Als ze er maar niet
mee te koop lopen
ONDERZOEK NAAR HET SOCIAAL LEEFKLIMAAT VOORLESBIENNES, HOMOSEKSUELEN, BISEKSUELEN EN
TRANSGENDERS IN DE GEMEENTE OSS

Boris van Arnhem
mei 2017

Inhoudsopgave
Getekende samenvatting

7

Samenvattende conclusies en aanbevelingen

81.

Inleiding

13

1.1

LHBT’s in gemeente Oss

13

1.2

Lokaal LHBT-beleid

14

1.3

Doelstelling van het onderzoek

14

1.4

Leeswijzer

15

2.

3.

4.

5.

6.

Onderzoeksverantwoording

16

2.1

Onderzoekspopulatie

16

2.2

Onderzoeksmethoden29

Wat vindt Oss?

22

3.1

Opvattingen over homoseksuelen en lesbiennes

22

3.2

Opvattingen over biseksuelen

26

3.3

Opvattingen over gender non-conformiteit

27

3.4

Opvattingen over transgender personen

28

Wat vinden jongeren uit de gemeente Oss?

32

4.1

Opvattingen over homo- en biseksualiteit

32

4.2

Opvattingen over gender non-conformiteit

35

4.3

Opvattingen over vriendschap met LHB’s

36

4.4

Homo-acceptatie op school en in de klas

38

Verschillen tussen bevolkingsgroepen

42

5.1

Verschillen tussen mannen en vrouwen

42

5.2

Verschillen naar leeftijd

46

5.3

Verschillen naar opleidingsniveau

49

5.4

Verschillen tussen religieuzen en niet-religieuzen

53

5.5

Verschillen naar etniciteit58

Het sociaal leefklimaat volgens LHBT’s

63

6.1

Acceptatie door familie en vrienden

63

6.2

Vrij en veilig jezelf kunnen zijn

64

6.3

Pesten, discriminatie en geweld

66

6.4

Beeldvorming en vooroordelen67

Getekende samenvatting

GS
6

SCA
GS
7

Samenvattende conclusies en aanbevelingen

SCA
8

Gemeente Oss is sinds 2011 een regenboog-

van inwoners in kaart brengen. Maar we

stad. Dat betekent dat Oss zich sterk maakt

hebben ook de samenvattende maat ermeevoor de (sociale) acceptatie en veiligheid van

berekend. De samenvattende maat is een

LHBT’s. We willen een samenleving waarin ie-

manier om de houding tegenover LHBT’s tedereen zich vrij en veilig voelt om te zijn wie

kwantificeren. Van de inwoners van 12 t/m 16

hij/zij is. Met allerlei initiatieven wordt seksu-

jaar deden 650 personen mee. Onder inwo-

ele diversiteit en genderidentiteit bespreek-ners van 17 jaar en ouder waren 877 respon-baar gemaakt. Gemeente Oss werkt samen

denten. Met deze responsgroepen kan een

met diverse partners, zoals BrabantZorg, het

betrouwbaar en representatief beeld worden

onderwijs en antidiscrimiatiebureau Radar.

gegeven van de opvattingen en houding van
inwoners van de gemeente Oss.

2017 is een bijzonder jaar. Gemeente Oss

We interviewde 27 LHBT’s. Zij wonen, wer-organiseert samen met gemeente ’s-Her-

ken en/of studeren in de gemeente Oss. Hun

togenbosch het Roze Jaar. Een jaar waarin

verhalen geven een inkijkje hoe lesbiennes,

extra aandacht is voor seksuele diversiteit enhomoseksuelen, biseksuelen en transgenders

genderidentiteit. Het doel is om acceptatie,

het sociaal leefklimaat ervaren.

begrip en respect voor lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen en transgenders (LHBT’s)

Wel homo zijn, maar niet laten zien

te vergroten. Want het is nog altijd niet van-

In Oss heeft 82 procent van de inwoners een

zelfsprekend.

(zeer) positieve houding tegenover homoseksuelen en lesbiennes. Daarmee is de houding

Maar hoe zit het eigenlijk met de (sociale) ac-

van inwoners een stuk positiever dan onder

ceptatie en veiligheid van LHBT’s in gemeentede Nederlandse bevolking. In Nederland staat

Oss. Dit onderzoek moet inzicht geven in het

70 procent (zeer) positief tegenover homo-sociaal leefklimaat voor lesbiennes, homosek-

seksuelen en lesbiennes.

suelen, biseksuelen en transgenders. Dat doen
we door het in kaart brengen van de opvattin-

Homoseksuele mannen en lesbische vrouwen

gen en de houding van inwoners van 12 jaar

kunnen hun leven leiden zoals zij willen in

en ouder en de ervaringen van LHBT’s zelf. Het

Oss. Een ruime meerderheid van de inwoners

onderzoek geeft antwoord op vier vragen.

vindt dat (96%). Je kunt in Oss dus gewoon

1. Hoe denken inwoners van 12 jaar en ouder

homo zijn, maar inwoners hebben duidelijk

over seksuele diversiteit en genderiden-meer moeite met de zichtbare uitingen vantiteit en wat is hun houding tegenoverhomoseksualiteit. Vooral als het om twee

LHBT’s?

mannen gaat. Een kwart vindt twee mannen

2. Hoe is de acceptatie van LHBT’s onder

die in het openbaar zoenen aanstootgevend.

inwoners van de gemeente in vergelijking

Als een man en een vrouw zoenen, vindt 19

met de Nederlandse bevolking?

procent dat aanstootgevend. Eén op 7 inwo-

3. Welke verschillen zijn er tussen bevol-

ners geeft aan meer moeite te hebben met

kingsgroepen onder inwoners van 17 jaar

twee mannen die hand in hand lopen dan

en ouder in gemeente Oss?

wanneer ze een man en een vrouw hand in

4. Wat zijn de LHBT-specifieke ervaringen van

hand zien lopen.

LHBT’s die wonen, werken en/of studeren
in de gemeente Oss?

LHBT’s passen hun gedrag in het openbaar
aan. Vooral homoseksuele mannen. Jongere

We legden inwoners over homo-, biseksuali-

generaties doen dit minder dan oudere gene-teit, gender non-conformiteit en transgenders

raties. Het aanpassen van het gedrag is alsvoor. Aan inwoners van 12 t/m 16 jaar zijn

een tweede natuur voor veel LHBT’s. Ze willen

geen stellingen voorgelegd over transgenders.

niet provoceren. Ze willen negatieve reacties

Met deze stellingen kunnen de opvattingenvoorkomen. Hand in hand lopen, elkaar een

kus of knuffel geven doen ze nooit of liever

Homoseksuele mannen worden nog volop ge-niet. Ze voelen zich niet 100% vrij en veilig

confronteerd met stereotype beelden van wat

om dit te doen. Eén geïnterviewde sprak overeen homo zou zijn. Zij hebben soms het ge-

de onzichtbare homo. Ze zijn er wel, maar

voel zichzelf te moeten verdedigen tegen deje ziet ze niet doordat ze hun intimiteit niet

beeldvorming en vooroordelen. Zeker men-(durven) te tonen. Biseksuelen merken dat

sen die geen LHBT’s in hun directe omgeving

in het openbaar anders op hen wordt gerea-

kennen, baseren hun idee van wat een homo

geerd als ze met een partner van het andere

is op nieuwsfragmenten en foto’s van de Gay

geslacht over straat gaan, dan wanneer dePride, Dolle Dinsdag, enzovoorts. Dit soort

partner van hetzelfde geslacht is.

evenementen krijgen relatief veel media-aandacht. Ze laten een feestje zien en niet het

Verschillen tussen bevolkingsgroepen

normale alledaagse leven van veel LHBT’s.

•

Vrouwen zijn overwegend positiever overHet gewone leven van veel LHBT’s is net zo

homoseksualiteit dan mannen. Zij vin-burgerlijk als van heteroseksuelen. Geïnter-den zoenen in het openbaar minder vaak

viewde LHBT’s zouden graag zien dat meer

aanstootgevend. Van de mannen vindt 33

aandacht komt voor het alledaagse levenprocent twee zoenende mannen aanstoot-

waardoor de stereotype beelden vervagen.

gevend. Onder vrouwen is dit 21 procent.
Ook voelen vrouwen zich vaker op hun

•

•

•

•

gemak bij mensen met een niet-hetero-

aanbeveling 1

seksuele oriëntatie.

Maak seksuele diversiteit en

Jongeren (12 t/m 16 jaar) zien homosek-

genderidentiteit meer zichtbaar

suele mannen vaker niet als echte man-

In Oss kun je homo, lesbisch, biseksueel ofnen. Ouderen (55 jaar en ouder) hebbentransgender zijn. Dat is een goede eerste stap

de meeste moeite met intimiteit in het

in de acceptatie van LHBT’s. Om een echte

openbaar, maar in de tijd waarin zij op-

vrije en veilige samenleving te realiseren,groeiden, golden ook wel andere normenmoeten LHBT’s zich in het openbaar kunnenen waarden.

uiten en tonen zoals zij dat willen. Gewoon

Laagopgeleiden zijn minder tolerant in hun

hand in hand lopen, elkaar een kus of knuffel

opvattingen. Zij hebben meer moeite met

geven. Zonder dat zij worden uitgescholden

de vanzelfsprekendheid waarmee overof zelfs in elkaar geslagen worden. Daaraan

homoseksualiteit wordt gesproken. Ookmoet vanuit beide kanten aan worden ge-wijzen zij gelijke rechten vaker af. Hoog-

werkt. Visuele media, waaronder film, kunnen

opgeleiden voelen zich het vaakst op hun

daarbij helpen. Voorlichting moet niet alleen

gemak bij homoseksuelen en lesbiennes inzijn praten over LHBT’s, maar dit ook zicht-

vergelijking met andere opleidingsniveausbaar maken.

Allochtonen staan negatiever tegenoverlesbiennes en homoseksuelen. Eén op 7

aanbeveling 2

heeft een (zeer) negatieve houding. Onder

Vervaag het stereotype beeld

autochtonen is dit 2 procent. Ook steunen

Aandacht vragen voor de acceptatie van

allochtonen gelijke rechten beduidend min-

LHBT’s blijft nodig, maar zorg dan wel dat weder. Veertien procent wijst het homohu-

de clichés en stereotype beelden echt kun-welijk af en 18 procent steunt dezelfde

nen doorbreken. De meerderheid van LHBT’s

adoptierechten niet. Onder autochtonen isleven een gewoon burgerlijk leven. Ook in dedit respectievelijk 4 procent en 9 procent.

gemeente Oss. Laat dat ook zien. Daarbij isOnder religieuzen is homoseksualiteit een

het belangrijk om LHBT’s en niet-LHBT’s met

moeilijk onderwerp. Ook in de gemeente

elkaar in contact te brengen op een manierOss. Als het gaat over huwelijk, gezin en

waarbij stereotype beelden niet de boventoon

seks zijn de religieuze geschriften de lei-voeren.

draad. Daarin staat de relatie tussen man
en vrouw centraal. We zien dat ook terugin de sterkere afwijzing van het homohuwelijk en adoptierechten onder religieuzen.

SCA
9Biseksualiteit vaak onbegrepen

SCA
10

•

De twee vooroordelen over biseksuelen

Bijna 1 op 8 inwoners ziet biseksualiteit niet

worden door allochtonen vaker onderschre-als een op zichzelf staande seksuele oriënta-ven dan door allochtonen. Allochtonen voe-tie. Zij denken dat biseksuelen er nog niet uit

len zich ook minder vaak op hun gemak bijzijn wat hun seksuele voorkeur is. Biseksue-

biseksuele personen. Van de autochtonenlen zelf geven aan dat het zeker geen fase is.

voelt 82 procent zich op zijn/haar gemak.

Zij ervaren niet dat ze gevoelsmatig nog een

Onder allochtonen ligt dit percentage op

keuze moeten maken tussen heteroseksuali-

68 procent. Ook bij lesbische vrouwen enteit en homoseksualiteit. Dat ze nog twijfelen.

homoseksuele mannen voelen allochtonen

Zij merken wel dat ook mensen in hun directezich minder op hun gemak.

omgeving soms moeite hebben om biseksuali-•

Religieuzen hebben een negatiever beeld

teit te begrijpen. Zij krijgen er veel vragen over

over biseksuelen dan niet-religieuzen.

van familieleden, vrienden en klasgenoten.

Achttien procent van de religieuzen denkt
dat biseksuelen er nog niet uit zijn wat hun

Iets meer dan de helft van de inwoners denkt

seksuele voorkeur is. Onder niet-religieuzen

dat biseksuelen in staat zijn om een monoga-

is dit 1 op 10. Ook denken religieuzen vaker

me relatie te onderhouden (58%). Het is een

dat biseksuelen niet in staat zijn om mono-

hardnekkig vooroordeel over biseksuelen. Zijgame relaties te hebben (14% versus 5%).

krijgen het “verwijt” ‘van twee walletjes’ tewillen eten. De gedachte dat wanneer een biseksueel een relatie heeft, hij/zij ook verlangt

aanbeveling 3

naar iemand van het andere geslacht dan deMeer voorlichting over biseksualiteit

huidige partner. Dat is volgens biseksuelen niet

In de voorlichting over homoseksualiteit zou

zo. Biseksuelen geven zelf aan net als anderenmeer aandacht moeten komen voor biseksuali-

een monogame relatie te willen. Zij kijken naar

teit. Ook geïnterviewde biseksuelen denken dat

persoonlijke kwaliteiten en uitstraling. Voor

betere voorlichting bijdraagt aan meer begrip.

hun is het geslacht ondergeschikt.

Zij vinden dat de huidige voorlichting te veel
gericht is op man-man, vrouw-vrouw relaties.

Verschillen tussen bevolkingsgroepen•••

Er is geen significant verschil tussen mannen en vrouwen in de opvattingen over bi-

Traditionele genderexpressies

seksualiteit. Vrouwen voelen zich wel vakersterk verankerd

op hun gemak bij een biseksueel persoon

Traditioneel kennen we bepaalde genderex-

van hetzelfde geslacht dan zijzelf in verge-pressies toe aan mannen en vrouwen. Datlijking tot mannen (84% versus 76%).

begint al vroeg: jongens doen aan voetbal en

Ruim een kwart van de jongeren denkt

meisjes spelen met poppen. De laatste decen-

dat biseksuelen nog niet weten wat hun

nia vervagen de normen, maar tot op zekere

seksuele voorkeur is (27%). Dat is signi-

hoogte blijft de traditionele kijk op mannenficant meer dan andere leeftijdsgroepen.

en vrouwen in stand. Van gender non-con-

Inwoners van 55 jaar en ouder denken

formiteit is sprake wanneer de gedragingen,twee zo vaak als 17- t/m 54-jarigen dat bi-

gevoelens en expressie van een persoon niet

seksuelen niet in staat zijn om monogame

overeenkomt met de culturele normen die bij

relaties aan te gaan.

zijn/haar geslacht horen.

Laagopgeleiden menen significant vaker

Inwoners reageren relatief negatiever op

dan hoogopgeleiden dat biseksuelen nog

mannen die zich gender non-conform gedra-

geen keuze hebben gemaakt (19% versus

gen of uiten dan op vrouwen die dat doen. Ze6%). Ook denken zij vaker dat biseksuelen

voelen zich minder op hun gemak bij mannen

niet in staat zijn tot het onderhouden vandie er vrouwelijk uitzien dan vrouwen die er

een monogame relatie (13% versus 5%).

mannelijk uitzien. Ook denken inwoners dat
mannen die zich vrouwelijk gedragen vakerom problemen vragen dan vrouwen die zichmannelijk gedragen.

Verschillen tussen bevolkingsgroepen••

Mannen voelen zich minder op hun gemak

aanbeveling 4

bij personen die er gender non-conform

Doorbreek traditionele kijk op genderuitzien. Twaalf procent van de mannen

We moeten af van die traditionele genderex-

voelt zich niet op hun gemak bij vrouwenpressies. Ooit was het ondenkbaar dat vrou-

die er mannelijk uitzien. Onder vrouwen is

wen een broek zouden gaan dragen. Waarom

dit 4 procent. Bij mannen die er vrouwelijk

vinden we het nog wel raar als een jongen met

uitzien voelt 16 procent van de mannen

poppen speelt? Of een meisje bouwvakker wilzich niet hun op gemak. Vijf procent van deworden? Met name op peuterspeelzalen, invrouwen voelt zich niet op hun gemak.

de kinderopvang, in het basisonderwijs en bij

Jongeren hebben meer moeite met gender

buitenschoolse opvang kunnen deze traditione-

non-conformiteit dan andere leeftijdsklas-le genderexpressies worden doorbroken. Kijk

sen. Er is geen significant verschillen tussen

daarbij naar speelgoed, hobby’s, beroepen,

inwoners van 17-54 jaar en inwoners vanenzovoorts.

55 jaar en ouder. Ook denken jongeren
vaker dat mensen die zich gender non-con••form gedragen om problemen vragen.

Aandacht voor transgenders blijft nodig

Middelbaar opgeleiden reageren negatie-

Zeventig procent van de inwoners heeft een

ver over gender non-conform gedrag en(zeer) positieve houding tegenover transge-

uiterlijk dan andere opleidingsniveaus.

nders. Dat is lager dan de houding tegenover

Hoogopgeleiden voelen zich het vaakst

homoseksuelen en lesbiennes (82%). In

op hun gemak bij mensen met een gen-voorlichting en beleid neemt de laatste jaren

der non-conform uiterlijk. Zij denken ook

de aandacht voor transgender personen toe.

minder vaker dat een gender non-conform

In Oss staat men positiever tegenover trans-uiterlijk om problemen vraagt.

genders dan Nederland. In Nederland staat

Allochtonen voelen zich vaak ongemakke-

51 procent van de bevolking (zeer) positief

lijk bij mannen en vrouwen die er gendertegenover transgenders.

non-conform uitzien (17% beide genders).

•

Van de autochtonen voelt 9 procent zich

Voor een ruime meerderheid is een geslachts-

niet op zijn/haar gemak bij mannen die erveranderende operatie geen reden om devrouwelijk uitzien. Bij vrouwen die er man-vriendschap te verbreken (82%). De geïn-nelijk uitzien is dit 7 procent. Bij allochtonen

terviewde transgenders hebben ervaren dat

denkt 1 op 10 dat mensen die zich genderde meeste mensen in hun directe omgeving

non-conform gedragen om problemen vra-

positief reageerden op hun voornemen om

gen. Onder autochtonen dit is 4 procent.

hun geslacht te laten aanpassen. Hun familie,

Driekwart van de niet-religieuzen voelt zichvrienden en bekenden waren wel verbaasd,

op zijn/haar gemak bij personen met een

omdat ze het niet verwachtten. De transgen-gender non-conform uiterlijk. Onder religi-

ders geven wel aan dat voorlichting en kennis

euzen is dat 56 procent. Religieuzen den-over transseksualiteit het begrip en de accep-

ken vaker dan niet-religieuzen dat gendertatie bevorderen. Bij transseksualiteit gaat

non-conform gedrag vaker problemen geeft.

het om genderidentiteit. Seksuele aantrekking
verandert daardoor niet. Een man die besluitom vrouw te worden, maar zich als man seksueel aangetrokken voelt tot vrouwen, blijftzich na een operatie aangetrokken voelen tot
vrouwen.
Ruim driekwart van de inwoners vindt een
operatie een goed idee als iemand daar goedover heeft nagedacht (77%). Wel vindt 25
procent dat mensen die een geslachtsveranderende operatie ondergaan dit zelf moeten
betalen.

SCA
11

Als inwoners iemand ontmoeten dan vindt
29 procent het belangrijk om te weten of die

aanbeveling 5

persoon een man of vrouw is. Vijf procent

Meer voorlichting over transseksualiteit

gaat liever niet om met mensen van wie niet

Transseksualiteit krijgt de laatste jaren steeds

duidelijk is of ze man of vrouw zijn.

meer aandacht. Inwoners staan negatievertegenover transgenders dan ze staan tegen-

SCA

Verschillen tussen bevolkingsgroepen

over homoseksuelen en lesbiennes. Met name•

Mannen zijn negatiever over transseksu-

allochtonen en religieuzen hebben een (zeer)

aliteit dan vrouwen. Vijftien procent van

negatieve houding. De emancipatiebeweging

de mannen denkt dat er iets mis is met

van transgenders is van recente datum. Het

mensen die zich geen man of vrouw voe-

heeft nog niet hetzelfde niveau bereikt als bijlen. Onder vrouwen is dat 4 procent. Ookhomoseksuelen en lesbiennes. Meer voorlich-verbreken mannen vaker de vriendschapting over transseksualiteit zal dit zeker bevor-

als een goede vriend of vriendin een ge-

deren. Ook ontmoetingen met transgenders

slachtsveranderende operatie wil ondergaan

kunnen daar een rol bij spelen.

12(7% versus 2%). Een derde van de mannen
vindt dat mensen zo’n operatie zelf moeten••

betalen. Onder vrouwen is dat 1 op 6.

Behoefte aan ontmoeting en contact

Tussen de leeftijdsgroepen 17-54 jaar en 55

Onder de geïnterviewden bleek een behoef-

jaar en ouder zijn geen significante verschil-te terug te keren. Meer contact met andere

len in opvattingen. Ongeveer 6 procent in

LHBT’s uit de gemeente Oss. Door het ontbre-

beide groepen heeft een (zeer) negatieve

ken van een gay community is er geen stek

houding tegenover transgender personen.

waar ze elkaar kunnen ontmoeten. Dat draagt

Aan jongeren zijn geen vragen gesteld over

ook weer bij aan de onzichtbaarheid. Ondertransseksualiteit.

jonge LHBT’s is ook behoefte aan het delen

Hoogopgeleiden hebben het vaakst een

van ervaringen en informatie uitwisseling. In(zeer) positieve houding tegenover transge-

de huidige tijd van technologie zijn er genoeg

nders (82%). Laagopgeleiden zijn het minst

manier om in contact te komen met gelijkge-

vaakst (zeer) positief (61%). Laagopgelei-

stemden, maar vaak niet lokaal en persoonlijk.

den verbreken ook de vriendschap vaker
wanneer een vriend of vriendin zijn/haar••lichaam wilt laten aanpassen. Als laag- en

aanbeveling 6

middelbaar opgeleiden iemand ontmoeten,

Faciliteer zelforganisatie van LHBT’svinden zij het ook belangrijker om te weten

In Oss is bij LHBT’s behoefte aan contact eniemand man of vrouw is.

ontmoeting met gelijkgestemden. Een vei-

Allochtonen zijn beduidend vaker (zeer)

lige plek waar ze echt zichzelf kunnen zijn.

negatief tegenover transgenders in vergelij-

Waar ze ervaringen kunnen delen en elkaar

king tot autochtonen (17% versus 5%). Eén

kunnen ontmoeten. De gemeente kan daar-

op 10 allochtonen verbreekt de vriendschapin een faciliterende rol spelen. Met name inbij een geslachtveranderende operatie.

de opstartfase. Zo’n zelforganisatie zou ook

Onder autochtonen is dat 3 procent. Ookeen rol kunnen krijgen bij de organisatie vanvinden allochtonen zo’n operatie minder

activiteiten rondom IDAHOT en Coming Out

vaak een goed idee als iemand er goed overDay. Nu neemt de gemeente nog zelf het

heeft nagedacht (62% versus 78%).

initiatief. Terwijl veel andere activiteiten en

Religieuzen hebben bijna twee zo vaak een

evenementen ontstaan vanuit organisaties en(zeer) negatieve houding in vergelijking tot

ondernemers.

niet-religieuzen. Een ruime meerderheid van
beide groepen noemt een operatie om vangeslacht te veranderen een goed idee alsiemand er goed over heeft nagedacht (73%
en 78%). Ook vindt een kwart bij beide
groepen dat iemand zelf de kosten van zo’n
operatie moet betalen.

1. Inleiding
Gemeente Oss is sinds 2011 een Regenboog-

Over het aantal LHB’s zijn alleen landelijke

stad. Dat betekent dat Oss zich sterk maakt

schattingen bekend. In Nederland voelt 4 tot

voor de (sociale) acceptatie en veiligheid van

7 procent zich niet uitsluitend seksueel aange-

lesbiennes homoseksuelen, biseksuelen en

trokken tot personen van het andere geslacht.

transgenders (LHBT’s). We willen een samen-

Dit blijkt uit LHBT-monitor 2016 van het SCP.2

leving waarin iedereen zich vrij en veilig voelt

Niet in elke gemeente woont een landelijk

om te zijn wie hij/zij is. Daarom onderneemt

gemiddeld aantal inwoners met een niet-hete-en ondersteunt gemeente Oss allerlei initia-

roseksuele oriëntatie. Uit onderzoek blijkt dat

tieven om het sociaal leefklimaat voor LHBT’s

LHB’s vaker in de grotere gemeenten wonen.

te verbeteren. In 2017 is zelfs extra aandacht

Als we uitgaan van het landelijk gemiddelde,voor emancipatie van LHBT’s. Samen met dedan wonen in Oss tussen 2.955 en 5.171 LHB’s

gemeente ’s-Hertogenbosch organiseren wevan 17 jaar en ouder.

het Roze Jaar. De activiteiten in beide gemeenten zijn erop gericht om acceptatie, begrip en

In dit onderzoek hebben we seksuele aantrek-

respect te vergroten.

king als uitgangspunt genomen. Als iemandzich uitsluitend seksueel aangetrokken tot per-

1.1

LHBT’s in gemeente Oss

sonen van het andere geslacht noemen hem/

We weten niet hoeveel inwoners in de gemeen-

haar heteroseksueel. Iemand is homoseksueel/

te Oss lesbisch, homoseksueel, biseksueel of

lesbisch als hij/zij zich uitsluitend seksueeltransgender zijn. Seksuele voorkeur wordt niet

aangetrokken voelt tot personen van het eigen

geregistreerd. Overigens is het ook geen sta-geslacht. Biseksuelen zijn mensen die zich (intisch gegeven. Tot welk geslacht iemand zich

enige mate) zowel tot mannen als vrouwen

seksueel aangetrokken voelt, kan gedurende

seksueel aangetrokken voelen.

iemands leven veranderen. Voor de meeste
mensen ontstaat tijdens de puberteit duide-

Transgenders

lijkheid over de eigen seksualiteit. Voor trans-

Transgender is een overkoepelende term die

genders geldt dat als zij hun geslacht na een

wordt gebruikt voor mensen bij wie het ge-

operatie laten veranderen in de Basisregistratie

boortegeslacht, de genderidentiteit en dePersonen (BRP) er sprake is van registratie.

genderexpressie niet overeenkomen. Het is

Echter zijn er ook personen met transgender

geen vierde seksuele oriëntatie. […] Er zijn dus

gevoelens, maar zij nemen niet de stap tot een

homo-, bi, en heteroseksuele transgenders.4

geslachtsveranderende operatie.

Onderzoek naar transseksualiteit staat nog in

1

de kinderschoenen. Het ontbreekt aan beLesbisch, homoseksueel en biseksueel

trouwbare schattingen over het aantal transge-

Eigenlijk begint het met de vraag wanneer isnders in Nederland. Het percentage Nederlan-

iemand lesbisch, homo- of biseksueel (LHB). Is

ders met transgender gevoelens ligt, uitgaande

dat pas als iemand daar openlijk voor uitkomt?

van het geboortegeslacht, bij mannen tussen

Of wanneer iemand (seksuele) relaties aan-0,6 en 5,7 procent en bij vrouwen tussen 0,25

gaat met iemand van het eigen geslacht of met

en 4,0 procent. Het aantal personen dat hun

personen van beide geslachten? Of al op basis

officiële geslachtsregistratie wijzigen neemt

van seksuele aantrekking? Bovendien vindt niet

toe. In de periode 2007-2014 wijzigde zo’n 80

iedereen het prettig om zijn/haar seksuele ori-

personen per jaar hun geslacht. In 2015 warenëntatie te labelen met deze woorden. Immers

dit 770 mensen. Een wetswijziging in 2014

de woorden ‘lesbisch’, ‘homoseksueel’, en ‘bi-maakt het makkelijker. Daarvoor moest je aan

seksueel’ roepen bepaalde beelden, associaties

medische eisen voldoen en was een gerechte-en vooroordelen op.

lijke uitspraak nodig.5

1

Voorheen was dit de Gemeentelijke Basisadministratie

3

idem, p. 48-49(GBA) en daarvoor het Bevolkingsregister.

4

Rutgers WPF (2013), p. 7

Kuyper, L. (2016), p. 43

5Kuypers (2017), p. 22

2

H1

3

13

1.2 Lokaal LHBT-beleid

In maart 2013 lanceerde de gemeente Oss deVanaf eind jaren tachtig voeren opeenvolgen-website Zo doen we dat in Oss. Op de website

de kabinetten een homo-emancipatiebeleid.

staan foto’s van bekende en onbekende inwo-

Sindsdien is er veel gebeurd, zoals de invoering

ners met een citaat. Zij laten op deze manier

van het homohuwelijk. Door het emancipatie-

weten geen probleem te hebben met seksueleproces is homoseksualiteit zichtbaar geworden

diversiteit en dat anders zijn normaal is.

en is de acceptatie in het algemeen breed.

H1
14

De homo-emancipatie is nog niet voltooid.6 In

Beleidsperiode 2015-20172007 lanceerde het kabinet-Balkenende IV het

In de huidige beleidsperiode 2015-2017

koploperprogramma. Doel van dit programma

worden bestaande initiatieven voortgezet en

is om LHBT-beleid lokaal te verankeren. Ge-

financieel ondersteund. Deze initiatieven moe-meente Oss sloot in 2011 aan. Vanaf 2014 gingten aan het eind van de periode zelfstandig,

dit programma verder onder de titel regen-zonder subsidie, verder kunnen gaan. Daar-boogstad.

naast zijn vijf doelgroepen gekozen waarvoor
specifieke initiatieven worden ontwikkeld en

Beleidsperiode 2012-2014

uitgevoerd. Het gaat om het voortgezet onder-

In de beleidsperiode 2012-2014 lag de focus op

wijs (introductie van een doorlopende leerlijn

ouderen en op veiligheid van LHBT’s in brede

vanaf 2016), het bedrijfsleven (aanstellen van

zin. Samen met BrabantZorg werd het project

ambassadeurs via diverse werkgeversgroepen

Roze Loper gestart. Dit is een keurmerk voor

en serviceclubs), de bi-culturele en ortho-

zorginstellingen die expliciet aandacht besteden

dox-religieuze groepen (zoeken naar dialoog),

aan acceptatie en veiligheid van LHBT’s binnen

de transgenders (ambassadeurs en zelfhulp-

hun wooncomplexen. Veel oudere LHBT’s gaan

groep), en de sportclubs (aandacht voor LHBT

terug de kast in zodra ze naar een verzorgings-

thema’s tijdens symposia en bijeenkomsten, enhuis gaan. Dit vergroot de (gevoelens van)een convenant).

eenzaamheid en uitsluiting. Inmiddels hebben
vier wooncomplexen een dergelijk certificaat.

1.3 Doelstelling van het onderzoek

De overige locaties van BrabantZorg staan nog

Het doel van het onderzoek is om de opvat-

op de lijst voor certificering.

tingen en houding van inwoners van 12 jaaren ouder tegenover LHBT’s en de ervaringen

Op het gebied van veiligheid waren er drie

van LHBT’s zelf in kaart te brengen en op basis

doelen. Ten eerste wilde de gemeente Oss

daarvan te komen tot aanbevelingen.

inzicht krijgen in de registratie van het aantal
incidenten van discriminatie en geweld tegen

De opvattingen over en houding(vermeende) LHBT’s. Zij doet dit in samen-

tegenover LHBT’s

werking met politie en justitie, en met Radar.

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet

Radar is de anti-discriminatievoorziening in on-

elke twee jaar onderzoek naar de houding van

der andere gemeente Oss. Ten tweede moest

de Nederlandse bevolking ten opzichte vande aangiftebereidheid omhoog. Veel LHBT’s

LHBT’s. Om de houding te meten wordt gebruik

doen geen aangifte omdat ze twijfelen aan degemaakt van een vast aantal stellingen. Het

interesse en/of deskundigheid van de politie,

gaat daarbij om algemene aanvaarding vanzij zelf het probleem bagatelliseren of omdat

LHBT’s, gelijke rechten en discriminatie, reac-hij/zij niet bekend wil staan als LHBT. Tot slot,

ties op niet-heteroseksuele oriëntaties en gen-

was het voornemen om inzicht te krijgen in hoe

der non-conformiteit in de naaste omgeving en

veilig en geaccepteerd LHBT’s zich voelen in deom uitingen daarvan in de openbaarheid. Met

gemeente Oss. Alle wijkteams hebben via Ra-

niet-heteroseksuele oriëntaties bedoelen we dedar een cursus gevolgd gericht op de veiligheid

seksuele voorkeur van inwoners die niet uit-

van LHBT’s.

sluitend gericht is op personen van het andere

7

geslacht. Van gender non-conformiteit is sprakeals de gedragingen, gevoelens en expressie van
6

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap(2007), p. 10

7Schuyf (2009), p.

een persoon niet overeenkomt met de culturele•

normen die bij zijn/haar geslacht horen; mannelijke vrouwen en vrouwelijke mannen.

Vrouwen staan positiever tegenover LHBT’s
dan mannen.

•

De antwoorden op de stellingen gebruikt het

Jongeren zijn vaker negatief over homoseksualiteit, biseksualiteit en transseksualiteit

SCP om wat zij noemen de samenvattende•

Onder laagopgeleiden is de acceptatie lager.

maat te berekenen. De samenvattende maat•

Allochtonen hebben een negatievere hou-is ontwikkeld om de houding van inwoners tekunnen kwantificeren en de ontwikkelingen inde tijd te volgen. Op een schaalscore van 1 t/mding ten opzichte van LHBT’s.
•

Religieuze inwoners wijzen homoseksualiteit en transseksualiteit sterker af.

5 wordt aangegeven of iemand negatief, neutraal of positief staat tegenover homoseksuelen

1.4 Leeswijzer

en lesbiennes en tegenover transgenders. De

In hoofdstuk 2 gaan we dieper in op de onder-

schaalscore is als volgt onderverdeeld: ‘zeer

zoeksopzet. We geven een beschrijving van

negatief’ (1.00-1.49), ‘negatief’ (1.50-2.49),

de onderzoekspopulaties. Voor dit onderzoek‘neutraal’ (2.50-3.49), ‘positief’ (3.50-4.49)

zijn er drie specifieke onderzoekspopulaties:

en ‘zeer positief’ (4.50-5.00). Hoe hoger deinwoners van 12 t/m 16 jaar, inwoners van 17

gemiddelde score des te positiever is men.

jaar en ouder en LHBT’s die wonen, werken en/

Voor dit onderzoek zijn de stellingen van hetof studeren in de gemeente Oss. Verder leggen

SCP leidend. We passen ook dezelfde reken-

we uit welke onderzoeksmethoden we hebben

methode toe om een samenvattende maat

gebruikt en waarom.

te berekenen. Dit stelt ons in staat om desituatie in de gemeente Oss te vergelijken

Hoofdstuk 3 en hoofdstuk 4 geven een alge-

met Nederland.

meen beeld van opvattingen en houding. In
hoofdstuk 3 gaat het over hoe inwoners van 17

Verschillen tussen bevolkingsgroepen

jaar en ouders denken over seksuele diver-

Naast een algemeen beeld van opvattingen ensiteit, gender non-conformiteit en transsek-

houding kijken we ook hoe specifieke bevol-

sualiteit. We vergelijken ook de houding vankingsgroepen denken over LHBT’s. Uit nati-

inwoners met de Nederlandse bevolking. In

onaal en internationaal onderzoek is bekend

hoofdstuk 4 doen we hetzelfde maar dan voor

dat bepaalde bevolkingsgroepen negatiever

inwoners van 12 t/m 16 jaar. Aan deze leef-zijn. We willen weten of ook in gemeente Oss

tijdsgroep zijn geen stellingen over transseksu-deze bevolkingsgroepen negatiever zijn in hun

aliteit voorgelegd. We brengen wel de opvattin-

opvattingen en houdingen. We doen dit niet om

gen van jongeren over vriendschap met LHB’s

deze groepen als homo- en/of transfoob te be-in kaart. Ook laten we zien hoe jongeren de

stempelen. De uitkomsten van het onderzoek

situatie op school beoordelen.

kunnen juist een aanleiding zijn om met elkaar
in gesprek te gaan. Op basis van gelijkwaar-

Met vijf achtergrondkenmerken maken we dedigheid, maar ieder vanuit zijn eigen visie op

verschillen tussen bevolkingsgroepen inzich-seksuele diversiteit en genderidentiteit.

telijk. We weten uit nationaal en internatio-

Om respondenten in te delen in specifiekenaal onderzoek dat er verschillen zijn tussen

groepen is gebruik gemaakt van achtergrond-

bepaalde bevolkingsgroepen. In hoofdstuk 5

kenmerken. Er zijn verschillende achtergrond-

laten we de opvattingen en houding van dezekenmerken te gebruiken als basis voor een ver-groepen zien. We kijken naar verschillen op

gelijking. We selecteerden er vijf. We denken

basis van geslacht, leeftijd, opleidingsniveau,

dat in de beleidspraktijk deze vijf het best

religiositeit en etniciteit.

toepasbaar zijn bij de invulling van concrete
inspanningen. De achtergrondkenmerken zijn

In deze drie hoofdstukken staan de opvattin-

geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, religiositeit

gen en houding tegenover LHBT’s centraal. In

en etniciteit. We toetsen vijf hypothesen, welke

hoofdstuk 6 komen de ervaringen van LHBT’s

afgeleid zijn uit nationaal en internationaal on-

zelf aan de orde. We hebben hiervoor 28

derzoek. Het gaat om de volgende hypothesen:

LHBT’s geïnterviewd. Zij wonen, werken en/of
studeren in de gemeente Oss.

H115

2. Onderzoeksverantwoording
Een onderzoek over LHBT’s laat inwoners in de

1. Hoe denken inwoners van 12 jaar en ouder

gemeente Oss niet onberoerd. We ontvingen

over seksuele diversiteit en genderidentiteit

allerlei reacties van inwoners toen de vragenlijsten waren verspreid. Via email, telefoon,

en wat is hun houding tegenover LHBT’s?
2. Hoe is de acceptatie van LHBT’s ondersociale media kregen we vragen en opmerkin-inwoners van de gemeente Oss in vergelij-

gen over het onderzoek. De mensen die toen

king met de Nederlandse bevolking?

reageerden waren overwegend negatief. Ze

3. Welke verschillen zijn er tussen bevol-vonden de vragen en stellingen aanstootge-

kingsgroepen onder inwoners van 17 jaar

vend. In een enkel geval zelfs kwetsend. Het

en ouder in gemeente Oss?

is nooit de bedoeling geweest om mensen te

4. Wat zijn de LHBT-specifieke ervaringen van

H2kwetsen of te beledigen. We hadden de hef-

LHBT’s die wonen, werken en/of studerentigheid van sommige reacties ook zeker niet

in de gemeente Oss?

16

verwacht. Er waren ook reacties van mensen
die dit onderzoek zonde van tijd en geld vin-

2.1 Onderzoekspopulatie

den. Of van mening waren dat andere onder-

Een onderzoekspopulatie is de gehele groep

werpen belangrijker zijn. Een enkele keer heeftmensen waarop een onderzoek zich richt. We

men de context van het onderzoek genegeerd

hebben gekozen voor een breed bevolkingson-om zichzelf negatief te kunnen uitspreken. Van

derzoek. Aan de ene kant willen we weten hoe

de mensen die hebben meegedaan kregen we

inwoners van 12 jaar en ouder denken over

ook veel positieve reacties. Zij waren blij dat

homo-, bi- en transseksualiteit. Aan de andere

de gemeente het onderwerp serieus neemt. Zij

kant zijn we benieuwd naar de ervaringen vanconstateren juist dat er nog veel moet gebeu-

LHBT’s zelf. We hebben inwoners opgesplitst

ren, omdat lang niet iedereen een niet-hetero-in inwoners van 12 t/m 16 jaar en 17 jaar en

seksuele oriëntatie normaal vindt of dat je er

ouder. Enerzijds omdat we in taalgebruik en

altijd open over kunt zijn.

kennisniveau willen aansluiten bij de leefwereld
van de specifieke leeftijdsgroep. Anderzijds om

Dit onderzoek moet inzicht geven in het sociaalvergelijkingen met landelijke cijfers mogelijk teleefklimaat voor lesbiennes, homoseksuelen,

maken. Onderzoeken van het Sociaal en Cultu-

biseksuelen en transgenders (LHBT’s) in dereel Planbureau (SCP) geven een beeld van degemeente Oss. Dat doen we door het in kaart

opvattingen en houding van specifieke leef-

brengen vantijdsgroepen, maar niet van de bevolking van•de opvattingen en de houding van inwo-

12 jaar en ouder als geheel. Voor dit onderzoek

ners van 12 t/m 16 jaar met betrekking tot

zijn dus drie specifieke onderzoekspopulaties,

homoseksualiteit en biseksualiteit

namelijk:••

de opvattingen en de houding van inwo-•

inwoners van 12 t/m 16 jaar;ners van 17 jaar en ouder over homosek-•

inwoners van 17 jaar en ouder;sualiteit, biseksualiteit en transseksualiteit•

de ervaringen van lesbiennes, homosek-

LHBT’s die wonen, werken of studeren inde gemeente Oss.

suelen, biseksuelen en transgenders diewonen, werken en/of studeren in de ge-

Inwoners van 12 t/m 16 jaar

meente Oss

In de gemeente Oss wonen 5.587 mensen
van 12 t/m 16 jaar oud (peildatum 1 janu-

Om de opvattingen en houding van inwoners inari 2017). Aan ons onderzoek hebben 650

kaart te brengen hebben we gekozen voor een

jongeren deelgenomen. De omvang van devragenlijst. We hebben LHBT’s geïnterviewd om

responsgroep is ruim voldoende om een

hun ervaringen in beeld te kunnen brengen.

betrouwbaar beeld te schetsen van de opvat-

Met de vergaarde informatie willen we ant-

tingen en houding van jongeren met betrek-

woord geven op onderstaande vier deelvragen.

king tot homo- en biseksualiteit. Vragen over

transseksualiteit zijn aan deze leeftijdscate-Inwoners van 17 jaar en ouder

gorie niet voorgelegd. Wel zijn vragen gesteld

Op 1 januari 2017 wonen in de gemeente Oss

over de situatie op school en in de klas.

73.877 inwoners van 17 jaar en ouder. Van hen
deden 877 inwoners mee aan ons onderzoek.

Inwoners van 12 t/m 16 jaar zijn via het on-

Door de grote omvang van de responsgroep

derwijs aangeschreven. Door deze aanpak is

komt het betrouwbaarheidsniveau op 99 pro-van een steekproefonderzoek geen sprake. De

cent. Dat betekent dat we zeer betrouwbaar

respondenten zijn niet vooraf op criteria a-se-

beeld kunnen schetsen van de opvattingen enlect gekozen om tot een evenwichtige afspie-

houding tegenover LHBT’s. In 99 van de 100

geling te komen van de totale onderzoekspo-

gevallen is de uitkomst in de responsgroep

pulatie. De respondenten hebben op basis vancorrect voor de totale onderzoekspopulatie vanvrijwilligheid deelgenomen. We zetten een

inwoners van 17 jaar en ouder.

aantal achtergrondkenmerken van de respons-

We hebben inwoners van 17 jaar en ouder op

groep op een rij.

verschillende manieren benaderd. In tabel 2.1••

Aan ons onderzoek hebben meer meisjes

zijn de responsgroep en onderzoekspopulatie

meegedaan dan jongens (57% en 43%),

naar enkele achtergrondkenmerken uitge-

terwijl in de onderzoekspopulatie het aan-splitst. We zetten de belangrijkste constaterin-

tal jongens groter is (52% en 48%).

gen op een rij.

Een meerderheid van de jongeren zit op•

ten is vrouw (57%). Aan ons onderzoek de-doet de HAVO. Zeventien procent van hen

den verhoudingsgewijs meer vrouwen mee

gaat naar het VWO. Een kleine groep volgt

ten opzichte van de onderzoekspopulatie.

een MBO-opleiding (2%). De meeste leer-••

tage binnen de responsgroep lager dan deaan ons onderzoek is 17 jaar of ouder.

onderzoekspopulatie. Uitzondering daarop

In de leeftijdsgroep 12 t/m 16 jaar zitten

zijn de inwoners van 55 t/m 64 jaar en van

de meeste respondenten in de eerste drie

65 t/m 74 jaar. Deze groepen zijn overver-

leerjaren van het voortgezet onderwijs

tegenwoordigd in de responsgroep.

(79%): 29 procent (jaar 1), 26 procent•

Allochtonen zijn ondervertegenwoordigd.

(jaar 2), 24 procent (jaar 3). Vijftien•

In de onderzoekspopulatie vormen laagop-

procent zit in het vierde leerjaar 4. In degeleiden relatief de grootste groep. In deleerjaren 5 en 6 zitten relatief weinig 12-

responsgroep zijn middelbaar opgeleiden

procent (jaar 6).

•

en hoogopgeleiden groter.
•

Verhoudingsgewijs hebben meer inwoners

Iets meer dan tweederde van de responden-

uit Oss-stad deelgenomen. In de respons-

ten woont in Oss-stad (68%). De overige

groep komt iets meer dan tweederde uit

respondenten wonen in de kleinere kernen.

Oss-stad (67,7%). Voor de meeste wijken

Van de respondenten is 81 procent autoch-laat de responsgroep een evenwichtige

toon. Achttien procent is allochtoon. Bij hen

proportionaliteit zien ten opzichte van deis één of beide ouder(s) buiten Nederland

onderzoekspopulatie. Geffen is duidelijk

geboren. Bij 1 procent kon de etniciteit

ondervertegenwoordigd, terwijl Noord-West

niet worden vastgesteld, veelal omdat het

juist oververtegenwoordigd is.

geboorteland van de vader onbekend is.
•

In vrijwel alle leeftijdsklassen is het percen-

lingen van ROC De Leijgraaf die meededen

t/m 16-jarigen: 6 procent (jaar 5) en 0,2•

Een kleine meerderheid van de responden-

het VMBO (62%). Eén op 5 respondenten•

Een forse meerderheid van de respon-

Van de respondent voelt 5 procent zichdenten is heteroseksueel (83%). Veertien

seksueel aangetrokken tot het eigen

procent is lesbisch, homoseksueel of bisek-

geslacht of tot beide geslachten. Zij zijn

sueel. Seksuele oriëntatie wordt niet gere-

LHB-jongeren. Een ruime meerderheid vangistreerd. Uit onderzoeken blijkt dat 4 tot 7

de respondenten is heteroseksueel (83%).

procent van de Nederlandse bevolking zich

Eén op 7 weet het nog niet of wilde het

seksueel aangetrokken voelt tot personenniet zeggen. Een zeer klein aantal res-van het eigen geslacht of tot beide geslach-pondenten voelt zich niet tot jongens en

ten.8 Op basis daarvan blijkt dat LHB’s in demeisjes aangetrokken (0,8%). Zij worden

responsgroep oververtegenwoordigd zijn.

aseksueel genoemd.
8

Kuyper, L. (2016), p. 43

H2
17

tabel 2.1
onderzoeksgroep inwoners van 17 jaar en ouder(in procenten, excl. ontbrekende antwoorden)
responsgroep(n=877)

bevolkingOss(n=73.877)

Geslacht
Man

43,1

49,9

Vrouw

56,9

50,1

17 t/m 24 jaar

20,1

11,5

25 t/m 34 jaar

6,3

14,2

35 t/m 44 jaar

11,4

14,6

H2

45 t/m 54 jaar

15,3

19,4

55 t/m 64 jaar

20,2

17,1

18

65 t/m 75 jaar

19,4

13,6

75 jaar en ouder

7,3

9,6

Autochtoon

89,1

83,2

Allochtoon

9,8

16,8

Laagopgeleid

24,5

38,7

middelbaar opgeleid

39,3

33,9

Hoogopgeleid

34,1

27,4

15,6

15,4

Schadewijk

9,4

11,1

Oss-Zuid

8,3

7,6

Ruwaard

14,7

14,8

Noord-West

19,7

15,6

Berghem

8,1

10,3

Megen, Haren, Macharen

3,5

3,3

Ravenstein

7,3

5,1

Herpen

4,0

4,1

Lith

6,0

7,4

Geffen2,1

5,2Heteroseksueel

82,6

x

lesbisch, homoseksueel, biseksueel

14,1

x

Leeftijd

etniciteitaopleidingsniveau b

WijkenCentrum, Krinkelhoek, Mettegeupel

seksuele oriëntatieabPercentages bevolking Oss op basis van inwoners van 15 jaar en ouder, peiljaar 2016 (n=75.560).

Percentages bevolking Oss op basis van potentiële beroepsbevolking; alle personen 15 t/m 74 jaar.
Peiljaar 2016 (n=62.000)
bron: OssStat (bevolking Oss m.b.t. geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, wijken), peildatum 1-1-2017. CBS
Statline (bevolking Oss m.b.t. etniciteit), peiljaar 2016.

Lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelenEnquêteen transgenders

Een vragenlijst is een relatief snelle en goedko-

We weten niet hoeveel inwoners in de gemeen-

pe manier om een grote groep te ondervragen

te Oss lesbisch, homoseksueel, biseksueelover een bepaald onderwerp. Tussen 20 januariof transgender zijn. Er zijn alleen landelijke

en 10 februari 2017 hebben 1.527 inwoners

schattingen bekend. In Nederland voelt 4 tot

van 12 jaar en ouder de vragenlijst ingevuld.

7 procent zich niet uitsluitend seksueel aange-

Bij inwoners van 12 t/m 16 jaar gaat het om

trokken tot personen van het andere geslacht.9

650 personen. Van de inwoners van 17 jaar

Onderzoek naar transseksualiteit staat nog inen ouder hebben 877 mensen meegedaan. We

de kinderschoenen. Het ontbreekt aan be-

hebben de enquête op papier en digitaal ver-trouwbare schattingen over het aantal transge-

spreid. Onder inwoners van 17 jaar en ouder

nders in Nederland. Het percentage Nederlan-

is grotendeels een papierenversie verspreidt.

ders met transgender gevoelens ligt, uitgaande

Scholieren hebben de enquête alleen online

van het geboortegeslacht, bij mannen tussen

kunnen invullen. Ook de leden van het Digitaal

0,6 en 5,7 procent en bij vrouwen tussen 0,25

Burgerpanel hebben online deelgenomen.

H2ENQUÊTE PER POST

19

en 4,0 procent.
Aan ons onderzoek hebben 27 LHBT’s deelge-

Aan 1.200 inwoners van 17 t/m 75 jaar isnomen. Zij hebben zich via een open inschrij-

per post een papieren enquête verstuurd. De

ving aangemeld en voldeden aan de criteria.

inwoners zijn aselect gekozen. De selectie s

Om mee te mogen doen moet je de gemeente

gebaseerd op een evenredige verdeling naar

Oss wonen, werken en/of studeren. Centraal

geslacht, leeftijd en woonplaats. Uitgesloten instaat het sociaal leefklimaat voor LHBT’s inde selectie zijn inwoners die:Oss. Je zult een substantieel deel van je tijd•

moeten doorbrengen in de gemeente om terecentelijk zijn aangeschreven voor andere
onderzoeken van de gemeente Oss;ervaren hoe het daarmee gesteld is.

•

De LHBT’s variëren in leeftijd van 15 tot 75•

bewoners in instellingen binnen de gemeente Oss;
inwoners die in het verleden hebben aange-jaar. Vijf deelnemers zijn lesbisch, veertien zijn

geven niet meer te willen meewerken aan

homoseksueel, zes zijn biseksueel en twee zijn

onderzoeken van de gemeente Oss;transgender. Alle biseksuelen aan ons onder-•

zoek waren jongeren (15 t/m 19 jaar). De twee

In samenwerking met BrabantZorg zijn nog

de leden van het digitaal burgerpanel.

transgenders waren beide geboren als man.

eens 215 enquêtes verspreid. BrabantZorg is

Eén transgender heeft nog maar kort geleden

een van de ketenpartners. Zij werken aan dezijn directe omgeving geïnformeerd over zijnsociale acceptatie en veiligheid van LHBT’s optransgender gevoelens. De andere transge-

hun zorglocaties via het project de Roze Loper.

nder heeft een volledige geslachtsverande-

De gemeente ondersteunt BrabantZorg daarbij.

ring ondergaan. Vijf LHBT’s wonen niet in de

Per post zijn 316 vragenlijsten ontvangen.

gemeente Oss, maar werken hier of gaan hier

Eén is teruggestuurd omdat de geadresseer-naar school.

de was verhuisd. Negen kwamen ruim na het
verstrijken van de deadline binnen. Zelfs twee

2.2 Onderzoeksmethoden

maanden na de deadline zijn nog vragenlijsten

Voor dit onderzoek zijn twee onderzoeksmetho-

teruggestuurd. Deze zijn niet verwerkt in dit

den gebruikt. Om de opvattingen en houding

rapport. Vijf waren onbeantwoord met uitzon-

van inwoners in kaart te brengen is gekozen

dering van de vraag of ze nog opmerkingenvoor een vragenlijst. Er zijn twee vragenlijsten

hadden naar aanleiding van het onderzoek.

opgesteld. Eén voor inwoners van 12 t/m 16

Eén had allerlei onderzoekstechnische vragen.

jaar. De andere voor inwoners van 17 jaar en

De anderen vonden het zonde van de tijd enouder. De tweede onderzoeksmethode is het

geld. Voor dit onderzoek zijn 301 vragenlijsten

interview. We hebben LHBT’s geïnterviewd om

verwerkt. De respons is 21,1 procent.

een beeld te schetsen van hun ervaringen.

9

Kuyper, L. (2016), p. 43

ENQUÊTE ONLINE INVULLEN

De enquête is alleen digitaal verspreid. De

Het was mogelijk om de vragen ook online tescholen bepaalden zelf hoe zij de vragenlijst

beantwoorden. De link is echter als te langonder hun leerlingen verspreiden. Locatie

en te ingewikkeld ervaren. Daar was na het

ZuidWest koos voor een klassikale aanpak om

versturen van de enquêtes niets meer aan teleerlingen uitleg te kunnen geven. Ook hebben

veranderen. Een aantal respondenten heeft

zij alleen de leerlingen in de eerste drie leerja-

daarom de vragenlijst op papier ingevuld en

ren benaderd. De overige scholen hebben deteruggestuurd. Drie personen hebben per email

weblink naar leerlingen doorgestuurd.

om de link gevraagd. Of zij ook uiteindelijk on-

H2
20line de enquête hebben ingevuld is onbekend.

Dit onderzoek gaat over inwoners van de ge-

We kunnen niet vaststellen hoeveel mensen

meente Oss. Op scholen zitten ook leerlingen

die zijn aangeschreven de vragenlijst onli-

uit omliggende gemeenten. Op basis van dene hebben ingevuld. De link naar de digitalepostcode van het woonadres is een selectievragenlijst is ook verzonden onder andere doel-

gemaakt. Over het invullen van de postco-

groepen, waaronder BrabantZorg, protestantsede zijn veel vragen en opmerkingen gesteld.

en katholieke kerken. De enquête is online 38

Sommige leerlingen denken dat zij hierdoor

keer ingevuld.

niet meer anoniem zijn. Zij hebben geen ofbewust een foutieve postcode ingevuld. Hier-

DIGITAAL BURGERPANEL

door zijn hun antwoorden niet bruikbaar. In

Gemeente Oss heeft een digitaal burgerpanel.

totaal zijn de antwoorden van 650 leerlingen

Inwoners van 18 jaar en ouder kunnen zichvan 12 t/m 16 jaar, en 186 leerlingen van 17

hiervoor aanmelden. Een aantal keer per jaar

jaar en ouder verwerkt.

ontvangen zij een online vragenlijst. Deze onderzoeken gaan over uiteenlopende onderwer-

De vragenlijst voor scholieren wijkt af vanpen. Voor dit onderzoek zijn de leden van het

de vragenlijst die per post of via het digitaal

burgerpanel ook uitgenodigd. Op dit moment

burgerpanel is verstuurd. In deze enquê-bestaat het burgerpanel uit 820 leden, waarvan

te spreken we over “jongens en meisjes” in

354 leden (43,2 procent) deel heeft genomen

plaats van “mannen en vrouwen”. Ook zijn er

aan ons onderzoek. Twee respondenten zijn

enkele vragen over de situatie op school en inechter niet meegenomen in de analyse. Zijde klas opgenomen. Voor de leeftijdscategoriewonen op basis van hun postcode niet in det/m 16 jaar zijn stellingen over transgenders

gemeente Oss. De antwoorden van 352 res-en seks achterwege gelaten. We denken dat

pondenten zijn verwerkt.

kinderen in deze leeftijdsklasse nog te jongzijn om een mening te vormen over transgen-

HET ONDERWIJS

ders. Vragen over seks vinden we niet pas-Om jongeren te bereiken is contact gelegd met

send voor 16-minners.

het onderwijs in de gemeente Oss. We benaderden de scholen voor voortgezet onderwijs
en ROC De Leijgraaf. Vier locaties van Het
Hooghuis – Mondriaan College, Stadion, TBL en
ZuidWest – en ROC De Leijgraaf besloten om
mee te doen. Deze scholen geven een representatief beeld van het onderwijslandschap inde gemeente Oss.

Interview
Dit onderzoek gaat over het sociaal leefklimaat
voor LHBT’s. De enquêtes brengen de opvattingen en houding van inwoners in beeld. Maarhoe ervaren LHBT’s het sociaal leefklimaat zelf?
Dat hebben we door middel van interviews
proberen te achterhalen. De LHBT’s moeten
in gemeente Oss wonen, werken en/of studeren. Aan de hand van een interviewprotocol
zijn vragen gesteld, waarbij vier thema’s aande orde kwamen. De thema’s zijn hieronder
weergeven.
•acceptatie in je directe omgeving (bv.
familie, vrienden, klasgenoten, collega’s)•

vrij en veilig jezelf kunnen zijn•

beeldvorming en vooroordelen•

pesten, discriminatie en geweld

Twee keer is een oproep geplaatst in de lokale
media. Ook op de Facebookpagina van Regenboogstad Oss postten we een bericht. Verder isin de vragenlijst een oproep gedaan. De laatste
manier bleek het meest effectief. De meeste
aanmeldingen kwamen naar aanleiding van deenquête binnen.
Voor deze interviews meldden 34 personenzich aan. Twee personen voldeden niet aan
de criteria en zijn niet uitgenodigd. Met twee
personen lukte het niet om binnen de periode
een afspraak te plannen. De interviews zijn
in december 2016, januari en februari 2017afgenomen. Drie personen besloten om tochniet mee te werken. In totaal zijn 27 interviews
afgenomen. Een interview duurde ongeveeréén uur.

H221

3. Wat vindt Oss?

“Ik heb geen moeite met lesbiennes, homo’s,transgenders, biseksuelen, etc., maar moet
dat openlijk medegedeeld en/of gezien wor-

Tweejaarlijks brengt het Sociaal en Cultureelden, zoals wij zeggen: MEE TE KOOP LOPEN?

Planbureau (SCP) een rapport uit over de

Wij ’hetero’s’ lopen daar toch ook niet mee tehouding van Nederlanders ten opzichte van

koop!”

lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen entransgenders (LHBT’s). Dat geeft een door-“Ik vind het hele regenboog gebeuren totale

kijkje naar het sociaal leefklimaat voor LHBT’s

onzin. Ik vind de Gay Parade een anti-effectin Nederland. Als regenboogstad zet Oss in op

hebben op de tolerantie voor LHBT’s. Als

het vergroten van de sociale acceptatie vanhetero’s zo de straat op zouden gaan worden

LHBT’s in de eigen gemeente.

ze opgepakt. Doe toch normaal, man/vrouw/
weet niet!”

In dit hoofdstuk brengen we in beeld hoe

H3
22

inwoners van 17 jaar en ouder denken over

“Zeker geen kinderen adopteren door man-seksuele diversiteit en genderidentiteit. Ondernen. Afschuwelijk.”

seksuele diversiteit verstaan we het geheel
van verschillen en overeenkomsten tussen“Persoonlijk heb ik geen enkele moeite met

individuen of groepen op basis van seksu-

welke seksuele geaardheid dan ook; wel heb

ele voorkeur. Dit onderzoek gaat specifiek

ik moeite met de manier waarop mensen hun

over mensen met een niet-heteroseksuelegeaardheid uitdragen zoals bijvoorbeeld in devoorkeur. Genderidentiteit is de persoonlijke

Gay Pride en roze dinsdag enz.!”

beleving van de eigen gender. Gender verwijst naar de eigenschappen, gedragingen en“Homo’s moeten uit mijn buurt blijven.”rollenpatronen die een maatschappij voor elk
geslacht heeft bepaald. Transgenders kunnen“Ik denk dat er buitengewoon veel aandacht

door een operatie hun biologisch geslacht

gegeven wordt aan LHBT’ers. Daarmee wordt

afstemmen op hun genderidentiteit.

naar mijn idee het gevoel gegeven, dat er iets
mis is met die mensen. Als we zaken, waar-

3.1 Opvattingen over homoseksuelen
en lesbiennes

mee zij zitten gewoon regelen zonder al die
buitensporige aandacht, zou het dan niet veel

De algemene houding in Oss tegenover lesbi-

beter met deze landgenoten gaan? Weg met

ennes en homoseksuelen is positief. Een forse

dat rare regenboog zebrapad. En weg met

meerderheid (96%) vindt dat homoseksue-

de Gay Parade. Gewoon accepteren dat niet

le mannen en lesbische vrouwen hun leveniedereen hetzelfde is.”moeten kunnen leiden zoals zij dat zelf willen(tabel 3.1). Daar horen huwelijk en gezinsvor-“Als men zich normaal gedraagt, heb ik geenming ook bij. Het huwelijk tussen paren vanmoeite met iemands geaardheid, maar ik vindhetzelfde geslacht wordt door 86 procent on-

het uiterlijk vertoon, zoals Gay Pride en der-dersteund. Iets meer dan driekwart vindt dat

gelijke echt afstotend. Doe gewoon je werk

homoseksuele paren dezelfde rechten moe-

en val niet echt op. Juist daardoor ontstaat deten hebben bij de adoptie van kinderen. Vieraversie en afkeer bij veel mensen. Wees wie

procent van de inwoners is zowel tegen het

je bent zonder aandacht te vragen.”homohuwelijk als tegen adoptierechten. Ookuit reacties van respondenten blijkt de acceptatie van het homo-zijn of gelijke rechten nog
niet algemeen goed is. Zeven procent heeftmoeite met de vanzelfsprekendheid waarmee
over homoseksualiteit wordt gesproken.

al tussen twee mannen, reageren inwoners“Ik stoor me erg als ik die homo’s elk jaar

relatief negatiever (tabel 3.1). Wanneer een

met die boten in Amsterdam op TV zie. Waar-

man en een vrouw zoenen in het openbaar

om moeten de mensen zien dat ze homo zijn?

vindt 19 procent dit aanstootgevend. Iets

Waarom zo extreem? Er staan ook mensen

meer, namelijk 22 procent vindt twee zoende

met kinderen te kijken, maar ze doen het

vrouwen aanstootgevend. Bij twee mannen

toch. Kunnen deze zieke mannen zich niet

vindt 26 procent dat aanstootgevend. Zeven-inhouden op zo een feest? Nee blijkbaar niet.

tien procent vindt zoenen in het openbaar

En deze dingen zie ik nooit gebeuren bij nor-sowieso aanstootgevend. Zij maken daarbij

male mensen. Deze mannen die zo omgaan

geen onderscheid tussen de samenstelling

met het laten zien dat ze homo zijn daar heb

van het koppel. Met twee mannen die hand in

ik de pest aan en vind ze viespeuken.”hand lopen heeft 14 procent van de inwoners“Seksuele geaardheid vind ik iets dat een

meer moeite dan wanneer ze een hetero-

privéaangelegenheid is en heeft verder niks

koppel zien. Ruim twee keer zoveel mensen

te maken met menselijke omgangsvormen in

noemt seks tussen twee mannen walgelijk

het openbaar; daarom ben ik van mening dat

in vergelijking tot seks tussen twee vrouwen

het spektakel dat er gemaakt wordt in een(10% en 4%).

Gay Pride o.i.d. niet gepast en/of gewenst is.”Voor inwoners is confrontatie met homoseksualiteit in de naaste omgeving geen proOpvallend is dat sommige van deze reacties

bleem. Een forse meerderheid heeft geen

ook komen van respondenten die vinden dat

moeite met een homoseksueel of lesbischhomoseksuelen en lesbiennes hun leven moe-

stel als buren (89%). Ook als de eigen zoon

ten leiden zoals zij willen. Het homo-zijn isof dochter zou samenwonen met een partnerdus voor velen geen probleem. Met de zicht-

van hetzelfde geslacht is dat voor de meer-

baarheid en de uiting van homo-zijn hebben

derheid (zeer) aanvaardbaar (92%).

inwoners meer moeite. Dat beeld komt ook
naar voren uit de enquête. Op intimiteit, voor-

H323

tabel 3.1
opvattingen over homoseksualiteit van inwoners van 17 en oudera(in afgeronde procenten, n=877)

H3
24

weet niet /nooit overnagedacht(helemaal)
mee eensniet eens,niet oneens(helemaal)
mee oneens

homoseksuele mannen en lesbischevrouwen moeten hun leven kunnen
leiden zoals zij dat willen

96

2

1

ik heb moeite met devanzelfsprekendheid waarmee
homoseksualiteit wordt besproken

7

7

81

3

homoseksuele mannen zijn eigenlijk
geen echte mannen

4

7

84

3

seks tussen twee lesbische vrouwen vindik walgelijk

4

13

76

6

seks tussen twee homoseksuele mannen
vind ik walgelijk

10

15

69

6

het is goed dat homoseksuelen met
elkaar kunnen trouwen

86

7

5

1

homoseksuele paren moeten dezelfde
rechten hebben als heteroseksueleparen bij het adopteren van kinderen

76

11

10

2

ik vind het aanstootgeven als twee
mannen in het openbaar zoenen

26

24

48

1

ik vind het aanstootgeven als twee
vrouwen in het openbaar zoenen

22

24

52

1

ik vind het aanstootgeven als een man
en een vrouw in het openbaar zoenen

19

23

57

1

als ik een man en een vrouw handin hand zie lopen heb ik daar minder
moeite mee dan wanneer ik twee
mannen hand in hand zie lopen

14

11

74

1

ik woon liever niet naast een
homoseksueel of lesbisch stel

2

5

89

3

92

5

2

x

stel dat u een dochter of een zoon
hebt, die samenwoont met een vaste
partner van hetzelfde geslacht. Hoeaanvaardbaar vindt u dat? baAntwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.
bAntwoorden zijn gegeven op een 5-puntsschaal (1 = zeer aanvaardbaar; 5= zeer onaanvaardbaar). Om deinpasbaarheid in de tabel en de leesbaarheid te vergroten, zijn de percentages onder de kopjes (helemaal)
mee eens = (zeer) aanvaardbaar; niet eens, niet oneens = niet aanvaardbaar, niet onaanvaardbaar;(helemaal) mee oneens = (zeer) onaanvaardbaar.
x= antwoordoptie ontbreekt door afwijkende vraagstellingIn vergelijking met Nederland

mensen in Oss twee zoenende mannen vaker

Inwoners van de gemeente Oss zijn over-aanstootgevend ten opzichte van een hete-

wegend positiever tegenover homoseksue-

rokoppel (figuur 3.1). Opvallend is wel dat

le mannen en lesbische vrouwen. Zowel inin Oss mensen een man en een vrouw, die

Nederland als in Oss vindt een zeer ruimein het openbaar zoenen, aanstootgevender

meerderheid dat homoseksuelen en lesbien-vinden dan Nederland. Het is mogelijk dat

nes hun leven moeten kunnen leiden zoals zij

mensen in Oss met intimiteit in de publieke

dat willen (91% en 96%). Bij bepaalde zaken

ruimte sowieso terughoudender zijn.

zien we wel verschillen. Bij adoptie van kinde-

In Nederland vindt 71 procent het (zeer)

ren vindt 76 procent van de inwoners van deaanvaardbaar als hun zoon of dochter samen-

gemeente Oss dat er gelijke rechten moeten

woont met een vaste partner van hetzelfde

zijn. In Nederland is dit maar 69 procent. Net

geslacht. In Oss is dit 92 procent.

als onder de Nederlandse bevolking vinden
figuur 3.1
vergelijking opvattingen over zoenen in het openbaara(antwoord (helemaal) mee eens)

H3
25

a

Oss inwoners van 17 jaar en ouder; Nederland bevolking van 18 jaar en ouder

bron: LHBT-onderzoek gemeente Oss (2017), Kuyper (2016), p. 24

Samenvattende maat
Het SCP heeft een samenvattende maat ont-

is berekend is 834 personen. De gemiddeldewikkeld om de houding van inwoners te kun-schaalscore is als volgt onderverdeeld: ‘zeer

nen kwantificeren en de ontwikkelingen in denegatief’ (1.00-1.49), ‘negatief’ (1.50-2.49),

tijd te volgen. De samenvattende maat in ons‘neutraal’ (2.50-3.49), ‘positief’ (3.50-4.49)

onderzoek is gebaseerd op de dertien items inen ‘zeer positief’ (4.50-5.00).

tabel 3.1. Antwoordoptie 6 ‘weet niet / nooit

In Oss heeft men overwegend een positieve

over nagedacht’ is hierbij als ontbrekende

houding tegenover homoseksuelen en lesbien-

waarde gecodeerd. Respondenten met drie ofnes. Drie procent van de inwoners staat (zeer)

meer ontbrekende antwoorden zijn niet in denegatief tegenover deze groep (figuur 3.2).

analyse meegenomen. Het totaal aantal res-

In Nederland is de acceptatie lager. Onder depondenten waarover de samenvattende maat

Nederlandse bevolking heeft 7 procent een(zeer) negatieve houding ten opzichte van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen.

figuur 3.2
samenvattende maat houding tegenover homoseksuelen en lesbiennesa(in afgeronde procenten)a

Oss inwoners van 17 jaar en ouder; Nederland bevolking van 18 jaar en ouder

bron: LHBT-onderzoek gemeente Oss (2017), Kuyper (2016), p. 25

H326

3.2 Opvattingen over biseksuelen
Twee mannen of twee vrouwen die in het

biseksualiteit een fase waarin nog een keuze

openbaar zoenen kunnen ook biseksueel

gemaakt moet worden tussen heteroseksua-zijn. Datzelfde geldt voor een kind dat sa-

liteit en homoseksualiteit. Zeven procent van

menwoont met een partner van hetzelfdede inwoners is van mening dat biseksuelen

geslacht. Hoewel sommige stellingen in tabelniet in staat zijn om een monogame relatie te

3.1 betrekking hebben op biseksualiteit, zeg-

onderhouden.

gen ze meer over homoseksualiteit. Inwoners
zullen in deze situatie eerder denken aan ho-

De meeste mensen voelen zich overwegend

moseksualiteit dan biseksualiteit. Aan de res-op hun gemak bij biseksuelen van het eigen

pondenten hebben we twee vooroordelen overgeslacht, lesbische vrouwen en homoseksue-

biseksualiteit voorgelegd: ‘biseksuelen zijn

le mannen (tabel 3.3). De verschillen tussen

er nog niet uit wat hun seksuele voorkeur is’deze groepen zijn minimaal. Bij homoseksueleen ‘biseksuelen zijn niet in staat monogame

mannen voelen de meeste mensen zich op

relaties te onderhouden’ (tabel 3.2). Slechts

hun gemak (89%). Bij biseksuelen het minst

46 procent wijst beide vooroordelen af. Wel(80%). Aan ons onderzoek deden beduidend

valt op dat relatief veel mensen aangevenmeer vrouwen mee. Een respondent schreef

dat ze over de vooroordelen met betrekking

dat zij zich op haar gemak voelde bij homo’s

tot biseksualiteit nog nooit hebben nagedacht

omdat ze haar niet zien als lustobject. Dat(15% en 19%). Het gaat om meer mensen

geldt zeker voor meer vrouwen. In hoofdstuk

dan bij de stellingen over homoseksualiteit.

4 komen terug op verschillen tussen mannen
en vrouwen.

Bijna 1 op 8 inwoners erkent biseksualiteit
niet als een op zichzelf staande seksueleoriëntatie. Zij geven aan het (helemaal) eens
met de stelling ‘biseksuelen zijn er nog niet
uit wat hun seksuele voorkeur is’. Voor hen istabel 3.2
opvattingen over biseksualiteit van inwoners van 17 en ouder (in afgeronde procenten, n=877)a(helemaal)
mee eensniet eens,niet oneens(helemaal)
mee oneens

weet niet /nooit overnagedacht

biseksuelen zijn er nog niet uit wat hun
seksuele voorkeur is

12

16

56

15

biseksuelen zijn niet in staat monogame
relaties te hebben

7

15

58

19

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.

tabel 3.3
opvattingen over biseksualiteit van inwoners van 17 en ouder (in afgeronde procenten, n=877)a(helemaal)
mee eensniet eens, niet
oneens(helemaal)
mee oneens

weet niet /nooit overnagedacht

ik voel me niet op mijn gemak bij een
biseksueel persoon van hetzelfde geslacht
als ik

3

10

80

6

ik voel me niet op mijn gemak bij
lesbische vrouwen

2

7

88

2

ik voel me niet op mijn gemak bij
homoseksuele mannen

2

7

89

2

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.

In vergelijking met Nederland
In Oss is men iets positiever over biseksue-

3.3 Opvattingen over gender
non-conformiteit

len. Zowel in Nederland als in Oss denkt 12

We spreken van gender non-conformiteit wan-

procent dat biseksuelen er nog niet uit zijnneer de gedragingen, gevoelens en expressie

wat hun seksuele voorkeur is (figuur 3.3). Welvan een persoon niet overeenkomt met degeven meer mensen in Oss aan het (hele-

culturele normen die bij zijn of haar geslachtmaal) oneens te zijn met de stelling (56%horen. We hebben vier stellingen voorgelegd

versus 48%). Ook meer inwoners zijn het

over mannelijke vrouwen en vrouwelijke man-oneens met de stelling ‘biseksuelen zijn nietnen (tabel 3.4).

in staat monogame relaties te hebben’ ten
opzichte van de Nederlandse bevolking. In
Nederland is 1 op 10 inwoners het daarmee
eens. In Oss is dit 7 procent.

H327

figuur 3.3vergelijking opvattingen over biseksualiteit Oss en Nederlanda(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)a

Oss inwoners van 17 jaar en ouder; Nederland bevolking van 16 jaar en ouder

bron: LHBT-onderzoek gemeente Oss (2017), Kuyper (2015-a), p. 17

tabel 3.4

H328

opvattingen over gender non-conformiteit van inwoners van 17 en oudera(in afgeronde procenten, n=877)(helemaal)
mee eensniet eens, niet
oneens(helemaal)
mee oneens

weet niet /nooit overnagedacht

ik voel me niet op mijn gemak bij
vrouwen die er mannelijk uitzien

8

17

71

4

ik voel me niet op mijn gemak bij mannen
die er vrouwelijk uitzien

10

17

68

4

als een man zich vrouwelijk gedraagt, danvraagt hij om problemen

5

12

79

4

als een vrouw zich mannelijk gedraagt,
dan vraagt zij om problemen

3

12

81

4

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.

Inwoners reageren relatief negatiever op
mannen die zich gender non-conform gedragen of uiten dan op vrouwen die dat doen.

3.4 Opvattingen over transgenderpersonenZo voelt 10 procent zich niet op zijn of haar

Sommige mensen voelen zich niet thuis bij

gemak bij mannen die er vrouwelijk uitzien.

het geslacht waar ze mee geboren zijn. Zij

Bij vrouwen die er mannelijk uitzien is dat 8

worden transgender genoemd. Veel transgen-procent. Zeven procent voelt zich niet op hun

ders gaan leven als het geslacht waar ze zich

gemak bij zowel mannen als vrouwen die er

wel bij thuis voelen. Daar kunnen ook hor-gender non-conform uitzien.

moonbehandeling en operaties bij horen. We
hebben zeven stellingen voorgelegd die daar-

Ook denken inwoners dat mannen die zich

mee samenhangen (tabel 3.5). De meningenvrouwelijk gedragen eerder vragen om pro-van inwoners lopen uiteen al naar gelang het

blemen dan vrouwen die zich mannelijk ge-

onderwerp. Sommige mensen vinden trans-

dragen. Op de stelling ‘als een man zich vrou-

seksualiteit ook een moeilijk onderwerp. Er iswelijk gedraagt, dan vraagt hij om problemen’nog veel onbekendheid mee.

geeft 5 procent aan het daar (helemaal) mee
eens te zijn. Bij vrouwen die zich mannelijk
gedragen is dat 3 procent.

Voor inwoners is het veranderen van geslacht“De vragen over transgenders waren moeilijk

geen reden om de vriendschap te verbreken.

voor mij te beantwoorden. Ik heb dit in mijn

Vier procent geeft aan dat zij dat wel doen.

nabijheid niet meegemaakt. Ik kan er daarom

Een ruime meerderheid vindt een operatie om

niet over oordelen.”van geslacht te veranderen een goed idee alsiemand er goed heeft over nagedacht (77%).

“Ik vind het een heel slecht idee van deWel zegt een kwart dat mensen die operatie

overheid om openbare toiletten om te vormenzelf moeten betalen.

tot genderneutrale toiletten. En dat allemaal

Bijna drie op tien mensen vindt het belangrijk

omdat een klein percentage mensen (transge-

om bij de eerste ontmoeting te weten of ie-

nders) het zo lastig zouden vinden, welk toilet

mand een man of vrouw is. Als niet duidelijk isze moeten kiezen. Voorbeeld van doorgesla-of iemand een man of vrouw is, gaat 5 procent

gen zogenaamd tolerant beleid in Nederland.”van de inwoners daar liever niet mee om.
Negen procent vindt dat er iets mis met men-

“Er is wel degelijk iets mis met het lichaamsen die zich geen man of vrouw voelen.

van een transgender maar niet met zijn/haarverstand of psyche. Ik vind transgender zijn
een vorm van een lichamelijke beperking. Maar

H3

gelukkig kun je door een operatie je lichamelijke beperking opheffen of verminderen.”29
tabel 3.5
opvattingen over transgender personen van inwoners van 17 en oudera(in afgeronde procenten, n=877)(helemaal)
mee eensniet eens, niet
oneens(helemaal)
mee oneens

weet niet /nooit overnagedacht

ik verbreek de vriendschap als blijkt dat
een goede vriendin haar lichaam wil laten
aanpassen om man te worden

4

6

82

8

ik verbreek de vriendschap als blijkt dat
een goede vriend haar lichaam wil laten
aanpassen om vrouw te worden

4

6

82

9

er is iets mis met mensen die zich geen
man of vrouw voelen

9

12

71

6

ik ga liever niet om met mensen van wie
niet duidelijk is of ze man of vrouw zijn

5

10

78

5

als ik iemand ontmoet, dan vind ik het
belangrijk om te weten of iemand man ofvrouw is

29

16

48

6

als iemand goed heeft nagedacht over het
veranderen van zijn of haar geslacht, danis een operatie een goed idee

77

12

7

4

operaties om van geslacht te veranderen
moeten mensen zelf betalen

25

27

38

11

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.

In vergelijking met Nederland

Voor Nederlanders is het aanpassen van het

Oss is over het algemeen positiever ten op-

lichaam om man of vrouw te worden vakerzichte van transgenders dan Nederland. In

een reden om de vriendschap te verbreken.

het landelijk onderzoek is de antwoordoptie

Bij een goede vriendin verbreekt 7 procent de“nooit over nagedacht” bij de stellingen overvriendschap en bij een goede vriend 6 pro-transgenders achterwege gelaten. We vonden

cent. In Oss is dat in beide situaties 4 procent

het belangrijk om deze antwoordoptie wel toe(tabel 3.5). Een kwart van de Nederlanders

te voegen. Er is pas de laatste jaren meer

vindt dat er iets mis is met mensen die zichaandacht voor transgenders. Veel mensen

geen man of vrouw voelen. In Oss vindt nog

zijn hier (nog) onbekend mee. Het is rede-geen 1 op 10 dat (figuur 3.4). Bij het ont-

lijk te veronderstellen dat zij over transge-

moeten van iemand vindt 46 procent van denders nooit hebben nagedacht. We zien ook

Nederlanders het belangrijk om te weten ofdat meer respondenten bij stellingen overiemand een man of vrouw is. In Oss ligt dit

transgenders deze antwoordoptie kiezen inpercentage op 29 procent. In Nederland keurt

vergelijking met de stellingen over homosek-

14 procent een operatie om van geslacht tesualiteit.

veranderen af. In Oss is dat 7 procent. 36
procent vindt dat mensen zelf de rekening
van de operatie moeten betalen. Onder inwo-

H330

ners van Oss is dat een kwart.

figuur 3.4
vergelijking opvattingen over transgender personen Oss en Nederlandab(antwoord (helemaal) mee eens)ab

Oss inwoners van 17 jaar en ouder; Nederland bevolking van 18 jaar en ouder

De stelling in de vragenlijst is ‘als iemand goed heeft nagedacht over het veranderen van zijn of haargeslacht, dan is een operatie een goed idee’. Voor de inpasbaarheid is gekozen voor een andere formulering.
Het antwoord in deze figuur komt overeen met het antwoord (helemaal) mee oneens in tabel 3.4.

Samenvattende maat
Net als bij de opvattingen over homoseksua-

transgenders staan heeft 26 procent ook een

liteit hebben we ook hier een samenvattende(zeer) negatieve houding tegenover homo-maat berekend. De antwoorden op de zeven

seksuelen en lesbiennes (niet in figuur).

stellingen uit tabel 3.5 zijn daarvoor gebruikt.

De houding tegenover transgenders in Oss is

Alleen respondenten met minder dan drie

positiever in vergelijking met Nederland. In

ontbrekende antwoorden zijn meegenomen inhet onderzoek van het SCP is bij de stellin-de berekening (n=821).

gen over transgenders niet de antwoordoptie

De meerderheid staat (zeer) positief tegen-“nooit over nagedacht” toegevoegd. Terwijl

over transgender personen. Zeven procent

redelijkerwijs dit wel aannemelijk is. Res-

heeft een (zeer) negatieve houding (figuur

pondenten kiezen dan mogelijk veelal voor

3.5). Dat is fors meer dan de drie procent

de neutrale antwoordoptie “niet eens, niet

die negatief staan tegenover homoseksuele

oneens”. Dit kan een verklaring zijn waarom

mannen en lesbische vrouwen (figuur 3.2).

bijna vier op tien Nederlanders een neutrale

Van de mensen die (zeer) negatief tegenover

houding heeft. In Oss is dit 23 procent van deinwoners.

figuur 3.5
samenvattende maat houding tegenover transgender personena(in afgeronde procenten)a

Oss inwoners van 17 jaar en ouder; Nederland bevolking van 18 jaar en ouder

bron: LHBT-onderzoek gemeente Oss (2017), Kuyper (2016), p. 26

H331

4. Wat vinden jongeren uit de gemeente Oss?
de opvattingen van jongeren uit de gemeente“Iedereen moet kunnen zijn wie die wil zijn.”

Oss. Daarom is op basis van de postcode vanhun woonadres een selectie gemaakt. Alleen“Ik heb geen moeite met mensen die homo,de antwoorden van jongeren die wonen in delesbo of bi zijn. Meestal zijn die mensen su-

gemeente Oss zijn verwerkt (n=650).

peraardig.”
4.1 Opvattingen over“Ik vind dat jongens gewoon met een meisje

homo- en biseksualiteit

moeten krijgen en een meisje gewoon met

Vrijwel alle jongeren vinden dat homoseksuele

een jongen.”jongens en lesbische meisjes hun leven moeten
leiden zoals zij dat willen (tabel 4.1). Ook de“Ik snap niet waarom dit eigenlijk bestaat.

vanzelfsprekendheid waarmee over homoseksu-

Waarom mensen dit eigenlijk willen. Waaromaliteit wordt gesproken is voor een meerderheid

zou God dan mannen en vrouwen geschapen

van de jongeren geen probleem (57%). Meisjes

hebben. Maar ik zou echt niet als ik op straathebben minder moeite met het onderwerp dan

een homo of lesbienne zie gaan schelden.”jongens. Onder meisjes zegt 62 procent geenmoeite te hebben met de vanzelfsprekendheid,

H4
32“Waarom zouden mensen zo raar doen overterwijl onder jongens dit 51 procent is.

homoseksualiteit? Dat is toch normaal.”
De jongeren hebben duidelijker meer moei“Ik vind het absoluut nodig dat het makkelij-

te met openlijke uitingen van homoseksueel

ker moet worden uit de kast te komen. Ik heb

gedrag. Als twee jongens of twee meisjes met

er geen problemen mee, maar er zijn tochelkaar zoenen vinden ze dat beduidend vakernog veel mensen die dit wel hebben.”vies dan wanneer een jongen en een meisje
met elkaar zoenen (tabel 4.1). Een kwart van

Hierboven staan enkele opmerkingen van jon-de jongeren vindt het vies als twee jongens

geren. Zij lieten deze opmerkingen achter na

met elkaar zoenen. Jongens vinden dit vaker

het invullen van een digitale vragenlijst. Ookvies dan meisjes. Van de jongens vindt 36

onder jongeren wordt verschillend gedacht

procent twee zoenende jongens vies. Bij

over homo- en biseksualiteit. De een vindt het

meisjes is dit 16 procent. Jongens hebben er

vreemd dat mensen raar doen over homosek-

ook beduidend vaker moeite mee als ze twee

sualiteit, terwijl een ander heel duidelijk een

jongens hand in hand zien lopen dan wanneer

heteroseksuele norm hanteert voor relaties.

ze een jongen en een meisje hand in hand

In dit hoofdstuk gaat het om jongeren van 12

zien lopen.

t/m 16 jaar. We schetsen een beeld van hoe
zij denken over homo- en biseksualiteit en

Homoseksuele jongens worden door ande-

gender non-conformiteit. We doen dat aan dere jongens vaker beschouwd als geen echte

hand van verschillende stellingen.

jongens dan door meisjes. Twaalf procent
van de jongens vindt dit. Bij meisjes is dit 6

De vragenlijst is verspreid onder leerlingen op

procent. De machocultuur die onder jongens

vier locaties van Het Hooghuis en op ROC De

bestaat, speelt hierin een mogelijke rol. In

Leijgraaf. De locaties zijn Mondriaan College,de puberteit zoekt iedereen naar wie hij/zij

Stadion, TBL en ZuidWest. We hebben deis. Ook op seksueel gebied. Voor iedereen isscholen de vrije hand gegeven in de wijze van

dat proces anders, maar onzekerheden horenverspreiding. Op locatie ZuidWest is gekozen

daar zeker bij. Terwijl meisjes veel met elkaar

voor een klassikale aanpak. Op de andere

praten over hun gevoelens, maskeren jongens

scholen is de vragenlijst via email verspreid.

hun onzekerheden met stoer gedrag. “Erbij

Op deze scholen zitten ook kinderen uit ande-willen horen” is voor jongeren een belangrijke

re gemeenten. In dit hoofdstuk gaat het om

drijfveer om in dergelijk gedrag mee te gaan.

tabel 4.1
algemene opvattingen over homo- en biseksualiteit van inwoners van 12 t/m 16 jaara(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

totaaljongens

meisjes

n=650

n=278

n=372

homoseksuele jongens en lesbische meisjes moeten hun
leven kunnen leiden zoals zij dat willen

93

89

96

ik heb geen moeite met de vanzelfsprekendheid waarmee
homoseksualiteit wordt besproken

58

51

62

ik vind het vies als twee jongens met elkaar zoenen

25

36

16

ik vind het vies als twee meisjes met elkaar zoenen

16

16

16

ik vind het vies als een jongen en een meisje met elkaar
zoenenals ik een jongen en een meisje hand in hand zie lopen heb
ik daar minder moeite mee dan wanneer ik twee jongens
hand in hand zie lopen

4

5

4

25

36

17

homoseksuele jongens zijn eigenlijk geen echte jongens

9

12

6

het is goed dat homoseksuelen met elkaar kunnen trouwen

85

77

91

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

De meeste jongeren hebben geen moeite met

gentig procent van de meisjes vindt het geenhomoseksuelen of lesbiennes in hun directe om-

probleem als een klasgenoot homo of lesbischgeving (tabel 4.2). Zeven procent van de jonge-

is. Bij jongens is dit 72 procent.

ren woont liever niet naast een homoseksueel of
lesbisch stel. Jongens vaker dan meisjes.

Eén op 10 jongeren zegt liever geen les tekrijgen van een homoseksuele of lesbische do-Voor een forse meerderheid is een homoseksu-

cent. Jongens hebben daar meer moeite mee

ele of lesbische klasgenoot ook geen probleem

dan meisjes. Vijftien procent van de jongens(82%). Jongens zijn beduidend negatiever inkrijgt liever geen les van een docent met een

hun acceptatie van een klasgenoot met een

niet-heteroseksuele oriëntatie. Onder meisjes

niet-heteroseksuele voorkeur dan meisjes. Ne-

zegt 6 procent dat liever niet te willen.

tabel 4.2
opvattingen over homo- en biseksualiteit in de eigen nabijheid, inwoners van 12 t/m 16
jaara(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

ik woon liever niet naast een homoseksueel of lesbisch stel
ik vind het geen probleem als een klasgenoothomoseksueel of lesbisch isik krijg liever geen les van een homoseksuele of lesbische
docentatotaaljongens

meisjes

n=650

n=278

n=372

7

13

10

82

72

90

10

15

6

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

H433

Jongeren vinden het moeilijk om een oordeel

minder vaak vies in vergelijking met Neder-te geven over biseksualiteit. Op de stelling

landse jongeren (figuur 4.2). Zowel in Oss als‘biseksuelen zijn er nog niet uit wat hun

in Nederland vinden jongeren twee zoenende

seksuele voorkeur is’ geeft 1 op 5 jongeren

jongens vaker vies (25% en 36%). Een derde

er nooit over hebben nagedacht. Dit is be-van de Nederlandse jongeren en 16 procent

duidend vaker dan bij stellingen over homo-

van de Oss jongeren vinden twee meisjes die

seksualiteit. Dit komt wellicht omdat in dezoenen vies. Bij heteroseksuele koppels liggen

voorlichting minder aandacht wordt besteedt

de percentages op 4 procent in Oss en op 9

aan biseksualiteit. Een andere reden is dat bi-

procent in Nederland.

seksualiteit in het openbaar moeilijk zichtbaar
is. Als een biseksuele man met een vrouw isSamenvattende maatdan ontstaat het beeld van een heterosek-

Ook voor jongeren hebben we de samenvat-

sueel stel. Wanneer diezelfde man met een

tende maat berekend. Het is een berekening

andere man is, wekt dat de indruk van een

om de houding van inwoners te kwantificeren

homoseksueel koppel.

en de ontwikkelingen in de tijd te volgen. Het
SCP ontwikkelde de samenvattende maat en

H434

Van de jongeren denkt 27 procent dat bisek-

past deze alleen toe op onderzoek onder vol-suelen er nog niet over uit zijn wat hun sek-

wassenen. We kunnen dus geen vergelijking

suele voorkeur is (figuur 4.1). Onder jongens

maken. Voor dit onderzoek zijn we uitgegaan

is ruim een derde dat van mening. Eén op 5

van de stellingen, zoals weergegeven in tabel

meisjes denkt dat biseksuelen nog een keuze

4.1 en 4.2. Respondenten met drie of meer

moeten maken.

ontbrekende antwoorden zijn niet in de analyse meegenomen.

In vergelijking met Nederland
Het rapport Jongeren en seksuele oriënta-Driekwart van de jongeren in de gemeentetie van het Sociaal en Cultureel Planbureau

Oss heeft een (zeer) positieve houding tegen-geeft een beeld hoe Nederlandse jongerenover homoseksuelen en lesbiennes. Meisjes

denken over homo- en biseksualiteit.10 Ook

zijn beduidend vaker (zeer) positief. Onder

landelijk blijken jongeren moeite te hebben

meisjes heeft 82 procent een (zeer) positieve

met zichtbare uitingen van homoseksualiteit.

houding. Bij jongens is dat 63 procent.

Jongeren uit de gemeente Oss vinden zoenen
figuur 4.1
opvatting over biseksualiteit, inwoners 12 t/m 16 jaar
(antwoordopties (helemaal) mee eens)abaAntwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens;
5 = helemaal mee oneens; 6 = weet niet / nooit over nagedacht).
b

10

totaal n=650; jongens n=278; meisjes n=372

Kuyper (2015-b)

figuur 4.2
vergelijking opvattingen van jongeren over zoenena(antwoord (helemaal) mee eens)a

Oss inwoners van 12 t/m 16 jaar; Nederlandse jongen 11-16 jaar

bron: LHBT-onderzoek gemeente Oss (2017), Kuyper (2015-b), p. 18

figuur 4.3
samenvattende maat houding tegenover homoseksuelen en lesbiennesa(in afgeronde procenten)

H4
35

a

totaal n=558; jongens n=224; meisjes n=334

4.2 Opvattingen over gender
non-conformiteit
Als gedragingen, gevoelens en expressie vankelijk bij personen met een gender non-con-

een persoon niet overeenkomen met de cultu-

form uiterlijk. Jongens en meisjes voelen zichrele normen die bij zijn of haar geslacht horen

minder vaak op hun gemak bij jongens die

noemen we dat gender non-conform. We

er meisjesachtig uitzien in vergelijking met

hebben twee stellingen over jongensachtige

meisjes die er jongensachtig uitzien.

meisjes en twee stellingen over meisjesachtige jongens voorgelegd (tabel 4.3).

Zeven procent jongeren vindt dat een jongendie zich meisjesachtig gedraagt om proble-

Onder jongeren voelt 17 procent zich niet op

men vraagt. Over meisjes die zich jongens-zijn of haar gemak bij meisjes die er jongens-achtig gedragen, zegt 5 procent van de jon-achtig uitzien. Bij jongens die er meisjesach-geren dit. Gender non-conform gedrag leidt

tig uitzien is dit 22 procent. Vijftien procent

volgens een meerderheid van de jongeren dus

van de jongeren voelt zich zowel bij jongens-niet tot problemen. Jongens denken wel vakerachtige meisjes en meisjesachtige jongens

dan meisjes dat gender non-conform gedragniet op zijn of haar gemak (niet in tabel). Jon-om problemen vragen is. Zeker als een jon-gens voelen zich beduidend vaker ongemak-

gen zich meisjesachtig gedraagt.

tabel 4.3
opvattingen van jongeren over gender non-conformiteita(in afgeronde procenten, antwoordopties (helemaal) mee eens)

totaaljongens

n=650

n=278

meisjes
n=372

ik voel me niet op mijn gemak bij meisjes die er
jongensachtig uitzien

17

25

11

ik voel me niet op mijn gemak bij jongens die er
meisjesachtig uitzien

22

31

15

als een jongens zich meisjesachtig gedraagt, dan vraagt hij
om problemen

7

12

3

als een meisje zich jongensachtig gedraagt, dan vraagt zij
om problemen

5

8

3

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

4.3 Opvattingen over vriendschap
met LHB’s

H436

Bij het aangaan van een vriendschap speelt

Er zijn duidelijke verschillen tussen jongens

de seksuele oriëntatie geen rol. Voor 60

en meisjes (figuur 4.5). Over het algemeen

procent van de jongeren maakt het echt niet

sluiten jongens minder vaak een vriendschap

uit tot wie de ander seksueel zich aangetrok-

met iemand met een niet-heteroseksuele

ken voelt. Zij geven aan bevriend te kunnenoriëntatie. Bij jongens en meisjes wordt demet homoseksuele jongens, lesbische meis-

bereidheid om vriendschap te sluiten minderjes, biseksuele jongens en meisjes (niet inals de andere personen hetzelfde geslacht

figuur). Negen procent van de jongeren geeft

heeft als zij zelf.

aan geen vriendschap met een homoseksuele
jongen, lesbisch meisje of biseksueel meisje
te sluiten (figuur 4.4).. Bij biseksuele jongens
is dit 11 procent.

figuur 4.4
vriendschap met niet-heteroseksuele jongeren(in afgeronde procenten, n=650)

figuur 4.5
vriendschap met niet-heteroseksuele jongeren(in afgeronde procenten, jongens n=278; meisjes n=372)

Twaalf procent van de jongeren denkt dat als

Veertig procent van de jongeren geeft aanzij veel omgaan met homo’s of lesbiennes

dat in hun vriendengroep op een positieve

hun vrienden denken dat zij ook een homo ofmanier wordt gepraat over homoseksuelen en

lesbienne zijn (tabel 4.4). Onder jongens leeft

lesbiennes (tabel 4.4). Bij jongens gebeurt ditmeer dan onder meisjes. Bijna 1 op 5 jongens

minder vaak dan bij meisjes. Van de jongens

denkt dat hun vrienden die conclusie trekken

geeft 28 procent aan dat hun vrienden en

als ze veel omgaan met homoseksuelen envriendinnen op een positieve manier praten.

lesbiennes. Bij meisjes is het 6 procent. Wel

Onder meisjes is dit 48 procent. Ook bij dezevalt op dat een significant deel van de jon-stelling geeft een substantieel deel van degens en meisjes hierover nooit heeft nage-

respondenten het niet te weten. Dit komt

dacht (38% en 32%). Wellicht dat de angst

waarschijnlijk omdat in hun vriendenkring niet

onder jongeren dat omgang met LHB-jonge-of nauwelijks over homoseksualiteit wordt

ren ook zijzelf als LHB worden gezien aan het

gepraat. Zij kunnen dus niet aangeven of dit

afnemen is. Het is daardoor niet langer iets

positief of negatief is.

waar jongeren over nadenken en mee bezig
zijn. Het is ook mogelijk dat in hun eigen

Een meerderheid van de jongeren geeft aan

vriendenkring geen LHB’s zijn en dat ze nooit

dat in hun familie je gewoon uit de kast kan

geconfronteerd zijn met de opvattingen van

komen (62%, niet in tabel). Een op 10 jonge-

hun vrienden. Of dat hun vrienden het niets

ren denkt dat uitkomen voor een niet-hetero-kan schelen wat iemands seksuele oriëntatie

seksuele oriëntatie bij hun in de familie niet

is en dat een niet-heteroseksuele oriëntatie

mogelijk is. Er is geen verschil tussen jongens

vriendschap uitsluit.

en meisjes.

tabel 4.4
opvattingen van jongeren over de opvattingen van hun vrienden en familiea(in afgeronde procenten, antwoordopties (helemaal) mee eens)

totaaljongens

meisjes

n=650

n=278

n=372

als ik veel omga met homo’s of lesbiennes denken mijn
vrienden dat ik ook een homo of lesbienne ben

12

19

6

mijn vrienden en vriendinnen praten op een positieve
manier over homoseksuelen en lesbiennes

40

28

48

in mijn familie kun je niet uitkomen voor jehomoseksualiteit of biseksualiteit

10

11

10

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

H4
37

4.4 Homo-acceptatie op school
en in de klas

Ruim een derde voelt zich vaak veilig (37%).
Slechts een heel klein percentage voelt zichniet veilig (0,5%).

Veiligheid en acceptatie
Jongeren van 12 t/m 16 jaar brengen een

Aan respondenten is gevraagd tot wie ze zichgroot deel van hun tijd door op school. Het isseksueel aangetrokken voelen. Als we kijken

dus belangrijk dat zij zich veilig en geaccep-

naar seksuele voorkeur en gevoel van veilig-

teerd voelen. Daarom hebben we gevraagd inheid dan blijken LHB-jongeren zich minder

hoeverre ze zich veilig en geaccepteerd voe-

vaak veilig te voelen (figuur 4.7). Van delen. De cijfers zijn een indicatie van aard. Dit

LHB-jongeren geeft 28 procent aan zich altijd

onderzoek is immers geen veiligheidsonder-

veilig te voelen. Onder heteroseksuele jongen

zoek onder jongeren. In de uitnodiging van

is dit ruim de helft (57%). Ook tussen jon-het onderzoek hebben we ook niet aangege-

gens en meisjes is een verschil in veiligheids-

ven dat over veiligheid en acceptatie vragen

beleving. Meisjes geven minder vaak aan zich

zouden worden gesteld.

altijd veilig te voelen op school in vergelijking
met jongens. Iets minder dan de helft van deEen ruime meerderheid van de jongeren voelt

meisjes voelt zich altijd veilig (49%). Onderzich veilig op school (figuur 4.6). Iets meer

jongens is dat 62 procent.

dan de helft voelt zich altijd veilig (55%).
figuur 4.6

H4

gevoel van veiligheid op school(in procenten, n=650)

38

figuur 4.7
gevoel van veiligheid op school naar naar seksuelevoorkeur en naar geslachta(in afgeronde procenten)aheteroseksuele jongeren n=539; LHB-jongeren n=32; jongens n=278;
meisjes n=372

Een forse meerderheid van de jongeren voelt

deren reageren. In de vorige paragraaf zagen

zich geaccepteerd zoals ze zijn door hun klas-

we al dat 1 op 10 jongeren denkt dat in zijn/

genoten (figuur 4.8). Door al hun klasgenoten

haar familie je niet kunt uitkomen voor een

voelt 62 procent zich geaccepteerd. Ruim een

niet-heteroseksuele oriëntatie. We hebben

kwart van jongeren voelt zich door de meeste

vragen gesteld over hoe jongeren denken dat

klasgenoten geaccepteerd (28%). Een klein

hun klasgenoten en leraren zouden reage-

aantal jongeren voelt zich niet geaccepteerd

ren en over het wel of niet openlijk vertellen

door klasgenoten (1%).

(tabel 4.5).

LHB-jongeren voelen zich minder vaak geac-

Ongeveer een kwart van de jongeren zou het

cepteerd dan heteroseksuele jongeren (figuur

aan zijn/haar klasgenoten durven te vertel-

4.9). Ongeveer een derde van de LHB-jonge-

len als hij of zij lesbisch, homoseksueel ofren voelt zich door alle klasgenoten geaccep-

biseksueel (LHB) zou zijn (figuur 4.5). Daarin

teerd. Bij heteroseksuele jongeren voelt 65

verschillen jongens en meisjes niet. Dat-

procent zich volledig geaccepteerd. Bij zowel

zelfde geldt bij het vertellen aan een leraar.

jongens als meisjes voelt een meerderheid

Jongeren durven wel vaker aan een leraar tezich geaccepteerd door alle klasgenoten.

vertellen als ze LHB zouden zijn dan aan hun

Meisjes voelen zich wel minder vaak door alleklasgenoten (41% versus 26%). Dat heeftklasgenoten geaccepteerd.

waarschijnlijk ook te maken met dat jongerenverwachten dat leraren vaker positief zouden

Homo-acceptatie van klasgenoten en leraren

reageren op een coming-out dan hun klasge-

In de puberteit ontdekken de meeste mensen

noten.

tot wie ze zich seksueel aangetrokken voelen. Voor LHB-jongeren komt dan vaak een

Een op vijf jongeren denkt dat hun klasgeno-

proces van zelfacceptatie. In de puberteit wil

ten positief zouden reageren als een klasge-

je niet anders zijn dan anderen. Anders zijnnoot vertelt dat hij/zij lesbisch, homoseksueel

kan betekenen dat je buiten de groep valt.

of biseksueel is. Van leraren denkt 3 op 5

Na zelfacceptatie komt een volgende, moei-

jongeren dat zij positief zullen reageren (tabellijke stap: de coming-out. Hoe vertel je aan

4.5). Meisjes denken vaker dat hun klasge-mensen in je omgeving dat je je aangetrok-

noten en leraren positief reageren op een

ken voelt tot het eigen geslacht of tot beide

coming-out dan jongens.

geslachten. Maar vooral ook hoe zouden anfiguur 4.9
gevoel van acceptatie door klasgenoten naar seksuelevoorkeur en naar geslachta(in afgeronde procenten)aheteroseksuele jongeren n=539; LHB-jongeren n=32; jongens n=278;
meisjes n=372

H439tabel 4.5
opvattingen over acceptatie van klasgenoten en lerarena(in afgeronde procenten, antwoordopties ja)

als je homoseksueel, lesbisch of biseksueel zou zijn, zou je
dat dan aan je klasgenoten durven te vertellen
als je homoseksueel, lesbisch of biseksueel zou zijn, zou je
dat dan aan een leraar durven te vertellen
zouden leerlingen positief reageren als een klasgenootop school vertelt dat hij of zij homoseksueel, lesbisch of
biseksueel iszouden leraren positief reageren als een klasgenoot op
school vertelt dat hij of zij homoseksueel, lesbisch of
biseksueel isals een leraar homoseksueel, lesbisch of biseksueel is, kan
hij of zij dat in jouw klas beter voor zich houdenatotaaljongens

n=650

n=278

meisjes
n=372

26

26

25

41

41

41

20

16

23

60

54

65

19

23

15

Antwoordopties zijn (1 = ja; 2 = misschien; 3 = nee; 4= weet niet).

figuur 4.10
opvattingen over acceptatie van klasgenoten en lerarenab(in afgeronde procenten)

H4
40

a
b

Antwoordopties zijn (1 = ja; 2 = misschien; 3 = nee; 4= weet niet).
jongeren n=650; jongens n=278; meisjes n=372

Of een leraar met een niet-heteroseksuele ori-niet-heteroseksuele oriëntatie. Onder jongerenëntatie dit aan de leerlingen moet vertellen zijn

is ‘homo’ een geaccepteerd scheldwoord. Ze

de meningen verdeeld (figuur 4.10). Ruim een

gebruiken het vaak. Ook aanverwante woorden

derde van de jongeren denkt dat een leraar dat

als ‘flikker’ en ‘mietje’ zijn scheldwoorden, die

beter niet voor zich kan houden. Aan de andere

jongeren met regelmaat gebruiken. Voor hetero-kant zegt bijna 1 op 5 juist van wel. Jongens

seksuele jongeren hebben die woorden relatief

vinden vaker dan meisjes dat een leraar het

weinig betekenis. Voor LHB-jongeren des tebeter voor zich kan houden.

meer. Door het gebruik van ‘homo’ als scheldwoord krijgt het een negatieve lading. Door de

Homo als scheldwoord

associatie met slappeling doet het met name

Plagen hoort bij het leven. Vooral onder jon-bij jongens iets af aan hun mannelijkheid.11 Het

gens. Iemand stelstelmatig pesten of uitsluiten

past in het beeld dat homoseksuele jongens

kan zeer heftige gevolgen hebben. In dit onder-

geen echte jongens zijn. Jongeren beschouwen

zoek zijn we niet ingegaan op pesten en pestge-deze woorden niet als stigmatiserend. Dat blijktdrag. Wel hebben we gekeken naar het gebruik

uit de opmerkingen van jongeren die aan dit

van scheldwoorden met een verwijzing naar een

onderzoek hebben meegedaan.

11

Inspectie van het Onderwijs (2009-a), p.24-26

den. Drie op tien jongeren geeft aan in hun klas
“Mietje en homo worden als grapje bedoeld en

vaak iemand voor ‘homo’ wordt uitgescholden.

meestal niet als scheldwoord.”

Op enige afstand gevolgd door ‘mietje’ (20%)
en ‘flikker’ (19%). Jongens zeggen vaker dat ie-“Is als grap bedoeld, moet je niet persoonlijk

mand in hun klas wordt uitgescholden dan meis-

opvatten.”jes. Dat geeft de indruk dat iemand uitscheldenvaker onder en door jongens gebeurd.

“Heel veel mensen zien het woord mietje niet
als een scheldwoord, maar plagen mensen er

Eigenlijk vinden jongeren dat het niet kan als

alleen maar mee. Wij bedoelen er meestal geen

iemand in hun klas wordt uitgemaakt voor

homo mee, maar watje. ik denk niet dat veel

‘homo’, ‘flikker’, ‘mietje’, ‘lesbo’ en ‘pot’ (fi-mensen mietje associëren met homo.”

guur 4.12). Er zijn wel verschillen tussen descheldwoorden. Meer dan de helft van jongeren“Wat heeft mietje nou met homo’s te maken?

vindt dat je iemand voor ‘mietje’ moet kunnen

Het zijn watjes.”uitschelden (55%). Dat komt waarschijnlijk
doordat het woord door veel jongeren niet met“Scheldwoord homo wordt meestal gebruikt

homoseksualiteit wordt geassocieerd. Opvallenvoor sukkels niet voor homo’s.”

is dat iets meer dan een kwart vindt dat het
moet kunnen om iemand voor ‘homo’ uitschel-

De scheldenwoorden ‘homo’, ‘mietje’ en ‘flik-den, terwijl dat scheldwoord het vaakst doorker’ worden onder jongeren beduidend vakerjongeren wordt gebruikt. Meisjes vinden vakergebruikt dan ‘pot’ en ‘lesbo’ (figuur 4.11). Voordat het gebruik van scheldwoorden niet kan in‘homo’ worden mensen het vaakst uitgeschol-tegenstelling tot jongens.

figuur 4.11
gebruik van scheldwoordenab(in afgeronde procenten, antwoordoptie vaak)ab

Antwoordopties zijn (1 = nooit; 2 = soms; 3 = vaak; 4= weet niet).
jongeren n=650; jongens n=278; meisjes n=372

figuur 4.12
oordeel van jongeren over het gebruik van scheldwoordenab(in afgeronde procenten, antwoordoptie ‘dat moet kunnen’)abAntwoordopties zijn (1 = dat moet kunnen; 2 = dat moet niet kunnen)
jongeren n=650; jongens n=278; meisjes n=372

H441

5. Verschillen tussen bevolkingsgroepen
Uit nationaal en internationaal onderzoek weten

5.1 Verschillen tussen mannen en vrouwen

we dat onder bevolkingsgroepen verschillen
bestaan in opvattingen en houding. Opvallend

Homoseksualiteit en biseksualiteit

daarbij is dat veel onderzoeken dezelfde ver-

Mannen en vrouwen in de gemeente Oss zijn

schillen constateren. Er zijn specifieke groepen

het eens dat homoseksuele mannen en lesbi-

die overwegend vaker negatief staan tegenoversche vrouwen hun leven moeten kunnen leiden

LHBT’s dan andere. Dit kan voor het lokaal

zoals zij dat willen. Mannen hebben wel meer

LHBT-beleid interestante aanknopingspunten

moeite met gelijke rechten en uitingen vanbieden. Daarom brengen we ook in kaart hoe

homoseksualiteit in het openbaar (tabel 5.1).

diverse bevolkingsgroepen in de gemeente Oss

Mannen vinden homoseksuelen ook vaker geendenken over homoseksualiteit, biseksualiteit

echte mannen. Het stereotype beeld van deen transseksualiteit. We doen dit aan de handvrouwelijke homo en de machocultuur zijn medevan vijf thesen die voortkomen uit nationaal en

bepalend voor dit vooroordeel.

internationaal onderzoek. Deze thesen zijn:

We hebben ook gevraagd naar gelijke rechten voor homoseksuelen. Zowel het huwelijk

1. Vrouwen staan positiever tegenover LHBT’s
dan mannen.

H542voor paren van gelijk geslacht of adoptie door
homoseksuele paren wordt door mannen vaker

2. Jongeren zijn vaker negatief over homosek-

afgewezen. Van de mannen vindt 7 procent het

sualiteit, biseksualiteit en transseksualiteit.

niet goed dat homoseksuelen met elkaar kun-

3. Onder laagopgeleiden is de acceptatie lager.

nen trouwen. Vijftien procent is van mening dat

4. Allochtonen hebben een negatievere hou-homoseksuele paren niet dezelfde adoptierech-ding ten opzichte van LHBT’s.
5. Religieuze inwoners wijzen homoseksualiteit en transseksualiteit sterker af.

ten moeten hebben als heteroseksuele paren.
Onder vrouwen is dit 3 procent als het gaat om
het homohuwelijk en 6 procent bij adoptierechten (tabel 5.1).

We baseren ons hierbij op dezelfde stellingen ende samenvattende maat als in hoofdstuk 3. Ech-

Mannen en vrouwen verschillen nauwelijks in

ter komen in dit hoofdstuk alleen de significantehun opvattingen over biseksualiteit (tabel 5.1).

verschillen naar voren. Dat betekent dat we bij

Vrouwen zien biseksuelen ongeveer even vaakde verschillende bevolkingsgroepen niet alle

als mannen als mensen die nog geen keuze

stellingen laten zien. Als bijlage van dit rapport

hebben gemaakt over hun seksuele voorkeur.

is een tabellenboek gemaakt. Daarin zijn per

Ook in de opvatting dat biseksuelen niet in staat

bevolkingsgroep wel alle stellingen opgenomen.

zijn tot het hebben van monogame relaties zijn
er geen significante verschillen tussen mannen
en vrouwen. Overigens worden deze opvattingen door een minderheid onderschreven. Omdat
zowel mannen als vrouwen in gelijke mateonderschrijven kan dit wel duiden op de hardnekkigheid van deze vooroordelen.

Inwoners van Oss hebben de meeste moeite

Seks tussen twee mannen of twee vrouwen

met de zichtbaarheid van homoseksueel ge-

wordt door mannen vaker walgelijk genoemd.

drag (zie hoofdstuk 3). Het gaat om uiting van

Vooral als het om seks gaat tussen twee man-liefde en genegenheid, zoals zoenen of hand innen. Zeventien procent van de mannen noemt

hand lopen. Mannen vinden over het algemeen

dat walgelijk, terwijl onder vrouwen dit percen-

zoenen in het openbaar vaker aanstootgevend

tage slechts 4 procent (niet in figuur). Bij seksten opzichte van  vrouwen (figuur 5.1). Zeker

tussen twee vrouwen is er nauwelijks spra-

wanneer het twee zoende mannen zijn. Ookke van een verschil tussen mannen (5%) enhebben mannen meer moeite met twee mannen

vrouwen (4%). Dat mannen seks tussen twee

die hand in hand lopen dan wanneer ze een he-vrouwen relatief minder walgelijk vinden wordt

terokoppel zien lopen. Twintig procent van heeftin andere onderzoek toegeschreven aan de sek-daar meer moeite mee. Onder vrouwen is dit 8

suele fantasieën van heteroseksuele mannen.

procent (niet in figuur).

In hoeverre dat ook daadwerkelijk is, is onduidelijk.

tabel 5.1
opvattingen over homo- en biseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar
geslachta(in afgeronde procenten, antwoord (helemaal) mee eens)man(n=378)vrouw(n=499)homoseksuele mannen zijn eigenlijk geen echte mannen

63

het is goed dat homoseksuelen met elkaar kunnen trouwen
homoseksuele paren moeten dezelfde rechten hebben als
heteroseksuele paren bij het adopteren van kinderen

82

89

70

81

H5

biseksuelen zijn er nog niet uit wat hun seksuele voorkeur is

14

11

43

biseksuelen zijn niet in staat monogame relaties te hebben

10

6

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.

figuur 5.1
opvattingen over zoenen in het openbaar van inwoners van 17 jaar en ouder, naar
geslacht (in afgeronde procenten, man n=378, vrouw n=499)

Vrouwen voelen zich vaker op hun gemak bij

Transseksualiteit

personen met een niet-heteroseksuele oriën-De opvattingen van mannen over transge-

tatie. Bij homoseksuele mannen voelen vrou-

nders zijn negatiever dan vrouwen. Man-wen zich het meest op hun gemak. Het minst

nen vinden ook vaker dat er iets mis is met

bij een biseksuele vrouw (figuur 5.2). Mannen

mensen die zich geen man of vrouw voelen.

voelen zich het minst op hun gemak bij bisek-

Vijftien procent van de mannen denkt zo,

suele mannen. Bij lesbische vrouwen voelen

terwijl bij vrouwen dit 4 procent is (tabel 5.3).

mannen en vrouwen zich nagenoeg evenveel

Als mannen iemand ontmoeten, vindt 4 op de

op hun gemak.

10 het belangrijk om te weten of de ander een
man of een vrouw is. Onder vrouwen is dat

Gender non-conformiteit

22 procent. Voor de meer dan de helft van deMannen voelen zich minder op hun gemak bij

vrouwen is dat onbelangrijk (55%).

personen die er gender non-conform uitzien(tabel 5.2). Hier speelt de machocultuur mee.

Mannen verbreken de vriendschap als een

Mannen hebben wellicht een traditionele kijk

goede vriend of vriendin een geslachtsveran-op de rolverdeling en –patronen die horen bij

dering ondergaat vaker dan vrouwen (mannen

mannen en vrouwen. Aan mannen is historisch

7%, vrouwen 2%). Een op de 10 mannengezien een dominante rol in de samenleving

keurt zo’n operatie af. Bij vrouwen is dat 1 op

toebedeeld. Pas halverwege de vorige eeuw isde 20. Ook vinden mannen vaker dan vrou-

de vrouwenemancipatie opgang gekomen. Veel

wen dat mensen een geslachtsveranderende

later de homo-emancipatie. De laatste jaren

operatie zelf moeten betalen. Onder mannen

zien we een (sterkere) emancipatiebeweging

vindt 1 op de 3 dat. Zeventien procent van devoor transgenders. Voor mannen is hun rol in devrouwen is dat van mening.

samenleving hierdoor veranderd. Een verandering is soms moeilijk.

H5
44

Samenvattende maat
Vrouwen staan in gemeente Oss positiever te-

Als iemand zich gender non-conform gedraagt,

genover LHBT’s (figuur 5.3). Van de vrouwen

dan kan dat negatieve reacties uitlokken.

heeft 86 procent een (zeer) positieve houding

Mannen denken vaker dat iemand die dergelijk

tegenover homoseksuelen en lesbiennes.

gedrag vertoont om problemen vraagt (tabel

Onder mannen is dit 76 procent. Mannen zijn

5.2). Een man zich vrouwelijk gedraagt, vraagt

beduidend negatiever tegenover transsek-

vaker om problemen dan een vrouw zich man-suelen dan vrouwen. Twaalf procent van denelijk gedraagt.

mannen heeft een (zeer) negatieve houding.
Bij vrouwen is dit 3 procent.

figuur 5.2
opvattingen over omgang met personen met een niet-heteroseksuele oriëntatie vaninwoners van 17 jaar en ouder, naar geslacht (in afgeronde procenten, man n=378, vrouw n=499)

tabel 5.2
opvattingen over gender non-conformiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar
geslachta(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

ik voel me niet op mijn gemak bij vrouwen die er mannelijk
uitzienik voel me niet op mijn gemak bij mannen die er vrouwelijk
uitzienals een man zich vrouwelijk gedraagt, dan vraagt hij om
problemenals een vrouw zich mannelijk gedraagt, dan vraagt zij om
problemenman(n=378)vrouw(n=499)

12

4

16

5

9

2

6

2

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.

tabel 5.3
opvattingen over transseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar geslachta(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

ik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede vriendin
haar lichaam wil laten aanpassen om man te worden
ik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede vriend zijnlichaam wil laten aanpassen om vrouw te worden
er is iets mis met mensen die zich geen man of vrouw voelen
als ik iemand ontmoet, dan vind ik het belangrijk om te wetenof iemand man of vrouw is
als iemand goed heeft nagedacht over het veranderen van zijn
of haar geslacht, dan is een operatie een goed idee
operaties om van geslacht te veranderen moeten mensen zelfbetalenman(n=378)vrouw(n=499)

7

2

7

2

15

4

H5

39

22

45

70

81

34

17

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht). Ontbrekende antwoorden zijn niet in de tabel opgenomen.

figuur 5.3
samenvattende maat houding tegenover LHBT’s inwoners van 17 jaar en ouder naar
geslachta(in afgeronde procenten)amannen n=362, vrouwen n=472 (tegenover homoseksuelen en lesbiennes); mannen n=352, vrouwen n=469(tegenover transgenders)5.2 Verschillen naar leeftijd

Jongeren zien biseksualiteit vaker niet als een

We onderscheiden drie leeftijdsgroepen: 12

op zichzelf staande seksuele oriëntatie (tabel

t/m 16 jaar, 17 t/m 54 jaar en 55 jaar en

4.4). Ruim een kwart van 12- t/m 16-jarigen

ouder. Een uitgebreidere analyse over de op-

denkt dat biseksuelen nog niet weten wat

vattingen van jongeren is in hoofdstuk 4 opge-

hun seksuele voorkeur is. Onder ouderen isnomen. Hier gaat het om de verschillen tussen

dit 1 op 7. Elf procent van 17- t/m 54-jarigen

de drie leeftijdsgroepen. In deze paragraaf

denkt dit. Ouderen denken twee keer zo vaak

toetsen we of in de gemeente Oss jongeren

als inwoners van 17 t/m 54 jaar dat biseksu-(12 t/m 16 jaar) ook vaker negatief zijn overelen niet in staat zijn om monogame relaties

homoseksualiteit ten opzichte van andere

te hebben.

leeftijdsgroepen. Opvattingen over transseksualiteit worden alleen vergeleken tussen de

55-plussers wijzen intimiteit in het openbaar

laatste twee leeftijdsgroepen. Aan jongeren

het meest af (figuur 5.4). Deze uitkomst ligt

zijn hierover geen stellingen voorgelegd.

voor de hand. Zij zijn grotendeels opgevoed
in de periode voor 1960. Terughoudendheid

Homoseksualiteit en biseksualiteit

vormt een belangrijk aspect in hun opvoe-

Een forse meerderheid van de inwoners vindt

ding. Uitingen van intimiteit tussen twee

dat homoseksuele mannen en lesbische vrou-

mannen worden ongeacht de leeftijdsklasse

wen hun leven moeten leiden zoals zij dat

waartoe iemand behoort het vaakst als aan-willen. Er zijn geen significante verschillen tus-stootgevend ervaren.

sen de leeftijdsgroepen (tabel 5.4). Jongerenbeschouwen homoseksuele mannen vaker als

Een kwart van de jongeren heeft meer moei-

geen echte mannen. Dat vooroordeel wordt

te met twee mannen die hand in hand lopen

minder sterk naar mate men ouder wordt.

dan wanneer het een heteroseksueel koppel
is (niet in figuur). Onder 55-plussers is dit 16

H5

Ouderen zijn minder vaak een voorstander

procent. In de leeftijdscategorie 17 t/m 54

van gelijke rechten voor homoseksuele pa-

jaar ziet 11 procent liever een heterokoppel

46

ren. Het homohuwelijk wordt door 82 pro-hand in hand lopen dan twee mannen.

cent ondersteunt (tabel 5.4). Onder 17- t/m
54-jarigen is dit 90 procent. Ook adoptierech-

Gender non-conformiteit

ten kan op minder steun rekenen. Zeventig

In de opvoeding wordt nog sterk gedacht van-procent van ouderen vindt dat homoseksuele

uit traditionele en stereotype rollen en patro-

paren dezelfde rechten moeten hebben bij denen; meisjes spelen met poppen en jongens

adoptie van kinderen. De groep van 17t/m 54

zitten op voetbal. Het is dus niet opmerkelijk

jaar is daar positiever over. De stelling overdat jongeren gender non-conformiteit sterker

adoptie is niet voorgelegd aan jongeren.

afwijzen (figuur 5.5). Hun denken wordt nog
sterk beïnvloed door hun opvoeding. Ook deJongeren zijn minder enthousiast over homo-

ontdekking van de eigen seksualiteit tijdens

seksuele buren dan andere leeftijdsgroepen.

de puberteit speelt zeker een rol. Wie in ge-

Zeven procent van de jongeren woont lieverdrag of uiterlijk afwijkt, valt eerder buiten deniet naast een homoseksueel of lesbisch stel.

groep. Jongeren zien excentriek gedrag vaak

Bij de andere leeftijdsgroepen is dit 2 procent

als een vorm van onzekerheid.12 In de jonge-(tabel 5.4).

rencultuur is onzekerheid een aanleiding tot
pesten en uitsluiting. Jongeren en 55-plussers
denken vaker dat als een man of vrouw zich
gender non-conform gedraagt, hij of zij om
problemen vraagt (figuur 5.5).

12Inspectie van het Onderwijs (2009-a), p. 25.

tabel 5.4
opvattingen over homo- en biseksualiteit van inwoners van 12 jaar en ouder,naar leeftijdsgroepena(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

12 t/m 16
jaar(n=634)17 t/m 54
jaar(n=465)55 jaar enouder(n=411)homoseksuele mannen en lesbische vrouwen moeten hun
leven kunnen leiden zoals zij dat willen

93

97

96

homoseksuele mannen zijn eigenlijk geen echte mannen

8

6

3

het is goed dat homoseksuelen met elkaar kunnen trouwen

84

90

82

homoseksuele paren moeten dezelfde rechten hebben als
heteroseksuele paren bij het adopteren van kinderen

x

82

70

ik woon liever niet naast een homoseksueel of lesbisch stel

7

2

2

biseksuelen zijn er nog niet uit wat hun seksuele voorkeur
is

27

11

14

biseksuelen zijn niet in staat monogame relaties te hebben

x

5

11

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).
x = stelling niet voorgelegd aan doelgroep

figuur 5.4
opvattingen over zoenen in het openbaar van inwoners van 12 jaar en ouder, naar
leeftijdsgroep (in afgeronde procenten)a

H5
47

a

12 t/m 16 jaar n=634; 17 t/m 54 jaar n=465; 55 jaar en ouder n=411

bin de vragenlijst voor 12- t/m 16-jarigen is het woord aanstootgevend vervangen door vies.

figuur 5.5
opvattingen over gender non-conformiteit onder inwoners van 12 jaar en ouder, naar
leeftijdsgroep (antwoordoptie (helemaal) mee eens, in afgeronde procenten)a b

a

In de vragenlijst voor jongeren zijn de woorden ‘man’, ‘vrouw’, ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ vervangen door‘jongen’, ‘meisje’, ‘jongensachtig’ en ‘meisjesachtig’
b

H5
48

12 t/m 16 jaar n=634; 17 t/m 54 jaar n=465; 55 jaar en ouder n=411

figuur 5.6
samenvattende maat houding tegenover homoseksuelen en lesbiennes inwoners van 12
jaar en ouder naar leeftijdsklassea(in afgeronde procenten)a12-16 jaar n= 558; 17-54 jaar n=448; 55 jaar en ouder n=385

figuur 5.7
samenvattende maat houding tegenover transgenders inwoners van 17 jaar en ouder
naar leeftijdsklassea(in afgeronde procenten)a17-54 jaar n=438; 55 jaar en ouder n=382

Transseksualiteit

Aan inwoners van 12 t/m 16 jaar zijn geen

Aan jongeren van 12 t/m 16 jaar zijn geenstellingen over transseksualiteit voorgelegd.

stellingen over transseksualiteit voorgelegd.

We kunnen dus geen uitspraken doen overWe waren er niet zeker van of inwoners inhun houding. Inwoners van 55 jaar en ouders

deze leeftijdsgroep voldoende in staat zouden

hebben minder vaak een (zeer) positieve hou-zijn een overwogen oordeel te geven over deding tegenover transgenders in vergelijking tot

specifieke zaken met betrekking tot transsek-

17- t/m 54-jarigen (figuur 5.7). Twee derdesualiteit. In de analyse is wel een uitsplitsing

van de 55-plussers heeft een (zeer) positieve

gemaakt tussen de twee andere leeftijdsgroe-

houding. Onder inwoners van 17-54 jaar is dat

pen. Er zijn echter geen significante verschil-bijna driekwart. De houding tegenover trans-

len tussen inwoners van 17-54 jaar en inwo-

genders is in beide leeftijdsklassen negatie-

ners van 55 jaar en ouder gevonden. In het

ver in vergelijking tot de houding tegenovervorige hoofdstuk is uitvoerig beschreven hoe

homoseksuelen en lesbiennes.

inwoners van 17 jaar en ouder denken overtransseksualiteit. In het tabellenboek, dat als

5.3 Verschillen naar opleidingsniveau

bijlage is toegevoegd, zijn de antwoorden per

In deze paragraaf brengen we de relatie tus-

leeftijdscategorie opgenomen.

sen opleidingsniveau en acceptatie van LHBT
in kaart. Op basis van (inter)nationaal onder-

Samenvattende maatzoek weten we dat laagopgeleide mensen overJongeren in de gemeente Oss zijn homone-

het algemeen minder positief staan tegenover

gatiever in vergelijking tot andere leeftijds-

LHBT. Maar is dat in de gemeente Oss ook zo?

groep (figuur 5.6). Vijf procent van de 12- t/m

We maken onderscheid tussen drie opleiding-

16-jarigen heeft een (zeer) negatieve houding

sniveaus: laagopgeleiden, middelbaar opge-

tegenover homoseksuelen en lesbiennes. In-

leiden en hoogopgeleiden. In de vragenlijst

woners in de leeftijdscategorie 17-54 jaar heb-

is gevraagd naar de hoogste opleiding die

ben het vaakst een (zeer) positieve houding.

men heeft afgerond met een diploma. Van de

Van deze groep staat 85 procent (zeer) positief

respondenten die nog op school zitten is detegenover homoseksuelen en lesbiennes.

huidige opleiding als hoogste niveau genomen. Op basis daarvan is een indeling naar
opleidingsniveau gemaakt. Figuur 5.8 geeft deindeling weer.

figuur 5.8
Indeling opleidingsniveau naar hoogste afgeronde opleiding

H549

Homoseksualiteit en biseksualiteit

rechten. Laagopgeleiden zijn daar het minst

Er is nauwelijks een verschil in de algemene

positief over (tabel 5.5). Van de laagopgelei-

acceptatie van homoseksuelen en lesbiennes.

den vindt 81 procent het goed dat homosek-

Een forse meerderheid onder laagopgelei-

suelen kunnen trouwen. Onder middelbaarden (95%), middelbaar opgeleiden (95%)

opgeleiden (88%) en hoogopgeleiden (87%)

en hoogopgeleiden (98%) vindt dat homo-is dat percentage hoger. Zeven op de 10

seksuele mannen en lesbische vrouwen hun

laagopgeleiden ondersteunen gelijke rechten

moeten leiden zoals zij dat willen. Wel zien

voor homoseksuele paren bij de adoptie vanwe verschillen in opvattingen over specifieke

kinderen. Onder middelbaar opgeleiden is deaspecten met betrekking tot homoseksualiteit

steun het grootst met 81 procent.

en biseksualiteit (tabel 5.5).
Laagopgeleiden denken twee keer vaker dat
Eén op de 10 laagopgeleiden heeft moeite met

biseksuelen er nog niet uit zijn wat hun sek-de vanzelfsprekendheid waarmee homoseksu-

suele voorkeur is dan hoogopgeleiden. Dertienaliteit wordt besproken. Onder middelbaar op-

procent van de middelbaar opgeleiden vindt

geleiden is dit 7 procent. Bij hoogopgeleiden 3

dit (tabel 5.5). Laagopgeleiden denken ook

procent. Daartegenover staat dat middelbaar

vaker, dan inwoners met een middelbaar ofopgeleiden vaker dan laagopgeleiden vinden

hoog opleidingsniveau, dat biseksuelen niet in

dat homoseksuele mannen eigenlijk geenstaat zijn monogame relaties te hebben.

echte mannen zijn. Laagopgeleiden wonen

H550

het minst graag naast een homoseksueel of

Hoogopgeleiden voelen zich het vaakst op hun

lesbisch stel. Toch is voor een forse meerder-

gemak bij personen met een niet-heterosek-

heid van inwoners, ongeacht opleidingsniveau,suele oriëntatie (figuur 5.9). Wel voelen zij

geen probleem om homoseksuele of lesbischezich het minst op hun gemak bij een biseksu-buren te hebben.

eel persoon van hetzelfde geslacht als zijzelf.
Dat laatste geldt ook laag- en middelbaar op-

Een ruime meerderheid van de inwoners zon-geleiden. Laagopgeleiden voelen zich over het

der daarbij te letten op opleidingsniveau staat

algemeen het minst op hun gemak bij mensen

achter het homohuwelijk of gelijke adoptie-

met een niet-heteroseksuele oriëntatie.

tabel 5.5
opvattingen over homo- en biseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder,naar opleidingsniveaua(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)laagopgeleiden(n=215)

middelbaar
opgeleiden(n=345)hoogopgeleiden(n=299)ik heb moeite met de vanzelfsprekendheid waarmee
homoseksualiteit wordt besproken

10

7

3

homoseksuele mannen zijn eigenlijk geen echtemannen

4

8

2

81

88

87

het is goed dat homoseksuelen met elkaar kunnen
trouwenhomoseksuele paren moeten dezelfde rechten hebben
als heteroseksuele paren bij het adopteren vankinderen

70

81

75

ik woon liever niet naast een homoseksueel of lesbisch
stel

3

2

1

biseksuelen zijn er nog niet uit wat hun seksuelevoorkeur is

19

13

6

biseksuelen zijn niet in staat monogame relaties tehebben

13

6

5

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

Gender non-conformiteit

Transseksualiteit

In het algemeen zijn inwoners over gender

Laagopgeleiden verbreken beduidend vaker denon-conform gedrag of uiterlijk bij mannen

vriendschap als blijkt dat een goede vriend ofnegatiever in vergelijking tot gender non-con-vriendin een geslachtsverandering wil onder-

form gedrag of uiterlijk bij vrouwen (tabelgaan (tabel 5.7). Als iemand goed heeft na-

5.6). Middelbaar opgeleiden zijn overwegend

gedacht over het veranderen van zijn of haarnegatiever dan andere opleidingsniveaus.

geslacht, dan vindt een ruime meerderheid, on-Onder deze groep zitten veel respondenten

geacht opleidingsniveau, een operatie een goeddie op dit moment nog een opleiding volgen.

idee. Wel vinden laag- en middelbaar opgelei-

Denk hierbij aan scholieren op havo-, vwo- en

den vaker dat mensen die operaties zelf moeten

mbo-niveau. Eerder is al aangegeven dat jon-betalen in vergelijking met hoogopgeleiden.

geren zich beduidend minder op hun gemak
voelen bij gender non-conformistisch uiter-Als ze iemand ontmoeten, vindt bijna een

lijk (figuur 5.5). Het ligt voor de hand dat dekwart van de hoogopgeleiden het belang-aanwezigheid van scholieren doorwerkt in derijk om te weten of iemand man of vrouw is.

groep middelbaar opgeleiden.

Onder laag- en middelbaar opgeleiden is dit
ongeveer 1 op 3 (tabel 5.7). Ook gaan laagen middelbaar opgeleiden significant minder
graag om met mensen waarvan niet duidelijk
is of iemand een man of vrouw is.

figuur 5.9
opvattingen over omgang met personen met een niet-heteroseksuele oriëntatie vaninwoners van 17 jaar en ouder, naar opleidingsniveau (in afgeronde procenten)a

H5
51

a

laagopgeleid n=215, middelbaar opgeleid n=345, hoogogeleid n=299

tabel 5.6
opvattingen over gender non-conformiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar
opleidingsniveaua(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)laagopgeleiden(n=215)

middelbaar
opgeleiden(n=345)hoogopgeleiden(n=299)ik voel me niet op mijn gemak bij vrouwen die ermannelijk uitzien

8

11

5

ik voel me niet op mijn gemak bij mannen die ervrouwelijk uitzien

10

14

5

als een man zich vrouwelijk gedraagt, dan vraagt hij
om problemen

6

7

2

als een vrouw zich mannelijk gedraagt, dan vraagt zij
om problemen

5

4

1

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

tabel 5.7
opvattingen over transseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar
opleidingsniveaua(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)laagopgeleiden(n=215)

middelbaar
opgeleiden(n=345)hoogopgeleiden(n=299)7

41

ik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede
vriendin haar lichaam wil laten aanpassen om man tewordenik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede
vriend zijn lichaam wil laten aanpassen om vrouw tewordenals iemand goed heeft nagedacht over het veranderen
van zijn of haar geslacht, dan is een operatie een goed
idee

7

4

1

77

75

79

operaties om van geslacht te veranderen moeten
mensen zelf betalen

28

30

17

als ik iemand ontmoet, dan vind ik het belangrijk om
te weten of iemand man of vrouw is

32

32

23

6

8

2

ik ga liever niet om met mensen van wie niet duidelijk
is of ze man of vrouw zijnaAntwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

Samenvattende maat

H5

Kijkend naar opleidingsniveau dan valt op dat

In vergelijking met de houding tegenover

hoogopgeleiden het vaakst een (zeer) positie-

homoseksuelen en lesbiennes is de houding

52

ve houding hebben tegenover lesbiennes entegenover transgenders bij alle opleidings-

homoseksuelen (figuur 5.10). Tussen laag-niveaus vaker negatief. Ongeveer driekwart

en middelbaar opgeleiden zit geen significant

van de hoogopgeleiden heeft een (zeer)

verschil. Uitgaande van de samenvattende

positieve houding tegenover transgenders

maat dan zouden middelbaar opgeleiden het(figuur 5.11). Laagopgeleiden hebben met 61

vaakst homonegatief zijn. Vier procent van

procent significant het minst vaak een (zeer)

de middelbaar opgeleiden heeft een (zeer)

positieve houding.

negatieve houding. De verschillen met laagen hoogopgeleiden zijn echter relatief klein.
Of middelbaar opgeleiden ook daadwerkelijk
homonegatiever zijn, is niet eenduidig vast te
stellen. Laag- en middelbaar opgeleiden zijn
in hun opvattingen over specifieke aspecten
rondom homoseksualiteit minder vaak positief in vergelijking tot hoogopgeleiden. Ook
is het aannemelijk dat laag- en middelbaar
opgeleiden zich vaker openlijk homonegatief
zullen uitlaten.

figuur 5.10
samenvattende maat houding tegenover homoseksuelen en lesbiennes inwoners van 17
jaar en ouder naar opleidingsniveaua(in afgeronde procenten)alaagopgeleiden n=196; middelbaar opgeleiden n=332; hoogopgeleiden n=293

figuur 5.11
samenvattende maat houding tegenover transgenders inwoners van 17 jaar en ouder
naar opleidingsniveaua(in afgeronde procenten)alaagopgeleiden n=199; middelbaar opgeleiden n=327; hoogopgeleiden n=280

H553

5.4 Verschillen tussen religieuzen enniet-religieuzen
Religie en homoseksualiteit hebben een
moeizame relatie. Uit allerlei onderzoeken

1) Tot welk kerkgenootschap of levensbeschouwelijke groepering behoort u?
2) In welke mate zou u zichzelf een religieus
mens noemen?

blijkt dat homoseksualiteit moeilijk bespreek-

De indeling in de groepen ‘religieuzen’ enbaar is binnen religieuze gemeenschappen.

‘niet-religieuzen’ is gebaseerd op een com-

Dat maakt het voor lesbiennes, homosek-

binatie van de antwoorden op beide vragen.

suelen, biseksuelen en transgenders binnen

Stel je bent als kind gedoopt uit traditie, maar

deze gemeenschap niet altijd makkelijk om

gaat nooit naar de kerk en leeft niet volgens

daar open over te zijn. Hoe religies omgaan

de kerkelijke leer. Ben je dan wel religi-

met seksuele diversiteit en genderidentiteit

eus? Daarom is de tweede vraag belangrijk.

is verschillend. Zelfs stromingen van dezelfde

Respondenten die zichzelf zeer of enigszins

religie hebben verschillende interpretaties

religieus noemen en behoren bij een kerkge-

van religieuze teksten. In de heilige geschrif-

nootschap of levensbeschouwelijke groeperingten komt homoseksualiteit alleen naar voren

vormen de groep ‘religieuzen’. Onder niet-reli-als een seksuele handeling tussen twee man-gieuzen verstaan we iedereen die niet behoort

nen. Het oordeel daarover is negatief. Het isbij een kerkgenootschap of levensbeschou-zondig en immoreel.

welijke groepering, en zij die zichzelf niet ofnauwelijks religieus beschouwen.

In dit rapport kijken we naar verschillen tussen religieuzen en niet-religieuzen. We maken geen uitsplitsing naar specifieke religies
en/of religieuze stromingen. Aan respondenten zijn twee vragen gesteld over religie:

Geloof en homoseksualiteit in Oss

Uiteraard zijn ook de moskeeën in Oss uitge-

Uit gesprekken met lokale pastores en predi-

nodigd voor een gesprek. Geen van hen heeft

kanten komt naar voren dat homoseksualiteit

de uitnodiging aangenomen. We kunnen dus

geen veelbesproken onderwerp is. Christe-niet aangeven hoe zij met het onderwerp

nen en kerken worstelen wel met het thema.

lokaal omgaan. Binnen de islam zijn er ver-In katholieke parochies is er tot op zekere

schillende stromingen. Zij leggen het geloof

hoogte een spanningsveld tussen de kerke-verschillend uit. In de Koran gebruiken ze

lijke leer en de waarden en normen van devoor homoseksualiteit het woord liwat, wat in

Nederlandse samenleving. Met pastorale wijs-

vertaling zoveel betekent als sodomie.14 Het

heid proberen pastores een juiste balans en

gaat dus puur om de seksuele daad tussen

toon te vinden. Pastores kunnen daarbij hun

twee mannen. Dit geldt ook voor de Bijbel

eigen opvattingen en het karakter van hun

en Thora. Maar met liwat wordt ook seksueel

parochie leidend laten zijn. De strikte kerke-

contact tussen een volwassene en een kindlijke dogma’s verdwijnen soms wat meer op

en tussen mens en dier bedoeld. Hierdoor

de achtergrond. De huidige paus laat als het

wordt homoseksualiteit geassocieerd met

gaat om homoseksuelen en homoseksualiteit

seksueel misbruik en immoreel gedrag. Van-een liberaler geluid horen. De leer blijft con-uit zo’n associatie ligt het voor de hand om

servatief en uitsluitend van aard.

homoseksualiteit sterk af te keuren. Terwijl,als we in Nederland over homoseksualiteit

In de katholieke kerk is inzegening van een

praten, we over het algemeen een emotione-

huwelijk tussen paren van hetzelfde ge-

le liefdesrelaties tussen twee mannen of twee

slacht uitgesloten. Bij de Protestantse Kerk

vrouwen bedoelen. Vanuit die gedachte zijn

(PKN) is daar wel ruimte voor. Elke gemeenteook het huwelijk en gezinsvorming juridischmag daarin een eigen keuze maken. In Oss

mogelijk gemaakt.

is gekozen om een inzegening mogelijk te

H5maken. Hoewel de mogelijkheid bestaat is

Opvattingen over homoseksualiteit

er in de PKN wel een statusverschil tussen

en biseksualiteit

54

een huwelijk tussen een man en vrouw en

Het is bekend dat seksuele diversiteit onder

tussen personen van hetzelfde geslacht. Het

religieuzen een moeilijk bespreekbaar on-

homohuwelijk is niet gelijkwaardig aan een

derwerp is. Dat blijkt ook uit ons onderzoek.

heterohuwelijk.

Religieuzen hebben meer moeite met de13vanzelfsprekendheid waarmee over homoIn evangelische kring staan ze open voor deseksualiteit wordt gesproken in vergelijking

dialoog. Iedereen is welkom ongeacht sek-

tot niet-religieuzen (tabel 5.8). Ook is desuele oriëntatie. In Oss zijn homoseksuelen

steun voor het homohuwelijk en adoptierech-ook lid van een evangelische gemeente. Wel

ten voor homoseksuele paren lager. Onderis de Bijbel voor hen leidend. Seksualiteit isniet-religieuzen vindt 90 procent dat het goeddoor God gegeven als iets unieks binnen deis dat homoseksuelen met elkaar kunnen

veiligheid en beslotenheid van het huwelijk

trouwen. Bij religieuzen is dit percentage 74

tussen man en vrouw. Je mag wel homo zijn,

procent. Bij beide groepen is de steun voor

maar die gevoelens ook in seksuele daden

adoptierechten lager ten opzichte van het ho-omzetten, wordt afgekeurd.

mohuwelijk. Het welzijn van kinderen en devisie op wat een gezin is, spelen hier een rol.
Religieuzen en niet-religieuzen kijken ook
anders naar biseksualiteit. Onder religieuzen
denkt 18 procent dat biseksuelen er nog niet uit
zijn wat hun seksuele voorkeur is. Bij niet-religieuzen is dat 10 procent. Eén op 7 religieuzen
denkt dat biseksuelen niet in staat zijn tot het
aangaan van een monogame relatie. Onderniet-religieuzen is 1 op 20 dat van mening.

13

Fijter (2016)14

Pierik en Van Hoof (2010), p.7

Religieuzen vinden zoenen in het openbaar

ne meerderheid van de religieuzen voelt zichaanstootgevender dan niet-religieuzen (figuur

op hun gemak bij mannen die er vrouwelijk

5.12). Onder zowel religieuzen als niet-re-uitzien en vrouwen die er mannelijk uitzien.

ligieuzen worden twee zoenende mannen

Bij niet-religieuzen gaat het om ongeveer

het vaakst als aanstootgevend ervaren. Ook

driekwart van mensen.

hebben religieuzen er meer moeite mee alsze twee mannen hand in hand zien lopen

Religieuzen denken vaker dat mensen die

dan wanneer het een man en vrouw zijn die

gender non-conform gedrag vertonen om

dit doen. Bijna een kwart van de religieuzen

problemen vragen (figuur 5.14). Wel denken

heeft er meer moeite mee. Onder niet-religi-

niet-religieuzen twee keer zo vaak dat man-euzen is dit 1 op 10.

nen die zich vrouwelijk gedragen om problemen vragen dan vrouwen die zich mannelijk

Gender non-conformiteit

gedragen.

Niet-religieuzen voelen zich beduidend vakerop hun gemak bij personen met een gender
non-conform uiterlijk (figuur 5.13). Een kleitabel 5.8
opvattingen over homoseksualiteit en biseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder,naar religiositeita(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

ik heb moeite met de vanzelfsprekendheid waarmee homoseksualiteit
wordt besproken

religieuzen(n=218)niet-religieuzen(n=655)11

5

het is goed dat homoseksuelen met elkaar kunnen trouwen
homoseksuele paren moeten dezelfde rechten hebben als
heteroseksuele paren bij het adopteren van kinderen

74

90

62

81

biseksuelen zijn er nog niet uit wat hun seksuele voorkeur is

18

10

biseksuelen zijn niet in staat monogame relaties te hebben

14

5

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

figuur 5.12
opvattingen over intimiteit in het openbaar van inwoners van 17 jaar en ouder, naar
religiositeit (in afgeronde procenten)aareligieuzen n=218, niet-religieuzen n=655

H555

figuur 5.13
opvattingen over gender non-conformiteit onder inwoners van 17 jaar en ouder, naar
religiositeit (in afgeronde procenten)aareligieuzen n=218, niet-religieuzen n=655

figuur 5.14
opvattingen over gender non-conformiteit onder inwoners van 17 jaar en ouder, naar
religiositeit (in afgeronde procenten)a

H5
56
a

religieuzen n=218, niet-religieuzen n=655

tabel 5.9
opvattingen over transseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar religiositeita(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)religieuzen(n=218)niet-religieuzen(n=655)ik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede vriendin haarlichaam wil laten aanpassen om man te worden

73

ik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede vriend zijn lichaam
wil laten aanpassen om vrouw te worden

73

als iemand goed heeft nagedacht over het veranderen van zijn of haargeslacht, dan is een operatie een goed idee

73

78

operaties om van geslacht te veranderen moeten mensen zelf betalen

2624

als ik iemand ontmoet, dan vind ik het belangrijk om te weten ofiemand man of vrouw is

35

27

er is iets mis met mensen die zich geen man of vrouw voelen

12

8

a

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

Transseksualiteit

Samenvattende maat

Voor religieuzen is een geslachtsveranderende

Een ruime meerderheid van religieuzen (71%)

operatie vaker een reden om de vriendschap

en niet-religieuzen (86%) heeft een (zeer)

te verbreken dan onder niet-religieuzen. Het

positieve houding tegenover homoseksuelen en

maakt daarbij niet uit of het goede vriend of

lesbiennes (figuur 5.14). Wel zijn religieuzen invriendin is (tabel 5.9). Toch vinden beide groe-de gemeente Oss vaker negatief. Religieuzen

pen in overgrote meerderheid dat als iemand er

hebben meer moeite met openlijke uitingen van

goed over heeft nagedacht een operatie goedhomoseksualiteit. Ook is de steun voor gelijke

idee is. Ook zijn religieuze en niet-religieuze

rechten met betrekking tot huwelijk en gezins-

inwoners het nagenoeg eens wie de kosten vanvorming lager.

een geslachtsveranderende operatie moet betalen. Ongeveer een kwart geeft aan dat iemand

Negen procent van de religieuzen staat (zeer)

daar zelf voor moet opdraaien.

negatief tegenover transgenders (figuur 5.15).
Onder niet-religieuzen is dat 6 procent. Beide

Religieuzen vinden het wel belangrijker om

groepen hebben vaker een negatieve houding

te weten of iemand een man of een vrouw is.

tegenover transgenders dan tegenover homo-

Ruim een derde van de religieuzen wil die dui-seksuelen en lesbiennes.

delijkheid wanneer ze iemand ontmoeten (tabel
5.9). Ook vindt 1 op 8 religieuzen dat er iets
mis is met mensen die zich geen man of vrouw
voelen. Onder niet-religieuzen is dit 1 op 13.

figuur 5.14
samenvattende maat houding tegenover homoseksuelen en lesbiennes inwoners van 17
jaar en ouder naar religiositeita(in afgeronde procenten)

H5
57

a

religieuzen n=208; niet-religieuzen n=623

figuur 5.15
samenvattende maat houding tegenover transgenders inwoners van 17 jaar en ouder
naar religiositeita(in afgeronde procenten)areligieuzen n=202; niet-religieuzen n=616

5.5 Verschillen naar etniciteit

is het voor allochtonen bijna onmogelijk om

Het gebruik van de woorden ‘autochtoon’ ende waarden en normen van de eigen gemeen-‘allochtoon’ is onderwerp van discussie. De

schap te vergelijken en te verenigen met deWetenschappelijke Raad voor het Regerings-

Nederlandse principes.15 Antihomoseksuelebeleid (WRR) adviseerde in november 2016

uitingen zijn een manifestatie van de nega-om de termen te vervangen door ‘inwoner

tieve percepties tegenover LHBT’s binnen demet een Nederlandse achtergrond’ en ‘inwo-

eigen kring.

ner met een migratieachtergrond’. Deze nieuwe termen hebben een inclusiever karakter.

Het is onmogelijk om van elke etnische groe-

Wat je herkomst ook is je bent een inwoner.

pering in de gemeente Oss een beschrijving

Allochtoon betekent immers letterlijk ‘van een

te geven over hoe zij omgaan met homo-

andere aarde’. Bij de totstandkoming van dit

seksualiteit. Hieronder staan vier algemenerapport hebben we nagedacht over de termi-

beschrijvingen van de opvattingen in verschil-

nologie. Voor de leesbaarheid kiezen we voor

lende niet-westerse culturen.

het gebruik van de termen autochtoon en
allochtoon. Autochtoon definiëren we als een
inwoner waarvan beide ouders in Nederland

Arabische cultuur

zijn geboren. Een allochtoon is een inwoner

De islam speelt een belangrijke rol in de

waarvan één of beide ouders buiten Neder-

Arabische cultuur. In de islamitische wetge-land zijn geboren.

ving zijn homoseksuele contacten illegaal.
In sommige landen wordt zelfs de doodstraf

We maken in dit rapport geen onderscheid

opgelegd. Over homoseksualiteit praat je niet

tussen westerse en niet-westerse allochto-

en je komt er niet voor uit. Ook omdat het als

nen. Daar is de groep respondenten (n=87)

een schande voor de familie wordt ervaren.

te klein voor. De herkomstlanden van ouders

Familie-eer is in de Arabische cultuur heel be-

H5zijn zeer divers. Zij zijn in alle windstreken

langrijk. De Arabische cultuur kenmerkt zichgeboren. Onder meer België, Duitsland, Tur-ook door een strikte scheiding tussen mannen

58

kije, Indonesië en Somalië staan daarbij. Inen vrouwen. Mensen hebben hoofdzakelijk

totaal gaat het om 23 verschillende herkomst-

contact en vriendschappen met seksegeno-

landen. Ook maken we geen uitsplitsing naar

ten. Onder Arabische jongemannen is in het

eerste en tweede generatie. Eerste generatie

geheim relatief veel seksueel contact. Sek-

allochtonen zijn zelf ook buiten Nederland

sualiteit wordt sterker verbonden met status.

geboren en op enig moment in hun leven hierPenetratie heeft te maken met ongelijkheid.

naar toegekomen. Tweede generatie alloch-

Ook bij anale seks. Iemand anders penetreren

tonen zijn in Nederland geboren, maar een ofveroorzaakt geen verlies van status of man-beide ouders niet.

nelijkheid.

Culturele verschillen

Surinaamse, Antilliaanse en Arubaanse cultuur

Homoseksualiteit komt in alle culturen voor.

In de Surinaamse, Antiliaanse en Arubaan-

Hoe men binnen de gemeenschap aankijkt

se cultuur is homoseksualiteit taboe. Er is

tegen homoseksualiteit en hiermee omgaat,

sprake van een machocultuur. Vrouwelijkheid

verschilt. In Nederland en andere westerse

wordt vaak als minderwaardig beschouwd.

landen zijn principes van tolerantie, accepta-

Homoseksualiteit is sterk gerelateerd aantie en respect leidend. We zien dat terug invrouwelijkheid. Een man die uitkomt voor

beleid, wetgeving en ongeschreven normen

zijn niet-heteroseksuele oriëntatie verliest inen waarden. Het inmiddels opgeheven insti-

zekere zin zijn mannelijke identiteit.

tuut voor multiculturele vraagstukken FORUM
presenteerde in 2005 een Masterplan omhomoseksualiteit in etnische kring bespreekbaar te maken. Door de onbespreekbaarheid

15

FORUM (2005), p.3

figuur 5.16
opvattingen over gelijke rechten voor homoseksuelen van inwoners van 17 jaar en ouder,naar etniciteit (in afgeronde procenten)aa

autochtonen n=781; allochtonen n=87

Aziatische culturen

Homoseksualiteit en biseksualiteit

In Aziatische culturen hecht men sterk aan

Een ruime meerderheid van de inwoners vindt

huwelijk en gezinsvorming. Het belangrijkste

dat homoseksuelen en lesbiennes hun levenargument tegen homoseksualiteit is dat het

moeten kunnen leiden zoals zij dat willen.

niet gericht is op het krijgen van kinderen.

Allochtonen zijn dit minder vaker van mening

Veel homoseksuelen trouwen onder culture-

in vergelijking tot autochtonen (89% tegen-le druk en dwang. In bijvoorbeeld Indonesië

over 97%). Ook beschouwen allochtonen

en op de Filippijnen wordt homoseksualiteit

homoseksuele mannen vaker als geen echte

geassocieerd met vrouwelijkheid. Travestie enmannen (13% tegenover 4%).

transseksualiteit komen veel voor. Vrouwelijke
mannen worden enigszins getolereerd, terwijl

Allochtonen wijzen gelijke rechten voor ho-homoseksuelen vaak onbegrepen worden.

moseksuele paren sterker af (figuur 5.16).

Homogemeenschappen in Aziatische landen

Veertien procent geeft aan het niet goed tezijn bescheiden.

vinden dat homoseksuelen met elkaar kunnen
trouwen. Dezelfde rechten bij het adopteren

Afrikaanse culturen

van kinderen wordt door 18 procent afgewe-

Veel Afrikanen beschouwen homoseksualiteit

zen. Onder autochtonen is dit respectievelijk

als iets westers. Homoseksualiteit zien ze als

4 en 9 procent.

een inbreuk op traditionele normen en waarden. De stigma’s en vooroordelen zijn groot.

De openheid waarmee in Nederland wordt

Openlijke LHBT’s krijgen vaak te maken met

omgegaan met seksualiteit is niet overal ter

geweld, bedreiging en discriminatie. Zelfs

wereld zo vanzelfsprekend. Intimiteit in het

vanuit de overheid en politie. In veel landen

openbaar vinden allochtonen bezwaarlijker

zijn homoseksuele contacten verboden endan autochtonen (figuur 5.17). Zij vinden

in een aantal staat er zelfs de doodstraf op.

zoenen vaker aanstootgevend. Het maakt

Zuid-Afrika vormt in enige mate hierop een

daarbij niet uit of het om een heteroseksueel,

uitzondering. In 2006 voerde ze daar het ho-homoseksueel of lesbisch koppel gaat. Tweemohuwelijk in.16

zoenende mannen worden door beide groepen het vaakst als aanstootgevend ervaren.
Allochtonen hebben meer moeite als ze twee
mannen hand in hand zien lopen dan wanneer
een man en een vrouw dat doen.

16

Pierik, C. & J. van Hoof (2010), p. 7-13

H559

figuur 5.17
opvattingen over intimiteit in het openbaar van inwoners van 17 jaar en ouder,naar etniciteit (in afgeronde procenten)aainwoners met een Nederlandse achtergrond n=781, inwoners met een migrantenachtergrond n=87

tabel 5.10
opvattingen over biseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar etniciteita(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

H5

autochtonen(n=781)

allochtonen(n=87)

biseksuelen zijn er nog niet uit wat hun seksuele voorkeur is

1118

biseksuelen zijn niet in staat monogame relaties te hebben

7

13

a

60

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

figuur 5.18
opvattingen over omgang met personen met een niet-heteroseksuele oriëntatie vaninwoners van 17 jaar en ouder, naar etniciteit (in afgeronde procenten)aaallochtonen n=781; autochtonen n=87

Elf procent van de autochtonen denkt dat bi-

de traditionele strakke denkbeelden over wat

seksuelen er nog niet uit zijn wat hun seksue-

een man en een vrouw is. Wie opgroeit in een

le voorkeur is (tabel 5.10). Onder allochtonen

conservatievere cultuur kan met die vervaging

ligt dit percentage iets hoger op 18 procent.

van genderrollen moeilijker omgaan. Hij of zij

Ook als het gaat om het hebben van monoga-

voelt zich daar dan ongemakkelijker bij.

me relaties zijn de verschillen tussen de twee
groepen klein. Van de autochtonen denkt 7Transseksualiteit

procent dat biseksuelen niet in staat zijn een

Een op de 10 inwoners met een migratie-

monogame relatie te hebben. Bij allochtonen

achtergrond verbreekt de vriendschap als

is dit 13 procent.

een goede vriend of vriendin besluit om zijn
of haar geslacht te veranderen (tabel 5.11).

Allochtonen voelen zich minder vaak op hun

Een meerderheid van de inwoners met een

gemak bij LHB’s. Opvallend is dat ze zichmigratieachtergrond vindt wel een geslachts-

het meest op hun gemak bij homoseksueleveranderende operatie een goed idee is als

mannen (figuur 5.18). Dit geldt ook voor au-

iemand daar goed over heeft nagedacht

tochtonen. Aan ons onderzoek hebben relatief(62%). Onder inwoners met een Nederlandsemeer vrouwen dan mannen deelgenomen. Dit

achtergrond is dat ruim driekwart. Over wie

kan een factor zijn. Beide groepen voelen zichde operatie moet betalen zijn beide groepen

het minst op hun gemak bij een biseksueel

het overwegend eens. Een even groot deel

persoon van hetzelfde geslacht als zijzelf.

van beide groepen vindt dat iemand die zijn
of haar lichaam wil laten aanpassen dat zelf

Gender non-conformiteit

moet betalen (24% tegenover 29%).

Bij gender non-conformiteit zijn er duidelijke
verschillen tussen de groepen. Bij personen

Samenvattende maat

met een gender non-conform uiterlijk voelen

Allochtonen staan beduidend vaker (zeer)

inwoners met een migratieachtergrond zich

negatief tegenover lesbiennes en homosek-

minder op hun gemak (figuur 5.19). Ook

suelen in vergelijking tot autochtonen (figuur

denken zij vaker dat mensen die zich gender5.20). Veertien procent van de allochtonen

non-conform gedragen om problemen vra-

heeft een (zeer) negatieve houding. Ondergen. Bij gender non-conformiteit vervagen

autochtonen is dit 2 procent.

figuur 5.19
opvattingen over gender non-conformiteit onder inwoners van 17 jaar en ouder, naar
etniciteit (antwoordoptie (helemaal) mee eens, in afgeronde procenten)aainwoners met een Nederlandse achtergrond n=781; inwoners met een migratieachtergrond n=87

H561

Slechts een kleine meerderheid van deallochtonen heeft een (zeer) positieve houding tegenover transgender personen (figuur
5.21). Zeventien procent staat (zeer) negatief
tegenover deze mensen. Onder autochtonen
is houding een stuk positiever. Een ruime
meerderheid heeft een (zeer) positieve houding tegenover transgenders (72%).
tabel 5.11
opvattingen over transseksualiteit van inwoners van 17 jaar en ouder, naar etniciteita(in afgeronde procenten, antwoordoptie (helemaal) mee eens)

autochtonen(n=781)

allochtonen(n=87)

ik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede vriendin haarlichaam wil laten aanpassen om man te worden

310

ik verbreek de vriendschap als blijkt dat een goede vriend zijnlichaam wil laten aanpassen om vrouw te worden

310

als iemand goed heeft nagedacht over het veranderen van zijn ofhaar geslacht, dan is een operatie een goed idee

78

62

operaties om van geslacht te veranderen moeten mensen zelfbetalen

24

29

a

H5
62

Antwoorden zijn gegeven op een 6-puntschaal (1 = helemaal mee eens; 5 = helemaal mee oneens; 6 = weet
niet / nooit over nagedacht).

figuur 5.20
samenvattende maat houding tegenover homoseksuelen en lesbiennes inwoners van 17
jaar en ouder naar etniciteita(in afgeronde procenten)aautochtonen n=745; allochtonen n=81

figuur 5.21
samenvattende maat houding tegenover transgenders inwoners van 17 jaar en ouder
naar etniciteita(in afgeronde procenten)aautochtonen n=732; allochtonen n=81

6. Het sociaal leefklimaat volgens LHBT’s
Gemeente Oss zet zich voor een vrije en vei-

Familielige samenleving waarin iedereen kan zijn wie

De eerste keer dat LHBT’s uit de kast komen

hij/zij is. In de voorgaande hoofdstuk lag deis meestal aan hun ouders of het gezin. Bij

nadruk op hoe inwoners denken over seksuele

LHBT’s die op latere leeftijd hun coming-out

diversiteit en genderidentiteit. Inwoners staan

beleven is de partner vaak de eerste aan wie

overwegend positief tegenover lesbiennes,

ze het vertellen. Over het algemeen wordt er

homoseksuelen, biseksuelen en transgen-positief gereageerd. Vaders hebben er vaak

ders (LHBT’s). Maar welke ervaringen hebben

meer moeite mee dan moeders. Soms horen

LHBT’s zelf?

LHBT’s dat men het verwachtte, maar in andere gevallen is er ook wel verbazing. Som-

Om dat in beeld te brengen interviewden wemige LHBT’s wachten met hun coming-out

27 LHBT’s. De LHBT’s variëren in leeftijd van

totdat ze een relatie hebben.

15 tot 75 jaar. Vijf deelnemers zijn lesbisch,veertien zijn homoseksueel, zes zijn bisek-

Niet voor alle LHBT’s is na een coming-out

sueel en twee zijn transgender. Vijf LHBT’s

contact met familieleden vanzelfsprekend.

wonen niet in de gemeente Oss, maar werken

Ook in Oss wonen LHBT’s bij wie het con-hier of gaan hier naar school. Tijdens het in-tact is verdwenen, verminderd of die denken

terview zijn vier thema’s aan bod gekomen.

dat zoiets kan gebeuren na een coming-out.
Vooral jongeren, die opgroeien in gezinnen•

acceptatie door familie en vrienden

waar religie een rol speelt, denken dat een•

vrij en veilig jezelf kunnen zijn

coming-out problemen kan opleveren in de•beeldvorming en vooroordelenfamilie. De traditionele kijk op de rolverdeling•

pesten, discriminatie en geweld

tussen mannen en vrouwen, het huwelijk en
seksualiteit spelen dan een rol. De jongeren

In dit hoofdstuk geven we een impressie vanleiden een dubbelleven. Op school en onderde uitkomsten van de interviews.

vrienden zijn ze uit de kast, terwijl thuis ze deschijn ophouden.

6.1 Acceptatie door familie en vrienden
Familie en vrienden zijn de mensen die het“Ik ben een jaar geleden bij mijn ouders uit

dichtst bij ons staan. Familie krijg je, vrienden

de kast gekomen. Eerst wilde ik helemaal

kies je. Acceptatie voor wie je bent, is be-niet uit de kast komen. Ik ben wie ik ben. Ik

langrijk voor je gemoedstoestand. Zeker door

had altijd het idee dat het helemaal niet zo

familie en vrienden. We hebben in dit onder-

belangrijk was. Het komt wel als ik een vriend

zoek de link tussen coming-out en acceptatie

zou krijgen. Dan is het gewoon “dit is hem”.

gelegd. De coming-out is het moment waarop

Uiteindelijk toch maar verteld. Er is iets voor-

je vertelt dat je lesbisch, homoseksueel, bisek-

gevallen waardoor ik niet lekker in mijn vel

sueel of transgender bent. Dat doen de meeste

zat. Ze hadden het niet verwacht. Ze dachten

als eerste aan mensen die ze echt vertrou-

dat ze alles van me wisten. Ze reageerden

wen. Familie en/of vrienden zijn dat vaak. De

niet negatief, totaal niet.”coming-out of uit de kast komen, is vaak een
lakmoesproef voor acceptatie. Elke LHBT zal“Mijn beide zussen waren compleet niet

een leven lang coming-outs beleven, maar deverbaasd. Die zeiden dat het al vroeg merk-

eerste keer is een grote belangrijke stap.

baar was. Mijn vader vind het een ramp. Hij
begon te huilen. Hij had erg gerekend op een
stamhouder.”H663

“Ik dacht wel dat ik het aan mijn vader enstiefmoeder kon vertellen. Maar toen ik een-

“Ik kom veelal in een omgeving waar ho-maal vertelde dat ik op meisjes viel. Zeiden

moseksualiteit geaccepteerd wordt. Je kuntze dat ze teleurgesteld in me waren.”elkaar gewoon feliciteren en vastpakken. Dat
voelt gewoon heel veilig. Onze vriendenkring“Ik was 18 toen ik uit de kast kwam. Mijn moe-

is daar heel erg omheen gebouwd.”

der heb ik het eerst verteld. Zij had het wel
verwacht. Ze zag toen ik nog een kleuter was“Ik kom zelf uit een christelijk gezin. Ik zat

dat ik anders was dan mijn broers. Mijn vader

ook bij een kerk. Mijn vrienden reageerden

heb ik het later verteld in een restaurant. Hij

positief. Ze vonden het wel leuk dat ik anders

reageerde gelaten. De relatie met mijn vader

was dan iedereen.”is altijd moeizaam geweest. Later kreeg ik nog
een keer een roman waarin een hoofdpersoon“Mijn vrienden gaan er prima mee om. Ze

homoseksueel was, maar ik heb nooit begrepen

accepteren me voor wie ik ben. We maken

wat hij daarmee wilde zeggen. Er was totaal

er wel eens grappen over, maar meestal

geen link tussen het boek en mijn leven, met

ben ik het zelf die de grap inzet. Ik kan er

uitzondering van de seksuele voorkeur.”gewoon vrijuit over praten en mijn ervaringen delen.”

Vrienden en vriendschap
Alle geïnterviewde LHBT’s geven aan dat hun

H664

seksuele voorkeur of genderidentiteit niet

6.2 Vrij en veilig jezelf kunnen zijn

heeft geleid tot verbroken vriendschappen.

Het belangrijkste in het leven is dat je jezelf

Het is voor velen wel een moeilijke stap om

kan zijn. Altijd en overal. Gemeente Oss vindt

aan vrienden te vertellen dat ze op mannen

het belangrijk dat iedereen zich vrij en veilig

of op vrouwen vallen of dat ze biseksueel

voelt om dat te kunnen. Acceptatie is daar-zijn. Zeker in de puberteit. De angst dat een

voor belangrijk. En dat is meer dan alleen

coming-out ook einde vriendschap betekent,

door familie en vrienden. Immers ons levenis onder jongere generaties kleiner dan onder

bestaat uit contact met elkaar mensen. We

oudere generaties LHBT’s.

komen op allerlei plekken.

LHBT’s voelen zich door hun vrienden geac-

Werk en school

cepteerd zoals ze zijn. Ze kunnen open en vrij

Collega’s en medeleerlingen zijn mensen met

over hun liefde en gevoelens, ervaringen enwie we relatief veel tijd doorbrengen. We heb-

relaties praten. Ook ervaren ze dat hun vrien-

ben niet altijd een keuze wie onze collega’s enden oprechte interesse tonen in hun seksuali-

medeleerlingen zijn. Hun houding en gedragteit en persoonlijk leven.

kan wel bepalend zijn voor onze eigen gevoelens van vrijheid en veiligheid. Ook op je werk

Onder de LHBT bestaat een behoefte om

en/of school moet je je vrij en veilig voelen

contact te hebben/leggen met andere lokale

om te zijn wie je bent.

LHBT’s. Een geïnterviewde sprak zelfs overde “onzichtbare homo”. Er zijn wel LHBT’s in

De meeste LHBT’s geven aan op het werk en

de gemeente Oss, maar er is geen plek ofschool zichzelf te kunnen zijn. Openheid overorganisatie waar ze elkaar gewoon kunnen

wie bent belangrijk is. Als je er zelf over praat

ontmoeten. Ervaringen kunnen delen. Waar je

dan wordt het voor anderen ook makkelijker.

echt helemaal jezelf kunt zijn. Daar is voor een

Alle geïnterviewde LHBT’s merken wel op

aantal geïnterviewde LHBT’s wel behoefte aan.

dat collega’s en medeleerlingen veel vragenstellen die niet aan heteroseksuelen gesteld
worden. Soms ook wel intieme vragen. Die
worden doorgaans niet als vervelend ervaren.
De meeste kunnen zelf duidelijk aangeven
waar voor hun de grens ligt.

De geïnterviewden uit de gemeente Oss“Mijn klasgenoten weten het. Ik ben niet dewonen allemaal in Oss-stad. Ze vinden het

enige in mijn klas. Mensen ervaren geen ver-prettig om in Oss te wonen. Geen van hen

schil, dus er wordt niet raar over gedaan.”heeft negatieve ervaringen met de buren ofbuurtgenoten.

“Bij maatschappijleer hadden we het een keer
over homoseksualiteit. De leraar vroeg hoe“Ik heb heel lang in een grote stad gewoond,ze daarover dachten en toen kwamen meer

dus ik had altijd het gevoel dat ze daar veel

negatieve reacties dan positief. Toen had ik

ruimdenker zijn. Ik heb me daar in het beginmeteen het gevoel, ik kan beter niet uit deonveiliger gevoeld in de wijk waar ik woonde,

kast komen.”dan hoe ik nu woon in Oss.”“Met mijn collega’s kan ik gewoon openlijk

Op straat, in het centrum van Oss

mezelf zijn. De meeste collega’s zijn juist ge-

In het openbaar proberen de meeste LHBT’s

ïnteresseerd. Ze willen alles weten. Er wordenzich terughoudend op te stellen. Jongeren

wel grapjes gemaakt over homo’s of wat dan

doen dat minder vaak. Zij vinden het minder

ook, maar dat is dan niet persoonlijk.”

belangrijk wat anderen denken. Ook zijn zij
minder bang voor negatieve reacties. Vooral“Als op het werk over weekenddingen gespro-

dat laatste speelt een rol bij de terughou-

ken wordt, dan heb ik ook altijd over mijn

dend. Een aantal LHBT’s geeft aan van nature

vriend. Ik mijd het onderwerp niet. Het is een

terughoudend te zijn. Maar onbewust speelt

essentieel onderdeel van mijn leven.”

mee hoe andere mensen zouden kunnen
reageren.

“Door de schietpartij in Orlando raakte ikgeïnspireerd. Ik heb een juffrouw verteld dat

Voor LHBT’s is de terughoudendheid ook wel

ik jongens leuk vindt. Toen vroeg ze of ik nou“een tweede natuur” of “patroon” gewor-

op jongens of meisjes viel. Ik wist niet dat

den. Toch is men er wel bewuster mee bezig.

biseksualiteit bestond. Ik dacht altijd je bent

Elkaar impulsief een zoen of knuffel geven,straight, homo of lesbisch. De juffrouw heeft

gebeurt vrijwel nooit. Als LHBT’s wel hand inme een beetje wegwijs gemaakt. Ik vind het

hand lopen dan is dat op plekken waar meer

wel fijn dat ik op school et iemand er overprivacy is, zoals in het bos. Ook veiligheid

kan praten. Ik was aan het stressen. Ik had

speelt daarbij een rol. De geïnterviewden zeg-

zoveel vragen. Een lijst vol.”gen dat hun terughoudend zich niet beperkt
tot alleen in Oss. Ook elders houden ze zich inom hun intimiteit te tonen.

Buren en buurtgenoten
Vrij en veilig jezelf kunnen zijn in de eigen“We lopen niet hand in hand. Ik heb geen zijn

woonomgeving is erg belangrijk. Het bevor-om reacties uit te lokken. Al moet ik zeggen

dert het woongenot. Het is de eerste indruk

dat ze ons nog nooit hebben uitgescholden.

van het sociaal leefklimaat in de gemeente.

Het geeft me meer rust dat ik geen reacties

Alle jongeren die we interviewden gaven aan

uitlok, dan dat ik het mis om de hand vannauwelijks contact met de buren te hebben.

mijn vriend vast te houden. Je wordt er ook

Dat contact loopt via de ouders. We zijn er

naar van als je opmerkingen krijgt. Ik heb dat

bij hen dan ook niet verder op ingegaan. Ook

er niet voor over. In het bos doe ik het wel

met LHBT’s, die niet in de gemeente Oss wo-

eens, als ik alleen ben met mijn vriend.”

nen, is het onderwerp buren en buurtgenoten
niet aan de orde geweest.

H665

“Door houding en gedrag voel ik me veilig. Ik

6.3 Pesten, discriminatie en geweld

weet dat ik ook weleens weerstand op roep.

De geïnterviewde LHBT’s maken pesten,

Als ik een vriend tegenkom geef ik gewoon

discriminatie en geweld nauwelijks mee. Dat

een kus. Daar zit geen gene in. Iedereen die

betekent niet dat het er niet is. Bovendienom mij heen loopt en daar iets van vindt,

vindt niet iedereen het prettig om over zijn/

prima. Maar ik doe dat gewoon.”haar negatieve ervaringen te praten. Aanvullend kwantitatief onderzoek kan helpen om de“Ik pas mijn gedrag in het openbaar wel aan.

omvang van negatieve ervaringen van LHBT’s

Als we uitgaan ben ik toch meer op mijn hoe-

uit de gemeente Oss in kaart te brengen.

de. Je hebt dan toch wel mensen om je heen

Vrijwel alle LHBT’s zijn weleens uitgeschol-die het niet accepteren. Het is erg jammer

den. Meestal door onbekenden en meestal op

dat het moet. Maar voor jezelf bouw je tochstraat. Deze ervaringen hebben geen impact

die zekerheid in. Voor je eigen veiligheid. De

op hun gevoel van veiligheid of manier vanlaatste jaren gaan we niet meer uit in Oss.

leven. Er treedt ook een zekere gewenning

We vonden de sfeer af en toe grimmig.”

op. Een aantal geïnterviewden gaf aan blij tezijn dat het bij schelden bleef. Het wordt ook“Ik voel me ook nooit vrij genoeg om mijnniet persoonlijk opgevat. Of zoals een geïn-man spontaan een kus te geven of iets

terviewde zei: “Wanneer ze je uitschelden,

dergelijks. Zou ik nooit doen. Uit angst voor

dan zegt dat veel meer over die personen dan

reacties. Dat doe ik heel bewust. Dat realiseer

over mij.”

ik me. Hand in hand lopen durf ik niet. Het isniet dat ik er geen behoefte aan heb, maar ik

Over grappen en mopjes zijn de meningen

doe het niet.”verdeeld. Een groep onder de LHBT’s zegt dat
ze het niet persoonlijk nemen. Of zelf regel-H666“We lopen niet altijd hand in hand, maar wematig degene zijn die de grap initiëren. Een

doen het best wel vaak. Ik begrijp het wel dat

deel van de geïnterviewden vindt dat onder

homo’s bewust niet hand in hand over straat

het mom van humor soms kwetsende dingen

lopen. Ik hou me niet bewust in. We zijn inworden gezegd. Zij maken het niet persoonlijk

Oss één keer nageroepen toen we hand indoor het op henzelf te betrekken. Toch vinden

hand liepen, maar dat heeft geen invloed

ze iets meer fijngevoeligheid wenselijk.

gehad op mijn gedrag. Na vijf minuten waren
we het al weer vergeten.”

Van discriminatie of uitsluiting is bij de geïnterviewde LHBT’s geen sprake. Ook zijn er“Ik loop gewoon hand in hand met mijn

geen ervaringen met fysiek geweld. Wel heb-

vriend. Natuurlijk heb je weleens mensen die

ben twee geïnterviewden over een gebeur-dan kijken. We worden ook weleens nageroe-tenis verteld waarbij een enige mate van be-

pen. Eén à twee keer in de maand of zo. We

dreiging aanwezig was. Uiteindelijk bleef het

lachen erom. We vinden het wel grappig.”bij schelden, maar de gebeurtenissen hebben
meer impact gehad op het gevoel van vrijheid
en veiligheid. Eén is zelfs de plek waar het
incident gaan mijden. In beide situaties is er
geen aangifte of melding van gemaakt. Ze
zagen er het nut niet van in.

op dat veel mensen beter geïnformeerd over
“We wandelen regelmatig. In het centrum ofhomoseksualiteit, maar veel minder goed

net even er buiten. Vrij recent reden twee

weten wat biseksualiteit is. De geïnterviewde

jongens op een scooter voorbij. Terwijl zebiseksuelen hebben er geen moeite mee omvoorbij reden draait eentje zich om en riep

vragen te beantwoorden, ook als deze een

keihard en op een hele agressieve toon

vooroordeel in zich hebben. Wel is iedereen“homo’s”. Ik schrok daar van. Ik zag zoveel

het over eens dat betere voorlichting helpt

agressie. Ik deed niets. Aan de ene kant heb

om vooroordelen aan te pakken.

ik daar achteraf een beetje spijt van dat ik
niks deed of terugriep. Aan de andere kant

Wanneer het gaat om beeldvorming zijn het

dacht ik stel dat ik wel iets had gedaan wat

vooral homoseksuele mannen die zich daar-

was er dan gebeurd. Ik heb ook geen aangif-

tegen “moeten verdedigen”. Niet alle LHBT’s

te gedaan. Daar vond ik het incident te kleinzijn enthousiast over evenementen zoals

voor. Ik heb er voor mijn gevoel ook weinig

Gay Pride of Dolle Dinsdag. De evenementen

aan. Volgens mij kost het me heel veel tijd en

krijgen veel media-aandacht. Ze geven geen

levert het me niets op.”realistisch beeld van het dagelijks leven van
LHBT’s. Die door sommigen zelfs als “een“Samen met een vriend – ook homo – liep

beetje saai en burgerlijk” wordt omschreven.

ik richting de supermarkt in de stad. In het

Ze zouden dan ook gaan zien dat de beeld-“parkje” stond een groepje jongeren een

vorming veranderd. Dat mensen LHBT’s zien

beetje te hangen op de bankjes en hun scoo-als gewone mensen met een baan, socialeters. Toen we voorbij liepen riepen ze op zeer

contacten of een gezinsleven.

agressieve toon “vuile homo’s”. Ik draaide meom en kreeg nog een keer de volle laag “wat“Iedereen denkt altijd dat je een open relatie

kijk je nou, flikker” . We zijn verder gelo-

hebt, omdat alle homo’s dat hebben. Dat ispen. Met gelach achter ons. Ik ben maanden

zo’n stereotype gedachte. Mensen hebben wellang via een andere route gelopen als er een

dat soort vooroordelen. Ik geef wel antwoord

groepje jongeren stond. Zeker ’s avonds, inop de vragen van mensen, maar het voelt

het donker.”wel een beetje alsof je je moet verdedigen. Je
wordt al heel snel in die richting geduwd. Het
zou fijn zijn als het stereotype beeld wat zou

6.4 Beeldvorming en vooroordelenvervagen. Programma’s als Uit de kast en met

Hoe mensen aankijken tegen lesbiennes,

transgenders laten ook een beeld zien van dehomoseksuelen, biseksuelen en transgenders

gewone homo’s. En niet alleen de Gay Pride en

wordt ook bepaald door wat ze op televi-

Gerard Joling en Gordon. Homo zijn en huis-sie zien, in de krant lezen of op basis vanje-boompje-beestje, dat kan namelijk ook”

vooroordelen. Wie geen LHBT uit zijn directeomgeving kent, is vatbaar hiervoor. Immers,“Van de Gay Parade krijgt iedereen het beeld

er is niemand die het tegendeel kan bewijzen.

van dat homo’s zo zijn. Maar als je een homo

Meest het oogspringende is de jaarlijkse Gay

in gewone kleren ziet, dan zie je er eigenlijk

Pride in Amsterdam. Maar er zijn ook hard-

niets aan. Sommigen hebben wat maniertjes

nekkige vooroordelen die springlevend zijn. Inof met praten. Ik identificeer me helemaal

de enquête hebben we er enkele voorgelegd

niet met het extravagante.”

aan de inwoners, zoals “homoseksuele mannen zijn geen echte mannen”, “biseksuelen“Ik ben erg voor de Gay Pride. De discussie datzijn er nog niet uit wat hun seksuele voorkeur

het tegen homo’s zou werken, vind ik totale

is”, en “er is iets mis mensen die zich geen

onzin. Gelijkertijd moeten we ook laten zien dat

man of vrouw voelen”.

de Gay Pride een feestje is, en dat de meerderheid van de homo’s gewoon door het leven

LHBT’s krijgen te maken met de vooroordelen.

gaat. Voor de beeldvorming is het wel het beste

Vooral biseksuelen geven aan dat vooroorde-

als iedereen in zijn/haar omgeving een homolen in de reacties van mensen terugkomen als

kent. Het gevaar zit er anders n dat men hun

ze vertellen dat biseksueel zijn. Zij merken

beeld inderdaad baseren op de Gay Pride.”

H6
67

LL
68

Literatuurlijst
Bovens, M. et al. (2016). Migratie en classificatie: naar een meervoudig migratieidioom. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
Fijter, N. de (2016). ‘De PKN gaat weer over het homohuwelijk praten’.
Trouw, 18 november 2016, online gezien op 23 maart 2017.
FORUM (2005). Masterplan Homoseksualiteit bespreekbaar maken in etnische kring.
Utrecht: FORUM, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling.
Inspectie van het Onderwijs (2009-a). Anders zijn is van iedereen. Gesprekken met
schoolgaande jeugd over hetero- en homoseksualiteit. Utrecht: Inspectie
van het Onderwijs
Inspectie van het Onderwijs (2009-b). Weerbaar en divers. Onderzoek naar seksuele
diversiteit en seksuele weerbaarheid in het onderwijs. Utrecht: Inspectie
van het Onderwijs
Kuyper, L. (2015-a). Wel trouwen, niet zoenen. De houding van de Nederlandse
bevolking tegenover lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgenderpersonen 2015. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau
Kuyper, L. (2015-b). Jongeren en seksuele orientatie. Ervaringen van en opvattingen
over lesbische, homoseksuele, biseksuele en heteroseksuele jongeren.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kuyper, L. (2016). LHBT-monitor 2016. Opvattingen over en ervaringen van lesbische,homoseksuele, biseksuele en transgender personen. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Kuyper, L. (2017). Transgender personen in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2007). Gewoon homo zijn.
Lesbisch- en homo-emancipatiebeleid 2008-2011. Den Haag: Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Pierik, C. & J. van Hoof (2010). Opvattingen en ideeën over homoseksualiteit.
Achtergrondinformatie bij de Toolkit bespreekbaarheid van homoseksualiteit
in etnische en religieuze kringen. Utrecht: Movisie
Rutgers WPF (2013). Wat maakt het verschil? Diversiteit in de seksuele gezondheid
van LHBT’s. Een verkenning. Utrecht: Rutgers WPF
Schuyf, J. (2009). Geweld tegen homoseksuele mannen en lesbische vrouwen.
Een literatuuronderzoek naar praktijk en bestrijding. Utrecht: Movisie.

LL
69

BL
70

Begrippenlijst
Aseksueel

Genderidentiteit

Iemand die geen seksuele aantrekkingskracht

Iemands persoonlijke beleving van hun gender.

ervaart.
Gender non-conform
Biseksueel

Wanneer een gender door men wordt ge-

Iemand die zich seksueel zowel tot mannen

zien als ‘inconsistent’ op het gebied van deals vrouwen voelt aangetrokken.

culturele normen die van dat gender verwacht
worden. Niet alle transgendermensen zijn

Gendergender non-conform en niet alle gender-con-

De eigenschappen, gedragingen en rollenpa-

forme mensen zijn transgender.

tronen die een maatschappij voor elk geslacht
heeft bepaald.

Homoseksueel
Iemand die zich uitsluitend seksueel aange-

Genderbinariteit

trokken voelt personen van het eigen ge-

Dit is het idee dat gender een of/of optie be-slacht. Voor een homoseksuele vrouw worden

treft: iemand is of man, of vrouw, gebaseerd

de termen “lesbienne” en “lesbisch” gebruikt.

op het geslacht waarmee je geboren bent.
Deze term wordt als limiterend en problema-Interseksueeltisch ervaren voor diegene die niet in dezeIemand die zowel als man en vrouw geboren is.

categorieën passen.

Dit geldt zowel voor het innerlijk als het uiterlijk. Interseksualiteit ontstaat tijdens de ontwik-

Genderdysforie

keling als foetus. Het is deels erfelijk bepaald.

Officiële medische diagnose voor het zijn van
een transgender. Een aandoening waarbij

Lesbienne

iemand zich enerzijds ongemakkelijk voelt bij

Een vrouw die zich uitsluitend seksueel aan-de geldende normen voor zijn of haar seksegetrokken voelt tot andere vrouwen.

BL

met het andere geslacht. De term is contro-

LHBT

71

versieel onder transgenders, omdat het impli-

Een afkorting dat refereert naar lesbienne,

ceert dat ‘transgender’ een mentale ziekte is,homo-, biseksueel en transgender.

en zich anderzijds aanhoudend identificeert

in plaats van een daadwerkelijke identiteit. De
term wordt toch gebruikt, omdat een formele

Seksuele oriëntatie

diagnose meestal nodig is wanneer je behan-

De aantrekkingskracht die iemand voelt

deld wilt worden. Genderdysforie wordt ooktegenover andere mensen. Zo kan iemand

wel geslachtsidentiteitsstoornis genoemd.

zichzelf tot hetzelfde geslacht aangetrokken
voelen, tot beide geslachten of zonder ook

Genderexpressie

maar naar geslacht te kijken. Sommige men-

Hoe een persoon een gender presenteert naar

sen ervaren geen seksuele aantrekkingskracht

de buitenwereld: in de vorm van persoonlijke

en identificeren dan soms als aseksueel.

stijl, kleding, haarstijl, make-up, sieraden,
stemgeluid en lichaamstaal. Genderexpressie

Transgenderwordt meestal gecategoriseerd als mannelijk,

Iemand bij wie zijn of haar genderidentiteit

vrouwelijk of androgyn. Iedereen doet aanniet aansluit bij het biologische geslacht.

genderexpressie, of die nu overeenstemmend

Soms wordt dit afgekort tot “trans”.

is met de genderidentiteit van diegene of niet.
Transseksueel
Een transgender die hormonale of chirurgische ingrepen heeft laten uitvoeren om veranderingen aan het lichaam toe te brengen.