The Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage
in Ulaanbaatar, Mongolia
17-22 October 2011

Cultural Heritage Protection Cooperation Office,Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU)The Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage
in Ulaanbaatar, Mongolia
17-22 October 2011

Cultural Heritage Protection Cooperation Office,Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU)

Edited and Published by
Cultural Heritage Protection Cooperation Office,Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU)
757 Horen-cho, Nara 630-8113 Japan
Tel: +81-(0)742-20-5001
Fax: +81-(0)742-20-5701
e-mail: nara@accu.or.jp
URL: http://www.nara.accu.or.jp
Printed by MeishinshaⒸ Cultural Heritage Protection Cooperation Office,Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU) 2012Preface
The Cultural Heritage Protection Cooperation Office, Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO(ACCU) was established in August 1999 with the purpose of serving as a domestic centre forpromoting cooperation in cultural heritage protection in the Asia-Pacific region. Subsequent to its
inception, our office has been implementing a variety of programmes to help promote cultural heritage
protection activities, maintaining partnerships with international organisations, such as UNESCO
and the International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property(ICCROM).
The ACCU Nara’s activities include, training programmes for the human resources development, theinternational conference and seminar, the website for the dissemination of information relating tocultural heritage protection, and the world heritage lecture in local high schools. In addition to those,
ACCU Nara periodically publishes International Correspondent Report based on contributions from
appointed correspondents in the region and also conducts a “local training workshop” which dispatchesa group of lecturers from Japan and implements the practical training on cultural heritage protection onsites.
The Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage at Ulaanbaatar in Mongolia was the fifth
attempt of ACCU Nara. We were fortunate enough to receive the cooperation and support from
Department of Culture and Art, Ministry of Education, Culture and Science of Mongolia as a coorganiser. I would like to extend my sincere gratitude to Mr Yo. OTGONBAYAR, Minister of
Education, Culture and Science, Mr Badruugan NARANZUN and his staff; and to all related parties
for their cooperation.
The advantages of implementing the local workshop are as follows:
1) A large number of participants from one country can attend the workshop at one time.
ACCU Nara has invited a few participants from a single country to the Individual Training Course
held in Nara. However, participation is usually limited to two or three experts. It would be extremely
efficient to accept a large number of people from one country at one time for providing opportunities
to acquire expertise for the protection of cultural heritage.
2) The working language of the training course is their native language.
As a general rule, the working language used in both group and individual training programmes isEnglish, which sometimes gives difficulty in understanding the content of the training course for someparticipants from Asia-Pacific region. Not all the participants are fluent in English. In order to resolve
this kind of limitation on the communication, we have decided to use Mongolian for this workshop
in Mongolia. We believe that participants can understand the lecture more easily and accurately withinterpretation.

(3) The teaching materials are locally available artefacts
Different from the programmes in Nara, participants in this workshop make use of artefacts indigenous
to their own country for the practical training, which is familiar and useful for them.
When organizing a workshop overseas, the most important part is the selection of the themes of the
training course. The preliminary survey should be made prior to selecting the appropriate theme which
is most urgently needed for the country. The training programme should also have long-term effecton the protection of cultural heritage after the workshop has concluded. In organizing this workshop,
we were fortunate enough to receive useful information from Embassy of Japan in Mongolia and fullcooperation from Mongolian Academy of Sciences. Without their warm support, we could have notconcluded the workshop successfully.
ACCU Nara will build on this experience of the local training workshop in Mongolia for the next
step. It is also hoped that this workshop will be a step to the mutual understanding and promotion offriendly relations between Mongolia and Japan. Lastly, I would like to express my appreciation to Nara
Prefectural Government and Nara Municipal Government for their cooperation in dispatching theirofficials to our workshop. I am also thankful to the Agency for Cultural Affairs, Japan (Bunkacho) for
their continuing support.

NISHIMURA Yasushi
Director
Cultural Heritage Protection Cooperation Office,Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU)Contents
I.

Introduction
1. General Information ……………………………………………………… 3
2. Programme Schedule ……………………………………………………… 4

II.

Workshop Journal ………………………………………………………… 7

III.

Texts ……………………………………………………………………… 21IV.

Participants﹐ Reports ………………………………………………… 45

V.

Appendix
1. Participants ……………………………………………………………… 61
2. Instructors ……………………………………………………………… 62
3. Interpreters ……………………………………………………………… 62
4. Assistants ……………………………………………………………… 63
5. Collaborators …………………………………………………………… 64
6. Staff Members, ACCU Nara …………………………………………… 64

I. Introduction

Melkhiit Tolgoi

1. General Information
The Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage
in Ulaanbaatar, Mongolia- Co-organised by
Cultural Heritage Protection Cooperation Office, Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO and
Department of Culture and Art, Ministry of Education, Culture and Science of Mongolia -I.

Venue and Country
Mongolia-Japan Center for Human Resources Development in Mongolia

II. Date
From 17 October (Mon.) to 22 October (Sat.) 2011
III. Themes
Recording/Documentation of archaeological artefacts
1. Lecture- Introduction to measured drawing of earthenware- Photographic technique of artefacts (theory and methods)
2. Practical Training- Measured drawing of earthenware(whole and shards / reconstruction from shards / design layout on the surface)- Observation methods / Descriptive methods of observed details- Ink rubbing- Photography
IV. Schedule
As on another sheet: Schedule of the Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage in
Ulaanbaatar, Mongolia.
V.

Participants
Fifteen researchers, engaging in investigation, research and preservation of cultural properties
in Mongolia, who belong to research institutes, the management and preservation office forcultural properties or museums.

3VI. Language
The main working language of the training course is Mongolian.
VII. Expenses
All the expenses required for the items listed below shall be born by ACCU Nara Office.
- Dispatching a group of instructors from Japan (four personnel from ACCU Nara andthree instructors) and their accomodation- Hire of venue for the training and a rental car- Procurement of the necessary tools for workshop (eg. measuring tools)- Employment of the interpreters between Mongolian and Japanese- Local communication charge- Publishing the training report

2. Programme ScheduleDate
10

10:00 ~ Opening Ceremony /17 Mon. Orientation

18 Tue.

4Morning (9:30-12:30)

Afternoon (14:00-17:00)

Instructor

Lecture:Tsuchihashi-Introduction to Measured Drawing and Ikeda
of Earthenware

Practical Training:- Measured Drawing of Earthenware (whole)

Tsuchihashi
and Ikeda

Practical Training:
19 Wed. - Measured Drawing of Earthenware(shards / design layout)

Tsuchihashi
and Ikeda

Practical Training:
20 Thu. -Description Methods of Observed Details-Ink Rubbing and its Backing

Tsuchihashi
and Ikeda

Lecture:Photography of Archaeological
21 Fri. Artefacts-Theory-Methods

Practical Training:-Photography

Practical Training:
22 Sat. -Photography

Summary and Review
15:30 ~ Closing Ceremony(Awarding Certificates)

Sugimoto
Sugimoto,
Tsuchihashi
and Ikeda

II. Workshop Journal

Manzushir Khiid temple site13 October (Thu.)
ACCU staff and instructors left Kansai International Airport, arrived in Ulaanbaatar, Mongolia, via Inchon (South
Korea)
14 October (Fri.)In the hotel lobby, the ACCU staff met with interpreters Ms Altangerel and Mr Ishitseren, and proceeded to the
Mongolian Academy of Sciences. After ACCU staff and instructors exchanged greetings with Mr Damdinsuren
Tseveendiolg Director of the Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences, and two staff of the institute(Mr MUNKHUU Bayarsaikhan and Mr RINCHINKHOROL Munkhtulga), instructors selected the pottery to use
for the training. From among the artefacts held by the museum, completely intact items of pottery, shards for use in
making drawings, and eaves tiles for rubbings were selected as suited to the training content. Mr Sugimoto procured
equipment and materials required for the lectures. Mr Kobayashi met with Mr Naranzun, head of the Department
of Culture and Art in the Ministry of Education, Culture and Science. They went over details of the signing of theMemorandum of Understanding, and the Opening Ceremony.
15 October (Sat.)ACCU staff prepared for the training. The training room was set up. Tools and equipment brought for the training
were checked. Complete sets of materials for the trainees and materials for the Opening Ceremony were readied.
Equipment for Mr Sugimoto’s lecture was procured.

7

16 October (Sun.)
ACCU staff and instructors visited the Ikh Tengeriin Am petroglyphs in Ulaanbaatar.
At the Mongolian Academy of Sciences, the schedule and content of the next day’s tasks were checked with Mr
Munkhtulga. He then led them on an inspection of the Tonyukuk Inscriptions. Deer stones, and stone slabs of the sixth
to eighth centuries, serving as a platform for ceremonies, survive. Iron railing and a sign board have been erected,
but no preservation work has been done on the features themselves. A storehouse for artefacts discovered at the site
was also visited. An inspection was made of the Bogd Khaan Palace Museum. This was the winter palace of the lastdynasty before the revolution. Repair work was done from 2003 to 2006 by the Xi’an Center for the Conservation and
Restoration of Cultural Heritage.

17 October (Mon.)Mr NISHIMURA Yasushi, ACCU Nara Director and Mr NARANZUN Badruugan, Director of the Department ofCulture and Art, Ministry of Education, Culture and Science, performed the signing ceremony of the Memorandum ofUnderstanding in Room 117 of the Department of Culture and Art. The two directors made speeches of greetings.
The Opening Ceremony for the “Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage” was held. Minister of Education,
Culture and Science, Mr Yo. OTGONBAYAR, and the Japanese Ambassador to Mongolia, Mr SHIMIZU Takenori,
were in attendance and gave words of greeting. Mr Nishimura, Director of the ACCU Cultural Heritage Protection
Cooperation Office, gave his greetings, plus an introduction of the ACCU, and words of thanks to the Government ofMongolia for their cooperation. Next, Senior Officer Ms OYUNBILEG Zundui gave an explanation to the trainees of
the aims of the workshop. Introductions were made of important guests.

8

Mr NISHIMURA and Mr NARANZUNMr SHIMIZU Takenori

Mr Yo. OTGONBAYARIn the afternoon, Mr Kobayashi conducted the orientation and the introduction of the instructors and staff. Ms
Tsuchihashi gave a lecture on “An Outline of Measured Drawing of Pottery,” covering pottery manufacturing
techniques, points to look for in observing pottery, the main points in making measured drawings of pottery, and soforth. Mr Ikeda then lectured on recording methods for ceramic materials.
In the evening there was a welcome reception at the Chinggis Khaan Hotel. The Japanese Ambassador, Mr Shimizu,
Director Naranzun, Senior Officer Ms Oyunbileg and others attended. Mutual relations were deepened.
18 October (Tue.)Mr Ikeda gave a lecture explaining the tools used for measured drawing, and the significance of making measured
drawings and records for ceramic materials. Subsequently the actual measuring and making of drawings of pottery
began. This practical training in drawing was continued after lunch. Many of the trainees started on their second pottery
drawing. Mr Sugimoto took photographs of Gandan Temple.

Ms OYUNBILEG

9

19 October (Wed.)
Practice in scale drawing of small intact items continued. From the afternoon, there were explanations from the lectures,
Mr Ikeda and Ms Tsuchihashi, on the method of laying out designs, and so forth. Mr Sugimoto photographed Buddhist
temples remains on the southern skirts of Ulaanbaatar, at the Manzushir Khiid temple ruins.
20 October (Thu.)
Measured drawings of reconstructions from shards were made in the morning. In the afternoon, practice training intaking rubbings was done, after an explanation of the method by Ms Tsuchihashi and Mr Ikeda. Mr Sugimoto took
photographs of the Damba Darjaa Temple in northern Ulaanbaatar, the Choijin Lama Temple Museum in the southernpart of the city, and the National Museum.

10

21 October (Fri.)Mr Sugimoto, the Instructor, first had the trainees introduce themselves, and asked each of them what kind of objects
they photograph (record), with what equipment and in what manner, in the course of their work. Afterward, he lectured
on the “Theory and Method of Photography.” Next, the trainees studied the structure and method of using a largeformat camera (4 × 5 inch). Using a trainee as a model, they practiced while checking the actual results with regard
to the relationship between aperture and shutter speed (depth of field). Then, they had an explanation and practice of
methods of photographing artefacts.
22 October (Sat.)In the morning there was a lecture by Mr Sugimoto and practical training. They reviewed the topics of the previous
day and had a lecture and practice on how to photograph artefacts using a digital camera. There were explanations on
adjusting the exposure and colour balance, and on data processing.

11

In the afternoon, there was summary and criticism. Mr Ikeda then talked about “reaffirming the method of pottery
measured drawing and points to remember, and future prospects for ceramic research,” and Ms Tsuchihashi about“reaffirming the necessity of measured drawings for ceramics.” Then Mr Sugimoto gave some supplementary
information for his photography lecture, and held a question and answer session.
Closing Ceremony was held after summary and criticism. There were greetings from Director NISHIMURA Yasushi,
Cultural Heritage Protection Cooperation Office, ACCU, and each trainee was given a course completion certificate.
After the Closing Ceremony, a group photo was taken with all the participants. This completed the training schedule.

23 October (Sun.)
Travelled by road from Ulaanbaatar to Kharkhorin. Arrived at the Mukhlai Hotel in the evening. Inspected the environsof Erdene Zuu Monastery until dusk.

12Erdene Zuu Monastery24 October (Mon.)
Visited to the Erdene Zuu Monastery. Inspected and photographed within the temple precinct, being shown around by
a guide from the temple office. The Turtle Stone near the monastery was photographed, and a visit made to the Ogedei
Khan Palace site (which has been refilled, but with the foundation stones remaining) in the Ruins of Kharakhorum
City. The Turtle Stone atop a small hill on the eastern side was photographed. The panoramic view of Erdene Zuu wasadmired. From the afternoon, the ruins of Khar Balgas city were visited. These are the remains of a city with a tamped
earth wall 420 m by 340 m. Visited the Khushuu Tsaidam Museum.

Erdene Zuu Monastery

Erdene Zuu Monastery

Melkhiit Tolgoi

Melkhiit Tolgoi

Melkhiit Tolgoi

The Ogedei Palace site in the Ruins of Kharakhorum CityThe Ruins of Khal Balgas CityThe Ruins of Khal Balgas CityThe Ruins of Khal Balgas City

The Khushuu Tsaidam Museum

25 October (Tue.)
Visited to the Kharakhorin Museum. Paid a courtesy visit to General Manager Mr Mundkhorol. Retraced the route from
Kharakhorin back to Ulaanbaatar, and started on the way back home.
26 October (Wed.)
After transferring in Incheon, arrived at Kansai International Airport.

Kharakhorin Museum

13Zuu Temples

East Temple

Temples for Dalai Lama

14
Stupa

Golden Stupa

Lavrin Temples

The Ogedei Palace site in the Ruins of Kharakhorum City

Tortois-shaped stone base of monument in the Ruins of Kharakhorum City

Distant view of Erdene Zuu Monastery from Melkhiit Tolgoi

15Melkhiit Tolgoi

The Ruins of Khar Balgas City

Remains of Lookout tower outside of the walls

16

Panoramic view the ruins of Khar Balgas City

17

III. Texts

Choijin Lama Temple Museum

20A. Археологийн материал болох шавар болон вааран эдлэлийн тухай
(1) Газар доорх шавар болон вааран эдлэлийг олдворлох нь:Археoлогийн үүднээс шинжилгээ, судалгаа хийдэг эртний туурь болон эд өлгийн зүйлүүднь булш бунхан гэх мэттэй адил одоо ч гэсэн газрын хөрсөн дээр шууд харагдах боломжтой
зүйлүүд байдаг ч, ихэнх нь малталт судалгаагаар газрын хөрсөн доороос олддог. Шороо ньерөнхийдөө газрын хөрсөнд дээр дээрээсээ давхарласан тогтоцтой байна. Үүнийг хөрсний
давхарга гэдэг. Хөрсний давхарга нь дээр дээрээсээ давхарласан байдалтай байх тул“холилдолгүй давхарласан газрын давхраа”ны тухайд бол дээр байгаа хөрсний давхарга ньдоор байгаа хөрсний давхаргыг бодвол шинэ юм. Малталт
судалгаагаар дээр дээрээсээ давхарласан хөрсний давхаргаас
олдворлосон шавар болон вааран эдллэийг тус тусад нь ялган
авснаар тухайн олдворын хаягдсан он тооллыг тогтооож
болдог.
(2) Малталт судалгаагаар олдворлосон шавар болон
вааран эдлэлийг ангилах нь:Нэг удаагийн малталт судалгаагаар олдворлосон их хэмжээний
шавар болон вааран эдлэлийг нэг бүрчлэн мэдээлэх нь боломжгүй
зүйл юм. Ийм бэрхшээлтэй нөхцөлөөс гарах эхний алхам болангилалт хийх явдал юм. Тухайн шавар болон вааран эдлэлийн
хэлбэр, шаврын чанар, хэмжээ, хээ зэргийн ижил болон ялгаатай
талаар нь хэд хэдэн бүлэгт хувааж, бүлэг тус бүрийг дугаарлана.
Ийнхүү хуваагдаж нэг бүлэгт багтсан тус материалууд ньхоорондоо ижил төстэй талууд байвч яв цав адил гэсэн үг биш юм.
Иймд материал тус бүр дэх олон тооны элементийн дотроос
шаардлагатай гэсэн элементийг түүн авч бүрдүүлсэн зүйлийг
“загвар” гэнэ. “Загвар”гаргахад хамгийн тохиромжтой материалын
нөхцөл нь: материалын тоо олон байх, богино хугацаанд хаягдсан

銅鏡の白虎像の変化зүйл байх хэрэгтэй ба үүнийг нэг багц материал гэж нэрлэнэ.
“Загвар”-г тогтсон зарчимд тулгуурлан
хийдэг судалгааг “хэлбэр судлал” гэнэ.
Археологийн материалыг “хэлбэр судлал”-рангилахад хамгийн үндсэн элемент болдог
зүйл нь “үүрэг”, “цаг хугацаа”, “орон зай”зэрэг юм.

(3)Малталт
шаварсудалгаагаар

олдсон

болон вааран олдворыг

археoлогийн үүднээс шинжлэх нь:Шавар болон вааран олдворыг ангилан
жагсаахад хамгийн чухал элемент бол “оронзай” юм. Явцуу хүрээнд хэлбэл “загвар”-гГал, чийдэнгийн түүх болон тархац“цаг хугацаа”-нд тулгуурлан ангилан гаргасан
олон

тооны

“загвар”-гнэгтгэж

тухайн
- 1 -

21олдворын “он тоолол”-г тодруулдаг. Тухайн олдворын “он тоолол” нь аль бүс нутгагт хамаарахыг
тодруулж өгдөг ба тухайн бүс нутгаас хичнээн алслагдсан туурь байсан ч цаг хугацааны хувьд нэгон тоололд багтах юм. Эртний хүмүүсийн аж амьдралыг туурийн бүтцээс тааварлах боломжтой
бөгөөд ингэхэд үндсэн чиглүүлэгч болдог зүйл нь олдворын “он тоолол”юм.
Өргөн уудам нутаг дэвсгэр бүхий бүс нутгийн тухайд олдворын материалын нөхцөл байдалдбүс нутгийн ялгаатай харагддаг. Тэгвэл ямар ялгааг нь гаргаж, ялгааг нь яаж тогтоож мэдэх вэ? Бүснутгуудыг хооронд нь харьцуулсанаар тухайн шавар болон вааран эдлэлийн үйлдвэрлэл болон
гүйлгээ ямар хэмжээтэй байсныг мэдэх боломжтой. Түүнчлэн тухайн үеийн улс төр болон эдийн
засгийн байдлыг ч мэдэх боломжтой юм.
Зургийнтайлбарыгдоороосүзнэүү
1. Хүрэл толин дээрх цагаан барны хээний өөрчлөлт.
2. Он тооллын ялгаа нь бүс нутгийн ялгаа болж үлдсэн.

22- 2 -

В. Шавар вааран эдлэлийг хэмжихдэс дараа

“Гоё сайхан биш, харин ч зөвөөр бич. Тэгэхгүй бол хойч үедээ зөвхөн
балаг л үлдээнэ гэсэн үг ”Кобаяаши Юкио (1911-1988)

小林行雄（－）Шавар вааран эдлэлийг
хэмжих тухай

Гурвалжин шугам хэрэглэжхээ угалзны зайг хувиарлах１１Хэмжилт хийх дараалал
1. Шавар вааран эдлэлийн амсрын диаметрийг мэдье гэвэл нарийн хувиартай
цаасан дээр шавар вааран эдлэлийг байрлуулна.
2. Шугамнууд хэрэглэж тухайн эдлэлийн хэлбэр дүрсийг хэмжинэ.
3. Нуман хэлбэрт шугамаар эдлэлийн гадаргуун тойргийн хэмжээг хэмжинэ.
4. Дээр хэмжсэнийгээ нарийн хувиартай цаасан дээр зурна.
5. Гортигон хэмжигчээр шавар вааран

эдлэлийн зузааныг хэмжинэ

6. Хээ угалзны тохирох хэмжээгээр хэмжиж, хувиарлана.

Шавар вааран эдлэлийг
хэмжих багаж

23С. Шавар вааран эдлэлд хэмжилт
хийж зурагласан бодит жишээ
Анхааруулга
&/
Зүүн талд гадаргууны
талаар тэмдэглэнэ.

Баруун талд дотор гадаргуу болон
зүсэлтийн талаар тэмдэглэнэ.

Боловсруулалтын арга барилыг
өөрчилсөн хэсэг, мөн хэлбэр
дүрсийн онцгой хэсэгт зураас
татаж тэмдэглэгээ хийхШаврын холбоос залгаар
хэсгийн байдлыг тэмдэглэх

Олон төрлийн боловсруулалт хийхдээ, чигхандлага давхардахаас болгоомжлохГадаад дотоод гадаргуун дахьболовсруулалтын арга барил, хээугалз зэргийн талаарх мэдээллийг
үсгээр тэмдэглэгээ хийх Хэлбэр дүрс нь тодорхойгүй хэсэгт олонхэмжилт хийхАнхааруулга (Шавар вааран эдлэлд хийсэн ажиглалт)
+-－ 次(Сакю гожо шибо кюцүбо) 
-Олдсон туурь, барилгын туурь, шавар вааран эдлэлийн
дугаар, олдворлосон он, сар өдөр*231RЯѐо-н үеийн шавар
-Шавар вааран эдлэлийн төрөл, эдлэлийн хэлбэр, эдлэлийн
вааран эдлэл Богино хүзүүтэй ваартөрөлАмсрын диаметрFPВаарын өндөр FP
-Амсрын
диаметр, савны өндөр, ѐроолын диаметр, хамгийн
Ёроолын диаметр FPХамгийн том бүслүүртом бүслүүр хэсгийн диаметр
хэсгийн диаметр FP
-Түүхий эд болох зуурмаг болон болцын байдал
Зуурмагийн чанар сайн, Болц сайн, (хар толботой)   -Өнгөний байдал
Өнгөний байдал:-Багтаамж, үлдэгдлийн байдал, жинхэнэ хэмжилт хийсэн он,гадна тал +XH<5(бүдэг улбар шар)
сар өдөр, хэмжилтийг гардаж хийсэн хүнᴾ дотор тал +XH<5 (улбар шар)
-Урласан арга, боловсруулсан арга, хээний онцлог зэргийг зүссэн хэсэг +XH<5(сааралтсан хүрэн өнгө)
хэмжиж, ажиглаж, баримтжуулах
6 бүрэн дүрсэлсэн  Накажима          などを計測・観察し、記入24

D. Эдлэлийн хагархайнаас амсрын
диаметрийн хэмжээг сэргээх

3 хэсгээс авахА-В, В-С тус тус цэгүүдийн дунд нь эгц босоо шугам
татаж, тэнцүү хэсэгт хуваана. Тэдгээр 2 шугамын
огтлолцол нь төвийн цэг болно. >Анхаарах зүйлс@-Шавар вааран эдлэлийн хазайлтыг шалгана.
-Амсрын диаметрийг шалгая гэвэл тойрог зураад түүндээрээ эдлэлийг тавьж үзэн, сэргээсэн амсрын диаметрнь таарч байгаа эсэхийг шалгаж болно.(Шавар вааран
эдлэлийн амсрын диаметр нь хэлбийсэн тохиолдол
байдаг тул, заавал бүрэн тохирохгүй байж болно )

Төвийн цэгээс хамгийн
анхны тэмдэглэсэн цэгхүртэлх нь диаметрийнтал нь болноТөвийн
цэг

D. Боловсруулах аргыг ажиглах
болон илтгэх тухай
Хурууны мөр: -Хуруугаар дарсан мөр. Шавар вааран эдлэлийг гараараа нухаж
хийсэн тохиолдолд, мөн эдлэлийн гадна талыг янзлах үедээ дотроос ньгараараа тулах зэрэгт гарын хээ үлддэг. Амсар, хүзүүний хэсэг болон шавар
вааран эдлэлийн дотор талын үл мэдэг овгор товгорыг анхаарах хэрэгтэй.
Хясааны ясны хээний ором: -Сойзны үсний ором шиг паралель зураас үлдэх ньихэнх тохиолдолд сойзныхыг бодвол зураас хоорондын зай нь өргөн, басовгор товгор ихтэй байдаг. Зураасны эхэн хэсэгт хясааны ясны дугуйрсан
ором үлдэх нь ч бий. Сойзны үс: -Модны ширхэгийг бодвол олон паралель зураас үлддэг. Хэрэглэсэн банз(сойзны үс) -аас ялгааг нь харж болох ба банз (сойзны үс) ны өргөн, модны
ширхэгийн тоог гаргаж болно.
Модон хутганы ором: Шавар вааран эдлэлийн гадаргууд ойрхон элсний ширхэг модон
хутганы хөдөлгөөнөөр босох тохиолдол байдаг. Модон хутганы нэг удаагийн
зураасны ором бүр нь ажлын багажныхыг бодвол өргөн мөр үлдээдэг. Удаабүрийн хэмжээ болон чиглэл (элсний ширхэгийн нүүсэн чиглэл) -ийг анхаарах
хэрэгтэй.
Модон хутганы хээ: Модон хутгаар хээлэгдсэн тал нь маш гөлгөр бөгөөд гялалзаж
харагддаг. Нэг удаагийн хээлэх хэмжээ нь гэвэл, маш нарийн модон хутгаар
олон удаа дарсан мөр харагдах нь олонтоо бий.
Цохилт: Банзанд сийлбэр хийж, түүгээр цохьсоноос үүсэх ул мөр. Паралель зураас,эсвэл дөрвөлжин зураас зэрэг нь олонтоо харагддаг. Шавар вааран эдлэлд
ором үлдээхээр хэрэглэх нь олон ч, түүний дараах боловсруулалтаас болжарилж үгүй болох нь ч бий. 

25Соёлын өвийн зургийн талаархи үндсэн ойлголт
Нара мужийн Соѐлын Өв Судлалын Хүрээлэн
Фото зургийн салбар

1. Эхлэл
Соѐлын өвийн судалгаанд зургийн хэрэгцээ нь маш чухал байр суурь эзэлдэг гэдгийг
судалгааны ажил хийж байгаа хүн бүхний мэддэг зүйл. Гэхдээ “зураг авах зорилго” болон
“зураг авах арга техник”ийг сайн ойлгохгүйгээр зураг аваад, баялаг мэдээлэл агуулсан зурагтай
болж чадна гэвэл эндүүрэл. Соѐлын өвийн зургийн чухал болох нь, соѐлын өвийн нэг хувилбарнь болох фото зургийг авахдаамэдээллийг орхигдуулалгүй тэмдэглэн баримтжуулж, тэрматериалиаурт удаан хугацааны турш хадгалахад оршино. Мөн баялаг мэдээлэлтэй, цаашдаа
хэрэглэхэд өндөр ач холбогдолтой зураг авах∙авсан зургаа хадгалах зэрэг арга техникийн талаар
ойлголт өгөхийг хичээе.

2. Соёлын өв сандфото зургийн гүйцэтгэх үүрэг ба төрөл
Соѐлын өвийнфото зураг гэдэг нь схем1-т үзүүлсэнчлэн ажил төрөлтэй холбогдуулан хэрэглэх
фото зураг, мөн судалгаа шинжилгээ болон сэргээн засвар хийх үед баримтжуулсан фотозургийг хэлнэ. Мөн схем2-т үзүүлсэнчлэн өдөр тутамхамгийн өргөн хэрэглэдэг энгийн фотозураг болон оптик буюу гэрлийн шинж чанарын судалгаа гэгддэг инфра улаан туяа, рентген
туяанызураг гэх мэт олон төрлийн зурагбайдаг.

26

схем1 Фото зургийн

Тайлан бүртгэлийн зориулалтаар:Музейн материалын үндсэн бүртгэлд
хэрэглэх

үүрэгхэрэглээ

Каталог, сурталчилгааны зориулалтаар:Нийтэд фото зургаар сурталчилан
таниулах
Бусдад зээлдүүлэх зорилгоор:Хэвлэл мэдээлэл болон судалгааны
зориулалтаар фото зураг зээлдүүлэх

фото
зураг

Судалгааны материал:баримтжуулах

Эрдэмшинжилгээний
судалгаанд
хэрэглэх фото зурган материал болгох

Засварыг баримтжуулах зорилгоор:Засварлахаас өмнөх, засварласны дараа
болон засварлаж байх үеийн зураг

Материалыг
хадгалах зорилгоор:Хэрэглэгдэхүүний тухайн үеийн байдлыг
фото
зураг
болгон
баримтжуулж
хадгалах

схем2Фото зургийн
төрөлЭнгийн

Ердийн зураг:Хэрэглэгдхүүнийг бүхэлд нь хамарсан
болон ажлын үе шатыг харуулсан
Ташуу гэрэл тусгаж авсан зураг:Ташуу тусгасан гэрлээр нарийн ширийн
хэсгийг онцлон тэмдэглэх
Нарийвчилсан зураг:Хэрэглэгдэхүүний нарийн ширийн хэсгийг
мэдэж авах

Фото
зураг

Инфра улаан туяa.Ультра ягаан туяа:Эдгээр гэрлийн долгионы урт хүрэх
хэмжээнд авсан зураг

Оптик

Бичил
дурангаар авсан зураг:Томруулсан, аль эсвэлнарийвчлан нэвтгэрэлтүүлсэн зураг

Рентген зураг:Дотоод бүтэц гэх мэтийг нь мэдэж авах27

3. Зургийн аппаратын төрөл
Зургийн аппарат нь плѐнкны хэмжээнээсээ хамаарч хэд хэдэн төрөлтэй. Плѐнкны хэмжээ ньтом бол аппарат нь ч том оворынх болж, зургийн чанар ч сайжирна. Иймдсайхан бас чанар
сайтай зураг авахыг хүсвэл том оворын аппарат хэрэглэхэд хүрнэ. Мөн аппаратны оворхэмжээнээс хамаарах зүйл нь ганц зургийн чанар биш. Дан линзний тусгалт(SLR)аппарат нь
24х36mm-нгэх гонзгой дөрвөлжинхэлбэрээр зураг авдаг байхад, 60х60mm-н зөв тэгш өнцөгт
хэлбэрээр авдаг аппарат ч бас байдаг. Гонзгой дөрвөлжин хэлбэрээр авдаг аппарат, зөв тэгшөнцөгт хэлбэрээр авдаг аппарат хоѐрын ялгаа нь зургийн дүрслэлийг ихээхэн өөрчилдөгт
оршино. Дижитал аппарат ньCCD,CMOS гэж нэрлэдэг дүрсийг тэмдэглэдэг дэлгэц (гэрэл
бүртгэн авах элемент) байдаг ба плѐнкны хэмжээнээс хамаардагтай адилхан, ерөнхийд ньхэлбэл дүрс тэмдэглэдэг дэлгэц нь том байх тусмаа зургийн чанар сайн болдог.
① 35 mm-нплѐнктой дан линзийн тусгалт(SLR)аппаратЭнэ нь хамгийн өргөн хэрэглэдэг аппарат бөгөөд автомат фокусаар, эсвэл фокусаа гараар
тааруулж зураг авалт хийх, дуранг объектондойртуулж зураг авах, дуран буюу линзээ солих
зэргээр олон янзаар зураг авах боломжуудаар хангагдсан аппарат юм.
②Дунд оворын аппарат
Плѐнкны өргөн нь 60mm-н хуйлдаг плѐнк байх ба, ийм төрлийн плѐнкийг brownie filmгэдэг. Энэ плѐнкийг хэрэглэдэг аппаратыг дунд оворын аппарат гэх ба плѐнк нь 60x45mm,
60x90mm-ийнх гэсэн төрөлтэй. Дунд оворын аппарат нь аппаратын эх бие болон

плѐнкбайрлуулах хэсэг гэж хуваагдсан байх нь олонтоо байдаг. Плѐнк байрлуулах хэсгийг CCDгэх мэтийн дүрс хүлээн авагч элементээр сольчихвол дижитал аппарат болгон хэрэглэх
боломжтой аппарат ч бас бий.
③ Том оворын аппарат
Зураг авах бүрт хавтгайплѐнк (sheet film)ийг сольж хийдэг том оворын аппарат байдаг. Плѐнкны
хэмжээ нь 4х5 инч (ил захидлын чинээ), 8х10 инч (А4 бичгийн цаасны чинээ) гэх мэт байхба энүүгээр чанар сайтай фото зураг авч чадна. Зураг авалт хийхэд фокус тааруулахаас
эхлээд гэрлийг тааруулах, зураг авах хурдны тохиргоог хийх гээд бүгдийг өөрөө хийххэрэгтэй болдог. Дуран болон плѐнк байрлуулах хэсэг нь эвхэгддэг хуниастай хэсгээр
холбогддог тул дурангаар дамжиж тусах зураг авах объектийг шагайвчаар харж,таараагүй
фокусыг тааруулан зураг авч болдог сайн талтай. Ийм аппарат нь ч бас плѐнк хийх хэсгийгньCCD зэрэг дүрс хүлээн авагч элементээр сольсноор дижитал гэрэл зураг авч болно.

28

4. Дан линзийн тусгалтдижитал(SLR)аппарат
Дижитал аппарат ч мөн CCD зэрэг дүрс хүлээн авагчийн хэмжээ болон төрөл, пикселийн
хэмжээ зэргээсээ хамаарч олон төрөлтэй. Ингээд 35 mm-нхэмжээтэй дүрс хүлээн авагч элемент
суулгасандан линзийн тусгалт (SLR)дижитал аппаратыг жишээ болгож, түүний онцлогийн
талаар дурдая.
◆Пикселийн тоо хэмжээ
Гэрэл зургийн хэмжээг томруулахтай зэрэг цаанаас ньшатрын хөлөг шиг дөрвөлжин
дүрсээр(цэгээр) дүрсэлсэн тор маягийн юм харагддаг. Эдгээр нэг нэг дөрвөлжин нүдийгдүрсийн
нягтрал буюу пиксел (pixel)гэж нэрлэдэг. Энэ пиксел нь хэд байгааг илэрхийлдэг нь пикселийн
тоон үзүүлэлт юм. Тухайлбал: босоогоор 4000 пиксел∙ хөндлөнгөөр 6000 пикселтэй зураг
байна гэвэл 4000х6000 буюу 24,000,000 пикселтэй зураг болно гэсэн үг. Энэ нь фото зургийг
тэмдэглэж баримтжуулсан чанарыг тодорхойлох нэг тоон үзүүлэлт боловч, пикселийн тоохэмжээ нь олон байх тусмаа өндөр чанартай гэх аргагүй, харин линзний дүрс буулгах чадал
болон CCD-н бүртгэх хэлбэр зэрэголон чадамжийн нийлбэрээр зургийн чанарыг тогтооно.
◆Өнгөний ялгарал буюу зургийн тоний ялгаа(Contrast)Гэрэл зургийн чанарыг тогтоох бас нэг хүчин зүйлд баялаг өнгийг илэрхийлэх “Өнгөний
ялгарал” ордог. Өнгөний ялгарал нь гэрэл зургийг хэрхэндүрслэх чадамжийг харуулдаг.
Өнгөний ялгарал нь баялаг байвал зургийнөнгө нь сарнилтгүйгарч чадна. Цагаан болон харөнгөний хооронд саарал өнгө байдаг ба цагаанд ойрхон саарал өнгө байдаг байхад, хар өнгөнд
ойрхон саарал өнгө ч байна. Өнгөний ялгарал нь баялаг байвал цагаанаас хар өнгө рүү аажмаар
уусдаг. Гэвч өнгөний ялгарал нь хомс байвал аажим уусалт нь алдагдаж бүрсийнэ.
◆Дүрс хүлээн авагч
Дүрс хүлээн авагч нь янз янзын хэмжээтэй байдаг. Сүүлийн үеийн дан линзийн тусгалт дижитал
аппаратнуудад бүрэн хэмжээнийх гэгддэг 24х36 mm-н дүрс хүлээн авагчийг олонтаа хэрэглэж
байна. Компакт аппаратнуудад нэлээн хэрэглэдэг 1/1,8 загварын дүрс хүлээн авагч нь 35mm-ндүрс хүлээн авагчийн зөвхөн 16-ны 1-тэй тэнцэх хэмжээтэй байна. Хэрвээ эдгээр дүрс хүлээн
авагч нь ижил хэмжээний пикселтэй, өөрөөр хэлбэл 10,000,000 пикселтэй байна гэж үзвэл
35mm-нхэмжээтэйгийнх нь 1пикселд оногдох талбайн хэмжээ нь их болно. 1 пикселд оногдох
талбай нь ихтэйгийнх нь 1 удаа хүлээн авах гэрлийн хэмжээ нь ч их болж, өнгөний ялгарал нь чбаялаг болно. (схем-3)29Схем-3Дүрс хүлээн авагч болон өнгөний ялгарлын хамаарал

Талбай томтой нь улам олон гэрлийг бүртгэж чадна.

Ижилхэмжээний
дүрс хүлээн
авагчЖижиг талбайтайТом талбайтай

◆Өндөр мэдрэмтгий чанар болон бүрзийлтээс хамгаалах ач тусДүрс хүлээн авагч нь том байвал 1 пикселд оногдох талбай нь ихсэж, гэрлийн хэмжээ нь чихэсдэг. Үүний улмаас гэрлийг тоон мэдээлэл болгон хувиргах хүчин чадал нь дээшилж,бүрзийлт үүсэх нь ч багасдаг. Мөн хувиргах хүчин чадал нь сайнучраас цайралт бага гэрлийг чалдалгүй тэмдэглэн авч чаддаг баөндөр мэдрэмжтэйгээр зураг авахад ч илүү үр дүнтэй байна.
◆Дүрсийн(өнгөний)нягтаршилын тухай (DPI)Дүрсийн нягтаршил гэжзургийг дүрслэн үзүүлэх үеийннэгж талбайд ноогдох пикселийн
нягтаршлыг хэлж болно. Зургийг дүрсэлж байгаа аргачлал болон зургийн хэмжээнд нийцсэн
пиксел шаардагддаг бөгөөд пикселийн тоо хэмжээ хүрэлцэхүйц биш бол нягтаршил нь сийрэг
болж (схем-4), улмаар зураг нь бүдэг болно. Зургийг дүрслэх хэмжээ болон дүрсийн
нягтаршилд хэрэгцээтэй пикселийн хэмжээг бүрэн хангах (схем-5) шаардлагатай.
(схем-4) Бүдэг дүрслэл
Нягтаршил багатай     (схем-5) Тод дүрслэл  Хангалттай нягтаршилтай

Ex.50dpi・２×３inch дүрслэлт     Ex.96dpi・２×３inch дүрслэлт

30

5. Дижитал зургийн дүрсийг хадгалах хэлбэр
Дижитал аппаратаар авсан дүрс ньRAW формат гэх хэлбэрээр хадгалагддаг ба ердийн данлинзийн тусгалтдижитал аппаратын тухайд бол RAW эсвэл JPEG-н аль нэг хэлбэрийг сонгож
болдог ба эсвэл аль алинаар нь зэрэг хадгалж болно. Компакт төрлийн дижитал аппаратын
тухайд бол зөвхөн JPEGформатаар л хадгалах нь бий. JPEG хэлбэрийн формат нь компьютер гэхмэтийн бүхий л дижитал орчинд тэр чигээр нь үзэх боломжтой. Харин нөгөө нэг формат RAWнь тэр чигээрээ бол зураг байдлаархэрэглэх боломжгүй хэлбэр бөгөөд дүрсийг үзэхийн тулдкомпьютер дээр “зураг угааж боловсруулах ажил - Develop” хийх хэрэгтэй. Энэхүү зураг угаах
ажил гэдэг нь гэрлэн мэдээлэл болох дижитал өгөгдлийг нүдэнд харагдахзурган өгөгдөл болох
JPEG хэлбэр буюу TIFF хэлбэрт хувиргах ажлыг хэлж байгаа юм. (схем-6)◆RAWRAW формат гэдэг нь ерөөсөө зураг авалт хийж цуглуулсан “гэрлэн мэдээлэл”, өөрөөр хэлбэл
зураг угаах ажиллагааны өмнөх ямарч боловсруулалт хийгээгүй(RAW)(дүрсбуюу) өгөгдлийг
хэлж байгаа юм. Дүрстэй холбогдох бүхий л үндсэн мэдээллийг агуулж байгаа RAW өгөгдлөөр
зургаа угааж боловсруулахгүй бол фото зураг хэлбэрээр үзэж чадахгүйд хүрнэ. JPEG форматын
дүрс гэдэг нь ч угтаа RAW форматын өгөгдөл юм. Үүнийг л аппаратан дотор автоматаар зураг
угааж боловсруулалт хийн, шахаж өгч байгаа юм. RAW өгөгдөл чигээр нь байлгахад,аппаратан
доторх зурганд боловсруулалт хийгдэн зургийн чанарыг нэг мөсөн шийдэж орхих байдлаас
зайлсхийжчадна. Соѐлын өвийн зураг авалтанд RAW төрлийн форматаар зураг авалт хийххэрэгтэй.
◆JPEGДижитал аппаратаар зураг авалт хийж JPEG форматаар хадгалсан өгөгдөл гэдэг бол RAWөгөгдлийг аппаратан дотор “автоматаар зураг угаах боловсруулалт” хийсэн зүйл юм. Ийнхүү
автоматааругааж боловсруулсан зургийг чанарын ямар нэгэн асуудал үүсэхээргүй хэмжээнд
“шахаж” өгдөг. Энэ шахалтын хэмжээг сонгох боломжтой. Хэрвээ том хэмжээтэй чанарын
өндөр шахалт хиймээр санагдсан тохиолдолд “шахалтын хэмжээг намсга”ж, харин чанарыг
голлохгүйгээр зургийн хэмжээг багасгамаар санагдсан тохиолдолд “шахалтын хэмжээг
өндөрс”гөх хэрэгтэй. Энэ шахалтын үзүүлэлтийн өөрчлөлтийг ихэсгэсэнч харьцангуй өндөр
чанартай хадгалж чаддаг шалгарсан хэлбэр бол “JPEG” юм.
Гэвч дижитал аппаратаар хадгалах JPEG дүрсийн сул тал нь элдэв мэдээллийг аппаратандаа
даатган шахдаг явдал юм. Шахагдсан мэдээлэл нь аппаратан дотор автоматаар зураг угааж
боловсруулахаас өмнөх үеийн уг мэдээллийг бодвол чанар нь муудаж, үүний зэрэгцээ нэгэнт
алдагдсан мэдээллийг буцаан дуудаж чадахгүй. Бас аппарат нь дотроо автоматаар угааж
боловсруулдгаас болж өнгө нь аяндаашийдэгдчихдэг, тэгээд тэр л хэмжээндээ зургийн

31боловсруулалт хийгддэг байна. Иймд цаашдын хэрэгцээнээс шалтгаалан олон төрлийн
хэмжээтэйолон төрлийн боловсруулалт хийх шаардлага гарах боломжтой соёлын өвийн зургийн
тухайд бол энэ нь тийм ч тохиромжтой бус гэдгийг хэлмээр байна.
◆TIFF
TIFF хэлбэрийн формат нь угаасан зурган мэдээлэл бүхий өгөгдлийг хасалгүй, шахагдаагүй
байдлаар хадгалдаг. Мөндан гэрлийн тоон үзүүлэлт болох BitmapDataөгөгдөл нь үндсэн хэлбэр
учир бүхий л талын хэрэгцээтэй, хойшид ч өргөнөөр хэрэглэх боломжтой тогтвортой хэлбэр гэжхэлж болно. Шахагдаагүй өгөгдөл нь нэлээд их хэмжээг эзэлдэг боловч цаашдын хэрэгцээнээс
үүдэн олон төрлийн хэмжээтэй олон төрлийн боловсруулалт хийх шаардлагатай соёлын өвийн
зургийн дүрсийн өгөгдлийг хадгалахад энэ нь хамгийн тохиромжтой формат юм.
Зураг хадгалах аль ч хэлбэр, аль ч арчлалыг сонгосон бай дижитал зураг авалт хийхдээяг
зураг авалтын үед саарал карт(gray card) болонөнгөт карт(color target)ын зураг авах зэрэг
хамгийн зохистой өнгөний зохицол болон гэрлийг бүртгэн авч, түүнийгээ үндэслэн угааж
боловсруулалт хийсэн зохихдүрсийн өгөгдлийг хадгалах, улмаар түүнийг цаашдын ажилдаа
хэрэглэх нь чухал.

(схем-6)

JPEG зураг авалт хийх тохиолдолд

Зураг

Ｒ

авалт

өгөгдлөөр

хийх

Ａ

Ｗ

зургаа

бүхугаахмэдээллийг
ＪＰＥＧагуулсан

зу-раг

гэрэл зураг

бүртгэх
өнгөний

томзохицолыг

учраас

аппаратан

зургаа
шахахдоторавтоматаар
тохируулах

аппарат дотор автоматаар хийгдэх үйлдэл
дүрс угаах
Зураг

Ｒ Ａ Ｗ

авалт

өгөгдлөөр

хийхбүртгэх

софтоор
өөрөө угаах

бүххадгална

мэдээллийг

ＴＩＦＦ
зу-раг

агуулсан
өнгөний
зохицолыг өөрөө
тохируулах

32тэр чигээр ньгэрэл зураг

ＪＰＥＧ
шахаж
хадгална

зу-раг

Саарал карт(gray card)аар зураг авалт хийх арга нь өнгөний туйлшралгүй саарал өнгийг
үндэс болгон компьютер дээр дүрсээ боловсруулж байхад зураг авалтын үеийн гэрлийн эхүүсвэрийн байдал болон стандарт өнгөний зохицолыг дэлгэц дээр дахин харах боломжтой
болдгоос,үнэн зөв баримтжуулах шаардлагатай соёлын өвийн фото зургийн тухайд үүнийг
үндэс болгон (дэлгэц дээр дахин дуудсан) дижитал дүрсийг хадгалах нь чухал. Зураг авах аргаболон дэлгэц дээр дахин дүрсийг дуудах аргачлалын тухайд тусгайлан өөр материал дээртодорхой гаргасан байгаа. Үүнийг web хуудсаар үзэх боломжтой. Гэхдээ зөвхөн Япон хэл дээрбичсэн байгаа. http://maishaken.cool.ne.jp/cgi-bin/diarypro/data/upfile/5-1.pdf

6. Зураг авах арга техникЭнд хүртэл голдуу зургийн аппаратын талаар ярьсаар ирсэн ба эндээс эхлэн өөрийнхөө
хүссэнээр зураг авах арга техникийн талаар тайлбарлая.
◆Гэрэл зураг ба буулгалт
Фото зураг авах гэдэг бол нүдний өмнө харагдаж байгаа объектыг яг харж байгаа шигээ
буулгах явдал юм. Үүний тулд аппаратын “дурангийн өрц” болон “хөшигний хурд”-ынтусламжтайгаар,зураг авах гэж буй объектод тусч ойгоод улмаар дурангаар дамжин аппаратадорж ирэх гэрлийгзохих плёнконд эсвэл дүрс мэдрэгчид бүртгэхгүй бол болохгүй. Энэхүү
гэрлийг зохих хэмжээгээр тохируулахыг “буулгалт” гэнэ. Энэ тохируулга нь зохистой
хэмжээгээр байвал “зөв буулгалт”аар зураг авагдсанд тооцогдоно.
“Дурангийн өрц” гэдэг нь гэрлийг дамжуулах нүх бөгөөд, түүнийг ихэсгэж багасган, оржирэх гэрлийн хэмжээг тохируулдаг. “Дурангийн өрц”ийг нээхдээ ихээр нээвэл их гэрэл орж ирэхба багаар нээвэл бага гэрэл л орж ирнэ.
“Хөшигний хурд” гэдэг нь гэрэл дамжуулах нүх болох “дурангийн өрц”ний нээлттэй байххугацааг тохируулах үүрэг гүйцэтгэдэг.
Зурганд зөв буулгалтанд шаардагдах хэмжээнээс илүү гэрэлөгвөл эцсийн эцэст хэт цайрсан
зураг болчихно. Гэрэл илүүдэх энэ үзэгдлийг “илүү буулгалт” гэдэг. Эсэргээр нь гэрлийн
хэмжээг багадуулбал зураг бараан болно. Энэ үзэгдлийг “дутсан буулгалт” гэнэ.
◆“Дурангийн өрц”нийгүйцэтгэх үүрэг
“Дурангийн өрц”ний нүхний нээгдэх байдлаас болж орж ирэх гэрлийн хэмжээ
өөрчлөгддөгийг мэдсэн билээ. Энэ нь ямархуу тогтолцоотой болохыг авч үзье. Ердийн дуранд F○.●, F◎, F△△гэсэн хэмжээс бичигдсэн байдаг. Энэf-тоо (F-number) гэдэг хэмжээс ньдурангийн өрцний хэмжээг заах нэгж болно. Энэхүү дурангийн өрцний хэмжээс нь ихсэх
тусмаа гэрэл дамжуулах нүхний хэмжээ багасдаг, харин хэмжээс нь багасах тусмаа гэрэл

33

дамжуулах нүхний хэмжээ их болдог.
◆“Хөшигний хурд”ны гүйцэтгэх үүрэг
“Хөшигний хурд” гэж аппаратын хөшиг тавих товчийг дарахад плёнкны өмнө байдаг хөшиг
нээгдэн, дурангийн өрцний нүхээр гэрлийг оруулж, хөшиг хаагдан гэрэл бүртгэж дуусах
хүртэлх хугацааг хэлнэ. Аппаратын эх биед нь хурд тохируулах үйлдэл суулгагдсан байдаг.
◆“Дурангийн өрц” болон “Хөшигний хурд”ны хамаарал
Дурангийн өрц болон хөшигний хурд нь гэрэл зурганд хэр зэрэг

нөлөөтэй болох талаар

ярилцая. Дурангийн өрцний хэмжээс нь f-8, хөшигний хурд нь 1/125 секундээр авсан зөвгэрэлтэй зураг байна гэж бодъё. Өмнө дурдсан “дурангийн өрц” болон “хөшигний хурд”ныталаар эргэж бодвол, зөв буулгалт гэдэг нь хэд хэдэн хувилбартай байж болно. Жишээлбэл: f-8
өрцний хэмжээсийг f-16 болгож, зөв буулгалтаар зураг авъя гэвэл,f-16 хэмжээсээс болж гэрэл
дамжих

нүхний хэмжээ багасахын зэрэгцээ гэрлийн хэмжээ ч багасах учир хөшигний хурдыг

удаашруулан хугацаа олгож зөв буулгалтанд шаардагдах гэрлээр хангахгүй бол болохгүй.
Үүний эсэргээр өрцний хэмжээс f-8-ыг f-4 болгосон тохиолдолд гэрлийн хэмжээ их болох учирхөшигний хурдыг нэмэхгүй бол болохгүй.
◆Зөв буулгалт ба буулгалтыг өөрчилж засах
Аппаратын доторх автоматбуулгалтын үйлдлийг хэрэглэхэд, аппаратын зөв буулгалт гэжхэмжсэн гэрлийн хэмжээнд тохирох өрцний хэмжээ болон хөшигний хурд нь аяндаа сонгогддог.
Гэвч зураг авах гэж буй объект нь хэт цайвар эсвэл хэт бараан,аль эсвэл цагаан фондээр
олдворлосон эд өлгийн зүйлийн зураг авах гэх мэтээр фонын өнгө объект хоёр нь давхцсан
нөхцөлд зураг авах гэж буй объект нь заавал ч үгүй зөв буулгалт байж чадахгүй. Аппаратын
онцлогийн тухайд бол дэлгэц дүүрэн гэрлийн тархалтыг тооцоолж байж гаргасан буулгалт учирзураг авч буй объект нь чухам юу вэ гэдгийг урьдчилж тодорхойлох аргагүй. Цайвар фон дээрбараан өнгийн объектын зураг авах тохиолдолд аппарат нь автоматаар дэлгэц дүүрэн гэрлийн
хэмжээг тодорхойлон өнгийг бууруулах тохиргоо хийдэг учир “зориуд

цайвардуу” өнгөөр

зураг авбал зөв буулгалт хийж болно. Хар болон саарал зэрэг бараан фон дээр авах цайвар
өнгийн объектын тухайд “зориуд бараандуу” өнгөөр зураг авбал сайн болох удаа ч бий. Үүнийг
“Буулгалтыг өөрчилж засах” гэж хэлдэг. Цайвар объектын тухайд нэмж, бараан объектын
тухайд хасч өөрчлөлт хийснээр зөв буулгалт хийнэ. Буулгалтыг засч өөрчлөх арга нь аппараттус бүрт адилгүй. Аппаратын хэрэглэх зааврыг сайтар уншиж, бодитоор оролдож үзэн ойлгож
авах нь чухал гэж бодож байна.
◆Фокус таарах талбайн хэмжээ= зураг авах гэж буй объектын фокус таарч байгаа зай болон
фокусын гүний хэмжээ(схем-7)Дурангийн өрцний гүйцэтгэх үүрэг нь гэрлийн хэмжээг тохируулах явдал мөн боловч бас34нэг чухал үүрэгтэй. Тэр бол өрцний хэмжээг өөрчилснөөр “фокус таарах талбайн хэмжээ”гтохируулж чадах явдал юм. Өрцний хэмжээсийг ихэсгэхэд фокус таарах талбайн хэмжээ ньөргөсч, өрцний хэмжээсийг багасгахад фокус таарах талбайн хэмжээ нь явцуурч ирдэг. Энэхүү
фокус таарах талбайн хэмжээг “зураг авах гэж буй объектын фокус таарч байгаа зай” гэдэг.
Энэхүү зураг авах гэж буй объектын фокус таарч байгаа зай нь зөвхөн өрц төдийгүй дурангийн
төрлөөс болж өөрчлөгддөг.

(схем-7) Зураг авах гэж буй объектын фокус таарч байгаа зай болон фокусын гүний
хэмжээ
фокус тааруулсан цэгөрцний хэмжээс
Ｆ2.8өрцний хэмжээс
Ｆ8өрцний хэмжээс
Ｆ22Өрцний хэмжээс нь f-2,8-ыг бодвол хэмжээс нь f-22-тойзураг нь тод харагдах талбайн хэмжээ
(зураг авах гэж буй объектын фокус таарч байгаа зай) нь их байгаа нь харагдаж байна. Мөнөрцний хэмжээс нь f-2,8-тай зургийг харвал шатрын мориноос хойшхи фокус нь гүн байна.
Фокусын гүн нь ар талдаа гүн байна гэдгийг харлаа.

◆ISO гэрэл мэдрэх чадварын талаар
Зураг авах аргачилалын дотор бас нэг чухал элемент байдаг. Тэр нь “мэдрэх чадвар” юм.
“ISO гэрэл мэдрэх чадвар”ын “мэдрэмж” гэдэг бол плёнк нь гэрлийг хүлээж аваад
хариуүйлчлэлийн хир хэмжээг зааж байгаа хэрэг.
Энэ нь өөрөөр хэлбэл адилхэмжээний гэрлийг хүлээн ававч плёнкны мэдрэх чадвараасаа
болоод хариу үйлчлэл нь ялгаатай байна гэсэн үг юм.

35

(схем-8)) Плёнкны ISO гэрэл мэдрэх
м
чадв
вар

Өнд
дөр
16000

Бага
8000

400

200

100

Өндөрр мэдрэмжтээй

50

25
5

Бага мэдр
рэмжэй

(схеем-8) шиг тооо хэмжээ ньн их байх ттусмаа мэдрэмж нь өндөөрсөж, тоо ххэмжээ нь багаббайхтусмаа ммэдрэмж ньь буурдаг. Энэ нь юу гээсэн үг вэ гэвэл
гмэдрэммж нь өндөрр болох туссмаа багагэрлээр зураг авах боломжтойй болж, мэдррэмж нь багга байх тусмаа зөв бууулгалт хийхх хүртлээйг харуулж байна.
гэрэл иххээр шаардаагдана гэдгийЗөв бууллгалт болохх өрц болон хөшигний ххурдны хосллол нь хэд хэдэн
хтөрөлттэй боловчISSO гэрэл
мэдрэх ччадварын туухайд бол ижили
юм. IS
SO-100-аас ISO-200
Iхүрртэл өөрчилссөн тохиолд
долд өрц
эсвэл хөөшигний хуурдыг нэг шатаар өөрчиилөхтэй адиил болно. Гээвч ISO мэддрэмжийг өнндөрсгөх
тусам пплёнкны туухайд ч дижиталын тутухайд ч зуургийн өнгөөний ялгарралт болон зургийн
нарийвччлал нь алддагдана. ISOO мэдрэмж
жийн тохиру
уулгын талаар (схем-99)анхаарвал зохино.
Соёлын өвийн зурггийн тухайдд ерөнхийдөөө ISO-100-ааас ISO-200
0 орчим мэддрэмжээр зуураг авахнь тохирромжтой гэжж хэлмээр байна.

(схем-99) ISO гэрэлл мэдрэх чадвар бадуурангийн өрцний хаамаарал
фокус таааруулахад хялбар
д
хурд

800

өндөр

36

фокус тааруулахад хэцүү

хөөшигний хуурд

сарниилттай
1600

өр
рц

н
удаан

зургийн ч
чанар
400

2000

нарийвчлалтай
100мэдрээх чадвар

50

25

бага

7. Гэрлийн чиглэл = гэрэлтүүлэг
Соёлын өвийн зургийн тухайдзураг авалтын хамгийн чухалхэсэг бол гэрэлтүүлэг болон
зохиомж хоёр л гэхэд хилсдэхгүй. Гэрлийн туяаны чиглэл,зураг авах гэж буй объект руу тусгаж
байгаа гэрлийн өнцөг нь зургийн чанарыг шийдвэрлэх гол элемент болдог. Онцгой байдлыг эстооцвол гэрэлтүүлгийн үндэс гэдэг бол хананд ойлгон аль эсвэл гэрэлтүүлэн буулгах цаас болон
цагаан даавууг нэвтлэн тархсан гэрлийн туяа гэх мэтийн заавал хурц биш “гэрлийг дам” тусгана
гэсэн үг. Шууд гэрэл тусахгэрлийн тухайд бол гэрлийн туяаны өнцгөөс шалтгаалан хэтсүүдэртэх эсвэл хэт цайрч бүдгэрэлт үүсэн, бүрэн дүүрэн мэдээлэл агуулсан зураг болжчадахгүй. Гэрэлтүүлэх ажилд тус тусын үүрэгтэй олон тооны гэрэлтүүлэг хэрэглэдэг. Дүрслэл
болон тухайн орчины уур амьсгалыгзохицуулах гэрлийг “гол гэрэлтүүлэг буюу main light” гэхба объектын гэрэл сүүдрийг тохируулах гэрлийг “дэд гэрэлтүүлэгбуюу sub light” гэж хэлдэг.
Мөн фонын бүдэг тодыг тохируулдаг “дээд гэрэлтүүлэг буюуtop light∙таазны гэрэлтүүлэгбуюу
sky light” болон объектын жижиг сажиг хэсгийг харуулахад хэрэглэх “төвийн гэрэлтүүлэг буюуkey light”зэргийг ч хэрэглэх нь бий.
Бас гэрэлтүүлэх хэрэгслүүдийн дотор нэлээд дулаан ялгаруулдаг нь ч бий. Ялангуяа органик
бодисын зураг авалтын үед гэнэтийн их хуурайшилтаас болж гэмтэл үүсгэх боломжтой болдог.
Иймд аль болох гэрэл өгөх хугацааг богиносгох арга хэмжээ авах нь чухал.
◆Гол гэрэлтүүлэг буюу “main light”-ийн гэрэл өгөх чиглэл ба үр дүнЗурагчны ар талаас объект руу тусгах гэрэлтүүлэг(Чанх урдаас тусгах гэрэл):Объектод гэрлийг чанх урдаас тусгаснаар,нэлийсэн гэмээр

сэтгэгдэл төрөхөөр зураг

болчихдог. Объектын хотгор гүдгэрийн дагуу босоо чиглэлд гүн сүүдэр үүсдэг. Мөн объектын
өөрийнх нь сүүдэр харагдахгүй учир энэ гэрэлтүүлгийн аргыг нэг их хэрэглэдэггүй.
Ташуу гэрэлтүүлэг(Ташуулдуулан хажуугаас тусгах гэрэл):Энэ нь хажуу урдаас ташуулдан тусгах гэрэл юм. Гэрлийн өнцөгийн хэмжээ болон сүүдэрнь маш тод гарч өгснөөр, эгц урдаас тусгасан гэрлийн үеийнхийг бодвол бодитой харагдахуйц
зураг болно. Энэ нь хамгийн үндсэн гэгддэг гэрэлтүүлэг юм.
Хажуугийн гэрэлтүүлэг(Эгц хажуугаас тусгах гэрэл):Энэ нь объектын эгц хажуугаас тусгах гэрэл юм. Объектын гадаргуу дахь хотгор гүдгэрийг
тодорхой мэдэж болно.
Дээд гэрэлтүүлэг (Чанх дээрэс тусгах гэрэл):Чанх дээрээс гэрэл өгөх байдлыг хэлнэ. Сүүдэрлэгдэх нь харьцангуй бага учир сүүдэр гарахвий гэж тэгтлээ санаа зовох шаардлагагүй байдаг.
Ар талын гэрэлтүүлэг:37Энэ нь зураг авах гэж буй объектын чанх ар талаас өгөх гэрэл.
Хажуугийн ташуу гэрэлтүүлэг:Энэ нь зураг авах гэж буй объект руу ар талаас нь ташуулдуулан тусгах гэрэл юм.
Нэвтлэх гэрэл (transmission)Объектын биеийн гадна тойргийн хэмжээг тодруулахад хэрэглэх гэрэл юм. Энэ нь зурагчныар талаас объект руу тусгах гэрэл болон ташуу гэрэл хоёрыг хамтад нь хэрэглэх арга юм. Эдгээр
гэрлийг хослуулснаар, объект сайн танигдахуйц зураг авалт хийгдэнэ гэсэн үг.
◆Шавар вааран эдлэлийн хэлтэрхий болон чулуун зэвсэг зэргийг өндөр дээрээс харж зураг
авалт хийхОбъектын сүүдэр нь ардаа тусч, биеийнх нь гадаад дүрс хэмжээ мэдэгдэхгүй болохоос
зайлсхийхийн тулдтунгалаг шилийг арын фоноос холдуулж, шилэн дээр объектоо тавьж
зургийг нь авна. Фонын гэрэл нь хангалтгүй байвал зураг авах гэж буй объектод
нөлөөлөхгүйгээр нэмэлт гэрлээр фоныг гэрэлтүүлэх замаар

тохируулна. Үндсэндээ голгэрэлтүүлгээр объект болон түүний арын фон 2-ыг гэрэлтүүлдэг. Чулуун зэвсэгболох галтуулын гаралтай шил зэрэг шиллэг чанартай объектын тухайд бол хэт цайралт үүсэхгүйгээр
ойсон гэрлийг хэрэглэх, эсвэл гэрэлтүүлэн буулгах цаас хэрэглэн дам гэрэл үүсгэх зэрэг
санаачлага гаргах хэрэгтэй болдог.
◆Эртний бичээс зэрэг хавтгай объектыг өндөр дээрээс харж зураг авалт хийхХувилагч машин дээр тавьж дээрээс нь харах байдлаар зураг авах ба юуны өмнө эхлээд
аппаратандаа тэгш усыг тавьж, объект аппарат 2-оо парлелаар байрлуулна. Объектыг бүхэлд ньжигд гэрлээр гэрэлтүүлнэ. Гэрэл өгөгчийг хувилагч машин руу харуулан, баруун зүүн 2 талааснь тус тус 45°-ын өнцгөөр тусч байхаар байрлуулна.
◆Арын фонын цаас хэрэглэсэн зураг авалт
Объектын өнгөнд тааруулж фонын цаасыг сонгодог ба ер нь бол объекттой ижил өнгөнөөс
зайлсхийж саарал, цагаан гэх мэт өнгөгүй фонын цаас хэрэглэдэг. Гэрэлтүүлэг гэдэг нь зураг
авах объектын овор хэмжээ, мөн ямархуу хэмжээст бүтэцтэй вэ гэдгээс шалтгаалан харилцан
адилгүй боловч үндсэндээ дээд гэрэлтүүлэг болон гол гэрэлтүүлэг хоёрыг хослуулан
гэрэлтүүлэх ажил юм.

38

8.Зургийн зохиомжийн талаар
Гэрэл зураг гэдэг бол хязгаарлагдсан хүрээн дотор зураг авах объектыгхүчээр оруулах
үйлдэл юм. Энэхүү арга нь өөрөөр хэлбэл зургийн зохиомжоос болж зургийн дүрслэл ньөөрчлөгддөг байна.
1/3 зохиомж:Дэлгэцийг босоо хөндлөнгөөр гурав гурваар хуваан 1/3 бүрт объектыг байрлуулах арга юм.
Объектыг тэг дунд ньь байрлуулах зохиомж:Дэлгэцийн тэг дунд нь объектыг байрлуулах зохиомж юм. Зураг болгож буулгамаар юм,цаашид дамжуулмаар юмыг шууд харуулж чадна. Музейн материалын зураг авалтын тухайд бололонхдоо энэ зохиомжоор зураг авдаг. Материал гэгдэн сонин хэвлэл зэрэгт ч хэрэглэдэгээс
эргэн тойронд нь зохих цагаан хүрээ үлдээн зураг авах нь бий.
Зураг авах өнцөг
Зургийн зохиомжийг бодохдоо хаана юуг байрлуулах вэ гэдэг нь чухал зүйл боловч, хаанаас
объектынхоо зургийг авах өөрөөр хэлбэл аппаратын зураг авах өнцөг (өнцөг) нь их чухал зүйлбайдаг. Аппаратаа дээрээс доош нь чиглүүлсэн өнцгөөр авах уу, доороос дээш нь чиглүүлсэн
өнцгөөр авах уу, эсвэл эгц урдаас чиглүүлсэн өнцгөөр авах уу гэдгээсээ болж харагдах байдалнь өөрчлөгддөг. Мөн баруун зүүн өнцгийг ч өөрчилж зураг авч үзвэл объектын харагдах байдалнь ондоо болсон байдаг.

39

9. Дурангийн талаар
Дуранд mm-ээр илэрхийлсэн тоо байдаг.
Үүнийгфокусын зай гэдэг. Фокусын зайгилэрхийлдэг mm-ийн тоо ньбага байвал их талбайгаар зураг
авч (өргөн өнцгийн дуран) болох ба mm-ийнХолын дурантоо нь их бол хязгаарлагдмал хүрээнд ойртож
зураг авч (холын дуран) чадна. Эдгээрээс
гадна хүн нүдээрээ харж байгаатай туйлын
ойрхоноор зураг авч чадах ердийн дурангэж бас байдаг.
Ердийн дуран

Өргөн өнцгийн дуран

10.Гэрэл зургийн боловсруулалт
Плѐнкны тухайд бол зургийг хэвлэх гэх мэт ажлын үед өнгөний зохицол болон өнгө ялгаралыг
тохируулах ажил хийдэг.
Дижитал зургийн тухайд бол зураг авалтын дараа Photoshop зэрэг дүрс боловсруулдаг софташиглан дүрсний боловсруулалт хийх хэрэгтэй. Үүнийг “тохируулга” “боловсруулалт” гэжхувааж болох юм. Хэрэглэх гэж байгаа дүрс боловсруулах софтоос шалтгаалан зохицуулах аргань харилцан адилгүй тул софтын тайлбарыг сайтар уншиж байж хэрэглэж дадах нь зүйтэй
болов уу.
◆Тохируулга
Баттай зөв өнгөний зохицолыг дахин дуудах∙өнгөний ялгарлын тохируулга болон хэрэггүй

40зүйлийг хасч хаях зэрэг нь тохируулгын гол зорилго юм. Дижитал дүрсийг угааж
боловсруулахад заавал дээрх ажлыг хийх шаардлагатай. Хадгалахын тулд дижитал дүрсийн
тухайд үндсэндээ хэрэгцээнээс хэтэрсэн засвар бараг хийхгүй байхыг зорих хэрэгтэй. Үүнтэй
уялдуулан хэлэхэд зураг авахын өмнө зураг авалтын нөхцөл болзлыг сайтар тунгаан бодсоны
үндсэн дээр зураг авалт хийх нь чухал юм.
◆Боловсруулалт
Ямар ч хэрэгцээгүй зурганд орчихсон биетийг арилгах, өнгөний зохицолын хувиргалт болон
объектын өнгийг өөрчлөх зэрэг ажлыг гол болгож, онцгой ашигтайгаар 2 догч байдлаар зургийг
боловсруулахын тулд зургийг засах ажлыг хийх зэрэг нь гол зорилго юм. Баримт болжбайгаагаараа чухал үүрэгтэй гэгдэх соѐлын өвийн материал болсон зургийг боловсруулах ньолон асуудал үүсгэдэг байна. Иймд иймэрхүү засах ажлыг ер нь хийдэггүй.

41

A Glossary of Photographic Terms

42

IV. Participants﹐ Reports

The site of Khar Balgas

NARMANDAKH Nandintsetseg
Assistant laboratory
Institute of Archeology, Mongolian Academy of Sciences

Draw for accuracy, not for beauty. Otherwise you leave only damage to posterity.
Kobayashi Yukio (1911-1989)
I am truly happy that the “Workshop – 2011” training was held successfully in Mongolia andcompleted without mishap by the Japanese instructors, putting into practice as their own belief thelesson stated by Professor Kobayashi Yukio, for the purpose of teaching modern techniques andimproving the abilities of Mongolian specialists working in the field of investigating, preserving, andreconstructing cultural heritage.
While this training program was conducted over a very short period of time, that we were able tostudy the following, and moreover each of us attended every class and received the training, was I
believe the greatest result on this occasion.
- recording techniques for recovered pottery- scale drawing procedure for pottery- methods for reconstructing and scale drawing rim diameters from sherds- methods of observing and describing the finish applied to the vessel surface- methods of photographing cultural properties
From here on, I very much wish to make a contribution by putting the knowledge I gained inthis training to good use, drawing and recording for posterity not only the artifacts of value in ourarchaeological research institute, but as many important ceramic items as I possibly can.
Finally I give my heartfelt thanks to the instructors who taught us in our studies, and the assistants
Bayarsaikhan, Munkhtulga, Dalantai, and Odsuren, the translator Ms. Altangerel, all the otherparticipants, and also all the staff of the Mongolia-Japan Center for Human Resources Development.

45

TUMURBAATAR Khantugs
Archaeologist
Institute of Archeology, Mongolian Academy of Sciences

I learned many important things through the “Workshop – 2011” training. Thank you very muchfor teaching us techniques that will be indispensable in the future. Everything I learned in this training
is essential to my work on a constant basis. Now, what I have learned I will be fully able to apply in
actual fashion to my work.
I thank from my heart the instructors who enthusiastically taught the classes, as well as thetranslator.

GANBAATAR Galdan
Archaeologist
Institute of Archeology, Mongolian Academy of Sciences

I, GANBAATAR Galdan, work in the experimental section of the museum at the Institute ofArchaeology, Mongolian Academy of Sciences. In 2007, I graduated from the Department of
Anthropology and Archeology of the National University of Mongolia, and have been working in theInstitute of Archaeology from 2008.
I participated in this training program from October 17 – 22, 2011. From this training, what I
learned was a portion of the techniques of Japanese archaeology. I will strive to apply what I can of
this to certain areas of archaeology of my own country, Mongolia. Which is to say, with regard to themethods for preserving and recording recovered ceramics, in addition to realizing anew that many
aspects are worthy of consideration, I found that many aspects of methodology in archaeological
techniques in my country overlap with archaeology in Japan.

46

TSERENKHAND BuyankhishigArchaeologist
Institute of Archeology, Mongolian Academy of Sciences

I am very happy to be able to participate in this successful training program, co-sponsored by the
Cultural Heritage Protection Cooperation Office, Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO and theMinistry of Education, Culture and Science of Mongolia, under the title of “Protection of Cultural
Heritage.” By attending this training program, we learned how to reconstruct and draw pottery,which is and important item of cultural heritage, and how to take photographs of cultural properties.
Henceforth I hope to gain more proficiency in what we have studied, and make some kind ofcontribution to the recording of the cultural heritage of Mongolia.
While the program was short, to the scholars and instructors who taught us so much I wish to
express my feelings of appreciation.

47

ODKHUU Angaragsuren
Restorer
Kharakhorum Museum

This training program, sponsored by the Cultural Heritage Protection Cooperation Office, AsiaPacific Cultural Centre for UNESCO, was about how Japanese culture is being preserved, and about
how advancements in scientific technology are being utilized in recording tangible cultural heritage,and I am extremely happy that it proved to be a valuable program for us to gain new information,knowledge, and ideas. At first, when I heard the contents of the training, I thought that fromreconstructed ceramics we would probably learn to draw in a different manner from other materials.
The reason is that I had previously seen many drawings by hand of recovered items in books andjournals, but I realized that it was unclear whether these artifacts were made of wood, bronze, clay, oriron. Contrary to my expectations, however, I came to understand rather that the method of drawing
pottery can be used to record different subject matter from different angles. In actuality, the makingof scale drawings in archaeology, based on the results of investigating the method by which pottery is
made, produces evidence that without doubt has value both in the present and for the future.
What is indispensable for the recording of historic cultural properties is the photographing ofartifacts. The training on taking photographs was extremely interesting, and I was very happy to hearsomething new again and again.
As a nation develops the adoption of new technology is a matter of course, but personally I secretly
hope to obtain the same type of large format camera used by Instructor Sugimoto, and wish very muchto use it at my museum.
In closing I wish to express my thanks to the staff of the Cultural Heritage Protection Cooperation
Office, Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO, and to Instructors Ikeda, Tsuchihashi, and Sugimoto
who taught the program of study.
If you conduct another training program like this in the future, my own Kharkhorin Museum will
always open its doors in welcome, and we will do everything we can to help out.
I pray for success in everyone’s work.

48

KHANDMAA Tsogttumur
The Fine Arts Zanabazar Museum

Impressions:
The “Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage” training program, conducted from
October 17 – 22, 2011 by the Cultural Heritage Protection Cooperation Office, Asia-Pacific Cultural
Centre for UNESCO, was timely and productive. During the training, I learned methods for making
detailed records of pottery, the theory behind taking pictures and techniques of photographing. I would
like to give thanks from my heart for sponsoring this extremely beneficial, wonderful training program
for working specialists as ourselves, who are constantly involved with cultural materials, and also offer
my prayers for the future success of the sponsoring agency, the instructors, and the interpreter.
As the recording and drawing of artifacts, and the writing of reports is of great importance now andfor the future, it is vital to do the task of recording with certainty and preserve the results for posterity.
The only question now remaining is how we can carry out in our work the techniques learned in thistraining. The answer is by recording, especially cultural materials.
Appreciation:
I offer prayers anew for the future success of the instructors and the interpreter. I was very pleased
to have been able to actually try out what was being taught in this training. Also, Ms. Altangerel who
served as interpreter gave easily understandable translations, which were very clear for us.
Opinions:
In the future, I would be most pleased if we could be taught, for the tasks of recording and making
images of items displayed in museums, how to make suitable and correct records by going directly toa museum as the location, and having the training there. If we could also be taught how to photographwith a camera suited to Mongolia’s harsh environment, the making of images not only for archaeology,
but for paintings, clay and wooden sculptures, and other cultural materials with special characteristics,
would be better suited to the actual conditions. (This is because the characteristics of museums, artgalleries, and archaeological materials all differ.)
Critique:As the training was short, there was little chance to understand fully the academic overview,
the practice, and the techniques. The actual tools and equipment that we tried out, especially theprofessional camera used in the photography practice, are very rare in Mongolia, so if we could betaught with the tools and equipment actually in use in Mongolia, would it not be easier to understand,and grasp more readily in familiar terms?

49

TSEVEENDORJ Egiimaa
Researcher, Archaeologist
National Museum of Mongolia

Above all I wish to express my thanks that the “Workshop 2011 for Protection of Cultural Heritage”
training program, provided by the scholars and instructors from the Cultural Heritage Protection
Cooperation Office, Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO (Nara), included specialists andresearchers from the Cultural Heritage Center, the Institute of Archaeology, Mongolian Academy of
Sciences, and from six large museums, who are engaged in the preservation and protection, and theinvestigation of the cultural heritage of Mongolia.
This was very productive training for us, to be taught the method of scale drawing of pottery, acommon artifact discovered in excavation, as well as the method of recording, of taking the outline ofthe vessel, and the proper method of photographing, which is an important type of record for cultural
materials.
I would like to note in particular that over such a brief span of time, there was an effort to see thateverything was taught, and the reference materials for the classes which were translated carefully to beeasily understood with well-chosen words, were very helpful for us. Without the cooperation of Ms.
Altangerel who did the translation every day, we probably would not have been able to understandfully the lectures of the excellent Japanese instructors.
I appreciate the Japanese instructors teaching us various things with enthusiasm, and moreover withmaterials familiar to us to match the conditions in Mongolia.
There will probably be little opportunity to meet again after the training has ended, but I cannot
help noting one difficulty. There is little possibility of obtaining in Mongolia the tools such as themako, used for taking the shape of the vessel in the drawing of the rim diameter, so providing these to
all the participants is indispensable.
We have been educated in Russian fashion, so a portion of what we learned does not match, but
we were able to learn that the scale drawings carefully made by the Japanese instructors can serve as
reliable evidence suitable for long-term preservation.
Finally I would like to say over and again how thankful I am to all of you, for being more attentive
to our needs than some of our fellow countrymen, and for coming from the distant country of Japan
without concern for matters such as the severe climate or differences in the diet, for the benefit of
our work in preserving, protecting, and passing on to posterity the priceless heritage of our historic
Mongolian culture.
I hope that everything goes well for all of you.

50

TOGTOKHBAYAR Sharavsambuu
Chief Curator
Statehood History Museum

The recording and reconstruction of cultural materials has developed to a degree here in Mongolia,
a country vast in area, where tangible cultural heritage is discovered in plentiful fashion throughexcavation. With regard to this situation, I am constantly appreciative of the great contributions
received from our Japanese colleagues.
This training program gave us efficient and detailed instruction in important tasks in areas related to
the recording of cultural materials, such as making scale drawings, reconstructing, phtographing, andpreserving.
The tools, photographic equipment and so forth used in the technological guidance, and the
instructors’ teaching methods were all extremely good, but I think the enthusiasm with which we were
taught should be noted here in particular.
Thanks to having participated in this training, I myself plan to add drawings as a new item in therecording and cataloging of museum display materials, and have thus gained something as personal
experience. Also, regarding various types of artifacts, I have confirmed the necessity for taking greater
care when making photographic records.
Finally, I wish to that the interpreter for providing very understandable translations.

51

MUNKH Nasanjargal
Guide and Checker
Choijin Lama Temple Museum

Hello, everyone. My name is MUNKH Nasanjargal. I am working as an inspector and guide at the
Choijin Lama Temple Museum. My specialization is architecture. I have been at this job for 2 years.
I participated in this training program from October 17 – 22, 2011. There were many things I
did not know, or did not understand how to use. There were many things I learned from having
participated. I found the classes on scale drawing of pottery, on measuring sherds and taking outlines
of vessels to be very interesting, and would like to make scale drawings of many varieties of pottery
again. If I have a chance to do this kind of work, I very much would like to try.
With regard to the class on photography, it filled me with the desire to take many kinds ofphotographs with the camera I presently own. I would like to take pictures of the architecture anddecorative patterns of the Choijin Lama Temple Museum to add to my collection.
I am very happy to have learned how to take photographs, make scale drawings and take theoutlines of pottery.
I would like to thank from my heart everyone who cooperated in holding this program, andespecially the instructors of the classes and the interpreter.
Finally, I pray for the success of all of you in your work. If you there is opportunity, I would like toparticipate again in training in Mongolia.
Thank you very much.

52

SUKHBAATAR Davaadari
Conservator of Wooden Object
Center of Cultural Heritage of Mongolia

This program, one proof of the broadening relations of friendship between Japan and Mongolia,
was extremely beneficial, and from a certain perspective, a great investment with regard to Mongolia’s
cultural field.
For my part, my former knowledge regarding the recording and scale drawing of recovered pottery
was insufficient, but through this training by the Japanese instructors I was able to obtain correctly thebasic knowledge of these matters. I also gained a detailed and more concrete understanding, throughthis training, of the role that photographs of cultural materials play.
I think the training period was a little short. However, I am grateful to the Japanese instructors, whocame to our country from far away, and conducted a carefully planned training program that included
many people, as well as to those who sponsored this training.

53

TOMORTOGOO Amartuvshin
Conservator of Sculpture
Center of Cultural Heritage of Mongolia

I am very happy to have participated in this training, sponsored by the Cultural Heritage Protection
Cooperation Office, Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO, and moreover to receive classes fromJapanese instructors who are at the cutting edge globally in their fields, and to learn many things fromtheir knowledge and experience. I would like to take this opportunity to express my appreciation to the
UNESCO Asia-Pacific Cultural Centre, and to the instructors.
I myself work as one who repairs and reconstructs clay sculptures at a cultural heritage center. For
this reason the current training was very close to my interests. From this training I have learned that
there are many detailed methods in the reconstruction and recording of cultural materials, which I wish
to put into practice in my work from now on.
I cannot hide the fact that during this period of training, thanks to the excellent specialists fromJapan, a desire has sprung up within me to investigate the materials and reconstructions of sculpture
related to my work, and to learn various other techniques.
I am confident that from here on, in addition to UNESCO preserving cultural properties in
Mongolia, cooperation between Japan and Mongolia in cultural heritage preservation will continue toexpand and be of great significance.
I pray for the success of all of you in your work.
I truly thank you very much.

54

SHARAVDORJ Enkhtuya
Programmer
Center of Cultural Heritage of Mongolia

This is the first time that I have participated in training sponsored by the Cultural Heritage
Protection Cooperation Office, Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO.
Although the period was short, I believe I was able to gain a lot of well-ordered knowledge throughthis training program.
For my part, I believe this sort of training would be more effective if conducted over a period of
two weeks to a month, and moreover with shorter hours of classes daily.
In the future, I would like to ask you to give training in the recording and procedures for dealing
with other museum display items and artifacts.
I would be very happy if you could consider providing such training in systematic fashion, forexample, conducting it according to the various of archaeological materials, such as on the recordingof wooden implements, or on textiles, etc.
Many thanks to all of you who sponsored this training.

SAMDAN Chinzorig
Head of Conservation and Restoration Division
Center of Cultural Heritage of Mongolia

This training was extremely beneficial, and indispensable for us. It was very meaningful to betaught how to record pottery as an archaeological material, how to make a scale drawing, and when
taking photographs of such objects, how to do so considering them as cultural materials.
I give my heartfelt thanks to all of you, for taking the trouble to come to Mongolia, and sponsoring
this high level of training.

55

TUVDENDORJ Dashbat
Restorer
Mongolian Museum of National History

Personally, I was very happy to be able to participate in this training. It was a new experience forme to draw archaeological materials on graph paper, and learn the task of recording, which I had neverdone before.
This sort of thing is not done at all at our museum. Perhaps there is no necessity for this kind ofrecording at a natural history museum. But if we all decide it is necessary, and the Japanese haveexperience in these matters, I would like to ask you to provide us with more instruction.
With regard to preserving and protecting cultural heritage, and recording and annotating, the Japanese
have sponsored much training and instructing, and we Mongolians are greatly pleased to haveexperienced the exchange.
I have come to have some understanding now about museum research, and the preservation ofcultural materials.
I believe I would like to receive training and advice regarding the things comprising display items
in natural history museums, such as taxidermy specimens, botanical samples, insects, and minerals. It
would be wonderful if experts in the above areas were able to come here.
Nearly all of the museums in our country, including regional research museums, have significant
numbers of such display items, but knowledge about their treatment and care is never at a sufficientlevel among us at present.
My sincere thanks to all of you. I pray for your success.

56

MIJIDDORJ Enkhbaatar
Museum Guide
The National University of Mongolia

The “Protection of Cultural Heritage.” training program was conducted, cosponsored by the
Cultural Heritage Protection Cooperation Office in Nara, Japan, and the Ministry of Education, Culture
and Science of Mongolia, with 15 specialists in this area participating, each of whom was able toelevate to a certain degree the knowledge in his area of specialty.
The training was conducted in the following three basic areas over the period from October 17 – 22,2011.
- recording and scale drawing of pottery- taking the shape- photographing
As a result of the training, I learned that there are significant differences between our two countries
in the attitude taken towards, and handling of, cultural properties.
In our country, it is necessary for specialists to gain more and more specialized knowledge. To theextent possible, I think we should go to various other countries and receive training.
While it was only for one week, the training was conducted with success.
As a result of this training, I came to understand to a significant degree what difficulties are arisingfor cultural materials in our country.

57V. Appendix

The Lavrin Temples in Erdene Zuu Monastery1.

Participants

1)

NARMANDAKH Nandintsetseg
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

2)

TUMURBAATAR Khantugs
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

3)

GANBAATAR Galdan
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

4)

TSERENKHAND Buyankhishig
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

5)

ODKHUU Angaragsuren
Kharakhorum Museum

6)

KHANDMAA Tsogttumur
The Fine Arts Zanabazar Museum

7)

TSEVEENDORJ Egiimaa
National Museum of Mongolia

8)

TOGTOKHBAYAR Sharavsambuu
Statehood History Museum

9)

MUNKH Nasanjargal
Choijin Lama Temple Museum

10)

SUKHBAATAR DavaadariCenter of Cultural Heritage of Mongolia

11)

TOMORTOGOO Amartuvshin
Center of Cultural Heritage of Mongolia

12)

SHARAVDORJ Enkhtuya
Center of Cultural Heritage of Mongolia

13)

SAMDAN Chinzorig
Center of Cultural Heritage of Mongolia

14)

TUVDENDORJ Dashbat
Mongolian Museum of National History

15)

MIJIDDORJ Enkhbaatar
The National University of Mongolia

61

2.

Instructors

TSUCHIHASHI Riko
Section Head
Planning Section,
Archaeological Institute of Kashihara, Nara Prefecture
1 Unebi-cho, Kashihara, Nara 634-0065 Japan
Tel: (+81) 744 24 1101 Fax: (+81) 744 24 6747
rikotuchi@kashikoken.jp

IKEDA Hirohide
Researcher, Archaeologist
Nara Municipal Archaeological Research Center
2-281 Daianji-nishi, Nara 630-8135 Japan
Tel: (+81) 742 33 1821 Fax: (+81) 742 33 1822
ikeda-hirohide@city.nara.lg.jp

SUGIMOTO Kazuki
Photographer
Specialized in cultural properties, SAIDAIJI PHOTO
4-28 Saidaiji Honmati, Nara 631-0816 Japan
Tel & Fax: (+81) 742 33 0267
higeji@nabunken.go.jp

3.

Interpreters

ALTANGWREL Lkhagvajav
Freelance Interpreter
Building 3, School of Law, Room 304,
National University of Mongolia,
Sukhbaatar district, United Nations street 17,
Ulaanbaatar-278 Mongolia,
P.O.Box 258, UB-45A
Tel & Fax: (+976) 7015 8914 yutaka_alt@yahoo.co.jp
LOCHIN Ishitseren
Researcher
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

62

4.

Assistants

MUNKHUU Bayarsaikhan
Head of Department
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

RINCHINKHOROL Munkhtulga
Researcher
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

DAVAAKHUU Odsuren
Researcher
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

SARANTUYA Dalantai
Researcher
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences

63

5.

Collaborators

Department of Culture and Art,
Ministry of Education, Culture and Science of Mongolia [Co-organiser]
Badruugan NARANZUN, Director
OYUNBILEG Zundui, Senior Officer
ICHINKHORLOO Gantogoo, Officer
Embassy of Japan in Mongolia [Cooperation]
SHIMIZU Takenori, Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary
AOYAMA Daisuke, Second Secretary
Ministry of Education, Culture and Science of Mongolia
Yo. OTOGONBAYAR, Minister
Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences
D. TSEVENDORJ, Director
Center of Cultural Heritage of Mongolia
G. Enkhbat, Director
Mongolia-Japan Center For Human Resources Development
MORIKAWA Hideo, Director
K H. Garmaabazar, Senior Manager
B. Undarmaa, Manager, Information exchange section

6.

Staff Members, ACCU NaraNISHIMURA Yasushi, Director
TAKAHASHI Wataru, Deputy Director
KOBAYASHI Ken-ichi, Director, Programme Operation Department
KATO Naoko, Director, International Cooperation Division
HORIKAWA Kazuko, Chief, Planning & Coordination Division
NISHIDA Michiko, Staff, Planning & Coordination Division
OTANI Yasuko, Staff, International Cooperation Division
SHIMOMURA Nobuhito, Staff, International Cooperation Division
Cultural Heritage Protection Cooperation Office,Asia-Pacific Cultural Centre for UNESCO (ACCU)
757 Horen-cho, Nara 630-8113 Japan
Tel: (+81) 742 20 5001 Fax: (+81) 742 20 5701
e-mail: nara@accu.or.jp
URL: http://www.nara.accu.or.jp

64

65

Group photo at the closing ceremony (22 October 2011)

66

Memorandum of Understanding