THIS PROJECT IS FUNDED
BY THE EUROPEAN UNIONVILLAGE RULES OF SOUTH SURINAME
DORPSREGELS VAN ZUID -SURINAME
PATATON IMOITOHTON ZUID-SURINAME WENJEËUTË NIMOIPOTOPTOM ZUID SURINAME PO IMILIKUTPÏ PAMPILAN

Indigenous Organization Trijana
Organization for Indigenous people in Suriname (OIS)Conservation International Suriname (CIS)PREFACE
Dear Reader,
In a world where development moves faster than problems are solved, we need each other the most.
Suriname is the greenest country in the world, a country with many riches, cultures, exceptional flora and fauna, andunique indigenous people, such as the Trio and Wajana Indigenous communities. Despite their crucial knowledge aboutsustainability of the use of ecosystems among humans and other beings, Indigenous tribes contain furthermore
fundamental understandings that can contextualize scientific data. Subsequently numerous researchers advises toprotect these distinctive understandings and cultural property. Notwithstanding the diverse indigenous people andcommunities, they face joint problems. Which includes no access to life-saving communication, climate changes andenvironmental transformations. The Trio and Wajana villages in South Suriname have different problems which differ
per village. Some villages do not have broadband connectivity or access to other media, most of the community havefailed agricultural plots due to rainfall and some villages need guidance along the road through alterations in theirsurroundings.
However, due to today’s challenging world, communities cannot revert to the lifestyle of their ancestors.
To achieve social and economic growth, exterior or interior; credibility, reliability, connection, and clarity are of crucial
importance and will eventually result in ongoing engagement with the indigenous communities and other external
parties.
Disputed knowledge, different values and distinctive perspectives produce tension in policymaking, communication andliving. These consultations and consensus-based engagements allow the appropriation of the contents through selfidentification, social empowerment, and community involvement in decision-making. In this regard, in collaboration with
“Organization for Indigenous people in Suriname” OIS and "Conservation International Suriname” CIS, the Trio and
Wajana Indigenous communities in South Suriname have established a handbook. The handbook includes, beside theactual village rules, the strengthening of existing communication mechanisms, the unification of the villages andconsolidation that allow interaction between organizations and indigenous peoples with the objective of creating andmaintaining awareness and ownership of divers discissions.
This handbook is developed by the Trio and Wajana peoples, attached to the Indigenous Declaration for Protection anddisseminated among public and private stakeholders in Paramaribo. The aim is to use the handbook by public and private
stakeholders to include Indigenous peoples in the decision-making process in their living environment. And to guide theleadership at local and national levels on the importance of natural and cultural heritage. This handbook includes anintroduction, “Free, Prior and Informed Consent” FPIC principals, the Indigenous Declaration for Protection, the "Trio and
Wajana Indigenous Community Empowerment” TWICE-project description and ultimately the village rules, differed by
the eight villages in South Suriname.
For every person, who is reading this; respecting each other’s environments, supporting each other’s well-being, andempowerment of humanity, should be a priority on everyone’s agenda.

VOORWOORD
Geachte lezer,
In een wereld waar ontwikkeling sneller gaat dan dat problemen worden opgelost, hebben we elkaar het hardst nodig.
Suriname is het groenste land ter wereld, een land met vele rijkdomen, culturen, bijzondere flora en fauna en unieke
inheemse volkeren, zoals de inheemse gemeenschappen Trio’s en Wajana ’s. Ondanks hun cruciale kennis over deduurzaamheid van het gebruik van ecosystemen door mensen en andere wezens, bevatten inheemse stammen
bovendien fundamentele inzichten die wetenschappelijke gegevens kunnen contextualiseren. Vervolgens wordt in tal van
onderzoeken geadviseerd om deze onderscheidende begrippen en cultuurgoederen te beschermen. Ondanks de diverse
inheemse volkeren en gemeenschappen, hebben ze te maken met gezamenlijke problemen, zoals geen toegang tot
levensreddende communicatie, klimaatveranderingen en veranderingen van het milieu. De Trio- en Wajana-dorpen in
Zuid-Suriname kennen verschillende problemen die per dorp weer verschillen. Sommige dorpen hebben geen
breedbandverbinding of toegang tot andere media, de meerderheid van de gemeenschappen is de oogst mislukt als
gevolg van regenval en sommige dorpen hebben leidraden nodig langs de weg door aanpassingen in hun omgeving.
Door de uitdagende wereld van vandaag kunnen gemeenschappen echter niet terugkeren naar de levensstijl van hun
voorouders. Om sociale en economische groei te realiseren, exterieur of interieur; is geloofwaardigheid,
betrouwbaarheid, verbinding en duidelijkheid van cruciaal belang wat uiteindelijk zal resulteren in een voortdurende
betrokkenheid bij de inheemse gemeenschappen en andere externe partijen.
Betwiste kennis, verschillende waarden en onderscheidende perspectieven zorgen voor spanningen in beleid,
communicatie en wonen. Deze raadplegingen en op consensus gebaseerde engagementen maken het mogelijk om deinhoud toe te eigenen door middel van zelfidentificatie, sociale empowerment en betrokkenheid van de gemeenschap bij
de besluitvorming. In dit verband hebben het Trio en Wajana inheemse gemeenschappen in Zuid-Suriname insamenwerking met “Organisatie voor Inheemse groepen in Suriname” OIS en “Conservation International Suriname” CIS
een handboek opgesteld. Het handboek omvat, naast de eigenlijke dorpsregels, het versterken van bestaande
communicatiemechanismen, de eenwording van de dorpen en consolidatie die interactie tussen organisaties eninheemse volkeren mogelijk maakt met als doel het creëren en behouden van bewustzijn en eigenaarschap van diverse
decisies.
Dit handboek is ontwikkeld door de Trio- en Wajana volkeren, gehecht aan de Inheemse Verklaring voor Bescherming enverspreid onder publieke en private belanghebbenden in Paramaribo. Het doel is om het handboek door publieke en
private stakeholders te gebruiken om inheemse volkeren te betrekken bij het besluitvormingsproces in hun leefomgeving.
Om het leiderschap op lokaal en nationaal niveau te begeleiden op het belang van natuurlijk en cultureel erfgoed. Dit
handboek bevat een inleiding, “vrijwillige, voorafgaande en geïnformeerde toestemming” FPIC-principes, de Inheemse
Verklaring voor Bescherming, de “Trio and Wajana Indigenous Community Empowerment” TWICE-projectbeschrijving
en uiteindelijk de dorpsregels, verschillend door de acht dorpen in Zuid-Suriname.
Voor elke persoon, die dit handboek heeft ontvangen, het respecteren van elkaars omgeving, het ondersteunen vanelkaars welzijn en het versterken van de mensheid, zou een prioriteit op ieders agenda moeten zijn.

WAPONO OMI
Ëmë serë ejatëne,Nonopo oninpëken ontwikkelington/ atïrëna tïrëenton sameken nejan ma këpëewa nai antïnao wehtohton samekenpa
kure rïmeta, irëjanme nai ëijaken kïwehtohkon kutuma irasame ëija kïwëtakoronmatohonme.
Suriname inono tao nai monome itu irëme groenme, itume eneto pata wararënpon nono iwae, serë suriname inono tao
nai ijeta tïrepehkenton, tïpïnenton, culturu, ma sehken kure pata itu mëhparëton pepei kure oninpëken tënepore masehken ënenepïn ëihtaoken Tarënomanton, tërë marë nai ituhtao tïpatakenton namoro nai Tarënoton ma Wajanaton
nna. Ma namo iwarë nai kure itu rïto tïpïnë eneto ijane kurerëken itu iwehtome ëwë wïtototon itume ma sehken ituhtao
aenemanton ipatame marë, irë janme nai tarënomanjanaton kutuma irasame, oninpëken ituhtaon iwehtopë iwarëne
iweike, namo pëerë imenekato tao iponohto kure imenuhtëtome aerënmerën iwehtome panpira tao. Irëjanme ëihtaoken
imenekatohton nejan, ëihtaoken iponohto wararë tïwërëken mene iwehto imenekatome ma iwehtoponpëkon/inïrïkon
culturu kure ikurunmatome marë. Ma këpëewa hatë re nai ëihtaoken tïwërëken mene Tarënomanjanaton iwehto makëpëewa namoro antïnao iwehto nai ëisaporo ëtakërë. Serë aponton nai antïnao iwehtohkonme wïtoto akoronmatoësenë of ekehpe teese ahtao sameken amohtëto waken, patapo pepei itu wei tïwërëken iwehto ma sehken pata potïwërëken wehto ihkërënmato pena iwehtoponpë apota. Ma Tarënoton ipatapo sehken Wajananton ipata po marë ZuidSuriname wenje, namo ineporïnme nai ëihtaoken antïnao wehtohton ipatakon itu wenje, irëme tïwërëken mene naiantïnao iwehtohkon ineporïkonme ipatakon wararë. Tïwërën pataton po nai waken telefoon apëine ma sehken internet
waken irëmeto atïhpe iponohtohton inetaewa, ma tïwërën pata po erepakon tïkëtae ijeta konopo iwëehto janme matïwërën patapo nai ëema tae ikuhtuntëto ewa rïse tïwërënposapa tïnonokon rïtohke ijane tïpatakon wenje.
Ma menjarë tïwërëken pata iwehto janme marë nai ituhtaon wïtototon eramaewapa pena tïtamurunpëkon inïrïhtaerëpa
atïhpe tïnïrïkon rïtome, atïtome pena wehtoponpë apota menjarë pata iweike. Ma kure rëken patapo aeneme wehtotïnïrïkenme iwehto of pata anïhtatome nai kutuma irasame kure eponton iwehto ma tïpatakenton kure tïrïto marë,aerënme wehtohke, wëentahatoketa, ëijaken wehto ma awaintaoken tïrïto, irëton nai irasame irë apo ahtao irë taerë
kenetahki kënukonke, irëmao pata ponton ma tïwërënpata ponton okoronmatonton inïrïseme nehtan
kokoronmatohkon.
Ipato rëken ajakahpë kïwarëto, ëihtaoken nai kïnïrïkon eneto ma imenekahpëme iwehto ëisapota iwehtopë, irë aponton
nai antïnaosa rïpotonme tïrïnmahtao, ëijaken wehto ma kïpatapo wehto ihkërënman marë. Wapo iponohpoto maëtakërë ëija wëturuto entuton akërë, irëton kïnïrï antïnao inïrïpoewasa nai kurerënken kïjanorome kïmpïnma awënton
iwehtome, irëton kïtïjae ëikarë kïwëimenekatohke, kïmoitï imonporïhtao ma atïhpë tïponosen iponohtohke kïja awaintaokïmoitïhtomoja ma inehtëkon etatohke marë. Ma irëme nai panpira tëjatëen tïrïpoe Tarënoton ma Waijanatomoja ZuidSuriname wenjanton namo akoronmanenpëton nai OIS sehken CI marë serë panpira handboek tëjatëen imenuhtëtohpë.
Ma serë panpira tëjatëen tao nai, pataton inmoihton pëkërëkenta marë, tërë nai pena tïrïhpë wëturutoponpëton, irëikarihtëpotopë marë nai awë tïmenuhtëe, tëine 1 me kïwëhtohkonpë pataton wararë ëtakërë kaarime tarënomantonmekïwehtohkonme ma sehken kokoronmaneken organisatie ton akërë kure orokome kïwehtohkonme marë, irëton kïtïrïjati
pëeraken esewa kïwehtohkonme, kïwehtoponpëkonpë ma ihtëinkapanjewa marë penatoton iwehtohpë, kïmenjamokïnïrïkon Tarënome.
Serë panpira handboek nai tïrëe Tarënotomoja ma sehken Wajanantomoja marë, irë nai tïmenuhtëe tarënoton iponohto
panpirapë amerarënoro ineneme kure ikurunmatome ma ajakatome marë ohkïnpëken ijatoton wararë Paramaribo po.
Serë apo nai ehtëto serë panpira kïnëimenuhtë amerarënoro inejatëme tïnïrïkenton inejatëme marë sehken namoja irëtaerë tïrïtome, tahken tarënoton ipatapë wëturutomao tarënoton amohtëtome ijane etatome ipatakonpë
iwëturutohkon mao. Ma kure pata entuton ma akenahtëtonton inïrï akoronmatome irasahtonpë irëporo kure pata
iwehto rïtohpë ma tïrëenton penarë ipïnmahpëtonme iwehto rïtohpë. Serë panpira tao nai iponohto awëntonpë, FPICinïrïhtonpë, tarënoton iponohto ikurunmatome, ma tïrëen projekt iponohtopë ma irënpëpëe pata imoihton, ëihtaoken
Zuid-Suriname wenje 8 me pataton inïrï po imoitohton iwehtopë.
Wïtototon wararë ma sehken serë panpira apëinenpëton wararë marë, kure kïmoitïkon ipata rïto nai kure kïpata rïtoaporo ahtao kure re nai, ma sehken ëija wëtakoronmato kure sasame rëken wïtototon iwehtome ma kure kaarime kïmoitï
akoronmase kïwehto irasamere tïwehpore, irë apo amerarënoro inpunëpï ahtao mo kure ei.

AKÏMATOPItïpkane,Helë lo po uwantatop malalë anumhak ëtïtoptom tïnëlë hapon mëntëja ëtÏkom iloptailontom hapëkaimëtohme,ëhehenma kutatëi ëheme ëtapëtomatohme.
Suriname mëlë ituhpehnnë mëisnë tëweihem ëhmelë lo kuptë, ëhmelë ihme tëweihem , kultulutom , ëhmelë tïwë-tïwëlën
itutom ihtalïtom epotpïtom malalë tïwë-tïwëlënkom Wajana haponkom, ipohnëptop Wajana haponkom kaliponotomTïlïjotom malalë Wajanatom. Ulë tëweitopkom enepoja hehpï mïhen lep tot tïnisanokom ailë etïpïla eitoptom ëtïkom
ïlïhe kaliponotom ipatao wëhe aptao . Tuwalë eitoptomohpe man tot ulë eitoptom ituhtao hëlë man iloptailonme itu
kenanpatop tom pëk ejahe malalë tïwëlënkom pëk eitop huwa, masike enepotopohpe man Wajana haponkom tuwalë
eitoptom talïhnao enepoke tuwalokom ituwalume helë upak eitoponpëtom enepoimëtohme malalë ihleme enepotohme
huwa. Helë mïjak tapsik eneimëtop imenkaimëtop ituwalonumatop mënëtïja ëhekatïpïla tïwëlënkom ëtïkom malëtalïhnao enepotohme tuwalë eitohme malalë upak ulë eitop ponpëtom ikulunma tohme huwa. Ipohnëtop tanme ëheja
ulë eitoptom pëk ëhtuwalunumatop imna mïhen, iwejin itïwëlëntatop malalë lotom tïwë ëtïtoptom. Tïlïjotom malalë
Wajanatom Zuid-Suriname po man tuwalë tïwë tïwëlën iloptailon ëutë po eitopoja. Talankom ëutëtom man ëtutoptomapëitoptomomna ëtïkom enehe aptao enetoptomomna , ëhmelë hapon molonkom inepïmakom ëtïlïla / tïmatai huwa
kopëme mëisnë lëken esike malalë talankom ëutëtom man ëpëtomatënkom ëhematom po aptao tuwalë eitohme ipataowëhe aptao.
Monoinëken helë lo po takuwa ëtïtoptom umpoi ipohnëptop upak eitopponpë katïpïla man hemalë eitop sike mïhen
man tïpatakamo elamaimëtohpola tïtamutpïkom/tïnotïnpïkom ulë eitoponpë jak. Ëhmelë ëutënokom apëtomatopekalëtohme malalë maminumtop kalakuliptïle upitop pëk , tïlïtpï enepotop talïhnao enepotop; mëlë man ahpela katohme, tëmenela ëhenepotop, ëtakëlë maminumtop pëtuku ëtuheinë malalë talïhnao ekalëtop tëweitopkom ailëemaminumtopkom masike helë tëmamine eitop enepoja Wajana haponkomoja malalë tïwëlënkomoja huwa.
Tuwalë ëweitop , tïwë tïwë anumhak ëhenepotoptom malalë ëhekatïpïla ëtïkom enetop sike hëlëkom uputpï joklëtoptom
enehpoja , ëheja ëhetuwalunutop pëk malalë epo ulë eitohpo huwa. Helë tuwalë eitoptom upotop / upitoptom malalë
pëtuku ëtuheinë ipëk tëmamine ëhenepotop ipok tïtop ïpoja tïlïtpï alïtom umtao wëhelë lëken eitohme tïnisanokom ailëtïtohme huwa, malalë wantak katop anumhak tïkajalike ëhenepotop malalë ëheja tuwalë eitop ailë tëmaminumhamomalë tïlïhe eitoptom pëk ëtululuhtao ipokan hanoptohme. Helë pëkëinë Tïlïjotom malalë Wajanatom Zuid Suriname
ponokom ëtakëlë OIS malalë CIS huwa helë pampila imilikne. Helë pampila jao man, ëutë nimoipotoptom pëkëna, ëheja
ëtutoptom anumhak ïtoptom, pëkënatpëme ëutëtom ëtïtoptom malalë pampila ipëk tëmaminumhamoja iloptailëla
eitop taptëlë lëken katïp sike olganisatietom malalë Wajana haponkom tïtohpo mënïpoja ëtï ïlïhe eitop malalë wantak
katop pïnanïptop malalë ihmatome eitop tïwëtïwëlën ëtïkom ïlïhe eitoptom pëk aptao.
Helë imilikutpï pampila man tïhe Tïlïjotom malalë Wajanatomoja , enepoimëtop Wajana haponkom nimilikpotpï malëëtïkom kulunmahe eitoptom pëk malalë akpaptoptom kaliponotom pona enetohmë, organisatietom neneme
Paramaribo po. Helë katïp eitoptohme pampila kunëtïlï enei imëkïtpïtomoja malalë ahpepïnkom olganisatie jaotëmaminumhamoja ikenanpatohme Wajana haponkom awë eitohme ihleme , iloptailontom, eneimëtoptom
ipetukwaimëtohme ilonkom po. Umïtïnme eitop talïhnao ipatao wëhe malalë pepta ëutë kawëtïpotohme/akenaptëtohme helë iloptailon me esike itutom tunatom mëkpalëtom malalë upakatonom nïlïtpïtom hemalë
pona ihpe tëweihamo hëlëkom ëutëtom anumhak ïpoja. Helë pampila pëk man akename pitë apsik ekalëtop ,FPIC pëkekalëtop Wajana haponkom nenepo pampila ikulunmatoptom pëk, TWICE pëk maminumtop malalë ëutë nimoipotop,tïwëtïwë tïpoi 8 mankom ëutë tomoja Zuid Suriname po.
Helë pampila apësitpon nuja eitop , lespekihpe ëheja ulë eitop ëutë wala po, ëheja ëtapëtomatop anumhak kaliponojaëhenepotohme , helëkom manu man iloptailonme ëhmelë tïwëlënkom pampilan jao.

CONTENT
PREFACE1.

INTRODUCTION

102.

FREE, PRIOR, AND INFORMED CONSENT PRINCIPALS (FPIC)

14

3.

INDIGENOUS DECLARATION FOR PROTECTION

18

4.

TWICE- PROJECT

22

5.

EXPLANATION OF THE RULES

26

6.

VILLAGE RULES

30

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
7.

Alalapadu
Pelele Tepu
Kwamalasamutu
Sipaliwini – Savanne
CuruniAmotopoApetina
Palumeu

ATTACHMENTS
7.1

Singed Indigenous Declaration for Protection

30
33
36
41
44
47
50
53
56
56

INHOUDVOORWOORD
1.

INTRODUCTIE112.

VRIJWILLIGE, VOORAFGAANDE EN GEÏNFORMEERDE TOESTEMMING (FPIC)

15

3.

INHEEMSE VERKLARING VOOR BESCHERMING

19

4.

TWICE-PROJECT

23

5.

TOELICHTING OP DE REGELS

27

6.

DORPSREGELS

30

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
7.

Alalapadu
Pelele Tepu
Kwamalasamutu
Sipaliwini – Savanne
CuruniAmotopoApetina
Palumeu

BIJLAGE
7.1

30
33
36
41
44
47
50
53
56

Ondergetekende Indigenous Declaration for Protection

56AWËNTONWAPONO OMI
1.

AWËNPË IPONOHTO IPITËTO

122.

SERË NAI IPITËTOPONPË ËIKARË, PENARË, IPONOPOHPË KURE KATO EKARAMATOPONPË

16

3.

TARËNOTON IPONOHTO PANPIRA IKURUNMATOHPË

20

4.

TWICE PROJECT/TARËNOMANTON IKARIHTËPOTO IKURUNMATOPË

24

5.

IMOITOHTONPË IHTARËNMATO

28

6.

PATATON IMOIHTON

30

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
7.

Araraparu
Pelele Tepu
Kwamalasamutu
Sipaliwini – Savanne
CuruniAmotopoApetina
Palumeu

30
33
36
41
44
47
50
53

PANPIRA AKËRË EKÏKÏHPËTON

56

7.1

Tarënoton iponohto panpira ikurunmatohpë

56

AlÏtom enetopAKÏMATOP1.

APSIK EKALËTOP

13

2.

AKENAME PITË ITUWALUNUMATOPTOM

173.

WAJANA HAPONKOM NENEPOTOP IKULUNMATOHPËK

21

4.

TWICE TÏLÏHE EITOP

25

5.

EKALËTOP TÏMOIHAMO PËK

296.

ËUTË PO APTAO TÏMOIHEM

30

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
7.

Alalapalu
Pelelu TëpuKwamalasamutu
Sipaliwini – Savanne
KuluniAmotopoApetina
Palumë

PAMPILA AKËLËNTOM
7.1

Ituhtalïtom kulunmatohpëk iteikënuptëtpï

30
33
36
41
44
47
50
53
56
56

1.

INTRODUCTION

There are more than 370 million indigenous people in the world in beyond 90 countries (amnesty.org). Indigenous people
represent 5% of the world’s population, but guard more than 80% of the biodiversity of the world (amnesty.org). Indigenous
communities frequently give up their culture to develop in line with the modernization standards, such as deportation fromtheir land, no expression of their culture and physical attacks on their belongings. Al these results make indigenous tribes
more venerable and therefore, perhaps the most endangered groups of people in the World (United nations).
The Trio and Wajana Protect Land and Nature in Suriname - Tarë no Wajana Ti ̈nonokon Ikurumane Soire Weinje- (TWTIS),
formerly known as the South Suriname Conservation Corridor (SSCC), was established in 2015, which is scattered throughout
7.2 million hectares. The TWTIS program aims to keep the forest, water, and the people living in the area healthy, improve
the well-being of the people in the villages by setting up indigenous businesses and implementing sustainable projects, suchas commercial exploitation of non-timber forest products (NTFPs). For legal recognition, it is necessary that the current
Nature Protection Laws of Suriname from 1954 be revised so co-management and sustainable livelihoods for indigenous
communities are possible within protected areas.
The Trio and Wajana Indigenous Peoples settled along the rivers of the South Suriname forest and now live in nine
permanent villages ranging from 10-750 members each, totaling 3,000 people. In October 2017 the Indigenous communities
established TRIJANA (Trio and Wajana) to represent the Trio and Wajana communities in South Suriname. The TRIJANA isrepresented by eight villages. Namely, Alalapadu, Tepu, Kwamalasamutu, Sipaliwini, Curuni, Amotopo, Apetina andPalumeu. The members of the village Alalapadu, Tepu, Curuni and Amotopo are respectively also Chief of the village. To
centralize dealings with these tribes; Traditional authorities and a Granman (head of the entire tribe) are installed. These
indigenous communities are highly dependent on the forest for their basic needs – food, water, shelter, medicines andbuilding materials – and have limited leverage on the future of the forest in which they live. Let alone the climate change
challenge.
Until recently, there was little recognition, by placing a monument, for the indigenous people. But the position of theindigenous population is still not or hardly part of a national conversation. Suriname is the only country in the Western
Hemisphere that has not included any form of indigenous rights in the Constitution.
To get grip on the environment and life, a couple of initiatives already took place, for instance creating TWTIS, forming the
TRIJANA Indigenous organization, the signing of the Indigenous Declaration for Protection, Road impact assessment and
now the indigenous communities launch their written rules in a Handbook for outsiders. The aim is to use the Handbook by
public and private stakeholders to include Indigenous Peoples in the decision-making process in their living environment.
Stimulate leadership at communal and National level on the importance of natural and cultural heritage and thereby
gratitude for nature and the inhabitants in South Suriname.

10

1.

INLEIDING

Er zijn meer dan 370 miljoen inheemse mensen in de wereld in meer dan 90 landen (amnesty.org). Inheemse volkerenvertegenwoordigen 5% van de wereldbevolking, maar bewaken meer dan 80% van de biodiversiteit van de wereld(amnesty.org). Inheemse gemeenschappen geven vaak hun cultuur op om de moderniseringsnormen op één lijn te brengen,zoals deportatie van hun land, geen uitdrukking van hun cultuur en fysieke aanvallen op hun bezittingen. Al deze gevolgen
maken inheemse stammen eerbiedwaardiger en daarom misschien wel de meest bedreigde groepen mensen ter wereld(Verenigde naties).
Het Trio en Wajana Protect Land and Nature in Suriname - Tarë no Wajana Ti ̈nonokon Ikurumane Soire Weinje- (TWTIS),
voorheen bekend als de South Suriname Conservation Corridor (SSCC), werd opgericht in 2015, verspreid over 7,2 miljoen
hectare. Het TWTIS- programma heeft tot doel het bos, het water en de mensen in het gebied gezond te houden, het welzijn
van de mensen in de dorpen te verbeteren door het opzetten van inheemse bedrijven en het uitvoeren van duurzame
projecten, zoals commerciële exploitatie van bosbijproducten, alle producten zijn afkomstig uit bossen met uitzondering
van hout "non- Timber bosbijproducten” (NTFP's). Voor wettelijke erkenning is het noodzakelijk dat de huidige
natuurbeschermingswetten van Suriname uit 1954 worden herzien zodat medebeheer en duurzaam levensonderhoud voor
inheemse gemeenschappen mogelijk is binnen beschermde gebieden.
De Trio en Wajana gemeenschappen vestigden zich langs de rivieren van het Zuid- Surinaamse woud en wonen nu in negenpermanente dorpen, variërend van 10 -750 leden elk, met in totaal 3.000 mensen. In oktober 2017 hebben de inheemse
gemeenschappen “TRIJANA” (Trio en Wajana) opgericht om het Trio en de Wajana gemeenschappen in Zuid-Suriname tevertegenwoordigen. TRIJANA wordt vertegenwoordigd door acht dorpen, te weten; Alalapadu, Tepu, Kwamalasamutu,
Sipaliwini, Curuni, Amotopo, Apetina en Palumeu. Om omgang met deze stammen te centraliseren zijn Traditionele
autoriteiten en een Granman (hoofd van de hele stam) geïnstalleerd. Deze inheemse gemeenschappen zijn sterk afhankelijk
van het bos voor hun basisbehoeften - voedsel, water, onderdak, medicijnen en bouwmaterialen - en hebben een beperkte
invloed op de toekomst van het bos waarin ze leven. Laat staan de uitdaging van de klimaatverandering.
Tot voor kort is er een minimale erkenning gekomen, door het plaatsen van een monument, voor de inheemse bevolking.
Maar de positie van de inheemse bevolking is nog steeds niet of nauwelijks onderdeel van een nationaal gesprek. Suriname
is het enig land op het westelijk halfrond dat geen enkele vorm van inheemse rechten in de Grondwet heeft opgenomen.
Om grip te krijgen op het milieu en het leven, vonden er al een paar initiatieven plaats, zoals de oprichting van TWTIS, deoprichting van de TRIJANA, de ondertekening van de Indigenous Declaration for Protection, Road Impact Assessment en nu
pousseren de inheemse gemeenschappen hun geschreven regels in een handboek voor buitenstaanders. Het doel is dat het
handboek door publieke en private stakeholders worden gebruikt om inheemse volkeren te betrekken bij het
besluitvormingsproces in hun leefomgeving. Stimuleren van leiderschap op lokaal en nationaal niveau over het belang vannatuurlijk en cultureel erfgoed en daarmee dankbaarheid voor de natuur en bewoners in Zuid-Suriname.

11

1.

AWËNPË IPONOHTO IPITËTO

Tërë nai serë nonopo pata wararë 370 miljoen iwae Tarënomanton 90 pata monoton inonohtao (amnesty.org).
Tarënomanton nai orokomanme 5% apo rëken wïtototomohtao pata wararënpo, ma këpëewa nai namo tarënomanton
80% iwae kure itu ma sehken awënton ikurunmaneme serë nonopo pata wararë (amnesty.org). Tarënomanton marëtïwehtoponpë pena inontan serëmaonton iwehto apo tïwehtohkon rïtome ijaporone, serë aponpë tïpatakon inontantotënohtohkon janme, kurerën inmoikon ekaramara iweike iculturukon ijanoro, ipatakonpo ijanorokon ihkërënmato
awainporo. Serëton janme tarënoman janaton tïhkërënmanekon apo eneto janme ijane, irëjanme nai namo tarënomanton
kutuma tïhkërënmaenme serëmao nonopo (Verenigde naties).
Ma Tarë no Wajana Ti ̈nonokon Ikurumane Soire Weinje- (TWTIS) kato, wapo ekame kïnei SSCC , irë rïtoponpë nai 2015 iranta
mao, ipïnmahpë tïwëtïrëe 7,2 miljoen hectare ponarën. Ma TWTIS- inïrï programma nai itu, tuna, ma wïtototon kure rëken
tïrïpotohpë ipatakonpo ma ipohtënton marë, ma sehken kure wïtototon iwehtome pataton wararë ma sehkenësapëkëmaewa iwehtokonme inïrïkon projekton kïnëtïrï ma tëpekapoenme ituhtaonton rïto marë wewe parankaketa(NTFP's). Ma kure wet ipanpirataorën imoitohton iwehtome nai kutuma irasame pena itu ikurunmatome tïrïhpë imoitohton
Suriname po 1954 mao, irë pananai kure tïrïpore ituhtaonton itu ikurunmasanton akoronmatome irëke ipïnmahpë ituhtonipïnmatomao ijane tïmoipore iwehtome ipatakon wenje.
Ma Tarënoton sehken Wajanaton ipata nai tunaton etanme Zuid-Surinaamse wenje ituhtao. Tërë nai ipataton irërënmerën
iweihpë 9 me, pataton wararë nai ëihatoken wïtototon tïwërënpo 10 me rëken ma tïwërënpo 750 me, ëtakërë ahtao nai
namo 3.000 me wïtototon tarënome. Ma oktober 2017 mao ahtao Tarënoton ma sehken Wajanaton TRIJANA apumakane(Trio en Wajana) irë rïneto Tarënoton ma Wajanaton akoronmapotome Zuid-Suriname wenje. Ma TRIJANA taonton nai 8me wïtototon, 1 me mene 8 man pata wararë . Araraparu, Tepu, Kwamalasamutu, Sipaliwini, Curuni, Amotopo, Apetina maPalumeu. Ma serë pata Araraparu, Tepu, Curuni sehken Amotopo irëponton nai Trijana mantonme pata entutomoro. Mamëesan Tarëno janaton akërë kure ëtakërë wehtome iwararë ipatakonpo, irëme pata entuton ma Granman marë akërëne
ainja kïnïrï. Tarënoton injanopïme nai kutuma itu irasarën me nai ijane itu, atïtome amerarë tïnjanopïkon iwae itëkonkeitupëe erepakon, otïkon, tuna, ipakorokon, ëpiton, pakoro rïto isanihton marë ma itu nai iwenkirikon aponme ma irëmeto
kure itu ikurunmase itu iwëtïhka ke ipatakon wenjan ëwë ahtao. Tëmehae nai tïwërëken wei iwehto menjarë pena
iwehtoponpë apota.
Ma këpëewa serëmao pijasankërë rëken awaintao tarënomanton iwehto tïrëe, Tarëno ikuhtuntëhpë isokatëtohke.
Awaintao iwehtohkon tïnïrïkenme iwehto waken ma sehken amerarënoro iwëturuto mekenta marë. Suriname nai tëinan
nonome westelijk inono tao waken rechten tarënoton tïnonokenme wehto wet tïrïra lanti panira tao Grondwet pë.
Ma patapo oninpëken iwehto ma aeneme wehto iwehtome ihkërënmato aruhkapotome tërë akoronmatohton kïnëtïrï
ëikarë tïrïhpëton, serëton TWTIS kïnëtïrï, ma TRIJANA kïnëtïrï, iteikëntëtome ikurunmanetomoja Indigenous Declaration forProtection, Road Impact Assessment ma menjarë awaintao tarënomanton ja tïmenuhtëe serë panpira tao imoitohtontïwërën pata pëe tëeheton ineneme. Serë apo nai ehtëto serë panpira kïnëimenuhtë amerarënoro inejatëme tïnïrïkenton
inejatëme marë sehken namoja irë taerë tïrïtome tarënoton ipatapë wëturutomao tarënoton amohtëtome ijane etatome
ipatakonpë iwëturutohkon mao. Ma kure pata entuton ma akenahtëtonton inïrï akoronmatome irasahtonpë, irëporo kurepata iwehto rïtohpë ma tïrëenton penarë ipïnmahpëtonme iwehto rïtohpë patapo tënenme ma tïwërën patapo marësehken napohpa katome kïjane ituja sehken ituhtao tïpatakentomoja Zuid-Suriname wenjanton.

12

1.

APSIK EKALËTOP

Wajana haponkom kaliponotom man 370 miljoen me helë lo po 90 me tïwë tïwëlën lon uhpolopsik (enepotop amnesty.org).
Wajana hapon kom kalipontom man 5% katïp helë lo po ,lome 80% katïp tot helë lo ponokom ikulunme itutom, tunatom,mëkpalë tom malalë tïwë tïwëlënkom (enepotop amnesty.org). Wajana haponkom kaliponotom tïkultulunkom ulëtëweitopkom enepoja tïlïhe tëweitop kom hapëm alëtohme, ipohnëntop tanme tënokëmëi tot ilonkom poinë aptau,
tïkultulunkom ënipojiptë pola man tot malalë ëtawohanë matop tom pëkëla ihpe tëweitopkom pëk. Hëlë kom umpoi man
Wajana haponkom kaliponotom unonopophak epola mïhen man tot tïwïlïlïpkahamo me/tëilanophamo me hëlë lo po.
Tïlïjotom malalë Wajana tom tïlonkom ikulunme Zuid Suriname mïina (TWTIS), akename kunehak South Suriname
Conservation Corridor me ehet (SSCC), 2015 aptao hëlë kunëtïlï,moinë kunëtakpak helë 7,2 miljoen peptame lo eitohpëk.
TWTIS-programma tïlïhe eitop mëlë, itutom ,tunatom malalë kaliponotom molo tëweihamo uwame lëken eitophe sike,kaliponotom ise eitop tom ëutë po ipetukwatohme, Wajana haponkom maminumtop ekalëtohme malalë etïpïpïn ailë tïlïhe
eitoptom ïtohme, ipohnëptop: uhpolopsik ituhtalïtom wewe epelï tom pëk maminumtop ïtop, wewe awohanëmatop ailëla
(NTFP,s nenepotop). Lanti panpilan jak helë tïmoiheme tïhe aptau, iloptailë tïhanopheme helë mënëtïja, masike manhemalë pona lanti panpilan jau tïmoiheme tëweihem itu kulunmatoptom pëkën 1954 ponotpë tëneimëihe
isapëkaimëtohme ma aptau ikulunmananom malalë etïpïla Wajana haponkom kaliponotom ulë eitopohpe mënëtïja
tïkulunmahamo po.
Wajana haponkom kalipono tom Tïlïjo malalë Wajana tom kunepatamtë upaklë tuna etpitailë Zuid Suriname ituhtao malalë
9 me man ipatakomohle ëutetom, ëhekatïpïla man tïpatakamo epohnëptop man tot 10 me poinë 750 pona ëutëpo, masikeman 3000 me katïp ëhmelë kaliponotom. Oktober 2017 aptao Wajana haponkom kaliponotom TRIJANA apuwane Tïlïjotom
Wajanatom akenaptëneme Zuid Suriname po. TRIJANA jao tëweihamo man 8 me pëkë pëkënatpë ipatakom kuptë(Alalapadu, Tepu, Kwamalasamutu, Sipaliwini, Curuni, Amotopo, Apetina en Palumeu). Sinkom ëutë Alalapadu, Tepu, Curuni
malalë Amotopo alïtome man ëutë umïtïntom. Ëtakëlë mëham malë ëtïtohme man umïtïnme hapon tëweihamo tïhe malalë
Kalaman huwa ( ëutë umïtïn ). Mëham Wajana haponkom kaliponotom man ise tëweitopkom pëk ipohnëptop: tepïhamo
,tuna , pakolo , ëpitom malalë ëtïkompalëtom ïtoptom, malalë apsik lëken tot itu ohanëme tïpataowëhe ulë tëweitopkom
po. Hemele man tot iwejin tïwë ënïpola.
Hemalë hapon Lëken man apsik tïpatakeme eitop tumëkhe , upak eitop ponpë tom pohnëptop ïlëmëke ,Wajana haponkom
kaliponotom pëk. Lome mïhen man Wajana haponkom kaliponotom iweitopkom enetop jao aptao uwanma ëtïlïlale malalë
wanole haponme ihtao wëhe. Suriname lëken mëlë pëhkënato helë lo po Wajana haponkom kaliponotom katopohpe
eitoptom monkala ënïlïlale tëweihem tïmoihem jao.
Ëtïkom ikulunmatop apëitop ëutë wala po malalë ulë eitop jao, helë ailë tïlïhe eitoptom mënëheneja apsik, ipohnëptopTWTIS ïtoponpï,Trijana ïtoponpï, Wajana haponkom nimilikpotpï ikulunmatohpëk ,tuwalë eitop tïpotpï ehemaptëpotop pëk
masike hemalë Wajana haponkom tïnimilikutpïkom tïmoihamo enepoja pampila jao tulakanamotomoja. Tïlïhe eitop helëpampila imilikutpï enepotop talïhnao malalë tëmaminumhamo mënikenanpe Wajana haponkom kaliponotom itukmatohmeëtutoptom ïlïlïhtao ulë iweitohpo . Umïtïnme eitop apëtomatop ipatao wëhe malalë ilonkom epo eitop jao iloptailon
inisanokom ituhtalïtom malalë upakatonom nïlïtpïtom enepoimëtop, mëlëkom umpoi ipokenma katop man Kan nïlïtpï tompëk malalë tïpatakamo pëk Zuid Suriname po.

13

2.

FREE, PRIOR, AND INFORMED CONSENT PRINCIPALS

2007, The United Nations General Assembly adopted the United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples.
This declaration recognizes the rights and specifically mentions Free, Prior and Informed Consent (FPIC) as a pre-requisite
for any activity which takes place and may affect their ancestral lands, territories, and natural resources (UN, 2022).
Free, Prior and Informed Consent (FPIC) is a specific right that pertains to indigenous peoples and is recognized in the United
Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP)
Article 10 states: ‘Indigenous peoples shall not be forcibly removed from their lands or territories. No relocation shall takeplace without the free, prior, and informed consent of the indigenous peoples concerned and after agreement on just andfair compensation and, where possible, with the option of return”
This Right allows them to give or withhold an approval to a project or initiative that may affect the indigenous communitiesor their territories. Once they have given their accord, they can withdraw it at any stage. FPIC allows them to negotiate theconditions under which the project will be designed, implemented, monitored, and evaluated. This is also inserted within
the universal right to self-determination. The purpose is to institute a general framework of minimum standards for survival,
dignity, and well-being of all the indigenous people. Hereby the emphasizing of the Human Rights and freedom in their
exceptional situation. (FAO, 2022).
FPIC is a decision-making process without pressure and intimidation (free). The consent is given voluntarily without any
manipulations. The process is directed by the community which is performed beforehand the activity that affects thecommunity is undertaken (prior). With the possession of full and accurate knowledge about the activity and its impact on
the community (informed). A collective decision will be made by the authorities, through a traditional decision-making
manner. Subsequently the community can either provide or withhold its permission over the activity (consent).
The role of the indigenous communities in assessments of their ancestral domain according to infrastructure or extractive
industries development is a sincere concern in international law. Justice, democracy, respect for human rights, equality,
non-discrimination, good governance, and good faith are fundamental in this declaration.

14

2.

VRIJWILLIGE, VOORAFGAANDE EN GEÏNFORMEERDE TOESTEMMING (FPIC)

2007, De algemene vergadering van de Verenigde Naties nam de Verklaring van de Verenigde Naties over de rechten vaninheemse volkeren aan. Deze verklaring erkent de rechten en maakt specifiek melding van Free, Prior and Informed Consent(FPIC) als een voorwaarde voor elke activiteit die plaatsvindt en die van invloed kan zijn op hun voorouderlijk land, territoria
en natuurlijke hulpbronnen (VN, 2022).
FPIC is een specifiek recht dat betrekking heeft op inheemse volkeren en wordt erkend in de verklaring van de Verenigde
Naties over de rechten van inheemse volkeren (UNDRIP): Artikel 10 stelt: “Inheemse volkeren mogen niet met geweld uit
hun land of territoria worden verwijderd. Er zal geen herplaatsing plaatsvinden zonder de vrije, voorafgaande engeïnformeerde toestemming van de betrokken inheemse volkeren en na overeenstemming over een rechtvaardige en
billijke vergoeding en, waar mogelijk, met de mogelijkheid van terugkeer”.
Dit recht stelt hen in staat goedkeuring te geven of te onthouden aan een project of initiatief dat gevolgen kan hebben voor
de inheemse gemeenschappen of hun territoria. Zodra ze hun akkoord hebben gegeven, kunnen ze het op elk moment
intrekken. FPIC stelt hen in staat om te onderhandelen over de voorwaarden waaronder het project zal worden ontworpen,geïmplementeerd, gecontroleerd en geëvalueerd. Dit is ook opgenomen in het universele recht op zelfbeschikking. Het doelis om een algemeen kader in te stellen van minimumnormen voor overleving, waardigheid en welzijn van alle inheemse
volkeren. Hierbij het benadrukken van de mensenrechten en vrijheid in hun uitzonderlijke situatie (FAO, 2022).
FPIC is een besluitvormingsproces zonder druk en intimidatie (free). De toestemming wordt vrijwillig gegeven zonder enige
manipulatie. Het proces wordt aangestuurd door de gemeenschap die vooraf wordt uitgevoerd aan de activiteit die degemeenschap aangaat (prior). Met het bezit van volledige en nauwkeurige kennis over de activiteit en de impact ervan op
de gemeenschap (informed). Een collectieve beslissing zal worden genomen door de autoriteiten, via een traditionele
besluitvormingswijze. Vervolgens kan de community haar toestemming voor de activiteit geven of onthouden (consent).
De rol van de inheemse gemeenschappen bij het beoordelen van hun voorouderlijk domein volgens de ontwikkeling van
infrastructuur of winningsindustrieën is een oprechte zorg in het internationaal recht. Rechtvaardigheid, democratie,
respect voor mensenrechten, gelijkheid, non-discriminatie, goed bestuur en goede trouw zijn van fundamenteel belang indeze verklaring.

15

2.

SERË NAI IPITËTOPONPËTON ËIKARË, PENARË, IPONOHPOHPË KURE KATOEKARAMATOPONPË

2007, mao ahtao amerarënoroton iwëturuto kïnei Verenigde Naties (VN) ton akërë irëmao VN iponohto panpira verklaringapëine irë iponohto tao tarënomanton akoronmatopëken rechten kato pëkën. Irë verklaring panpiratao awaintao rechten
iwehtopë tïrëe ma sehken awaintao (FPIC) iwehtopë niponojan irë EFPIC nai inmoi awë atïhpë tïrëen rïse wïtoto ahtao
ipatakon pohtë, itukon ekunënton ma ituhkon pohtë sehken ituhtaonton ipohtë ahtao marë serë imoito ekaraman awënton
iwehto ikurunmaponeme (VN, 2022).
FPIC nai Tarënomanton akoronmaponemerë tïrïhpë rechten iwehtopë ma irë nai erkend tïrëe panpira verklaring tao VN
wenjan/enjaon panpira tao Tarënomanton rechten iwehtopë tïmenuhtëe (UNDRIP): Imenuhtëhpë imoito panpiratao
arikel10 po niponojan: ‘Tarënomanton inenosewa ehkë ipatakonpëe of itukonpëe aipïme ihkërënmatohkonketa
itutukatohkonketa marë kato. Ipatakonpëe enohtohkon esewa nehtan intapëneta ëikarë, penankërë, iponohpohpë kurekato ekaramato toestemming waken ahtao tïpatakenton tarënomanton pëe ma ëtakërë ëija wëturuto tïrïra iweike tïpatoro
iwehtome ma sehken ipëntakanmato irepe ekaramato, ampohpe kure iwehto pë ma sehken iwëetohkonpa ëenkumeta
iwehto rïtuwë”Irëmao tahken kure ijane nehtan kureto tïjomikon ekaramatan of tïwarënekento tïrëen projekt rïtan, ëikarëto atïhpe tïnïrï
rïtan kure tïpatakon pohtën of tïtukon ekehpe tïrïponeme ikurunmatohpë ihtarënmahpëke penarë. Ma kure kato
ekaramahpëpëe, irëmao marë nakapato tïrïpose ahtao ekamaohpe naka rëken pato nïrïpotan tïnehtëkon taerë. FPIC nai
kure akoronmanekonme irë nikarihtëti ëija iwëturukonmahtao wïtotoja ma sehken imoito ekaramanto EFPIG pëerë
tïnehtëkon taerëto nïrïpotan serë apo ënïrï projekt tïrï serë apo enese ainja, serë apo imenekapoto tïrï, serë apotïmenekapore iwehtoponpë katanto oroko rïsano ja. Serë marë kïnëimenuhtë iwararë recht iwehtopë iwenjankon panpiratao. Serë apo nai ehtëto amerarë serëtonpë iponohto pijasa wësapëkëmato iwehtome, ma tëneporenme pata iwehtome
ma sehken kure rëken amerarë Tarënman janaton iwehtome pata po. Serë tao nai awaitaoken mensenrechten pë iponohto
ma ëikarë rëkën tïnehtëkon taerë inïrïkon rïto iijane atïtonpëhpe (FAO, 2022).
FPIC nai kure kïnehtë ekaramato kïntapëetahta atïhpe rïtopë euhto ekaramato ma sehken ehkepë ihkërënmatoketa marëvrij rëken (free irë vrij kato). Kïjomi kïnehtëpëken toestemming kekaramae ëikarë kïntapëetahta ekehpe katohketakïntapëeta tïwërënoja. Ma tïrïto akenahtëtan ituhtaonton tïpatakenton ihtarënmahpëton ma penarë ihtarënmahpëke irëtaerëto nïrïpotan waponkërë ituhtaonton ipata wenjan (prior irë penarë kato). Ma amerarë kïwenje iweihpëpëe iponopïhpë
taerë tïwarë rëken tarënomanton iwarëto tae tïrëenton nëtïhtan ma sehken ekapon apohpë irë pataponton akoronmatanirë taerë nëtïjan(informed irë iponohpohpë kato). Ma ëtakërë tapïimanton tïnehtë ekaramatan irasahton lantipo, Tarënoton
inehtë taerë. Irëjanme pataponton tïnehtë ekaramatan of naruhkapotan marë (consent irë kïnehtë ekaramato).
Ma tarënomanton inïrïme nai wëturutomao ipatakon iwehtopë itu pë atïhpë tïrëenton rïtomao ëematon, orokowehto, nono
amikatohton iwehtopë irë nai aerënme namo ineneme penarë amerarënoro recht irëpë. Kure tïpatoro tïrïpoto, ënehtë taerë
ëjomi ekaramato, tïmoijenme, ëisaporo wehto ëiwaehaewa, ëipënta ëipëkënohpïnme, wïtoto kure tïrïto imoito, kurano ëntuma sehken kure entuton epu aponton rïto of imoito irë apo nai serë verklaring panpira tao.

16

2.

AKENAME PITË ITUWALUNU MATOPTOM

2007, Ëhmelë pëk ëtutop kunëtïlï pepta olganisatie lo kuptë tëweihem nïpo (VN) Helë imilikutpï tënepohem jao apëine
pepta Olganisatie Wajana haponkom kaliponotom nimoipo jao letihpe eitohpëk. Helë imilikutpï tënepohem letihpe
eitoptom ïpoja malalë hapëm talïhnao mënïpoja helë tïmoihem akename pitë tïtuwalunumai ipok katohme (FPIC) masike
akename pitë upotop mënëtïja ëtïkom ïpohe aptao malalë anumhak ëhenepotop tïtamutpïkom lon po / patatpë po ,ipatakom malalë lo po lo opinë tïlïtpïtom (VN, 2022).
FPIC mëlë ihleme aptao letihpe eitop tïmoiheme tïlïtpï malalë Wajana haponkom pëk eitop ekalëtop malalë man upaktënepoi pepta olganisatie lo kupë tëweihemïja Wajana haponkom letihpe eitop (UNDRIP): imilikutpï 10 mënke: ‘Wajana
haponkom kaliponotom man awohanëmakom ailëla tïkïlïma poimëhe ilonkom poinë / ipatakom poinë huwa. Tïwëlënpo
iwepamtëi mëtopkom man ëtïlïlanma helë akename pitë ekalëtop malalë ituwalunumatop upotoptom upotpï ekalëtohme
Wajana haponkom ipok katïhwë lëken ipok katop mënëhekalëja tïlïhe eitoptom ïlïhe aptao hapem lëken alëtohme malalë
tanme tïwëlenkom epetpïmahe aptao malalë ,ëitë tïlïhe eitop , mëkëmëtohpëk ipok aptao lëken man helëkom ipok.
Helë leti pe iweitopkom ipetukwatohme ëutë po malalë helë apëitohme tïlïhe eitop jak tïtop me malalë ëtïkom ïlïhe eitoppëk ëtakïmatohme Wajana haponkomoja tïlonkom po.Tanme ëkëmnë ipok katop tëkalëi aptao, moinë tot eneimë tïhwë
mënipetukwaimëja ëtï ailë la aptao / ëti tïlëmei tanme awëna. FPIC moloinë mënekalëjapoja ëutë po ëtakëlë
maminumtoptom tïlïhe eitoptom enepotop mënïja pampila pëkëna / mënenepoja, tïwëtïlëmëtop, tïmenkaimëi malalë
ëtïkom ïlëmëtop awëna. Helë kom mohnë man tïhe ëhmelë lo kuptë man helë komohpe letihpe eitop. Tïlïhe eitop mëlëëhmelë ekalëtop ïpotohme hapëm maminumtop alëtohme ulëhne eitohme, anumhak ëhënepotop malalë koloku ëhmelë
Wajana haponkom eitohme. Helë poinë pëtuku kaliponotom letihpe eitop alëtohme malalë tahe, ëtïhe , iweitopkom
inisanokom ailë lëken eitop , ma hehpï ailëla lep ulë iweitopkom.(FAO).)FPIC mëlë ëtutoponpë tom ipohnëptop (iloptailon, maminumtoptom ïtop , ëtïkom ïlïhe eitop ) tïlïhe / tïpohe mëisnë eitopjaowëla malalë ekalëtop amotsilëtop ailëla huwa ( Apulëtop jao). Tupotop man iloptailëla lome ahpe ahpe hapon eitopjawëla aptao. Helë tïlïtpï mënëhenokja ëutënokom moja, akenamepsik tïtuwalonumai ëtïkom ïlïhe ëutënokom patau
aptau(ituwalonumatop). Helëhpe taptëlë eitop malalë hapëm man tuwalë eitop(koni eitop) tïlïhe eitop ïtohpëk malalë
hapëm ipetukwatohpëk ëutënokom patao (tupoi ejahe). Ëtakëlë ëtutoponpëtom ïlëmëja tuwalonuletom(tanme lanti
alï/bestuur alïtom), tëweitopkom aile / poinë tot tïlïhe eitoptom pëk mënëtuja mëlë ailë ipokan ihanoptohme. Helë pëkëna
moloinë ëutënokom ipok man mënke tïlïhe eitop ikalëtohme / ëtakïmatohme uwa aptao tïnomtai pitë. (upotpï ekalëtop)Wajana haponkom maminumtoptom mëlë Tïnïlïtpï kom eneptop upak tïtamutpïkom ulë eitoponpë ipatatpïkom upak aptao
eneimëpotohpëk lome ipetukwatop peptame tïpotop ëtïkom ïtoptom pëk helë lo po poinë aptao malalë tanme lo ponokom
lo opinënkom pëk maminumtop awohanëmatop ailë helëkom man ëhekatïp eitop ailëla malalë man helë pëkënatpë lo polaëhmelë lo kuptë letihpe eitop jao man tïhe. Ëhekatïp ëheja eitop , tïwë tïwëlën epohnëptoptom , tïpanale kaliponotom
letinpëk, ëhekatïp eitop , ëhwïlïlïhkatop, ipokankom bestuur alï tom malalë ipokan imoipophakan hëlëkom mëlëinamololeme tïlïtpïtom helë tënepohem jao.

17

3. INDIGENOUS DECLARATION FOR PROTECTION
The Indigenous Declaration for Protection of South Suriname was initially signed in March 2015 by 8 indigenous villages and8 partner organizations: Organization of Indigenous in Suriname (OIS), World Wildlife Fund (WWF), Amazon Conservation
Team (ACT), Conservation International Suriname (CIS), Ministry of Environment, Spatial Planning, Land and Forest
Management (ROGB), The National Herbarium of Suriname (BBS), Indigenous platform in Unity and Solidarity in Allianceand Progress (ESAV) and Stichting Kuluwajak. The 9th settlement (Curuni) joined in 2017.
By signing the Indigenous Declaration for Protection, Indigenous communities and partner organizations committed toprotecting their forest and being actively involved in its management. In the Declaration, a 10-year vision is expressed and aconcern regarding infrastructure development. The Indigenous Declaration for Protection is built around 5 pillars:
Development of leadership and culture, Sustainable development, Finance, Protection of their land and a balanced
community.
Development of leadership and culture pillar is based in the fundament of the indigenous communities. Leadership in thecommunities by traditional authorities should be created by leaders which protect the living area and surroundings, haveknowledge about the culture and the spiritual beliefs and stimulate future visions for developing in the indigenous
communities. The second pillar involves Sustainable development, growth regarding creating income and work possibilities
for the people living in South of Suriname. Whereby health and safety come first, enlargement possibilities being generated
and learning potentials being provoked. The Finance pillar emphasizes that cooperation with the various partners
organizations, financing options due to fundraising will occur. These funds have been requested for general interests andderived from the indigenous communities. Protection of their land pillar underlines the combined assignment, to protect
the South Suriname forest, of the Trio and Wajana Indigenous Peoples, government and non-governmentally organizations.
Preserving the strength and integrity of the forest, preserving the dynamics of the ecosystem, supporting the seminomadic
indigenous communities, and maintaining Suriname’s water resources of which 63% comes from South Suriname. Good
communication between the parties is crucial and therefore taken jointly, with cultural norms and values being respectedon both sides. Finally, the Balanced community pillar is indicating that the indigenous communities in South Suriname shouldpreserve the forest and at the same time stimulate development within the villages. For example, through village meetings,
establish rules, educating youth regarding cultural preservation and fair distribution of income within the communities.
Thereby each village has a village council that consists of two members of the traditional authority, two TWTIS/village
assistants and one or two advisors (community members that have extensive knowledge and formal education).
The signed declaration is included as an external attachment.

18

3.

INHEEMSE VERKLARING VOOR BESCHERMINGDe Inheemse Verklaring voor de Bescherming van Zuid-Suriname werd in maart 2015 voor het eerst ondertekend door acht
inheemse dorpen en acht partnerorganisaties: Organization of Indigenous in Suriname (OIS), Wereld Natuur Fonds (WWF),
Amazon Conservation Team (ACT), Conservation International Suriname ( CIS), Ministerie van Milieu, Ruimtelijke Ordening,
Land- en Bosbeheer (ROGB), Het Nationaal Herbarium van Suriname (BBS), Inheems Platform voor Eenheid en Solidariteit
voor Alliantie en Vooruitgang (ESAV) en Stichting Kuluwajak. De 9e nederzetting (Curuni) trad toe in 2017.
Door de Inheemse Verklaring voor Bescherming te ondertekenen, zetten inheemse gemeenschappen en partnerorganisaties
zich in om hun bos te beschermen en actief betrokken te zijn bij het beheer ervan. In de Verklaring wordt een 10- jarige
visie geuit en een zorg over infrastructuurontwikkeling. De inheemse verklaring voor bescherming is opgebouwd rond 5
pijlers: Ontwikkeling van leiderschap en cultuur, Duurzame ontwikkeling, financiën, bescherming van hun land en een
Evenwichtige gemeenschap.
Ontwikkeling van leiderschap en cultuur pijler een is gebaseerd op het fundament van de inheemse gemeenschappen.
Leiderschap in de gemeenschappen door traditionele autoriteiten moet worden gecreëerd door leiders die de leefomgeving
en omgeving beschermen, kennis hebben van de cultuur en de spirituele overtuigingen en toekomstvisies stimuleren voor
ontwikkeling in de inheemse gemeenschappen. De tweede pijler betreft Duurzame ontwikkeling en groei met betrekking
tot het creëren van inkomen en werkmogelijkheden voor de mensen die in Zuid- Suriname wonen. Waarbij gezondheid enveiligheid voorop staan, uitbreidingsmogelijkheden worden gegenereerd en leermogelijkheden worden uitgelokt. De derdepijler Financiën benadrukt dat door samenwerking met de verschillende partnerorganisaties financieringsmogelijkheden
door fondsenwerving zullen ontstaan. Deze gelden zijn aangevraagd voor het algemeen belang en afkomstig van deinheemse gemeenschappen. Pijler vier, Bescherming van hun land benadrukt de gecombineerde opdracht, om het ZuidSurinaams bos te beschermen, van de Trio en Wajana volkeren, de overheid en niet-gouvernementele organisaties. Het
behoud van de kracht en integriteit van het bos, het behoud van de dynamiek van het ecosysteem, het ondersteunen vande semi nomadische inheemse gemeenschappen en het in stand houden van de watervoorraden van Suriname, waarvan
63% afkomstig is uit Zuid- Suriname. Een goede communicatie tussen partijen is cruciaal en dus gezamenlijk, waarbij
culturele normen en waarden aan beide kanten worden gerespecteerd. Tot slot geeft pijler vijf, Evenwichtige gemeenschap
aan dat de inheemse gemeenschappen in Zuid- Suriname het bos moeten behouden en tegelijkertijd de ontwikkeling binnen
de dorpen moeten stimuleren, bijvoorbeeld door dorpsbijeenkomsten, regels op te stellen, jongeren voor te lichten overcultuurbehoud en eerlijke inkomensverdeling binnen de gemeenschappen. Daarbij heeft elk dorp een dorpsraad die bestaat
uit twee leden van de traditionele autoriteit, twee TWTIS/ dorpsassistenten en een of twee adviseurs (gemeenschapsleden
met uitgebreide kennis en formeel onderwijs).
De ondertekende verklaring is als externe bijlage bijgevoegd.

19

3. TARËNOMANTON IPONOHTO PANPIRA IKURUNMATOHPË
Ma Tarënomanton iponohto panpira ikurunmatohpë Zuid-Suriname wenjanton imenuhtëpë iteikëntëto kïnei 2015 powaporën 8 man tarëno patapontomoja ma sehken 8 man organisatie tomoja marë: Organization of Indigenous in Suriname(OIS), Wereld Natuur Fonds (WWF), Amazon Conservation Team (ACT), Conservation International Suriname ( CIS),
Ministerie van Milieu, Ruimtelijke Ordening, Land- en Bosbeheer (ROGB), The National Herbarium of Suriname (BBS),
Inheems platform in Unity and Solidarity in Alliance and Progress (ESAV) ma Stichting Kuluwajak. Ma 9 me iwehto pata(curuni) kïnei 2017 irantao mao.
Ma serë Tarënomanton iponohto panpira ikurunmatophpë iteikëntëhpë pëerë, karime Tarënoton ma organisatie ton marëkure itu ikurunmatohpë nëekehan ma sehken ikesewa wëturuto wararë etase namo itu kure tïrïto pëken wëturuto ahtao.
Ma serë iponohto panpira tao nai 10 iranta tao tïnehtëkon rïto tïrëe ijane ma irëme ëematon iwehto nai itïhanekonme. Matarënoton iponohto panpiratao nai 5 me eputon tïrëe: Kure entume/akenahtëtonme wehto anïhtato ma culturu,ipëmetïhpïn kapohtano ontwikkeling rïto, karahkuri, ikurunmato tïpatakon tïnonokon ma ëisaporo tarënoton iwehtoëtakërë.
Ma Kure ëntume wehto anïhtato nai ekantëne ëpu wapono apon irë nai kure tarënoton isokahtëponeme. Ëntume wehto
patapo Tarënoton inïrïhtaerë, akënahtënkon entukon inïrïme nai kure pata rïto ma ipohtënton itu marë, sehken ëiwarë
teesenme pena wehtoponpëpë itu ikurunmatopë ëiwarë teesenme culturu iwehtopë ma sehken tïnehtë ekaramaneme patakure arimikatopë atïhpë pataponton ijahpë epohtome. Ma 2 me iwehto epu nai ipëmetïhpïn kapohtano ontwikkeling rïtoma irë nai atïhpë wïtoto ijahpë epohtome tïrïto pata arimikato ipunëhto orokome wehto rïto wïtototon orokome iwehtome
Zuid-Suriname wenjanton. Ma waponome nai ipunkon akoronmato ësenë wehtopëe ma kure ihkërënmanena iwehtohkon,irëton pa monomesa tïrïtopë iponohpoto kïnei, ma wëinpatohton rïto nai awaintao tïrïpore onamïra. Ma epu 4me iwehto
karahkuri pëkën niponojan irë tao nai ëtakërë tarënomanton orokome iwehto organisatie ton akërë karahkuriton epohtorïtohpë ijane pata karahkuri rïtohtonpëe epohtome. Ma irë karahkuriton nai tïponopoe amerarënoro akoronmatome ma irë
nai patapontomoro inïrïpohpë. Tïnonokon ikurunmato eputon niponojan ëihtaoken tïrëenton rïtohpë ëtakërë, itu
ikurunmatome irëtonke Zuid-Surinaamse wenje, irë nai Tarënoton ma Wajanaton ijanorome, ma lanti ma organisatie toninïrïme marë. kaarime kïwehto ma ëtamërënpopïnme kure aerënme itu ikurunmato kikarihtëotae, ikesewa tïwërëken
iwehto kenetae ituhtao ma eponton marë, ma sehken kure karime tïwërënpona pa epatantëe tëpïnton tarënoton
akoronmato kure, atïtome namo nai kure tuna ikurunmaneme inïhkërënmaewato serë Suriname ituname, irëme ZuidSuriname pëe nejan 63% me. Ma kutuma nai irasame ëijaken ipë ëekehake orokomanton iwehto ëtakërë, irëme inïrïkon ma
iwehtohkon ihkërënmapora ijane ëija kure rëken ëisaporo tïwehtohkon rïto nai kure. Ma wenaeno epu niponojan ëisapororëken ëiponjeta wïtototon iwehtopë tarënomanton Zuid-Suriname wenje ëtakërë itu ikurunmatome ijane ma sehken pataakoronmatohton onwikkeling rïpotome marë ijane ikurunmato akërërë patatonpo. Ipunëhto pata po wëturuto rïjan
imoihtonton rïtohpë, kïjamunkëton ikatarënmatohpë kure pena wehtoponpë culturu inontaewa wehtopë ma aerëntae
tïpatoro karahkuri pataponton ijanoro apëihpë ajakatohpë wïtototomoja. Irëme nai ipëkëntomoro tëkantëe pataton wararë
2me pata entu ipëeto ma 2 me TWTIS pëkenton pataponton ma 1me of 2me ihtarënmanekon (patapontomohtaon ëiwarëto
pisi iwëenpahpë sikoropë).
Ma itekëntëhpë verklaring panpira nai tïrëe enepotome akërë ekïkïra awëta.

20

3.

WAJANA HAPONKOM NENEPO IKULUNMATOHPËK

Wajana haponkom nenepotop tÏkulunmahamo pëk Zuid-Suriname lon po helë man maart 2015 aptao akenamahle tïmilikhe
8 me Wajana haponkom pata malalë 8 mehnë tëmaminumhamo organisatietom: Wajana haponkom pëk tëmaminem
Suriname po(OIS), Itu kulunmapone ëutë kuptë (WWF), Itu pïnanïptohpëk tëmaminem (ACT), Lo pïnanïptohpëk tëmaminemlo kuptë Suriname po tëweihem ( CIS), Ministerie lo po eitoptom po tëmaminem (ROGB), Pajatom malalë tïwëtïwëlën itu
ale pëk tëmaminem (BBS), Wajana haponkom ise tïhe eitoptom pëk tëmaminem malalë Stichting Kuluwajak ekepï. 9 me
eitop (Curuni) kummëk / kunëtïlï 2017 aptao huwa.
Wajana haponkom nenepotop tïkulunmahem pëk imiliktohpëk, mënëhpetukwe Wajana haponkom malalë ëtakëlë
tëmaminumhamo olganisatietom ipatao wëhe itu kulunmatop pëk malalë ahpela tëmaminumhe ipëk aptao. Helë enepotop
jao man 10 jalï pona tïlïhe eitop tom tënepoi talïhnak tïpoi malalë tëhelekaptëi ëhematom ëtïkom ïtohpëk. Wajana
haponkom nenepo ikulunmatop pëk man tïhe 5 me epo katïp: Umïtïn me eitop malalë kultulutom uwantanïptop, Etïpïpïn
uwantatop, kalakuli pëk eitop, Tïlonkom kulumatop malalë ëhenek ëhekatïp kaliponotom eitop.
Umïtïnme eitop malalë kultulutom uwantatop/peptame ëtïtop tunuptëne mëntëja Wajana haponkom kaliponotom
kulunmatop akïmatohpëk . Umïtïnme eitop ëutëponokom mohtau man ëutë umïtïntom poinë tïpoihe umïtïntom ulë
iweitopkompo malalë ëutëwala ikulunmaponanomoja, tuwalë eitopohpe kultulutom pëk malalë upak eitoponpëtom
ekalëimëtoptom pëk/enepoimëtoptom pëk huwa malalë mïhja wantë eitop pona tïlïhe eitoptom alëtohme/itukmatohme
malalë ipektukwatohme/peptame tïpotohme Wajana haponkom kaliponotom mohtau. Hakëne eitop itunu/umïtmënekalëja etïpïpïn ailë uwantatop/ipetukwatohpëk malalë maminumtoptom ïtohpëk kakëitatoptom emamtohme malalë
maminumtoptom mohpe kaliponotom Zuid-Surinam po eitohme. Helë ïtïhwë man uwame eitop malalë tëmeheke eitop
akename tïhe, peptame tïlïhe eitopohpe mënëtïja/enepotopohpe mënëtïja malalë ëhepaimëtopohpe mënëtïja huwa. Ma
itunuptëne kalakulitom pëk eitop mënke ëtakëlë tëmaminumhe tïwë tïwëlënkom eja tuwalë eitoptom olganisatietom tïlïhe
eitoptom epetpëtom upilïhtao pëtuku ëheja tuwalë ëtailë sike kalakuli ekalënanom mënëheneja hëlë ailë kalakuli eitopmënëtïja. Helë kalakulitom man tupoi iloptailë ise eitoptom pëkëinë malalë Wajana haponkom pëkëinë huwa. Ilonkom
kulunmatop tunu mënekalëja ëtakëlë tïlïtpï ihmatotom, Zuid-Surinaamse po itu ikulunmatohme , Wajana haponkom
Wajana malalë Tïlïjotom pëkëinë, Lantitom malalë lantitom pëk mëisnëla tëmaminumhamo olganisatietom pëkëinë huwa.
Anumhak eitop pïnanïptop malalë pëtuku ipok lëken itu eitoptom pëk, tïwë lo ëtïlïla eitop pïnanïptop lo po tëweihamo
itutom mëkpalëtom ulë lëken eitohme, kolepïnkom molohnëla tëweihamo Wajana haponkom kaliponotom apëtomtohme
malalë mololë lëken pëtuku tuna eitohme Suriname po, 63% katïp man ipok tuna enetop Zuid-Suriname po. Pëtuku ëheja
ëtutoptom man iloptailë epola ëtakëlë lëken tïhehe, masike kultulutom ailë ëhenek/anumhak ëhenepotop man tïpanale
eitoptom ailë ëheja tënepoihe. Enahtop itunu/umït mënekalëja ëhenek kaliponome ëhenepotohpëk Wajana haponkom
kaliponotom Zuid-Suriname ponokomoja itu pïnanïptohpëk malalë mëlëlëmelë lëken uwantatoptom alëtohme ëutë po.
Ipohnëptop ëutëpo ëhmomtoptom po tïmoihamo ïtohme, imjatatom/waluhmatom tuwalonumatohme kultulutompïnanïptohpëk malalë ëhekatïp kakëikatop apëitohme ëutënokomoja. Malalë man ipatakom kuptë hakëne ëutë pëktëtuhamo ëutë umïtïntom akëlë tëweihamo, hakëne TWTS jau ëutë akenaptënanom malalë man pëkënatpë/hakëne
apëtomananom tënkala tëweihamo/iwëhepatpïtom.
Helë sin iteikënuptëtpï lomo tëweihem man akëlenme lëken ihtak tïhe.

21

4.

TWICE PROJECTAs described before, TWTIS program aims to keep the forest, water, and the people living in the area healthy, and improve
the well-being of the people in the villages by setting up indigenous businesses and implementing sustainable projects, suchas commercial exploitation of non-timber forest products (NTFPs). Within the program, the ‘Trio and Wajana Indigenous
Community Empowerment’ (TWICE) project was created. Project activities will focus on road development negotiation as
this is a central issue in Suriname that has the potential to significantly impact the Trio and Wajana peoples’ way of life.
Foremost, a Road Impact Assessment (RIA) for the TWTIS community is conducted by an external expert to analyze anddocument the impact, both opportunities and risks, of the development of the Curuni village (near the Curuni River) to
Amotopo village (on the Luci River) road and Brazil Highway BR163 on the Trio and Wajana communities in South Suriname.
The analysis includes reviewing reports on the impact of BR163 and other infrastructure (roads) on indigenous communities
worldwide, GIS maps, and social-economic studies of Trio and Wajana people. Together with the TRIJANA and the study of
the RIA, TWICE project progressed.
TWICE- project attempts to help the indigenous communities to increase their knowledge about social and economic rights
and improve their capacity to negotiate the impact of infrastructure development in or nearby the eight Trio and Wajana
communities of South Suriname through three milestones.
Throughout Milestone 1 An impact assessment is conducted by an external expert to analyze and document the impact,
both opportunities and risks, of the Curuni/Amotopo road development on the Trio and Wajana communities in South
Suriname.
During Milestone 2 a workshop ‘Training of the Trainer (ToT)’ at Resort Plantage Frederiksdorp for the TRIJANA members of
the eight communities as well as for one male and one female member of each community was established. Afterward
village meetings were held to pass along newly acquired knowledge and skills to the Trio and Wajana community members
to collect their feedback. These village meetings took place in each of the eight targeted villages over a period of 3-5 days
per village and had a threefold purpose, whereas the participants from the ToT, accompanied by OIS & CIS, had to: 1) Informon road development impact and identify the community’s vision considering the impact assessment findings. 2) Shareabout negotiation skills training and apply good practices identified during the ToT training to communicate with community
members. 3) Collect feedback on the elements to make up the Code of Conduct Handbook.
Ultimately, this Handbook was developed (Milestone3). This is a document that the TRIJANA developed, with support from
OIS and CIS. The TRIJANA leaders will share the final document with the national authorities, political parties, media, andprivate stakeholders in Paramaribo and support the process to include the Handbook into the Indigenous Declaration forProtection.

22

4.

TWICE PROJECT

Zoals eerder beschreven, heeft het TWTIS-programma tot doel het bos, het water en de mensen die in het gebied wonen
gezond te houden, het welzijn van de mensen in de dorpen te verbeteren door het opzetten van inheemse bedrijven en het
uitvoeren van duurzame projecten, zoals commerciële exploitatie van NTFP's. Binnen het programma is het project ‘Trio
and Wajana Indigenous Community Empowerment’ (TWICE) ontstaan. De projectactiviteiten zullen gericht zijn op
onderhandelingen over de aanleg van wegen, aangezien dit een centraal thema is in Suriname dat de levenswijze van de
Trio- en Wajana volkeren aanzienlijk kan beïnvloeden.
In de eerste plaats werd er een “Beoordeling van de effecten van infrastructuur” (RIA) voor de TWTIS- gemeenschap
uitgevoerd door een externe deskundige om de impact, zowel mogelijkheid als risico's, van de ontwikkeling van het dorp
Curuni (nabij de rivier de Curuni) en het dorp Amotopo (aan de Luci rivier) weg en Brazil highway BR163 op de Trio- en
Wajana- gemeenschappen in Zuid-Suriname. De analyse omvat het beoordelen van rapporten over de impact van BR163
en andere infrastructuur (wegen) op Inheemse gemeenschappen wereldwijd, GIS-kaarten, sociaal- economische studies van
Trio- en Wajana-gemeenschappen. Trijana samen met de studie van de RIA vorderde het TWICE- project.
Het TWICE- project probeert de inheemse gemeenschappen te helpen de kennis over sociale en economische rechten tevergroten en de capaciteit te verbeteren om te onderhandelen over de impact van infrastructuurontwikkeling in of nabij deacht Trio- en Wajana- gemeenschappen van Zuid- Suriname door middel van drie mijlpalen.
Doorheen fase 1 werd een effectbeoordeling uitgevoerd door een externe deskundige om de impact, zowel mogelijkheid
en risico's, van de wegontwikkeling in Curuni/ Amotopo op de Trio- en Wajana- gemeenschappen in Zuid- Suriname teanalyseren en te documenteren.
Tijdens fase 2 is een workshop ‘Train de Trainer (ToT)’ op Resort Plantage Frederiksdorp opgezet voor de TRIJANA- leden
van de acht dorpen waarbij één mannelijk en één vrouwelijk lid van elke community uitgenodigd waren. Daarna werden
dorpsbijeenkomsten gehouden om nieuwverworven kennis en vaardigheden door te geven aan de leden van de Trio- en
Wajana- gemeenschap en hun feedback te verzamelen. Deze dorpsbijeenkomsten vonden plaats in elk van de acht beoogde
dorpen gedurende een periode van 3 - 5 dagen per dorp en hadden een drievoudig doel, terwijl de deelnemers van de ToT,vergezeld de medewerkers van de OIS en CIS: 1) Informeren over wegenontwikkeling impact en identificeren van de visie
van de gemeenschap, rekening houdend met de bevindingen van de effectbeoordeling 2) Delen overonderhandelingsvaardigheidstrainingen en goede praktijken toepassen die tijdens de ToT-training zijn geïdentificeerd om
met leden van de gemeenschap te communiceren 3) Verzamelen van feedback over de elementen om het Handboek
Gedragscode op te maken.
Uiteindelijk is dit handboek tot stand gekomen (fase 3). Dit is een document dat de TRIJANA heeft ontwikkeld, met
ondersteuning van OIS en CIS. De TRIJANA- leiders zullen het definitieve document delen met de nationale autoriteiten,
politieke partijen, media en particuliere belanghebbenden in Paramaribo en het proces ondersteunen om het Handboek op
te nemen in de Inheemse Verklaring voor Bescherming.

23

4.

TWICE PROJECT/TARËNOMANTON INÏRÏHTON PROJEKTPena iponohto kejatëti waponotao, TWTIS iwehtopë namo inehtë nai itu wewe, tuna, wïtototon kure ikurunmato ituhtao,
ijaparanmanena ma ihkërënmanena iwehtohkonme tïpatakonpo ma sehken pataponton akoronmato rïto tarënotomoroinïrï bedrijfton orokome wehtohton karahkuri epohtomesa patapontomoja sehken samanometa ipïmetïhpïnme tanërëken
orokome iwehtohkonme ipatakon wenjarë NTFP's. ma irëme serë TWICE-programma tao nai irëton rïtohpë wëekehato. Ma
projekton rïtohpë wëturutomao ëija wëturuto nehtan ëematon iwehtopë, atïtome irë nai serë Suriname po inehtëkonmeëematon rïtohpë, ëematon ipukatuwë irëmao Tarënoton ma sehken Wajanaton ipata tïwërëken nehtan.
Irëme wapo imenekato kïnëtïrï ëematon iwehtopë imenekato (RIA) TWTIS- pataton jaken, ëiwarëtoton kïnmeneka tïwërën
pataponton amerarë ekapon apo ëema iwehtuwë pata nehtan kure owa ïrïpïnme, irëton wararë imenekato kïnei, sehken
pena ëema tïrïpë Curuni wenje (matahken Curuni ekupëe) ma sehken pata Amotopo (Luci ekuhtae) ëema ma karaiwa
nonoja ipukato ëema Brazil Highway BR163 Tarënoton ma Wajanaton inonoporo ipukato Zuid-Suriname wenje. Ma
imenekato kïnei amerarë imenuhtëhpëton panpira imenekatohke pata ihkërënmaneme iwehto ëematon ipukahpë karaiwa
nonoponan pë BR163 ma tïwërënton ëematon ipukahpëtonpë marë pata wararën tarënomanton akërë ma sehken GISkaarten, Tarënoton ma Wajanaton iwarëtohtae imenuhtëpëton enpatoponpëton. Ëtakërë TRIJANA ma emapto ëematon
iwehtopëken RIA akërë kure kïnei TWICE-project rïto. Ma ëematon pë emapto RIA irë nai waëta tëkïse tïwërëken.
TWICE- project nai tarënoton akoronmato ikukuse ëiwarë iwehtohkopë empatome ma nariketa ëturukeme akïjape
tïwëturunmahtao, ëiwarë teesenme oninpëken patapao teesenton iwehtopë ma ëematon ja patapo ihkërënmato
ipononeme nariketa irëton pë nai TWICE project iwëekehato ma sehken ëema ipatakonpohtë ahtao sameken ipononeme
Zuid-Suriname wenje Tarëno ma Wajanaton inono serë 3 manton tïrïpëton taerë ikutohke.
Ma waponomao imenekato kïnei tïwërën pata pëe iwëepïhpëtomoja, ëema janme pata ihkërënnmato imenekatome, ëemaipukapë Curuni/Amotopo wenje Tarëno ma Wajana inonohtao Zuid-Suriname tao irë imenekatome ma panpiratao awaintao
iponohto imenuhtëtome.
Ma ipëkërë 2 iwehto mao wëenpato kïnei ëmpatontonme teesenton empato Frederiksdorp po irëmao ainja kïnamohtëTRIJANA ton 8 pataton pëe 1me kïrï ma 1me wëri kïne pataton pëe. Ma irënpëpëepa patapo wëturutohton kïnei kërëkainantonpëhpa Tarënoton sehken Wajanaton empatome ma sehken ijomikon ainja kïneta inponopïkon irëton ainjakïnmenuhtë panpiratao inponopïhpëkon wararë. Ma patapo wëturutohton kïnei TRIJANA pataton wararë 3 wei pëe 5 wei
pona mene pataton wararë irëme patapo wëturuto mao 3 me ehtëtohtonpë wëturtuo kïnei, ma wapono wëturuto maomarë OIS ton ma CI ton akërë kïnei: 1) Ainja kïnponohpo ijane ëema iwehto pë ekapon apo nai menjarë ëpatakonpo ëemaiweihpë pëe, atï nai ëpatakon ihkërënmaponeme ëema janme kato ma sehken ekapon apo nai ënehtëkon atï naiënpunëpïkonme katohtonpë patapontomoja, sehken tïwarë wehtopë antïnao iwehtohkonpë. 2) me iwehto nai wëenpatokïnei ëiwarë ëenkunmeta kïwehtopë kïwëturunmahtao pananakirija ma serë apo mo euhtë kato serë apomo tïrï kato marë,imenekahpëkon pëerë wapono wëenpato mao ëija wëturutomao. 3) Amerarë wïtototon ijomihpë kïnëimenuhtë serëton
iwehtopë inpunëpïkon iwehtopë, irëton wararë serë panpira tëjatëen tao tïmenuhtëe.
Irënehka naka kïnei serë tëjatëen imoito panpira rïto (3 iwehto mao). Serë panpira imenuhtëhpë nai TRIJANA inïrïpophpë,namo akoronmane OIS ma CI nna. Ma TRIJANA- entuton serë irërënmerën tïrïhpë panpira ekaramatan pata entutomoja
lantiton, nieuws ipononetomoja, ma sehken orokoman entutomoja marë Paramaribo po amerarë namo ja ejatëtome serëTarënomanton iponohto panpira ikurunmatohpë

24

4.

TWICE TÏLÏHE EITOP

Akename imilikutpï jau, TWTIS tïlïhe eitoptom me man: itu, tuna malalë molo tïpatakamo kaliponotom uwame lëken
eitohme, malalë ëhewake/jamephak kaliponotom ëtïtop petukwatohme Wajana haponkom maminumtop/oloko eitopïtopke, ipokan etïpïpïn ailë maminumtoptom ïtohme, ipohnëptop: maminumtop kolepsik/uhpolopsik kalakuli eneimëpone
tïhe aptau. Helë TWTIS tïlïhe eitop jau kunëtïlï : Tïlïjo, Wajana (Wajana haponkom) kaliponotom maminumtop
ekalëtop(TWICE).
Akenatohle me kunehak tuwalë eitop tïpotpï ehemaptëpotohpëk (RIA) moinë TWTIS-jao tëmaminumhamoja tïpoi inamolole
tuwalonkomoja ta eitoptom pëk malalë iloptailon jao ëtïlïla eitohme ëutë Culuni uwanta tohpëk ( Culuni man mëjela tunapëk) malalë ëutë Amotopo uwantatohpëk (Luci tunaina tëweihem). Iloptailontom jao wantë ëtïlïla eitohme ëhema ïtïhwë
Kalaiwalon poinë Suriname lon pona. Iloptailon jak ëtïtoptom pëk tïlïtpï eneimëtop man pampila imilikutpï jau ëhema ïlïhe
eitoptom pëk Kalaiwa lon BR163 poinë malalë tïwëlënkom ëtï ïlïhe eitoptom pëk Wajana haponkom lon kuptë, ëtïkom
tëneheme tïlïtpïtom kartatom , ëtapëtomatohpëk ëhepatoptom Tïlïjotom malalë Wajanatom pëk. Ëtakëlë TRIJANA malëmalalë ëhepatop tuwalë eitohme tïpotpï ehemaptëtop ( RIA) helë TWICE tïlïhe eitop alëponepsik. Helë tuwalë eitohmetïpotpï ëhema ïtohpëk ( RIA) akëlënme tïlïtpï.
TWICE-tïlïhe eitop mënehekleme Wajana haponkom kaliponotom apëtomatohpëk ituwalunukom ekalëtohme kaliponotomapëtomahe eitoptom pëk, awolemïla anumhak peptame tïpotohpëk malalë tuwalë eitoptom ipetukwaimëtohme
maminumtoptom pëk etuwalunumatop ëtïkom ïlïhe eitohpëk ipatao wëhe mëjela Tïlïjo malalë Wajanatom pata pëk ZuidSuriname po 3 me iloptailontom tïlïhe eitohpëk.
Pëkënatpë ïtoponpï poinë tïlïtpï eneimëtop kunëtïlï inamolole tuwalonkomoja tïlïhe eitoptom pëk, ëtïkom ïlïhe eitop malalë
iloptailon jao ëtïlïla eitop ëhema ëtïtohpëk Culuni /Amotopo po Tïlïjo malalë Wajanatom Zuid-Suriname po imenkaimëtohme
malalë tëneheme tïtohme huwa.
2 eitop po ëtutop kunëtïlï ‘ëhepatop ëpatënuja (ToT)’ Frederiksdorp po TRIJANA alïtom 8 me ëutëtom moinë kunehakpëkënatpë eluwa malalë pëkenatpë wëlïi akëlëhe. Mëlë mïjak ëutënokom ëhmomtop kunëtïlï ihjanme tïlëmëtpï
ituwalunumatop malalë tuwalë eitoptom ekalëtohme Tïlïjo malalë Wajanatom akenaptënanomoja malalë upak takatoponpë
tom imomëmë tohme. Helë ëutë po ëhmomtoptom mënëtïja ëhmelë 8 mankom ëutë kuptë 3 poinë 5 awainatop ponapëkënatpë ëutë malalë kunehak tot 3 me tïlïhe eitopohpe, ëtakëlë tëhepahamo epatop ëpatënuja ( ToT), tëmaminumhamo
OIS jao malalë CIS jao : 1) upotop ëhema ïtohpëk malalë enepotop talïhnao ipohnëptop ëtï henejatëu ëhema ëtïtïhwë
katoptom mïhja wantë eitop pona ipohnëptoptom , Tuwalë /tëwalë eitop tïmoiheme tïlïtpïtom anumhak enepotohme. 2)Ëhepatop kunehak maminumtoptom kaliponotom malë ëtïkom ïlïhe eitoptom pëk malalë ipokan ihle me katïp enetop ToTëhepatop po aptao helëkom wantak tïkapoi ëutë ponokom ehet jao itëtpï tom ëheheja ëhtuwalunamtoptom pëk epatohpëk.
3)Imomëmëtop ëtawëna tïlëmëtohme Pampila jao tïmoihamo tom ïtohme / tïlëmëtohme.
Upakëpsik ipëk eiheinë hëlë pampila imilikutpï talïhnak nëtïlï ( 3 me tïtop). Helë mëlë tïtïpkaheme TRIJANA nïpotpï, OIS
malalë CIS kunapëtoma tëu. TRIJANA alïtom ihleme tëneheme mënenepoja ëhmelë inamolole tuwalonkom , politiekpëkenkom, tënehamo ïnanom malalë ëhmelë ise tëweihamo Paramaribo po apëtomapotohme helë Wajana haponkom
nimilikpotpï pampila upotohme Wajana haponkom kaliponotom nenepome ëtïkom kulunmatoh pëk.

25

5.

EXPLANATION OF THE RULE

Registration procedure
Before you want to travel to South Suriname, the inhabitants want to know about your arrival. This has to do with thepresence of traditional authority, sleeping places that may have to be made in order, holidays, but also for safety. Eachvillage has its own Traditional authority and points of contact. As a result, the registration procedure may differ. In addition,
it is the intention that you sit down with the traditional authority to discuss your stay, your purpose, and your activities.
Code of conduct
Once you are in one of the villages, there are rules of conduct that you must observe. This has to do with culture and wayof life. The Indigenous community has a very different way of life. Since the outsider is a 'guest', they must abide by theirrules.
Environmental rules
Besides the rules in the village, there are also environmental rules. These are formulated based on the environment of eachvillage. Here too there are differences per village. But the rules that match are No gold mining, No logging, No bauxite
mining, and hydroelectric power stations. Do not fish and/or hunt without consent and do not take things from the forestor throw things in the forest. These rules are not only related to their living conditions, but also to the decline of biodiversity
and the ecosystem. In addition, the consequences may reveal themselves.
Safety rules
The established rules also include safety rules. These are rules that you and the envoys must ensure to ensure the safety of
everyone. A general rule in every village is that you cannot roam and hunt without permission. This can result in confusing
communication. Every outsider must also be able to identify themselves. Sneak-in behavior will not be tolerated.
Norms and values
Each village has its own customs and rules. Their own standards and values like you and me. By providing insights into thediversity of norms and values of the isolated villages, they have also formulated these for you. With this, the indigenous
people hope to build mutual respect.
When you come to the village, you come with good intentions. The indigenous population is a community that tries todevelop along with it while preserving its own culture, cultural heritage, customs, and exceptionality.

26

5.

TOELICHTING OP DE REGELS

Aanmeldprocedure
Voor het afreizen naar Zuid- Suriname, willen de inwoners van tevoren geïnformeerd zijn van uw komst. Dit heeft te maken
met aanwezigheid van Traditioneel gezag, slaapplekken die eventueel in orde gemaakt moeten worden, feestdagen maar
ook voor veiligheid. Elke dorp heeft zijn eigen Traditioneel gezag en aanspreekpunten. Waardoor de aanmeld procedurekan verschillen. Daarnaast is het de bedoeling dat u samen met het traditioneel gezag gaat zitten om het verblijf, doel en dewerkzaamheden te bespreken.
Gedragsregels
Als u eenmaal in een van de dorpen bent, zijn er gedragsregels waaraan u zicht dient te houden. Dit heeft te maken met
cultuur en manier van leven. De Inheemse gemeenschap heeft een hele andere manier van leven. Aangezien debuitenstaander ‘gast’ is, dient men zich aan hun regels te houden.
Omgevingsregels
Naast de regels in het dorp, zijn er ook omgevingsregels. Deze zijn geformuleerd aan de hand van de omgeving van elk dorp.
Ook hier zijn er verschillen per dorp. Maar de regels die overeenkomen zijn: geen goudwinning, geen houtkap, geen bauxiet
winning en waterkrachtcentrales, niet zomaar vissen en/of jagen en geen dingen meenemen uit het bos. Deze regels heeft
niet alleen met hun leefomstandigheden te maken maar ook het verval van de biodiversiteit en het ecosysteem, daarnaast
de consequenties die zich kunnen openbaren.
Veiligheidsregels
De opgestelde regels omvatten ook veiligheidsregels. Dit zijn regels die u en gezanten dienen te waarborgen om deveiligheid van iedereen te garanderen. Een algemene regel die in elk dorp geld is dat u niet zonder toestemming kan
rondlopen en jagen. Dit kan tot verwarrende communicatie resulteren. Iedere buitenstaander moet daarnaast zich kunnen
legitimeren. Insluip gedrag wordt niet getolereerd.
Normen en waarden
Elk dorp heeft zijn eigen gewoontes en regels. Hun eigen normen en waarden zoals u en ik. Door inzichten te geven in dediversiteit qua normen en waarden van de afgezonderde dorpen, hebben zij deze ook voor u geformuleerd. Hiermee hoopt
de inheemse bevolking wederzijdse respect op te bouwen.
Als u naar het dorp komt, komt u met goede intenties. De inheemse bevolking is een gemeenschap die probeert mee teontwikkelen maar wel met behoud van eigen cultuur, culturele erfgoed, gewoontes en uitzonderlijkheid.

27

5.

IHTARËNMATO IMOITOHTONPË

Wëiponohtopë penakërë
Ëtëse of ëwëepïse ëmë ahtao Zuid-Suriname wenjanton ipata pona, irëmao nai pataponton wapo ëwëehto etase iwarëne
iwehtome. Serë janme pata entuton ja ëmëhtomeken, ëwënïhto erahtëtome, iwehtarënmatohkonme marë, tahken sasame
wehto patapo ahtao ma sehken kure ëkurunmatome ekehpe ërëewa iwehtome pataponton. Ëihatoken nai pataton imoiijarëneme, pataton wararë marë tëntuke mene ma sehken tërë iwëturutohkon imoikonpë ijarëne mene. Irëjanmeëwëiponopïrïhtao tïwërëken mene euhto metatae tïwërën pata po tïwërëken marë imoito tïrëe iweike. Ma sehken pata
entu akërë ëwetapakatuwë ëwëiponohtome ma ëwënïhto ekantëtome marë irëmao nai irasame ëwëiponohto atïhpe
ënehtëpë iponohto ma sehken ëjorokopë marë.
Kïnïrï kïwehtohpë imoito
Pata po ëmë ahtao, tërë nai kïmoi kïwehto pëken akamahpë atïhpe inïrëewa kïwehtopë. Serë imoi nai serë aponpë pata
iwehto culturu pë ma wïtototon inïrï patapo inïhkërënmaewa wehto. Tarënoton inïrï ma sehken iwehtohkon nai tïwërëken
patapo. Pananakiri iwehto apota irëme akïhpe panankiri patapona iwëehtuwë nërë apon ëwë imoito imoi.
Pataponpë imoito
Ma pata imoi akërë marë nai pataponpë imoito pata ipohtën itutonpë. Irë nai tïmenuhtëe patatomoja tïjarëne menetïwarëtohkon taerë tïrïpoe iwararëne. Irëme irë imoitohtao marë nai ëihtaoken pata imoihton pataton wararë. Ma këpëewa
nai ëisaporo pata wararë serë pë imoito tïrëe: koutupëhta wehto, wewepëhta parankapëhta wehto, nono amikatopëhta
wehto ma tuna apuruto kureta iwehto, irëton nai ëisaporo akamahpëme pataton wararë. Ipato rëken ëiwae wïtëto kuretaëiponohkërën ma kana emato kureta iponohpora ahtao sehken oninpëken inarëewa ehkë ituhtaononpë. Serë imoito naitïrëeta ijane tïpatakon ikurunmatome rëken ituhtaonton sehken weweton ikurunmatome marë serë imoito kïnei itukonëtïhaewa ma ihkërënmara iwehtome. Ma tërë marë nai akërërë mënjarën tïwëesen antïnao wehto nëenepotan.
Ikurunmato imoitohton
Ma imoitohton akërërë marë nai tërë ikurunmato imoitohton. Serë imoito nai ëmë ma akërënton tïwëepïton imoihtonmema tïwëhpunëhto tao inapëikonme marë iwarëneken iwehtome, atïtome irë imoi imoimahtao amerarënoro kurekikurunmapotae irëke atïhpe irïpï rïtohpëe. Ma amerarënoro imoime nai serë apo kato ipato ajahpe tëewa ehkë patapo ëmë
ahtao kato ma ipato rëken of ëiponosewa rëken ëiwae tëewa ehkë kato marë irë apo nai pataton wararë imoito tïrëe.
Këpëewairë irë imoito isaikatuwë ëja soo kato mïrïpotae/ëpëkënohto mepohtae. Irëme pananakiriton pata po ahtao tëkaiponojanërën of ID-kaart enepon. Aminëneme rëken of mënjaken tïweisen kureta nërë apon enohtopa nehtan.
Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto
Ma pata wararë nai inïrïkon of iwehtohkon ëihtaoken ma sehken ijarëne marë imoitohton tïmoijen penarë. Iwehtohkon mainïrïkon marë iwehtohkon taerë kïjaporone wïtotome kïweikonke. Ma irëme tïwarëtohkon taerë itu iwehtopë , mëesan
kïmenuhtë ënejatëme maano pata iwehtopë, irëton iponohto nai panpira tao tëjatëenme. Irë iponohtoke nai Tarënomanton
pananakiriton enutanïkïse kure tïpïne ëija kïwëenetohkonme akërëne.
Patapona ëwëehtuwë, ohkë kurano ënehtëke irïpïketa. Ma Tarënomanton nai tïpatapo ontwikkeling oninpëkenton rïse,tïpata akoronmatome ma kure marë nai iijane akoronmasene ëmë ahtao ma këpëewa itu ihkërënmato keta, ma ipatakon
iculturu kon ihkërënmatoketa marë, ma sehken serëmao onken wehto patapo irë aporo rëken to tïpatakon iweise
uraikanena maa-ken atïrënatonpëe.

28

5.

EKALËTOP TÏMOIHAMO PËKUmëktohpëk etuwalonumatop
Tanme ëtëpistëlïhtau Zuid-Suriname pona aptau, man akename ëutënokom tuwalëhe ëmëktoponpïpëk. Helë katïp man:mënëhmomja ëutë umïtïntom, etuwalonumatop man iwemekïtpïtom ïnïktohpëk, ëhewake eitoptompëk, malalë tëmeheke
eitoptompëk huwa. Ëhmelë man ëutëtom tumïtïnke lëhken, malalë ta kahe tëweitopkom mohpe man tot. Mëlë umpoi manumëktohpëk etuwalonumatop ëhekatïppïla. Masike man helë katïp eitophe imëkïtpïme ëwaptau, pëtuku ëtutophe ëutëumïtïntom malë, moinë mituwalonnumei tot ëtïkom ïlïhe ëweitohpëk, malalë ëwemaminumtoptompëk huwa.
Tïpanale eitop tïmoihamo
Tanme tepolepkai ëutëna ëwaptau man tïmoihamohpehnë, mëlëkom man masike tïmoihehe. Helëkom man kultulu
eitoptompëk, malalë ulë eitoptompëk huwa. Wajana haponkom ulë eitop man tïwëlëpsik. Masike tïwëlën ponokom
iwemekïtpïme sike, awap ëutënokom nimoipo imoitan tot.
Ëutë wala tïmoihamo
Malalë ëutënokom nimoipotom malëhnë man ëutëwala tïmoihamo. Helë man tïhe ëutë wala tïmoihamo me katïp. Helëkom
mohnë man ëhekatïpïla ëutëtom kuptë. Helëkom man tïmoihamo me katïp: koutu pëkëla eitop, wewetom ënakëtïla eitop,
lohtalï tïpïnamotom pëkëla eitop, malalë wapot tëmaminem tunapëk (tuna aputop) pëkëla eitop, epo lëken ka
ënapëlëtïla/pïtëna ïtëla eitop, malalë epo lëken ëtïkom ituhtalïtom ënalëla eitop. Helëkom tïmoihamotom man ulë eitoptom
pëk lëkenela katïp tïhe, ituhtalïtom (wewetom, mëkpalëtom, ëtïkompalë), tïwë iwejin ëtïtoptom kulunmatohme katïpïhnë
hek man tïhehe.
Tëmeheke eitop tïmoihamoTïmoihamohtau wëhnë man tëmeheke eitohpë tïmoihamo. Helëkom tïmoihamo man ëja imëkïtpïme ëwaptau, malalë
ëwakëlë imëkïtpïtom moja huwa, tëmeheke ëweitopkom he sike. Ëutë kuptë man epo lëken ka ënapëlëtïla/epo lëken pïtëna
ïtëla eitoptom tïmoipoheme. Sinkom ënimoila ëwaptau mëta-mëtapënma pojai/ipokkela eitop mïpojai/ mëheilanohpojai.
Malalë imëkïtpïtom tïpampilankom (ID-kaart) enepoja, epo lëken ta ëweitop menepojai ëutënokom moja aptau man
ipokela.
Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotopËhmelë eutëtom man ulë tëweitopkom ailë, malalë tïnimoipokom ailë. Tïnimoipokom mohpe man tot, malalë ëhekatïp
anumhak tëwëitopkom enepotopohpe ëkatïplë/ ïkatïplë. Konie eitoptom ekalëtop umpoi tïwë-tïwë/ëhekatïpïla kaliponotom
eitohpëk, ëutëtom nimoipotom pëk malalë ëhekatïp anumhak ëhenepotoptom pëk, man helëkom mohnë masike upaklë
tïkephe ëutënokomoja. Helëkom ke man Wajana haponkom kaliponotom ëhekatïp tëwëhenepotopkomhe.
Masike ëutëna mumëkjai aptau ipokantom pëk ëtuhe mëhkë. Wajana haponkom mëkja ëutënokom kaliponotom,
uwantahe/peptame ëtïlïhe tëweihamohnë mïhen lep, lome tïkultulunkom pïnanïptop/ëninomtala eitoptom malë,ëtïkompalë uhpaklë ispe tëweitopkom, upaklë ulë tëweitopkom malalë tïwëlëpsik tëweitopkom enepotoptom malë.

29

6.

VILLAGE RULES/ DORPSREGELS/ PATATON INMOIHTON/ ËUTË PO APTAO TÏMOIHEM

6.1

Alalapadu

Registration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penankërë/Umëktohpëk etuwalonumatop•

Send a letter or call and make an appointment with the captain.
Brief sturen of bellen en afspraak maken met de kapitein.
Ëpanpira enehpo of bel tïrï ma irëmao kapitein ihtarënma ëwëturutome ija.
Pampila tënokhe malalë bel tëtïhe malalë ëutë umïtïn tïtuwalonumai.






Discuss with traditional authority why you are coming.
Bespreken met traditioneel gezag waarom je komt.
Pata entuton ihtarënma wapo atïwaehpe ëwëehtopë ipatakon pona.
Ëutënokom malë tëtuhe ëtïkai ëmëktohpëk.






Make an appointment before you and with whom you are coming.
Afspraak maken voordat je komt en met wie je komt.
Wapo pitë pata entuton ihtarënma ëwëehto iwaponkërë ma sehken akïjan akërë mënejan.
Upaklë tïtuwalonu mai umëkïhe aptao malalë ënïkjam malë tumëkhe ëwaptao.

Hold a meeting with Foundation Trijana on the above-mentioned points to discuss what the community wants todecide.
Krutu houden met Stichting Trijana over bovenstaande punten, wat de gemeenschap wil besluiten.
Wëturuto rïjan Trijana serë epoen imenuhtëhpë irasahtonpë wëturutome, irëme naka ahtao pataponton inehtë
taerë tïnehtë ëtakërë ainja nïrïtae.
Trijana alï tom ëtutop ïja hële imilikutpï pëk, malalë ëtïhe ëutënokom aptao emna nihanopjai ëtakëlë ëutënokom
nisano ailë.









Traditional authority must inform the villagers before they make any decisions.
Bestuur moet het volk melden, voordat ze iets besluiten.
Bestuur ton inïrïme nai pataponton iharënmato, tïnehtëkon rïto ekaramato iwaponkërë tïwëesentonpë.
Bestuur alï tom ëutëno kom ituwalonu me, akename ëtakïmalahnë aptao ëtutop tom pëk.

Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoBring your own food when you visit.
Bij komst eigen eten meenemen.
Ëwëepïrïhtao ëikarë ëerepaton enehkë.
Umëkïhe aptao tïneple mëktëk.






No alcohol consumption in public.
Geen alcohol gebruik in het openbaar.
Kutune sopiton inenïsewa ekhë awainporo pata po.
Tëlïhamo wïpï ënelïla eikë talïhnao / tëneheme.






Do not distribute drugs in the village.
Geen drugs verdelen in het dorp.
Tëtëin tïikaimëton inajakaewa ehkë pata po.
Tïhukmahamo wïpï ënekamïla eikë ëutë po.






No loud music.
Geen luide muziek.
Poku aerusa inïrëewa ehkë.
Anumhak mëisne poku ënetëla eikë.
30

Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/Ëutë wala tïmoihamoWhen the outsiders come, we will demand that all agreements must also be translated into our language.
Overeenkomst voor de weg: als de buitenstaanders komen zullen we eisen dat alle overeenkomsten ook in onzetaal vertaalt moeten worden.
Ihtarënmato imoito ekaramato ëema pë: Pananakiriton iwëepïrïhtao ainja ipata pona irëmao nai ainja imoitohton
ekaramahpë omiton intakaserën aijna ijomihtaerë.
Akename pitë tëtuhe ëtïkom ïlïhe aptao: tanme tulakanamotom tumëkhe aptao nai emna ëhempatak pitë ëtutop
he malalë ëhmelë ëtakëlë maminumtop pëk ëtutoponpëtom man tïhahkaimëihe emna omi jak.






Agreement for the road.
Overeenkomst voor de weg.
Ihtarënmato imoito ekaramato ëema pë.
Akename pitë tëtuhe ëtïkom ïlïhe aptao.






No gold mining, No logging, No bauxite mining.
Geen goudwinning, geen houtkap, geen bauxiet winning.
Koutu pë wehto kureta, wewe parankapë wehto kureta, ma nono tamiren amikato bauxiet kureta.
Koutu pëkëla, wewe tom pëkela, lo hapon kom lohtalï tom pëkëla huwa.






No wildlifepet trade.
Geen dierenhandel.
Mëhparëton apëhto kureta.
Mëkpalë tom man ëhekamïla.






No concession issuance.
Geen concessie uitgifte.
Orokome wehto pata ituhtao consesi ekaramato kureta.
Maminumïhe eitop man ëhekalëla emnaja ënupola aptao.






Do not build hydroelectric power plants in the area, do not evaporate creeks.
Geen waterkrachtcentrales bouwen in het gebied, geen kreken verdampen.
Tuna apuruto kureta pata pohtë, ipërihton unanïhpoto kureta.
Tuna pëk tëmaminumhem wapot (tuna aputop) ïtop hela nai emna patao, amahtom ënikunanïhpola.






Do not destroy nature.
De natuur niet vernietigen.
Ituton ihkërënmato kureta.
Itu tom ohanë matop hela nai emna .






Make an agreement together, not unilaterally.
Overeenkomst samen maken, niet eenzijdig.
Kïnehtëkon ëtakërë kïtïjati ëisaporo, ëiponjeta.
Ëtï kom ïlïhe aptao ëtakalë tïhe tïpohnëphe huwa, pëkëna lëken nula.

Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmeheke eitop tïmoihamoDo not remove medicinal plants. Natural products in the mountains may not be excavated.
Geen medicinale planten zonder toestemming weghalen. Natuurproducten in de bergen mogen niet opgegraven
worden.
Ëpiton ituhtaon inarëe ehkë ipato rëken. Pï po nonotaonton inamikaewa ehkë.
Ëpi me tëweihamo paja haponkom malë. weweptïle tom ënumkala eikë epoleken. Ïpï / tëpuhtalïtom man tïkïhehela/ tawaihela.

31






Do not hunt without permission.
Niet zomaar jagen.
Ëikarë ëiwae tëewa ehkë.
Epoleken pïtëna ïtëla.



Safety is of paramount importance; must be guaranteed in the south of Suriname. Placing signs through anagreement.
Veiligheid hoog in het vaandel; moet gewaarborgd zijn in zuiden van Suriname. Borden plaatsen door middel van
een overeenkomst.
Kure ihkërënmanena wehto nai irasa waponome. Irë nai tïpïnmaporenme Zuid-Suriname inono wenje. Parakaton naitïsokatëenme iwararë tejatëenme ipë imoitohton imenuhtëhpë.
Tëmeheke eitop man akenamehle iloptailonme. Masike man tunonopheme Zuid-Suriname po. Tënehamo
imilikutpïtom tïhe ipok tïkai ëheja aptao.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotop

By visiting the village, contribute or leave a gift at the captain.
Bij bezoek aan het dorp, bijdragen of cadeau achterlaten bij de kapitein.
Tïwëepïton pata pona, atïhpe tïnekaramahton ekantëtan kapitein ja.
Apëtomatop tawake eitop popsik inëmëkëlë.






Talk under supervision.
Praten onder begeleiding.
Ëwëturutomao tokoronmaneke ëturu.
Takenaptëne ke mëlë mëlë tïkai towomiptëne/ isahkaimënehpe huwa.

Protection of the village forest, culture all and everyone who lives here. Also the animals. Don't take anything fromthe forest.
Bescherming van het dorpsbos, cultuur allemaal en iedereen die hier woont, ook de dieren. Niks meenemen van
het bos.
Pata, itu, wïtototon ikurunmato ma sehken amerarë oninpëken pena wehtoponpë culturu ikurunmato serë pata poaeneme teesenton marë. Sehken mëparëton, inarëewarën ehkë serë pata pëe.
Ëutë nikulunma itutom ëhmëlë malalë kultulutom, ëhmelë talë tëweihamo. Malalë ituhtalïtom mëkpalëtom
epoleken ënalë.









Only take pictures with permission when visiting.
Als mensen komen, geen foto maken zomaar, alleen met toestemming.
Wïtototon iwëetuwë, ipatorëken foto inïrëewa ehkë, foto tïrï iponopotuwë rëken ëëja.
Kalipono tom tumëkhe aptao, fototom ënïlïla epoleken ënupolale aptao tupoi aptao lëken ipok.






Do not litter in the village and in the surrounding area.
Geen rommel/ vuil gooien in het dorp en in de omgeving.
Ëerepa enïnpëton ma ahpuruton marë inemaewa ehkë pata po ma pata pohtë marë.
Sipïlï tom ënalimala epoleken ëutë po aptao malalë akëlep hak ëutë pëk aptao huwa.

When people come to the village and they need help, they are helped in the village. The Indigenous people muststay within their borders.
Wanneer mensen in het dorp komen en ze hulp nodig hebben, worden ze in het dorp geholpen. De Inheemse
bevolking moet binnen hun grenzen blijven.
Tïwëepïton nejan ahtao irëmao ainja nakoronmati tokoronmaseto ahtao serë pata po, Tarënoton tïnïrïkon taerë
nïrïtan tïpatakonpo.
Kaliponotom ëutë pona tumëkhe aptao tëpëtomatopkom he tot aptao tëpëtomatopkom apëhja tot,lome Wajana
haponkom kaliponotom lome tëweitopkomjaolë lëken.





32

6.2

Pelele Tepu

Registration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penankërë/Umëktohpëk etuwalonumatopGet permission from the village council before you enter the village.
Eerst toestemming krijgen van het dorpsbestuur voordat je in het dorp komt.
Wapo pata entu ja kure iwehto iponohpo ëwëehto iwaponkërë pata pona.
Akename pitë tupoi ëutë umïtïn tomoja umëkïlahnë ëutëna/ pona aptao.






First, the village council will discuss in why an outsider wants to visit the village.
Het dorpsbestuur gaat overleggen in welke hoedanigheid een buitenstaander naar het dorp komt.
Wapo pata entu nëturutan tokoronton marë turakanen tïwëespïse iwehtopë ma sehken atïwaehpe pananakiritoniwëehtopë marë.
Akename pitë ëutë umïtïn tom mëneneja /mënimenke ëtïkom ïlïhe eitop pohpe tulakanamo tumëkhe aptao.






Carry out activities with good intentions as an outsider.
Met goede intenties activiteiten uitvoeren van in het dorp.
Kurano rëken ënïrïme ënehtëme tïrï ma ënpunëpïme marë atïhpë rïse.
ëmë hato pata po ëmë pananakiri.

Permission is granted if the traditional authority and residents agree and are aware of the visit.
Toestemming voor een bezoek wordt verleend als het bestuur en de inwoners van het dorp er mee eens zijn en op
de hoogte zijn.
Kure kato tïnehtë ekaranman pata entu amerarë akorontomoja kure ahtao ma sehken patapontomoja kure ahtaorëken marë iwarëne ënïrï iwehto pëerë.
Ipok of uwa aptao ipokela katop mënëhekalëja ëutë umïtïn tomoja malalë ëutënokomoja ipok aptao.

Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoAsk permission if you want to take pictures of surroundings and people in the village.
Toestemming vragen voor fotoen video opname in het dorp van zowel de omgeving, alsook van mensen in het
dorp.
Wapo pitë foto rïse ëmë ahtao iponopohpo kapitein ja tahken wïtototon ikuhtunëse ëmë ahtao sehken atïrënatonmarë patapo.
Akename pitë tupoi fototom ëlïhe ëutë po eitop aptao malalë tanme kalipono ïlïhe aptao huwa.






The outsiders must have permission from the captain if they want to walk in the village.
De buitenstaanders moeten toestemming hebben van de kapitein als ze willen wandelen in het dorp.
Turakanenton pananakiriton wapo pata entuja niponopon turakanatohpë pata po.
Tulakanomo tom akename ëutë umïtïn nuja mënupoja ëutë po ïtë ïtëhe aptao.

The outsiders are not allowed to harass the women in the village. If one falls in love, the outsiders must follow therules that the traditional authority lays down for them.
De buitenstaanders mogen de vrouwen in het dorp niet lastigvallen. Indien men verliefd raakt op iemand in het
dorp, moeten de buitenstaanders de regels volgen die het dorpsgezag vaststelt voor hen.
Pananakiriton patapon iwëripëta nehtan, këpëewairë ëse iweikon mahtao wëri marë irëmao pata entu ijomihtaerë
tïnïrï rïtan pananakiri kïrï (tïnmoitarë nïrëtan).
Tulakanomo tom man wëlïham ënakilimala ëutë po aptao, lome ëhehe tot aptao tïmoihem ëutë umïtïntom nekalë
ailë lëken man tot.











Outsiders are not allowed to bring drugs and alcohol to the village.
Buitenstaanders mogen geen drugs en alcohol meenemen naar het dorp.
Pananakiritomoja nai tïikaime enehto kureta ma sehken kutune sopiton marë enehto pata pona.
Tulakanamo tom man tïhukmahamo wïpï malalë tëlïhamo wïpï tom ënenepïla ëutë pona.

33






You are not allowed to pluck fruits, you can buy them from the villagers.
Niet zomaar vruchten plukken in het dorp, je mag ze wel kopen bij de dorpelingen.
Ipato rëken tëperen tënasenton impësewa ehkë, epekahkë karahkurike patapontomoja.
Epoleken tëpelamo ënupëtïla, epekatkë lëken ëutë ponokomoja ise aptao.






Plants and animals may not be taken from the village, forest, and rivers.
Er mogen geen planten en dieren meegenomen worden uit het dorp, bos en rivieren.
Tahtaenton ma mëhparëton inarëewa ehkë pata pëe, itu ma tuna pëe marë.
Ipokela man weweptïletom malalë mëkpalë alëtop ituhtao wëine tunakwao wëinë huwa.






Outsiders are not allowed to carry animals from the village.
Buitenstaanders mogen geen dieren meenemen naar de stad.
Pananakiriton mëparëton inarëewa pata pëe poto pona kureta nai irë.
Tulakano tom man mëkpalë ituhtalï tom ënalëlëla voto pona.






Jewellery, bows and arrows and other handicrafts may be bought and carried from the village.
Sieraden, pijl en boog en andere handwerken mogen gekocht worden en meegenomen worden uit het dorp.
Tëpekasenme tïkapïhpëton epekahto kure pata po ma irënpëton arëto marë poto pona kure.
Kahulu, pïlëu paila malalë tïwëlënkom omo ke tïhamo mënëhepekatja ëutë po malalë mënëtalëja ëutë poine.

Outsiders are not allowed to express their religion in the village (e.g. from building a mosque).
Buitenstaanders mogen hun religie niet tot uiting brengen in het dorp (bijvoorbeeld het bouwen van een moskee).
Okïnpëkenke tïneponanmakentomoja tïneponanma pë enpato kureta tarënotomohtao pata po (ipunëhto moslim
ikanpakoro rïto kureta).
Tulakanomotom man tïneponanmakom ënïlïla ënenepola ëutë po ipohnëptop Moslim tom kan pakolon ïtop pëk.



Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/ Ëutë wala tïmoihamoNo gold mining, pollution and logging in and around the village.
Geen goudwinning, vervuiling en houtkap in en rondom het dorp.
Koutupë wehto kureta, itu ahputëto kureta ma wewepë wehto kureta pata pohtë.
Koutu pëkëla, itu ëniwïlïkmala wewe tom ënakëtïla ëutë wala po.

Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmehehke eitop tïmoihamo








You are not allowed to hunt on wild animals and fish without permission, but you can buy it from the villagers.
Je mag niet zomaar jagen op (wilde) dieren en vissen mits er toestemming is verleend. Vis en vleessoorten mogen
gekocht worden bij de dorpelingen.
Ëikarë ëiwae tëewa ehkë ituhtao mëhparëton wëtome ma kana ematome marë, pata entu ijomi kure iwehto
inetaewa ëmë ahtao ma epekato nai kure otïme patapontomoja.
Epoleken mëkpalëtom ënuwëla eikë malalë katom ënapëlëtïla huwa lome tupoi ëja aptao iloptailëla.Tatïpola
epekatkë ëutënokomoja.

You are not allowed to throw waste and hazardous materials in the village, forest, or rivers.
Je mag geen afval en gevaarlijke materialen gooien in het dorp, bos of rivieren.
Ahpuruton ijapërëkato kureta pata po ma sehken atïhpe isanihpëton emato marë kureta patapo, itutao, tunahaomarë.
Sipïlï tom mïnpalëmatën kom ënalimala eikë ëutë po, ituhtak malalë tunawak huwa.






Outsiders must be able to identify themselves when they enter the village.
Buitenstaanders moeten zich kunnen legitimeren als ze in het dorp komen.
Tïwëepï pananakiriton tïjaidikaart eneponërën pata po ahtao.
Tulakano tom tïpampilankom enepopja ipohnëptop (id karta) ëutë pona umëkïhe aptao.

Outsiders must always follow the rules of the village.
Buitenstaanders moeten ten alle tijden de regels van het dorp opvolgen.
34




Tarëno ipatapo ahtao pananakiriton pata inmoitaerë to nehtan pata po.
Tulakanomo tom tumëkïkom kuptë ëutë nimoipo imoja tot.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotop









When you come to the village you have to bring something or contribute to support the village. If they do not want
to give a donation, they are not allowed to enter the village.
Als je naar het dorp komt moet je iets meenemen of een bijdrage geven, om het dorp te ondersteunen. Zonder een
bijdrage of donatie mag men het dorp niet betreden.
Tïwëesenton wararë pata akoronmato ekaramatan tïnekarama. Pata akoronmatome. Ma këpëewairë inekaramana
ahtao patapona namo apon iwëehto kureta.
Ëutë pona mumëkjai aptao tëmjahe mëhkë tawake eitop popsik, ëutë apëtomatop. Lome tawake eitop ënekalë helaaptao umëkïla /emna pata ënetkapala manai.
Permission to walk in the village and check that nothing has just been smuggled with it.
Er is toestemming van het dorpsbestuur nodig om een wandeling in het dorp te maken. Het is verboden om dingen(planten, dieren) uit het dorp mee te nemen.
Ëurakanato pata po iponohpokërën ma sehken ëmekato nehtan aerënme atïhpë ikurunmahpë inaminësewa
ëwehtopë pata po ënarëmepa.
Akename tupoi ïtë ïtëhe ëutë po aptao tanme epoleken ëtïkom tëlëi kanëpo.






When the outsiders come to the village for development, they are welcome.
Als de buitenstaanders komen voor dorpsontwikkeling, zijn ze welkom.
Pata akoronmasanton tïwëepïse ahtao pata pona, namo apon iwëehto nai kure Tarënotomoja.
Tanme tulakanomo tom tumëkhe ëutë pona aptao ëutë ipetukwa top tom pëk tumëkhe aptao imëktop kom man
ipok.




Outsiders have to pay the villagers if they do a service for them (e.g., translating, cooking, boating on the river).
Buitenstaanders moeten de dorpelingen betalen als zij een dienst voor hen doen (bijvoorbeeld vertalen, koken,
varen op de rivier ).
Pananakiriton tïpëetose ahtao tïpëeto irepentëtan ijorokohpë taerë (ipunëhto, omi intakane, ërepa jene, kanawataoarënekon, kanawa entu namo aponton irepentëto).
Tulakanomo tom ëutënokom tïpeitokom ïja aptao mënepetpïmetëu tot (iponëptop omi hahkane, tëpïhem jene ,kanawailë ëlë ëlëtën kanawa pekën huwa mënëhepetpïme.




35

6.3

Kwamalasamutu

Registration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penankërë/Umëktohpëk etuwalonumatop

Notify one month in advance to the traditional authority, if you are planning to come to Kwamalasamutu (call or
writtene).
Een maand van tevoren aanmelden bij het traditioneel gezag, als je naar Kwamalasamutu komt (bellen of perschrijven).
Nunë iwaponkërë ëiponohkë pata entutomoja Kwamalasamutu pona ëwëepïse ëmë ahtao (bel tïrïtohke of ëpanpira
imenuhtëtohke ihtarënmatohkon).
Pëkënatpë nunuwë akename tupoi ëutë umïtïn tomoja, Kwamalasamutu pona umëkïhe aptao. (Walawalam ëtutop
jao uwa aptao pampila jao).






The people who have registered are first received by the traditional authority.
De mensen die vooraf aangemeld hebben worden eerst door de dorpsleiding ontvangen.
Iwëepïhpëton Kwamalasamutu pona wapo nïhtan pata entuja ëiponosë.
Kalipono tom imëkïtpïtom akename mënëhenepoja ëutënokomoja.

Outsiders should be concerned with the development of the indigenous population.
Buitenstaanders moeten zich bezighouden met de ontwikkeling van de inheemse bevolking in het dorp en niet
anders.
Pananakiriton iwëekehato nai kure Tarënoton ipata akoronmato rïtohpë ma atïhpë tïwërënton rïto pëhta
iwehtohkon kure nai.
Tulakanamo tomoja Wajana haponkom kaliponotom pata uwantanïpïhe ipetukwahe eitop man ipok. Mëlëkom
lëken.








All communication must go through the traditional authority.
Alle communicatie moet via het traditioneel gezag gaan.
Amerarë ëija wëturutohton nëtïrïjan pata entu pëerë.
Ëhmelë ëheje ëtutop ponpë tom ëutënokom poinë lëken mënëtakïme/ mënëtïja.






All communications must be translated to the Trio language.
Alle communicatie moet worden vertaald naar het Trio.
Amerarë ëija wëturutonpëton Tarëno jomihtaerë intakato nehtan.
Ëhemelë ëheja ëtutop ponpë tom man tïhahkaimëihe Wajana omi jak.

Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoFirst ask permission to take photos and videos in Kwamalasamutu.
Eerst toestemming vragen om foto’s en video’s te maken in Kwamalasamutu.
Wapo pata entu ja foto ton ma video ton rïtohpë iponohpo Kwamalasamutu pata po.
Akename pitë tupoi fototom malalë kinotom ïlïhe aptao Kwamalasamutu po.



Do not just take pictures otherwise you will be fined. If you do take photos and videos, a fine must be paid
immediately, the amount of the fine is determined by the traditional authority.
Niet zomaar foto’s maken anders krijg je een boete. Maak je toch zonder toestemming van het dorpsbestuur, foto’s
en video’s dan moet er per direct een boete betaald worden, hoogte van de boete wordt bepaald door het
traditioneel gezag.
Wïtototon ikuhtuntëtuwë ëëja ipato rëken irëmao mirepëntëtae karahkurike, taewa foto ma video rïtuwë ëëjasameken ainja nirepentëpotae, ahtarëpe irepentëto karahkuri pata enturë nejatëtan ëëja.
Epoleken fototom ënïlïla boetoe mapëhjai malalë. Lome tanme tïhe lëken ponala aptao boetoe mepetpïmei tïhnëlë,tapsik epetpïmatop tom pëk molonkom tïpatakamo lë menke.








Outsiders must adhere to the agreed rules.
Buitenstaanders moeten zich aan de afgesproken regels houden.
36




Pananakiri tïwësentomoja nai aerënme pata inmoi imoitohton ekaramahpë taerë tïmoipore insaikaewa.
Kaliponotom man omi tïmoiheme tïlïtpï ailë lëken.



Outsiders are not allowed to have a relationship with ladies/ gentlemen of the Trio community, unless it is mutual.
Buitenstaanders mogen geen relatie met dames/ heren van de Trio gemeenschap hebben, behalve als het
wederzijds is.
Pananakiritomoja kureta Tarëno wëri apëhto ma Tarëno kïrï apëhto intapëeta, tëinken ëisaporoto ëse ahtao nai
kure.
Tulakano tom man ëhewakmala wëlïham eluwakom pëk Wajana tomohtao aptao, lome tanme ësihe ehepo aptaolëken ipok.








In the Trio community you are not allowed to touch, eat or pluck anything, ask permission first.
In de Trio gemeenschap mag je niks zomaar aanraken, eten of plukken, eerst toestemming vragen.
Tarëno ipata pona ëwëehtuwë ihtaonkaken atïhpeton inapësewa ehkë, tahken ërepaton ma sehken ipato marëinpësewa ehkë wapo iponohpo entuja.
Tïlïjo tomoh tao aptao manai epoleken ëtïkom ënimele kala, ënepïla malalë ënupëtïla, akename pitë tupotop ipok.






Outsiders must take their garbage with them or ask the village council if it can be incinerated there.
Buitenstaanders moeten hun vuil meenemen of vragen aan het dorpsbestuur als het daar verbrand mag worden.
Pananakiriton pa tïjahpurunpëkon arën tëkërërë ma sehken wapo pata entuja ahpuruton ijahkatopë iponohpo.
Tulakanomo sitpïlïtpë tom alëimëja uwa aptao ëutë umïtïn nuja tot mënupoja ewapohe aptao.

Outsiders who come to the trio of villages must abide by the rules and respect the Indigenous people.
Buitenstaanders die naar de trio dorpen komen moeten zich houden aan de regels en respect hebben voor deInheemse bevolking.
Tarënoton ipata pona ëwëetuwë junme tëkë patapë imoito imoi, sehken Tarënoton inïrï ma iwehto kure tïrï(respect).
Tulakanamo tom tïlïjotom patak tumëkhe aptao tïmoihem imoja tot malalë panakmatse tëwepohnëptopke man tot
Wajana haponom kalipono tomoja.



Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/Ëutë wala tïmoihamoIt is prohibited to apply for concessions in the TWTIS area.
Het is verboden concessies aan te vragen in het TWTIS- gebied.
Tarënoton inono TWTIS tao nai konsensi orokome wehto epekahto kureta ekaramato marë.
Ipokela man oloko eitop upotoptom TWTIS lon po.

Gold mining exploration (bauxite, diamond) and everything underground is not allowed whether the road comes ornot.
Goud-, bauxiet-, diamantenwinning zijn niet toegestaan, ook al komt er een weg.
Koututon pë wehto kureta orokome wehtome (koutu, diamant), amerarë nono taonton tïpïnenton pë wehto kuretaëema ipukatuwë sehken ëema waken ahtao re marë.
Tanme ëhema tëtïhe koutu haponkom pëk bauxit jamanti malalë lo opinë tëiwehamo pëk eitop man ipokela.






You are not allowed to take pictures at Werehpai, .
Je mag geen foto’s maken bij Werehpai zonder toestemming van de Granman.
Werehpai po fotoke ikuhtuntëto kureta, kure nai ainjaja amerarënoroja tënuke rëken eneto tënenton.
Fototom ënïlïla eikë Werehpai po aptao, ëhetpëtkë pëtuku ëwewu ke lëken.






If you want to visit Werehpai, you must first ask permission from the Paramount Chief.
Als je naar Werehpai wilt gaan, moet je eerst toestemming vragen aan de Granman.
Werehpai pona ëtëse ëmë ahtao wapopitë pata entu Granman ja iponohpo.
Werehpai pona ïtëhe ëwaptao, akename pitë upok ëutë umïtïn Kalamanuja.

Animal dealers in the area are allowed, but first get permission from the Paramount Chief and submit taxes.




37





Dierenhandelaren in de omgeving zijn toegestaan, maar eerst toestemming vragen aan de Granman en belastingoverleggen.
Mëhparë pëkënton itëto nai kureta irë itu ipohtëna wapo pitë pata entu Granman ja iponohpohkë orokomeëwehtopë ma irepentëtohpë marë.
Mëkpalë tom ekamïhe aptao lë lep man ipok, lome akename pitë tupoi ëutë umïtïn Kalamanuja malalë mepetpïmei.

Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmehehke eitop tïmoihamoIt is forbidden to bring animals to the city from the village.
Het is verboden om dieren vanuit het dorp mee te nemen naar de stad.
Mëhparëton arëtohpa kureta poto pona.
Ënikjamkom mëkpalë tom alë top man ipokela.






Do not take small animals (small birds and turtles).
Kleine dieren niet meenemen (kleine vogels en schildpadden).
Mëhparëton imunkëton arëto kureta poto pona (tonoro munkë ma kurija munkë marë).
Mëkpalë tom peinom ënalëla manai ipohnëptop. (tolopït peinom malalë kuliputpë peinom huwa).






You are not allowed to do animal sports; killing animals.
Je mag niet aan dieren sport doen, en dieren dood maken.
Ëemaminmeta tïrï mëhparëtonke ipato injetunmatohke, watïrïpotohkon nai kureta.
Ëhetamikatop katïp eikë mëkpalë tom ënïlïla uhmotohme.

You may not just land with a helicopter in the TWTIS area, first ask permission from the authorities for safety
reasons.
Je mag niet zomaar landen met een helikopter in het TWTIS- gebied, eerst toestemming vragen aan het dorpsgezag,
dit voor veiligheidsredenen.
Tarënoton inono TWTIS itïpï po erikopitëtao pïhtëewa ehtë, wapo iponohpo pata entuja, antïnao wehto ineposewa
wehtome.
Epoleken eitëk uptëla elikoptë jao TWTIS lon pona, akename pitë upotëk molonkom komoja,tëmehke eitop pëkëinë.






Helicopter may not just land in the village, unless you have notified.
Helikopter mag niet zomaar in het dorp landen, behalve als je hebt aangemeld.
Erikopter anotato nai kureta ipato rëken pata po, kure nai anotato patapo wapo iponohpotuwë ëëja pata entuja.
Epoleken man elikoptë ëutëna ïptëla, lome tupoi aptao uptëtop ipok.






Outsiders must not be violent against indigenous people at any condition.
Buitenstanders mogen niet gewelddadig zijn tegen de inheemse bevolking in welke hoedanigheid dan ook.
Pananakiritomoja nai Tarënoton iratëemato ma ihkërënmato kureta, ehkepe wehto mao kure rëkento tïrï.
Tulakanamo man awolemïla ëhëne pola Wajana haponkomoja.






It is forbidden to walk armed in the village.
Het is verboden om bewapend te lopen in het dorp.
Ikurune arakapusaton pistorton ëwenjeta tïrï pata po ëmë ahtao.
Alakapuhahpe ïtë ïtëtop man ipokela ëutë po.






When someone has symptoms of illness, he/she is not welcome in the village.
Wanneer iemand ziektesymptomen heeft, is die niet welkom in het dorpËsenë ëmë ahtao tëesewapitë ehkë Tarëno ipatapona etapëehapitë kurepa ëwehtoponarën.
Uwamela eitop pohpan kom mëktop man ipokela uwame iwëtïlëmë tïhwëhe aptao lëken ipok.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotopPeople (drug dealers, murderers) with bad intentions are not welcome in the village.
Mensen (drughandelaren, moordenaars) met slechte bedoelingen zijn niet welkom in het dorp.
Irïpïnmanton (Tïikaime pëkënton, warïtonton) namo apon iwëeto nai kutuma kureta pata pona.
38Kalipono tom (tïhukmahamo wïpï ekamnanom, uhmotënkom) ipokepïntom pëk iwepohnëptop kom mëkja hapon
man umëkïla ëutë pona.






Every visit to Kwamalasamutu a fee must be paid in the village (150 USD).
Elk bezoek aan Kwamalasamutu moet er dorpsgelden betaald woorden (150 USD).
Tïwëesenton wararë pata pona karahkuri ekaramatan pata ijanorome (150 USD me).
Ëhetpëtse mëkïkuptë Kwamalasamutu pona aptao 150 USD me hepetpïmetëi ëutë tawake eitop.



People who visit the village without any reasons, are not welcome, will be fined and sent away.
Mensen die zomaar komen naar het dorp, zijn niet welkom, krijgen een boete en worden weggestuurd.
Mëinjaken tïwëesen wïtototon pata pona, namo apon iwëehto kureta, karahkurike marë nirepentëtan ma samekenmarëpa enohtohkon nehtan.
Kalipono tom epoleken mëktop man ipokela, mëkja hapon boetoe apëhja malalë mënëhenokomëja tot.







All illegal substances are forbidden to bring to Kwamalasamutu. You can use it if you want to, but you can't sell it in
the village. In addition, do not smoke cigarettes in public.
Illegale middelen zijn verboden om mee te nemen naar Kwamalasamutu. Voor eigen gebruik mag het, maar je mag
het niet verkopen in het dorp. Daarnaast niet in het openbaar sigaretten roken.
Atïrëna akamahpëton ma irïpïton enehto nai kureta kwamalasamutu-pona. Ije ëmë ahtao ëikarë ëjanorome rëken
tïrï, patapo inpekapoewa ehkë. Sehken tïika awainporo inetëewa ehkë.
Ëhmelë ipokepïnkom eneptop man ipokela Kwamalasamutu pona. Ise aptao iloptailëla lome ënekamïla eikë ëutëpo aptao. Malalë tamïtom ënelïla eikë tëneheme.






Outsiders should leave the Trio community as it is.
Buitenstaanders moeten de Trio gemeenschap in zijn eigen waarde laten.
Pananakiritomoja nai Tarënoton iwehto ihkërënmato kureta ijahparanmato marë.
Tulakanomotom man Tïlïjotom ulë iweitop tom pëk ëhelekaptë topomna.






You are generally not allowed to take anything from the forests of the indigenous people.
Je mag niks meenemen uit de bossen van de Inheemse bevolking.
Tarënoton itu pëe oninpëken ahtakehton inarëewa ehkë ipëmu, koropi, ëpiton, oninpëken inarëewa ehkë.
Ëtïkom ënalëlahne nai manai Wajana haponkom kaliponotom ituhtalïtom patawëinë.






You are not allowed to practice your own religion in the village.
Je mag je eigen geloof niet verspreiden in het dorp.
Ëneponanma pë Tarënoton inenpaewa ehkë pata po.
Tïneponanmak ëmë tïwëlënke aptao ëneponanma pëk ënekalëla eikë ëutë po.






As an outsider, you must follow the rules of the Tarenö area, otherwise you may be expelled.
Je moet als buitenstaander de regels van het Tarenö gebied volgen, anders kan je weggestuurd worden.
Tarëno ipatapo ëweimahtao imoihtaerë ehkë, inmoijewa ëmë ahtao ainja pa ëenohtae.
Tulakaneme ëmë aptao tïmoihem ailë lëken manai Tarëno tom patao aptao. Ënimoila aptao tënokëmëi/ëwenokëmëja tot.






You are not allowed to distribute drugs in the village.
Je mag geen drugs verspreiden in het drop.
Tarënotomoja tïikaimëton inajakaewa ehkë pata po.
Tïhukmahamo wïpï ënekamïla eikë ëutëno komoja.






You are not allowed to bargain if you want to buy jewelry or handicrafts.
Je mag niet onderhandelen als je sieraden of handwerk wilt kopen.
Tarënoton inepekahpo tïkapïhpëton irepentë inehtëkontaerë, ijomikon enaerëta ehkë.
Tulakanamotom man katoptomomna ëtïkom epetpï pëk tupotpï ailë lëken mënepetpïme tot.



If there is space on an aircraft, in consultation with the traditional authority materials or a people can betransported.
39





Bij ruimte op een charter, kan in goed overleg met het traditional gezag eventueel materialen of een persoon
vervoerd worden.
Tïwëesenton poto pëe kwamala-pona ikanawaimë tao Tarënoton inarëpo nëenehpotan pata entu ja kure
iponopopëpëe. Irëmao mënparë tënehpoenton nëenehpotan ma wïtoto marë pa nehtan.
Tanme tïpatake opalan aptao, lome ipok ëtuheinë ëutë umïtïntomoja aptao lëken ëtïkom mëntëja. Ipohnëptop
mïnpalëtom malalë kaliponotom huwa.

40

6.4

Sipaliwini – Savanne

Registration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penankërë/Umëktohpëk etuwalonumatopPeople from the city must first ask permission before visiting the village.
Mensen vanuit de stad moeten eerst toestemming vragen voordat ze naar het dorp komen.
Poto pëe tïwëepïsanton serë pata pona, namo apon wapopïtë ëwë nëipono pata entuja tïwëehto iwaponkërë patapona.
Kalipono tom votto ponokom umëkïhe aptao akename pitë tot mënupoja umëkïlahnë ëutëna aptao.






Report in what capacity you are coming to the village.
Melden in welke hoedanigheid je naar het dorp komt.
Penankërë ënïrïnme teesen iponohkë pata entuja, pata pona tëesewankërë ëmë ahtao.
Ëhekalëk ëtïkai ëutë pona umëkïhe ëwaptao.






You may only visit the village with good intentions.
Alleen met goede intenties mag je het dorp bezoeken.
Kure tïnehtëkenme rëken ohkë jipata pona irïpï rïtohketa ma ëenakëketa marë.
Ipokantom ïlïhe katop pohpe aptao lëken ëutë enei mëhkë.






You should honestly state the purpose of your visit.
Je moet eerlijk aangeven waarvoor je naar het dorp komt.
Aerën omike ohkë jipata pona atïrïsehpe ëmë ahtao/ atï iponopïsehpe ëmë ahtao marë.
Ahpela eitop tomohpe mëhkë ëutë pona tanme ëtï ïlïhe/ ta kai umëkïhe ëwaptao.

Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoNo photos/videos may be taken in the village.
Er mogen geen foto’s/video’s gemaakt worden in het dorp.
Foto ton ma video ton inïrëewa ehkë jipatapo.
Fototom malalë kinotom man ëtïlïla ëutë po aptao.






You are not allowed to touch anything while you are in the village.
Je mag niets zomaar aanraken, wanneer je in het dorp bent.
Ipato rëken oninpëkenton inapesewa ehkë jipatapo ëmë ahtao.
Epoleken eikë ëtïkom ënimelekala ëutë po ëwaptao/ ëutë po ëwëtïtïhwë.






You may not export animals from the area.
Je mag geen dieren exporteren vanuit het gebied.
Mëhparëton munkë inarëewa ehkë jipatapëe arëpotome.
Mëkpalë tom ënalë pola manai helë ëutë poinë.






Littering in the village is forbidden.
Afval gooien in het dorp is verboden.
Ahpuruton emato nai kureta pata po.
Sitpïlï tom alimatop ëutë po man ipokela.






Walking around in the village without permission from the captain is prohibited.
Rondlopen in het dorp zonder toestemming van de kapitein is verboden.
Patapo ipatorëken urakanaewa ehkë kapitein ja iponohpoewankërë ëmë ahtao.
Epoleken ëutë po ëtï ënupola ëutë umïtïnuja aptao man ipokela.



Hunting, fishing is prohibited without the permission of the captain.
Jagen en vissen in het dorp zijn verboden zonder toestemming van de kapitein.
Ëiwae wïtëto, kana emae wïtëto nai kureta ëiponosewa ëmë ahtao kapitein ja.
41Pïtëna ïtëtop, ka tom apëlëhtop man ipokela ënupola ëutë umïtïnuja aptao.






If you want something from the village in terms of food, services, handicrafts you must pay for it.
Als je iets wil uit het dorp qua voedingsmiddelen, diensten, handwerk moet je ervoor betalen.
Atïsehpe ëmë ahtao pata po tahken ërepaton, tïkasenton amerarë oninpëken ënpekatïhton irepentëkëren.
Ëtïhe ëmë ëutë po aptao ipohnëptop tëpïhamo, peitome eitop, omo ke tïhamo tom mepetpïmei.

Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/Ëutë wala tïmoihamo

We do not want a road to be constructed because we live from nature.
We willen niet dat er een weg wordt gemaakt, omdat wij van de natuur leven.
Ëema ipukaseta nai ainja tïpata itu pohtë, atïtome ainja aeneme iwehto ekaramene itu iweike.
Ëhema ïtoptom hela nai emna, ëhmelë ise eitoptom ituhtao emna nenejai sike.






We do not want gold diggers.
We willen geen goudzoekers.
Koutu pëkenton seta nai ainja.
Koutu pëkenkom hela nai emna.






We don't want logging.
Wij willen geen houtkap.
Wewe pëkënton ma akëneton seta nai ainja.
Wewe akëhtoptom hela nai emna.






We don't want the animals to be threatened or killed.
We willen niet dat de dieren zomaar worden bedreigd of doodgemaakt.
Mëparëton ihkërënmane seta ainja ma sehken ipato watïrïnekon marë.
Epoleken ituhtalï mëkpalë tom ohanëmatop uhmotop tuwëtopkom man ipokela.






We don't want livestock farming.
We willen niet dat er aan veeteelt gedaan wordt.
Tarimikaenton pëkënton rïto seta wae (kaupë, murikipë kureta).
Tuwanta nïphamo pëk eitop man ipokela (Kau tom Kalapita tom wantanïptop tom).






Flowers, fruits, and medicines that occur in the forest may not be taken.
Bloemen, vruchten en medicijnen die in het bos voorkomen mogen niet meegenomen worden.
Ipëmuton, itu eperuhton ma ëpïton atëtohpa kureta jipata itu pëe.
Ekutom, tëpelemtom malalë ituhtalï ëpi tom ituhtao tëweihamo alëtop man ipokela.






The extraction of natural resources [gold, bauxite, diamond] is prohibited.
Het winnen van grondstoffen (goud, bauxiet, diamant) is verboden.
Nono ihkërënmanton seta wae [Koutu pëken, bauxiet pëken, diamant pëken) namo apon iwëehto kureta.
Loh talïtom pëk eitop man ipokela ipohnëptop [koutu, bauxiet, jamanti].






The export of traditional medicines is prohibited.
Het exporteren van traditionele medicijnen is verboden.
Wewe piphë arëpoto nai kureta jipata itu pëenonpë ëpime tïwërën pata pona.
Ituhtalï tom ëpi ekamtop alëpotop man ipokela.






Pollution of the water is prohibited.
Het vervuilen van het water is verboden.
Tuna ihkërënmato tuna akunëto nai kutuma kureta.
Tuna imutonmatop/iwïlïkmatop man ipokela.



Hunting or capturing protected animals is prohibited.
42





Het jagen of vangen van beschermde dieren is verboden.
Mëhparëton tïpïnenton inëewa ehkë/inapë sewa marë ehkë.
Ituhtak ïtëtop malalë tïkulumahamo mëkpalëtom apëitop man ipokela.

Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmehehke eitop tïmoihamoGuests must be inspected upon departure.
Alle gasten moeten gecontroleerd worden bij vertrek uit het dorp.
Pata pona iwëepïhpëton itëtomaopa imenekatohkon nehtan.
Tulakanamotom man tïmenkaimëi he iwëhalëimëlïhtao wëhe.






In the village, weapons are forbidden to outsiders.
In het dorp zijn wapens verboden voor buitenstanders.
Pananakiriton tïreke iwehto nai kureta pata po.
Ëutë po aptao man alakapuhatom pëk eitop ipokela tulakanamo imëkïtpïtomoja.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotopShooting jaguars is strictly prohibited.
Het doodschieten van jaguars is ten strengste verboden.
Kaikui ëpëhton wëto nai kutuma kureta.
Istaino tom wëtop man ipokekla mëisnë.






Bringing and using drugs and alcohol is prohibited.
Het brengen en gebruiken van drugs en alcohol is verboden.
Tïikaimëton enehto kureta ma etëto marë ma sehken kutune tënisen sopiton enehto marë kureta.
Tïhukmahamo wïpï tom malalë tëlïhamo wepï tom eneptop malalë elïtop man ipokela.

People with bad intentions such as kidnappers, murderers, thieves, are not allowed in the village.
Mensen met slechte bedoelingen zoals; ontvoerders, moordenaars, dieven, zijn niet toegestaan in het dorp.
Irïpïmanton iwëehto kureta serë apon rïneton, ainkatonton, warïtonton, aminëhtonton namo apon iwëehto kutume
kureta pata pona.
Kalipono tom ipokela eitoptom pëk tëweihamo ipohnëptop; onamtënkom ëlëtsankom, uhmotënkom,tëmenankom, mëham haponkom mëktop man ipokela ëutëna.



43

6.5

Curuni

Registration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penankërë/Umëktohpëk etuwalonumatop

If someone comes to the village, they must first ask permission from the village council.
Als iemand naar het dorp komt moeten ze eerst toestemming vragen aan het dorpsbestuur.
Akïhpë tïwëepïse ahtao pata pona namo apon wapopïtë niponopotan pata entu ja.
Tanme ënïkjam umëkïhe ëutëna aptao akename mënupoja tot ëutë umïtïn tomoja.

Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoOutsiders are not allowed to take leaves and flowers from the forest.
Buitenstaanders mogen geen bladeren en bloemen meenemen uit het bos.
Pananakiritomoja nai itu arïnpëton ma ipëmuton arëto kureta.
Tulakano man paja ale wewe ale tom malalë eku tom ënenepïla ituhtao wëinë.






Taking photos and videos is not allowed.
Foto’s en video’s maken is niet toegestaan.
Foto ton ma video ton rïto kureta.
Foto tom kino tom ïtop man ipokela.






Outsiders are not allowed to hunt.
Buitenstaanders mogen niet jagen.
Pananakiri tïwëepïton iwëiwato nai kureta.
Tulakanomo man pïtëna ëhalëla.






Outsiders are not allowed to throw garbage in the village. Waste must be carried taken to the city.
Buitenstaanders mogen geen afval gooien in het dorp. Afval moet meegenomen worden naar de stad.
Pananakiriton ja tïjahpurunpëkon emato kureta pata po. Ahpuruton arëtanpato tëkërë poto pona.
Tulakanamo tom man sitpïlï tupaphamo tom ënalimala ëutë po aptao. Sitpïlïtom tupaphamo tom alëimëja tot votto
pona.






Outsiders are not allowed to take stones.
Buitenstaanders mogen geen stenen meenemen.
Pananakiritomoja ituhtaononpë tëputon arëto pata pëe kureta.
Tulakanamo man tëpu hakala tom ënalëla.






Outsiders are not allowed to take sand with them.
Buitenstaanders mogen geen zand meenenem.
Pananakiritomoja samuton arëto pata pëe kureta.
Tulakanamo man hamut tom ënalëla.






When visitors come to the village, they are not allowed to go for a walk in the area without consultation.
Wanneer bezoekers naar het dorp komen mogen ze niet zomaar gaan wandelen in de omgeving.
Tïwëepïton iwëehtuwë ipato rëken urakanutohkon kureta pata pohtëna.
Ëhehpëtïhankom tumëkhe ëutë pona aptao epoleken man ïtë ïtëi ïtëla ëutë wala polo.

Outsiders are not allowed to touch things (plants, animals and/or things) unsolicited.
Buitenstaanders mogen niet ongevraagd dingen (planten, dieren) aanraken.
Pëerakan jinono tao tëesewa ehkë oninpëken iwatome ma apëhtome marë (weweton, mëhparëton tanëoninpëkenton).
Tulakanamo man epoleken ënupola aptao ëtïkom ënimelekala ipohnëtop (wewe tom, ituhtalï uwa aptao ëtï kom.



44






You may not just touch beautiful things in the village.
Je mag niet zomaar mooie dingen in het dorp aanraken.
Atïhpe kurano tëneporenton ipato inapësewa ehkë pata po.
Epoleken eikë pëtukulankom/ enepophakankom ënimelekala ëutë po aptao.






It is forbidden to hunt on animals.
Het is verboden te jagen op dieren.
Ipato mëhparëton wëto kureta.
Ipokela man ituhtalï tom mëkpalë tom wëtop.

Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/Ëutë wala tïmoihamoOutsiders are not allowed to mine, look for gold.
Buitenstaanders mogen geen goud komen zoeken.
Pananakiriton iwëipïseta wae koutu pëkënton.
Tulakanomo man koutu tom upihe umëkïla.






Outsiders are not allowed to carry out logging activities.
Buitenstaanders mogen geen houtkap activiteiten uitvoeren.
Pananakiriton iwëepïseta wae wewe pëkënton, wewe akëneton.
Tulakanamo man wewe pëk ëtïtop tom ënïlïla emna patao.






The Amotopo-Curuni road may not be extended to the village Curuni.
De Amotopo- Curuni weg mag niet doorgetrokken worden tot naar het dorp Curuni.
Amotopo-Curuni ema ipukaseta wae Curuni pata ponarën.
Amotopo - Curuni ëhema katop mëlë imulimtop hela nai emna Culuni pona.






No hydroelectric power stations may be built.
Er mogen geen waterkrachtcentrales aangelegd worden.
Tunaton apuruto rïto nai kureta.
Tuna ke tëmaminem wapot tom ïtop hela nai emna (tuna aputop).






It is forbidden to touch special/protected animal species such as the ‘cock of the rock’ bird.
Het is verboden bijzondere/ beschermde diersoorten aan te raken zoals de Rotshaan.
Tïpïnen mehparëton pehta ehkë sehken inapësewa marë ehkë meuton aponton ikurunmahpë.
Ipokela man tïkulunma hamo mekpalë tom imelekatop ipohnëptop mëu tom.






You may not kill caught fish and throw it back into the water.
Je mag gevangen vissen niet zomaar doden en teruggooien in het water.
Emahpë kanaton inawïrëewa ehkë ipato ma inemïhkaewa marë pa ehkë tunahkaopa.
Ka apëlëtïtpï epoleken ënuhmola isela aptao tënokëmëi/ talimaimëi tunakwak.

It is forbidden to start concessions in the area.
Het is verboden concessies te beginnen in de omgeving.
Orokome wehto pata Konsensi apëhto nai kureta ainja itu wenje.
Ipokela man emna lon po malalë ëutë wala oloko eitop akïmatop tom.



Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmehehke eitop tïmoihamoOutsiders who do not have permission to visit the village will be expelled.
Buitenstaanders die geen toestemming hebben om te komen naar het dorp, worden weggestuurd.
Pananakiri ëiponosewa iwëepïhpë ipato rëken pata pona, nërë apon enohtopa nehtan.
Tulakanamo ënupola/ umëkïla tëweihem lep epoleken tumëkhe ëutëna pona aptao, mëkja haponkommënehenokëmëja.
45






If you do not adhere to the rules, you have to pay a fine.
Wanneer je je niet houdt aan de regels moet je een boete betalen.
Pata imoihton inmoijewa ëmë ahtao mirepentëtae karahkurike.
Tïmoihamo ënimoila ëmë aptao boetoe mepetpïmei.






It is forbidden to bring weapons into the village.
Het is verboden om wapens mee te nemen in het dorp.
Ikurune arakapusaton enehto kureta pata pona.
Ipokela man alakapuha tom eneptop ëutë pona/ ëutëna.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotopAlcohol and drugs are prohibited in the village.
Alcohol en drugs zijn verboden in het dorp.
Sopiton ma tïikaimëton enehto kutuma kureta pata pona.
Tëlïhamo wïpï malalë tïhukmahamo wïpï tom pëk eitop man ipokela emna patao.






When you come to the village you have to bring something for the development.
Wanneer je naar het dorp komt moet je iets meenemen voor de ontwikkeling.
Tïnekaramake ohkë pata pona, pata entuja ënekarama pata akoronmato.
Emna patak mumëkjai aptao tëmjahe mëhkë ëutë anumhak apëtomatopke.

46

6.6

AmotopoRegistration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penankërë/Umëktohpëk etuwalonumatop

If someone comes to the village, that person must first report to the captain.
Als iemand naar het dorp komt moet die persoon zich eerst aanmelden bij de kapitein.
Akïhpe pananakiri tïwëepise ahtao jipata pona wapo pitë iweiponohto kapiteinja kure nai.
Tanme ënïk mëkmëkja ëutëna aptao mëkle kalipono mënteja akename ëutë umïtïn pona ëhene poi.






You must indicate to the captain why you visited the village.
Bij de kapitein moet je aangeven waarom je in het dorp bent en wat je komt doen.
Kapitein ja ëiponohkë ënïrï awaintao iponohkë ma sehken atïwaehpe ëwëehto iponohkë.
Ëutë umïtïn pona ëmëktïhwë aptao mekalëjai molo ëtï pëk ëmëk toponpï pëk ma ëtï ïlïhë ëweitop pëk.






You are not allowed to come to the village if you are sick.
Als iemand ziek is mogen ze niet naar het dorp komen.
Ësenëto iwëehto nai kureta pata pona.
Tanme ënïk uwamela aptao umëkïla neitan tot emna patak.






If someone comes without notice and/or without ID, they will be expelled from the village.
Als iemand zonder aankondiging en/of zonder ID komt wordt die weggestuurd uit het dorp.
Kïhpe ëiponosewa iwëepïhpë ma ID-kaart waken iwenje ahtao marë nërë apon enohtohpa nehtan.
Tanme enïk tumëkhe moloinë tïlïhe eitop enepola pëtuku aptao malalë tanme id karta imna aptao mëklë haponmënëhenokëmëja ëutë poinë.






If someone comes to the village, they must follow the rules.
Als iemand naar het dorp komt, moeten ze zich aan de regels houden.
Akïhpe tïwëesenton pata pona, namo ja pata imoihton amerarë tïmoipore insaikaewa.
Ëutëna tumëkhe ënïkjam aptao tïmoihamo imoja tot.






All papers submitted must also be translated into Trio language.
Alle papieren die overlegd worden moeten ook in het Trio vertaald worden.
Amerarë panpiraton tao ehtëto imenuhtëhpëton Tarëno jomihtaerë tïntakaenme nehtan.
Ëhmelë pampila tom imilikutpï tom man tïhahkaimëihehnë Wajana omijak.






Before you come to the village you have to register 2 or 3 days in advance.
Voor dat je naar het dorp komt moet je 2 of 3 dagen van tevoren aanmelden.
Pata pona ëwëepïse ëmë ahtao 2 wei ma 3 wei iwaponkërë ëiponohkë.
Umëkïhe ëmë ëutë pona aptao 2 malalë 3 awaina akename upok ëmëktohpëk.

Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoIf people take photos/videos in the village, they must contribute to the village.
Als personen foto’s/ video’s maken in het dorp moeten ze een bijdrage geven.
Pananakiriton foto/video rïse ahtao patapo irëmao to wapo nirepentëtan.
Kalipono tom foto/kino tom ïlïhe ëutë po aptao tawake eitop popsik ekalëja tot.






No animals may be wasted/spilled.
Er mogen geen dieren zomaar gedood worden.
Mëhparëton inihkërëmaewa ehtë inekeimaewa marë ehtë.
Talë manai epoleken tëhem enuwëla/ tëhem ënekeimala huwa.

Outsiders are not allowed to throw rubbish in the village, forest, and water.
Buitenstaanders mogen geen vuil in het dorp, bos en water gooien.
Pananakiriton ja ahpuru emato kureta patapo, ituhtao ma tunahkao marë kureta.
47Tulakanamo man epoleken sitpïlï tom ënalimala ëutëna, ituhtak malalë tunakwak huwa.






Outsiders are allowed to buy handicrafts/ jewelry from the villagers.
Buitenstaanders mogen handwerk/ sieraden bij de dorpelingen kopen.
Pananakiritomoja tïkapïhpëton apëhto nai kure patapontomoja.
Tulakanamotom omoke tïlïtpï tom malalë kahulu tom epekatja ëutëno komoja.






Outsiders/tourists may only walk in the area with guidance.
Buitenstaanders/ toeristen mogen alleen met begeleiding in de omgeving lopen.
Pananakiri tïwëepïton ma toeriston urakanunto nai kure tërënekerën pata po.
Tulakanamo/ palasisi tom takenaptëne ke aptao lëken ëutë polo malalë ëutë wala mënëmënëhalëja tot.






Outsiders must take their rubbish with them to Paramaribo.
Buitenstaanders moeten hun vuil meenemen naar Paramaribo.
Pananakiriton pa tïjapurukon arëhtan Paramaribo pona.
Tulakanamo tïnimokmatpï kom sitpïlï tom alëimëja Paramaribo pona.






You must first get permission from the captain to walk around the village.
Er moet eerst toestemming van de kapitein gegeven worden om rond te lopen in het dorp.
Wapo pitë kapitein ja imoito epekahto nethan pata po turakanunumuse ahtao.
Akename pitë mënëtupoja ëutë umïtïn nuja ëutë polo ïtë ïtëhe aptao.






Flowers, stones, and leaves may not be taken from the village/environment.
Bloemen, stenen en bladen mogen niet mee worden genomen uit het dorp/ omgeving.
Ipëmuhton tëputen pisi itu arïton irë inarëewa ehkë jipata itu pëe.
Eku tom, pëtulankom tëpu hakala tom malalë itu ale tom helë kom man ëtalëla ëutëinë /ëutë walainë.






Hunting and taking meat are prohibited.
Jagen en meenemen van wildvlees is verboden.
Wëiwahto ma tënëinton arëtohpa kureta.
Pïtëna ïtëtop malalë ituhtalï tëhem alëtop man ipokela.

Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/Ëutë wala tïmoihamo

We don't want people who want to do logging.
We willen geen mensen die aan houtkap willen doen.
Paranka pëkënton seta nai ainja tïpatapo.
Kalipono tom wewe akëtïhe tëweihamo hela nai emna.






We don't want gold diggers in the village.
We willen geen goudzoekers in het dorp.
Koutu pëkënton seta nai ainja tïpatapo.
Koutu pëkenkom hela nai emna emna patao.






We don't want cars coming into the village from the road.
We willen geen auto’s, die vanuit de weg komen in het dorp.
Oto ton iwëepïseta nai ainja, ëema ipukahpëtae pata pona.
Oto tom hela nai emna, ëhema ailë tumëkhem ëutëna.






We don't want people to fish without the captain's permission.
We willen geen personen die komen vissen zonder toestemming van de kapitein.
Ipato tëehke pananakiriton kana emae kureta kapitein ja ëiponosewa ahtao.
Ka pëkenkom kalipono tom hela nai emna ënupolale ëutë umïtïnuja aptao.

48

Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmehehke eitop tïmoihamoOutsiders are forbidden to bring weapons when visiting the village.
Buitenstaanders zijn verboden om wapens mee te nemen bij een bezoek aan het dorp.
Pananakiritomoja arakapusaton enehto kureta pata pona iwëepïkonmahtao.
Tulakanamotomoja alakapuhatom eneptop man ipokela ëhetpëtse tot tumëkhe ëutëna aptao.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotopPeople are not allowed to bring and use drugs in the village.
Mensen mogen geen drugs meenemen en gebruiken in het dorp.
Pananakiritomoja wae tïikaimë enepïseta ma etëto marë kureta seta jipatapo.
Imëkïtpïtom kaliponotom man tïhukmahamo wïpï enenepïla malalë ipëkëla ëutë po.






Outsiders who have no good intentions are not welcome in the village.
Buitenstaanders die geen goede bedoelingen hebben zijn niet welkom in het dorp.
Pananakiriton irïpïnme tïnehtëkenton iwëehto nai kureta pata pona.
Tulakanomotom ipokan kom pëkëla tïlïhe iweitopkom aptao man umëkïla ëutë pona.






Outsiders who come to the village must contribute.
Buitenstaanders die naar het dorp komen moeten een bijdragen geven.
Pananakiriton pata pona iwëetuwë tïnekarama ekaramatan pata entuja.
Tulakanamotom ëutëna tumëkhamo tïnekalëkomopsik ekalëja.






Outsiders are not allowed to bring too many fish to the city and have to pay for the fish to the village.
Buitenstaanders mogen niet te veel vis naar de stad brengen en moeten voor de vis betalen.
Pananakiritomoja tapïime kanaton arëhto poto pona kureta ma tïnarëpa kanaton irepentëtan pata entuja.
Tulakanamo man kohle mëisnë ka ënalëla votto pona malalë ka epetpïme tot ëutëja.

49

6.7

Apetina

Registration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penakërë/Umëktohpëk etuwalonumatop









When you come to Apetina you must first contact the organizations of the village: St. Piya/ St. Kuluwajak
Wanneer je naar Apetina komt moet je eerst contact maken met de organisaties van het dorp:
Stg. Piya/ Stg. Kuluwajak.
Apetina pona ëwëepïse ëmë ahtao wapo pitë ëturu patapon organisatie ja: stg Piya/ stg. Kuluwajak.
Apetina pona umëkïhe aptao akename pitë ëtukë ëutë ponokom olgansatie malë: (stg Piya/ stg Kuluwajak).
One month in advance you must notifyreport in writing that you want to come here and for what (in Dutch and
Wajana) (translation can be done via one of the organizations).
Een maand van tevoren moet je schriftelijk melden dat je naar het dorp wil komen en aangeven waarvoor (in het
Nederlands en Wajana) (vertaling kan geschieden via één van de organisaties).
Ëwëepise ëmë ahtao serë pata pona 1 nunnë iwaponkërë ëpanpira enohkë ëwëiponohto ma atïwaehpe ëwëehto
pë marë (Oransi jomihtao ma Wajana jomihtae marë) (omi intahkatohpë iponohpo organisatie tomoja).
Pëkënatpë nunuwë akename pampila pëkena mïjai umëkïhe ëwaptao malalë mëlë pëk eihe wïtëjai katop malë mïjai
ipëk (Nederlands omijao ma Wajana omijao huwa) (omi hahkaimëtop mënmëkja emna olganisatie poinë).






The letter you send to the village must be translated into 2 languages: Dutch and Wajana.
De brief die je naar het dorp stuurt moet vertaald worden in 2 talen: Nederlands en Wajana.
Ëmenuhtëhpë panpira ënarëpome pata pona irë imenuhtëpo 2 me omitontae; Oransi jomi tae ma Wajana jomi tae.
Pampila menehpojai ëutë pona aptao 2 me omijao man tïhahkaihe. (Nederlands omijak malalë Wajana omi jakhuwa).



When someone comes to the village, a contribution or goods must be donated to the village.
Wanneer iemand naar het dorp komt moet er een bijdrage of goederen gedoneerd worden, aan het dorp.
Tulakanamotumëkhe aptau awap tëmjahepsik totnumëk dorpkras alïptëtop.
Ënïk mënmëkja ëutëna aptao tëmjahe menmëktan ëtïkom mïnpalëptïle ëutëja ëkalëtohme.






When you arrive in the village, you must first visit the traditional authority.
Bij aankomst in het dorp moet je eerst bij het traditioneel gezag gaan.
Pata pona ëtuntatuwë wapopitë tëkë pata entutomoja.
Ëmëktïhwë ëutëna aptao ëhenepota pitë akename ëutë umïtïn tomoja.

You must first visit the doctor for a negative COVID-19 test. You are also not allowed to come here with symptoms
of illness.
Je moet eerst langs de doctor voor een negatieve COVID-19 test. Je mag ook niet met ziekteverschijnselen hierkomen.
Wapo pitë ëimenekapota datra ja COVID-19 injetunpë. Me sehken ësenë ëmë ahtao tëesewa pitë ehkë patapona.
Akename pitë ëhene po ta ëpipëken nuja tanme corona pëh ëmë covid -19. Uwamela eitop tomohpe ëmë aptaoumëkïla eike talëna.



Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoYou must first have permission to take photos and videos of the village.
Je moet eerst toestemming hebben om foto’s en video’s te maken van/ in het dorp.
Foto ton ma video ton rïtohpë wapo iponohpo pata entuja patapo ikutuntëse ëmë ahtao.
Akename pite upok fotoke malalë kinoke ëutë ïlïhe aptao.






It is forbidden to throw rubbish in the village.
Het is verboden vuil in het dorp te gooien.
Ahpurunpëton emato nai kureta pata po.
Epoleken sitpïlï tupaphamo ënupapïla eikë ëutë po.
50






You are not allowed to just relieve yourself in the village.
Je mag niet zomaar ergers je behoefte doen in het dorp.
Ihtaonkaken koekaewa ëhkë pata po.
Epoleken ewïpïlïptëla eikë talë ëmë ëutë po aptao.






Don't just touch the animals and rocks and take them with you.
Niet zomaar aan de dieren en gesteenten zitten en meenemen.
Mëhparëton pëhta ehkë ipato ma sehken tëputon pëhta marë inarëewa marëpa ehkë.
Epoleken ituhtalïtom malalë pëtulankom tëpuhakalatom ënimelekala eikë malalë ënalëla eikë huwa.






You are not allowed to steal, if you want something from the village always ask for permission and guidance.
Je mag niet stelen, als je iets uit het dorp wilt altijd om toestemming en begeleiding vragen.
Aminësewa ehkë, atïsehpe ëmë ahtao patapon irëpë wapo iponohpo ma sehken akoronmane erahtëpo.
Tëmenela eikë, ëtïhe ëmë ëutë po aptao upok hehpï akename malalë ëwapëtomane upikë.



If you are here as a man, you must not fall in love with the villagers (otherwise you must stay here).
Als je hier bent als man mag je niet verliefd worden op de dorpelingen (anders moet je hier blijven).
Tïwëepïme ëmë ahtao kïrïme irëmao ëewamaewa ehkë patapon wëripë (ëwëewamarïhtao semponorome mehtaeakërërë).
Talë ëmë eluwame tanme wëlïi me aptao ëhewakamala eike talonkom pëk. (Talë nai manai malalë).







When staying in the village, the garbage bags must be brought back to the city. (Small amount, can be burned in
the village.)
Bij verblijf in het dorp moeten de vuilniszakken terug naar de stad gebracht worden (kleine hoeveelheid, kan wel inhet dorp verbrand worden).
Ëjahpurunpëton pa arëkërën potopona pa enïtontao. (pijasa ahtao nai tïjahkapore pata poro.)Ëutë po eiheinë tupaphamo sitpïlï elïtpï malëimëjai votto pona. (lome kolela aptao,mënëhewaja ëutë po)






If you do not comply with the rules, you must pay a fine of 20 – 50 euros.
Als je niet aan de regels houdt moet je een boete van 20 – 50 euro betalen.
Imoitohton isaikatuwë ëëja mirepentëtae karahkurike 20 euro pëe 50 euro pona.
Tïmoihem ënimoila ëmë aptao boetoe mepetpïmei 20-50 euro.

Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/Ëutë wala tïmoihamoGold mining and logging are not allowed in this area around Apetina.
In dit gebied rondom Apetina mag er niet aan goudwinning en houtkap gedaan worden.
Koutupë wehto kureta Apetina pata pohtë ma wewepë wehto marë.
Talë Apetina lonpo man koutu pëk eitop malalë wewetom akëhtop ipokela.






We don't want any roads in our neighbourhood.
We willen geen wegen in ons buurt.
Ëema ipukato kureta ainja ipata pohtë.
Ëhema tom hela nai emna emna lon wala po.

Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmehehke eitop tïmoihamoDon't just go into the water, always with permission and guidance (dangerous).
Niet zomaar in het water gaan, altijd met toestemming en begeleiding (gevaarlijk).
Ipato rëken tëewa ehkë tunahtao epëe, akoronmanerën erahtë patapo nërëja akenahtëtome (Ikururuma nai
onimao).
Epoleken eikë tunakwak ïtëla,upok hehpï akename malalë tëkëlënkehe manai ( ikulumhak man).



Don't just go into the woods, always with permission and guidance.
51





Niet zomaar het bos in gaan altijd met toestemming en begeleiding.
Ipato rëken tëewa ehkë ituhtao akoronmane erahtëkëren nërëja akenatëtome.
Epoleken eikë ituhtak ïtëla upok hehpï akename malalë tëlënekehe manai.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotopYou may buy handicrafts and jewelry from the villagers; you may not take pictures of them.
Handwerk en sieraden mag je bij de dorpelingen kopen, je mag er geen foto’s van maken.
Tïkapïhpëton ma samura kapïhpëton epekahkë patapontomoja, këpëewa inkutuntëewa ehkë fotoke.
Omoke tïlïtpï kahulu tom mepekatjai ëutë ponokomoja, lome manai fototom ënïlïla.



If you come to the village and you have alcohol and drugs you can only use it yourself and not give it to the villagers.
Als je naar het dorp komt en je hebt alcohol en drugs mag je het alleen zelf gebruiken en niet aan de dorpelingengeven.
Pata pona ëwëehtuwë ma ëjokï karaman sopi enehtuwë ëja ma tïikaimë marë irëmao ëkatomerëken tïrï inajakaewaehkë patapontomoja.
Ëutëna mumëkjai aptao tëlïhamo wïpï malalë tïhukmahamo wïpï tënephe ëja aptao ëmë lëlëken elïkë ënekalëla eikëëutënokomoja.








If there are people who want to send mail or someone who wants to fly to the city, if possible, let them be helped.
Als er mensen zijn die post willen sturen of iemand mee wil vliegen, bij mogelijkheid, dat zij dan geholpen worden.
Ma pata ponton tïtëse of tïnarëpo arëpose ëkanawaimë tao ahtao akoronmato kure tërë pata ahtao rëken.
Tanme kalipontom tïnalëpokom alëpohe aptao malalë tanme ïtëhe mëlë opalanjao ipohnëptop tïpatak aptao,tëpëtomaihe mantot.






You may not just plant illegal plant crops.
Je mag niet zomaar illegale plantgewassen planten.
Ipato rëken atïhpe irïpïton inanmëewa ehkë pata po.
Epoleken ipokela tëweihamo ënepïmala eikë.

52

6.8

Palumeu

Registration procedure/ Aanmeldprocedure/ Wëiponohtopë penakërë/Umëktohpëk etuwalonumatopIf you come to the village you have to report 1 months in advance. If you want to come, you must first call or write
the captain.
Als je naar het dorp wilt komen moet je 1 maanden van tevoren melden. Als je wilt komen moet je eerst bellen of
schrijven naar de kapitein.
Jipata pona ëwëepïse ëmë ahtao 1 nunnë iwaponkërë ëwëiponohto tïrï pata entu ihtarënma.
Umëkïhe ëmë ëutë pona aptao, 1 nunuwe akenamepsik mupojai. Umëkïhe ëmë aptao akename mëtujai kapiten
pona.






People with symptoms of illness are not welcome in the village.
Mensen met ziekteverschijnselen zijn niet welkom in het dorp.
Ësenëto wïtototon iwëehto nai kureta pata pona.
Kalipono tom uwamela eitop tomohpankom man umëkïla ëutëna.






All letters and communications must be in the Trio.
Alle brieven en communicatie moeten in het Trio zijn.
Amerarë panpiraton ma wëturutohton Tarëno ijomihtaerë intakato nehtan.
Ëhmelë panpila tom malë ëheja ëtutoptom man Tïlïjo omi jao lëken.






If you don't follow the rules you have to pay a fine (50-100 USD).
Als je niet aan de regels houdt moet je een boete betalen (50 - 100 USD).
Imoitohton imoijewa ëmë ahtao mirepentëtae karahkurike (50-100 USD).
Tïmoihem ënimoila ëmë aptao boetoe mepetpïmei. (50-100 USD).






When they come to the village, they have to pay the designated interpreter.
Wanneer men naar het dorp komt, moeten ze de aangewezen tolk betalen.
Tïwëepïton iwëehtuwë pata pona, omi intakane irepentëtan to tïjomikon intakane.
Kalipono tom tumëkhe ëutëna aptao, omihahkaneme tïlïtpï epetpïme tot.

Code of conduct/ Gedragsregels/ Kïnïrï kïwehtohpë imoito/ Tïpanale eitop tïmoihamoNo photos or videos may be taken of the village without permission from the authorities.
Zonder toestemming van het gezag, mag er geen foto’s en video’s gemaakt worden van het dorp.
Pata entu iwamekaken, foto ma video rïto kureta pata po wapopitë iponohpo.
Ënupola ëutënokomoja aptao, man foto malalë kino tom ëtïlïla ëutë po.






Outsiders are not allowed to just throw their rubbish in the village.
Buitenstaanders mogen niet zomaar hun vuil in het dorp gooien.
Ipato rëken ahpuruton emato nai kureta pata po.
Epoleken man tulakanamo ëtïkom /sitpïlïtom ënalimala ëutë po aptao.






If you want to go somewhere by boat, the captain will appoint a boatsmen.
Als je ergens wilt gaan met de boot, gaat de kapitein een bootsman aanwijzen.
Kanawatao ëtëse ëmë ahtao, Pata enturë arëne kanawa tao ekantëtan.
Ëitële ëmë ïtëhe kanawailë aptao, ëutë umïtïn ëwalëne upipoja.






It is forbidden to pick flowers and take them into town.
Het is verboden om bloemen te plukken en mee te nemen naar de stad.
Ipëmuton pëhto ma arëtohpa kureta poto pona.
Eku tom upëhtop man ipokela malalë alëtop votto pona huwa.

They are not allowed to take anything that outsiders see in the village.
53





Alles wat buitenstaanders zien in het dorp mogen ze niet meenemen.
Amerarë atïhpeton pananakiriton inenehpë pata po irëton arëtohpa nai kureta namoja.
Ëhmelë ëtïkompalë eneja tulakanamo ëutë po aptao lome tot ënalëla.






You must first get permission if you want to go for a walk in the village or the forest.
Je moet eerst toestemming krijgen als je wilt gaan wandelen in het dorp of het bos.
Wapo pata entu ja eturu koirime ëweise ëmë ahtao pata po, ma itutao ëtëse ëmë ahtao marë.
Akename pitë upok ëutëna ëmë ïte ïtëi ïtëhe aptao malalë tanme ituhtak ïtëhe aptao huwa.

Environmental rules/ Omgevingsregels/ Pataponpë imoito/Ëutë wala tïmoihamo

We don't want gold, diamond and bauxite seekers.
We willen geen goud, diamant en bauxiet zoekers.
Koutu pëkenton, diamant pëkenton, bauxiet pëkënton seta nai ainja.
Koutu jamanti malalë bauxit, pëkënkom hela nai emna.






We don't want wood seekers.
We willen geen hout zoekers.
Wewe pëkënton seta nai ainja.
Wewe pëkënkom hela nai emna.






We don't want roads.
We willen geen wegen.
Ëematon ipukaseta nai ainja.
Ëhema tom hela nai emna.






We don't want people making checkers.
We willen geen mensen die dammen maken.
Tuna apurune wïtototon seta nai ainja.
Kaliponotom tuna apuluhankom hela nai emna.






We don't want fishermen (if you want to buy a fish, the captain will nominate someone).
We willen geen vissers (als je een vis wilt kopen, gaat de kapitein iemand aanwijzen).
Kana pëkënton seta ainja (kana epekatïse ëmë ahtao, irëmao kapitein tïpëeto ekantëtan ipëkënoro).
Ka pëkënkom hela nai emna (ka epekatïhe ëmë aptao, ëutë umïtïn ëwenokja ekamne pona).






People who have come to the village without permission will be sent away the same day.
Mensen die zonder toestemming naar het dorp zijn gekomen, worden diezelfde dag weer weggestuurd.
Ipato rëken ma ekana iwëepïhpë wïtototon pata pona, namo apon enohtopa nehtan irë wei taorëpa.
Kalipono tom epoleken ëutëna tumëkhe aptao, mëlëlë awaina tënokëmëi.

Safety rules/ Veiligheidsregels/ Ikurunmato imoitohton/ Tëmehehke eitop tïmoihamoOutsiders are not allowed to bring weapons to the drop.
Buitenstaanders mogen geen wapens meenemen naar het dorp.
Pananakiriton iwëehto kureta tïreke pata pona.
Tulakanamoja alakapuhatom eneptop man ipokela ëutë pona.

Norms and values/ Normen en waarden/ Kïnïrïkon eneto ma Kïwehtohkon iwehto/ Ëhenek ëhekatïp anumhak ëhenepotopPeople who just come to the Kasikasima Mountains by helicopter, must first ask permission from the village ofPalumeu.
Mensen die zomaar met de helikopter naar het Kasikasima gebergte komen, moeten eerst toestemming hebben
van het dorp Palumeu.

54




Ipato rëken anotake wïtototon helicopter tao kasikasima pï pona, namo apon wapo pitë niponohpotan Palumao
pata ëntuja.
Kalipono tom epoleken elikoptë jao Kasikasima pona mëntëja, masike ïtëhe aptao tupoihe pitë man Palumë
ponokomoja.






We don't want to work with people who are dishonest and tell lies.
We willen geen samenwerking met mensen die oneerlijk zijn en leugens vertellen.
Ainja nai orokome tïweiseta aerëntahton ma sehken ipato tënakëkonke ipononeton akërë.
Ëtakëlë emaminumïla nai emna ahpan kom malë malalë ahpe eitop tom ekalënanom malë.






It is forbidden to bring and sell drugs and alcohol in the village.
Het is verboden om drugs en alcohol mee te nemen en te verkopen in het dorp.
Pananakiritomoja kureta sopiton ma tïikaimëton enehto pata pona epekahpotome.
Tuhukmahamo wïpï malalë tëlïhamo wïpï eneptop malalë ekamtop man ipokela ëutënokomoja.






When people come to the village, they have to give food and a contribution to the village.
Als mensen naar het dorp komen moeten ze voeding en een bijdragen geven aan het dorp.
Ëwëepïse ëmë ahtao ërepaton enehkë ma ënekarama marë ekarama pata entuja pata ijanorome.
Kalipono tom ëutëna tumëkhe aptao awap tot tëmjahepsik numëktam tëpïhem ke ekalëtohme ëutëja.






You must respect the village chief.
Je moet het dorpshoofd respecteren.
Pata entu ijomi epona ehkë inïrï imoi.
Tïpanale/ tëwepohnëptop ke eikë ëutë umïtïn nuja.






If you want to bring development to the village, you also need patience.
Als je ontwikkeling wilt brengen in het dorp, moet er ook geduld zijn.
Jipata akoronmase panankiriton ahtao, kurerëken sekekemeta iwehto kure nai.
Ëutë pëtuku uwanta top pëk apëtomahe ëmë aptao, tëhtuikai hëla man.






We only want people who come to develop and support the village.
We willen alleen mensen die het dorp komen ontwikkelen en ondersteunen.
Wïtototon pata akoronmasanton iwëehto rëken nai kure ainjaja tïpata pona.
Kalipontom he nai emna ëutë apëtomahe tëweihamo malalë ëutë pëtuku uwantatop ïpohe tëweihamo.






Organizations that want to help the village should not show impatience.
Organisaties die het dorp willen helpen moeten geen ongeduld vertonen.
Organisatie ton pata akoronmasanton namo apon nai, aipïmeta tïwehpore pata pontomoja.
Olganasatie tom ëutë apëtomahe tëweihamo, tuilela malë ënïlïhela tëweihem katïp ëhenepola.






Handicrafts and jewelry can be bought from the villagers.
Handwerk en sieraden kunnen gekocht worden, bij de dorpelingen.
Tïkapïhpëton ma kajime tïkapïhpëton epekahto nai kure pananakirija, patapontomoja.
Omo ke tïlïtpï tom malalë kahulu tom, mënëhepekatja ëutë ponokomoja.

55

7.

ATTACHMENTS/ BIJLAGE/ PANPIRA AKËRË EKÏKÏHPËTON

7.1

Singed Indigenous Declaration for Protection

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73