Udruženje za razvoj unapređenje i podršku zajednice
Projekat: Digitalna pismenost i radna prava u akciji

Istraživanje i analiza trenutnog stanja u vezi sa radnim i ljudskim
pravima i digitalizaciji u opštini Teslić za ciljnu grupu mladih od
17 – 25 godina

Ovaj dokument je izrađen uz finansijsku pomoć Evropske unije. Sadržaj ovog dokumenta je
isključiva odgovornost Udruženja za razvoj unapređenje i podršku zajednice i ni pod kojim
okolnostima se ne može smatrati da odražava stav Evropske unije.

Teslić, februar 2024. godineProjekat: Digitalna pismenost i radna prava u akciji

SADRŽAJ:1. UVOD................................................................................................................ 1
2. OPŠTI PODACI .................................................................................................. 2
2.1. Pol .............................................................................................................. 2
2.2. Godine starosti ............................................................................................ 2
3. ZAPOSLENJE I ZAŠTITA PRAVA IZ RADNOG ODNOSA .......................................... 3
3.1. Zaposlenje .................................................................................................. 3
3.2. Vrste ugovora .............................................................................................. 4
3.3. Obaveze poslodavca .................................................................................... 4
3.4. Prava radnika i način zaštite prava iz radnog odnosa ...................................... 5
3.5. Kancelarija Ombudsmena za ljudska prava .................................................... 6
4. POVREDE RADNIH PRAVA .................................................................................. 7
4.1. Marginalizovane grupe - osobe sa invaliditetom ............................................ 7
4.2. Posebna zaštita žena i materinstva ............................................................... 7
5. MOBING KAO OBLIK DISKRIMINACIJE ................................................................ 85.1. Zaštita od mobinga ...................................................................................... 8
6. DIGITALIZACIJA U OBLASTI RADNIH ODNOSA .................................................... 96.1. Digitalna prava u oblasti radničkih prava ....................................................... 96.2. Digitalizacija kao standard za ostvarivanje zaštite radnih prava ....................... 96.3. Izmjene zakonske regulative u oblasti radnih prava ...................................... 117. ZAKLJUČAK ...................................................................................................... 12Projekat: Digitalna pismenost i radna prava u akcijiUVOD

1.

Cilj aktivnosti u sklopu projekta „Digitalna pismenost i radna prava u akciji“ je istražiti
potrebe i mišljenja mladih, dobiti detaljan uvid u svijest mladih o radnim pravima idigitalizaciji na području opštine Teslić. Da bi se dobio jedan detaljan uvid, bilo je
potrebno provesti anketno istraživanje.
Anketno istraživanje provedeno je u februaru 2024. godine na području opštine Teslić. U
istraživanju je učestvovalo 155 mladih osoba sa područja opštine Teslić starosne dobi od17 do 25 godina. Istraživanje je provedeno anonimno, a ispitanici su upoznati sa svrhom
istraživanja, kao i samim projektom.
Anketnim upitnikom su se prikupljali podaci koji uključuju:•opšte podatke•

zaposlenje i zaštitu prava iz radnog odnosa•

povrede radnih prava•

mobing kao oblik diskriminacije•

digitalizacija u oblasti radnih odnosa

Opšti podaci uključuju pitanja o polu i godinama starosti. Zaposlenje i zaštita prava iz
radnog odnosa uključuju pitanja o trenutnom statusu (zaposlen/nezaposlen), vrsti
ugovora, obavezama poslodavca, pravima radnika i načinima zaštite prava iz radnog
odnosa.
Povrede radnih prava koja uključuju pitanja koja se odnose na marginalizovane grupe(osobe sa invaliditetom) kao i posebnu zaštitu žena i materinstva.
Mobing kao oblik diskriminacije podrazumijeva zaštitu od mobinga, kao i stepenizloženosti mobingu.

1Digitalizacija u oblasti radnih odnosa sadrži sljedeću grupu pitanja: digitalna prava uoblasti radničkih prava, digitalizacija kao standard za ostvarivanje zaštite radnih prava,
kao i izmjenu zakonske regulative u oblasti digitalnih prava.
Analizom anketnih upitnika utvrdiće se ciljane oblasti za mlade na području opštine Teslić
u oblasti radnih prava i digitalizacije, koje imaju za cilj podizanje svjesti, unapređenjedigitalne pismenosti i radnih prava u našoj zajednici, na temelju čega će se u tu svrhu
organozovati edukacije i radionice.

2. OPŠTI PODACI2.1. PolOd ukupnog broja ispitanika 64,5% ispitanih bile su osobe muškog pola, a 35.5% osobeženskog pola.

35.5
64.5

MUŠKI POLŽENSKI POL

2.2. Godine starosti
Starosna dob ispitanika podijeljena je u tri starosne grupe:•

17 – 19 godina,•

20 – 22 godina,•

23 – 25 godina.

2

Najviše ispitanih osoba bilo je u starosnoj dobi od 17 – 19 godina (39,4%), dok je
ispitanika u starosnoj dobi od 20 – 22 godine bilo 31%. Najmanje ispitanika je bilo u dobi
od 23 – 25 godina (29,7%). Ovakva struktura ispitanika prema godinama starosti
pokazuje da su svi ispitanici bili mlade osobe čime je zadovoljen uslov ciljane skupine
projekta.

29.70%

39.40%

31%

17-19

20-22

23-25

3. ZAPOSLENJE I ZAŠTITA PRAVA IZ RADNOG ODNOSA
3.1. Zaposlenje
Trenutno je zaposleno 51% anketiranih ispitanika, dok je njih 49% nezaposleno.

49%

Zaposlen/a51%

Nezaposlen/a3

3.2.

Vrste ugovora

Većina ispitanika je odgovorila da je zaključila ugovor o radu na određeno vrijeme, njih
45,2%, ugovor o radu na neodređeno vrijeme je zaključilo tek njih 27,7%, ugovor o djelu
u procentu od 17,4%, dok su ugovor o privremenim i povremenim poslovima zaključilo
njih 9,7%.

Ugovor o privremenim i povremenim
poslovima

9.70%

Ugovor o djelu

17.40%

Ugovor na neodređeno

27.70%

Ugovor na određeno
0.00%

Kada su u pitanju

45.20%
10.00%

20.00%

30.00%

40.00%

50.00%

ugovori koje poslodavci najčešće zaključuju sa radnicima, to jeuglavnom ugovor na određeno vrijeme, veoma mali broj ugovora je na neodređenovrijeme, radnici većinom pristaju na to, ne znajući koje pravne mogućnosti im stoje na
raspolaganju. Zaključujući ugovor o djelu većina anketiranih ispitanika, njih 44,5% smatra
da je zasnovalo radni odnos.
3.3. Obaveze poslodavca
Po pitanju obaveza poslodavca, odnosno na pitanje da li postoji obaveza poslodavca dazaposleni radnici imaju pokrivenu socijalnu zaštitu uključujući uplate u penzioni fond, 69%
anketiranih ispitanika je odgovorilo da to jeste obaveza poslodavca, a njih 31% se neslaže s tim, odnosno da to ne spada u obavezu poslodavca. Može se zaključiti generalno
da mladi po ovom pitanju nisu dovoljno informisani.

4

31%

69%

DA

NE

Zabrinjavajuće je da je većina ispitanika izjavila da su radili „na crno“ (djelimično
prijavljivanje primanja, izbjegavanje poreznih obaveza), njih 42,6%, dok je 39,4% izjavilo
da nije radilo „na crno“. Jedan dio ispitanika nije želio da se izjasni da li je ikada radio nacrno, njih 18,1%.

18.10%
42.60%

39.40%

DA

3.4.

NE

NE ŽELIM DA SE IZJASNIM

Prava radnika i način zaštite prava iz radnog odnosa

Po pitanju zaštite prava iz radnog odnosa anketirani ispitanici su odgovorili da će se prvoobratiti poslodavcu 38,1%, zatim sindikatu 13,5%, advokatu 16,8%, inspekciji rada 20%,nikome 11,6%.

5

11.60%38.10%

20%

16.80%POSLODAVCUSINDIKATU

13.50%ADVOKATUINSPEKCIJI RADANIKOME

Mladi takođe smatraju da nema svrhe žaliti se ukoliko su povređena njihova prava, to je
mišljenje 55,5% anketiranih ispitanika, dok se 44,5% ispitanika sa istom tvrdnjom neslaže.

44.50%
55.50%

DA

3.5.

NE

Kancelarija Ombudsmena za ljudska prava

Mladi su na pitanje da li je građanima/radnicima dostupna kancelarija Ombudsmena zaljudska prava i da li se ona koristi odgovorili u procentu od 41,9% da jeste, u procentu
od 27,1% da nije a čak njih 31% je izjavilo da ne zna šta je Ombudsmen.

6

31%

41.90%

27.10%DANE

NE ZNAM

4.

POVREDE RADNIH PRAVA

4.1.

Marginalizovane grupe - osobe sa invaliditetom

4.2.

Posebna zaštita žena i materinstva

Na pitanje da li su anketirani ispitanici

bili svjedoci nepoštivanja posebne zaštite

žena/materinstva/ lica sa invaliditetom (npr. prekid radnog odnosa zbog trudnoće iliinvaliditeta) odgovorili su da jesu i to u procentu od 47,7 % dok je u postotku od 52,3%izjavilo da nije bilo svjedok.

47.70%
52.30%

DANE

7

5.

MOBING KAO OBLIK DISKRIMINACIJE

5.1.

Zaštita od mobinga

Većina ispitanika je odgovorila da je mobing oblik diskriminacije, u procentu od 53,5 %,njih 23,2% je izjavilo da nije oblik diskriminacije, dok je 23,2% izjavilo da im to nije
poznato.

23.30%
53.50%
23.20%DANENEPOZNATO

Na pitanje da li su bili žrtve mobinga, 25,2% je izjavilo da jeste, 58,1% da nije a njih
16,7% je izjavilo da su bili svjedoci.

16.70%

25.20%

58.10%DANE

SVJEDOK MOBINGA8

6.

DIGITALIZACIJA U OBLASTI RADNIH ODNOSA

6.1.

Digitalna prava u oblasti radničkih prava

Na pitanje da li znaju šta su digitalna prava u oblasti radničkih prava, ispitanici su u
procentu od 55,5% izjavili da znaju šta su digitalna prava, a njih 44,5% je izjavilo da neznaju.

44.50%
55.50%DA

6.2.

NE

Digitalizacija kao standard za ostvarivanje zaštite radnih prava

Ispitanici su na pitanje da li su dovoljno digitalizovani procesi u radu javnih uprava (npr.
dgitalna prodaja obrazaca, dobijanje uvjerenja, potvrda...) odgovorili da jesu u procentu
od 49,7%, da nisu u procentu od 28,4%, dok je 21,9 odgovorilo da im to nije poznato.

21.90%

49.70%

28.40%DANE

NIJE MI POZNATO

Za sve poslove koji se danas obavljaju da li su uglavnom potrebne digitalne vještine (npr.
Korištenje računara, interneta, telefona...), 67,1% ispitanika je izjavilo da jesu, a njih
32,9% je izjavilo da nisu.

932.90%67.10%

DANE

48,4% ispitanika smatra da bi uspostavljanjem digitalizacije unaprijedili komunikacijuizmeđu radnika i poslodavca, te imali veću dostupnost informacija o radnim pravima,
25,8% smatra da se to ne bi postiglo uspostavljanjem digitalizacije, dok je njih 25%
izjavilo da je to moguće.

25.80%

48.40%

25.80%DANEMOGUĆE JEEdukacije za mlade iz oblasti radnih prava i digitalizacije bi bile korisne, to smatra 66,5%
ispitanika, a njih 33,5% smatra da ne bi koristile.

10

33.50%66.50%

DA

6.3.

NE

Izmjene zakonske regulative u oblasti radnih prava

Na pitanje da li digitalizacija radnih prava, koja postoji u praksi, je ispraćena zakonskim
propisima i da li je potrebno pristupiti izmjenama Zakona o radu, ispitanici su u procentu
od 50,3% odgovorili da jeste, 23,2% da nije, a 26,5% je odgovorilo da im nije poznato.

26.50%
50.30%
23.20%DANE

NIJE MI POZNATO

Da li u opštini Teslić postoje digitalne platforme gdje se mogu naći potrebne informacijeza zaštitu prava radnika i njihova dostupnost, u procentu od 43,9% ispitanici su odgovorili
da imaju, 33,5% je odgovorilo da nemaju, a 22,6% nije mi poznato.

11

22.60%43.90%

33.50%IMAJU

NEMAJUNIJE MI POZNATO

7. ZAKLJUČAK
Provođenjem i analizom anketnih upitnika postignut je cilj aktivnosti, a to je dobiti detaljan
uvid u svijet mladih o radnim pravima i digitalizaciji na području opštine Teslić.
Analizom svih podataka iz ankete zaključeno je, da zaštita prava iz radnog odnosa je u
nedovoljnoj mjeri poznata ciljnoj grupi projekta, naime manje od 50% anketiranih je
upućeno kako i na koji način mogu mogu zaštiti svoja prava. Povrede radnih prava
najviše pogađaju marginalizovane grupe -osobe sa invaliditetom, također jedan od oblikadiskriminacije s kojim se ženu susreću na tržištu rada jeste otkaz ugovora o radu zbog
trudnoće ili korištenja određenih roditeljskih prava, iako je Zakonom o radu RS propisanoda poslodavac ne može odbiti da primi u radni odnos zbog toga što je trudna, niti jojmože otkazati ugovor o radu zbog trudnoće ili zbog toga što žena koristi porodiljsko
odsustvo, što većini ispitanika nije poznato, ali znaju da se to dešavalo. Isto tako većina
ispitanika je odgovorila da je „uzalud“ se žaliti ukoliko su povrijeđena prava iz radnog
odnosa, što uveliko govori o nedovoljnom poznavanju mehanizama zaštite. Kada su upitanju ugovori koje poslodavci najčešće zaključuju sa radnicima, to je uglavnom ugovori
na određeno vrijeme, veoma mali broj ugovora je na neodređeno, radnici uglavnom
pristaju na to, neznajući koje pravne mogućnosti im stoje na raspolaganju. Zaključujući
ugovor o djelu većina anketiranih građana, njih 44,5 % smatra da je zasnovala radni
odnos. Jedan od velikih problema je i rad na crno, sa kojim su se većinom radnici isusretali, kao i učestalu pojavu gdje poslodavac zahtjeva podatke o porodičnom
odnosno bračnom statusu i planiranju porodice. Naime više od polovine anketiranih

12građana se izjasnilo da poslodavci zahtjevaju takve podatke. Kancelarija Ombudsmenaza ljudska prava nije poznata u procentu od 31% ispitanicima, odnosno ne znaju šta jeOmbudsmen, što je poražavajuće, dok je 27,1 % izjavilo da se kancelarija Ombudsmena
ne koristi.
Vezano za digitalna prava u oblasti radničkih prava, ispitanici su izjavili u procentu više
od 50% da znaju šta su digitalna prava, da je potrebna regulacija digitalnih prava, koja
će biti ispraćena zakonskim propisima.
Neophodne su

izmjene Zakona o radu,

potpuna razrada i i usvajanje

digitalizaciji, Bosnu i Hercergovinu, odnosno RS

Zakona okarakteriše nedostatak legislative uoblasti radnih prava, u tom smislu postoji potreba za digitalne platforme gdje će semoći naći potrebne informacije za zaštitu prava radnika, podrazumjevajući pod time nesamo lica koja rade, nego i lica koja traže zaposlenje. Potrebno je napraviti plan digitalne
pismenosti. Na osnovu svega gore navedenog edukacije za mlade iz oblasti radnih prava
i digitalizacije bi u velikoj mjeri doprinjele da se mladi upoznaju o tome kako osvariti a izaštiti svoja prava, da digitalna prava mogu da posluže za ostvarivanje njihovih radnihprava, iako digitalizacija nije unesena kao standard za ostvarivanje zaštite radnih prava,
ali svakako postoji prostor za napredak, posebno za mlade koji se prvi put susreću sa
nekim pojmovima, da znaju šta raditi ukoliko imaju neki problem, gdje i kome se obratiti.
Mladi su jasno izrazili svoje mišljenje, a na temelju tog mišljenja je potrebno djelovati i
preuzeti dalje korake.
Udruženje za razvoj unapređenje i podršku zajednice13