“Монгол-Хятад толь бичиг: цахим хувилбар”-ыгашиглах тайлбар
2020.10.20
Гарчиг
1.Толь бичгийн танилцуулга
1-1. Өмнөх үг
1-2. Толь бичгийн гол онцлогууд
1-3. Веб толины ажиллах орчин
1-4. Веб толийг ашиглах нөхцөл
■Үсгийн фонтыг хялбар суулгах арга2.Толь бичиг дэх үгийн тайлбар зүүлтийн бүтэц
3.Толийг ашиглах арга3-1. Толийг идэвхжүүлэх
3-2. Дэлгэцийн бүтэц
3-2-1. Хайлтын дэлгэц
3-2-2. Товчлуурууд
3-2-3. Хайлтын үр дүнг харуулах дэлгэц
3-2-4. Толь бичгийн эхийг зургаар харуулах
3-2-5. Дуудлагын сонсох
3-2-6. Кирилл үсгийн бичилт
3-2-7. Кирилл толь бичигтэй холбох линк3-3. Хайлт хийх аргууд
3-3-1. Хайлтын хамрах хүрээ
3-3-1-1. “Монгол бичиг” (Монгол үсгээр хайх)3-3-1-2. “Латин гилиг” (Латин галигаар хайх)3-3-1-3. “Бүгдийг хайх” (Бүх үсэг тэмдэгтээс хайх)■ “Бүгдийг хайх” горимын давуу тал
3-3-2. Хайлтын аргын төрлүүд
3-3-3. Хайлтын нэмэлт сонголтууд
3-3-3-1. Тодорхой бус хайлт
■ Тодорхой бус хайлтын давуу тал
3-3-3-2. Үсгийн том жижгийг үл хэрэгсэх
3-3-3-3. Дэд толгой үгийн хасах (Зөвхөн гол толгой үгийг хайх)3-4. Хайлтын үр дүнг харуулах
3-4-1. Хайлтын үр дүнг харуулах дэлгэц
3-4-2. Хайлтаар олдсон илэрцийн тоог харуулах
3-4-3. Хайлтын үр дүн нэг дэлгэцэнд багтаж харагдахгүй тохиолдолд
3-4-4.1 Нэн дэлгэцэнд гарах мөрийн тоо
3-4-5. Толь бичгийн эх хувийг харуулах
3-4-6. Хайлтын дүнгээ хувилах болон хэвлэх
■ Нэмэлт тайлбар
Нэмэлт 1. “Монгол-Хятад толь бичиг” номын тухай
Нэмэлт 2. Компьютерын гарны товчнууд ба монгол үсэг, латин галигийн
хамаарлын жишээнүүд
Нэмэлт 3. Монгол бичгээр хайлт хийхэд анхаарах зүйлс

1. Толь бичгийн танилцуулга
1-1. Өмнөх үгЭнэхүү “Монгол-Хятад толь бичиг: цахим хувилбар” нь Өвөр Монголын их сургуулийн
(ӨМИС) Монгол судлалын хүрээлэнгийн Монгол хэл судлалын тэнхимээс эмхэтгэн
гаргасан “Монгол-Хятад толь бичиг: нэмж засварласан хэвлэл”(ӨМИС-ийн хэвлэлийн
газар, 1999) толь бичгийн материалыг цахим орчинд оруулан интернэтээр дамжуулан
хайлт хийх, ашиглах боломжтой болгосон бүтээл болно.
“Монгол-Хятад толь бичиг: нэмж засварласан хэвлэл” толь бичгийг цахим
хэрэглээнд оруулах төсөл нь Японы Тоохокү их сургуулийн зүүн хойд ази судлалын төвболон Өвөр Монголын их сургуулийн Монгол судлалын хүрээлэн хамтарсан судалгааны
ажлын үр дүн бөгөөд, мөн “АЛМАС” ХК (ALMAS Inc.)-ны техник технологийн хамтын
ажиллагааны тусламж дэмжлэгээр бодит ажил болсон билээ.
1-2. Толь бичгийн гол онцлогууд
・“Монгол-Хятад толь бичиг: цахим хувилбар” нь монгол бичгээр дан үгийн хайлтыг хийжболдог бөгөөд хайх үгээ оруулах цонхонд (хайлтын цонх) компьютерын гараас өгөгдлөө
оруулахад автоматаар монгол бичигт солигддог. Монгол бичгийн фонт нь Unicode-ынстандартад үндэслэн хийгдсэн болно.
・Уг толь нь толгой үгээр (монгол бичгээр бичигдсэн) хайлт хийж болдгоос гадна, латин
үсгээр галигласан монгол бичиг, хятад орчуулга (хялбаршуулсан ханз үсэгтэй) болон
монгол хэл дээрх жишээ өгүүлбэр зэрэг “бүх өгөгдөл”-ийг нэг дор хайх боломжтой юм.
・Монгол бичигт ижил бичлэгтэй боловч өөр үсгүүд болох “Бичлэг ижил, дуудлага өөр”үсгүүд байдаг. Ийм “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсэг бүхий үгийг хайхад төвөггүй
болгохын тулд, монгол бичгийн бичлэгт үндэслэн хайх “Тодорхой бус хайлт” гэсэн
хайлтыг оруулж өгсөн.
・ “Монгол-Хятад толь бичиг” номны эх хуудсыг дэлгэцэнд зурган хэлбэрээр үзэхболомжтой.
・Толгой үгний дуудлагыг сонсох боломжтой.
・ Толгой үгний кирилл үсгээрх бичилтийг хавсарган оруулсан учир, кирилл үсгийн
бичилтээс нь кирилл толь бичиг рүү шилжин орж тайлбар сэлтийг үзэж ашиглах
боломжтой.
1-3. Веб толины ажиллах орчин
Тус “Монгол-Хятад толь бичиг: цахим хувилбар” нь веб броузерийн тусламжтай
ажилладаг.
Санал болгох орчны хувьд, үйлдлийн систем нь Windows7-гоос хойших, вебброузерийн хувьд Firefox, түүнчлэн IE9-өөс хойших броузер байна. Өөр үйлдлийн систем
болон броузерээр ажиллах боловч, монгол бичгийн үсгүүд хоорондоо зөв холбогдохгүй
тасрах, хайлтын үр дүнгийн гол хэсгүүд улаан өнгөтэй болохгүй байх зэрэг тохиолдол
гарч болзошгүй.

1-4. Веб толийг ашиглах нөхцөл
Монгол бичиг болон монгол хэлний латин галигийг дэлгэцэнд үнэн зөв харуулахын тулдкомпьютертээ дараах үсгийн фонтуудыг суулгасан байх шаардлагатай:Mongolian Universal White (Монгол үсгийн тэмдэгтийг харуулах, оруулах)Moukan Goth12 (Латин үсгийн галигийг харуулах, оруулах)Үсгийн фонтыг дараах сайт дээр оруулсан. Доорх сайтаас татан авч өөрийн компьютертээ
суулгаарай.
http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/p01/fontСуулгах үедээ, фонт файлыг өөрийн компьютертээ хадгалж (татан авч), түүнийгээ “Фонт”фолдер руу хуулна. “Фонт” фолдер нь С дискний “Windows” фолдер дотор байдаг.
■ Үсгийн фонтыг хялбар суулгах арга(1) Фонтын нэрэн дээр клик дарна.

(2) Нээгдсэн цонхны “Программыг нээх” гэсэн хэсгийг сонгоод “ОК” дарна.

(3) Дэлгэцийн зүүн дээд хэсэгт байгаа “Install”гэсэн товчийг дарна.

Дээрх үйлдлийг хийх үед “Энэ программыг ажиллуулах уу” гэсэн утга бүхий
баталгаажуулах

дэлгэц

гарсан

тохиолдолд

“Ажиллуулах”гэсэнтовчийг

даржүргэлжлүүлээрэй.
2. Толь бичиг дэх толгой үгийн тайлбар зүүлтийн бүтэц
Толгой үгийн тайлбарын хэсэгт “Үндсэн толгой үг” ба “Дэд толгой үг” гэсэн 2 хэсэг
байдаг. “Дэд толгой үг” гэдэг нь үндсэн толгой үгийг агуулсан холбоо ба хоршоо үг юм.
Толин дээрх жишээ:“Үндсэн толгой үг” нь дараах 5 төрлийн тайлбар зүүлтийг
агуулна:① Монгол хэл дээрх толгой үг(Монгол бичгээр бичигдсэн)② Латин үсгийн галиг
③ Дуудлага (Олон улсын авианы
тэмдэглэгээгээр)④ Үгсийн аймаг
⑤ Хятад хэлний орчуулга,Мөн түүнчлэн жишээ өгүүлбэр болон түүний
орчуулга

“Дэд толгой үг” нь дараах 2 төрлийн тайлбар зүүлтийг агуулна:① Нийлмэл буюу холбоо үг(Монгол бичгээр бичигдсэн)② Хятад хэлний орчуулга

3. Толийг ашиглах арга3-1. Толийг идэвхжүүлэхВеб броузераасаа доорх хаягийг идэвхжүүлнэ:http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/p01/Тэгмэгц дараах дэлгэц гарч ирнэ.

“Монгол-Хятад толь бичиг: цахим хувилбар” сайтын нүүр хуудас

3-2. Дэлгэцийн бүтэц
3-2-1. Хайлтын дэлгэц
Хайлтын дэлгэцэнд дараах 7 цонх байна.

① Хайлтын цонх (Хайх үгээ оруулах цонх)Хайх гэж буй үгээ оруулна. Компьютерын гараас шууд бичиж оруулсан ч, хуулж
авсан үгээ зөөж оруулсан ч болно.
② Хайлтын хамрах хүрээг сонгох цонхАль төрлийн тэмдэгтээр хайлт хийхийг (монгол бичиг, латин үсгийн галиг болон
бусад) сонгоно.
③ Хайлтын аргачлал сонгох цонх④ Хайлтын нэмэлт сонголтын цонх⑤ Дэлгэцэнд үзүүлэх мөрийн тоог сонгох цонх (сонголтын цэснээс тоогоо сонгоно)⑥ Толины төрлийг сонгоно (сонголтын цэснээс тохирох толины төрлийг сонгоно)Хэд хэдэн толь бичиг сонголтын цэсэнд байгаа тохиолдолд тэдгээрийн дундаас
толины төрлийг сонгоно. (Тус “Монгол-Хятад толь” хэсэгт нэг л толийн өгөгдөл
орсон байна.)⑦ Тусламж цонх (сонголтын цэснээс сонгоно)Гарны товчлуур дээрх монгол бичгийн үсгийн байршлыг харж болно.
3-2-2. Товчлуурууд

① Хайлтыг эхлүүлэх товчлуур
Хайлтыг эхлүүлнэ. (Мөн гарны “Enter” товчийг дарж орлуулж болно)② Хайлтын цонхон дахь үсэг тэмдэгтийг арилгах товчлуур
Хайлтын цонхонд байгаа үсэг тэмдэгтийг бүгдийг нь арилгана. (Мөн гарны
“Esc” товчийг дарж орлуулж болно)③ Бүх толийг сонгох товчлуур
Цэсэнд хэд хэдэн толь бүртгэлтэй байгаа тохиолдолд тэдгээрийг бүгдийг нэгэн
зэрэг сонгоно. Тус “Монгол-Хятад” толийн хувьд ганц л толь бүртгэгдсэн
учир хэрэглэх шаардлагагүй юм.

3-2-3. Хайлтын үр дүнг харуулах дэлгэц
Дараах дэлгэцэнд хайлтын цонхон дээр ᠲᠣᠯᠢ (toli) гэсэн үгийг оруулж хайлт хийхэд гарахүр дүнг харуулав:① Толгой үг (монгол бичгээр харуулсан)② Толгой үгний латин үсгийн галиг
③ Толгой үгийн дуудлагын олон улсын авианы тэмдэглэгээ, мөн түүний
дуудлагыг сонсох товчлуур, кирилл үсгийн бичилт.
Кирилл үсгийн бичилт нь кирилл үсгийн толь бичигтэй линкээр холбогдсон.
④ Хятад орчуулга (хялбаршуулсан ханз үсгээр), жишээ (монгол үсгээр) болон

жишээний хятад орчуулга (хялбаршуулсан ханз үсгээр)⑤ Номын эх дээрх тухайн үгийн байрлал (хуудасны дугаар болон эгнээ). Номын
эхийн зурагт файлтай линкээр холбогдсон байдаг.
⑥ Хайлтын илэрцийн тооХайлтаар олдсон үгнүүдийн тоог харуулна.
⑦ Хэд хэдэн дэлгэцийн хооронд шилжих (доорх зургаас үзнэ үү)Хайлтын үр дүн нэг дэлгэцэнд багтахгүй тохиолдолд дэлгэц хооронд шилжих
товчлуур гарч ирдэг. Тоон тэмдэглэгээ нь дэлгэцийн дугаарыг заана.

Хайлт хийсэн үсэг тэмдэгт бүхий үг олдоогүй тохиолдолд “Not Found!” гэсэн
бичиг гарна.

3-2-4.Толь бичгийн эхийг зургаар харуулах
Хайлтын үр дүнд тухайн үгийн эх ном дээрх байрлалыг заасан хуудасны дугаар гарч ирэхба, тэрхүү дугаар нь номын эх зурагтай линкээр холбогдсон. Номын хуудасны зураг дээрдарвал хуудасны зураг томорч харагдана.

Эх номын зургийг дэлгэцийнхээ тохиромжтой байрлалд шилжүүлэх, мөн томруулахба жижгэрүүлэн харах боломжтой.
Зургийн дээд хэсэгт курсороо тохируулаад 1 дараад хөдөлгөвөл зураг томрох ба,дахин нэг дарахад анхны хэмжээндээ буцаж орно.

3-2-5. Дуудлагыг сонсох
Үгийн дуудлагыг олон улсын тэмдэглэгээгээр илэрхийлсэн хэсгийн баруун талд чанга
яригчийн дүрстэй ( ) тэмдэг байдаг ба түүнийг дарвал тухайн үгийн дуудлагыг төрөлх
хэлээрээ яригчийн дуу хоолойгоор сонсож болно.

3-2-6. Кирилл үсгийн бичилт
Дуудлагын тэмдэглэгээний доод талд тухайн үгний кирилл бичгийн бичилтийг оруулсан.

Кирилл үсгийн бичилт нь кирилл толь бичигтэй линкээр холбогдсон бөгөөд,кирилл бичилт дээр дарвал Я. Цэвэл, “Монгол хэлний товч тайлбар толь (1966)” ном руушууд шилжин хайлт хийгдэнэ.
3-2-7. Кирилл толь бичигтэй холбогдох линкКирилл бичилтийн баруун талд байх ▼ суман дээр дарвал кирилл толь бичгийн жагсаалт
сонголтын цэсээр гарч ирнэ.

Сумны тэмдэг ( ▼) дээр дарахад дараах байдлаар кирилл толь бичгийн жагсаалт сонголтын
цэсээр гарч ирнэ:Гарч ирсэн толь бичгийн нэр дээр дарахад тухайн толь бичгийн линк рүү шуудшилжин кирилл үсгээр үгийн хайлт хийгдэнэ.
3-3. Хайлт хийх аргууд
・ Юуны өмнө монгол бичиг болон латин үсгийн галигт зориулсан үсгийн фонтуудыг
татан авч суулгаарай.
⇒ ■ Үсгийн фонтыг хялбар суулгах арга・Манай сайтад хандаж “Монгол-Хятад толь” гэсэн дэлгэцийг гаргана.
⇒ 3-1. Толийг идэвхжүүлэх
3-3-1. Хайлтын хамрах хүрээ
“Хайлтын хамрах хүрээ”-ний заалтад ①-③ гэсэн гурван төрөл байна:Төрөл зүйлАль хэсгээс хайх① Монгол бичиг

Толгой үгийн (монгол бичиг) хэсэг

Монгол бичиг

② Латин галиг

Латин галигтай хэсэг

Латин галиг

③ Бүгдийг хайхТолгой үг (монгол бичгээр), латин
галиг, үгсийн аймаг болон хятад
орчуулга зэрэг хуудас дээрх бүххэсэг

3-3-1-1. “Монгол бичиг” (Монгол үсгээр хайх)Үсгэн тэмдэгт

Монгол бичиг,латин галиг, хятад
ханз үсэг

(1) “Монгол бичиг” гэсэн товчийг сонгоно. (анхны тохиргоогоор нь үлдээнэ)(2) Үсгэн тэмдэгт оруулах гарын драйвер (IME) идэвхэжсэн байгаа бол, үсэг оруулах
горимыг “Хагас өргөн латин үсэг ба цифр” болгоно. (Эсвэл үсэг оруулах хэлийг
“English” болгоно.)(3) Хайлтын цонхонд курсороо тохируулсан эсэхээ шалгана.
(4) Компьютерын гарнаас үсэг дарахад хайлтын цонхон дээр монгол бичгээр гарна.
(5) Хайх үгээ үсэг тэмдэгтээр бичиж оруулсны дараа “Enter” товчийг дарна. (Эсвэл
хайлтын цонхны баруун талд байх томруулдаг шилний зурагтай товчлуурыг даржхайлт хийх арга ч байдаг.)(6) Хайлт явагдаж, хайлтын үр дүн дэлгэцэнд гарч ирнэ. Хайлтын цонхонд бичсэн үгтэй
нийцэх хэсэг нь улаан өнгөөр гарч ирдэг. Хайлтад тохирох үг олдоогүй бол “Not
Found!” гэсэн бичиг гардаг.
3-3-1-2. “Латин галиг” (Латин галигаар хайх)“Хайлтын хэлбэр” хэсэгт “Латин галиг” гэснийг сонгоно.

Компьютерын гарнаас үсэг бичихэд автоматаар латин үсгийн галиг гарч ирнэ.

■ Компьютерын гарны товчнууд ба монгол үсэг, латин галигийн хамаарал

Монгол
бичиг

Латин
галиг

Гарны товчᠧ‍ᠨ ‍ᠨᠭ᠌

E

E (Том)Гийгүүлэгч үсэг
n

n

ng

ᠪ ᠫ ᠬ ᠬ᠋ ᠭ

b
p
q
k
G

ᠬ᠋ ᠮ ᠯ ᠰ ᠱ ᠲ ᠳ

g
m
l
s
S
t
d

ng

N
b
p

q
k
G
(Том)
g

h
g

Гарны товч

c
c
j
j
y
y
r
r
w
w
Гадаад үгийг бичих үсэгff
x
K (Том)K
Q (Том)C
C (Том)cxzzH
H (Том)R
R (Том)L
L (Том)Z
Z (Том)ᠹ ᠺ ᠻ ᡂ ᠼ ᠽ ᠾ ᠿ ᡀ ᡁ

U

a
e
i
o
u
O (Том)
U
v
(Том)

Латин
галиг

ᠴ ᠵ ᠶ ᠷ ᠸᠠ ᠡ ᠢ ᠣ ᠤ ᠥ ᠥЭгшиг үсэг
a
e
i
o
u
O

Монгол
бичиг

_

_

MVS

(Доогуур
зураас)

-

-

NNBSP

(Дундуур
зураас)(Дундуур
зураас)(Доогуур зураас)mls
S (Том)tdМонгол үсгийн гарны товчны байрлалыг тус цахим толийн дэлгэцийн баруун дээдталд байгаа “Help” гэснийг дарж харах боломжтой. Гарнаас монгол үсгээр оруулах болон
латин галигийг хэрхэн яаж оруулах талаар нарийвчилсан жишээг нэмэлт тайлбар хэсгээс
үзээрэй.
⇒ Нэмэлт тайлбар 2. Гарны товчнууд ба монгол үсэг, латин галигийн хамаарлын жишээ

・Хайлтын цонхны түүхийг харахНэг удаа хайлт хийсэн үг цаашид хадгалагдан үлддэг бөгөөд хайлтын цонхны зүүнзахад байгаа ▼ сумыг дарахад сонголтын цэс хэлбэрээр гарч ирдэг. (хайлтын түүх)Сонголтын цэсний хамгийн доор байх “CLEAR” гэснийг дарвал хайлтын түүх бүгд устдаг.

3-3-1-3. “Бүгдийг хайх” (Бүх үсэг тэмдэгтээс хайх)“Бүгдийг хайх” нь толгой үг, латин галиг, хятад орчуулга, жишээ өгүүлбэр зэрэг бүх үсэгтэмдэгт дотроос хайлтыг явуулдаг.
(1) “Хайлтын хэлбэр” хэсгийг “бүгдийг хайх” болгоно.

(2) Хайлтын цонхон дээр курсороо тохируулсан эсэхээ шалгана.
(3) Хайхыг хүссэн үсэг тэмдгийн төрөлд тохирох драйверыг (IME) сонгоно. Харин
“Бүгдийг хайх” горимоор хайлт хийхэд шаардлагатай хятад үсэг (хялбаршуулсанханз) болон монгол бичгийн үсгийг оруулах драйвер (IME) нь тус “Монгол-Хятад
толь бичиг: цахим хувилбар”-д суулгагдаагүй учраас хэрэглэгч өөрөө тухайн
тохиргоог хийх шаардлагатай.
(4) Гарны товчийг дарахад хайлтын цонхонд үсгэн тэмдэгт гарч ирнэ.
(5) Хайхыг хүссэн үгээ бичиж оруулаад “Enter” товчийг дарна.
(6) Хайлт явагдаж дуусахад хайлтын үр дүн дэлгэцэнд гарч ирнэ.
Хайлтын цонхонд бичсэн үгтэй нийцэх хэсэг нь улаан өнгөөр гарч ирдэг.
Хайлтад таарах үг байхгүй (хайлтад тохирох зүйл байхгүй) бол “Not Found!”(тохирох үг олдсонгүй) гэсэн бичиг гардаг.
■ “Бүгдийг хайх” горимын давуу тал“Бүгдийг хайх” горим сонгосон үед хайлтын цонхонд хятад хэлээр (хялбаршуулсан ханз)үг оруулбал нэг төрлийн “Хятад-Монгол толь” болгон хэрэглэж болно. Хятад үгийг

(хялбаршуулсан ханз) оруулахдаа хэрэглэгч өөрийн компьютерын системээр бичиж
оруулна. Мөн хятад бичгээс үгээ хуулж зөөгөөд тавьсан ч болдог.
・ “Бүгдийг хайх” горимоор хятад хэлний “ 词典” гэсэн үгийг оруулж хайсан үр дүнгхаруулав. (Дэлгэцийн нэг хэсэгт):“Бүгдийг хайх” горимоор хайлтын цонхонд монгол бичгээр үг оруулахад
орчуулгын жишээ болон жишээ өгүүлбэр нь ч бас хайлтын үр дүн болон гарч ирнэ.
・ “Бүгдийг хайх” горимоор монгол хэлний “ ᠲᠣᠯᠢ (toli)” гэсэн үгийг хайхад гарах үр дүн(дэлгэцийн нэг хэсэг):3-3-2. Хайлтын аргын төрлүүд
“Хайлтын арга”-ыг зааж өгөх хэсэгт дараах 4 төрөл байна.

Хайлтын аргын төрлүүд

Үйлдэл

Эхний хэсэг нь таарах

Хайлтад оруулсан үсгүүдээр эхэлсэн үгийг хайна.

Бүх хэсэг нь таарах

Хайлтад оруулсан үсгүүдтэй бүрэн таарах үгийг хайна

Сүүлийн хэсэг нь таарах

Хайлтад оруулсан үсгүүдээр төгссөн үгийг хайна.

Хэсэгчлэн таарах

Хайлтад оруулсан үсгүүдийг агуулсан үгийг хайна.

Хайлтын хамрах хүрээ нь “Монгол бичиг” болон “Латин галиг” байгаа тохиолдолд
эдгээрийн хайлтын аргын дотроос аль аргыг ч сонгож болох боловч “Бүгдийг хайх”горимыг сонгосон тохиолдолд хайлтын арга нь автоматаар “Хэсэгчлэн таарах үг” болдог.
(Өөр хайлтын аргыг сонгох боломжгүй болно.)3-3-3. Хайлтын нэмэлт сонголтууд
Хайлтын нэмэлт сонголт нь дараах 3 төрөл байдаг:Хайлтын хамрах
хүрээ

Төрөл
Тодорхой бус хайлт

Үйлдэл

Монгол бичиг

Тодорхой бус хайлт явуулна

Үсгийн том жижгийгүл хэрэгсэх

Латин галиг

Гараас оруулах үсгүүдийн том жижиг
эсэхийг үл ялгаран халт хийх. Туссонголтыг зөвхөн латин галигаар
хайлт хийхэд ашигладаг.

Дэд толгой үгийг
хасахМонгол бичиг
болон латин галигДэд толгой үгийг хайлтын хамрах
хүрээнээс хасна.

3-3-3-1. Тодорхой бус хайлт
Тодорхой бус хайлт (“模糊查询”) нь дараах маягийн хос үсгүүдийг нэгэн адилд үзэн хайлт
явуулдаг.
 Эгшиг үсэг болох o ба u үсгүүдийг нэгэн адилд үзнэ. Аль үсгээр нь хайсан ч хоёрүсэг аль аль нь хайлтаар сонгогдон гарч ирнэ.
 Эгшиг үсэг болох O ба U үсгүүдийг нэгэн адилд үзнэ. Аль үсгээр нь хайсан ч хоёрүсэг аль аль нь хайлтаар сонгогдон гарч ирнэ.
 Үгийн эхэнд ороогүй a ба e эгшигүүдийг мөн нэгэн адилд тооцон хайдаг. Аль үсгээр
хайсан ч хоёр үсэг аль аль нь хайлтаар сонгогдон гарч ирнэ.
 Гийгүүлэгч үсэг болох t болон d үсгүүдийг мөн нэгэн адилд тооцон хайна. Альүсгээр нь хайсан ч хоёр үсэг аль аль нь хайлтаар сонгогдон гарч ирнэ.
 Гийгүүлэгч үсэг болох k ба g үсгүүдийг бас нэгэн адилд тооцон хайна. Аль үсгээр ньхайсан ч хоёр үсэг аль аль нь хайлтаар сонгогдоно.
Тодорхой бус хайлтыг хэрэглэхдээ “Тодорхой бус хайлт (模糊查询)” гэсэн хэсгийг
сонгож бөглөнө.

■Тодорхой бус хайлтын давуу талЕр нь монгол хэлэнд “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсгүүд олонтой учраас, зөвхөн үгний
бичлэгээр нь толь бичгээс хайхад төдийлөн амаргүй байдаг. Тухайлбал,ᠲᠣᠯᠢ ‍ гэдэг

бичлэгтэй үгийн хувьд, t ба d, мөн o болон u гэсэн хоёр төрлийн “Бичлэг ижил, дуудлага
өөр” үсгүүд орсон байдаг ба, үсгийн дуудлагын хувьд toli, doli, tuli, duli гэж дөрвөн янзаар
галиглах боломжтой байдаг. Иймд эдгээрийн яг аль нь эсэхийг монгол бичгийн ( ᠲᠣᠯᠢ )бичилтээс олж тогтоох боломжгүй юм.
Монгол бичигт ийм маягийн “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсэг хэд хэд байдаг ньмонгол хэл сурахад ихээхэн бэрхшээлийг учруулдаг билээ. Монгол бичгээр бичигдсэн
ямар нэг үгийг толь бичгээс харах үед тухайн үгийн бичилтэнд “Бичлэг ижил, дуудлага
өөр” үсэг орсон байвал тэр үгний дуудлага ч хэд хэдэн янз байх боломжтой болдог.
“Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсэг нэг орсон байвал хоёр янзаар дуудах, хоёр орсон болдөрвөн янзаар, гурав орсон бол найман янзаар дуудах боломж байдаг тул тэдгээр
хувилбаруудыг тус бүрчлэн нэг нэгээр нь лавлаж үзэх хэрэгтэй болно. Ийм маягаар тольбичиг дотроос өөрийн хайсан үгээ олон олтлоо тухайн үгийнхээ дуудлагыг олж мэдэх
боломжгүй тул монгол хэл эхлэн суралцагчид толь бичиг барьж монгол бичвэр унших ньнэлээд цаг зав үрсэн ажил болдог юм.
Нөгөө талаар, монгол хүмүүст бас өөр асуудал байдаг. Монгол бичиг хэрэглэж буйБНХАУ дахь монгол үндэстний дотор маш олон аялга байдаг ба тэдгээрийн хооронд ялгаа
зөрүү ч нэлээд байдаг. Мөн түүнчлэн, нэг мөр болсон стандарт аялга дэлгэрээгүй тулмонгол бичгийг өөр өөрсдийн аялга болон дуудлагаараа уншсаар иржээ. “Бичлэг ижил,дуудлага өөр” үсгийн тухайд ч гэсэн аялга хоорондын ялгаа зөрөө ихтэй учраас, t ба d, oба u, g ба k, O ба U зэрэг үсгүүд нь өөр хоорондоо холилдох явдал ч цөөнгүй байдаг.
Монгол бичигт дээрх үсгүүд нь ижил бичлэгээр бичигддэг нь харин ч “Аялга хоорондын
зөрөөг арилгах” үүрэг гүйцэтгэж иржээ. Нөхцөл байдал ийм байхад, монголчууд өөрсдөднь ч гэсэн толь бичиг ашиглах нь тийм ч амар ажил биш байдаг. Ердийн толинд “Бичлэг
ижил, дуудлага өөр” үсгүүдийг стандарт аялганы дуудлаганд тулгуурлан ялгаж, дараалал
ёсоор оруулсан байдаг тул стандарт аялга сураагүй зарим монголчуудын хувьд өөрөөрсдийн аялгаар толь бичгээс яаж ч хайгаад өөрийн хайсан үгээ олж чаддаггүй тохиолдол
гардаг юм.
Ийм мэтээр “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсэг орсон үгийг хайхад гарч болзошгүй

бэрхшээлийг хөнгөвчлөх үүднээс, энэхүү “Монгол-Хятад толь бичиг: цахим хувилбар”-тцахим хэлбэртэй гэдэг давуу талыг ашиглан “Тодорхой бус хайлт” гэдэг хайлтын
сонголтыг оруулж өгсөн юм.
“Тодорхой бус хайлт” гэсэн хэсгийг сонгоход, “Бичлэг ижил, дуудлага өөр”гийгүүлэгч болох t ба d, g ба k, эгшиг үсэг болох o (4-р эгшиг) болон u (5-р эгшиг), O (6-рэгшиг) болон U (7-р эгшиг), мөн түүнчлэн үгийн эхний бус үеийн a болон e зэрэг
үсгүүдийг үл ялгаварлан хайлт явагдана. Цаашилбал, үгийн 1-р үеийн oi, ui, Oi, Ui хосэгшгүүд ч мөн адил хэлбэрээр бичигдэх тул хайлт дээрхийн адил үл ялгасан байдлаар
явагдана.
Бодитой жишээн дээр авч үзвэл, хайлтын цонхонд toli, doli, tuli, duli үгнүүдийн
алийг нь ч оруулсан гэсэн хайлтын дүн бүгд адил ᠲᠣᠯᠢ ‍ гэсэн бичилттэй үг болох учир ᠲᠣᠯᠢ ‍гэсэн хэлбэрийн бичилт бүхий үгнүүд (toli, doli, tuli, duli) бүгд хайлтаар гарч ирэх болно.
“Тодорхой бус хайлт” нь монгол бичгийн бичилтээр хайлт хийх арга юм гэж хэлж болох
юм.
Өөр бас нэг жишээнээс харвал, ᠣᠢᠮᠣᠰᠣ гэсэн үг нь толь бичигт oimoso (“оймс”) гэжорсон байх боловч “Тодорхой бус хайлт”-аар эгшиг үсэг o (4-р эгшиг) болон u үсгийг (5-рэгшиг) үл ялгах учир oimoso, oimosu, oimusu, oimuso, uimusu, uimuso, uimoso, uimosuгэсэн бичилтүүдийн дотроос алийгаар бичсэн ч хайлтын цонхонд ᠣᠢᠮᠣᠰᠣ ‍ гэсэн үг болжсолигдох ба хайлтын үр дүнд ᠣᠢᠮᠣᠰᠣ (oimoso “оймс”) гэсэн үг гарч ирнэ. Мөн түүнчлэн
OimOsO, OimOsU, OimUsU, OimUsO, UimUsU, UimUsO, UimOsO, UimOsU гэсэн
бичилтүүд нь бүгд монгол бичгийн

ᠣᠢᠮᠣᠰᠣ ‍ гэсэн хэлбэртэй болдог тул дээрх латин

галигуудаас алийг нь оруулсан нэгэн ижил үр дүн гарна.
“Тодорхой бус хайлт” нь хайлтын цонхонд оруулсан монгол бичгийн үгтэй адилхэлбэрийн бичилт бүхий үгнүүдийг толь бичиг дотроос хайн олоод дэлгэцэнд харуулдаг.
Мөн алдаатай бичилтээр (дуудлагаар) хайлт оруулсан ч тухайн бичилтийн дагуу хайлт
хийгээд тэдгээр үгнүүдийн “үнэн зөв” уншлага болон дуудлагыг харуулдаг. Ийм учраас
“Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсэг бүхий үгийг хайхдаа “Тодорхой бус хайлт”-ыг ашиглан
хайхыг зөвлөж байна.
3-3-3-2. Үсгийн том жижгийг үл хэрэгсэх
Хайлтын сонголт хэсэг дээр “Үсгийн том жижгийг үл хэрэгсэх” гэснийг сонгоод
латин галигаар хайлт хийвэл, латин үсгийн том ба жижиг үсгийг үл ялган хайлт хийнэ.
Хайлтын хамрах хүрээ “Латин галиг” болон “Бүгдийг хайх” байх үед ийм хайлт хүчинтэй
болдог.

Бүр тодорхой хэлбэл, o ба O, u ба U, g ба G гэдэг үсгүүд ч гэсэн компьютерын

гарны том болон жижиг үсэг дээр хуваагдсан байдаг тул, эдгээр дотроос аль үсгээр хайлт
хийсэн ч аль аль нь сонгогдон гарч ирнэ гэсэн үг юм.
3-3-3-3. Дэд толгой үгийн хасах (Зөвхөн гол толгой үгийг хайх)Хайлтын сонголт хэсэг дээр “Дэд толгой үгийн хасах” гэснийг сонговол “Дэд толгой үг”(нийлмэл болон холбоо үгс)-ийг хайлтын хамрах хүрээнээс хасаж, зөвхөн “Үндсэн толгой
үг”-ийг хайна.

“Дэд толгой үгийн хасах” гэдэг сонголтыг хийж “ ᠲᠣᠯᠢ (toli)” гэсэн үгийг хайвал үгийн
эхний хэсэгт “ ᠲᠣᠯᠢ (toli)” гэдэг бичлэг орсон үндсэн толгой үгнүүд дэлгэцэнд гарч ирнэ.

3-4. Хайлтын үр дүнг харуулах
3-4-1. Хайлтын үр дүнг харуулах дэлгэц
Хайлтын үр дүнг харуулах дэлгэц нь дараах таван баганаас (①-➄) бүрддэг:Баганын төрлүүд

Үйлдэл

① Монгол бичиг

Толгой үг (монгол бичгээр): Хайлтаар оруулсан үгтэй
нийцэх хэсэг нь улаан өнгөөр гарч ирнэ.

② Латин галиг

③ Олон улсын авианы
тэмдэглэгээ
④ Үгсийн аймаг/ Хятад
орчуулга

⑤ Хуудас/ Эгнээ
(Номын эхнээс дэлгэцд
харуулах хэсэг)Толгой үг нь латин галигаар гарч ирнэ.
Толь бичгийн уг эх дээр латин галиг нь зөвхөн үндсэн
толгой үг дээр бичигдсэн байгаа боловч энэхүү цахим
толинд дэд толгой үгэнд ч латин галиг бичигдсэн байгаа.
Толгой үгэнд олон улсын авиан дуудлагын тэмдэгтээр
дуудлагыг тавьсан. Гэхдээ зөвхөн гол толгой үгэн дээртавьж өгсөн
Үгсийн аймаг, хятад орчуулга (хялбаршуулсан ханз үсгээр),жишээнүүд (монгол бичгээр), мөн түүний хятад орчуулга
(хялбаршуулсан ханз үсгээр)Толь бичгийн эх хувийн хуудаснуудыг дугаараар заасан батүүний ард байгаа a, b, c гэсэн үсэгнүүд нь тухайн хуудсан
дахь дээд, дунд, доод гэсэн мөрний байрлалыг заана.
Дугаарын дарахад уг эхийн тухайн хуудасны дүрс гарчирнэ.

3-4-2. Хайлтаар олдсон илэрцийн тоог харуулах
Хогийн савны дүрстэй айконы баруун талд хайлтаар олдсон тоо нь “Илэрцийн тоо: ......”
гэж гарч ирнэ.
3-4-3. Хайлтын үр дүн нэг удаагийн дэлгэцэнд багтаж харагдахааргүй тохиолдол
Хайлтын үр дүнг харуулах дэлгэцэнд энгийн үед нэг удаад 30 мөр (30 үг) харагдана.
Хайлтын үр дүн 30 мөрнөөс (30 үг) давсан тохиолдолд, дэлгэцийн доод мөрөн дээрдэлгэцийн дугаарыг харуулсан тоо гарч ирдэг. Тэдгээр тоо юм уу эсвэл ＜болон ＞ гэсэн
тэмдэгнүүдийг дарж өөр дэлгэцүүдийг үзэх боломжтой.

3-4-4. Нэг дэлгэцэнд гарах мөрийн тооНэг удаад дэлгэцэнд гарах мөрийн тоо нь энгийн үед 30 мөр (30 үг) байдаг боловч, үүнийг

10 мөрөөс 50 мөр хүртэл 10 мөрний нарийвчлалаар өөрчилж болдог.
Дэлгэцийн баруун талд байрлах “30 мөр” гэсэн хэсгийг дараад сонголтын цэснээс
мөрийн тоогоо хүссэн хэмжээгээрээ сонгох боломжтой.

3-4-5. Толь бичгийн эх хувийг харуулахЭх толин дахь хуудсыг заасан дугаарыг дарахад тухайн хуудасны дүрс дэлгэцэнд томоор
харагдана. Зургийнхаа дэлгэц дээрх байрлалыг хөдөлгөх, хэмжээг нь өөрчилж харах
боломжтой.
Хуудасны зураг дээр дээр курсороо тааруулаад дарсан байдлаар хөдөлгөхөд тухайн
хуудасны зургийн нэг хэсэг нь томорч харагдана.
3-4-6. Хайлтын дүнгээ хувилах болон хэвлэх
Хайлтын үр дүнгээ хувилан өөр аппликейшн дээр тавьж ашиглах боломжтой.
Хэрэгцээтэй хэсгээ сонгоод, хувилан авахад таны компьютерын клипбоорд хэсэгт
хадгалагдана.
Мөн хайлтын үр дүнгээ хэвлэх тохиолдолд броузерийнхаа хэвлэх функцийн ашиглаарай.

Нэмэлт тайлбар

Нэмэлт 1. “Монгол-Хятад толь бичиг” номын тухай
Нэмэлт 2. Компьютерын гарны товчнууд ба монгол үсэг, латин галигийн хамаарлын
жишээнүүд
Нэмэлт 3. Монгол бичгээр хайлт хийхдээ анхаарах зүйлс

Нэмэлт 1. “Монгол-Хятад толь бичиг” номын тухай
1-1. Номын ерөнхий мэдээлэл
ӨвөрМонголын

ихсургуулийн

Монгол

судлалын хүрээлэнгийн Монгол хэл судлалын
тэнхимээс эмхэтгэн гаргасан “Монгол-Хятад
толь бичиг: нэмж засварласан хэвлэл”(ӨМИСийн хэвлэлийн газар, 1999). A5 хэмжээтэй,Өмнөх үг ба таних тэмдэг 1-30-р хуудас. Голагуулга 1-1414-р хуудас, Хавсралт 1415-1519-рхуудас.
Оруулсан үгс: Үндсэн толгой үг 26,445, дэдтолгой үг (нийлмэл болон холбоо үгс) 27,296,нийт 53,741 орчим үгс.

Хавсралтын агуулга:Монгол хэлний хэл зүйн тойм1417-1511-р хуудасЦэг таслалын хүснэгт

1512-р х.

Монгол бичгийн үндсэн бичлгийн хүснэгт

1513-1514-р х.

Уйгаржин монгол үсгийн цагаан толгой

1515-р х.

Дөрвөлжин үсгийн цагаан толгой

1516-1517-р хуудасТод үсгийн цагаан толгой

1518-1519-р хуудас

“Монгол-Хятад толь бичиг: нэмж засварласан хэвлэл”(ӨМИС-ийн хэвлэлийн газар,1999) ” нь, БНХАУ-д амьдардаг Өвөр Монгол тэргүүтэй монгол үндэстнүүд хэрэглэхэд

зориулсан монгол хэлний толь бичиг юм. (цаашид “Монгол-Хятад толь” гэх). “МонголХятад толь” нь анх 1960-аад оноос эмхэтгэгдэн бүтээгдэж эхэлсэн цагаасаа хойш, “Соёлын
хувьсгал” зэрэг хүнд бэрх цаг үеийг дамжсаар 1976 онд анхны хэвлэл нь гарч байсан юм.
Толины доторх үгийн тоо нь 50 мянга орчим үг буюу дэлхийн хэмжээнд ч хамгийн томдтооцогдох монгол хэлний толь бичиг бөгөөд, зөвхөн баялаг үгийн сантай гэдгээрээ
төдийгүй, итгэж найдаж болохуйц агуулгатай гэдэг талаасаа ч БНХАУ дахь монгол хэлний
бичгийн хэлний үндэс суурь хэмээх байр суурь нь улам бүр баталгаажсаар ирсэн билээ.
1999 онд гарсан “Нэмж засварласан хэвлэл” нь анхны хэвлэлтээс олсон тольбичгийг хэрэглэх дадлага туршлагадаа тулгуурлан зохих засвар, нэмэлтүүд зэргийг
оруулсан бөгөөд, доторх агуулгын хувьд ч улам бүр бүрэн дүүрэн болсны дээр, шинээр
толгой үгний дуудлагыг нэмж хийсэн нь гол онцлог болсон билээ.
Монгол бичиг бол хэдийгээр авианы бичиг үсэг боловч, бичгийн хэл болон ярианы
хэлний хоорондох дуудлагын зөрүү ялгаа ихтэй байдгаас гадна, монгол хэлэнд олон тооны
нутгийн аялга байдаг учир бичигдсэн үгнүүд нь аялга бүрийн онцлогоор уншигддаг
онцлогтой. БНХАУ-д амьдарч буй монголчуудын доторх “хэлний стандарт аялга”-тайхолбоотой маргаан хэлэлцүүлгүүд 1970-аад оноос эхлэн идэвхтэй өрнөж, Шилийн голаймгийн Шулуун Хөх хошууны цахар аялганы дуудлагыг стандарт аялганы үндэс суурь
болгохоор тогтсон юм.
“Нэмж засварласан хэвлэл”-д, үндсэн толгой үг 26 мянга орчим орсон бөгөөд
бүгдэд нь олон улсын авианы тэмдэглээгээр “стандарт дуудлага”-ыг оруулж өгсөн нь урьдөмнө огт байгаагүй шинэлэг зүйл болсон юм. Энэ ч утгаараа, энэхүү “Монгол-Хятад толь”номон дахь монгол хэл нь БНХАУ дахь монгол үндэстнүүдийн бичгийн болон ярианы
хэлний жишиг стандарт болно гэж үздэг юм.
1-2. Товчилсон үгсийн таних тэмдэг
Нэг. Үгсийн аймгийн товчилсон тэмдэг
〔名〕Жинхэнэ нэр〔形〕Тэмдэг нэр〔数〕Тооны нэр〔量〕Тооллого үг〔及〕Идэвхтэй үйл үг〔不及〕Идэвхгүй үйл үг〔助动〕Туслах үйл үг〔联动〕Дутмаг үйл үг〔后〕Дагавар үг〔连〕Холбоос үг〔情〕Баймж үг〔感〕Аялга үг
Хоёр. Найруулгын төрлийн товчилсон тэмдэг
〈口〉Ярианы хэл〈方〉Нутгын аялгуу
〈旧〉Хуучин үг〈转〉Утга шилжсэн
〈委〉Эерүүлэх үг〈诙〉Шог ярианы үг〈咒〉Хараах үг〈回〉Цээрлэх үг〈尊〉Хүндэтгэлийн үг〔代〕Төлөөний үг〔时位〕Орон цагийн нэр〔代动〕Төлөөний үйл үг〔副〕Дайвар үг〔语〕Сул үг〔拟〕Авиа дуурайх үг〈书〉Бичгийн хэл〈惯〉Өвөрмөц хэллэг
〈讽〉Марзан үг хэллэг
〈废〉Хэрэглээнээс гарсан үгГурав. Судалгааны салбарын нэрний товчилсон тэмдэг
〈政〉Улс төр〈哲〉Философи
〈经〉Санхүү, эдийн засаг

〈军〉Цэрэг, зэвсэгт хүч〈林〉Ойн аж ахуй〈教〉Боловсрол
〈史〉Түүх
〈体〉Биеин тамир
〈宗〉Шашин
〈数〉Математик
〈植〉Ботаник
〈气〉цаг агаар
〈考〉Архиологи

〈农〉Газар атриалан
〈工〉Инженерийн технологи
〈文〉Уран зохиол
〈地〉Геологи, газарзүй
〈逻〉Логик
〈物〉Физик
〈生〉Биологи
〈生理〉Физиологи, анатоми
〈天〉Астрономи
〈音〉Дуу хөгжим

〈牧〉Мал аж ахуй〈商〉Арилжа
〈艺〉Урлаг
〈语〉Хэл, бичиг
〈法〉Хууль
〈化〉Хими
〈动〉Зоологи
〈医〉Эрүүл мэнд, эрүүл ахуй〈计〉Компьютер

Нэмэлт 2. Компьютерын гарны товчнууд ба монгол үсэг, латин галигийн
хамаарлын жишээнүүд
Компьютерын гарны товчнууд болон хайлтын цонхонд бичигдэх монгол бичиг, латин
галигийн хамаарлыг жишээгээр харуулж тайлбарлая. Хайлтын хамрах хүрээг “Монгол
бичиг” болговол монгол бичгээр, харин “Латин галиг” болговол латин галигаар гарч ирнэ.
【Дасгал 1】Компьютерын гарнаас дараах байдлаар оруулаад үр дүнг нягталж харна уу.
Компьютерын
гарОруулах үг
nige
qoyar
Gurba
dOrbe
tabu
jirGuG_a
doloG_anai`mayisU
arbaХайлтын цонхонд гарах үгМонгол бичиг

ᠨᠢᠭᠡ
ᠬᠣᠶᠠᠷ
ᠭᠤᠷᠪᠠ
ᠳᠥᠷᠪᠡ
ᠲᠠᠪᠤ
ᠵᠢᠷᠭᠤᠭ ᠠᠳᠣᠯᠣᠭ ᠠᠨᠠᠢ᠍ᠮᠠ
ᠶᠢᠰᠦᠠᠷᠪᠠЛатин галиг
nige
qoyar
Gurba
dOrbe
tabu
jirGuG_a
doloG_a
naima
yisU
arba

Кирилл үсгээр
Нэг
Хоёр
Гурав
Дөрөв
Тав
Зургаа
Долоо
Найм
Ёс
Арав

Монгол бичгээр үг оруулахдаа дараах байдлаар оруулж болно:・ᠨᠠᠶᠮᠠ (“Найм”) гэдэг үг нь нэлээд өвөрмөц байдлаар бичигддэг учир nai`ma гэжоруулна. Хэрэв naima гэж оруулахад хайлтын цонхонд ᠨᠠᠢᠮᠠ гэж гарах боловч
хайлтын үр дүнгээр ᠨᠠᠶᠮᠠ (“Найм”) гэсэн үг гарна.
・q болон k үсгийн оронд h гэж, мөн G-гийн оронд g үсэг хэрэглэж болно.
・ Доогуур зураас буюу “_” тэмдгийг товчилж бас болдог. Доогуур зураасыг
товчилсон тохиолдолд ᠵᠢᠷᠭᠤᠭ ᠠ‍ ᠳᠣᠯᠣᠭ ᠠ нь ᠵᠢᠷᠭᠤᠭᠠ‍ ᠳᠣᠯᠣᠭᠠ гэсэн байдлаар харагдах бахайлтанд ямар нэгэн саад учруулахгүй.
【Дасгал 2】Хос эгшиг гэж нэрлэгддэг 2 эгшгээс бүтсэн авианы хувьд ai, ei, oi, ui, Ui гэжбичиж оруулна.

Компьютерын
гарОруулах үг
ail
naija
eimU
neigemoir_aqoin_auitanХайлтын цонхонд гарах үгМонгол бичиг

ᠠᠢᠯ
ᠨᠠᠢᠵᠠ
ᠡᠢᠮᠦ
ᠨᠡᠢᠭᠡᠮᠣᠢᠷ ᠠᠬᠣᠢᠨ ᠠ
ᠤᠢᠲᠠᠨЛатин галиг
ail
naija
eimU
neigemoir_aqoin_auitanКирилл үсгээр
Айл
Найз
Ийм
Нийгэм
Ойр
Хойно
Уйтан

・ Доогуур зураас буюу “_” тэмдгийг товчилж бас болдог. Доогуур зураасыг
товчилсон тохиолдолд ᠣᠢᠷ ᠠ‍ ᠬᠣᠢᠨ ᠠ нь ᠣᠢᠷᠠ‍ ᠬᠣᠢᠨᠠ гэсэн байдлаар харагдах ба хайлтанд
ямар нэгэн саад учруулахгүй.
【Дасгал 3】Үгийн 2-р үеэс хойш орсон уруулын эгшгийн төрлүүдийг нь “Монгол-Хятад
толь”номны бичилтийн дагуу хийсэн болно.
Компьютерын
гарОруулах үг
oimosotoGososiroi
qodoGodo
OndOr
tOmOsO
irOgelХайлтын цонхонд гарах үгМонгол бичиг

ᠣᠢᠮᠣᠰᠣ
ᠲᠣᠭᠣᠰᠣ
ᠰᠢᠷᠣᠢᠬᠣᠳᠣᠭᠣᠳᠣ
ᠥᠨᠳᠥᠷᠲᠥᠮᠥᠰᠥ
ᠢᠷᠥᠭᠡᠯ

Латин галиг
oimosotoGososiroi
qodoGodo
OndOr
tOmOsO
irOgel【Дасгал 4】Монгол бичгээр үг оруулах жишээний үргэлжлэл:Кирилл үсгээр
Оймс
Тоос
Шороо
Ходоод
Өндөр
Төмс
Ерөөл

Компьютерын
гарОруулах үг
quluGan_aUker
bars
taulai
luu
moGai
mori
qoni
becin
takiy_a
noqai
Gaqai

Хайлтын цонхонд гарах үгМонгол бичиг

ᠬᠤᠯᠤᠭᠠᠨ ᠠᠦᠬᠡᠷᠪᠠᠷᠰᠲᠠᠤᠯᠠᠢ
ᠯᠤᠤ
ᠮᠣᠭᠠᠢ
ᠮᠣᠷᠢ
ᠬᠣᠨᠢ
ᠪᠡᠴᠢᠨ
ᠲᠠᠬᠢᠶ ᠠ
ᠨᠣᠬᠠᠢ
ᠭᠠᠬᠠᠢ

Кирилл үсгээр

Латин галиг
quluGan_aUker
bars
taulai
luu
moGai
mori
qoni
becin

Хулгана
ҮхэрБарсТуулай
Луу
Могой
Морь
Хонь
Бич

takiy_a
noqai

Тахиа
Нохой

Gaqai

Гахай

【Дасгал 5】Монгол бичгээр үг оруулах жишээний үргэлжлэл:Компьютерын
гарОруулах үг
kOke
ciki
jirUkesir_aSuugiyan
SugUrmingG_amOnggOsedkilqubisqal

Хайлтын цонхонд гарах үгМонгол бичиг

ᠬᠥᠬᠡ
ᠴᠢᠬᠢ
ᠵᠢᠷᠦᠬᠡᠰᠢᠷ ᠠᠱᠤᠤᠭᠢᠶᠠᠨ
ᠱᠦᠭᠦᠷᠮᠢᠩᠭ ᠠ
ᠮᠥᠩᠭᠥᠰᠡᠳᠬᠢᠯ
ᠬᠤᠪᠢᠰᠬᠠᠯ

Латин галиг
kOke
ciki
jirUkesir_aSuugiyanSUgUrmingG_amOnggOsedkilqubisqal

Кирилл үсгээр
Хөх
Чих
Зүрх
Шар
Шуугиан
Шүүр
Мянга
Мөнгө
Сэтгэл
Хувьсгал

Нэмэлт 3. Монгол бичгээр хайлт хийхдээ анхаарах зүйлс
Монгол бичигт ижил бичлэгтэй боловч өөр дуудлагатай “Бичлэг ижил, дуудлага өөр”үсгүүд хэд хэд байдаг бөгөөд энэ нь монгол бичгээр хийх хайлтанд ихээхэн нөлөөлдөг
билээ.
Жишээлбэл: t үсэг болон d үсгүүд нь үндсэндээ адил хэлбэр лүрстэй үсгээр бичигдэх
бөгөөд, гарнаас toli гэж оруулсан ч, doli гэж оруулсан ч, хайлтын цонхон дээр ᠲᠣᠯᠢ ‍ гэсэн
ижил бичилтээр гардаг.
Гэхдээ, t болон d нь өөр үсгүүд учир toli гэж оруулах тохиолдол болон doli гэж оруулах
тохиолдолд хайлтын үр дүн нь өөр өөр гарна.

・toli ( ᠲᠣᠯᠢ ) гэж хайлт оруулахад (эхний хэсэг нь таарсан)・doli ( ᠲᠣᠯᠢ ) гэж хайлт оруулахад (эхний хэсэг нь таарсан)Дээрх хоёр жишээнээс харвал хайлтын цонхонд ᠲᠣᠯᠢ ‍ гэсэн адилхан бичилтээр
харагдах боловч хайлтын үр дүн нь огт өөр болж байна. Зөвхөн үсгийн хэлбэр дүрсийг
(ᠲᠣᠯᠢ ) харснаар тухайн үг toli болон doli–ын аль нь болохыг ялган таних боломжгүй гэдэгнь монгол бичгийн өвөрмөц онцлогийн нэг билээ.
Түүнчлэн, монгол бичгийн эгшиг болох o (4-р эгшиг) ба u (5-р эгшиг) ч мөн адиляг ижилхэн бичигддэг “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсгүүд юм. Тиймээс зөвхөн toli ба doliтөдийгүй, tuli болон duli ч мөн адил ᠲᠣᠯᠢ гэсэн яг адилхан бичилтээр бичигддэг. Харахад ягижилхэн ( ᠲᠣᠯᠢ ) мэт боловч, t, d, o, u гэж дуудагдах өөр өөр үсгүүд учир тус бүрээр ньхайлтын үр дүн нь өөр өөрөөр гарч ирдэг.

・tuli ( ᠲᠣᠯᠢ ) гэж хайлт оруулахад (эхний хэсэг нь таарсан)・duli ( ᠲᠣᠯᠢ ) гэж хайлт оруулахад (эхний хэсэг нь таарсан)Монгол бичигт үүнээс гадна g, k гийгүүлэгчүүд болон O (6-р эгшиг), U (7-р эгшиг)зэрэг эгшгүүд ч мөн адил “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсгүүд юм. Мөн, a, e эгшгүүд ч басүгийн эхэнд орсноос бусад үедээ ижил бичигддэг тул монгол бичиг нь зөвхөн хэлбэр
дүрсийг нь хараад яг аль үсэг (аль дуудлага) нь болохыг нь мэдэх боломжгүй байхтохиолдол олон байдаг билээ.
Ийм учраас, Монгол бичгээр хайлт хийхэд хайх гэж буй үгээ зөв бичсэн хэрнээ
хайлт зөв явагдахгүй тохиолдол цөөнгүй гардаг юм.
Тухайлбал, дараах жишээн дээр хайлтын цонхонд ᠨᠢᠬᠡ (nige “нэг”) гэсэн үгийг зөворуулсан мэт боловч хайлтын дүн нь “Not Found!” гэж гарсан байна.

Энэ нь уг толинд ᠨᠢᠬᠡ‍ (nige “нэг”) гэсэн үг байхгүй гэсэн үг биш, харин nike гэж бичиж
хайсан учраас ийм үр дүн гарсан байна.

・Харин nige ( ᠨᠢᠬᠡ) гэж зөв оруулж хайвал дараах үр дүн гарна.

Доорх жишээ ч гэсэн дээрхтэй адил бөгөөд, хайлтын цонхонд ᠬᠤᠶᠠᠷ (qoyar “хоёр”) гэжбичсэн мэт боловч, хэрэг дээрээ оруулсан үг нь quyar учир хайлтын үр дүн нь “Not Found!”болсон байна.

・Харин хайлтын цонхонд qoyar ( ᠬᠤᠶᠠᠷ ) гэж зөв бичиж хайлт хийвэл дараах үр дүн гарах
юм:Дээрх жишээнүүдэд дурдсанчлан, хайлтын цонхонд монгол бичгийн бичилтээр алдаагүйзөв бичсэн ч оруулсан үсэг нь таараагүй бол хайлт үнэн зөв хийгдэж чаддаггүй. Монгол
бичгээр хийх хайлтын үед, хайх гэж буй үгэнд “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсгүүд орсон
байвал хэлбэр дүрс нь хэдий адилхан ч гэсэн үсэг нь өөр өөр учир хайлтын үр дүн өөргардаг гэдгийг үргэлж анхаарч байх шаардлагатай .
Мөн түүнчлэн, “Бичлэг ижил, дуудлага өөр” үсгүүд бүхий үгийг хайх хайлтаа
хялбар дөхөм болгохын тулд хайлтын нэмэлт сонголт болгон “Тодорхой бус хайлт” гэсэн
хайлтыг оруулж өгсөн билээ.
⇒3-3-3-1. Тодорхой бус хайлт ■Тодорхой бус хайлтын хэрэглээ