ETYKA
Abecadło etyki

Program nauczania etyki
w klasach 4–8 szkoły podstawowej

Autor:
Katarzyna Myrcik
Gdynia 2023

1. Wstęp ..................................................................................................................................... 3a) Zgodność z podstawą programową................................................................................... 4b) Warunki realizacji programu ............................................................................................ 5c) Powiązanie programu nauczania etyki z innymi przedmiotami ....................................... 6
2. Cele kształcenia i wychowania .............................................................................................. 7
3. Treści nauczania .................................................................................................................... 8a) Treści nauczania w klasach IV–VI ................................................................................... 8b) Treści nauczania w klasach VII–VIII ............................................................................. 13
4. Sposoby osiągania celów kształcenia .................................................................................. 17a) Metody i formy pracy ..................................................................................................... 17b) Proponowane techniki..................................................................................................... 18c) Dodatkowe teksty kultury ............................................................................................... 19d) Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi – dostosowanie wymagań
edukacyjnych .................................................................................................................. 20
5. Zakładane osiągnięcia uczniów ........................................................................................... 22
6. Propozycje kryteriów oceny i metod sprawdzania osiągnięć uczniów ............................... 23a) Przedmiotowy system oceniania etyki – tradycyjny model oceniania ........................... 23b) Przedmiotowy system oceniania etyki – innowacyjny model oceniania (bez ocencząstkowych) .................................................................................................................. 24

1.

Wstęp

Program nauczania pt. Abecadło etyki uwzględnia odmienność etyki jako przedmiotu
nauczania, wynikającą z faktu, że uczestniczenie w zajęciach jest dobrowolne
i nieobligatoryjne. Deklaracja rodziców (opiekunów prawnych) uczniów dotycząca
uczęszczania na zajęcia z etyki może zostać zmieniona w dowolnym momencie.
Konsekwencją tego jest brak możliwości odwoływania się do wiedzy i umiejętności nabytych
przez uczniów w kolejnych klasach oraz konieczność dostosowania narzędzi dydaktycznychsłużących do realizacji podstawy programowej do konkretnej grupy uczniów oraz ichmożliwości (intelektualnych, emocjonalnych, uczuciowych itd.) wynikających z faz
rozwojowych i indywidualnych potrzeb związanych z funkcjonowaniem w grupie
rówieśniczej i rodzinie.
Kluczowym zagadnieniem w nauczaniu etyki w szkole podstawowej jest postawa
nauczyciela. Powinien on spełniać szereg wymagań zarówno pod względem kwalifikacji
edukacyjnych, jak i kompetencji interpersonalnych. Nauczyciel etyki powinien:- posiadać solidną wiedzę teoretyczną i praktyczną z zakresu etyki, aby móc
przekazywać uczniom kompleksowe informacje na ten temat, dostosowując sposób
przedstawienia treści nauczania do możliwości percepcyjnych dziecka;- umieć dostosować swoje metody nauczania do różnych grup wiekowych oraz
prowadzić lekcje aktywizujące uczniów i inspirujące do samodzielnych dociekań; wykazywać
się kreatywnością i innowacyjnością oraz mieć dobrą orientację w świecie kultury, w którym
poruszają się jego uczniowie;- być świadomy różnych teorii i perspektyw etycznych, takich jak etyka konsekwencji,
deontologia, etyka cnót itp.; powinien być w stanie wyjaśnić uczniom różne punkty widzenia
i pomóc im w rozwijaniu umiejętności analizy i oceny problemów moralnych;- być komunikatywny – wyrażać swoje myśli w sposób zrozumiały dla uczniów;- wykazywać empatię i umiejętność słuchania, aby zrozumieć perspektywy uczniów
i pomóc im rozwijać własne podejście do etyki, odnosząc się do uniwersalnych wartości orazpostaw i poglądów wynoszonych z domu rodzinnego;- kształtować postawy szacunku dla innych ludzi, ich kultury i poglądów orazumożliwiać uczniom swobodne, ale kulturalne wyrażanie swoich przekonań;- być dla uczniów przewodnikiem po etyce i przyjacielem, zachęcać do zadawaniapytań, refleksyjnego przyglądania się postawom ludzi (postaci filmowych, literackich itp.),zajmowania stanowiska moralnego, dyskutowania na temat problemów moralnych’- być wzorcem etycznego postępowania, przestrzegać zasad etyki zawodowej,
zachować poufność informacji oraz postępować zgodnie z wartościami, których uczy.
Powyższe wymagania mają na celu zapewnienie wysokiej jakości nauczania etyki orazpromowanie świadomego i odpowiedzialnego podejścia do moralnych dylematów wśród
uczniów. Realizacja zagadnień zawartych w podstawie programowej musi opierać się na
osobistych doświadczeniach uczestników zajęć, aby umożliwić im odkrycie własnej
perspektywy i budowanie systemu moralnego. Lekcje etyki w szkole podstawowej mająw swoim założeniu:- pomagać uczniom w kształtowaniu podstawowych wartości, takich jak szacunek,
empatia, uczciwość, odpowiedzialność i współpraca – wartości te stanowią fundament dla
zdrowego funkcjonowania społeczeństwa i mogą przyczynić się do przeciwdziałania
pogłębiającemu się kryzysowi moralnemu;

- pomagać uczniom rozwijać umiejętności społeczne, takie jak komunikacja, słuchanie,
dyskutowanie i rozwiązywanie konfliktów – umiejętności te są kluczowe w budowaniu
zdrowych relacji międzyludzkich i przeciwdziałaniu zjawiskom agresji, wykluczenia
społecznego czy nietolerancji;- pomagać uczniom budować świadomość moralną, czyli umiejętność rozpoznawania
i rozumienia moralnych problemów oraz podejmowania rozważnych decyzji;- budować poczucie własnej wartości i zdolność do utrzymania swoich przekonań
moralnych i postaw pomimo nacisków społecznych czy trudnych sytuacji zmuszających do
podejmowania moralnie odpowiedzialnych decyzji;- rozwijać umiejętność moralnego rozumowania u uczniów, rozpoznawania różnych
perspektyw, rozważania konsekwencji działań i podejmowania decyzji opartych na
wartościach.
Lekcje etyki w szkole podstawowej mogą stanowić ważny element w budowaniu
moralnych fundamentów młodych ludzi. Pomagają w kształtowaniu wartości, rozwijaniu
umiejętności społecznych i moralnego rozumowania, co jest niezwykle istotne w czasachkryzysu moralnego, gdy uczniowie potrzebują wsparcia i orientacji w złożonym świecie
wartości i norm społecznych. Edukacja etyczna wspiera (nie zastępuje) wartości wynoszone
z domu rodzinnego, przyjmując za punkt odniesienia klasyczny kanon wartości moralnych,między innymi: godność, sprawiedliwość, prawość, troskę, mądrość, odpowiedzialność,szacunek.
a) Zgodność z podstawą programową
Program nauczania Abecadło etyki jest zgodny z podstawą programową etyki dla szkół
podstawowych zawartą w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego
2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy
programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów
z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia
ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej
przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. 2017 poz.
356, 2018 poz. 1679, 2021 poz. 1533, 2022 poz. 609 i 1717 oraz 2023 poz. 312).
Podstawową pomoc ułatwiającą realizację zagadnień przedmiotowych stanowi wydana
przez Wydawnictwo OPERON publikacja autorstwa Andrzeja Wołosewicza i Katarzyny
Myrcik Etyka dla szkoły podstawowej, której cz. 1. przewidziana jest do wykorzystania w
klasach 4–6, a część 2. – w klasach 7–8.
Program spełnia wymagania zawarte w podstawie programowej w zakresie:- celów kształcenia,- treści nauczania,- warunków i sposobu realizacji.
Niniejszy program w pełni realizuje zawarte w zaleceniach wstępnych postulaty:- budzenia i rozwijania refleksyjności i wrażliwości aksjologicznej ucznia orazkształtowania postawy szacunku, otwartości, współdziałania i odpowiedzialności;- roli nauczyciela jako osoby, która umożliwia uczniom wyrażanie swojej naturalnej
ciekawości i namysł nad moralnością oraz działania na rzecz innych i we współpracyz innymi;

- wyposażenia uczniów w kompetencje umożliwiające oceny moralne; przygotowanie
młodych ludzi do odpowiedzialnego uczestniczenia w życiu społecznym, między innymi
poprzez uświadomienie im, że formułowanie ocen moralnych dotyczących faktycznych
zdarzeń i osób wymaga taktu, wrażliwości aksjologicznej, wnikliwości i wiedzy.
b) Warunki realizacji programu
Program nauczania Abecadło etyki odwołuje się do publikacji składającej się z dwóchczęści: część 1. dla klas 4–6, część 2. dla klas 7–8. Podział na części wynika z odmiennych
potrzeb i możliwości percepcyjnych dzieci w różnych etapach ich rozwoju. Konsekwencją
tego jest modułowy układ zagadnień i możliwość realizowania treści programowych
w sposób spiralny. Podział na moduły powiązane z podstawą programową pozwala na
omawianie problemów wymagających większej dojrzałości w klasach starszych orazskupienie się już od klasy 4 na rozważaniach na temat zachowania ludzi, relacjimiędzyludzkich, rozbudzaniu w uczniach refleksyjności i wrażliwości moralnej – które
stanowić będą fundament edukacji etycznej w klasach 7–8.
Propozycja realizacji treści programu w sposób spiralny wynika z podziału każdego tematu
na kilka zagadnień, które mogą być omawiane na poszczególnych jednostkach lekcyjnych
w klasach 4–6 i 7–8. Nauczyciel sam wybiera, biorąc pod uwagę możliwości uczniów, które
elementy danego tematu zrealizuje w poszczególnych klasach. Taki układ treści stwarzamożliwość powrotu do tematu na coraz to wyższym poziomie, uzupełniania, pogłębienia
i utrwalania zdobytej wiedzy. Materiał edukacyjny jest wprowadzany i powtarzanystopniowo, co umożliwi pogłębianie i utrwalanie wiedzy na przestrzeni czasu. W ramach
spiralnego nauczania etyki, w każdym kolejnym roku szkolnym materiał jest prezentowany
w bardziej zaawansowany sposób, poszerzony o nowe elementy. Jest to alternatywny dla
podejścia liniowego model, w którym materiał jest prezentowany sekwencyjnie i tylko raz.
Korzyści wynikające ze spiralnej realizacji treści programu nauczania:- wprowadzanie zagadnień w oparciu o zasadę stopniowania trudności;- powtórzenia pozwalające na pogłębianie i odkrywanie nowych aspektów tematu oraz
utrwalanie informacji;- dostosowanie procesu nauczania do indywidualnych potrzeb uczniów, dostosowanie
tempa i stopnia zaawansowania materiału, aby sprostać różnym poziomom zdolności
i odnieść się do zainteresowań uczniów;- realizacja wszystkich zagadnień bez obawy, że na tematy zaplanowane jako ostatnie
zabraknie czasu;- wielostronne i szerokie ujęcie tematów, co umożliwia uczniom dostrzeżenie różnych
aspektów i powiązań między zagadnieniami oraz holistyczne podejście do edukacji etycznej,
które uwzględnia powiązania między przedmiotami;- motywowanie uczniów i zainteresowanie ich przedmiotem dzięki możliwości
wykorzystania nabytej uprzednio wiedzy, ocenie własnych postępów; zdobywanie pewności
siebie w zakresie zdobytej wiedzy;- możliwość włączenia do grupy na dowolnym etapie uczniów, którzy dotychczas nie
uczestniczyli w lekcjach etyki.
Wdrożenie programu w szkole nie wyklucza jednak tradycyjnego, linearnego podejścia.
Wybór sposobu realizacji treści programowych zależy od nauczyciela. Wprowadzenie
spiralnego programu nauczania wymaga od nauczyciela starannego zaplanowania treści

programowych na przestrzeni lat, ale daje również pełną autonomię w wyborze zagadnień na
dany rok szkolny.
Niezależnie od wyboru podejścia: spiralnego czy linearnego, treści programowe powinny
być przekazywane w odwołaniu do doświadczeń osobistych ucznia jako inspiracja dodociekań filozoficznych i dyskusji, tak by uczestnicy zajęć mogli wyrażać swoją ciekawość
i formułować własne opinie. Lekcje etyki powinny być prowadzone innowacyjnie
i nowocześnie, bez nacisku na opanowanie pojęć i sprawdzania znajomości definicji,
w atmosferze sprzyjającej swobodnej wypowiedzi i poszukiwaniu rozwiązań problemów
moralnych.
W toku realizacji treści dla klas 4–6 zaplanowano 80 godzin, a dla klas 7–8 – 50. Pozostałe
godziny w każdym roku szkolnym nauczyciel może przeznaczyć na pogłębienie zagadnień,dostosowując czas realizacji poszczególnych tematów do możliwości i potrzeb uczniów.
Powinien także umożliwić uczestnikom lekcji dodatkowe formy aktywności, które sprawią,że lekcje będą atrakcyjne, radosne i twórcze, między innymi:- oglądanie filmów o tematyce etycznej;- pracę z tekstami kultury wysokiej i popularnej, np. omówienie lektury dodatkowej,
analizę tekstów piosenek, plakatów, fotografii, obrazów, memów;- działania twórcze, np. pracę z generatorami memów, rysowanie ilustracji, gryplanszowe, klocki konstrukcyjne, zabawy dramowe;- planowanie akcji społecznej (szkolnej, lokalnej);- wolontariat.
c) Powiązanie programu nauczania etyki z innymi przedmiotamiTreści nauczania ujęte w podstawie programowej umożliwiają prowadzenie lekcji etyki
w korelacji z innymi przedmiotami. Dobór problemów moralnych stawia w centrum relacje
człowieka z innymi ludźmi, sobą samym, światem rzeczy, wytworów ludzkich, światem
przyrody i Bogiem ujmowanym jako Sacrum.
Każdy z tych obszarów tematycznych narzuca odniesienia do utworów literackich
znajdujących się w kanonie lektur szkolnych. Tym samym akcent w interpretacji innych
utworów na lekcjach języka polskiego przenosi się na aspekty etyczne, analizę uczuć i emocjibohaterów, motywacji i konsekwencji ich postępowania, przestrzegania i łamania norm
moralnych.
Podobne możliwości wynikają z omawiania zagadnień odwołujących się do życia
społecznego czy historii, stawiając edukację etyczną w kręgu zagadnień szeroko pojmowanej
humanistyki. Budzenie zainteresowania sprawami otaczającego świata nie tylko podnosiświadomość dziecka dotyczącą funkcjonowania instytucji publicznych czy państwa, lecztakże przyczynia się do wzrostu jego kompetencji komunikacyjnych i społecznych. Ogromnypotencjał tkwi także w wykorzystaniu nowoczesnych mediów do celów edukacyjnych. Świat
kultury cyfrowej, w którym zanurzone są dzieci, stwarza wiele korzyści oraz zagrożeń.
Konieczne jest zatem uczenie weryfikowania prawdziwości treści propagowanych przez
internet oraz analizowania ich pod kątem (nierzadko wątpliwych) wartości moralnych
i walorów wychowawczych. Wyzwaniem dla nauczyciela staje się więc posiadanie aktualnej
wiedzy o grach komputerowych, formach komunikacji internetowej, języku nastolatków oraz
sprawne posługiwanie się technologią informacyjno-komunikacyjną.

Zagadnienia programowe związane z ekologią, moralnymi aspektami troski o środowisko
naturalne mieszczą się w kręgu tematów przyrodniczych, wpierając rozumienie zagadnień
z zakresu biologii, geografii czy fizyki.
Ważnym elementem edukacji etycznej jest analiza wartości wypływających z religii.
Zadaniem nauczyciela jest wyposażenie uczniów w rzetelną wiedzę ogólną o wielkich
religiach świata i uświadomienie uczniom tego, jakie wartości są wspólne dla wszystkich
religii. Akcent postawiony na podobieństwa ma kształtować postawę szacunku wobec
wszystkich ludzi, niezależnie od ich wyznania oraz dostrzegania różnorodności kulturowej.
Możliwość międzyprzedmiotowego łączenia treści nauczania jest zależna niemalwyłącznie od poziomu wiedzy ogólnej uczniów. Nauczyciel powinien dążyć do jaknajszerszego przedstawiania treści etycznych w odwołaniu do różnorodnych przykładów.
Umocowanie zagadnień przedmiotowych w szerokim kontekście wskazuje na ich
uniwersalność i utrwala pozycję etyki jako przedmiotu odwołującego się do fundamentów
funkcjonowania człowieka w świecie.

2.

Cele kształcenia i wychowaniaUczeń/uczennica:- posiada ogólną wiedzę dotycząca celu i zakresu etyki;- potrafi wypowiedzieć się na temat elementarnych wartości, zająć stanowisko
i uzasadnić je, wykazuje się umiejętnością słuchania;- zna prawa i obowiązki młodego człowieka wobec siebie i innych ludzi, rozumiepojęcie dobra wspólnego w odniesieniu do rodziny, środowiska szkolnego, ojczyzny,
przyrody;- analizuje doświadczenia moralne w oparciu o konkretne sytuacje zaczerpnięte z życia,
przykłady literackie i filmowe, formułuje pytania, potrafi nazwać uczucia i emocje, dostrzega
słabe i mocne strony, pozytywne i negatywne konsekwencje postępowania;- obserwuje świat, w którym żyje, i poddaje analizie różnorodne aspekty
funkcjonowania (wobec innych ludzi, siebie samego/samej, ludzkich wytworów, przyrody,
wartości religijnych), ma świadomość różnorodności dotyczącej przekonań, wierzeń,systemów kulturowych;- ma świadomość godności osobistej, analizuje swoje mocne i słabsze strony, pracuje
nad samodoskonaleniem;- rozumie wartość życia i zdrowia, dba o swoje zdrowie, odnosi się z szacunkiem doswojego ciała, troszczy się o dobrostan swój i innych, budując pozytywne relacje
z otoczeniem;- przyjmuje postawę szacunku, posługuje się językiem wolnym od dyskryminacji;- doskonali się w samodzielnym poszukiwaniu wiedzy i mądrości, potrafi przewidywać
pozytywne i negatywne konsekwencje postępowania;- potrafi współpracować z innymi;- jest osobą wrażliwą na dobro i na cierpienie, otwartą na potrzeby innych;- przyjmuje postawę aktywną podczas pracy na lekcji i na płaszczyźnie działań na rzecz
społeczeństwa (wolontariat, projekty społeczne, akcje charytatywne).

3.

Treści nauczaniaa) Treści nauczania w klasach 4–6
Lp.
Zagadnienia

1.
1.1.

1.2.

1.3.

1.4.

1.5.

1.6.

Ja i świat wokół mnie
Zapraszamy na etykę
- wprowadzenie pojęć: etyka, moralność, filozofia, dobro,szczęście – i relacji między tymi pojęciami- formułowanie problemów moralnych- cele kształcenia etycznego- wyjaśnienie słowa dobro w sensie moralnym i pozamoralnym- przykłady dobra moralnego i pozamoralnego
Mój zwykły dzień
- wzajemność, troska, obowiązek, szacunek jako zasady życia
społecznego- przykłady postawy szacunku wobec rodziców, nauczycieli,koleżanek i kolegów oraz innych ludzi – dorosłych i dzieci- sieć powiązań (moje relacje z innymi osobami)
Co się dzieje wokół mnie?
- wprowadzenie pojęcia: zasada- zasady stanowiące fundamenty dobrych relacji z innymi:życzliwość,wzajemność,uprzejmość,cierpliwość,wrażliwość, uważność
- zdrowe relacje z innymi- tworzenie regulaminu, zbioru zasad dobrej dyskusji
Nie jesteśmy Robinsonami Kruzoe- przedstawienie problemu samotności – analiza postawy
bohatera powieści/filmu- analiza problemu samotności jako problemu moralnego- kształtowanie postawy szacunku i wyrozumiałości wobec
osób starszych (seniorów), słabszych, potrzebujących
pomocy- wprowadzenie pojęcia empatii
Moje znajomości i przyjaźnie
- wprowadzenie pojęć: przyjaźń, koleżeństwo, zaufanie,
konsekwencja- analiza postawy bohatera powieści/filmu- budowanie dobrych relacji – jak zdobyć przyjaciela- praca z tekstem filozoficznym – Arystotelesowskie
rozumienie przyjaźni
Czego Kubuś Puchatek potrzebuje do szczęścia?

Zgodność
z podstawą
programową
I.1.d), I.2, I.4, I.7,
III.1, VII.3

II.1, II.2, II.3,
II.20, III.1, III.2,
III.4, V.8, VII.1

I.1.d), I.10, II.1,
II.2, II.3, II.20

I.1.f), II.3, II.4,
II.20, VII.1, VII.2

I.1.f), II.20, VII.2,
VIII.2

I.1.f), IV.1, IV.2,

1.7.

2.
2.1.

2.2.

2.3.

2.4.

2.5.

- świat rzeczy w kontekście wartości materialnych
i niematerialnych- kształtowanie postawy szacunku wobec wytworów ludzkiej
pracy, dbania o przedmioty będące własnością indywidualną
- kształtowanie wrażliwości i uważności wobec osób w trudnej
sytuacji materialnej; radość dawania- dzielenie się jako problem moralny- wprowadzenie pojęcia braterstwa
Kłamstwo ma krótkie nogi
- wprowadzenie pojęcia: zło moralne i pozamoralne- kłamstwo jako zło moralne- formułowanie sądów moralnych dotyczących kłamstwa
z wykorzystaniem pojęć: zaufanie, konsekwencje, godność
Jacy jesteśmy
Wszyscy jesteśmy „bliźniakami”- rozwijanie umiejętności samooceny, poznawania swoich
mocnych i słabszych stron- wprowadzenie pojęcia: osoba- dostrzeganie podobieństw i różnic między osobami- dociekanie, na czym polega indywidualność każdej osoby- kształtowanie postawy szacunku dla każdej osoby w związku
z jej osobową godnością
- wprowadzenie pojęć: bliźni, zasady miłości bliźniego
Dlaczego się (czasami) wstydzimy?
- analiza sytuacji związanych z poczuciem wstydu- nazywanie emocji- poszukiwanie sposobów na radzenie sobie z negatywnymi
emocjami„Za szkody wyrządzone przez dzieci odpowiadają rodzice”- wprowadzenie pojęć własności prywatnej i własności
publicznej- kształtowanie postawy poszanowania wytworów ludzkiej
pracy- wprowadzenie pojęcia: odpowiedzialność
- troska o wspólne dobro jako zasada moralna
Magiczne słowa: proszę, przepraszam, dziękuję
- opisywanie sytuacji moralnych w kontekście intencji,
motywów działania, okoliczności działania, treści (proszenia,
przepraszania,wyrażaniawdzięczności)iskutku(konsekwencji)- rozpoznawanie oraz nazywanie emocji towarzyszących
proszeniu, przepraszaniu, wdzięczności
Co inni mówią o mnie, co ja mówię o innych i dlaczego to jest
ważne

IV.3

I.1.b), I.1.f),
II.7.c), II.19

II.15, III.1, III.2,
III.3

I.1.b), I.1.c), VII.2

I.1.d), I.10., IV.2,

I.1.a), I.1.c), II.20

I.1.b), II.12, II.13,
II.14

2.6.

2.7.

2.8.

3.
3.1.

3.2.

- wprowadzenie pojęcia: przemoc słowna
- omówienie zasady niekrzywdzenia- poszukiwanie sposobów na rozwiązywanie konfliktów bez
stosowania przemocy- plotka jako przyczyna konfliktów, nieporozumień
i fałszywych wyobrażeń
Ja w świecie przyrody- opisywanie życia ludzi w dawnych czasach i współcześnie
- związek człowieka z przyrodą
- docenianie wartości miejsca, w którym żyjemy- przyroda jako dobro wspólne- traktowanie zwierząt jako problem moralny- rozważanie, na czym polega właściwe traktowanie zwierząt
i ochrona przyrody- kształtowanie postawy odpowiedzialności człowieka zaśrodowisko przyrodnicze i warunki życia dla przyszłych
pokoleń
Szkoła i oceny- mądrość jako wartość autoteliczna- ocena szkolna jako wartość instrumentalna- wskazanie różnicy pomiędzy oceną szkolną a oceną moralną
człowieka- wykorzystanie informacji zwrotnej jako motywacji dorozwoju i eliminowania wad
Jak żyć, gdy strach ma wielkie oczy
- rozważanie na temat poczucia szczęścia
- wskazanie różnicy pomiędzy szczęściem a przyjemnością
- analiza emocji towarzyszących człowiekowi w sytuacjachbędących źródłem szczęścia i przykrości
- rozważanie, które normy moralne w uniwersalny sposób
pomagają budować właściwe relacje z innymiUczę się siebie i innych
Nasze wspólne dobro- różnorodność kryteriów wartościowania przedmiotów- kształtowanie postawy szacunku do rzeczy jako wyrazu
szacunku od osób, które je wytwarzają lub na nie pracują
- troska o wspólne dobro w rodzinie, w społeczeństwie,w świecie przyrody
Dlaczego patrzymy w lustro?

V.1, V.2, V.3,
V.4, V.5, V.6,
V.7, V.8, VII.1,
VII.2, VII.4, VII.5

I.6, III.3, VII.4

I.1.b), I.1.c), I.12,
VII.1, VII.5,
VIII.3I.1.d), I.9, II.1,
II.6.a), II.20, IV.1,
IV.2, V.1, V.3,
V.4, V.5, V.6

I.1.a), I.1.b),

3.3.

3.4.

3.5.

3.6.

3.7.

- doskonalenie umiejętności poznawczych, oddzielanie faktów
od opinii, uczuć i emocji- związek pomiędzy własnymi emocjami a postrzeganiem
samego siebie- wprowadzenie pojęcia: wielokulturowość
- wskazanie różnic kulturowych w wybranych przykładach- uświadomienie, że ludzie w obrębie jednego społeczeństwa
mogą różnić się zarówno kulturą, zbiorem przekonań, jaki systemem wartości
- kształtowanie postawy szacunku wobec osób o odmiennej
kulturze
Zasada „postaw się na moim miejscu”- wprowadzenie pojęć: solidarność, współczucie, tolerancja,
empatia- analiza postępowania postaci literackich i filmowych- kształtowanie postawy wrażliwości, uważności, empatii- doskonalenie umiejętności rozwiązywania konfliktów bez
odwoływania się do przemocy- wprowadzenie pojęcia: cyberprzemoc- omówienie sposobów reagowania na cyberprzemoc
i możliwości uzyskania pomocy w trudnej sytuacji
Czy muszę mieć wszystko i natychmiast?
- rodzina jako dobro wspólne- kryteria potrzeb i wartościowania- wprowadzenie pojęcia: akceptacja- dawanie i branie
Moja klasa – ile tu zależy ode mnie?
- klasa, środowisko szkolne jako dobro wspólne- kształtowanie postawy odpowiedzialności za dobra
materialne i relacje międzyludzkie w otoczeniu szkolnym- uświadamianie możliwości zmiany różnych aspektów
funkcjonowania ucznia w szkole- integracja jako jeden z czynników wpływających na
atmosferę uczenia się i efektywne współdziałanie
Dlaczego słowa są ważne?
- utrwalenie pojęcia: przemoc- rodzaje przemocy- katalog zasad kulturalnej komunikacji- mówienie o uczuciach jako sposób radzenia sobie z przemocą
słowną
- uniwersalny charakter zasady niekrzywdzenia
Pomagam, bo mogę pomóc. O superbohaterach
i wolontariuszach. O altruistach i egoistachI.1.c), II.2, II.3,
II.9, II.18, II.20

I.1.b), I.1.c),
I.1.d), I.8, II.12,
II.13, II.14, II.18,
II.20, III.13,
VII.1, VII.2

I.1.b), I.4, I.9,
II.6.a), II.6.b)

II.7.a), II.7.b),II.20, IV.2

I.4, I.7, I.8, I.9,
I.10, I.12, II.12,
II.13, II.14

I.1.f), II.4, II.18,
II.20, III.10, VII.2

- zasada solidarności i przykłady działań solidarnych- wprowadzenie pojęć: altruizm, egoizm, wolontariat- idea udzielania pomocy osobom potrzebującym
- moralny wymiar wolontariatu- analiza postępowania postaci literackich i filmowych
3.8. Po co są zasady ruchu drogowego i co mają wspólnegoz moralnością? Prawa człowieka- wprowadzenie pojęć: norma moralna, praw człowieka- rola zasad i norm w życiu człowieka- uniwersalność i geneza norm moralnych- prawo do życia – życie jako wartość fundamentalna- analiza postępowania postaci literackich i filmowych
3.9. Sport i rywalizacja jako ćwiczenie charakteru- zasada fair play- rozpoznawanie swoich mocnych i słabych stron, praca nad
doskonaleniem charakteru- budowanie poczucia własnej wartości jako podstawy
odporności na niepowodzenia i trudne sytuacje życiowe- troska o własne zdrowie jako powinność moralna- porażka jako nieodłączny element życia i wyzwanie dosamodoskonalenia
3.10. Czas goni nas- odróżnianie faktów od powinności i wartości
- kształtowanie poczucia odpowiedzialności za własne zdrowie- pośpiech, nadmierne tempo życia – negatywne zjawiska
współczesności i ich konsekwencje- problem właściwego gospodarowania czasem- analiza tekstów kultury w kontekście problemów moralnych
3.11. Co się dzieje w internecie? Ja w sieci- utrwalenie pojęcia: cyberprzemoc- internet a ograniczenie świadomości i dobrowolności
ludzkich działań
- przykłady właściwego i niewłaściwego wykorzystania
technologii informacyjnych- wprowadzenie pojęcia: wykluczenie cyfrowe; uwrażliwienie
na potrzeby osób starszych- konsekwencje niewłaściwego wykorzystania technologii
informacyjnych- wpływ
nadmiernego
korzystaniaztechnologii
informacyjnych na relacje międzyludzkie i życie rodzinne- plagiat – dyskusja nad moralnym aspektem kradzieży
własności intelektualnych- formułowanie
problemów
moralnychzwiązanychz publikowaniem własnego i cudzego wizerunku w internecie
4.
Nauki starożytnych mędrców
4.1. Wiem, że nic nie wiem, czyli podyskutuj z Sokratesem

I.10, I.11, I.12,
I.13, II.10, II.11

II.17, III.2, III.3,
III.5, III.7

I.1.a), I.3, III.5,
III.7, VII.2, VII.3

I.8, II.4, IV.5,
IV.6, VII.3, VII.4,
VII.5

I.3, VII.5, VIII.1,

4.2.

4.3.

4.4.

- Sokrates – ojciec etyki- Sokratejska koncepcja dobra- dyskusja jako sposób dochodzenia do prawdy- kształtowanie umiejętności dyskutowania- wprowadzenie pojęcia cnoty i sumienia- cnoty Sokratejskie i cnoty kardynalne (męstwo, roztropność,sprawiedliwość, umiarkowanie)- doskonalenie umiejętności odróżniania faktów od opinii
Stoicki ideał mędrca
- przedstawienie stoickiego ideału mędrca w oparciu o postać
Marka Aureliusza- idea życia zgodnego z naturą
- wykorzystywanie w opisie postaw omawianych postaci pojęć:stoicki spokój, równowaga
Czy da się oddychać spalinami? Ja i środowisko- utrwalenie zasady solidarności w kontekście ochrony
przyrody jako wspólnego dobra i odpowiedzialności za
przyszłe pokolenia- wyjaśnienie, co to jest społeczeństwo obywatelskie- przykłady postaw obywatelskich- poszukiwanie rodzajów aktywności ekologicznej
Etyka w życiu codziennym. Podsumowanie- synteza wiadomości
- utrwalenie opanowanych pojęć
- autorefleksja na temat własnego udziału w lekcjach etyki
w danym roku szkolnym- ewaluacjab) Treści nauczania w klasach 7–8
Lp.
Zagadnienia

1.
1.1.

VIII.5

III.5, III.7, III.8,
VIII.4II.8.e), II.18,
II.20, V.1, V.3,
V.5, V.6

VII.1, VII.3, VII.4

Zgodność
z podstawą
programową

Jacy jesteśmy?
Leśniczy czy myśliwy? Człowiek dawniej i dziśI.1.b), I.1.c),- utrwalenie pojęć poznanych na wcześniejszym etapie edukacji: I.1.d), I.5, I.9,
I.12, III.1, VII.4
akceptacja, altruizm, cnota, dobro wspólne, egoizm, empatia,
fair play, konsekwencja, normy moralne, powinności, prawa
człowieka, reguła, solidarność, sumienie, społeczeństwo
obywatelskie, tolerancja, wspólne dobro, współczucie,
wzajemność, współodpowiedzialność, zasada niekrzywdzenia- wprowadzenie pojęć: godność człowieka, dobro godziwe,użyteczne i subiektywnie zadowalające (przyjemność)- przykłady dóbr różnych rodzajów; różnice między nimi
- zmienność kryteriów oceny moralnej- dyskusja nad potrzebą posiadania uniwersalnych norm
moralnych

1.2.

1.3.

1.4.

2.
2.1.

2.2.

2.3.

2.4.

Być w czymś dobrym- wprowadzenie pojęcia: cnota etyczna, przypomnienie pojęcia:cnoty kardynalne- definiowanie własnych zalet, mocnych stron, ukrytych
talentów- potrzeba samodoskonalenia
Od Kubusia Puchatka do Arystotelesa – czego potrzebujemy
do szczęścia?
- szczęście, dobre życie jako cel- Arystotelesowska droga do szczęścia
- zasada „złotego środka”- wartości materialne a wartości duchowe w kontekście pytań
o dobre życie
Cnoty średniowiecza- Sokratejskie i Arystotelesowskie rozumienie cnoty- cnoty rycerskie a kardynalne- dyskusja nad aktualnością etyki cnót
Podobieństwa i różnice
Co to są normy moralne i skąd się biorą?
- rozpoznawanie swoich zdolności oraz umiejętności
współdziałania
- przetrwanie w trudnej sytuacji jako wyzwanie etyczne –wartość życia
- geneza norm moralnych- religia jako źródło i zbiór norm moralnych- Deklaracja Praw Człowieka – praca z tekstem
Drzewo religii- wartości moralne wielkich religii: judaizmu, hinduizmu,
chrześcijaństwa, islamu, buddyzmu- Bóg jako najwyższe dobro- podobieństwa w zakresie postrzegania moralności
w poszczególnych religiach- formułowanie problemów moralnych w oparciu o przeczytanyfragment Biblii- wprowadzenie pojęcia: tolerancja religijna
Czy człowiek niewierzący może być moralny?
- uświadomienie, że w społeczeństwie istnieją obok siebie osoby
wierzące i niewierzące, wiara bądź niewiara jest kwestią
osobistą
- kształtowanie postawy tolerancji i szacunku dla każdego
człowieka, niezależnie od jego przekonań religijnych- wprowadzenie pojęcia: etyka niezależna
- spolegliwy opiekun i oczywistość serca jako pojęcia
definiujące etyczne poglądy Tadeusza Kotarbińskiego„Niebo”. Nie, bo? Od duszy do etyki biznesu

I.1.b), I.1.d), I.4,
III.3, VIII.2,
VIII.5I.1.b), I.1.d), I.4,
IV.1, VII.3,
VII.4, VIII.2

II.16, III.13,
VI.4, VI.5, VI.6,
VII.5, VIII.5

I.10, I.11, I.13,
II.2, II.9, II.10,
II.11, II.20, VI.1,
VI.2, VI.3, VI.4,
VI.5, VI.6, VI.7,
VII.1, VII.2,
VII.3, VII.4,
VII.5
II.2, II.3, II.20,
VI.2, VI.3, VI.6,
VI.7, VII.1,
VII.2, VII.3

II.2, II.3, III.13,
VI.1, VI.4, VI.5,
VIII.10

II.2, II.7.c),

3.
3.1.

3.2.

3.3.

3.4.

3.5.

- autonomia moralna w kontekście wyboru: mieć czy być- zagadnienie interioryzacji norm moralnych- bezinteresowność a nastawienie na zysk
- dyskusja nad moralnymi aspektami ściągania- odpowiedzialność biznesu- dyskusja na temat uczciwości i manipulacji w reklamie
Punkt widzenia
Na czym polegają dylematy moralne? Bioetyka- wyjaśnienie pojęcia: dylemat moralny- wprowadzenie pojęcia: bioetyka- przykłady problemów bioetycznych (np. aborcja, eutanazja,
kara śmierci)- kryteria formułowania ocen moralnych- kształtowanie postawy szacunku wobec życia jako dobra fundamentalnego- wartości w wybranych kwestiach bioetycznych- formułowanie problemów moralnych
Autorytet w etyce- wprowadzenie pojęcia: autorytet- kryteria oceny autorytetów- dawne i obecne autorytety
Autorytety prawdziwe i fałszywe- wprowadzenie pojęć: sceptycyzm, krytyczne myślenie- słowa a czyny- uleganie autorytetom a odpowiedzialność za własne decyzje- fałszywe autorytety- formułowanie problemów moralnych związanychz odwoływaniem się do fałszywych autorytetów- analiza tekstów kultury w kontekście współczesnych
autorytetów
Wstyd i wyrzuty sumienia. Co zrobić, by dobrze czuć się zesobą?
- wstyd jako problem moralny- wstyd a poczucie własnej wartości
- wprowadzenie pojęcia: sumienie- sumienie a rozwój duchowy człowieka- mechanizm działania sumienia- zagrożenie płynące z zagłuszania głosu sumienia- analiza tekstów kultury w kontekście postaw człowieka
współczesnego- definiowanie problemów moralnych ukazanych w tekstachkultury
Rodzina, obowiązki a nasze decyzje moralne. Etyka
Kantowska- rodzina jako dobro wspólne- różne modele małżeństwa i rodziny

II.16, II.20,
III.11, III.12,
III.13, IV.8,
VI.3, VII.3,
VII.4, VII.5

I.8, I.9, I.13,
I.14, VII.1,
VII.2, VII.3,
VII.4, VII.5

I.1.d), I.9, VII.1,
VII.2, VII.3

I.9., VII.1, VII.2,
VII.5

I.1.b), I.1.d),
III.9, VII.1,
VII.2, VIII.5

I.1.d), I.1.e), II.2,
II.6.a), II.6.b),III.4, III.11,
VII.2, VII.3,

4.
4.1.

4.2.

4.3.

4.4.

- obraz rodziny kreowany przez współczesne media- obowiązki domowe członków rodziny i inne obowiązki
rodziców i dzieci- autonomia człowieka, działania oraz postawy autonomiczne
i nieautonomiczne- etyka obowiązku Immanuela Kanta- analiza doświadczeń uczniów lub innych osób jako działania
nakazane, zakazane, dozwolone, nadobowiązkowe(supererogacyjne)- wprowadzenie formuł imperatywu kategorycznego i ich
interpretacja
Nasze wspólne dobroNowożytne teorie umowy społecznej- natura ludzka – rozważania o skłonności człowieka do zła- działania nakazane, zakazane, dozwolone, nadobowiązkowe(supererogacyjne) w kontekście powinności człowieka wobecpaństwa- wprowadzenie pojęć: demokracja, społeczeństwo obywatelskie- prawa człowieka w demokratycznym państwie- demokracja jako modelowy ustrój polityczny- przykłady instytucji demokratycznych- możliwości wpływania na zmiany w polityce państwa
Zasada „przede wszystkim ja” a zasada „przede wszystkimmy”- postawy egoistyczne, konformistyczne, altruistyczne- ojczyzna jako dobro wspólne- różnica między patriotyzmem a szowinizmem- faktyczne (współczesne i historyczne) przykłady postaw
patriotycznych- praca na rzecz ojczyzny
Czy wiem, skąd się wzięły nasze zwyczaje, nawyki i co z tą
wiedzą mogę zrobić?
- normy moralne w naszym życiu, ich geneza i sposób
obowiązywania- przyczyny i skutki łamania zasad moralnych- etyka zawodowa
Co wiemy o wartościach?
- wartości obiektywne i subiektywne- wrażliwość, uważność, tolerancja jako podstawa dokonywania
ocen moralnych- kształtowanie postawy szacunku wobec innych- godność człowieka- kłamstwo jako najbardziej rozpowszechniony przejaw zła
moralnego- ocena postępowania osób, postaci literackich i filmowych
w kontekście naruszenia norm moralnych i pozamoralnych

VII.4, VIII.6

I.1.d), I.1.e), I.6,
II.8.a), II.8.d),II.8.e), II.11

II.8.a), II.8.b),
II.8.c), II.8.e),
III.10, IV.4, IV.7

I.11, II.17,
III.12, VII.3

I.1.d), I.2, I.10,
II.19, III.2,
III.12, VII.2,
VII.5

4.5.

4.6.

4.7.

4.

Co mogę ja sam/sama, a co możemy wspólnie
- prawa ucznia, prawa dziecka, prawa człowieka- uniwersalność norm
- interioryzacja norm
- szkoła jako wspólne dobro- kształtowanie postawy zainteresowania problemami innych
osób i troski o dobro wspólne- aktywność w środowisku (lokalnym, narodowym,
przyrodniczym) jako wyraz troski o wspólne dobroRóżne oblicza miłości
- miłość jako źródło problemów moralnych- różne rodzaje miłości
- miłość a zakochanie- analiza i etyczna ocena postaw bohaterów literackich
i filmowych
Etyka – co wiemy już na pewno? Powtórzenie- podsumowanie edukacji etycznej w szkole podstawowej- ewaluacja przedmiotu- autorefleksja

I.1.a), I.1.d),
I.1.e), I.12,
II.7.a), II.7.b),II.8.a), II.8.e),II.10, II.11, III.4,
III.12

I.1.a), I.1.b),
I.1.c), I.1.d), II.5,
II.15, III.5, III.6,
VII.2

VII.1, VII.3,
VII.4

Sposoby osiągania celów kształceniaa) Metody i formy pracy
W trakcie planowania zajęć z etyki w szkole podstawowej nauczyciel powinien
skoncentrować się na celach dotyczących wychowania moralnego, mając na względzie
praktyczny wymiar edukacji etycznej w klasach 4–8. Rozwój moralny uczniów będzie
odbywał się stopniowo. W klasach młodszych należy skupiać się na powinnościachi obowiązkach, aby w klasach starszych uczniowie poszerzali rozumienie siebie
i otaczającego ich świata na tyle, by w przyszłości mogli funkcjonować jako osoby dojrzałe
do formułowania sądów moralnych (w zakresie przypisanym do etapu rozwojowego)i uzasadniania własnego stanowiska. Rolą nauczyciela jest wspieranie ucznia w rozwoju,
który dokonuje się na wielu dopełniających się płaszczyznach, spośród których najistotniejsze
znaczenie mają dom rodzinny i wynoszone z niego wartości oraz krąg uniwersalnych wartości
klasycznych.
Trudnością dla nauczyciela jest niewątpliwie uczestnictwo w zajęciach osób
o zróżnicowanym poziomie wiedzy etycznej. W związku z tym powinien on umiejętnie
wybierać takie metody i techniki nauczania, dzięki którym dostosuje treści wprowadzane na
lekcjach do niejednakowych możliwości uczniów. Zadaniem nauczyciela jest wspieranieszeroko pojętego rozwoju moralnego uczniów, bycie ich przewodnikiem i przyjacielem na
drodze do samodzielnego odkrywania zasad i norm moralnych.
Zalecaną metodą pracy jest ocenianie kształtujące, czyli:- podawanie i objaśnianie uczniom celów lekcji oraz określanie kryteriów sukcesu
w języku ucznia (dowiesz się, poznasz, nauczysz się);- zadawanie pytań pobudzających do myślenia (pytania kluczowe, dialog, dyskusja);

- udzielanie uczniom informacji zwrotnych (co dana osoba zrobiła dobrze, co należy
poprawić, jak należy poprawić);- motywowanie uczniów do współdziałania (praca w parach, małych grupach, ocenakoleżeńska);- wspomaganie uczniów, by stali się autorami procesu uczenia się (samoocena).
Nauczyciel może swobodnie wybierać elementy poszczególnych strategii, dbając o dobrą
atmosferę w klasie, organizując lekcje w taki sposób, aby były przyjemne, ciekawei bezstresowe. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy lekcje odbywają się nie
w zespołach klasowych, a w grupach międzyoddziałowych lub międzyszkolnych. Punktemwyjścia jest w takiej sytuacji integracja zespołu uczniów, stworzenie poczucia przynależności
do grupy. W dobrej atmosferze uczniowie będą mogli bowiem bardziej otwarcie i szczerze
przedstawiać swoje przemyślenia i przekonania, wyrażać wątpliwości oraz prowadzić
dyskusje.
Wykorzystanie metody oceniania kształtującego angażuje uczniów w proces uczenia sięi wyzwala w nich motywację wewnętrzną do osobistego rozwoju. Przesuwa także ciężar
odpowiedzialności za wyniki z nauczyciela na ucznia. Uczniowie powinni pojąć, że wartością
autoteliczną jest mądrość, posiadanie wysokich kompetencji moralnych. Istotą uczenia się jest
rozwój, który odbywa się poprzez zdobywanie wiedzy dla siebie. Stopień szkolny ma pełnićwyłącznie funkcję instrumentalną. Dlatego zaleca się rezygnację z gromadzenia w dziennikudużej liczby stopni i zastępowanie ich informacjami zwrotnymi. Rezygnacja z ocencząstkowych wyrażonych cyfrowo pozwala uczniom uwolnić się od presji związanej
z gromadzeniem ocen i skupić na umiejętnościach efektywnego słuchania, wypowiadania się,dyskutowania. W nauczaniu etyki dużą rolę odgrywa pozytywna atmosfera. Poczucie
bezpieczeństwa, zaufanie i humor mają ogromne znaczenie w motywowaniu młodzieży donauki. Zadaniem nauczyciela jest zatem budowanie sprzyjających warunków do uczenia się,docenianie postępów ucznia, podmiotowe traktowanie, indywidualizowanie analiz jegoosiągnięć, uczenie myślenia.
Punktem wyjścia dla wszelkich rozważań podczas lekcji będzie przykład z życia lub pracaz tekstem kultury – analizowanie uczuć, emocji i postaw bohaterów literackich, filmowych,
postaci ukazanych na obrazach, fotografiach, rzeźbach i grafikach. Teksty kultury muszą być
bliskie doświadczeniom dzieci, ale także dostosowane do ich możliwości percepcyjnychi rozwojowych. Pracę uczniów z tekstem źródłowym i samodzielne poszukiwanie wiedzyuzupełnia nauczyciel przez wprowadzanie pojęć, stawianie pytań i odwoływanie do poglądów
filozofów ujętych w podstawie programowej. Każdy temat jest podsumowany przez uczniów.
Nauczyciel sprawdza wówczas, czy cele lekcji zostały osiągnięte.
b) Proponowane techniki
1. Analiza przypadku – omówienie konkretnej sytuacji z życia (własnego lub innychosób, postaci literackiej, filmowej), która może inspirować do dyskusji, rozważań na tematy
etyczne. Uczniowie mogą analizować różne możliwości postępowania (drzewo decyzyjne,
metaplan, rybi szkielet), analizować związki przyczynowo-skutkowe, rozważać konsekwencje
tych działań i zastanawiać się nad tym, jakie wartości i zasady mogą być w danej sytuacji
punktem odniesienia.
2. Mapa myśli – połączona z „burzą mózgów” technika zbierania, porządkowania
i selekcjonowania pojęć, przykładów i rozwiązań, np. karteczki przyklejane na tablicy.

3. Drama – ćwiczenia, podczas których uczniowie muszą wchodzić w role osób
podejmujących trudne decyzje, identyfikować się z czyimiś odczuciami i emocjami przez
improwizowaną rozmowę, wywiad z ekspertem, scenkę pantomimiczną, żywy obraz itp.
4. Inscenizacje – odgrywanie scenek, przedstawianie fragmentów tekstów literackich
lub scenek filmowych.
5. Pisanie refleksji, komentarzy do lekcji, złotych myśli (aforyzmów), prowadzeniepamiętnika (dziennika) zawierającego osobiste refleksje na temat moralnych problemów,
które spotykają w życiu codziennym lub na lekcjach etyki. Pisanie może pomóc uczniom
zwerbalizować problemy, zrozumieć swoje własne wartości i decyzje, zbudowaćświatopogląd.
6. Memy – analizowanie istniejących w zasobach internetu memów oraz tworzenie
w generatorach memów w oparciu o własne przemyślenia lub ciekawe, inspirujące cytaty.
7. Przekład intersemiotyczny – na przykład przez graficzne ilustrowanie zagadnień
etycznych, tworzenie plakatów, grafów, ilustracji do poznawanych tekstów (indywidualnie,
w grupach, zespołowo) lub tworzenie konstrukcji przestrzennych z klocków.
8. Projekty społeczne – zaangażowanie uczniów w działania na rzecz szkoły,środowiska lokalnego lub ekologii, które będą promować wartości moralne. Może to być
jednorazowa akcja (np. charytatywna) lub dłuższa współpraca (np. z organizacją społeczną
lub wolontariat).
9. Dyskusja – zajęcie stanowiska, przedstawianie argumentów. Dyskusja może miećcharakter nieformalny, kiedy opiera się na luźnej wymianie myśli i poglądów, orazsokratejski, gdy skupia się na określonym zagadnieniu i ma prowadzić do prawdy:wyjaśnienia jakiegoś zjawiska lub rozwiązania problemu.
Ważne jest, aby zapewnić uczniom przestrzeń do wyrażania swoich myśli, ekspresji,zadawania pytań i refleksji na temat omawianych zagadnień etycznych oraz by osadzić każdy
temat w konkretnych doświadczeniach dziecka. Różnorodność metod i technik zależy od
inwencji i kreatywności nauczyciela i przekłada się na efektywność procesu nauczania –uczenia się oraz zainteresowanie przedmiotem.
c) Dodatkowe teksty kultury
Obok materiału zawartego w podręczniku nauczyciel może proponować uczniom inne
teksty kultury dostosowane do wieku i poziomu danej klasy (grupy międzyoddziałowej):- filmy,- kreskówki, filmy animowane,- spektakle teatralne,- opowiadania, nowele,- wiersze i piosenki,- powieści dziecięce i młodzieżowe,- memy,- przykłady reklam, przemówień, wystąpień publicznych,- teksty publicystyczne,- fotografie, fotoreportaże, relacje.
Kryteria doboru dodatkowych tekstów kultury
Dodatkowe teksty powinny:- odwoływać się do bieżących doświadczeń ucznia;

- funkcjonować w kontekście kulturowym bliskim dziecku bądź przybliżać problem
występujący w innym kręgu kulturowym;- zachęcać do zadawania pytań, inspirować do rozważań na tematy etyczne;- przedstawiać emocje, uczucia, postawy bohaterów, z którymi utożsamić się możenastoletni uczestnik zajęć;- zaciekawiać i rozwijać zainteresowania uczniów;- posiadać walory wychowawcze, inspirować do rozważań o wartościach, zachęcać do
przyglądania się omawianym zagadnieniom z różnych punktów widzenia;- odwoływać się do fundamentalnych wartości, kształtować postawy wskazujące, jaknależy postępować i jakich zachowań należy się wystrzegać;- umożliwiać dziecku samodzielne dociekania, osobistą refleksję związaną z pytaniem,
jak należy (dobrze) żyć.
d) Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi – dostosowanie wymagań
edukacyjnychUczeń z SPE
Sposoby dostosowania wymagań edukacyjnychUczeń ze
- wydłużanie czasu pracy
specyficznymi- różnicowanie form pracy pisemnych i ustnych
trudnościami- wyjaśnianie instrukcji do zadań
w uczeniu się- ocenianie merytorycznych walorów prac pisemnych,(m.in. z dysleksją,nieocenianie estetyki i pisowni tekstów
dysgrafią,- motywowanie do wypowiedzi ustnych
dysortografią)- niezmuszanie ucznia do głośnego czytania na lekcji- uwzględnianie trudności ucznia w rozumieniu treści czytanych
utworów
- dostosowanie tempa pracy do możliwości percepcyjnych
uczniaUczeń z zespołem- motywowanie ucznia do współdziałania z innymi
Aspergera- niezmuszanie do uczestnictwa w pracy grupowej- unikanie nadmiaru bodźców
- unikanie gwałtownych zmian w codziennych czynnościach- dostosowanie tempa pracy do możliwości ucznia- tolerancja na nietypowe zachowania uczniaUczeń z afazją
- wydłużenie czasu odpowiedzi- uwzględnienie problemów w czasie wypowiedzi, nieocenianie
poziomu gramatycznego i pisowni tekstów- stosowanie materiałów dostosowanych do możliwości
komunikacyjnych ucznia- wyjaśnianie instrukcji do zadań
- niezmuszanie ucznia do głośnego czytania na lekcji- uwzględnianie trudności ucznia w rozumieniu treści czytanych
utworów
- dostosowanie tempa pracy do możliwości percepcyjnych
uczniaUczeń niedosłyszący
- zapewnienie optymalnych warunków akustycznych- właściwy dobór odległości i natężenia głosu

Uczeń z wadami
widzeniaUczeńz niepełnosprawnością
ruchową

Uczeń z ADHD

Uczeń z chorobą
przewlekłą (np.
cukrzyca, epilepsja)- wyraźne artykułowanie z właściwą intonacją przodem doucznia- wyjaśnianie instrukcji do zadań
- stosowanie pomocy wizualnych- dostosowanie tempa pracy do możliwości percepcyjnych
ucznia- dostosowanie oświetlenia sali do potrzeb ucznia- dostosowanie miejsca pracy do potrzeb ucznia (blisko
nauczyciela, tablicy)- stosowanie odpowiedniej czcionki w tekście (powiększona,
wytłuszczona)- rezygnacja z ćwiczeń wymagających długotrwałegoangażowania wzroku- niezmuszanie ucznia do czytania dłuższych tekstów- dostosowanie tempa pracy do możliwości percepcyjnych
ucznia- ustawienie ławek ułatwiające poruszanie się w sali
- zapewnienie wsparcia ze strony osób sprawnych ruchowo- ograniczenie ilości zadań wymagających przemieszczania sięw sali- dostosowanie tempa pracy do możliwości ruchowych ucznia- ograniczenie bodźców sprzyjających dekoncentracji (oddalenie
od okna, usunięcie zbędnych przedmiotów z otoczenia
dziecka)- precyzyjne formułowanie poleceń
- umożliwienie wypowiedzi ustnych- zmienianie form aktywności
- monitorowanie sporządzanych na lekcji notatek- wyjaśnianie instrukcji do zadań
- dostosowanie tempa pracy do możliwości percepcyjnych
ucznia- wydłużanie czasu pracy z tekstem- tolerancja na nietypowe zachowania ucznia- zachęcanie do dodatkowych aktywności (starcie tablicy,
zapisanie na tablicy)- unikanie gwałtownych zmian w codziennych czynnościach- uważność na nietypowe zachowania ucznia- umożliwienie dokonywania pomiaru poziomu cukru w trakcie
lekcji i przerw- umożliwienie korzystania przez ucznia na lekcji ze sprzętu
medycznego i leków- dostosowanie miejsca pracy ucznia zgodnie z zaleceniami
lekarza i oczekiwaniami rodziców (np. blisko nauczyciela)- zapewnienie odpoczynku po ataku choroby- w przypadku dłuższej nieobecności umożliwienie zaliczenia
materiału w dodatkowych terminach

Uczeń zdolnyUczeńniedostosowany
społecznie
i zagrożony
niedostosowaniem
społecznym

5.

- unikanie gwałtownych zmian w codziennych czynnościachi sytuacji wywołujących silne emocje- zachęcanie ucznia do aktywnego udziału w lekcjach przez
stosowanie różnorodnych metod nauczania- indywidualizowanie pracy z uczniem- stawianie wyzwań i proponowanie zadań dodatkowych- wspieranie w rozwoju przez przygotowanie do konkursów- zachęcanie do samokształcenia i korzystania z informacji
zwrotnych- motywowanie do udziału w działaniach dodatkowych- zwracanie uwagi na relacje interpersonalne ucznia z innymi
uczniami, zapobieganie alienacji- wspieranie integracji w grupie uczniowskiej- dostosowanie tematyki zajęć do możliwości ucznia- precyzyjne formułowanie poleceń, posługiwanie się
zrozumiałym słownictwem- akcentowanie treści szczególnie użytecznych dla osobistegorozwoju ucznia- troska o kulturę języka
- troska o właściwe relacje interpersonalne ucznia z innymi
uczniami, zapobieganie dyskryminacji

Zakładane osiągnięcia uczniów

Realizacja programu nauczania etyki w klasach 4–8 szkoły podstawowej powinna
prowadzić do:
1. Zapoznania uczniów z zasadami moralnymi i wartościami, które mają wymiar
ponadczasowy, ogólnoludzki i stanowią fundament kultury europejskiej (w wymiarze
religijnym i świeckim).
2. Uświadomienia uczniom zależności między postępowaniem własnym (i innych osób)
a uniwersalnymi zasadami i wartościami.
3. Umiejętności wyrażania własnych poglądów z troską o dobro innych osób
i poszanowaniem ich wartości.
4. Przygotowania uczniów do samodzielnego formułowania opinii oraz krytycznegomyślenia, nieulegania fałszywym autorytetom ani manipulacjom ideologicznym przez
rozwijanie kompetencji poznawczych.
5. Kształtowania postawy refleksyjności i wrażliwości aksjologicznej uczniów.
6. Kształtowania postawy szacunku, tolerancji, akceptacji różnorodności i odmienności,odpowiedzialności w relacjach z innymi osobami.
7. Dostrzegania i doceniania wartości własnej kultury przy jednoczesnym poszanowaniu
dla innych.
8. Zaciekawienia uczniów otaczającym ich światem, reagowania na problemy innych
osób z empatią, otwartością i wrażliwością na krzywdę.

9. Wyposażenia uczniów w kompetencje pomocne w rozwiązywaniu problemów,
radzeniu sobie w trudnych sytuacjach, np. wobec przemocy i agresji, dyskryminacji,
niesprawiedliwości.
10. Podejmowania działań na rzecz innych i wspólnie z innymi, aktywności społecznej
w szkole, środowisku lokalnym i przyrodniczym.
11. Zbudowania poczucia własnej wartości i godności osobistej uczniów.
12. Uświadomienia uczniom konieczności nieustannej pracy nad własnym charakterem
oraz rozwojem kompetencji etycznych.

6.

Propozycje kryteriów oceny i metod sprawdzania osiągnięć uczniów

Program dopuszcza możliwość oceniania etyki w sposóba) tradycyjny,b) innowacyjny, bez ocen cząstkowych – po zatwierdzeniu innowacji uchwałą Rady
Pedagogicznej.
a) Przedmiotowy system oceniania etyki – tradycyjny model oceniania
Co podlega ocenie:- omówienie tekstu kultury o tematyce etycznej (streszczenie, sparafrazowanie
własnymi słowami, wskazanie problemu moralnego w formie tezy lub pytania);- praca dodatkowa;- praca na lekcji potwierdzona w zeszycie;- praca w grupach zadaniowych;- przedstawienie problemu, zainicjowanie dyskusji na temat etyczny;- przygotowanie materiałów do lekcji;- wypowiedzi pisemne odnotowane w zeszycie lub (jeśli nauczyciel tak zadecyduje)
przygotowane w innej formie;- wypowiedzi ustne ucznia podczas zajęć (zajęcie stanowiska, sformułowanie pytania,
wygłoszenie opinii, oceny moralnej, podanie argumentu, przedstawienie propozycji
rozwiązania itp.);- wypowiedź pisemna lub ustna dotycząca omówionego uprzednio tematu (3 ostatnie
lekcje).
Metody i formy oceniania:
Nauczyciel:- sprawdza postępy uczniów przez pracę z tekstami kultury, sprawdziany, karty pracy,
prace pisemne i wypowiedzi ustne, udzielając uczniom informacji zwrotnej i/lub wpisując
w dzienniku lekcyjnym oceny za poszczególne zadania;- na koniec półrocza umożliwia zainteresowanym uczniom podwyższenie oceny przez:
ocenienie pracy na lekcjach udokumentowanej w zeszycie przedmiotowym, wyznaczenie
dodatkowych zadań i ustalenie terminu ich wykonania.
Uczniowie:- prowadzą zeszyty przedmiotowe;- biorą aktywny udział w pracy na lekcji, analizują teksty kultury, wypowiadają się
ustnie i pisemnie;- aby na koniec półrocza podwyższyć oceny, muszą wykazać, że prowadzą zeszyty
przedmiotowe, uzupełnić zaległe prace, wykonać dodatkowe zadania wyznaczone przez
nauczyciela w ustalonym terminie.
Wymagania na poszczególne stopnie (w modelu tradycyjnym z ocenami cząstkowymi):
Stopień niedostateczny otrzymuje uczeń/uczennica, który/która nie spełnia wymagań naocenę dopuszczającą. Ocena ta nie wpływa na promocję ucznia do następnej klasy oraz nie
decyduje o nieukończeniu szkoły.
Stopień dopuszczający otrzymuje uczeń/uczennica, który/która uczestniczy w zajęciach,nie wykazując aktywności. Prowadzi zeszyt, w którym notuje pojęcia i omawiane na lekcjach
zagadnienia. Częściowo samodzielnie potrafi streścić wskazane przez nauczyciela tekstyo tematyce etycznej. Przy pomocy nauczyciela wskazuje występujące w nich problemy
moralne (wyraża je w formie tezy lub pytania).
Stopień dostateczny otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania na ocenę
dopuszczającą, a ponadto: samodzielnie streszcza wskazany przez nauczyciela teksto tematyce etycznej i samodzielnie wskazuje występujące w nim problemy moralne.
Wykazuje minimalną aktywność na lekcjach.
Stopień dobry otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania na ocenę
dostateczną, a ponadto: streszcza tekst o tematyce etycznej, posługując się pojęciami
wprowadzonymi na lekcjach etyki. Swoją postawą i aktywnością na lekcji dowodzi, że ma
motywację do samorozwoju i interesuje się omawianymi zagadnieniami. Uczestniczy
w dyskusjach i podejmuje próby argumentowania, odróżnia kwestie związane z dobrem lub
złem moralnym i pozamoralnym.
Stopień bardzo dobry otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania naocenę dobrą, a ponadto: aktywnie uczestniczy w pracy na lekcjach, chętnie wypowiada swoje
zdanie na temat poruszanych zagadnień, opanował/opanowała pojęcia wprowadzane na
lekcjach etyki i potrafi je wykorzystywać w omawianiu konkretnych problemów etycznych.
Bierze także aktywny udział w dyskusji i potrafi uzasadnić swoje stanowisko.
Stopień celujący otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania na ocenę
bardzo dobrą, a ponadto: wykazuje się aktywnym uczestnictwem w działaniach dodatkowychzwiązanych z etyką lub analizuje dodatkowe teksty (utwory literackie, publicystyczne, filmyitp.) ze świadomością poruszanych w nich zagadnień etycznych i dzieli się swoimi
spostrzeżeniami na ich temat; troszczy się o swój rozwój osobisty, w dyskusji potrafiuzasadnić swoje stanowisko i ewentualną odmienność poglądów.
Sposoby osiągnięcia wyższej ocenyUczeń/uczennica zainteresowany/zainteresowana uzyskaniem wyższej oceny niż
przewidywana musi wykazać, że prowadzi zeszyt przedmiotowy, uzupełnić zaległe prace,
wykonać dodatkowe zadania wyznaczone przez nauczyciela w ustalonym terminie.
b) Przedmiotowy system oceniania etyki – innowacyjny model oceniania (bez ocencząstkowych)
Co podlega ocenie:- omówienie tekstu kultury o tematyce etycznej (streszczenie, sparafrazowanie
własnymi słowami, wskazanie problemu moralnego w formie tezy lub pytania);- praca dodatkowa;

- praca na lekcji potwierdzona w zeszycie;- praca w grupach zadaniowych;- przedstawienie problemu, zainicjowanie dyskusji na temat etyczny;- przygotowanie materiałów do lekcji;- wypowiedzi pisemne odnotowane w zeszycie lub (jeśli nauczyciel tak zadecyduje)
przygotowane w innej formie;- wypowiedzi ustne ucznia podczas zajęć (zajęcie stanowiska, sformułowanie pytania,
wygłoszenie opinii, oceny moralnej, podanie argumentu, przedstawienie propozycji
rozwiązania itp.);- wypowiedź pisemna lub ustna dotycząca omówionego uprzednio tematu (3 ostatnie
lekcje).
Metody i formy oceniania
Nauczyciel:- sprawdza postępy uczniów przez pracę z tekstami kultury, sprawdziany, pracepisemne i wypowiedzi ustne, udzielając uczniom informacji zwrotnej pisemnie lub ustnie;- umożliwia uczniom dyskusje i do nich zachęca, analizuje aktywność uczniów na
lekcjach;- na koniec półrocza proponuje uczniowi ocenę, odnosząc się wymagań na
poszczególne stopnie;- przeprowadza z każdym uczniem rozmowę na temat jego postępów i na podstawie
samooceny ucznia (pisemnej lub ustnej) oraz swoich obserwacji wystawia ocenę półroczną
lub roczną.
Uczniowie:- prowadzą zeszyty przedmiotowe;- biorą aktywny udział w pracy na lekcji, analizują teksty kultury, wypowiadają się
ustnie i pisemnie;- na koniec półrocza dokonują samooceny swojej pracy (pisemnie lub ustnie);- uczestniczą w rozmowie z nauczycielem, podczas której analizują swoje postępy,odnosząc się do wymagań na poszczególne stopnie.
Wymagania na poszczególne stopnie (w modelu innowacyjnym bez ocen cząstkowych):Stopień niedostateczny otrzymuje uczeń/uczennica, który/która nie spełnia wymagań naocenę dopuszczającą. Ocena ta nie wpływa na promocję ucznia do następnej klasy oraz nie
decyduje o nieukończeniu szkoły.
Stopień dopuszczający otrzymuje uczeń/uczennica, który/która uczestniczy w zajęciach,nie wykazując aktywności. Prowadzi zeszyt, w którym notuje pojęcia i omawiane na lekcjach
zagadnienia. Częściowo samodzielnie potrafi streścić wskazane przez nauczyciela tekstyo tematyce etycznej. Przy pomocy nauczyciela wskazuje występujące w nich problemy
moralne (wyraża je w formie tezy lub pytania).
Stopień dostateczny otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania na ocenę
dopuszczającą, a ponadto: samodzielnie streszcza wskazany przez nauczyciela teksto tematyce etycznej i samodzielnie wskazuje występujące w nim problemy moralne.
Wykazuje minimalną aktywność na lekcjach.
Stopień dobry otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania na ocenę
dostateczną, a ponadto: streszcza tekst o tematyce etycznej, posługując się pojęciami

wprowadzonymi na lekcjach etyki. Swoją postawą i aktywnością na lekcji dowodzi, że ma
motywację do samorozwoju i interesuje się omawianymi zagadnieniami. Uczestniczy
w dyskusjach i podejmuje próby argumentowania, odróżnia kwestie związane z dobrem lub
złem moralnym i pozamoralnym.
Stopień bardzo dobry otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania naocenę dobrą, a ponadto: aktywnie uczestniczy w pracy na lekcjach, chętnie wypowiada swoje
zdanie na temat poruszanych zagadnień, opanował/opanowała pojęcia wprowadzane na
lekcjach etyki i potrafi je wykorzystywać w omawianiu konkretnych problemów etycznych.
Bierze także aktywny udział w dyskusji i potrafi uzasadnić swoje stanowisko.
Stopień celujący otrzymuje uczeń/uczennica, który/która spełnia wymagania na ocenę
bardzo dobrą, a ponadto: wykazuje się aktywnym uczestnictwem w działaniach dodatkowychzwiązanych z etyką lub analizuje dodatkowe teksty (utwory literackie, publicystyczne, filmyitp.) ze świadomością poruszanych w nich zagadnień etycznych i dzieli się swoimi
spostrzeżeniami na ich temat; troszczy się o swój rozwój osobisty, w dyskusji potrafiuzasadnić swoje stanowisko i ewentualną odmienność poglądów.
Sposoby osiągnięcia wyższej ocenyUczeń/uczennica podejmuje rozmowę z nauczycielem, podczas której musi wykazać, żezasługuje na wyższą ocenę, na przykład prowadzi zeszyt przedmiotowy, wykonał/wykonała
wyznaczone przez nauczyciela zadania, wykazywał/wykazywała się aktywnością,opanował/opanowała wymagane wiadomości i umiejętności, uczestniczył/uczestniczyła
w pracy na lekcji, troszczy się o rozwój osobisty itp. Rozmowa z nauczycielem ma charakter
negocjacji, a nie sprawdzianu wiadomości. Jest dobrowolna.