43

38

52

0,00
10,33
0,00
10,33

0,00
0,00
13,69
13,69

0,00
0,00
1,62
1,62

1.521

180

40

53

6

0,00
4,33
0,00
4,33

0,00
0,00
6,32
6,32

0,00
0,00
0,90
0,90

702

38

55

27

4,19

0,30

63,72

1,52

66

3,42

25,64

0,32

11,55

2,14

3

10

Voor een verantwoording van deze cijfers: zie bijlage 2.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

0,00
0,00
0,00
0,00

totaal (GJ)
per haper ton100

8

Tabel 11. Energieverbruik in de fruitteelt (appel, peer, rode bes – openteelt), zowel teelt- als naoogstfase.

gewas/ ton per ha drager
diesel (l )appelelectriciteit (kWh)40energie tot.(GJ)energie %peer
32

Naoogstdrogen/bewaring
teelt
overigtotaal (GJ)
l of kWhGJ
GJ l of kWh
GJ l of kWh
per haper ton346 12,28
0,00
0,00
0
2926 26,33
676
6,08
12,28
26,33
6,08
44,7
1,1
27
59
14

diesel (l )electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %298

diesel (l )388electriciteit (kWh)energie tot.(MJ)energie %Verantwoording berekeningen: zie bijlage 3
rode Bes
14

10,58
0
10,58
32

1973

13,77
0
13,77
47

1451

0,00
17,76
17,76
53
0,00
13,06
13,06
45

541

256

0,00
4,87
4,87
15
0,00
2,30
2,30
8

33,2

1,0

29,1

2,1

Rode bessen worden op verschillende manieren geteeld. In tabel 11 is de teelt onder regenkappen met
daaraan gekoppeld een lange periode van bewaring als uitgangspunt gehanteerd.
In de KWIN wordt ook een vervroegde teelt beschreven. In deze teelt is het energieverbruik door het stoken(gas verbruik 50 tot 60.000 M3 per ha) vele malen hoger. Voor een hectare is het energieverbruik
berekend op 1858 GJ per ha. Deze teelt vindt echter op zeer kleine schaal plaats (zie paragraaf 2.2.3)© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

28

Figuur 3.

Energieverbruik in de teelt- en naoogstfase (in GJ/ha).

rode bes bewaar
peer
appel
suikerbiet (teelt)
tarwe & gerst (teelt)
gewassenaspergesluitkool (2/3 wit)in teeltdrogen/bewaring
overigprei
witlof (teelt+trek)
winterpeen
zaaiuienZ aardappel
P aardappel mech
P aardappel lucht
C aardappel
0,00

20,00 40,00 60,00 80,00

Voor pootaardappelen is ook de variant weergegeven waarin het pootgoed in de laatste maanden in demechanische koeling worden bewaard. Hierbij is het energieverbruik hoger dan bij luchtkoeling. Voor een
nadere toelichting wordt verwezen naar bijlage 2.
In bijlage 2 is tevens de berekening achter bovenstaande cijfers verantwoord voor de akkerbouw envollegrondsgroententeelt.
In figuur 4 is het energieverbruik per ton product weergegeven. Door de grote opbrengstverschillen per ha
resulteert dit in een geheel andere beeld dan die met het energieverbruik per ha.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

29

Figuur 4.

Energieverbruik totaal (teelt, bewaring, overig) per gewas (GJ per ton product).

rode bes bewaar
peer
appel
suikerbiet (teelt)
tarwe & gerst (teelt)
aspergegewassensluitkool (2/3 wit)prei
witlof (teelt+trek)
winterpeen
zaaiuienZ aardappel
P aardappel mech
P aardappel lucht
C aardappel
0,00

1,00

2,00

3,00

4,00

GJ per ton

De arealen per gewas verschillen sterk. In figuur 5 is daarom het energieverbruik per gewas (totaal in GJ)
weergegeven. Opvallend is dat een gewas als graan (alleen teeltstuk) per ha een laag verbruik geeft, maar
door het grote areaal in absolute zin het hoogste totale energieverbruik heeft.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

30

ro d e b e s
bewaar

peer

appel

s u ik e r b ie t
( te e lt)

ta r w e &g e r s t ( te e lt)

a s p e rg es lu itk o o l( 2 / 3 w it)p re iw itlo f( te e lt+ tr e k )w in te r p e e n

z a a iu ie nZa a rd a p p e l

Pa a rd a p p e l
m echPa a rd a p p e llu c h t

1.400.000
1.200.000
1.000.000
800.000
600.000
400.000
200.000-

Energieverbruik totaal per gewas (voor het totale areaal in Nederland) in GJ per gewas.

Ca a rd a p p e l

Figuur 5.

2.4

Welk aandeel in de productiekosten maakt energie uit

Voor de akkerbouw en vollegrondsgroenten maken energiekosten een substantieel deel uit van de totale
toegerekende (lees variabele teelt) kosten. Dit loopt bij de geselecteerde gewassen uiteen van 8 tot 36%.
Veel van deze energiekosten worden echter al in de teelt gemaakt.
Tabel 12. Overzicht van de energiekosten voor teelt en bewaring (in € per ha), gerelateerd aan de totaal
toegerekende teeltkosten volgens KWIN.
B4
Totaaltoegerekende
teeltkosten

3energieenergieA
totale

teelt

voor

toegerekende

totaalWintertarwe
164
Suikerbiet
190
Consumptie aard.
319
Pootaard.
311
Zaaiui168
Peen
414
Doperwt
118
Stamslaboon
124
Prei
717
Asperge
123
Witte kool
292
Witlof (alleen teelt)
192
Appels
3201
Peer
2751
1
per liter € 0,924
2
per kWh € 0,22
3,4
Toelichting zie bijlage 4

opslag
0
0
53
116
574
936
0
0
935
176
374
1397
6442
4342

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

teeltkosten
802
889
3090
4067
3222
6808
891
812
11000
3023
10389
1945
5043
5494

31

teelt en opslag
percentage
energie van A

teelt enopslagpercentage
energievan Bvoor marginaal
saldo + totaal
toegerekende
teeltkosten

15824
14114

20%
21%
12%
10%
23%
20%
13%
15%
15%
10%
5%
10%
19%
13%

6%
5%

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

32

3

Welke autonome (markt)ontwikkelingen zijn er?

In dit hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van de autonome (markt)ontwikkelingen die de afgelopen
10 jaar hebben plaatsgevonden en de ontwikkelingen die de komende 10 jaar verwacht worden. De
ontwikkelingen worden vooral toegespitst op die onderdelen die van invloed zijn op het energiegebruik.

3.1

Algemene trends

Schaalvergroting
In alle sectoren in de landbouw is sprake van schaalvergroting. Jaarlijks neemt het aantal bedrijven met ca.
3% af, maar blijft het areaal nagenoeg in stand. Daarnaast kan gesteld worden dat alle sectoren 3 vormen
van bedrijfsontwikkeling kennen. Een klein deel van de bedrijven groeit snel in omvang, een iets groter deelgroeit gestaag (maar niet snel), terwijl een groot aantal bedrijven nauwelijks in omvang wijzigt (dezecategorie ontbeert vaak een opvolger en probeert toch een inkomen uit het bedrijf te halen zonder grote
investeringen. Het achterliggende doel van schaalvergroting is een verdere optimalisatie van de productie
en per saldo een kostenverlaging per eenheid product om zo de concurrentie voor te blijven.
Verwerking op het eigen bedrijf
Schaalvergroting en veranderende marktomstandigheden leiden er toe dat veel primair ondernemers op
zoek zijn naar waardetoevoeging aan de producten op het eigen bedrijf. Afhankelijk van het product kan dit
bestaan uit verdere verwerking van het product (sorteren, schoonmaken, verpakken). Zie hiervoor: debeschrijving per teelt.
Kwaliteit van het eindproductIn de afgelopen periode is bij een afweging tussen verbetering van de productkwaliteit (of gewichtsverlies)
en kosten van energieverbruik, vaak gekozen voor productkwaliteit op basis van een economische
afweging. Door de relatief lage energieprijzen is het voordeliger om meer “energie in het product” testoppen.
Footprint van een product
De toegenomen aandacht voor het milieu leidt ertoe dat er steeds meer aandacht is voor de ecologische
footprint van een product. Hoewel er geen eenduidigheid bestaat in systemen om dit te berekenen, gaat het
om zaken als waterverbruik en energieverbruik tijdens teelt en transport. De aandacht hiervoor leidt bijv. tot
het promoten van regionale productie. Ook leidt dit tot afwegingen bijv. tussen verwarmde kasteelt lokaal
versus het vervoeren van producten over de gehele wereld. De mogelijke gevolgen hiervan zijn voor elk
product verschillend. In zijn algemeenheid kan worden gesteld dat verschuivingen in de markt als gevolg
van deze trend vooralsnog beperkt zijn en niet te voorspellen zijn (de retail heeft hierin een sleutelpositie).
Jaarrond beschikbaarheid
De consument wil jaarrond beschikken over een gezond product met hoge kwaliteit. Om toch jaarrond tekunnen leveren wordt langs verschillende kanten geprobeerd om de leverperiode van eigen producten teverlengen. Dit kan door teeltvervroeging in het voorjaar (bijv. in bessenteelt, vroege aardappelen, asperges)
en verlenging van de bewaarperiode. Afhankelijk van de gebruikte techniek leidt dit doorgaans tot een hogerenergieverbruik per eenheid product.
Wijzigingen in afzetperiode van productIn de afzetketen wordt continu gezocht naar rationalisatie van de verwerking. Indien mogelijk wordt deverwerkingsperiode verlengd (bijv. bietencampagne, zetmeelaardappelverwerking). In bepaalde teelten is
een langere bewaarperiode nodig met dito energieverbruik (zie verder toelichting per teelt).
Klimaatverandering
De gemiddelde temperatuur in Nederland vertoont een stijgende lijn. Dit betekent dat de© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

33

groeiomstandigheden wijzigen: enerzijds leidt dit wellicht tot een gemiddeld hogere productie per ha, maarook de ziektedruk (bijv. schimmelziekten) kan toenemen. De tendens is meer extreme weersituaties met
meer kans op te droge en/of te natte perioden. Hogere temperaturen in de winter betekent dat het op
temperatuur brengen en houden van partijen product lastiger wordt. Dit kan leiden tot een toename van het
gebruik van koelinstallaties om het product beter te kunnen conditioneren.
Stijgende energieprijzen
De verwachting is dat de energiemarkt binnen 5 jaar omslaat naar een “tekorten”markt: dan zal er continu
meer vraag naar fossiele energie zijn dan er geleverd kan worden. Een sterke prijsstijging ligt in het
verschiet (bron: International Energy Agency). Dit zal een sterke impuls geven aan reductie van het
energieverbruik.
Toename consumentenverpakkingen
Groente en fruit wordt steeds vaker verpakt uit hygiënische motieven en ter verbetering van dehoudbaarheid. Dit leidt enerzijds tot een verhoogd energieverbruik in de vorm van verpakkingsmaterialen,
anderzijds vraagt dit extra apparatuur en handelingen op de plek van verpakkingen met als gevolg een
stijging van het energieverbruik. Deze verwerking vindt plaats deels plaats op het primaire bedrijf, deels op
centrale verpakkingsunits.
Robotisering handwerk
Nieuwe technologie maakt vervanging van handarbeid mogelijk. Pluk- en sorteerwerkzaamheden (bijv. op
kleur) kunnen reeds door robots worden uitgevoerd. Hoewel deze technologie nog maar mondjesmaat
wordt toegepast, zullen deze technologische mogelijkheden geleidelijk aan meer worden toegepast.
Handwerk vervangen door machines leidt tot een stijging in het energieverbruik.
Duurzame koudemiddelen
Milieuonvriendelijke koudemiddelen worden momenteel uitgefaseerd. Dit geldt bijv. voor het koudemiddel
R22. Het gevolg is dat oudere installaties versneld aan vervanging toe zijn: immers bij storingen tijdens het
bewaarseizoen is een snelle reparatie noodzakelijk door het vaak grote vermogen van de productvoorraad.
Alternatieve technieken
Op veel fronten worden nieuwe technieken ontwikkeld die leiden tot een lager energieverbruik. Nieuwe
dieselmotoren zijn vele malen zuiniger dan de voorgangers. Warmtewisselaars maken terugwinning van
warmte mogelijk enz..

3.2

Akkerbouw

In de akkerbouw is een sterke algemene trend naar schaalvergroting (zie figuur 6). Door deschaalvergroting ontstaat er ook een economische basis om producten op te slaan en/of te verwerken op
het primaire bedrijf.

3.2.1

Aardappelen en uien

Aardappelen en uien laten een per jaar wisselende opbrengst zien met een lichte tendens naar geleidelijk
hogere opbrengsten (zie figuur 7). Deze producten worden van oudsher op het primaire bedrijf opgeslagen.
Pootaardappelen, maar ook tafelaardappelen worden meer en meer in kisten bewaard. De
consumptieaardappelen en zeker ook uien gaan meestal nog in de losse (bulk) opslag. Bij tafelaardappelen
is een trend waar te nemen naar meer kistenbewaring (kwaliteitsbehoud). Om lange bewaring mogelijk temaken wordt een klein deel van poot- en tafelaardappelen bewaard in een mechanische koeling (bij een
temperatuur van 4-6 0C. In dit onderzoek wordt er vanuit gegaan dat consumptieaardappelen alleen worden
opgeslagen op het boerenerf en voor afleveren niet gesorteerd worden.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

34

Figuur 6.

Oppervlakte cultuurgrond per bedrijfsgrootteklasse (periode 2001-2009).

opp cultuurgrond

akkerbouw
10000080000
100 tot 150 NGE

60000

150 tot 250 NGE

40000>= 250 NGE

20000
0
2001

2003

2005

2007

2009

jaren

jaar

Figuur 7.

Gemiddelde opbrengst per ha van aardappelen en zaaiuien (periode 1994-2009).

Consumptieaardappelen, totaal

Pootaardappelen, totaal

Zetmeelaardappelen

Zaai-uien

70
60
50
40
30
20
10
0
1994

1997

2000

2003

2005

2007

2009

ton per ha
Bron: CBS

Er is een trend waarneembaar om spruitvorming van pootaardappelen te voorkomen door toepassen van
middelen als Talent (plantaardige olie die enerzijds kieming remt, anderzijds de knolvermeerdering na poten
positief beïnvloedt; niet toepasbaar bij alle rassen), kantelen van kisten (idem). Hierdoor is minder energie
nodig voor koeling, maar brengen deze handelingen wel (extra) energieverbruik met zich mee. In dezelfde
lijn wordt momenteel geëxperimenteerd met ethyleenbewaring: door ethyleen in de bewaarplaats tedoseren wordt kiemremming beperkt. Door de noodzaak tot continu verdelen ervan door het product wordt
extra energie gevraagd. Het is nog onduidelijk of dit in de praktijk toepassing zal vinden. Bij
pootaardappelen wordt er vanuit gegaan dat het product wel gesorteerd wordt, voordat het van het erf
verlaat. Het sorteren vergt ongeveer 4,8 kWh per ton (bron DLV).
In de Veenkoloniën waar zetmeelaardappelen het belangrijkste gewas is, worden onder invloed vancampagneverlenging steeds meer aardappelen in schuren opgeslagen (momenteel ca. 42% van het totale
volume). Daarvoor werd alles of direct van het land of uit een kuilbult geleverd. De fabriek draait circa 8
maanden (32 weken), ongeveer van week 34 t/m week 14. De verdeling is momenteel ongeveer:• 57% korte bewaring, direct van het land
(week 34 – week 2)• 1% middellange bewaring, uit de kuilbult(slechts 15.000 ton)
• 42% lange bewaring, uit de schuur(week 3 t/m week 14)© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

35

De laatste jaren wordt circa 750.000 ton in schuren opgeslagen. Deze voorraad ligt gemiddeld 4,5 maandin deze opslag. Wijziging hierin is alleen te verwachten als bijv. sluiting van een fabriek aan de orde is. Dit
kan leiden tot een hoge kapitaalinvestering in verbetering van de verwerkingscapaciteit, die een verlenging
van de verwerkingsperiode tot gevolg kan hebben. Een andere ontwikkeling is de ontkoppeling van deproductierechten voor zetmeel per 2012. Dit kan een flink effect hebben op het teeltvolume. AVEBE heeft inde pers al laten weten vanaf 2012 de mogelijkheid te willen hebben om 20% minder zetmeelaardappelen af
te kunnen nemen per contract.

3.2.2

GranenGranen werden vroeger (meer dan 20 jaar geleden) nog heel vaak op het eigen bedrijf bewaard. Naarmate
de schaalvergroting doorzette en de prijs van granen naar beneden ging, zijn de meeste akkerbouwers
steeds minder graan gaan opslaan. Na de oogst wordt het graan direct afgeleverd bij de coöperatie ofparticuliere graanhandelaar. De laatste jaren wordt echter gestimuleerd (o.a. CZAV en Agrifirm) om graan
weer zelf op te slaan. Voor drogen en schonen wordt in de KWIN een bedrag van €11 per hectare
gerekend. Dit betekent dat hier in absolute zin maar beperkte besparingsmogelijkheden zijn. Graan moetgeleverd (en bewaard) worden bij een vochtpercentage van maximaal 15% vocht. De meeste energiewinst is
te behalen door graan voldoende droog te oogsten. De trend is een bescheiden toename van korte opslag
op de boerderij, los in de schuur met enige beluchting (drogen kost vele malen meer dan periodiek
beluchten). De opbrengsten per ha vertonen, net als die van andere gewassen, een licht stijgende tendens(een langjarig gemiddelde: 80 kg/ha/jaar, zie ook figuur 8). De energie-efficiency per eenheid productneemt daardoor toe.

3.2.3

Suikerbieten

Door eerst de fusie van Cosun en CSM en later de sluiting van een suikerfabriek worden suikerbieten steeds
langer op het bedrijf opgeslagen. De campagne van 2009 loopt door tot circa 21 januari 2010. In principe
worden alle bieten op het erf of op de kavel bewaard en bij vorst met plastic afgedekt. Er wordt in normale
gevallen geen of amper energie gebruikt voor de opslag zelf. Door de gestage groei van de opbrengst perha (zie figuur 8) is sprake van een geleidelijke afname van het areaal.
Figuur 8.

Gemiddelde opbrengst per ha van wintertarwe en suikerbieten (periode 1994-2009).

Wintertarwe

Suikerbieten

100
ton per ha

80
60
40
20
0
1994

1997

2000

2003

2005

2007

2009

jaar
Bron: CBS

3.2.4

Winterpeen

Peen valt in tegenstelling tot uien nog steeds onder de groenten. Teelttechnisch is het echter een echt
akkerbouwgewas geworden. De gemiddelde opbrengst laat een stijgende tendens zien (zie figuur 9).
Vroeger werd vrijwel alle peen extern opgeslagen bij een handelaar. De laatste jaren is er een voorzichtige
trend naar opslag van peen op het eigen bedrijf. De verwachting is dat deze trend vanwege deschaalvergroting verder zal doorzetten. Gevolg is minder slepen met kisten (logistiek voordeel) en mogelijk
kwaliteitsverbetering, maar wel meer elektraverbruik op boerenerf. Tevens zal op het boerenerf (door de© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

36

kleinere schaal) gemiddeld meer geïnstalleerde koelcapaciteit (tot 20% meer) nodig zijn dan bij een grote
loonkoeler met grote cellen. Daarnaast wordt peen in toenemende mate gespoeld op het teeltbedrijf en is
sprake van een lichte stijging van het sorteren en verpakken op deze bedrijven.
Figuur 9.

Gemiddelde opbrengst per ha van winterpeen en witlof (periode 1998-2009).

ton per ha

Winterpeen

Witlof

80,00
70,00
60,00
50,00
40,00
30,00
20,00
10,00
1998

2000

2002

2004

2006

2007

2008*

jaar
Bron: CBS

3.2.5

Witlofwortels

Witlofwortels worden in vrijwel alle gevallen door akkerbouwers geteeld en vervolgens gaan ze extern in deopslag voor de witloftrekker. Dit gewas (witloftrek) wordt bij vollegrondsgroenten verder besproken.

3.3

Vollegrondsgroenten

In tegenstelling tot akkerbouw of fruitteelt is het in de vollegrondsgroententeelt lastig een standaard
bouwplan te beschrijven. Veel grotere bedrijven zijn gespecialiseerd in slechts 1 gewas. Veel kleinere
bedrijven richten zich op een scala van (kleinere) gewassen. Deze studie richt zich op enkele grotere
teelten. Er is vooral gekeken naar die teelten die een flinke omvang in areaal hebben en gewassen die
daarnaast na de oogstfase ook verwerkt en/of opgeslagen worden op het primaire bedrijf.

3.3.1

Prei

Prei laat een geleidelijk toenemende opbrengst per ha zien (zie figuur 10). Na de oogst wordt het product ineen verwerkingsruimte veilingklaar gemaakt. Daarna gaat de prei de koeling in, in afwachting van het
vervoer naar de veiling of handelaar. Aan het einde van het seizoen gaat de prei voor maximaal 4-6 weken
de koeling in om ook na de laatste oogstperiode nog te kunnen leveren. Dit gebeurt ook als een
vorstperiode verwacht wordt: het doel is dan om levering te kunnen garanderen.
De ontwikkelingen in de preiteelt zijn er vooral opgericht om de grote hoeveelheid (zware of repeterende)arbeid te minimaliseren. Het planten, de oogst (deels) en verwerking kennen een grote arbeidsbehoefte. De
toename van mechanisatie in de teelt is derhalve waarschijnlijk. De toename van mechanisatie leidt tot een
hoger energieverbruik. Een recente ontwikkeling is de beschikbaarheid van nieuwe oogstmachines die op
het veld al wassen, schonen, sorteren en verpakken. Wat de invloed is op het energiegebruik, is niet
onderzocht.
In onderzoeksprojecten als “Teelt de grond uit” wordt onder andere naar de preiteelt gekeken. Het telen vanprei in geconditioneerde omstandigheden (bijv. kasteelt) lost mogelijk een aantal arbeids-, bemestings- en
gewasbeschermingsknelpunten op.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

37

Figuur 10. Gemiddelde opbrengst per ha van asperges, prei en witte kool (periode 1998-2009).

ton per ha

Asperges

Prei

Wittekool

90,00
80,00
70,00
60,00
50,00
40,00
30,00
20,00
10,00
1998

2000

2002

2004

2006

2007

2008*

jaar
Bron: CBS

3.3.2

Sluitkool

In Nederland en vooral in Noord-Holland wordt veel kool geteeld. Het meerjarenoverzicht (figuur 10) laat een
gestage groei van de hectareopbrengst zien. Sluitkool is de grootste koolsoort, waarbij witte kool het
grootste assortiment heeft. Onder de sluitkool vallen witte kool, rode kool, groene en savooiekool, spitskoolen spruiten. De spruiten worden in deze studie niet meegenomen. Kool is een echte wintergroente, die dus
ook lange tijd vers van het land geoogst wordt. Daarnaast worden ook veel kolen opgeslagen voor de lange
bewaring.
Witte kool wordt ook veelvuldig gebruikt voor zuurkoolproductie (deze activiteit valt buiten deze studie).
De ontwikkelingen rondom koolgewassen zijn vergelijkbaar met andere vollegrondsgroenten. Er ligt een
sterke nadruk op het verminderen van de (zware en repeterende) arbeid. De oogst en de verwerking zijn
veelal handmatig. Ontwikkeling van nieuwe oogstmechanisatie heeft nog niet tot systemen geleid die dekwaliteit van de bewaarkool voldoende waarborgen. De ontwikkeling van nieuwe mechanisatie voor oogst en
verwerking leidt waarschijnlijk tot een toename in energieverbruik.

3.3.3

Asperge (groen en wit)

De gemiddelde aspergeopbrengst per hectare ligt al jaren ongeveer op hetzelfde niveau (zie figuur 10).
Voor asperge komt uitsluitend gekoelde opslag in aanmerking. Verkleuring, uitdroging en verhouting worden
door lage temperaturen tegengegaan. Dit geldt vanaf de oogst – via de winkels tot bij de consument thuis.
De eerste en de laatste asperges leveren in het algemeen de hoogste verkoopprijs op. Telers willen daarom
de teelt graag vervroegen of verlaten. Op bedrijven waar veel warmte vrij komt (mestvergister/loonkoelers)
biedt het perspectief om een deel van de asperges te verwarmen met warmwaterbuizen in de grond.
In toenemende mate worden asperges gesorteerd met grote sorteermachines die de asperges op lengte
en dikte sorteren. Ook neemt het aandeel geschilde asperges toe om zo het product aantrekkelijker temaken voor de consument. In Duitsland wordt ca. 50% van de asperges geschild verkocht.

3.3.4

Witlof(trek)

De teelt van witlofpennen is bij akkerbouw al beschreven. Vervolgens gaan ze vaak bij derden in opslag.
Gedurende het jaar worden er steeds een bepaalde hoeveelheid pennen uit de koeling gehaald en opgezet.
Hier begint de witloftrek. Voor een beeld van het opbrengstverloop over de afgelopen 10 jaar, zie figuur 9.
De witlofsector is een krimpende sector met steeds minder telers. De telers die blijven bestaan worden
steeds groter. Omdat er relatief veel energie gebruikt wordt (warmte en koeling) en de marges stevig onder
druk staan, is er enerzijds interesse en aandacht voor energiebesparing en anderzijds is de ruimte voor
investeringen niet altijd aanwezig. Veel pennen worden extern bij loonkoelers opgeslagen. Een deel bij deakkerbouwer die de pennen teelt en een deel bij de witloftrekker die de pennen zelf opzet. Vooral bij deze
© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

38

laatste groep trekkers is ruimte voor energiebesparing. Tijdens het koelen komt warmte vrij, terwijl er in detrek juist warmte nodig is.
De ontwikkelingen voor witlof(trek) zijn vergelijkbaar met andere vollegrondsgroenten. Er ligt een sterke
nadruk op het verminderen van de (zware en repeterende) arbeid. Voornamelijk de witloftrek kent veelarbeid. Het opzetten, oogsten en sorteren zijn werkzaamheden met veel handwerk. Voor witloftrek wordt er
gewerkt aan mechanisatie van de werkzaamheden. De toenemende mechanisatie zal leiden tot een hogerenergieverbruik.

3.4

Fruitteelt

3.4.1

Appels en peren

Ontwikkeling areaal en productie
Het areaal waarop de teelt van appel plaats vindt daalt al sinds 1990 (fig. 11). Van 16231 ha in 1990
daalde het areaal beplant met appel tot 9129 ha in 2009. De afname van het areaal gaat nog steeds door.
De snelheid van afname in de periode tussen 2005 en 2010 is minder groot dan van de periode daarvoor.
Directe aanleiding voor de afname van het areaal zijn de lage financiële opbrengsten die met de teelt van
appels werd gerealiseerd. De productie van appels lijkt zich momenteel rond ca. 400.000 ton te bewegen(fig. 12)
Het areaal voor de teelt van peren nam van 5121 ha in 1990 toe tot 7800 ha in 2009. Door de jaren heenzijn de opbrengsten van peren duidelijk beter geweest. Veel telers zijn op een groter deel van hun bedrijf
peren gaan telen. De groei van het areaal peer overtrof de laatste 5 jaren de afname van het areaal appel.
Hierdoor vertoonde het areaal appel en peer sinds 2005 weer een licht opgaande lijn.
Op grond van het feit dat de groei van het areaal in belangrijke mate het gevolg is van een toename vanrelatief jonge peren percelen mag in de komende jaren een duidelijk productie groei van peren verwacht
worden. Een duidelijk opgaande lijn voor wat betreft het areaal (fig. 11) en de productie van peren (fig. 12)
is al jaren duidelijk zichtbaar.
De opbrengst per ha vertoont zowel voor appels als peren een opgaande lijn (fig. 13)
Figuur 11. Ontwikkeling areaal (ha) appel en peer in Nederland in de periode 1990- 2010.
appel

peer

appel&peer

25000

hectares

20000
15000
10000
5000
0
1990

1995

2000

2005

jaar

Bron: CBS© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

39

2010

Figuur 12. Ontwikkeling productie (x1000 ton) appel en peer in Nederland tussen 1990-2010.

productie (1000 ton)

appel

peer

appel&peer

900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
1990

1995

2000

2005

2010

jaar
Bron: CBS
Figuur 13. Ontwikkeling productie per ha (ton/ha) appel en peer in Nederland.

appel

peer

50
45
ton per ha

40
35
30
25
20
15
10
1990

1995

2000

2005

2010

jaar
Bron: CBS

Bewaring• In de periode van 1997 tot 2007 nam de capaciteit ULO koelruimte duidelijk toe en daalde debeschikbare capaciteit van de resterende type koelcellen. De beschikbaarheid van kwalitatief betere
koelfaciliteiten biedt de mogelijkheid appels en peren langer te bewaren. Of dit altijd gebeurt is mede
afhankelijk van de marktsituatie.
Tabel 13. Beschikbare capaciteit voor bewaring van appels en peren.

•

1997

2002

2007

Totale koelcapaciteit (in ton)

323.200

309.500

335.000- ULO-koelcapaciteit (in ton)

191.300

219.400

258.800- Koelcapaciteit anders dan ULO (in ton)

131.900

90.10076.200Het areaal appel neemt af en het areaal peer neemt toe. Naast het feit dat bij het bewaren van peren
een andere bewaartemperatuur, bewaarduur en gascondities gehanteerd worden, is een belangrijk© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

40

•

aspect dat per volume-eenheid bij het bewaren van peren ca. 1,2 maal meer gewicht wordt opgeslagendan bij het bewaren van appels.
Thans wordt geschat dat 60% van het geproduceerde fruit op het teeltbedrijf zelf wordt bewaard en
40% van de productie bij een loonkoeler, handelaar of afzetorganisatie wordt ondergebracht. De
inschatting is dat deze verhoudingen de komende 4 tot 5 jaar niet sterk wijzigen (Bron: NFO). Zowel
telers door individuele fruittelers als door loonkoelers/ afzetorganisaties worden koelfaciliteiten
vernieuwd/ uitgebreid.

Sortering• Ingeschat wordt dat thans ongeveer de helft van de productie op het eigen bedrijf wordt gesorteerd.
Sorteerbedrijven, afzetorganisaties en fruithandel bedrijven zorgen voor sortering van het andere deelvan het fruit. Voor de komende jaren wordt hierin geen sterke wijziging voorzien. (bron: NFO).
Anderzijds speelt wel dat de afzet van zogenaamde clubrassen vrijwel altijd gekoppeld is aan het
centraal laten sorteren van het product.
• In het verleden werd een groot deel van de peren nog handmatig gesorteerd om schade aan het
product te voorkomen. Thans wordt van appels en peren 90 tot 95% van het sorteren machinaal
uitgevoerd (bron: Fruitmastersgroep1 en The Greenery2). Kortom een forse toename van machinaal
sorteren heeft reeds plaatsgevonden en zal dus in de toekomst geen aanleiding meer zijn tot een
toename van het elektriciteitsverbruik.
Verpakken (bron: Fruitmastersgroep3 en The Greenery2)
Het verpakken van appels en peren in consumentenverpakking (flowpack, zakken, foodtainer, etc.) is in deafgelopen jaren duidelijk toegenomen. Schattingen lopen per bron uiteen van 5 tot 15% van de verkochte
Nederlandse appels en peren. Of deze trend doorzet of (tijdelijk) gebroken wordt, is op dit moment niet
volledig duidelijk. Er zijn signalen in de markt dat de groei vanuit kostenaspecten en daaraan gekoppelde
verkoopprijzen voor consumenten stagneert (effect van in economisch minder tijden).
De wens tot het gebruiken van consumentenverpakkingen is voortgekomen uit o.a. voedselveilgheid ,consumenten gemak en de wens om items in de verpakking toe te kunnen voegen.
Het verpakken in consumentenverpakkingen is en blijft naar verwachting een activiteit die vooral op centrale
punten plaats zal vinden en niet bij telers thuis. Redenen hiervoor zijn:• Korte tijd tussen bestellen en leveren (korter dan een werkdag).
• Tracking / traceability en codering• Grote verscheidenheid aan verpakkingen waarin afgeleverd moet worden.
Bronnen: 1 R.Verbeek, Fruitmasters
2
J. van Os, The Greenery
3
Z. van Aalsburg, Fruitmasters

3.4.2
•
•
•

Rode bessen
De capaciteit van koelruimte geschikt voor de bewaring van rode bessen stijgt gestaag door.
Bedrijven die zich met de bewaring van rode bessen bezig houden oriënteren zich ook gebruik van
de warmte die door koeling uit de bessen wordt onttrokken.
De teelt waar vervoeging wordt nagestreefd door het stoken in een tunnel of kas kent geen verdere
uitbreiding: er is eerder sprake van een lichte terugloop.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

41

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

42

4Energiebesparingsopties in de landbouw

In dit hoofdstuk zijn de energiebesparingsmogelijkheden beschreven die perspectief hebben in de naoogstfase. In dit onderzoek is niet nader aandacht besteed aan de investeringskosten en terugverdientijd.
Hierover blijken geen onderzoeksresultaten in de literatuur beschikbaar en dit vraagt nader onderzoek. In dechecklisten per sector (zie hfdst. 5) zijn wel cijfers uit de bloembollen als referentie opgenomen. Dit geeft
een eerste indicatie van hetgeen bij die maatregel haalbaar kan zijn..
Het doel van bewaring is om tegen minimale energiekosten een zo goed mogelijke productkwaliteit bij
aflevering te realiseren (met minimaal (gewichts)verlies). Inzet van bewaarmiddelen (denk aan kiemremmers
bij aardappelbewaring) kunnen hierbij een rol vervullen, maar aan het gebruik ervan zijn strikte eisenverbonden in het kader van voedselveiligheid.
In dit hoofdstuk wordt een beschrijving van besparingsopties gegeven. Het gaat hierbij om zowel zachte(gedrag) als harde (technisch) besparingsopties. Bij de beschrijving hier is geen relatie gelegd naar de
toepassing in de sectoren: daarvoor wordt verwezen naar de (aanzet voor een) checklist per sector. Naast
het werkingsprincipe wordt een indicatie gegeven van de potentie (hoeveel besparing is haalbaar), risico’s(wat kan er misgaan bij toepassing) en witte vlekken (op welk punt is nog onderzoek nodig).
De checklist is ingedeeld in besparingsopties voor 5 verschillende groepen:
1. Gebouwen
2. Klimaatregelingen /-computer
3. Installatie (koelen en ventilatie)
4. Meten en bewaken
5. Overig
Hieronder is per groep aan de hand van enkele besparingsopties beschreven welke range aanmogelijkheden voor energiebesparing beschikbaar zijn. Vanwege de hoeveelheid mogelijkheden is niet
iedere optie weergegeven. Ook is geen rangorde aangegeven. Kleine besparingen kunnen zonder grote
investeringen eenvoudig toegepast worden waar grote besparingen wellicht een langere terugverdientijd
hebben.

4.1

Gebouwen

Door aanpassingen in gebouwconstructie en bewustzijn van energielekken in het gebouw is energie tebesparen. Enkele opties om dit te bereiken zijn:
Isolatie gevel
Werking:
Fruitbedrijven waar de bewaarcellen in een ongeïsoleerde loods zijn gebouwd hebben te maken met hoge
temperaturen in zolderruimten en andere aangrenzend ruimten door instraling. Hierdoor ontstaan grote
temperatuurverschillen tussen binnen- en buitentemperatuur. Door isolatie van gevel en dak is dit
temperatuurverschil te reduceren.
Potentie:
Onbekend (hangt sterk af van de bedrijfssituatie).
Risico’s:
In geïsoleerde ruimten is vaak ook minder ventilatie. Vochtophoping en condensvorming kunnen problemen
geven (denk aan eisen BRC, HACCP). Om dit tegen te gaan is eventueel luchtdroging nodig. Dit kan door
middel van ventilatie of koeling (is drogen), maar beperkt het energievoordeel.
Witte vlekken:
Niet duidelijk is hoeveel procent energievoordeel te behalen is. Hiervoor ontbreken de juiste berekeningen© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

43

en de juiste informatie uit de praktijk als het gaat om isolatiewaarde huidige situatie. Nokventilatie wordt ook
wel toegepast waar geen dakisolatie aanwezig is. Onbekend is of dit afdoende is ten opzichte van isoleren.
Vernieuwen deurrubbers van koelcellen
Werking:
Regelmatig onderhoud aan de deurrubbers van de koelcellen voorkomt dat de rubbers uitdrogen. Door dit
uitdrogen ontstaan er luchtlekken waardoor er onnodig energie wordt verbruikt. Zeker bij oude cellen kan
het rubber in de deuren kapot zijn of niet meer aansluiten. In fruitcellen is daarnaast de gasdichtheid van
een cel uitermate belangrijk om de gewenste gascondities in stand te kunnen houden.
Potentie:
Onbekend en afhankelijk van de toepassing van de koelcel.
Risico’s:
Geen.
Witte vlekken:
Geen.

4.2

Klimaatregelingen / -computerHet gebruik van een klimaatcomputer en de beschikbare klimaatregelingen geven de mogelijkheid
automatisch de productkwaliteit, maar ook het energieverbruik te optimaliseren. Daarnaast kan degebruiker een goed inzicht krijgen in het actuele energieverbruik door de registratiemogelijkheden van het
systeem.
Bewaarcomputer en cursus
Werking:
Bewaarcomputers regelen op basis van sensoren (binnen- en buitentemperatuur, luchtvochtigheid) het
binnenklimaat in de bewaarplaats. Voor elk product is er een specifieke programmatuur beschikbaar.
Bewaarcomputers worden al 20-30 jaar toegepast en hebben zich in de loop der jaren steeds verder
ontwikkeld. In de praktijk wordt een grote variëteit aan bewaarcomputers gebruikt (van oud/eenvoudige
regeling tot nieuw/geavanceerd). Ook tussen merken is sprake van verschillen in benadering van het“optimale bewaarregiem”. Ook zijn gegevens over het verloop van de bewaarperiode, aantal draaiuren enz.
niet bij alle systemen uitleesbaar (en dus niet beschikbaar voor analyse en verbetering).
Potentie:
Bewaarcomputers zijn vrijwel altijd interessant qua energiegebruik en worden vrijwel op elk bedrijf gebruikt.
Er zijn echter dusdanige verschillen in rendement en benadering van deze apparaten, dat het aanbevelingverdient om dit nader te onderzoeken. De verwachting is dat de potentie qua energiebesparing groot is(afhankelijk van de bedrijfssituatie).
Risico’s:Geen (wellicht het blindelings vertrouwen op relatief oude bewaarcomputers).
Witte vlekken:
Er is geen inzicht in de verschillen tussen geprogrammeerde bewaarregiems en de mate waarin dit leidt tot
verschillen in energieverbruik. Tevens is een analyse van de meerwaarde van goed uitleesbare computersvoor verbetering van het “bewaargedrag” waardevol (dit als input voor bijv. studiegroepen). De
terugverdientijd onder Nederlandse omstandigheden is niet bekend.

4.3

Installatie

Naast de techniek die de gebruiker rechtstreeks kan bedienen zijn op het bedrijf tal van technieken
aanwezig waarover de ondernemer geen of weinig kennis en vaardigheden beschikt. In sommige gevallen isde ondernemer niet bevoegd om hier aanpassingen aan te doen. Het gaat dan met name om dekoelinstallatie en de instellingen die daarbij horen.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

44

Frequentieregelaars
Werking:
Een frequentieregelaar is een elektronische omvormer die voor een elektromotor wordt geplaatst en inplaats van de standaard 50 Hz een stroom met een variabele frequentie kan leveren. Het grote voordeel intermen van energiebesparing wordt het best uitgelegd aan de hand van een voorbeeld: wanneer defrequentie verlaagd wordt naar 25 Hz dan daalt het toerental van de ventilatormotor met 50% met als
gevolg:o Luchtopbrengst zakt lineair, dus ook 50% luchtopbrengst
o Tegendruk daalt kwadratisch, dus 50*50 = 25% tegendruko Stroomverbruik daalt met de derde macht, dus 50*50*50% = 12,5% stroomverbruik.
Potentie:
De potentie varieert per gewas. Bij uien wordt ca. 50% meer ventilatiecapaciteit geïnstalleerd (150 t.o.v.
100 m3 lucht per m3 product). Uien moeten namelijk na het inschuren, zo snel mogelijk warm en droog
gestookt worden. Na deze indroogfase (1 week) is de hoge capaciteit vaak niet meer nodig en zijn dus
hogere besparingen te halen. Door frequentieregelaars toe te passen kan na de indroogfase (100%capaciteit) een betere verdeling van lucht plaatsvinden met een fors minder stroomgebruik t.o.v. op volle
capaciteit ventileren (hoog verbruik) of de helft van de ventilatoren gebruiken (slechte verdeling).
Ook zijn er ondernemers die na het droogstoken veel ventileren op een laag toerental om zo fusarium in deuienpartij beheersbaar te houden en toch energie te besparen. (bron: Mooij Pressure Ventilation BV).
Risico’s:
Er is nog weinig ervaring hoe sterk de frequentie verlaagd kan worden. Minder tegendruk geeft als risico
dat niet alle plekken in de partij voldoende bereikt worden. Daarnaast kan door meer te ventileren zowel bij
aardappelen als uien vochtverlies optreden (opbrengstverlies in gewicht en geld).
Witte vlekken:
Internationaal wordt de Nederlandse ventilatienorm van 150 m3 voor uien als hoog beoordeeld (afhankelijk
van klimaat wordt gewerkt met 50-120 m3 / m3 product - bron: Mooij Pressure Ventilation BV). Op ditterrein is nader onderzoek gewenst naar de relatie van ‘terugtoeren’, productkwaliteit / -schade ofwel
optimalisatie van de energiebesparing met behoud van kwaliteit. Speciale aandacht voor frequentieregelingals een alternatief voor beheersbaar houden van ziekten in de partij (zoals fusarium in uien).
Adiabatische bevochtiging
Werking:
Droge warme lucht wordt (geforceerd) door een vochtig lamellenpakket heen geblazen. Deze lucht heeftcapaciteit vocht op te nemen en koelt door de verdamping van water af (adiabatisch effect). In
aardappelbewaring, waar een hoge luchtvochtigheid gewenst is, kan deze techniek toegepast worden. Op
deze manier kan later in het bewaarseizoen met buitenlucht geventileerd blijven worden.
Potentie:
Deze techniek kan in beginsel worden toegepast in de meeste bewaarplaatsen waar met buitenlucht
geventileerd wordt. Het wordt vooral toegepast in droge klimaatzones (combinatie van koeling en
bevochtiging)
Risico’s:
De capaciteit van deze systemen is niet altijd toereikend, want onder Nederlandse omstandigheden is het
adiabatische effect niet heel groot. Het systeem is wel betrouwbaar en heeft zich bewezen in anderesectoren (tuinbouw en intensieve veehouderij).
Witte vlekken:
De terugverdientijd onder Nederlandse omstandigheden is niet bekend.
Oversized condensors
Werking:
Door het toepassen van een oversized condensor kan de verdamperdruk lager zijn omdat de condensor
capaciteit groot is. Het verlagen van de verdamperdruk geeft per graad 2% energiebesparing (deze optie
wordt ook genoemd bij verlaging condensatietemperatuur in de checklist!).
Potentie:
Bij vervanging en nieuwbouw van koelinstallaties (verdamperdruk geeft per graad 2% energiebesparing).
© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

45

Risico’s:
Geen.
Witte vlekken:
Geen.
Heetgasontdooiing
Werking:
Voor het ontdooien van het gevormde ijs op de verdamper in de bewaarcel kan in plaats van elektrische
ontdooiing, door middel van hitte spiralen, heetgasontdooiing toegepast worden (alleen bij DXkoelsystemen). Hierbij wordt koudemiddel in gasvorm teruggeleid naar de verdamper om het ijs teontdooien. Er moet op dat moment wel voldoende koelvraag zijn zodat ook voldoende heetgas in het
systeem beschikbaar is.
Potentie:
Bij vervanging en nieuwbouw van koelinstallaties.
Risico’s:
Geen.
Witte vlekken:
Geen.
Toepassen energiezuinige ventilatormotoren
Werking:
Bij oude verdampers kan het zijn dat of te zware ventilatoren of ventilatormotoren met een laag rendementgeïnstalleerd zijn. Tegenwoordig is het mogelijk energiezuinige (gelijkstroom)ventilatoren te selecteren met
een lager energieverbruik per m3 lucht.
Potentie:
Bij oude bewaarfaciliteiten zijn veel verdampers uitgevoerd met ventilatoren die niet zijn afgestemd op dejuiste luchtopbrengst of een hoog energieverbruik hebben. Vervanging kan een mogelijkheid zijn op
substantieel het verbruik te verminderen. Ook bij de nieuwbouw van bewaarcellen kan hiermee rekening
gehouden worden.
Risico’s:
Geen
Witte vlekken:
De technische haalbaarheid is een feit, maar het is niet bekend wat de terugverdientijd is voor deze optie.
Informatie die hiervoor nodig is, kan voortkomen uit een energiescan op het fruitbedrijf (en mogelijk in detoekomst, ook in andere sectoren). Afhankelijk van de bedrijfssituatie kan het beoogde resultaat variëren.

4.4

Meten en bewaken

Wanneer alle energiezuinige technieken op het bedrijf aanwezig zijn wil dat nog niet zeggen dat het gebruikervan optimaal is. Gebleken is dat hier grote kansen liggen om het energieverbruik te verminderen.
Verbruikmeter per box of cel
Werking:
Door het periodiek meten van het verbruik treedt bewustwording op en kan er beter gestuurd worden op
energiegebruik. Zo wordt onder andere duidelijk hoeveel energie er nodig is voor drogen of inkoelen en
hoeveel de maandelijkse onderhoudskoeling kost.
Potentie:
Agentschap NL (Infomil bloembollenbedrijven) gaat uit van een energiebesparing van gemiddeld 5-10%. Uit
een aantal energieprojecten in andere sectoren worden hogere besparingen gemeld (zie ook hfdst. 5).
Opm.: In de EIA regeling 2010 is een energie- of aardgastussenmeter voor het onderbemeteren van het
gebruik opgenomen (max. investeringsbedrag € 3.000 per tussenmeter).
Risico’s:
Geen
Witte vlekken:© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

46

Voor de sector is het belangrijk dat er aandacht komt voor: 1) energiegebruik, 2) de verschillen tussen
telers en 3) de verschillen tussen bewaarsystemen. Sinds 1980-1985 is er in de akkerbouw envollegrondsgroenten nauwelijks bewaaronderzoek gedaan. Onderzoek dat wel is uitgevoerd richtte zich op
kwaliteit of kiemremming en niet op energiegebruik.
Registratie en monitoring
Werking:
Door zelf het energieverbruik te registreren of te laten monitoren via de leverancier wordt de energieafnamezichtbaar en komen verbruikspieken in beeld. Dit biedt aanknopingspunten bij energiebesparing en inkoop
van energie.
Potentie:
Naast het verkrijgen van aanknopingspunten voor energiebesparingen wordt op basis van de benodigde
kWh/ton/dag ook inzicht verkregen of een fruitbedrijf een bovengemiddeld, gemiddeld of
benedengemiddeld energieverbruik heeft. De mate van en welke energiebesparingen er mogelijk zijn
worden dan duidelijk en op deze manier kan gericht actie ondernomen worden.
Risico’s:
Geen
Witte vlekken:
Hoe meer praktijkgegevens verzameld worden, hoe beter inzicht verkregen kan worden in het
energieverbruik van verschillende bedrijfsonderdelen. Daarom is het gewenst dat onderzoeksinstellingengezamenlijk met de praktijk monitoring kan uitvoeren door middel van een energiescan. Een voorbeeld van
zo’n initiatief gebeurt nu op provincieniveau, maar kan in het kader van Schoon&Zuinig ook op sectorniveau.
Een bijkomend voordeel van een gezamenlijke aanpak is dat de bewustwording en kennisoverdracht naar desector op deze manier geoptimaliseerd wordt.

4.5

OverigHieronder vallen zaken als optimalisering van verlichting, warmteherbenutting, enz..
Reflectorverlichting
Werking:
Door toepassing van spiegelreflectoren neemt de lichtopbrengst met 50% toe. Dit betekent een
energiebesparing van ca. 30% bij vervanging van bestaande Tl-armaturen. In bestaande situaties bij TL
zonder reflector kunnen witte reflectoren (bestaande uit 2 halve) worden aangebracht.
Potentie:
In de betrokken sectoren wordt voornamelijk de sorteerruimte (beter) verlicht. In verhouding tot bewaring
zijn de potentiële besparingen beperkt.
Risico’s:
Geen.
Witte vlekken:
Er is geen standaard voor de benodigde lichtopbrengst in sorteerruimten. Wel is duidelijk dat men eventueel
met minder armaturen toe kan. Onduidelijk is hoeveel armaturen minder nodig zijn. Nadere studie ishiervoor nodig.
Koude/warmte opslag
Werking:
Wanneer in het totale productieproces meer of minder gelijktijdig in één schakel koude, en in een andere
schakel warmte nodig is, zijn deze schakels te koppelen met relatief kleine volumes warmte/koude opslag.
Naarmate warmte en koudebehoefte verder in de tijd uit elkaar liggen is het benodigde volume groter.
Warmte/koude opslag kan in ondergrondse tanks, in een aquifer of in een bodemvolume. Voor opslag ineen aquifer moet volgens wetgeving de jaarbalans energieneutraal zijn (er mag netto niet meer warmte
ontrokken worden dan er aan wordt toegevoegd).
Potentie:
Het hangt sterk van het bedrijfsspecifieke productieproces af hoe de warmte/koude opslag© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

47

gedimensioneerd moet worden om rendabel te zijn.
Risico’s:
Geen.
Witte vlekken:
Onbekend is op welke schaal deze techniek toegepast kan of moet worden om rendabel te zijn. De
terugverdientijd kan voor een bedrijf met koelcellen te lang zijn.
Warmtewisselaars
Werking:
Warmtewisselaars worden ingezet in combinatie met koude/warmte opslag en/of warmtepompen. Er
bestaan verscheidene typen warmtewisselaars. Te warme kaslucht kan worden afgekoeld door water overhet kasdek te laten vloeien of door watergekoelde ventilatie. De afgevoerde warmte wordt voor gebruik in
de winter bijvoorbeeld opgeslagen in een aquifer of in een bodemvolume. Met zogenoemde energiepalen
wordt warmte uitgewisseld tussen een bodemvolume en door slangen langs de heipalen stromend water.
Potentie:
In warme perioden van het jaar is veel koelvraag. Hierbij komt veel warmte vrij die op dat moment niet
aangewend hoeft te worden voor bijvoorbeeld kantoorruimten. Met deze warmte wordt dan niets gedaan.
Daarnaast loopt de temperatuur hoog op in zolderruimten van ongeïsoleerde loodsen, deze warmte wordt
niet benut.
Risico’s:
Onbekend.
Witte vlekken:
Het is onbekend of en op welke schaal deze technische oplossing op een bedrijf met koelcellen kan worden
toegepast.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

48

5

Checklist per sector

Voor elke sector is een overzicht van de besparingsmogelijkheden gegeven. Deze zijn in dit rapport
gerangschikt naar categorie (conform aangegeven is hoofdstuk 4). Daarnaast is per besparingsmogelijkheid
aangegeven:1.
of deze besparing een hoge bijdrage kan leveren aan het doel om te komen tot energiebesparing(interessant=3; minder interessant = 1).
2.

of deze optie direct toepasbaar is. “Direct toepasbaar” betekent dat in de markt voldoende kennis
aanwezig is om een ondernemer daar adequaat in te adviseren. “Onderzoek” betekent dat er op dit
moment te weinig objectieve kennis aanwezig is om zicht te geven op besparingsmogelijkheden.

3.

hoe hoog de energiebesparing (ongeveer) kan zijn: voor de fruitteeltsector zijn hier deels eigen
gegevens, deels gegevens uit de bollensector genoemd. Voor de akkerbouw envollegrondsgroentensector zijn geen eigen gegevens bekend: daarom wordt verwezen naar
ervaringen in de bollensector om enig houvast te bieden (de herkomst van de informatie is in dekolomkop toegelicht).

Let op: in de kolom “Besparing” zijn maximaal haalbare besparingspercentages weergegeven. Indien
gekozen wordt voor een combinatie van maatregelen, dan mogen de percentages niet zondermeer bij
elkaar opgeteld worden!

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

49

Checklist Akkerbouw
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig
1

Besparingsmaatregel(akkerbouw)

Verbeteren isolatie
koelcel

1 = minderinteressant
3 = meestinteressant1

directtoepasbaar/ naderonderzoek
nodig?
DirectWat moet er nog gebeuren / voor welke
gewassen.
Mogelijk toepasbaar op bedrijfsniveau.

besparing
(max)
bron:
BOLLENbron:
d bron:BOLLEN BOLLEN
AvBS
AvBS

5%

Bij bewaarcellen die gemaakt zijn van eterniet met daartussen polystyreen
als isolatie, kan de isolatie plaatselijk stuk zijn. Muizen maken graag een
nest in polystyreen, dus de kans dat ze erin zitten is dan niet denkbeeldig.
Er kunnen dan hele weggevreten gangen in de isolatie zitten.

AvBS
Doordat delen van de constructie, met name stalen spanten en kolommen, AvBS
soms door de cellen heen zijn aangebracht, ontstaan zogenaamde
koudebruggen. Door hier te isoleren wordt onnodige warmte-instraling
voorkomen in de koelcel. Daar waar (stalen) spanten door de celisolatie
naar buitenkomen, moet over een afstand van ca.150 cm het spant aan debuitenkant geïsoleerd worden met een dampdichte isolatie, om condensatie
en/of ijsvorming te voorkomen.
Regelmatig onderhoud aan de deurrubbers van de koelcellen voorkomt dat onbekend
de rubbers uitdrogen. Door dit uitdrogen ontstaan er luchtlekken waardoor
er onnodig energie wordt verbruikt. Zeker bij oude cellen kan het rubber inde deuren kapot zijn of niet meer aansluiten.
8-15 € perAgentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Dit is toepasbaar bij
m2 muur.
gebouwen die verwarmt worden, met een ongeisoleerde spouwmuur. Dit
kan voorkomen bij gebouwen uit de periode 1930-1980. Een vuistregel is
dat minimaal 20% van de gevel uit spouwmuur moet bestaan om de
4-8 jaarmaatregel rendabel uit te kunnen voeren.
kantoor: 10Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Bij koeling of verwarming
25 € per m2
van gebouwen met een plat dakkan energie worden bespaart, als er niet
wordt verwarmt is er geen energie te besparen, maar kan het werkklimaat dak werkhal
2-5 € perwel verbeteren.
m2 dak+2-7 jaar€ 10.000 - € AvBS
Een computer is beter in staat om het (cel)klimaat te regelen en
bijvoorbeeld droogcondities te bepalen dan handmatige systemen. Met een 25.000
juiste instelling worden de condities voor het product verbeterd, met een
daarop afgestemde hoeveelheid energie. Een klimaatcomputer kan het
energieverbruik inzichtelijk maken.
Vaak blijkt dat bollenbedrijven de instellingen van de computer niet of€ 0 tot
Binnen 1
nauwelijks aanpassen aan de omstandigheden. Als er al aanpassingenadvieskoste seizoen
gedaan worden is het meestal de temperatuur. Door regelmatig deninstellingen door te lopen komen ‘vreemde’ zaken veel sneller aan het licht.
Te denken valt hier bv aan de maximum en minimum luchtklepstand. Deze
kunnen invloed hebben op het totale energieverbruik (en soms deverbruikspiek), maar nog belangrijker is de invloed op de kwaliteit van het
product.
Door toepassing van temperatuurintegratie (Tl),d.w.z. het laten oplopen van onbekend Binnen 1
seizoende temperatuur met enkele graden als er goedkope warmte beschikbaar is(bv. bij warm weer of warmte uit een zonnedak), en het verlagen van detemperatuur met enkele graden als de buitenlucht koeler is (bv ’s nachts),
maar zodanig dat de gemiddelde temperatuur constant is, kunnen grote
hoeveelheden energie bespaard worden. Absolute voorwaarde hierbij is dat
de kwaliteit bewaard blijft. Vooral een toename in verklistering dientvoorkomen te worden.
€ 0 tot
Binnen 1
Bron fruitteelt: uniforme luchtverdeling door circuleren wordt niet alleen
bereikt door continu te ventileren; met puls/pauze wordt minimaal hetzelfde advieskoste seizoennresultaat bereikt
Bij het bewaren van tulpenbollen is de veilige schadedrempel voor ethyleen € 7900 - € Afhankelijk
100 ppb. De ethyleenanalyser meet continue het ethyleengehalte van de12916
van aantal
lucht in de cel. Door deze aan te sluiten op de klimaatcomputer zijn
m3 bollenregelingen mogelijk waardoor de klepstand (of het toerental van deper cel 6verversingsventilator) aangestuurd wordt. Op deze wijze blijft het
jaar bij 100
ethyleengehalte onder de schadedrempel: hoe minder zure bollen, hoe
m3 tot 2
lager de ethyleenproductie, hoe minder ventilatie. Er wordt dus niet meer
jaar bij 300
dan nodig geventileerd. Bij een lage ethyleenproductie (minder zure bollen)m3
kan er erg veel op gas bespaard worden.

1

Isoleren koudebruggen

1

DirectIsolatie van koude bruggen is aanbeveling bij
nieuwbouw en toepasbaar in bestaande
faciliteiten.

2%

1

Vernieuwen vandeurrubbers koelcellen

1DirectToepassen.

1%1Isoleren spouwmuur

1

Directmaatwerk, per situatie bekijken.

1Isoleren plat dak

1

Directmaatwerk, per situatie bekijken.

2

Klimaatcomputeraanschaffen3

DirectTechniek direct inzetbaar, maar bewaarders /akkerbouwers dienen te worden getraind in
gebruik van bewaarcomputer.

5%2Instellingenklimaatcomputer
controleren

3

Onderzoek

Techniek direct inzetbaar, maar bewaarders /akkerbouwers dienen te worden getraind in
gebruik van bewaarcomputer.

5%2

Temperatuurintegratie bij
bewaren2

DirectAnalyseren van datasets met effect vanvariable bewaartemperatuur op finale productkwaliteit. Geldt voor aardappelen, ui en peen.

5-10%

2

Ventilatorinstellingen2

Directop celniveau, mits gekoeld bewaren,bijvoorbeeld peen

27%

3

CO2 gestuurde ventilatie

3

Onderzoek

Naar analogie van sturing in de bollen op
ethyleen, voor akkerbouw het CO2 gehalte
hanteren als criterium voor mate vanventilatie? Onderzoeken voor welke
gewassen dit interessant is.

50%

3

Ronde uitblaasopening

3

Onderzoek

Verdient nadere studie voor in kisten
bewaarde akkerbouwproducten.

25%© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen) investering Terugs-kosten verdientij
tenzij andere bron vermeld.

Een afgeronde uitblaasopening vermindert de weerstand. Hierdoor is deonbekend
luchtopbrengst van de wand in een 2-laagssysteem minstens 10% hoger.
Het toerental kan dan evenredig worden verminderd wat een
energiebesparing van minstens 25% oplevert. Bij een 1-laagssysteem is het
effect wat minder.

50

Binnen 1
seizoenOpmerking(vanuitakkerbouw)

Huidige bewaar faciliteiten voor akkerbouwproducten zijn vaak voorzien van vaste
isolatie materialen. Tenzij muizen nestelen in Polystyreen, Poly Urethaan materialen.

ja, indien gebouw tussen 1930 en 1980 gebouwd is en minimaal 20% van de muur
uit spouwmuur bestaat. In 2009 EIA. Via bedrijven aangesloten bij IKOB-BKB.

ja, mits er een plat dak is. In 2009 EIA. Via deskundig bedrijf.
Een klimaatcomputer heeft veel meer voordelen dan alleen energiebesparing

Er is veel verschil tussen gebruikers (maar ook leveranciers) hoe een
bewaarcomputer wordt gebruikt. De gebruiker moet leren deze apparatuur goed tegebruiken.

Interessant om het ethyleengehalte op een gewenst niveau te houden; want ethyleen
is een kiemgroeiregulator in aardappelbewaring. Niet 1 op 1, wegens het gewenste,
omgekeerde effect van ethyleen op het bewaarde product. Een dubbele analyser isper cel € 1000 goedkoper

Elke techniek die leidt tot een gelijkere luchtverdeling door en meer efficientie van het
ventilatie systeem in een kistenstapeling in een bewaar facilteit is interessant enverdient nadere studie. Verdient nadere studie voor in kisten bewaarde
akkerbouwproducten.

Checklist Akkerbouw - vervolg
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig3

Besparingsmaatregel(akkerbouw)

Dieptestapeling

1 = minderinteressant
3 = meestinteressant3

directtoepasbaar/ naderonderzoek
nodig?
Onderzoek

Wat moet er nog gebeuren / voor welke
gewassen.
Verdient nadere studie voor in kisten
bewaarde akkerbouwproducten.

besparing
(max)
bron:
BOLLEN
20%

3

Verminderde circulatie +frequentieregelaar

2

Onderzoek

PPO agv contractonderzoek startte in 2007
een vergelijkbaar project voor bewaring vanaardappels. Enkele additionele jaren moeten
sterkere bevestiging leveren.

60%

3Kisten bovenlaag
afdekken2

Onderzoek

Verdient nadere studie voor in kisten
bewaarde akkerbouwproducten.

20%

3Aanbrengen ‘schans’
voor onderste
uitblaasopening (1laagsbewaring)Afgeschuinde balkpalletkist

2

Onderzoek

Verdient nadere studie voor in kisten
bewaarde akkerbouwproducten.

20%

2Onderzoek

Verdient nadere studie voor in kisten
bewaarde akkerbouwproducten.

10%3

Stortkegel voorkomen

2

Direct1%

3Hergebruik warmte droogen ventilatielucht

2

Onderzoek

In akkerbouw vormt grond het grootste
probleem. Waarschijnlijk niet 1 op 1
toepasbaar want vellen verschillen van
grond.
Verdient nadere studie voor gebruik in
akkerbouw.

3

Adiabatische koeling2

Onderzoek

Verdient nadere studie voor gebruik in
akkerbouw. Alleen voor producten die ook inde zomerperiode koud bewaard moeten
worden.

3

Heetgas ontdooiing

2

Directop celniveau, mits gekoeld bewaren,bijvoorbeeld peen3%3

Benutting verdamper2

Directop celniveau, mits gekoeld bewaren,bijvoorbeeld peen

11%3Pers- en zuigdruk2

Directop koelinstallatieniveau, mits gekoeld
bewaren, bijvoorbeeld peen

2%3Verwarmingslint

2

Directop koelinstallatieniveau, mits gekoeld
bewaren, bijvoorbeeld peen3%3Carterverwarming

2

Directop koelinstallatieniveau, mits gekoeld
bewaren, bijvoorbeeld peen4%31-Laagsbewaring

1

Onderzoek

Verdient nadere studie voor in kisten
bewaarde akkerbouwproducten.

5%3Vernieuwenkoelinstallatie

1

DirectGoede keuze op bedrijfsniveau maken.

5%3© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

30%

Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen) investering Terugs-kosten verdientij
tenzij andere bron vermeld.
bron:
d bron:BOLLEN BOLLEN
Naarmate er dieper gestapeld wordt neemt het verschil in luchthoeveelheid arbeidskost Binnen 1
per kist sterk toe: de kisten het verst van de wand krijgen 2 tot 3 keer meer en
seizoenlucht dan de kisten aan de wand. Door hiermee rekening te houden bij het
plaatsen van de kisten is dit te compenseren. Zet dikke maten dicht bij dewand en de kleine maten het verst van de wand of bovenop.
€ 700 - €Met frequentieregelaars kan het toerental van de ventilatoren traploos
worden aangepast. Een verlaging van het toerental met 10% betekent een 1000, incl
afname van de luchthoeveelheid met 10%, terwijl het opgenomen vermogen installatie
met ruim 25% daalt. Als bollen droog zijn en geschoond kan voor de meeste
bolsoorten het toerental vaak tot 50% of meer dalen. Dit geeft dan een
energiebesparing van ruim 80%. Zowel de systeem- alsverversingsventilator(en) kunnen worden geregeld. Er worden ook
besparingen behaald in de schakelkast (minder relais e.d.), waardoor bij
nieuwbouw de netto-investering niet veel hoger hoeft te zijn.
De luchtverdeling over de 4 tot 6 lagen in een kistenstapeling laat zien dat onbekend
de minste lucht door de middelste lagen gaat. Door de bovenste laag af tedekken (niet volledig) met afdekplaten krijgen de middenlagen meer lucht
waardoor de totale luchthoeveelheid verminderd kan worden.
In een 1-laagsbeluchting systeem krijgt de onderste laag onevenredig veel onbekend
lucht. Door in de wand een schans te plaatsen wordt de lucht beter naar demiddenlagen verdeeld. Hierdoor kan de totale luchthoeveelheid verminderd
worden.
onbekend
Ook de weerstand van de palletkist kan worden verminderd door dehorizontale hoekbalken af te schuinen. De luchtverdeling in de kist wordt
hierdoor gelijkmatiger.
Voorkom door het gebruik van een automatische kistenvuller en/of door het onbekend
afzuigen van de vellen, dat er geen stortpit in de kist komt. Een egaal
verdeelde kist, heeft een betere luchtdoorstroming, en kan met minder lucht
toe.
Terugwinning van warmte uit afgevoerde droog- en ventilatielucht is een€8000 optie. Ook hier is een warmtewisselaar bij nodig€1300051(vanuitakkerbouw)

Elke techniek die leidt tot een gelijkere luchtverdeling door en meer efficientie van het
ventilatie systeem in een kistenstapeling in een bewaar facilteit is interessant enverdient nadere studie. Verdient nadere studie voor in kisten bewaarde
akkerbouwproducten.

2 - 3 jaar

Recent PPO agv contract onderzoek bevestigt de optie van lager ventilatie capaciteit
in consumptie aardappel bewaring.

Binnen 1
seizoenElke techniek die leidt tot een gelijkere luchtverdeling door en meer efficientie van het
ventilatie systeem in een kistenstapeling in een bewaar facilteit is interessant enverdient nadere studie. Verdient nadere studie voor in kisten bewaarde
akkerbouwproducten.
Elke techniek die leidt tot een gelijkere luchtverdeling door en meer efficientie van het
ventilatie systeem in een kistenstapeling in een bewaar facilteit is interessant enverdient nadere studie. Verdient nadere studie voor in kisten bewaarde
akkerbouwproducten.
Elke techniek die leidt tot een gelijkere luchtverdeling door en meer efficientie van het
ventilatie systeem in een kistenstapeling in een bewaar facilteit is interessant enverdient nadere studie. Verdient nadere studie voor in kisten bewaarde
akkerbouwproducten.
Is bekende 'problematiek' en heeft reeds veel aandacht. Stortpit in akkerbouw
bestaat meestal uit grond in product stroom. Waarschijnlijk niet 1 op 1 toepasbaar
want vellen verschillen van grond.

Binnen 1
seizoen

AvBS

Droge warme lucht wordt (geforceerd) door een vochtig lamellenpakket
AvBS
AvBS
heen geblazen. Deze lucht heeft capaciteit vocht op te nemen en koelt doorde verdamping van water af (adiabatisch effect). In aardappelbewaring,waar een hoge luchtvochtigheid gewenst is, kan deze techniek toegepast
worden. Op deze manier kan later in het bewaarseizoen nog met buitenlucht
geventileerd worden.
€ 0 tot
Binnen 1
Bron fruitteelt: In de inkoelfase is kans op ijsvorming groot, frequent
ontdooien is dan wenslijk. Echter in de bewaarfase moeten de instellingen advieskoste seizoen
aangepast worden. In veel gevallen wordt te vaak ontdooid waardoor 1) veel nenergie per actie nodig is en 2) de ingebrachte warmte ook weer
teruggekoeld moet worden.
€ 0 tot
Binnen 1
Bron fruitteelt: Indien 5% te weinig koudemiddel wordt ingespoten dan
wordt 11% meer energie verbruikt. Te weinig koudemiddel zorgt voor teveel advieskoste seizoennoververhitting in de verdamper.Oververhitting leidt tot hogere
zuiggastemperatuur en geeft een nadelig effect op het rendement van decompressor en totale installatie.
Binnen 1
Bron fruitteelt: Het rendement van de compressor wordt beïnvloed door de € 0 tot
advieskoste seizoen
zuig- en persdruk van de installatie. Zo klein mogelijk maken van het
verschil tussen deze 2 drukken bespaard energie. Per graad verschil in pers- n
en zuigdruk levert dit 2% voordeel op. Deze instellingen in samenwerking
met de installateur aanpassen.
Binnen 1
Bron fruitteelt: Vaak staan verwarmingslinten onnoding aan, bijvoorbeeld € 0 tot
advieskoste seizoen
wanneer de cel niet in functie is of wanneer geen risico op bevriezing
aanwezig is. In sommige gevallen is het nodig een aan en uit schakelaar te n
installeren.
€ 0 tot
Binnen 1
Bron fruitteelt: Bij niet jaarrondgebruik staat carterverwarming onnodig
advieskoste seizoen
aan.
n
De verdeling van de lucht bij systemen met 1-laagsbeluchting is beter en de onbekend onbekend
luchtweerstand is lager dan 2-laags-beluchting. Om met minder lucht tekunnen circuleren, voldoet een systeem met 1-laags-beluchting beter.
Interessant bij oude installaties in een buitenopstelling.

Opmerking€0,50/Watt AvBS

Buitenklimaat is bepalend voor koeleffect van de lucht. Bij aardappelen vaak pas op
het laatste moment van het bewaarseizoen (juni) interessant.

bij elektrisch is dit 12%

Lijkt niet intessant voor producten die in bulk worden bewaard. Wellicht interessantvoor producten met kistenbewaring: vooral tafelaardappelen en pootaardappelen.

Checklist Akkerbouw - vervolg
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig3

Besparingsmaatregel(akkerbouw)

Frequentieregelingcompressoren &ventilatoren

1 = minderinteressant
3 = meestinteressant1

directtoepasbaar/ naderonderzoek
nodig?
Onderzoek

Wat moet er nog gebeuren / voor welke
gewassen.
PPO agv contractonderzoek startte in 2007
een onderzoek bij aardappels. Enkele
additionele jaren moeten sterkere
bevestiging leveren.

3

Isoleren koelleidingen

1

DirectIsolatie van koelleidingen is aan te bevelen
bij nieuwbouw en toepasbaar in bestaande
faciliteiten.

3

Isoleren van leidingen

1

DirectZal bij akkerbouw niet vaak voorkomen. Weluitvoeren indien van toepassing

4

Registratie en monitoring
van energie

3

Directmeten = weten, in praktijkproef kunnen
verschillen worden opgespoort en besproken

2%

1%

5-10%
2%

4

Onderhoudscontract
koeling1

Direct4

Pieksaving via computer1

Direct4

Registratie

1

DirectRegistratie van energieverbruik per fase vande bewaarperiode is voorwaarde voor meer
inzicht in energie besparingsmogelijkheden.

1%

4

Stofhorren en heaters
schoonhouden
Schoonhouden
ventilatorbladen enlamellen1

Direct1

DirectIs / moet zijn onderdeel van regulier, eigen,onderhoud.
Is / moet zijn onderdeel van regulier, eigen,onderhoud.

3%

4

4

Pompschakeling1

DirectTechniek is beschikbaar. Verdient naderestudie voor toepassing in akkerbouw.

1%

4

Controle op ijsvorming
bij koelen

1

DirectBewaarder moet kennis van bewaartechniek
hebben en zelf controleren: training kan
noodzakelijk zijn.

5%

5Verlichting op
aanwezigheidsdetectie
Koude/warmte opslag

3

DirectToepassen.

15%

3

Onderzoek

Verdient nadere studie voor gebruik in
akkerbouw. Eventueel in combinatie met
warmtepompen en warmtewisselaars.

0 - 50%5© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

onderhoud koeling betekent onderhoud aanventilatiesysteem, luchtverdeling, ventilatoren
in akkerbouwgewassen. Onderhoud vanmechanische koeling is relevant bij
producten met een lagere
bewaartemperatuur: pootaardappelen (3-4C), peen.
Mogelijkheid in bewaaromstandigheden met
gecombineerde buitenlucht en mechanischekoeling.

besparing
(max)
bron:
BOLLEN0%1%

Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen) investering Terugs-kosten verdientij
tenzij andere bron vermeld.
d bron:bron:
BOLLEN BOLLEN€2000 - €AvBS
12.000Opmerking(vanuitakkerbouw)

In het algemeen geldt dat verlaging van het toerental van de compressor
leidt tot een hogere energie-efficiënte (COP).Verlaging van 1400 rpm naar
1000 rpm betekent een rendementsverbetering van 10 tot 25% (afhankelijk
van fabricaat en type) op de koeling. Het elektrisch opgenomen vermogen
neemt ongeveer lineair af (dit in tegenstelling tot ventilatoren en pompen)
Doordat alleen tijdens de inkoelfase het totaal geïnstalleerde vermogen
nodig is, kan daarna met een verlaagd toerental worden volstaan. Het
kleinere koelvermogen betekent tevens dat het temperatuurverschil over dekoeler afneemt. Dit leidt tot een iets hogere RV en een kleinere
ontvochtiging.
AvBS
AvBS
De vloeistofleiding van de koelinstallatie moet goed geïsoleerd te zijn, om
warmteopname door de vloeistof, en daarmee een lager rendement, tevoorkomen. Ook de zuigleiding moet goed geïsoleerd te zijn om
condensatie of ijsvorming op de leiding te voorkomen. De isolatie dientononderbroken te zijn aangebracht, dit geldt ook voor de appendages.
materiaal 1- ca 1 jaar
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Deze maatregel is
5 € /mtr,
toepasbaar waar ongeisoleerde cv-leidingen lopen door ketelhuizen,
kruipruimten, onverwarmde zolders en andere plekken in ruimten waar geen eigen arbeid
warmte nodig is. In de bloembollenbranche verdienen leidingen hoog in de max 20 € /mtr.
ruimte ook aandacht, vaak gaan deze naar indirect gestookte
luchtverwarmers. Deze leidingen geven warmte af die direct naar het
plafond stijgt en niet of nauwelijks bijdraagt aan de ruimteverwarming op de
werkplek.
AvBs
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: De energienota komst
slechts 1keer per jaar of 1 keer per maand, dit is een te groot interval voor
actief beheer. Bij handmatig meten van energiegebruik (en registreren inexcell-spreatsheet) per dag zijn er weinig kosten, wel kost heel veel
ureninzet. Geavanceerde softewarepaketten kosten al snel 5.000 euro.
Automatisch uitlezen van meterstanden en dagelijks weergave op internet
0-1 jaarkan al vanaf 400 euro per jaar (NUON)
Regelmatig onderhoud op het bedrijf vermindert het energieverbruik, en€ 100 - €Binnen 1
daarnaast ook de kans op storingen.
150
seizoenc

Door de computer ventilatoren en/of de koelmachine te laten sturen zodat
deze niet gelijktijdig aan gaan, kan een piekbelasting worden voorkomen.
Zo kan met een lagere aansluiting worden volstaan. Hiermee wordt niet op
energie bespaard, wel op kosten.
Door zelf te registreren of te laten monitoren via de leverancier wordt deenergieafname zichtbaar en komen verbruikspieken in beeld. Dit biedt
aanknopingspunten bij energiebesparing en inkoop van energie.

Kostenbesparing hangt af van energiebedrijf

Zorg dat het gaas van de horren regelmatig schoongemaakt wordt, anders
neemt de capaciteit van de luchtinlaat behoorlijk af.
Smerige ventilatorbladen en lamellen geven minder lucht, maar gebruiken
evenveel energie. Maak daarom deze jaarlijks schoon met een industriële
vetoplosser bijv P506 van Pen Chemie uit Wognum of bij Sintmaartensdijk
uit Lisse, Hierdoor komt o.a. Actellic makkelijk los.

ja bij alle producten, uiteraard moet er wel actie worden ondernomen als er
afwijkingen worden gesignaleerd. TIP PPO bollen: Door op een van te voren
afgesproken tijdstip alle stroomverbruikers uit te zetten en slechts 1 activiteit aan tezetten kan per onderdeel het gebruik worden gemeten.

1arbeidskostenarbeidskost AvBS
en

Door het toepassen van tijdschakelklok(ken) kan energie bespaard worden. onbekend
Hierdoor wordt voorkomen dat de pompen staan ingeschakeld als er geenbehoefte (aan) is.
Bij koelen kan ijsvorming optreden. Zorg bij slechte of geen ontdooiing dat u geenlangzaam inkoelt en regelmatig kijkt of de verdamper niet in het ijs isgelopen. De koelurenteller op de computer is daarbij een handig
hulpmiddel.
Met bewegingsmelders kan een lamp zichzelf inschakelen, zo vergeet u ook onbekend
het licht niet uit te doen.
> € 25.000 AvBS
Wanneer in het totale productieproces meer of minder gelijktijdig in één
schakel koude, en in een andere schakel warmte nodig is, zijn dezeschakels te koppelen met relatief kleine volumes warmte/koude opslag.
Naarmate warmte en koudebehoefte verder in de tijd uit elkaar liggen is het
benodigde volume groter. Het hangt dus sterk van het bedrijfsspecifieke
productieproces af hoe de warmte/koude opslag gedimensioneerd moet
worden om rendabel te zijn. Warmte/koude opslag kan in ondergrondse
tanks, in een aquifer of in een bodemvolume. Voor opslag in een aquifer
moet volgens wetgeving de jaarbalans energieneutraal zijn (er mag netto
niet meer warmte ontrokken worden dan er aan wordt toegevoegd).

52

meer info op www.agentschapNL.nl, publicatie Cijfers en tabellen.

Pompen zijn niet gebruikelijk in bewaarsystemen van akkerbouwproducten. Wellicht
wel toepasbaar voor ventilatoren.

Checklist Akkerbouw - vervolg
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig
5

Warmtepompen

1 = minderinteressant
3 = meestinteressant
35

Warmtewisselaars

3

DirectVerdient nadere studie voor gebruik in
akkerbouw.

20%

5

Windenergie

3

DirectTechniek is direct toepasbaar.

50%

5Zonnepanelen

3

DirectTechniek is direct toepasbaar.

25%

5

Gebruik restwarmte uit
condensor

2

DirectAls er warmtevraag is vanuit debedrijfswoning, kantine of sorteerruimte dan
is dit een interessante optie. Zeker als er
gebruik wordt gemaakt van lage temperatuur
verwarming (vloerverwarming)

5%5Energiezuinige HR-ketel
plaatsen2

DirectKomt bij akkerbouw niet veel voor. Opnemen
in investeringsplannen.

10-15%

5
5
5

5
5

5

Besparingsmaatregel(akkerbouw)

directtoepasbaar/ naderonderzoek
nodig?
DirectWat moet er nog gebeuren / voor welke
gewassen.
Verdient nadere studie voor gebruik in
akkerbouw.

besparing
(max)
bron:
BOLLEN30%

Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen) investering Terugs-kosten verdientij
tenzij andere bron vermeld.
bron:
BOLLENMet een warmtepomp kan aan een hoeveelheid water of lucht warmte
onttrokken worden en via warmtewisselaars aan een kleinere hoeveelheid
water of lucht worden afgegeven, waardoor de temperatuur daarvan (sterk)omhoog gaat. Een warmtepomp werkt op elektriciteit en afhankelijk van de
COP ( ongeveer 4 aan de warmtekant) en de hoeveelheden water of lucht
die moeten worden rondgepompt, gebruikt dit systeem tot 30% minder
energie.
Warmtewisselaars worden ingezet in combinatie met koude/warmte opslag € 1000 en/of warmtepompen. Er bestaan verscheidene typen warmtewisselaars. Te 5000
warme kaslucht kan worden afgekoeld door water over het kasdek te latenvloeien of door watergekoelde ventilatie. De afgevoerde warmte wordt voor
gebruik in de winter bijvoorbeeld opgeslagen in een aquifer of in een
bodemvolume. Met zg. energiepalen wordt warmte uitgewisseld tussen een
bodemvolume en door slangen langs de heipalen stromend water.

1

DirectToepassen.

5%DirectToepassen.

5%1

DirectToepassen.

1%

Schoonhouden
reflectoren
Hoogfrequent verlichting

1

DirectToepassen.

1%

Maak de reflectoren van de verlichtingslijn eenmaal per jaarschoon.

1

DirectToepassen als verlichting gedurende langere
tijd aan staat.

20%

Buitenverlichting op
daglicht- en
bewegingssensor

1

Directmaatwerk, per situatie bekijken.

Door TL-armaturen toe te passen met hoogfrequent voorschakelapparaat
kan zo’n 20% op dat gedeelte van de verlichting worden bespaard.
Bijkomend voordeel is dat de verlichting veel rustiger is, uitermate geschikt
dus voor leesbanden, uitzoeken bij lelies e.d..
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Buitenverlichting heeft een
preventieve werking tegen onbevoegden. Als de verlichting normaal isuitgeschakeld en bij onraad aanschakeld is het schrikeffect groter enwordt
er energie bespaart.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

53

(vanuitakkerbouw)

AvBS

Toepassing van een windmolen kan een substantiële verlaging van het
variabel
onbekend
elektriciteitsverbruik opleveren. Door teruglevering aan het net kan
bovendien extra worden bespaard op de kosten. De aansluiting op het net
kan hiermee echter niet vervallen: bij windstil weer is nog steeds het volle
vermogen nodig! Of een windmolen geplaatst mag worden hangt af vanplaatselijke en regionale overheden. Er zijn verschillende type kleine
windmolens.
€4/watt
Zonnepanelen zetten zonlicht om in elektriciteit. Ook bij bewolkt weer. Er
zijn ook panelen die alleen het niet-fotosynthetisch licht omzetten en het
fotosynthetisch licht doorlaten. Zonnepanelen worden steeds goedkoper,
efficiënter en gaan heel lang mee (30 - 40 jaar).
De afgegeven warmte van de koelinstallatie kan gebruikt worden om een€ 5000 - € AvBS
vloer of een bepaalde ruimte te verwarmen. Dit bespaart weer gas.
12.000Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: toepasbaar als er op het
bedrijf koel- en vriescellen zijn, waarvan de koelcompressoren een groot
deel van het jaar draaien. De investering is afhankelijk van de methode.
Wanneer restwarmte in de vorm van warmte rechtstreeks de hal ingeblazen
wordt en de bediening handmatig is dan zijn de kosten vrij laag: € 1.0002.000. Wanneer er een warmtewisselaar op het persgascircuit wordt
aangesloten, is de instalatie uitgebreider en de kosten hoger: 3.000-6.000
euro. Ook zijn er kant en klare oplossingen voor het produceren van warm
tapwater. De kosten voor aanschaf en aanleg van een persgasboiler liggen
tussen de 1.000-2.000 euro.
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Wanneer de ketel ouder is 10 - 20%
dan 10 a 15 jaar komt het moment in zicht waarop nagedacht moet worden duurder danover de vervanging door een energiezuinige HR-ketel. Het moment dat de conventioneelketel kapot gaat (= natuurlijk vervangingsmoment) is altijd wanneer dewarmtebehoefte er is en vaak wil men de volgende dag een nieuwe ketel
hebben staan. Op dat moment is er geen tijd meer om de juiste ktel op te
2-5 jaarzoeken.
Machinelijnen nemen veel stroom, door ze in pauzes uit te schakelen zijn
geen
kWh te besparen.
AvBS
Het gebruik van tochtsluis/snelloopdeur heeft een prettiger werkklimaat tot AvBS
gevolg en zorgt voor minder energieverlies naar andere ruimtes.
Door toepassing van spiegelreflectoren neemt de lichtopbrengst met 50%
onbekend
toe. Dit betekent een energiebesparing van ca. 30% bij vervanging van
bestaande TL-armaturen. In bestaande situaties bij TL zonder reflector
kunnen witte reflectoren (bestaande uit 2 halve) worden aangebracht.

1

Apparatuur uit bijpauze/niet gebruik
Tochtsluizen/snelloopde
uren
Reflectoren verlichting

Opmerkingd bron:BOLLEN

Koelinstallaties produceren veel warmte als het buiten warm is. Je moet dat elders
dus wel nodig hebben.

voor particulieren is er tot 2011 subsidie mogelijk voor een HR-e ketel, dit is een ketel
die 15% meer gas verstookt, maar ook circa 2.000 kW elektra opwekt. Meer info op
www.agentschapNL.nl

arbeidskosten120-150
euro perarmatuur
T5 verlichting (HR) staat in de EIA lijst van 2010.
AvBs< 2jaarja, eventueel voor inbraakpreventie, moet wel passen bij gebruik

Checklist Vollegrondsgroenten
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig1

besparingsmaatregel(vollegrondsgroenten)

Vloerverwarming hyacint

1= minderinteressant direct toepasbaar /3 = meest nader onderzoek
interessant nodig?
2
DirectWat moet er nog gebeuren /Voor welke gewassen?
Gebeurt al bij witlof

besparing(max)
Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen), tenzij
bron:
andere bron vermeld.
BOLLEN5%

investeringskosten bron:
BOLLEN
onbekend

Niet alle bolgewassen voelen zich prettig bij warmte onderaf, maar een hyacint kan dat
goed verdragen. Hierdoor is de energiebehoefte lager.
onbekend
Als de werkruimte in de winter ook wordt gebruikt is de meest zuinige verwarming
vloerverwarming, zeker als dit op de plek ligt waar gewerkt wordt. Een warme vloer isaangenaam, de luchttemperatuur kan zo’n 5 ˚C omlaag en de lage watertemperatuur
zorgt voor een hoger ketelrendement.
Bij bewaarcellen die gemaakt zijn van eterniet met daartussen polystyreen als isolatie,
AvBS
kan de isolatie plaatselijk stuk zijn. Muizen maken graag een nest in polystyreen, dus dekans dat ze erin zitten is dan niet denkbeeldig. Er kunnen dan hele weggevreten gangenin de isolatie zitten.
AvBS
Doordat delen van de constructie, met name stalen spanten en kolommen, soms doorde cellen heen zijn aangebracht, ontstaan zogenaamde koudebruggen. Door hier teisoleren wordt onnodige warmte-instraling voorkomen in de koelcel. Daar waar (stalen)
spanten door de celisolatie naar buitenkomen, moet over een afstand van ca.150 cm het
spant aan de buitenkant geïsoleerd worden met een dampdichte isolatie, om
condensatie en/of ijsvorming te voorkomen.
Regelmatig onderhoud aan de deurrubbers van de koelcellen voorkomt dat de rubbers
onbekend
uitdrogen. Door dit uitdrogen ontstaan er luchtlekken waardoor er onnodig energie wordt
verbruikt. Zeker bij oude cellen kan het rubber in de deuren kapot zijn of niet meer
aansluiten.
Als de verwarmingsbuizen dichtgezet kunnen worden, kan door met plastic in de kas een
AvBS
afscheiding te maken een bepaald deel van de kas op een andere temperatuur
gehouden worden.
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Dit is toepasbaar bij gebouwen die
verwarmt worden, met een ongeisoleerde spouwmuur. Dit kan voorkomen bij gebouwen
8-15 € per m2
uit de periode 1930-1980. Een vuistregel is dat minimaal 20% van de gevel uit
muur.
spouwmuur moet bestaan om de maatregel rendabel uit te kunnen voeren.
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Bij koeling of verwarming van gebouwen kantoor: 10-25€ per m2 dak
met een plat dakkan energie worden bespaart, als er niet wordt verwarmt is er geen
werkhal 2-5 €energie te besparen, maar kan het werkklimaat wel verbeteren.
per m2 dak+
Een computer is beter in staat om het (cel)klimaat te regelen en bijvoorbeeld€ 10.000 - €droogcondities te bepalen dan handmatige systemen. Met een juiste instelling worden de 25.000
condities voor het product verbeterd, met een daarop afgestemde hoeveelheid energie.
Een klimaatcomputer kan het energieverbruik inzichtelijk maken.

Terugverdientijd
bron:
BOLLEN
onbekend

Vloerverwarming werkruimte

2

Onderzoek

Eerst kosten batenplaatje
maken per gewas.

10%1Verbeteren isolatie koelcel

1

DirectAfhankelijk van
bedrijfssituatie; eerst (laten)
controleren.

5%1Isoleren koudebruggen

1

DirectAfhankelijk van
bedrijfssituatie; eerst (laten)
controleren.

2%

1Vernieuwen van deurrubbers
koelcellen

1DirectAfhankelijk van
bedrijfssituatie; eerst (laten)
controleren.

1%1Scheidingswanden
aanbrengen1

Directnvt

2%

1

Isoleren spouwmuur

1

DirectMaatwerk, per situatie
bekijken.

1

Isoleren plat dak

1

DirectMaatwerk, per situatie
bekijken.

2

Klimaatcomputeraanschaffen3

DirectBewaarders / groentetelers
dienen te worden getraind in
gebruik van bewaarcomputer.

5%2Instellingen klimaatcomputer
controleren

3

Onderzoek

Leveranciers verzorgen
trainingen in gebruik en
waarschijnlijk ook de DLV /Witlof: instellingen checken,
met warmte uit koelcel wordt
werkruimte verwarmd, kan
mogelijk efficienter gebeuren.

5%

Vaak blijkt dat bollenbedrijven de instellingen van de computer niet of nauwelijks
aanpassen aan de omstandigheden. Als er al aanpassingen gedaan worden is het
meestal de temperatuur. Door regelmatig de instellingen door te lopen komen ‘vreemde’zaken veel sneller aan het licht. Te denken valt hier bv aan de maximum en minimum
luchtklepstand. Deze kunnen invloed hebben op het totale energieverbruik (en soms deverbruikspiek), maar nog belangrijker is de invloed op de kwaliteit van het product.

3

Ethyleengestuurde ventilatie

3

Onderzoek

Mogelijk interessant voor
koolbewaarplaatsen en nog
eens kijken naar de juiste
grenswaarden voor witlof.

50%

3

Verminderde circulatie +frequentieregelaar

3

Onderzoek

Check welke
koolbewaarplaatsen het nog
niet hebben. Wellicht voor de
witlof nog eens nagaan hoe
dit in de praktijk werkt.

60%

3

Drogen met kaslucht

3

DirectPer bedrijf doorrekenen

40%3Hergebruik warmte droogen ventilatielucht

3

DirectPer bedrijf doorrekenen.

30%€ 7900 - €Afhankelijk
Bij het bewaren van tulpenbollen is de veilige schadedrempel voor ethyleen 100 ppb. De
12916
van aantal m3
ethyleenanalyser meet continue het ethyleengehalte van de lucht in de cel. Door dezebollen per cel
aan te sluiten op de klimaatcomputer zijn regelingen mogelijk waardoor de klepstand (of6 jaar bij 100
het toerental van de verversingsventilator) aangestuurd wordt. Op deze wijze blijft het
m3 tot 2 jaar
ethyleengehalte onder de schadedrempel: hoe minder zure bollen, hoe lager debij 300 m3
ethyleenproductie, hoe minder ventilatie. Er wordt dus niet meer dan nodig geventileerd.
Bij een lage ethyleenproductie (minder zure bollen) kan er erg veel op gas bespaard
worden.
Met frequentieregelaars kan het toerental van de ventilatoren traploos worden€ 700 - € 1000,
2 - 3 jaar
aangepast. Een verlaging van het toerental met 10% betekent een afname van deincl installatie
luchthoeveelheid met 10%, terwijl het opgenomen vermogen met ruim 25% daalt. Als
bollen droog zijn en geschoond kan voor de meeste bolsoorten het toerental vaak tot
50% of meer dalen. Dit geeft dan een energiebesparing van ruim 80%. Zowel desysteem- als verversingsventilator(en) kunnen worden geregeld. Er worden ook
besparingen behaald in de schakelkast (minder relais e.d.), waardoor bij nieuwbouw denetto-investering niet veel hoger hoeft te zijn.
Door gebruik te maken van door de zon verwarmde kaslucht zal overdag de verwarming
AvBS
AvBS
veel minder aanslaan. De energiebesparing kan, zeker gedurende de droogfase,
oplopen tot 30 à 50%. Globaal geldt dat uit een kas van 200 m² voldoende warmte komt
voor het drogen van 20 m³ bollen.
Terugwinning van warmte uit afgevoerde droog- en ventilatielucht is een optie. Ook hier€8000 AvBS
is een warmtewisselaar bij nodig€13000© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

54

Ja, dit geldt ook bij de witloftrek.
ja, bij witlof al vaak toegepast.

1€ 0 tot
advieskosten

Opmerking (voor vollegrondsgroente)

AvBS

AvBS

AvBS

Ja, in witloftrekcellen worden ook scheidingswanden toegepast.

ja, indien gebouw tussen 1930 en 1980 gebouwd is en minimaal
20% van de muur uit spouwmuur bestaat. In 2009 EIA. Via
bedrijven aangesloten bij IKOB-BKB.
4-8 jaarja, mits er een plat dak is. In 2009 EIA. Via deskundig bedrijf.

2-7 jaar
AvBS

Een klimaatcomputer heeft veel meer voordelen dan alleen
energiebesparing.

Binnen 1
seizoenEen dubbele analyser is per cel € 1000 goedkoper.

ja, mogelijk interessant bij witloftrek gecombineerd met koelingvan wortels. Kan ook voor de andere gewassen.

ja, mogelijk interessant bij witloftrek gecombineerd met koelingvan wortels. Kan ook voor de andere gewassen.

Checklist Vollegrondsgroenten - vervolg
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig3

besparingsmaatregel(vollegrondsgroenten)

Koeling met grondwater

1= minderinteressant direct toepasbaar /3 = meest nader onderzoek
interessant nodig?
3
Onderzoek

Wat moet er nog gebeuren /Voor welke gewassen?
Per bedrijf doorrekenen.

besparing(max)
Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen), tenzij
bron:
andere bron vermeld.
BOLLEN
20%

3

Heetgas ontdooiing

3

DirectOp celniveau

3%3

Benutting verdamper

3

DirectOp celniveau

11%3Pers- en zuigdruk3

DirectOp koelinstallatieniveau

2%

3

Verwarmingslint

3

DirectOp koelinstallatieniveau

3%3Carterverwarming

3

DirectOp koelinstallatieniveau

4%3

Kisten bovenlaag afdekken

2

Onderzoek

Per cel circulatiestroom na
inslag controleren en kijken of
afdekking loont.

20%

3

Dieptestapeling2

DirectMeest koelbehoeftige kisten
het dichtst bij de verdamper.

20%

3

Rookgascondensor

2

DirectNagaan in hoeverre dit wordt
toegepast.

8%

3Afgeschuinde balk palletkist

1

Onderzoek

Per kist/gewas bekijken.

10%3

Stortkegel voorkomen

1

DirectGebeurt al bij witlof

1%

3

Ketelwatertemperatuur

1

DirectToepassen

2%

3

Deurschakeling vancelprogramma
Hoog-laag-brander ketel

1

Direct1

DirectAfhankelijk van open gaandeur; eerst doorrekenen.
Nagaan of dit zinvol is, cq
reeds gebeurt.

3

2%
1%

3

Verlagingcondensatietemperatuur

1

Onderzoek

Eerst kosten batenplaatje
maken per gewas. Nagaan ofdit zinvol is, cq reeds gebeurt.

5%

3

Vernieuwen koelinstallatie

1

DirectEerst kosten batenplaatje
maken per gewas. Nagaan ofdit zinvol is, cq reeds gebeurt.

5%© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

investeringskosten bron:
BOLLEN
AvBS

Grondwater heeft een temperatuur van ongeveer 12 graden. Afhankelijk van de koellast
kan het rendabel zijn om bijvoorbeeld via buizen in de grond onder het grondwaterniveau
lucht aan te zuigen.
Bron fruitteelt: In de inkoelfase is kans op ijsvorming groot, frequent ontdooien is dan € 0 tot
advieskosten
wenslijk. Echter in de bewaarfase moeten de instellingen aangepast worden. In veel
gevallen wordt te vaak ontdooid waardoor 1) veel energie per actie nodig is en 2) deingebrachte warmte ook weer teruggekoeld moet worden.
Bron fruitteelt: Indien 5% te weinig koudemiddel wordt ingespoten dan wordt 11% meer € 0 tot
advieskosten
energie verbruikt. Te weinig koudemiddel zorgt voor teveel oververhitting in deverdamper.Oververhitting leidt tot hogere zuiggastemperatuur en geeft een nadelig effectop het rendement van de compressor en totale installatie.
€ 0 tot
Bron fruitteelt: Het rendement van de compressor wordt beïnvloed door de zuig- en
advieskosten
persdruk van de installatie. Zo klein mogelijk maken van het verschil tussen deze 2
drukken bespaard energie. Per graad verschil in pers- en zuigdruk levert dit 2% voordeel
op. Deze instellingen in samenwerking met de installateur aanpassen.
Bron fruitteelt: Vaak staan verwarmingslinten onnoding aan, bijvoorbeeld wanneer de € 0 tot
advieskosten
cel niet in functie is of wanneer geen risico op bevriezing aanwezig is. In sommige
gevallen is het nodig een aan en uit schakelaar te installeren.
€ 0 tot
Bron fruitteelt: Bij niet jaarrondgebruik staat carterverwarming onnodig aan.
advieskosten
De luchtverdeling over de 4 tot 6 lagen in een kistenstapeling laat zien dat de minste
onbekend
lucht door de middelste lagen gaat. Door de bovenste laag af te dekken (niet volledig)
met afdekplaten krijgen de middenlagen meer lucht waardoor de totale luchthoeveelheid
verminderd kan worden.
Naarmate er dieper gestapeld wordt neemt het verschil in luchthoeveelheid per kist sterk arbeidskosten
toe: de kisten het verst van de wand krijgen 2 tot 3 keer meer lucht dan de kisten aan dewand. Door hiermee rekening te houden bij het plaatsen van de kisten is dit tecompenseren. Zet dikke maten dicht bij de wand en de kleine maten het verst van dewand of bovenop.
€6000 - 7100
Met de rookgassen verdwijnt nog een vrij veel warmte via de schoorsteen naar buiten.
excl.
Door deze rookgassen verder terug te koelen dmv een rookgaskoeler kan een groot deeloinstallatiekoste
van deze warmte teruggewonnen worden. Als de rookgassen tot beneden ca. 57 Cnworden gekoeld, zal de waterdamp hieruit condenseren. Hierbij komt warmte vrij.
Meestal zit de rookgascondensor op een apart net (laagwaardig net, bv.
vloerverwarming) aangesloten om een lage watertemperatuur te verkrijgen.
Ook de weerstand van de palletkist kan worden verminderd door de horizontale
onbekend
hoekbalken af te schuinen. De luchtverdeling in de kist wordt hierdoor gelijkmatiger.
Voorkom door het gebruik van een automatische kistenvuller en/of door het afzuigen vande vellen, dat er geen stortpit in de kist komt. Een egaal verdeelde kist, heeft een betere
luchtdoorstroming, en kan met minder lucht toe.
Hoe lager de temperatuur van het ketelwater, hoe beter de verbrandingsgassen worden
afgekoeld en hoe hoger het rendement van de ketel. De watertemperatuur kan
automatisch worden geregeld op een zo laag mogelijke temperatuur door een
weersafhankelijke regelaar of door de computer. Dit is uiteraard zuiniger dan wanneer deoketel handmatig op (bijna altijd) 90 C staat afgesteld.
Als de deur open gaat, gaat de cel uit, hierdoor wordt voorkomen dat onnodig wordt
verwarmd of gekoeld.
Door de afstelling van de brander te wijzigen kan, bij geringe warmtevraag, worden
bespaard op elektra (wel minder dan bij frequentieregeling). Doordat de ketel langer
brandt op een lagere belasting zal ook het rendement daardoor iets toenemen.
In de zomer heeft de koelinstallatie bij warm weer een hoge condensatietemperatuur die
kan oplopen tot 50 °C of hoger. Door deze terug te brengen naar bv 40 °C neemt deenergie-efficiëntie met 20% toe. Bovendien levert de installatie meer capaciteit bij een
lagere condensatietemperatuur. In de zomer de condensor dus extra koelen met water.
Kies bij een nieuwe installatie voor een grotere condensor.

onbekend

Interessant bij oude installaties in een buitenopstelling.

€0,50/Watt

55

Terugverdientijd
bron:
BOLLEN
AvBS

Binnen 1
seizoenOpmerking (voor vollegrondsgroente)ja, mogelijk interessant bij witloftrek gecombineerd met koelingvan wortels. Kan ook voor de andere gewassen.
Bij elektrisch is dit 12%.

Binnen 1
seizoen

Binnen 1
seizoen

Binnen 1
seizoen
Binnen 1
seizoen
Binnen 1
seizoen

Binnen 1
seizoen± 3 jaarinstallatiekosten voor vollegrondsgroenten onbekend

geen

€ 250

Binnen 1
seizoengeen

Mogelijk voor witlof wel intessant.

geen

AvBS

Checklist Vollegrondsgroenten - vervolg
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig3

besparingsmaatregel(vollegrondsgroenten)

Frequentieregelingcompressoren & ventilatoren

1= minderinteressant direct toepasbaar /3 = meest nader onderzoek
interessant nodig?
1
Onderzoek

Wat moet er nog gebeuren /Voor welke gewassen?
Afhankelijk van
bedrijfssituatie; eerst (laten)
controleren.

besparing(max)
Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen), tenzij
bron:
andere bron vermeld.
BOLLEN
2%

In het algemeen geldt dat verlaging van het toerental van de compressor leidt tot een
hogere energie-efficiënte (COP).Verlaging van 1400 rpm naar 1000 rpm betekent een
rendementsverbetering van 10 tot 25% (afhankelijk van fabricaat en type) op de koeling.
Het elektrisch opgenomen vermogen neemt ongeveer lineair af (dit in tegenstelling tot
ventilatoren en pompen) Doordat alleen tijdens de inkoelfase het totaal geïnstalleerde
vermogen nodig is, kan daarna met een verlaagd toerental worden volstaan. Het kleinere
koelvermogen betekent tevens dat het temperatuurverschil over de koeler afneemt. Dit
leidt tot een iets hogere RV en een kleinere ontvochtiging.
De vloeistofleiding van de koelinstallatie moet goed geïsoleerd te zijn, om
warmteopname door de vloeistof, en daarmee een lager rendement, te voorkomen. Ookde zuigleiding moet goed geïsoleerd te zijn om condensatie of ijsvorming op de leiding tevoorkomen. De isolatie dient ononderbroken te zijn aangebracht, dit geldt ook voor deappendages.
Een ventilator in de nok brengt de warmte naar beneden, zodat minder energie nodig isinvesteringskosten bron:
BOLLEN€2000 - €12.000AvBS

3Isoleren koelleidingen

1

DirectAfhankelijk van
bedrijfssituatie; eerst (laten)
controleren.

1%

3

Ventilator in de nok

1

Direct3%3Isoleren van leidingen

1

DirectEerst kosten batenplaatje
maken per gewas. Kan voor
witlof positief zijn.
Uitvoeren indien van
toepassing.

4

Registratie en monitoring
van energie

3

Directmeten = weten In een
praktijkproef kunnen
verschillen worden
opgespoort en besproken.

5-10%

Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: De energienota komst slechts 1keer per
jaar of 1 keer per maand, dit is een te groot interval voor actief beheer. Bij handmatig
meten van energiegebruik (en registreren in excell-spreatsheet) per dag zijn er weinig
kosten, wel kost heel veel ureninzet. Geavanceerde softewarepaketten kosten al snel
5.000 euro. Automatisch uitlezen van meterstanden en dagelijks weergave op internet
kan al vanaf 400 euro per jaar (NUON)

4

Onderhoudscontract koeling1

DirectDirect toepasbaar

2%

4

Piekshaving via computer1

DirectWitlof: wellicht nog eensmonitoren in welke mate dit
wordt toegepast.

0%

Regelmatig onderhoud op het bedrijf vermindert het energieverbruik, en daarnaast ook
de kans op storingen.
Door de computer ventilatoren en/of de koelmachine te laten sturen zodat deze nietgelijktijdig aan gaan, kan een piekbelasting worden voorkomen. Zo kan met een lagere
aansluiting worden volstaan. Hiermee wordt niet op energie bespaard, wel op kosten.

4

Registratie

1

DirectDirect toepasbaar, wellicht
nog eens monitoren in welke
mate dit wordt toegepast.

1%

Door zelf te registreren of te laten monitoren via de leverancier wordt de energieafnamezichtbaar en komen verbruikspieken in beeld. Dit biedt aanknopingspunten bij
energiebesparing en inkoop van energie.

4

Stofhorren en heaters
schoonhouden
Stookrapport controleren

1

DirectToepassen

3%1

DirectToepassen

2%

4Schoonhouden
ventilatorbladen en lamellen

1DirectToepassen

1%

4

Pompschakeling1

DirectNagaan of dit zinvol is, cq
reeds gebeurt.

1%arbeidskosten
Zorg dat het gaas van de horren regelmatig schoongemaakt wordt, anders neemt decapaciteit van de luchtinlaat behoorlijk af.
€ 485
Ketels met een vermogen boven 130 kW moeten 1x per jaar een periodiek onderhoud
ondergaan. Hier wordt een rapport van gemaakt door de monteur. Op dit rapport staan
de resultaten van de metingen, waaronder ook de rookgastemperaturen en het
rendement. Door deze cijfers te vergelijken met die van voorgaande jaren wordt een
beeld gekregen van de toestand van de installatie. Bij een (sterke) afname van het
rendement moet de brander opnieuw afgesteld worden. Dit onderhoud is verplicht. De
kosten van het onderhoud verdienen zichzelf terug, door het opnieuw afstellen en dus
een hoger rendement.
arbeidskosten
Smerige ventilatorbladen en lamellen geven minder lucht, maar gebruiken evenveel
energie. Maak daarom deze jaarlijks schoon met een industriële vetoplosser bijv P506
van Pen Chemie uit Wognum of bij Sintmaartensdijk uit Lisse, Hierdoor komt o.a. Actellicmakkelijk los.
Door het toepassen van tijdschakelklok(ken) kan energie bespaard worden. Hierdoor
onbekend
wordt voorkomen dat de pompen staan ingeschakeld als er geen behoefte (aan) is.

4

Toerenregeling pomp1

DirectNagaan of dit zinvol is, cq
reeds gebeurt.

1%

4Planning cellen

1DirectGewoon doen

1%4

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Deze maatregel is toepasbaar waar
ongeisoleerde cv-leidingen lopen door ketelhuizen, kruipruimten, onverwarmde zolders
en andere plekken in ruimten waar geen warmte nodig is. In de bloembollenbranche
verdienen leidingen hoog in de ruimte ook aandacht, vaak gaan deze naar indirect
gestookte luchtverwarmers. Deze leidingen geven warmte af die direct naar het plafondstijgt en niet of nauwelijks bijdraagt aan de ruimteverwarming op de werkplek.

Bij geringe warmtevraag kan soms met een geringere watercirculatie worden volstaan,
dus minder elektra. Voorwaarde hierbij is dat de diverse cellen een eigen kleine
circulatiepomp hebben om de heater goed te vullen (menginjectie-systeem). Dit is
toepasbaar bij vervanging van de pomp en regeling door bv een computer.
Zorg dat cellen met gelijke temperaturen naast elkaar liggen, zo is er minder energie
nodig voor verwarmen/koelen. Vergelijk bijvoorbeeld een cel van 30 ˚C naast één op 9
˚C .

56

Terugverdientijd
bron:
BOLLEN
AvBS

Opmerking (voor vollegrondsgroente)

AvBS

onbekend

materiaal 1-5 €/mtr, eigen
arbeid max 20€ / mtr.

ca 1 jaarmeer info op www.agentschapNL.nl, publicatie Cijfers en tabellen.

Uiteraard moet er wel actie worden ondernomen als er afwijkingen
worden gesignaleerd. TIP PPO bollen: Door op een van te voren
afgesproken tijdstip alle stroomverbruikers uit te zetten en slechts
1 activiteit aan te zetten kan per onderdeel het gebruik worden
gemeten.
AvBs€ 100 - € 150

0-1 jaar
Binnen 1
seizoen
Kostenbesparing hangt af van energiebedrijf.

1

€ 400

geen

Binnen 1
seizoen

AvBS

AvBS

Toepasbaar bij meng-injectiesysteem. Compoterregelingnoodzakelijk.

Checklist Vollegrondsgroenten - vervolg
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig4

besparingsmaatregel(vollegrondsgroenten)

Controle op ijsvorming bij
koelen1= minderinteressant direct toepasbaar /3 = meest nader onderzoek
interessant nodig?
1
DirectWat moet er nog gebeuren /Voor welke gewassen?
Regelmatig controleren of via
bewaarcomputer regelen.

besparingToelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen), tenzij(max)
andere bron vermeld.
bron:
BOLLEN
5%

Verlichting op
aanwezigheidsdetectie
Koude/warmte opslag

3

Direct3

Onderzoek

Eerst kosten batenplaatje
maken per gewas.
Per bedrijf doorrekenen.

15%

5

5

Warmtepompen

3

DirectPer bedrijf doorrekenen.

30%

5

Warmtewisselaars

3

DirectPer bedrijf doorrekenen.

20%

5

Windenergie

3

DirectPer bedrijf doorrekenen.

50%

5Zonnepanelen

3

DirectPer bedrijf doorrekenen.

25%

5

Gebruik restwarmte uit
condensor

2

DirectTechniek is direct toepasbaar.
Afhankelijk van
bedrijfssituatie; eerst kosten
batenplaatje maken per
gewas. Gebeurt bij witlof alvaker.

5%

5

Energiezuinige HR-ketel
plaatsen2

DirectIndien van toepassing Opnemen in
investeringsplannen.

10-15%

5

Warmte uit hyacintencel
naar tulp

1

DirectIn principe direct toepasbaar
als warmte en koudevraag inevenwicht zijn. Verdientnadere studie voor
vollegrondsgroentenbedrijven.

10%5© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

0 - 50%investeringskosten bron:
BOLLENgeen

Bij koelen kan ijsvorming optreden. Zorg bij slechte of geen ontdooiing dat u langzaam
inkoelt en regelmatig kijkt of de verdamper niet in het ijs is gelopen. De koelurenteller op
de computer is daarbij een handig hulpmiddel.
Met bewegingsmelders kan een lamp zichzelf inschakelen, zo vergeet u ook het licht niet
onbekend
uit te doen.
> € 25.000
Wanneer in het totale productieproces meer of minder gelijktijdig in één schakel koude,
en in een andere schakel warmte nodig is, zijn deze schakels te koppelen met relatief
kleine volumes warmte/koude opslag. Naarmate warmte en koudebehoefte verder in detijd uit elkaar liggen is het benodigde volume groter. Het hangt dus sterk van het
bedrijfsspecifieke productieproces af hoe de warmte/koude opslag gedimensioneerd
moet worden om rendabel te zijn. Warmte/koude opslag kan in ondergrondse tanks, ineen aquifer of in een bodemvolume. Voor opslag in een aquifer moet volgens wetgeving
de jaarbalans energieneutraal zijn (er mag netto niet meer warmte ontrokken worden
dan er aan wordt toegevoegd).
a
Met een warmtepomp kan aan een hoeveelheid water of lucht warmte onttrokken
worden en via warmtewisselaars aan een kleinere hoeveelheid water of lucht worden
afgegeven, waardoor de temperatuur daarvan (sterk) omhoog gaat. Een warmtepomp
werkt op elektriciteit en afhankelijk van de COP ( ongeveer 4 aan de warmtekant) en dehoeveelheden water of lucht die moeten worden rondgepompt, gebruikt dit systeem tot
30% minder energie.
Warmtewisselaars worden ingezet in combinatie met koude/warmte opslag en/of€ 1000 - 5000
warmtepompen. Er bestaan verscheidene typen warmtewisselaars. Te warme kaslucht
kan worden afgekoeld door water over het kasdek te laten vloeien of door watergekoelde
ventilatie. De afgevoerde warmte wordt voor gebruik in de winter bijvoorbeeld
opgeslagen in een aquifer of in een bodemvolume. Met zg. energiepalen wordt warmte
uitgewisseld tussen een bodemvolume en door slangen langs de heipalen stromend
water.
Toepassing van een windmolen kan een substantiële verlaging van het
variabelelektriciteitsverbruik opleveren. Door teruglevering aan het net kan bovendien extra
worden bespaard op de kosten. De aansluiting op het net kan hiermee echter niet
vervallen: bij windstil weer is nog steeds het volle vermogen nodig! Of een windmolen
geplaatst mag worden hangt af van plaatselijke en regionale overheden. Er zijnverschillende type kleine windmolens.
€4/watt
Zonnepanelen zetten zonlicht om in elektriciteit. Ook bij bewolkt weer. Er zijn ook
panelen die alleen het niet-fotosynthetisch licht omzetten en het fotosynthetisch licht
doorlaten. Zonnepanelen worden steeds goedkoper, efficiënter en gaan heel lang mee(30 - 40 jaar).
De afgegeven warmte van de koelinstallatie kan gebruikt worden om een vloer of een€ 5000 - €12.000bepaalde ruimte te verwarmen. Dit bespaart weer gas. Agentschap NL: Infomill
bloembollenbranche: toepasbaar als er op het bedrijf koel- en vriescellen zijn, waarvan
de koelcompressoren een groot deel van het jaar draaien. De investering is afhankelijk
van de methode. Wanneer restwarmte in de vorm van warmte rechtstreeks de hal
ingeblazen wordt en de bediening handmatig is dan zijn de kosten vrij laag: € 1.0002.000. Wanneer er een warmtewisselaar op het persgascircuit wordt aangesloten, is deinstalatie uitgebreider en de kosten hoger: 3.000-6.000 euro. Ook zijn er kant en klare
oplossingen voor het produceren van warm tapwater. De kosten voor aanschaf en
aanleg van een persgasboiler liggen tussen de 1.000-2.000 euro.
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Wanneer de ketel ouder is dan 10 a 15
jaar komt het moment in zicht waarop nagedacht moet worden over de vervanging door
een energiezuinige HR-ketel. Het moment dat de ketel kapot gaat (= natuurlijk
10 - 20%vervangingsmoment) is altijd wanneer de warmtebehoefte er is en vaak wil men deduurder dan
volgende dag een nieuwe ketel hebben staan. Op dat moment is er geen tijd meer om
conventioneelde juiste ktel op te zoeken.
Proeven (zonder ethyleenmetingen) hebben in het verleden aangetoond dat deonbekend
warme(re)lucht van een hyacintencel zonder problemen gebruikt kan worden om detulpencel mee te ventileren. De lucht hoeft dan niet meer opgewarmd te worden. Er zijn
wel een aantal voorwaarden: de afstand tussen de cellen mag niet te groot zijn en er
moet kunnen worden bijgemengd (automatisch) om de lucht op de gewenste
temperatuur te brengen.
Hyacinten (vooral partijen met veel snot) produceren soms ook ethyleen, wat schadelijk
is voor tulpen. Met een ethyleensensor in de tulpencel wordt dit direct gesignaleerd. De
hyacintenlucht kan dan misschien wel via een warmtewisselaar de aangevoerde
buitenlucht opwarmen.

57

Terugverdientijd
bron:
BOLLEN

AvBS

Opmerking (voor vollegrondsgroente)ja, bij alle gewassen en bij witlof in werkruimte, koelcellen,
trekcellen.
ja, mogelijk interessant bij witloftrek gecombineerd met koelingvan wortels.

bja, mogelijk interessant bij witloftrek gecombineerd met koelingvan wortels.

AvBS

ja, mogelijk interessant bij witloftrek gecombineerd met koelingvan wortels.

onbekend

AvBS

Koelinstallaties produceren veel warmte als het buiten warm is. Je
moet dat elders dus wel nodig hebben.

Voor particulieren is er tot 2011 subsidie mogelijk voor een HR-eketel, dit is een ketel die 15% meer gas verstookt, maar ook circa
2.000 kW elektra opwekt. Meer info op www.agentschapNL.nl

2-5 jaaronbekendChecklist Vollegrondsgroenten - vervolg
Categorie:
1=gebouw
2=regeling
3=installatie
4=meten5=overig
5(Mini) WKK

5

Voortrekken

1

5

5

Apparatuur uit bij pauze/niet
gebruik
Tochtsluizen/snelloopdeuren
Reflectoren verlichting

1

Direct5

Schoonhouden reflectoren

1

5

Hoogfrequent verlichting

15

besparingsmaatregel(vollegrondsgroenten)

1= minderinteressant direct toepasbaar /3 = meest nader onderzoek
interessant nodig?
1
Onderzoek

besparing(max)
Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij bloembollen), tenzij
bron:
andere bron vermeld.
BOLLENWat moet er nog gebeuren /Voor welke gewassen?
Techniek nog relatief nieuw.
Waar liggen kansen voor
vollegrondsgroentensector?

50%

DirectGebeurt al bij witlof

20%

1

DirectDirectEerst kosten batenplaatje
maken per gewas.
Eerst kosten batenplaatje
maken per gewas.
nvt

5%

1

1%

Directnvt

1%

DirectVoor ruimten waar vaak het
licht aan is en lang aan blijft.

20%

5Zonnedak1

DirectTechniek is direct toepasbaar.

5

Buitenverlichting op daglichten bewegingssensor

1

DirectMaatwerk, per situatie
bekijken.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

5%

30%

Bij de opwekking van elektriciteit in de centrale gaat 60% van de energieinhoud van het
gebruikte gas als warmte verloren. Bij decentrale opwekking met een WKK kan deze
warmte op het bedrijf gebruikt worden als er tegelijkertijd een warmtevraag en eenelektravraag is. Elektra kan ook aan het net geleverd worden. Deenergiebesparingsmogelijkheden zijn sterk afhankelijk van bedrijfstype en -grootte.
Door de bewortelde bollen in een verwarmde cel of schuur enkele dagen (max. eenweek) gestapeld (dus in meerdere lagen) voor te trekken wordt de kasperiode verkort.
Hierdoor kunnen op hetzelfde kasoppervlak meer trekken worden gebroeid.
Machinelijnen nemen veel stroom, door ze in pauzes uit te schakelen zijn kWh te
besparen.
Het gebruik van tochtsluis/snelloopdeur heeft een prettiger werkklimaat tot gevolg en
zorgt voor minder energieverlies naar andere ruimtes.
Door toepassing van spiegelreflectoren neemt de lichtopbrengst met 50% toe. Dit
betekent een energiebesparing van ca. 30% bij vervanging van bestaande TLarmaturen. In bestaande situaties bij TL zonder reflector kunnen witte reflectoren(bestaande uit 2 halve) worden aangebracht.
Maak de reflectoren van de verlichtingslijn eenmaal per jaarschoon.

investeringskosten bron:
BOLLEN€ 66.000 100.000

AvBS

AvBS

Opmerking (voor vollegrondsgroente)

Voortrekken wordt bij witlof ook wel gebruikt.

geen
AvBS

AvBS

onbekendarbeidskosten

Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Deze besparingsmaatregel is van
toepassing op delen van gebouwen waar de verlichting bestaat uit conventionele TL120-150 euroverlichting. Deze maatregel is zowel toepasbaar in kantoren als bedrijfshallen.
per armatuur
AvBS
Tijdens het bewaren van de bollen kan voorverwarmde lucht uit een luchtcollector een
forse besparing opleveren. In principe kan dit bij alle bolgewassen. Omdat detemperatuur in de collector vrij hoog op kan lopen is het ook goed toepasbaar bij hyacint.
De constructie is bij nieuwbouw goedkoper.
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Buitenverlichting heeft een preventieve
werking tegen onbevoegden. Als de verlichting normaal is uitgeschakeld en bij onraad
aanschakeld is het schrikeffect groter enwordt er energie bespaart.
AvBs

58

Terugverdientijd
bron:
BOLLENAvBS

T5 verlichting (HR) staat in de EIA lijst van 2010.
4-6 jaar
AvBS

Zie rekenmodel op http://psgapp.wur.nl/zonnedak/ - interessantmits voldoende warmte /warm tapwater nodig in bedrijf en/of prive.

ja, eventueel voor inbraakpreventie.

< 2jaarChecklist Fruitteelt
Categorie:
1=gebouw
besparingsmaatregel
2=regeling(Fruitteelt)
3=installatie
4=meten 5=overig

1 = minderinteressant
3 = meestinteressantdirecttoepasbaar /nader
onderzoek
nodig?

Wat moet er nog gebeuren / Voorwelke gewassen

besparing Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij(max) bron: fruitbewaring, praktijkervaring in de fruitsector en bij
BOLLEN bloembollen)

1Vernieuwen vandeurrubbers koelcellen

3

DirectBelangrijk ivm handhaven ULOcondities

1%1

Vloerverwarming
werkruimte

3

DirectIn sorteerruimten

10%1Verbeteren isolatie koelcel

2

Direct1

Stofhorren en heaters
schoonhouden

1

Direct1

Isoleren koudebruggen

1

1

Isolatie gevel

1

Isoleren plat dak

investeringskosten
bron: BOLLEN

Terugverdientijd
bron:
BOLLEN

Opmerking (voor fruitteelt)

Regelmatig onderhoud aan de deurrubbers van de koelcellen
onbekendvoorkomt dat de rubbers uitdrogen. Door dit uitdrogen ontstaan
er luchtlekken waardoor er onnodig energie wordt verbruikt.
Zeker bij oude cellen kan het rubber in de deuren kapot zijn ofniet meer aansluiten. In fruitcellen is daarnaast de gasdichtheidvan een cel uitermate belangrijk om de gewenste gascondities instand te kunnen houden.
Als de werkruimte in de winter ook wordt gebruikt is de meest
onbekend
zuinige verwarming vloerverwarming, zeker als dit op de plek ligt
waar gewerkt wordt. Een warme vloer is aangenaam, deluchttemperatuur kan zo’n 5 ˚C omlaag en de lagewatertemperatuur zorgt voor een hoger ketelrendement.

5%

Bij bewaarcellen die gemaakt zijn van eterniet met daartussen
AvBS
polystyreen als isolatie, kan de isolatie plaatselijk stuk zijn.
Muizen maken graag een nest in polystyreen, dus de kans dat ze
erin zitten is dan niet denkbeeldig. Er kunnen dan hele
weggevreten gangen in de isolatie zitten. Ook de dikte kan
aangepast worden aan de toenemende buitentemperaturen.

Is / moet zijn onderdeel van
regulier, eigen, onderhoud.

3%

Zorg dat het gaas van de horren regelmatig schoongemaakt
arbeidskosten
wordt, anders neemt de capaciteit van de luchtinlaat behoorlijk af.

DirectBij nieuwbouw interessant2%

Doordat delen van de constructie, met name stalen spanten en AvBS
kolommen, soms door de cellen heen zijn aangebracht, ontstaan
zogenaamde koudebruggen. Door hier te isoleren wordt
onnodige warmte-instraling voorkomen in de koelcel. Daar waar
(stalen) spanten door de celisolatie naar buitenkomen, moet over
een afstand van ca.150 cm het spant aan de buitenkantgeïsoleerd worden met een dampdichte isolatie, om condensatie
en/of ijsvorming te voorkomen.

1

Onderzoek

Aangrenzende ruimten van
koelcellen hebben invloedceltemperatuur. Vooral in de zomer
kan door gebouwisolatie instraling
buiten worden gehouden.

5%

1

Onderzoek

Maatwerk, per situatie bekijken.

Het warmteverlies via de gevel is 10 à 15% van het totale
energieverbruik, afhankelijk van de verhouding
geveloppervlak/kasdekoppervlak. Gevelschermen beperken ditverlies met gemiddeld 30%. Zeker bij moderne bedrijven isgevelfolie vaak makkelijk aan te brengen. Zeker bij wind kan het
gebruik van vast folie een rol spelen bij het zorgen voor een
goede horizontale verdeling van de temperatuur.
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Bij koeling of
verwarming van gebouwen met een plat dakkan energie worden
bespaart, als er niet wordt verwarmt is er geen energie tebesparen, maar kan het werkklimaat wel verbeteren.

AvBS

kantoor: 10-25€ per m2 dak
werkhal 2-5 €per m2 dak+
Een computer is beter in staat om het (cel)klimaat te regelen en € 10.000 - €bijvoorbeeld temperatuurdifferenties te bepalen dan handmatige 25.000
systemen of verouderde bewaarcomputers/regelaars. Met een
juiste instelling worden de condities voor het product verbeterd,
met een daarop afgestemde hoeveelheid energie. Een
klimaatcomputer kan het energieverbruik inzichtelijk maken.

AvBS

AvBS

< 3 jaar

In fruitbewaring kan isolatie van gevel en dak de instraling en/of detemperatuurverschillen van cellen en aangrenzende ruimten
verkleinen. Onbekend is hoe groot het voordeel is.

In 2009 EIA. Via deskundig bedrijf.

2-7 jaar
AvBS

Besparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 20092

Vervangenklimaatcomputer3

DirectBewaarders dienen te worden
getraind in gebruik van
bewaarcomputer.

15%

2Instellingenklimaatcomputer
controleren

3

Onderzoek

Techniek direct inzetbaar, maar
bewaarders / akkerbouwers dienen
te worden getraind in gebruik van
bewaarcomputer.

35%

Vaak blijkt dat fruitbedrijven de instellingen van de computer niet € 0 tot
of nauwelijks aanpassen aan de omstandigheden. Als er aladvieskosten
aanpassingen gedaan worden is het meestal de temperatuur.
Door regelmatig de instellingen door te lopen komen ‘vreemde’zaken veel sneller aan het licht. Te denken valt hier bv aan deaantal koelacties en koeluren per dag. Deze kunnen invloedhebben op het totale energieverbruik, maar nog belangrijker is deinvloed op de kwaliteit van het product.

Binnen 1
seizoenBesparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 20092

Ventilatorinstellingen

3

DirectOp celniveau

27%

Binnen 1
seizoenBesparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 20092

Controle op ijsvorming bij
koelen3

DirectDit hoort bij puntje instellingen

12%2

Installatie instellingen

3

DirectInstellingen

5%€ 0 tot
Bron fruitteelt: uniforme luchtverdeling door circuleren wordt
advieskosten
niet alleen bereikt door continu te ventileren; met puls/pauze
wordt minimaal hetzelfde resultaat bereikt
geen
Bij koelen kan ijsvorming optreden. Zorg bij slechte of geen
ontdooiing dat u langzaam inkoelt en regelmatig kijkt of deverdamper niet in het ijs is gelopen. De koelurenteller op decomputer is daarbij een handig hulpmiddel.
De koelinstallatie kent een aantal instelling die wel eens vergeten
worden zoals aan en uitschakelen verwarmingslint,
carterverwarming, gelijktijdigheid in koelvraag, pers- en
zuigdruktemperatuur.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

59

Checklist Fruitteelt - vervolg
Categorie:
1=gebouw
besparingsmaatregel
2=regeling(Fruitteelt)
3=installatie
4=meten 5=overig

1 = minderinteressant
3 = meestinteressantdirecttoepasbaar /nader
onderzoek
nodig?

Wat moet er nog gebeuren / Voorwelke gewassen

besparing Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij(max) bron: fruitbewaring, praktijkervaring in de fruitsector en bij
BOLLEN bloembollen)

Deurschakeling vancelprogramma
Heetgas ontdooiing

2

Direct3

3

DirectOp celniveau

3%3

Benutting verdamper

3

DirectOp celniveau

11%3

Scrubberinstellingen

3

DirectOp celniveau

3%3Pers- en zuigdruk3

DirectOp koelinstallatieniveau

2%

3

Verwarmingslint

3

DirectOp koelinstallatieniveau

3%3Carterverwarming

3

DirectOp koelinstallatieniveau

4%3

Vernieuwen koelinstallatie

3

Direct5%3Frequentieregelingcompressoren

3

DirectGoede keuze op bedrijfsniveau
maken. Met name i.v.m. oudereR22-installaties.
Bij nieuwbouw vrijwel standaard.

3

Pompschakeling1

Direct3

Verlagingcondensatietemperatuur

1

Direct2%

3

Vervangenventilatormotoren
Frequentieregeling op
andere onderdelen dan
compressoren

1

Onderzoek

onbekend1

Direct3

Elektronische
expansieventielen

1

Direct3Isoleren koelleidingen

1

Direct2

3© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

2%

Is belangrijk buiten het
bewaarseizoen.

2%

1%

1%

investeringskosten
bron: BOLLEN

Terugverdientijd
bron:
BOLLEN

Opmerking (voor fruitteelt)

Als de deur open gaat, gaat de cel uit, hierdoor wordt voorkomen € 250
dat onnodig wordt verwarmd of gekoeld.
€ 0 tot
Bron fruitteelt: In de inkoelfase is kans op ijsvorming groot,
advieskosten
frequent ontdooien is dan wenslijk. Echter in de bewaarfase
moeten de instellingen aangepast worden. In veel gevallen wordt
te vaak ontdooid waardoor 1) veel energie per actie nodig is en2) de ingebrachte warmte ook weer teruggekoeld moet worden.

Binnen 1
seizoen
Binnen 1
seizoen€ 0 tot
Bron fruitteelt: Indien 5% te weinig koudemiddel wordt
advieskosten
ingespoten dan wordt 11% meer energie verbruikt. Te weinig
koudemiddel zorgt voor teveel oververhitting in deverdamper.Oververhitting leidt tot hogere zuiggastemperatuur engeeft een nadelig effect op het rendement van de compressor en
totale installatie.
Bron fruitteelt: Optimalisatie absorptie- en regeneratietijd van de € 0 tot
CO2-scrubber. Wanneer de koolstoffilter niet verzadigd raakt
advieskosten
tijdens de absorbtietijd wordt te vaak een cyclus doorlopen.
Daarnaast wordt iedere actie ook warme lucht en zuurstofrijke
lucht in de cel gebracht wat niet wenselijk is.
€ 0 tot
Bron fruitteelt: Het rendement van de compressor wordt
advieskostenbeïnvloed door de zuig- en persdruk van de installatie. Zo klein
mogelijk maken van het verschil tussen deze 2 drukken
bespaard energie. Per graad verschil in pers- en zuigdruk levert
dit 2% voordeel op. Deze instellingen in samenwerking met deinstallateur aanpassen.
€ 0 tot
Bron fruitteelt: Vaak staan verwarmingslinten onnoding aan,advieskosten
bijvoorbeeld wanneer de cel niet in functie is of wanneer geen
risico op bevriezing aanwezig is. In sommige gevallen is het
nodig een aan en uit schakelaar te installeren.
Bron fruitteelt: Bij niet jaarrondgebruik staat carterverwarming € 0 tot
advieskosten
onnodig aan.
Interessant bij oude installaties met verouderd koudemiddel zoals €0,50/Watt
R12 of R22.

Binnen 1
seizoenBesparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009

Binnen 1
seizoenBesparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009

Binnen 1
seizoenBesparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009

Binnen 1
seizoenBesparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009

Binnen 1
seizoenAvBS

Besparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009€2000 - €In het algemeen geldt dat verlaging van het toerental van de
12.000compressor leidt tot een hogere energie-efficiënte
(COP).Verlaging van 1400 rpm naar 1000 rpm betekent een
rendementsverbetering van 10 tot 25% (afhankelijk van fabricaat
en type) op de koeling. Het elektrisch opgenomen vermogen
neemt ongeveer lineair af (dit in tegenstelling tot ventilatoren en
pompen) Doordat alleen tijdens de inkoelfase het totaalgeïnstalleerde vermogen nodig is, kan daarna met een verlaagd
toerental worden volstaan.
Door het toepassen van tijdschakelklok(ken) kan energie
onbekendbespaard worden. Hierdoor wordt voorkomen dat de pompen
staan ingeschakeld als er geen behoefte (aan) is.
geen
In de zomer heeft de koelinstallatie bij warm weer een hoge
condensatietemperatuur die kan oplopen tot 50 °C of hoger. Doordeze terug te brengen naar bv 40 °C neemt de energie-efficiëntie
met 20% toe. Bovendien levert de installatie meer capaciteit bij
een lagere condensatietemperatuur. In de zomer de condensor
dus extra koelen met water. Kies bij een nieuwe installatie voor
een grotere condensor.
onbekend
Bij oude verdampers kan het zijn dat of te zware ofventilatormotoren met een laag rendement geïnstalleerd zijn.
Alle onderdelen die de stabiliteit van de koelinstallatie
AvBSbeïnvloeden kunnen met een toerenregeling worden
geoptimaliseerd. Bijvoorbeeld capaciteitsregeling van pompen (inpompsystemen) of condensventilatoren.
Het verlagen van de persdruk en verhogen van de zuigdruk is het AvBS
beste mogelijk bij installaties uitgevoerd met elektronische
ventielen. Uiteraard moet de gehele installatie geschikt zijn om
optimaal te functioneren bij deze zuinige condities.

AvBS

De vloeistofleiding van de koelinstallatie moet goed geïsoleerd te AvBS
zijn, om warmteopname door de vloeistof, en daarmee een lager
rendement, te voorkomen. Ook de zuigleiding moet goedgeïsoleerd te zijn om condensatie of ijsvorming op de leiding tevoorkomen. De isolatie dient ononderbroken te zijn aangebracht,
dit geldt ook voor de appendages.

60

Bij elektrisch is dit 12%. Besparing gebaseerd op Brochure
Energiebesparing Fruitteelt 2009

AvBS

Besparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009

AvBS

Besparing gebaseerd op Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009

AvBS

Checklist Fruitteelt - vervolg
Categorie:
1=gebouw
besparingsmaatregel
2=regeling(Fruitteelt)
3=installatie
4=meten 5=overig

directtoepasbaar /nader
onderzoek
nodig?
Directbesparing Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij(max) bron: fruitbewaring, praktijkervaring in de fruitsector en bij
BOLLEN bloembollen)

3

Ventilator in de nok

1 = minderinteressant
3 = meestinteressant13Isoleren van leidingen

1

Direct4

Registratie

2

DirectRegistratie van verschillende
elektriciteitsverbruikers op het
bedrijf.

1%

4

2

DirectIs / moet zijn onderdeel van
regulier, eigen, onderhoud.

1%

4

Schoonhouden
ventilatorbladen enlamellen
Pieksaving via computer1

DirectWelke energiecontracten zijn er inde praktijk?

0%

4

Verlagen Lekdichtheid1

DirectAutomatisch controle systeem

3%5Verlichting op
aanwezigheidsdetectie
Windenergie

3

DirectToepassen.

15%

5

3

DirectIs alternatieve energiebron (welhaalbaarheidstudie gewenst).

50%

5

Zonnepanelen

3

DirectTechniek is toepasbaar, is een
alternatieve energiebron.

25%

5

Koude/warmte opslag

2

DirectVerdient nadere
haalbaarheidsstudies voor
fruitbedrijven

0 - 50%5Energiezuinige HR-ketel
plaatsen2

DirectToepasbaar bij kantoor, kantine ensorteerruimte.

10-15%© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

Wat moet er nog gebeuren / Voorwelke gewassen
Kan interessant zijn bij slecht
geisoleerde zolderruimten.
Toepassen indien van toepassing.

3%

Teruginvesterings- verdientijd
kostenbron:
bron: BOLLEN BOLLEN
onbekend

Een ventilator in de nok brengt de warmte naar beneden, zodat
minder energie nodig is
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Deze maatregel is materiaal 1-5 € ca 1 jaar
/mtr, eigen
toepasbaar waar ongeisoleerde cv-leidingen lopen doorarbeid max 20 €ketelhuizen, kruipruimten, onverwarmde zolders en andere/ mtr.
plekken in ruimten waar geen warmte nodig is. In debloembollenbranche verdienen leidingen hoog in de ruimte ook
aandacht, vaak gaan deze naar indirect gestookte
luchtverwarmers. Deze leidingen geven warmte af die direct naar
het plafond stijgt en niet of nauwelijks bijdraagt aan deruimteverwarming op de werkplek.
1
Door zelf te registreren of te laten monitoren via de leverancier
wordt de energieafname zichtbaar en komen verbruikspieken in
beeld. Dit biedt aanknopingspunten bij energiebesparing en
inkoop van energie.
Smerige ventilatorbladen en lamellen geven minder lucht enarbeidskosten AvBS
reduceren warmteoverdracht. Maak daarom deze jaarlijks
schoonDoor de computer ventilatoren en/of de koelmachine te laten
sturen zodat deze niet gelijktijdig aan gaan, kan een
piekbelasting worden voorkomen. Zo kan met een lagere
aansluiting worden volstaan. Hiermee wordt niet op energie
bespaard, wel op kosten.
AvBS
AvBS
Vaak wordt onnodig energie verloren om de ULO-condities tekunnen handhaven door stikstofinjectie. Ook
temperatuurschommelingen worden veroorzaakt door lekken.
Met bewegingsmelders kan een lamp zichzelf inschakelen, zo
onbekend
vergeet u ook het licht niet uit te doen.
Toepassing van een windmolen kan een substantiële verlaging variabel
onbekend
van het elektriciteitsverbruik opleveren. Door teruglevering aan
het net kan bovendien extra worden bespaard op de kosten. Deaansluiting op het net kan hiermee echter niet vervallen: bij
windstil weer is nog steeds het volle vermogen nodig! Of een
windmolen geplaatst mag worden hangt af van plaatselijke enregionale overheden. Er zijn verschillende type kleine
windmolens.
Zonnepanelen zetten zonlicht om in elektriciteit. Ook bij bewolkt €4/wattweer. Er zijn ook panelen die alleen het niet-fotosynthetisch licht
omzetten en het fotosynthetisch licht doorlaten. Zonnepanelen
worden steeds goedkoper, efficiënter en gaan heel lang mee (30 40 jaar).
AvBS
Wanneer in het totale productieproces meer of minder gelijktijdig > € 25.000in één schakel koude, en in een andere schakel warmte nodig is,zijn deze schakels te koppelen met relatief kleine volumes
warmte/koude opslag. Naarmate warmte en koudebehoefte
verder in de tijd uit elkaar liggen is het benodigde volume groter.
Het hangt dus sterk van het bedrijfsspecifieke productieproces af
hoe de warmte/koude opslag gedimensioneerd moet worden om
rendabel te zijn. Warmte/koude opslag kan in ondergrondse
tanks, in een aquifer of in een bodemvolume. Voor opslag in een
aquifer moet volgens wetgeving de jaarbalans energieneutraal
zijn (er mag netto niet meer warmte ontrokken worden dan er
aan wordt toegevoegd).
Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Wanneer de ketel
ouder is dan 10 a 15 jaar komt het moment in zicht waarop
nagedacht moet worden over de vervanging door een
energiezuinige HR-ketel. Het moment dat de ketel kapot gaat (=natuurlijk vervangingsmoment) is altijd wanneer dewarmtebehoefte er is en vaak wil men de volgende dag een
nieuwe ketel hebben staan. Op dat moment is er geen tijd meerom de juiste ketel op te zoeken. Dit geldt ook voor fruitbedrijven 10 - 20%
waar verwerkings- en kantoorruimten en personeelsverblijven
duurder danworden verwarmd.
conventioneel

61

Opmerking (voor fruitteelt)

Meer info op www.agentschapNL.nl, publicatie Cijfers en tabellen.

Afhankelijk van huidige energieverbruik.

Kostenbesparing hangt af van energiebedrijf.

Voor particulieren is er tot 2011 subsidie mogelijk voor een HR-eketel, dit is een ketel die 15% meer gas verstookt, maar ook circa
2.000 kW elektra opwekt. Meer info op www.agentschapNL.nl.

2-5 jaarChecklist Fruitteelt - vervolg
Categorie:
1=gebouw
besparingsmaatregel
2=regeling(Fruitteelt)
3=installatie
4=meten 5=overig

1 = minderinteressant
3 = meestinteressant1

directtoepasbaar /nader
onderzoek
nodig?
DirectWat moet er nog gebeuren / Voorwelke gewassen
Toepassen.

besparing Toelichting (op basis van diverse onderzoeken bij(max) bron: fruitbewaring, praktijkervaring in de fruitsector en bij
BOLLEN bloembollen)
2%5Gebruik restwarmte uit
condensor

5

Apparatuur uit bijpauze/niet gebruik
Tochtsluizen/snelloopdeuren1

Direct5%

1

Direct5%

5Reflectoren verlichting

1

Onderzoek

5Schoonhouden reflectoren

1

Direct1%

5

Hoogfrequent verlichting

1

Direct20%

5Warmtewisselaars

1

DirectVerwarmen kantoorruimten e.d.
Haalbaarheidstudies wel gewenst.

5

Buitenverlichting op
daglicht- en
bewegingssensor

1

DirectMaatwerk, per situatie bekijken.

5

In sorteerruimten

1%

20%

Teruginvesterings- verdientijd
bron:
kostenbron: BOLLEN BOLLEN
AvBS
De afgegeven warmte van de koelinstallatie kan gebruikt worden € 5000 - €om een vloer of een bepaalde ruimte te verwarmen. Dit bespaart 12.000
weer gas. Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche:
toepasbaar als er op het bedrijf koel- en vriescellen zijn, waarvan
de koelcompressoren een groot deel van het jaar draaien. De
investering is afhankelijk van de methode. Wanneer restwarmte
in de vorm van warmte rechtstreeks de hal ingeblazen wordt ende bediening handmatig is dan zijn de kosten vrij laag: € 1.0002.000. Wanneer er een warmtewisselaar op het persgascircuit
wordt aangesloten, is de instalatie uitgebreider en de kosten
hoger: 3.000-6.000 euro. Ook zijn er kant en klare oplossingenvoor het produceren van warm tapwater. De kosten voor
aanschaf en aanleg van een persgasboiler liggen tussen de
1.000-2.000 euro.
Machinelijnen nemen veel stroom, door ze in pauzes uit tegeen
schakelen zijn kWh te besparen.
AvBS
Het gebruik van tochtsluis/snelloopdeur heeft een prettiger
werkklimaat tot gevolg en zorgt voor minder energieverlies naar
andere ruimtes.
Door toepassing van spiegelreflectoren neemt de lichtopbrengst onbekend
met 50% toe. Dit betekent een energiebesparing van ca. 30% bij
vervanging van bestaande TL-armaturen. In bestaande situaties
bij TL zonder reflector kunnen witte reflectoren (bestaande uit 2
halve) worden aangebracht.
Maak de reflectoren van de verlichtingslijn eenmaal perarbeidskosten
jaarschoon.
Door TL-armaturen toe te passen met hoogfrequentvoorschakelapparaat kan zo’n 20% op dat gedeelte van deverlichting worden bespaard. Bijkomend voordeel is dat de120-150 euroverlichting veel rustiger is, uitermate geschikt dus voor
per armatuur
leesbanden, sorteren fruit.
Warmtewisselaars worden ingezet in combinatie met€ 1000 - 5000
koude/warmte opslag en/of warmtepompen. Er bestaan
verscheidene typen warmtewisselaars. Te warme kaslucht kan
worden afgekoeld door water over het kasdek te laten vloeien ofdoor watergekoelde ventilatie. De afgevoerde warmte wordt voor
gebruik in de winter bijvoorbeeld opgeslagen in een aquifer of ineen bodemvolume. Met zg. energiepalen wordt warmte
uitgewisseld tussen een bodemvolume en door slangen langs deheipalen stromend water.

62

Koelinstallaties produceren veel warmte als het buiten warm is. Je
moet dat elders dus wel nodig hebben.

AvBS

Andere type armaturen kunnen leiden tot energiebesparing, maar
in de fruitsector is geen standaard voor lichtopbrengst.

T5 verlichting (HR) staat in de EIA lijst van 2010.

AvBS

Moet wel passen bij gebruik.

Agentschap NL: Infomill bloembollenbranche: Buitenverlichting
heeft een preventieve werking tegen onbevoegden. Als deverlichting normaal is uitgeschakeld en bij onraad aanschakeld is
het schrikeffect groter enwordt er energie bespaart.
AvBs© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V.

Opmerking (voor fruitteelt)< 2jaar

6

Discussie en aanbevelingen

In dit rapport is een beeld gegeven van het energieverbruik in de teelt, bewaring en verwerking van een
aantal belangrijke gewassen/teelten in de akkerbouw, vollegrondsgroente en fruitteelt. Hoewel er tussen
teelten in absolute zin grote verschillen in energieverbruik zijn, kan geconcludeerd worden dat met name debewaring van producten een fors aandeel uitmaakt van het energieverbruik (fruitteelt: 50-60%,
aardappelteelt: ca. 12% , preiteelt: ca. 53%). Dat is ook de reden om dit onderzoek vooral te richten op denaoogstactiviteiten in deze sectoren. In termen van “laaghangend fruit” ligt het voor de hand om
energiebesparingsmogelijkheden te zoeken in de bewaarsector, zonder overigens andere kansen (metname tijdens de teelt) te laten liggen (want die zijn er zeker).
Volop kansen voor energiebesparing
In het onderzoek zijn een groot aantal trends gesignaleerd. De trend naar schaalvergroting in alle sectoren
leidt tot investeringsruimte, ook in de vorm van moderne bewaarfaciliteiten. Er zijn allerlei mogelijkheden om
bewaarschuren energiezuiniger te maken. Nieuwbouw biedt daarvoor een ideaal moment, maar dergelijke
investeringen worden niet frequent gedaan. Er lijkt in de sector en bij installateurs een trendbreuk teontstaan met betrekking tot de aandacht voor energiegebruik. Ook het verbruik in bestaande faciliteiten kan
geoptimaliseerd worden. De checklist per sector biedt hiervoor aanknopingspunten. Het is zaak omhiervoor in het kader van het convenant Schoon&Zuinig ruimschoots aandacht te vragen.
De productieverhoging in de teelt leidt ertoe dat de teeltfase efficiënter uitgevoerd kan worden. Immers, alsenergie besteed aan grondbewerking toegerekend kan worden aan een hogere opbrengst, dan leidt dat tot
een lager energieverbruik per eenheid product.
Wel of niet investeren in energiebesparingsmaatregelen
De belangrijkste drijfveer voor een ondernemer om te investeren in energiebesparing is de energierekening.
De energieprijzen zijn de afgelopen jaren sterk gestegen en zullen de komende 5 – 10 jaar eveneens een
sterke stijging laten zien. De EIA (Energie InvesteringsAftrek) kan de terugverdientijd daarbij verlagen.
Voor de akkerbouw- en vollegrondsgroentensector (voor de fruitteeltsector deels) ontbreken momenteel
goede richtgetallen voor investeringskosten voor elke energiebesparingsmaatregel, alsmede deterugverdientijd. Dit geldt ook voor bijv. warmte/koudeopslag en warmtewisselaars: de techniek is direct
toepasbaar is, maar de uitgangspunten waarop investeringen en terugverdientijden gebaseerd zijn bevatten
veel aannames en onduidelijkheden. Haalbaarheidstudies kunnen een goede rol vervullen bij
kennisoverdracht naar ondernemers. Zoals eerder vermeld wordt in de checklist vooral teruggegrepen op
cijfers uit de bloembollensector waar op dit vlak al ca. 10 jaar onderzoek wordt verricht. Het verdientaanbeveling om hier aanvullend onderzoek op te starten.
Kwaliteit versus energiebesparing
Ondernemers lieten en laten zich bij bewaring vooral leiden door de kwaliteit van het product.
Bewaarverliezen in de vorm van gewichts- en kwaliteitsverlies moet zoveel mogelijk voorkomen worden. Om
risico’s te beperken bestaat de neiging om “in elk geval voldoende te ventileren”. Het is voor een
ondernemer moeilijk om vast te stellen of hij optimaal (niet meer ventileren dan nodig) bezig is. De praktijk
is daarom dat de teler een aangeleerd bewaargedrag jaar na jaar herhaald: er vindt geen bijsturing plaats.
Het is daarom niet verwonderlijk dat in de praktijk hele grote verschillen in energieverbruik per eenheid
product wordt gevonden. Uiteraard is de dimensionering en uitrusting van de bewaarplaats hierop mede van
invloed, maar er zijn ook grote verschillen in “aantal uren ventileren” in hetzelfde product.
In figuur 14 zijn de resultaten weergegeven van een inventarisatie onder bedrijven met fruitbewaring.
Verschillen in energieverbruik tot een factor 3 zijn geen uitzondering. Vergelijkbare ervaringen zijn er ook inde bloembollenteelt (tulpen, 2009), waar vergelijkbare verschillen gevonden zijn (zie figuur 15).

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

63Figuur 14. Verdeling energieverbruik in fruitbewaring

Verdeling van verbruik
25

aantal bedrijven

20

15

10

5

0
tot 0,35 0,35-0,34 0,45-0,55 0,55-0,65 0,65-0,75 0,75-0,85 0,85-0,95
verbuiksklasse (kWh/ton/dag)

Bron: Brochure Energiebesparing Fruitteelt 2009

Figuur 15. Werkelijk energieverbruik t.o.v. de norm op 8
tulpenbedrijven met bewaring
79%

Bedrijf 8

Minimaal mogelijk
energieverbruik

64%

Bedrijf 7

Gerealiseerdenergieverbruik

47%

Bedrijf 6
Bedrijf 5

40%

Bedrijf 437%

Gerealiseerde
besparing (%)

31%

Bedrijf 3

10%

Bedrijf 2
Bedrijf 1
0%

20%

40%

60%

80%

100%

120%

140%

Totale energieverbruik t.o.v. de norm (%)

Bron: PPO, Lisse 2009.

Meten is weten
In de akkerbouw- en vollegrondsgroentesector is de laatste 15 tot 20 jaar nauwelijks meer onderzoek
gedaan naar bewaring. De best gedocumenteerde rapporten dateren uit de 80-er jaren (Sprenger instituut).
De cijfers inzake energieverbruik gepresenteerd in dit onderzoek zijn dan ook gebaseerd op schattingen van
bouwadviesbureaus. In de fruitsector heeft WUR- Food & Biobased Research de afgelopen jaren het nodige
bewaaronderzoek gedaan. In dit onderzoek is, zoals hiervoor gemeld, een grote variantie in energieverbruik
geconstateerd. Dit heeft geleid tot het initiatief, getiteld Fruitpact, waar ruim 20 bedrijven worden
doorgelicht op energieverbruik en waar tezamen met de ondernemer tot een advies gekomen wordt hoe tebesparen. Dit gebeurt door het optimaliseren van koelgedrag van de ondernemer, verbeteren van deinstellingen van de apparatuur en door gericht te investeren in nieuwe, betere apparatuur.
Het verdient aanbeveling om vergelijkbare acties op te starten in de akkerbouw- envollegrondsgroentensectoren. Onderscheid naar teelt en bewaarsysteem is daarbij wenselijk. Allereerst is
het zaak om per opslagsysteem het verbruik te gaan meten. In een studiegroepbenadering kunnen© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

64oorzaken en verbetermogelijkheden inzichtelijk gemaakt worden en bediscussieerd. Van belang is om tekomen tot een vertaling naar het individuele bedrijf onder deskundige begeleiding. De resultaten van het
geheel vormt een uitstekend communicatiemiddel naar de gehele sector.
Het overgrote deel van de telers heeft een bewaarcomputer geïnstalleerd. Dit varieert van zeer oude tot
zeer moderne computers. Daarnaast blijkt er verschil in benadering te zijn tussen de merken. Dit leidt ook
bij deze geautomatiseerde systemen tot grote verschillen in draaiuren (het aantal gebruiksuren van deinstallatie is een maat voor het energieverbruik). Het verdient aanbeveling om helder inzicht te krijgen welke
standaardinstellingen van bewaarcomputers invloed hebben op enerzijds het energieverbruik tijdens het
inkoelen en bewaren en anderzijds de effecten ervan op de kwaliteit (mogelijk in combinatie met
praktijkmetingen) van een specifiek product.
Onderzoek naar verlaging energiegebruik
Omdat er in de akkerbouwsector (uien, aardappelen) al lang geen bewaaronderzoek is uitgevoerd, verdient
het aanbeveling om het oude onderzoek in kaart te brengen en met een groep specialisten te bekijken ofnieuwe praktijkinzichten met dat onderzoek onderbouwd kunnen worden. Een dergelijk onderzoek geeftzicht op kansrijke ontwikkelingen.
Onderzoek in de bollensector heeft aangetoond dat de verdeling van lucht door de kisten vaak te wensen
overlaat. In figuur 16 zijn de gemeten luchtsnelheden door de kist in kaart gebracht. De linkse weergave
laat grote verschillen zien. Na afdekken van de bovenlaag verbeterde de luchtverdeling sterk. Daarnaast zijn
in de bollensector forse besparingen (tot 50%) gerealiseerd door het verlagen van de luchtweerstand(afronden van inlaatopening, juiste dimensionering enz.).
Deze benadering biedt kansen voor de kistenbewaring in zowel vollegrondsgroenten als in de akkerbouw.
Ieder product heeft echter zijn eigen karakteristieken (bijv. tegendruk), waardoor elk product ook zijn eigen
benadering vraagt. Door de combinatie van metingen in het product, gecombineerd met CFD modellen(Computational Fluid Dynamics) is optimalisatie van het energieverbruik mogelijk. Door de sterke groei inkistenbewaring verdient het aanbeveling op dit punt onderzoek te starten en hierin ook de verschillen
inzichtelijk te maken van de verschillende ventilatiesystemen bij kistenbewaring (druk-, zuig- enlangsventilatie).
Ook bij bewaring van uien speelt kwaliteit een belangrijke rol. Een zo kort mogelijke droogperiode op het
veld na uienrooien biedt de beste garanties voor kwaliteitsverlies. Echter, minder ver gedroogde uienvragen meer droogenergie na inschuren. Ziektes in de ui, zoals koprot, vraagt om een langere
indroogperiode na inschuren omdat de ui verdergaand moet indrogen. Het spreekt voor zich dat hieroptimalisatie van het droogproces mogelijk is. Het laatste onderzoek op dit terrein dateert van eind 90-er
jaren.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

65Figuur 16. Gemeten luchtsnelheden in kistenbewaring, links zonder afdekking van de kisten, rechts na
afdekking van de kisten (bron: PPO Bollen – Lisse).

In de aardappelbewaring speelt kiemremming een belangrijke rol. Afhankelijk van het ras wordt in depootgoedsector gekozen voor Talent bewaring, roteren van kisten (ook wel ‘afspruiten’ genoemd), gekoelde
bewaring in het 2e deel van het bewaarseizoen en soms combinaties ervan. Recentelijk wordt ook
ethyleenbewaring als mogelijkheid genoemd. Deze technieken hebben vooral kwaliteitbehoud of -verbeteringvoor ogen, maar de invloeden op het energieverbruik zijn niet bekend. Elk systeem vraagt zijn eigen
ventilatie-intensiteit en er zijn bij roteren van kisten veel heftruckuren nodig. Het verdient aanbeveling dezesystemen te analyseren op energieverbruik, zodat deze informatie kan worden meegenomen in de afweging
voor welk systeem wordt gekozen.
Tot slot
De onderzochte sectoren staan aan het begin van een traject dat moet leiden tot inzicht inenergiebesparingsmogelijkheden en vertaling hiervan naar de praktijk.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

66Literatuur
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

BECO Groep BV, “Duurzaam Ondernemen op het Erf” (DOE project), Rotterdam, februari 2003 .
Broeze, Jan. Factsheet Duurzaam koelen met gebruik van mechanische koeling, AFSG,
Wageningen, maart 2009.
Broeze, Jan. Factsheet Duurzame koeling voor koel- en vrieshuizen, AFSG, Wageningen, november
2009.
CBS. Energiegebruik landbouw.
De Groot en Slot. Uien oogst en bewaring 2008, Broek op Langedijk, 2008.
DLV. Artikel - Met frequentieregelaar energiegebruik verlagen, Nieuwe oogst 21 november 2009.
Eeckhout, I., Boussery, K., Aardappelbewaring, constructie en bewaarproces, Praktijkgids voor
bewaring van consumptieaardappelen, PCA & AgriCONSTRUCT, www.enerpedia.be.
Geijn van de, Frank en Montsman, Matthijs. Energie besparing fruitteelt (brochure i.o.v. LAMI)International Energy Agency. Factsheet World Energy Outlook 2009, www.iea.org .
Heijerman-Peppelman, G en Roelofs, P.F.M.M. Kwantitatieve Informatie Fruitteelt 2009/2010.
Janssens, B, et al. Arbeidsomstandigheden vollegrondsgroenteteelt, Een inventarisatie vanknelpunten en oplossingsrichtingen rondom piekarbeid, LEI, Den Haag, december 2004.
KWIN 2009, PPO Lelystad, juli 2009.
NEDU. Grootschalige toepassing van kleinschalige opwekking,
http://www.edsn.nl/docs/Issue/ic033a_grootschalige_toepassing_van_kleinschalige_opwekking_v
1.0.pdf
LEI Land- en tuinbouwcijfers 2008
LEI Binternet – Energiegebruik.
PAGV (Praktijkonderzoek voor de akkerbouw en de vollegrondsgroenteteelt, Witte asperges,
Teelthandleiding nr. 80, januari 1998.
SenterNovem, Cijfers en tabellen 2007, april 2007.
Sprenger instituut Wageningen (1986). Produktgegevens Groente en Fruit
Wildschut, J.. Energiemonitor van de Nederlandse Paddenstoelensector 2008, PPO, Lisse,
september 2009.

Internetbronnen
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

www.sbo.nl/cursussen/werken-met-koude-en-warmte-opslag/programma
www.cbs.nl – Landbouwtellingwww.enerpedia.be.
www.iea.org
www.nsvv.nl
www.pld-a.org
www.senternovem.nl
www.senternovem.nl/eia
www.senternovem.nl/duurzamewarmte
www.senternovem.nl/epn/maatregelen/verlichtingwww.senternovem.nl/ecodesigne
www.VROM.nl© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving67© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

68Bijlage 1: Onderzoek BECO groep in Noord Holland
BECO Groep BV heeft in 2003 het project “Duurzaam Ondernemen op het Erf” (DOE project) uitgevoerd bij
313 landbouwbedrijven in Noord-Holland. Hieronder waren ook 62 akkerbouwbedrijven en 49 open- ofvollegrondsgroentenbedrijven.
Dit preventieproject was gericht op de agrarische sector is een initiatief van de NOVEM in samenwerking
met de Provincie Noord-Holland, WLTO, Rabobank, NUON, Gewestbureau Kop van Noord-Holland,
Samenwerking Uitvoering Milieutaken West Friesland, Intergemeentelijk Samenwerkingsverband Waterland(ISW), Milieudienst Regio Alkmaar (MRA), BECO Groep BV en 35 deelnemende gemeenten. De rapportage
bevat informatie over de bevindingen bij de bedrijven. Individuele opdrachtgevers kunnen dit gebruiken bij
de formulering van beleid en vervolgactiviteiten in de sector.

Tabel I.1. Energiebesparingsmaatregelen akkerbouw.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving

69Tabel I.2. Top 10 van maatregelen die de bedrijven hebben gekozen om in te voeren.

Conclusies op gebied van energiebesparing:•
In de sector akkerbouw wordt elektriciteit voornamelijk gebruik om producten te drogen en te koelen.
•
Maar ook elektromotoren voor het aandrijven van sorteer- en verpakkingsmachines vragen veel energie. Doorinvoering van de juiste maatregelen is hier nog flink te besparen;•
Het gasverbruik is absoluut gezien laag in vergelijking met het elektriciteitsverbruik. Dit komt doordat niet alle
doorgelichte bedrijven gas gebruiken in hun bedrijfsvoering. Maar de bedrijven die gas verbruiken, verbruiken
relatief veel zoals blijkt uit tabel 5.5.
• Voor het huishouden is het meeste te besparen op het gasverbruik. Goede isolatie van het woonhuis speelt
hier een belangrijke rol in.
Tabel I.3. Energiebesparingsmaatregelen op open- en vollegrondsgroenten bedrijven.

Conclusies op gebied van energiebesparing:•
In de sector overige open- of vollegrondsgroententeelt wordt het meest elektriciteit gebruikt om producten tekoelen.
•Maar ook elektromotoren voor het aandrijven van sorteer en verpakkingsmachines vragen veel energie;•
Het gasverbruik is relatief laag in vergelijking met de sectoren bloembollen en bolbloemen en akkerbouw.
Toch valt hier nog te besparen en dan door invoering van maatregelen ter verbetering van deruimteverwarming.
•
Voor het huishouden is het meeste te besparen op het gasverbruik. Goede isolatie van het woonhuis speelt
hier een belangrijke rol in.

© Praktijkonderzoek Plant & Omgeving70