‫شهروند یا انسان؛ما اجرای انسان های دیگریم‬‫مصطفی مهرآیین‬‫عنوان سخنرانی من «انسان یا شهروند» است‪« .‬ژولیا کریستوا‪ »1‬در ‪ 1491‬متولد و در ‪ 1466‬از بلغارستان‬‫وارد فرانسه شد و چون متفکری بود که به تعبیر «روالن بارت‪ »2‬هر چیزی را که تصور میکردیم به پایانِ آن‬‫رسیدهایم‪ ،‬او از نو آغاز میکند‪ ،‬پس از ورود به فرانسه سؤاالتی طرح کرد که به نظرم میتوانست پرسشهای‬‫این سمینار نیز باشد‪ .‬چون زن است میپرسد «حاال که به جامعة مردساالر فرانسه آمدهام‪ ،‬تکلیف زنانگی من‬‫چیست؟ و با این زن بودگی خودم چه کنم؟» چون مهاجر است میپرسد «تکلیف بلغاری بودن من با این‬‫فرانسوی بودن چیست؟» چون روانکاو است میپرسد «تکلیف این میل با عقلی که در جامعه فرانسه حاکم‬‫است چیست (نظم نمادین پدرانه با امر نشانهای)؟» چون نویسندة ادبی است و داستان نوشته است و وارد‬‫فضای فرانسه آن زمان شده که بیشتر فضای فلسفی است‪ ،‬میپرسد «تکلیف ادبیات با فلسفه چیست؟» بعدها‬‫که مادر میشود‪ ،‬میپرسد «تکلیف این مادرانگی با پدرانگی چیست؟» در فضایی بینامتنی این پرسشها را‬‫مطرح میکند‪ .‬ما هم اگر بخواهیم چنین سؤاالتی را دربارة وضعیت خودمان طرح کنیم؛ با چنین پرسشهایی‬‫مواجه میشویم؛ از یک سو مسلمانیم ولی در جهانی زندگی میکنیم که در آن اسالم وجه غالب نیست؛ پس‬‫تکلیف دین ما با این جهان چیست؟ از سوی دیگر ایرانی هستیم و میپرسیم تکلیف ایرانی بودن ما با جهانی‬‫که ما را عقب افتاده میداند چیست؟ تکلیف زبان فارسی با انبوه متون انگلیسی و فرانسه و آلمانی چیست؟‬‫در این جامعة هنوز مردساالر تکلیف ما با حقوق زنان چیست؟ از سوی دیگر افراد خشنی هستیم؛ پس تکلیف‬‫ما با جهانی که از صلح و دوستی سخن میگوید چیست؟ حتی وقتی میخواهیم ازدواج کنیم و به خواستگاری‬‫میرویم هم جنیفر لوپز میخواهیم و هم فاطمة زهرا‪ .‬به خواستگاری خواهرم که میآیند‪ ،‬هم برد پیت‬‫میخواهم و هم حضرت علی‪ .‬در این میانه تکلیف من در این انتخابها چیست؟ زلزله که میآید هم‬‫میخواهم خانهام ضد زلزله باشد و هم «إن یکاد» به دیوار خانهام آویزان باشد‪ .‬تکلیف ما با این آشفتگی‪ ،‬با‬‫این شورش درونی ما علیه خودمان چیست؟ پولی به ما میدهند؛ هم پول را میخواهم هم میدانم حق من‬‫نیست‪ .‬اینها پرسشهای بنیادین ماست و چالشهایی است که با آن مواجهایم‪ .‬البته این چالش کم و بیشی‬‫است و در زندگی روزمره کوشش کردهایم آن را حل کنیم اما از دیدگاه نظری‪ ،‬این موضوع بنیان دارد و‬‫‪Julia Kristeva‬‬‫‪Roland Barthes‬‬‫‪1‬‬‫‪2‬‬‫مباحثی در این مورد مطرح شده است‪ .‬من مایلم بنیان این موضوع را مطرح کنم و سرانجام راهحل کوچکی‬‫نیز پیشنهاد دهم که همانا «گذر از شهروند و رسیدن به مفهوم انسان» است‪.‬‬‫مهمترین سؤال کریستوا این بود که «اصل با شهروند است یا با انسان؟» میگفت من وارد فرانسه شدهام‪،‬‬‫شهروند فرانسه نیستم اما به هر حال انسانم‪ .‬کدام یک از اینها به دیگری برتری دارد؟ این مسألهای میان اخالق‬‫و سیاست‪ ،‬و نسبتی میان این دو است‪ .‬میدانیم که کریستوا از یک سو شاگرد «لکان‪ »1‬بود و از سویی نیز‬‫شاگرد «باختین‪ .»2‬از باختین مفهوم «تکثر» را گرفته است اما میکوشد آن را بسط دهد‪ .‬از این رو بحثهای‬‫کریستوا بحث تکثر نیست‪ ،‬بحث «تنوع» است‪ .‬تفاوتی هست میان این دو‪ .‬لکان در پاسخ به سؤال «من‬‫کیستم؟» و گذر روانی ما به شکلگیری شخصیت سه مرحله را در نظر میگرفت‪ :‬امر واقع‪ ،‬امر خیالی (آیینهای)‬‫و امر نمادین‪ .‬اختالف کریستوا با لکان میانِ دو مرحلة امر خیالی و امر نمادین است که نظر کریستوا با نظر‬‫لکان متفاوت میشود‪ .‬به نظر من راهحل ما نزد کریستوا است و میتوانیم با آراء او تا حدی به وضعیت امروز‬‫خود پاسخ بدهیم‪.‬‬‫امر واقع لکانی‪ ،‬واقعیت نیست؛ گسترة هستی است‪ .‬ما نمیدانیم چیست و هنوز به زبان درنیامده است؛ امر‬‫نامتناهی‪ .‬از این رو من همواره گفتهام خدا در عقب است نه جلو؛ این نامتناهی پشت سر ماست‪ .‬به همین‬‫دلیل است که ما همواره با تولدمان دغدغة امر نامتناهی داریم نه با دین دار شدنمان‪ .‬ما به صرف انسان بودن‬‫دغدغة امر نامتناهی داریم؛ امری که عقب جا مانده و هنوز به زبان نیامده است‪ .‬این گستره را لکان فقط به‬‫عنوان دنیایی که به زبان نیامده طرح میکند؛ نمیدانیم چیست‪ ،‬فقط میدانیم «چیز»ی هست‪ .‬اما مرحلة خیالی‬‫و مرحلة نمادین دو نکتة مهم هویتی دارد؛ کودک در آغوش مادر خود است که برای اولین بار در مقابل‬‫خالهاش یا جلوی آینه میایستد‪ .‬به زبان کریستوا نسبت ما با مادر دوگانه است و نسبت ما با زبانمان هم همین‬‫است؛ با تنمان‪ ،‬خاکمان‪ .‬از یک سو میخواهیم وابسته به سینه مادر باشیم چون جای آرامش است؛ اصوال‬‫آرامشِ عشق از نگاه این متفکر آرامش سینة مادر است و آرامش رحم‪ .‬در رحم مادر حیات هست بدون هیچ‬‫کالمی و در سکوت محض بند ناف همه چیز را فراهم میکند‪ ،‬اما در عین حال از سینه مادر متنفریم؛ چون‬‫اگر وابسته باشم پس کی مستقلم؟ اگر همیشه وابسته به مادر هستم پس خودم کیام؟ من باید خودم باشم؛ از‬‫این رو لکان میگفت وقتی نخستین بار جلوی آینه میایستید آینه شما را موجودی یکپارچه و مستقل نشان‬‫میدهد‪ .‬از همینجا چیزی در ذهن ما شکل میگیرد که موجب میشود همواره در آرزوی یکپارچه شدن‬‫باشیم‪ .‬چرا این تضادها را انکار میکنیم در حالی که نفسِ بودن ماست؟ چون آینة نخستین به من نشان داده‬‫‪Jacques Lacan‬‬‫‪Mikhail Bakhtin‬‬‫‪1‬‬‫‪2‬‬‫که موجودی یکپارچه هستم و به من القا کرده تام هستم‪ .‬از این رو در زندگی نیز همواره به دنبال امر تام و‬‫یکپارچه و مطلقیم‪ .‬کار ایدئولوژیها هم این است که امر تام را بسازند؛ میگویند به نزد من بیا چرا که امر‬‫تامه نزد من است‪ .‬از نگاه لکان وقتی خود را در آینه میبینیم دو اتفاق رخ میدهد‪:‬‬‫‪ .1‬نخست اینکه هویت دگربنیاد است؛ من نمیدانستم چه کسی هستم و این آینه بود که به من گفت‬‫که هستم‪ .‬این نخستین ویژگی روانی ماست‪ .‬هویت دگربنیاد است نه خودبنیاد‪ .‬هویت نزد من نیست‪،‬‬‫در جای دیگر است و دیگرانند که به من میگویند کی هستم‪ .‬بعدها این مباحث را کسان دیگری‬‫چون ادوارد سعید هم طرح کردهاند که به آن نمیپردازم‪.‬‬‫‪ .2‬در اینجاست که دروغ بزرگ شکل میگیرد؛ دروغ بزرگی که میگوید یک منِ واحدِ یکدستِ یکپارچة‬‫متعالی وجود دارد که ما در تمام عمر در آرزوی آنیم و میان این تکثر و کثرت و ناقص بودن در‬‫مقابل آن امر متعالی رنج میبریم‪ .‬از نگاه لکان این امر‪ ،‬دروغین و توهم است و واقعیت ندارد‪.‬‬‫سپس میگفت ما وارد دنیای امر نمادین میشویم یا همان دنیای زبان یا دنیای پدرانگی‪ .‬در آنجا چه اتفاقی‬‫میافتد؟در آنجا آن آینه و دگربنیاد بودن زیاد میشود؛ زبان یعنی بینهایت آینه‪ ،‬بینهایت پدر‪ .‬مشکل ما در‬‫جامعه این نیست که فقط یک پدر داریم‪ ،‬مشکل اینجاست که بینهایت پدر داریم؛ به هر جا که میرویم‬‫میگویند «تو این هستی»؛ مثال شما اگر فوق پرفسور هم باشید اگر در لحظة فرود هواپیما قبل از فرود از جای‬‫خود برخیزید‪ ،‬شما را احمق میپندارند‪ .‬در آنجا کسی شما را به پروفسور بودن نمیشناسد‪ .‬در خانهات‪،‬‬‫پدری‪ ،‬به نزد مادر که میروی‪ ،‬فرزندی‪ .‬در دانشگاه استادی‪ .‬در خیابان موقع بوق زدن با لفظ «احمق» مورد‬‫خطاب قرار میگیری و ‪ ....‬پس ما در دنیای زبان با بینهایت هویت روبهروایم؛ وقتی در پایان روز نگاهی‬‫بیندازید به اینکه چند بار «تو» خطاب شدهاید؛ این یعنی «تو»‪ .‬میبینید بارها مورد خطاب قرار گرفتهاید؛ به‬‫زبان آلتوسر «استیضاح» شدهاید و تو را به موقعیتهای متفاوت دعوت کردهاند‪ .‬از این رو اصوال هویت از‬‫بیخ و بن فروپاشیده است‪ .‬چیزی به نام «هویت یکدست» نداریم‪« .‬خودت را بشناس» اشتباه بزرگ سقراطی‬‫بود (اهمیت دادن به شناخت)‪ .‬اهمیت دادن به «شناخت» که در کانت و دکارت و هگل هم هست‪ ،‬موجب‬‫شده پرسش «وجود» به حاشیه رانده شده و پرسش «شناخت» جایگزین آن شود‪ .‬ما هم چون در عالم شناخت‬‫هستیم‪ ،‬تصور می کنیم انسانِ عاقلِ یگانة یکدستِ یکپارچة توانمند وجود دارد‪ .‬نه! ما از همان ابتدا موجودِ‬‫فروپاشیدة متکثریم‪ .‬چون هویت ما اینگونه و دگربنیاد است و چون در زندگی اجتماعی هستیم این دگربنیاد‬‫بودن دائما متنوع است‪ .‬به همین دلیل هم هست وقتی در اوج این تکثر‪ ،‬عاشق میشوید‪ ،‬عشق برای شما‬‫خوشایند است‪ .‬گویی کسی پیدا شده که همچون آن آینة نخستین شما را یکدست میکند؛ یکبار دیگر به شما‬‫وحدت میبخشد تا تکثر را از یاد ببرید‪ .‬رخداد عشق باعث میشود به وحدت و یکپارچگی دست پیدا کنید‪.‬‬‫من حتی از این هم فراتر میروم و میگویم مدیتیشن عصر جدید همین غذا خوردن و رستوران رفتن و‬‫خوابیدن است‪ .‬زیرا فرصتی است برای اینکه جامعه و تکثر مرا رها کند‪ .‬مدیتیشن عصر جدید گپ زدنهای‬‫بیخیاالنة درونِ پارتیهاست‪ .‬این مدیتیشنهای عصر جدید با من چه میکنند؟ مثل خدا بر من ظاهر میشوند؛‬‫چون کاری که خدا با ما میکند همین است و ما را در جهان متکثر امروز یکدست میکند‪.‬‬‫به سخن کریستوا بازگردیم‪ .‬او میگفت وقتی تو در آغوش مادرت ایستادهای و خودت را در آِینه میبینی‪،‬‬‫تنها خودت را ندیدهای؛ بلکه خودت را در آغوش مادرت میبینی‪ ،‬پس ما فقط دنیای زبان را تجربه نمیکنیم‪.‬‬‫فقط وارد دنیای پدرانگی و عقل دنیای نمادین نمیشویم؛ بلکه «مادر» نیز با ما هست‪« .‬میل» و «نیروی تن»‬‫نیز هست؛ مهمتر از همه نیروی مادر‪ ،‬نیروی دین‪ ،‬نیروی خدا‪ ،‬نیروی خرافات و نیروی طبیعت نیز هست‪.‬‬‫قصهای است که هم مولوی ذکر کرده هم فروید آن را آورده؛ تصور کنید کسی سوار بر شتری است‪ .‬وجود‬‫ما سوار بر شتر است و این عقالنیت ما سوار بر جسم رو به هدفی دارد و میخواهد به معشوقش برسد‪ .‬اما‬‫فرزند شتر پشت سر اوست‪ .‬همینکه شما به خواب بروید‪ ،‬شتر به سمت فرزندش باز میگردد‪ .‬وجود انسان‬‫گرفتار در این دوگانگی است‪ .‬ما وارد دنیای زبان عقالنی یا پدر می شویم‪ ،‬اما مادر یا امر نشانه ای نیز با ما‬‫می آید‪ .‬از زبان کریستوا اگر بگوییم در مقابل این آینه مادر نیز با ما هست‪ ،‬بنابراین ما فقط وارد دنیای پدرانگی‬‫نمیشویم؛ بلکه از تکثرِ پدرانگی به تنوع گذر میکنیم‪ .‬فقط پدر نیست‪ ،‬تنوع است؛ هم عقل است و هم میل‪.‬‬‫هم عقالنیت فلسفی هست و هم ناعقالنیت ادبیات‪ .‬هم ریاضی و منطق هست و هم شعر وجود دارد‪ .‬خودِ‬‫کریستوا هم میگفت که تیپ ایدهآل امر نشانهای یا میل‪« ،‬شعر» است‪ .‬تیپ ایدهآل امر عقالنی منطق یا ریاضی‬‫یا فلسفه است‪ .‬درواقع این دو در نسبت با یکدیگرند و از نگاه کریستوا این نه تنها بد نیست؛ اتفاقا این یعنی‬‫«شادی»‪ .‬کریستوا میگفت «موجود متنوع شادترین موجود عالم است» و روان ما به شکل طبیعی ترکیبی از‬‫میل و عقل است‪ .‬زبان ما هم همین است‪ .‬فضای گفتمانی ما نیز همین است‪ .‬به همین دلیل بودن اندیشه‬‫شریعتی در جامعه ما در کنار اندیشه آگامبن نه تنها مشکلی نیست بلکه نشاندهندة اوج لطافت و خوبی جامعه‬‫است‪ .‬بودن متفکران متفاوت و گشودگی ما بر یکدیگر در عالم گفتگوی بیرونی هیچ مشکلی ایجاد نکرده؛‬‫مشکل ما این است که ما این تنوع را به رسمیت نمیشناسیم و هنوز در توهم آینة یکپارچه به سر میبریم‪.‬‬‫این تنوع عین زندگی انسانی است‪.‬‬‫البته کریستوا باز یک مرحله فراتر میرود و این همان راهحلی است که میخواهم از زبان کریستوا مطرح‬‫کنم‪ .‬او میگوید باید از آن گفتگوی بیرونی که میان این نظامها و گفتمانهای معنایی متفاوت هست‪ ،‬به‬‫گفتگوی درونی گذر کرد‪ .‬میگوید من وقتی به جامعة فرانسه آمدم یک غریبه و بیگانه بودم و سؤال این بود‬‫که من انسانم یا شهروند؟ چون نظم سیاسی اینطور تعریف میشود که ما ایرانی هستیم به این دلیل که با‬‫خارجیها متفاوتیم‪ .‬اما وقتی خارجی وارد جامعة ایران میشود‪ ،‬میگوید آنچه در بیرون مرا متمایز میکند‬‫اآلن در درون من است و آن گسست را هم اکنون در من ایجاد کرده است‪ .‬کریستوا میگفت باید «بیگانههای‬‫بیرون» را به درون آورد و به «بیگانههای درون» تبدیل کرد‪ .‬راهش کجاست؟ در ادبیات‪ .‬ادبیات از جنس‬‫گفتگوی بیرونی و فلسفه نیست‪ .‬ادبیات از جنس جامعهشناسی و روانشناسی نیست‪ .‬چرا کریستوا تا این حد‬‫بر ادبیات تأکید دارد؟ چون میگفت عاشقترین موجودات عالم داستان نویساناند و عاشقترین موجودات‬‫عالم داستانخوانها هستند‪ .‬شاید شما احساس کنید این سخن مقداری زیباییشناسانه است‪ .‬نقدی را هم که‬‫میتوان به آن داشت در ادامه بیان خواهم کرد‪ .‬میگفت وقتی تو داستان مینویسی تمام شخصیتها را باید‬‫خودت خلق کنی؛ یک جا دزد باشی‪ ،‬جای دیگر استاد و باز جای دیگر پلیس‪ .‬یک جا زن باشی‪ ،‬جای دیگر‬‫کودک و در نهایت تمام اینها را تو مینویسی و خلق میکنی؛ پس تمام بیگانهها در تو هستند و از طریق زبان‬‫و ذهن و دستان تو اجرا میشوند‪« .‬ما اجرای انسانهای دیگریم»‪ .‬ما اجرای انسانهای دیگریم وقتی ادبیات‬‫میخوانیم و مینویسیم‪ .‬در داستان خواندن هم همین است؛ تمام شخصیتهای ادبیات داستانی خودِ تو هستند‪.‬‬‫به همین دلیل است که «یوسا‪ »1‬در کتاب «چرا ادبیات» میگوید تنها راه نجات ما ادبیات است‪« .‬رورتی‪ »2‬در‬‫«سه الگوی رستگاری» میگوید‪ :‬دین ته کشیده‪ ،‬علم هم ته کشیده و راه نجات ما در ادبیات است‪ .‬ما در دنیای‬‫ادبیات با انسانهایی ناشناخته پیوندی شناختی داریم‪ .‬آرزوها و آرمانهای آنها را میفهمیم و میدانیم چرا‬‫دزد‪ ،‬دزد است و من بالقوه دزدم‪ .‬از این رو به نظرم این تنوع کامال مثبت است‪ .‬من همیشه گفتهام بزرگی‬‫انقالب ایران و بزرگترین خطای جمهوری اسالمی پس از انقالب اینجا بود؛ بزرگی انقالب ایران شکل‬‫گرفتن گفتگوی درونی و گفتگوی بیرونی میان افراد جامعه بود‪ .‬این گفتوگو در رخداد انقالب ممکن شده‬‫بود‪ .‬فهم ما از خودمان‪ ،‬دینمان‪ ،‬تنمان‪ ،‬فرهنگمان و همه چیز را تغییر داد و به همین دلیل ما انسان شده‬‫بودیم و شهروند ایران نبودیم‪ .‬اما بزرگترین اشتباه جمهوری اسالمی بستن دنیای گفتمانی ما بود؛ ترس از‬‫متفکر‪ ،‬ترس از زبان‪ ،‬ترس از انسان متکثر‪ .‬هیچ اشکالی ندارد دانشجوی تو نماز نخواند‪ ،‬از فلسفه سخن‬‫بگوید‪ ،‬عاشق هم بشود‪ ،‬در کالست هم بنشیند‪ ،‬تو را هم نقد بکند و در عین حال گاهگاهی هم به مسجد‬‫دانشگاه سر بزند‪ .‬ولی ما ترسیدیم‪ .‬ما از انسان بودن ترسیدیم‪ .‬انسان بودن را یافته بودیم و داشتیم اما ترسیدیم‬‫و از دستش دادیم‪ .‬به همین دلیل است که من میگویم راهحل مشکالت ما در جلو نیست‪ ،‬در عقب و پشت‬‫‪Mario Vargas Llosa‬‬‫‪Richard Rorty‬‬

‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫سر است و جا مانده است‪ .‬در اینجا گذری میزنم به «آگامبن‪ »1‬که به زعم من یکی از بزرگترین متفکران‬‫عالم است‪( .‬کتاب رخداد بزرگی است که ما را انسان میکند)‪.‬‬‫آگامبن میگفت مشکل ایدة کریستوا در این است که وقتی ما به انسان متکثر و حتی به نظر کریستوا فراتر‬‫رفته و به انسان متنوع تبدیل میشویم‪ ،‬سیاست وارد عمل شده و درِ اخالق را گِل میگیرد و وضعیتی استثنایی‬‫میسازد؛ یعنی هر جا که خواستند تنوع را کنار گذاشتند و به خاطر شرایط استثنایی (مثل جنگ‪ ،‬درگیری با‬‫آمریکا‪ ،‬درگیری با جهان و ‪ )...‬مانع این تکثر و تنوع شدند‪ .‬به بهانههای متفاوت وضعیت استثنایی ساختند‪.‬‬‫پیوندی که میان اندیشه و زندگی ما ایجاد شده بود دوباره دستخوش شکاف و جدایی شد‪ ،‬پیوندی که میان‬‫ما و جهان بود‪ ،‬پیوندی که میان ما و زندگی متنوع بود‪ .‬در این میان چه چیزی خلق شد؟ به زبان آگامبن‬‫«زندگی عریان»؛ زندگیای که ذیل قانون است‪ ،‬اما قانونش از تو حمایت نمیکند‪ .‬تو این تنوع را میفهمی و‬‫ذیل این قانون هستی‪ ،‬قدرت هم آن را میفهمد اما با تعطیل کردن آن به تو ظلم میکند و حصر میسازد و‬‫این همان غلط بزرگ یا اشتباه بزرگ است‪ .‬من همواره گفتهام که حصر‪ ،‬حصر آدمها نیست بلکه کلیت جامعة‬‫ما در حصر است؛ چون در را به روی این ماجرا گفتگوی درونی و بیرون بسته است و اجازه نمیدهد آن‬‫نشاط و شادی و سرپیچی که کریستوا از آن سخن میگفت‪ ،‬شکل بگیرد‪ .‬جامعهای که سرپیچی در آن ناممکن‬‫شود‪ ،‬افسرده است و ما اآلن به جای سخن از هویت ملی باید از افسردگی ملی سخن بگوییم‪ .‬مشکل ما‬‫هویت ملی نیست‪ ،‬مشکل افسردگی ملی است‪ .‬یعنی نیروی هویت در جامعة ما مضمحل شده و به مرحله‬‫قبل از زبان بازگشتهایم‪ ،‬در دنیای امر واقع‪.‬‬‫پرسش و پاسخ‪:‬‬‫‪ .1‬من وظیفه دارم به عنوان یک انسان به زبان مادریم که مثال ترکی است سخن بگویم‪ .‬از سوی دیگر‬‫زبان دینیام عربی است‪ ،‬باز زبان ملیام فارسی است‪ .‬زبان جامعة بینالمللی انگلیسی است‪ .‬باید ‪9‬‬‫زبان بدانم تا بتوانم انسانی عادی باشم‪ .‬در این میان چه کسی باید این جریان را هدایت کند‪ .‬آنچه‬‫سخنرانان مطرح میکنند تنها در سطح کالم است‪ .‬چه کسی باید هدایت کند و راهنما باشد و مردم‬‫را به سمت درست سوق دهد؟‬‫پاسخ مهرآیین‪ :‬شما به صورت ساختاری مورد لطف خدا قرار گرفتید که هم ترکید‪ ،‬هم عربید‪ ،‬هم‬‫ایرانی هستید و هم باید در جهان امروز انگلیسی بدانید‪ .‬بزرگترین لطف تاریخ به جامعة ایران شده‬‫که در معرض این تنوع قرار گرفته است‪ ،‬منتها کسی قدر این موقعیت را متوجه نیست‪ .‬ما در یکی از‬‫‪Giorgio Agamben‬‬‫‪1‬‬‫بهترین شرایط تاریخیِ دوران خود هستیم‪ .‬کافی است این تنوع را به رسمیت بشناسیم؛ با دانستن و‬‫داشتن این چهارگانگی زبانی هم موجود متنوعی هستی‪ ،‬هم متکثری‪ ،‬هم اینکه به نظرم شهروند‬‫نیستی و انسانی‪ .‬گابریل مارسل در تعریف انسان جملة سادهای دارد «انسان بودن یعنی توانایی این‬‫را داشته باشی که دائما دیگران را تو خطاب کنی»‪ .‬و اولین نتیجة این ماجرا این است که خودت را‬‫هم «تو» خطاب خواهند کرد‪ .‬اگر شما ترکی و عربی و انگلیسی و فارسی را میدانید‪ ،‬یعنی میتوانید‬‫هر چهار تای این اقوام را «تو» خطاب کنید و با آنها گفتگو کنید‪ .‬به محضر آنها بروید و به محضر‬‫شما بیایند (البته با نسبتهای متفاوت دانش زبانی)‪ .‬و این است که ما انسان بودنمان را بارها برای‬‫یکدیگر تکرار میکنیم‪ .‬مشکل شما در جایی است که از قبل به من گفته شده دربارة آن سخن نگویم؛‬‫بنابراین از باز کردن مسأله معذورم‪.‬‬‫پرسش مجدد‪ :‬اآلن در این مملکت زنها ‪ 94‬سال تالش کردهاند مثل مردان باشند‪ ،‬اآلن از پس گذر‬‫این سالها متوجه شدهاند که مردان هم هیچ نیستند‪ .‬کسی را با لفظ «آقا» مورد خطاب قرار دادند‪.‬‬‫وقتی برگشت گفتند تو را با دیگری اشتباه گرفتهایم‪ .‬به گریه افتاد‪ .‬دلیل گریهاش را پرسیدند‪ ،‬گفت‬‫باالخره یک نفر ما را «آقا» خطاب کرد که او هم منکر شد؛ موضوع این است؛ پرسش اینجاست که‬‫ما چه کسی هستیم و چگونه هستیم؟ چه کسی باید این را به ما بگوید؛ اساتید دانشگاه‪ ،‬جامعه‬‫شناسان‪ ،‬مسئولین مملکتی‪...‬؟‬‫ادامه پاسخ‪ :‬شما همه اینها باش؛ هم مرد باش‪ ،‬هم زن باش‪ .‬من همواره گفتهام راه نجات ما پیوند‬‫میان جنوب و اصفهان است‪ .‬اگر مثال اصفهان را نماد عقالنیت اقتصادی بگیریم‪ ،‬منِ بوشهری نماد‬‫عشقم؛ چون من در جنوب گشودگیای در وجودم هست که در اصفهان نیست‪ .‬شما هم هر دو باش؛‬‫هم مرد باش و هم زن باش‪ ،‬چون بخش مهمی از وجود ما آغوش مادر ماست‪ .‬شما نیازی به هدایت‬‫شدن ندارید چرا که هدایت شده هستید! جهان این هدایت را برای شما ممکن کرده است‪ .‬چرا‬‫متوجه قدر جهان نیستید؟ ما در عصری هستیم که تمام لطف خداوند به جهان عارض شده اما مشکل‬‫اینجاست که یا یک تیپ نظام سیاسی است که این وضعیت را انکار میکند تا کلیت خاصِ خود را‬‫بسازد و میگوید آینه نزدِ من است‪ ،‬پس تو خود را در آینة من ببین؛ یا گروههای خردی مانند داعش‬‫پیدا میشوند که میگویند آینه نزد ماست‪ .‬مشکل اینهاست؛ این کلیتسازیهای دروغین و این‬‫ایدئولوژیهای دروغین است که تصور میکنند باید کلیت بسازند‪ .‬البته مکانیسم عمل این‬‫ایدئولوژیهای دروغین مبتنی بر روان ما در مرحلة امر خیالی است؛ یعنی روان ما گرایش عجیبی‬‫دارد به کلیت‪ .‬روان ما نمیتواند تکثر را بپذریرد اگرچه بسیار از تکثر سخن میگوید‪ .‬ما به شدت‬‫موجودات مستبدی هستیم؛ از نظر روانی مستبدیم‪ .‬از این روست که فمنیستی مانند «چودری»‬‫میگوید ظلم به زنان از اجتماع ممکن نمیشود‪ ،‬بلکه ظلم به زنان در آغازِ روان ما ممکن شده است؛‬‫چرا که اصوال روان ما عاشق مردانگی است‪ .‬روان ما چه زن و چه مرد‪ ،‬آینهمحور و خواهان کلیت‬‫است و قدرت تام میخواهد‪ .‬به همین دلیل است که زنان ما تمایل دارند شبیه مردان باشند‪ .‬این‬‫مشکل روانی ماست نه مشکل اجتماعی‪ .‬پس نسبتی هست میان روان ما با این ایدئولوژیها‪ .‬این‬‫فرآیند باید گسسته شود‪ .‬کجا امکان این گسست فراهم میشود؟ راهحل امثال کریستوا و رورتی در‬‫ادبیات است‪ .‬آگامبن راهحل را در گذشته میدانست‪،‬اما نه زنده کردن گذشته و گذشته پرستی‪.‬میگفت‬‫امید یعنی آنچه در عقب جا مانده است‪ .‬یعنی صداهای بسیاری در تاریخ بشر هست که شنیده نشده‪.‬‬‫بنابراین باید تاریخ را بخوانیم و از نو آن صداها را بشنویم و یکبار دیگر خود را بازخوانی کنیم‪ .‬یا‬‫در نمونة دیگری «بنیامین» میگفت‪« :‬امر ناتمام»‪ .‬بنیامین خود نیز زندگی ناتمامی داشت‪ .‬او عاشق امر‬‫ناتمام بود‪ .‬چرا؟ چون «ناتمامی بالقوگیِ آغازِ تازه است»‪ .‬راه ما این است که به گذشتة تاریخ خودمان‬‫برگردیم؛ مشروطه را بازخوانی کنیم؛ انقالب ایران را بازخوانی کنیم‪ .‬البته منظورم وجوه انسانی‬‫اینهاست در جایی که از شهروند به انسان گذر کرده است‪ .‬آن امیدها را دوباره زنده کنیم و وضعیت‬‫امروزمان را در آینة آن بازخوانی کنیم‪ .‬این امر ممکن هست‪ ،‬اما مشکل در ایدئولوژیهای کلیتساز‬‫است؛ چه از آن جنس ایدئولوژیها که مثال مرا تهدید کردهاند سخن نگویم که جمهوری اسالمی‬‫است چه از آن جنس که مثال در عملکرد داعش میبینیم و همین طور خودِ ماها در زندگی‬‫خانوادگیمان‪ .‬مگر ما در زندگی خانوادگی کم مستبدیم؟!‬‫‪ .2‬به نظرم مباحثی که آگامبن و مانند او طرح میکنند همه بر شانههای هایدگر سوار است‪ .‬زبان فقط‬‫امکان گفتگو نیست؛ ما میتوانیم با هم غذا بخوریم‪ ،‬با هم فوتبال بازی کنیم و ‪ ...‬در گفتگو هم زبان‬‫فقط ادبیات نیست و ما هم زبان را تنها برای ادبیات به کار نمیبریم‪ .‬ادبیات نوعی چرخیدن در واژه‬‫است در حالیکه زندگی خیلی به واژه نیاز ندارد‪ .‬زمانی هم که «دیالوگ میان فرهنگها» مطرح شد‪،‬‬‫دید یم دیالوگ ممکن نیست چون در دیالوگ با واژگان سر و کار داریم اما زندگی خیلی نیازی به‬‫واژه ندارد‪ .‬در اینجاست که ما دچار زبان میشویم؛ زبان هم نه فقط در آنجا که ‪ empathy‬دارد‪.‬‬‫زبان چه در شکل فلسفی چه ادبی و چه در شکل موسیقایی با عناصر سرکوب همراه است‪ .‬آغاز‬‫زندگی چندان به زبان نیاز ندارد‪ .‬اینها فرمهای روابط وجودی انسان است که لزوما به زبان و ادبیات‬‫نیاز ندارد‪...‬‬‫پاسخ‪ :‬آقای دکتر نکته همینجاست که اتفاقا اینها که برشمردید ادبیات است؛ اساسا فرق ادبیات با‬‫فلسفه در همین جاست‪ .‬ادبیات زندگی است و تنها بحثِ کالم نیست‪ .‬شما وقتی داستان میخوانید‪،‬‬‫درواقع زندگی را میخوانید‪ .‬نکتة دیگر اینکه اتفاقا آگامبن به شدت ضدهایدگر است و اصال‬‫هایدگری نیست‪ .‬چرا؟ زیرا هر گونه هستیشناسی که مبتنی بر امر متعالیِ واحد و یکدست استوار‬‫باشد‪ ،‬اصوال هستیشناسی ضدمدرنی است‪ .‬امثال آگامبن مدافعان تکثرند نه مدافعان وحدت‪ ،‬اما‬‫هایدگر و همینطور هگل در نهایت به وحدت بازمیگردند‪.‬‬‫اما نکتهای که در مورد ادبیات مطرح کردید‪ ،‬در پاسخ باید بگویم ادبیات یعنی زندگی و زندگی یعنی‬‫ادبیات‪ .‬این دو یکی هستند‪ .‬گرایش من در جامعهشناسی مبتنی بر پدیدارشناسی است و اصوال معتقدم‬‫زندگی یعنی همین امور روزمره مانند غذا خوردن و ‪ ..‬که پیشتر اشاره کردم مدیتیشن دنیای امروز‬‫است‪ .‬ادبیات ساحت نمادینی است که به باالترین سطح ممکن‪ ،‬زندگی را در زبان ممکن میکند؛‬‫باالترین سطحِ ممکن‪ .‬فلسفه زندگی را در زبان ممکن نمیکند‪.‬‬‫ادامه پرسش‪ ... :‬اآلن بحث من قومی و فلسفی است‪ .‬بسیاری کسان سعی کردهاند از هایدگر عبور‬‫کنند اما نتوانستهاند؛ همانطور که فوکو تالش میکرد با هگل مبارزه کند اما در نهایت گفت من هر‬‫بار که هگل را رها میکنم از پنجره باز میگردد‪ . .‬بحث من در حال حاضر سخن گفتن از آگامبن و‬‫دیدگاه آگامبن نیست و نمیخواهم بگویم آگامبن مهم هست یا نه‪ .‬بحث این است که ما پرسشهای‬‫خودمان را با متنهای اصلی گره بزنیم و به تدریج ورژنهایی از آگامبن ایرانی داشته باشیم؛ مثال‬‫آقای مهرآیین آگامبن ایرانی باشد‪ .‬یا مثال من روایت هگلی یا کانتی ایرانی داشته باشم‪.‬‬‫ادامة پاسخ‪ :‬دقیقا مسألة من همینجاست آقای دکتر‪ .‬من نمیخواهم شهروند ایران باشم‪ .‬میخواهم‬‫انسان باشم‪ .‬چرا شما دوباره به مفهوم ایرانی و شهروند و زبان فارسی باز میگردید؟ جهان امروز‬‫دیگر جهان سخن گفتن از این امور نیست‪ .‬جهان امروز جهان انسان است‪ .‬کشتن یک آمریکایی یا‬‫یک افغانی برای من به همان اندازه دردناک است که کشتن یک بوشهری همشهری خودم‪ .‬نیازی‬‫نیست آگامبن ایرانی بسازیم‪ .‬مهم این است که در همینجا در باب آگامبن گفتوگو کنیم‪ .‬نیازی‬‫نیست حتما در ایتالیا باشیم تا از او سخن بگوییم‪ .‬در همینجا هم از آگامبن سخن میگویم‪ ،‬هم از‬‫مولوی و مشکلی هم وجود ندارد‪ .‬همانطور که آگامبن برای احیای فلسفه خود به عصر مسیحیت باز‬‫می گردد؛ چون معتقد است یکی از منابع غنی فلسفة دنیای غرب دنیای مسیحیت است‪ .‬ما هم به‬‫جای اینکه انتخاب کنیم دربارة محله خود سخن بگوییم یا دربارة فرانسه؛ از هر دو سخن بگوییم اگر‬‫توان داریم‪ .‬مشکل ما فراتر از اینهاست؛ چرا که دچار نوعی خودبینی عجیب هم هستیم‪ .‬ما در سطح‬‫کالس اول فلسفه نیستیم‪ ،‬اما میخواهیم همه را انکار کنیم و فلسفة خاص خود را بسازیم‪ .‬کدام‬‫فلسفه آقای دکتر؟ کدام اندیشه؟ چرا مفهومی دروغین از هویت ایرانی ساختهایم؟ مدام از فلسفه‬‫ایرانی – اسالمی سخن میگوییم‪ .‬من بارها گفتهام اگر کسی یک گزاره به من بگوید که بتواند ادعا‬‫کند از فلسفة اسالمی یا جامعهشناسی ایرانی است‪ ،‬من یک قبر میکَنَم و خودم را دفن میکنم؛ حتی‬‫فقط یک گزاره‪ .‬پس بهتر است حاال که ارتباطی ایجاد شده‪ ،‬حاال که جهان‪ ،‬جهان ارتباط و نزدیکی‬‫است‪ ،‬جهان انسان بودن است نه شهروند بودن‪ .‬حاال که به لطف خدا یا به لطف تاریخ یا به لطف‬‫طبیعت یا هر چیز دیگر‪ ،‬در پسِ جهانی بزرگ قرار گرفتهایم که نامش «غرب» است‪ .‬باز به لطف خدا‬‫یا به لطف طبیعت در پسِ فرهنگی بزرگ قرار گرفتهایم که نامش «اسالم» است و حاال که پایان این‬‫دو شده آغاز ما‪ .‬اینها خدمات خوبی به ما میدهند و حال که بر سر این سفره نشستهایم‪ ،‬از این سفره‬‫بخوریم‪ .‬من اینقدر که در درونم با هایده و شریعتی بزرگ شدهام‪ ،‬همانقدر هم با کریستوا و آگامبن‬‫بزرگ شدهام و بسط وجودی پیدا کردهام‪ .‬دلیلی وجود ندارد که عاشق خاک بوشهر باشم‪ .‬من ‪11‬‬‫ساله بودم که به تهران آمدم و در ‪ 29‬سال گذشته ‪ 14‬ساعت هم با پدرم سخن نگفتهام‪ ،‬ولی صدها‬‫ساعت با دانشجویانم سخن گفتهام‪ .‬چرا باید غصه پدرم را بخورم؟ پدرم در درون من است‪ .‬اآلن‬‫امکان گفتگو با دانشجویم را دارم‪ .‬نمیدانم چرا انکار میکنیم؟ اآلن امکان خوبی برای گفتگوی‬‫انسانی فراهم شده است؛ هم درونی و هم بیرونی‪ .‬این گفتمانهای استبدادی هویت ملی‪ ،‬زبان ملی‪،‬‬‫شخصیت ملی و ‪ ..‬را کنار بگذاریم‪ ،‬چون اینها دشمنی و خشونت ساخته است‪ .‬صلح در مقابل جنگ‬‫نیست آقای دکتر‪ .‬بگذارید اندکی به سمت بودیسم و نگاه آسیای شرقی برویم؛ صلح یعنی «گفتگو‬‫در درون»‪ .‬صلح برای این نیست که کسی با من نجنگد‪ ،‬برای این است که من بتوانم بیدغدغه بنشینم‬‫و از زندگی لذت ببرم‪ .‬صلح یعنی آشتیِ درون‪ .‬قرار نیست با تمام دنیا در ارتباط باشم‪ .‬با همین‬‫حداقلها جهان بزرگی برای خودم ساختهام‪ .‬باغِ برونِ ما خرابه است‪ ،‬حداقل در عالم گفتوگو باغِ‬‫درون را آباد کنیم‪ .‬همان جملة آقای ملکیان را میگویم و بحث را تمام میکنم؛ اگر کلِ آثار فرهنگی‬‫خراب شود‪ ،‬برای من در مقایسه با سیلی خوردن یک انسان مهم نیست‪ .‬از نظر من سیلی خوردن آن‬‫انسان مهم است نه خراب شدن آن آثار؛ مگر اینکه آن آثار بتوانند مانع از سیلی خوردن آن فرد شوند‪.‬‬‫از این رو سخنم این است که باید از شهروند به انسان گذر کنیم‪.‬‬