MÜRÂFAAni mahkemelerde uygulanmak üzere Avrupa kanunlarýndan iktibas edilmek suretiyle muhâkeme usulü alanýnda usul nizamnâme ve kanunlarý hazýrlanmýþtýr. Medenî yargýlama usulüyle ilgili ilk düzenleme 10 Rebîülâhir 1278 (15 Ekim 1861) tarihli Usûl-i Muhâkeme-i Ticâriyye Nizamnâmesi’dir. Daha sonra hukuk ve ticaretmahkemelerinde uygulanmak üzere daha genel bir yargýlama kanunu niteliði taþýyan ve bazý maddelerinde Mecelle’yeatýflarda bulunan 2 Receb 1296 (22 Haziran 1879) tarihli Usûl-i Muhâkeme-i Hukukýyye Kanûn-ý Muvakkati çýkarýlmýþtýr. 1278(1861) tarihli nizamnâmenin bazý maddelerini yürürlükten kaldýran bu kanun, zaman zaman deðiþikliklere uðramak suretiyle 4 Ekim 1927 tarihine kadar yürürlükte kalmýþtýr. Bu kanunla ilgili olarak Þûrâ-yýDevlet tarafýndan tanzim edilen mazbatadan, kanunun yapýlýþýnda daha önce Mecelle Cemiyeti’nce hazýrlanan 301 maddelik lâyihadan ve 1807 tarihli Fransýz Medenî Yargýlama Usulü Kanunu’ndan yararlanýldýðý anlaþýlmaktadýr. Bazý nizamnâmeler istisna edilirse ceza yargýlamasýyla ilgili tam ve etraflý ilk usul kanunu, 27 Cemâziyelâhir 1296 (17 Haziran 1879) tarihli
Usûl-i Muhâkemât-ý Cezâiyye Kanunu’dur.
Bu kanun, 1808 tarihli Fransýz Usûl-i Muhâkemât-ý Cezâiyye Kanunu’nun tâdil edilmiþ bir tercümesi olup çeþitli hükümleri
zaman zaman deðiþtirilerek 20 Aðustos
1929 tarihine kadar uygulanmýþtýr.
Kanunlaþtýrma alanýndaki bu geliþmelere paralel olarak mahkemelerin yargý faaliyetini yürütürken takip edecekleri þekilve usule dair kurallarý düzenlemek üzere
oluþan yeni hukuk dalýna, Avrupa’dan iktibas yoluyla hazýrlanan kanunlarýn adlarýnýn ve ayrýca Batý hukuku terimlerinin
etkisiyle “muhâkeme / mürâfaa hukuku”,“muhâkeme / mürâfaa usulü hukuku”,“usul hukuku” gibi adlar verilmiþtir. Böylece muhâkeme ve mürâfaa kelimeleri bir
hukuk dalýný ifade eden geniþ bir terim
anlamý kazanmakla birlikte, bunlarýn “yargýlama” mânasýnda da kullanýlmasýna devam edilmiþtir. Ancak Ýslâm ülkelerindegeleneksel muhâkeme þekli sadece sözlü
iken yeni oluþan hukuk sisteminde ayrýca
yazýlý muhâkeme ve karma muhâkeme
(hem sözlü hem yazýlý muhâkeme) þekillerine yer verilmiþ, genel muhâkeme þekli
yanýnda formaliteleri oldukça az olan “basit muhâkeme”, seri muhâkeme adý altýnda özel muhâkeme þekilleri kabul edilmiþtir.
40–BÝBLÝYOGRAFYA :Lisânü’l-£Arab, “hkm”, “psm”, “rf.a” md.leri;
Tâcü’l-£arûs, “hkm”, “psm”, “rf.a” md.leri; Kåmûs Tercümesi, III, 264; IV, 243, 267; Kåmûs-ýTürkî, s. 1296, 1306, 1318; Ebû Yusûf, Kitâbü’lƒarâc (nþr. Ýhsan Abbas), Beyrut 1405/1985, s.
313-362; Þâfiî, el-Üm, VI, 207, 216, 218-221,233; Mâverdî, el-A¼kâmü’s-sul¹âniyye, Kahire
1909, s. 53-81, 192-197; Þîrâzî, el-Mühe××eb, I,320; Serahsî, el-Mebsû¹, V, 13, 39, 102; VII, 207;
IX, 38, 55-56, 69; X, 218; XVI, 60, 93-94; XVII,90; XIX, 3-5; a.mlf., el-U½ûl (nþr. Ebü’l-Vefâ elEfganî), Haydarâbâd 1372 ^ Beyrut 1393/1973,s. 73; Sadrüþþehîd, Þer¼u Edebi’l-šåŠî (nþr. Muhyî Hilâl es-Serhân), Baðdad 1397-98/1977-78, I,256-258, 321; II, 82, 316-329; III, 202; Kâsânî,Bedâßi £, III, 239; IV, 102; VI, 33; VII, 9, 14, 25,46, 56, 85, 236; Ýbn Kudâme, el-Mu³nî, V, 47, 53,162; Ýbn Ebü’d-Dem, Edebü’l-ša²âß (nþr. MuhyîHilâl es-Serhân), Baðdad 1404/1984, I, 360, 372,440; Osman b. Ali ez-Zeylaî, Tebyînü’l-¼ašåßiš,Bulak 1313, II, 117, 171; III, 22, 229; Ýbn Kayyimel-Cevziyye, e¹-ªurušu’l-¼ükmiyye, Kahire 1317,s. 11, 24, 70, 93, 102, 176; a.mlf., Ý £lâmü’l-muvaššý £în (nþr. Tâhâ Abdürraûf Sa‘d), Beyrut 1973,I, 85, 90; Burhâneddin Ýbn Ferhûn, Teb½ýratü’l¼ükkâm (nþr. Tâhâ Abdürraûf Sa‘d), Kahire 1406/1986, tür.yer.; Alâeddin et-Trablûsî, Mu£înü’l-¼ükkâm, Kahire 1310, tür.yer.; Ýbnü’l-Hümâm, Fet¼u’l-šadîr, III, 256; IV, 303; V, 13, 405; Þirbînî,Mu³ni’l-mu¼tâc, IV, 398; Ýbn Nüceym, el-Ba¼rü’r-râßiš, III, 138; V, 70, 207; Abdurrahman Þeyhîzâde, Mecma£u’l-enhur, Beyrut, ts. (Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî), I, 332, 370, 625, 732; el-Fetâva’l-Hindiyye, I, 514; IV, 529; VI, 374; Ýbn Âbidîn, Reddü’l-mu¼târ, IV, 107, 317, 488; Mecelle,md. 2-100, 1827; Ali Haydar, Dürerü’l-hükkâm,Ýstanbul 1330, I-IV, tür.yer.; Sarkis Karakoç, Usûl-i
Muhâkeme-i Þer‘iyye (Tahþiyeli), Ýstanbul 1339,s. 3-8; Sýddýk Sami Onar – Mustafa Reþit Belgesay, Adliye Hukukunun Umumî Esaslarý, Ýstanbul 1944, s. 3, 71, 80-83; Tahir Taner, Ceza Muhakemeleri Usulü, Ýstanbul 1955, s. 14-15; SabriÞakir Ansay, Hukuk Yargýlama Usulleri, Ankara
1955, s. 11; Coþkun Üçok, “Savcýlýklarýn Avrupa
Hukukunda Geliþmesi ve Türkiye’de Kuruluþu”,

Sabri Þakir Ansay’ýn Hatýrasýna Armaðan, Ankara 1964, s. 35-36; Mustafa Ahmed ez-Zerka,
el-Fýšhü’l-Ýslâmî fî ¦evbihi’l-cedîd, Dýmaþk 1965,I, 202; II, 918; Fahrettin Atar, Ýslâm Adliye Teþkilâtý, Ankara 1979; a.mlf., Ýslâm Ýcrâ ve ÝflâsHukuku, Ýstanbul 1990, s. 33, 106, 119, 125,136-139, 193-194, 203-206; Nâsýr b. Akýl b. Câsir et-Turayfî, el-Mürâfa£âtü’þ-þer £iyye, Riyad, ts.,s. 12-13; Baki Kuru, Hukuk Muhakemeleri Usûlü, Ankara 1980, II, 1287-1301; IV, 3361-3368;
Hamdî Abdülmün‘im, Dîvânü’l-me¾âlim, Kahire
1983, s. 212; Abdülkerîm Zeydân, Ni¾âmü’l-ša²âß fi’þ-þerî£ati’l-Ýslâmiyye, Baðdad 1984, s. 115290; Bilmen, Kamus 2, III, 91, 95-96, 328, 432433, 426, 437-438; VIII, 82; Zâfir el-Kasýmî, Ni¾âmü’l-¼ükm fi’þ-þerî£a ve’t-târîÅi’l-Ýslâmî, Beyrut
1407/1987, II, 437-642; Muhammed ez-Zühaylî,TârîÅu’l-ša²âß fi’l-Ýslâm, Dýmaþk - Beyrut 1415/1995, s. 450-520; Ekrem Buðra Ekinci, Tanzimat
Sonrasý Osmanlý Hukukunda Kanun Yollarý(doktora tezi, 1996), ÝÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü,tür.yer.; “Ýþbât”, Mv.F, I, 232-249; “Pusûmet”,XIX, 126-127; Þefîk Ýsmâil, “Usûlü’l-muhâkemât”, el-Mevsû£atü’l-£Arabiyye, Dýmaþk 2000,II, 650-655.

ÿFahrettin Atar—MÜRÂHÝK( ‫) א א‬˜

Ergenlik dönemine
yaklaþmýþ çocukanlamýnda fýkýh terimi.

™

Sözlükte “yaklaþmak, yetiþmek, vakti
gelmek” mânalarýndaki rehak (ruhûk) kökünden türeyen mürâhik kelimesi “ergenlik çaðýna yaklaþmýþ çocuk” demektir; budurumdaki kýza mürâhika denir. Fýkýh terimi olarak mürâhik, ergenlik (bulûð) çaðýnýn alt ve üst yaþ sýnýrlarý arasýnda bulunup henüz kendisinde tabii bulûð belirtileri görülmeyen kimseyi ifade eder. Budöneme mürâheka adý verilir. Bazý âlimler mürâheka kelimesinin yalnýz erkek çocuk için kullanýlabileceðini, ayný durumdaki kýz çocuðuna mu‘sýr deneceðini belirtmiþtir (Ýbn Hacer el-Heytemî, VIII, 325).
Bulûð çaðýnýn alt ve üst sýnýr yaþlarý konusunda görüþ birliði olmadýðýndan fakihlerin mürâhik ve mürâhika tanýmý da farklýlýk gösterir. Meselâ erkekler için ergenlik
döneminin alt sýnýrýný dokuz yaþýn sonu
olarak kabul eden Mâlikî ve Þâfiîler’e göre on yaþýnda olup kendisinde ergenlik belirtileri görülmeyen erkek çocuk mürâhiksayýlýrken ayný sýnýrý on iki yaþýn sonu kabul eden Hanefîler’e göre henüz murâhikdeðildir. Kýz çocuðu için ergenlik döneminin alt sýnýrýnýn dokuz yaþ olduðu hususunda görüþ birliði vardýr. Bazý kaynaklarda
erkekler için on- on beþ, kýzlar için dokuz on beþ yaþ arasýnýn mürâheka dönemi olduðu belirtilmektedir (Ebü’l-Beka, s. 871).
“Kiþinin dinî - hukukî hükümlere muhatap olmaya ve kendi fiiliyle hak ve borçlar
meydana getirmeye elveriþliliði” anlamýna gelen edâ ehliyetinin tam olarak varlýðýnýn kabulü için temyiz kudretinin bulunmasý yanýnda bâlið (ergen) ve bazý hukukîiþlemler bakýmýndan ayrýca reþîd (ergin) olma þartý aranýr. Mürâheka çaðý edâ ehliyeti yönünden insan hayatýnýn devreleri içinyapýlan tasnifte özel bir dönem kabul edilmez, temyiz sonrasý ve bulûð öncesi dönemin son bölümünü oluþturur; dolayýsýyla mürâhik, gerek dinî ve cezaî sorumluluk
gerekse kendi fiiliyle haklar ve borçlar meydana getirebilme açýsýndan mümeyyiz küçüðün hükümlerine tâbidir (bu hükümleriçin bk. ÇOCUK; EHLÝYET). Bununla birlikte mürâheka kavramý bulûð iddiasýnýnkabulü yahut reddi konusunda ve bulûðaoldukça yakýn bir çaðda bulunmasý sebebiyle mürâhik için hususi hükümlerin öngörüldüðü hususlarda özel bir öneme sahiptir.

MÜRCÝEKiþinin bulûða erdiði iddiasýnýn kabuledilmesi ahvâl-i þahsiyye açýsýndan onu yeni bir statüye intikal ettirir ve önemli hukukî sonuçlar doðurur. Bu sebeple böyle
bir iddianýn kabulü için belirli ölçülerin konmasýna ihtiyaç duyulmuþtur. Mürâhik veya mürâhikanýn açtýðý bulûðu tesbit davasýnýn dinlenebilmesi için yaþýnýn en az ergenlik döneminin alt sýnýrýna varmýþ olmasý gerekir. Eðer hâkim mürâhik veya mürâhikanýn dýþ görünüþüne bakýp bünyesinin bu iddiayý doðruladýðý kanaatine varýrsa talebi kabul eder, aksi halde reddeder.
Bulûðun bu þekilde karar altýna alýnmasýndan bir süre sonra kiþi o tarihteki beyanýnýn doðru olmadýðýný iddia edip geçen
süre içindeki hukukî tasarruflarýný iptal ettirmek isterse bu iddiasý dikkate alýnmaz(Mecelle, md. 988-989, 1577). Ergenliðinüst yaþ sýnýrýna ulaþan mürâhik ve mürâhika fiilen bulûða ermemiþse hükmen
bâlið kabul edilir. Ýslâm âlimlerinin çoðunluðuna göre bu yaþ erkek ve kýzlar için onbeþtir (ayrýca bk. BULÛÐ).
Kural olarak mümeyyiz küçük hükümlerine tâbi olmakla birlikte eðitme amacýyla veya kolaylaþtýrma ve ihtiyat yolunu
tutma gibi ilkelere dayanarak bazý hususlarda mürâhik ve mürâhika için özel hükümler öngörülmüþtür. Bunlarýn baþlýcalarý þunlardýr: Yetiþkinlere farz olan ibadetleri yerine getirmeleri halinde onlar için bu
nâfile ibadet yerine geçer. Mürâhikýn kendi akraný olan çocuklara imamlýk yapmasýcâizdir. Baþlamýþ olduðu hac ve oruç ibadetini tamamlamasý gerekli olmadýðý gibibozmasý halinde kazâ etmesi de gerekmez.
Ergenlik dönemi öncesi yapýlan hac bir ibadet olarak sahih görülse de ergenlik sonrasýndaki hac yükümlülüðünü kaldýrmadýðý için ergenlikten sonra yeniden hac yapmasý gerekir. Mürâhik iken hac için ihrama giren bir kimse Arafat’ta vakfeden önce bulûða ererse Ýmam Þâfiî’ye göre ihramlý olarak vakfede durmasý halinde bu
hac farz yerine geçer. Ýmam Ebû Hanîfe’ye göre ise bu hac nâfile olur, ancak mîkata dönüp ihramýný yenilerse farz olan hacyerine geçer. Ezaný yetiþkinlerin okumasý
evlâ olmakla birlikte mürâhikýn okuduðuezan da yeterli olur. Bir yetiþkinle bir mürâhik namazda birlikte saf oluþturabilir.
Kadýnlarýn erkeklerle ayný safta bulunmasý konusunda Hanefî mezhebinde mürâhika kadýn gibi kabul edilir. Mürâhikanýnörtünmesi ve avret yerlerine bakýlmasýkonusunda yetiþkin kadýnlar gibi mütalaa
edilmesi yönünde görüþler bulunduðu gibi bazý fakihler, yetiþkin kadýnýn mahremi

olmayan yetiþkin erkek yanýnda örtmesigereken yerleri mürâhik yanýnda da örtmesi gerektiði kanaatindedir. Ýslâm âlimlerinin çoðunluðu, yetiþkin bir kadýnýn uzakbir yolculuða çýkarken yanýnda mahremi
olan mürâhik bir erkeðin bulunmasýný yeterli görür; Hanbelîler ise bâlið olmasýný
þart koþar. Mürâhik erkek veya kýz vefatettiðinde yetiþkinler gibi kefenlenir. Genelkabule göre fakir doyurmak suretiyle ödenecek kefârette mürâheka çaðýndakilerin
doyurulmasý yeterlidir. Yine bazý fakihler
nikâh sözleþmesinin geçerliliði için iki murâhikýn þahitliðinin yeterli olacaðýný belirtirler. Bulûð çaðýna yaklaþan kýz çocuklarýnýn fiziksel geliþimini ifade eden müþtehât terimi Hanefîler’in çoðunluðuna göreancak ergenlik döneminin alt sýnýrýna ulaþmýþ kýzlar (mürâhika) için kullanýlabilir; diðer fakihler ise bunun coðrafî þartlara göre daha küçük yaþtakiler hakkýnda da kullanýlabileceði kanaatindedir. Yukarýda belirtilen ilkelerden hareketle müþtehât daözellikle mahremiyetle ilgili meselelerde
mürâhika gibi düþünülmüþtür.
Öte yandan insanýn gerek ruhî gereksebedenî açýdan en hýzlý geliþmeleri yaþadýðý mürâheka çaðýnda inat, ebeveyne ve öðretmene karþý gelme, özgürlüðe aþýrý meyletme, tartýþma ve her þeyden þüphe duyma gibi özellikler ön plana çýktýðýndan budönemdeki eðitim daha fazla sabýr, dikkat ve özen gerektirmektedir. Eðitim konusunda eser kaleme alan bazý Ýslâm âlimleri de bu hususa dikkat çekmiþlerdir (bk.
ÇOCUK; TÂLÝM ve TERBÝYE).
BÝBLÝYOGRAFYA :Cevherî, e½-Øý¼â¼, “rhk” md.; et-Ta£rîfât, “mürâhik” md.; Buhârî, “Cihâd”, 74; Ebû Dâvûd, “Salât”, 26; Tirmizî, “Mevâkýt”, 182; Cessâs, el-Fu½ûl fi’l-u½ûl (nþr. Uceyl Câsim en-Neþemî), Küveyt 1414/1994, II, 74-75; Ahmed b. Hüseyin elBeyhaký, es-Sünenü’l-kübrâ, Haydarâbâd 1344,I, 320; Serahsî, el-Mebsû¹, I, 138, 211, 243; II, 73,142; III, 153; V, 218; X, 120; XXX, 106, 107; ÝbnKudâme, el-Mu³nî (Herrâs), III, 239; V, 88, 150;
VI, 453; VII, 277; Üsrûþenî, Câmi £u a¼kâmi’½-½ý³år (nþr. Ebû Mus‘ab el-Bedrî – Mahmûd Abdurrahman Abdülmün‘im), Kahire 1994, I, 47-48,62, 92, 106, 177-178, 203; Abdülazîz el-Buhârî,Keþfü’l-esrâr (nþr. Muhammed el-Mu‘tasým - Billâh el-Baðdâdî), Beyrut 1417/1997, IV, 411-433,448-451; Ýbn Hacer el-Heytemî, Tu¼fetü’l-mu¼tâc, Kahire 1315, VII, 103, 197; VIII, 325, 390;
IX, 6; Þirbînî, Mu³ni’l-mu¼tâc, I, 462; III, 130; IV,144, 146; el-Fetâva’l-Hindiyye, I, 58, 85, 89,160, 274, 275, 340, 540, 542; II, 162, 190, 214,254; IV, 343, 362; V, 61; VI, 438-440; Ebü’l-Beka, el-Külliyyât, s. 871; Ýbn Âbidîn, Reddü’l-mu¼târ, I, 273; II, 281-283; III, 141; Mecelle, md. 986989, 1577; Bilmen, Kamus 2, II, 7; AbdülkerîmZeydân, el-Vecîz fî u½ûli’l-fýšh, Ýstanbul 1979, s.
67, 75-77; Muhammed Cemâleddin Ali Mahfûz,et-Terbiyetü’l-Ýslâmiyye li’¹-¹ýfl ve’l-mürâhiš, Kahire 1986, s. 9-13; Vehbe ez-Zühaylî, el-Fýšhü’lÝslâmî ve edilletüh, Beyrut 1989, I, 595-597; VI,28, 36; Muhammed es-Seyyid Muhammed ezZa‘belâvî, Terbiyetü’l-mürâhiš beyne’l-Ýslâm ve£ilmi’n-nefs, Riyad 1414/1994, s. 15-19; Mv.F,VIII, 197; XXXVI, 338-340; XXXVII, 312-315.

ÿNihat Dalgýn–—MÜRCÝE(  ‫) א‬Ýslâm’ýnilk dönemlerinde ortaya çýkýpýlýmlý ve uzlaþmacý fikirleriyle tanýnanitikadî ve siyasî fýrka.

˜™

Mürcie kelimesinin “ertelemek, sonraya býrakmak” anlamýna gelen ircâ’ veya
“beklenti içinde olmak, ümit etmek” mânasýndaki recâ’ kökünden geldiði konusunda farklý görüþler ileri sürülmüþse dekelimenin, aslî harflerinin sonuncusu hemze olan ircâ’dan türemiþ olduðu fikri tercih edilmektedir. Bunun yanýnda, aslî harflerinin sonuncusu vâv olan recâ’ kökündenircâ kalýbýnda kullanýldýðýnda birinci anlamýn deðiþmediði konusunda da ittifak vardýr (Lisânü’l-£Arab, “rc,e”, “rcv” md.leri).
Çeþitli tanýmlarý yapýlan Mürcie, siyasî ve
itikadî bir fýrka olarak Hz. Osman ve Alibaþta olmak üzere, büyük günah iþleyenlerin durumlarýný Allah’a býrakýp, mânevîsorumluluklarý hakkýnda fikir beyan etmeyen topluluklara verilen ortak bir isimdir.
Bu arada “amelleri niyet ve inançtan sonraya býrakanlar”, “büyük günah iþleyenlere ümit verenler” veya “imaný sýrf dille ikrardan ibaret görenler” þeklinde tarifleryapýlmýþsa da bunlarýn imanla ilgili fikirleri sebebiyle Mürcie’yi karalamak amacýyla yapýldýðý anlaþýlmaktadýr.
Mürcie’nin ortaya çýkýþýnda etkili olan
sebeplerin baþýnda Hâricî zihniyeti, EmevîHâþimî çekiþmesi, Emevîler’in politik ve
ekonomik siyaseti, kentleþme sürecinindoðurduðu siyasal, ekonomik ve toplumsal
problemler yer almaktadýr. Hz. Osman’ýnöldürülmesinden sonra geliþen olaylar, Cemel ve Sýffîn savaþlarý, Hakem Vak‘asý, ayrýca büyük günah iþleyenleri ve kendi dýþýndaki müslümanlarý tekfir eden, devlet
geleneðine sahip bulunmayan ve medenîhayata alýþmamýþ olan Hâricîler karþýsýndabütün müslümanlarýn eþitliðini ve medenîhayatý savunan ýlýmlý ve uzlaþmacý bir zihniyetin doðmasý kaçýnýlmaz bir sonuçtu.
Bu durumda karþýt bir grup niteliðindeArap olmayan müslümanlarýn temsil ettiði zihniyetin adý Mürcie olmuþtur.
41