Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 2011; 3(1):117-141© 2011, eISSN:1309-0674 pISSN:1309-0658

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü
Human Factor in Therapeutic RelationshipRamazan Akdoğan1, Esra Ceyhan2
1

Uzm. Psk. Dan. Anadolu Üniv. Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Mrk., Eskişehir
Doç. Dr., Anadolu Üniv. Eğitim Fak. Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik ABD,Eskişehir.
2ÖZETTerapötik ilişki kuramsal dayanaklar doğrultusunda yapılandırılmış, profesyonel bir ilişkidir. Bu ilişki aynı zamanda, iki insan arasında gelişen ve her iki
tarafın kişiliklerinin ve tutumlarının kaçınılmaz bir biçimde etkili olduğu bir
etkileşimi içeren kapsamlı, karmaşık ve özgün bir ilişkidir. Aktarım ve karşı
aktarım yoluyla ortaya çıkan terapist-danışan etkileşimi özellikle psikanalitik
yönelimli yaklaşımlarda terapötik sürecin ana unsuru olarak ele alınmaktadır.
Dinamik yönelimli olmayan yaklaşımlar da terapist-danışan etkileşimine özelbir önem vermekte ve bu ilişkinin aynı zamanda iki insanın etkileşimi olduğunu vurgulamaktadırlar. Terapötik ilişkide terapist ve danışanın insan olmalarından kaynaklanan ve zaman zaman kuramsal çerçevenin dışına çıkılmasına
yol açan çeşitli karıştırıcı faktörler bulunmaktadır. Terapötik süreçte etkiliolduğu kabul edilmesine karşın, tümüyle kontrol edilmesi mümkün olmayan“insan olmaktan” kaynaklanan faktörler terapist ve danışanın kendi özgün
kişilikleri, değerleri ve terapötik süreçte bilinçli veya bilinçsiz olarak sergiledikleri tutumları kapsar. Yapılan çalışmalar insan olmaktan kaynaklanan faktörlerin, terapötik ilişki sürecinde göz ardı edilemeyecek ölçüde etkili olduğunu
göstermektedir. Bu faktörlerin terapötik sürece olumsuz yansımalarını engellemek için etik ve kuramsal bilgi yetersiz kalabilmektedir. Bu noktada derinbir içgörü ve süpervizyon kritik bir işleve sahiptir. Bu gözden geçirme yazısı
insan olmaktan kaynaklanan ve özellikle karşı aktarımın gelişmesine zemin
hazırlayan bazı faktörlerin terapötik sürece yansımalarına odaklanmıştır.
Anahtar Sözcükler: terapötik ilişki, psikoterapi, psikolojik danışma, aktarım, karşı
aktarım
ABSTRACTTherapeutic relationship is a professional relationship that has been structured
based on theoretical props. This relationship is a complicated, wide andÇevrimiçi adresi / Available online at: www.cappsy.org/archives/vol3/no1/Çevrimiçi yayım / Published online 05 Aralık / December 05, 2010

Akdoğan ve Ceyhan

118

unique relationship which develops between two people, where both sides'
personality and attitudes inevitably interfere. Therapist-client relationshipexperienced through transference and counter transference, especially in psychodynamic approaches, is accepted as the main aspect of therapeutic process.
However, the approaches without dynamic/deterministic tendency also taketherapist-client relationship into account seriously and stress uniqueness ofinteraction between two people. Being a person and a human naturally sometimes may negatively influence the relationship between the therapist andclient and result in a relationship going out of the theoretical frame at times.
As effective components of a therapeutic process, the factors that stem frombeing human include the unique personalities of the therapist and the client,
their values and their attitude either made consciously or subconsciously.
Literature has shown that the human-related factors are too effective to bedenied in therapeutic relationship process. Ethical and theoretical knowledge
can be inefficient to prevent the negative effects of these factors in therapeutic
process at which point a deep insight and supervision would have a criticalrole in continuing an acceptable therapeutic relationship. This review is focused on the reflection of some therapeutic factors resulting from being human and development of counter transference onto the therapeutic process.
Keywords: therapeutic relationship, psychotherapy, counseling, transference, counter-transferenceTerapötik ilişki (therapeutic relationship) veya terapist-danışan ilişkisi
formal olmanın yanında insan olmaktan kaynaklanan unsurları daiçinde barındıran, karşılıklı etkileşime dayalı, kapsamlı, karmaşık veözgün bir nitelik taşımaktadır.[1-4] Bu yönüyle terapötik ilişki eş zamanlı
olarak işleyen iki ana boyuta sahiptir. Birincisi danışanın içgörü kazanması vedavranışsal değişiklikler geliştirmesini kolaylaştırmak için teorik yaklaşım ve
yaklaşıma uygun terapötik tekniklerin kullanıldığı boyut, ikincisi ise kendiliğin katıldığı gerçeklik (self-integrated authenticity) boyutudur. Kendiliğin
katıldığı gerçeklik, iki kişinin de insan olmasından kaynaklı olarak ortayaçıkan ve özellikle terapist tarafından sağlanan karşılıklı eşitlik ve saygıya dayalı
bir etkileşim sürecidir.[5] Bu etkileşim iki kişi arasında sağlıklı, güvenli veanlamlı bir bağı aynı zamanda da karşılıklı sorumluluk ve saygıyı gerektirir.[6]İki insan olarak, danışan ve terapistin farklı içsel psikolojik süreçleri ile karşılıklı etkileşimlerini içeren bu boyutta kullanılan belirli bir terapötik teknik ya
da yöntem bulunmamaktadır. Temel olan, terapistin terapötik süreçte bir
birey olarak kendiliğinden ve tümüyle var olmasıdır.[5]Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

119

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

Genel olarak terapötik ilişki formal/kuramsal bir çerçevede yürütülse deinsan olmaktan kaynaklanan etkileşim boyutunun zaman zaman formal yanına göre daha ağır bastığı dikkati çekmektedir. Nitekim terapistler üzerindegerçekleştirilen bir çalışmada, katılımcıların büyük bir çoğunluğunun danışanları ile dışarıdan ve nesnel ölçütlere göre belirlenmiş bir terapötik ilişkidense
kendileri tarafından oluşturulmuş kuvvetli ve kaliteli bir ilişkiyi tercih ettikleri
belirlenmiştir.[6] Çünkü sadece dışarıdan ve nesnel ölçütlere göre yaşanan bir
terapötik ilişkide terapist terapist rolü, danışan da danışan rolünü yaşayacak veböylece mekanikleşen bu ilişki biçimi danışana istenilen ölçüde bir yarar getiremeyebilecektir. Sonuç olarak terapötik ilişki profesyonel bir etkinlik olmanın yanı sıra temelde iki insan arasında gelişmekte ve her iki tarafın da kişisel
veya kişilik özelliklerinin kaçınılmaz bir biçimde etkili olduğu bir iletişimi/etkileşimi de içermektedir.[2]Literatürde terapist-danışan etkileşimi, aktarım (transference) ve karşıaktarım (counter-transference) kavramları ile ifade edilmektedir. En genel
anlamıyla, insanoğlunun bilinçaltı yaşantılarının ikili ilişkilerinde karmaşık bir
biçimde dışavurumu olan aktarım, hemen her iki birey arasında gelişmesi
mümkün olan bir yaşantı olsa da, terapötik ilişkide çok daha muhtemel ve
güçlü bir biçimde ortaya çıkmaktadır.[7] Aktarım, danışanın geçmiş deneyimlerini terapötik süreçte terapisti üzerinden tekrar yaşantılaması olarak tanımlanabilir. Başka bir deyişle aktarım sürecinde danışan bilinçdışı bir biçimde;
erken çocukluk dönemlerinde yaşadığı çatışmaları, arzuları ve duygularından
kaynak alan deneyimlerini terapisti üzerinden tekrar yaratmaktadır.[7] Bubağlamda aktarım sürecinde danışanın diğer insanlarla olan ilişkilerinde sorunlar yaşamasına yol açan ilişki biçimlerinin terapötik ortamda terapistle
tekrar yaşandığı diğer bir ifade ile danışanların patolojik ilişki kurma biçimlerini terapötik ortama aktardıkları söylenebilir. Bu durum ise terapiste danışanın gerçekte yaşadığı ilişki sorunları hakkında bilgi verir.[8] Öte yandan terapistin aktarıma verdiği yanıt, danışanın da kendi içsel/psikolojik süreçleri
hakkında içgörü kazanmasına ve kendini geliştirmesi için neye ihtiyacı olduğu
konusunda terapistine çeşitli ipuçları vermesini sağlar. Bu ipuçları ise terapistin terapötik süreçte izlediği yolda ilerleyebilmesine olanak tanır.
Buna karşın aktarım ilişkisi terapist ve danışan arasında olumlu veya olumsuz yönde gelişebilir. Bu noktada önemli olan aktarım ilişkisinin olumlu veya
olumsuz yönde gelişmesinden çok terapistin bu aktarıma verdiği yanıttır.
Terapötik ilişkinin gerçek bileşenleri, nesnel, gerçeğe dayalı ve aktarım etkilerinin çarpıtılması üzerinde en az yoruma açık olan elementlerdir. Bu noktada
etkili bir işbirliği için gerçek ve gerçek dışı olan özellikler ayrı ayrı olmaktan
www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

120çok bir arada ele alındıklarında gerçek terapötik etkiden bahsedebiliriz.[9]Bunu sağlayamamak, diğer bir deyişle etkili bir biçimde aktarım ilişkisini
kullanamamak ise hem terapist hem de danışan için çok zor sonuçlar doğurabilir.[7] Terapistin danışanın aktarımına verdiği yanıtın etkili olup olamayışı
kendi içsel yaşantı ve dinamikleri ile yakından ilişkilidir. Danışanın terapistüzerinden tekrar deneyimlediği yaşantılar terapistin de içsel yaşantı ve dinamiklerini tetikler. Bu ise danışanın yaşadığı aktarım sürecinin terapistin geçmiş yaşantılarını harekete geçirmesi sonucu gelişen karşı aktarım ilişkisidir.[7,10] Sonuç olarak aktarım ve karşı aktarım ilişkisi, danışan ve terapistin
iki insan olarak etkileşimlerini içermekte ve terapötik sürecin olumlu veya
olumsuz etkilenmesinde kritik bir işlev görmektedir.
Aktarım/karşı-aktarım ilişkisi veya danışan-terapist etkileşimi özellikle
psikanalitik yönelimli yaklaşımlarda terapötik sürecin ana unsuru olarak ele
alınmakta ve bu ilişkinin söz konusu yaklaşımların özünü oluşturduğu ifade
edilmektedir.[4,10,11] Öte yandan terapötik ilişkinin kalitesi ve terapötik
sürece etkilerinin, dinamik/determinist yönelimli olmayan İnsancıl, Gestaltçı,
Varoluşçu, Rasyonel-Emotif (Düşünsel-Duygulanımsal) ve Bilişsel-Davranışçı
yaklaşımlar tarafından da oldukça önemsendiği dikkati çekmektedir.[1,12-15]
Bu yaklaşımlar psikolojik yardım ilişkisinin teorik, teknik ve deneysel boyutları yanında “insan olma” faktöründen de etkilendiğini kabul etmektedirler.[14]Hatta danışan ile terapist arasındaki etkileşim ve çekicilik arttıkça terapötik
sürecin verimliliğinin de arttığı savunulmaktadır.[16] Bu açıdan bakıldığında
terapötik ilişki terapi sürecinin ana bileşeni ve en temel terapötik unsur olarakdeğerlendirilebilir.[8,17]
Terapist-danışan ilişkisinin her şeyden önce “iki insanın ilişkisi” olduğunun vurgulanması, hem danışanın hem de terapistin terapötik süreci olumlu
veya olumsuz yönde etkileyebilen “insan olmaktan” kaynaklanan özelliklerinidanışma sürecine taşıma olasılığından ileri gelmektedir. Terapötik süreci etkileyen ve sürecin arka planında yer alan bu özelliklerin, danışanın aktarım,
terapistin ise karşı-aktarım geliştirmesine zemin hazırladığı söylenebilir. Etkiliolduğu kabul edilmesine karşın, tümüyle kontrol edilmesi veya ölçülmesi
mümkün görülmeyen bu faktörlerin, terapist ve danışanın kendi özgün kişilikleri, değerleri ve bilinçli veya bilinçsiz olarak sergiledikleri tutumlarını kapsadığı söylenebilir. Bu çalışma, özellikle eklektik yaklaşımlarla yürütülen
terapötik ilişki süreçlerinde; insan olmaktan kaynaklanan ve özellikle terapistin etkililiğini bozmaya zemin hazırlayan bazı faktörlerin terapötik sürece
yansımalarına odaklanmaktadır.

Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

121

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

Terapötik süreçte insan olmaktan kaynaklanan faktörleri irdelemek amacıyla gerçekleştirilen bu tarama çalışmasında Türk Psikiyatri Dizini,
EbscoHost, Science Direct, SocIndex with Full Text ve ERIC gibi çok sayıda
veri kaynaklarını tarayan Anadolu Üniversitesi veri tabanları toplu tarama
motoru (Central Search and Article Linker), TÜBİTAK Ulakbim Türkçe
Veri Tabanı arama motorları kullanılmıştır. Arama “insan olarak terapist/psikolojik danışman ve danışan”, “terapi”, “psikolojik danışma”,“terapötik ilişki”, “aktarım”, “karşı-aktarım” anahtar kelimeleriyle yapılmış ve
tam metin olarak ulaşılabilen araştırma makaleleri ve tezler ile tarama çalışmaları değerlendirilmiştir. Ayrıca psikoterapi teori ve uygulama kitapları, süreli
psikiyatri, psikolojik danışma ve psikoloji dergileri konu başlıkları çerçevesinde incelenmiştir. Taramalar sonucunda elde edilen bilgiler ışığında bu yazıda
öncelikle, terapötik süreçte terapist ve danışanın iki insan olarak eşit olmaları
ve bu eşitliğin sürece yansımaları, daha sonra terapötik süreci etkileyen insan
olmaktan kaynaklanan faktörler (cinsiyet, cinsiyet rolleri, külütrel değerler,din, ahlaki tutum, terapistin kendi yaşantıları v.b.) incelenmiştir.

Terapötik İlişkide Eşitlik
Terapist-danışan ilişkisinin terapötik süreci etkileyen en önemli özelliklerinden birisi, terapistin profesyonel, danışanın ise yardım alan kişi olmasına karşın her ikisinin de insan olarak eşit olmasıdır. Literatür incelendiğinde özellikle hümanistik (insancıl) yönelimli terapötik yaklaşımların terapist ve danışanı
-tarafların farklı rollerine rağmen- iki eşit insan düzeyinde tutmak için özel birçaba sarf ettikleri görülmektedir. Bu yaklaşımı benimseyen terapistlerin yardım sürecinde insan olmaktan kaynaklanan faktörleri daha çok dikkate aldıkları [13] hatta hümanistik yaklaşımların bu anlayışının araştırma sonuçları ile
desteklendiği görülmektedir. Örneğin; Lichtenberg ve arkadaşları [18] danışan-terapist ilişkisinin etkili olmasında, ilişki kontrolünün veya üstünlüğün
kimde olduğunun hem terapist hem de danışanlar açısından ilişkinin kalitesini
belirleyici bir faktör olmadığı yönünde araştırma bulgularına ulaşmışlardır.
Hümanistik yaklaşımlar, danışanın kendi gelişimini sağlama gücüne sahipolduğunu varsaymaktadırlar. Bu nedenle danışanın ihtiyacı bir otoritedenyaşamını düzenlemeye yönelik öğüt almak değil, sadece terapistin gücünü
kendi gelişimi için kullanmaktır.[11] Bu süreçte eşitlik bozulmadan danışanın
terapistten yararlanması öngörülmektedir.
Öte yandan terapötik süreçte zaman zaman danışanlar, terapistlerine ya insanüstü ya da aşağılayıcı anlamlar yükleyebilmekte ve terapistlerinden gerçekçi
www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

122

olmayan beklentiler geliştirebilmektedirler.[19,20] Benzer biçimde danışanlar
gerçek yaşamlarındaki ilişki biçimlerini sürecin ilk oturumlarından itibaren
terapistleriyle geliştirme eğilimine girmekte ancak özellikle başlangıç oturumlarında terapistle kurdukları ilişkiyi idealize ederken diğer ilişkilerini değersizleştirebilmektedirler.[8] Zaman zaman, danışanların terapistlerine yönelikçeşitli tutumları nedeniyle eşitlik ilkesi pratik anlamda geçerliğini yitirebilmektedir.
Terapötik ilişkide eşitlik, kuramsal olarak terapistten beklenen rollere bağlı
olarak da bozulabilmektedir. Örneğin etkili bir terapistin terapötik süreçtebirçok terapötik beceri yanında -danışana yararlı olacağını düşünüyorsa- içten
bir şekilde kendini açması da beklenmektedir.[21-25] Diğer bir ifade ile danışan ve terapistin eşit olması gerektiği yönündeki anlayış, terapi sürecinde danışanın yararına olması koşulu ile terapiste kendini açma sorumluluğunu getirmektedir.[24] Yapılan çalışmalar terapistin kendini açmasının hem danışanların hem de terapistlerin gözünde terapötik hedeflere hizmet eden bir durumolduğunu göstermektedir. Örneğin 94 danışanın terapistlerinin kendilerini
açmalarıyla ilgili görüşlerinin alındığı bir çalışmada terapistlerinin kendileriyle
kurdukları gerçek ilişki ile olumlu terapötik sonuç arasında pozitif yönde veanlamlı düzeyde ilişki bulunmuştur.[21] Diğer bir ifade ile terapistlerin kendilerini terapötik hedeflere uygun bir biçimde açmaları danışanların terapi sürecinden yararlanma düzeylerini arttırmaktadır. Çalışmada terapistlerinin kendilerini yeteri kadar açtıklarını düşünen danışanların, terapistlerinin kendilerini
yeteri kadar açmadıklarını düşünen danışanlara göre terapiden daha fazla yarar
gördükleri ve kendileri ile kurdukları gerçek ilişkilerin daha güçlü olduğunu
belirttikleri belirlenmiştir. Sonuçlar terapistlerin danışanların sorunlarıyla
ilişkili alanlarda kendileri hakkında bilgi verme ve kendilerini açmaları gerektiğini göstermektedir.[21] Benzer başka bir çalışmada da,[22] terapi sürecinde
terapistin kendisini açmasının terapinin yapılandırılmasında etkili olduğu,danışanı sorunlarını sürece getirmesi bakımından cesaretlendirdiği dolayısıyla
da danışanın da kendini daha rahat bir biçimde açmasını sağladığı belirlenmiştir. Terapistlerle yapılan bir çalışmada katılımcıların büyük çoğunluğunun
kendini açmayı terapötik sürecin verimliliğini arttıran bir faktör olarak gördüğü belirlenmiştir.[25] Terapistler, kendini açmanın danışanla diyalogu başlatmaya hizmet ettiğini, terapötik süreçte kültürel faktörlerin daha iyi anlaşılmasını sağladığını ve kendilerini açmalarından sonra danışanlarının da kendilerini açmaya daha istekli davrandıklarını belirtmişlerdir.
Terapistin kendini açması öncelikle terapötik ilişkinin formal ve katılıktan
kurtulup iki insanın ilişkisi olmasına hizmet etmektedir. Kendini açma danıPsikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

123

Terapötik İlişkide İnsan Faktörüşana terapistin de mükemmel olamayabileceğini gösterdiğinden onun dahagerçek ve daha insan olduğu izlenimine yol açmaktadır. Terapistin danışan
üzerinde bıraktığı bu izlenim hem bir insan hem de bir profesyonel olarakrollerinin olumsuz algılanmasına da yol açmamaktadır. Bu şekildeki bir kendini açma biçimi danışan gözünde terapistin üstünlüğüne dönüşmemekte vedanışan terapistle arasındaki farkın bir güç farkı olmadığını anlamaktadır.
Ayrıca bu yolla terapötik süreç ve danışanların ihtiyaçlarının nasıl giderilebileceği hakkında bazı pratik uygulama olanakları da ortaya çıkmaktadır.[22]Kendini açma, terapistin terapi sürecinde bir profesyonel olmanın yanında bir
insan olarak da bulunması gereğini doğurmaktadır.
Buna karşın terapistin kendi duygu ve düşüncelerini danışanına ne şekildeve ne ölçüde açacağı bir sorundur ve kendini açmanın nesnel bir ölçüsü yoktur. Nitekim kendini açmanın içeriği ve düzeyi hem danışana hem de terapiste göre farklılıklar gösterebilmektedir.[26] Aynı şekilde terapistin kendini
açması farklı danışanlar tarafından farklı biçimlerde değerlendirilebilmektedir.
Kimi danışanlar terapistlerinin kendilerini açmalarını gerekli ve yararlı görürken, kimileri terapistlerinin kendileri ile ilgili bilgi vermelerini ‘can sıkıcı’olarak değerlendirmekte ve terapötik ilişkinin profesyonel olmaktan çıktığı
hissi verdiğini belirtmektedirler.[22] Egan’a göre, kendini açmanın tek ölçüsü
etik ilkelere bağlı kalmanın yanında, terapist-danışan etkileşiminin o anki
durumudur.[23] Terapist-danışan ilişkisinin eşitlik temelinde kurulması sonucunda terapistin kendini açması her ne kadar terapi sürecinin verimliliği
üzerinde olumlu bir etkiye sahipse de, terapistin bu eşitliği terapötik hedeflere
hizmet edecek biçimde kullanması gerekmektedir. Aksi durumda terapistin
bilinçsiz bir biçimde kendini açması terapötik sürecin verimliliğine ciddi zararlar verebilir.[23] Terapötik ilişkide eşitlik varsayımından doğan ‘kendiniaçma gerekliliği’ kendi içinde bir paradoks yaratabilmekte ve danışan veya
terapistten kaynaklanan nedenlere bağlı olarak istenmeyen sonuçlara yol açabilmektedir.

Terapötik İlişkide Sınır Koyma
Terapötik süreçte eşitliğin bozulmasına yol açan faktörlerden birisi de terapistin profesyonel işlevini yerine getirebilmesi için danışanı ile arasına sınır(boundary) koyması gerekliliğinden kaynaklanmaktadır. Terapist, danışanının
terapötik sürecin istendik yönde ilerlemesini engelleyen tutumları ile başaçıkmak ve hem kendisinin hem de danışanının süreçteki rollerini yerine getirebilmesini sağlamak için terapötik süreci yapılandırmaktadır. Bu da danışanıyla arasına sınır koymasını gerekli kılmaktadır. İlişkide sınır kavramı terapiswww.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

124tin, danışanının sürecin gerekliliklerine uygun davranmasını ve uygun tutumları sergilemesini sağlama becerisine işaret etmektedir. Danışandan beklenen
uygun davranış ve tutumlar ise ideal değerler, kuramsal çerçeve ve terapinin
asgari koşullarına göre belirlenmektedir.[27] Bu bağlamda sınır koyma aynı
zamanda danışan ve terapistin sergilemeleri gereken, keskin çizgilerle belirlenmiş rollerin dışına çıkamamalarına yol açmakta ve insanları erkek-kadın,genç-yaşlı, heteroseksüel-homoseksüel ve engelli-engelsiz gibi kategorilere
ayırmaktadır. Diğer bir ifadeyle sınır koymak, birilerini içerde tutarken diğerlerini de dışarıda bırakmayı zorunlu kılmaktadır. Bu ayrım kişileri terapiye
almak veya almamak noktasına kadar gidebilmektedir.[27]Terapist ve danışanın arasına sınır konması her ne kadar karmaşık bir sorunsa da danışanıyla çalıştığı konunun diğer bir ifade ile merkezdeki konunun
ne olduğunun tam olarak farkında olan bir terapist bu sınırın nasıl konulması
gerektiğini ve etkili bir sınırın ne olduğunu belirleyebilir.[26] Ancak bunu
yapmak çok kolay değildir çünkü terapötik süreçte birçok farklı durum farklı
düzeylerde gelişebilir. Bu da terapistin bu sınırı belirlemesini zorlaştırabilir.
Burada en önemli nokta terapistin danışanıyla kurduğu ilişkinin sembolik
anlamının farkında olması, bu ilişkinin danışana ne kazandırdığını bilmesi vedanışanıyla kurduğu ilişkinin kendisine mi yoksa danışanına mı iyi geldiği
konusunda açık bir anlayış kazanmasıdır. Sınır koymanın bir yolu da her birdanışan için bu sınırın düzeyinin farklılığıdır. Bu bağlamda sınır her bir danışana ve teorik yaklaşıma göre farklılıklar gösterecektir. Bu sınırın kuramsal
yaklaşıma göre mi yoksa danışanın ihtiyacına göre mi olduğu çok önemlidir.
Bu noktada terapist terapötik süreçte oluşan sembolik ilişki ve gerçek ilişki
arasındaki dengeyi iyi kurmalıdır. Konulacak sınırı da buna göre belirlemelidir. En genel anlamda konulacak sınırın danışanın ihtiyaçlarına hizmet edecekkoşullara göre belirlenmesi gereklidir.[26]Kısaca, bir taraftan danışanların terapiste ilişkin gerçekdışı beklenti ve yüklemelerinin olması [19, 20] bir taraftan terapistin süreçte danışana kendini
açması [21-25] diğer taraftan da danışanıyla arasına bir sınır koyması gerekliliği [26,27] bir yönüyle terapötik amaçlara ulaşmayı kolaylaştırırken diğer
yönüyle sürecin verimliliğini düşürebilmektedir. Terapötik ilişkinin doğasından kaynaklanan bu durumlar terapist-danışan eşitliğinin sağlanmasını güçleştirmekte ve insan olmaktan kaynaklanan değişkenlerin sürece karışmasına yol
açmaktadır. Kuramsal açıdan terapist-danışan ilişkisinde eşitlik öngörülmesinekarşın, uygulamada bu eşitliği tümüyle sağlamak çoğu zaman mümkün olamamaktadır. Terapistin birbiriyle çelişebilen bu durumlarla başa çıkma bece-

Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

125

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

risini sergileyebilmesi için uyması gereken nesnel bir ölçüt de olmadığından,çoğu zaman kendi kararlarıyla baş başa kaldığı söylenebilir.

Terapötik İlişkide Cinsiyet ve Cinsiyet Rolleri
Cinsiyet (gender) ve cinsiyet rolü (gender/sex role) insan olmaktan kaynaklanan temel özelliklerdendir. Terapötik süreçte cinsiyet ve cinsiyet rolü üzerine
yapılan araştırmalar; bu iki özelliğin terapötik etkileşim ve müdahaleleri etkilediğini, cinsiyet ve cinsiyete özgü karakteristik tutumların bazen yararlı bazen
de terapötik sürecin önünde engel teşkil ettiğini göstermektedir. Kimi araştırmacılar sahip olunan cinsiyet ve cinsiyet rolünün terapisti farkında olmadan
yönlendirebildiğini belirtmektedirler.[28] Pek çok terapistin kendi cinsiyetinden olmayan danışanları sürece alma eğiliminde olması; cinsiyetin, danışanın
terapi sürecine alınması aşamasında dahi önemli bir özellik olduğunu göstermektedir.[29] Öte yandan danışanlar açısından da terapistin cinsiyetininönemli bir değişken olduğunu gösteren çalışmalar bulunmaktadır. Yapılan birçalışmada kimi kadın danışanların; erkek ve kadınları birbirleriyle mücadele
halinde yaşayan birer taraf olarak algıladıkları ve erkek olan terapistlerini diğer
taraf olarak değerlendirdikleri için süreci terk ettikleri belirlenmiştir.[7] Kimi
kadın danışanların ise bu nedene bağlı olarak terapistine güvensizlik duyduğu,onun da diğer erkekler gibi kendisini terk edebileceği korkusu yaşadıkları
ortaya çıkmıştır.
Berzins, terapistin cinsiyet rolü eğiliminin terapötik hedeflerin anlamlarının belirlenmesinde çarpıtmalara yol açabileceğini, danışanlarını değerlendirmede karıştırıcı bir faktör olabileceğini dolayısıyla da terapötik sürecin, terapistlerin cinsiyet rolü eğilimlerinden kaynaklanan tutumlarından etkilenebileceğini vurgulamıştır.[28] Diğer yandan, cinsiyet rolünün biyolojik cinsiyet
temelinde gelişmesi [30,31] ve çoğu kişinin sahip olduğu biyolojik cinsiyetle
uyumlu bir cinsiyet rolü sergilemesi [32] bu iki değişkenin terapötik sürece
etkileşim halinde yansıması sonucunu doğurmaktadır. Nitekim terapötik
süreçte erkek ve kadın terapistlerin toplumsal cinsiyet kalıp yargılarına uygun
biçimde, örneğin kadın terapistlerin koruyucu, erkek terapistlerin ise problem
odaklı davrandıkları belirtilmektedir.[33]Literatürde, terapötik süreçte terapistin cinsiyeti ve cinsiyet rolünün önemini açık bir şekilde ortaya koyan çeşitli araştırmalar bulunmaktadır.
Terapötik süreçte cinsiyetin işlevi üzerine yapılan bir çalışmada, kadın terapistlerin erkek terapistlere göre danışanlarıyla etkileşimde daha pasif ve dahaaz yönlendirici davrandıkları belirlenmiştir.[34] Bir başka çalışmada ise erkek
www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

126

ve kadın terapistlerin terapötik işbirliği kurmada birbirinden farklı tutumlar
içinde oldukları, örneğin kadın terapistlerin erkek terapistlere göre profesyonel
terapist-danışan ilişkisini korumakta daha başarılı oldukları gösterilmiştir.[29]Buna karşın kadın terapistlerin erkek terapistlere göre özellikle güvensiz, pasif
ve bağımlı danışanlara karşı daha fazla olumsuz aktarım geliştirdikleri bu nedenle de bu tür danışanlarla çalışmada daha fazla zorlandıkları belirlenmiştir.
Kadın terapistlerin önemli bir çoğunluğunun geleneksel kadın rollerinden
sıyrılarak girişken ve bağımsız olmayı gerektiren bir rol üstlenmiş oldukları
ancak pasif ve bağımlı özellikler gösteren danışanların terapistlerin bu rolleri
ile ilgili iç çatışmalar yaşamasına yol açtıkları belirtilmektedir. Bu nedenle defazla pasif ve bağımlı olan danışanlar kadın terapistlerin karşı aktarım geliştirme eğilimlerini güçlendirmektedirler.[35] Terapistlerin cinsiyet rollerinin
terapötik sürece etkilerine odaklanılan bir çalışmada, androjen cinsiyet rolü
sergileyen terapistlerin danışanlarına diğer cinsiyet rollerine sahip terapistlere
göre daha hassas yaklaştıkları, bunun da terapi sürecini ve sonuçlarını olumlu
yönde etkilediği belirlenmiştir.[36] Cinsiyet rolü ile ilgili yapılan diğer birçalışmada ise danışanların bir arkadaşlarını terapistlerine yönlendirmek söz
konusu olduğunda, cinsiyet rolü ayrışmamış olan terapistlerin, androjen cinsiyet rolüne sahip terapistlere göre daha az önerildiği belirlenmiştir.[37] Tüm
bu çalışmalar, terapistin cinsiyeti ve cinsiyet rolünün terapötik sürecin heraşamasında göz ardı edilemeyecek ölçüde etkileri olduğunu göstermektedir.
Terapötik süreçte sadece terapistin değil danışanın da cinsiyet ve cinsiyet
rolü önemli bir faktördür. Nitekim psikolojik yardım arama eğiliminin dahi
sahip olunan biyolojik cinsiyet ve cinsiyet rolüne bağlı olarak değişebildiğini
gösteren araştırmalar bulunmaktadır. Üniversite öğrencilerinin profesyonel
psikolojik yardım arama eğilimlerinin cinsiyet ve cinsiyet rolüne göre farklılaşıp farklılaşmadığının incelendiği bir araştırmada kadın üniversite öğrencilerinin erkeklere göre psikolojik yardım almaya hem daha olumlu baktıkları hem
de bu yardımı alabildikleri ortaya çıkmıştır.[38] Öte yandan sıkıntılarını toplum içinde göstermemeleri gerektiği yönündeki toplumsal öğretinin, özellikle
erkeklerin terapi sürecinde acılarını ve sıkıntılarını daha az şekilde dile getirmelerine yol açtığı, bu nedenle de ideal terapi ile erkek olmanın zıt kutuplarda
bulunduğu iddia edilmektedir.[39] Bu açıdan bakıldığında terapistlerin danışanlarının cinsiyetleri ve cinsiyet algılarından kaynaklanan zorluklarının da
farkında olmaları gerekmektedir. Her ne kadar terapi, temelde bireysel değişmeyi hedeflese de danışanın içinde bulunduğu toplumsal yapı içinde cinsiyetinden kaynaklanan konumunun göz önünde bulundurulması, onunla yürütülecek terapötik süreçte yönlendirici olabilmektedir.[40]Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

127

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

Cinsiyet faktörü terapi sürecinde zaman zaman farkında olarak veya olmayarak ahlaki sınırların aşılmasına varan sonuçlar doğurabilmektedir. Bu duruma ise terapötik ilişkinin kontrolünün terapistin elinde olması aracılık etmektedir. Diğer bir ifade ile terapötik ilişkinin kötüye kullanılması bir açıdan
ilişkinin kendine özgü doğası ile yakından ilişkili görünmektedir. Nitekim
etkili bir terapötik ilişkide danışan ve terapist arasında sınırları iyi çizilmiş,profesyonel bir yardım ilişkisi esas olmasına karşın, danışan ve terapistin
terapötik hedeflere ulaşmadaki başarıları iki kişi arasındaki kişisel çekicilikten
ileri gelebilmekte hatta bu çekicilik zaman zaman terapötik sürecin amacı veyöntemlerinden çok daha önemli/etkili olabilmektedir.[15,27] Bu çekiciliğin
ne anlama geldiği veya tam olarak ne olduğu belirsizdir ve belki de tümüyleiki kişi arasındaki etkileşimde anlam bulan bir içerik taşımaktadır. Bu durum
ise terapötik ilişkinin terapist tarafından farkında olarak veya olmayarak kötüye kullanılmasına yol açabilmektedir.[29,41] Terapistin; terapi ücretini önemsememesi, danışanın randevularına uymamasını gözden kaçırması, terapi
oturum sürelerinin aşılmasına göz yumması, danışandan gelen özel davetleri
kabul etmesi veya yasal sınırları aşması terapötik ilişkide belirsizliklere yol
açar. Bu belirsizlikler çoğu zaman terapistin gücüne zarar verir ve terapistdanışan ilişkisindeki sınırların bozulması ile sonuçlanır.[41] Danışan ile terapist arasındaki sınırların bozulması ise terapistin terapötik ilişki yoluyla danışanı kötüye kullanması sonucunu doğurabilir.
Çoğunlukla erkek terapist-kadın danışan arasında yaşanabilen cinsel taciz
durumları terapötik ilişkinin kötüye kullanıldığı durumları, benzer biçimde
kadın terapistlerin aşırı koruyucu ve kollayıcı davranarak danışanlarına empatinin ötesinde sempati geliştirmeleri ise terapötik ilişkinin kötüye kullanıma
açık yönlerini göstermektedir.[29] Cinsel taciz terapistin cinsel ihtiyacından
kaynaklanan sarılmalar, danışanı cinsel yaşantılarını anlatmaya zorlama veya
danışanın vücudunun çeşitli kısımlarına bilerek bakma gibi dolaylı olabildiği
gibi, doğrudan danışanla cinsel ilişki veya iletişim kurma eğilimi şeklinde deolabilmektedir. Doğrudan kötüye kullanım söz konusu olduğunda danışan
yasal yollara başvurup kendini savunabilmekteyken, örtülü bir biçimde yaşanan cinsel kötüye kullanımda danışanların çok daha fazla psikolojik yük taşıdıkları ve suçluluk yaşadıkları vurgulanmaktadır.[41]Danışanların pek çoğu dıştan denetimli, yalnız, mutsuz ve düşük benlik
saygısına sahip bireylerdir ve aynı zamanda terapiye duygusal, psikolojik,
fiziksel veya cinsel yönden istismar edilmiş olarak gelebilmektedirler. Bundan
dolayı da terapötik süreçte yaşanması gereken ilişkinin yakınlığının ve biçiminin nasıl olması gerektiği konusunda zaten bir akıl karışıklığı ile gelmekte ve
www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan128

kendi kendilerine bu ilişkinin sınırlarını belirleyememektedirler.[42] Sonuçtailişkinin sınırlarını belirlemek terapiste kalmaktadır. Bununla birlikte cinsiyetin olumsuz etkilerine, özel bir çabayla duyarlılık göstermeyen bir terapist içinbunu yapabilmek oldukça zordur. Çünkü terapist bir yandan danışanı ile
yakın ilişki kurmak diğer taraftan da bu ilişkinin sınırlarını belirlemek gibi bir
ikilemi başarı ile çözümlemek durumundadır. Ayrıca psikolojik yardım alançok sayıda danışanın kişilerarası ilişkilerdeki sınır ihlallerinin kurbanı oldukları ve güvensiz ilişkilerden yakındıkları göz önüne alındığında, terapistlerindanışanların olası işlevsiz tutumları karşısında sağlıklı kararlar alabilmeleri
daha da güçleşebilmektedir.[41,42]
Terapötik ilişkide cinsiyet faktörünün karıştırıcı veya bozucu etkilerini
azaltmak için terapist ve danışan arasındaki ilişkinin sınırlarının nereye kadar
uzandığı ve bu sınırın, içinde neleri barındırdığı son derece önemlidir. Burada
kritik olan bu sınırın terapistin ihtiyaçlarına göre mi yoksa danışanın ihtiyaçlarına göre mi çizildiği ve bu sınırın terapötik hedeflere ulaşmaya hizmet edip
edemediğidir. Bunu sağlayabilmenin nesnel bir ölçütü olmamakla birlikte
terapistin konuya ilişkin farkındalığı ve konuya verdiği önem belirleyici birişleve sahiptir. Etkili bir terapistin, bir yandan danışanlarını içten ve art bir
niyet olmaksızın sevmesi, danışanından ilham alması ve danışanından aldığı
ilham ile uygun müdahalede bulunabilmesi diğer yandan profesyonel kimliğini koruyabilmesi gerekmektedir.[41,43]
Danışma sürecinde yaşanan ilişkinin sınırlarını belirleme, terapistin yerine
getirmesi gereken bir terapötik ilkedir. Başarılı ve uygun bir terapötik işbirliği
için terapistlerin danışanları ile güvenli bir ilişki kurmaları gerekmektedir.[42]Güvenli ilişki kötüye kullanıma kapalı bir ilişkidir. Terapist, danışanın güvenli bir ilişki kurmasının önünde duran önceki ilişki yaşantılarından kaynaklanan beklenti ve inançlarının farkında olmalı ve bunları güvenli bir ilişki kurmak için kullanmalıdır. Danışanların terapistleri ile ilişkisi hakkında akıl karışıklığı yaşamalarını önlemek için terapistin ilişki sınırlarını net ve açık bir
biçimde tanımlaması gerekmektedir. Terapist terapi ilişkisinin diğer ilişkilerden farkını danışanına iletmelidir. Terapi sürecinde kurulan ilişkinin herhangi
bir ilişkiden farkını ortaya koymak için de terapistin terapötik süreci iyi yapılandırmasının önemini kavraması ve bu yapının ilişki sürecinde iletişimi nasılyönlendirdiğinin farkında olması gerekmektedir. İyi yapılandırılmış bir
terapötik ilişki tarafları karşılıklı olarak belirlenmiş sınırlar içinde hareket
etmeye yöneltir.[41]Terapötik süreci olumlu veya olumsuz yönde etkileyen cinsiyete özgü davranışlar terapist, danışan ve terapötik süreçteki çeşitli faktörlerden etkilenePsikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

129

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

bilmektedir.[44] Diğer bir ifade ile cinsiyete özgü davranışların dinamik birözellik gösterdiği ve terapist ile danışan arasında “şimdi ve burada” ilkesi çerçevesinde geliştiği söylenebilir. Bu açıdan bakıldığında, terapistin kendi cinsiyetinden kaynaklanan genel tutumlarının farkında olmasının yeterli olmadığı
görülmektedir. Terapistin cinsiyete özgü tutumlarının sürece yansıdığını fark
edip kontrol edebilmesi için, yakın geçmişteki veya o andaki yaşananlar üzerine de odaklanması gerektiği söylenebilir. Aynı zamanda terapistin hem kendisinin hem de danışanının cinsel eğilim ve gereksinimlerinden doğabilecekengellere duyarlı olması gerekmektedir. Bu noktada terapötik süreçte, terapist
ahlaki değerleri de göz önünde bulundurarak danışanla olan yakınlık ilişkisinin neleri içerdiğinin farkına varmaya çalışmalı ve sınırları ona göre belirlemelidir. Bu sınırları koyarken birey olmaktan çok profesyonel kimliğini gözönünde bulundurmalıdır.

Terapötik Süreçte Kültürel Değerler, Din ve Ahlaki Tutum
Terapötik ilişkide, terapist ve danışanın insan olmaktan kaynaklanan kültüreldeğerleri (cultural values), dini inançları (religion) ile ahlaki değer ve tutumları (moral vision) terapötik süreci etkileyen önemli unsurlardır. Terapistin
kültürel, dini ve ahlaki tutumunun onun profesyonel ilişkisinin doğasını dolayısıyla da terapötik sürecin sonuçlarını etkilediği sıklıkla vurgulanmaktadır.[5,41,43,45-50]
Ahlaki değerler, kişilerin öznel algıları ve fikirlerinden doğan bireysel tutumlar olmaktan öte birbirinden ayrılmaz bir biçimde toplumsal gerçeklerle iç
içe geçmiş, kaçınılmaz ve kişilerarası düzeni sağlayan unsurlar olarak değerlendirilmektedir.[45] Bu açıdan bakıldığında ahlaki değerler kültürel yapıyabağımlı bir nitelik göstermektedir. Bu durum, pek çok birey için ahlaki değerlerin kişisel tercihlerinin üstünde yer aldığını dolayısıyla da ahlaki değerlerinkişisel tutumları belirleyici bir işlev gördüğünü düşündürmektedir. Nitekim
yapılan kimi çalışmalar ahlaki değerlerin terapötik süreçte göz önüne alınan
etik ilkelerin de belirleyicileri olduğunu göstermektedir. Çin’de yapılan birçalışmada terapistlerin içinde yetiştikleri kültüre bağımlı bir biçimde terapötikilişki biçimlerini şekillendirdikleri, bu bağlamda insan insana bir ilişki biçimini etik standartlar ve terapötik becerilerden daha üstte gördükleri ve pratikte
de bu tarz bir uygulamaya yöneldikleri ortaya konmuştur.[4] Etik bağlamdaki
terapist-danışan ilişkisi, teorik beceri veya tekniklerden kuvvet almasına vebazı standartlara uygun olarak belirlenmesine karşın yine de her iki tarafın dainsan olmasından kaynaklı olarak yeniden şekillendirilmekte hatta bazı etik
www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

130

kurallar terapötik süreç içinde fark edilip yapılandırılmaktadır. Bu yapılandırma ise bireysel özelliklere bağlı olarak ilişkiden ilişkiye bazı farklılıklar gösterebilmektedir. Güven verme, yardım ilişkisi kurma, danışanı koruma, ilgilenme, içten davranma gibi temel etik ilkelerle ilgili kavramlar bile terapistten
terapiste farklı biçimlerde yorumlanabilmektedir.[51]Yaşanan psikolojik sorunlara ilişkin belirtilerin ifade ediliş biçimleri ve içeriklerinin de kültüre özgü olarak farklılaşabildiği ve bu nedenle de bir kültürde sorun veya psikopatoloji olarak algılanan bir durumun başka bir kültürde
normal karşılanabileceği vurgulanmaktadırlar.[46,52,53] Bu noktada zaman
zaman terapistin gerçek sorunun belirtileri ile kişinin içinden geldiği kültürelözellikleri birbirinden ayırt edebilmesi gerekebilmektedir.[53] Bunu gerçekleştirebilmesi için terapistlerin kültürel öğelere duyarlı olması ve koyduklarıtanının danışan için ne anlama geldiğinin farkında olmaları aynı zamandadanışanla güvene dayalı, içten ve açık bir ilişki kurmaları gerekmektedir.[52,53]
Kültürel özellikler bireylerin profesyonel psikolojik yardıma ilişkin tutumlarında da belirleyici olabilmektedir. Meksika kökenli Amerikalılar üzerindegerçekleştirilen bir çalışmada; bu kültüre sahip bireylerin ruh sağlığı sorunlarını çoğunlukla doğaüstü bir durum olarak değerlendirdikleri ve sorunlarınçözümü için de profesyonel yardımdan çok çeşitli kültürel fenomenlere yöneldikleri belirlenmiştir.[53] Amerika’da yaşayan Polonyalılar üzerinde yapılan bir çalışmada bu insanların yaşadıkları sorunları kendi aileleri dışında
kimseye anlatmamaları gerektiği yönünde bir inançlarının olduğu belirlenmiştir. Pek çok Polonyalı ailesini kendi kimliğinin ve güvenliğinin hatta sağlığının temel garantörü olarak görmektedir. Bundan dolayı da aileleri ile yaşadıkları sorunlar onların utanç hissetmelerine yol açmakta ve sorunlarını başkalarıyla paylaşmayı ailelerine ihanet olarak algılamaktadırlar. Bu nedenle
terapötik yardım almak, bu tür danışanların içinde bulundukları sosyal çevredeki pozisyonlarını dahi etkileyebilmektedir. Sonuç olarak, sorunlarını açmaya
çoğu zaman isteksiz davranmakta ve sorunlarını çözebilecek yegane gücün
tanrı olduğuna inandıklarından çareyi çoğu zaman kiliselerde aramaktadırlar.[52]Terapinin modern batı toplumunda cinsiyet, sınıf ve etnik kökenin yeniden yapılandırıldığı ve yeniden üretildiği bir toplumsal pratik olduğu düşünülmektedir.[47] Bu bakış açısına sahip çoğu terapist, ailenin devamlılığının
sağlanması, boşanmayı engelleme ve çocukların okula devam etmesini sağlama
gibi toplumun çoğunluğu tarafından kabul edilen değerler çerçevesinde süreci
yürütmektedir.[47] Bu görüşe paralel biçimde, terapi etkinliğinin, genel itibaPsikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

131

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

riyle bireye nelerin kazandırılması ve hangi yaşantılarının yeniden yapılanması
gerektiği konusunda genel bir çerçeve sunarak, terapötik hedefleri belirleme
gücüne sahip olduğu belirtilmektedir.[45,47]
Christopher.[45] danışanlarla etkileşime girildiği anda kaçınılmaz olarak
onlara karşı bir ahlaki tutum içinde olunacağını ve bu durum kabul edilsin
veya edilmesin danışanla iletişim halinde iken “iyi olan” üzerinde çalışıldığını
belirtmektedir. Geniş anlamda terapi, kişilerin dünya görüşü ve değerler sistemi temelinde iyi bir insan, iyi bir yaşam ve ahlaki değerler üzerine yürütülen
bir etkinliktir. Bu açıdan bakıldığında terapi sürecinin bir yandan toplumsaldeğerlerden etkilenirken diğer yandan da toplumsal değerleri destekleyici birişlev gördüğü söylenebilir. Terapi sürecinin çoğunlukla kabul edilen toplumsaldeğerler etrafında şekillenmesi, danışan için anlamlı olabilecek bazı değerleridışarıda bırakma riski taşımaktadır. Örneğin, bir boşanma durumunda
terapötik etkinlik çoğu kez doğrudan eşlerin bir arada kalmasını sağlamaya
dönük olarak yürütülmekte, danışan için ailesinin devamlılığının sağlanmasının gerekip gerekmediği çoğu zaman konuşma konusu dahi yapılmamaktadır.[47] Bu durum terapiye başvuran her danışanın kendine ait değerler sistemine sahip olduğu ve terapistin de danışanın öznel yaşantıları temelinde danışanıyla empati kurması gerektiği ilkesi ile çelişmektedir.
Bir yandan genel kabul gören toplumsal değerlerle uyumlu olmak diğer
yandan danışanın öznel dünyasına girmeyi başarabilmek terapist için zorlayıcı
olabilir. Terapistin de toplumun bir üyesi olarak genel geçer ahlaki değerlerden etkilenmesi kaçınılmaz olmaktadır. Bununla birlikte terapötik süreçte bir
profesyonel olarak terapistin kişisel ahlaki tepkilerini olabildiğince kontrol
etmesi beklenmektedir. Ahlaki tepkilerin kültürel özelliklerden etkilendiği gözönüne alındığında, terapistin kültürel özellikler hakkında bilgi ve farkındalık
kazanması, ahlaki tepkilerini kontrol etmesinde oldukça önemlidir. HareMustin kültürel özelliklerimizin danışanlarımızın ve kendimizin üzerindeki
etkilerini göz ardı edersek, bu terapinin yapmaya değmeyeceğini ve yapmayadeğer olmayan terapinin de iyi/etkili olamayacağını ileri sürmüşlerdir.[47]Ahlaki değerler içinde dini ve ruhani (religion and spirituality) inançlar
çok temel bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bakımdan terapi sürecinde terapistlerin en az kültürel değerler, cinsiyet ve cinsiyet rolleri kadar dinive ruhani değerlerin de farkında olması gerekmektedir.[49] Terapistlerin,danışanlarının inançlarını ve değerlerini terapötik sürece uyarlayabileceği vedanışanlarının söz konusu inanç ve değerlerini terapötik süreçte birer
terapötik araç olarak kullanabilecekleri savunulmaktadır.[5,49,50,54] Danışanların dini değerlerini göz ardı etmek, üzerinde durmaktan kaçınmak veya
www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan132

bu inançları küçümsemek yerine terapist bu değerleri danışanı için kullanabilir. Danışanın bu değerleri, onun geçmiş yaşantıları üzerinde oldukça önemli
etkiler bırakmış olabilir ve bu nedenle de onun diğer insanlarla olan iletişiminde oldukça önemli anlamlar içerebilir. Bu değerler, terapi sürecinde ortayaçıktığında ve terapist tarafından dikkate alındığında terapi sürecini destekleyebilir.[55] Bu durum, dini ve ruhani değerlerin terapide sorunun değil, çözümün bir parçası olarak ele alınması gerektiği anlamına gelmektedir.[49]Dini ya da ruhani değerlerin terapötik süreçte birer terapötik araç olarak
görülmesi çok sayıda terapistin terapide dini ve ruhani değerleri kullanması
sonucunu doğurmuş hatta Amerikan Psikologlar Derneği bünyesinde dini
terapistler yetiştirilmeye başlanmıştır.[50] Buna karşın terapistin danışanınındini ve ruhani değerlerini/inançlarını terapi sürecinde nasıl kullanacağı önemli
bir sorundur. Bu bağlamda terapistin amacı danışanını belli bir dini ya daruhsal inanca doğru yönlendirmek veya kendisini belli bir dini inanca veya
ruhani eğilime bağlı kılmak değil, danışanın gözünden onun bu tür değerlerinin ne anlama geldiğinin farkında olması ve buna saygı duymaktır.[56] Ne
var ki danışanın dini değerlerini terapi ortamında uygun şekilde terapötik
amaçlarla birleştirmek zordur ve terapistin kendi dini değerlerini danışanınaempoze etmek gibi bir riski de içermektedir. Bu bakımdan terapi sürecinde
dini değerleri kullanmak yoğun eğitim gerektirmektedir.[49,50]
Dini ya da ruhani değerlerin terapötik süreçte işlevsel biçimde kullanılmasının zorluğunun en önemli nedenlerinden birisi; hem danışan hem de terapistin hali hazırda belli bir kültürel ve toplumsal alt yapıya sahip olarak süreçte rol almalarından kaynaklanmaktadır. Her birey belli ölçülerde ait olduğu
kültürün inançları, normları ve değerleri ile sınırlanmıştır.[56] Bu durum hemdanışan hem de terapistin dini ve ruhani değerlerini sürece taşıyabilecekleri,hatta kuramsal olarak kendilerinden beklenenin ötesinde tutumlar sergileyebilecekleri anlamına gelmektedir. Danışanın dini değerlerini sürece taşıması
belli bir ölçüde kabul edilebilir görünmekle birlikte, terapistin dini değerlerini
sürece yansıtması oldukça sakıncalı bir tutumdur. Terapistin de toplumun birüyesi olduğu ve deneyimlerinin önemli ölçüde içinde bulunduğu toplumsal
yapı içinde şekillendiği, bu nedenle terapistin kültürel yapıya uzaklığının danışanıyla empati kurma düzeyini ve terapötik becerileri kullanmasını etkileyebileceği düşünülmektedir.[57]Terapistin dini ya da ahlaki değerleri terapötik amaçlarla çelişmeyecek biçimde kullanabilmesi, kendisi ve danışanının değer ve dini inançları hakkındaki bilgi, farkındalık ve duyarlılığı ile ilişkilidir. Terapistin kendi dini veahlaki değerlerinin, çalıştığı kişilerin dini ve ahlaki değerlerinden farklı olabiPsikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

133

Terapötik İlişkide İnsan Faktörüleceğini anlaması [50] ve kendi dini ve ahlaki değerlerinin terapi sürecindekiyansımalarının farkında olması oldukça önemlidir.[43] Terapistin profesyonelrolünü yerine getirirken, danışanının içselleştirdiği dini ve ahlaki değerlerini
iyi tanıması/tanımlaması ve buna uygun bir tutum sergilemesi yanında kendideğer ve dini inançları konusunda da içgörülü olması gerekmektedir.
Terapistin kendi dini inancı dışında başka kültürlere özgü dini ve ruhani
bilgiye sahip olması, farklı kültürel özelliklere sahip danışanlarla çalışabilmesi
konusundaki yeterliliğinin de önemli bir göstergesidir. Terapist farklı kültürlerden veya farklı toplumsal tabakalardan insanlara hizmet verebilir ve bu
durumda farklı kültürlerde farklı ahlaki değerler ön plana çıkabilir. Farklı dinive kültürel değerlere sahip olmak farklı algı ve yaşantıları da beraberinde getirmektedir.[45, 46] Farklı algı ve yaşantılara empati geliştirebilme yollarından
birisi de söz konusu algı ve yaşantıların ait olduğu kültürel yapıyı tanımaylailişkilidir.
Belli bir toplum içinde doğmakla kendiliğinden kazanılan kültür, din ve
ahlak gibi verili değerler, değiştirilmesi veya terapötik sürece yansımalarınınengellenebilmesi oldukça zor veya mümkün görülmeyen özelliklerdir. Bu
nedenle de terapötik süreçte bu faktörlerin etkileri çeşitli biçimlerde ortayaçıkmakta ve terapistin profesyonel rolünü etkileyebilmektedir.[48] Bu noktada önemli olan bu özelliklerin terapi sürecine en az veya gerekli ölçüde yansımasını sağlayabilmektir. Bu özellikler yerinde kullanıldığında terapötik bir
unsura da dönüşebilmektedir.[41,49,50] Kültürlerarası ve etik açıdan bakıldığında, terapistlerin danışanlarının dini ve ruhani değerleri hakkında bilgisahibi olmaları son derece önemlidir. Dini ve ruhani değerler hakkında okuma veya araştırma yollardan birisidir. Ancak kişisel farkındalık veya yaşam
deneyimleri olmaksızın edinilen bu tür bir bilginin bilimsel açıdan fazla birönemi yoktur. Bu değerleri anlamak ve terapötik sürece aktarabilmek içinterapistin kendi içine bakmaya, ruhsal yaşantılarını destekleyen, besleyen vekişisel farkındalık ve deneyimlerini zenginleştiren yaşantılara ihtiyacı vardır.
Terapistin kendi dini inancı, geçmişi, varsayımları, önyargıları, değerleri vebunların terapötik sürece ne şekilde yansıdığının farkında olması gerekmektedir.[56] Terapistin; farklı dini, ruhani ve kültürel değerlerle ilgili bilgi sahibi
olması, kendisini harekete geçiren kendi değerleri konusunda farkındalık
kazanması, bir birey olarak kendisini yönlendiren değerler konusunda sürekli
tetikte olması ve dini, ahlaki değerler ve toplumsal yargılarla ilgili kendisinisürekli yenilemesi gerekmektedir.[45] Özetle terapistin dini ve ahlaki tutumve değerlerinin farkında olması, bu özelliklerinin terapötik sürece olan olumsuz yansımalarını kontrol etmesini belli bir ölçüde sağlayabilir. Farkında olwww.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

134madığında ise, kontrolsüz ve gelişigüzel bir şekilde değerlerden etkilenmesi
çok olası görülmektedir.

Terapötik İlişkide Terapistin Kendi Yaşantıları
Profesyonel kimliğinin yanı sıra bir birey olarak terapistin çeşitli sorunlarınınolması ve bu sorunlarının hem bireysel hem de profesyonel yaşantısını etkilemesi kaçınılmazdır. Terapötik süreçte temelde danışanların ihtiyaçları öncelikli olsa da terapistlerin de ihtiyaçlarının ortaya çıkabildiği ve bu ihtiyaçlarınbazen terapötik süreci olumlu yönde beslemesine karşın bazen de karıştırıcı
veya engelleyici olabildiği görülmektedir. Basit bir anlatımla kendini tükenmiş
hisseden, kendi kişisel sorunlarından ötürü gergin olan bir terapistin yeterlidüzeyde etkili olabilmesi ve süreci terapötik hedefler doğrultusunda yürütebilmesi çok kolay değildir.[26,58] Örneğin, terapi ilişkisinde profesyonellik
sınırlarının aşılmasına terapistlerin kendi yaşantılarının kaynaklık ettiği pek
çok yazar tarafından kabul edilmektedir.[5,26,29,35,41,59,60] Terapistin
sorunları, terapötik sürece bazen bilinçli bir biçimde; örneğin, danışanı cinsel
yönden kötüye kullanarak [41] veya bazı danışanları sürece almayarak [59]bazen de farkında olmadan; örneğin, kendi sorunlarını ve çatışmalarını danışanına yansıtarak [60, 61] süreci etkileyebilmektedir.
Terapistin kendi yaşantıları çoğunlukla terapötik süreçteki etkileşim sırasında ortaya çıkmakta ve danışma sürecini olumsuz yönde etkileyebilmektedir.
Kendi yaşamında kayıpları ve çelişkileri olan terapistlerin, terapötik süreçte
kendi sevgi ihtiyaçlarını danışanları ile giderme eğilimine girebildikleri belirtilmektedir.[41] Ayrıca terapistin danışanına sempati duymasının çoğu zaman
kendi kayıpları aklına geldiğinde gerçekleştiği ve bunu sözel veya sözel olmayan yollarla danışanına hissettirebildiği vurgulanmaktadır.[29] Terapistin
kendi sorunlarını danışanına yansıtması kendi çatışmalarını terapi ortamına
getirmek gibi bir risk oluşturmakta bu durum da terapötik başarısızlığa yol
açmaktadır.[60] Alkol ya da madde kötüye kullanımı olan, sınır veya narsistikkişilik özelliklerine sahip, değişim için direnç gösteren veya pasif-agresif tutum
sergileyen bazı danışanlar terapistlerin kendi sorunlarını sürece taşımalarında
tetikleyici roller oynayabilmektedirler.[58,59] Bu özellikleri gösteren danışanların terapistler için engelleyici oldukları, bu tür danışanların terapistlerin
baskın olma ve üstün gelme duygularını kamçıladıkları vurgulanmaktadır.[59]Terapistlerin geçirmekte oldukları kriz dönemleri, terapötik sürece kendi
sorunlarını en yoğun yansıttıkları dönemlerden biridir. Terapistler üzerindegerçekleştirilen niteliksel bir çalışmada yaşadıkları kayıp süreçlerinin (bir yakıPsikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

135

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

nın kaybı) terapötik sürece nasıl yansıdığı araştırılmıştır.[61] Bu amaçla son
iki aydan altı yıla kadarki süreçte bir yakınını kaybeden 12 terapistle görüşmeler yapılmış ve analizlerde terapistlerin hepsinin en az bir danışanına yaşadıkları kaybı anlattıkları ortaya konmuştur. Araştırma sonuçları kayıp yaşayan
bazı terapistlerin danışanlarının benzer kayıplarına daha fazla hassasiyet gösterdiklerini ve danışanlarının sorunlarını kendi içgörülerine dayalı olarak dahafazla ve etkili bir biçimde ele alabildiklerini göstermiştir. Bazı terapistler profesyonel rollerine geri dönmede zorluklar yaşadıklarını, bazıları ise kendi sorunları üzerinde çok yoğunlaştığından benzer yeni sorunları konuşmak istemediğini belirtmişlerdir.
Terapistlerin, kendi yaşantılarının terapötik sürece taşınmasını engelleyebilmeleri için, terapi sürecinde kendilerini ne ölçüde ve ne şekilde açtıkları ile
ilgili farkındalıklarının özellikle yüksek olması gerekmektedir.[41] Terapistin
terapötik süreçte kendini açması ancak yeteri kadar açmaması kendini çok
fazla açmasından daha riskli bir durum olabilir. Terapist ya kendini gerçekten
açmalı ya da hiç açmamalıdır. Gerçekçi olmak başlı başına terapötik sürecin
olumlu olmasına hizmet eder. Terapistin kendini açması danışanıyla gerçek
bir ilişki kurması anlamına gelmektedir. Bu gerçek ilişkinin güçlendirilmesi
için terapistin içten olması, danışana gerçek bir resim sunması, onunla kurduğu ilişkide gerçekçi tarafta yer alması gerekmektedir. Terapistin içtenlik ve
gerçekçilik temelinde kendini açması terapinin olumlu sonuçlanmasına hizmet edecektir.[21] Doğru bir zamanlamayla ve danışanın sorunları, deneyimleri veya duyguları ile uyumlu bir biçimde yapılan kendini açma içten,empatik ve anlayışlı bir tutumun da göstergeleridir.[22] Terapi sürecinde
verimli olmanın en temel gerekliliklerinden birisi terapistin kendiliğini geliştirmesidir. Terapistler, kendi içsel yaşantılarının ve kendilikleri ile olan ilişkilerinin farkında oldukları, aynı zamanda da hem terapötik ilişkinin hem dekendi içsel süreçlerinin sorumluluğunu alabildikleri sürece, danışanlarınınyaşantılarına duyarlı davranıp onlarla empatik bir biçimde ilişki kurabilirler.[5] Terapist kendini açmadan önce, vereceği bilginin danışanın kendisinidaha geniş ve daha derinden anlamasına hizmet edip etmeyeceğinden emin
olmalıdır. Bunu yapmakta sorun yaşayan terapistlerin bu beceriyi uygun biçimde kullanmaları için başka kaynaklardan destek almaları gerekmektedir.[41]Terapistin en önemli becerisi, sağduyu ve saygıya dayalı, danışanın gelişmesini amaçlayan bir ilişki kurma becerisidir. Terapi esnasında terapistin
kendi duygularını sürekli gözlemesi ve danışan bir duygu ortaya koyduğunda,bunun o an ve orada ortaya konuşunda kendi davranışlarının etkisini araştırwww.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

136

ması karşı-aktarımın gelişmesini engelleyecektir. Terapistin kendi gelişim
süreçlerinin, anne babasıyla özdeşimlerinin, cinsel kimliğinin terapi sırasındaki tutumlarına etkisini anlaması ise terapi sürecinde ortaya çıkabilecek problemlerle baş etmesine yardım edebilecektir.[29] Terapistlerin özdeşimlerinin
farkına varmaları terapötik ilişkinin ve terapi sürecinin doğasının da anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.[62] Terapistin kendi yaşantılarının sürece yansımasını engelleyebilmesi için bir yandan etik kurallara bağlı çalışması, diğer
yandan da kendi kişisel özellikleri veya arzuları konusunda duyarlı ve farkında
olması gerekmektedir.

Sonuç
Terapötik süreç ve bu süreçte danışan ile terapist arasında yaşanan ilişki oldukça karmaşıktır ve danışan ile terapist arasında tek yönlü değil çift yönlü bir
etkileşim söz konusudur. Bir taraftan danışan ile terapistin terapötik süreci
danışanın yararına olacak biçimde yürütebilmeleri, diğer taraftan bu sürece
etki eden ve insan olmaktan kaynaklanan faktörleri kontrol altına alabilmeleri
gerekmektedir. Bu nedenle terapötik süreci, sadece terapötik bir yaklaşım
çerçevesinde, terapötik teknik ve yöntemleri kullanarak yürütülen mekanik bir
iş olarak görmek yanıltıcıdır. İyi bir kuramsal alt yapıya ve teknik bilgiye sahipolmak, etkili bir terapi süreci için kaçınılmaz biçimde gerekli olmakla birlikte
yeterli görülmemektedir. Terapötik ilişki süreci; terapist ve danışanın insan
olarak eşit olması, cinsiyet ve cinsiyet rolleri, değer yargıları, din ve ahlaki
tutum ve terapistin kendi yaşantıları gibi insan olmaktan kaynaklanan faktörlerden önemli ölçüde etkilenebilmektedir.
Terapötik ilişkide insan faktörünün hemen her toplum ve kültür için ortak
yanları olmakla birlikte, insan ilişkilerinin daha geleneksel ve otantik olduğu
bizimki gibi toplumlarda göreceli olarak daha fazla ön plana çıkması beklendiktir. Bu tür toplumlarda bireyselleşmenin ön plana çıktığı toplumlara görebireylerin toplumsal değer ve kültürden daha fazla etkilenmeleri ve bireysel
tutum ve davranışlarının da toplumsal değerlere paralel biçimde şekillenmesi
beklenir. Ülkemizde de geleneksel yapının büyük ölçüde etkin olduğu düşünüldüğünde insan ilişkilerinin klasik batı kültüründe yaşayan insanlarınkine
göre daha sıcak, yakın ve informal olduğu söylenebilir. İnsan ilişkileri ile ilgili
bu karakteristik tutumun profesyonel psikolojik yardım sürecine yansıması dabu bağlamda daha beklendik olmaktadır.
Pratik uygulamalarda bazı danışanların aile değerlerini göz önünde bulundurarak gerçek sorundan uzaklaştıkları veya gerçek sorunla yüzleşmek istemePsikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

137

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

dikleri durumlar nadir değildir. Kimi danışanlar terapötik süreç içinde paylaştıkları sorunlarını ailelerine iletmemelerini terapistlerinden özellikle istemektedirler. Burada bireyler kendi içsel süreçlerinin, içinde oldukları aile ve/veya
toplumsal yapı tarafından desteklenmeyeceği hatta tepki görebilecekleri veya
eleştirilecekleri varsayımından hareket etmektedirler. Örneğin geniş aile içinde
yaşayan bir gelinin kaynanası ile yaşadığı sorunlardan ötürü depresyona girmesi sorunun çözümüne kaynananın da katılımını gerektirebilir. Ancak bu
soruna kaynanayı dahil etmek çoğu kez sorunu çözmeye yetmeyeceği gibidaha başka aile içi sorunların doğmasına da neden olabilmektedir. Bu noktada
kültürel ve geleneksel değerler bireylerin kişisel tutum ve değerlerinin üstünde
yer alabilmekte ve çok daha etkin olabilmektedir.
Daha yakın, içten ve dostluğa dayalı bir ilişki kültürüne sahip olduğumuz
için geleneksel batı kültürüne uyumlu terapötik ilişki kurma biçimini çoğukez uygulanamamaktadır. Bu bağlamda daha net ve bilimsel verilere ihtiyaç
olmakla birlikte böyle bir belirlemede bulunmak olasıdır. Bu kültürel özelliğe
bağlı olarak danışanların profesyonel psikolojik yardım sürecinde terapistleri
ile kurdukları ilişkinin insani boyutu bazen uygulanan terapötik kuram, teknik veya yöntemden çok daha fazla önemsenebilmekte hatta bu nedenle de buözellikleri daha belirgin olan terapistlerin daha fazla tercih edildikleri gözlenmektedir.
Kültürümüzde dini veya ruhani değerler birçok geleneksel kültürde olduğu
gibi toplumsal ve bireysel yaşantıyı önemli ölçüde şekillendirmektedir. Muska,
büyü veya dini yönden anlam yüklenen çeşitli mabet, türbe veya kişilere psikolojik sorunlar nedeniyle başvurulduğuna ülkemizde sıkça rastlanmaktadır.
Bazen bu nedenle kişilerin profesyonel yardım almadıkları veya problem başaçıkılamaz hale gelene kadar yardıma yönelmediklerine tanıklık etmekteyiz.
Böyle bir danışanla kurulacak terapötik ilişkide kültürel veya dini değerleri
göz ardı etmek şüphesiz amaca ulaşmayı belirgin ölçüde etkileyecek hattadanışanın süreci takip edememesine yol açabilecektir.
Terapistlerin toplumun bu yapısını göz önüne alarak hizmet vermeleri diğer bir ifade ile toplumun bu özelliklerinin bireyin yaşamı üzerinde etkilerini
göz ardı etmeden çalışmaları gerekmektedir. Diğer açıdan, bu kültürel yapı
içerisinde yetişen terapistlerin de bilinçli veya bilinçsiz bir biçimde benzer
tutumlar sergileyebilecekleri ve bu tutumlarının da terapötik süreci etkileyebileceği akla gelmektedir. Bu bağlamda terapistlerin kendi değer ve tutumlarının
terapötik sürece ne ölçüde ve ne şekilde yansıdığı konusunda da özel bir duyarlılıklarının olması gerekmektedir.

www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

138

Bu faktörler konusunda terapistin içgörü kazanması, formal eğitim çerçevesinde yürütülen kuramsal okumalarla sağlanamayacak kadar karmaşık görülmektedir. Terapist-danışan ilişkisinde, terapistin de bir insan olmasından
kaynaklanan özelliklerinin süreci olumsuz etkilemesine yönelik alınabilecek enönemli önlem kuramsal bilgilerin artırılmasının yanı sıra terapiste deneyim
kazandırmaktır. Bu süreçte süpervizyon eğitimi en kritik işlevi görecektir.
Terapist yetiştiren kurumların eğitim programlarına, insan olmaktan kaynaklanan özelliklerin terapötik süreci olumsuz etkilemesini önlemeyi ve bu özelliklerin terapötik birer unsur olarak terapötik sürece yansımasını hedefleyen
dersler koymaları gerekmektedir. Böyle bir eğitim yaklaşımı kültürel ve toplumsal yapı göz önüne alınarak şekillendirilmelidir.
Ülkemizde terapötik süreçte insan olmaktan kaynaklı faktörlerin terapötik
sürece etkilerini ele alan çalışmalar yeterli değildir. Bu yönde yapılacak araştırmalar; terapötik ilişkiyi etkileyen söz konusu faktörlerin kültürümüz bağlamındaki biçimlerinin saptanmasına, mevcut tablonun ortaya konmasına veardından gerekli önlemlere yönelik çalışmalara büyük katkı sağlayacaktır.

Kaynaklar
1.

Corsini JC, Wedding D. Current Psychotherapies, 4th Ed.Illinois, F.E. Peacock
Publishers, 1986.
2. Gelso CJ, Carter JA. Components of the psychotherapy relationship: their interaction
and unfolding during treatment. J Couns Psychol 1994; 41:296-306.
3. Patterson E, Welfel ER. The Counseling Process, 5th Ed. Canada, Brooks Cole
Publishing, 2000.
4. Xiangyi C. An exploratory study of Chinese psychotherapists' understanding andexperiences of professional relationship in Mainland China (Ph.D. Thesis). Hong
Kong, The Chinese University of Hong Kong, 2009.
5. Heid LS, Parish MT. The nature of self-integrated authenticity in counselors andtherapists. 6th proceedings of the international conference on counseling in the 21st
century, May 29-30 1997. Beijing, China.
6. Weishaar DL. The therapist’s experience of feeling in too deep with a client: aphenomenological exploration (Ph.D Thesis). Georgia, USA, Georgia State
University, 2007.
7. Gelderman WA. A study of transference in the male to male counseling relationship(M.S. Thesis). Canada, St. Stephen's College, 1998.
8. Tellides C. The manifestation of transferans in the formation of the therapeutic
relationship (Ph D. Thesis). Montreal, McGill University, 2006.
9. Beutler LE, Sandowicz M. The counseling relationship: what is this? The Counseling
Psychology 1994; 22:98-103.
10. Tura SM. Günümüzde Psikoterapi. İstanbul: Metis Yayınları, 2000.

Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

139

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

11. Wolstein B. The analysis of transference as an interpersonal process. Am J Psychother
1996; 504:499-509.
12. Corey G. Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy, 5th Ed. USA:
Brooks-Cole Publishing Company, 1996.
13. Gelso CJ, Mohr JJ. The working alliance and the transference/countertransference
relationship: their manifestation with racial/ethnic and sexual orientation minority
clients and therapists. Appl Prev Psychol 2001; 10:51-68.
14. Markos PA, Kottler JA. A humanist and a behaviorist come to terms with the humandimensions of helping. Guidance and Counseling 1995; 11:29-31.
15. Scaturo DJ. Technical skill and the therapeutic relationship: a fundamental dilemmain cognitive-behavioral and insight-oriented therapy. Fam Ther 2002; 291: 1-21.
16. Cooley EJ, Lajoy R. Therapeutic relationship and improvement as perceived byclients and therapists. J Clin Psychol 1980; 36:562-570.
17. Meier ST, Davis SR. Psikolojik Danışma; Temel Öğeler (Çev. Ed. Doğan S.), 1.
Basım. Ankara, Pegema Yayıncılık, 2006.
18. Lichtenberg JW, Moberly RL, Wettersten KB, Corey AE, Merkley KB, Mull H.
Relational control and relationship quality in psychotherapy. 103rd the annual
meeting of the American Psychological Association, August 1-15, 1995, New York,USA.
19. Habicht MH. Interpersonal prosesses in psychoanalytic, cognitive analytical andcognitive behavioral therapy Evaluative information analyses reports, 2001. Retrieved
from http://www.eric.ed.gov/ERIC, accessed Dec 22, 2009.
20. Tinsley HEA. Unrealistic expectations about counseling and psychotherapy:
counseling psychologists' perceptions of their effects and modification. Guidance andCounseling 1994; 93:20-24.
21. Ain, S. Chipping away at the blank screen: therapist self-disclosure and the real
relationship (M.S. Thesis). College Park, University of Maryland, 2008.
22. Audet, CT. Client experiences of therapist self-disclosure (Ph.D. Thesis). Canada,
University of Alberta, 2004.
23. Egan G. The Skilled Helper. California, Brooks Cole Publishing, 1998.
24. Ivey AE. Intentional Interviewing and Counseling. California: Brooks Cole
Publishing, 1998.
25. Sady S, Vaughn K. The Latino therapist’s use of self-disclosure in sessions as a tool toımprove the therapeutic relationship (Ph.D. Thesis). Alliant International University,
California School of Professional Psychology, 2005.
26. Johntson SH. Therapists’ modifications of psychotherapeutic boundaries (Ph.D
Thesis). USA, Columbia University, 2001.
27. Owen IR. Boundaries in the practice of humanistic counselling. Br J Guid Counc
1997; 252:163-174.
28. Berzins JI. Discussion: androgyny, personality theory and psychotherapy. Psychol
Women Q 1979; 33:248-254.
29. Soykan A. Hasta ve terapist etkileşimi: cinsiyetin rolü. Kriz Dergisi 1998; 6:23-31.
30. Liebert RM, Wicks-Nelson R, Kail RV. Developmental Psychology, 4th Ed. New
Jersey, Prentice Hall, 1986.

www.cappsy.org

Akdoğan ve Ceyhan

140

31. Schroeder DA, Penner LA, Dovidio JF, Piliavin JA. The Psychology of Helping and
Alturism. New York, McGraw-Hill, 1995.
32. Akdoğan R. Farklı cinsiyet rollerine sahip üniversite öğrencilerinin öfke yaşama biçimleri ve utangaçlık düzeylerinin incelenmesi. (Yüksek lisans tezi). Eskişehir, Anadolu Üniversitesi, 2007.
33. Gehart DR, Lyle RR. Client experience of gender in therapeutic relationships: aninterpretive ethnography. Fam Process 2001; 40:443-458.
34. Yogev S, Shadish WJ. The impact of gender stereotypes on the therapeutic behaviorof beginning psychotherapists. 89th the annual convention of the American
Psychological Association, Los Angeles, CA, USA, August 24-26, 1981.
35. Hayes JA, Gelso CJ. Effects of therapist-trainees’ anksiety and emphaty on
countertransference behavior. J Clin Psychol 1991; 47:284-290.
36. Kivlighan DM, Clements L, Blake C, Amzen A, Brady L. Counselor sex roleorientation, flexibility, and working alliance formation. J Couns Dev 1993; 71:95100.
37. Ametrano IM, Pappas JG. Client perceptions of counselor effectiveness: do genderand sex role orientation make a difference? Paper presented at the 18th Annual
Meeting of the Eastern Educational Research Association, Hilton Head, SC, March
1-4, 1995.
38. Türküm AS. Who seeks help? Examining the differences in attitude of Turkish
university students toward seeking psychological help by gender, gender roles andhelp-seeking experiences. J Mens Stud 2005; 13:389-401.
39. Burnham-Smith D. Counseling men: the effects of gender role Evaluative
information analyses reports, 1996. Retrieved from http://www.eric.ed.gov/ERIC,
accessed Oct 25, 2009.
40. Good GE, Scher M, Gilbert LA. Gender aware therapy: implication for therapists andmale clients. 98th the annual convention of the American Psychological Association,
Boston, MA, USA, August 10-14, 1990.
41. Coleman E, Schaefer S. Boundaries of sex and intimacy between client and counselor.
J Couns Dev 1986; 64: 341-344.
42. Denial SIF. Adult attachment patterns and individual psychotherapy:a review. Clin
Psychol Rev 2006; 26:968-984.
43. Whiting JB, Nebeker RS, Fife ST. Moral responsiveness and discontinuity in therapy:
a qualitative study. Couns Values 2005; 50:20-37.
44. Rencher LL, Schillaci J, Goss S. Gender as Interpersonally Created in the Therapoutic
Relationship: Client Considerations. Evaluative information analyses reports, 1994.
Retrieved from http://www.eric.ed.gov/ERIC, accessed Nov 16, 2009.
45. Christopher JC. Counseling’s inescapable moral visions. J Couns Dev 1996; 75:1725.
46. Göka E, Türkçapar MH, Şirin A, Berber MS, Elverici ŞK, Soygür, H. Bir vaka: kültürel fenomenlerin psikiyatrik tanılara etkisi. Kriz Dergisi 1994; 2:214-217.
47. Hare-Mustin RT. Reflections on the invisible: the missing social context in therapy
103rd the annual convention of the American Psychological Association, New York,USA, August 11-15, 1995.

Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar - Current Approaches in Psychiatry

141

Terapötik İlişkide İnsan Faktörü

48. Lawless JJ. Exploring the discourse of race, ethnicity, and culture in clinicalsupervision of marriage and family therapy utilizing conversation analyses (Ph.D.
Thesis). Athens/Georgia, University of Georgia, 2000.
49. Young JS, Fuller JO. The assessment of spiritual ıssues in counseling. Guides/nonclassroom tests/questionnaries, 1996. Retrieved from http://www.eric.ed.gov/ERIC,
accessed June 29, 2009.
50. Walker D, Gorsuch RL, Tan S. Therapists’ integration of religion and spirituality incounseling: a meta analysis. Couns Values 2004; 49:69-80.
51. Swim S. Process ethics: collaborative partnerships within therapeutic conversational
communities (Ph.D. Thesis). Houston,USA, Faculty Houston Galveston Institute,
Saybrook Graduate School and Research Center, 2003.
52. Chojan K. Self psychological analysis of the relationships among history, culture,ımmigration, and the psychological well-being of Polish-American migrants (Ph.D.
Thesis). Chicago, USA, The Chicago School of Professional Psychology, 2007.
53. Guajardo KA. Spirituality and curanderismo in Meksican-Amerikan culture: a
psychospiritual model of conjoint treatment (Ph.D. Thesis). Berkeley/Alameda,
California School of Professional Psychology, 1999.
54. Muz S. Bilişsel Terapi ve Bilişsel Başaçıkma. (Yüksek lisans tezi). Konya, SelçukÜniversitesi, 2009.
55. Aust CF. Using the client’s religious values to aid progress in therapy. Couns Values
1990; 34:125-129.
56. Ljungberg KL. The soul of psychotherapy: ıncorporating and religion into diversity
training (Ph.D. Thesis). Hawai’i, Argosy University, 2006.
57. Sinclair SL, Monk G. Discursive empathy: a new foundation for therapeutic practice.
Br J Guid Counc 2005; 33: 333-349.
58. Hellman ID, Morrison TL, Abramowitz SI. The stresses of psychotherapeutic work: areplication and extension. J Clin Psychol 1986; 42:197-205.
59. Farher BA. Burnout in psychotherapists: Incidence, types and trends. 96th the annual
meeting of the American Psychological Association, August 12-16 1988. Atlanta, GA.
60. Gelso CJ, Latts MG, Gomez MJ, Fassinger RE. Countertransference management
and therapy outcome: an initial evaluation. J Clin Psychol 2002; 58:861-867.
61. Boyden, S. Psychologist bereavement and self-disclosure: Impact on the therapeutic
process (Ph.D. Thesis). Califronia, USA, California Institute of Integral Studies,2005.
62. Göka E, Yüksel FV, Göral FS. İnsan ilişkilerinde yansıtmalı özdeşim. Türk Psikiyatri
Dergisi 2006; 17:46-54.

Yazışma Adresi/Correspondence: Ramazan Akdoğan, Anadolu Üniversitesi
Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik Merkezi, Eskişehir, Turkey. E-mail:akdoganramazan74@gmail.com

www.cappsy.org