«Самұрық-Қазына» АҚ Директорлар кеңесінің
2022 жылғы 25 тамыздағы №200
күндізгі отырыстың хаттамасына
№8 қосымша

«Самұрық-қазынаа» АҚ төмен көміртекті дамыту
тұжырымдамасы

Нұсқа: 1.0
Иесі: ESG департаменті

Нұр-Сұлтан қаласы, Қазақстан Республикасы
2022 жыл

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Мазмұны
КІРІСПЕ

2

1. АҒЫМДАҒЫ ЖАҒДАЙДЫ ТАЛДАУ (ҚОРДЫҢ КӨМІРТЕГІ ІЗІ)5

1.1. ПАРНИКТІК ГАЗДАРДЫҢ ТІКЕЛЕЙ ШЫҒАРЫНДЫЛАРЫ ЖӘНЕ ҚОР ТОБЫНЫҢ ӨНДІРІСТІК КӨРСЕТКІШТЕРІ
1.2. ЖАНАМА ШЫҒАРЫНДЫЛАР

6
11

2. ТӨМЕН КӨМІРТЕКТІ ДАМУ ЖОЛЫНДАҒЫ ҚИЫНДЫҚТАР

13

3. ТӨМЕН КӨМІРТЕКТІ ДАМУ МАҚСАТТАРЫ

21

3.1. «ӘДЕТТЕГІДЕЙ БИЗНЕС» СЦЕНАРИЙІ (BUSINESS AS USUAL, BAU)
3.2. ДЕКАРБОНИЗАЦИЯ СЦЕНАРИЙІ (D)3.3. ТЕРЕҢ ДЕКАРБОНИЗАЦИЯ СЦЕНАРИЙІ (DD)4. ТӨМЕН КӨМІРТЕКТІ ДАМУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ

22
23
24
25

4.1. БАЛАМАЛЫ ЭНЕРГЕТИКА ЖӘНЕ ТӨМЕН КӨМІРТЕКТІ ТЕХНОЛОГИЯЛАР
4.2. РЕСУРСТАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ ЖӘНЕ ШЫҒАРЫНДЫЛАРДЫ БАСҚАРУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ
4.3. ИНФРАҚҰРЫЛЫМ ЖӘНЕ РЕТТЕУ
4.4. КӨМІРТЕГІ ІЗІН ТИІМДІ БАСҚАРУ

25
29
33
36

5. ТҰЖЫРЫМДАМА БАҒЫТТАРЫН ІСКЕ АСЫРУ ҮШІН ҚАЖЕТТІ РЕСУРСТАР

41

6. ҚОРЫТЫНДЫ

42

7. ГЛОССАРИЙ

43№1 ҚОСЫМША

47№2 ҚОСЫМША

57№3 ҚОСЫМША

631«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

КіріспеОсы «Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті
дамыту тұжырымдамасы» (бұдан әрі-Тұжырымдама) «Самұрық-Қазына»АҚ-тың (бұдан әрі - Қор) және портфельдік компаниялардың көміртегі ізіназайту жөніндегі стратегиялық міндетті іске асыру шеңберінде
әзірленді.
Тұжырымдама 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қолжеткізуге жәрдемдесу мақсатында төмен көміртекті дамуға әлеуметтікәділ және экономикалық негізделген көшуді іске асыруға бағытталған.
Тұжырымдама қор мен портфельдік компаниялар үшін 2060 жылға
қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу үшін Қордың пайымын,мақсаттарын, сондай-ақ негізгі бағыттары мен міндеттерін анықтайды.
Қазіргі әлемдегі жаһандық даму үрдісі индустриялық күн тәртібінен
климаттық күн тәртібіне көшу болып табылады. Халықаралық
қоғамдастықтың назары энергетикалық ресурстарды тұтынудың
өзгеруіне және әлемдік экономиканың өзгеруіне негізделген елеулі
өзгерістерге бағытталған.
Бастапқы
кезеңде
декарбонизацияның
мотивациялық
ынталандырулары климаттық сценарийлердің қорқынышты әсерлері
туралы дәлелдерге негізделген. Келесі кезеңде елдермен энергия өтуін
ынталандырудың экономикалық құралдарына бастамашылық етілді.
Бүгінгі таңда халықаралық қауымдастық климаттық күн тәртібінің
маңыздылығын түсінді, бұл ойлау парадигмасының өзгеруіне әкелді.
Мемлекет басшылары мен бизнес-қоғамдастық өкілдері қоршаған
ортаға әсерді азайту қажеттілігін түсінеді және сындарлы шешімдер
іздеуге ұмтылады. Инвесторлар сонымен қатар экологиялық
тәуекелдер компаниялардың ұзақ мерзімді тұрақтылығы мен құнына
әсер ететін инвестициялық тәуекелдерге айналатынын түсінеді. Дүние
жүзіндегі үкіметтер мен ірі трансұлттық компаниялар, соның ішінде
энергетика және мұнай компаниялары көміртегі бейтараптығына қолжеткізу мақсаттарын жариялайды, халықаралық қаржы ұйымдары көмір
өндірісін қаржыландырудан толығымен бас тартады.
Жаһандық температураның өсуін болдырмау жөніндегі елдердің
күш-жігері қатысушы елдердің әрқайсысы үшін көміртегі ізін азайту
жөніндегі міндеттемелерді айқындайтын бірқатар халықаралық
келісімдерде көрініс тапты.
2015 жылы Қазақстанды қоса алғанда 196 ел парниктік газдар
шығарындыларын азайту жөніндегі міндеттемелерді қабылдай отырып,БҰҰ-ның климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясы
тараптары конференциясының 21-ші сессиясы шеңберінде Париж
келісіміне қол қойды. Қазақстан Республикасы парниктік газдарды 2030жылға қарай 1990 жылғы деңгейден 15%-ға (қосымша шетелдік
инвестициялар, технологияларға қол жеткізу және т.б. шартымен 25%)төмендету жөніндегі міндеттемені қабылдады.
2«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Әлемдік қоғамдастық осы міндеттемелерді ағымдағы жылы Глазго
қаласында (Ұлыбритания) өткен БҰҰ-ның климаттың өзгеруі туралы
негіздемелік конвенциясы (COP-26) тараптары конференциясының 26сессиясында растады. COP-26-ға Қазақстанды қоса алғанда, 200-гежуық елден 30 мыңнан астам қатысушы қатысты.
Төмен көміртекті дамуға көшу Мемлекет басшысы 2020 жылғы
желтоқсанда «Климаттық амбициялар саммитінде» жариялаған 2060
жылға қарай көміртекті бейтараптыққа қол жеткізу жөніндегі мақсатты
ескере отырып, Қазақстан үшін ерекше өзектілікке ие болды.
Қор басшылығы орнықты дамуды негізгі басымдықтардың біріретінде айқындады, ал төмен көміртекті дамуға көшу Қордың
тұрақтылығын арттыруға және бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге
бағытталған стратегиялық міндет болып табылады. Бұл ретте,шараларды уақтылы қабылдамау Қор үшін де, тұтастай алғанда
экономика үшін де елеулі беделді және қаржылық тәуекелдерге әкепсоғуы мүмкін.
Қазақстанда бүгінгі үрдістер көміртекті реттеуді қатаңдатуға
бағытталған. Жаңа экологиялық кодекстің 2021 жылғы 1 шілдеден
бастап күшіне енуі, сондай-ақ экология мәселелері бойынша Әкімшілік
құқық бұзушылық туралы кодекстің жаңартылуы «қоңыр» өндірістер
үшін айыппұл төлеу тәуекелдеріне әкеп соғады. Еліміздің көміртегі
бюджетін 2021 жылдан бастап 2030 жылға дейін жыл сайын 1,5%
төмендету көзделген, бұл эмитент-кәсіпорындарға қаржылық қысымды
күшейтетін болады. Экологиялық кодекстің және заңға тәуелді
актілердің талаптарын орындау мақсатында парниктік газдар
шығарындылары мен оларды сіңіруге, климаттың өзгеруінің салдарын
жұмсарту жөніндегі іс-қимылдарға қатысты мониторинг, есептілік жәневерификация жүйесіне қойылатын талаптар күшейтілді.
Экологиялық талаптарды қатаңдатумен байланысты тәуекелдертек елдік деңгейде ғана емес, сонымен қатар халықаралық деңгейде детуындайды. Неғұрлым тартымды нарықтар үшін бәсекелестікте
«экологиялық протекционизм» саясаты кеңінен таралуда, оныңшеңберінде жаһандық жылыну мен қоршаған ортаға жоғары қауіп
төндіретін технологиялар мен өнімдер импортын шектейтін кедергілер
қалыптасуда.
Осындай құжаттардың бірі «жол картасы» – «ЕО үшін жасыл пакт»болды. Пакт 2030 жылға қарай атмосфераға зиянды шығарындыларды
азайту және 2050 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу
бойынша
аралық
мақсаттарды
бекітті,сондай-ақЕО-дағы
шығарындылар квоталары саудасының шарттарын қатаңдатуды
белгіледі. Пактіні жүзеге асыруға бағытталған трансшекаралық
көміртекті реттеу механизмі (CBAM) ЕО импорттайтын тауарлардан
олардың көміртегі ізіне байланысты алымдар алуды көздейді.
Көміртекті реттеуді қатаңдату қазақстандық өнімнің ЕО елдеріне
тікелей экспортына ғана қатысты болмайды. Мысалы, қазбалар мен3«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

металдардың едәуір мөлшері Қытайға экспортталады, онда олар ЕО,АҚШ және басқа батыс елдеріне дайын өнім ретінде өңделеді жәнеэкспортталады. Демек, «экологиялық протекционизм» құралдарын
енгізу бүкіл құн тізбегіне әсер етеді. Осыған байланысты, Еуропалық
трансшекаралық көміртекті реттеуді енгізу мұнай және мұнай өнімдері,газ, уран, мырыш және қорғасын концентраттары және басқа да өнімдер
экспортына қатысатын Қордың портфельдік компанияларының
экспорттық әлеуетін айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Тұтастай алғанда,қазба отынына негізделген экономикалық модель барған сайын
тұрақсыз болады және өзгерістерге сыртқы қысым күшейеді.
Қазақстанда және әлемде болып жатқан өзгерістер экспорттық
әлеуеттің және инвестициялар ағынының төмендеуіне, инвестициялық
тартымдылық пен бәсекеге қабілеттіліктің нашарлауына әкеп соғуы
мүмкін, бұл тұтастай алғанда Қордың ұзақ мерзімді тұрақтылығына әсеретеді. Бұл сын-қатерлер экологиялық құрамдас бөліктен басқа
Қазақстан үшін маңызды әлеуметтік және экономикалық маңызға ие.
Сонымен қатар, көмір компанияларына әлемдік қысым және көмір
жағу қондырғыларын пайдаланудан шығару қор үшін маңызды фактор
болып табылады, өйткені көмір өндіру, көмірді жағу арқылы алынатын
электр энергиясын өндіру және пайдалану Қор тобындағы өндірістік
процестерде айтарлықтай үлесті алады.
Энергетикалық ауысу қазірдің өзінде халықаралық энергетикалық
нарықтарға айтарлықтай әсер етеді, бұл тұтыну балансының біртіндеп
өзгеруіне әкеледі – көмірдің үлесі уран мен табиғи газды тұтынудың
өсуіне қарай азаяды.
Қор жаңа климаттық күн тәртібін, бір жағынан, дәстүрлі
энергетикалық жүйеге, екінші жағынан, өсудің жаңа мүмкіндіктері
ретінде қарастыруы тиіс. Мәселен, мысалы, газ генерациясын дамытукен орындарын барлауға, газ өңдеу зауыттарын салуға және газинфрақұрылымына инвестиция салуға әкеп соғады.
Жүйелі және теңгерімді тәсілмен энергия ауысуы портфельді
әртараптандыруды
және
жаңа
индустрияларды
дамытуды
жеделдетуге, жаңа жұмыс орындарын құруға, кадрлардың біліктілігін
арттыруға, қаржы мен инвестицияларға қол жеткізуге, сондай-ақ озықтехнологиялар мен білім трансфертін қамтамасыз етуге мүмкіндік
береді.

4«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

1. Ағымдағы жағдайды талдау (Қордың көміртегі ізі)Қордың Компаниялар тобына мұнай-газ және көлік-логистикалық
секторлар, химия және атом өнеркәсібі, тау-кен металлургия кешені,энергетика және жылжымайтын мүлік кәсіпорындары кіреді.
Қор тобының көміртегі ізі (СО2 тікелей және жанама шығарындылар)2021 жылдың қорытындысы бойынша 57,8 млн тонна 2-ге (тікелей - 47,0млн тонна СО2, жанама - 10,8 млн тонна СО2) бағаланады. Парниктік
газдардың тікелей шығарындыларының көлемі алдыңғы 2020 жылмен
салыстырғанда 17% - ға (40,4 млн. тонна СО2) және 2018 жылдан бастапүш жылдық кезеңде 14% - ға (41 млн. тонна СО2) ұлғайды.
Қордың
портфельдік
компанияларының
СО2тікелей
шығарындыларының жалпыхалықтық шығарындыларға қосқан үлесі
2021 жылғы деректер бойынша шамамен 13,3% -ды құрайды.
Айта кету керек, ағымдағы деректер Қордың Компаниялар
тобының көміртегі ізі бойынша толық емес көріністі ұсына алады:1) Парниктік газдар шығарындылары бойынша ақпаратты есепкеалу және жинау жүйесі қондырғылар квоталанатын кәсіпорындарда
ғана жолға қойылған, яғни ПГ шығарындыларының көлемі жылына 20мың тонна СО2-ден асады. Тиісінше, жылына 20 мың тоннадан аз СО2шығарындылары бар қондырғылар бойынша деректер толық емесжәне/немесе анық емес болуы мүмкін.
2) Парниктік газдар шығарындылары бойынша деректерді жинау
негізінен тек Қамту 1 шеңберінде, яғни тікелей шығарындылар бойынша
жүргізіледі. Қордың барлық дерлік ПК Қамту 2 және 3 бойынша
деректерді жинау жүйесі жоқ.
Анықтама үшін:Қамту 1 (Санат 1): Компанияға тиесілі немесе бақыланатын көздерден
парниктік газдардың тікелей шығарындылары, мысалы, өзіне тиесілі немесе
бақыланатын қазандық агрегаттарында, пештерде, көлік құралдарында жәнет.б. жану нәтижесінде шығарындылар; тиесілі немесе бақыланатын
технологиялық жабдықта химиялық өндіріс нәтижесінде шығарындылар.
Қамту 2 (Санат 2): компания тұтынатын электр энергиясын өндіру
нәтижесінде пайда болатын жанама парниктік газдар шығарындыларын
қамтиды.
Қамту 3 (Санат 3): компанияның құндылық тізбегінде пайда болатын
барлық басқа жанама парниктік газдар шығарындылары.

3) Деректерді есепке алу негізінен СО 2 бойынша жүргізіледі жәнехалықаралық нормаларға сәйкес парниктік газдардың бөлігі болып
табылатын метан мен азот оксидінің шығарындылары толық
көлемде есепке алынбайды (ҚР реттеуші нормаларына сәйкес метан меназот оксидінің шығарындылары парниктік газдар емес, ластаушы заттар
ретінде есепке алынады).

4) Нормативтер мен коэффициенттер негізінде шығарындылар
есептеулерін жүргізе отырып, шығарындылар туралы деректерді
5«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

қолмен жинау жүзеге асырылады. Бұл ретте қондырғылардың
жұмысындағы ықтимал ауытқулар ескерілмейді.
Осыған байланысты, Қордың ДК салалық ерекшелігін ескере
отырып, парниктік газдар бойынша деректерді жинау және есепке алубойынша әдіснамалық тәсілдерді біріздендіру қажет. Бұл тәсіл
парниктік газдар шығарындыларының әртүрлі түрлерін қамту бойынша
да, парниктік газдар түрлері мен қондырғылары бойынша да қамтитын
деректердің уақтылығы мен сапасын жақсартуға бағытталуы тиіс.
Сонымен қатар, автоматтандырылған ақпарат жинауды жолға қоюқажет.
Бұл компаниялар арасындағы деректерді салыстыру мүмкіндігін
қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар ұлттық және халықаралық
нормалар мен стандарттарға сәйкес есептілікке дайындауға, сондай-ақүшінші тарап ұйымдарының деректерін тексеруге, мысалы,трансшекаралық көміртекті реттеу (CBAM) шеңберінде өнімнің көміртегі
ізін есептеу үшін мүмкіндік береді.
1.1. Парниктік газдардың тікелей шығарындылары және Қортобының өндірістік көрсеткіштері
Экологиялық кодекс шеңберінде парниктік газдарды қысқарту
бойынша Қазақстан мәлімдеген мақсаттарға қол жеткізу үшін 20 мыңтоннадан астам СО 2 шығарындылары бар қондырғыларды квоталау
жүйесі көзделген.
Квоталанатын қондырғыларға шамамен 40,4 млн.тонна СО 2,квоталанбаған қондырғыларға – 6,6 млн. тонна СО 2 тікелей
шығарындылары келеді.
«Самұрық-Энерго» АҚ, «ҚазМұнайГаз «ҰК» АҚ және «QazaqGaz»ҰК» АҚ компаниялар топтарынан 22 ұйым Қор тобы бойынша
квоталанатын қондырғылардың операторлары болып табылады.
Сонымен қатар, 2023 жылдан бастап жобалық қуатқа шығуына
байланысты «Tau-Ken Temir» ЖШС және «ШалқияЦинк» АҚ («Taý-Ken
Samuryq» UTK» АҚ) квоталанатын қондырғылар санатына көшу күтілуде.
Қордың компаниялар тобы бойынша бастапқы энергия
ресурстары мен мұнай өнімдерін тұтыну -19,2 млн.т.ш.о., бұл елдегі
бастапқы энергия ресурстарын жалпы тұтынудың шамамен 18,5% - %құрайды (2-қосымша, 1 және 4-кестелер):- көмір - 12,4 млн т.ш.о;- газ (табиғи және ілеспе мұнай газы) - 4,0 млн т.ш.о;- сұйық отын - 2,0 млн т.ш.о;- қазандық отыны - 0,7 млн т.ш.о.
Көмірді электр энергиясы мен жылу өндірісі үшін, өнеркәсіпте,сондай-ақкөмірсутекті
отынмен
жүретін
автокөліктер
үшін
6«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

пайдаланудың жоғары үлесі атмосфералық ауаның ластануына жәнеклиматтың өзгеруіне әсер етуде маңызды үлес қосады.
Қор тобы бойынша СО2 негізгі эмитенттері «Самұрық-Энерго» АҚ(70%) және «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ (17%) болып табылады, олардың
қызметі қазба отын түрлеріне бағытталған. «QazaqGaz» ҰК» АҚ және«Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ үлесіне тиісінше 5% және 4% тиесілі (2қосымша - 2-кесте). Қалған ПГ үшін СО2 шығарындыларының көзі (4%)өзінің өндірістік және операциялық қызметін қамтамасыз ету үшінкөмірсутек отынын пайдалану болып табылады. Ластаушы заттар менпарниктік газдар шығарындыларының негізгі көздері отын электр
станциялары болып табылады, олардың маркерлік ластаушы заттары
азот оксидтері, күкірт оксидтері, көміртегі оксиді және шаң (күл) болып
табылады.
2019-2021 жылдар кезеңінде, ең алдымен, «Самұрық-Энерго» АҚэлектр станцияларында электр энергиясын өндірудің ұлғаюына
байланысты, СО 2 шығарындылары деңгейінің өсуі байқалды. Тікелей
шығарындылар құрылымында (Қамту 1) мынадай өндірістік процестер
басым (2-қосымша - 3-кесте): электр және жылу энергиясын (қазандықтар,пештер, газ - ток компрессорлары, генераторлар) генерациялау үшін қазба
отындарының (көмір, газ, мазут) түрлерін стационарлық жағу,технологиялық жабдықта отынды жағу (пештер, жылытқыштар, газ-токкомпрессорлары, газды дайындау қондырғылары, бұрғылау қондырғылары, таукен техникасы т. б.), көліктен шығарындылар (авиакөлік қозғалтқыштары,іштен жану қозғалтқыштары, тепловоздардың тартқыш қозғалтқыштары
және т. б.), ұшпа шығарындылар (жабдықтың ағуы, буланудан, желдетуден
және т. б. шығын), газды алау жағу және көмір мен қауымдасқан

қабаттарды ұнтақтау процестеріндегі шығарындылар көмірді өндіру,сыртқы тау жыныстарының үйінділерінде ішкі аршуды жинақтау кезінде
көміртектің төмен температуралы тотығу реакцияларының нәтижесінде
шығарындылар.
Электр және жылу энергиясын өндіру
Электр және жылу энергиясын өндіру СО2 шығарындыларының
71% - дан астамын құрайды.
Қордың электр станцияларының жалпы белгіленген қуаты 6 624
МВт құрайды, бұл Қазақстанның электр станцияларының жалпы
белгіленген қуатының шамамен 30% құрайды. Қорға Қазақстанның
көмір Екібастұз ГРЭС-1 және ГРЭС-2 сияқты ірі электр станциялары
тиесілі.
Қор тобындағы электр станциялары 2021 жылы 37,9 млрд.кВт*сағастам өндірді, бұл елдегі электр энергиясының жалпы өндірісінің 33% дан астамын құрайды. Қор компаниялары бөлінісінде көмір электр
станцияларында электр энергиясының 86%, «таза» энергия көздерінде
(КЭС, ЖЭС және шағын/ірі СЭС) - 6%, газ қуаттылығында - 7% өндірілді.
7«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

2020-2021 жылдары COVID-19 пандемиясына байланысты
экономикадағы өндіріс көлемінің төмендеуіне қарамастан, электр
энергиясын тұтыну бөлігінде айтарлықтай өсім байқалды. 2021 жылыЕкібастұз ГРЭС-1 және ГРЭС-2 станциялары жұмыс істеген уақыт
ішінде электр энергиясының ең көп мөлшері өндірілді. 2021 жылы«Қарабатан» БГҚ («Samruk-Kazyna Ondeu» ЖШС) газ станциясы жобалық
қуаттылыққа шығарылды.
Жылу энергиясын өндіру Алматы ЖЭО және батыс жылукешенінің қазандықтарында жүргізіледі, олардың еліміздің жылуэнергиясын өндірудегі үлесі шамамен 6% -ды құрайды. Когенерация
циклінде жылу өндірісі электр энергиясын өндірудің қосымша процесі
болып табылады (шығарындылар жалпы, отын шығындарын бөлу арнайы
әдістер бойынша жүзеге асырылады).
Бастапқы энергетикалық ресурстарды ең көп тұтыну (64%)«Самұрық-Энерго» АҚ-қа тиесілі - жылына шамамен 12,6 млн.т.ш.о.
Негізгі тұтынылатын энергия ресурсы - 12,3 млн.т.ш.о астам көлемде
электр және жылу энергиясын өндіру үшін пайдаланылатын «Богатырь»қимасының көмірі.
Бұл көміртегі бейтараптығына қол жеткізуге негізгі үлес қосуы
керек электр энергетикасы саласының дамуы мен трансформациясы.
Көлік секторы
Қазақстандағы парниктік газдар шығарындыларындағы көлік
секторының үлесі 2021 жылы шамамен 7% -ды құрады, оның ішінде
парниктік газдар шығарындыларының 11% - ы Қордың көлік секторының
үлесіне (автожол көлігі, т/ж, су көлігі) тиесілі. Қордың тікелей парниктік
газдар
шығарындыларының
жалпыкөлемінен
көліктен
шығарындыларға 6% немесе 2,9 млн.тонна СО2, оның ішінде
«Қазақстан Темір жолы ҰК» АҚ үлесіне – 4%, ал «Эйр Астана АҚ»үлесіне – 1,3% келеді.
«Эйр Астана» АҚ мен «Қазақстан Темір жолы» ҰК» АҚ-та мотор
отынының негізгі түрлерін (бензин, дизель отыны, газ және авиакеросин)тұтыну Қор компаниялары тобындағы бастапқы энергетикалық
ресурстарды жалпы тұтынудың шамамен 1,2 млн.т.ш.о немесе 6% - данастамын құрады. Көлік үшін пайдаланылатын дизель отынын тұтынудан
шығарындылар Қор тобының көлік шығарындыларының жалпы
санының 71%-ын, авиакеросинді тұтынуға - 21%-ын, табиғи газды жәнесұйытылған көмірсутекті газды қоса алғанда, газды тұтынуға - 3%-ынқұрайды, 5% үлесі бензин мен мазутты (кеме отынын) тұтынуға тиесілі.
Дизель отынын тұтыну құрылымында Қор компанияларының
жалпы тұтынуының шамамен 55% - ы «Қазақстан Темір жолы» ҰК» АҚүлесіне тиесілі. Бұл ретте «Қазақстан Темір жолы «ҰК» АҚ дизель
отынын тұтыну құрылымында 98% – темір жол көлігіне (тарту
қажеттіліктеріне),1%-ға дейін - автокөлікке және дизель
генераторларының, қазандық агрегаттары мен пештердің жұмысын
8«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

қамтамасыз етуге тиесілі. Компанияның бастапқы энергия ресурстарын
жалпы тұтыну шамамен 0,9 млн. т.ш.о құрайды.
Қор компаниялары тобындағы авиациялық керосиннің жалғыз
тұтынушысы «Эйр Астана» АҚ болып табылады. Компанияның
энергоресурстарын жылдық тұтыну 0,3 млн. т.ш.о құрайды, бұл ретте
тұтыну құрылымында 0,2% шамалы үлес бензин тұтынуға тиесілі.
Қор объектілерінде 16,4 мыңнан астам автокөлік бірлігі бар, оныңішінде бензинді автокөліктің шамамен 45%, дизель отынын – 42%,сұйытылған көмірсутекті газдарды (СКГ) – шамамен 9% пайдаланады (2қосымша-5-Кесте).
Мұнай мен газды тасымалдаук
Қазақстан әлемдегі ең ұзын мұнай-газ тасымалдау жүйелерінің
біріне ие. Ел аумағы арқылы Еуропа мен Қытайға мұнай мен газды
тасымалдаудың экспорттық және транзиттік маршруттары өтеді.
Магистральдық мұнай құбырларының ұзындығы 5 378 км құрайды.
Жобалық қуаты жылына 67 млн.тоннаға дейінгі КҚК (Каспий құбыр
консорциумы) ірі мұнай құбырына Қор «ҚазМұнайГаз «ҰК» АҚ (акциялардың
19%) арқылы қатысады. Қазақстандық мұнайдың Қытайға шығысқа
экспорты жобалық қуаттылығы жылына 20 млн.т мұнайға дейінгі ҚҚҚ(Қазақстан-Қытай Құбыры) мұнай құбыры есебінен қамтамасыз етіледі,Қордың үлесі 50% -ды құрайды.
Маңғыстау кен орындарының бір бөлігіндегі мұнай мұнай құбыры
арқылы сұйық күйде тасымалдау мүмкіндігі үшін жылытуды талап етеді,сондықтан әлемдегі жалғыз жылытылатын («ыстық») «Өзен-АтырауСамара» мұнай құбырын пайдалану жүзеге асырылады. Мұнайды
жылытуға табиғи газды тұтыну жылына шамамен 130 - 140 млн. м 3құрайды.
Газды тасымалдау газдың өз қажеттіліктері мен шығындарына
жұмсалуымен, оның ішінде газ құбырын жөндеу кезінде метанның
атмосфераға тікелей эмиссияларымен және магистральдық жәнетарату газ құбырлары арқылы тасымалдау кезінде газдың жоғалуымен
бірге жүреді.
Қордың
бастапқы
энергия
ресурстарын
тұтынудағы
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ үлесі 18% -ды құрайды, бастапқы энергетикалық
ресурстарды жалпы тұтыну жылына 3,2 млн.т.ш.о құрайды. Тұтынудың
негізі табиғи газ болып табылады, оның үлесіне шамамен 28% (915 мың
т.ш.о) келеді, ол негізінен МӨЗ-да және мұнайды жылытуда
қолданылады. Ілеспе мұнай газы жалпы тұтынудың 28% құрайды (900мың т.ш.о).

«QazaqGaz «ҰК» АҚ бойынша энергия ресурстарын тұтыну
шамамен 1,5 млн. т.ш.о құрайды, тұтынудың 98,6% табиғи газға келеді.
Бұл ретте, газды магистральдық газ құбырлары арқылы тасымалдау
кезінде газды өз қажеттіліктері мен шығындарына тұтыну 0,7-1,5% – 4,газ тарату желілері бойынша - 4%-ға дейін құрайды. Газдың негізгі
9«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

тұтынушылары газ турбиналық жетегі бар газ айдау агрегаттары болып
табылады.
Пайдалы қазбаларды өндіру және өңдеуҚор тобы бойынша өндірудің негізгі бағыттары энергетикалық
ресурстар болып табылады: уран, мұнай және көмір.
Энергетикалық
ресурстарды
өндіруде
энергетикалық
эквиваленттегі ең үлкен көлем уран өндіру болып табылады. Уранөндіру күкірт қышқылының ерітіндісімен жерасты ұңғымалық шаймалау
әдісімен жүргізіледі, ол айдау және айдау ұңғымаларының жұмысымен
қатар жүреді. Уран өндіруден басқа, уран өнеркәсібі Үлбі металлургия
зауытында
(ҮМЗ)
отын
таблеткаларын
өндіретін
өндірістік
қуаттылықтармен ұсынылған. 2021 жылы ҮМЗ-да Қытайдың басядролық-энергетикалық корпорациясы (CGNPC) Француз дизайны
реакторларына арналған жылу бөлетін құрастырмалар өндіру желісі
іске қосылды.
Қорға тиесілі кәсіпорындардың мұнай өндірісі 2021 жылы 2019жылмен салыстырғанда 9,8%-ға 18,3 млн.тоннаға дейін төмендеді1, бұлҚазақстандағы мұнайдың жиынтық өндірісінің шамамен 21,3% -дықұрайды.
Көмір өндіру «Богатырь Көмір» ЖШС-де жүргізіледі және 2021жылы 44,6 млн .тоннаны құрады, бұл 2019 жылмен салыстырғанда
біршама төмендеді (44,8 млн.т). «Богатырь Көмір» ЖШС-ның үлесі
елдегі көмір өндірудің шамамен 40% - на жетеді. Көмір өндіру парниктік
газдар шығарындыларымен бірге жүреді, мұнда шығарындылардың
негізгі көлемі үйінділердің өздігінен тотығуы нәтижесінде пайда болатын
метан мен көмірқышқыл газына түседі.
«Богатырь» көмір бөлігінде өндірудің жобалық қуатын 50 млн.
тоннаға
дейінұлғайта
отырып,өндірудің
циклдік-ағындық
технологиясына көшу бойынша жұмыстар жалғасуда. Қазақстанда
электр энергиясына сұраныстың артуы аясында еліміздің көмір электр
станцияларын қамтамасыз ету үшін көмір өндіруді ұлғайту қажеттілігі
туындайды.
Металдарды өндіру және қайта өңдеу бөлігінде «ШалқияЦинк
Лтд» АҚ жобалық қуаттылығына 2025 жылға дейін ғана қолжеткізілетінін атап өту қажет, сондықтан «Taý-Ken Samuryq» UTK» АҚүшін базалық жыл ретінде 2025 жылды таңдау ұсынылады.
Өндірістік процестер
Өнеркәсіптік процестердің шығарындылары кокс, ацетилен жәнеэлектрод массасын қолдану арқылы ұсынылған. Кокс МӨЗ-да жәнеметаллургия кәсіпорындарында қолданылады. Кокс өндірістік
процестердің CO 2 шығарындыларының шамамен 40% құрайды.
1«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ кен орындарының «үлкен үштігі» жобаларындағы және бірлескен
кәсіпорындардағы үлестерді қоса алғанда, өндірудің барлық көлемін ескере отырып
10«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

1.2. Жанама шығарындылар
Қордың компаниялар тобы бойынша 2021 жылы сыртқы
көздерден электр энергиясын тұтыну 12,6 млрд. кВт*сағ, ал жылуэнергиясын тұтыну - 1,2 млн. Гкал-ды құрайды. Тұтынылатын электр
энергиясының
бірбөлігі
кәсіпорындардың
меншікті
электр
станцияларында өндіріледі, бірақ бұл ретте өндіріс кезінде тікелей
шығарындыларда оларды есепке алуға байланысты жанама
шығарындыларда ескерілмейді.
Сыртқы көздерден электр және жылу энергиясын тұтынудан
парниктік газдардың жанама шығарындылары 10,8 млн. т. CO2 құрайды.
Парниктік газдардың жанама шығарындыларының құрылымында
электр энергиясы 95% құрайды, ал негіз (80%) көмір өндіруден электр
энергиясын тұтыну болып табылады.
Портфельдік
компаниялар
бөлінісінде
парниктік
газдар
шығарындыларының 90% - дан астамы «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ (31%),«Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ (30%) және «KEGOC» АҚ (29%) тиесілі.
Қордың 2021 жылғы компаниялар тобы бойынша жанама
шығарындылар 2-қосымшада келтірілген, 6-кесте.
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ электр және жылу энергиясын тұтыну
шамамен 3,8 млрд. кВт*сағ және жылына 0,8 млн. Гкал сәйкесінше. Бұлретте сатып алынған электр энергиясы шеңберінде газ генерациясына
61% (2,3 млрд. кВт*сағ), ал көмір генерациясына - 39% (1,5 млрд. кВт*сағ)келеді. Тұтынылатын жылу энергиясы негізінен көмір өндірісіне келеді
(0,8 млн. Гкал). Электр энергиясы өнеркәсіптік жабдықтың жұмысына
жұмсалады (тербелетін станоктар, сорғылар, компрессорлар және мұнай
айдау қондырғылары).

«Қазақстан Темір жолы» ҰК» АҚ-да электр энергиясын тұтыну
негізінен көмір генерациясы есебінен 3,2 млрд. кВт*сағ құрайды. Жылуэнергиясын тұтыну көмір өндіру көздері есебінен де қамтамасыз етіледі
және 67,7 мың Гкал-ды құрайды. Тұтынылатын электр энергиясы
электровоздардың жұмысын қамтамасыз етуге (жалпы тұтынудың 91%)және электр жылытқыштардың, жарықтандыру және сорғы
жабдықтарының жұмысын қамтамасыз етуге жұмсалады.
«KEGOC» АҚ электр энергиясын тұтыну жылына шамамен 3,3
млрд. кВт*сағ құрайды. Бұл ретте тұтынылатын сатып алынатын электр
энергиясының құрылымында 94% - көмір генерациясының көздері, 4% газ генерациясының көздері және 2% - жаңартылатын энергия көздері
құрайды. Энергияның негізгі шығыны электр желілері арқылы берукезінде электр энергиясының шығынын өтеуге келеді, бұл электр
энергиясын беру көлемінің 6,4%-ды құрайды. Компанияның
балансындағы электр беру желілерінің жалпы ұзындығы-27,0 мың км,сондай-ақ кернеуі 35-1150 кВ 81 қосалқы станция бар.
11«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ электр энергиясын тұтыну шамамен
0,8 млрд.кВт*сағ құрайды, жылу энергиясын тұтыну - 2021 жылы 226
Гкал. Электр энергиясын тұтыну құрылымында басым үлесті көмір
генерациясы құрайды-84%, газ генерациясының үлесі 9% құрайды.
Жаңартылатын көздерден электр энергиясын тұтыну 2% құрайды.
Тұтыну негізі жерасты-ұңғымалық сілтісіздендіру (сорғы жабдығы)әдісімен уран өндіруге электр энергиясының шығыны болып табылады.
«Самұрық-Энерго» АҚ, «QazaqGaz» ҰК» АҚ, «Samruk-Kazyna
Ondeu» ЖШС, «Эйр Астана» АҚ, «Қазпошта» АҚ, «Қазақтелеком» АҚжәне «Taý-Ken Samuryq» UTK» АҚ портфельдік компаниялары
бойынша бөгде көздерден электр энергиясын жиынтық тұтыну кемінде
0,5 млрд. кВт * сағ.-ты құрайды.

12«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

2. Төмен көміртекті даму жолындағы қиындықтар
Көміртекті бейтараптық бойынша нысаналы индикаторларға қолжеткізген кезде Қор компаниялары қызметінің негізгі бағыттарына
мультипликативтік әсер етуі мүмкін бірқатар сын-қатерлер бар.
Әлеуметтік-экономикалық
1. Ел экономикасын құрылымдық өзгерту қажеттілігі.
Бүгінде елімізде өндірілетін электр энергиясының шамамен 70% ы отын ретінде көмірді пайдалана отырып өндіріледі. Қазақстан
экономикасы энергия сыйымдылығы бойынша әлемде 12-ші жәнекөміртегі сыйымдылығы бойынша әлемде 5-ші болып табылады, бұлгазға, көмірге және соның салдарынан электр энергиясына ең төмен
тарифтерге байланысты.
Халықтың өсуі, цифрландыру және автоматтандыру бойынша
трендтер елде энергия тұтынудың 3 есеге дейін өсуіне әкелуі мүмкін.
2021 жылы электр тұтыну көлемінің өсуі 6,1% -ды құрады.
Екібастұз ГРЭС-1 және ГРЭС-2 станциялары өз тарихында электр
энергиясының максималды көлемін өндірді, бұл апаттылықтың артуына
әкелді (2021 жылы апаттылықтың артуы өткен жылмен салыстырғанда 30%ды құрады).
Көміркомпанияларына
әлемдік
қысым
және
көмір
энергетикасынан біртіндеп бас тарту Қор компаниялары тобы үшінмаңызды фактор болып табылады, өйткені көмір өндіру, көмір жағуарқылы алынатын электр энергиясын өндіру және пайдалану Қортобындағы өндірістік процестерде айтарлықтай үлесті алады.
2. Әлеуметтік-экономикалық даму мен экологиялық ықпал
арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету қажеттілігі.
Көмір генерациясы энергияның негізгі көзі болып қала беретін
елдер үшін ЖЭК-ке жылдам көшу энергетикалық қауіпсіздіктің жүйелік
проблемаларына әкелуі мүмкін. Осыған байланысты, төмен көміртекті
дамуға көшу шеңберінде негізгі міндет экономиканың дамуына да,әлеуметтік салаға да, оның ішінде азық-түлік қауіпсіздігі мен суресурстарына қол жеткізуге әсер ететін энергетикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету болып табылады.
Халықтың қарқынды өсуі, әртүрлі салаларды цифрландыру,автоматтандыру және электрлендіру есебінен энергия ресурстарына
деген өсіп келе жатқан қажеттілік, сондай-ақ жаңа экологиялық
шектеулер бүкіл әлемде электр энергиясын жеткізудің бұзылуына
әкеледі. Жасыл экономиканың «флагмандарының» бірі болып
табылатын Германияда температураның төмендеуіне байланысты
электр энергиясына сұраныстың күтпеген өсуі көмір өндірісін
консервациялауды қажет етті. Жапонияның жаңа энергетикалық
стратегиясының жоспарлары атом генерациясын кеңейтуді көздейді.
13«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Қазіргі уақытта Қазақстанның энергожүйесінде шамамен 1,3 ГВтбазалық
қуаттардың
тапшылығы
байқалады.
Сараптамалық
бағалауларға сәйкес, бұл үрдіс электр энергиясын өндірудің жаңакөздері енгізілгенге дейін жалғасатын және күшейтілетін болады.
3. Көмірді пайдаланудан бас тарту нәтижесінде теріс
әлеуметтік әсерКөмір өндіру көлемін және көмір генерациясының үлесін
төмендету жөніндегі шешімдер көмір өндірумен және көмірді пайдалана
отырып электр энергиясын өндірумен байланысты өңірлер менvоноқалаларды одан әрі дамытуды қамтамасыз ету, сондай-ақ осындай
өндірістердің жабылуына байланысты жұмыссыздықты арттыруға жолбермеу сияқты әлеуметтік аспектілерді де ескеруге тиіс. (5 моноқала
мен 40 мыңға жуық жұмысшы көмір саласына тәуелді).
Бүгінгі таңда Қазақстанның көмір саласының 40 мыңға жуыққызметкері бар, оның 12 мыңнан астамы Қор компанияларының тобына
тиесілі. Көмір тасымалы теміржол саласының жалпы ішкі жүкайналымының 16% құрайды. Бұл ретте, моноқалалардың тіршілік
әрекеті көмір саласымен тікелей байланысты моноқалаларда Қортобының компанияларының болуын атап өту қажет.
4. Жылумен
қамтамасыз
етудің
қазбаотындарын
пайдаланатын көздерге тәуелділігі.
Қазақстан үшін құрлықтық елдердің бірі ретінде халықты жылумен
қамтамасыз ету өте маңызды. Қазақстанда үй-жайларды жылытуға
жұмсалатын жылу энергиясының үлестік шығыны басқа елдерге
қарағанда 2 еседен астам жоғары. Қазақстанда 1 адамға шаққандағы
жылу энергиясын тұтыну, өз кезегінде, басқа елдермен салыстырғанда
2 есе жоғары.
Қазақстанда халық пен өнеркәсіптік тұтынушылар үшін жылуөндіру кезінде қазба отын түрлерінде (көмір және газ) жұмыс істейтін
когенерациялық үлгідегі электр станциялары негізгі болып табылады.
Елімізде
41 ЖЭО,сондай-ақхалықты
жәнеөнеркәсіптік
тұтынушыларды жылу энергиясымен қамтамасыз ететін 63 ірі және 2
200 шағын қазандық пайдаланылуда. Бұл ретте, жаңартылатын энергия
көздерін пайдалана отырып, жылу өндіру технологиялары дамымаған.
Жылумен жабдықтау мақсатында ЖЭК пайдалануды дамыту
мәселесі климаттық жағдайларды және олардың жұмысының
маусымдылығын ескере отырып, қолданылатын технологияларды
анықтау бойынша экономикалық орындылықты анықтауды және тиісті
зерттеулер жүргізуді талап етеді.
Сонымен қатар, бүгінгі күні Қазақстанда когенерациялық үлгідегі
станцияларда жылу өндіру және өткізу электр энергиясын өндіру менөткізудің маржиналдылығы есебінен субсидияланады.
14«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Осыған
байланысты
қазбаотындарын
пайдаланатын
қолданыстағы көздердің одан әрі жұмысы туралы шешім қабылдау
кезінде жылумен жабдықтау мәселелерін ескеру қажет.
Технологиялық
1. ЖЭК-тен электр энергиясын жеткізудің тұрақсыздығы.
Жаңартылатын энергия көздерінің негізгі технологиялық тежегіш
факторы бүгінде ЖЭК-ті олардың жұмысының тұрақсыздығына
байланысты энергия жүйесіне біріктіру проблемасы болып табылады.
ЖЭК-тің ең көп таралған көздері-күн мен жел-ауа-райының жағдайына
тікелей байланысты, оларды жоғары дәлдікпен болжау мүмкін емес.
Бұл мәселенің шешімдерінің бірі энергия жинақтау жүйелерін қолдану
болып табылады.
2. Негізгі және маневрлік қуатты дамыту қажеттілігі.
Кез - келген электр жүйесінің жұмыс істеу ерекшелігі-тәулік бойыэлектр энергиясын біркелкі тұтыну-түнде құлдырау, жұмыс күнінің
басында өсу және кешкі уақытта тұтыну шыңдары. Сонымен қатар,электр желісінің тұрақты және сенімді жұмысы үшін ұсыныс тұтынумен
сәйкес келуі керек, әйтпесе оның теңгерімсіздігі орын алады жәнемүмкін нәтиже ретінде – блэкаут.
Қазіргі уақытта Қазақстанның ҰЭЖ-де реттеу қуаттылығының
қолда бар көлемі жеткіліксіз. Қазақстандағы шартты маневрлік
қуаттарға генерацияның шамамен 18% - ы келеді. Тұрақты жұмыс
істейтін жүйенің нормативі-барлық типтегі электр станцияларының
енгізілген қуатының 20%.
Жел және күн электр станцияларының ауыспалы өндірісін
теңестіру қажеттілігі маневрлік электр станциялары мен энергияны
сақтау жүйелеріне деген қажеттілікті арттырады. Нәтижесінде,теңгерімдеу құнын ескере отырып, ЖЭК құны 1,5-2 есе өсуі мүмкін. Желжәне күн электр станцияларының едәуір үлесімен (15%-дан астам)энергия жүйесінің жұмысы базалық және маневрлік генерацияның
қосымша резервтерін, сондай-ақ энергия жүйелерін реттеудің негізгі
принциптерін өзгертуді талап етеді.
Бұл мәселеде Ұлттық электр желісінің операторы және жүйелік
оператор болып табылатын «KEGOC» АҚ, сондай-ақ электр энергиясын
өндіру нарығында үстем жағдайға ие «Самұрық-Энерго» АҚ шешуші рөлатқарады (2020 жылы шамамен 29%). Сонымен қатар, Smart Grid жәнецифрлық технологияларды дамыту маневрлік қуаттарды дамыту
құралдарының біріне айналуы мүмкін.
Маневрлік қуаттардың үлесін арттыру мақсатында ағымдағы
жылы ел деңгейінде маневрлік қуатқа аукциондар енгізіледі.

15«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

3. Газ ресурстарының шектелуі.
Энергетикалық ауысуға арналған өтпелі отындардың бірі газболып саналады. Бұл ретте, Қазақстанда айтарлықтай газ қорларына
қарамастан, Газ генерациясын ауқымды дамыту үшін қажетті көлемде
тауарлық газ ресурстары шектеулі. Геологиялық барлау және жаңажобалар есебінен газдың ресурстық базасын ұлғайту қажет.
Сонымен қатар, ішкі нарықтағы газ бағасы экспортқа қарағанда
әлдеқайда төмен, бұл ішкі жеткізілімдерді экономикалық жағынан азтартымды етеді.
Бұл ретте, газ генерациясын дамыту кен орындарын барлауға
және газ инфрақұрылымына инвестиция салуға әкеп соғатын шақыру
да, өсу нүктесі де болып табылады. Сонымен қатар, негізгі газинфрақұрылымы қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету үшін үлкен
күрделі салымдарды қажет етеді.
4. Желілік
инфрақұрылымды
айтарлықтай
жаңарту
қажеттілігі.
Бүгінгі таңда электр энергетикалық желілік инфрақұрылымның
тозуы шамамен 70% -ды құрайды. Желілік инфрақұрылымды қайта құрумен жаңартуға, сондай-ақ жаңа жоғары вольтты электр желілерін салуға
инвестициялау арқылы электр энергиясын жеткізу тізбегінің
тұрақтылығын арттыру маңызды.
Ұлттық электр желісі күшейтіліп, өсіп келе жатқан сұраныс пенэлектр энергиясының тапшылығын жабу үшін қажетті жаңа ірі энергия
көздерін қосуға уақтылы дайын болуы керек.
Сонымен қатар, жаңартылатын энергия көздерін енгізу
инфрақұрылымды жаңғыртуды, оның ішінде энергияны сақтау
жүйелерін интеграциялау мақсатында да талап етеді. Электр
энергиясын жинақтау және сақтау жүйелерімен бірге Smart Gridтехнологияларын дамыту қажет.
5. Барлық портфельдік компаниялар өздерінің шығарындыларын
абсолютті түрде төмендете алмайды. Мұндай компаниялар үшіннегізгі шешім – офсеттік механизмдерді пайдалану.
Портфельдік компаниялар өнімділіктің кеңеюі мен парниктік
газдар шығарындыларының арасында тікелей корреляцияны көрсетеді.
Бірқатар портфельдік компанияларда парниктік газдардың үлестік
шығарындыларының айтарлықтай төмендеуіне қарамастан, қызметтің
жоспарланған айтарлықтай кеңеюі нәтижесінде парниктік газдардың
жалпы шығарындыларының абсолютті мәнде өсуіне әкеледі. Мұндай
жағдайларда көміртегі ізін азайтудың негізгі құралы офсеттік
механизмді пайдалану болып табылады.

16«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Қаржылық
1. Маңызды қаржылық инвестициялардың қажеттілігі.
Төмен көміртекті дамуға көшу, әрине, жаһандық ауқымға ие жәнеайтарлықтай инвестицияларды қажет етеді. Сонымен қатар, «жасыл»технологияларды дамыту бүгінгі таңда өте қымбат бастама болып
табылады.
Жеке инвестицияларды тиімді тарту үшін рентабельділікті
қамтамасыз ету талап етіледі, ол үшін тарифтік саясатты қайта қарау
және қосымша экономикалық ынталандыруды енгізу орынды.
Төмен көміртекті дамуға тиімді және уақтылы көшу мақсатында
бұрын негізінен мұнай-газ секторын дамытуға бағытталған
инвестициялардың едәуір көлемін тарту қажет. Жаңа газ генерациясын
салу жобаларын іске асыру 2027 жылға дейін 3,4 млрд. АҚШ долларын,ал 2400 МВт ЖЭК объектілерін салуға инвестициялардың қажеттілігі
шамамен 2,3 млрд. АҚШ долларын құрайды Төмен көміртекті дамусекторына инвестициялар тарту үшін инвестициялық жобаларды
іріктеудің және инвесторлар үшін тұрақтылықтың жоғары деңгейін
қамтамасыз етудің ашық және бәсекелі шарттары талап етіледі.
2. Жаңа шикізат суперциклінің басталуына байланысты
жоғалған пайда қаупі.
Сарапшылар қауымдастығының бағалауы бойынша, қазірден
бастап әлемде шикізат тауарларына, оның ішінде көмірсутектерге
сұраныс пен бағаның белсенді өсуімен қатар жүретін жаңа шикізат
суперциклінің басталуы байқалады.
Қазақстан мен экономикасы ұқсас елдер үшін кірістерді
қамтамасыз етудің бірегей мүмкіндігі бар, оны экономиканы жәнеэнергетикалық себетті әртараптандыруға бағыттауға болады.
Соңғы жүз жылда төрт шикізаттық суперцикл болды, соңғысы 1996жылы басталды, 2008 жылы шыңына жетті (12 жылдық кеңеюден кейін)және оның төменгі шегі 2020 жылы (12 жылдық құлдыраудан кейін) болды.
Сарапшылардың пікірінше, мұнай бағасының өсуі өз кезегінде көмірге
деген сұраныстың артуына әкеледі. Ұзақ мерзімді перспективада,болжамдарға сәйкес, көмір емес, табиғи газ, оның ішінде парниктік
газдар шығарындыларын азайту жөніндегі негізгі экономикалардың
жоспарлары аясында үлкен сұранысқа ие болады. Bloomberg
Commodity Index мәліметтері бойынша тауар құнының жалпы көрсеткіші
2021 жылы 33% - ға өсті, бұл 1979 жылдан бергі ең күрт өсім болды. БұлҚазақстан бәсекелестік елдік артықшылықтарға, сондай-ақ қажетті
материалдар мен жеткізу тізбегіне ие шикізат тауарларының топтары
ғана.
Объективті
түрде,
экономикасы
ұқсас
елдер
үшін
Қазақстандағыдай-бұл кешенді әртараптандыруды және төмен
көміртекті дамуға көшуді жүзеге асыру мүмкіндігі.
Осыған байланысты, адамзат өркениетінің даму қарқыны менэкологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету арасындағы ақылға қонымды
17«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

тепе-теңдік негізінде жоспарлы және ақылға қонымды энергия ауысуын
қамтамасыз ету негіз болып табылады.
Реттеуші
1. Тарифтік реттеуді ырықтандыру қажеттілігі
Төмен көміртекті дамуға тиімді және уақтылы көшу мақсатында
елеулі инвестициялар – мемлекеттік немесе жеке инвестициялар қажет.
Бұл ретте, жеке инвестицияларды ынталандыру үшін коммерциялық
тартымдылықты және жобалардың қайтарымдылығын қамтамасыз етуталап етіледі, бұл бүгінде өсуді тежеуге бағытталған тарифтік
саясатпен шектеледі.
Энергия жүйесін жаңғырту және төмен көміртекті дамыту
энергетикалық ресурстарға тарифтер мен бағалардың өсуімен қатар
жүретін болады. Халықтың әлеуметтік осал топтарына теріс әсерді
нивелирлеу үшін халықтың әлеуметтік осал топтары үшін электр
энергиясы мен жылу шығындарының бір бөлігін өтеу жүйесін
ұйымдастыру қажет.
Сонымен қатар, тарифтерді ыраықтандыру даму үшінэкономикалық факторларды қамтамасыз етіп қана қоймайды, сонымен
қатарэнергияны
үнемдейтін
жәнеэнергияны
үнемдейтін
технологияларды енгізу және қолдану үшін ынталандырады.
Сонымен қатар, тарифтік реттеуді одан әрі дамыту қажет. Электр
энергиясын жинақтау бөлігінде қазіргі уақытта Қазақстанда мұндай
жүйелер үшін арнайы тарифтер жоқ. Атап айтқанда, энергия
жинақтағыштары бар ЖЭК жобаларын іске асыру кезінде (аукциондық
тетіктен тыс) тарифтік реттеу жоқ, бұл енгізу үшін қиындықтар туғызады.
Бүгінгі таңда ЖЭК үшін инвестицияларды қайтару тетігі жаңа ЖЭКобъектілерін салу жобаларын іріктеу бойынша аукциондық саудасаттық болып табылады. 2015-2021 жылдардағы аукциондық саудасаттық нәтижелері аукциондық бағаның төмендеу динамикасын
көрсетеді. ЖЭК объектілерін салу құнын арзандату трендінің
салдарынан тариф жылдан жылға төмендеуін жалғастыруда.
Девальвация мен инфляцияны ескере отырып, Қазақстандағы СЭСүшін шекті аукциондық баға өзінің инвестициялық тартымдылығын
жоғалтты. Мысалы, 2018 жылы жалпы қуаты 20 МВт су электр
станцияларының жобаларын іріктеу бойынша аукциондық сауда-саттық
өткізілді. Электрондық сауда-саттық қорытындысы бойынша 4 жеңімпаз
анықталды, бірақ қазіргі уақытта төрт жобаның ешқайсысы іскеасырылмай отыр.
2. Квоталарды бөлу тетігінің жетілмегендігі
Жаңа экологиялық кодекстің 2021 жылғы 1 шілдеден бастап
күшіне енуі, сондай-ақ экология мәселелері жөніндегі әкімшілік құқық
бұзушылық туралы кодекстің жаңартылуы «қоңыр» өндірістер үшін18«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

елеулі айыппұлдар төлеу тәуекелдеріне әкеп соғады. Сонымен қатар,квоталарды бөлу кезінде бірқатар проблемалық мәселелер бар.
1. Квоталарды анықтау тетігі өткен кезеңдерге негізделген,өндірістік көрсеткіштердің өсуін ескермейді. Осылайша, квота елэкономикасының өсуін ескере отырып, жоспарланған өндіріс көлеміне
емес, көрсетілген тарихи кезеңдегі (базалық кезеңдегі) өндіріс көлеміне
беріледі, бұл ретте ол квоталаудың әрбір жаңа кезеңіне ауысады;2. Квотаны айқындау кезінде әділ бәсекелестік тудыру және артта
қалған өндірістерді елдегі озық өндірістерге дейін тартуға ынталандыру
үшін өнім бірлігіне шаққандағы ПГ шығарындыларының ел бойынша
орташаланған үлес коэффициенті қолданылады.
3. Экономика қажеттіліктері мен квоталардың теңгерімсіздігі.
өндіріс көлемі бойынша айырмаға қосымша квоталар (қуаттылықты
ұлғайту) резервтегі квоталар көлемімен шектеледі, ал резервті
қалыптастыру кезінде экономиканың өсуі ескерілмейді. 2018-2020жылдар кезеңінің қорытындысы бойынша қосымша квота алуға өтініш
білдірген барлық операторлар заңға сүйенетін қосымша квоталар
көлемінің 74% ғана алды.
Жоғарыда
айтылғандардың
барлығы
квоталанатын
қондырғылардың операторлары квота тапшылығы шамамен 50%(әсіресе электр энергетикасы саласында) квоталау кезеңінде квоталарға
сұраныс ұсыныстармен қамтамасыз етілмейтін квоталар нарығындағы
дағдарыстық жағдайдың тәуекелін квоталау кезеңінің қорытындылары
бойынша құра отырып, «кірген» жағдайды туғызады. Осылайша,квоталардың әділетсіз бөлінуіне және ел экономикасының дамуын
ескеретін квоталарды бөлудің ұлттық жоспарының резервінде қосымша
квоталардың болмауына байланысты квоталанатын қондырғылардың
операторлары үшін жылына 20 мың тоннадан астам СО 2шығарындылары бар қондырғыларға қатысты квоталарды квоталау
тетігі мен квоталарды сату негізсіз қаржылық тәуекелдерді көтереді.
3. Көміртекті реттеудің және офсеттік бірліктер саудасының
тиімді жүйесін құру қажеттілігі
Парниктік газдар шығарындыларына және оларды сіңіруге
қатысты мониторинг, есептілік және верификация жүйесіне қойылатын
заңнамалық талаптардың күшеюіне қарамастан, компанияларда
парниктік газдарды есепке алу негізінен СО 2 бойынша жүргізіледі жәнепарниктік газдарға жататынына қарамастан, ҚР заңнамасына сәйкес
ластаушы ретінде реттелетін метан мен азот оксидінің шығарындылары
толық көлемде есепке алынбайды заттар.
Сонымен қатар, офсеттік жобаларды жүзеге асыру тәжірибесі жоқ.
Бүгінгі
таңдаинвесторлар
жасылжобалардың
қаржылық
модельдерінде СО 2 офсеттік бірліктерін сатудан түскен пайданы
есепке алмайды.
19«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Жоғарыда айтылғандарды ескере
отырып,компанияны
дамытудың бизнес бағыттарын қайта бағдарлауды, төмен көміртекті
технологияларды қолдануды және енгізуді ғана емес, сонымен қатар
реттеуші, қаржылық және әлеуметтік-экономикалық аспектілерді
жетілдіруді қамтитын жоспарлы және «ақылға қонымды» ауысуды
қамтамасыз ету қажет.

20«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

3. Төмен көміртекті даму мақсаттарыҚор жаһандық жұртшылықты климаттың өзгеруіне қатысты
алаңдаушылықпен бөліседі және парниктік газдар шығарындыларын
азайту, энергия тиімділігін арттыру, жаңартылатын энергияға көшу жәнекөміртегі отынын жағудан біртіндеп бас тарту бойынша жаһандық күшжігерді қолдайды.
Қордың стратегиялық мақсаты - Қордың көміртегі ізін (Қамту 1және Қамту 2) 2021 жылмен салыстырғанда 2032 жылға қарай 10%-ғатөмендету. Қор 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қолжеткізуге тырысады.
Жалпы,
көміртегі
бейтараптығы
парниктік
газдар
шығарындыларын толығымен алып тастауды білдірмейді-төмендетуге
болмайтын шығарындылар көлемін өтеу керек. Бұл ретте, елдегі электр
энергиясының болжамды тапшылығы мен көмірдің елеулі қорларына
сүйене отырып, көмір генерациясын дамыту және Екібастұз өңірінде
жаңа көмір блоктарын енгізу жоспарлануда.
Осы Тұжырымдама шеңберінде дамудың 3 негізгі сценарийі
қаралды, олар үшін базалық жыл 2021 жыл болып белгіленді:1. «Әдеттегідей бизнес» (business as usual – BAU) – бизнесті
жүргізудің ағымдағы моделін іске асыру;2. «Декарбонизация» (Decarbonization – D), 2032 жылға қарай көмір
қуатының өсуіне және электр энергиясын өндірудің өсуіне қарамастан,парниктік газдар шығарындыларын 2021 жылы ұстап тұруды көздейді;3. «Терең декарбонизация» (Deep Decarbonization – DD) – 2060 жылға
қарай көміртегі бейтараптылығына қол жеткізе отырып, энергетикалық
портфельді
неғұрлым
жеделдетіп
ауыстыруды
жәнеәртараптандыруды көздейтін бизнес моделін іске асыру.
2032 жылға дейінгі үш сценарийдің негізгі көрсеткіштері төменде
келтірілген. 2060 жылға дейінгі үш сценарийдің көрсеткіштері 7-9кестенің 2-қосымшасында.
1-кесте- Қордың 2032 жылға дейінгі нысаналы көрсеткіштерінің
болжамыүш сценарий бойынша:№Параметрлер

BAU(әдеттегідей
бизнес)2032

1Көмір станцияларыіске қосГРЭС-1
1 блок - 2024
ГРЭС-23 блок – 2026
4 блок - 2028
5 блок - 2030

2Көмір станцияларыконсервация

шығарылмайды

D (ұстау)2032
ГРЭС-1
1 блок - 2024
ГРЭС-23 блок – 2026
4 блок - 2028
5 блок - 2030
2035 жылы АЭСіске қосылғанға

DD (терең
декарбонизация)2032
ГРЭС-1
1 блок - 2024
ГРЭС-23 блок - 2026
4 блок - 2028
5 блок – 2032
ГРЭС-121

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

дейіншығарылмайдыбір блок - 2031
жылдан бастап

3АлЭС-ті газға
ауыстыру

2024

2024

2024

4

АЭС іске қосу-1 блок 2035 жылы(1200 МВт)1 блок 2032 жылы(1200 МВт)

5
6
7
8
9
10

11

12

ЖЭК және СЭС үлесі
(жаңа жобалар)Көміртекті ұстау
және сақтау (КҰС) CCUSАвтокөлікті
электрлендіру
Энергияны үнемдеу
және энергия тиімділігі
(мың т.ш.о)ЖЭК-тен э/э сатып
алуОфсеттер ( СО2млн.
т.)Көміртегі ізі(Қамту 1 + Қамту 2)
млн. т. СО2 /2021 жылғы %өзгерістер
Көміртегі ізі(Қамту 1 + Қамту 2 +метан)
млн. т. СО2 бла./2021 жылғы %өзгерістер

26%

26%

30%

-

13%

-

-

15%

19%

-

624

26%

45%

624
45%

-

-1

-1

68,5

57,9

52

+19%

0%

-10%

84

73,1

66

+12%

-3%

-12%

3.1. «Әдеттегідей бизнес» сценарийі (Business as usual, BAU)
Сценарий төмен көміртекті дамуға назар аудармай, Қор тобының
қызметіндегі
ағымдағы
үрдістерді
жалғастыруды
көздейді.
Экономикалық орындылығын негізге ала отырып, энергия тиімділігі
және энергия үнемдеу жөніндегі іс-шаралар іске асырылатын болады.
Шығарындылардың негізгі көзі болып табылатын электр
энергиясын өндіру секторында көмір өндірудің жоғары жүктемесі
болжанады. Ағымдағы сценарий шеңберінде АЭС іске қосужоспарланбайды. ЖЭК және СЭС объектілерін салу бойынша
ағымдағы жобалар іске асырылатын болады, олардың электр
энергиясын өндірудегі үлесі шамамен 26% - ға жетеді.
Осы және басқа сценарийлерде (D және DD) мынадай жобалар іскеасырылатын болады:- Алматы ЖЭО-2 және ЖЭО-3 көмірден табиғи газға ауыстыру;- СЭС салу (111 МВт) және ЖЭС іске қосу (240 МВт);- көлікті, оның ішінде Достық - Мойынты теміржол учаскесін
электрлендіру үлесін ұлғайту (833 км);22«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0- жаңғыртудың инфрақұрылымдық жобаларын іске асыру (электр
және газ желілері);Нәтижесінде, осы сценарийде парниктік газдардың тікелей
шығарындыларының 2021 жылғы 47 млн тонна СО2-ден 2032 жылға
қарай 58,7 млн.тонна СО2-ге дейін 25%-ға (немесе 11,7 млн. тонна СО2)өсуі болжанады.
ЖЭК-тен электр энергиясын өндіру үлесін ұлғайту жөніндегі
жалпыхалықтық жоспарларға сүйене отырып, 2032 жылға қарай Қортобының ЖЭК және СЭС-тен электр энергиясын тұтынуының болжамды
үлесі шамамен 26% -ды құрайды. Бұл парниктік газдардың жанама
шығарындыларын 9% - 2021 жылғы 10,8 млн. тонна СО2-ден 2032 жылы9,8 млн. тонна СО2-ге дейін төмендетуді қамтамасыз етеді.
Жалпы, осы сценарий шеңберінде Қор тобының көміртегі ізі(тікелей және жанама шығарындылары) 2032 жылға қарай 19% – 57,8
млн.тонна СО2-ден 68,5 млн. тонна СО2-ге дейін өседі. Экологиялық
айыппұлдарды жою үшін көміртегі квоталары мен офсеттік
қондырғыларды сатып алу қажет болады.
3.2. Декарбонизация сценарийі (D)Сценарий төмен көміртекті дамуға көшу жөніндегі іс-шаралар
кешенін іске асыруды көздейді.
Генерация секторында АЭС құрылысы жүзеге асырылатын
болады. Бұл ретте, энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуқажеттілігін және 2035 жылға қарай АЭС іске қосудың болжамды
мерзімдерін ескере отырып, электр энергиясын өндірудің негізі 2032
жылға дейін көмір генерациясы болып қалады. 2032 жылға қарай ЖЭКжәне СЭС генерациясының болжамды үлесі-26%.
Осыған байланысты, Алматы ЖЭО-2 және ЖЭО-3 табиғи газға
және энергия үнемдеу жөніндегі жобаларға ауыстыруға қарамастан,осы сценарийде парниктік газдардың тікелей шығарындыларының 22%немесе 10,4 млн тонна СО2 - 2021 жылғы 47 млн. тонна СО2-ден 57,4
млн. тонна СО2-ге дейін айтарлықтай өсуі жоспарлануда Автокөлікті
электрлендірудің болжамды деңгейі 2032 жылға қарай шамамен 15% ды құрайды.
Сценарий баламалы көздерден шамамен 45% электр энергиясын
сатып алу арқылы жанама шығарындыларды 2032 жылға қарай 33%(10,8 млн.тонна СО2-ден 7,2 млн. тонна СО2-ге дейін) қысқартуды көздейді.
Тікелей шығарындылардың өсуін ескере отырып, көміртегі ізіназайту үшін көміртекті ұстау және сақтау (КҰС), сондай-ақ жобаларды
жүзеге асыру және көміртекті офсеттерді сатып алу арқылы
шығарындыларды өтеудің маңызды қажеттілігі туындайды.
Көміртегі ізінің өсуін кем дегенде 2021 жылғы мән деңгейінде ұстап
тұру үшін 2032 жылға қарай шығарындылардың 13% тәртібіне КҰСтехнологиясын қолдану қажет. КҰС технологиясы бүгінгі күнге дейін өте23«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

қымбат. Осыған байланысты, осы міндетке қол жеткізу экономикалық
тұрғыдан күрделі болып табылады.
3.3. Терең декарбонизация сценарийі (DD)Бұл сценарий декарбонизация сценарийінің іс-шараларына
негізделген, бірақ АЭС-ті жедел енгізу арқылы жылдам энергетикалық
ауысуды болжайды (2032 жылы бірінші блок). Базалық қуаттың
экологиялық таза көзін енгізу көмір электр станцияларының жүктемесін
азайтуға және жоғары тозуы бар Екібастұз ГРЭС-1 блоктарының бірін
консервациялауға мүмкіндік береді. 2032 жылға қарай ЖЭК және СЭСгенерациясының болжамды үлесі - шамамен 30%. 2032 жылға қарай
автокөлікті электрлендіру деңгейі-19%. Жанама шығарындыларды
азайту D сценарийіне ұқсас, баламалы көздерден электр энергиясын
45% - ға дейін сатып алу арқылы 33% - ға.
Көмір генерациясын қысқарту және энергия тиімділігі жөніндегі ісшараларды іске асыру тікелей шығарындыларды 3% немесе 1,2
млн.тонна СО2 - 2021 жылғы 47 млн. тонна СО2-ден 2032 жылға қарай
45,8 млн. тонна СО2-ге дейін қысқартуға мүмкіндік береді. Осыған
байланысты, осы сценарийді іске асыру 2032 жылға қарай көміртектіалу мен сақтаудың айтарлықтай көлемін талап етпейді. Бұл ретте
көміртегі ізінің бір бөлігі офсет механизмдері арқылы өтеледі. Бұл 2032
жылға қарай Қор тобының көміртегі ізін 10% немесе 5,8 млн. тонна СО2- 2021 жылғы 57,8 млн. тонна СО2-ден 2032 жылға қарай 52 млн. тонна
СО2-ге дейін қысқартуға мүмкіндік береді.
АЭС қуаттылығының едәуір артуы көмір генерациясын (Қортобындағы парниктік газдардың негізгі эмитенті) алмастыру және 2060
жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу үшін негіз болады.
DD сценарий көрсеткіштеріне қол жеткізудің негізгі бағыттары,генерация құрылымын өзгертуден басқа:− теміржол көлігін электрлендіру (ЭБЖ/ тартқыш қосалқы
станциялар және аккумуляторларда электровоздар салу);− «нөлдік» шығарындылары бар көлікке бензин автокөлігін
ауыстыру болып табылады. Өтпелі отын ретінде газ моторлы отынды
пайдалануға болады;− көлікті (тепловоздар, карьерлік және өзге де көлік) электр жәнебиодизель отынына ауыстыру;− ұшақтарға жанармай құю кезінде тұрақты авиациялық отынды
(SAF) ішінара пайдалану.
Осы сценарийлердің нәтижелерін ескере отырып,декарбонизация (DD) сценарийіне назар аудару ұсынылады.

терең

24

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

4. Төмен көміртекті дамудың негізгі бағыттары
Көміртекті бейтараптық мақсаттарына жету-бұл елдегі тікелей
парниктік газдар шығарындыларының шамамен 13% құрайтын елдегі еңірі активтерді қамтитын Қор үшін өршіл міндет.
Қор 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу
энергетикалық және экологиялық қауіпсіздік арасындағы ақылға
қонымды тепе-теңдікке негізделуі керек деп санайды. Энергетикалық
қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету саласындағы ағымдағы
сын-тегеуріндерді ескере отырып, төрт негізгі бағыт айқындалған
энергияға көшу шеңберінде прагматикалық тәсіл қолданылатын
болады:1. Баламалы энергетика және технологиялар.
2. Ресурстық тиімділік және ПГ шығарындыларын басқару
технологиялары.
3. Инфрақұрылым және реттеу.
4. Көміртегі ізін тиімді басқару.
4.1. Баламалы
технологиялар

энергетика

және

төмен

көміртекті

Баламалы энергия дегеніміз-жаңартылатын энергия көздері (күн,жел, су, биомасса энергиясы), атом және сутегі энергиясы және т. б. сияқты
қазба көмірсутек отынын жағусыз өндірілетін энергия.
Бұдан әрі қаралатын технологиялар мен шешімдердің тізбесі
толық болып табылмайды және ҒЗТКЖ мен технологияларды дамыту
нәтижелеріне сүйене отырып түзетілуі және толықтырылуы мүмкін.
Жаңартылатын энергия көздері
Бүгінгі таңда ең көп таралған жаңартылатын энергия көздері-жел,күн, су энергиясы, сондай-ақ биогаз қондырғылары. ЖЭК жөніндегі
халықаралық агенттіктің деректеріне сәйкес, соңғы 6 жылда КЭСқұрылысына жұмсалатын шығындар 50%-дан астамға, ал ЖЭС - 10%ға төмендеді. 2030 жылға қарай ЖЭК салу құнының одан әрі 30% - ғатөмендеуі болжанып отыр, бұл жел және күн электр станцияларының
электр энергиясының құнын қазіргі көмір өндірумен салыстырғанда
бәсекеге қабілетті етеді.
Соңғы жеті жылда Қор ЖЭК жобаларын іске асыру және оларды
одан әрі өндірістік пайдалану тәжірибесіне ие болды. Қордың
жоспарларында орта мерзімді және ұзақ мерзімді перспективада ЖЭКтің бірқатар жаңа жобаларын іске асыру бар. Компанияның мақсатына
жету үшін жалпы қуаты шамамен 1 455 МВт болатын ЖЭС-тің жаңажобаларын іске асыру қажет болады деп есептеледі. Барлық
жоспарланған қуаттарды іске қосқаннан кейін электр энергиясын
өндірудің жылдық көлемі 4,5 млрд. кВт*сағ-тан асады. Сонымен қатар,25«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Қор қазіргі уақытта Ерейментау қаласында ЖЭС-тің 3 (үш) жобасын
және өз желінің әлеуеті бойынша бірегей Шелек дәлізін іске асыруда,оның ішінде құрылыс кезеңінде екі жоба және бастамашылық кезеңіндебір жоба.
Активтер құрылымында су электр станциялары да бар: Мойнақ
СЭС, Шардара ГЭС, Қапшағай СЭС және СЭС каскадының жалпы
жиынтық қуаты 834 МВт . 2030 жылға дейінгі перспективада жиынтық
қуаты 1 092 МВт жаңа ГЭС жобаларын, оның ішінде екі қарсы реттеуші
СЭС-ті іске асыру көзделеді.
Атом энергетикасы
Халықаралық энергетика агенттігінің болжамдары таяу болашақта
атом энергетикасы төмен көміртекті энергия өндірудің әлемдік
құрылымында негізгі рөлдердің бірін атқаратынын көрсетеді.
Еуропалық Парламенттің 2022 жылғы шілдедегі отырысында
Еуропалық комиссияның атом энергетикасын тұрақты энергия көзі дептану туралы ұсынысы мақұлданды. Көптеген атом энергетикалық
жобаларына инвестициялары климатқа зиян келтірмейтін, бірақ салық
түрінде үлкен табыс әкелетін объектілер тізіміне енгізілген «жасыл»мәртебе беріледі.
Қазіргі уақытта әлемде атом электр станциясының жалпы қуаты
394 ГВт құрайды, бұл ретте құрылыс кезеңінде 58 ГВт, ал 102 ГВт салужоспарлануда. Қазақстанда электр энергиясын өндіру құрылымындағы
көмір генерациясының жоғары үлесін, сондай-ақ атом электр
станцияларының қауіпсіздігіне қойылатын талаптардың қазіргі заманғы
(Фукусимадан кейінгі) жоғары деңгейін ескере отырып, атом энергетикасы
көмір электр станцияларын кезең-кезеңімен алмастыру және көміртегі
бейтараптығына көшу үшін негіз бола алады. Қазақстанда 1999 жылға
дейін жылдам нейтрондардағы бірегей тұщыландырғыш реактор
пайдалануда болды.
Қазақстанда АЭС салу үшін қажетті алғышарттар бар: ел уранөндіру және экспорттау бойынша көшбасшы болып табылады (әлемдік
өндірістің 23%) және 2021 жылы ядролық отын – жылу бөлетін
құрастырмалар (ТВС) және олардың құрамдас бөліктерін өндіру
бойынша зауыт («Үлбі ТВС» ЖШС) іске қосылды. Қазақстан Ұлттық
ядролық орталық (ҰЯО) ұсынған бірегей ғылыми және техникалық базаға
ие. ҰЯО ғылыми-зерттеу кешенінде үш зерттеу реакторы (оның ішінде
Токамак термоядролық энергетикалық реакторы) және әртүрлі реакторлық
технологиялар
менпайдалану
жағдайларында
реактордың
конструкциялық материалдары мен құрамдас бөліктерінің кең спектрін
сынау үшін үш бірегей эксперименттік стенд бар. Қазақстанда АЭС салуғылыми-техникалық әлеуетті және ғалымдардың кең кадрлық базасын
іске қосуға мүмкіндік береді. Еліміздің өнеркәсіп мүмкіндіктері
қазақстандық ғалымдардың қатысуымен атом электр станциясын салукезінде қазақстандық өнімнің үлесін арттыруға мүмкіндік береді.
26

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Болашақта Қазақстанның энергетикалық жүйесінің құрылымын
ескере отырып, оңтүстік аймақта, шығыс өңірде, сондай-ақ елдің
батысында үш АЭС--тың құрылысын қарастырған жөн. Бұл өңірлерді
электр энергиясының базалық көзімен қамтамасыз етуге, өңіраралық
ағындардың қажеттілігін азайтуға және тұтастай алғанда елдің
энергетикалық қауіпсіздігін күшейтуге мүмкіндік береді.
Сутегі энергетикасы
Халықаралық энергетикалық агенттіктің мәліметі бойынша, 2021жылы бүкіл әлем бойынша көмірсутектерден 14 төмен көміртекті сутегі
зауыты жұмыс істеді және 40 ұқсас жоба жоспарланған, оның төртеуі
құрылыс кезеінде(Қытай мен АҚШ – та). Оның 35-інде табиғи газды сутегі
өндіру үшін пайдалану жоспарланған.
Осы кезеңде Қордағы «сутегі энергетикасы» қарқынды ғылымитехнологиялық зерттеулер сатысында тұр, оның әлеуеті ұзақ мерзімді
перспективада қарастырылады.
Қор тобының компанияларында сутегі метаннан өнеркәсіптік
масштабта өндіріледі-өндірістің ең тиімді әдісі және тек мұнай өңдеуде
қолданылады.
Ұзақ мерзімді перспективада Қор экономиканың жекелеген
секторларын, мысалы, көлік секторын декарбонизациялауда, сондай-ақэлектр энергиясын жинақтау жүйесі ретінде төмен көміртекті сутектің
рөлін көреді. Сутекті өндіру үшін өндірілген ЖЭК электр энергиясын
немесе метан пиролизін қолдану қарастырылады. Сутектің негізгі
тұтынушылары ретінде химия және металлургия өнеркәсібі
қарастырылады.
Пиролиз әдісімен ілеспе газдан сутегі өндірісін құру (көмірқышқыл
газының шығарындыларынсыз) сутекті тікелей тұтыну орындарында,мысалы, темірді тікелей қалпына келтіру технологиясы бойынша
Металлургиялық зауыттар үшін пайдалануға мүмкіндік береді.
Осылайша, ел ішінде газды үнемді тұтыну мүмкіндігі кеңейіп келеді.
«Жасыл» өнімді құрудың жеке өндірістік процестерінде қолдану,сондай-ақ өнімді халықаралық нарықтарға одан әрі экспорттау үшін«жасыл» сутекті өндіру жөніндегі жобаларды зерделеу және енгізу
жоспарлануда. Сонымен қатар, «көк» және «қызғылт сары» сутекті
қолдану мен енгізуді зерттеу жоспарлануда, онда өндіріс процедурасы
көміртекті алу процедурасымен бірге жүреді (мысалы, автотермиялық
реформа шығарындылардың 95%-на дейін алуға мүмкіндік береді).
Сарапшылардың пікірінше, энергетикада меншікті капиталды
салудың белгілі бір деңгейлерінде сутегі бар АЭС гибридті электр
станциясы қазірдің өзінде көміртегісіз энергиямен қамтамасыз етудің еңсенімді және арзан тәсілдерінің бірі болып табылады.
Бүгінгі таңда Қор сутекті өндіру және пайдалану бойынша
пилоттық жобаларды жүргізу үшін сутегі энергетикасының әлемдік
көшбасшыларының тәжірибесін зерттеп жатыр.
27

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Көмірден газға ауыстыру
Халықаралық қауымдастық газды көміртегі бейтараптығына қолжеткізу үшін транзиттік отын ретінде қабылдайды. Бұл АҚШ-қа соңғы
онжылдықта ПГ шығарындыларының өсу қарқынын айтарлықтай
төмендетуге мүмкіндік берген көмірмен жұмыс істейтін электр
станцияларын табиғи газбен алмастыру болды.
Көмір станцияларын газға ауыстыру сонымен қатар ең жоғары
жүктемелерді жабу үшін қажетті маневрлік қуаттарды арттыруға
мүмкіндік береді. Газ тапшылығына байланысты көмір ЖЭО-ныкогенерациялық үлгідегі жоғары тиімді газ генерациясына (БГҚ), оныңішінде Алматы қаласын жылумен жабдықтау үшін ауыстыруға назар
аударған жөн. Когенерациялық қондырғылардағы жылу өндірісі төмен
көміртекті жобаларға тікелей жатады.
Бүгінгі таңда қоршаған ортаға теріс әсерді азайту мақсатында
«Самұрық-Энерго» АҚ Алматы ЖЭО-ны газға ауыстыруға бастамашы
болып отыр. 2021 жылдың қараша айында Мемлекет басшысының
қатысуымен Алматы ЖЭО-2 ауыстыру жобасы басталды. Кейіннен
Алматы ЖЭО-3-ті ауыстыру және 2017 жылы газға ауыстырылған
Алматы ЖЭО-1 қуатын кеңейту жоспарлануда. Бұл ретте, сондай-ақ газтасымалдау инфрақұрылымын жаңғырту және жөндеу жөніндегі ісшараларды көздеу қажет.
Газдандыру бойынша жоғарыда аталған жобаларды іске асыру
Алматы өңірінде атмосфераға зиянды заттар (шаң, күкірт және азотоксидтері) шығарындыларын азайтуды қамтамасыз етуге мүмкіндік
береді, жылумен және электрмен жабдықтаудың қуаты мен сенімділігін
арттырады. Алматы ЖЭО-2-ні газға ауыстыру станциядағы парниктік
газдар шығарындыларын іс жүзінде 32% – ға-2020 жылғы 3,7 млнтоннадан 2026 жылға қарай жылына 2,5 млн тоннаға дейін қысқартуға
мүмкіндік береді.
Басқа төмен көміртекті генерация
Төмен көміртекті генерациялаудың баламалы көздері шеңберінде
әртүрлі жаңа технологиялар қарастырылатын болады. Қор үшінперспективалы бағыттардың бірі геотермалдық энергетиканы дамыту
болып табылады.
Геотермалдық станциялардың атмосфералық ауаға негізгі әсері
геотермалдық будың құрамындағы күкіртсутектің бөлінуі болып
табылады. Геотермалдық энергетиканың артықшылықтары қоршаған
орта үшін толық қауіпсіздік, атмосфераға СО 2 ең аз шығарындылары,ресурстардың сарқылмауы, сыртқы жағдайлардан және тәулік
уақытынан тәуелсіздік болып табылады.
Бүгінгі таңда ГеоТЭС кеңінен дамыған және АҚШ, Жапония,Исландия, Қытай және басқа елдердегі тұтынушылардың қажеттіліктері
үшін қолданылады. Бұл бағыттағы сөзсіз көшбасшылар жылына
28«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

ГеоТЭС-тен 18 млрд.кВт*сағ астам электр энергиясын өндіретін АҚШболып табылады.
Қазақстанда жүргізілген зерттеулер елдің орташа және төмен
температуралы (80°C-тан 170°C-қа дейін) геотермалдық судың едәуір
ресурстарына ие екендігін көрсетті. Негізгі геотермалдық резервуарлар
Қазақстанның оңтүстігінде және оңтүстік-батысында табылды. Бұлаудандарда орташа температура 120℃жоғары.
Қор ұзақ мерзімді перспективада пилоттық жобаны іске асыруды
және ГеоТЭС салуды қарастырады.
4.2. Ресурстардың тиімділігі және шығарындыларды басқару
технологиялары
Таза көмір технологиясы
Төмен көміртекті энергия көздерін дамытумен қатар, қордың
жұмысы технологияларды жетілдіруге, қолданыстағы дәстүрлі ОЭКобъектілерінің экологиялылығын арттыруға ықпал ететін серпінді
шешімдерді енгізуге бағытталатын болады.
Энергетикалық қауіпсіздік тұрғысынан Қор алдағы жылдары көмір
генерациялау объектілерін салу жөніндегі жобаларды іске асыруды
жалғастырады, бұл баламалы энергия көздеріне негізделген жаңабазалық қуаттарды іске қосқанға дейін қажетті шара болып табылады.
Кейіннен «таза» энергия көздеріне негізделген энергетикалық
қауіпсіздікті толық және сенімді қамтамасыз ете отырып, көмір
генерациясы кезең-кезеңімен «сақталуы» мүмкін.
Қолда бар кең көмір ресурстарын, сондай – ақ экономиканың
ағымдағы құрылымына және электр энергиясын өндіруге байланысты
прагматикалық тәсілдерді қолдану қажеттілігін ескере отырып, Көмірді
байыту мен газдандыруға негізделген таза көмір технологияларынөндірістік қажеттіліктер үшін және көмірді, мазутты және дизель отынын
ауыстыру үшін жанғыш синтез газын ала отырып, көмірді газдандыру
жүйелерін қолдануды қарастыру ұсынылады. Көмірді газдандыру оныдекарбонизацияның өтпелі кезеңінде пайдалануға және атмосфераға
шығарындыларды азайтуға мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта Қор көмір өндірудің шахталық әдісінен де, дәстүрлі
көмір жағудан да бірқатар артықшылықтарға ие көмірді жерасты
газдандыру
технологияларын
қарастыруда.
Көмірді
жерасты
газдандыру құрамында күл мөлшері жоғары (60%-дан астам) көмір
қабаттарын пайдаланудың және өңдеудің күрделі тау-кен-геологиялық
жағдайлары бар, көмір қабаттан алынбай пайдаланудың жаңамүмкіндіктерін ашады.
Ресурстарды үнемдеу және энергияны үнемдеу
Қазақстан ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығы жоғары елдерге
жатады, бұл ЖІӨ құрылымындағы энергия сыйымдылығы жоғары
29«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

өнеркәсіптің жоғары үлесімен ғана байланысты емес, бұл энергия
үнемдеудің айтарлықтай әлеуетін көрсетеді. Энергия тиімділігін
арттыру және тиімді, ресурстарды үнемдейтін және экологиялық тазатехнологияларға көшу арқылы энергия мен ресурстарды тұтынуды
азайту көміртекті бейтараптық мақсаттарына жетудің негізгі
құралдарының бірі болып табылады. Энергия үнемдеу жөніндегі ісшараларды іске асыру отын-энергетикалық ресурстардың шығынын
азайтуға және оларды жағуға байланысты шығарындылардың алдын
алуға мүмкіндік береді.
Қор энергия тиімділігін арттыру және өз өндірістерінің энергия
сыйымдылығын төмендету бойынша тұрақты жұмыс жүргізуде.
Мәселен, 2014 жылдан бастап 2020 жылға дейін энергия тиімділігін
арттырудың кешенді бағдарламасы іске асырылды, оны іске асыру
тауар өнімінің жалпы көлемінің энергия сыйымдылығы индексін 2014жылмен салыстырғанда 27% - ға (3,57 т.ш.о/млн.теңгеге дейін) қысқартуға
мүмкіндік берді. Жаңғырту және энергия үнемдеу шеңберінде ескі(тиімділігі аз) жабдықты жаңасына ауыстыру, мазуттан табиғи газға көшу(өндіруші объектілерде отын ретінде) және дебитті ұлғайту үшін жаңа буынқоспаларын пайдалану орындалады. Көмір өндіру сегментінде көмір
өндірудің, тасымалдаудың, орташаландырудың және тиеудің циклдікағындық технологиясына ауыса отырып, «Богатырь» қимасында
жүргізілетін жаңғырту жобаларын атап өту қажет, бұл тозған жабдықты
қазіргі заманғы ұсатқыштарға, конвейерлерге ауыстыруға, көмір
өндірудің энергия тиімділігін арттыруға және орташаландыруға
мүмкіндік береді. Мұнай өңдеу сегментінде Қорға тиесілі үш ірі ірі МӨЗді жаңғырту кезеңінің аяқталғанын атап өту қажет. Жаңғырту
нәтижесінде мұнай өңдеу тереңдігі ұлғайды, мұнай зауыты газының
алау жағу көлемі айтарлықтай төмендеді, энергия тиімділігі артты.
Мұнай-газсаласындағы
парниктік
газдардың
тікелей
шығарындыларын қысқарту жөніндегі негізгі бағыттардың бірі 2030жылға қарай газды алау жағудан бас тарту (технологиялық тұрғыдан
еріксіз шығарындылардан басқа) және кез келген өндірістік
объектілердің және жүзеге асырылатын өндірістік процестердің жұмыс
істеуіне байланысты ұшпа шығарындылар (ағып кетулер) эмиссияларын
қысқарту болуға тиіс. 2020 жылы Қор компаниясына ІМГ кәдеге жарату
көлемі 98% -ды құрады, ал алауды жағудан шығарындылар көлемі –шамамен 2,2 т. CO2-көмірсутектерді өндірудің мың тоннасына
баламасы
(Халықаралық
мұнай
және
газ
өндірушілер
қауымдастығының мәліметтері бойынша 2019 жылмен салыстырғанда
24% және сала бойынша әлемдік орташа көрсеткіштен 79% төмен)Қордың еншілес кәсіпорындары түрлі жобаларды іске асыру есебінен
алауды жағуды айтарлықтай қысқарта алды. Атап айтқанда,«Ембімұнайгаз» АҚ-та күкіртті сутекті жою жүйесі енгізілгеннен кейін
кәдеге жарату көлемі 93% -. құрайды, «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ30«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Қаламқас кен орнындағы газдың 99% -. өз қажеттіліктері үшін отынретінде, оның ішінде Қаламқас ГТЭС-та кәдеге жаратады.
Ресурстарды тиімді пайдалану бөлігінде метан шығарындыларын
азайту негізгі бағыт болып табылады. Қазақстанның әлемдік метан
шығарындыларындағы үлесі 0,9% - ды құрайды (ХЭА-ның 2021 жылғы
деректері бойынша), бұл ретте метан шығарындыларының 75% - мұнайгаз секторы және көмір өндіру әкеледі. Мұнай мен газ өндірісіндегі
метан шығарындыларын азайту әсіресе перспективалы, өйткені
шығарындылардың 70% - дан астамын қолданыстағы технологиялар
арқылы азайтуға болады. Қор бақыланбайтын шығарындыларды
анықтау, сандық бағалау және азайту мақсатында ағып кетуді анықтау
және жою бағдарламаларын (LDAR) енгізуді жоспарлап отыр. LDARбағдарламалары үшін ең көп қолданылатын құрал – OGI камерасы
(Optical Gas Imaging), толқын ұзындығына негізделген газ тәрізді
қосылысты анықтай алатын инфрақызыл камераның жоғары
мамандандырылған нұсқасы.
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ бірнеше өндірістік объектілердің
аумағында метан және Ұшпа метан емес Органикалық қосылыстардың
шығарындыларын анықтау және сандық өлшеу бойынша пилоттық
науқанды жүзеге асырды. Өткізілген пилоттық жобалардың
қорытындысы бойынша LDAR бағдарламасын кең ауқымды енгізу жәнеұзақ мерзімді перспективада құрғақ газ бен ұшпа шығарындыларды
жинау үшін бу ұстау жүйесін орнату жөніндегі іс-шаралар қаралатын
болады.
Метан шығарындыларының ең маңызды көзі-көмір өндіру
сегменті. Ғаламдық жылыну коэффициентін ескере отырып,атмосфераға шығарындылар «Богатырь» қимасындағы метанның 346 мыңтоннасын құрайды (2021 жылдың қорытындысы бойынша) 8,65 млн. тоннаға
тең. CO2 - мұнай-газ сегментіндегі көмірқышқыл газының жалпы
шығарындыларымен сәйкес келетін баламасы (8,6 млн.т. CO2 «ҚазМұнайГаз «ҰК» АҚ және «QazaqGaz «ҰК»АҚ жиынтық баламасы).
Көмір өндірісін біртіндеп алмастыру ішкі нарықта көмірді тұтынудың
төмендеуіне және соның салдарынан метан шығарындыларының
төмендеуіне әкеледі.
Көмірқышқыл газын ұстау және сақтау
Көміртекті бейтараптыққа көшу жаңартылатын энергия көздері
арқылы, сондай-ақ өнеркәсіптік нысандарды жаңарту арқылы мүмкін
болады. Алайда, өнеркәсіптің кең қайта бағдарлануына ғана емес,сонымен қатар парниктік газдарды сіңіру көрсеткішіне, сондай-ақаралық кезеңдегі құрал ретінде климаттық жобаларға назар
аударылады.
СО2 (КҰС) ұстау және сақтау технологиясы СО2-нің 90%-ға дейін
ұстап қалуды көздейді, ол, әйтпесе, электр энергиясын өндіру кезінде
және өнеркәсіптік процестерде қазба отындарын жағу нәтижесінде
31«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

атмосфераға шығарылатын болады. Технология жаңартылатын
энергия көздерін пайдаланбайтын секторларды декарбонизациялауға
мүмкіндік беретін бірнеше технологиялардың бірі болып табылады.
Көмірқышқыл
газынпайдалану-коммерциялық
мақсатта
пайдалануға жарамды өнімдерді өндіру үшін ұсталған СО2 қолдану.
Негізгі үш бағыт – минералдану, химиялық және биологиялық қолдану.
СО2 кәдеге жаратудың ең жақсы қалыптасқан түрі - СО2 оларды
алуды арттыру үшін мұнай немесе газ резервуарларына айдалғанда
мұнай өндіруді арттыру (EOR). СО2 кәдеге жаратудың басқа зерттелетін
түрлеріне бетон немесе пластикалық материалдар өндірісінде СО 2қолдану немесе оны СО2 балдырларға беру арқылы биомассаға
айналдыру жатады, содан кейін олар жиналып, тасымалдау үшінбиоотынға айналады. СО2 өсімдіктердің өсуін ынталандыру үшін деқолданылуы мүмкін және топырақтың сапасын жақсарту үшінбиокөмірмен топырақта ұсталуы мүмкін.
Қордың портфельдік компаниялары КҰС технологияларын
қолдану мүмкіндіктерін қарастыруда. Қазіргі уақытта СО2-ні ұстап алубойынша пилоттық жоба үшін алаң айқындалады. Әлемнің жетекші
компанияларын
ұстаубойынша
бірқатар
технологиялар
қарастырылуда. ҒЗТКЖ ретінде жоба қарастырылуда, оны әзірлеу 2 субасқан кезде композиттік көбіктерді қолдану арқылы мұнай өндіруді
арттыру мәселесін шешуге мүмкіндік береді. Технология атмосфераға
СО2 шығарындыларын азайтудың ең тиімді әдісі болып табылады
(әлемде СО2-нің 34% - ы осы технология бойынша алынады).
СО2 (сұраныс және технология) шектеулі химиялық пайдалануына
байланысты мұнай немесе газ өндіру кезінде қабат қысымын арттыру
үшін айдау нұсқасы талданады. Сонымен, СО 2 айдау мұнай өндіруді
10% - дан астамға арттыруы мүмкін. 2021 жылы «ҚазМұнайГаз «ҰК» АҚ
Shell компаниясымен көміртекті алу, кәдеге жарату және сақтау
технологияларын дамыту саласындағы ынтымақтастық туралы
Меморандумға қол қойды.
Сондай-ақ, Қор көмірқышқыл газын ұстау және сақтау
технологиясымен тәжірибелік таза көмір электр станциясын салумүмкіндігіне талдау жүргізеді.
Өтемақы (көміртекті фермалар мен офсеттер)Биологиялық көміртекті секвестрлеу - бұл атмосферадан
көмірқышқыл газын сіңіру процесі және орман отырғызу арқылы
биомассаға ауысу немесе ауылшаруашылық әдістерімен топырақтың
көміртегі қабатын (гумус) ұлғайту.
Шаралардың бірі-көміртегі шығарындыларын сіңіру мақсатында
«көміртегі фермаларын» құру. Мұндай Климаттық жобалар
халықаралық тәжірибеге сәйкес негіздемелер мен есептеулерді қажет
етеді (белгілі бір аумақ, белгілі бір объект көміртекті қанша сіңіреді және қанша
парниктік газ шығарады).
32«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Орман отырғызу арқылы көмірқышқыл газын сіңіру немесе
ауылшаруашылық әдістерімен топырақтың көміртегі қабатын (гумус)ұлғайту, сондай-ақ көміртекті ұзақ мерзімді сақтау және жою жобалары
қазіргі уақытта ең көп таралған офсеттік жобалар болып табылады.
Жаңа орман екпелерін қалпына келтіру және құру – бұл қазір бүкіл
әлемде, оның ішінде Қазақстанда жүргізіліп жатқан жұмыс. ҚРПрезиденті 2021 жылғы 1 қыркүйектегі кезекті Жолдауында бес жылішінде орман қорына 2 млрд.астам және елді мекендерге 15 млн. астам
ағаш отырғызуды тапсырды.
Қордың осы бағыттағы бастамаларына орман өсіру, ормандарды
қалпына келтіру, аумақтарды көгалдандыру арқылы парниктік газдарды
сіңіруге бағытталған жобалар кіреді.
Қазақстанда тау-кен өндіру саласының және силикат
жыныстарының (әсіресе диатомиттің) елеулі қорларының болуын ескере
отырып, көмірқышқыл газын сіңіру үшін ERW (Enhanced silicate rockweathering) силикат жыныстарының ауа райын бұзу технологиясын
қолдану мүмкіндігін зерделеу перспективалы болып көрінеді. Егістік
жерлерді
силикатты
жыныстармен
өңдеуарқылы
кальций
карбонатының (бор) түзілуі арқылы атмосферадан СО2 ұзақ мерзімді жоюбайқалады. ERW тәсілінің артықшылығы-көмірқышқыл газын түпкілікті
жою, ал құлақта көмірқышқыл газының ағып кету және атмосфераға
қайта оралу қаупі бар.
4.3. Инфрақұрылым және реттеуҰЭЖ жаңғырту және Smart Grid енгізу
Электр желісінің инфрақұрылымы мен электр энергиясын
жинақтау және сақтау жүйелерінің тиісті дамуымен төмен көміртекті
энергетиканы дамыту көміртекті бейтараптыққа көшу мақсаттарына
жету үшін қажетті маңызды фактор болып табылады.
ЖЭКүлесінің
энергия
жүйесіне
тартылуын
арттыру,энергетикалық инфрақұрылымды жаңғырту, орталықсыздандыру жәнецифрландыру ақылды өлшеу жүйелеріне қажеттілікті едәуір
арттырады. Smart Grid (ақылды энергия желісі) – негізгі технологиялық
элемент, «ақылды» немесе цифрлық желінің іргетасы – қызметтердің
сенімді көлемін жедел қалыптастыруға, көп тарифтік есепке алуға,электр энергиясының сапасын мониторингтеуге және басқа дафункцияларға арналған электр энергиясын есепке алудың зияткерлік
жүйесі.
Қор Smart Grid технологиясының кейбір элементтерін іске асыра
бастады, мысалы, «KEGOC» АҚ-та WAMS/WACS синхрофазорлық
технологиялары негізінде мониторинг және бақылау жүйесі енгізілуде,бұл нақты уақыт режимінде басқару есебінен желінің өткізу қабілетін
барынша пайдалануға мүмкіндік береді.
33

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Қордың жоспарларында Smart Metering (зияткерлік есептегіш)тұжырымдамасын әзірлеу және енгізу арқылы энергия ресурстарын
есепке алудың кешенді жүйесін дамытуды қамтитын зияткерлік
желілерді дамыту жөніндегі кешенді жоспарды іске асыру, бұл нақты
уақыт режимінде энергия ресурстарын тұтынуды бақылауға жәнеқашықтан басқаруға, аналитика мен үлкен деректерді басқаруды
дамытуға және жүйелерді қолдану мүмкіндігі бойынша зерттеу
жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді ЖЭК интеграциясы үшін энергия
жинақтау.
Болашақта цифрлық шешімдердің дамуын ескере отырып, еңжоғары жүктемелерді реттеу және маневрлік әлеуетті пайдалану
мақсатында Smart Grid-ті желіге қосылған құрылғылар мен аспаптар
арасында деректер алмасу деңгейіне дейін дамытуға болады. Қазіргі
уақытта Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі Азия дамубанкімен бірлесіп Қазақстан Республикасының электр энергетикалық
жүйесін цифрландыру тұжырымдамасының (Smart Grid) жобасын
әзірлеуде.
Энергияны жинақтау және сақтау жүйелеріЖЭК тұрақсыздығын ескере отырып, олардың дамуында
энергияны сақтау жүйелері маңызды рөл атқарады. Олар жүйедегі
теңгерімсіздік деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді, желіні жүйелі
түрде реттеуге қызмет етеді және тұтастай алғанда жауап беру үшінқысқа уақыт қажет желінің маневрлік көзі болып табылады. Энергияны
сақтауға арналған аккумуляторлардың әртүрлі түрлері бар – қорғасын,литий-ион, натрий-күкірт, ағын және т. б. Ең көп тарағандары-литийионды батареялар.
Жалпы, жинақтау жүйелерін қолданудың екі негізгі нұсқасы мүмкін
- ЖЭК объектілері деңгейінде немесе желілік инфрақұрылым
деңгейінде. Жинақтау жүйелерін «KEGOC» АҚ желісі деңгейінде іскеасырған жағдайда жүйелерді орнату үшін оңтайлы орындарды анықтау
қажет. Бүгінгі таңда негізгі шектеуші фактор – технологияның құны.
«KEGOC»АҚ
USAID«Болашақ
энергиясы»өңірлік
бағдарламасының (Power The Future) көмегімен Қазақстанда батареялар
негізінде энергия жинақтау жүйелерін (BESS) енгізу туралы алдын алатехникалық-экономикалық зерттеуді әзірлеуді аяқтады. Зерттеу
нәтижесінде Қазақстан үшін BESS технологияларының түрі,параметрлері, функциясы және экономикалық орындылығы анықталды.
Жүргізілген жұмыстың қорытындысы бойынша Қазақстанда BESS
пилоттық енгізуді жүргізу үшін озық технологиялар орталығын құружоспарлануда. Қазіргі уақытта Қор тобында электр энергиясын
жинақтау технологияларын қолдана отырып, ЖЭК объектілерін салумүмкіндігі қарастырылуда.

34

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Маневрлік генерацияЕң жоғары жүктемелер мәселесі және оларды жабу үшінманеврлік қуаттардың қажеттілігі электр энергетикасы жүйесінің жұмыс
істеу ерекшеліктерімен байланысты. Кез келген желілерде, соның
ішінде Қазақстанның бірыңғай энергожүйесінде (БЭЖ) тәулік ішінде
тұтыну біркелкі емес: түнде төмендейді, жұмыс күнінің басында артады
және кешкі уақытта шыңына жетеді. Әдетте маневрлік қуат депаталатын электр энергиясын өндірудің белгілі бір түрлері ең жоғары
жүктемелер мәселесін шешеді.
ҚР БЭЖ-де маневрлік қуаттарды дамыту бойынша бірқатар
жобаларды іске асыру жоспарлануда. Негізгі бағыттардың бірі су электр
станцияларын салу болады.
Мысалы, «Самұрық-Энерго» АҚ-да қуаттылығы 36 МВт Кербұлақ
СЭС-ін салу, «Алматы электр станциялары«АҚ ГЭС каскадын қайта
жаңарту және жаңғырту жобалары іске асыру сатысында тұр. Қортобының СЭС салу жөніндегі әлеуетті жобалары шамамен 500 МВтманеврлік қуаттылықтың энергия жүйесін қамтамасыз ете алады.
«Жасыл» көлікҚор көлік секторында төмен көміртекті технологиялар
саласындағы даму үшін мынадай бағыттарды айқындады: теміржол
желілерін электрлендіру, аккумуляторлық батареяларда жәнесұйытылған табиғи газда (СТГ) автомобильдерді, локомотивтер ментепловоздарды енгізу, Қазақстан темір жолдарында қолдану
мақсатында сутегі технологияларына зерттеулер мен талдау жүргізу.
Тұрақты баламалы отындар - биоотын мен сутегі авиацияда,навигацияда және ауыр автомобиль көлігінде әлеуетке ие, мұнда қазіргі
уақытта электрлендіру мүмкін емес.
Соңғы жылдары авиаотынды тұтынудың жалпы көлемін азайту
мақсатында «Эйр Астана» АҚ өз паркіне Airbus A320neo, AirbusA321neoжәне Airbus A321LR (қозғалтқыштың жаңа нұсқасымен) қоса алғанда, жаңа,неғұрлым отын-тиімді ұшақтарды қосты. Сонымен қатар, компанияның
кейбір ұшқыштарды даярлау бағдарламалары жанармай тиімділігі
дағдыларын үйретуді қамтиды. ЕО, Ұлыбритания және АҚШ елдерінде
тұрақты авиациялық отынды (Sustainable Aviation Fuel – SAF) енгізуді ескере
отырып, «Эйр Астана» АҚ пилоттық жобалар шеңберінде SAF
қолдануды зерделеу мүмкіндігін қарастыруда.
Қор көлікті газ - мотор отынына (сұйытылған көмірсутек газы - СКГ)ауыстыру және ұзақ мерзімді перспективада бензин көлігін электр
көлігіне біртіндеп ауыстыру және дизель отынын биодизельге ауыстыру
сияқты автокөліктен шығатын парниктік газдар шығарындыларын
азайту жөніндегі шараларды қарайды.
Мысалы, «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ автокөлік құралдарын газ-мотор
отынына, оның ішінде компримирленген табиғи газға ауыстыруды
жүзеге асырады. «Қазақтелеком» АҚ-да бүгінгі таңда газға
35

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

ауыстырылған автомобильдердің саны автопарктің 30% - дан астамын
құрайды.
Дизельді тұтынуды азайтуға, ең алдымен, теміржол желілерін
электрлендіру және жобалары АҚШ-та жүзеге асырылып жатқан
аккумуляторлы электровоздарды енгізу арқылы қол жеткізуге болады.
Қоршаған ортаға әсерді азайту мақсатында «Қазақстан Темір Жолы»ҰК» АҚ екі пилоттық жобаны іске асыруды жоспарлап отыр:«Сұйытылған табиғи газда (СТГ) локомотивтерді енгізу» және«Аккумуляторлық батареяларда маневрлік локомотивтерді енгізу».
Жобалар тартқыш жылжымалы құрамды баламалы энергия көздеріне
біртіндеп ауыстыруды көздейді. Сонымен қатар, «Қазақстан Темір
Жолы» ҰК» АҚ жүк жөнелтушілер үшін көміртегі ізін есептеу жүйесін
құруды жоспарлап отыр.
4.4. Көміртегі ізін тиімді басқару
Көміртегі ізін есепке алу және есеп беруПарниктік газдар шығарындылары мен көмірқышқыл газын сіңіруді
сенімді және тиімді өлшеу халықаралық деңгейде танылған
шығарындылар
менкөміртегі
бірлігі
саудажүйелеріне
интеграциялаудың негізгі талабы болып табылады. Көміртегі ізінесептеу-бұл компаниялардың климаттың өзгеруіне байланысты
мәселелерді шешудегі алғашқы және қажетті қадамы. Сонымен қатар,тек сенімді және сапалы деректерді талдау негізінде көміртегі ізіназайту бойынша мақсатты одан әрі анықтауға болады.
Қазіргі уақытта Қордың портфельдік компанияларының біреуі ғанаCarbon Disclosure Project CDP Климаттық бағдарламасы туралы
ақпаратты ашады. Тек 2 компания өз көрсеткіштерін тексереді. Қалған
компаниялар заңнаманың талаптарына сәйкес шығарындылар
саудасының ұлттық жүйесі (ШСЖ) шеңберінде тікелей шығарындыларды
есептілікті және верификациялауды жүзеге асырады.
CDP есептілігінің болуы Қор компанияларының ESG рейтингіне
тікелей әсер етеді. Бұл инвесторлар мен акционерлерге тәуекелдердің
барлық түрлерін, сондай-ақ компаниядағы инвестициялардың
мүмкіндіктері мен ұзақ мерзімді перспективаларын бағалауға мүмкіндік
береді.
Осыған байланысты, Қор тобының кәсіпорындарында тікелей
(Қамту 1) және жанама (Қамту 2) парниктік газдар шығарындылары
бойынша ағымдағы ахуалды кешенді талдау және бағалау жүргізу үшінпарниктік газдар шығарындыларын есептеудің бірыңғай әдіснамалық
тәсілін қолдана отырып, Қорда CDP климаттық бағдарламасы бойынша
верификацияланған есептілік практикасы дамитын болады.
Ұзақ мерзімді перспективада CDP климаттық бағдарламасы
шеңберінде есептілікті кеңейту және 3-деңгейдегі парниктік газдардың
жанама шығарындыларын есепке алуды қамтамасыз ету міндеті тұр (сатып
36«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

алынатын тауарлар мен қызметтердегі
шығарындыларын есепке алу).

парниктік

газдардың

жанамаБұл компаниялар арасындағы деректерді салыстыру мүмкіндігін
қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар ұлттық және халықаралық
нормалар мен стандарттарға сәйкес есептілікке дайындалуға, сондайақ үшінші тарап ұйымдарының, мысалы, ЕО трансшекаралық көміртекті
реттеу (CBAM) шеңберінде өнімнің көміртегі ізін есептеу үшін деректерді
тексеруге мүмкіндік береді.
2021 жылдан бастап премиум листингі бар Ұлыбритания
компаниялары TCFD ұсынымдарына сәйкес климаттың өзгеруіне
байланысты ақпаратты ашуға міндетті, ал 2023 жылдан бастап бұлталап экономиканың барлық субъектілері үшін ашылуға міндетті
болады. TCFD ұсыныстары ұйым деңгейінде Климаттық күн тәртібін
басқарудың мақсатты моделін қалыптастырады. TCFD ұсыныстарының
негізгі элементтері қаржылық емес есептіліктің қолданыстағы жалпы
стандарттары мен тәжірибелеріне біріктірілген.
Қор корпоративтік басқару, стратегиялық жоспарлау, тәуекелдерді
бағалау, бақылау, сондай-ақ есептілікте ақпаратты ашу тәжірибесіне
TCFD ұсынымдарын енгізу бойынша жұмыс жүргізетін болады. TCFDұсынымдарын енгізу Қорды қаржы нарықтарында күтілетін реттеуді
қатаңдатуға дайындайтын тәуекелдерді басқарудың корпоративтік
тәжірибелерін нығайтуға және дамытуға ықпал етеді. Ерте бейімделуҚор мен портфельдік компанияларға жаңа әкімшілік жүктеменің
шығындарын азайта отырып, басқару процестерін органикалық түрде
енгізуге мүмкіндік береді.
Қор сонымен қатар ESG рейтингтері сияқты құралды портфельдік
компаниялардың тәжірибесіне белсенді түрде енгізуге ниетті. 2020жылы «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ «Sustainalytics» халықаралық рейтингтік
агенттігінің (Амстердам, Нидерланды) ESG-рейтингін бағалады, сондай-ақ
Sustainalytics ESG-тәуекелдер рейтингін алды. 2023 жылдан бастап
қалған портфельдік компаниялар рейтингтік агенттіктердің бағалауынан
өтеді.
Цифрландыру
Қордың парниктік газдар шығарындылары туралы мәліметтерді
халықаралық тану және олардың қоршаған ортаға әсерін болжау
мақсатында цифрлық шешімдер негізінде сапалы верификация жүйесі
қажет. Қазақстандағы парниктік газдар мен көміртегі бірліктерінің
шығарындыларына квоталар нарығында баға белгілеуге әсер ететін
халықаралық климаттық сауда жүйелерінің мәліметтерді қабылдауы
деректердің сапасы мен дұрыстығына байланысты.
Қордың жоспарында - СО 2 шығарындыларын есепке алу бойынша
әлемдік стандарттардың талаптарына жауап беретін бірыңғай цифрлық
жүйені құру, бұл трансшекаралық көміртекті реттеу тетіктеріне
интеграциялауға мүмкіндік береді. Қор тікелей және жанама
37«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

шығарындыларды верификациялау рәсімдеріне бірыңғай корпоративтік
талаптарды әзірлеуді, сондай-ақ халықаралық танылған әдіснама
бойынша деректерді верификациялауды және валидациялауды жүзеге
асыруды жоспарлап отыр.
Өндірісте инновациялық, оның ішінде цифрлық технологияларды
енгізу ресурстарды игерудің тиімділігін қамтамасыз етуде шешуші рөлатқарады. Қор іске асыратын мұнай-газ-химия жобаларында жетекші
әлемдік көшбасшылардың, оның ішінде цифрлық технологиялар
саласындағы технологиялар қолданылады.
Серіктестермен және жеткізушілермен қарым-қатынаста ESG
Жеткізушілер мен мердігерлер шикізат өндіруден бастап тауарды
өмірлік циклінің соңында кәдеге жаратуға дейін жеткізу тізбегі бойыншаөз өнімдерінің көміртегі ізін азайтуға ұмтылыстың ажырамас бөлігі
болып табылады. Қор жеткізушілерді, мердігерлер мен серіктестерді
бағалау үшін сатып алу және инвестициялық қызмет процестеріне ESG
критерийлерін енгізуді жоспарлап отыр.
Халықаралық тәжірибеде экологиялық критерийлерге жәнеэкологиялық таза тауарларды ынталандыруға, мысалы, отандық тауар
өндірушілерге ерекше назар аударылады. Энергия тиімділігін дамыту
саласында жабдықтар мен техниканың энергия тұтыну нормативтерін
белгілей отырып, сертификаттау талаптарын (мысалы, Energy Star)қолдануды қарастырған жөн. Сонымен қатар, отандық тауар
өндірушілер үшін шартты жеңілдіктерге ұқсас, тұрақты сатып алукритерийлеріне сәйкес келетін жеткізушілер үшін осындай құралды
қарастыруға болады. Экологиялық аспектілердің ішінде тұрақтылық
критерийлеріне қайталама материалдардан, көміртегі ізі аз, ластаушы
заттардың шығарындылары мен шығарындылары аз және т. б.
тауарларды өндіру мәселелерін енгізуге болады.
Қордың инвестициялық шешімдерін қабылдау процесіне ESG
факторларын талдау тәжірибесі біріктіріледі: маңызды ESG
факторларын талдау және Қор қызметінің нәтижелері менинвестициялардың тиімділігіне әсер етуі ықтимал инвестициялық
тәуекелдер мен мүмкіндіктерді анықтау үшін ESG тәуекелдерін бағалау.
«Жасыл» қаржыландыру
Тұжырымдаманы іске асыру үшін Қор экологиялық таза,энергияны үнемдейтін және төмен көміртекті жобаларды іске асыру
үшін жасыл қаржыландыру құралдарын пайдалануды қарастырады.
Халықаралық қаржы институттарының көпшілігі «жасыл»жобаларға инвестициялау стратегиясына басымдық берді. «Жасыл»қаржыландыруды пайдаланудың артықшылығы «жасыл» таксономия
жобасы сәйкес келген жағдайда кредиттік мөлшерлемені субсидиялау
болып табылады.
38«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0«Жасыл» қаржыландырудың кең таралған құралдарының бірі «жасыл» облигациялар шығару. Жасыл облигациялар - түсімдері текқоршаған ортаға теріс әсерді азайтуға бағытталған жобаларды
қаржыландыру немесе қайта қаржыландыру үшін пайдаланылатын
облигациялардың кез келген түрі.
Бүгінгі таңда «жасыл» облигациялар беделді өнім ретінде де,климаттық және экологиялық жобаларды қаржыландырудың арзан көзіретінде де танымал болып келеді. Жасыл облигациялардың негізгі
аспектісі эмитент қоршаған ортаға әсерді төмендету бойынша қойылған
мақсаттарға қол жеткізген кезде купондық мөлшерлеменің ықтимал
төмендеуі болып табылады.
Болашақ жобаларды қаржыландырудың және қазба ресурстарын
үнемді жұмсау, сондай-ақ қалалардың ластануы мәселелерін шешудің
жаңа тәсілдерінің бірі тұрақты даму облигациялары болып табылады.
Тұрақты даму облигациялары-түсімдері тек қана Халықаралық капитал
нарықтары қауымдастығы (ІСМА) белгілеген белгілі бір қағидаттарға
сәйкес «жасыл» және әлеуметтік жобалардың комбинациясын
қаржыландыруға немесе қайта қаржыландыруға бағытталатын
облигациялар. Тұрақты даму облигацияларын шығару арқылы Қорбірқатар маңызды артықшылықтарға ие бола алады: имиджді жақсарту,жаңа инвесторлар ағыны және тиімді шарттармен экожобаларға
ресурстар тарту.
2021 жылғы 25 қарашада «Самұрық-Энерго» АҚ жасыл
облигацияларды «Астана» халықаралық қаржы орталығының – AstanaInternational Exchange қор биржасына жылдық 11,4% купондық
мөлшерлемемен және айналыс мерзімі 6,5 жыл болатын 18,4 млрдтеңге мөлшерінде жария жазылу жолымен дебюттік орналастыруды
жүзеге асырды.
Қордың іске асыруы жоспарланып отырған төмен көміртекті
дамуды қаржыландырудың қосымша тетіктерінің бірі Қор тобының
көміртегі қорын құру болып табылады.
Көміртегі қорының қызметін даму институттары мен қаржы
институттарын тарта отырып, Қор компаниялары тарапынан
қаржыландыру есебінен қамтамасыз ету жоспарлануда. Көміртекті іскеасыру төмен көміртекті жобаларды қаржыландырудың нысаналы
көздеріне қол жеткізуді қамтамасыз етеді, қажетті құзыреттерді,шығарындыларды азайту бөлігінде офсеттік жобаларды да,кәсіпорындарды жаңғырту жобаларын да тұрақты іске асыруды
қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Компанияның экологиялық мәдениеті
Төмен көміртекті даму тұжырымдамасын іске асыру мақсатындатек декарбонизация жөніндегі техникалық шараларды енгізу жеткіліксіз.
ХЭА бағалауы бойынша, шығарындыларды азайтудың 40% - дан азыжаппай саяси қолдау мен инвестицияларды қажет ететін төмен
39«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

көміртекті
технологияларды
енгізудің
нәтижесі
болады.
Шығарындыларды азайтудың тағы 55% - ы төмен көміртекті
технологияларды орналастыруды және тұтынушылардың белсенді
қатысуын қажет етеді. Шығарындыларды азайтудың қалған 5% - ыэнергетикалық ресурстарды тұтынудың төмендеуіне әкелетін мінезқұлық пен іс-шаралардың өзгеруіне байланысты болады.
Сондықтан, тұжырымдаманы іске асыруда Қор тобының
қызметкерлері негіз болып табылады. Әрбір қызметкердің ойлау
парадигмасын
өзгерту
жәнедекарбонизацияға
өзүлесінің
маңыздылығын түсіну ғана көміртекті бейтараптық мақсаттарына сәттіқол жеткізуге әкелуі мүмкін.
Қордың әрбір қызметкерінің экологиялық жауапкершілігі күнделікті
негізде ресурстарды өзінің саналы тұтынуын іске асыру және шешім
қабылдау кезінде экологиялық аспектілерді есепке алу болып
табылады. Компанияның әрбір қызметкері жұмысы тұрақты дамуқағидаттарына негізделген халықаралық нарықтың жауапты ойыншысы
ретінде компанияның имиджін қалыптастыруға өз үлесін қосуы тиіс.
Барлық деңгейлерде «green» mindset қағидаттарын енгізу жәнеынталандыру қажет.
Тұжырымдаманы іске асыру мақсатында ESG қағидаттарын енгізе
отырып,корпоративтік
басқару
практикасы,корпоративтік
бағдарламаларды енгізу, «Жасыл кеңсе» жобасын іске қосужетілдірілетін болады. Қызметкерлер тәуекелдерді азайту, экологиялық
менеджмент жүйесін жетілдіру жөніндегі қызметке тартылатын болады,бұлпортфельдік
компанияларға
өздерінің
қаржылық
емескөрсеткіштерін жақсартуға ғана емес, сонымен қатар экологиялық
ағартуды, сондай-ақ қызметкерлердің хабардар болуын қолдауға
мүмкіндік береді. Қор қызметкерлерді ынталандыру және әлеуметтік
және экологиялық бағдарланған бизнесті дамытуға күш салу үшінкорпоративтік ынталандыру жүйесін құруды жоспарлап отыр.
Компания қызметкерлерінің Қоршаған ортаны қорғау және Қордың
барлық тобының көміртегі ізін азайту мәселелерін басқарудағы рөліқұзыреттілігі мен хабардарлығын арттыру, оның ішінде Қордың барлық
портфельдік компанияларында жоғарыда аталған бастамаларды іскеасыру үшін ESG саласындағы дамуды басқару үшін Қордың атқарушы
органы жанындағы орнықты даму комитеті шеңберінде жүргізілетін
болады.

40«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

5. Тұжырымдама бағыттарын іске асыру үшін қажетті
ресурстар
2032 жылға қарай көміртегі ізін азайтуға және ұзақ мерзімді
перспективада 2060 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қолжеткізуге бағытталған іс-шараларды орындау үшін Қорды жоғарыда
аталған негізгі бағыттар бойынша төмен көміртекті бизнес-модельге
көшіру жөніндегі жоспар дайындалды (1-қосымша).
Іске асырудың бағалау құны шамамен 20-25 млрд.АҚШ долларын
құрайтын төрт негізгі бағыт бойынша 50-ден астам іс-шара анықталды*.
Оның ішінде қаражаттың шамамен 85%-ы баламалы энергетикаға көшу(ЖЭК объектілерін салу және кеңейту, АЭС салу, ЖЭО-ны көмірден газға
ауыстыру) және маневрлік генерацияны ұлғайту (СЭС және БГҚ құрылысы)бойынша 20-дан астам ірі инвестициялық жобаларды іске асыруға
бағытталатын болады.
Осы жобалар бойынша меншікті және қарыз қаражатын, сондайақ электр энергиясына тарифтер арқылы қайтару перспективасымен
инвесторлардың қаражатын тарту жоспарлануда.
ҒЗТКЖ жобаларын қаржыландыру көздері Қор тобының жерқойнауын пайдаланудан қаражат аудару шеңберінде болады.
Тұжырымдаманы тиімді және уақтылы іске асыру мақсатында
нормативтік базаны жақсарту бөлігінде мемлекеттік қолдау маңызды.
Сонымен қатар, төмен көміртекті даму мақсаттары үшін атом электр
станцияларын іске қосудың маңыздылығын ескере отырып, осы жобаны
іске асыру бойынша уақтылы шешім қабылдау қажет.

41«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

6. Қорытынды
Тұжырымдама төмен көміртекті дамудың бірыңғай негізін Қордың
ұзақ мерзімді дамуының ажырамас бөлігі ретінде анықтайды жәнекөміртекті бейтараптыққа қол жеткізу үшін Қордың стратегиялық құжаты
болып табылады. Қор компаниялары тобының ел экономикасындағы
елеулі үлесін ескере отырып, Тұжырымдама іс-шараларын іске асыру
Қазақстан
Республикасының
2060
жылға
қарай
көміртегі
бейтараптығына қол жеткізуі мақсатында аса маңызды болып
табылады.
Осы Тұжырымдама Қордың орта мерзімді (2032 жылға дейін) жәнеұзақ мерзімді (2060 жылға дейін) дамуының негізгі үш сценарийін көздейді:«бизнес-әдеттегідей» (BAU), ұстап қалу сценарийі (D) және терең
декарбонизация сценарийі (DD).
Бұл жағдайда көміртегі ізін азайту үшін терең декарбонизация (DD)сценарийін ұстану керек. Бұл сценарий атом электр станциясын жедел іскеқосу және көмір электр станциясының блоктарын ертерек
консервациялау есебінен электр энергиясын өндіру құрылымындағы
елеулі өзгерістерді, сондай-ақ ЖЭК және СЭС қуаттарын ұлғайтуды,ЖЭК-тен электр энергиясын сатып алуды және энергия үнемдеу ісшараларын білдіреді.
Төмен көміртекті дамудың негізгі бағыттары баламалы
энергетика, ресурс және энергия тиімділігін арттыру, инфрақұрылымды
жақсарту, сондай - ақ көміртегі ізі мен бизнес-процестерді тиімді басқару
саласындағы іс-шаралар болып табылады.
Тұжырымдама бағыттарын іске асыру Қор компаниясы тобының
ұзақ мерзімді тұрақтылығы мен инвестициялық тартымдылығын
қамтамасыз етеді.
Қазақстанның орнықты даму жөніндегі мақсаттарына жауап
беретін тұжырымдаманы тиімді енгізу үшін:- жаңа технологиялық жетістіктерді, сондай-ақ әлеуметтікэкономикалық дамуды назарға ала отырып, Қордың төмен көміртекті
бизнес-модельге көшуі жөніндегі Тұжырымдамасы мен ілеспе
жоспарды үнемі қайта қарау және жаңарту;- тұжырымдаманы әзірлеудің, енгізудің, мониторингтеудің жәнежаңартудың барлық кезеңдеріне мүдделі тараптардың белсенді
қатысуы;- әзірленген шараларды тұрақты мониторингтеу және ашықжүзеге асыру.

42«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

7. Глоссарий
Терминдер мен анықтамалар
Көміртегі ізі: эквиваленттер ретінде көрсетілген және әсер етудіңбір санатын - климаттың өзгеруін қолдана отырып, өнімнің өмірлік
циклін бағалауға негізделген өндіріс жүйесіндегі парниктік газдар
шығарындылары мен шығарындыларының қосындысы. Парниктік
газдың белгілі бір мөлшерінің эквиваленті берілген парниктік газдың
массасы оның ғаламдық жылыну потенциалына көбейтілген ретінде
есептеледі. Осы Тұжырымдаманың мақсаттары үшін көміртегі ізіне
тікелей (көмірқышқыл газы, CO 2) және метан (CН₄ ) және парниктік газдардың
энергетикалық жанама шығарындылары кіреді.
Көміртекті бейтараптық: парниктік газдар шығарындыларының
нөлдік деңгейі, шығарындылар мен көмірқышқыл газын сіңіру
арасындағы тепе-теңдік арқылы қол жеткізіледі.
Квоталанатын
қондырғы:экономиканың
реттелетін
секторларында
парниктік
газдардың
квоталанатын
шығарындыларының көлемі жылына жиырма мың тонна көмірқышқыл
газынан асатын қондырғы.
Тікелей парниктік газдар шығарындылары (Қамту 1): Ұйымның
меншігі болып табылатын немесе бақыланатын парниктік газдар
көздерінен парниктік газдар шығарындылары.
Энергетикалық жанама парниктік газдар шығарындылары
(Қамту 2): Ұйым тұтынатын электр энергиясын, жылуды немесе будыөндірудегі парниктік газдар шығарындылары.
Парниктік газдардың басқа жанама шығарындылары (Қамту
3): Парниктік газдардың энергетикалық жанама шығарындыларынан
ерекшеленетін парниктік газдар шығарындылары, олар ұйымқызметінің салдары болып табылады, бірақ басқа ұйымдарға тиесілі
немесе бақыланатын парниктік газдар көздерінен туындайды.
Қысқартулар мен қысқартулар

АЭСАтом электр станциясы

ЖЭКЖаңартылатын энергия көздері

ЖЭСЖел электр станциясы

ГеоТЭС

Геотермалдық электр станциясы

ГТЭСГаз турбиналы электр станциясы

ГРЭСГидроциркуляциялық станция
43«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0СЭССу электр станциясы

ЕОЕуропалық ОдақЭБЖЭлектрді беру желісі

МГМагистральдық газ құбырлары

ХЭАХалықаралық энергетикалық агенттік (International Energy Agency,
IEA)

ҒЗТКЖ

Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар

МӨЗМұнай өңдеу зауыты

ҰДАСҰлттық деңгейде айқындалатын салымдар

ПГПарниктік газдар

БГҚБу-газ қондырғысы

ІМГІлеспе мұнай газыЭЫДҰЭкономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы

СТГСұйытылған табиғи газСКГСұйытылған көмірсутек газыАҚШАмерика Құрама Штаттары

КЭСКүн электр станциясы

т.ш.о

Бір тонна шартты отынОЭКОтын-энергетика кешені

ОЭРОтын-энергетикалық ресурстар

ЖЭСЖылу электр станциясы (ЖЭО, ГРЭС, ГТЭС және т. б.)ЖЭОЖылу электр орталығы

КҰСКөмірқышқыл газын ұстау және сақтау (carbon capture, use andstorage, CCUS)

AIX

Astana International Exchange

BAU

Business as usual

CBAMТрансшекаралық көміртекті реттеу механизмі (Carbon Border
Adjustment Mechanism)СО2Көмірқышқыл газыD

Decarbonization44«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

DD

Deep Decarbonization

EORМұнай өндірудің үшінші әдісі (Enhanced oil recovery)

ESGЭкологиялық,әлеуметтік
жәнекорпоративтік
(Environmental, Social, and Corporate Governance)

GBPЖасыл Облигациялар Принциптері (Green Bond Principles)

KASEҚазақстан қор биржасы

ICMAХалықаралық капитал нарықтары қауымдастығы (The International
Capital Market Association)ISOХалықаралық стандарттау ұйымы (International fganization forStandardization)

LDARАғып кетуді анықтау және жою бағдарламасы (Leak detection andrepair)

SAF

Тұрақты авиациялық отын (Sustainable aviation fuel)ЖБЖЖылу бөлетін жинақтар

TCFDКлиматқа байланысты қаржылық ақпаратты ашу жөніндегі жұмыс
тобы (Task Force on Climate-Related Financial Disclosures)басқару

45«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№1 қосымша
Қордың төмен көміртекті бизнес-модельге көшу жоспары*№
р/сБағыттары

Портфельдік
компаниялар

Іс-шара

Әсері

Өлшем
бірлігі

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

Бағыт 1. Баламалы энергетика және төмен көміртекті технологиялар
1Жаңартылатын
энергия көздері

«СамұрықЭнерго» АҚШелек кентінде ЖЭС салу.
(«Жетісу энергиясы» ЖШС)МВт

2Жаңартылатын
энергия көздері

«СамұрықЭнерго» АҚЕрейментау қаласы ауданындаЖЭС салу («EWP» ЖШС)3Жаңартылатын
энергия көздері

«СамұрықЭнерго» АҚЕрейментау ЖЭС кеңейту («ПВЭС»ЖШС)

4Жаңартылатын
энергия көздері

«СамұрықЭнерго» АҚШелек кентінің ауданында ЖЭС-ті
300 МВт дейін кеңейту

5Жаңартылатын
энергия көздері

«СамұрықЭнерго» АҚЕрейментау ЖЭС («ПВЭС» ЖШС)300 МВт дейін кеңейту

МВт

6Жаңартылатын
энергия көздері

«ҚазМұнайГаз»ҰК» АҚ

Нұр-Сұлтан қаласында Eni-менЖЭС салу

МВт

7Жаңартылатын
энергия көздері

Қор,«ҚазМұнайГаз»ҰК» АҚ

Total Open-мен бірлесіп «Мирный»ЖЭС салу

МВтЖаңартылатын
энергия көздері

«ҚазМұнайГаз»ҰК» АҚ,«Казатомпром»ҰК» АҚ, «Тау-КенСамұрық» ҰК»АҚ,«Қазақтелеком»АҚЕТҰ-да қуаты аз ЖЭК салу«ҚазМұнайГаз»ҰК» АҚ

Маңғыстау облысында Eni-менбірлесіп (ЖЭС / КЭС және89Жаңартылатын
энергия көздері

Көміртекті
генерацияны
алмастыру

Көміртекті
генерациялауды алмастыру,СО 2 жанама

60

60

60

60

60

60

60

60

60

60

60

МВт

50

50

50

50

50

50

50

50

50

50

МВт

5

5

5

5

5

5

5

5

5

5

240

240

240

240

200

200

50

МВт

МВт

50

0,5

50

50

50

50

50

50

100
0

1000 1000

1000

1000 1000

1

1,5

2

2

2

2

2

2

180

180

180

180

180

180

180

180

шығарындыларының
алдын алуКөміртекті
генерацияны
алмастыру

МВт

47

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№р/сБағыттары

Портфельдік
компаниялар

Іс-шара

Әсері

Өлшем
бірлігі

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

135

135

135

135

135

135

теңгерімдеу үшін ГТЭС) бар ЖЭСжәне КЭС салу10Жаңартылатын
энергия көздері

«ҚазМұнайГаз»ҰК» АҚ

Атырау облысында ЖЭС салу11Жаңартылатын
энергия көздері

Барлық ПКЭлектр энергиясын сатып алуда
төмен көміртекті генерацияның
үлесін арттыру

12Жаңартылатын
энергия көздері

«Қазақстан
темір жолы»ҰК» АҚ (ҚТЖ),«ҚазАтомӨнеркә
сіп» ҰК» АҚ (ҚАП)Дизельді қазандықтарды жылусорғылары бар аралас жүйеге
ауыстыру (ҚТЖ-да 13 қазандық, 25қазандық)13Жаңартылатын
энергия көздері

«Қазақстан
темір жолы»ҰК» АҚ

Электр жылытқыштарды (976бірлік) жылу сорғыларымен
толықтыру

14Атомэнергетикасы

«Қазақстандық
атом электр
станциялары»ЖШСАЭС құрылысы

15Көмірден газға
ауыстыру

«СамұрықЭнерго» АҚ«Алматы Электр Станциялары» АҚ
ЖЭО-1 газ генерациясының қуатын
240 МВт (БГҚ)дейін кеңейту

16Көмірден газға
ауыстыру

«СамұрықЭнерго» АҚ«Алматы Электр Станциялары» АҚ
ЖЭО-2-ні көмірден (430 МВт) газға
(БГҚ және КоГТЭС 557 МВт)ауыстыру

17Көмірден газға
ауыстыру

«СамұрықЭнерго» АҚ«Алматы Электр Станциялары» АҚАлматы ЖЭО-3 көмірден (173 МВт)газға (БГҚ 450 МВт) ауыстыру

МВт
СО2 жанама
шығарындыларын азайту

Дизель отынын
тұтынуды
азайту, СО2тікелей
шығарындыларын азайту

135

135 135

9

13

17

21

25

30

35

40

45

%
ауыстыру

20

40

60

80

100

100

100

100

100

%
толықтырул
ар

20

40

60

80

100

100

100

100

100

Төмен көміртекті
көздерден сатып
алынған э/э үлесі,%46

ТЭН мен ЖСҚ жәнебасқа да құжаттаманы
дайындау және келісу

Көміртекті
генерацияны
алмастыру

МВтГазгенерациясының қуатын
кеңейту, МВт

МВт

МВт

200

1
блокты
іскеқосуҚұрылыс

95

95

95

200

379

557

557

557

557

557

557

450

450

450

450

450

450

450

450

48

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0
№
р/с
18

Бағыттары
Басқа төмен
көміртекті
генерация

Портфельдік
компаниялар

«СамұрықЭнерго» АҚ

Іс-шара
«ЭГРЭС-1» ЖШС бір блогын
консервациялау

Әсері

Өлшем
бірлігі

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

Көмірөндірісінің
үлесін
төмендету

Сақтау

Бағыт 2. Ресурстардың тиімділігі және шығарындыларды басқару технологиялары

19Таза көмір
технологиясы

20Ресурстарды үнемдеуҚор және
және энергияны
барлық ПКүнемдеу

Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін
арттыру бағдарламасын әзірлеу және іске асыру

Ресурстарды үнемдеу

Барлық ПКОтын ресурстарын тұтынуды
азайтуға бағытталған іс-шараларды
іске асыруОЭР үнемдеу,СО2 тікелей
шығарындыларын азайтумың т.ш.о

210

305

357

385

407

440

472

504

525

525

Барлық ПКЭлектр және жылу энергиясын
тұтынуды азайтуға бағытталған ісшараларды іске асыру

СО2 жанама
шығарындыларын азайтумың т.ш.о

32

49

63

77

82

88

92

95

98

98

21

Ресурстарды үнемдеу
«QazaqGaz»және энергияныҰК» АҚ
үнемдеу

Компрессорлық станцияларда ГПАкүрделі жөндеу

Табиғи газды
тұтынуды
азайту, СО2тікелей
шығарындыларды азайтумың тонна
СО 2

38

38

38

38

38

38

38

38

38

22

Ресурс үнемдеу және «QazaqGaz»энергияны үнемдеу ҰК» АҚМагистральдық газ құбырларын
жөндеу кезінде мобильді
компрессорлық станцияларды(МКС) пайдалану

Тікелей метан
шығарындыларын азайтумың тонн
СО2балама

71

71

71

71

71

71

71

71

71

23

Көмірқышқыл
газын ұстау,сақтау

Көміртекті ұстау және сақтау
технологияларын (CCUS) іскеасыру мүмкіндігін талдау
(көміртекті сақтау
цистерналарының әлеуеті)

ҒЗТКЖ

саны

20.1 және энергияны
үнемдеу

Ресурстарды үнемдеу

20.2 және энергияны
үнемдеу

«СамұрықЭнерго» АҚҚорКөмірді байыту және газдандыру

ҒЗТКЖ

ҒЗТКЖ

әзірл
еу

Іске асыру

ҒЗТКЖ

49

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0
№
р/с

24

Бағыттары

Көмірқышқыл
газын ұстау,сақтау

Портфельдік
компаниялар

ҚорІс-шара

ӘсеріКөмірқышқыл газын сіңіру үшінСиликат жыныстарын ұнтақтау
технологиясын қолдану мүмкіндігін
зерттеу (enhanced rock weathering)

ҒЗТКЖ

Өлшем
бірлігі

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

ҒЗТКЖКезең 1 СО
2шығарындыл
арының
көздеріне
және ҚМГ
активтеріне
айдауға
арналған
резервуарларға скрининг
жүргізу

Кезең 2ҚМГактивтеріндегі
CCS/CCUS
пилоттық
жобасының
бірінші
кезеңі
шеңберінде
жобалау

Кезең 3
CCS/CCUS
технологиясын
пайдалану бойынша
пилоттық жобаны
іске асыру

25Көмірқышқыл
газын ұстау,сақтау

«ҚазМұнайГаз»ҰК» АҚ

Өндірілген Мұнай қабаттарының
мұнай өндірісін ұлғайту үшін CO 2айдау әлеуетін бағалау бойынша
CCUS пилоттық жобасы.

26Өтемақы
(көміртекті
фермалар менофсеттер)Барлық ПКОфсеттік жобалар портфелін
қалыптастырумың тонн
СО2балама

334

499

866

1397 1398

4420 4480

5215

5215

5815

Өтемақы
(көміртекті
26.1
фермалар менофсеттер)«СамұрықЭнерго» АҚЖұмыс істеп тұрған Ерейментау
ЖЭС 45 МВт үшін офсеттік жобаны
іске асырумың тонн
СО2балама

150

150

150

150

150

150

150

150

150

150

Өтемақы
(көміртекті
26.2
фермалар менофсеттер)«СамұрықЭнерго» АҚЖұмыс істеп тұрған Қапшағай КЭСүшін офсеттік жобаны іске асыру
2,4 МВтмың тонн
СО2балама

4

4

4

4

4

4

4

4

4

4

26.3

Өтемақы
(көміртекті
фермалар менофсеттер)«СамұрықЭнерго» АҚШелек кентінің ауданында 60 МВтЖЭС үшін офсеттік жобаны іскеасыру («Жетісу энергиясы» ЖШС)мың тонн
СО2балама

180

180

180

180

180

180

180

180

180

180

26.4

Өтемақы
(көміртекті

«СамұрықЭнерго» АҚЕрейментау қаласы ауданындаЖЭС үшін офсеттік жобаны іскеасыру («EWP» ЖШС)мың тонн
СО2балама

150

150

150

150

150

150

150

150

150

Пилоттық
жобаКөміртегі ізінің
өсуін өтеу

саны

50

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№р/сБағыттары

Портфельдік
компаниялар

Іс-шара

Әсері

Өлшем
бірлігі

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

15

15

15

15

15

735

735

735

фермалар менофсеттер)Өтемақы
(көміртекті
26.5
фермалар менофсеттер)«СамұрықЭнерго» АҚЕрейментау ЖЭС (ПВЭС) кеңейту
үшін офсеттік жобаны іске асырумың тонн
СО2балама

Өтемақы
(көміртекті
26.6
фермалар менофсеттер)«СамұрықЭнерго» АҚШелек кентінің ауданында 300 МВт
ЖЭС-ті кеңейту үшін офсеттік
жобаны іске асырумың тонн
СО2балама

Өтемақы
(көміртекті
26.7
фермалар менофсеттер)«СамұрықЭнерго» АҚЕрейментау ЖЭС-ін («ПВЭС»ЖШС) 300 МВт дейін кеңейту үшінофсеттік жобаны іске асырумың тонн
СО2балама

Өтемақы
(көміртекті
фермалар менофсеттер)«ҚазМұнайГаз»ҰК» АҚ

Total Eren-мен бірлесіп «Мирный»ЖЭС-тен (1000 МВт) офсеттік
жобаны іске асырумың тонн
СО2балама

Өтемақы
(көміртекті
26.9
фермалар менофсеттер)«ҚазМұнайГазҰК» АҚ

Нұр-Сұлтан қаласында Eni-менбірлесіп (50/50 қатысу) ЖЭС-тенофсеттік жобаны іске асыру (50МВт)мың тонн
СО2балама

150Өтемақы
(көміртекті
фермалар менофсеттер)«ҚазМұнайГазҰК» АҚ

Маңғыстау облысында ЖЭС жәнеКЭС-тен Eni-мен бірлесіп офсеттік
жобаны іске асырумың тонн
СО2балама

380Өтемақы
(көміртекті
26.11
фермалар менофсеттер)«ҚазМұнайГазҰК» АҚ

Renovatio-мен бірлесіп Атырау
облысында (134,6 МВт) ЖЭС-тенофсеттік жобаны іске асырумың тонн
СО2балама

Өтемақы
(көміртекті
26.12
фермалар менофсеттер)«ҚазМұнайГазҰК» АҚ

Биоотын өндіру бойынша офсеттік
жобаны іске асыру (Қазақстанның
ішінде тұтыну үшін). Eni-менбірлесіпмың тонн
СО2балама

26.8

26.10

15

15

15

15

600

365

365

302
0

302
0

3020

302
0

3020

150

150

150

150

150

150

380

380

380

380

365

365

365

365

365

365

60

60

60

60

380

51

380

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№р/сБағыттары

Портфельдік
компаниялар

26.13

Өтемақы
(көміртекті
фермалар менофсеттер)«ҚазМұнайГазҰК» АҚ

ЕТҰ-да қуаты аз ЖЭК салужобасынан офсеттік жобаны іске
асыру

27

Өтемақы
(көміртекті
фермалар менофсеттер)Барлық ПКАтмосферадан көмірқышқыл газын
сіңіру және орман отырғызу немесе
топырақтың көміртегі қабатын
(гумус)көбейту арқылы биомассаға
өту
2000 га-ғаІс-шара

ӘсеріТаза көміртегі
ізін азайту

Өлшембірлігі

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

мың тонн
СО2балама

1,5

3

4,5

6

6

6

6

6

мың тонна
СО 2

10

11

12

13

14

15

16

16

1000
МВт
дейін

100
0
МВ
т
дей
ін

100
0
МВ
т
дей
ін

1000
МВт
дейін

100
0
МВ
т
дей
ін

Дейін
1000
МВт

71

71

71

71

100

100

100

100

500

500

500

500

376

376

376

376

376

140,
6

140
,6

140,6

140,
6

140,6

Бағыт 3: Инфрақұрылым және реттеу

28Маневрлік
генерация

«Түркістан БГҚ» Түркістан қаласында маневрлік буЖШСгаз қондырғысын (БГҚ) салу29Маневрлік
генерация

«СамұрықЭнерго» АҚ

СЭС-29 құрылысы

30Маневрлік
генерация

«СамұрықЭнерго» АҚӨгем өзенінде СЭС каскадын салу31Маневрлік
генерация

«СамұрықЭнерго» АҚТентек өзенінде СЭС каскадын салу

МВт

32

Маневрлік
генерация

«СамұрықЭнерго» АҚКөксу өзенінде СЭС каскадын салу

МВт

33

Маневрлік
генерация

«СамұрықЭнерго» АҚКербұлақ СЭС құрылысы

Дейін
1000
МВт

МВт

МВт
ЖЭК
интеграциялау
үшін маневрлік
қуаттарды салу40,6 МВт ГЭС-тііске қосу жәнеКапГЭС Ртарат
ұлғаюы (100МВт-қа)

МВт

МВт

100

140
,6

140,6

140,
6

100

52

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№р/сБағыттары

Портфельдік
компаниялар

Іс-шара

Әсері

Өлшем
бірлігі

МВтПайдалануға
беру

34

Маневрлік
генерация

«СамұрықЭнерго» АҚБұлақ СЭС құрылысы

80 МВт ГЭС-тііске қосу жәнеШГЭС Ртарат
ұлғаюы (450МВт-қа)35Маневрлік
генерация

«QazaqGaz»ҰК» АҚ

Алматы ЖЭО-2 және ЖЭО-3жобалары үшін газинфрақұрылымын салуГазгенерациясының ұлғаюы

«KEGOC» АҚҚазақстан БЭЖ Батыс аймағының
электр желісін күшейту. 5 ВЛ 220 кВжәне «Орал», «Правобережная»,«Индер», «Құлсары», «Теңіз»,«Қарабатан» РП 220 кВ КС қайта
жаңарту

36ҰЭЖ жаңғырту
және Smart Gridенгізу

37

ҰЭЖ жаңғырту
және Smart Gridенгізу

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

530

530

Іске
қосу

Іске
қос
у

Пайдалануға
беру

ҰЭЖ
сенімділігін
және ЖЭК
интеграциялау
үшінмүмкіндіктерді
арттыру

«KEGOC» АҚҚазақстан БЭЖ Оңтүстік аймағының
электр желісін қайта құру

Іске
қосу

38

ҰЭЖ жаңғырту
және Smart Gridенгізу

«KEGOC» АҚБатыс Қазақстанның ЕЭЖ-ніңҚазақстанның БЭЖ-бен бірлесуі
Электр желілік объектілердің
құрылысы

39Энергияны
жинақтау жәнесақтау жүйелері

«KEGOC» АҚҚызылорда облысында қуаты 5 МВтжәне сыйымдылығы 4 сағат СНЭпилоттық жобасын іске асыру

Пилоттық
жоба40«Жасыл» көлік

«Эйр Астана»АҚ«Биоотын және оның ішінде тұрақты
авиациялық отын» жобасын іскеасыру мүмкіндігін зерттеу

ҒЗТКЖ

ҒЗТКЖ

41

«Жасыл» көлік

«Қазақстан
темір жолы»ҰК» АҚ

Тарту құрамы үшін отын ретіндеСТГ енгізу мүмкіндігін зерттеу

Пилоттық
жобаПилоттық жоба

Іске
қос
у

Саны

Іске қосу

53

530«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0
№
р/с

42

43

Бағыттары

«Жасыл» көлік

«Жасыл» көлік

Портфельдік
компаниялар

Іс-шара

Әсері«Қазақстан
темір жолы»ҰК» АҚ

Темір жолдарды электрлендіру
үлесін ұлғайту (ағымдағы
электрлендіру деңгейі 40%)Дизель отынын
жағудан СО 2Барлық ПКАвтокөлікті (бензин қозғалтқышын)электр энергиясына немесе
баламалы отынға ішінара ауыстыру

Бензинді
тұтынуды
азайту, СО2тікелей
шығарындыларын азайту

шығарындыларын азайту

Өлшембірлігі

2022 2023 2024 2025

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032%
электрлендіру
үлесі

40

40

40

40

44

44

44

44

44

45

45

Баламалы
отындағы а/түлесі, %

0

0

0

5

6

7

8

9

15

17

19

1

4

7

8

8

8

8

8

8

8

8

1

4

7

8

8

8

8

8

8

8

8

2

5

8

9

9

9

9

9

9

9

Бағыт 4. Көміртегі ізін тиімді басқару
Көміртегі ізінесепке алу жәнеесеп беру

Барлық ПК

45Көміртегі ізінесепке алу жәнеесеп беру

«ҚазМұнайГаз
«ҰК» АҚ-данбасқа барлық
ПК

CDP климаттық рейтингін алу46Көміртегі ізінесепке алу жәнеесеп беру

Барлық ПК

Task Force on Climate-related
Financial Disclosures (TCFD)ұсынымдарын енгізу

47Көміртегі ізінесепке алу жәнеесептілік,цифрландыру

Барлық ПКТұрақты даму, оның ішінде
көміртегі ізі бойынша деректерді
жинау үшін цифрлық шешімдерді
енгізу

48

Көміртегі ізінесепке алу жәнеесеп беру

«Қазақстан
темір жолы»ҰК» АҚ

Жүктерді темір жолмен
тасымалдау кезінде көміртегі ізінесептеу жүйесін енгізу

44

ESG рейтингін алуРейтинг алғанПК саны
(жиынтық)ESG басқару
жүйесін
жетілдіру,ESG
рейтингін
арттыру

Ұсынымдарды
енгізген ПКсаныПайдалануға
беру

ESG рейтингін
арттыру

Енгізу

Енгізу

54

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№р/сБағыттары

Портфельдік
компаниялар

Іс-шара

Әсері

Өлшем
бірлігі

2022 2023 2024 2025

49Компанияның
экологиялық
мәдениеті

Барлық ПК«Жасыл кеңсе» жобасын іске қосу

Саны
ПК

4

50

Серіктестермен
жәнежеткізушілермен
қарым-қатынаста
ESG

Қор, барлық ПКСеріктестер мен өнім берушілер
үшін ESG критерийлерін әзірлеу

ІНҚ-ға
өзгерістер
енгізу

Енгізу

51«Жасыл»қаржыландыру

ҚорЖасыл сертификаттарды сатыпалу механизмін құру бойынша
ұсыныстар әзірлеу

Пилоттық
жоба

52«Жасыл»қаржыландыру

Қор«Жасыл облигациялар»шығарылымы (қажет болған
жағдайда)Облигациялар шығару

53«Жасыл»қаржыландыру

ҚорҚор тобының көміртегі қорын құруҚорды құру

7

2026

2027 2028 2029

2030

2031 2032

9

11

11

11

11

11

11

11

Әзірлеу

Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру бағдарламасы,оның ішінде әлеуетмың т.ш.о

242

354

419

462

490

527

563

599

624

624

Отын ресурстарын тұтынуды азайту арқылы ПГ тікелей
шығарындыларын азайту әлеуеті (Scope 1)

мың тонна
СО 2

400

600

680

720

750

800

860

900

940

940

Электр энергиясы мен жылуды тұтынуды азайту арқылы жанама ПГшығарындыларын азайту әлеуеті (Scope 2)мың тонн
СО2балама

181

1067 1070

1448

470

510

540

560

580

580

Офсеттік жобалармың тонн
СО2балама

181 1396 1406

1407

1408 4429 4490

5226

5231 5831

115

481

482

1482 1482 1722 1722 1722 1922

41

1041 1141 1517 2088 2168 2168 2168

650

829

Барлығы

СО 2 жанама шығарындыларының алдын алу үшін көміртегі генерациясын (ЖЭК) алмастыру

МВтМаневрлік қуаттарды салу (БГҚ және СЭС)МВтГаз генерациясының қуатын кеңейту, МВт

МВт

60

250

200

1007 1007 1007 1102 1102 1102
55«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0* Жоспар келесі жағдайда түзетілуі керек:● Мемлекет басшысының Қазақстан халқына елдегі жағдай және Республиканың ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жыл сайынғы
Жолдаулары шеңберіндегі Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмалары
● Климаттың өзгеруі саласындағы халықаралық келісімдердің ережелерін және Париж келісімінің температуралық мақсатына қол жеткізуге Қазақстан
Республикасының ұлттық деңгейде айқындалатын салымдарын өзгерту туралы
● стратегиялық бағыттардағы өзгерістер;● шығарындыларды есептеу және/немесе верификациялау әдістемелеріне өзгерістер енгізу;● қажетті инвестициялардағы өзгерістер, оның ішінде жаңа техникаларды енгізу нәтижесінде;● жаңа ғылыми зерттеулердің нәтижелері.

56

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№2 қосымша
1-кесте 2021 жылғы КҚ бөлінісінде Қор компаниялары тобыбойынша энергия ресурстарының түрлері бойынша СО2 тұтыну
(мың т.ш.о)
ПК

Көмір

Газ

ІМГ

Қазандық
жанармай

Сұйықжанармай

Бастапқы
(барлығы)Екінші реттік
(электр жәнежылу)Барлығы

«Самұрық-Энерго» АҚ

12 381

136

0

0

66

12 583

7

12 590«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ

0

915

900

697

715

3 230

593

3 821

«QazaqGaz» ҰК» АҚ

0

1 519

0

0

11

1 530

10

1 540

«Қазақстан темір жолы» ҰК»
АҚ

19

54

0

0

876

950

409

1 359

«Samruk-Kazyna Ondeu»
ЖШС

0

517

0

0

0,6

517

2,7

520

«KEGOC» АҚ

0

0

0

0

5

5

407

412

«Эйр Астана» АҚ

0

0

0

0

305

305

0,4

306

«Қазатомөнеркәсіп» АҚ

0,3

0

0

5

41

46

100

146

«Қазақтелеком» АҚ

0,5

5

0

0

8

14

35

49

«Қазпошта» АҚ

2

1

0

0

11

14

6

20

«TKS» UTK» АҚ

0

0

0

0

0,7

1

3

4

Ресурс бойынша үлесі (%)

59,7% 15,2% 4,3% 3,4%

9,8%

92,4%

7,6%

100%

Қор тобы бойынша
барлығы

12 403 3 149

19 194

1 574

20 7692-кесте 2021 жылғы
шығарындылар
ПК

900

702

2 039

Қор

тобы

бойынша

СО2

СО 2 шығарындылары
(мың тонна.)тікелей

Үлесі, %«Самұрық-Энерго» АҚ

33 03270,29%«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ

7 904

16,82%«QazaqGaz» ҰК» АҚ

2 514

5,35%

«Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ

1 919

4,08%

«Samruk-Kazyna Ondeu» ЖШС

848

1,81%

«Эйр Астана» АҚ

611

1,30%

«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ

94

0,20%

«Қазпошта» АҚ

31

0,07%

«Қазақтелеком» АҚ

28

0,06%

«KEGOC» АҚ

11

0,02%

«Taý-Ken Samuryq» UTK» АҚ

10%Барлығы

46 992100%57«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

Технологиялық процестер

СО2шығарындылар
ы, (мың
тоннаға)Жанармай жағу, барлығы

44 82496%Электр және жылу энергиясын өндіру

33 29671%Көлік, оның ішінде

2 898

6%

609

1%

Теміржол

2 203

5%

Автокөлік

840%Мұнай мен газды тасымалдау

2 690

6%

Пайдалы қазбаларды өндіру және өңдеу

5 915

13%

17

0%

Өндірістік процестер

1 694

4%

Барлығы

46 992100%АвиаБасқалар

Үлесі, %3-кесте Технологиялық процестер бойынша Қор тобының СО2шығарындылары
4-кесте 2021 жылғы ДК бөлінісінде Қор компаниялары тобыбойынша ОЭР-ді жалпы тұтыну
ПКОЭР тұтыну
(т.ш.о.)Үлесі (%)

«Самұрық-Энерго» АҚ

12 590 768

61%«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ

3 821 301

18%

«QazaqGaz» ҰК» АҚ

1 540 3997%«Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ

1 358 664

6%

«Samruk-Kazyna Ondeu» ЖШС

520 205

3%«KEGOC» АҚ

412 1402%«Эйр Астана» АҚ

306 0921%«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ

145 7411%«Қазақтелеком» АҚ

48 860«Қазпошта» АҚ

20 588«Taý-Ken Samuryq» UTK» АҚ

4 140

Қор тобы бойынша барлығы

20 768 898

1%

100%
58

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

5-кесте Отын түрлері
шығарындылары

бойынша

көлік

саны

Көлік түріОтын түрі

және

СО2

Жалпы саныCO 2 шығарындылары
(мың тонна)ЖеңілАрнайы

Бензин

6 489

961

7 450

74

Дизель

3 873

3 541

7 414

2 061

Газ
(ПГ, СКГ)

679

815

1 494

100

Авиакеросин

-

41

41

609

Көмір

-

34

34

52

Мазут

-

19

19

2

11 041

5 411

16 452

2 898

Барлығы

6-кесте 2021 жылғы Қор тобы бойынша СО2 жанама шығарындылары
ПК

CO 2 шығарындыларымың тонна

Үлесі (%)

«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ

3 329

31,1%

«Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ

3 230

30,1%

«KEGOC» АҚ

3 101

28,9%

«Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ

694

6,5%

«Қазақтелеком» АҚ

224

2,1%

«QazaqGaz» ҰК» АҚ

79

0,7%

«Қазпошта» АҚ«Taý-Ken Samuryq» UTK» АҚ«Самұрық-Энерго» АҚ«Samruk-Kazyna Ondeu» ЖШС«Эйр Астана» АҚ

32
27
24
22
3

0,3%
0,3%
0,2%
0,2%
0,0%

10 764100%

Барлығы

59«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

7-кесте «Бизнес әдеттегідей» сценарийі
көрсеткіштер - «Business as usual» (BAU).

бойынша

негізгі

2040

2050

2060

14 558 15 058
909
1409
4268
4268
0
0
6681
6681
2677
2677

16 078
2409
4268
0
6681
2677

80
29%
0%
52%
0%

82
30%
0%
52%
0%

92
30%
0%
53%
0%

40%

57%

78%

жоқ
0%
0%

0%
0%

0%
0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0

0

0

+15%

+13%

+16%

66

65

67

80
0
0

78
0
0

79
0
0

66

65

67

1. Әдеттегідей бизнес (BAU)
2021
2032
Орнатылған қуат, МВтЖалпы орнатылған қуат6 624
13 558ЖЭС және СЭС
53
409
СЭС
834
3768
АЭС
0
0
КЭС көмір
4500
6681
ЖЭС газ
530
2677
Негізгі өндірістік көрсеткіштер
3876Электр энергиясын өндіру, млрд. кВт * сағЖЭК және СЭС үлесі
6%26%
АЭС үлесі
0%0%Көмір генерациясының үлесі
87%
55%
CCUS бар ЖЭС үлесі
0%0%Энергия ресурстарын тұтыну
Таза электр энергиясының үлесі (сатып
алу)
2%
26%
Көмір өндіруден электр энергиясын сатып
алуға тыйым салуАТС электрлендіру деңгейі (авто бензин)0%0%Дизельді биодизельмен ауыстыру
0%0%Тұрақты авиациялық отынды тұтыну үлесі
(SAF)
0%
0%
ағымдағ
Теміржол көлігін электрлендіру
ы(тепловоздар)деңгей
0%Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін
арттыру (негізгіден), мың т.ш.о
00Көміртегі ізін азайту, млн. тонна СО22021 жылғы деңгейден көміртек ізінің
динамикасы (+өсу) (- төмендеу)+19%Көміртегі ізі, млн. тонн СО2 (SCOPE1 жәнеSCOPE2)57,868,5Көміртегі ізі, млн. тонна СО2-баламасы(SCOPE1 және SCOPE2 + CH4)75,084Көмір және газ генерациясынан CCUS0,00Офсеттер және RAW
0,00Сіңірулерді ескере отырып шығарындылар
жиыны
57,8
68

60

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

8-кесте «Декарбонизация» сценарийі бойынша негізгі көрсеткіштер
- Decarbonization (D)2. Декарбонизация сценарийі (D - decarbonization)
2021
2032
2040
2050
2060
Орнатылған қуат, МВтЖалпы орнатылған қуат6 624 13 558 14 758 15 958 16 978ЖЭС және СЭС
53
409
909
1409
2409
СЭС
834
3768
4268
4268
4268
АЭС
0
0
1200
2400
2400
КЭС көмір
4500
6681
5681
5181
5181
Газ ЖЭО
530
2677
2677
2677
2677
Негізгі өндірістік көрсеткіштер
76
80
82
92
Электр энергиясын өндіру, млрд. кВт * сағ38ЖЭК және СЭС үлесі
6%
26%
29%
30%
30%
АЭС үлесі
0%
0%
11%
22%
19%
Көмір генерациясының үлесі
87%
55%
41%
31%
34%
CCUS бар ЖЭС үлесі
0
13%
13%
-18%
-46%
Энергия ресурстарын тұтыну
Таза электр энергиясының үлесі (сатып алу)
2%
45%
59%
79%
100%
Көмір өндіруден электр энергиясын сатып
2040 жылдан бастап
алуға тыйым салуАТС электрлендіру деңгейі (авто бензин)
0%
15%
25%
63%
100%
Дизельді биодизельмен ауыстыру
0%
0%
10%
55%
100%
Тұрақты авиациялық отынды тұтыну үлесі
(SAF)
0%
0%
5%
15%
25%
ағымдағ
Теміржол көлігін электрлендіру
ы(тепловоздар)деңгей
0%
15%
38%
75%
Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін
арттыру (негізгіден), мың т.ш.о
0
624
624
624
624
Көміртегі ізін азайту, млн. тонна СО22021 жылғы деңгейден көміртек ізінің
динамикасы (+өсу) (- төмендеу)
0%
-22%
-45%
-66%
Көміртегі ізі, млн. тонн СО2 (SCOPE1 және57,8
SCOPE2)
64,6
53
42
44
Көміртегі ізі, млн. тонна СО2-баламасы(SCOPE1 және SCOPE2 + CH4)
75,0
79,8
67
55
56
0
Көмір және газ генерациясынан CCUS
-5,7
-6
-7
-20
0
Офсеттер және RAW
-1
-2
-3
-4
Сіңірулерді ескере отырып
шығарындылар жиыны, млн. тонна СО2
57,8
58
45
32
20
Сіңірулерді ескере отырып шығарындылар
жиыны, млн. тонна СО2-экв
75,0
73,3
59
45
32

61

«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

9-кесте «Терең декарбонизация» сценарийінің негізгі көрсеткіштері
- Deep Decarbonization (DD)
3. Терең декарбонизация сценарийі (DD - deep decarbonization)
2021
2032
2040
Орнатылған қуат, МВт

2050

2060

17
6 624
15 467 15 508 16 708 898
53
1618
2459
3459
3959
834
3768
4268
4268
4268
0
1200
2400
3600
4800
4500
6181
3681
3181
2151
530
2677
2677
2677
2677
Негізгі өндірістік көрсеткіштер
38
76
80
82
92
Электр энергиясын өндіру, млрд. кВт * сағ0ЖЭК және СЭС үлесі
30%
34%
35%
35%
0
АЭС үлесі
12%
22%
32%
39%
1
Көмір генерациясының үлесі
39%
25%
15%
10%
0
CCUS бар ЖЭС үлесі
0%
7%
23%
90%
Энергия ресурстарын тұтыну
0Таза электр энергиясының үлесі (сатып алу)
45%
59%
79%
100%
Көмір өндіруден электр энергиясын сатып
2040 жылдан бастап
алуға тыйым салу0АТС электрлендіру деңгейі (авто бензин)
19%
25%
63%
66%
0
Дизельді биодизельмен ауыстыру
0%
10%
55%
100%
Тұрақты авиациялық отынды тұтыну үлесі
0
(SAF)
0%
5%
15%
25%
ағымдағ
ыТеміржол көлігін электрлендіру
деңгей
(тепловоздар)
0%
19%
38%
75%
Энергия үнемдеу және энергия тиімділігін
арттыру (негізгіден), мың т.ш.о
0
624
624
624
624
Көміртегі ізін азайту, млн. тонна СО22021 жылғы деңгейден көміртек ізінің
динамикасы (+өсу) (- төмендеу)
-10%
-38%
-65% 100%Көміртегі ізі, млн. тонн СО2 (SCOPE1 және57,8
SCOPE2)
53,0
40
30
25
Көміртегі ізі, млн. тонна СО2-баламасы(SCOPE1 және SCOPE2 + CH4)
75,0
67
52
38
32
0
Көмір және газ генерациясынан CCUS
0
-2
-7
-20
0
Офсеттер және RAW
-1
-2
-3
-4
Сіңірулерді ескере отырып шығарындылар
жиыны, млн. тонна СО2
57,8
52,3
36
20
0
Сіңірулерді ескере отырып шығарындылар
жиыны, млн. тонна СО2-экв
75,0
66
48
28
8
Жалпы орнатылған қуатЖЭС және СЭССЭСАЭСКЭС көмірГаз ЖЭО

62«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0№3 қосымша
Қазақстанның негізгі серіктестері көміртекті реттеудің ішкіжүйелерін дамытуда:Қазақстанның негізгі сауда әріптестерінің бірі болып
табылатын Еуропалық Одақ (экспорттың жалпы көлемінің 41,8%) 2020жылдан бастап климаттық заңнаманы түбегейлі қайта қарау бойынша
жұмыс жүргізуде, оның шеңберінде 2050 жылға қарай әлемнің бірінші
климаттық бейтарап бөлігі болуды жоспарлап отыр. European Green
Deal шеңберіндегі климаттық амбицияларды қанағаттандыру үшінЕуропалық комиссия 2030 жылға қарай шығарындыларды 55% - ғаазайту үшін аралық мақсат қойды. 2021 жылдың шілдесінде ЕО 15 жаңажәне қайта қаралған заңнамалық ұсыныстарды ұсынды («Fit for 55»
пакеті). Шараларға экологиялық таза көлікке, жаңартылатын энергияға
қосымша қолдау көрсету, реттеуді (құрылыс, жолдар, ішкі теңіз көлігі, ауылшаруашылығы, қалдықтар және шағын өнеркәсіптік кәсіпорындар), әділ ауысу
механизмін (Әлеуметтік климаттық қор) және трансшекаралық көміртекті
реттеу механизмін (Carbon Border Adjustment Mechanism, CBAM) кеңейту
кіреді.
CBAM ЕО шекарасында парниктік газдар шығарындыларын
реттеудің ЕО-ға сәйкес жүйесі жоқ елдерден жоғары көміртекті
өнімдерді импорттаушылар үшін трансшекаралық жанама салықты
қолдануды білдіреді. Бұл салықты ЕО-ға импортталатын тауарларды
сатып алушы тауардың көміртегі сыйымдылығы бойынша ұсынылған
және расталған деректерге сүйене отырып төлейтін болады. Өтпелі
кезең 2023-2025 жылдар аралығындағы кезең болып белгіленді, текөнімнің көміртегі сыйымдылығы бойынша есептілік тапсырылатын
кезде, 2026 жылы тікелей салық төлеумен қолданысқа енгізу
жоспарлануда.
Ресей Федерациясы (тауар айналымы көлемінің 23,9%) 2060
жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізу ниетін мәлімдеді.
Нормативтік-құқықтық негіздегі өзгерістер 02.07.2021 жылғы «Парниктік
газдар шығарындыларын шектеу туралы» заңның қабылдануын және2021 жылғы 29 қазандағы 2050 жылға дейінгі парниктік газдар
шығарындыларының төмен деңгейі бар Ресей Федерациясының
әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын қамтиды. Ресейдің төмен
көміртекті дамуының негізгі бағыты парниктік газдар шығарындыларымен оларды сіңіру арасындағы тепе-теңдікті орнату болып табылады,бұл парниктік газдар шығарындыларын сіңіру жобаларын кеңейтуге
ықпал етеді.
Қытай (айналым көлемінің 17,9%) ең ірі дамушы ел ретінде
Климаттық мақсаттарға қол жеткізуді Мемлекеттік күн тәртібіне енгізді.
Қытай 2030 жылға қарай экономиканың көміртегі сыйымдылығын (2005жылғы деңгейден) 65%-дан астамға төмендетуге ниетті. Қытай 2030
63«Самұрық-Қазына» акционерлік қоғамының төмен көміртекті дамыту тұжырымдамасы
Нұсқасы: 1.0

жылға қарай ең жоғары шығарындыларды күтеді және 2060 жылға дейін
көміртегі бейтараптығына қол жеткізуді жоспарлап отыр. Бастапқы
энергияны тұтынудағы баламалы отындардың үлесі 2030 жылға қарай
25%-ға дейін артады. Сондай-ақ, 2030 жылға қарай (2005 жылғы
деңгейден) 6 млрд.м 3 орман қорын ұлғайту жоспарлануда.
Түркия (тауар айналымы көлемінің 4%) экономиканы дамытудың
әдеттегі сценарийімен салыстырғанда 2030 жылға қарай парниктік
газдар шығарындыларын 21% - ға азайту мақсатын анықтады. Елдеерікті көміртегі нарығы бар. Компаниялар мен ұйымдар Париж
келісімінің
мақсаттарына
жету
үшін
ерікті
декарбонизация
стратегияларын ұстанады.
Нәтижесінде Қазақстанның негізгі сауда серіктестерінің климаттық
саясаты Қазақстан экономикасына және Қордың дамуына айтарлықтай
әсер етуі мүмкін.

64