Beata Topij-StempińskaUCZNIOWIE JEZUICKICHINSTYTUCJI EDUKACYJNYCHW GALICJI W XIX WIEKUWYDAWNICTWO NAUKOWE
AKADEMII IGNATIANUM W KRAKOWIEKRAKÓW 2019© Akademia Ignatianum w Krakowie, 2019
Publikacja dofinansowana ze środków przeznaczonych na działalność statutową
Wydziału Pedagogicznego Akademii Ignatianum w Krakowie

Recenzenci
Dr hab. Jerzy Kochanowicz, prof. AWSBProf. dr hab. Andrzej Meissner
Redaktor prowadzący Roman Małecki
Projekt okładki Studio Photo Design – Lesław Sławiński
Typografia i łamanie Jacek Zaryczny
Foto na okładce:
Uczniowie klasy III w konwikcie tarnopolskim (1882 r.)

ISBN 978-83-7614-414‑6
Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie
ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków
tel. 12 39 99 620
wydawnictwo@ignatianum.edu.pl
http://wydawnictwo.ignatianum.edu.pl
Dystrybucja:
Wydawnictwo WAMDZIAŁ HANDLOWY
tel. 12 62 93 254-255 • faks 12 62 93 496
e-mail: handel@wydawnictwowam.plKSIĘGARNIA WYSYŁKOWA
tel. 12 62 93 260
www.wydawnictwowam.plSpis treści
Wykaz skrótów7Wstęp9
Stan badań i omówienie źródeł
22
Podstawy metodologiczne badań własnych
32
Struktura rozprawy 
36
1. Społeczności szkolne jezuickich instytucji edukacyjnych
w Galicji w pierwszej połowie XIX wieku 41
1.1. Placówka edukacyjna w Tarnopolu (1820–1848)
45
1.1.1. Struktura organizacyjna – społeczność gimnazjalna 
52
1.1.2. Nauka i wychowanie w gimnazjum
62
1.1.3. Konwikt szlachecki (1821–1848)
81
1.1.4. Studium filozofii (1823–1848)
85
1.2. Gimnazjum w Nowym Sączu (1838–1848)
92
1.2.1. Struktura organizacyjna, kadra pedagogiczna 
95
1.2.2. Program kształcenia i wychowania 
98
1.3. Konwikt szlachecki we Lwowie (1839–1848)
103
1.3.1. Społeczność konwiktowa – struktura organizacyjna
106
1.3.2. Wychowanie i kształcenie
113
1.4. Społeczności uczniowskie w Nowym Sączu i Lwowie.
Szkice do portretu zbiorowego
119
1.4.1. Nowosądeccy gimnazjaliści120
1.4.2. Konwiktorzy lwowscy
125
2. Jezuickie zakłady naukowo-wychowawcze w Galicji
w II połowie XIX wieku131
2.1. Konwikt szlachecki w Tarnopolu (1853–1887)
131
2.1.1. Grono pedagogiczne
140
2.1.2. Wychowanie i kształcenie 
147
2.2. Zakład Naukowo-Wychowawczy w Bąkowicach
pod Chyrowem (1883–1914)162
2.2.1. Grono pedagogiczne
169
2.2.2. Kształcenie i wychowanie 176

6Spis treści

3. Portret zbiorowy Tarnopolczyków (1820–1886)189
3.1. Środowisko rodzinne uczniów (miejsce zamieszkania,
wyznanie, pochodzenie społeczne)
192
3.2. Doświadczenia szkolne uczniów
223
3.3. Losy absolwentów (drogi życiowe, kariery zawodowe)
238
3.4. Amor patriae nostra lex. Patriotyczne zaangażowanie uczniów
i absolwentów jezuickiej szkoły
257
4. Portret zbiorowy Chyrowiaków (1886–1914)269
4.1. Miejsce zamieszkania, wyznanie, narodowość i pochodzenie
społeczne uczniów
271
4.2. Szkolna codzienność 
288
4.3. Wybory życiowe oraz kariery zawodowe uczniów i absolwentów 302
4.4. Chyrowiacy w walce o niepodległość na frontach
I wojny światowej
324Zakończenie333
Bibliografia341
Ilustracje389
Spis ilustracji i wykresów411
Indeks osób415
Summary435

Wykaz skrótów

ARSI					 – Archivum Romanum Societatis Iesu
ATJKr				 – A
 rchiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie
BN 					 – Biblioteka Narodowa w Warszawie
BNOss 				 – Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu
c.k. 					 – skrót określeń cesarsko-królewski oraz cesarskii królewski; pochodzi od tytułu władcy Austro-Węgier, cesarza Austrii i króla Węgier
Chyrowiacy			 – uczniowie i absolwenci Zakładu Naukowo-Wychowawczego w Bąkowicach pod Chyrowem
w latach 1886–1914
iPSB 					– internetowy Polski słownik biograficzny, https://www.ipsb.nina.gov.pl
PSB					– Polski słownik biograficzny, t. I–XXXIX, Kraków–
Wrocław 1935–2000
Ratio studiorum – R atio atque institutio studiorum SJ – czyli Ustawa
szkolna Towarzystwa Jezusowego
Tarnopol I			 – jezuicki ośrodek edukacyjny w Tarnopolu w latach 1820–1848 (gimnazjum, konwikt, studium
filozofii)
Tarnopol II 			 – konwikt szlachecki w Tarnopolu w latach
1856–1887
Tarnopolczycy 		 – uczniowie, wychowankowie, absolwenci jezuickich instytucji edukacyjnych w Tarnopolu
w latach 1820–1887Wstęp

Szkoła jest instytucją edukacyjną skupiającą wyodrębnioną ze społeczeństwa grupę – społeczność szkolną, w której najważniejszą jejczęścią są sami uczniowie. Rzeczywistość szkolną można postrzegaćz różnych punktów widzenia. Jednym z nich jest takie spojrzenie, które koncentruje się na szkole jako na jedynym w swoim rodzaju miejscu
powstawania i wyodrębniania się nowej zbiorowości, jaką jest społeczność uczniowska. Ta społeczność jest ze swojej natury – wynikającej
ze ściśle określonych ram czasowych – nietrwała i zmienna, niemniej
jednak zawsze posiada charakterystyczne cechy, które pozwalają ją wyróżnić spośród innych grup.
Dla każdej społeczności uczniowskiej szkoła staje się miejscem zawiązywania relacji międzyludzkich. Zwłaszcza w XIX wieku w polskim kontekście szkolnym, na którym swoje piętno odcisnęła specyficzna sytuacja wynikająca z braku niepodległości, lata wspólnego
pobytu w murach szkolnych, w konwiktach, stawały się podstawą
wzajemnych relacji w późniejszym życiu absolwentów danej placówki
szkolnej. „Oderwanie od środowiska rodzinnego, stały i dłuższy pobyt w grupie współuczniów sprzyjały powstawaniu dziecinnych nieco, ale i nieco trwalszych przyjaźni zawiązanych w szkole”1. Zdaniem	I. Ihnatowicz i in., Społeczeństwo polskie od X do XX wieku, Warszawa 1999, s. 480.
Potwierdzają to spotkania (zjazdy) społeczności uczniowskich placówek edukacyjnych założonych i prowadzonych przez jezuitów w Galicji w XIX wieku.

1

10

Wstęp

Ireneusza Ihnatowicza, tylko wychowankowie niektórych szkół średnich, szczególnie prywatnych, podtrzymywali dawne więzi. Należy zauważyć, że uczniowie wywodzący się ze społeczeństwa galicyjskiego
pochodzili z różnych grup społecznych, narodowych i wyznaniowych.
Tworzyli oni barwny konglomerat społeczeństwa galicyjskiego, które aktywnie uczestniczyło w procesie przemian społecznych, jakie na
przestrzeni XIX wieku dokonywały się w na tych terenach.
Społeczeństwo Galicji, w wyniku uwarunkowań politycznych i gospodarczych, zmian stosunków społecznych, powoli zmierzało w kierunku przekształcania się dotychczasowych stanów w nowe struktury
społeczne. Przeobrażenia te, wymuszone wydarzeniami politycznymi
oraz ich skutkami, przekształceniami w gospodarce, przemyśle, zmianami i modyfikacjami w prawodawstwie oraz edukacji, doprowadziły
do wyodrębnienia się z istniejących stanów nowych struktur społecznych: inteligencji, przemysłowców (burżuazja), robotników (proletariat) oraz do ewolucji struktur w obrębie dotychczasowych podziału na szlachtę, chłopstwo i mieszczaństwo. Społeczeństwo istniejące
w dotychczasowym układzie stanowym współtworzyło lub dało początek nowym strukturom społecznym.
Procesy zmian, w których uczestniczyło, nolens volens, galicyjskie
społeczeństwo, stały się również udziałem społeczności uczniowskich.
Do grona tych społeczności należeli również uczniowie jezuickich instytucji edukacyjnych. Wśród szkół funkcjonujących w XIX wieku
w Galicji na szczególną uwagę zasługują placówki prowadzone przez
jezuitów. Wykształciły one i wychowały rzesze uczniów, którzy odegrali później znaczącą rolę w różnych obszarach życia politycznego
i społecznego nie tylko Galicji. Celem niniejszej rozprawy jest zatem
próba wieloaspektowego spojrzenia na uczniów jezuickich instytucji
edukacyjnych w XIX wieku na tle dokonujących się przemian edukacyjnych, społecznych, politycznych, ale także kulturowych w Galicji
oraz ukazania ich portretu zbiorowego.
Z uwagi na to, że wyniki badań referowanych w niniejszej pracy
dotyczą społeczności jezuickich instytucji edukacyjnych w dziwiętnastowiecznej Galicji, należy najpierw nakreślić krótką historię tychziem polskich, które w wyniku rozbiorów znalazły się pod panowaniem Habsburgów. Galicja – to zwyczajowa nazwa koronnego kraju
monarchii Habsburgów. Jest „jedyną nazwą utworzoną przez państwo

Wstęp11

zaborcze, która nie tylko przetrwała okres pozaborowy, ale funkcjonuje do dzisiaj zarówno w świadomości historycznej, jak i w pamięci
kulturowej”2. W wyniku dokonanych dwóch rozbiorów (1772 i 1795)część ziem należących do Rzeczypospolitej Obojga Narodów znalazła się w granicach monarchii habsburskiej. Habsburgowie zajęli południowe ziemie Rzeczypospolitej, tj. większość ziem Małopolski oraz
dawnych księstw ruskich – Halicza i Włodzimierza, a także księstwa
oświęcimskie i zatorskie. Przejęte przez zaborcę ziemie otrzymały nazwę Królestwo Galicji i Lodomerii, z księstwami oświęcimskim i zatorskim3. Natomiast ziemie zajęte w 1795 roku nazwano Nową (lubZachodnią) Galicją4. W okresie wojen napoleońskich część obszaru zabranego w wyniku rozbiorów włączono do nowo utworzonegoKsięstwa Warszawskiego. Jednak już kilka lat później, decyzją kongresu wiedeńskiego, w 1815 roku do Galicji ponownie przyłączono
obwód tarnopolski. Po 1815 roku terytorium wcielone do monarchii
habsburskiej obejmowało 77,3 tys. km2. Obszar ten został powiększony w 1817 roku, gdy do Galicji dołączono Bukowinę oraz kolejny raz,
w 1846 roku, po inkorporacji Rzeczpospolitej Krakowskiej. Ostatecznie 80,7 tys. km2 zostało przejętych przez Habsburgów5.
Na zajętych terenach utworzono Gubernium z gubernatorem rezydującym we Lwowie. Na tym terytorium wydzielone zostały obwody,
którymi zarządzali starostowie. Od 1815 roku Królestwo Galicji i Lodomerii podzielone zostało na 19 cyrkułów, każdy o obszarze około
2 tys. km2. Od 1848 roku obowiązywał podział na Galicję Wschodnią i Zachodnią, a granicę ustanowiono na rzece San. „W ogólnychzarysach odpowiadała ona granicy etnograficznej pomiędzy ludnością polską i ludnością ruską. W skład Galicji Zachodniej wchodziło	M. Menz, Recepcja Galicji we współczesnej historiografii polskiej, „Sensus Historiae”
2014, nr 3, s. 75.
3	S. Kieniewicz, Historia Polski 1795–1918, Warszawa 1979, s. 19; A. Nowakowski,
Terytoria oświęcimsko-zatorskie w Związku Niemieckim: zarys prawno-historyczny,„Przegląd Historyczny” 1985, nr 4, s. 783–793.
4	P. Wandycz, Pod zaborami 1795–1918, Warszawa 1994, s. 28.
5	A. Jezierski, C. Leszczyńska, Historia gospodarcza Polski, Warszawa 2003, s. 142;
J. Łukasiewicz, Okres 1795–1918, w: Historia Polski w liczbach. Ludność i terytorium, Warszawa 1994, s. 68; N. Davies, Zaginione Królestwa, przeł. B. Pietrzyk,
J. Rumińska-Pietrzyk, W. Tabakowska, Kraków 2010, s. 419.
2

12

Wstęp

29 powiatów, które stanowiły 29,5% powierzchni ogólnej Królestwa
Galicji i Lodomerii. Galicja Wschodnia liczyła aż 50 powiatów, obejmując 70,5% powierzchni całej Galicji”6. Głównym ośrodkiem Galicji
Wschodniej był Lwów, a Zachodniej – Kraków (od 1846 r.). Od 1850
roku władzę w Galicji sprawował powoływany przez cesarza namiestnik. „Choć formalnie po 1867 r. podział na «dwie» Galicje został zlikwidowany, to utrzymywał się on w świadomości społecznej”7. Z przeprowadzanych w XIX wieku spisów ludności oraz danych zebranych
przez austriacki urząd statystyczny wynika, że na tym terytorium
w 1819 roku mieszkało 3 mln 776 tys. mieszkańców, z czego w Galicji Zachodniej 1 mln 416 tys., a w Galicji Wschodniej 2 mln 350 tys.
W 1849 roku Galicję zamieszkiwało już 4 mln 902 tys. mieszkańców,a w roku 1910 liczba ludności na tym terenie powiększyła się o kolejne 3 miliony8. Społeczność zamieszkująca tereny Galicji Wschodniej
i Zachodniej była mieszaniną kultur, narodowości i wyznań. Obok Polaków, Rusinów, Żydów, mieszkali tu także Czesi, Ormianie i Niemcy9. W II połowie XIX wieku dominowały dwa wyznania: r­ zymskoi grekokatolickie. Struktura wyznaniowa w 1857 roku w Galicji	B. Hołub, Studium historyczno-geograficzne narodowości w Galicji Wschodniej
w świetle spisów ludności w latach 1890–1910, „Annales Universitatis Mariae
Curie­‑Skłodowska. Lublin – Polonia” 2013, nr 2, s. 22.
7	A. Jezierski, C. Leszczyńska, Historia gospodarcza, s. 142.
8	J. Łukasiewicz, Okres 1795–1918, s. 76. Por. A. Krzyżanowski, K. Kumaniecki,
Statystyka Polski. Handbuch der Polnischen Statistik, Kraków 1915, s. 34; E. Romer, I. Weinfeld, Rocznik Polski. Tablice statystyczne, Kraków 1917, s. 1, 3, 18–22;
J. Szewczuk, Kronika klęsk elementarnych w Galicji w latach 1772–1848, Lwów
1939, s. 302–304; K. Zamorski, Ludność Galicji w latach 1857–1910, w: Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji, red. H. Madurowicz-Urbańska, Kraków–Warszawa 1989, s. 45–63.
9	P. Kaleta, Czesi w Galicji Wschodniej w XIX wieku. Społeczeństwo, gospodarka, kultura, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne 141”
2014, z. 1, s. 61–75; K. Broński, Niemcy w społeczności miejskiej Galicji, „Zeszyty
Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie” 2001, nr 571, s. 71–83; T. Gąsowski, Między gettem a światem. Dylematy ideowe Żydów galicyjskich na przełomie
XIX i XX wieku, Kraków 1997; M. Śliż, Galicyjscy Żydzi na drodze do równouprawnienia 1848–1914, Kraków 2006; F. Wasyl, Ormianie w przedautonomicznej Galicji. Studium demograficzno-historyczne, Kraków 2015; M. Kizilov, The Karaites
of Galicia: An Ethnoreligious Minority among the Ashkenazim, the Turks, and theSlavs 1772–1945, Leiden–Boston 2009.
6Wstęp13

przedstawiała się następująco: 44,7% ogółu mieszkańców deklarowała
wyznanie rzymskokatolickie, 44,8% grekokatolickie, 9,7% mojżeszowe. Wyznawców innych religii było jedynie 0,7%. Najwięcej grekokatolików mieszkało w Galicji Wschodniej, stanowiąc 66,5% ogółu
mieszkańców. Natomiast w Galicji Zachodniej dominowało wyznanie
rzymskokatolickie (88,7%). Do lat 80. XIX wieku w przeprowadzanych wówczas spisach powszechnych nie pytano mieszkańców tych
terenów ani o deklarację dotyczącą języka, ani narodowości. Zakładano, że wyznawcy religii katolickiej byli zazwyczaj Polakami, a grekokatolickiej Rusinami (Ukraińcami). Przeprowadzone w kolejnych latachspisy pokazują, że w Galicji w 1880 roku do narodowości polskiej (deklaracja według języka) przyznawało się 51,5% ogółu ludności, do ruskiej 43,0%, a do niemieckiej 5,5%. W 1910 roku w przypadku dwóch
ostatnich deklaracji dostrzegalny jest spadek, odpowiednio do 40,3%
i 1,1%10. Taka sytuacja może wynikać z faktu, że „austriackie spisy
ludności nie wyróżniały narodowości jako takiej, lecz posługiwały się
dwoma nie zawsze pokrywającymi się kryteriami: językiem i wyznaniem. Ponieważ nie uznawano odrębnego języka (czy też narodowości) żydowskiej, a przytłaczająca większość Żydów podawała jako język – polski, toteż statystyka według tej kategorii przedstawiała się dla
Polaków bardzo korzystnie i te dane podawano najczęściej w polskich
pracach”11. Polacy na terenie Galicji Wschodniej stanowili mniejszość
w stosunku do Rusinów, ale mniejszość nieznaczną, dodatkowo jeszcze tak pomieszaną, że trudno byłoby wyznaczyć terytorialne granicepomiędzy tymi dwiema nacjami.
Obok wyznania, narodowości czy statusu majątkowego ważne miejsce w poczuciu tożsamości mieszkańców ziem polskich zaboru austriackiego zajmowała przynależność stanowa. W okresie porozbiorowym
w Galicji utrwalił się podział stanowy społeczeństwa, jednocześnie
dokonał się podział stanu szlacheckiego na: magnaterię (arystokrację) i szlachtę. Wiek XIX przyniósł jednak również takie wydarzenia,
które zmierzały do „likwidacji porządku feudalnego, zniesienia różnic
	J. Łukasiewicz, Okres 1795–1918, s. 93–94; A. Jezierski, C. Leszczyńska, Historia
gospodarcza, s. 142.
11	M. Kozłowski, Zapomniana wojna. Walki o Lwów i Galicję Wschodnią 1918–
1919, Bydgoszcz 1999, s. 87.
10

14

Wstęp

stanowych”12. W konsekwencji dokonała się zmiana struktur społeczeństwa, nastąpiło przejście od stanów do warstw społecznych.
W 1776 roku na ziemiach polskich zajętych przez monarchię
Habsburgów mieszkało 2 628 483 osób13. Na zabranym przez Austrię
terytorium ludność musiała się zmierzyć z zupełnie nową dla siebie
sytuacją, znalazła się bowiem w granicach państwa inaczej zarządzanego od wcześniejszej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Monarchia
Habsburgów była państwem scentralizowanym, zhierarchizowanym
i zarządzanym przez władcę absolutnego. Decydował on o sprawachwewnętrznych państwa, jak również o polityce zewnętrznej. „Był najwyższym sędzią. Mianował dostojników świeckich i duchownych,także gubernatorów, którzy w jego imieniu zarządzali powierzoną im
prowincją”14. W tej wielonarodowej monarchii językiem urzędowym
był język niemiecki. Miało to ułatwić sprawowanie rządów i administrację w poszczególnych krajach oraz usprawnić opiekę państwa nad
poddanymi. Odmienny ustrój i związane z nim regulacje prawne, zaprowadzone przez zaborcę na przejętym terytorium, można uznać
również za przyczynę przeobrażeń społeczeństwa w Galicji. W tym
pierwszym okresie rozpoczęło się stopniowe odchodzenie od społeczeństwa stanowego. Źródła tych zmian należy doszukiwać się wewprowadzanych już w latach 40. XVIII wieku reformach politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych.
Czynniki polityczne, które zazwyczaj leżą u podstaw zmian społecznych, można podzielić na: zewnętrzne, związane z sytuacją polityczną państwa na arenie międzynarodowej, oraz wewnętrzne, które
dotyczą sytuacji polityczno-prawnej danego państwa i często bezpośrednio wpływają na zmiany społeczne. Monarchia austriacka pod
koniec XVIII wieku miała ugruntowaną pozycję międzynarodową.
Wewnętrzna siła państwa odpowiadała mocarstwowym aspiracjom monarchii Habsburgów. Dopiero zmieniająca się w drugiej połowie XIX
wieku sytuacja Austrii na arenie międzynarodowej (przegrane bitwy
pod Magentą i Solferino w 1859 roku oraz pod Sadową w roku 1866)
	I. Ihnatowicz, Społeczeństwo polskie 1864–1914, w: Dzieje narodu i państwa polskiego, t. 3, red. J. Buszko, A. Garlicki, Warszawa 1988, s. 7.
13	T. Rutowski, Rocznik statystyki Galicji wydany przez Krajowe Biuro Statystyczne,
Lwów 1887, s. 2.
14	A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Kraków 2001, s. 189.
12

Wstęp15

wymusiła przeobrażenia ustrojowe i przyczyniła się do zmiany politykirządu w stosunku do krajów koronnych monarchii Habsburgów15.
Cesarzowa Maria Teresa (1717–1780) przeprowadziła szereg reform, które wzmocniły aparat urzędniczy państwa, między innymi
zainicjowała praktykę uszlachcania zasłużonych urzędników. Zdecydowała, ze względu na nienajlepszą sytuację finansową państwa, opodatkować szlachtę oraz oszacować posiadane przez nią majątki. Podjęte wówczas reformy dotyczyły niemal wszystkich dziedzin i obszarówżycia poddanych austriackiej dynastii Habsburgów. Przedsięwzięte
w tym zakresie reformy stopniowo podporządkowywały stan szlachecki interesom państwa i przygotowywały go na podjęcie w przyszłości nowych zadań oraz funkcji. Spowodowało to przechodzenie części
przedstawicieli stanu szlacheckiego do nowo formującej się warstwy
społecznej, jaką była inteligencja.
Do tych nowych wyzwań społeczeństwo mogła przygotować tylko szkoła. To za panowania Marii Teresy państwo przejęło zarząd nad
szkołami. Wprowadzono nowe programy nauczania i dostosowano donich podręczniki. Gruntownej reformie poddano szkoły ludowe, średnie i wyższe16. Reformy szkół przeprowadzone pod koniec ­XVIII wieku i w pierwszym dwudziestoleciu XIX wieku obowiązywały do czasu
nowych reform, np. nowej reformy szkół średnich w 1849 roku. W nowych zreformowanych szkołach zamierzano kształcić i wychowywać
przyszłych lojalnych poddanych monarchii Habsburgów. Przemiany
społeczne zapoczątkowane przez Marię Teresę „dokonywały się w pełnej ewolucyjnej harmonii. Program ten nazywano «­austriacką ideąpaństwową». Maria Teresa próbowała uczynić ze swych poddanych	H. Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź
1986, s. 220, 227, 260. Z perspektywy kształtowania się stosunków społecznych
najważniejsze w dziejach Austrii były reformy wewnętrzne przeprowadzone w latach 1740–1790, które od imion władców nazwano reformami terezjańsko-józefińskimi. Miały one zakończyć „budowę nowoczesnego państwa, którego graniceokreślały działania wojenne i dyplomatyczne” (tamże, s. 129).
16
	Reformę szkół ludowych w monarchii austriackiej w latach 1774–1778 przeprowadził Jan Ignacy Felbiger (1724–1778), opat żagański. B. Burda, Jan Ignacy Felbiger – osiemnastowieczny reformator szkolnictwa elementarnego na Śląsku i jego
wpływ na szkołę ludową w monarchii austriackiej, w: W 40-lecie powstania Uniwersytetu Śląskiego – szkolnictwo i nauka na Górnym Śląsku, red. A. Barciak, Katowice
2009, s. 270–291.
15

16

Wstęp

obywateli”17. Reformy wewnętrzne państwa kontynuował syn Marii
Teresy, Józef II (1741–1790)18. Rozpoczął on swoje rządy od scentralizowania aparatu administracyjnego państwa. Za rządów tego władcy
wprowadzono „daleko posunięty nadzór nad Kościołem katolickim(…). Właśnie polityka kościelna – jak podkreśla Henryk Wereszycki –była tą stroną działalności Józefa II, która najściślej wiązała się z określeniem «józefinizm»”19. Kościół miał być kolejnym urzędem administracji państwowej, sprawującym kontrolę nad poddanymi w imieniu
cesarza, a zarazem miał realizować zadania „policji kościelnej dbającej
o zdrowie moralne Ludu”20. Obowiązujący w monarchii austriackiej
system rządów absolutnych, wprowadzony przez Marię Teresę i jej
syna Józefa II, wpłynął w dużej mierze na zmiany stosunków społecznych w Galicji.
Istotnym czynnikiem prowadzącym do zmian struktur społecznych
była również gospodarka. W pierwszej połowie XIX wieku w Austriinastąpił znaczny wzrost produkcji przemysłowej, wprowadzono nowe
metody produkcji. Rozbudowa sieci linii kolejowych przyśpieszyła rozwój przemysłu ciężkiego oraz wydobywczego, a także handlu.
Stan gospodarczy państwa znacznie się poprawił. Zmianie uległa także struktura społeczna, wzrosła liczba ludzi zamożnych, szczególnie
tych związanych z przemysłem i handlem (przemysłowcy, burżuazja).
Pojawiły się nowe struktury społeczne: robotnicy i drobnomieszczaństwo. Jednak poszczególne kraje monarchii różniły się pod tym względem dość istotnie21. Galicja była najsłabiej rozwiniętym gospodarczo
krajem koronnym monarchii Habsburgów. Lokalny charakter przemysłu, mało wydajne i przestarzałe sposoby uprawy roli22 – wszystko
	M. Małecki, Ideologiczne podstawy reform terezjańsko-józefińskich, „Krakowskie
Studia z Historii Państwa i Prawa” 2010, t. 3, s. 115.
18
	S. Grodziski, Habsburgowie. Dzieje dynastii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1998,
s. 95–120.
19
	H. Wereszycki, Historia, s. 149.
20
	J. Krętosz, Józefiński proces budowy Kościoła państwowego na terenie monarchii
habsburskiej w okresie rządów cesarza Józefa II (1780–1790), „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1996, nr 29, s. 43.
21
	H. Wereszycki, Historia, s. 192.
22
	A. Szczepański, Rozwój przemysłu Galicji (Dotychczasowe drogi i wytyczne na przyszłość), Lwów 1916.
17Wstęp17

to decydowało o powolnym przekształcaniu się struktur społecznych
w Galicji. Jednak dokonujący się w drugiej połowie XIX wieku postęp
technologiczny, odkrycia naukowe, rozwój przemysłu i zmiany w sposobach gospodarowania, wreszcie rozwój transportu i handlu spowodowały także w Galicji pewne przeobrażenia struktur tamtejszego
społeczeństwa.
Duży wpływ na przemiany w strukturze społecznej i zawodowej
ludności Galicji miały procesy industrializacji oraz urbanizacji. Ważnym momentem w rozwoju gospodarczym regionu było odkrycie złóżropy naftowej i gazu ziemnego. „Nowe możliwości zarobkowania przytransporcie ropy, przy wyrobie smarów, praca w kopalniach i rafineriach dawała nie tylko chleb, lecz pozwalała na odłożenie niewielkiego kapitału”23. Przemysł naftowy wraz z rozwijającym się przemysłem
wydobywczym, hutniczym i włókienniczym przyczyniły się do rozwoju co najmniej dwóch warstw społecznych: licznej warstwy robotniczej24 oraz niewielkiej przemysłowców. Rozwój przemysłu i gospodarki, zmiana stosunków pracy, własności, konieczność przeprowadzania
transakcji handlowych – wszystko to wywarło wpływ na powstanie galicyjskiej inteligencji. Poprawa koniunktury gospodarczej przyczyniła
się do bogacenia się społeczeństwa, polepszenia sytuacji życiowej orazprzyrostu naturalnego populacji. Spowodowała również wzrost zapotrzebowania społeczeństwa na edukację.
Wraz z rozwojem przemysłu rozpoczął się jednocześnie nowy okres
w dziejach oświaty. Obok szkół ludowych i gimnazjów humanistycznych zaczęły powstawać gimnazja realne, nastawione na kształcenie
w zakresie przedmiotów matematyczno-przyrodniczych. Przygotowywały one młodzież do studiów technicznych. Rosnące zapotrzebowanie na edukację przyczyniło się do wzrostu liczbowego kadry nauczycielskiej, a w konsekwencji do zwiększenia wymagań stawianych	K. Lorenz, J. Szwed-Lorenz, S. Ślusarczyk, Rozwój i upadek przemysłu naftowego
w Galicji, „Hereditas Minariorum” 2017, nr 4, s. 204.
24
	W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku liczba zatrudnionych robotników wzrosła ze 182 tys. do 302 tys. (przemysł, górnictwo, handel, komunikacja). Natomiast
w folwarcznych przedsiębiorstwach przemysłowych liczba zatrudnionych zwiększyła się prawie o 50% (z 32 tys. do 60 tys.). J. Buszko, Galicja 1859–1914. Polski
Piemont?, w: Dzieje narodu i państwa polskiego, t. 3, red. J. Buszko, A. Garlicki,
Warszawa 1989, s. 52.
23

18

Wstęp

przyszłym kandydatom do tego zawodu. Od połowy XIX wieku dostrzegalny był „w środowiskach mieszczańskich nawet kult nauki, jako
czynnika, za pomocą którego można opanować świat”25. Wartość nauki, a w konsekwencji wykształcenia, dostrzegali także rządzący monarchowie. Powstanie nowych dyscyplin naukowych i prowadzone
w ich ramach badania naukowe przyczyniały się do wzrostu liczby
publikacji naukowych (książek, czasopism, biuletynów). Rozwijały się
zwłaszcza nauki realne, takie jak: chemia, fizyka, biologia. „Ogromnypostęp zaznaczył się w medycynie (…). Ogromne postępy robiła szczególnie chirurgia”26. Natomiast nauki humanistyczne musiały „toczyćwalkę o uznanie swej naukowości”27. Na przełomie XIX i XX wieku
rozpoczął się okres dynamicznych badań historycznych, w tym dotyczących zmian zachodzących w społeczeństwie (Karl Lamprecht)28.
Rozwój przemysłu, miast, postęp naukowy i kulturowy, zmiany ustrojowe i związane z nimi zmiany w sposobach zarządzania państwem
przyczyniły się do powstania i rozwoju nowych warstw społecznychw państwie austriackim oraz krajach koronnych, również w Królestwie Galicji i Lodomerii. Ważne miejsce w zmianach i rozwoju społeczeństw w XIX wieku przypadło także szkole. Dzięki uzyskanemu
wykształceniu możliwa była zmiana statusu społecznego oraz przynależności do grupy społecznej, czasem z niższej do wyższej w hierarchii
społecznej.
To zapotrzebowanie społeczne na edukację było jedną z przyczyn,
która stała za decyzją władcy monarchii Habsburgów – cesarza Franciszka I – o przyjęciu jezuitów w granice państwa austriackiego. Po
wygnaniu jezuitów z carskiej Rosji, cesarz wyraził zgodę nie tylko na
przemarsz zakonników przez jego terytorium, ale również pozwolił	M. Żywczyński, Historia powszechna 1789–1870, Warszawa 1999, s. 432.
	J. Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, Warszawa 1994, s. 296.
27
	Tamże.
28
	Karl Lamprecht (1856–1915) „był najbardziej znanym i interesującym historykiem w Wilhelmińskich Niemczech. Jego aktywność na rzecz promowania własnych wielkich teorii historii kultury (Kulturgeschichte), które miały za zadanie
uchwycić każdy aspekt ludzkiej historii w obrębie uprawomocnionej regularności,którą on sam zdefiniował, sprawiła, że stał się najbardziej kontrowersyjnym historykiem swojej epoki”. R. Chickering, Karl Lamprecht: A German Academic Life
(1856–1915), Atlantic Highlands, N.J. 1993, s. XII.
25
26

Wstęp19

im się osiedlić w Galicji i prowadzić tutaj działalność edukacyjną29.
To zadanie powierzone zakonowi przez monarchę jezuici realizowali
najpierw w Tarnopolu, a później również w Nowym Sączu i Lwowie.
Po krótkiej przerwie, spowodowanej rozproszeniem jezuitów w monarchii Habsburgów (1848 r.), w latach 50. XIX wieku, powrócili
do pracy na polu edukacji. Pracę wychowawczą kontynuowali jezuici
w Tarnopolu (przez 30 lat), a następnie, po przeniesieniu konwiktu,
prowadzili ją nadal w Bąkowicach pod Chyrowem, w nowo wybudowanym na potrzeby edukacji młodzieży Zakładzie Naukowo-Wychowawczym. Zakład ten jezuici oddali do użytku w 1886 roku i kształcili
oraz wychowywali tam młodzież – z krótką przerwą przypadającą na
czas I wojny światowej – aż do września 1939 roku.
Nakreślenie ram „terytorialnych” przeprowadzonych badań, dotyczących zbiorowości uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych
w Galicji w XIX wieku, a także zarysowanie problematyki przemian,jakim podlegało ówczesne galicyjskie społeczeństwo, było pierwszym
etapem w ustaleniu zakresu poszukiwań badawczych dotyczących
portretu zbiorowego uczniów tamtejszych jezuickich instytucji edukacyjnych. Kolejnym etapem było przyjęcie cezury czasowej, która pozwoliła zakreślić ramy czasowe w przeprowadzonych badaniach.
Jezuici przybyli do Galicji w 1820 roku i prowadzili tu działalność
edukacyjną, z krótką przerwą, do czasu powstania niepodległego państwa polskiego. Przyjęłam zatem jako datę początkową dla moich poszukiwań badawczych rok 1820, kiedy to jezuici po raz pierwszy pojawiają się w granicach państwa Habsburgów. Natomiast za datę końcową
przyjęłam rok 1914. O ile data początkowa nie budzi zastrzeżeń, o tyle	Towarzystwo Jezusowe powstało w XVI wieku z inicjatywy Ignacego Loyoli i już
wtedy jezuici podjęli się pracy pedagogicznej. Ich działalność została przerwana
po ponad dwustu latach w 1773 r., bowiem papież Klemens XIV dokonał kasaty
Towarzystwa Jezusowego na całym świecie. Decyzji papieża nie ogłosili jedynie
Fryderyk II, cesarz Prus, i władczyni carskiej Rosji – Katarzyna II. Pozostający na
dawnych ziemiach polskich jezuici doczekali reaktywacji Towarzystwa Jezusowego w 1814 r., właśnie pod panowaniem carów rosyjskich. Jednak kilka lat później,
w 1820 r., decyzją cara Aleksandra I zakonnicy musieli opuścić terytorium państwa rosyjskiego. Należy nadmienić, że po wygnaniu z Rosji, nigdzie – poza Galicją – na innych dawanych ziemiach Rzeczypospolitej jezuici nie prowadzili szkółśrednich ani konwiktów. A.P. Bieś, Reaktywacja. Jezuici między ciągłością a zmianą
po 1814 roku, „Bobolanum” 2015, nr 1, s. 41–62.

29

20

Wstęp

końcowa może wydawać się dyskusyjna. Taka decyzja podyktowana
została przyjętą przez niektórych historyków periodyzacją dziejów,
datujących „zakończenie” XIX wieku wybuchem I wojny światowej30,
a ponadto wpływ na taką decyzję miała sytuacją szkolnictwa średniego
w Galicji w okresie działań wojennych. Jezuici byli zmuszeni nie tylko
ograniczyć na pewien czas działalność zakładu w Chyrowie, ale nawet
zamknąć ośrodek i odesłać uczniów do domów. Ta sytuacja spowodowana była działaniami wojennymi, przejmowaniem budynków zakładu
na potrzeby wojska austriackiego, a także wojska rosyjskiego po zajęciu tych terenów przez Rosjan. Ponadto wielu uczniów zaciągnęło się
do formujących się wówczas armii polskich i wzięło udział w I wojnieświatowej. Z drugiej strony przyjęcie takich ram czasowych poniekąd
wyznacza sam czas funkcjonowania badanych instytucji edukacyjnych,
bowiem działanie jezuickiego ośrodka szkolnego w Tarnopolu w pierwszym jego okresie (do 1848 r.) trwało 28 lat, po wznowieniu działalności
w Tarnopolu – 30 lat. Zatem słuszne wydaje się uwzględnienie w badaniach zbliżonego okresu działalności placówki w Bąkowicach pod
Chyrowem. W tym wypadku, biorąc pod uwagę roczniki uczniów kończących edukację w czerwcu 1914 roku, okres działalności tamtejszego
zakładu wynosił 28 lat. Za przyjęciem do badań takich okresów działalności jezuickich zakładów edukacyjnych przemawia również fakt, że
obejmują one za każdym razem jedno pokolenie, rozumiane jako grupę
wyodrębnioną na podstawie wspólnych cech, a także zbliżonego wieku31
oraz na złożeniu, że bazują te pokolenia na „osobnym systemie wartości
i światopoglądzie, ukształtowanych przez społeczno-polityczny kontekst, w którym jednostki się wychowywały w młodości”32. Z tego teżwzględu można założyć, że będzie możliwe nakreślenie portretu zbiorowego społeczności uczniowskiej jezuickich instytucji edukacyjnych
w Galicji.
	A. Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2008; J. Osterhammel,
Historia XIX wieku. Przeobrażenia świata, przeł. I. Drozdowska-Broering i in.,Poznań 2013; C.A, Bayly, The Birth of the Modern World, 1780–1914: Global
Connections and Comparisons, Malden, MA 2004.
31
	M. Ossowska, Koncepcja pokolenia, „Studia Socjologiczne” 1963, nr 2 s. 47–51.
Autorka podaje pięć ujęć rozumienia pojęcia pokolenie.
32
	P. Szukalski, Solidarność pokoleń. Dylematy relacji międzypokoleniowych, Łódź2012, s. 13–14.
30KRÓLESTWO WĘGIER

Nowy Sącz
Chyrów

Bukowina

TarnopolWołyń

CESARSTWO ROSYJSKIE

Czarnogóra

Lwów

1. Mapa fizyczna Galicji 1846–1918Źródło: Opracowanie własne na podstawie M. Paźdzora, Map of the Kingdom of Galicia, 1914.

KRÓLESTWO GALICJI I LODOMERII

Tatry

KrakówKRÓLESTWO POLSKIE

Wstęp

21

22

Wstęp

Stan badań i omówienie źródeł
Podejmowane w ostatnich dziesięcioleciach przez historyków wychowania badania dotyczące szkolnictwa galicyjskiego koncentrowały się
przede wszystkim na ukazaniu działalności państwowych instytucji
edukacyjnych. Dorobek publikacyjny w tym obszarze jest już imponujący33. Badania w tym zakresie prowadzą głównie przedstawicieleośrodków akademickich z Krakowa, Rzeszowa, Torunia, ale także innych34. Jednak nadal pozostało do zbadania, wyjaśnienia, a nawet reinterpretacji wiele problemów związanych z działalnością edukacyjną:szkół, placówek opiekuńczych, wychowawczych, towarzystw oświatowych oraz innych podmiotów podejmujących działania edukacyjne
wobec dzieci, młodzieży i dorosłych w Królestwie Galicji i Lodomerii.
Stan i potrzeby badań nad oświatą w Galicji omówił między innymi
Andrzej Meissner35. Niewątpliwie do przybliżenia dziedzictwa instytucji edukacyjnych w Galicji przyczyniła się publikacja wydana w serii„Galicja i jej dziedzictwo” pt. Szkolnictwo i oświata w Galicji 1772–
191836. Jak napisali we wstępie redaktorzy tego tomu, publikacja ta„pozwoli czytelnikom na zdobycie całościowej wiedzy o jednej z ważniejszych dziedzin życia społecznego w Galicji” i jednocześnie może się
przyczynić się do zainspirowania „historyków, zwłaszcza oświaty i wychowania, do dalszych badań i poszerzania problematyki z dziedziny

	Szczegółowa bibliografia do dziejów oświaty i wychowania w Galicji (do 2008roku) została zebrana i wydana w trzech tomach: Bibliografia dziejów oświaty i wychowania w Galicji 1722–1918, cz. 1: Opracowania do 1990 r., red. A. Meissner,
S. Możdżeń, Rzeszów 1992; Bibliografia dziejów oświaty i wychowania w Galicji
1722–1918, cz. 2: Źródła drukowane, red. A. Meissner, J. Dybiec, Rzeszów 2007;
Bibliografia dziejów oświaty i wychowania w Galicji 1722–1918, cz. 3: Opracowania z lat 1991–2008, red. A. Meissner, J. Dybiec, Rzeszów 2012.
34
	Należy tu wymienić następujących badaczy: Czesław Majorek, Julian Dybiec, Andrzej Banach, Maria Stinia, Stefan Możdżeń, Andrzej Meissner, Kazimierz Szmyd,
Władysława Szulakiewicz.
35	A. Meissner, Oświata w Galicji. Stan badań i ich perspektywy, w: Galicja 1772–
1918. Problemy metodologiczne, stan i potrzeby badań, t. 3, red. A. Kawalec,
W. Wierzbiniec, L. Zaszkolniak, Rzeszów 2011, s. 9–23.
36
	
Szkolnictwo i oświata w Galicji 1772–1918 (Galicja jej dziedzictwo, t. 22), red.
J. Dybiec, J. Krawczyk, A. Meissner, K. Szmyd, Rzeszów 2015.
33

Wstęp23

edukacji w zaborze austriackim”37. Ta sugestia jest tym bardziej cenna,
że w publikacji tej prawie w ogóle nie porusza się problematyki związanej z udziałem Kościołów, w tym rzymskokatolickiego, w organizacjioświaty na tych terenach, a także niewiele miejsca poświęca się osobie
samego ucznia. Dotychczasowe badania działalności edukacyjnej jezuitów w Galicji skoncentrowane były na ukazaniu działalności pojedynczych placówek edukacyjnych albo przedstawieniu ich dziejów
w ramach większych opracowań dotyczących wybranych ośrodków
pracy duszpasterskiej38.
Należy pamiętać, że w działalności każdej instytucji edukacyjnejważni są ludzie, zarówno ci którzy ją tworzą, jak też i ci, dla których one
powstały. W badaniach prowadzonych przez historyków wychowania
zajmujących się Galicją dość istotne miejsce zajmują twórcy, kreatorzy myśli pedagogicznej, ale także profesorowie, nauczyciele oraz studenci39. Niewiele natomiast jest badań poświęconych społecznościom
uczniowskim w Galicji, ich portretom zbiorowym. Wśród tych nielicznych można tu przywołać monografie: Antoniego Knota, Dążenia
oświatowe młodzieży galicyjskiej w latach 1815–1830, Wrocław 1959;
Mieczysława Adamczyka, Kształcenie młodzieży chłopskiej z obwodusądeckiego i okolic 1772–1848, Wrocław 1981, jak i mniejsze publikacje, np. Józefa Świebody, Struktura społeczna młodzieży w szkolnictwieśrednim w Galicji Zachodniej w końcowej fazie feudalizmu40 oraz Lucyny Kudły, Gimnazjaliści galicyjscy doby autonomicznej. Charakterystyka społeczności41.
	
Od redakcji, w: Szkolnictwo i oświata, s. 10.
	Szczegółową bibliografię publikacji dotyczących działalności jezuitów w Polsce
zebrał Ludwik Grzebień. Zob. L. Grzebień, Podstawowa bibliografia do dziejów
Towarzystwa Jezusowego w Polsce, t. 1–2, Kraków 2009.
39
	Np. A. Banach, Kariery zawodowe studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego pochodzenia chłopskiego z lat 1860/1861–1917/1918, Kraków 2009; A. Meissner,
Kształcenie nauczycieli w środkowej Galicji: 1871–1918, Rzeszów 1974; W. Szulakiewicz, Władysław Seredyński: studium z dziejów pedagogiki galicyjskiej, Rzeszów
1995.
40
	J. Świeboda, Struktura społeczna młodzieży w szkolnictwie średnim w Galicji Zachodniej w końcowej fazie feudalizmu, w: Sprawozdanie Dyrekcji I Liceum Ogólnokształcącego im. St. Konarskiego w Rzeszowie za rok szk. 1989/90, Rzeszów 1990.
41
	L. Kudła, Gimnazjaliści galicyjscy doby autonomicznej. Charakterystyka społecz­ności, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis” 2005, nr 28.
37
38

24

Wstęp

Istotną kwestią, ważną ze względu na podjętą problematykę, byłoprzede wszystkim określenie stanu dotychczasowych badań nad społecznością uczniowską szkół jezuickich, a także nad samymi jezuickimi
instytucjami edukacyjnymi w Galicji. Niewątpliwie cenną publikacją
dla badaczy zajmujących się historią szkolnictwa jezuickiego w XIX
wieku jest opracowanie Maurycego Maciszewskiego pt. Historya gimnazyum tarnopolskiego. Okres I. 1820–1848 (Tarnopol 1896). Publikację tę można uznać za materiał źródłowy do dziejów szkół jezuickich
w Tarnopolu, szczególnie do ich pierwszego okresu działalności, autor
bowiem odwołuje się do wielu źródeł, które z różnych przyczyn są niedostępne współczesnemu badaczowi. Poza tą pracą krótkie wzmianki
o istnieniu szkoły pojawiają się w opracowaniach dotyczących historii
szkolnictwa jezuickiego. W XIX wieku ukazały się dwie publikacje,
których autorzy podają informacje dotyczące sytuacji szkół jezuickich
w badanym okresie. Jedną z nich jest niewielkich rozmiarów, ale cenna pod względem merytorycznym, publikacja autorstwa Władysława
Chotkowskiego pt. Powrót i zniesienie jezuitów w Galicji w 1820–
1848. Na podstawie archiwaliów rządowych42, a drugą pozycją jest monumentalne dzieło Stanisława Załęskiego, Jezuici w Polsce43. Autorzy
opracowań dotyczących szkół jezuickich w Galicji, szczególnie ci publikujący w czasach PRL, chcąc przedstawić działalność szkół katolickich, musieli to czynić w publikacjach zatytułowanych w sposób bardzo ogólny (np. Jan Charytański, Życie narodowe w galicyjskiej szkole
pierwszej połowy XIX wieku44). W artykule tym jego autor przedstawia
problematykę dotyczącą wychowania narodowego młodzieży przede
wszystkim w szkołach jezuickich (Tarnopol, Nowy Sącz). W I połowie XIX wieku jezuici prowadzili jeszcze dwie instytucje edukacyjne – gimnazjum w Nowym Sączu i konwikt szlachecki we Lwowie.
W 1939 roku na łamach „Rocznika Sądeckiego” opublikowano artykuł Tadeusza Słowikowskiego pt. Fragmenty z przeszłości pierwszego państwowego Liceum i Gimnazjum im. Jana Długosza w Nowym
	W. Chotkowski, Powrót i zniesienie jezuitów w Galicji w 1820–1848. Na podstawiearchiwaliów rządowych, Warszawa 1904.
43
	S. Załęski, Jezuici w Polsce. Jezuici w Polsce porozbiorowej 1820–1905, t. 5, cz. 2,
Kraków 1906.
44
	J. Charytański, Życie narodowe w galicyjskiej szkole pierwszej połowy XIX wieku,„Studia Theologica Varsaviensia” 1966.
42Wstęp25

Sączu w XIX wieku, w którym autor wyróżnił okres jezuicki w historii
szkoły i zamieścił dane dotyczące liczby uczniów w kolejnych latach.
Ponadto krótką historię dotyczącą działalności edukacyjnej jezuitów
w Nowym Sączu w prowadzonym przez nich gimnazjum przybliża Jan
Preisner w dwutomowej publikacji poświęconej działalności Towarzystwa Jezusowego w Nowym Sączu45. Dzieje drugiej z wymienionych
instytucji (konwikt we Lwowie) nakreślił Ludwik Grzebień. Korzystając z zachowanych materiałów źródłowych, jezuicki historyk ukazałramy organizacyjne i podstawowe założenia procesu wychowania oraz
podał nazwiska konwiktorów46.
Na podstawie posiadanych nielicznych materiałów źródłowych do
dziejów jezuickich instytucji edukacyjnych w Nowym Sączu i Lwowiemożliwa będzie jedynie próba nakreślenia szkicu portretu zbiorowego
tamtejszych społeczności uczniowskich. W Archiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego dostępne są źródła rękopiśmienne odnoszące się do dziejów kolegium w Nowym Sączu (Historia
Collegii Neo-Sandecensis Soc. Jesu Anno Domini 1838–1840 – ATJKr
rkps 612), zawierające kilka dokumentów opisujących działalność gimnazjum, ale nie ma wśród nich żadnych dokumentów dotyczących
samych uczniów. W trakcie badań nie udało się ustalić listy uczniów
tamtejszego kolegium, a co za tym idzie nie było możliwe ustalenie ichdalszych losów. W archiwum znajdują się również materiały zawierające informacje o dziejach konwiktu szlacheckiego we Lwowie. W dwóch
zbiorach dokumentów: Lwowski konwikt szlachec­ki 1842–1848 (ATJKr
rkps 347), Lwów – Święty Mikołaj – Konwikt (ATJKr rkps 389) jest
wprawdzie spis nazwisk konwiktorów oraz w kilku przypadkach informacje o losach wychowanków konwiktu, jednak nie posiadamy istotnych informacji o losach pozostałych konwiktorów. W dokumentach
nie ma też informacji o ich wyznaniu, narodowości, doświadczeniachszkolnych ani dokonanych wyborach życiowych po zakończeniu edukacji. Ograniczenia te legły u podstaw próby naszkicowania jedynie zarysu portretu zbiorowego tych społeczności uczniowskich. Niewątpliwie	J. Preisner, Jezuici w Nowym Sączu przy kościele Świętego Ducha, t. 1–2, Kraków
2003.
46
	L. Grzebień, Konwikt szlachecki we Lwowie 1842–1848, w: Jezuicka ars educandi.
Prace ofiarowane Księdzu Profesorowi Ludwikowi Piechnikowi SJ, red. S. Obirek,
M. Wolańczyk, Kraków 1995, t. 4, nr 2.

45

26

Wstęp

nawet taki szkic może się przyczynić do lepszego poznania działalności
edukacyjnej jezuitów w Galicji w XIX wieku.
W XX wieku ukazały się również publikacje, w których przedstawiono różne formy działalności jezuitów w II połowie XIX wieku
w Galicji. Jednak „w odróżnieniu od konwiktu jezuitów w Chyrowie(…), o konwikcie w Tarnopolu z lat 1856–1886 nikt dotąd szerzej nie
pisał”47. Jak wiadomo, inaczej niż w przypadku Tarnopola przedstawia
się stan badań dotyczący Zakładu Naukowo-Wychowawczego w Bąkowicach pod Chyrowem. Po pierwsze, powstała szczegółowa i prawie„kompletna” monografia zakładu autorstwa Jana Niemca, w której autor w szóstym rozdziale przybliżył losy wybranych uczniów zakładu
chyrowskiego. Po drugie, powstało i nadal powstaje wiele prac przyczynkarskich, w których autorzy przybliżają np. działalność teatru
konwiktowego, znaczące postacie nauczycieli i wychowawców48.
Pomimo istnienia wielu prac o samym zakładzie chyrowskim, obejmujących różne aspekty jego działalności, w podjętych badaniach
zdecydowałam się skoncentrować swoją uwagę przede wszystkim na
społeczności uczniowskiej oraz jej znaczeniu i roli w ówczesnym społeczeństwie. Zatem dla moich badań istotne są dwie publikacje – słowniki
biograficzne wychowanków konwiktu w Tarnopolu oraz w Chyrowie.
Należy jednak podkreślić, że istniejące już publikacje słownikowe: Chyrowiacy. Słownik biograficzny wychowanków Zakładu Naukowo-Wychowawczego OO. Jezuitów w Chyrowie 1886–193949 i Konwikt szlachecki
w Tarnopolu 1856–1886. Słownik wychowanków50 są dla mnie jedynie
punktem wyjścia do badań nad portretem zbiorowym uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych w Galicji. Podążając za sugestią Andrzeja	L. Grzebień, B. Topij-Stempińska, Konwikt szlachecki w Tarnopolu 1856–1886.
Słownik wychowanków, Kraków 2016, s. 10.
48
	J. Niemiec, Zakład Naukowo-Wychowawczy ojców Jezuitów w Chyrowie 1886–
1939, Kraków–Rzeszów 1998; M. Puchowska, Tematyka żydowska na scenie jezuickiego teatru szkolnego w Chyrowie, „Prace Naukowe AJD. Pedagogika 13” 2004;
A. Królikowska, Teofil Bzowski as the guardian of the memory of the ideals of the
Chyrow boarding school and its graduates, „Horyzonty Wychowania” 2017, nr 37.
49
	L. Grzebień, J. Kochanowicz, J. Niemiec, Chyrowiacy. Słownik biograficzny wychowanków Zakładu Naukowo-Wychowawczego OO. Jezuitów w Chyrowie 1886–
1939, Kraków 2000.
50
	L. Grzebień, B. Topij-Stempińska, Konwikt szlachecki w Tarnopolu 1856–1886.
Słownik wychowanków, Kraków 2016.
47

Wstęp

27

Szwarca, nie stały się one „wyłącznym tworzywem”51 dla powstania portretu zbiorowego uczniów. W toku prac ­analizowałam bowiem pod kątem przyjętej problematyki badawczej przede wszystkim dostępny materiał źródłowy oraz inne opracowania, w tym biografie poszczególnych
osób czy rodzin. W archiwum Prowincji P­ ołudniowej Towarzystwa
Jezusowego (dalej: ATJKr) zgromadzone są dokumenty źródłowe, na
podstawie których można nakreślić historię jezuickich instytucji edukacyjnych, grona pedagogicznego, a także społeczności uczniowskiej.
Źródła historyczne odgrywają bowiem istotną rolę w badaniach z historii wychowania, w tym również w badaniach z zakresu biografistyki historyczno-pedagogicznej. Pomimo braku wspólnego stanowiska
badaczy (m.in. historyków, historyków edukacji) w rozumieniu istoty
i roli jaką odgrywają źródła w procesie badawczym52, należy przyjąć za
Jerzym Topolskim, że źródłem „jest wszystko to, skąd możemy czerpać
informacje o przeszłości”53 instytucji edukacyjnych, kadry pedagogicznej, a także samych uczniów, a „ustalenie ich istnienia jest podstawowym warunkiem, który musi zostać spełniony, aby badania w ogóle zostały podjęte”54. Należy jednak pamiętać, że „­jednoznacznie na zakres
poszukiwań źródłowych”55 wskazują pola z­ ainteresowań badawczych.
	A. Szwarc, Portrety zbiorowe dziewiętnastowiecznych Polaków w nowszej historiografii. Uwagi dyskusyjne, w: Człowiek – Społeczeństwo – Źródło. Studia dedykowane profesor Jadwidze Hoff, red. S. Kozak, D. Opaliński, J. Polaczek, Rzeszów 2014, s. 583.
52	Istotę i rolę źródeł historycznych w badaniach podejmowali m.in.: M. Handelsman, Historyka: zasady metodologii i teorii poznania historycznego, Warszawa 1928;
G. Labuda, Próba nowej systematyki i nowej interpretacji źródeł historycznych, „Studia Źródłoznawcze” 1957, nr 1, s. 3–52; J. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1984; J. Topolski, Jak się pisze i rozumie historię, Warszawa 1998. Natomiast
temat różnic i rozbieżności w rozumieniu, podejściu metodologicznym do kwestiiźródeł poruszał m.in.: J. Topolski, Czy historyk ma dostęp do przeszłej rzeczywistości? Problem źródeł historycznych, w: Historia: o jeden świat za daleko?, wstęp, przekład i opracowanie E. Domańska, Poznań 1997; zob. także, Tekst ­źródła: krytyka,
interpretacja, red. B. Trelińska, Warszawa 2005.
53
	J. Topolski, Wprowadzenie do historii, Poznań 2009, s. 35.
54
	G. Michalski, Źródła do badań biograficznych w historii wychowania, w: Konteksty
i metody w badaniach historyczno-pedagogicznych, red. T. Jałmużna, I. Michalska,
G. Michalski, Kraków 2004, s. 174.
55
	G. Michalski, Zakres poszukiwań źródłowych w badaniach historyczno-pedagogicznych stowarzyszeń, w: Źródła w badaniach naukowych historii edukacji, red.
W. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 153.
51

28

Wstęp

W badaniach nad dziejami oświaty w Galicji, jak podkreśla Andrzej Meissner, należy uwzględnić wszystkie dostępne źródła archiwalne – rękopiśmienne i drukowane. Źródła te można podzielić na:
dokumentacyjne, narracyjne i epistolarne56. Ze względu na przyjęty
podział, odwołuję się do źródeł dokumentalnych o charakterze normatywnym (aktów i norm prawnych, ustaw, rozporządzeń, przepisów,
statutów, regulaminów). Tego rodzaju materiał źródłowy zgromadzony jest w archiwach i bibliotekach w Polsce, jak i poza jej granicami,
głównie w Austrii i na Ukrainie. Do tych dokumentów należą m.in.:(1) Sammlung der Verordnungen und Vorschriften über die Verfassung
und Einrichtung der Gymnasien57, (2) Entwurf der Organisation der
Gymnasien und Realschulen in Österreich58; (3) Podstawy prawne
ustro­ju szkół średnich. Nr 1. Z ustawy zasadniczej z 21 grudnia 1867.
Dz. u. p . Nr 142. O powszechnych prawach obywateli dla królestw i krajów reprezentowanych w Radzie państwa, w: Zbiór ustaw i rozporządzeń odnoszących się do szkół średnich w Galicji59, a także (4) Rozporządzenie Ministra Wyznań i Oświaty z dnia 15 czerwca 1911. L. 117.
Dz. u. p. w sprawie uzyskania kwalifikacji nauczycielskiej dla szkół średnich (wraz z liceami żeńskimi), w: Zbiór najważniejszych przepisów
uniwersyteckich z upoważnienia Senatu Akadem. Dla użytku młodzieży Uniw.60. Dokumenty te są dlatego ważne, ponieważ są to „przepisy
prawa regulujące działalność państwa w dziedzinie oświaty, kształcenia i wychowania oraz stosunki prawne, jakie w tym zakresie powstają. W szczególności regulują one organizację, funkcjonowanie systemu oświaty i wychowania, a w tych ramach strukturę, administrację
i działalność aparatu administracji szkolnej, władz szkolnych oraz (…)
systemu zakładów i placówek oświatowo-wychowawczych”61.
	A. Meissner, Źródła drukowane do dziejów oświaty, w: Źródła w badaniach, s. 44.
	Wydane drukiem w 1808 i 1820 r.
58	
Entwurf der Organisation der Gymnasien und Realschulen in Österreich, Wien
1849.
59
	
Zbiór ustaw i rozporządzeń odnoszących się do szkół średnich w Galicji, oprac. M. Janelli, K. Missona, Lwów 1914.
60
	
Zbiór najważniejszych przepisów uniwersyteckich z upoważnienia Senatu Akadem.
Dla użytku młodzieży Uniw., zestawił K.W. Kumaniecki, Kraków 1913.
61
	J. Hamplewicz, Zagadnienia ustawodawstwa szkolnego: (zarys problematyki polskiego prawa szkolnego), Katowice 1973, s. 10.
5657

Wstęp29

Do tej grupy źródeł zaliczyć można również plany, programy, a także wewnętrzne akty prawne instytucji, jak regulaminy. Wśród tychźródeł należy wskazać m.in. Plan nauki w gimnazyach62, jak i wewnętrzne regulaminy zakładów: Ratio instituendae in Convictu Tarnopolitano SJ oraz Ratio instituendae iuventutis in Convictu Chyroviensi S.J.63. W tych dokumentach określone zostały także obowiązki
i uprawnienia innych podmiotów zajmujących się nauczaniem i wychowaniem, na przykład wychowawców, ale też rodziców. Ponadtookreślają one prawa i obowiązki samych uczniów. Jeśli chcemy zrozumieć istotę działalności edukacyjnej jezuitów, a także funkcjonowanie
społeczności szkolnych w ramach prowadzonych przez nich instytucji
edukacyjnych, musimy spojrzeć na tę działalność przez pryzmat obowiązującej w państwie Habsburgów polityki oświatowej64. Do grupy
dokumentów źródłowych zaliczyć należy jeszcze tzw. materiały statystyczne. W moich badaniach przydatne były zarówno państwowe statystki podające informacje o liczbie ludności danego wyznania, jak i techarakterystyczne dla szkolnictwa, czyli sprawozdania szkolne, sprawozdania c.k. dyrekcji Rady Szkolnej Krajowej, ale także wewnętrzne
dokumenty zakonu, jak roczne katalogi prowincji, zawierające nazwiska zakonników, ich przydział do placówki edukacyjnej, sprawowaną
funkcję, a także wykładany przedmiot65. Istotnym źródłem informacji o karierach zawodowych uczniów szkół jezuickich są szematyzmy,„mające charakter roczników statystyczno-personalnych”66.
W tym miejscu należy wspomnieć o trudnościach wynikających
z braku wystarczającego materiału statystycznego dotyczącego omawianych jezuickich placówek edukacyjnych. Najpełniejsze dane statystyczne
	„Muzeum” 1909, dodatek nr 2.
	Regulaminy wydano odpowiednio w Tarnopolu w 1881 r. i w Żółkwi w 1903 r.
64
	A. Meissner, Źródła drukowane, s. 46.
65
	Np. E. Romer, I. Weinfeld, Rocznik Polski. Tablice statystyczne, Kraków 1917;
Juventus Caesareo Regii Gymnasii Tarnopolitani religiosis Societatis Jesu commissie moribus et progressu in literis censa exeunte anno scholastico MDCCCXL, Leopoli [1840]; I Sprawozdanie Prywatnego Gimnazyum OO. Jezuitów w Bąkowicach
pod Chyrowem za rok szkolny 1894, Przemyśl 1894; Sprawozdanie Dyrekcyi c.k.
IV Gimnazyum we Lwowie za rok szkolny 1913, Lwów 1913; Catalogi Sociorum
et Officiorum Provinciae Galicianae Societatis Jesu ex annis 1821–1832, Cracoviae
1900.
66	A. Meissner, Źródła drukowane, s. 52.
62
63

30

Wstęp

posiadamy w odniesieniu do działalności zakładu chyrowskiego. Zachowały się bowiem wszystkie sprawozdania roczne, zawierające bogaty materiał statystyczny, wysłane przez placówkę do Rady Szkolnej
Krajowej. Takich materiałów nie posiadamy niestety w odniesieniu do
innych jezuickich placówek edukacyjnych w Galicji. Dane statystyczne dotyczące pochodzenia społecznego, wyznania, a czasem narodowości możemy jednie czerpać z innych publikacji, na przykład z herbarzy. Taki stan utrudnia tworzenie pełnych, obejmujących cały okres
działalności placówki, zestawień statystycznych dotyczących wyznania, narodowości czy pochodzenia społecznego uczniów. Jednak na
podstawie tych nielicznych, istniejących i dostępnych źródeł informacji o uczniach (Juventusy, spisy uczniów) podjęto próbę odtworzenia
przynależności społecznej, wyznaniowej i narodowościowej uczniów
jezuickich instytucji edukacyjnych w Tarnopolu. W wypadku społeczności uczniowskiej z Nowego Sącza oraz ze Lwowa próba taka z racji
bardzo nielicznych danych źródłowych okazała się wręcz niemożliwa
do zrealizowania.
Jednak w kreśleniu portretu zbiorowego znaczącą rolę odgrywają
źródła o charakterze narracyjnym. Będą to zarówno kroniki, roczniki, dzienniki, pamiętniki, wspomnienia, a także sprawozdania szkolne, czasopisma, dzieła pedagogiczne, które „zawierają nie tylko określone informacje o przeszłości, lecz także subiektywne opinie (beliefs)
nadawców. Są one nasycone interpretacjami, tworząc określone całości
retoryczne, innymi słowy są one konstrukcjami narracyjnymi”67. Źródła narracyjne, na przykład pamiętniki, wspomnienia, zaliczane są także
do tzw. ego-dokumentów, które są czasem jedynym źródłem pozwalającym poznać „klimat duchowy okresu historycznego, który nie jest do
odtworzenia na podstawie innych dokumentów”68. W przypadku uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych mamy do dyspozycji pamiętniki i wspomnienia. Jest to zarówno materiał źródłowy rękopiśmienny, jaki drukowany. Należy jednak zaznaczyć, że zdecydowanie więcej posiadamy pamiętników i wspomnień Chyrowiaków niż Tarnopolczyków.
W przypadku tych pierwszych można wskazać zarówno pamiętniki
	J. Topolski, Czy historyk ma dostęp, s. 64.
	W. Szulakiewicz, Ego-dokumenty i ich znaczenie w badaniach naukowych, „Przegląd Badań Edukacyjnych” 2013, nr 16, s. 79.

67
68

Wstęp31

i wspomnienia wydawane z inicjatywy samych autorów, te zamieszczane w publikacjach okolicznościowych oraz zebrane przez badaczy. Do
tych ostatnich należą wspomnienia zebrane przez Ludwika Grzebienia
i wydane drukiem w 1990 roku w publikacji pt. Chyrowiacy.
Ostatnią grupą źródeł, którą wymienia Andrzej Meissner, są materiały źródłowe o charakterze epistolarnym. Ten rodzaj źródeł pozwala
badaczowi uzupełnić i przedstawić zagadnienie, które często dopiero
w kontekście treści zawartych w korespondencji staje się zrozumiałe
i czytelne, zarówno dla badacza, jak i czytelnika. Ponadto, jak zauważa Władysława Szulakiewicz, „trudno wyobrazić sobie dzisiaj badania naukowe bez wykorzystania źródła jakim jest korespondencja”69.
W nakreśleniu portretu zbiorowego istotna będzie przede wszystkim
korespondencja pomiędzy uczniami, ale także uczniami i nauczycielami, jak na przykład korespondencja pomiędzy Władysławem
Wszelaczyńskim a jego nauczycielami z tarnopolskiego konwiktu70.
Wymienione źródła nie wyczerpują wszystkich tych, które posłużyły
do zarysowania portretu zbiorowego uczniów jezuickich szkół i konwiktów w Galicji. Szczegółowy wykaz materiałów źródłowych rękopiśmiennych, jak i drukowanych, wykorzystanych w dysertacji zamieszczono w Bibliografii.
Ponadto w kreśleniu portretu społeczności uczniowskich istotne
były wszelkiego rodzaju specjalistyczne słowniki biograficzne, biografie rodzin, a także inne publikacje o charakterze biograficznym oraztakie, z których można czerpać informacje dotyczące losów uczniów
tarnopolskiej i chyrowskiej placówki edukacyjnej. Niewątpliwie pomocne były również opracowania dotyczące historii Austrii, ziem polskich pod zaborami, sytuacji mieszkańców Galicji oraz czasopisma,przede wszystkim te wydawane w Galicji, jak i publikowane w innych
krajach monarchii Habsburgów oraz czasopisma redagowane w chyrowskiej placówce. Zebrany w ten sposób materiał pomógł zidentyfikować i uporządkować najbardziej istotne problemy ówczesnego społeczeństwa, przemiany społeczne, jakie się wówczas dokonały, a które	W. Szulakiewicz, Korespondencja w badaniach historii edukacji i nauki, w: Badania
historyczne w pedagogice. Konteksty źródłowe, red. W. Szulakiewicz, Toruń 2015,s. 25.
70	
Korespondencja Władysława Wszelaczyńskiego, 1856–1896, t. 1, BN rkps 10222 IV.
69

32

Wstęp

niewątpliwie były udziałem uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych. Ich wykaz umieszczono również w Bibliografii.

Podstawy metodologiczne badań własnychMając na uwadze przyjęty temat dysertacji, przedstawiono w niej
przede wszystkim uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych, a dokładniej ich portret zbiorowy. Podjęto tym samym próbę uchwycenia
wspólnych i charakterystycznych cech tej zbiorowości. Jednocześnie
ukazano ją w szerszym kontekście edukacyjnym poprzez pryzmat
miejsca oraz ludzi (grona pedagogicznego) i przyjętych metod wychowania oraz kształcenia w jezuickich instytucjach edukacyjnych.
W tym kontekście główny problem badawczy rozprawy przyjmuje postać pytania: J a k i e b y ł y c e c h y k o n s t y t u t y w n e p o r t r e towanej społeczności uczniów jezuickich instytuc j i e d u k a c y j n y c h w G a l i c j i w X I X w i e k u?
W związku z przyjętym problemem głównym, wyłaniają się problemy szczegółowe: (1) Z jakich środowisk rodzinnych pochodzili uczniowie? (2) Jaka była ich przynależność społeczna, wyznaniowa i narodowa? (3) Jakie doświadczenia szkolne były ich udziałem? (4) Jakich
dokonali wyborów dróg życiowych i zawodowych?
Zamierzam odpowiedzieć na postawione pytania z punktu widzenia
historyka wychowania, który bada przeszłość edukacyjną, między innymi po to, aby czerpać z niej inspirację do refleksji nad obecną rzeczywistością edukacyjną. Jednym z głównych zadań historyka wychowania jest
bowiem „uobecnienie” przeszłości edukacyjnej, czyli rozpoznanie zjawisk, które chociaż osadzone w przeszłości, mogą się stać źródłem wiedzy o genezie i kształcie edukacyjnej teraźniejszości71. Rozumienie historii w pedagogice nie oznacza jedynie interpretacji tekstów historycznych;można przyjąć założenie, że bez historycznej perspektywy niemożliwe
	C. Majorek, Najnowsza historia edukacji wobec potrzeb pedagogiki, w: Edukacja
i jej historiografia. Poszukiwanie płaszczyzny twórczego dialogu, red. S. Sztobryn,
J. Semków, Kraków 2006, s. 60–61; por. także J. Dybiec, Historycyzm i ahistorycyzm w polskiej myśli pedagogicznej XIX i XX wieku, w: Edukacja i jej historiografia.
Poszukiwaniu płaszczyzny twórczego dialogu, s. 73; B. Śliwerski, Metateortyczne badania teorii wychowania, w: Konteksty i metody, s. 47.

71

Wstęp33

jest rozumienie dzisiejszego wychowania i kształcenia. „Dopiero historia
poszerza ograniczony horyzont indywidualnych przeżyć i współczesnych
sytuacji pedagogicznych”72. Historia wychowania pełni rolę pryzmatu,
przez który pedagogika współczesna spogląda na samą siebie. Wszystkie
dane pedagogiczne, jakimi zajmuje się historia wychowania, zaistniałydzięki konkretnym indywidualnościom i nie są dostępne obiektywnie,
zatem muszą zostać zinterpretowane. „Takie rozumiejące zbliżenie siędo pedagogicznych faktów jest o tyle niezbędne – jak twierdzi Krystyna
Able­wicz – że nie są one w historii czymś wyizolowanym, lecz umieszczonym w polu rozumienia siebie i świata każdego człowieka. Bez odniesienia
ogólnoegzystencjalnego wychowanie i kształcenie są nie do pomyślenia”73.
Aby jednak uzyskać odpowiedź na wyżej sformułowane pytania,należy stworzyć pełną (w miarę możliwości) charakterystykę badanej zbiorowości uczniów. Każdy bowiem uczeń jest osobą posiadającą
własne, indywidualne cechy, stanowi jednocześnie cząstkę zbiorowości ludzi, którzy ze względu na dłuższy, wspólny pobyt (często kilkuletni) w jednym miejscu oraz podobne doświadczenia szkolne mają wiele cech wspólnych. Istotne zatem jest poznanie jednostkowych losów,
które pozwolą na poznanie cech właściwych dla całej grupy – portretowanej społeczności uczniowskiej. Badania nad portretem zbiorowym
uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych należy zaliczyć do tych,
które wpisują się w nurt badań biograficznych. W tym nurcie można wyróżnić między innymi biografię ogólną, naukową, historyczną,pedagogiczną, edukacyjną, polityczną, „zatem już samo nazewnictwo
wskazuje na rodzaj biografii i jej powinowactwo z określoną dyscypliną i w pewnym sensie oddaje wartość poznawczą”74. Należy zaznaczyć,
że w rozważaniach metodologicznych odnoszących się do historii wychowania przyjmuje się również taką koncepcję badań, w wyniku której powstają biografie zbiorowe75. Jednak – jak zauważa Władysława	K. Ablewicz, Hermeneutyczno-fenomenologiczna perspektywa badań w pedagogice,Kraków 1994, s. 45.
73
	Tamże, s. 46.
74
	W. Szulakiewicz, Biografistyka w polskiej historiografii edukacyjnej, w: Powiązania
rodzinne wśród twórców polskiej teorii i praktyki edukacyjnej, red. W. Jamrożek i in.,Poznań 2007, s. 10.
75
	W. Szulakiewicz, Dialog w historii wychowania – perspektywa biograficzna, w: Dialog w kulturze, red. M. Szulakiewicz, Toruń 2003, s. 295.
72

34

Wstęp

Szulakiewicz – „w naukach o wychowaniu, jak wynika z przeglądu piśmiennictwa, popularnością cieszą się głównie biografie indywidualne,mniej natomiast biografie zbiorowe, grupowe czy pokolenia”76, stądteż istotne jest, by również w obrębie tej subdyscypliny pedagogicznej
i historycznej powstawały biografie zbiorowe różnych środowisk edukacyjnych. Zgadzam się z twierdzeniem Czesława Majorka, że „oprócz
indywidualnego portretu jednostki, biografia wyraża zbiorowy wizerunek grupy, do której owa jednostka należała. Mamy wówczas do
czynienia z tak zwaną biografią zbiorową, obejmującą zarazem indywidualny obraz człowieka, jak i odzwierciedlone w nim podstawowe
cechy społeczności i społeczeństwa danego okresu historycznego”77.
W jej wyniku może powstać portret zbiorowy badanej społeczności.
Zdaniem Andrzeja Szwarca istota portretu zbiorowego polega na odnalezieniu cech wspólnych lub różnicujących daną zbiorowość, a „w
razie możliwości [badacze] ukazują i poddają analizie te spośród nich,które są policzalne i dadzą się przedstawić przy zastosowaniu metod
statystycznych”78. Zazwyczaj w takich badaniach uwzględnia się wiek,
pochodzenie społeczne i terytorialne, stan rodziny, narodowość, wyznanie, wykształcenie, wykonywany zawód, a nawet zarobki i stanmajątkowy. Jak zauważa wyżej wspomniany historyk, specyfika danej
grupy oraz pomysłowość badacza mogą poszerzyć ten katalog. W konstruowaniu portretu zbiorowego chodzi przede wszystkim o to, by
wyodrębnić daną grupę na podstawie przynajmniej jednej cechy, a potem „szuka się (…) innych elementów grupowej differentia specifica”79.
Zgodnie z tą propozycją, z portretem zbiorowym mamy do czynienia,
gdy ktoś bada i przedstawia na przykład grupy zawodowe (uczonych,
artystów, oficerów, duchownych itp.), ale też zbiorowości studentów
i uczniów. Wszystko to uzasadnia podjęcie badań biograficznych nad
portretem zbiorowym uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych
w Galicji w XIX wieku.
	W. Szulakiewicz, Andragogiki portret zbiorowy w kontekście dyskusji o sensie badań
biograficznych, „Rocznik Andragogiczny” 2013, s. 259.
77	C. Majorek, Rola badań biograficznych w rekonstrukcji dziejów oświaty i pedagogiki
w Galicji, w: Biografie pedagogiczne. Szkice do portretu galicyjskiej pedagogii, red.
C. Majorek, J. Potoczny, K. Sowa, Rzeszów 1997, s. 12–13.
78
	A. Szwarc, Portrety zbiorowe dziewiętnastowiecznych Polaków, s. 580.
79	Tamże, s. 581.
76Wstęp35

Jednym z głównych etapów przyjętej procedury badań biograficznych było zgromadzenie i uporządkowanie podstawowych danych
biograficznych. Należało je uporządkować według głównych wątków
biograficznych: kwestionariusza osobowego (imię nazwisko, datai miejsce urodzenia, zgonu, pochodzenie społeczne), przebytej edukacji (szkolna, uniwersytecka) oraz podejmowanej działalności (zawodowej, społecznej, politycznej).
Bardzo ważne jest też określenie ram czasowych i terytorialnych
prowadzonych badań. Zdaniem Wacława Marmona i Jana Rysia, istotne jest także jednoznaczne uściślenie okresu „przebywania w danymśrodowisku, który pozwoli (…) zakwalifikować badanego do danejzbiorowości”80. Przyjmując zatem taki tok postępowania badawczego, istotne dane biograficzne będą poszukiwane w aktach urzędowych(państwowych i szkolnych), pamiętnikach, nekrologach i wspomnieniach pośmiertnych, pracach biograficznych powstałych wcześniej
oraz wśród zachowanej dokumentacji wizualnej. Przyjęcie takiej drogi metodologicznego postępowania wpisuje ją w obszar metodologii
badań jakościowych, będących sposobem poznawania rzeczywistości
wychowawczej w określonym kontekście, w przekonaniu, że jest ona„wytworem ludzkiego działania, któremu nadajemy określony sens”81.
Wyniki badań jakościowych można odnosić jedynie do konkretnego
czasu, miejsca i okoliczności, dzięki czemu możliwe staje się zrozumienie wielu faktów. Przychodzi ono wraz z poznaniem, doświadczaniem kontekstu, w którym one miały miejsce. Kontekst ten dostępny jest tylko uczestnikom danej sytuacji, dlatego badacz jakościowy
musi wniknąć „w głąb poznawanej rzeczywistości, posługując się nie
tylko spostrzeganiem, myśleniem, uogólnianiem, ale także emocjami
i intuicją”82. Zdaniem Jerzego Topolskiego, historyk nie tylko chceprzekazać informacje o przeszłości, ale przekazuje także swój punkt
widzenia, swe wartościowanie, bowiem „fakty i obrazy przeszłości,	W. Marmona, J. Ryś, Środowisko edukacyjne w świetle badań biograficznych, w: Biografie pedagogiczne, s. 191.
81
	S. Sztobryn, Znaczenie refleksji historycznej w pedagogice, w: Edukacja i jej historiografia. Poszukiwanie płaszczyzny twórczego dialogu, red. S. Sztobryn, J. Semków,
Kraków 2006, s. 75.
82
	K. Rubacha, Metody zbierania danych w badaniach pedagogicznych, w: Pedagogika.
Podręcznik akademicki, t. 1, red. Z. Kwieciński, B. Śliwerski, Warszawa 2006, s. 35.
80

36

Wstęp

o których historycy piszą w swych tekstach, są ich konstrukcją – uwarunkowaną respektowaną przez badacza wiedzą pozaźródłową, jegosystemem wartości, ideologią itp. składnikami, a więc «bagażem»,którego nie może się on pozbyć ani jakoś zneutralizować! Co więcej,nawet tzw. źródła historyczne nie dają wstępu do innych światów (historycznych) – ponieważ muszą one i tak być interpretowane przez historyka żyjącego w danej epoce i przez jej pryzmat wertującego i oceniającego wszelkie dane źródłowe”83. Badacz jakościowy może wnikaćmiędzy innymi w świat społeczny, który dostępny jest w postaci dokumentów, źródeł, tekstów, rzeczy materialnych84. W ten sposób możerekonstruować fakty, poznając zdarzenia, które zostały w sposób trwały zarejestrowane. W badaniach jakościowych szukamy więc rozumienia zjawisk, co jest procesem odkrywania niejako kolejnych zasłon czy
warstw w poznawaniu rzeczywistości. Sądzę, że przyjęty sposób badania pozwala na optymalne poznanie badanej zbiorowości uczniów
i nakreślenie jej portretu zbiorowego. Nakreślenie takiego portretu
wydaje się możliwe, bowiem uczniów tych instytucji połączyło nie tylko miejsce nauki, ale również względnie trwałe więzi oparte na zinterioryzowanych wartościach przekazanych w procesie wychowania
i kształcenia w jezuickich instytucjach edukacyjnych.

Struktura rozprawy
Próba nakreślenia historyczno-kulturowego tła mieszkańców dziewiętnastowiecznej Galicji, koniecznego dla zrekonstruowania portretu zbiorowego uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych, nie
jest łatwa z uwagi na fakt ich olbrzymiego zróżnicowania społecznego, wyznaniowego, narodowego, ekonomicznego i gospodarczego.
Ta rozbieżność i różnorodność była z jednej strony efektem wielowiekowych procesów, które miały miejsce na tych terenach, a z drugiej
	A. Radomski, Historiografia pragmatyczna i jej znaczenie dla praktyki edukacyjnej, „Kultura i Historia” 2004, nr 7, www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/186 [dostep: 27.03.2019]; Por. J. Topolski, Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Warszawa 1998, s. 106, 113, 348.
84
	K. Rubacha, Metody zbierania danych w badaniach pedagogicznych, s. 35–36.
83Wstęp37

wielu przełomów dokonujących się w polityce, gospodarce, ekonomii,
a także stosunkach społecznych w ciągu XIX wieku. Te przemiany doprowadziły do upadku „starego świata” z jego feudalnym porządkiemi legły u podstaw narodzin „nowego świata” z nowym ustrojem społeczno-gospodarczym. To w tej epoce społeczeństwo zmieniło swój
stosunek do nauki i edukacji. W ciągu pierwszej połowy XIX wieku
wykształcenie, zdolności i posiadane kwalifikacje stały się w społeczeństwie galicyjskim źródłem poważania i znaczenia. Wydaje się zatemwłaściwe przyjrzenie się najpierw kim byli, skąd się wywodzili i jakie
były losy życiowe czynnych uczestników procesu edukacji – uczniów
galicyjskich szkół średnich, w tym szczególnie uczniów dziewiętnastowiecznych jezuickich instytucji edukacyjnych.
Prezentowana dysertacja została podzielona na cztery rozdziały. Jest
to podyktowane wyznaczoną problematyką, jak również przyjętym postępowaniem badawczym. Z uwagi na fakt, że wyszczególnione problemy badawcze dotyczą społeczności uczniowskiej jezuickich instytucji edukacyjnych w Galicji w XIX wieku, przyjęłam układ rozdziałów
uwzględniający różne aspekty przeszłej rzeczywistości mające „miejsce
w przyjętym interwale czasu, lecz nie ukazujące ciągów temporalnych”85.
P i e r w s z y r o z d z i a ł poświęciłam przybliżeniu społeczności
uczniowskich jezuickich instytucji edukacyjnych w Galicji w I połowie XIX wieku. Jezuici przybyli do Galicji w 1820 roku i od razu włączyli się w nurt pracy edukacyjnej. Do czasu ich rozproszenia w 1848
roku prowadzili trzy placówki edukacyjne: gimnazjum, studium filozofii i konwikt w Tarnopolu, gimnazjum w Nowym Sączu i konwikt
szlachecki we Lwowie. Poznanie historii tych instytucji edukacyjnych, kadry pedagogicznej, przyjętych i stosowanych metod wychowawczych pozwoliło na lepsze poznanie portretowanej społeczności,szczególnie w odniesieniu do uczniów placówki w Tarnopolu. Należy zaznaczyć, że prowadzone przez jezuitów w tym okresie placówki
edukacyjne cieszyły się pełnią praw państwowych i tym samym podlegały kontroli państwa. W rozdziale tym została również podjęta
próba naszkicowania portretu zbiorowego uczniów nowosądeckiego
gimnazjum i lwowskiego konwiktu. Przybliżenie specyfiki działalności
tych placówek edukacyjnych jest ważne, ponieważ świadczy o tym, że	J. Topolski, Jak się pisze, s. 119.

85

38

Wstęp

jezuici nie ograniczali się jednie do kształcenia i wychowania młodzieży pochodzącej z warstw uprzywilejowanych, ale podejmowali także
wyzwania związane z edukacją młodzieży wywodzącej się z drobnej
szlachty, mieszczaństwa i chłopstwa.
Rozpoczęta w II połowie XIX wieku w Galicji działalność edukacyjna jezuitów trwała 62 lata (1852–1914). Ten etap pracy wychowawczej jezuitów przedstawię w r o z d z i a l e d r u g i m. Przybliżę
w nim historię działalności jezuickich placówek edukacyjnych, najpierw w Tarnopolu, a następnie w Chyrowie. W tym rozdziale nakreślę wizerunek grona pedagogicznego szkół w Tarnopolu i w Chyrowie
oraz przedstawię metodę pracy wychowawczej przyjętą w tych ośrodkach. Należy nadmienić, że po reaktywacji zakonu w 1852 roku jezuici
powrócili do Tarnopola, ale mogli tam prowadzić jedynie prywatny
konwikt szlachecki, co niewątpliwie determinowało „elitarny” charakter tej placówki. Po trzydziestu latach działalności konwikt przeniesiono do Chyrowa, gdzie po kilku latach działalności zakład otrzymał„prawa publiczności” dla wszystkich klas.
Kreśląc historię i obraz środowiska edukacyjnego uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych, chciałam przede wszystkim wskazać na
istnienie środowiska edukacyjnego, rozumianego jako względnie stały
układu jednostek, grup i zbiorowości ludzkich, które wywierają wpływ
na aktywność i zachowanie osoby. Należy nadmienić, że „oddziaływanie to ma charakter obustronny, tzn. jednostka ma wpływ na środowisko, kształtując jego oblicze”86, czyli inaczej stały układ pomiędzy uczniami i nauczycielami, który został „wpisany w określone powiązania
formalne i nieformalne, funkcjonujące w określonych strukturach organizacyjnych jak np. szkoła”87. Ujmując to inaczej, szczegółowa analiza infrastruktury towarzyszącej codzienności szkolnej uczniów pozwoli
zrozumieć, gdzie i przez kogo (w relacji z kim) kształtowały się poglądy i doświadczenia uczniów, co (lub/i kto) mogło wywrzeć decydujący
wpływ na dokonane przez nich wybory. Należy pamiętać, że samo środowisko edukacyjne także w jakiś sposób warunkowało charakter danejzbiorowości.
	W. Marmona, J. Ryś, Środowisko edukacyjne w świetle badań biograficznych, w: Biografie pedagogiczne, s. 189.
87
	Tamże.
86Wstęp39

W r o z d z i a l e t r z e c i m oraz c z w a r t y m podejmę próbę
ukazania portretu zbiorowego uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych w Galicji. W rozdziale trzecim skoncentruje się na nakreśleniu portretu społeczności uczniowskiej placówek tarnopolskich,a w ostatnim rozdziale – portretu Chyrowiaków. W obu tych rozdziałach przyjęłam podobny podział na podrozdziały, dokonany zewzględu na szczegółową problematykę badawczą. W kolejności omówię zatem środowisko rodzinne uczniów, miejsca zamieszkania rodziców, ich pochodzenie społeczne, przynależność wyznaniową i narodową. Ukazanie tego środowiska pozwoli pośrednio uzyskać odpowiedź
na pytanie o system wartości, światopogląd, a także tradycje i kulturę
wyniesione z domu rodzinnego. Kolejnym etapem będzie ukazaniedoświadczeń szkolnych – jak pisał jeden z uczniów chyrowskiej placówki – codziennego „szarego konwiktorskiego trudu”. W ostatnich
dwóch podrozdziałach omówione zostaną wybory dokonane przez
uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych po zakończeniu nauki
w tych placówkach.

Indeks osób1
Abgarowicz-Abgaro Roman 208, 250
Ablewicz Krystyna 33
Adam Kazimierz 312
Adam Ludwik 311
Adamczyk Mieczysław 23, 51, 92, 122,
189, 190, 222
Adamski Tadeusz 326
Agopsowicz Hasso Kazimierz de 250,
279
Agopsowicz Grzegorz 279
Aleksander I, car Rosji 19
Ankwicz Andrzej A., arcybiskup lwowski
43, 88Antoniewicz Marian 279
Antoniewicz Mieczysław 279
Antonowicz Karol 75, 119
Arciszewski Bazyli 89
Arłómowicz Józef 327
Askenazy Hirsch 196
Askenazy Mojżesz 196
Asum Franciszek 59
Atlas Hieronim 196
Atlas Jakub 197
Atlas Michał 196
Augustynowicz Jan 319
Augustynowicz Seweryn 126
Ausobsky Józef 300
Axentowicz Filip 283, 300, 326
Axentowicz Teodor 283
Baczewski Józef Adam 220
Baczkowski Michał 328
Baczyński Aleksander 278, 300, 319
Baczyński Damian 204
Baczyński Jan 278
Baczyński Jarosław 278
Baczyński Teofil 75, 96, 232
Badeni Józef 160
Baczyński Włodzimierz 278

Bal Antoni 236
Bal Tymon 236, 259, 260
Balicki Emilian 278
Balicki Stanisław 327
Balko Henryk 310
Balko-Pilavcini Franciszek 201, 265
Ballestrem Franciszek 126, 128
Ballestrem Jan Baptysta 128
Ballestrem Karol Franciszek 128
Baltzer (Balcerewicz) Fryderyk 201
Balzer Oswald 150
Banach Andrzej 22, 23
Bandrowski Tadeusz 324, 325
Bapst Piotr 141, 161
Bar Adam 127Barański Józef 232
Barański Karol 55, 89, 96, 97
Barański Tadeusz 232
Barciak Antoni 15
Bars (Barst) Henryk de 200
Bartnicka Kalina 71
Barycz Henryk 86
Batowski Stanisław 327
Baudiss Wojciech 138, 141, 144, 147, 154,
162, 256
Baworowski Józef 242
Baworowski Mikołaj 89, 102
Bayly Christopher Alan 20Bąkowski Mateusz 236
Bednarski Stanisław 41, 79
Beigert Jan 170
Bem Józef 264, 265
Benisch Alojzy 96
Benisch Karol 109
Bentkowski Feliks 90
Bereżyński Kazimierz 327
Bernatt-Zawiłowski Janusz 327
Bernatt-Zawiłowski Stanisław 321
Bernatt-Zawiłowski Tadeusz 321

	Tekstem pogrubionym wyróżniono uczniów jezuickich instytucji edukacyjnych
w Galicji w XIX wieku.

1

416

Bernolak Karol 172
Berski Feliks 122
Beyzym Jan 146, 147, 175
Białogórski Adam 300
Białoskórski Franciszek Ksawery Hab‑
dank 259
Białynia-Chołodecki Józef 196, 239, 258,
265
Białynia-Chołodecki Tomasz 259
Biberstein-Białkowska Maria 247
Biberstein-Starowieyski Marian 330
Biedrzycki Emil 202
Bielawny Krzysztof 101
Bielawski Bruno 126, 127
Bielawski Kazimierz 232, 327, 330
Bielowski August 315
Bieńkowski Erazm 274
Bieńkowski Tadeusz 71
Bieńkowski Wiesław 314
Biernacki Jan 263
Biesiadecki Stanisław 126
Bieś Andrzej Paweł 19, 42, 43, 70, 90, 93,
97, 98, 101, 110, 122, 138, 143
Bigo Jan 200, 280
Biliński Józef 279
Biliński Tadeusz 327
Biliński Teofil 204Biliński Władysław 300
Bilska-Wodecka Elżbieta 152Bińkowska Maja 320Bińkowski Andrzej 320
Birkenmajer Aleksander Ludwik 282,
316
Birkenmajer Alfred Józef 282, 327
Birkenmajer Józef 282
Birkenmajer Ludwik Antoni 282
Birkenmajer Marian 282
Birkenmajer Roman 282
Birkenmajer Wincenty 282, 319
Bizoń Franciszek 171
Blaim Karol 126
Bleim Antoni 126
Bleim Karol 126
Blicharski Czesław 81, 195, 196, 200, 204,
205, 217, 244, 251, 252, 258, 259,
261, 265, 266

Indeks osóbBłażeg Jan 55, 59, 96
Błażewski (Błażowski) Hieronim 258
Błażowska Antonina 124Błoński Teodor 229
Bobrowicz Jan Nepomucen 202
Bobrowski Klemens 265
Bochenek Leon 220
Bochenek Władysław 321, 327
Bocheński Jan 199
Bocheński Józef 235
Bocheński Karol 103
Bocheński Paweł 199
Bochyński Zygmunt 299, 309
Bohosiewicz Jan 274, 279
Bohosiewicz Jerzy 274, 279
Bojanowski Edmund 75
Bołuszyński Jan 229
Bonaczy Bonazza Anton de 202
Bonaczy Bonazza Maksymilian de 202
Boniecki Adam 204, 205, 242, 243, 250,
251, 259, 279
Bończa-Łubkowski Juliusz 327
Borącz Sadok 199, 208
Borowiec Włodzimierz 279
Borowik Aneta 164
Borusiewicz Jan 204
Borzemski Anzelm de 194Borzęcki Julian 230
Borzęcki Konstanty 230
Brandis z Welfersheimów Maria Józefa 75
Brandis (Fünfkirchen) Sophie 75, 84
Brandis Barbara 84
Brandis Ferdynand 75, 84, 202
Brandis Heinrich Adam 75, 202
Brandis Henryk 84, 202
Brandowski Alfred 300
Brandys (Brandis) Ferdynand 235
Brandys (Brandis) Henryk 235
Branko Leopold 274
Brock Libroniusz 59
Brodnicki Alfred 319
Bronikowski Stanisław 327
Broński Krzysztof 12, 219
Brown Józef 49, 50, 55, 59, 89, 90, 107,
133, 162
Brückner Celestyn 253

Indeks osób

Brudnicki Ludwik 126
Brudzicz Tadeusz 274
Bryk Jan 279
Bryk Julian 279
Brześciański Bronisław 126
Brzeznak Jan 59, 89
Brzozowski Juliusz 265
Bubeniczak-Bubieński Franciszek 311
Bubeniczek Romuald 310
Buchta Aleksander 233
Buczyński Wincenty 87, 89–91, 225
Budwiński Wacław 196
Budzyński Zdzisław 49
Bujnicki Kazimierz 245
Bukowski Jerzy 274
Bukowski Roman 122
Bukowski-Ozoria Eustachy 250
Burda Bogusława 15
Burkiewicz Łukasz 110
Bury Józef 187
Burzyńska z Czapskich Józefa Eleonora 279
Burzyński Jan Walenty 279
Burzyński Stanisław 279
Burzyński Tadeusz 279
Buszko Józef 14, 17
Buzath Stanisław 318, 338
Buzek Józef 93, 189, 199, 203, 276
Byszewski Ludwik 236
Bzowski Adam 122
Bzowski Teofil 26, 49, 157, 163, 175, 186,
325

Cachel Wojciech 172
Cantor Georg 109
Celewicz Jan 204
Charłampowicz Jan 279
Charytański Jan 24, 45, 61, 70, 80–82,
101–103, 114, 119, 257, 258, 261
Chełmicki Władysław 232
Chickering Roger 18
Chłapowski Dezydery 259
Chłapowski Kazimierz 201, 248, 299
Chmurski Kazimierz 320
Chobor Anna 123
Chobrzyński Stanisław 300
Choiński-Dzieduszycki Jan 212

417

Chomiński Józef 320
Chopin Fryderyk 188
Chotkowski Władysław 24, 43–45, 58,
93, 94, 103, 104, 119
Choynowski Witold 300, 301
Chreptowicz Adam 222
Chreptowicz Joachim 222
Chreptowicz z Przeździeckich Konstancja
222
Christian Juliusz 167
Churain Rudolf 144
Chwalba Andrzej 14, 20, 311, 321, 324, 329
Chwalibóg-Strzemię Jan 327, 329
Chwalibóg-Strzemię Mieczysław 327,
328
Chwalibóg-Strzemię Stanisław 327, 329
Ciastoń Jan 327, 330
Ciechanowiecki Paweł 89
Ciechulski Władysław 329
Cieńska z Dzieduszyckich Florentyna 211,212
Cieński Feliks 313
Cieślak Stanisław 119, 138, 160
Cipser Józef 203
Ciszek Jan 108, 256
Ciszka Tadeusz 327
Condrau Jakub 89, 90
Cross Frank Leslie 109
Cybulski Napoleon 250
Cytowicz Józef 55, 70, 89, 90, 234
Czaczkowski Antoni 204, 252
Czaczkowski Jan 204
Czaplicki Władysław 262
Czapliński Emil 279
Czapliński Jan 327
Czarkowski Mieczysław 299
Czarnecka Katarzyna 101
Czartoryski-Sziler Piotr 282
Czauderna Tadeusz 300
Czaykowski Franciszek 137, 266
Czechowicz Napoleon de 229
Czechowicz Konstanty 327, 330
Czechowska Jadwiga 317
Czeczowiczka Edwin 321
Czeczowiczka Emil 220
Czeczowiczka Fryderyk 321

418

Czeczowiczka Salomon 220
Czencz Władysław 143
Czepulis-Rastenis Ryszarda 283
Czermiński Hieronim 245
Czermiński Juliusz 224, 234–237
Czermiński Teofil M. 245
Czerniak Grażyna 81
Czerny Władysław 143Czeżowski Iwo 76, 96, 256
Czołowski Aleksander 48
Czybaty Dymitr 262
Czyhir Maciej 55
Czykowski Olimp 279
Czykowski Orest 279
Czyrniański Miron 172
Czyż Anna Sylwia 259

Dankiewicz Leon 278
Darowski Roman 90, 91, 95
Dauben Joseph Warren 109
Davies Norman 11, 210Dąbczyński Antoni 149
Dembiński Henryk 265
Demkowicz Agata 43
Dengel Krystian 96
Deskur Jan 282, 300
Deskur Jerzy 329
Dębski Tadeusz 327
Dietl Józef 187, 250
Długajczyk Edward 321
Dobki-Zaręba Aleksander 122
Dobki-Zaręba Stanisław 122
Dobrzański Jan 230
Dobrzański Jan 46, 47, 86
Dobrzycki Jerzy 316
Dołęga-Kowalewski Tadeusz 310Domańska Ewa 27
Domański Edward 320
Domański Henryk 216
Domański Zygmunt 289, 291, 295, 296,
300–302, 321, 337
Domaradzki Adam 126
Drexler Filip 250
Drexler Ignacy 220
Drexler Ignacy Tadeusz 284, 317, 318
Drohojowski Jan 213, 232

Indeks osób

Drohojowski Józef 106, 126
Drohojowski Seweryn 236, 258
Drohojowski Zygmunt 106, 126
Drozdowska-Broering Izabela 20
Drozdowski Józef 204
Drozdowski Marian Marek 313
Drużbacki Lew Mikołaj 327
Drzewiecki Karol 219
Drzymalik (Drymalik) Jan 204
Drzymała Kazimierz 49, 80, 90, 91, 107,108, 110, 138, 140, 150, 167, 201, 233,
256
Dulski Oktaw 259
Dunajewski Albin, biskup, kardynał 124
Dunajewski Julian 124, 125, 250
Dunajewski Szymon 124
Duniecki Józef de 229
Dunikowski Bolesław 329
Dunikowski Stanisław 300
Dunin Ludwik 176, 293–295, 297, 335, 336
Dunin Paweł 59Dunin Stefan 294, 321
Dunin-Borkowski Jerzy Sewer 201,242–244, 255, 259, 279, 280
Dunin-Borkowski Leonard Wincent 242
Dunin-Borkowski Stanisław 200, 236,
242, 338
Dunin-Borkowski Władysław 312
Dunin-Borkowski Zygmunt 236
Dunin-Karwicki Kazimierz 232–234
Dunin-Wąsowicz Zbigniew 329
Dutczyński Henryk 229
Dybiec Julian 22, 32, 250, 282
Dybowska Ewa 79, 297
Dyczewski Leon 302
Dynes Hirsch 196, 231
Dynes Nehemiasz 196
Dziadzio Andrzej 275
Dzieduszycka z Bielskich Domicela Monika 212
Dzieduszycka z Dunin-Borkowskich Florentyna 212
Dzieduszycka z Pietruskich Marianna 212
Dzieduszycka z Potockich Ludwika 212
Dzieduszycki Aleksander 59, 211, 212,
229, 232

419

Indeks osób

Dzieduszycki Andrzej 212
Dzieduszycki Antoni 212
Dzieduszycki August Pius 137, 211, 212,
224, 225, 232, 234, 248
Dzieduszycki Dominik Herakliusz 211
Dzieduszycki Edmund 212, 258–259
Dzieduszycki Edward 211, 212, 231,
236, 241, 242, 248, 251
Dzieduszycki Edward Julian 212
Dzieduszycki Eustachy 212
Dzieduszycki Feliks Józef 212
Dzieduszycki Jan 211, 212
Dzieduszycki Jan Karol 211
Dzieduszycki Julian (Juliusz) 212, 231,
236
Dzieduszycki Kajetan 236
Dzieduszycki Karol 212
Dzieduszycki Kazimierz 212
Dzieduszycki Klemens 211, 212
Dzieduszycki Leon 211, 212
Dzieduszycki Ludwik 211
Dzieduszycki Marcin 137, 212
Dzieduszycki Maurycy 83, 211, 212,
224, 232–234, 236
Dzieduszycki Maurycy Antoni 212, 248
Dzieduszycki Michał 211–213
Dzieduszycki Stanisław Kostka 211, 212
Dzieduszycki Tadeusz Gerwazy 211
Dzieduszycki Tadeusz Juliusz 212
Dzieduszycki Tomasz 212
Dzieduszycki Tytus 212
Dzieduszycki Władysław 212, 235
Dzieduszycki Wojciech 235
Dziembowski Czesław 201
Dzieślewski Roman 282

Eckhard Józef 200, 253

Ehren Herman 128
Elterlein Seweryn 329
Epler Michał 329
Epsztein Tadeusz 201, 215
Eschgfeller Józef 88, 89
Exelbirth Juda 194
Fackl (Fackh) Jan de 203
Falkowska Joanna 161, 187, 320
Fedorowicz Jan de 229, 231, 250, 251

Fedorowicz Władysław 251
Fedorowski Antoni 279
Felbinger Jan Ignacy 53
Ferdynand d’Este-Habsburg, arcyksiążę
austriacki 94, 95, 103–105
Ferdynand I Habsburg, cesarz Austrii 45,
46, 73Fiałkowski Tomasz 318
Ficałowicz Jan 279, 327
Ficker Adolf 47, 51, 62, 63, 86
Fihauser Gustaw 299
Filipowicz Tadeusz 330
Finkiel Ludwik 57
Firlej Feliks 122
Fischer Adam 327
Fischer Adam 241
Fischer Jul [ian; iusz] 122
Fischer Michał 329
Fischer Zygmunt 329
Fiutowski Teofil 199
Floręcki Franciszek 199
Foerster Jerzy 49, 52, 55, 59, 67, 95–97,
103
Fortuna Bazyli 204
Foytzig Franciszek 96
Franciszek I Habsburg, cesarz Austrii 18,
42, 43, 45, 85
Franciszek Józef I Habsburg, cesarz Austrii 119, 123, 124
Franciszek Karol Habsburg-Lotaryński,arcyksiążę austriacki 78, 202
Frank Karol 228, 229
Franke Józef 143
Franzelin Jan 109, 110Franzos Dawid 199
Freudenthal Izaak 196, 231
Frühling Aleksander 196
Fryderyk II, cesarz Prus 19, 42

Gadowski Józef 170

Galicz Jan 43, 107, 108, 140, 141, 156,
157, 160
Garapich Alfred 160
Garapich Eliasz 236
Garapich Władysław 236
Garlicki Andrzej 14, 17

420

Gaszyński Maciej 259
Gautsch Paul 292
Gąsiorowski Piotr 229
Gąsowski Tomasz 12
Geiger Bartłomiej 96
German Ludwik 300
Gierowski Włodzimierz 279
Gilewski Stanisław 85, 89
Giller Agaton 127, 128
Gintowt-Ubysz Edward 317, 318
Gissowski Eugeniusz 279
Giżycki Jan Marek 81Gliński Antoni 222
Glogier Stanisław 232, 266
Gluziński Lech 300
Głowacka z Kulczyckich Honorata 271
Głowacki Emilian 204
Głowacki Maurycy 143, 161
Głowacki Stanisław 271, 291, 292, 300,
317, 318
Głowacki Władysław 271
Głowiński Samuel 104, 111
Głuchowski Kazimierz 279, 321, 327
Goldenberg Abraham 196
Golejewski Samuel 259
Golejowski Kornel 126
Gołaszewski Antoni 43Gołębski Marceli 305
Gołuchowski Agenor 124, 211, 236,
238, 239–241, 261, 338
Gołuchowski Mieczysław 229, 240, 258
Gołuchowski Stanisław 240
Gołuchowski Wojciech Stanisław 211
Gorczyński Stanisław 122
Gorgońska Aniela 260
Goszkowska z Dembińskich Anna 210
Gozdawa-Reklewski Władysław 314
Górkiewicz Henryk 327
Górkiewicz Stanisław 300, 327, 330
Górzyński Stanisław 195, 201, 220, 251
Grabowski Antoni 126
Grabowski Leszek 332
Grabski Władysław 250, 324
Graff Tadeusz 327
Griendel Franciszek 202
Griendel Józef 202

Indeks osób

Grimm Gerald 45
Grocholski Kazimierz 250, 251, 338
Grocholski Mieczysław 236
Grodzicki Wincenty 122
Grodziski Stanisław 16, 93, 194, 204, 205,
228, 242, 250, 283
Gromadzki Aleksander 170, 174, 296, 297
Gromnicki Kazimierz 300
Groo Branko 274
Grosse Juliusz 220
Grudziński Adam 201
Grudziński Jan 201
Gruszczyński Ignacy 296
Gryglewicz Feliks 75
Grzebień Ludwik 23, 25, 26, 41, 57, 60,
75, 97, 104, 106, 108–110, 115, 126,
131, 135, 137, 140, 143, 147, 156,
160, 164, 175, 176, 201, 202, 208,
211, 212, 231–234, 246, 250, 253,
256, 272, 274, 279, 282–284, 289,
290, 296, 299, 305, 311, 319, 321,
330, 331
Grzybowski Jan 327
Gubert Abraham 194
Guillemont Jan 59
Guzkowski (Gużkowski) Marcin 235

Habeni Franciszek 143, 161
Hagenauer Maria Elżbieta Regina 202
Hainbuch Dirk 128
Halka-Ledóchowski Antoni 306
Hamerski Jan 279
Hamplewicz Janusz 28
Handelsman Marceli 27, 324
Hankiewicz Emilian 204
Hankiewicz Jan 204, 207
Hankiewicz Józef 204
Hankiewicz Julian 204
Hankiewicz Justyn 205, 207
Hankiewicz Stefan 314
Hapanowicz Michał 229
Harasimowicz Ludwik 232
Hardegg auf Glatz zu Franciszka 242
Haslinger Alojzy 96
Hauser Zbigniew 75, 202, 259, 299
Hausner Witold 250

Indeks osób

Hawryłowicz Piotr 59, 60, 75, 88–90, 234
Haza von Radlitz Wojciech Ludwik 128,
129, 201
Haza-Radlitz Maksymilian 126, 129, 201
Haza-Radlitz Paweł 126, 128, 129, 201
Haza-Radlitz Stefan 126
Haza-Radlitz z Ibsenów Elżbieta 128
Hebenstreit Józef 122
Heimrath Mieczysław 319
Hełczyński Eugeniusz 169
Henisz Aleksander 319
Hernich Kazimierz 330, 331
Heyda Kazimierz 274, 326
Heydel Franciszek 232
Hinteroecker Jan 109, 110Hinzinger Gustaw 300
Hirschler Maciej 255
Hirszel Ignacy 176, 288, 289, 294, 295,
297, 336
Hiwner Marcin 59, 89
Hochegger Franz 47, 63
Hoff Jadwiga 270
Hoffman Ambroży 202
Hofmann Henryk 126
Hohendorff-Stenelien Józef von 327
Hołub Beata 12, 194, 276, 277
Hołubowicz Józef 78, 143, 144
Homala Irena 248, 315
Hoppe Wiktor 296
Horodyński Władysław de 229
Horwath Artur 317
Horzak Alojzy 143, 169, 170
Hozjusz Stanisław, kardynał 41
Hruszkiewicz Paweł 194
Hubicki Henryk 200
Hulewicz Jan 86
Hupert Bronisław 319
Huszthy Gustaw de 203

Ihnatowicz Ireneusz 9, 10, 14, 192, 216,

217, 247, 253, 322
Ilg Kasper 59, 96
Ilnicki Łukasz 122
Inglot Marek 42
Iwaszkiewicz Janusz 222Iżycki Józef 299

421

Jachimowicz Grzegorz 221
Jachimowski Marian 126
Jackowski Antoni 152
Jackowski Henryk 157, 163–167, 169,
177, 183–185, 269, 270, 293
Jackowski Władysław 322
Jajus Jerzy 279
Jakobs Piotr 89
Jakubowicz Andrzej 279
Jakubowski Melchior 48
Jałmużna Tadeusz 27
Jamrożek Wiesław 33
Janczalek Fryderyk 229
Janczalek Karol 229
Janczycki Mieczysław de 229
Janelli Marian 28, 170
Janik Bogusław 201
Janiszewski Jan de 229
Janiszewski Teofil 126
Jankowski Władysław 319
Jann Antoni 49, 50, 59
Janocki Jan Daniel 90
Janota-Strama Anna 210
Janowicz Krzysztof 229, 231
Janowski Maciej 215, 216
Janusz Bohdan 48
Jaroszewicz Maria 190
Jasiński Adam 255
Jasionowski Edward 274
Jaworski Antoni de 194, 229
Jaworski Jan 172
Jaworski Józef 169
Jaworski Paweł 205
Jawuła Łukasz 194
Jaxa-Chronowski Eustachy 220, 321
Jedlicki Jerzy 216, 253
Jenny Dominik 96
Jezierski Andrzej 11–13, 194
Jocher Adam 90
John Alfred 220
John Hugon 220
John Juliusz August 220
Jordan-Rozwadowski Konstanty 309, 323
Jordan-Stojowski Feliks 330
Józef II Habsburg, cesarz Austrii 16
Jun Franciszek 319

422Jung Grzegorz 327
Junosza-Stępowski Kazimierz 294, 320
Jurasz Jan 327
Jurjewicz Fryderyk 214, 215
Jurjewicz Mieczysław 214
Jurjewicz Stanisław 214
Juszyński Michał Hieronim 90
Juzyczyński ( Juryczyński) Ananias 205

Kadulska Irena 58, 90
Kajetanowicz Kajetan 207
Kaleta Petr 12
Kalman Michał 169
Kalm-Podolski Adam 232
Kałużniacki Eustachy 279
Kałużniacki Roman 279
Kałużniacki Zenon 279
Kamieński (Kamiński) Adolf 108–110,
138, 141, 162, 231, 256
Kamieński Karol 327
Kamieński Wiktor 327
Kannenberg Józef 172
Kański Stanisław 250
Kapaun Leon 175, 296, 297
Kappeller Urlich 194
Kapri Andrzej 202
Kapri Ignacy 202
Kapri Józef 202, 235
Karais Kazimierz 194
Kargol Tomasz 220, 322
Karmin Berman 196
Karmin Józef 196
Karmin Marek 196
Karolczak Kazimierz 114, 211, 236, 241,
242, 248
Karpiniec Jan 49
Karpiński Marceli 235
Karyłowski Tadeusz 328
Katarzyna II, caryca Rosji 19, 42
Kautny Franciszek 59, 89, 95, 96, 140
Kawalec Agnieszka 22
Kessel Ferdynand 220, 323
Kessel Kazimierz 220, 221, 299, 323
Kęplicz Kajetan 235
Kiejnowski Władysław 119
Kielarski Marian 320

Indeks osób

Kieniewicz Stefan 11, 161, 219, 240, 251,
261, 262
Kierhuber Josef 239
Kierski Marcin 250
Kieszkowski Bogusław 248
Kieszkowski Henryk 248
Kieszkowski Jacek 250
Kieszkowski Julian 299, 329
Kieynowski Franciszek 59
Kieynowski Władysław 59
Kirchmajer Wincenty Antoni 220
Kirchmajer Wincenty Marcin 220
Kirchmayer Jerzy 271, 290, 295, 297,
307, 308, 328, 330
Kizilov Mikhail 12
Kleber Jan 161, 233
Klejnowski Franciszek 225
Klemens XIV, papież 19, 42
Kleniewski Władysław 274
Klinkowstroem Józef 59
Klisiecki Andrzej 172
Kluczyński Bogusław 300
Kłoczkowska ze Staniewiczów Elżbieta
249
Kłoczkowski Eugeniusz 249
Kłoczkowski Wacław 249, 250
Knot Antoni 23, 62
Kobak Alfred 326
Kobylański Aleksander 300
Kochanowicz Jerzy 26, 70, 71, 100, 208,
211, 212, 253, 272, 274, 282–284,
290, 299, 305, 311, 319, 321, 330,
331
Kocowski Mikołaj 205
Koczyrkiewicz Andrzej 205
Koczyrkiewicz Michał 320
Koestenband Berl 194
Koestenband Elias 196
Koestenband Jonasz 196
Koestenband Süssmann 196
Kohlsdorfer Maksymilian 296
Kohnberg Mojżesz 194
Kokociński Maciej 301
Kolaczek Tomasz 96
Kolankiewicz Jan 300
Kolanowski Leon 259

Indeks osób

Kolinek Fryderyk 96, 108, 144, 255
Kołodziejczyk Ryszard 220
Komornicki-Nałęcz Bronisław 310
Komorowicz Maurycy 317
Komorowski Adam 236
Komorowski Cyprian 236
Komorowski Jakub 229
Komorowski Stanisław 126
Konarska Barbara 259
Konopka Kazimierz 327
Konopnicka Maria 217
Kopff Leonard 274
Koppens Romuald 175, 176, 296
Kopystyński Roman 235
Kopyściański (Kopystiański) Miron 279
Korczyński Aleksander 205
Kordaszewski Antoni de 194
Korecki Eugeniusz 300
Kormański Piotr 229
Kornella Michał 281, 282
Koruna Karol 96
Korwin-Kruczkowski Sylwester 210
Korwin-Szymanowski Aleksander 280
Korwin-Szymanowski Bolesław 280
Korwin-Szymanowski Eustachy 280,
298, 300
Korwin-Szymanowski Feliks 280, 299
Korwin-Szymanowski Franciszek 280,
330
Korwin-Szymanowski Józef 280
Korwin-Szymanowski Michał 298
Korwin-Szymanowski Teodor 280
Korybut-Woroniecka z Łuszczewskich Maria 213
Korybut-Woroniecki Lucjan 213
Korybut-Woroniecki Paweł 213Koryś Piotr 249
Korytkowski Erazm 226, 231, 236
Korytkowski Władysław 236
Korytowski Franciszek 48
Korytyński Henryk 279
Korytyński Zenon 205
Korzeniowski Władysław 300
Kosiński Adam 279
Kossak Wojciech 328, 329
Kossakowski Adam 107

423

Kossowski Czesław 319
Kossowski Władysław 83
Kossuth Janusz 281
Kossuth Ludwik 281
Kossuth Stefan Ludwik 281
Kostin Emanuel 202
Koszko Kazimierz 320
Kotkowski Apolinary 83, 235
Kovács István 211, 265
Kováts Edgar 164
Kowalik Jolanta 81
Kowalski Rafał 128
Kowerski Witold 300
Kozak Szczepan 27
Kozicki Antoni 266
Koziebrodzka z Siedliskich Karolina 243
Koziebrodzki Leopold 243
Koziebrodzki Szczęsny Emeryk 243
Kozłowska Zofia 283
Kozłowski Jan (pseud. Janusz Warne‑cki) 320
Kozłowski Maciej 13
Kozłowski Stefan 229
Kozłowski Zygmunt 126
Koźmian Jan 129, 201
Koźmiński Maciej 216
Krakauer Wolf 196
Kramarz Henryka 171, 174, 183, 319
Krasicki Aleksander 243, 244, 338
Krasicki Edmund 260
Krasicki Kazimierz 300
Krasiński Karol 122
Krause Jan 199
Krawczyk Jerzy 282
Krawczykiewicz Emil 126
Krechowiecki Adam 283
Krechowiecki Jan Maria 283
Krechowiecki Seweryn 283
Kremski Antoni 108Krętosz Józef 16
Krieg Franz 95
Krobicki Stanisław 122
Krochmal Anna 221
Krokoszyński Karol 185
Królikowska Anna 26, 100, 168, 320
Krukowski Władysław 172

424

Krupiński Wiesław 107, 157
Kruszewski Jan 299
Kruszyński Leon 248
Krysa Jakub 119, 139, 168, 170, 177, 296,
297, 331
Kryśko Mikołaj 279
Krzeczunowicz Ignacy 236
Krzeczunowicz Kornel 236
Krzeczunowicz Zenon 235
Krzyszkowski Tadeusz 300
Krzysztofek Katarzyna 101
Krzysztofowicz Jan 299
Krzyżanowska z Kopaczyńskich Teresa 200Krzyżanowski Adam 12Krzyżanowski Aleksander 200Krzyżanowski Feliks 319
Krzyżanowski Józef 250
Krzyżanowski Julian 219, 222Krzyżanowski Stanisław 200
Krzyżanowski Władysław 310
Kubacki Stanisław 283
Kubiatowski Jerzy 281
Kubliński Jan 172
Kuczkiewicz Tadeusz 319
Kuczkowski Eugeniusz 126
Kuczyński Tadeusz 317
Kudła Lucyna 23, 189, 190, 203, 286, 287
Kuhn Jan 327
Kula Witold 283
Kulas Piotr 216
Kulczycki Symeon 172
Kumaniecki Kazimierz Władysław 12, 28,
171
Kumor Bolesław 50, 51, 255
Kurdziałek Marian 316
Kurowski Antoni 59, 89
Kurowski Tadeusz 327
Kwiatkowski Eugeniusz 312, 313, 327
Kwiatkowski Maciej Józef 318
Kwieciński Zbigniew 35
Kwilecki Andrzej 209, 210
Kwilecki Władysław 201
Labuda Gerard 27
Lachowicz Szymon 205
Lamprecht Karl 18
Lanckoroński Stanisław 236, 244

Indeks osób

Landes Alojzy 43
Lange Piotr 55, 59, 60
Larisch und Gross-Nimsdorf Adela von 243
Laskowski Michał 201
Lasocki Józef Adam 249
Lem Stanisław 318
Lenart Zbigniew 265
Lenz Antoni 108, 142, 143
Leskiewiczowa Janina 210, 253, 283
Leszczyńska Cecylia 11–13, 194
Leszczyński Jan 122
Leszczyński Stanisław 122Leśniak Karol 323
Lewakowski Jakub 327
Lewicki Karol 321
Lewicki Michał 229
Lewicki Rogala Julian 205
Lewicki Stanisław 321
Lewicki Teodor 205
Lewinówna Zofia 219
Libiński Herman 325
Libiszowska-Żółtkowska Maria 210
Lichocka Halina 90
Lindemann Józef 54
Linderski Henryk 300
Linderski Marian 327
Lipecki Hipolit 95, 96
Lipiński Augustyn 96, 97
Lipiński Kazimierz 220, 321Lipiński Stanisław 326
Löffer Alojzy 55
Lopka Józef 329
Lorenz Krzysztof 17
Lubaczawski Jan 300
Lubomirski Henryk 236
Lubomirski Jerzy 236
Lubomirski Władysław 215
Lukács Ladislaus 71
Lutmann Tadeusz 199Łachociński Maksymilian 122Łachociński Walerian 122Ładomirski Stanisław 250
Łapiński Kazimierz 299
Łazowski Antoni 236Łączyński Aleksander 236

Indeks osóbŁątka Jerzy Stanisław 230, 263
Łempicki Stanisław 46
Łepkowski Tadeusz 245Łępkowski Władysław 126
Łobaczewski Wawrzyniec 329
Łobodziński Stanisław 300
Łodyński Jerzy 250
Łopuszański Jan 172
Łoś Alfred 327
Łoś August 126
Łoś Jan Stanisław 317
Łotocki Włodzimierz 205Łubieński Tadeusz 299
Łubkowski Zygmunt 327
Łubkowski-Bończa Juliusz 327
Łucki Jan 279
Łukaniewicz Feliks 327
Łukasiewicz Ignacy 220Łukasiewicz Juliusz 11–13
Łukasiewicz Seweryn 279
Łuszczkiewicz Antoni 164Łuszczkiewicz Marek 299
Łysakowski Felicjan 126

Maass Ferdinand 44, 50, 51
Maciątek Stanisław 307
Maciszewski Maurycy 24, 43, 44, 47, 49,
50, 53, 54, 58, 61, 64, 65, 67–70, 73,
75, 77, 85, 138, 190, 192, 198, 202–
205, 222, 231, 258, 259, 264
Madurowicz-Urbańska Helena 12
Majchrowicz Franciszek 46
Majer Bolesław 330
Major Wojciech 203
Majorek Czesław 22, 32, 34, 45, 51, 53,
152, 338
Malinowski Władysław 327
Małachowski Franciszek 217
Małczyński Marek 104
Małecki Antoni 179
Małecki Marian 16
Manasterski Władysław 126
Mancel Paweł 327
Maniecki Makary 122
Marczyński Antoni Stanisław 320
Marek Tadeusz 300

425Maria Teresa Habsburg, cesarzowa Austrii
15, 45Markianowicz Piotr 88
Markiewicz Aleksander 96
Markiewicz Andrzej 274
Markiewicz Feliks 274, 327
Markiewicz Henryk 217
Markiewicz Józef 274
Markiewicz Marian 313
Markiewicz Michał 171, 172
Markijanowicz Jan 79, 80, 89
Markijanowicz Rafał 55, 69, 80, 89, 94,
95, 257
Markowski Marian 310
Marmarosz Kazimierz 208
Marmona Wacław 35, 38
Marschall Bieberstein Christoph von 180
Marx Gracjan 46
Maryks Robert A. 90
Mataczyński Aleksander 283
Mataniak Mateusz 275
Matkowski Juliusz 229, 236
Matkowski Stanisław 137
Matkowski-Bardziejowicz Kamil 274,
327
Matlak Michał 307
Matłachowski Stanisław 75, 235
Matter Jan 59
Mazurek Stefan 307
Mączak Antoni 215
Mąkulski Konstanty 122
Mehoffer Antoni 126
Meissner Andrzej 22, 23, 28, 29, 31, 51,
125, 250, 282
Mendelsburg Albert 220
Menet Jan 82, 89
Mensdorff-Pouilly Aleksander von 162
Menz Mariusz 11
Mészáros Andor 203
Metyk Włodzimierz 279
Męciński Jan 278
Męciński Konstanty 282
Męciński Roman 282
Miąso Józef 181, 221
Micewski Edward 235
Michalska Iwonna 27, 90426Michalski Czesław 114
Michalski Grzegorz 27, 90
Michalski Zdzisław 307
Micińska Magdalena 218, 318
Miczyński Zygmunt 321, 327
Mielnicki Zachariasz 76
Mienicki Ryszard 91
Mier Henryk 106, 126
Mier Karol 106, 126Mięciński Jan 278
Migrała Leszek 92, 93
Mikiewicz Ludwik 122
Mikucki Andrzej 260
Milerski Bogusław 187Miliński Józef 137
Miłkowski Stanisław 323
Minasiewicz Stanisław 279
Miniszewski Józef Aleksander 219
Missona Kazimierz 28, 170
Miszke Marian 327
Miszke Zbigniew August 323
Miszkiewicz Ignacy 169
Modrzewski Henryk (Zasadzki Hen‑ryk) 294, 320
Mohl Aleksander 245
Mohl Hieronim 245
Mohl Jan 245
Mohl Stanisław 245
Mohl Stanisław 245
Mohl Teofil 245
Morawski Marian 141, 163, 269, 270
Morawski Oswald 126
Morawski Seweryn Tytus 255
Morawski Zygmunt 299
Morelowski Józef 257, 258
Morelowski Teofil 327, 330
Morgenbesser Franciszek 232, 233
Morgenbesser-Nikielski Edward 274
Morowski-Dzierżykaraj Józef 232
Mosing Henryk 195, 196
Mossing Ferdynand 127
Mossing Fillipa 196
Mossing Gotfryd Henryk 195
Mossing Józef 195, 231
Mossing Józef Wilhelm 195
Mossing Karol 195, 231

Indeks osób

Mossing Maksymilian Józef 195
Mossing Wilhelm Michał 194, 195
Mossoczy Gustaw de 203
Moszoro Grzegorz 229
Moszyński Leo de 229Możdżeń Stefan Ignacy 22, 133, 151, 181
Mściwujewski Adam 220
Müller Gustaw 229
Münsterfeld Adolf 126
Myszkowski Józef 326
Myszkowski Ludwik 327
Myszkowski Stanisław 327

Nadal Hieronim 71
Najdus Walentyna 219
Natoński Bronisław 67, 95
Nawrocki Dionizy 205
Nemethy Emilian 126
Neronowicz Wincenty 122
Nespiak Danuta 195
Nestayko Teodor 194
Nicieja Stanisław S. 196
Nickles John M. 317
Niedzielski Antoni 229
Niedźwiedzki-Kościesza Antoni 279
Niedźwiedzki-Kościesza Romuald 248,
279, 280
Niemczyński Roman 327
Niementowicz Tadeusz 327
Niemiec Jan 26, 54, 124, 132, 138, 164,
167, 168, 183, 185, 186, 188, 195,
208, 211, 212, 253, 264, 272, 274,
282–284, 290, 299, 305, 309, 311,
312, 315, 317, 319, 321, 323, 325,
330, 331
Niesiołowski Władysław 126, 127
Niewiadomski Ignacy 126
Niewiadomski Stanisław 300
Niewiadomski-Turek Jerzy 329
Nizard Maurycy 108, 109
Nonnast Karol 146
Nowak Adam 53
Nowak Damian 123
Nowak-Jeziorański Jan 313
Nowakowski Andrzej 11
Nowakowski Jakub 229

Indeks osób

Nowicki Michał 100
Nowicki Ryszard 316
Nowina-Konopka Kazimierz (Konopka
Kazimierz) 327
Nowosielski Ludwik 235
Nuckowski Jan 296, 337

Obertyński Zdzisław 137
Obirek Stanisław 25, 41, 104Obmiński Konstanty 144
Ochler Jan Nepomucen 96
Ochocki Leszek 327
Ochrymowicz Eustachy 206
Ochrymowicz Józef 205, 206
Ochrymowicz z Harasymowiczów Magdalena 206
Oeillard Jan 69, 82
Olejnik Tomasz 125
Olszański Jan 248
Olszewska Barbara 316
Olszewski Mikołaj 316
Opaliński Dariusz 27
Opioła Ignacy 307
Opolski Antoni 330, 331
Opolski Jan 282
Opolski Wiktor 282
Orłowicz Mieczysław 314, 315
Orłowski Egidjusz 89
Orłowski Kalikst 226, 261
Oskierko Bolesław 201
Oskierko Emil 81
Oskierko Kajetan 81
Oskierko Wacław 81
Ossowska Maria 20
Osterhammel Jürgen 20
Ostoja-Hełczyński Adam 327
Ostrowska Teresa 221, 317
Ostrowski Jerzy 323
Ostrowski Kazimierz 126
Ostrowski Piotr 122
Otowski Stefan 289
Otwinowski Konstanty 150
Padlewski August 126
Pajewski Janusz 18, 324
Paluch Janusz 285
Paruszewski Bolesław 201

427

Paruszewski Władysław 201
Passakas Juliusz 279
Paszenda Jerzy 41
Pater Walter 306
Pawliński Karol 126
Pawłowicz Eugeniusz 282
Pawłowicz Jerzy 282
Pączek Jan 43
Perkowska Urszula 92
Perl Jakub 196
Perl Michał 196
Peterseim Jerzy 284
Peterseim Marcin 284
Peterseim Roman 284, 327
Peterseim Rudolf 284
Piasecki Adam 220
Piazza Franciszek 265Piątkiewicz Aleksander 175, 188, 296,
319, 320
Piechnik Ludwik 41
Pieniążek-Odrowąż Jacek 327
Pierling Jakub 49, 50, 52, 55, 59–62, 67,
70, 84, 225, 226
Pietruski Klemens Józef 235
Pietrzyk Bartłomiej 11Piniński Eustachy 235
Piniński Leonard 235
Piotrowski Izydor 226
Piotrowski Władysław 327
Piwocki Aleksander 283
Piwocki Jerzy 283
Płoski Stanisław 308
Płukasz Wojciech 146
Podlaszecki Mikołaj 279
Podlewski (Poleski) Aleksander 260
Podlewski (Poleski) Seweryn 260
Podlewski (Poleski) Walerian 260
Pol Pellenburg Wincenty von 83, 315
Polaczek Feliks 127
Polaczek Jan 300
Polaczek Janusz 27
Poller Alfred 220Połoński Maurycy 59, 60, 89
Pont Alfons 203, 231, 236
Pont Gerhard de 126
Pont Hugo de 126

428

Pont-Wullyamoz Alfons 203, 236
Popiel Bruno 126
Poplatek Jan 41, 75, 77, 79
Popławski Józef 299
Poree Charles 78Porębska z Cousse Maria Wilhelmina 281
Porębski Aleksander 281
Porębski Eugeniusz 281
Porębski Ryszard 281
Porębski Stanisław Gustaw 281
Poselt Joachim 172
Possinger Józef 123
Possinger-Choborowski Ludwik 123,
124, 129, 338
Poten Ernest 137
Potocka z Działyńskich Anna 279
Potocki Andrzej 228
Potocki Dominik 279
Potocki Jan Nepomucen 279
Potocki Mikołaj 104
Potocki Paweł 279
Potocki Stanisław Wojciech 279
Potocki Władysław 137, 279
Potoczny Jerzy 34
Pozakowski Wiesław 300
Pragłowski Józef 300
Praszałowicz Kamil 96
Praun Rudolf 229
Preisner Ewaryst de 229
Preisner Jan 25, 67, 94, 95, 98, 99, 101
Preisner Kamil 320
Prokop Krzysztof R. 225
Prosińska-Jackl Maria 308
Próchnicki Franciszek 179
Pruchnowski Wojciech 194, 195
Prus-Jabłonowski Józef 126
Pruski Witold 215
Prus-Szczepanowski Stanisław 187, 194, 220
Pruszyńska z Szadurskich Maria 212
Pruszyński Mieczysław 232
Pruszyński Stanisław 212
Pruszyński Wacław 212
Pruszyński Wacław 212
Pryjma Jan 172
Przeździecki Alojzy 327
Przybylski Ryszard 219

Indeks osób

Przybylski Tadeusz 215
Przybysławski Władysław 118, 126
Przyłęcki Stanisław 83
Puchowska Małgorzata 26, 78, 79, 81, 82,
138, 155, 156, 162, 227, 293, 319
Puchowski Kazimierz 41, 79
Purchla Jacek 219
Puzyna Leon 213
Puzyna Roman 213
Pydynkowski Henryk 150
Pykosz Stanisław 296

Quirini-Popławska Danuta 110Racięski Feliks 122Racięski Józef 122
Radomski Andrzej 36
Radziwiłł Aleksander 213
Radziwiłł Ludwik Aleksander 213
Rahoza Samuel 94, 95, 103
Rakowski Konrad 320, 321
Ralski Jan 171
Ramułt Ludwik 320, 327
Rasławski Ignacy 195
Rausch Oswald 49, 50, 89
Rechowicz Marian 254
Rejowicz Antoni 127
Rejowicz Władysław 160
Rejowski Jan 203
Reklewski Hipolit 122
Reklewski-Gazdawa Władysław 314
Reytarowski (Rejtarowski) Jan 205
Rędziński Kazimierz 197
Rąkowski Grzegorz 48, 242, 269, 270
Riedl Edmund 284, 285
Riedl Kazimierz 161
Riedl Tadeusz 284, 285
Rinn Fryderyk 59, 68, 70
Rischka Ignacy 59
Robel Wiktor 327
Rogalski Leon 76
Rohland Paweł 299
Rokosz Mieczysław 222
Romankiewicz Edward 57
Romaszkan Antoni 235
Romaszkan Jakub 236

Indeks osób

Romaszkan Roman 235
Romer Eugeniusz 12, 29
Rosin Maurycy 199
Rosnowska Julia 83
Rostafiński Jan 295–297, 302, 336
Rostworowski Andrzej 174, 288, 291, 294
Rostworowski Stanisław 325
Rostworowski Stanisław Jan 201
Rouët Journel Marie Joseph de 83
Rozwadowski Adolf 262
Rozwadowski Antoni 266
Rozwadowski Bolesław 137, 266
Rozwadowski Edward 261, 266
Rozwadowski Erazm 265
Rozwadowski Józef 232
Rozwadowski Oskar 236
Rozwadowski Ryszard 244
Rozwadowski Tomisław 266
Rozwadowski-Jordan Konstanty 299,
309, 323
Rożanka Stanisław 89
Rubacha Krzysztof 35, 36
Rubinstein Artur 215
Rubon Paweł 141Rumińska-Pietrzyk Joanna 11, 210
Runge (Rungie) Jan 83, 235
Russanowski Aleksander 298, 302
Ruszała Kamil 328
Rutowski Tadeusz 14
Rybka Antoni 170
Ryniewicz Eustachy 195
Ryś Jan 35, 38
Rzepliński Ferdynand 127
Rzeszowski Józef 201
Rzeźniczek Ignacy 195

Sacher Gustaw 220
Sadowski Maciej 124
Salve Karol 108
Sartori (Sartory) Filip 201
Sartori (Sartory) Karol 201
Sas Józef 164, 166–170, 172, 175–177,
183, 296, 337
Sas Maksymilian 48
Sawicki Bazyli 195
Sawicki Michał de 195

429

Sawicki Wojciech de 229
Sawicki Jan Kazimierz 250
Sawicki Kazimierz 327
Scazighino-Hann Witold 317, 318, 329
Schiktan (Schicketanz) Fryderyk 144
Schmidt Józef 313
Schmitjan Franciszek 59, 60
Schmitz Jakub 150, 151
Schneilin Jerzy 89, 90
Schoen Józef 96
Schrerer Franciszek 59
Schultze Ignacy 49, 52, 59, 61
Schutt Edward 299
Schwitzer Antoni 96
Sedlak Jan 108
Seling Saulenfels Alfred de 126
Seling Saulenfels Ludwik de 122
Selinger Tadeusz 327
Sembratowicz Józef 123, 124
Sembratowicz Teodozy 123
Sembratowicz z Choroszczakowskich
Konstancja 123
Semkowski Ludwik 307
Semków Jerzy 32, 35
Seredyński Władysław 23
Serkowski Jan 221
Serkowski Stanisław Ferdynand 221,
317, 318
Sermage Szomszedvar Koloman de 202
Serwatowski Alojzy de 229
Seyfarth Ludwik 313
Seyts Karol 228, 229
Sialer Johan Michael 67
Sichrawa Mieczysław 327
Siemaszko Józef 327
Siemaszko Wojciech 327
Siemieński (Siemiński) Lucjan Hipolit
219
Siemieński (Siemiński) Seweryn 266
Siemion Ignacy Z. 90
Sienkiewicz Henryk 176, 179, 217
Sikociński Tadeusz 327
Siwek Paweł 307
Skałkowski Adam 288, 290, 294, 295,
297, 338
Skarbek Jan Tomasz 75

430

Skarbek Romuald 300
Skarbek Stanisław 75
Skarbek Władysław 75
Skarzyński (Skarżyński) Wiesław 153,
155, 227, 228, 271, 272, 299
Skarżyńska z Ciechońskich Seweryna 272
Skarżyński Alfons 272
Skiba Wincenty 307
Skomorowski Jakub 229
Skórzewski Ludwik 201
Skręt Rościsław 284, 320
Skrodzka Barbara 320
Skrzyński Aleksander 236
Skrzyński Stanisław 126
Skwarczyński Paweł 126
Skwarczyński Piotr 126
Skwarczyński Wincenty 126
Słonecki Zenon 126
Słowik Wiesław 110, 143
Słowikowski Tadeusz 24, 92–95, 103,
120–122Służewski Włodzimierz 172
Snoch Bogdan 324, 325
Sobolewski Ludwik 90
Sokołowski Julian 126
Sokulski Franciszek 259
Sokulski Justyn 244, 251, 259
Sołjan Izabela 152
Sołtan Bohdan 300
Sommervogel Carlos 49, 50, 90, 107–109
Soniewicki Józef 229
Sorokowski Józef 279
Sorokowski Karol 279
Sowa Kazimierz 34
Spinn Jan Ch. 96
Sroka Stanisław T. 284
Srokowski Karol 313
Stadnicki Adam 289, 295, 302
Stadnicki Edward 236, 244
Stadnicki Juliusz 160, 299
Stadnicki Władysław 232
Stanaszek Bogdan 263, 264
Stankiewicz-Mogiła Leon 305
Starosolski Michał 300
Starowieyski Ludwik 300
Starzeński Józef 244

Indeks osób

Starzewski Rudolf 232
Starzyński Ludwik 232
Stasiewicz-Jasiukowa Irena 227
Stefanowicz Ignacy 207
Stefanowicz Samuel 207
Stefczyk Franciszek 220
Stibel Kasper 59
Stinia Maria 22, 73, 151, 179–181
Stocki-Sosnowski Kazimierz 273
Stoeger Jan Nepomucen 233
Stoiński Zdzisław 137
Stojek Jan 161
Stoklasa Tadeusz 330
Stolarczyk Andrzej 222
Stolarczyk Józef 222
Stolarczyk z Działków Agata 222
Stopka Jacek 167, 169, 170
Strutyński Tadeusz 328
Strzelecki Bronisław 126
Strzelecki Stanisław 330
Strzelecki Tadeusz 300
Studzieniecki Feliks de 229
Stupnicki Hipolit 191
Styka Adam 283, 320
Styka Jan 283
Su Romain 320
Suchowski Leopold 169
Sulerzycki Włodzimierz 329
Sulikowski Adam 330
Sulimirski Tadeusz 327
Sulimirski Wit 284
Sulimirski Witold 327
Suski Julian 330
Suszycki Zenon 220
Szafnicki Zdzisław 330
Szajna Jakub 146
Szajnocha Karol 57
Szalay (Szallay, Szalaj) Ludwik 250
Szalay Alojzy 122, 123
Szałagan Alicja 317
Szanta Piotr 327
Szantroch Tadeusz 330
Szarejko Piotr 195, 197, 253
Szawłowski Tadeusz 137
Szayer Edward 330
Szaynok Teodor 126

Indeks osób

Szczawiński Paweł 125
Szczepański Aleksander 16
Szczepański Jan 329
Szczepański Kornel 126
Szczepkowski Kasper 96, 108, 138, 141,
237, 256
Szczygieł Ryszard 48
Szeparowicz Karol 89, 256
Szeptycki Janusz 236
Szeptycki Stanisław 311
Szewczuk Jan 12
Szlachta Bogdan 124
Szmachowsky Karol 127
Szmyd Kazimierz 22, 282
Sznür-Pepłowski Leon 283, 284, 300,
327
Sznür-Pepłowski Stanisław 283, 284
Szögi Làszlò 203
Szołdrski Władysław 50
Szpak Jan 219
Szromayer Roman 235
Sztobryn Sławomir 32, 35
Szujski Wacław 329
Szukalski Piotr 20
Szulakiewicz Marek 33
Szulakiewicz Władysława 22, 23, 27, 30,
31, 33, 34
Szwarc Andrzej 26, 27, 34, 337
Szwed-Lorenz Jarosława 17
Szybiak Irena 223
Szychowski Piotr 84
Szydłowski Antoni 170
Szymanowski Karol 215
Szymkowicz Paweł 128
Szypowski Eustachy 236

Ścibor-Rylski Władysław 329
Ścisłowski Kamil 299
Śliwerski Bogusław 32, 35
Śliwonsky Michał 89Ślizień Otto 81Ślusarczyk Stanisław 17
Śniadowski Władysław 329
Śródka Andrzej 125Świątkiewicz Józef 317
Świda Tadeusz 299

431Świderska Julia 196Świdrygałło Władysław 301
Świdrygiełło-Świderski Władysław 329
Świeboda Józef 23, 120, 121, 189, 190,
199, 206, 209Świeykowski Aleksander 327
Świeżawski-Paprzyca Tomasz 308Świętochowski Stanisław 54, 62

Taaffe Edward 181
Tabakowska Elżbieta 11, 210
Tarnowska Ernestyna 127
Tarnowski Jan Amor 48
Tarnowski Stanisław 127
Tarnowski Walerian 127
Tarnowski Władysław 127, 128
Tauber Edward 195, 196
Tauber Jan 195, 196
Tauber Karol 195, 196
Tennstedt Florian 128
Teodorowicz Leon 126
Teopfer Kazimierz 329
Terlecki Władysław 319
Theodorowicz Leon 202, 208
Thuiner Chrystyan 59
Thun hr. Leopold 132
Thürmann Alojzy 52, 54
Tluck Toschanovitz Wilhelm de 195
Tock Stefan 59
Tomaszewski Alojzy de 229
Tomaszewski Michał 59
Tomaszewski Erazm de 229
Tomkowicz Jan 266
Topij-Stempińska Beata 26, 70, 97, 131,
137, 140, 156, 160, 163, 201, 202,
211, 212, 231–234, 246, 250, 253,
256, 272, 279, 297
Topolnicki Franciszek 163, 164
Topolski Jerzy 27, 30, 35–37
Topór-Kisielnicki Jerzy 325, 326
Torosiewicz Józef 207
Tracz Mariola 152
Trautman Leopold 85
Trelińska Barbara 27
Trzaskowska z Piaseckich Balbina 125
Trzaskowski Bronisław 125, 187, 338

432

Trzaskowski Rafał 125
Trzciński Józef 235
Trzciński Maksymilian 126, 265
Trzciński Teofil 294
Trzecieski Jan 260
Turkiewicz Bazyli 195
Turkiewicz Teodor 195
Turkiewicz Tomasz 195
Turkuł Władysław 229, 235
Turkułł Jerzy Michał 48
Turno Karol 201
Turowicz Władysław 329
Tyburowski Wiesław 265
Tyc Antoni 150, 151
Tychowski Szymon 161Tymiński Maciej 249
Tyrowicz Marian 83, 124, 200

Ujejski Józef Mieczysław 316, 317
Underka Rudolf 329
Urban Stefan 329
Urbańczyk Tadeusz 319
Urbański Antoni 245
Uruski Seweryn 201, 204, 205, 207, 213,
217, 236, 243, 244, 251, 259
Ustrzycki Włodzimierz 235
Ustyanowicz (Ustianowicz) Mikołaj 205
Uylaki Michał 217Uznański Antoni 127
Varga Júlia 203
Veit Aleksander 199
Vivier Aleksander 144
Wagner Karol 229
Wajda (Wayda) Władysław 327
Walczyna Filip 48
Walewski-Colona Stanisław 330
Walkusz Jan 60
Wallisch Józef 327
Wałęga Agnieszka 184
Wandycz Piotr 11, 161
Warantowicz Franciszek 279
Warantowicz Jan 279
Warantowicz Michał 279
Warchałowski Józef Marian 307

Indeks osób

Warchałowski Stanisław 321
Warecki Michał 122
Warnecki Janusz 288, 290, 292–294,
297, 319, 320
Warol Alojzy 169
Wartanowicz Eugeniusz 208
Wartanowicz Jan 279
Wartanowicz Józef 329
Wartanowicz Michał 279
Warteresiewicz Aleksander 279
Warteresiewicz Stefan 279
Wasyl Franciszek 12
Wasylewski Stanisław 230
Wawreschka Józef 59
Wawrzyn Jan 195
Wdziękoński (Wdziękowski) Tomasz 319
Weinfeld Ignacy 12, 29, 194
Weniger Franciszek 89
Weninger Aleksander 59
Werecki Konstanty 122
Wereszycki Henryk 15, 16
Wernicki Kazimierz 253
Wesołowska Małgorzata 250
Wessely Józef 96
Wex Gustaw 319
Węgliński Józef de 229
Wierzbicki Edmund 300
Wierzbiniec Wacław 22
Wierzchowski Edgar 236
Wierzchowski Julian 236
Wierzyński-Wirstlein Kazimierz 328Więckowski Hipolit 122
Wilczek Romuald 310
Wilczyński Stanisław 330
Wilski Zbigniew 320
Wilusz Antoni 307
Winnicki Pius 236
Wiórkiewicz Helena 220Wiśniewski Adam 122Wiśniewski Edward 232
Wiśniewski Konstanty 279
Wiśniewski Witold 255
Wiśniewski Władysław 265Wiśniowski Tadeusz 265
Witkowicki Wiktor de 200
Witkowska Alina 219

Indeks osób

Witosławski Bronisław 263
Witosławski Bruno 235
Witwicki Jan 236
Witwicki Józef 236
Wiwulski Antoni 294, 320
Wład Mikołaj 235
Włodarczyk Tadeusz 169Wnęk Jan 187
Wodzicki Piotr 232
Wogtechowski Józef 96
Wojtas Eugeniusz 307
Wolańczyk Maria 25, 104Wolański (Woleński) Erazm 231, 235Wolański (Woleński) Mikołaj 231, 235
Wolski Ludomir 329
Wołczański Józef 195, 196, 255
Wołowski Tadeusz 320
Worcester Thomas 42
Woroniecka z Jordanów Apolonia 264
Woroniecki August 210
Woroniecki Franciszek 264
Woroniecki Michał 211
Woroniecki Mieczysław 211, 263, 264
Woroniecki Teofil 211
Woroniecki-Korybut Paweł 213, 232
Wosiek Maria 320
Woszczyński Bolesław 249
Wosztyl Ryszard 114
Wright Jonathan 42, 90
Wróblewski Alfred 256
Wszelaczyński Adam 258
Wszelaczyński Leo de 229
Wszelaczyński Seweryn 261, 262
Wszelaczyński Władysław 31, 184, 234
Wyrozumski Jerzy 140, 250
Wysocki Józef 259, 263, 265
Wysocki Michał 232

Zabawski Wilhelm 122

Zabdyr Władysław 307
Zabłocki Karol 329
Zaborski Władysław 161
Zacharewicz Ignacy 59
Zachariasiewicz Franciszek 53, 67, 85
Zachariewicz Julian 282
Zachariewicz Julian Edwin 321

433

Zachorska z Gołuchowskich Maria 210,
240
Zagórski Józef 236
Zagórski Michał 236
Zahn Lövinhaid Jan de 203
Zahorski Władysław 245Zając Paweł 109Zajączkowski Franciszek 126Zajączkowski Stanisław 248
Zaleski Józefat 59, 89, 96, 97
Zaleski Tadeusz 207Załęski Stanisław 24, 44, 49, 69, 82, 95,
103, 104, 106, 111, 118, 119, 122,
123, 132, 137, 162, 200, 202, 203,
225, 226, 254Załęski Stefan 84, 89, 234
Zamorski Krzysztof 12
Zaremba Gustaw 201, 247, 272, 299
Zaremba Kazimierz 126
Zaremba Stefan 272
Zaremba Wacław 247, 272
Zaremba z Bibersteinów-Białkowska Maria 247, 272
Zaręba Wojciech 122
Zasadzki Henryk (pseud. Modrzewski
Henryk) 320
Zaszkolniak Leonid 22
Zawadil Wacław 171
Zawadowski Józef 205
Zawadzka Krystyna 320
Zawadzki Andrzej 228, 229
Zawadzki Antoni 236
Zawadzki Piotr de 229
Zawadzki Franciszek 104
Zawadzki Ignacy 217
Zawadzki Józef 250
Zawadzki Marcin 217, 236
Zawadzki Piotr 229
Zawadzki Tadeusz 330
Zdrada Jerzy 243, 261
Zerboni di Spozetti Alfons 126
Zerygiewicz Grzegorz 279
Zerygiewicz Józef 279
Zerygiewicz Mieczysław 279
Zgórski Alojzy 262
Ziegler Grzegorz Tomasz 43434

Zieleniewska z Ciechanowskich Jadwiga
284
Zieleniewski Edmund 184
Zieleniewski Edmund Jan 284
Zieleniewski Ludwik 220, 321
Zieleniewski Wiktoryn 284, 322
Zieliński Edward 247
Zieliński Zygmunt 137
Ziembiński Włodzisław (Władysław)
320
Ziemiałkowski Florian 251, 252, 262,
315, 338
Ziemiałkowski Jan 229, 231, 251Zięba Andrzej A. 123
Zimmermann Peter 69, 180
Zoellner Feliks 122
Zoellner Wiktor 122

Indeks osób

Zoll Fryderyk 250
Zosel Feliks 144
Zranicki Jan 55
Zranicki Józef 49
Zwolska Wanda 151
Zygmuntowicz Zygmunt 262

Żabko-Potopowicz Antoni 324Żarlikowski Władysław 122, 123Żubr Aleksander 250
Żuławski Franciszek 122Żurowski Stanisław 289
Żychliński Teodor 75, 81, 201, 243, 250,259
Żywczyński Mieczysław 18, 265Żywicki Klemens 122Żywicki Kornel 126

Students of Jesuit Educational Institutions
in Galicia in the 19th Century:
A Collective Portrait
Summary
The publication entitled Students of Jesuit Educational Institutions in
Galicia in the 19th Century: A Collective Portrait is a monograph of historical-pedagogical nature. The dissertation is related to my research on thehistory of educational institutions. One of such institutions is a school
which gathers a social group, i.e. a school community, the most important part of which are students themselves. School reality may be perceived
from different points of view. One of them focuses on the school as a specific place of creating a new group of people, i.e. the student community.
Due to its nature, such a community – because of strictly established timeframes – is unstable and changing, but it always has some permanent features that make it possible to distinguish it from other groups. It is because each student is a person with their own, individual features, but – at
the same time – he or she is a part of a community of people who, due totheir long, common stay in one place (often for several years) and similarschool experience, have much in common. Therefore, the objective of myresearch is the attempt to learn about the students of the Jesuit educational institutions in the 19th century Galicia against the background of
educational, social, political, and cultural changes of the time, as well as
to create the collective portrait of those students.
My research area includes the period of more than 90 years. In thefirst half of the 19th century, the Jesuits conducted a junior high school,a boarding school, and a study of philosophy in Ternopil in 1820–
1848, as well as a junior high school in Nowy Sącz (1838–1848) anda boarding school for gentry in Lviv (1839–1848). In the second halfof the 19th century they also opened a boarding school for gentry in
Ternopil (1853–1887) and the Scientific and Educational Centre inBąkowice near Khyriv (1886–1914). The starting point of my researchis the year 1820, when the Jesuits first appeared in the country of the
Habsburg dynasty, and the final date of my analyses is 1914. Such institutions brought up and educated a lot of students who later played

436

Summary

an important role in different areas of political and social life, not only
in Galicia.
Taking into account the subject of the dissertation, as I have alreadymentioned, what I presented in my work are the students of the Jesuit
educational institutions, and – more precisely – their collective portrait.
Thus, I attempted to capture common and characteristic features of that
community. At the same time, I presented it within a broader educational context, from the perspective of the place and people (teaching staff ),and the adopted educational methods in the Jesuit schools.
One of the main stages of the adopted procedure of biographicalresearch was collecting and ordering the basic biographical data. I had
to order them according to the main biographical aspects: personal
data (first name and surname, date and place of birth and death, social origin); education (schools, university) and further activity (professional, social, political activities). One of the most important aspects included specifying time and territorial frames of the research,and to specify the period in which the analysed community members
stayed within the same school environment. Adopting such a courseof research procedure, I searched for important biographical data ingovernment files (state and school ones), diaries, obituaries, earlier biographical works and visual documents. I believe that such kind ofanalysis makes it possible to learn as much as possible about a given
community of students and to outline their collective portrait. Fromthe point of view of the adopted research assumptions, it was important to capture the role and meanings of those student communities
in the life of the Galician society in the 19th century. Drawing sucha portrait seems possible because the students of those institutions
were not only linked by the place of studying, but also by relatively
lasting bonds based on interiorised values acquired in the process ofeducation and upbringing in the Jesuit educational institutions.
While analysing the collected sources, in my publication I distinguished two main parts: the first one, which includes chapter I and II,
and the second one, i.e. chapter III and IV. The first part includes thecharacteristics of Jesuit educational institutions functioning in Galicia
in the 19th century. In the first two chapters, on the basis of the available sources and their descriptions, I discussed the functioning of edu­
cational institutions within the above mentioned period of time, andSummary437

I listed their specific features, taking into account both the characteristics of the teaching staff and the adopted educational and didactic assumptions. Those issues were analysed within the context of the socialand political situation of the contemporary Galicia. In my analyses, I also
paid attention to the local situation. Such a strategy made it possible forme to know the external factors that influenced the functioning of theJesuit educational institutions. Adopting such a structure of the work
seems justified, because those institutions were important for shaping
the students’ personalities, and often influenced their further lives.
Also, in the first chapter I attempted to outline the collective portrait of the students of the Nowy Sącz junior high school and the Lviv
boarding school. Describing the activity of those two institutions andsketching the collective portrait of the student communities is important because it leads to the significant conclusion that the Jesuits did
not only teach and bring up youth from upper social classes, but also
from lower ones. The history of such institutions confirms that the Jesuits of Galicia took up different educational challenges.
While outlining the history and image of the educational environment of the students of the Jesuit educational institutions, I aimed atproving the existence of an educational environment understood asa relatively stable system of individuals, groups and communities ofpeople, which influence the activity and behaviour of a person. In otherwords, a detailed analysis of the infrastructure accompanying the students’ everyday life helped me understand where and with whom (inrelation with whom) the students’ views and experiences were shaped,
and what (and/or who) could influence the most important choices
they made in their lives. We should remember that the educational
environment itself also influenced the nature of a given community.
In the second part of the dissertation I described the portrait of
the student community of the Jesuit educational institutions in Ternopil and Khyriv. In chapter III I focused on the portrait of the student
community of the schools from Ternopil, and in the last chapter – on
the portrait of the Khyriv students. The above mentioned collective
portraits of Ternopil students and Khyriv students were presented
according to the following categories: family environment, parents’place of residence (territorial origin), religious origin, social origin,school experience of the analysed students, as well as their choices in438

Summaryfurther life. Using the available materials, I attempted to carry out pedagogical and sociological characteristics of given student communities
according to the their social, religious and national origin. The groupof analysed students included the representatives of almost all social
classes. Some of them belonged to the political elites of Galicia. They
represented different groups, parties and worldviews. However, weshould remember that building the 19th century society the portrayedstudents were a part of, took place in Galicia, which was in fact deprived of political independence, and the inhabitants of which were
subjects of a foreign monarch. There is no doubt that such situation
also influenced the students’ attitudes and opinions on social, politicaland national issues in their adult lives.
Many of the students described in my work studied in those institutions for just a year or two; others stayed at schools until their final exams. Young people came to Ternopil or Khyriv from towns and villages
located even a few hundred kilometres away. Parents decided to send
their sons so far from their family homes because they knew that theJesuits would give them not only good education, but also upbringing
based on traditional values. Among the students of the Jesuit educational institutions there were the representatives of aristocracy, landholders (craftsmen, merchants, bankers), intelligentsia (clerks, doctors,
lawyers, painters, writers), bourgeoisie (manufacturers, businessmen),as well as peasantry. Their common feature was the membership in thecommunity of students resulting from the fact that they belonged to
the group of students of a given educational institution. Due to theeducational environment, formal and informal relations between thestudents and their teachers are also important. What seems the mostimportant are the relations among the students, i. e. the resulting mutual bonds and friendships which constituted the foundations for further
contacts in the adult life. Such friendly contacts are confirmed by themeetings of the former students of the Jesuit educational institutions“after years”. The first meetings of such kind were held upon the initiative of the graduates of the Lviv boarding school for gentry. Other meetings were organised by the student community from Ternopil, and later– by the Khyriv junior high school graduates. They were both meetings of friends studying in one class, and huge meetings of all graduates
organised on the occasion of different anniversaries, e.g. the meetingSummary439

of Ternopil students in 1906 on the 50th anniversary of opening theboarding school for gentry, or the meeting on the occasion of the 25th
anniversary of the Khyriv centre. Such meetings were documented, alsowith visual materials, which makes it possible for us to see the official
side of the past school life of students from Ternopil and Khyriv, as
well as the career choices they made. Another significant sign of strong
friendships made during school years were the letters sent to the editorial board of the periodical From Khyriv (later: The Khyriv Quarterly),
and the creation of the Association of Ex-Students of Khyriv School
in 1911. Different branches of the Association were opened in several
cities so that the graduates of the Jesuit educational institutions could
meet to talk about school times, check what is new in the lives of theirfriends, and to give some interesting lectures and speeches.
One of the important aspects of the Jesuits’ educational activity
was the integration of the process of upbringing and education. The
basic objective of education in the Jesuit schools was to shape an energetic and active Catholic acting to the benefit of the Catholic Church.
Other important aspects included the maintenance of national identity1 and – perhaps not ostentatious, but pro-Polish – patriotic education of the youth. Such integrity of the above mentioned processes wasreflected in the motto of the Khyriv educational centre: Deo, Patriae,
Amicitiae. If we assume that – as Czesław Majorek said – the collective
portrait is the sum of individual portraits, one has to note that, irrespective of the period in which a given Jesuit school was functioning,it always was the forge of intellectual elite.
The graduates of the Jesuit schools came from different places.
Sometimes they were from different countries. They usually belonged
to the same social class – landholders or intelligentsia, and their families had a similar social and financial status. However, there were also
students for whom studying in the school was the chance for social
promotion. The graduates of those schools were called Ternopil students (“Tarnopolczycy”) or Khyriv students (“Chyrowiaks”).

	It should be emphasized that national minorities were also respected (e.g. the mi­
nority of Ruthenians), the example of which was introducing the Ruthenian language into the agenda of afternoon classes and employing a teacher of this language.

1

440

Summary

The graduates of the Jesuit educational institutions acted in theirlocal environments, belonged to the regional associations, e.g. economic ones, initiated changes and wrote articles promoting new solutions in economy. They participated in political, social and cultural
life of Galicia. They were among those who fought for the independence of Galicia within the Austro-Hungarian monarchy. They canbe treated as pioneers in many areas of science (electro-technology,
medicine, architecture, volcanology, geography, etc.), they belonged
to the intellectual elite (professors, writers, journalists), and they
worked as teachers of the next generations, like Buzath or Trzaskowski.
The knowledge obtained in the Jesuit educational institutions made it
possible for them to continue education, get higher degrees and develop their hobbies. Among the graduates of the Jesuit educational
institutions there were high-ranking officials, politicians, first governors (Gołuchowski, Possinger) and ministers for Galicia (Grochol­ski, Ziemiałkowski), as well as clerks in various ministries and parliamentarians. Some of them were loyal to the government in Vienna,
but more often they were people who fought for the independence of
Poland. They manifested their patriotism in different manners: theywrote texts and appeals, participated in plots, or even fought in battles(national uprisings, World War I). The fact that the Ternopil students
and Khyriv students occupied different (sometimes very high) official
positions resulted, first of all, from their individual skills, talents andpossibilities, but it also proves the quality of education they were givenin the Jesuit educational institutions.
To sum it up: the research I carried out made it possible to preparea collective portrait of the students of the Jesuit educational institutions, to show their social, religious and national origin, and to describe the choices they made in adult lives. Also, such research helped
to present the way of creating the model of the society of people who
study and develop their knowledge. Moreover, on the basis of the analysed community of students, the research made it possible to trace thedirections of social changes taking place in the 19th century Galicia.
The conclusions from the research may also become a starting point
for further research on educational and professional ambitions of particular groups of the Galician society.