‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﻰ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‬‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه‪:‬‬‫ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫ﻧﺎﺷﺮ ﭼﺎﭘﯽ‪:‬‬‫ﺟﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ‬‫ﻧﺎﺷﺮ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت راﯾﺎﻧﻪ اي ﻗﺎﺋﻤﯿﻪ اﺻﻔﻬﺎن‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 5‬از ‪316‬‬‫ﻓ ﻬ ﺮﺳ ﺖ‬‫ﻓ ﻬ ﺮﺳ ﺖ‬‫‪5‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫‪20‬‬‫ﻣ ﺸ ﺨ ﺼ ﺎ ت ﮐﺘ ﺎ ب‬‫‪20‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺆﻟ ﻒ‬‫‪20‬‬‫زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﺆﻟ ﻒ‬‫‪20‬‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ‬‫‪24‬‬‫اﺷﺎرة‬‫‪24‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫‪24‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ‬‫‪24‬‬‫رّدﯾﻪ ﻫﺎي ﺗﺤﻔﻪ‬‫‪26‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار‬‫‪28‬‬‫اﺷﺎرة‬‫‪28‬‬‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻧﺴﺨﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ‬‫‪28‬‬‫‪ -2‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺤﺚ و ﺳﺒﮏ اﺳﺘﺪﻻل‬‫‪30‬‬‫‪ -3‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ‬‫‪31‬‬‫‪ -4‬رﻋﺎﯾﺖ آداب ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ‬‫‪31‬‬‫‪ -5‬ﺷﯿﻮه رّد ﮐﺮدن‬‫‪32‬‬‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪34‬‬‫‪ -1‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻤﯽ‬‫‪34‬‬‫‪ -2‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬‫‪34‬‬‫‪ -3‬ﺑﻌﺪ دﯾﻨﯽ‬‫‪34‬‬‫‪ -4‬ﺑﻌﺪ اﺧﻼص‬‫‪35‬‬‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﻗﺘﺪا‬‫‪35‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 6‬از ‪316‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪36‬‬‫ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫‪37‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ )ﻗﺴﻢ ﺳﻨﺪ(‬‫‪37‬‬‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﺎﺷﺮ‬‫‪37‬‬‫ﺳﺮآﻏﺎز ﺳﺨﻦ‬‫‪37‬‬‫رواﯾﺖ ﮐﺮدن ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را از ﻃﺮﯾﻖ زﯾﺪ اﺑﻦ ارﻗﻢ‬‫‪38‬‬‫ﺟﻮاب ﻣﺆﻟ ﻒ ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ‬‫‪40‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪40‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت راوﯾﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ از ﻗﺮن دوم ﺗﺎ ﻗﺮن ﺳﯿﺰدﻫﻢ‬‫‪42‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪42‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن دوم‬‫‪45‬‬‫‪ -1‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق اﻟﺜﻮري‬‫‪45‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪45‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق ﺛﻮري‬‫‪46‬‬‫‪ -2‬أﻣﺎ رواﯾﺖ رﮐﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠﮥ اﻟﻔﺰاري أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫‪46‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪47‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ رﮐﯿﻦ ﺑﻦ رﺑﯿﻊ ﻓﺰاري‬‫‪47‬‬‫‪ -3‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫‪48‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪48‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺗﯿﻤﯽ‬‫‪48‬‬‫‪ -4‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻣﯿﺴﺮة اﻟﻌﺮزﻣﯽ‬‫‪49‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪49‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻌﺮزﻣﯽ‬‫‪49‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪49‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﻓﺎﺋﺪة ﺟﻠﯿﻠﮥ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﺘﺤﺪﯾﺚ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 7‬از ‪316‬‬‫‪49‬‬‫‪ -5‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻻﺳﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﻋﻤﺶ‬‫‪52‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪52‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان أﻋﻤﺶ‬‫‪52‬‬‫‪ -6‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﺪﻧﯽ‬‫‪59‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪59‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر ﻣﺪﻧﯽ‬‫‪59‬‬‫‪ -7‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ أﺑﻮ ﯾﻮﺳ ﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫‪62‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪63‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺳﺒﯿﻌﯽ‬‫‪63‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪63‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻻ ﻋﺒﺮة ﺑﻘﻮل ﻣﻦ ﻟﯿﻨﻪ ﻓﻘﺪ اﺣﺘﺞ ﺑﻪ اﻟﺸﯿﺨﺎن‬‫‪63‬‬‫‪ -8‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﮥ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺴﻌﻮدي‬‫‪65‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪65‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﮐﻮﻓﯽ ﻣﺴﻌﻮدي‬‫‪65‬‬‫‪ -9‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼﺮف اﻟﯿﺎﻣﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫‪66‬‬‫‪ -10‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ وﺿﺎح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺸﮑﺮّي اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﺒﺰاز‬‫‪67‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪67‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ وﺿﺎح ﯾﺸﮑﺮي‬‫‪67‬‬‫‪ -11‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿﯽ‬‫‪69‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪69‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷﺮﯾﮏ ﻗﺎﺿﯽ ﺳﻨﺎﻧﯽ‬‫‪69‬‬‫‪ -12‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‬‫‪72‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪72‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 8‬از ‪316‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ‬‫‪72‬‬‫‪ -13‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻗﺮط اﻟﻀﺒﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫‪73‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪73‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺿﺒﯽ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‬‫‪73‬‬‫‪ -14‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﺸﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ اﻻﺳﺪي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻠﯿﻪ‬‫‪75‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪75‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺼﺮي‬‫‪75‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪75‬‬‫ﺷﺮب اﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ اﻟﻨﺒﯿﺬ‬‫‪78‬‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ ﯾﺸﺮب اﻟﻨﺒﯿﺬ ﺗﺪﯾﻨﺎ!‬‫‪78‬‬‫‪ -15‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان اﻟﻀﺒﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫‪79‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪79‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﺿﺒﯽ‬‫‪79‬‬‫‪ -16‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‬‫‪80‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪81‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﻫﻤﺪاﻧﯽ‬‫‪81‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﺳﻮم‬‫‪82‬‬‫‪ -17‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي‬‫‪82‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪82‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ زﺑﯿﺮي ﺣﺒﺎل‬‫‪82‬‬‫‪ -18‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﻘﺪي‬‫‪83‬‬‫‪ -19‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان اﻟﺸﺎﻣﯽ‬‫‪85‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪85‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺷﺎذان ﺷﺎﻣﯽ‬‫‪86‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 9‬از ‪316‬‬‫‪ -20‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫‪86‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪87‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﺷﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫‪87‬‬‫‪ -21‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫‪87‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪87‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﻫﺎﺷﻤﯽ ﺑﻐﺪادي‬‫‪88‬‬‫‪ -22‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﺰﻫﺮي اﻟﺒﺼﺮي‬‫‪89‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪89‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ زﻫﺮي ﮐﺎﺗﺐ واﻗﺪي‬‫‪89‬‬‫‪ -23‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺧﻠ ﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺴﻨﺪي‬‫‪91‬‬‫‪ -24‬اﻣﺎ رواﯾﺖ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷﺪاد‪ ،‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‬‫‪92‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪92‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﻧﺴﺎﺋﯽ‬‫‪92‬‬‫‪ -25‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟﻔﻼس أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺒﻐﻮي‬‫‪95‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪95‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﻓﻼس ﺑﻐﻮي‬‫‪95‬‬‫‪ -26‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻌﺒﺴﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ‬‫‪96‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪96‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ ﻋﯿﺴﯽ ﮐﻮﻓﯽ‬‫‪96‬‬‫‪ -27‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺑﻦ اﻟﺮﯾﺎن اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ‬‫‪98‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪98‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺑﻦ رﯾﺎن ﻫﺎﺷﻤﯽ‬‫‪98‬‬‫‪ -28‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‬‫‪99‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪99‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 10‬از ‪316‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﺣﻨﻈﻠﯽ‬‫‪100‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪100‬‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮ راﻫﻮﯾﻪ و ﻣﻌﻨﯽ »وﯾﻪ« اﻟﻔﺎرﺳﯿﮥ اﻟّﺘﯽ ﻓﯽ آﺧﺮ ﺑﻌﺾ اﻻﺳﻤﺎء‬‫‪100‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﺧﻠ ﻒ اﻟﻮﻋﺪ ﺛﻠﺚ اﻟﻨﻔﺎق‬‫‪101‬‬‫ﺣﮑﺎﯾﮥ ﻟﻄﯿﻔﮥ ﻓﯽ ﺳﻠﻮك اﻟﻌﻠﻤﺎء و اﻻﻣﺮاء‬‫‪103‬‬‫وﻓﺎت اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻣﺪة ﻋﻤﺮه‬‫‪104‬‬‫‪ -29‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ وﻫﺒﺎن ﺑﻦ ﺑﻘﯿﮥ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻮاﺳﻄﯽ‬‫‪106‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪106‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ وﻫﺐ ﺑﻦ ﺑﻘﯿﻪ واﺳﻄﯽ‬‫‪106‬‬‫‪ -30‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫‪107‬‬‫‪ -31‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر اﻟﻨﺎﺟﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻮّﺷﺎء‬‫‪109‬‬‫‪ -32‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﮑﺸﯽ‬‫‪110‬‬‫‪ -33‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺮواﺟﻨﯽ اﻻﺳﺪي‬‫‪114‬‬‫‪ -34‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ‬‫‪115‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪115‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺟﻬﻀﻤﯽ‬‫‪115‬‬‫‪ -35‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻌﻨﺰي‬‫‪117‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪117‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺜﻨﯽ ﻋﻨﺰي‬‫‪117‬‬‫‪ -36‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟﺪارﻣﯽ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي‬‫‪118‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪118‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ دارﻣﯽ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪي‬‫‪119‬‬‫‪ -37‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫‪125‬‬‫‪ -38‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫‪127‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 11‬از ‪316‬‬‫‪127‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻟﻢ ﯾﻤﮑﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﺑﻌﺪ اﻟﻮﺣﺸﮥ ﺑﯿﻨﻪ؟؟؟ و ﺑﯿﻦ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﺗﺮك اﻟّﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻓﺮوي ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﻘﺪار ﺛﻠﺜﯿﻦ ﻣﻮﺿﻌﺎ و ﻟﻢ ﯾﺼﺮح ﺑﺎﺳﻤﻪ ‪128‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﯾﻘﻊ ﻟﻠﺒﺨﺎري اﻟﻐﻠﻂ ﻓﯽ أﻫﻞ اﻟﺸﺎم و ﯾﻈﻦ اﻟﻮاﺣﺪ اﺛﻨﯿﻦ و ﯾﻔﻀﻞ ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻘﻠﮥ اﻟﻐﻠﻂ‬‫‪129‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« اﯾﺮاد ﻣﺴﻠﻢ أﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﺑﺎﻟﺘﻔﺮﯾﻖ و ﺟﺮﺋﺘﻪ ﻓﯽ ﺗﺮك ﻧﺴﺒﺘﻬﺎ إﻟﯿﻪ‬‫‪132‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪132‬‬‫وﻓﺎت ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺴﺒﺐ اﮐﺜﺎر در ﺧﻮردن ﺧﺮﻣﺎ!‬‫‪135‬‬‫‪ -39‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‬‫‪138‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪138‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻗﺰوﯾﻨﯽ‬‫‪138‬‬‫‪ -40‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ داود ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺷﻌﺚ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫‪139‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪139‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ داود ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫‪139‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪139‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﯾﮑﻔﯽ اﻻﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‬‫‪139‬‬‫أوﻻد اﻻﻣﺮاء و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﺳﻮاء‬‫‪143‬‬‫ﮐﻼم ﻟﻄﯿ ﻒ ﻓﯽ ﺗﺸﺒﯿﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس و اﻗﺘﺪاﺋﻪ ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‬‫‪143‬‬‫‪ -41‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻗﻼﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺮﻗﺎﺷﯽ اﻟﺒﺼﺮي‬‫‪152‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪152‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻗﻼﺑﻪ رﻗﺎﺷﯽ ﺑﺼﺮي‬‫‪152‬‬‫‪ -42‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮام ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‬‫‪154‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪154‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮام رﯾﺎﺣﯽ‬‫‪154‬‬‫‪ -43‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﺳﻮرة اﻟﺘﺮﻣﺬي‬‫‪154‬‬‫‪ -44‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻻﻣﻮي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ‬‫‪155‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 12‬از ‪316‬‬‫‪ -45‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣﺬي‬‫‪158‬‬‫‪ -46‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫‪160‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪160‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ ﻧﺒﯿﻞ ﺷﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫‪161‬‬‫‪ -47‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫‪162‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪162‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‬‫‪162‬‬‫‪ -48‬أﻣﺎ اﺛﺒﺎت أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺜﻌﻠﺐ‬‫‪163‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪163‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ ﺑﻐﺪادي‬‫‪163‬‬‫‪ -49‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒﺰار‬‫‪164‬‬‫‪ -50‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻘﺒﺎﻧﯽ‬‫‪164‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪164‬‬‫در اﺛﺒﺎت ﺗﻮﺛﯿﻖ اﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻗﺒﺎﻧﯽ‬‫‪165‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم‬‫‪165‬‬‫‪ -51‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‬‫‪165‬‬‫‪ -52‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‬‫‪167‬‬‫‪ -53‬اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي‬‫‪168‬‬‫‪ -54‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﺸﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻷﻧﺼﺎري اﻟﺪوﻻﺑﯽ‬‫‪169‬‬‫‪ -55‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‬‫‪171‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪171‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻟﻤﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ أﻇﻬﺮ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﺻﺤﺎﺑﻪ اﻟﺸﻤﺎﺗﮥ ﺑﻮﻓﺎﺗﻪ ﺟﻬﻼ ﻣﻨﻬﻢ و ﺳﺌﻠﻮه ﻋﻤﻞ ﺿﯿﺎﻓﮥ ﻓﻌﻤﻠﻬﺎ‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻟﻌﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻼﻣﯿﮥ‬‫‪173‬‬‫‪ -56‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫‪179‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 13‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪179‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﻏﻨﺪي‬‫‪180‬‬‫‪ -57‬أﻣﺎ رواﯾﮥ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺛّﻢ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‬‫‪180‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪181‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري اﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‬‫‪181‬‬‫ﺗﻘﺒﯿﻞ اﺋﻤﮥ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻋﺘﺒﮥ ﻣﺸﻬﺪ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق‬‫‪182‬‬‫‪ -58‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﻐﻮي‬‫‪187‬‬‫‪ -59‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‬‫‪188‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪188‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‬‫‪189‬‬‫‪ -61‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻀﺒﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‬‫‪190‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪190‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ ﺿﺒﯽ‬‫‪191‬‬‫‪ -62‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻘﺪه‬‫‪192‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪192‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺳﺠﺰي‬‫‪194‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪195‬‬‫ﺛﺮوة دﻋﻠﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻄﺎﺋﻠﮥ‬‫‪195‬‬‫‪ -64‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺠﻌﺎﺑﯽ‬‫‪196‬‬‫‪ -65‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‬‫‪197‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪197‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻃﺒﺮاﻧﯽ‬‫‪201‬‬‫‪ -66‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‬‫‪202‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪202‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 14‬از ‪316‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﻄﯿﻌﯽ‬‫‪203‬‬‫‪ -67‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻻزﻫﺮي اﻟﻠﻐﻮي‬‫‪203‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪203‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ازﻫﺮي ﻟﻐﻮي‬‫‪204‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪204‬‬‫ﻓﯽ ﺑﯿﺎن اﺣﻮال اﻟﻘﺮاﻣﮥ‬‫‪205‬‬‫‪ -68‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫‪207‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪207‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻐﺪادي‬‫‪207‬‬‫‪ -69‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‬‫‪208‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪208‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ دارﻗﻄﻨﯽ‬‫‪209‬‬‫‪ -70‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ‬‫‪210‬‬‫‪ -71‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود اﻟﺒﻐﺪادي‬‫‪211‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﭘﻨﺠﻢ‬‫‪211‬‬‫‪ -72‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫‪212‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪212‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﮐﻢ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺴﺘﺪرك‬‫‪212‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪212‬‬‫ﻓﯽ ﺑﯿﺎن اﺻﻄﻼﺣﺎت اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‬‫‪214‬‬‫‪ -73‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟﺨﺮﮐﻮﺷﯽ‬‫‪215‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪215‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﺧﺮﮐﻮﺷﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫‪215‬‬‫‪ -74‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‬‫‪216‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 15‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪216‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺛﻌﻠﺒﯽ ﻣﻔﺴﺮ‬‫‪217‬‬‫‪ -75‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‬‫‪217‬‬‫‪ -76‬أﻣﺎ اﺛﺒﺎت أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠﺒﺎر اﻟﻌﺘﺒﯽ‬‫‪223‬‬‫‪ -77‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‬‫‪224‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪224‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﯿﻬﻘﯽ‬‫‪225‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪225‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« اﻟﻨﻘﻞ ﻋﻦ وﻟﺪ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ و ﺗﻠﻘﯿﺒﻪ ﺑﺸﯿﺦ اﻟﻘﻀﺎة‬‫‪226‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻦ ﻋﻤﺮان اﺑﻦ ﺣﻄﺎن اﻟﺨﺎرﺟﯽ‬‫‪226‬‬‫‪ -78‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻏﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﺸﺮان‬‫‪227‬‬‫‪ -79‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳ ﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ اﻟﻨﻤﺮي اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‬‫‪227‬‬‫‪ -80‬اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫‪229‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪229‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺧﻄﯿﺐ ﺑﻐﺪادي‬‫‪230‬‬‫‪ -81‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻐﻨﺪﺟﺎﻧﯽ‬‫‪233‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪233‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻏﻨﺪﺟﺎﻧﯽ‬‫‪234‬‬‫‪ -82‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﺠﻼﺑﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ‬‫‪234‬‬‫‪ -83‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻻزدي اﻟﺤﻤﯿﺪي‬‫‪236‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪236‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﻤﯿﺪي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺠﻤﻊ«‬‫‪236‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪236‬‬‫ﻏﻠﻂ اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ ﻓﯽ وﻓﺎة اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻓﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻻﻧﺴﺎب‬‫‪237‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 16‬از ‪316‬‬‫‪ -84‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫‪245‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪245‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫‪245‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﺷﺸﻢ‬‫‪246‬‬‫‪ -85‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‬‫‪246‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪246‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﯿﻬﻘﯽ‬‫‪246‬‬‫‪ -86‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ‬‫‪247‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪247‬‬‫ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ‬‫‪247‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ‬‫‪248‬‬‫‪ -87‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺷﺠﺎع ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷﻬﺮدار ﺑﻦ ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﻓﻨﺎﺧﺴﺮو اﻟﺪﯾﻠﻤﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‬‫‪253‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪253‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺜﯿﺮه ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺴﻨﻪ ﺑﻐﻮي‬‫‪254‬‬‫‪ -88‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻤﺤﯿﯽ اﻟﺴﻨﮥ‬‫‪255‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪255‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺜﯿﺮه ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺴﻨﻪ ﺑﻐﻮي‬‫‪256‬‬‫‪ -89‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ رزﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻌﺒﺪري‬‫‪256‬‬‫‪ -90‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻻﻧﻤﺎﻃﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫‪257‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪257‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت اﻧﻤﺎﻃﯽ ﺑﻐﺪادي‬‫‪257‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪257‬‬‫وﻓﯿﺎت ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻻﻋﻼم ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪538‬‬‫‪258‬‬‫‪ -91‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻗﺎﺿﯽ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‬‫‪258‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 17‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪258‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻗﺎﺿﯽ ﻋﯿﺎض ﯾﺤﺼﺒﯽ‬‫‪259‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪259‬‬‫»ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺘﺎرﯾﺦ« ﻟﻠﻘﺎﺿﯽ اﻟّﺬي أرﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺆﻟﻔﺎت‬‫‪260‬‬‫و ﻟﻪ ﻣﻦ اﺑﯿﺎت‪:‬‬‫‪263‬‬‫‪ -92‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺎﺻﻤﯽ‬‫‪269‬‬‫‪ -93‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾﺪ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم‬‫‪270‬‬‫‪ -94‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‬‫‪272‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪272‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ دﻣﺸﻘﯽ‬‫‪272‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪272‬‬‫ﻋﺪد ﺷﯿﻮخ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ‪ 1300‬ﺷﯿﺦ و ﻧﯿ ﻒ و‪ .‬اﻣﺮأة‬‫‪273‬‬‫‪ -95‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‬‫‪275‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪275‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺪﯾﻨﯽ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‬‫‪276‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪276‬‬‫در ﺑﯿﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﻣﺪﯾﻨﯽ ﺑﭽﻨﺪ ﺷﻬﺮ‬‫‪280‬‬‫‪ -96‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس اﻟﺮازي‬‫‪281‬‬‫‪ -97‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺳﺮاج اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻻوﺷﯽ اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ‬‫‪282‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪282‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﺮاج اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اوﺷﯽ‬‫‪282‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ‬‫‪283‬‬‫‪ -98‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح أﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠ ﻒ اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‬‫‪283‬‬‫‪ -99‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري‬‫‪285‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 18‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪285‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺠﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري‬‫‪286‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪286‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺠﺪ اﻟﺪﯾﻦ از »ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ‬‫‪286‬‬‫‪ -100‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺮازي‬‫‪287‬‬‫‪ -101‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺧﻀﺮ اﻟﺠﻨﺎﺑﺬي اﻟﺒﻐﺪادي‬‫‪290‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪290‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﺧﻀﺮ اﻟﺠﻨﺎﺑﺬي‬‫‪290‬‬‫‪ -102‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري‬‫‪292‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪292‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ‬‫‪292‬‬‫‪ -103‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺿﯿﺎء اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ‬‫‪293‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪293‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ ﻓﯽ ﺷﺄن ﻓﺎﻃﻤﮥ اﻟﺰﻫﺮاء ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ اﻟﺴﻼم‬‫‪294‬‬‫‪ -104‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر‬‫‪295‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪295‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر‬‫‪295‬‬‫‪ -105‬أﻣﺎ رواﯾﺖ رﺿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺼﻐﺎﻧﯽ‬‫‪297‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪297‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ رﺿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺿﻐﺎﻧﯽ‬‫‪297‬‬‫‪ -106‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻨﺼﯿﺒﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫‪301‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪301‬‬‫ﺗﺠﻠﯿﻞ ﮔﻨﺠﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ و دﯾﮕﺮان از ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ‬‫‪301‬‬‫‪ -107‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﯾﻮﺳ ﻒ ﺑﻦ ﻗﺰﻏﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺴﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‬‫‪303‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 19‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪303‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‬‫‪304‬‬‫‪ -108‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳ ﻒ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﮑﻨﺠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫‪304‬‬‫‪ -109‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻻﺑﯿﻮردي ]‪ [1‬اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫‪306‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪306‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ أﺑﯿﻮردي‬‫‪306‬‬‫‪ -110‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﻨﻮوي‬‫‪307‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪307‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻧﻮوي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ‬‫‪308‬‬‫‪ -111‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻄﺒﺮي اﻟﻤﮑﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫‪312‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪312‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ ﻃﺒﺮي‬‫‪312‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫‪313‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 20‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺸﺨﺼﺎت ﮐﺘﺎب‬‫ﺳﺮﺷـﻨﺎﺳﻪ ‪ :‬ﮐﻨﺘﻮري ﺣﺎﻣﺪﺣﺴـﯿﻦﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪﻗﻠﯽ ‪1246 - 1306‬ق ﺷـﺎرح ﻋﻨﻮان و ﻧـﺎم ﭘﺪﯾـﺪآور ‪ :‬ﻋﺒﻘـﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﺛﺒﺎت اﻣﺎﻣﻪ اﻻﺋﻤﻪ‬‫اﻻﻃﻬـﺎر‪ /‬ﺗﺎﻟﯿﻒ ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼمرﺿﺎﺑﻦ ﻋﻠﯽاﮐﺒﺮ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻣﺸـﺨﺼﺎت ﻧﺸـﺮ ‪ :‬ﻗﻢ‬‫اﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ ‪1416‬ق = ‪.1374 -‬‬‫ﻓﺮوﺳﺖ ‪) :‬ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﻪ ﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﺑﻘﻢ اﻟﻤﺸﺮﻓﻪ‪(801‬‬‫ﺷﺎﺑﮏ ‪ :‬ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪ (1‬؛ ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪(1‬‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘـﺎب ﺣﺎﺿـﺮ ردﯾـﻪاي و ﺷـﺮﺣﯽ اﺳـﺖ ﺑﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸـﺮﯾﻪ اﺛﺮ ﻋﺒـﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤـﺪ دﻫﻠـﻮي ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﻋﺮﺑﯽ‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘﺎﺑﻨـﺎﻣﻪ ﻋﻨـﻮان دﯾﮕﺮ ‪ :‬اﻟﺘﺤﻔـﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸــﺮﯾﻪ ﺷــﺮح ﻣﻮﺿـﻮع ‪ :‬دﻫﻠـﻮي ﻋﺒــﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤــﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ‬‫اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ‪ --‬ﻧﻘﺪ و ﺗﻔﺴﯿﺮ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﺷﯿﻌﻪ ‪ --‬دﻓﺎﻋﯿﻪﻫﺎ و ردﯾﻪﻫﺎ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬اﻣﺎﻣﺖ ‪ --‬اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬دﻫﻠﻮي ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ﺷﺮح‬‫ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ‪ ،‬ﻣﺼـﺤﺢ ﺷـﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪرﺳـﯿﻦ ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات اﺳـﻼﻣﯽ رده ﺑﻨﺪي‬‫ﮐﻨﮕﺮه ‪/BP212/5 :‬د‪9‬ت‪1374 30218‬‬‫رده ﺑﻨﺪي دﯾﻮﯾﯽ ‪297/417 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺘﺎﺑﺸﻨﺎﺳﯽ ﻣﻠﯽ ‪ :‬م‪3739-77‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺆﻟﻒ‬‫زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﺳﯿـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري از ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﻣﺘﮑّﻠﻤﺎن و ﻋﻈﯿﻢﺗﺮﯾﻦ ﻋﺎﻟﻤﺎن و از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺷـﯿﻌﻪ در اواﺋﻞ ﺳـﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي‬‫ﻗﻤﺮي در ﺑﻠﺪه ﻣﯿﺮه ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1246‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪.‬‬‫اﯾﺸـﺎن ﺗﻌﻠﯿﻢ را از ﺳﻦ ‪ 6‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺎ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﮑﺘﺒﺨﺎﻧﻪ و ﭘﯿﺶ ﺷـﯿﺨﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷـﯿﺦ ﮐﺮﻣﻌﻠﯽ ﺷـﺮوع ﮐﺮد‪ .‬اّﻣﺎ ﭘﺲ از ﻣـﺪت ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﭘـﺪر‬‫اﯾﺸﺎن ﺧﻮد ﻋﻬﺪهدار ﺗﻌﻠﯿﻢ وي ﮔﺮدﯾﺪ و ﺗﺎ ﺳﻦ ‪ 14‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﮐﺘﺐ ﻣﺘﺪاول اﺑﺘﺪاﺋﯽ را ﺑﻪ وي آﻣﻮﺧﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﺳﻦ ‪ 15‬ﺳﺎﻟﮕﯽ و ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺑﺮاي ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺗﺤﺼﯿﻼت ﺑﻪ ﺳﺮاغ اﺳﺎﺗﯿﺪ دﯾﮕﺮ رﻓﺖ‪.‬‬‫ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﺮﯾﺮي و دﯾﻮان ﻣﺘﻨﺒﯽ را ﻧﺰد ﻣﻮﻟﻮي ﺳﯿﺪ ﺑﺮﮐﺖ ﻋﻠﯽ و ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ را ﻧﺰد ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس ﺗﺴﺘﺮي ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻮم ﺷﺮﻋﯿﻪ‬‫را ﻧﺰد ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ و ﺑﺮادر اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ‪ -‬ﮐﻪ ﻫﺮ دو از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ ﺷﯿﻌﻪ‬‫در ﻫﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ -‬و ﻋﻠﻮم ﻋﻘﻠﯿﻪ را ﻧﺰد ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺧﻼﺻﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬‫در اﯾﻦ زﻣﺎن اﯾﺸﺎن ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﻫﺞ اﻟﺘﺪﻗﯿﻖ را ﮐﻪ از ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎت ﻋﺎﻟﯿﻪ اﺳـﺘﺎدش ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺑﻮد از اﯾﺸﺎن أﺧﺬ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺣﻮاﺷـﯽ وي ﺑﺮ آن‬‫ﮐﺘﺎب ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻋﻈﻤﺖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﻗﺪرت ﻧﻘﺪ اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﯾﺸﺎن ﭘﺲ از ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﺳﺎل ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﺑﻪ أﻣﺮ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﭘﮋوﻫﺶ ﭘﺮداﺧﺖ و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ ﺗﺼـﺤﯿﺢ و ﻧﻘﺪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﭘﺪر‬‫ﺑﺰرﮔﻮارش ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺣﯿﺪرﯾﻪ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﺗﻘّﯿﻪ و ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل را ﺻﺮف ﺗﺼﺤﯿﺢ و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 21‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﺎرات اﯾﻦ ﮐﺘﺐ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ‪ -‬ﮐﻪ رّدﯾﻪاي ﺑﺮ ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﺑﻮد‪ -‬ﺑﺎ اﺻﻮل ﮐﺘﺐ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮐﺮد‪.‬‬‫ﻫﻨﻮز از اﯾﻦ ﮐﺎر ﻓﺎرغ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ﺗﻮﺳﻂ ﯾﮑﯽ از ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي در رّد ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺎ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت ﻓﺮاوان ﻧﺸـﺮ و ﮔﺴﺘﺮش ﯾﺎﻓﺖ ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﮐﻪ ﻋﺮﺻﻪ ﺑﺮ ﻋﻮام و ﺧﻮاص از ﺷﯿﻌﻪ ﺗﻨﮓ ﺷﺪ‪ .‬از ﯾﮏ ﻃﺮف ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﻣﺪﻋﯽ‬‫ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﻗﺎدر ﺑﺮ ﺟﻮاب ﻣﻄﺎﻟﺐ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮔﻔﺖ اﮔﺮ اوﻟﯿﻦ و آﺧﺮﯾﻦ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ‬‫ﺟﻮاب ﮐﺘـﺎب ﻣﺮا ﺑﻨﻮﯾﺴـﻨﺪ و از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤـﺎء ﺑﺰرگ ﺷـﯿﻌﻪ ﻫﻨـﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس‬‫ﺗﺴﺘﺮي و دﯾﮕﺮ أﻋﻼم ﺑﻪ ﺳـﺒﺐ اوﺿﺎع ﺧﺎص ﺳـﻠﻄﻨﺖ و ﻣﻼﺣﻈﺎت دﯾﮕﺮ اﻣﮑﺎن ﺟﻮاب دادن را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴـﯿﻦ وارد ﻣﯿـﺪان ﺷـﺪ و در ﻓﺎﺻـﻠﻪ ﺷـﺶ ﻣـﺎه ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻹﻓﺤﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم را ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ‬‫ﺣﯿﺮت ﻋﻠﻤﺎء ﺣﺘﯽ اﺳﺎﺗﯿﺪ اﯾﺸﺎن ﮔﺸـﺘﻪ و ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده آﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﺸﺮ آن ﭼﻨﺎن ﺿﺮﺑﻪاي ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ وارد ﮐﺮد ﮐﻪ ﻫﯿﭽﯿﮏ از‬‫آﻧـﺎن ﺣﺘﯽ ﺧﻮد ﻣﺆﻟﻒ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼـم ﭘﺲ از ﺳﺎﻟﻬـﺎ ﺗﻼش و ﮐﻤﮏ ﮔﺮﻓﺘﻦ از واﻟﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ و ﺑﺮﮔﺰاري اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻋﻬـﺪه‬‫ﺟﻮاب آن ﺑﺮﻧﯿﺎﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ از آن ﺑﻪ ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳـﭙﺲ ﻣﺸـﻐﻮل ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷـﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ آﺧﺮ ﻋﻤﺮ در اﻣﺮ‬‫ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺼﻨﯿﻒ آن ﻫّﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ‪.‬‬‫در ﺳـﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق ﻋـﺎزم ﺳـﻔﺮ ﺣـﺞ و ﺳـﭙﺲ ﻋﺘﺒـﺎت ﻋﺎﻟﯿـﺎت ﺷـﺪ اّﻣـﺎ در آﻧﺠـﺎ ﻫﻢ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺎز ﻧﻤﺎﻧـﺪ و در ﺣﺮﻣﯿﻦ‬‫ﺷﺮﯾﻔﯿﻦ ﯾﺎدداﺷـﺘﻬﺎﯾﯽ از ﮐﺘﺐ ﻧـﺎدر ﺑﺮداﺷﺖ و در ﻋﺮاق در ﻣﺤﺎﻓـﻞ ﻋﻠﻤﯽ ﻋﻠﻤـﺎء ﻋﺮاق ﺷـﺮﮐﺖ ﺟﺴﺖ ﮐﻪ ﻣـﻮرد اﺣـﺘﺮام ﻓﻮق‪ -‬اﻟﻌـﺎده‬‫اﯾﺸـﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬وي ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺣﺎﺻﻞ ﮐﺎر ﻋﻠﻤﯽ ﺧﻮد را در ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺘﺎب أﺳـﻔﺎر اﻻﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ أﻓﻀﻞ اﻻﺳـﻔﺎر ﮔﺮدآوري‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻋﺎﻟﻤﯽ ﭘﺮ ﺗﺘﺒﻊ و ﭘﺮ اﻃﻼع و ﻣﺤﯿﻂ ﺑﺮ آﺛﺎر و اﺧﺒﺎر و ﻣﯿﺮاث ﻋﻠﻤﯽ اﺳـﻼﻣﯽ ﺑﻮد ﺗﺎ ﺣّﺪي ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﻣﻌﺎﺻـﺮان و‬‫ﻣﺘـﺄﺧﺮان و ﺣـﺘﯽ ﺑﺴـﯿﺎري از ﻋﻠﻤـﺎء ﭘﯿﺸـﯿﻦ ﺑـﻪ ﭘـﺎﯾﻪ او ﻧﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮ ﺧـﻮﯾﺶ را ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و ﭘﮋوﻫﺶ در اﺳـﺮار اﻋﺘﻘـﺎدات دﯾﻨﯽ و‬‫ﺣﺮاﺳﺖ اﺳـﻼم و ﻣﺮزﺑـﺎﻧﯽ ﺣﻮزه دﯾﻦ راﺳﺘﯿﻦ ﮔﺬراﻧﯿـﺪ و ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ ﺧﻮد را در راه اﺳـﺘﻮاري ﺣﻘـﺎﯾﻖ ﻣﺴـﻠﻢ دﯾﻨﯽ از دﺳﺖ داد ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ‬‫ﻣﺆﻟﻒ رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻻدب در اﯾﻦ ﺑﺎره ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬و در ﻣﺪاﻓﻌﻪ از ﺣﻮزه دﯾﺎﻧﺖ و ﺑﯿﻀﻪ ﺷـﺮﯾﻌﺖ اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم داﺷـﺘﻪ و ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺳﺎﻋﺎت و دﻗﺎﯾﻖ ﻋﻤﺮ ﺷﺮﯾﻔﺶ در ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت دﯾﻨﯽ ﻣﺼﺮوف‬‫ﺑﻮده و آﻧﯽ ﻓﺮوﮔـﺬاري ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺗـﺎ آﻧﮑﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ او از ﮐﺜﺮت ﺗﺤﺮﯾﺮ و ﮐﺘـﺎﺑﺖ ﻋﺎﻃـﻞ ﺷـﺪه و در اواﺧﺮ ﺑـﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﻣﯽﻧﮕﺎﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪«...‬‬‫و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺆﻟﻒ ﻧﺠﻮم اﻟﺴـﻤﺎء زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ ﭼﭗ اﯾﺸﺎن ﻫﻢ از ﮐﺎر ﻣﯽاﻓﺘﺎده اﺳﺖ اﯾﺸﺎن دﺳﺖ از ﮐﺎر ﺑﺮﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﺑﺎ زﺑﺎن‬‫اﻣﻼء ﻣﯽﮐﺮده اﺳﺖ و ﻫﯿﭻ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ اﯾﺸﺎن را از ﺟﻬﺎد ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎز دارد‪.‬‬‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﯾﺸﺎن در ﻫﺠـﺪﻫﻢ ﻣﺎه ﺻـﻔﺮ ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق دﻋﻮت ﺣﻖ را ﻟﺒﯿـﮏ ﮔﻔﺖ و در ﺣﺴـﯿﻨﯿﻪ ﺟﻨﺎب ﻏﻔﺮان ﻣﺂب ﻣـﺪﻓﻮن ﺷـﺪ‪ .‬ﺧﺒﺮ‬‫وﻓﺎت اﯾﺸﺎن در ﻋﺮاق ﺑﺮﭘﺎﯾﯽ ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻣﺘﻌّﺪد ﻓﺎﺗﺤﻪﺧﻮاﻧﯽ را در ﭘﯽ داﺷﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺷﺮﯾﮏ ﻋﺰا ﮔﺸﺘﻪ و ﺑﺰرﮔﺎن زﯾﺎدي در رﺛﺎء او‬‫ﺑﻪ ﺳﺮودن ﻗﺼﯿﺪه و ﻣﺮﺛﯿﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫*ﺧﺎﻧﺪان و ﻧﯿﺎﮐﺎن‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي در داﻣﺎن ﺧﺎﻧـﺪاﻧﯽ ﭼﺸﻢ ﮔﺸﻮد و ﭘﺮورش ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ آﮔﺎه و ﻓﺎﺿـﻼﻧﯽ ﻣﺠﺎﻫـﺪ ﺑﻮدﻧـﺪ‪ .‬در ﻣﯿﺎن‬‫ﺑﺮادران و ﻓﺮزﻧﺪان و ﻓﺮزﻧﺪزادﮔﺎن وي ﻧﯿﺰ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ ﺧﺪﻣﺘﮕﺰار و ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧﺪ‪.‬‬‫از اﯾـﻦ ﺧﺎﻧـﺪان ﻣﻌﻈـﻢ در آﺳـﻤﺎن ﻋﻠـﻢ و ﻓﻘـﺎﻫﺖ ﺳـﺘﺎرﮔﺎﻧﯽ درﺧﺸـﺎن ﺑـﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧـﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾـﮏ در ﻋﺼـﺮ ﺧـﻮﯾﺶ راﻫﻨﻤـﺎي‬‫ﮔﻤﺸﺪﮔﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻨﮏ ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 22‬از ‪316‬‬‫‪ -1‬ﺟّﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺳﯿﺪ اﷲ ﮐﺮم ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‪.‬‬‫وي ﺟـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و از اﻋﻼـم ﻓﻘﻬـﺎء و زﻫـﺎد زﻣـﺎن و ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺮاﻣﺎت در ﻧﯿﻤﻪ دوم ﺳـﺪه دوازدﻫﻢ ﻫﺠﺮي اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻋﻼﻗﻪ‬‫زﯾـﺎدي ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺴﺎخ ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ و ﮐﺘﺐ ﻧﻔﯿﺴﻪ ﺑﻪ ﺧـﻂ ﺧـﻮد داﺷـﺘﻪ و ﻗﺮآن و ﺣـﻖ اﻟﯿﻘﯿﻦ و ﺗﺤﻔـﮥ اﻟﺰاﺋﺮ و ﺟـﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳـﯽ ﺑﻪ ﺧـﻂ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬واﻟﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫وي واﻟﺪ ﻣﺎﺟﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ و از ﭼﻬﺮهﻫﺎي درﺧﺸﺎن ﻋﻘﺎﺋﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات در ﻧﯿﻤﻪ اول ﻗﺮن ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫او در دوﺷﻨﺒﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺎه ذي ﻗﻌﺪه ﺳﺎل ‪ 1188‬ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪ .‬وي از ﺷﺎﮔﺮدان ﺑﺎرز ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي از اﻋﺎﻇﻢ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺷﯿﻌﻪ در ﻗﺮن‬‫ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﺑﻮده و در اﮐﺜﺮ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻣﺤﻘﻘﯽ ﺑﯽﻧﻈﯿﺮ ﺑﻮد و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ارزﻧﺪهاي از ﺧﻮد ﺑﻪﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﯾﮑﯽ از ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﻋﻠﻢ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات و از ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﮐﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺘﺒﻊ و اﺳﺘﻘﺼﺎء ﺑﻮد‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﻬﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1260‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺮادر ارﺷﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ‬‫او ﻧﯿﺰ ﭼﻮن ﭘـﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﻓﺮزاﻧﮕـﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ در ﻧﺰد ﭘـﺪرش و ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤـﺎء ﺷـﺎﮔﺮدي ﻧﻤﻮده اﺳﺖ اّﻣﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‬‫ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت وي در ﻋﻠـﻮم رﯾﺎﺿـﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘـﺎب ﺣـﻞ ﻣﻌﺎدﻻـت ﺟـﺒﺮ و ﻣﻘـﺎﺑﻠﻪ و رﺳـﺎﻟﻪاي در ﻣﺨﺮوﻃـﺎت ﻣﻨﺤﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸـﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‬‫ﻓﯿﻠﺴﻮف و ﭘﺰﺷﮑﯽ ﻧﺎﻣﯽ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ وﺟﻮد اﺷﺘﻐﺎل ﺑﻪ ﻋﻠﻮم ﻋﺮﺑﯿﻪ و ﻓﻨﻮن ﻗﺪﯾﻤﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺪي ﺑﺮ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ و ﻋﻠﻮم رﯾﺎﺿﯽ ﺗﺴﻠﻂ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‬‫ﮐﻪ ﺑﺰرﮔﺎن ﻧا ﮕﻠﯿﺲ در ﺣﯿﺮت ﻓﺮو رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﻼﻣﯽ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺎﻫﺮ در ﻓﻨﻮن ﺣﮑﻤﺖ ﻣﻐﺮب ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در ‪ 27‬رﺑﯿﻊ اﻷول ﺳﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق رﺣﻠﺖ ﮐﺮد‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﺮادر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ اﻋﺠﺎز ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻓﺮزﻧﺪ اوﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﺑﻮده و وﻻدﺗﺶ در ‪ 21‬رﺟﺐ ‪ 1240‬واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻧﯿﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻧﺎﻣﯽ ﺷﯿﻌﻪ در ﮐﺸﻮر ﻫﻨﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت و ﺗﺼﻨﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌﺪدي ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را در ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم در زﻣﯿﻨﻪ اﺳـﺘﺨﺮاج ﻣﻄـﺎﻟﺐ و اﺳـﺘﻨﺒﺎط ﻣﻘﺎﺻـﺪ ﮐﻤﮏ‬‫ﻓﺮاواﻧﯽ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﮐﺎر ﮐﺘﺎب را او اﻧﺠﺎم داد اّﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷﻬﺮت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم او اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ» ﺷﺬور اﻟﻌﻘﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﺮاﺟﻢ اﻷﻋﯿﺎن« و» ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ و اﻻﺳﺘﺎر ﻋﻦ اﺣﻮال اﻟﮑﺘﺐ و اﻻﺳﻔﺎر«‬‫اﺷﺎره ﮐﺮد‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن در ﻫﻔﺪﻫﻢ ﺷﻮال ‪ 1286‬ه‪ .‬ق و ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﮐﻮﺗﺎه اّﻣﺎ ﭘﺮﺑﺮﮐﺖ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫وي در ‪ 19‬ﺟﻤﺎدي اﻟﺜﺎﻧﯿﻪ ‪ 1284‬ه‪ .‬ق ﻣﺘﻮﻟـﺪ ﺷـﺪ‪ .‬او را در ﻋﻠﻢ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗﺎﻟﯽ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﭘـﺪر ﺷـﻤﺮدهاﻧﺪ ﭼﺮا ﮐﻪ ﻧﮕﺬاﺷﺖ زﺣﻤﺎت ﭘﺪرش ﺑﻪ‬‫ﻫـﺪر رود و ﻟﺬا ﺑﻪ ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺮداﺧﺖ و ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺟﻠﺪ دﯾﮕﺮ از آن را ﺑﻪ ﺳـﺒﮏ و ﺳـﯿﺎق ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺗﺄﻟﯿﻒ و ﺑﺎ ﻧﺎم اﯾﺸﺎن ﻣﻨﺘﺸـﺮ‬‫ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻣﺘﺒﺤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪ‪ ،‬اﺻﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث و رﺟﺎﻟﯽ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﺘﺒﻊ و ﻣﻔﺘﯽ و ﻣﺮﺟﻊ اﻫﺎﻟﯽ ﺑﻼد ﺧﻮد ﺑﻮده و اﯾﻦ ﻋﻠﻮم را از واﻟﺪ ﻣﻌﻈﻢ ﺧﻮد‬‫و ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس اﺧﺬ ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫در ﻧﻬﺎﯾﺖ اﯾﺸﺎن در ‪ 25‬ذي ﺣﺠﻪ ‪ 1361‬ه‪ .‬ق دار ﻓﺎﻧﯽ را وداع ﮔﻔﺖ و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ وﺻـﯿﺘﺶ در ﺟﻮار ﻣﺮﻗﺪ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي در آﮔﺮه ﻫﻨﺪ ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 23‬از ‪316‬‬‫‪ -6‬ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻧﯿﺰ ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻓﺎﺿﻞ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از ادﺑﺎء و ﺷﻌﺮاء زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮادرش را در ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎري ﻧﻤﻮد‪ .‬دﯾﻮان‬‫ﺷﻌﺮ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ و ﺗﻌﻠﯿﻘﺎﺗﯽ ﺑﺮ ﻋﺒﻘﺎت از آﺛﺎر اوﺳﺖ‪.‬‬‫‪ 7‬و ‪ -8‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ و ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼﯿﺮ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪان ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫اﯾﻦ دو ﺑﺰرﮔﻮار ﮐﻪ ﻧﻮهﻫﺎي ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻧﯿﺰ از ﻓﻀـﻼء و ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در ﻧﺠﻒ اﺷﺮف ﻧﺰد اﺳﺎﺗﯿﺪ‬‫ﺑﺮﺟﺴـﺘﻪ ﺗﺤﺼـﯿﻼت ﻋﺎﻟﯿﻪ ﺧﻮد را ﮔﺬراﻧﯿﺪﻧـﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨـﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺳـﻌﯿﺪ ﺷﺆون رﯾﺎﺳﺖ ﻋﻠﻤﯽ و دﯾﻨﯽ را ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ و‬‫آﺛﺎر و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌـﺪدي را از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎي ﮔـﺬاﺷﺖ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺳﺎل ‪ 1387‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨـﺪ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ و در ﺟﻮار ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش در‬‫ﺻﺤﻦ ﻣﺮﻗـﺪ ﻗﺎﺿـﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي ﺑﻪ ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷـﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼـﯿﺮ ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷـﺮاﯾﻂ ﺧﺎص زﻣﺎﻧﯽ وارد‬‫ﮐﺎرﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺷﺪه و از ﺟﺎﻧﺐ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﻧﯿﺎﺑﯽ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫او ﻧﯿﺰ ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﭘﺮﺑﺎر در ﻟﮑﻬﻨﻮ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد وﻟﯽ ﺟﺴـﺪ وي را ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼء ﺑﺮده و در ﺻـﺤﻦ ﺷـﺮﯾﻒ و در ﻣﻘﺒﺮه ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮدﻧﺪ‪.‬‬‫*ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫‪ -1‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻷﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر) ‪ 30‬ﻣﺠﻠّﺪ(‬‫‪ -2‬اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم و اﺳﺘﯿﻔـﺎء اﻻﻧﺘﻘﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم) ‪ 10‬ﻣﺠّﻠـﺪ( ﻃﺒﻊ ﻓﯽ ‪ 1315‬ه‪ .‬ق ﺑﺤﺚ ﻓﯽ ﺗﺤﺮﯾـﻒ اﻟﮑﺘـﺎب و اﺣﻮال‬‫اﻟﺤﺠﮥ و اﺛﺒﺎت وﺟﻮده و ﺷﺮح اﺣﻮال ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ و‪[...‬‬‫‪ -3‬ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص) ‪ 5‬ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫‪ -4‬ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﻓﯽ ﺣّﻞ اﻟﻤﺸﮑﻼت‬‫‪ -5‬اﻟﻌﻀﺐ اﻟﺘﺒﺎر ﻓﯽ ﻣﺒﺤﺚ آﯾﻪ اﻟﻐﺎر‬‫‪ -6‬اﻓﺤﺎم اﻫﻞ اﻟﻤﯿﻦ ﻓﯽ رّد ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ) ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي(‬‫‪ -7‬اﻟﻨﺠﻢ اﻟﺜﺎﻗﺐ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﺤﺎﺟﺐ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) در ﺳﻪ ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺒﯿﺮ و وﺳﯿﻂ و ﺻﻐﯿﺮ(‬‫‪ -8‬اﻟﺪرر اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺎﺗﯿﺐ و اﻟﻤﻨﺸﺂت اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‬‫‪ -9‬زﯾﻦ اﻟﻮﺳﺎﺋﻞ اﻟﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ) ﻓﯿﻪ ﻓﺘﺎوﯾﻪ اﻟﻔﻘﻬﯿﮥ(‬‫‪ -10‬اﺳﻔﺎر اﻷﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ اﻓﻀﻞ اﻻﺳﻔﺎر) ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ ﺳﻨﺢ ﻟﻪ ﻓﯽ ﺳﻔﺮه إﻟﯽ اﻟﺤﺞ و زﯾﺎرة اﺋﻤﮥ اﻟﻌﺮاق ﺳﻼم اﷲ ﻋﻠﯿﻬﻢ( ‪1‬‬‫‪ -11‬اﻟﺬراﺋﻊ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺸﺮاﺋﻊ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) ﻟﻢ ﯾﺘّﻢ(‬‫‪ -12‬اﻟﺸﺮﯾﻌﮥ اﻟﻐﺮاء) ﻓﻘﻪ ﮐﺎﻣﻞ( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -13‬اﻟﺸﻌﻠﮥ ﻟا ﺠﻮاﻟﮥ) ﺑﺤﺚ ﻓﯿﻪ اﺣﺮاق اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -14‬ﺷﻤﻊ اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ) ﻗﺼﺎﺋﺪ ﻟﻪ ﻓﯽ رﺛﺎء اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﺸﻬﺪاء ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم(‪.‬‬‫‪ -15‬اﻟﻄﺎرف‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ أﻟﻐﺎز و ﻣﻌﻤﯿﺎت‬‫‪ -16‬ﺻﻔﺤﮥ اﻻﻟﻤﺎس ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻻرﺗﻤﺎس) ﻓﯽ اﻟﻐﺴﻞ اﻻرﺗﻤﺎﺳﯽ(‬‫‪ -17‬اﻟﻌﺸﺮة اﻟﮑﺎﻣﻠﮥ) ﺣﻞ ﻓﯿﻪ ﻋﺸﺮة ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺸﮑﻠﮥ( ‪ 2‬ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -18‬ﺷﻤﻊ و دﻣﻊ) ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -19‬اﻟﻈﻞ اﻟﻤﻤﺪود و اﻟﻄﻠﺢ اﻟﻤﻨﻀﻮد‬‫‪ -20‬رﺟﺎل ﻟا ﻤﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 24‬از ‪316‬‬‫‪ -21‬درة اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ ‪3‬‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ‬‫اﺷﺎرة‬‫ﺧﺎﻧﺪان ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ از آﻏﺎز ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﯽرﯾﺰي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷـﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن ﺗﮑﻤﯿﻞ ﮔﺸﺖ و ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي‬‫ﻓﺮاوان و ﻧﻔﯿﺴـﯽ ﺑﻪ ﺗﺪرﯾـﺞ در آن ﮔﺮدآوري ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ ‪ 30 / 000‬ﻧﺴـﺨﻪ رﺳـﯿﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در دوران ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم وي ﻧﺎﻣﯿﺪه‬‫ﺷـﺪ و در زﻣﺎن ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳـﻌﯿﺪ و ﺗﻮﺳﻂ اﯾﺸﺎن ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﮔﺮﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﮐّﻤﯽ داراي ﻧﻈﺎﯾﺮ ﻓﺮاوان‬‫اﺳﺖ اّﻣﺎ از ﻧﻈﺮ ﮐﯿﻔﯽ و ﺑﻪ ﺟﻬﺖ وﺟﻮد ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي ﻧﺎدر ﮐﻢﻧﻈﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ‬‫در ﻧﯿﻤﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎي اﺳـﺘﻌﻤﺎر ﺑﻪوﯾﮋه اﻧﮕﻠﯿﺲ و ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊ ﺑﻪ ﺳـﺮزﻣﯿﻦ ﭘﻬﻨﺎور ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن دوﺧﺘﻪ‬‫ﺑﻮدﻧـﺪ و ﺑﯽﮔﻤﺎن اﺳـﻼم ﺳـّﺪ ﺑﺰرﮔﯽ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﯽآﻣﺪ ﯾﮑﯽ از ﻋﺎﻟﻤﺎن اﻫﻞ ﺗﺴـﻨﻦ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي ﮐﻪ ﺑﻪ»‬‫ﺳﺮاج اﻟﻬﻨﺪ«‬‫ﺷﻬﺮت داﺷﺖ و ﺑﺎ ‪ 31‬واﺳـﻄﻪ ﻧﺴـﺒﺶ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺧﻄﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ دوم ﻣﯽرﺳـﯿﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت او را ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺧﻄﺎب ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ را در رّد اﻋﺘﻘﺎدات و آراء ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺷﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮐﺮد و آن را» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ« ﻧﺎﻣﯿﺪ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ دﻧﯿﺎي اﺳـﻼم و واﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼﻣﯽ و ﺑﺪون ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺣﺪود و ﻗﻮاﻋﺪ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ و ﺑﺪون‬‫در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﺎﯾﮕﺎه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( و ﺧﺎﻧـﺪان ﭘﺎﮐﺶ ﻋﻘﺎﯾﺪ‪ ،‬اﺻﻮل‪ ،‬ﻓﺮوع‪ ،‬اﺧﻼق و ﺳﺎﯾﺮ آداب و اﻋﻤﺎل ﺷـﯿﻌﻪ را ﺑﺪون رﻋﺎﯾﺖ آداب‬‫ﻣﻨﺎﻇﺮه و اﻣﺎﻧﺖداري در ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻫﺪف ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ و اﻓﺘﺮاآت ﺧﻮد ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ دﻫﻠﻮي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸـﻤﯿﺮي در ﮐﺘﺎب اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﮐﻪ در رّد ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺳـﺮﻗﺘﯽ از ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ ﻣﻮﺑﻘﻪ ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي آن را ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه اﺳﺖ ‪ .4‬وي در ﭼﺎپ اول اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺮس از‬‫) ‪ (1‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن اﻟﺮﺣﻠﮥ اﻟﻤﮑﯿﮥ و اﻟﺴﻮاﻧﺢ اﻟﺴﻔﺮﯾﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ رﺿﺎ ﮐﺤﺎﻟﻪ آن را ذﮐﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ (2‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﺑﺎﺷﺪ‬‫) ‪ (3‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از آﺛﺎر ﻗﻠﻤﯽاش در ﻣﺠّﻠﺪ ﻣﺪﻧﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ .(4‬اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﯿﺰ در ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺷﺎره ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ در ﺑﺤﺚ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ذﯾﻞ ﺗﺼـﺮﯾﺢ‬‫ذﻫـﺒﯽ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و ﻧﺼـﺮ اﷲ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺷـﻔﯿﻊ ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﮐﻪ ﭘﯿﺮ و ﻣﺮﺷـﺪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ اﺳﺖ و ﺑﻀـﺎﻋﺖ‬‫ﻣﺰﺟـﺎﺗﺶ ﻣﺴـﺮوق از اﻓـﺎدات او ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ در) ﺻﻮاﻗﻊ( او را ﺑﻪ ﺷـﯿﺦ ﻋﻼـﻣﻪ و اﻣـﺎم اﻫـﻞ ﺣـﺪﯾﺚ وﺻﻒ ﻣﯽﮐﻨـﺪ و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﻗﻮل او‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ و ﺧﻮد ﻣﺨـﺎﻃﺐ) ﺻـﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( ﺑﺘﻘﻠﯿـﺪش در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺧﺎص ﻫﻢ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﯾﻌﻨﯽ) ﺗﺤﻔﻪ( او را ﺑﺎﻣﺎم اﻫﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻠﻘﺐ‬‫ﻣﯽﺳﺎزد و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﮐﻼﻣﺶ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ ﺷـﯿﻌﯽ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻮاب ﻧﺠﻒ ﺧﺎن اﺳﻢ ﺧﻮد را ﻣﺨﻔﯽ ﮐﺮد و ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب را» ﻏﻼم‬‫ﺣﻠﯿﻢ«‪ -‬ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺳﺎل ﺗﻮﻟّﺪ وي ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺣﺮوف أﺑﺠﺪ ﺑﻮد‪ -‬ﻧﺎﻣﯿﺪ اّﻣﺎ در ﭼﺎپ ﺑﻌﺪي ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﻮد وي ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪.‬‬‫در ﺳﺎل ‪ 1227‬ه‪ .‬ق ﺷﺨﺼـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻏﻼم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺳـﻠﻤﯽ در ﺷـﻬﺮ» ﻣﺪارس« ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن ﮐﺘﺎب» ﺗﺤﻔﻪ« را از ﻓﺎرﺳـﯽ ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 25‬از ‪316‬‬‫ﻋﺮﺑﯽ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮد و در ﺳﺎل ‪ 1300‬ه‪ .‬ق ﻣﺤﻤﻮد ﺷـﮑﺮي آﻟﻮﺳـﯽ در ﺑﻐﺪاد ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺮﺑﯽ آن ﭘﺮداﺧﺖ و آن را اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬﯿﮥ‬‫ﻧﺎﻣﯿﺪ و در ﻣﻘﺪﻣﻪاش آن را ﺑﻪ ﺳـﻠﻄﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺧﺎن ﺗﻘﺪﯾﻢ ﮐﺮد‪ .‬وﻟﯽ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺤﺪودﯾﺘﻬﺎي ﺳﯿﺎﺳـﯽ و ﮐﻢ ﺑﻮدن وﺳـﯿﻠﻪ ﻃﺒﻊ‬‫از ﭼـﺎپ و اﻧﺘﺸـﺎر آن در ﻋﺮاق ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﺷـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا در ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن و ﺷـﻬﺮ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ اﺟـﺎﻧﺐ ﺑﻮده و ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﺸـﺮ اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﻣﺴﺎﻋﯽ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﺒـﺬول ﻣﯽﺷـﺪ ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﮔﺮدﯾـﺪ و ﭘﺲ از ﻣـّﺪﺗﯽ ﻣﺠـّﺪدا در ﻣﺼـﺮ ﭼﺎپ ﺷـﺪ و ﺑﻌـﺪ از آن ﺑﻪ زﺑﺎن اردو در ﻻﻫﻮر‬‫ﭘﺎﮐﺴـﺘﺎن ﺑﻪ ﻃﺒﻊ رﺳـﯿﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣـﺎل ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﺗﺤّﻮﻻت و اﻧﺘﺸﺎر ﻣﺘﻌـّﺪد‪ ،‬در اﯾﺠﺎد اﺧﺘﻼف ﺑﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﺗﯿﺮه ﺳﺎﺧﺘﻦ رواﺑﻂ ﻓﺮق‬‫اﺳﻼﻣﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ و ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺣّﺲ ﺑﺪﺑﯿﻨﯽ و ﻋﺼﺒّﯿﺖ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺗﺄﺛﯿﺮ زﯾﺎدي ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اّﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﺼﺪاق ﻋﺪو ﺷﻮد‬‫ﺳﺒﺐ ﺧﯿﺮ اﮔﺮ ﺧﺪا ﺧﻮاﻫﺪ اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺳـﺒﺐ ﺷﺪ ﺗﺎ ﻋّﺪه زﯾﺎدي از ﻋﻠﻤﺎء و ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﺷـﯿﻌﻪ اﺣﺴﺎس وﻇﯿﻔﻪ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﻣﯿﺪان ﺑﯿﺎﯾﻨﺪ‬‫و ﺑﺎ ﻣﻨﻄﻖ و زﺑﺎن ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﺬﻫﺐ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮي ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﮔﺮاﻧﺴـﻨﮓ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار در اﯾﻦ‬‫ﻣﯿﺎن ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺘﺒﻊ ﻓﺮاوان و زﺣﻤﺎت ﻃﺎﻗﺖﻓﺮﺳﺎي ﻣﺆﻟﻒ آن از درﺧﺸﺶ ﺑﯿﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻧﺴـﺨﻪاي ﮐﻪ از ﺗﺤﻔﻪ ﻫﻢاﮐﻨﻮن ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭼـﺎپ دﻫﻠﯽ در ﺳـﺎل ‪ 1271‬ه‪ .‬ق اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺒﻊ ﺣﺴـﻨﯽ ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺣﺴﻦ آن را در ‪ 776‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ وزﯾﺮي ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﺎﻧﯿﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﭼﺎپ ﻧﺎم ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﺘﻮاي ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺷـﯿﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺆﻟﻒ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﮔﺮﭼﻪ در ﻣﻘـﺪﻣﻪ و در ﻣﺘﻦ ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴـﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‬‫ﻣﺴّﻠﻤﺎت ﺧﻮد ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﮐﻨﺪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را از ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﻨﺪ وﻟﯽ ﮐﻤﺘﺮ ﺑﻪ اﯾﻦ اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻤﻠّﻮ از‬‫اﻓﺘﺮاآت و ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻫﻠﻮي در ﺑﺨﺶ ﻫﻔﺘﻢ ﮐﺘﺎب ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را در دو ﺑﺨﺶ آورده اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺨﺶ اول‪ :‬آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺣﻀﺮت اﻣﯿﺮ) ع( اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ وي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ‪ 6‬آﯾﻪ اﮐﺘﻔﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬اﺣـﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ در راﺳـﺘﺎي اﺛﺒـﺎت وﻻـﯾﺖ و اﻣﺎﻣﺖ رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﻧﯿﺰ ﻓﻘﻂ ‪ 12‬رواﯾـﺖ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫و در ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺷﯿﻌﻪ را ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ‪ 6‬آﯾﻪ و ‪ 12‬رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ادﻟّﻪ و اﺳﺎﻧﯿﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺨﺪوش داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ أﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﮐﯿﻔﯿﺖ ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺸﯿﻊ و اﻧﺸﻌﺎب آن ﺑﻪ ﻓﺮق ﻣﺨﺘﻠﻔﻪ‬‫‪ -2‬در ﻣﮑﺎﺋﺪ ﺷﯿﻌﻪ و ﻃﺮق اﺿﻼل و ﺗﻠﺒﯿﺲ‬‫‪ -3‬در ذﮐﺮ أﺳﻼف ﺷﯿﻌﻪ و ﻋﻠﻤﺎء و ﮐﺘﺐ اﯾﺸﺎن‬‫‪ -4‬در اﺣﻮال أﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و ذﮐﺮ رواة آﻧﻬﺎ‬‫‪ -5‬در اﻟﻬﯿﺎت‬‫‪ -6‬در ﻧﺒّﻮت و اﯾﻤﺎن اﻧﺒﯿﺎء) ع(‬‫‪ -7‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫‪ -8‬در ﻣﻌﺎد و ﺑﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫‪ -9‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯿﻪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ در آن ﺧﻼف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫‪ -10‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺧﻠﻔﺎء ﺛﻼﺛﻪ و أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و دﯾﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‬‫‪ -11‬در ﺧﻮاص ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ‪ 3‬ﻓﺼﻞ) اوﻫﺎم‪ -‬ﺗﻌﺼﺒﺎت‪ -‬ﻫﻔﻮات(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 26‬از ‪316‬‬‫‪ -12‬در ﺗﻮّﻻ و ﺗﺒّﺮي) ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﻣﻘّﺪﻣﺎت ﻋﺸﺮه(‬‫ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﺷﺪ‪ ،‬آﺛﺎر ﻣﺘﻌّﺪدي از ﻋﻠﻤﺎء ﺷﯿﻌﻪ در ﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺮاق و اﯾﺮان در اﺑﻄﺎل و ﻧﻘﺾ آن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ‬‫ﺑﻌﻀﯽ ﺑﻪ رّد ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺑﺮﺧﯽ ﯾﮏ ﺑﺎب از آن را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و ﻧﻘﺪ ﻋﻠﻤﯽ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫رّدﯾﻪ ﻫﺎي ﺗﺤﻔﻪ‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﻫﻤﻪ اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫در دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬و ﻫﺮ دﻓﺘﺮ وﯾﮋه ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺻﻞ ﮐﺘﺎب‪ ،‬اﺛﺮ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸﻤﯿﺮي دﻫﻠﻮي) م ‪ 1235‬ه‪ .‬ق(‬‫اﻟﺒﺘﻪ ‪ 5‬دﻓﺘﺮ از آن ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ آن را دﯾﺪه از ﺑﻘﯿﻪ ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮ ﺑﻮده و در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﺎرﺗﻨـﺪ از ﺟﻮاﺑﯿﻪﻫـﺎي وي ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻬـﺎي ﯾﮑﻢ‪ ،‬ﺳﻮم‪ ،‬ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ و ﻧﻬﻢ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ اﻋﺘﺮاض ﻫﺸـﺘﻢ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم»‬‫ﺟﻮاب اﻟﮑﯿﺪ اﻟﺜﺎﻣﻦ« ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﺴﺢ اﺳﺖ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ و ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ آن در ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳﻼﻣﯽ ﺗﻬﺮان ﻧﮕﻬﺪاري‬‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺳـﯿﻒ اﷲ اﻟﻤﺴـﻠﻮل ﻋﻠﯽ ﻣﺨّﺮﺑﯽ دﯾﻦ اﻟﺮﺳﻮل) ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪه ﺑﻪ( اﻟﺼﺎرم اﻟﺘﺒﺎر ﻟﻘّﺪ اﻟﻔّﺠﺎر و ﻗّﻂ اﻻﺷﺮار در ﺷﺶ دﻓﺘﺮ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﺑﻮ اﺣﻤﺪ‬‫ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﮐﺒﺮآﺑﺎدي) ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪه در ﺳﺎل ‪ .1232‬ق(‬‫ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷـﺪه اﺳﺖ ﺑـﺪﯾﻨﺼﻮرت ﮐﻪ ﻋﺒﺎرات ﺗﺤﻔﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان» ﻣﺘﻦ« و ﮐﻼم ﺧﻮد در رّد آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان»‬‫ﺷﺮح« آورده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺠﻬﯿﺰ اﻟﺠﯿﺶ ﻟﮑﺴﺮ ﺻﻨﻤﯽ ﻗﺮﯾﺶ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ ﺑﻦ اﻣﺎن اﷲ دﻫﻠﻮي ﻋﻈﯿﻢ آﺑﺎدي) م ‪ 1260‬ه‪ .‬ق(‬‫ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ آﯾﺖ اﷲ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺎب اول‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺸﯿﻊ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺳـﯿﻒ ﻧﺎﺻـﺮي‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب اﺛﺮ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘـﻮري ﭘـﺪر ﺑﺰرﮔﻮار ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘـﺎت ﺑﻮده و در رّد ﺑـﺎب اول ﺗﺤﻔﻪ ﮐﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ‬‫ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺖ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ ﺧﺎن ﺷﺎﮔﺮد ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ‪ ،‬در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﮐﻮﭼﮑﯽ را ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ‬‫ﻣﺘﻘﺎﺑﻼ ﻋﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﺘﺎب اﻷﺟﻮﺑﮥ اﻟﻔﺎﺧﺮة ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻷﺷﺎﻋﺮة را ﻧﻮﺷﺖ و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻔّﺼﻠﯽ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ وي داد‪.‬‬‫ﺑﺎب دوم‪ :‬در ﻣﮑﺎﯾﺪ و ﺣﯿﻠﻪﻫﺎي ﺷﯿﻌﯿﺎن‪:‬‬‫‪ -2‬ﺗﻘﻠﯿﺐ اﻟﻤﮑﺎﺋﺪ‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺰ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﻠﮑﺘﻪ) ‪ .1262‬ق( ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺳﻮم‪ :‬در اﺣﻮال اﺳﻼف و ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺷﯿﻌﻪ‪:‬‬‫ﯾﮑﯽ از دﻓﺘﺮﻫﺎي ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﺑﻪ رّد اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﺗﻌﻠّﻖ دارد ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم‪ :‬در ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي اﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و رﺟﺎل آن‪:‬‬‫‪ -1‬ﻫﺪاﯾﮥ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺧﯿﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﻨﺪي إﻟﻪآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ( ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﯾﮑﯽ از ﻣﺠﻠّﺪات ﭼﺎﭘﯽ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ رّد ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﻟﻬّﯿﺎت‬‫‪ -1‬اﻟﺼﻮارم اﻹﻟﻬﯿﺎت ﻓﯽ ﻗﻄﻊ ﺷـﺒﻬﺎت ﻋﺎﺑﺪي اﻟﻌﺰي و اﻟﻼت‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق در‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 27‬از ‪316‬‬‫ﮐﻠﮑﺘﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺑﺎب اﺧﺘﺼﺎص دارد‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺷﺸﻢ‪ :‬در ﭘﯿﺎﻣﺒﺮي‬‫‪ -1‬ﺣﺴﺎم اﻻﺳﻼم و ﺳﻬﺎم اﻟﻤﻼم‪ ،‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫در رّد اﯾﻦ ﺑﺎب ﮐﻪ ﺟﻨﺠﺎﻟﯽﺗﺮﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽرود آﺛﺎر ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﯾﯽ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -1‬ﺧﺎﺗﻤﮥ اﻟﺼﻮارم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي‬‫‪ -2‬اﻟﺒﻮارق اﻟﻤﻮﺑﻘﻪ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬اﻻﻣﺎﻣﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -4‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳـﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻧﻬﻢ آن ﺑﻪ ﺑﺮرﺳـﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﺰاﻋﯽ ﻓﻘﻬﯽ ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ‬‫و ﺣّﻠﯿﺖ ﻧﮑﺎح ﻣﻮّﻗﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﻬﺠﮥ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺴﻌﺎدة‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﭘﺪر ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪.‬‬‫‪ -6‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻌﺒﻘﺮﯾـﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ ﻣﻔﺘﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس ﺷﻮﺷﺘﺮي اﺳـﺘﺎد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ ﮐﻪ در ﻫﻨـﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳـﯿﺪه‬‫اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺷﺒﻬﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﯿﺒﺖ ﺣﻀﺮت وﻟﯽ ﻋﺼﺮ) ﻋﺞ( را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬در آﺧﺮت‬‫‪ -1‬اﺣﯿﺎء اﻟﺴﻨﮥ و اﻣﺎﺗﮥ اﻟﺒﺪﻋﮥ ﺑﻄﻌﻦ اﻷﺳّﻨﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1281‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ اﻟﻨﺰﻫﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﮐﺸﻤﯿﺮي ﻧﯿﺰ در ﺧﺼﻮص رّد اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫ﺑﺎب ﻧﻬﻢ‪ :‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻓﻘﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ از اﻟﻨﺰﻫﮥ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت و ﺣّﻞ ﻣﺸﮑﻼت اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي اﻓﺮاد ﻋﻠﯽ‬‫ﮐﺎﻟﭙﻮي ﺳـّﻨﯽ ﮐﺘﺎب رﺟﻮم اﻟﺸـﯿﺎﻃﯿﻦ را در رّد اﯾﻦ دﻓﺘﺮ از ﻧﺰﻫﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﺟﻌﻔﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳﯽ ﺷﺎﮔﺮ ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻧﺰﻫﻪ ﻫﻢ ﺑﺎ ﮐﺘﺎب ﻣﻌﯿﻦ اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ ﺑﻪ اﺑﻄﺎل و اﺳﮑﺎت وي ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬ﺻﺎﺣﺐ ﻟا ﻨﺰﻫﮥ ﮐﺘﺎب دﯾﮕﺮي در ﻧﻘﺾ ﮐﯿﺪ ﻫﺸـﺘﻢ از اﯾﻦ ﺑﺎب در ﻣﻮﺿﻮع ﻧﮑﺎح ﻣﻮﻗّﺖ و ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ دارد ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ‬‫آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﺸـﺒﻬﻪ ﻋﻦ ﺣّﻠﯿـﮥ اﻟﻤﺘﻌﮥ اﺛﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻫﯽ ﮐﻪ در ﭘﺎﺳﺦ اﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه و در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﻮزه ﻣّﻠﯽ ﮐﺮاﭼﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب دﻫﻢ‪ :‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ‬‫‪ -1‬ﺗﺸـﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ و ﮐﺸﻒ اﻟﻀـﻐﺎﺋﻦ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﻪ در دو دﻓﺘﺮ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﺨﺶ ﻣﻌﻈﻤﯽ از آن در‬‫ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1283‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ(‬‫‪ -2‬ﺗﮑﺴﯿﺮ اﻟﺼﻨﻤﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻫﻨﺪي‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬ﻃﻌﻦ اﻟﺮﻣﺎح‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي در رّد ﺑﺨﺸﯽ از اﯾﻦ ﺑﺎب ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ داﺳﺘﺎن ﻓﺪك و ﺳﻮزاﻧﺪن ﺧﺎﻧﻪ ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﻪ‬‫ﺳﻼم اﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1308‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺗﻮﺳﻂ ﺷﯿﺦ ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي ﺳّﻨﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻘﺾ اﻟّﺮﻣﺎح ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬در اوﻫﺎم و ﺗﻌﺼﺒﺎت ﺷﯿﻌﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 28‬از ‪316‬‬‫‪ -1‬ﻣﺼﺎرع اﻷﻓﻬﺎم ﻟﻘﻠﻊ اﻷوﻫﺎم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري) ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ ﺑﺎب دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺗﻮﻟﯽ و ﺗﺒّﺮي و دﯾﮕﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ‬‫‪ -1‬ذو اﻟﻔﻘﺎر‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟـﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي) ﻓﺎرﺳـﯽ( و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻏﯿﺒﺖ اﻣﺎم زﻣﺎن) ﻋـﺞ( از‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎي دﯾﮕﺮي ﮐﻪ در رّد ﻗﺴﻤﺘﯽ از ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺻﻮارم اﻻﺳـﻼم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي‪ .‬رﺷـﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎن ﺳّﻨﯽ ﻣﺆﻟﻒ اﻟﺸﻮﮐﮥ اﻟﻌﻤﺮﯾﮥ‪ -‬ﮐﻪ از ﺷﺎﮔﺮدان ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ اﺳﺖ‪-‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب و اﻟﺼﻮارم اﻻﻟﻬﯿﺎت را ﺑﺎ ﺷـﺒﻬﺎﺗﯽ رّد ﻧﻤﻮده ﮐﻪ ﺣﮑﯿﻢ ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن از ﺷﺎﮔﺮدان ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ ﮐﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﺎت را ﭘﺎﺳـﺦ‬‫داده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﻟـﻮﺟﯿﺰة ﻓﯽ اﻷـﺻﻮل‪ :‬ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﺒﺤﺎن ﻋﻠﯿﺨـﺎن ﻫﻨـﺪي‪ ،‬وي در اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب ﭘﺲ از ﺑﺤﺚ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻋﻠﻢ اﺻﻮل و ذﮐﺮ اﺣـﺎدﯾﺚ داّل ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ) ع( ﺑﻪ ﺗﻌّﺮض و رّد ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻣﺠﻬﻮﻻت ﺧﻠﻔﺎي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ را ﺑﯿﺎن ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺼﺤﯿﻒ اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬّﯿﻪ ﻋﻦ اﻟﻨﻔﺜﮥ اﻟﺸﯿﻄﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬در رّد ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﻣﺤﻤﻮد آﻟﻮﺳﯽ) ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‪ :‬اﺛﺮ ﺷﯿﺦ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﺷﯿﺦ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﺧﺎﻟﺼﯽ ﮐﺎﻇﻤﯽ) م ‪ 1343‬ه‪ .‬ق(‬‫‪ -4‬رّد ﻋﻼﻣﻪ ﻣﯿﺮزا ﻓﺘﺢ اﷲ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ» ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ« اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ) م‪ 1339 .‬ه‪ .‬ق(‪ -‬وي ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﯽ در رّد اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻻﻟﻬﯿﻪ دارد‪.‬‬‫‪ -5‬اﻟﻬﺪﯾﮥ اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ رّد اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ‪ ):‬ﺑﻪ زﺑﺎن اردو( اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﻫﺎدي ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -6‬اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻟﻤﻨﻘﻠﺒﮥ‪ :‬در ﺟﻮاب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ) ﺑﻪ زﺑﺎن اردو(‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار‬‫اﺷﺎرة‬‫) ‪ (1‬ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷﺎﻫﮑﺎر ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﻣﺮﺣﻮم ﺳـﯿﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در رّد ﺑﺎب اﻣﺎﻣﺖ‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي‪ -‬ﮐﻪ در رّد ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه‪ -‬ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻧﺴﺨﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت در ﻧﻘﺾ و رّد ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ در زﻣﯿﻨﻪ ادﻟّﻪ اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﺎﻣﺖ را روﺷﻦ ﮐﻨﺪ و ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﮐﻪ اﺳﻼم آن دﯾﻨﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ در درﺑﺎر ﺧﻠﻔﺎ ﻣﻄﺮح ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺣﺮف ﺑﻪ ﺣﺮف ﻣّﺪﻋﯿﺎت دﻫﻠﻮي را ﺑﺎ ﺑﺮاﻫﯿﻦ اﺳﺘﻮار و ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﻘﺾ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫وي ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را در دو ﻣﻨﻬﺞ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ آﻣﺪه ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺨﺸﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬در آﯾﺎت‬‫از اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ ﻣﺸـﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺷـﺶ دﻓﺘﺮ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ) ﭼﻮن دﻫﻠﻮي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ‪ 6‬آﯾﻪ از آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ آن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ اﺷﺎره‬‫ﮐﺮده اﺳﺖ(‬‫) ‪ ](1‬ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻓﺘﺢ ﻋﯿﻦ و ﮐﺴـﺮ ﺑﺎء ﺟﻤﻊ ﻋﺒﻘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﭼﯿﺰي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻮي ﺧﻮش دارد و اﻧﻮار ﺑﻔﺘﺢ ﻧﻮن و ﺳﮑﻮن واو ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﮔﻞ‬‫و ﯾﺎ ﮔﻞ ﺳﻔﯿﺪ اﺳﺖ‬‫دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻬﺎ و ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده و ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﭼﺎپ ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪1 .‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ دوم‪ :‬در رواﯾﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 29‬از ‪316‬‬‫در اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﮏ ﯾﺎ دو دﻓﺘﺮ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ذﯾﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ‬‫ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧـﺎم ﺑﯿﺶ از ﯾﮑﺼـﺪ ﺗﻦ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺗـﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺗـﺎﺑﻊ ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺣّﻔﺎظ و ﭘﯿﺸﻮاﯾﺎن ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـّﻨﯽ از آﻏﺎز ﺗﺎ روزﮔﺎر ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮔﺰارﺷﯽ از اﺣﻮال آﻧﻬﺎ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﻣﺼﺎدر رواﯾﺖ‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ ﺧﺒﺮ و وﺟﻮه دﻻﻟﯽ و ﻗﺮاﯾﻦ ﭘﯿﭽﯿﺪه آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ) ع( و ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت دﻫﻠﻮي‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ اول در ﯾﮏ ﻣﺠﻠـﺪ ‪ 1251‬ﺻـﻔﺤﻪاي و ﺑﺨﺶ دوم در دو ﻣﺠّﻠﺪ در ﺑﯿﺶ از ﻫﺰار ﺻـﻔﺤﻪ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ) ‪ 1293‬و ‪.1294‬‬‫ق( ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه و ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺠﻠﺪ در ده ﺟﻠﺪ ﺣﺮوﻓﯽ ﺑﺎ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي در ﻗﻢ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‬‫ﺧﻼﺻﻪ اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﻧﺎم ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ از ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ‪ 462‬ﺻﻔﺤﻪ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪2 .‬‬‫ دﻓﺘﺮ دوم‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ» ﯾﺎ ﻋﻠﯽ أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ إﻻ أﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ اﺳﻨﺎد و دﻻﻟﺘﻬﺎ ﺳﺎﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣـﺎن ﺣﯿـﺎت ﻣﺆﻟﻒ در ‪ 977‬ﺻـﻔﺤﻪ ﺑﺰرگ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﺳـﺎل ‪ 1295‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷـﺪه و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﯾﮑﺼـﺪﻣﯿﻦ ﺳﺎﻟﮕﺮد‬‫درﮔﺬﺷﺖ ﻣﻮﻟﻒ در اﺻﻔﻬﺎن اﻓﺴﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﺳﻮم‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» إن ﻋﻠﯿﺎ ﻣﻨﯽ و أﻧﺎ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 585‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ رﺣﻠﯽ در ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﭼﻬـﺎرم‪ :‬وﯾﮋه ﺣـﺪﯾﺚ»‪ ...‬اﻟﻠﻬﻢ اﺋﺘﻨﯽ ﺑـﺄﺣّﺐ ﺧﻠﻘـﮏ إﻟﯿـﮏ ﯾﺄﮐـﻞ ﻣﻌﯽ ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﻄﯿﺮ« ﮐﻪ درﺑـﺎره داﺳـﺘﺎن ﻣﺮغ ﺑﺮﯾﺎن و آﻣـﺪن‬‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ) ع( ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﭘﺲ از ﮔﻔﺘﻦ اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺣﻀﺮت) ص( ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ).‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ(‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 736‬ﺻﻔﺤﻪ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﺑﺰرگ در ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﺑﺴﺘﺎن ﻣﺮﺗﻀﻮي(‬‫ دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﺑﻬﺎ‪«...‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در دو ﻣﺠّﻠﺪ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ ﻣﺠّﻠﺪ ﻧﺨﺴﺖ آن در ‪ 745‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1317‬ه‪ .‬ق و ﻣﺠّﻠـﺪ دوم آن در ‪ 600‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ‬‫ﺳﺎل ‪ 1327‬ه‪ .‬ق اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ).‬ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﻈﻔﺮ ﺣﺴﯿﻦ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﺷﺸﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ أراد أن ﯾﻨﻈﺮ إﻟﯽ آدم و ﻧﻮح‪ ...‬ﻓﯿﻨﻈﺮ إﻟﯽ ﻋﻠﯽ« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﯾﮑﯽ در ‪ 456‬ﺻﻔﺤﻪ و دﯾﮕﺮي در ‪ 248‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1301‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﻟﮑﻬﻨﻮ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬درﺑﺎره ﺧﺒﺮ» ﻣﻦ ﻧﺎﺻﺐ ﻋﻠّﯿﺎ اﻟﺨﻼﻓﮥ ﺑﻌﺪي ﻓﻬﻮ ﮐﺎﻓﺮ« ﮐﻪ ﭘﺎﮐﻨﻮﯾﺲ آن ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﮐﻨﺖ أﻧﺎ و ﻋﻠّﯽ ﻧﻮرا ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟّﻠﻪ ﻗﺒﻞ أن ﯾﺨﻠﻖ اﷲ آدم‪ «...‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر‬‫) ‪ (1‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ ﻏﯿﺮ ﻣﻄﺒﻮع ﻟﮑﻨﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺼﻨﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺴﯿﺪ رﺟﺐ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﺳﺒﺤﺎن اﻟﺰﻣﺎن‬‫ﻓﯽ ﺟﮑﺮاوان اﻟﺬي ﮐﺎن ﻣﻦ ﺗﻼﻣﯿﺬ اﻟﻤﺼﻨﻒ‪ )...‬اﻟﺬرﯾﻌﻪ(‬‫) ‪ (2‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺟﺰء ﯾﮑﻢ از ﻣﺠﻠـﺪات ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ» ﻋﺒﻘﺎت« در ﺗﻬﺮان ﺑﻪ دﺳـﺘﻮر ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺳـﯿﺪ ﺻﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﺻﺪر) ﺳﺎﮐﻦ ﻗﻢ و‬‫ﻣﺘﻮﻓﺎي ‪ (1373‬در ﻗﻄـﻊ رﺣﻠﯽ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﻓﻀـﻼي ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ‪ -‬ﭼﺎﭘﺨـﺎﻧﻪ ﺷـﺮﮐﺖ ﺗﻀـﺎﻣﻨﯽ ﻋﻠﻤﯽ) در ‪ 600‬ﺻـﻔﺤﻪ( ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه‬‫اﺳﺖ ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 786‬ﺻﻔﺤﻪ ﻗﻄﻊ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﺒﺮ راﯾﺖ در ﭘﯿﮑﺎر ﺧﯿﺒﺮ ﮐﻪ روي ﮐﺎﻏﺬ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﯾﮏ ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» ﻋﻠّﯽ ﻣﻊ اﻟﺤﻖ و اﻟﺤﻖ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ) ع(« ﮐﻪ دﺳﺖﻧﻮﺷﺖ ﻧﺎﻗﺼـﯽ از ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨـﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ وﺟﻮد داﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 30‬از ‪316‬‬‫دﻓﺘﺮ ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» إن ﻣﻨﮑﻢ ﻣﻦ ﯾﻘﺎﺗﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﺄوﯾﻞ اﻟﻘﺮآن ﮐﻤﺎ ﻗﺎﺗﻠﺖ ﻋﻠﯽ ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ«‪ .‬از اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ ﭘﺎﮐﻨﻮﺷﺘﯽ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪).‬‬‫در ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺑﺮرﺳـﯽ اﺳـﻨﺎد و دﻻﻻت ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﻌﺮوف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﭘﯿﻮﺳﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻔﺎد‪ ].‬ﭼﺎپ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺳﺎل‬‫‪ 1313‬و ‪ 1351‬ه‪ .‬ق اﺻﻔﻬﺎن ‪ 1380‬ه‪ .‬ق) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﻣﺪرﺳﮥ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﻬﺪي ‪ 1406‬ه‪ .‬ق اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﭼﺎپ ﺳـﻨﮕﯽ‬‫ﺑﻪ اﻧﺪازه رﺣﻠﯽ ﺧﻮرده و ﻃﺒﻊ ﺣﺮوﻓﯽ آن) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﺑﺎ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ روﺿﺎﺗﯽ در اﺻﻔﻬﺎن ﺑﻪ اﻧﻀﻤﺎم اﻧﺠﺎم ﻧﺎﻣﻪاي ﭘﺮﻓﺎﯾﺪه)‬‫درﺑﺎره ﻋﺒﻘﺎت و ﻣﺆﻟﻔﺶ و ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ و‪ (...‬ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻓﺸـﺮده ﻣﺒﺎﺣﺚ و ﻓﻮاﯾـﺪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ را ﻣﯽﺗﻮان در ﮐﺘﺎب ﻧﻔﺤﺎت اﻷزﻫﺎر ﻓﯽ ﺧﻼﺻﮥ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ‬‫ﻗﻠﻢ آﻗﺎي ﺳﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﯿﻼﻧﯽ ﺑﺪﺳﺖ آورد ﮐﻪ در ‪ 20‬ﺟﻠﺪ ﻣﺘﻮﺳﻂ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در ﻣﺠﻤﻮع از اﯾﻦ دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬ﭘﻨـﺞ دﻓﺘﺮ ﺑـﺪﺳﺖ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬ﺳﻪ دﻓﺘﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻـﺮ ﺣﺴـﯿﻦ و دو دﻓﺘﺮ آن‬‫ﺗﻮﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ ﻫﻤﺎن اﺳﻠﻮب ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ذﯾﻞ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -4‬ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -5‬ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ب‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎب از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ و ﺳﻔﯿﻨﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ج‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺎﺻﺒﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ ﻓﻘﻂ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫اﻟﺒﺘﻪ اﯾﻦ دو ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﭼﺎپ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﭘﻨﺞ ﺣﺪﯾﺚ اﺧﯿﺮ‪ -‬ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪ و ﻧﻮه ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ -‬را ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻗﺮار دادﻧﺪ ﺗﺎ از ﻣﻘﺎم‬‫ﺷﺎﻣـﺦ اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ ﺷﻮد و از ﻃﺮﻓﯽ اﯾﻦ دو ﻧﻔﺮ ﻫﻤﺎن ﻣﺴـﯿﺮي را ﭘﯿﻤﻮدﻧـﺪ ﮐﻪ ﺑﻨﯿﺎﻧﮕﺬار ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺗﺮﺳـﯿﻢ ﮐﺮده و رﺋﻮس ﻣﻄﺎﻟﺐ و‬‫ﻣﺼﺎدر آﻧﻬﺎ را ﺑﺠﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺳﯿﺮ ﺑﺮاي دﯾﮕﺮان آﻣﺎده ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘﺐ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از‪:‬‬‫‪ -1‬ﺗﺬﯾﯿﻞ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﺆﻟﻒ‬‫‪ -2‬ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺟﻠﺪ اول ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﺴﻦ ﻧﻮاب ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -3‬ﺗﻠﺨﯿﺺ ﺗﻤﺎم ﻣﺠﻠـﺪ دوم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﺷـﺸﻢ و ﺑﺨﺸـﯽ از ﻣﺠّﻠـﺪ ﯾﮑﻢ و ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺗﻤﺎﻣﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪات ﺑﻪ ﻧﺎم» اﻟﺜﻤﺮات« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﺴـﻦ‬‫ﻧﻮاب‬‫‪ -2‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺤﺚ و ﺳﺒﮏ اﺳﺘﺪﻻل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 31‬از ‪316‬‬‫وي ﻫﺮ ﻣﺠّﻠـﺪ از ﻣﻨﻬـﺞ دّوم ﮐﺘﺎب را در ﯾﮏ ﯾﺎ دو ﺟﺰء ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺨﺴﺖ در ﺳـﻨﺪ ﺣـﺪﯾﺚ و اﺛﺒﺎت ﺗﻮاﺗﺮ و ﻗﻄﻌﯽ اﻟﺼﺪور ﺑﻮدن‬‫آن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮق ﻋﺎّﻣﻪ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ اﺳـﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮه اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ از زﻣﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم) ص( و ﻋﺼـﺮ ﺻﺪور ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﺆﻟّﻒ)‬‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻗﺮن ﺑﻪ ﻗﺮن( اﺑﺘـﺪا ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌـﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از راوﯾﺎن ﺑﻼ واﺳـﻄﻪ ﺣـﺪﯾﺚ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل دﯾﮕﺮ ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و‬‫ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن آﻧﻬﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻃﺒﻘﺎت ﺑﻌﺪ از ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺘﺐ رﺟﺎل و‬‫ﺗﺮاﺟﻢ و ﺟﻮاﻣﻊ ﺣـﺪﯾﺜﯽ و ﻣﺼﺎدر ﻣﻮرد وﺛﻮق ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﺗﺎ ﺑﻪ زﻣﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺘﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬‫و ﺳـﭙﺲ وﺟﻮه اﺳـﺘﻔﺎده و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ دﻻﻟﺖ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﺮ وﻓﻖ ﻧﻈﺮ ﺷـﯿﻌﻪ ﺗﺸـﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده و در ﭘﺎﯾﺎن ﮐﻠﯿﻪ ﺷـﺒﻬﺎت و اﻋﺘﺮاﺿﺎت وارده از‬‫ﻃﺮف ﻋـﺎﻣﻪ را ﯾـﮏ ﺑﻪ ﯾـﮏ ﻧﻘـﻞ و ﺑﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬـﺎ ﭘﺎﺳـﺦ داده اﺳﺖ‪ .‬و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺮاي رّد دﻟﯿﻠﯽ از آﻧﺎن ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﺧﻮد آﻧﺎن‬‫اﺳﺘﺪﻻل ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻗـﺪرت ﻋﻠﻤﯽ و ﺳـﻌﻪ اﻃﻼع و اﺣﺎﻃﻪ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﺆﻟﻒ ﺑﺰرﮔﻮار از ﺳﺮاﺳـﺮ ﻣﺠّﻠـﺪات اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺨﻮﺑﯽ واﺿﺢ و آﺷـﮑﺎر اﺳﺖ ﻣﺜﻼ در‬‫ﯾﮏ ﺟﺎ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﺑﺮ ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ ﺑﻪ ‪ 66‬وﺟﻪ ﺑﯿﺎن ﻓﺮﻣﻮده و در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﺗﺨﻄﺌﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮ‬‫ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﻪ ‪ 165‬ﻧﻘﺾ و ﺗـﺎﻟﯽ ﻓﺎﺳـﺪ ﺟﻮاب داده و در اﺑﻄﺎل ادﻋﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻋﺘﺮت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي أﻗﺎرب اﺳﺖ و‬‫ﻻزﻣﻪاش واﺟﺐ اﻻﻃﺎﻋﻪ ﺑﻮدن ﻫﻤﻪ ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ أﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻓﻘﻂ‪ 51 ،‬ﻧﻘﺾ و اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ او وارد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﯾﺸـﺎن در ﻫﺮ ﻣﻄﻠﺐ و ﻣﺒﺤﺚ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻠﯿﻪ ﺟﻬﺎت و ﺟﻮاﻧﺐ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺤﺚ آﻧﺮا ﻣـّﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار داده و ﺣﻖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺘﺒﻊ را‬‫ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﻣﻨﺘﻬﯽ درﺟﻪ اداء ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﻨـﺪه را ﺑﺮاي ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ‬‫ﮐﺘـﺎب ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه از ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼﺎدر دﯾﮕﺮ ﺑﯽﻧﯿﺎز ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ در ﻣﻮرد ﺗﺮاﺟﻢ رﺟﺎل ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﻪ ﺷـﺮح ﺣﺎل آﻧﺎن را‬‫ﻧﻮﻋﺎ از ﺗﻤﺎﻣﯽ ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ و ﻣﻮاﺿﻌﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﻋﯿﻦ اﻟﻔﺎظ ﻧﻘﻞ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺪار ﻫﻢ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﮑﺮده و ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ و اﺳـﺘﺪﻻﻻت وي را از ﺳﺎﯾﺮ ﮐﺘﺐ او و ﺣﺘﯽ ﮐﻠﻤﺎت اﺳﺎﺗﯿﺪ وي ﻫﻤﭽﻮن‬‫ﭘﺪرش ﺷـﯿﺦ وﻟﯽ اﷲ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ و ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ‪ -‬ﮐﻪ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺮﮔﺮدان ﻓﺎرﺳﯽ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‬‫اﺳﺖ‪ -‬و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺸﺎﯾﺦ و ﺑﺰرﮔﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ‪1 .‬‬‫‪ -4‬رﻋﺎﯾﺖ آداب ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﯾﺮ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﯽ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ‪ ،‬آداب و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ و ﻣﻨﺎﻇﺮه را رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﻃﺮف‬‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮔﺮﭼﻪ ادﻋﺎي اﯾﻦ اﻣﺮ را ﻧﻤﻮده اّﻣﺎ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬از ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ ﮐﻼم ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را درﺑﺎره ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد و ﺑﺎ دﻗﺖ و أﻣﺎﻧﺖ ﻧﻘﻞ و‬‫ﺗﻘﺮﯾﺮ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﻣﺤﻞ اﺷﮑﺎل را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺟﻮاب ﻧﻘﻀﯽ ﯾﺎ ﺣﻠّﯽ آن ﺑﭙﺮدازد‪ .‬در اﯾﻨﺼﻮرت اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪن ادﻟّﻪ دو‬‫ﻃﺮف ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻗﻀﺎوت ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﻈﺮ ﺻﺤﯿﺢ ﯾﺎ أﺣﺴﻦ را اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺲ از ﺧﻄﺒﻪ ﮐﺘﺎب ﻋﯿﻦ ﻋﺒﺎرت دﻫﻠﻮي) ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( را ﺑﺪون ﮐﻢ و ﮐﺎﺳﺖ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ‬‫ﻫﺮ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ او در ﺣﺎﺷـﯿﻪ ﮐﺘـﺎﺑﺶ از ﺧﻮد ﯾﺎ ﻏﯿﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﻣﺘﻌﺮض ﻣﯽﺷﻮد و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺟﻮاب آن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬اّﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي‬‫اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه را رﻋﺎﯾﺖ ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻫﻢ ﺑﺪﺳـﺘﻮر أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﺎ ﻣّﺪﻋﯽ ﻣﺴﺎس‬‫ﻧـﺪارد« اّﻣﺎ ﺑﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﺷـﯿﻌﻪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﺷﺎرهاي ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬و ﺑﻌﺪ اﻟﻠﺘﯿﺎ و اﻟﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 32‬از ‪316‬‬‫دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻣﺪﻋﺎ ﻧﺪارد« اّﻣﺎ دﻟﯿﻞ ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﺮاي اﯾﻦ ﻣّﺪﻋﺎي ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤـﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭼﯿﺰي اﺣﺘﺠـﺎج ﮐﻨـﺪ ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘـﺎﺑﻠﺶ آن را ﺣﺠﺖ ﺑﺪاﻧـﺪ ﻧﻪ آن ﭼﯿﺰي ﮐﻪ در ﻧﺰد ﺧـﻮدش‬‫ﺣﺠﺖ اﺳﺖ و ﺑﻪ آن اﻋﺘﻤﺎد دارد‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در ﻫﺮ ﺑﺎﺑﯽ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ اﺣﺘﺠﺎج ﮐﺮده و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺣﻔﺎظ‬‫و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻋﻠﻤﺎء آﻧﻬﺎ در ﻋﻠﻮم ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳـﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ دﻫﻠﻮي اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻠﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه ﻧـﺪارد ﻟﺬا ﻣﯽﺑﯿﻨﯿﻢ ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﺣـﺪﯾﺚ» ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺑﺴـّﻨﺘﯽ و ﺳـﻨﮥ اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻟﺮاﺷـﺪﯾﻦ اﻟﻤﻬﺪﯾﯿﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي و ﻋﻀﻮا ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﻮاﺟﺬ« ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ اﯾﻦ‬‫رواﯾﺖ را ﻓﻘﻂ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ در ﻣﻘﺎم اﺣﺘﺠﺎج و رّد ﺑﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﻋﺘﺮاف ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺜﯽ را‬‫ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻪ آﻧﻬـﺎ اﺳـﺘﺪﻻل ﮐﻨـﺪ از ﻃﺮق اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﻣﺴـﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ رواﯾﺎﺗﯽ را ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻠﺶ ﺑﻪ آن اﺳـﺘﻨﺎد ﮐﺮده را ﻧﯿﺰ‬‫ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ و در اﯾﻦ راه ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﻧﮑﺮده و ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﯾﮑﯽ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺴﻨﺪه ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ اﺳﻨﺎد آن را ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﮐﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ آن را ﻣﯽﺗﻮان در ﺑﺮﺧﻮرد اﯾﺸﺎن ﺑﺎ رواﯾﺖ» اﻗﺘﺪوا ﺑﺎﻟﻠﺬﯾﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ«‪ -‬ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ» ﻃﯿﺮ«‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ -‬ﻣﺸﺎﻫـﺪه ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﯾﻖ» زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ« ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از ‪20‬‬‫ﻧﻔﺮ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ آن را ﻧﻘـﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬ﻋﻼـوه ﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﯿﺰ ﻧﺎﻗﺺ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺟﻤﻠﻪ» أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و اﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‬‫را ﮐﻪ در ﻣﺴﻨﺪ اﺣﻤﺪ و ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي آﻣﺪه از آن ﺣﺬف ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺷﯿﻮه رّد ﮐﺮدن‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻧﻘﻞ ﮐﻼم ﺧﺼﻢ ﺑﻪﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻗﺒﻼ اﺷﺎره ﺷﺪ اﯾﺸﺎن ﮐﻼم دﻫﻠﻮي را ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ آن را ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﯿﺰ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬ﺑﺤﺚ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ‬‫اﯾﺸـﺎن ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ وارد ﺷـﺪه ﺗﻤـﺎم ﺟﻮاﻧﺐ آن را ﺑﺮرﺳـﯽ ﮐﺮده و ﻣﻮرد دّﻗﺖ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا زﻣـﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺣﺮف‬‫ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را اﺑﻄﺎل ﮐﻨﺪ ﺑﻪ ﯾﮏ دﻟﯿﻞ و دو دﻟﯿﻞ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ را ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده و ﺑﻪاﻧﺪازهاي دﻟﯿﻞ و ﻣﺪرك‬‫اراﺋﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ از ﭘﺎﯾﻪ و اﺳﺎس ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺪح اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ وارد ﻣﯽﺷﻮد‬‫‪ 156‬وﺟﻪ در رّد آن ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ درﺑﺎره آن ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﻪ‬‫آن ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ ﺣﺘﯽ اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ در رّد ﻗﻮل دﻫﻠﻮي وارد ﺑﺤﺚ‬‫ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻼـم اﻓﺮاد دﯾﮕﺮي ﭼﻮن ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻃﺒﺮي و‪ ...‬را ﻧﯿﺰ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ‬‫دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده و دﻻـﻟﺖ آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻋﻠﯽ) ع( را اﻧﮑﺎر ﻣﯽﮐﻨـﺪ اّﻣﺎ ﻣﺘﻌﺮض ﺳـﻨﺪ آن ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‬‫اﺑﺘﺪا ‪ 92‬ﻧﻔﺮ از ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﻧﺎم ﻣﯽﺑﺮد) ﭼﻮن از ﻧﻈﺮ اﯾﺸﺎن ﺑﺤﺚ از ﺳـﻨﺪ ﻣﻘـّﺪم ﺑﺮ ﺑﺤﺚ از دﻻﻟﺖ اﺳﺖ( و‬‫ﻋّﻠﺖ ﻣﻄﺮح ﮐﺮدن ﻧـﺎم اﯾﻦ اﻓﺮاد آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﯽﺳـﻨﺪ داﻧﺴـﺘﻪ و ﻣﻨﮑﺮ ﺳـﻨﺪ‪ -‬ﺣﺘﯽ ﺿـﻌﯿﻒ‪ -‬ﺑﺮاي آن ﻣﯽﺷﻮد و‬‫ﺳﭙﺲ ﻧﺎم ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﺒﺮي ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در آﻧﻬﺎ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه را ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫د‪ :‬رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ ﺑﺤﺚ‬‫ﯾﮑﯽ از ﻗﻮاﻋﺪي ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد اﺳﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮده رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮاﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﺷﺪه و ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 33‬از ‪316‬‬‫ﻋﻨﻮان دﻟﯿﻞ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و از اﯾﻦ راه ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮﺑﯽ دﺳﺖ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ‪:‬‬‫‪ -1‬اﯾﺸـﺎن در ﺻـﺪد آن ﺑـﻮده ﮐﻪ روﺷﻦ ﮐﻨـﺪ دﻫﻠﻮي ﻣﻄﻠﺐ ﺟﺪﯾـﺪي را در ﮐﺘـﺎب ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﮑﺮده اﺳﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻤـﺎم ﻣﻄـﺎﻟﺐ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﭘﯿﺶ از وي ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه اﺳﺖ و ﻟـﺬا ﺑـﺎ ﺗﺤﻘﯿﻘـﺎت ﺧـﻮد ﺛـﺎﺑﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ دﻫﻠـﻮي ﺻﻮاﻗﻊ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐـﺎﺑﻠﯽ را ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه‬‫و ﻋﻼـوه ﺑﺮ آن ﻣﻄـﺎﻟﺒﯽ را از ﭘـﺪرش ﺣﺴـﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻬﺎرﻧﺒﻮري‪ -‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﻤﺮاﻓﺾ‪ -‬ﺑﻪ آن اﻓﺰوده اﺳﺖ و آن را ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺸﺮﯾﻪ« اراﺋﻪ ﮐﺮده اﺳﺖ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ» ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ« وي ﺑﺮﮔﺮدان» ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻤﺘﻄﻠﻊ« ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ دﻫﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﯾﺸﺎن در رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮال ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽرﺳﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ از اﻗﻮال ﯾﺎ ﻧﺴﺒﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﻌﻀﯽ اﻓﺮاد داده ﺷﺪه ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﻣﺜﻼـ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻗﻮل ﺷـﻌﺮاﻧﯽ در ﯾﻮاﻗﯿﺖ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﺷـﻤﺎر اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ آورده‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬اوﻻ ادﻋﺎي ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت از اﻗﺒﺢ اﻓﺘﺮاآت و اﺳـﻤﺞ اﺧﺘﻼﻗﺎت و اوﺿﺢ ﮐﺬﺑﺎت و اﻓﻀـﺢ‬‫ﺧﺰﻋﺒﻼـﺗﺴﺖ و ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از آن ﮐﻪ از ﺗﻔﺤﺺ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗـﺎم ﮐﺘـﺎب» اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت« اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺤﻤـﺪ اﷲ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﭘﯿﺶ‬‫ﻗﺎﺻـﺮ ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﻫﺮﮔﺰ اﺛﺮي از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﭘﯿﺪا ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺳﺎﺑﻘﺎ درﯾﺎﻓﺘﯽ ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﯾﻌﻨﯽ‬‫اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋـﺎت ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﯿﺰ ﺻـﺮاﺣﮥ اﻓـﺎده ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در ﻣﻮﺿﻮﻋـﺎت‬‫ﺧﻮد آن را ذﮐﺮ ﻧﻨﻤﻮده ﭘﺲ اﮔﺮ ﺷـﻌﺮاﻧﯽ اﺻﻞ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت را ﻧﺪﯾﺪه و ﺑﺮ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﻫﻢ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﮕﺮدﯾﺪه ﺑﻮد ﮐﺎش ﺑﺮ‬‫اﻓـﺎده اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻪ در ﻟﻮاﻗـﺢ اﻻﻧﻮار ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺪﺣﺖﺳـﺮاﯾﯽ او ﻧﻤﻮده ﻣﻄﻠﻊ ﻣﯽﮔﺮدﯾـﺪ و ﺧﻮﻓﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﺰي و اﻟﺨﺴـﺮان ﮔﺮد اﯾﻦ ﮐـﺬب و‬‫ﺑﻬﺘﺎن ﻧﻤﯽﮔﺮدﯾﺪ و‪«...‬‬‫) ‪ (1‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم) ص( ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ ...:‬و ﻟﮑﻦ اﷲ ﯾﺤﺐ ﻋﺒﺪا إذا ﻋﻤﻞ ﻋﻤﻼ أﺣﮑﻤﻪ‪ .‬اﻣﺎﻟﯽ ﺻﺪوق‪ -‬ص ‪[344‬‬‫‪ -3‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﺎ اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺧﻮد ﺗﺤﺮﯾﻔﺎت و ﺗﺼﺮﻓﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ اﻗﻮال و اﻧﺘﺴﺎبﻫﺎ روي داده را ﮐﺸﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر دﻫﻠﻮي ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ و در اﺳـﻨﺎد آن‪ ...‬در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﮐﻼم اﺑﻦ‬‫روزﺑﻬﺎن ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي ﻫﻢ از ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را أﺧﺬ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ .‬وي در اﯾﻦ ﺑﺎره‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﺑﻦ ﺟﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت آورده و ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻮده و در اﺳـﻨﺎد‬‫آن‪ «...‬ﺳﭙﺲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ﭼﻮن ﺑﻪ اﺟﻤﺎع أﻫﻞ ﺧﺒﺮ وﺿﻌﯽ اﺳﺖ و در اﺳﻨﺎد آن‪«...‬‬‫ﭘﺲ اﺟﻤـﺎع اﻫـﻞ ﺧﺒﺮ را در اﯾﻨﺠـﺎ ﮐـﺎﺑﻠﯽ اﺿـﺎﻓﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ اﯾﻨﮑﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﮐﺘﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮي ﻏﯿﺮ از ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر اﺳﺖ ‪ ...‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟّﻠﻪ» ص«‪ :‬ﺧﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﻤﺮان و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‬‫ﻣﻦ ﻃﯿﻨﮥ واﺣﺪة[‬‫ه‪ :‬ذﮐﺮ ﻣﻮارد ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻟﺘﺰام‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺪد‪ ،‬ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ ﻧﮑﺮدن ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ ﺗﻮﺳﻂ دﻫﻠﻮي و آﻧﭽﻪ ﮐﻪ وي ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ آن داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ دﻫﻠﻮي ﺧﻮد را ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻗﺎﻋـﺪه آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺘﺎب ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺧﺼﻮص أﺧﺒﺎر ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬اﺣﺎدﯾﺚ‬‫آن ﻗﺎﺑﻞ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪ -2‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﮐﻪ ﺳﻨﺪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﺻﻼ ﺑﻪ آن ﮔﻮش داده ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺎﯾﺪ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﺧﺒﺎر ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭼﻮن اﺧﺒﺎر ﻫﺮ ﻓﺮﻗﻪاي ﻧﺰد ﻓﺮﻗﻪ دﯾﮕﺮ ﺣﺠّﯿﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫‪ -4‬اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺚ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﺎﯾﺰ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫اّﻣﺎ در ﻋﻤﻞ در ﻣﻮارد زﯾﺎدي ﺑﺮ ﺧﻼف آﻧﻬﺎ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮارد ﺗﻮﺟﻪ داده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 34‬از ‪316‬‬‫و‪ :‬رّد ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺑﺎ ﮐﻼم ﺧﻮدﺷﺎن‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد ﻣﻄﺎﻟﺐ دﻫﻠﻮي ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت وي در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺎﺑﺶ ﯾﺎ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﭘﺪرش و ﺳﺎﯾﺮ ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﺟﻮاب‬‫داده و آن را ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ز‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ اﺣﺎدﯾﺚ از ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ وارد ﺑﺤﺚ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﯽﺷﻮد آن را از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺄن ﺻﺪور و ﻣﺘﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ و در‬‫ﻫﺮ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺎ ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﯽ دﻗﯿﻖ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻻزم را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ح ‪ :‬ﻧ ﻘ ﺾ و ﻣ ﻌ ﺎر ﺿ ﮥ‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌّﺪد اﺳﺘﺪﻻل ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ را ﺑﺎ ﻣﻮارد ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ -‬ﮐﻪ ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن اذﻋﺎن دارﻧﺪ‪ -‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي در ﺟﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﮔﺮ ﻧﻈﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﺑﯿﺎن ﮐﺮدن ﻣﺴـﺌﻠﻪ اﻣﺎﻣﺖ و ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد آن را ﺑﺎ ﻟﻔﻆ‬‫ﺻﺮﯾـﺢ ﻣﯽﮔﻔﺖ ﺗﺎ در آن اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻧﺒﺎﺷـﺪ« ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺑﺎ ﺣـﺪﯾﺚ» اﻷﺋﻤـﮥ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪي اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ« ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ اﻫﻞ‬‫ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﺟﻮاب ﺑﻌﺾ اﺳﺘﺪﻻﻻت آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﺎرض آﻧﻬﺎ از ﮐﺘﺐ و اﻗﻮال ﺧﻮدﺷﺎن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻟﺬا اﺳـﺘﺪﻻل دﻫﻠﻮي ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ» اﺻـﺤﺎﺑﯽ ﮐﺎﻟﻨﺠﻮم ﻓﺒﺄﯾﻬﻢ اﻗﺘﺪﯾﺘﻢ اﻫﺪﯾﺘﻢ« را ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ در ذّم اﺻـﺤﺎب در ﮐﺘﺐ ﺻـﺤﺎح اﻫﻞ ﺳﻨﮥ‬‫وارد ﺷﺪه ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪ -1‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻤﯿﻦ ﮐﻪ دﯾﺪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ دﯾﻦ و ﻋﻠﻢ و ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺷـﺮف ﻣﻮﺿﻊ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﯿﺢ اﺷﺘﺒﺎه اﻧﮕﯿﺰﯾﻬﺎي آن‬‫ﭘﺮداﺧﺖ و ﺟﻬﻞ ﭘﺮاﮐﻨﯿﻬﺎي آن را ﺟﺒﺮان و ﺗﻔﺮﻗﻪ آﻓﺮﯾﻨﯿﻬﺎي آن را ﺑﺎزﭘﺲ راﻧﺪه و دروﻏﻬﺎي آن را ﺑﺮ ﻣﻼ ﺳﺎﺧﺖ‬‫در اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺧﻮﯾﺶ و ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن ﻣﺂﺧﺬ و اﻃﻼﻋﺎت وﺳﯿﻊ ﻣﯽرود و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل از ﻋﻤﺮ ﺧﻮﯾﺶ را در اﯾﻦ راه‬‫ﺻﺮف ﻣﯽﮐﻨﺪ‪1 .‬‬‫در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫﺎي واﻫﯽ و ﺑﯽرﯾﺸﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﯾﮏ ﺻـﺪم ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت اﯾﺸﺎن ﻫﻢ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد‪ ،‬اّﻣﺎ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﺎ اﯾﻦ‬‫ﮐﺎر ﺧﻮد ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﮑﺘﺐ ﺗﺸﯿﻊ و ژرفﻧﮕﺮي ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ ﺷﯿﻌﯽ و اﺣﺘﺮام ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﺷﻌﻮر اﻧﺴﺎﻧﯽ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﻣﯽﮔﺬارد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺼـﺪ ﺗﺨﻄﺌﻪ و رّد ﻣـﺬﻫﺐ اﻫـﻞ ﺑﯿﺖ) ع( ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻘﯿﺮ ﻣﻔـﺎﻫﯿﻢ ﻋـﺎﻟﯽ اﺳـﻼم‪ ،‬رّد ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋـﺎدل‬‫ﻣﻌﺼﻮم ﺑﺮ ﺣﻖ‪ ،‬ﻃﺮﻓـﺪاري از ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺟﺒـﺎران‪ ،‬دور داﺷـﺘﻦ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن از ﭘﯿﺮوي ﻣﮑﺘﺒﯽ ﮐﻪ ﺑـﺎ ﻇﻠﻢ و ﻇـﺎﻟﻢ در ﺳﺘﯿﺰ اﺳﺖ و ﺧﯿـﺎﻧﺖ ﺑﻪ‬‫اﺳـﻼم و ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ اﺳﺖ و اﯾﻦ آﺛﺎر از ﺳـﻄﺢ ﯾﮏ ﺷـﻬﺮ و ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺷﺮوع ﺷﺪه و داﻣﻨﻪ آن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﺎﻟﯽ ﺑﺸﺮي ﻣﯽﮐﺸﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﮐﺘﺎﺑﻬﺎﯾﯽ‬‫ﮐﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ دﻓﺎع و ﻧﻪ ﻫﺠﻮم در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﻨﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﺎدرﺳﺖ دﯾﮕﺮان را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ و ﭘﯿﺮوي از آل ﻣﺤﻤﺪ) ص(‬‫درﺳﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﮐﻢ ﮐﻢ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﻖ و ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﻪ ﻫﻢ‪ -‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺤﯿﺢ آن ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﻌﺪ دﯾﻨﯽ‬‫اﻫﻤﯿﺖ ﻫﺮ دﯾﻦ و ﻣﺮام ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﻘﻠﯽ و ﻋﻠﻤﯽ آن اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺑﯿـﺎن دﯾﮕﺮ ﻣﻬﻤـﺘﺮﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﯾـﮏ دﯾﻦ و ﻋﻘﯿـﺪه ﺑﺨﺶ اﺟﺘﻬـﺎدي آن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 35‬از ‪316‬‬‫اﺳـﺖ ﻧـﻪ ﺑﺨﺶ ﺗﻘﻠﯿـﺪي‪ .‬ﭼـﻮن اﯾﻦ ﺑﺨﺶ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫـﻮﯾﺖ اﻋﺘﻘـﺎدي و ﺷﺨﺼـﯿﺖ دﯾﻨﯽ ﻓﺮد را ﻣﯽﺳـﺎزد‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﯾﻦ ﮐﻮﺷـﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ‬‫ﭘﯿﮕﯿﺮﯾﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ و ﭘﮋوﻫﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮان ﺧﻮﯾﺶ ﻣﺒﺎﻧﯽ اﻋﺘﻘﺎدي را ﺗﻮﺿـﯿﺢ ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﺣﺠﻢ دﻻﯾﻞ و ﻣﺴـﺘﻨﺪات دﯾﻦ را ﺑﺎﻻ ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ و ﺑﺮ‬‫ﺗﻮان اﺳـﺘﺪﻻﻟﯽ و ﻧﯿﺮوي ﺑﺮﻫﺎﻧﯽ دﯾﻦ ﻣﯽاﻓﺰاﯾﻨـﺪ و ﻧﻘﺎط ﻧﯿﺎزﻣﻨـﺪ ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺎد و ﺑﯿﺎن را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺳﺎزﻧـﺪ و روﺷﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬اﯾﻨﺎن در واﻗﻊ‬‫ﻫﻮﯾﺖ اﺳﺘﻮار دﯾﻦ را ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺟﺎذﺑﻪ ﻣﻨﻄﻖ ﻣﺴﺘﻘﻞ آﯾﯿﻦ ﺣﻖ را ﻧﯿﺮو ﻣﯽﺑﺨﺸﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﻌﺪ اﺧﻼص‬‫ﻧﻘﺶ اﺧﻼـص در زﻧـﺪﮔﺎﻧﯽ و ﮐﺎرﻧـﺎﻣﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪاي اﺳﺖ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﻬﻢ‪ .‬اﮔﺮ زﻧـﺪﮔﯽ و ﮐـﺎر و زﻫـﺪ و وﻓﻮر اﺧﻼص ﻧﺰد اﯾﻦ‬‫ﻋﺎﻟﻤـﺎن ﺑـﺎ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﮕﺮ ادﯾـﺎن و اﻗﻮام و ﯾـﺎ اﺳـﺘﺎدان و ﻣﺆﻟﻔـﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﻫـﻞ ﻣﻘـﺎم و ﻣﺪرﮐﻨـﺪ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺷﻮد اﻫﻤﯿﺖ آﻧﭽﻪ ﯾﺎد ﺷـﺪ آﺷـﮑﺎر‬‫ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺑﺎ اﺧﻼص و ﺑﻠﻨﺪ ﻫﻤﺖ و ﺗﻘﻮي ﭘﯿﺸﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ در ﻃﻮل ﻗﺮون و اﻋﺼﺎر اﻧﻮاع ﻣﺼﺎﺋﺐ را ﺗﺤﻤﻞ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺸﻌﻞ ﻓﺮوزان ﺣﻖ و‬‫ﺣﻖﻃﻠﺒﯽ را ﺳﺮدﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﭼﻨﺎن ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻨﺎن اﺧﻼﺻﯽ در ﮐﺎر و اﯾﻤﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮﯾﺶ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﻗﺘﺪا‬‫ﯾﻘﯿﻨـﺎ اﻃﻼـع از اﺣﻮال اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﮐﺎر و اﺧﻼص آﻧﺎن و ﮐﻮﺷﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮاﻧﯽ ﮐﻪ در راه ﺧـﺪﻣﺘﻬﺎي ﻣﻘـﺪس و ﺑﺰرگ‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻋﺎﻣﻠﯽ ﺗﺮﺑﯿﺖ ﮐﻨﻨﺪه و ﺳﺎزﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﭼﻪ ﺑﺴـﯿﺎر ﻋﺎﻟﻤـﺎﻧﯽ ﮐﻪ در زﯾﺴـﺘﻨﺎﻣﻪ آﻧـﺎن آﻣـﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺻـﺎﺣﺐ دوﯾﺴﺖ اﺛﺮ ﺑﻮدهاﻧـﺪ ﯾـﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‪ .‬آﻧـﺎن از ﻫﻤﻪ ﻟﺤﻈـﺎت ﻋﻤﺮ اﺳـﺘﻔﺎده‬‫ﻣﯽﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺎ ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﯽ از ﻫﻤﻪ ﺧﻮاﻫﺎﻧﯿﻬﺎ و ﻟّﺬﺗﻬﺎ دﺳﺖ ﺑﻪ اداي رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮﯾﺶ ﻣﯽزدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت روز و ﺷﺐ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻦ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اﺧﺘﺼﺎص داده ﺑﻮد و ﺟﺰ ﺑﺮاي ﮐﺎرﻫﺎي ﺿـﺮوري از ﺟﺎي ﺧﻮد ﺑﺮﻧﻤﯽﺧﺎﺳﺖ و‬‫ﺟﺰ ﺑﻪ ﻗﺪر ﺿﺮورت ﻧﻤﯽﺧﻮرد و ﻧﻤﯽﺧﻮاﺑﯿﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ در اﻋﻤﺎل و ﻋﺒﺎدات ﺷﺮﻋﯽ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﻓﺮاﺋﺾ اﮐﺘﻔﺎء ﻣﯽﮐﺮد‪.‬‬‫ﺗـﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ وي از ﮐﺘﺎﺑﺖ ﺑﺎزﻣﺎﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه از ﻧﺸﺴـﺘﻦ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ رو ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و‬‫ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ و اﮔﺮ ﺑـﺎز ﻫﻢ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و ﮐﺘﺎب را روي ﺳـﯿﻨﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﮔـﺬاﺷﺖ و ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ آﯾـﮥ اﻟﻠّﻪ‬‫اﻟﻌﻈﻤﯽ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻓﺮزﻧﺪ اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ »:‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺟﻨﺎزه اﯾﺸﺎن را روي ﻣﻐﺘﺴﻞ ﻗﺮار دادﻧﺪ اﺛﺮ ﻋﻤﯿﻖ‬‫ﯾﮏ ﺧﻂ اﻓﻘﯽ ﺑﺮ روي ﺳﯿﻨﻪ ﺷﺮﯾﻒ اﯾﺸﺎن ﮐﻪ ﺣﺎﮐﯽ از ﻣﺤﻞ ﻗﺮار دادن ﮐﺘﺎب ﺑﺮ آن ﺑﻮد دﯾﺪه ﺷﺪ‪«.‬‬‫درﺑﺎره ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي‪ -‬رﺣﻤﮥ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ‪ -‬ﻧﻮﺷـﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ از ﺑﺲ ﻧﻮﺷﺖ دﺳﺖ راﺳـﺘﺶ از ﮐﺎر اﻓﺘﺎد‪ .‬اﯾﻦ ﺗﻌﻬﺪ ﺷـﻨﺎﺳﺎن اﯾﻨﺴﺎن ﺑﻪ‬‫ﺑﺎزﺳﺎزﯾﻬﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﻠﻤﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﺑﺪﻧﯽ ﺧﻮد را در راه آرﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻬﺎده و ﺑﺎ ﻫﻤﺖ ﺑﻠﻨﺪ ﺗﻦ ﺑﻪ رﻧﺞ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‬‫ﺗﺎ ﺟﺎﻧﻬﺎي دﯾﮕﺮ ﻣﺮدﻣﺎن آﮔﺎه و آزاد ﮔﺮدد‪.‬‬‫) ‪ (1‬ﺗﻌﺪادي از ﻣﻨﺎﺑﻊ وي ﻣﺜﻞ زاد اﻟﻤﺴـﯿﺮ ﺳـﯿﻮﻃﯽ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﮐﻪ ﺑﻌﺪا ﺑﻪ ﺗﺸـﮑﯿﻞ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪-‬‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﺗﻌﺪادي از آﻧﻬﺎ را در ﺿـﻤﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﺑﻼد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻔﺮ ﺣﺞ و ﻋﺘﺒﺎت ﺧﺮﯾﺪاري ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎ از‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺣﺮﻣﯿﻦ ﺷـﺮﯾﻔﯿﻦ و ﻋﺮاق ﻧﯿﺰ اﺳـﺘﻔﺎدهﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﺮده و ﺑﻪ ﻧﺴـﺨﻪﻫﺎي اﺻـﻠﯽ دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻌـﺪادي از‬‫ﮐﺘﺐ ﻧﯿﺰ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻌﻀـﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ اﯾﺸﺎن ﺑﺮاﯾﺶ ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده از ﺑﻌﻀﯽ ﻣﺼﺎدر ﻧﯿﺰ ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺪه ﺗﺎ ﺑﺎ ﺗﻼش‬‫ﻓﺮاوان و ﯾﺎ ﺳﺨﺘﯽ از ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺼﻮﺻﯽ اﻓﺮاد ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷـﯿﺦ آﻗـﺎ ﺑﺰرگ ﭘﺲ از ﺑﺮﺷـﻤﺮدن ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ‪ »:‬اﻣﺮي ﻋﺠﯿﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﻧﻔﯿﺲ و اﯾـﻦ داﯾﺮة اﻟﻤﻌﺎرفﻫـﺎي ﺑﺰرگ را ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ در ﺣـﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺟﺰ ﺑـﺎ ﮐﺎﻏـﺬ و ﻣﺮﮐﺐ اﺳـﻼﻣﯽ) ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺎﻏـﺬ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 36‬از ‪316‬‬‫ﻣﺮﮐﺒﯽ ﮐﻪ در ﺳـﺮزﻣﯿﻨﻬﺎي اﺳـﻼﻣﯽ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻬﯿﻪ ﻣﯽﺷﺪه اﺳﺖ( ﻧﻤﯽﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ و اﯾﻦ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﻘﻮاي ﻓﺮاوان و ورع ﺑﺴﯿﺎر‬‫او ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺻﻮﻻ دوري وي از ﺑﮑﺎر ﺑﺮدن ﺻﻨﺎﯾﻊ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺸﻬﻮر ﻫﻤﮕﺎن اﺳﺖ«‪.‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت‬‫ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي و ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧﺪراﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث ﻧﻮري‪ ،‬ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺷﻬﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺷﺮﯾﻒ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺎج ﺳﯿﺪ‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺻﺪر‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ و اﮐﺜﺮ ﺑﺰرﮔﺎن آن زﻣﺎن‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺮ آن ﮐﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﻋﺎﻟﻢ ﺟﻠﯿﻞ ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ‬‫اﺣﻤﺪ اﻧﺼﺎري ﻫﻨﺪي ﺷـﯿﺮواﻧﯽ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم» ﺳﻮاﻃﻊ اﻷﻧﻮار ﻓﯽ ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده و در آن ﺗﺎ ﺑﯿﺴﺖ و‬‫ﻫﺸﺖ ﺗﻘﺮﯾﻆ از ﻋﻠﻤﺎء ﻃﺮاز اول ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ از آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺷﺪه ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﺮﮐﺖ آن ﮐﺘﺎب در ﯾﮏ ﺳﺎل‬‫ﺟﻤﻊ ﮐﺜﯿﺮي ﺷﯿﻌﻪ و ﻣﺴﺘﺒﺼﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎب در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻨﺘﺨـﺒﯽ از اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺳـﺎل ‪ 1322‬ه‪ .‬ق ﺑـﻪ ﭼـﺎپ رﺳـﯿﺪه ﮐـﻪ در دو ﺑﺨﺶ ﻣﺮﺗـﺐ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﺗﻘﺮﯾﻈﻬـﺎ و‬‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺣﯿﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت رﺳـﯿﺪه و ﺑﺨﺶ دوم آﻧﻬﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت وي و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮزاي ﺷﯿﺮازي در ﺑﺨﺸﯽ از ﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬واﺣﺪ أﺣﺪ أﻗﺪس‪ -‬ﻋﺰت اﺳـﻤﺎﺋﻪ‪ -‬ﮔﻮاه اﺳﺖ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺷـﮑﺮ ﻧﻌﻤﺖ وﺟﻮد ﺷـﺮﯾﻒ را ﻣﯿﮑﻨﻢ و ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼـّﻨﻔﺎت رﺷـﯿﻘﻪ ﺟﻨﺎﺑﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻣﺴـﺘﺄﻧﺴﻢ و ﺣﻖ زﺣﻤﺎت و ﺧـﺪﻣﺎت آن وﺟﻮد ﻋﺰﯾﺰ را در اﺳـﻼم ﻧﯿﮑﻮ ﻣﯽﺷـﻨﺎﺳﻢ‪ .‬اﻧﺼﺎف ﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺎﮐﻨﻮن در اﺳـﻼم در ﻓّﻦ ﮐﻼم‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺎﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﺎﻓﻊ و ﺗﻤﺎم ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﺣﺴﻨﺎت اﯾﻦ دﻫﺮ و ﻏﻨﺎﺋﻢ اﯾﻦ زﻣﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻢ ﻣﺘﺪﯾﻦ ﻻزم اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﮑﻤﯿﻞ ﻋﻘﺎﺋﺪ و اﺻﻼح ﻣﻔﺎﺳﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﮐﺘﺎب ﻣﺒﺎرك رﺟﻮع ﻧﻤﺎﯾﺪ و اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ و ﻫﺮ ﮐﺲ‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﻧﺤﻮ ﺗﻮاﻧﺪ در ﻧﺸـﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد أﺣﻘﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺳـﻌﯽ و ﮐﻮﺷـﺶ را ﻓﺮو ﮔﺬاﺷﺖ ﻧﺪارد ﺗﺎ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ اﻋﻼء ﮐﻠﻤﻪ‬‫ﺣﻖ و ادﺣﺎض ﺑﺎﻃﻞ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺘﯽ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪﺗﺮ از اﯾﻦ ﺑﻄﺮﯾﻘﻪ ﺣّﻘﻪ و ﻓﺮﻗﻪ ﻧﺎﺟﯿﻪ ﮐﻤﺘﺮ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪«.‬‬‫و در ﻧﺎﻣﻪاي دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫» ﻣﻦ در ﮐﺘﺎب ﺷـﻤﺎ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻋﺎﻟﯽ و ارﺟﻤﻨـﺪ ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬ﻧﺴـﯿﻢ ﺧﻮش ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﻤﺎ ﺑﺮاي ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدهاﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺮ‬‫ﻫﺮ ﻣﺸﮏ ﭘﺮورده و ﻣﻌﺠﻮن دﻣﺎﻏﭙﺮوري ﺑﺮﺗﺮي دارد‪ .‬ﻋﺒﺎرات رﺳﺎي ﮐﺘﺎب‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﭘﺨﺘﮕﯽ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه اﺳﺖ و اﺷﺎرات ﺟﻬﻞ زداي آن ﻣﺎﯾﻪ‬‫دﻗﺖ و آﻣﻮﺧﺘﻦ‪ .‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب از ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪﻫﺎي ﻓﮑﺮي ﺗﺎﺑﻨﺎك ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺠﺴـﻤﻪ اﺧﻼص‬‫و ﺗﻘﻮي ﺗﺄﻟﯿﻒ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آري ﮐﺘﺎب ﺑﺎﯾﺪ از اﯾﻦ دﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺆﻟﻒ از اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ و اﮔﺮ ﻏﯿﺮ از اﯾﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺒﺎد و ﻣﺒﺎد‪«.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑـﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧـﺪراﻧﯽ ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔـﺎن ﻫﻨـﺪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ و در آﻧﻬﺎ از ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ‬‫ﻣﯽﮐﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺗﺸﻮﯾﻖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﺗﺎ دﯾﮕﺮ آﺛﺎر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را ﺑﻪ ﭼﺎپ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺿـﻤﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻔﺼﻠﯽ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻟﯿﺎﻗﺖ و ﻣﺘﺎﻧﺖ و اﺗﻘﺎن ﺗﺎ اﻵن از ﺑﻨﺎن ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻧﺤﺮﯾﺮي ﺳـﺮ ﻧﺰده و ﺗﺼﻨﯿﻔﯽ در اﺛﺒﺎت ﺣّﻘﯿﺖ ﻣﺬﻫﺐ و اﯾﻘﺎن ﺗﺎ اﯾﻦ زﻣﺎن‬‫از ﺑﯿﺎن ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺣﺒﺮ ﺧﺒﯿﺮي ﺻﺎدر و ﻇﺎﻫﺮ ﻧﮕﺸـﺘﻪ‪ .‬از ﻋﺒﻘﺎﺗﺶ راﺋﺤﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ وزان و از اﺳـﺘﻘﺼﺎﯾﺶ اﺳـﺘﻘﺼﺎ ﺑﺮ ﺟﻤﯿﻊ دﻻﺋﻞ ﻋﯿﺎن و ﻟّﻠﻪ دّر‬‫ﻣﺆﻟّﻔﻬﺎ و ﻣﺼّﻨﻔﻬﺎ‪«...‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ﻓﻮاﺋﺪ اﻟﺮﺿﻮﯾﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 37‬از ‪316‬‬‫» وﺟﻮد آﻧﺠﻨﺎب از آﯾﺎت اﻟﻬﯿﻪ و ﺣﺠـﺞ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﺑﻮد ﻫﺮ ﮐﺲ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﺘﻄﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﻗﻠﻢ دررﺑﺎر آن ﺑﺰرﮔﻮار‬‫ﺑﯿﺮون آﻣﺪه ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﺪ ﻣﯽداﻧﺪ ﮐﻪ در ﻓﻦ ﮐﻼم ﺳّﯿﻤﺎ در ﻣﺒﺤﺚ اﻣﺎﻣﺖ از ﺻﺪر اﺳﻼم ﺗﺎﮐﻨﻮن اﺣﺪي ﺑﺪان ﻣﻨﻮال ﺳﺨﻦ ﻧﺮاﻧﺪه و ﺑﺮ آن‬‫ﻧﻤﻂ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻪ و اﻟﺤﻖ ﻣﺸﺎﻫﺪ و ﻋﯿﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﺣﺎﻃﻪ و اﻃﻼع و ﺳﻌﻪ ﻧﻈﺮ و ﻃﻮل ﺑﺎع ﻧﯿﺴﺖ ﺟﺰ ﺑﺘﺄﯾﯿﺪ و اﻋﺎﻧﺖ ﺣﻀﺮت إﻟﻪ‬‫و ﺗﻮﺟﻪ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﺼﺮ روﺣﻨﺎ ﻟﻪ ﻓﺪاه«‪.‬‬‫ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ )ﻗﺴﻢ ﺳﻨﺪ(‬‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻧﺎﺷﺮ‬‫ﺑﺴﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﭘﺲ از ﺳـﺘﺎﯾﺶ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮاﻧﺎ و درود ﺑﺮ ﺧﺎﺗﻢ اﻧﺒﯿﺎء و ﺳـﺮور اوﻟﯿﺎء و ﻋﺘﺮت ﻃﺎﻫﺮه أﺻـﻔﯿﺎء ﺳـﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ‬‫أﺟﻤﻌﯿﻦ ﻣﺆﺳـﺴﻪ ﻧﺸﺮ ﻧﻔﺎﺋﺲ ﻣﺨﻄﻮﻃﺎت‪ -‬اﺻﻔﻬﺎن ﻣﻔﺘﺨﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ آﺛﺎر ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﻋﺎﻟﻢ ﺗﺸّﯿﻊ را ﮐﻪ‬‫ﻣﻌّﺮف زﺣﻤﺖ و ﮐﻮﺷـﺶ و ﻧﺘﯿﺠﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺘّﺒﻊ از ﻧﻮاﺑﻎ ﻋﻠﻤﯽ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻧﺎﻣﯽ اﯾﻦ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻘّﺪس اﺳﺖ ﺑﻨﯿﮑﻮﺗﺮﯾﻦ وﺟﻬﯽ ﮐﻪ در ﺣﺪود‬‫ﻃﺎﻗﺖ ﺑﻮده ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻃﺒﻊ ﻧﻤﻮده و ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار دﻫﺪ‪.‬‬‫داﻧﺸـﻤﻨﺪان و ﮔﻮﻫﺮﺷـﻨﺎﺳﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺪﯾـﺪه اﻧﺼﺎف و ﺗﻘـﺪﯾﺮ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺷـﺮﯾﻒ ﻧﻈﺮ ﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ ﺑﺨﻮﺑﯽ ﺑﻤﯿﺰان زﺣﻤﺖ و رﻧﺠﯽ ﮐﻪ ﻣﺆﻟّﻒ‬‫ﻋﺎﻟﯿﻤﻘـﺎم در ﺗـﺄﻟﯿﻒ اﯾﻦ اﺛﺮ ﺑﺰرگ ﺗﺤﻤـﻞ ﻧﻤﻮده ﭘﯽ ﺑﺮده و ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﺋﯽ از ﭘﺮ ﺳﻮدﺗﺮﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺻـﺪﻫﺎ ﮐﺘﺎب ﻧﻔﯿﺲ ﮐﻤﯿﺎب را‬‫در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻮد ﻣﺸﺎﻫﺪه ﮐﺮده ﺑﯽ اﺧﺘﯿﺎر ﺑﺮ ﻫّﻤﺖ واﻻي ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه آﻓﺮﯾﻨﻬﺎ ﺧﻮاﻧﻨﺪ و درودﻫﺎ ﻓﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬آري‪ ،‬ﻣﺮدان ﺣﻖ را ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺲ ﮐﻪ در‬‫ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﻤﻞ ﺧﻮد ﺳﺮاﻓﺮاز ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬‫ﺑﻌﻠﺖ ﻫﻤﯿﻦ اﻫّﻤّﯿﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﻧﺴـﺨﻪﻫﺎي ﻃﺒﻊ اول ﺑﺰودي ﻧﺎﯾﺎب و ﻃﺎﻟﺒﯿﻦ آن روز اﻓﺰون ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ و ﺑﻬﯿﭻ ﻗﯿﻤﺖ ﯾﺎﻓﺖ ﻧﻤﯽﺷﺪ‪.‬‬‫از اﯾﻦ روي ﻣﺆﺳـﺴﻪ ﺑﺎﻫﺘﻤﺎم ﺟﻤﻌﯽ از داﻧﺸـﻤﻨﺪان ﻣﻌﻈﻢ و ﻓﻀﻼي ﻣﺤﺘﺮم ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯽ اﺻﻔﻬﺎم‪ ،‬أدام اﻟﱠﻠﻪ أﯾﺎم اﻓﺎﺿﺎﺗﻬﻢ در ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻃﺒﻊ‬‫ﮐﺘﺎب ﺑﻪ اﺳـﻠﻮﺑﯽ ﻧﻮﯾﻦ و ﺳـﺒﮑﯽ ﻣﺮﻏﻮب اﻗﺪام ﻧﻤﻮده و اﻣﯿﺪوار اﺳﺖ ﺑﯿﺎري ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل و اﺳـﺘﻘﺒﺎل ﻋﻼﻗﻤﻨﺪان ﺑﺂﺛﺎر ﻋﻠﻤﯽ و ﻣﺬﻫﺒﯽ‬‫ﻣﺮﺗّﺒﺎ ﺗﻮﻓﯿﻖ ﻧﺸـﺮ ﺳﺎﯾﺮ اﺟﺰاء ﮐﺘﺎب را ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺧـﺪﻣﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳـﺮ ﺣّﺪ ﮐﻤﺎل رﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻤّﻨﻪ و ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ ﺿـﻤﻨﺎ ﺑﻪ اﻃﻼع ﻣﯽرﺳﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺷـﺮح‬‫ﺣﺎل ﻣﺒﺴﻮط و ﻣﻔّﺼﻠﯽ از ﻣﺆﻟّﻒ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻘﺪر و ﺷﺮح آﺛﺎر ﻋﻠﻤﯽ او و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻌﻠﯿﻘﺎت ﻣﻔﯿﺪي راﺟﻊ ﺑﺪوره ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺗﻬّﯿﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ‬‫اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﺎ ﻓﻬﺮﺳﺘﻬﺎي ﻣﺘﻨّﻮع ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﺿﻤﯿﻤﻪ ﺟﻠﺪ آﺧﺮ ﺑﻄﺒﻊ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،18‬ص‪2 :‬‬‫ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤﺚ در اﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪات‪:‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ‪:‬‬‫اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻣﺘﺠـﺎوز از ﺳـﯽ ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـّﻠﻢ از آن ﺣﻀـﺮت رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺑﯿﺶ از دوﯾﺴﺖ ﻧﻔﺮ‬‫ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ آن را ﺑﺄﻟﻔﺎظ ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﮐﺘﺐ ﺧﻮد ﻇﺒﻂ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻨﮏ ﯾﮑﯽ از أﻟﻔﺎظ ﺣﺪﯾﺚ‪:‬‬‫ﻗـﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪» :‬اﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺎ ان ﺗﻤﺴـﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠﻮا ﺑﻌـﺪي‪ ،‬أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪،‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟﺴﻤﺎء اﻟﯽ اﻻرض‪ ،‬و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬و ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ!«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪1 :‬‬‫ﺳﺮآﻏﺎز ﺳﺨﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 38‬از ‪316‬‬‫ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﺤﻤـﺪ ﻟﻠّﻪ اﻟّـﺬي دﻋﺎﻧـﺎ ﺑﻤّﻨﻪ اﻟﺠﻤﯿـﻞ إﻟﯽ اﻟّﺘﻤـّﺴ ﮏ ﺑـﺎﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬و وﻗﺎﻧـﺎ ﺑﻠﻄﻔﻪ اﻟﺠﺰﯾـﻞ ﻋﻦ اﻻرﺗﺒﺎك ﻓﯽ اﻟﻌﻤﻪ و‬‫اﻟﻐﯿﻦ‪ .‬ﻫﻮ اﻟّـﺬي ﮐﺸﻒ ﻋﻦ ﻗﻠﻮﺑﻨﺎ ﺳـﺠﻮف اﻟّﺮﯾﺐ و اﻟّﺮﯾﻦ‪ ،‬و أﻧﻘﺬﻧﺎ ﺑﻮﻻء أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴـ ﻼم ﻣﻦ ﻏﻤﺮات اﻟّﺮدي و اﻟﺤﯿﻦ‪ ،‬و ﻧّﺠﺎﻧﺎ‬‫ﺑﻠﻄﻔﻪ و ﮐﺮﻣﻪ ﻣﻦ ﺷﻔﺎ ﺟﺮف اﻟّﺰﯾﻎ اﻟﻘﺎﺋﺪ إﻟﯽ اﻟّﺰور و اﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﺻﺎﻧﻨﺎ ﺑﺎﯾﻀﺎح اﻟّﺴﺒﻞ و إرﺳﺎل اﻟّﺮﺳﻞ ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﻮن إﻟﯽ اﻟّﺸﻨﺎر و اﻟﺸﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ أرﺳﻞ ﻋﻠﯽ ﻃﻮل ﻫﺠﻌـﮥ ﻣﻦ اﻷﻣﻢ و اﻋﺘﺮام ﻣﻦ اﻟﻔﺘﻦ اﻟﻤﻘﺒﻠـﮥ ﺑﺎﻟﻤﺬل و اﻷﯾﻦ‪ ،‬و آﻟﻪ اﻟﮑﺮام اﻷﻃﻬﺎر و ﺣﺎﻣﺘﻪ اﻟﻌﻈﺎم‬‫اﻷﺧﯿﺎر اﻟّﻨﺎﻫﺠﯿﻦ ﻟﻠﻘﻢ اﻟّﺼﻮاب و اﻟّﺰﯾﻦ‪ ،‬ﻻ ﺳـّﯿﻤﺎ أﺧﯿﻪ و ﺻـﻬﺮه أﻓﻀﻞ اﻟﺨﻠﯿﻔﺘﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺼﻠﺢ ﻟﺬات اﻟﺒﯿﻦ‪ ،‬ﮐﺮﯾﻢ اﻷﺑﻮﯾﻦ‪ ،‬ﺷﺮﯾﻒ اﻟﻮاﻟﺪﯾﻦ‪،‬‬‫اﺑﻦ اﻟﻌﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬أﻣﺜﻞ ﻣﻦ وﻟﺪ ﺑﯿﻦ ﻫﺎﺷـﻤّﯿﯿﻦ‪ ،‬أﮐﻤﻞ اﻷﻓﺨﺮﯾﻦ‪ ،‬زاﮐﯽ اﻷﺻﻐﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻋﺎﻟﯽ اﻷﮐﺒﺮﯾﻦ‪ ،‬و واﻗﺪ اﻷﺻﻤﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺤﺮز اﻷﻧﻔﺴﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﺑﺎﺳﻂ اﻷﻓﻀـﻠﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎﺿﯽ اﻷﻗﻄﻌﯿﻦ‪ ،‬وارث اﻟﻤﺸﻌﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻗﺎﺋﺪ اﻟﻌﺴﮑﺮﯾﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺒّﺠﻞ ﺑﺎﻷﺑﻄﺤﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﻔﺨﻢ ﻓﯽ اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﻬﺎﺟﺮ ﺑﺎﻟﻬﺠﺮﺗﯿﻦ‪،‬‬‫اﻟﻤﺒﺎﯾﻊ ﺑﺎﻟﺒﯿﻌﺘﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻤﺼـّﻠﯽ إﻟﯽ اﻟﻘﺒﻠﺘﯿﻦ‪ ،‬اﻟّـﺬي ﻟﻢ ﯾﮑﻔﺮ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻃﺮﻓـﮥ ﻋﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﻔّﺮق ﺟﻤﻊ اﻟﻮرق و اﻟﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﻟّﻠﺎﻃﻢ وﺟﻪ اﻟّﻨﻀﺎر و اﻟّﻠﺠﯿﻦ‪،‬‬‫اﻟﻤﻌﺮض اﻟﻤﺸـﯿﺢ ﺑـﻮﺟﻬﻪ ﻋـﻦ اﻟﺤﺠﺮﯾـﻦ‪ ،‬ﻣﺒﺴـﻮط اﻟّﺮاﺣـﺘﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤـﺆّدي ﻟﻠّﻄـ ﺎﻋﺘﯿﻦ‪ ،‬اﻟّﺴـ ﺎﺑﻖ ﺑﺎﻟّﺸـ ﻬﺎدﺗﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺠّﺮد ﻟﻠّﺴـ ﯿﻒ ﺗـﺎرﺗﯿﻦ‪ ،‬ﮐﺎﺳـﺮ‬‫اﻟـّﺼ ﻨﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﺟﺎذ اﻟﻮﺛﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎﺗﻞ اﻟﻌﻤﺮﯾﻦ‪ ،‬و آﺳﺮ اﻟﻌﻤﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻫﺎزم اﻟﻔﯿﻠﻘﯿﻦ و ﻣﻔّﺮق اﻟﺠﺤﻔﻠﯿﻦ‪ ،‬راﺳﺦ اﻟﻘﺪﻣﯿﻦ‪ ،‬اﻟّﺼﺎرع ﮐّﻞ ﻣﻨﺎزل ﻟﻠﻔﻢ‬‫و اﻟﯿﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻗﺎﺻﻢ اﻟﮑﻔﺮ ﺑﺒﺪر و ﺣﻨﯿﻦ‪ ،‬اﻟّﻀﺎرب ﺑﺎﻟّﺴﯿﻔﯿﻦ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪2 :‬‬‫اﻟّﻄﺎﻋﻦ ﺑﺎﻟّﺮﻣﺤﯿﻦ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻣﻞ ﻋﻠﯽ ﻗﻮﺳـﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺘﻬّﺠﺪ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﻬﺮﯾﺮ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺼ ّﻔﯿﻦ‪ ،‬أﺳـﻤﺢ ﮐّﻞ ذي ﮐّﻔﯿﻦ و أﻓﺼﺢ ﮐّﻞ ذي ﺷﻔﺘﯿﻦ‪ ،‬و أﺳﻤﻊ ﮐّﻞ‬‫ذي أذﻧﯿﻦ‪ ،‬و أﺑﺼـﺮ ﮐّﻞ ذي ﻋﯿﻨﯿﻦ‪ ،‬و أﻫﺪي ﮐّﻞ ﻣﻦ ﺗﺄّﻣﻞ اﻟّﻨﺠﺪﯾﻦ‪ ،‬أﻧﺸﺐ ﻣﻦ ﻓﯽ اﻷﺧﺸﺒﯿﻦ‪ ،‬و أﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﺑﯿﻦ اﻟّﻠﺎﺑﺘﯿﻦ‪ ،‬و أﻗﻀـﯽ ﻣﻦ ﻓﯽ‬‫اﻟﺤّﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﮑّﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬اﻟّﺬي رّدت ﻟﻪ اﻟّﺸﻤﺲ ﻣّﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻟﻠﻔﺮﯾﻘﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﻤّﯿﺰ ﺑﯿﻦ اﻟﺤﺰﻣﯿﻦ‪ ،‬ﺣّﺠﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺸﺮﻗﯿﻦ و اﻟﻤﻐﺮﺑﯿﻦ‪ ،‬و‬‫آﯾﺘﻪ اﻟﻌﻈﻤﯽ ﺑﯿﻦ اﻟﻨﺸـﺄﺗﯿﻦ‪ ،‬إﻣـﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﻈﺎم اﻟﺨﺎﻓﻘﯿﻦ‪ ،‬ﺻـﻨﻮ ﺳـّﯿﺪ اﻟﮑﻮﻧﯿﻦ و ﻧﻔﺲ رﺳﻮل اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﻮر ﺳـﺮاج اﻟـّﺪارﯾﻦ‪ ،‬و ﺷﺎﻫﺪ‬‫اﻟّﺸﺎﻫﺪ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻨﺠﺰ اﻟﻮﻋﺪ و ﻗﺎﺿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ و ﺻﺎﺣﺐ اﻟﮑﻨﺰ و ذي اﻟﻘﺮﻧﯿﻦ‪ ،‬أّول اﻟﺤﺠﺞ اﻟﻤﺠﺘﺒﯿﻦ‪ ،‬و أﻗﺪم اﻷﺋﻤﮥ اﻟﻤﺼﻄﻔﯿﻦ‪،‬‬‫و واﻟﺪ اﻟّﺮﯾﺤﺎﻧﺘﯿﻦ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟّﺴـ ﺒﻄﯿﻦ اﻟﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴﯿﻦ ع؛ ﺻﻼة ﻧﺎﺟﺤﮥ ﻧﺎﺟﻌﮥ ﻧﺎﻓﻌﮥ ﺷﺎﻓﻌﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﺤﺸﺮ و اﻟّﻨﺸﺮ و اﻟﺒﻌﺚ و اﻟﻘﯿﺎم و اﻟﻤﻮﺗﺘﯿﻦ‬‫و اﻟّﻨﻔﺨﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺧﺎﻟﺪة آﺑﺪة داﺋﻤﮥ ﺑﺎﻗﯿﮥ ﺑﺪوام اﻟﻤﻠﻮﯾﻦ‪ ،‬و اﺧﺘﻼف اﻟﻌﺼـﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﮐّﺮ اﻟﺠﺪﯾﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﺗﻌﺎﻗﺐ اﻟﻔﺌﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻮاﻟﯽ اﻟﺤﺮﺳـﯿﻦ‪ ،‬و ﻃﻠﻮع‬‫اﻟّﻨّﯿﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻟﻤﻮع اﻟﻘﻤﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺳﻔﻮر اﻷزﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﺻﻄﺤﺎب اﻟﻔﺮﻗﺪﯾﻦ‪ ،‬و ارﺗﻔﺎق اﻟّﻨﺴﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺟﺮي اﻟّﺮاﻓﺪﯾﻦ‪ ،‬و وﮐﻮف اﻟﻬﺎﻃﻠﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺑﻌـﺪ؛ ﻓﯿﻘﻮل اﻟﻌﺒـﺪ اﻟﻘﺎﺻـﺮ اﻟﻌﺎﺛﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﻼﻣـﮥ اﻟﺴـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻗﻠﯽ ﻋﻔﺎ ﻋﻨﻬﻤﺎ اﻟّﺮب اﻟﻐﺎﻓﺮ‪ :‬ﻫﺬا ﻫﻮ اﻟﻤﺠﻠّﺪ اﻟّﺜﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮ ﻣﻦ‬‫ﻣﺠﻠّـﺪات اﻟﻤﻨﻬـﺞ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار‪ ،‬ﻓﯽ اﻣﺎﻣـﮥ اﻷﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر« ﻧﻘﻀﺖ ﻓﯿﻪ ﮐﻼم ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺪﻫﻠﻮي ﺻﺎﺣﺐ‬‫»اﻟﺘﺤﻔـﮥ« ﻋﻠﯽ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺟﻌﻠﻪ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮ ﻣﻦ اﻷﺣﺎدﯾﺚ اﻟّﺪاﻟّـﮥ ﻋﻠﯽ إﻣﺎﻣﮥ ﻋﻠّﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم و أﺗﯽ ﻓﯽ ﺟﻮاﺑﻪ ﺑﻤﺎ‬‫ﯾﺤّﯿﺮ اﻷﻓﻬﺎم ﺣّﺒﺎ ﻟﺘﺮوﯾـﺞ ﻣﻠّﻔﻘﺎت أﺳـﻼﻓﻪ اﻷﻋﻼم و ﺷـﻐﻔﺎ ﺑﻤﺨﺎﻟﻔﮥ ﻃﺮﯾﻘﮥ اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴـ ﻼم و و ﻟﻬﺎ ﺑﺎﻟﻌﺪول و اﻟﺠﻨﻮح ﻋﻦ ﺟﺎّدة‬‫اﻟﺤّﻖ اﻟﻤﻌﺘﺎم؛ و ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻤﻨﻌﺎم اﻟﻤﻔﻀﻞ ﺑﺎﻟّﻨﻌﻢ اﻟﺠﺴﺎم اﺳﺘﻤّﺪ ﻓﯽ اﻟﺒﺪء و اﻟﺨﺘﺎم و اﻷﺧﺬ و اﻹﺗﻤﺎم‪.‬‬‫رواﯾﺖ ﮐﺮدن ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را از ﻃﺮﯾﻖ زﯾﺪ اﺑﻦ ارﻗﻢ‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻨﺤﺮﯾﺮ‪] :‬ﺣﺪﯾﺚ دوازدﻫﻢ‪ :‬رواﯾﺖ‬‫زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻋﻦ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـّﻠﻢ »إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴـ ﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌﺪي‪ ،‬أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ‬‫اﻵﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ«‬‫و اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻫﻢ ﺑﺪﺳﺘﻮر أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﺎﺑﻘﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪3 :‬‬‫ﺑﺎ ﻣّﺪﻋﯽ ﻣﺴﺎس ﻧﺪارد‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﻻزم ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺘﻤّﺴﮏ ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ زﻋﺎﻣﺖ ﮐﺒﺮي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺳّﻠﻤﻨﺎ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻫﻢ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 39‬از ‪316‬‬‫»ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺑﺴّﻨﺘﯽ و ﺳّﻨﮥ اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻟّﺮاﺷﺪﯾﻦ اﻟﻤﻬﺪّﯾﯿﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي‪ ،‬ﺗﻤّﺴﮑﻮا ﺑﻬﺎ و ﻋّﻀﻮا ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺑﺎﻟّﻨﻮاﺟﺬ«‬‫‪ ،‬ﺳّﻠﻤﻨﺎ؛ و ﻟﯿﮑﻦ ﻋﺘﺮت در ﻟﻐﺖ ﻋﺮب ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻗﺎرب اﺳﺖ؛ ﭘﺲ اﮔﺮ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﮐﻨﺪ ﻻزم آﯾﺪ ﮐﻪ ﺟﻤﯿﻊ أﻗﺎرب آن ﺣﻀﺮت ﺻّﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ أﺋّﻤﻪ ﺑﺎﺷـﻨﺪ واﺟﺐ اﻻﻃﺎﻋـﮥ‪ ،‬ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص ﻣﺜﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋّﺒﺎس و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﻨﻔّﯿﻪ و زﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و ﺣﺴﻦ ﻣﺜّﻨﯽ و‬‫إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟّﺼﺎدق و أﻣﺜﺎل اﯾﺸﺎن از أﻫﻞ ﺑﯿﺖ‪ .‬و ﻧﯿﺰ در ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ واردﺳﺖ‪:‬‬‫»ﺧﺬوا ﺷﻄﺮ دﯾﻨﮑﻢ ﻋﻦ ﻫﺬه اﻟﺤﻤﯿﺮاء«‬‫و اﺷﺎره ﺑﻌﺎﺋﺸﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬و‬‫»اﻫﺘﺪوا ﺑﻬﺪي ﻋّﻤﺎر«‪،‬‬‫و »ﺗﻤّﺴﮑﻮا ﺑﻌﻬﺪ اﺑﻦ أّم ﻋﺒﺪ«‬‫‪،‬و‬‫»رﺿﯿﺖ ﻟﮑﻢ ﻣﺎ رﺿﯽ ﻟﮑﻢ اﺑﻦ أّم ﻋﺒﺪ«‪،‬‬‫و »أﻋﻠﻤﮑﻢ ﺑﺎﻟﺤﻼل و اﻟﺤﺮام ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﺟﺒﻞ«‬‫و أﻣﺜﺎل ذﻟﮏ ﮐﺜﯿﺮة ﺧﺼﻮﺻﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬اﻗﺘﺪوا ﺑﺎﻟّﺬﯾﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ«‬‫ﮐﻪ ﺑﺪرﺟﻪ ﺷـﻬﺮت و ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﻌﻨﻮي رﺳـﯿﺪه‪ .‬ﭘﺲ ﻻزم آﻣﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ اﯾﻦ اﺷـﺨﺎص إﻣﺎم ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ .‬و اﮔﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻋﺘﺮت‬‫ﻧﻤﺎﯾﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺮوي از ﺣﻀﺮت أﻣﯿﺮ ﮐﻪ ﻧﺰد ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﺳﺖ‪:‬‬‫»إﻧّﻤﺎ اﻟّﺸﻮري ﻟﻠﻤﻬﺎﺟﺮﯾﻦ و اﻷﻧﺼﺎر«‬‫ﭼﮕﻮﻧﻪ درﺳﺖ ﺷﻮد؟ ﻫﻤﯿﻦ ﻗﺴﻢ ﺣﺪﯾﺚ‬‫»ﻣﺜﻞ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺜﻞ ﺳﻔﯿﻨﮥ ﻧﻮح‪ ،‬ﻣﻦ رﮐﺒﻬﺎ ﻧﺠﯽ و ﻣﻦ ﺗﺨّﻠﻒ ﻋﻨﻬﺎ ﻏﺮق«‬‫دﻻﻟﺖ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﻣﮕﺮ ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﻓﻼح و ﻫﺪاﯾﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﺪوﺳﺘﯽ اﯾﺸﺎن و ﻣﻨﻮط ﺑﺎﺗّﺒﺎع اﯾﺸﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬و ﺗﺨّﻠﻒ از دوﺳﺘﯽ و اﺗﺒﺎع اﯾﺸﺎن ﻣﻮﺟﺐ‬‫ﻫﻼك‪ .‬و اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﻔﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﺤﺾ‪ ،‬ﻧﺼـﯿﺐ اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ اﺳﺖ و ﺑﺲ از ﺟﻤﯿﻊ ﻓﺮق اﺳـﻼﻣّﯿﻪ و ﺧﺎـّﺻ ﺴﺖ ﺑﻤﺬﻫﺐ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﻻ‬‫ﯾﻮﺟـﺪ ﻓﯽ ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﯾﺸﺎن ﻣﺘﻤّﺴـ ﮑﻨﺪ ﺑﺤﺒﻞ و داد ﺟﻤﯿﻊ أﻫﻞ ﺑﯿﺖ و ﺑﺮ ﻗﯿﺎس ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻪ »َأ َﻓﺘُْﺆﻣِﻨُﻮَن ﺑ َِﺒْﻌِﺾ اﻟ ِْﮑﺘﺎِب َو َﺗْﮑُﻔُﺮوَن‬‫ﺑ َِﺒْﻌٍﺾ«‬‫و در رﻧﮏ اﯾﻤﺎن ﺑﺎﻷﻧﺒﯿﺎ ﮐﻪ »ﻻ ﻧَُﻔﱢﺮُق ﺑَﯿَْﻦ َأَﺣٍﺪ ﻣِْﻦ ُرُﺳﻠِِﻪ«‬‫ﺑﺎ ﺑﻌﺾ؛ ﻣﺤّﺒﺖ و اﯾﻤﺎن‪ ،‬و ﺑﺎ ﺑﻌﺾ؛ ﺑﻐﺾ و ﮐﻔﺮان ﻧﻤﯽورزﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺨﻼف ﺷﯿﻌﻪ ﮐﻪ ﻫﯿﭻ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪4 :‬‬‫ﻓﺮﻗﻪ اﯾﺸﺎن ﺟﻤﯿﻊ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ را دوﺳﺖ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻌﻀـﯽ ﯾﮏ ﻃﺎﺋﻔﻪ را ﻣﺤﺒﻮب ﻣﯽﺳﺎزﻧﺪ و ﺑﻘّﯿﻪ را ﻣﺒﻐﻮض ﻣﯽدارﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﻀـﯽ ﻃﺎﺋﻔﻪ دﯾﮕﺮ‬‫را‪ ،‬و ﻫﻤﯿﻨﺴﺖ ﺣـﺎل اﺗّﺒـﺎع ﮐﻪ أﻫـﻞ ﺳـّﻨﺖ ﯾـﮏ ﻃـﺎﺋﻔﻪ را ﺧـﺎّص ﻧﻤﯽﮐﻨﻨـﺪ؛ از ﻫﺮ ﻫﻤﻪ رواﯾـﺎت دﯾﻦ ﺧـﻮد ﻣﯽآرﻧـﺪ و ﺑـﺪان ﺗﻤّﺴـ ﮏ‬‫ﻣﯽﺟﻮﯾﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮐﺘﺐ ﺗﻔﺴـﯿﺮ و ﺣﺪﯾﺚ و ﻓﻘﻪ اﯾﺸﺎن ﺑﺮ آن ﮔﻮاه اﺳﺖ‪ .‬و اﮔﺮ ﮐﺘﺐ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ را اﻋﺘﺒﺎر ﻧﮑﻨﻨﺪ ﻣﺮوّﯾﺎت ﺷﯿﻌﻪ را ﮐﻪ از‬‫ﻋﻘﺎﺋﺪ اﻟﻬّﯿﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﻓﺮوغ ﻓﻘﻬّﯿﻪ ﻣﻮاﻓﻖ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ درﯾﻦ رﺳﺎﻟﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﺷﺪ ﭼﻪ ﺟﻮاﺑﺴﺖ؟‬‫و درﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﻌﻀﯽ از ﺧﻮش ﻃﺒﻌﺎن ﺷﯿﻌﻪ ﺗﻘﺮﯾﺮي دارد ﺧﯿﻠﯽ دﻟﻔﺮﯾﺐ‪ ،‬ﻻﺑّﺪ ذﮐﺮ آن ﺗﻘﺮﯾﺮ و ﺣّﻞ آن ﺗﺰوﯾﺮ ﻧﻤﻮده آﻣﺪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﺗﺸﺒﯿﻪ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺴـﻔﯿﻨﻪ اﻗﺘﻀﺎ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺤّﺒﺖ ﺟﻤﯿﻊ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ و اﺗّﺒﺎع ﮐّﻞ اﯾﺸﺎن در ﻧﺠﺎت و ﻓﻼح ﺿـﺮور ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬زﯾﺮا‬‫ﮐﻪ اﮔﺮ ﺷﺨﺼﯽ در ﯾﮏ ﮐﻨﺞ ﮐﺸﺘﯽ ﺟﺎ ﮔﺮﻓﺖ ﺑﻼ ﺷﺒﻬﻪ از ﻏﺮق او را ﻧﺠﺎت ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ دوران در ﺗﻤﺎم ﮐﺸﺘﯽ و ﮔﺎﻫﯽ ﺑﮑﻨﺠﯽ‬‫ﻧﺸﺴـﺘﻦ و ﮔـﺎﻫﯽ ﺑﮑﻨـﺞ دﯾﮕﺮ ﻣﻌﻤﻮل و ﻋـﺎدي ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﺷـﯿﻌﻪ ﭼﻮن ﻣﺘﻤّﺴﮏ ﺑﺒﻌﺾ أﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﺷﺪﻧـﺪ و اﺗّﺒﺎع ﺑﻌﻀـﯽ از اﯾﺸﺎن ﭘﯿﺶ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 40‬از ‪316‬‬‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﺑﻼ ﺷﺒﻬﻪ ﻧﺎﺟﯽ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻃﻌﻨﯽ ﮐﻪ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﺑﺮ اﯾﺸﺎن ﺑﺎﺑﺖ إﻧﮑﺎر ﺑﻌﺾ أﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ دﻓﻊ ﺷﺪ‪.‬‬‫اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ در اﯾﻦ ﺟﻮاب او ﺑﺪو وﺟﻪ ﺳﺨﻦ دارﻧﺪ‪:‬‬‫اول ﺑﻄﺮﯾـﻖ ﻧﻘﺾ آﻧﮑﻪ‪ :‬در اﯾﻦ ﺻﻮرت اﻣـﺎﻣّﯿﻪ را ﺑﺎﯾـﺪ ﮐﻪ زﯾـﺪّﯾﻪ و ﮐﯿﺴـﺎﻧّﯿﻪ و و ﻧﺎووﺳـّﯿﻪ و أﻓﻄﺤّﯿﻪ را ﮔﻤﺮاه ﻧﺪاﻧﻨـﺪ و ﻧـﺎﺟﯽ و ﻣﻔﻠﺢ‬‫اﻧﮕﺎرﻧـﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾﮑﯽ ازﯾﻦ ﻓﺮق ﻣـﺬﮐﻮره و أﻣﺜﺎل اﯾﺸﺎن ﮐﻨﺠﯽ ازﯾﻦ ﮐﺸﺘﯽ وﺳـﯿﻊ ﮔﺮﻓﺘﻪ و در آن ﮐﻨـﺞ ﺟﺎي ﺧﻮد ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﯾﮏ‬‫ﮐﻨـﺞ ﮐﺸﺘﯽ ﺑﺮاي ﻧﺠـﺎت از ﻏﺮق ﮐـﺎﻓﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ درﯾﻦ ﺻﻮرت ﺗﻌﯿﯿﻦ أﺋّﻤﻪ اﺛﻨـﺎ ﻋﺸـﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﺨـﺪوش ﮔﺸﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﻨـﺞ ﮐﺸﺘﯽ در‬‫ﻧﺠﺎت ﺑﺨﺸﯿﺪن از ﻣﻮج درﯾﺎ ﮐﺎﻓﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﯽ اﻣﺎم ﻫﻤﯿﻨﺴﺖ ﮐﻪ اﺗّﺒﺎع او ﻣﻮﺟﺐ ﻧﺠﺎت آﺧﺮت ﺑﺎﺷﺪ و ﺗﻤﺎم ﻣﺬﻫﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪5 :‬‬‫اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮّﯾﻪ ﺑﻠﮑﻪ اﻣﺎﻣّﯿﻪ ﺑﺮ ﻫﻢ ﺷـﺪ‪ .‬و اﮔﺮ اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ را زﯾـﺪّﯾﻪ ﮔﻮﯾﻨـﺪ ﻫﻤﯿﻦ ﺣﺮف در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﺬﻫﺒﯽ‬‫ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻫﯿـﭻ ﻓﺮﻗﻪ را از ﻓﺮق ﺷـﯿﻌﻪ درﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﺟﻤﯿﻊ ﻣـﺬاﻫﺐ را ﺑﺎﯾـﺪ ﮐﻪ ﺣﻖ داﻧﻨـﺪ و ﺻﻮاب اﻧﮕﺎرﻧـﺪ‪ ،‬ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ در ﻣﯿﺎن‬‫ﻣـﺬاﻫﺐ اﯾﻨﻬـﺎ ﺗﻨـﺎﻗﺾ و ﺗﻀـﺎّد واﻗﻌﺴﺖ و ﻫﺮ دو ﺟﺎﻧﺐ ﺗﻨﺎﻗﺾ را ﺣﻖ داﻧﺴـﺘﻦ در ﻏﯿﺮ اﺟﺘﻬﺎدّﯾﺎت ﻗﺎﺋﻞ ﺑﺎﺟﺘﻤﺎع ﻧﻘﯿﻀـﯿﻦ ﺷـﺪﻧﺴﺖ ﮐﻪ‬‫ﺑﺪﯾﻬﯽ اﻻﺳﺘﺤﺎﻟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫دوم ﺑﻄﺮﯾﻖ ﺣّﻞ آﻧﮑﻪ‪ :‬ﺟﺎ ﮔﺮﻓﺘﻦ در ﯾﮏ ﮐﻨﺞ ﮐﺸﺘﯽ وﻗﺘﯽ ﻧﺠﺎت ﺑﺨﺶ از ﻏﺮق درﯾﺎﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﻨﺞ دﯾﮕﺮ از آن ﮐﺸﺘﯽ رﺧﻨﻪ ﻧﮑﻨﺪ‪.‬‬‫و ﭼﻮن در ﯾﮏ ﮐﻨﺞ ﻧﺸـﺴﺖ و در ﮐﻨﺞ دﯾﮕﺮ رﺧﻨﻪ ﮐﺮدن آﻏﺎز ﻧﻬﺎد ﺑﻼ ﺷﺒﻬﻪ ﻏﺮق ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻫﯿﭻ ﻓﺮﻗﻪ از ﻓﺮق ﺷﯿﻌﻪ ﻧﯿﺴﺖ إﻟّﺎ در‬‫ﯾﮏ ﮐﻨـﺞ اﯾﻦ ﮐﺸﺘﯽ ﻧﺸﺴـﺘﻪ و در ﮐﻨﺞ دﯾﮕﺮ رﺧﻨﻪ ﭘﯿﺪا ﮐﺮده‪ .‬آري اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ در ﮐﻨﺠﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻪ ﺳـﯿﺮ و دور ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ أّﻣﺎ‬‫ﮐﺸﺘﯽ اﯾﺸﺎن ﺳﺎﻟﻤﺴﺖ در ﻫﯿـﭻ ﮐﻨـﺞ دﯾﮕﺮ رﺧﻨﻪ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ ﺗﺎ از آن ﻃﺮف ﻣﻮج درﯾﺎ درآﯾﺪ و ﻏﺮق ﮐﻨﺪ؛ و اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ‪ .‬و ﺑﺎﺧﺘﯿﺎر روش‬‫أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ إﻟﺰام ﺗﻮان داد و ﻧﻮاﺻﺐ را در إﻧﮑﺎر اﯾﻦ دو ﺣﺪﯾﺚ ﮐﻪ ﺑﺪﻟﯿﻞ ﻋﻘﻠﯽ در ﺻّﺤﺖ اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻔﺎد‬‫اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺣﺪﯾﺚ ﺗﮑﻠﯿﻒ ﺑﻤﻤﺘﻨﻌﺎت ﻋﻘﻠّﯿﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﻟﺒﺪاﻫﮥ ﻣﺤﺎﻟﺴﺖ زﯾﺮا ﮐﻪ اﮔﺮ ﺗﻤّﺴﮏ ﺑﺠﻤﯿﻊ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻧﻤﻮده آﯾﺪ و ﺑﻼ ﺷـﺒﻬﻪ در‬‫ﻋﻘﺎﺋﺪ و ﻓﺮوع اﯾﺸﺎن اﺧﺘﻼف و ﺗﻨﺎﻗﺾ رو داده ﻣﯽﺑﺎﯾﺪ ﮐﻪ أّﻣﺖ ﻣﮑّﻠﻒ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﻨﻘﯿﻀـﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺤﺎل ﺑﺎﻟﺒﺪاﻫﮥ‪ .‬و اﮔﺮ ﺗﻤّﺴﮏ‬‫ﺑﺒﻌﺾ اﯾﺸﺎن ﮐﺮده آﯾـﺪ ﯾﺎ ﺑﺘﻌّﯿﻦ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻮد و ﯾﺎ ﺑﻐﯿﺮ ﺗﻌّﯿﻦ‪ .‬در ﺷّﻖ أّول ﺗﺮﺟﯿـﺢ ﺑﻼ ﻣﺮّﺟـ ﺢ ﻻزم ﺧﻮاﻫـﺪ آﻣﺪ؛ و در رواﯾﺎت ﺗﻌّﯿﻦ ﺣّﻖ‬‫ﺑﺠﺎﻧﺐ ﺧﻮد ﻧﯿﺰ اﯾﻨﻬﺎ را اﺧﺘﻼف واﻗﻌﺴﺖ ﺑﺎز ﻫﻤﺎن آش اﺟﺘﻤﺎع ﻧﻘﯿﻀـﯿﻦ در ﮐﺎﺳﻪ ﻣﯽآﯾـﺪ ﯾﺎ ﺗﺮﺟﯿـﺢ ﺑﻼ ﻣﺮّﺟـ ﺢ‪ .‬و اﮔﺮ ﺷّﻖ ﺛﺎﻧﯽ ﻣﺮاد‬‫ﺑﺎﺷﺪ ﻻزم آﯾﺪ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻋﻘﺎﺋﺪ ﻣﺨﺘﻠﻔﻪ و ﺷﺮاﺋﻊ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻪ در ﯾﮏ دﯾﻦ واﺣﺪ از ﺧﻮد ﺷﺎرع؛ ﺣﺎل آﻧﮑﻪ »ﻟ ُِﮑﱟﻞ َﺟَﻌﻠْﻨﺎ ﻣِﻨُْﮑْﻢ ِﺷْﺮَﻋًﮥ َو ﻣِﻨْﻬﺎﺟًﺎ«‬‫ﺻﺮﯾﺢ ﻣﺨﺎﻟﻒ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪6 :‬‬‫اﯾﻦ ﺗﺠﻮﯾﺰﺳﺖ و ﺑﻀـﺮورت دﯾﻨّﯿﻪ اﺳﺘﺤﺎﻟﻪ آن ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬و ﻫﯿﭻ ﻓﺮﻗﻪ از ﻓﺮق ﺷﯿﻌﻪ از ﻋﻬﺪه ﺟﻮاب اﯾﻦ ﺧﺪﺷﻪ آن أﺷﻘﯿﺎ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮآﻣﺪ إﻟّﺎ‬‫ﭼﻮن روش أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ اﺧﺘﯿﺎر ﮐﻨﺪ[‪.‬‬‫ﺟﻮاب ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫أﻗﻮل ﻣﺴـﺘﻌﯿﻨﺎ ﺑﻠﻄﻒ اﻟﻤﻠﻬﻢ اﻟﺨﺒﯿﺮ‪ :‬ﺑﺮ أﺻـﺤﺎب أﻓﮑﺎر ﺻﺎﺋﺒﻪ و أرﺑﺎب أﻧﻈﺎر ﺛﺎﻗﺒﻪ و ﻃﺎﻟﺒﯿﻦ ﺣّﻖ و ﯾﻘﯿﻦ و ﺳﺎﻟﮑﯿﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺻﻮاب رزﯾﻦ و‬‫ﺷﺎرﺑﯿﻦ رﺣﯿﻖ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻣﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺴﺘﻮر ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ در ﺑﺎب ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻼ ﻓﺼﻞ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و اﻣﺎﻣﺖ دﯾﮕﺮ أﺋﻤﻪ‬‫ﻃـﺎﻫﺮﯾﻦ ﺻـﻠﻮات اﻟﱠﻠﻪ و ﺳـﻼﻣﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ أﺟﻤﻌﯿﻦ و ﺻـّﺤﺖ ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﻘﺘﻔﯿﺎن ﺣﻀـﺮات ﻣﻌﺼﻮﻣﯿﻦ؛ از ﻋﻤـﺪه دﻻﺋﻞ ﺑﺎﻫﺮه و ﺑﺮاﻫﯿﻦ ﻗﺎﻫﺮه و‬‫ﺣﺠـﺞ زاﻫﺮه و ﺑّﯿﻨﺎت ﻇﺎﻫﺮه و ﺷﻮاﻫﺪ ﺳﺎﻃﻌﻪ و وﺛﺎﺋﻖ ﻻﻣﻌﻪ و ﻣﺆّﯾﺪات ﺑﺎﻟﻐﻪ و ﻣﺴّﺪدات ﺳﺎﺑﻐﻪ‪ ،‬و ﺑﺮاي إﺑﻄﺎل و ﺗﻮﻫﯿﻦ ﻣﺬاﻫﺐ ﺧﺼﺎم و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 41‬از ‪316‬‬‫رّد ﺗﻬﺠﯿﻦ ﻃﺮاﺋﻖ ﻣﻨﺤﺮﻓﯿﻦ از أﻫـﻞ ﺑﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴـ ﻼم از ﺟﻼﺋـﻞ ﻣﻔﺤﻤـﺎت ﻗـﺎﻃﻌﻪ و ﻣﻠﺰﻣﺎت راﺋﻌﻪ و ﻣﻨّﺒﻬﺎت ﻗﺎدﻋﻪ و ﻣﻮﻗﻈﺎت رادﻋﻪ و‬‫ﻣﺒﮑﺘﺎت واﻓﯿﻪ و ﻣﺴـﮑﺘﺎت ﮐﺎﻓﯿﻪ و ﻣﺼـﻄﻠﻤﺎت ﺷﺎﻓﯿﻪ و ﻣﺴﺘﺄﺻـﻼت ﺷﺎﻓﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﺟﺎﻓﯿﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌـﺪ ﻣﻼﺣﻈﻪ آن أﻫﻞ ﺣّﻖ و ﺻﻮاب و‬‫إﯾﻘﺎن را ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺛﻠﺞ ﻓﺆاد و ﺑﺮد ﯾﻘﯿﻦ و اﻃﻤﯿﻨﺎن‪ ،‬و أرﺑﺎب ﺣﻘﺪ و ﺷـﻨﺂن و أﺻـﺤﺎب ﺿـﻐﻦ و ﻋﺪوان را ﻧﻬﺎﯾﺖ اﻧﮑﺴﺎر و اﻧﻀﺠﺎر و ﻫﻮان‬‫ﺣﺎﺻـﻞ‪ ،‬و أﻧﻮاع وﺳـﺎوس ﻣﺮدﯾﻪ و أﻗﺴﺎم ﻫﻮاﺟﺲ ﻣﻐﻮﯾﻪ و ﺻـﻨﻮف ﻟﻮاﻋـﺞ ﺷـﮑﻮك ﻣﺨﺘﺮﻋﻪ و ﺷـﺌﻮن ﺑـﺪاﺋﻊ ﺗﺴﻮﯾﻼت ﻣﺒﺘـﺪﻋﻪ ﯾﮑﺴـﺮ‬‫ﻣﻀﻤﺤﻞ و زاﺋﻞ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫و ﻣﺨـﺎﻃﺐ ﺑـﺎ ﮐﻤﺎل اﮔﺮ ﭼﻪ ﺗﺎب و ﻣﺠﺎل ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل و ﺑﺤﺚ و ﺟـﺪال در ﺻـّﺤﺖ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺷﺎء أو أﺑﯽ‪ ،‬ﭼﺎر و ﻧﺎﭼﺎر‬‫ﻃﻮﻋﺎ و ﮐﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻃﺮﯾﻘﻪ دﯾﺮﯾﻨﻪ زﻣﯿﻤﻪ؛ و ﺷـﯿﻤﻪ ﻣﻌﺘﺎده ﻗـﺪﯾﻤﻪ ﺧﻮد ﮐﻪ ﺟﺮح و ﻗـﺪح و ﻃﻌﻦ و ﻟﻤﺰ و ﻋﯿﺐ و ﻏﻤﺰ و ﺛﻠﺐ و ﻗﺼﺐ ﻓﻀﺎﺋﻞ‬‫ﻋﻈﯿﻤﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻓﺨﯿﻤﻪ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻃﺎﻫﺮﯾﻦ ﺳـﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﺟﻤﻌﯿﻦ اﺳﺖ ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺑﺎﻗﺘﻔﺎء آﺛﺎر ﺟﻤﺎﻋﺘﯽ از أﺳﻼف ﺑﺎ إﻧﺼﺎف ﺧﻮد‬‫ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ داد ﺗﺤﺮﯾﻒ و ﺗﺒـﺪﯾﻞ و ﺗﺰرﯾﻖ و ﺗﺴﻮﯾـﻞ دادهاﻧـﺪ ﻫّﻤﺖ ﻋـﺎﻟﯽ ﻧﻬﻤﺖ ﺧﻮد را ﺑﺘﺨـﺪﯾﻌﺎت ﻋﺠﯿﺐ و ﺗﻠﻤﯿﻌـﺎت ﻏﺮﯾﺐ‬‫ﮔﻤﺎﺷـﺘﻪ و در ﭘﺮده إﻇﻬﺎر و ﻻ وﺻﻔﺎ آﻫﻨﮓ ﻧﻮاﺻﺐ ﻣﻌﺎدﯾﻦ ﻗﺎدﺣﯿﻦ و ﻧﻐﻤﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﻣﻌﺎﻧﺪﯾﻦ ﺟﺎرﺣﯿﻦ ﮐﻪ از ﮐﻤﺎل ﺧﻼﻋﺖ و ﻧﻬﺎﯾﺖ‬‫ﺟﻼﻋﺖ ﺑﻬﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﻋﻼوه ﺑﺮ إﻋﺮاض و ﺻّﺪ‪ ،‬در ﺻﺪد ﻗﺪح و رّد ﺑﺮ آﻣﺪهاﻧﺪ ﺑﺮداﺷﺘﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪7 :‬‬‫و اول ﺗﺨـﺪﯾﻌﯽﮐﻪ از ﻣﺨـﺎﻃﺐ در اﯾﻦ ﺟـﺎ ﺳـﺮزده اﯾﻦ ﺳﺖ ﮐﻪ‪ :‬ﺑﺎ وﺻﻒ ﻣﺮوي ﺑﻮدن ﺣـﺪﯾﺚ ﺗﻤّﺴﮏ؛ ﺑﺎﻋﺘﺮاف أﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ ﺑﻄﺮق‬‫ﮐﺜﯿﺮه از ﺑﯿﺴﺖ ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺑﻠﮑﻪ زﯾﺎده ﮐﻪ أﺿﻌﺎف ﻋﺪد ﺗﻮاﺗﺮﺳﺖ‪ ،‬ﺻﺮف از رواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ذﮐﺮ ﻧﻤﻮده ﺗﺎ ﻣﻌﺎرﺿﻪ آن ﺑﺮواﯾﺎت آﺣﺎد‬‫ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﮐﻪ در ﺟﻮاب ذﮐﺮ ﮐﺮده؛ در ﻧﻈﺮ ﻋﻮام ﺻﺤﯿﺢ ﺷﻮد‪.‬‬‫دوم آﻧﮑﻪ ذﮐﺮي از ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﺮ زﺑـﺎن ﺑﻼـﻏﺖ ﺗﺮﺟﻤﺎن ﻧﯿﺎورده‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ﺑﻌﻮن اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﺎم ﮐﺎﻟّﺸـ ﻤﺲ ﻓﯽ‬‫راﺑﻌﮥ اﻟّﻨﻬﺎر واﺿﺢ و آﺷﮑﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ از أﺷﻬﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮات و أﺟﻼي ﻗﻄﻌّﯿﺎﺗﺴﺖ‪.‬‬‫ﺳﻮم آﻧﮑﻪ ﺗﺨـﺪﯾﻌﺎ ﻟﻠﻌﻮام و ﺗﻌﺰﯾﺮا ﻟﻸﻏﺜﺎم ﺑﺎﻇﻬﺎر اﺳـﺘﻔﺎﺿﻪ آن ﻫﻢ دل ﻧـﺪاده‪ ،‬و ﮐﺎش ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﻤﺰﯾـﺪ اﺧﻔﺎء ﺣّﻖ و إﻟﻄﺎط ﺻـﺪق‪ ،‬ﻟﺐ‬‫ﺑﺈﻇﻬﺎر ﺗﻮاﺗﺮش ﻧﮕﺸﻮده ﺑﻮد؛ أﻗﻞ ﻣﺮﺗﺒﻪ اﻋﺘﺮاﻓﯽ ﺑﻤﺴـﺘﻔﯿﺾ ﺑﻮدﻧﺶ ﻣﯽﻧﻤﻮد! ﭼﻬﺎرم آﻧﮑﻪ اﺷﺎره اﺟﻤﺎﻟّﯿﻪ ﻫﻢ ﺑﺘﻌّﺪد ﻃﺮق و ﺗﻨّﻮع أﺳﺎﻧﯿﺪ‬‫اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﻧﻪ در ﻧﻘـﻞ ﺗﻘﺮﯾﺮ أﻫـﻞ ﺣّﻖ و ﻧﻪ در ﻣﻘـﺎم ﺟﻮاب‪ .‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺗﻌـّﺪد ﻃﺮق و ﺗﻨّﻮع أﺳﺎﻧﯿـﺪ آن از اﻓﺎدات أﺋّﻤﻪ‬‫أﻋﻼم و أﺳﺎﻃﯿﻦ ﻋﻈﺎم ﺳّﻨّﯿﻪ ﻋﻨﻘﺮﯾﺐ ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﺧﺒﯿﺮ واﺿﺢ و ﻣﺴﺘﻨﯿﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫ﭘﻨﺠﻢ آﻧﮑﻪ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺻـﺮﯾﺢ ﺑﺼـّﺤﺖ و ﺛﺒﻮت آن ﻧﯿﺰ أﺻـﻼ ﻧﻨﻤﻮده‪ ،‬ﻧﻪ در ﻧﻘـﻞ ﺗﻘﺮﯾﺮ أﻫـﻞ ﺣّﻖ و ﻧﻪ در ﻣﻘﺎم ﺟﻮاب‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ‬‫ﺛﺒﻮت و ﺻّﺤﺖ آن ﺑﺎﺗﻔﺎق ﺷﯿﻌﻪ و ﺳّﻨﯽ از ﮐﻼم ﺧﻮدش در آﺧﺮ ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم ﻇﺎﻫﺮ و واﺿﺤﺴﺖ‪.‬‬‫ﺷﺸﻢ آﻧﮑﻪ ﺗﺤّﺮزا ﻋﻦ اﻹذﻋﺎن و اﻟّﺘﺼـﺪﯾﻖ ﺗﺼـﺮﯾﺤﯽ ﺑﺤﺴﻦ ﺑﻮدن اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻫﻢ ﻧﮑﺮده ﺑﺮاي اوﻟﯿﺎي ﺧﻮد ﻣﺠﺎﻟﯽ و ﻟﻮ أﺿـﯿﻖ‬‫ﻣﻦ ﮐﻔﮥ ﺣﺎﺑﻞ در ﺑﺎب دﻓﻊ ﻋﯿﺐ و ﻋﺎر و ذّب ﺷﯿﻦ و ﺷﻨﺎر ﺳﺘﺮ و ﮐﺘﻤﺎن از ﺣﻀﺮت رﻓﯿﻊ اﻟﻤﮑﺎﻧﺶ ﻧﮕﺬاﺷﺘﻪ!‪.‬‬‫ﻫﻔﺘﻢ آﻧﮑﻪ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻋﺘﺮﺗﯽ را ﺑﺄﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﮐﻪ در »ﺻـﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« ﮐﻪ از أﺷـﻬﺮ ﮐﺘﺐ ﺣﺪﯾﺜﺴﺖ واﻗﻊ ﺷﺪه و در ﻏﯿﺮ آن ﻧﯿﺰ ﻣﺮّوي و ﻣﺄﺛﻮر‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﺣﺬف ﻧﻤﻮده ﺗﺎ ادﺧﺎل ﺟﻤﯿﻊ أﻗﺎرب در آن ﺻﻮرت ﺑﻨﺪد و اﻣﺎﻣﺖ أﺋﻤﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴﻼم ﺑﺰﻋﻤﺶ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪8 :‬‬‫ﺛﺎﺑﺖ ﻧﮕﺮدد‪.‬‬‫ﻫﺸﺘﻢ آﻧﮑﻪ ﻓﻘﺮه‬‫»ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض«‬‫را ﮐﻪ ﻧّﺺ ﺻـﺮﯾﺢ ﺑﺮ ﻋﺼـﻤﺖ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﻮد ﺑﺎ وﺻﻒ آﻧﮑﻪ در »ﻣﺴـﻨﺪ أﺣﻤﺪ« و »ﺻـﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« و دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﻤﺪه‬‫ﻣﺬﮐﻮر و ﻣﺴﻄﻮرﺳﺖ ﻧﯿﺎورده‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 42‬از ‪316‬‬‫ﻧﻬﻢ آﻧﮑﻪ دﯾﮕﺮ ﺟﻤﻼت ﻣﻔﯿـﺪه و ﻓﻘﺮات ﺳﺪﯾـﺪه ﮐﻪ در ﻃﺮق ﮐﺎﻣﻠﻪ و ﺳـﯿﺎﻗﺎت ﺷﺎﻣﻠﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ از ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﻋﻠﯿﻪ و‬‫آﻟﻪ اﻷﻃﯿﺎب آﻻف اﻟّﺴﻼم ﻣﻦ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻮّﻫﺎب وارد ﺷﺪه و دﻻﻟﺖ آن ﺑﺮ ﮐﻤﺎل ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻨﺰﻟﺖ و ﺟﻼﻟﺖ ﻣﺮﺗﺒﺖ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴﻼم‬‫ﻋﻤﻮﻣﺎ و ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﺧﺼﻮﺻﺎ ﮐﺎﻟـّﺼ ﺒﺢ اﻟﻤﺴـﻔﺮ و اﻟّﺸـ ﻤﺲ اﻟﻤﻨﯿﺮة ﺳﺎﻃﻊ و ﻻﻣﻌﺴﺖ ﻧﯿﺰ ذﮐﺮ ﻧﻔﺮﻣﻮده ﺑﺎﯾﻦ ﺻـﻨﯿﻊ‬‫ﺑﺪﯾﻊ‪ ،‬ﮐﻤﺎل اﻧﻬﻤﺎك ﺧﻮد را در ﺗﻔﺮﯾﻂ و ﺗﻀﺠﯿﻊ اﻓﺰوده و ﻋﺬر ﻋﺪم اﻃﻼع ﺑﺎ وﺻﻒ دﻋﺎوي ﻃﻮل ﺑﺎع ﮐﻪ أﺗﺒﺎع و أﺷﯿﺎع ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﻄﺎع‬‫ﺗﺒﻌﺎ ﻟﻨﻔﺴﻪ دارﻧﺪ ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻤﺎﻋﺴﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ در ﻧﻔﺲ اﻷﻣﺮ ﺻﺤﯿﺢ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫دﻫﻢ آﻧﮑﻪﺗﻘﺮﯾﺮ أﻫﻞ ﺣّﻖ ﻣﺘﻀـّﻤﻦ دﻻﻟﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﮐﻪ ﺑﻮﺟﻮه ﻋﺪﯾﺪه و ﺗﻮﺿﯿﺤﺎت‬‫ﺳﺪﯾﺪه در ﮐﺘﺐ أﻋﻼم ﮐﺮام أﺣّﻠﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ دار اﻟّﺴﻼم ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و ذﮐﺮ آن وﺟﻮه در ﮐﻨﺎر؛ اﺷﺎره اﺟﻤﺎﻟّﯿﻪ ﺑﺂن ﻫﻢ ﻧﻨﻤﻮده!‪.‬‬‫اﻟﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟّﺼﻨﺎﺋﻊ اﻟﻤﺒﻬﺮة اﻟﻤﻌﺠﺒﮥ و اﻟﺒﺪاﺋﻊ اﻟﻤﻨﮑﺮة اﻟﻤﻐﺮﺑﮥ‪.‬‬‫و ﻧﺤﯿﻒ أّوﻻ ﺑﻌﻮن اﻟﱠﻠﻪ و ﻣﺰﯾﺪ ﻟﻄﻔﻪ و ﺣﺴﻦ ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ و ﻧﻬﺎﯾﮥ ﺗﺴﺪﯾﺪه ﻟﻠﺤﺐ اﻟﺤّﻖ و ﺳـﻠﻮك ﻃﺮﯾﻘﻪ‪ :‬أﺳﺎﻣﯽ ﺟﻤﻌﯽ از أﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ و‬‫ﺷﯿﻮخ ﻣﻌﺘﻤـﺪﯾﻦ و ﺟﻬﺎﺑﺬه ﻣﻌﺘﺒﺮﯾﻦ و ﻋﻈﻤﺎء ﻣﺘﻘّﺪﻣﯿﻦ و ﻧﺒﻬﺎي ﻣﺴـﺘﻨﺪﯾﻦ و أﺟّﻠﻪ ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ و أﻋﺎﻇﻢ ﻣﺸـﻬﻮرﯾﻦ و أﻓﺎﺧﻢ ﻣﺒّﺠﻠﯿﻦ و أﻣﺎﺛﻞ‬‫ﻣﺠّﻠﻠﯿﻦ أﺋّﻤﻪ ﺳّﻨﯿﻪ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺮاد اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ‪ ،‬أﺳﻔﺎر دﯾﻦ و إﯾﻤﺎن ﺧﻮد را زﯾﺐ و زﯾﻨﺖ ﺑﺨﺸﯿﺪه‪ ،‬و ﺑﻨﺸﺮ و اﺷﺎﻋﺖ و ﺗﺮوﯾﺞ و رواﯾﺖ‬‫آن ﻣﺤﺮز ذﺧﯿﺮه ﺟﻤﯿﻠﻪ ﮔﺮدﯾﺪهاﻧﺪ ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﻢ؛ و ﺑﻌﺪ آن أﻟﻔﺎظ رواﯾﺎت و ﻧﺼﻮص ﻋﺒﺎرات اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات را ذﮐﺮ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻢ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ آن‬‫آﺗﺶ ﺷﺮر ﺑﺎر ﺑﺮ ﺳﯿﻨﻪ أرﺑﺎب ﺣﺴﺪ و اﺿﺮار و أرﺑﺎب زﯾﻎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪9 :‬‬‫و ﺧﺴﺎر و ﺧﺎﺋﻔﯿﻦ ﻏﻤﺎر ﺑﻮار و ﺟﺎﻟﺒﯿﻦ أﺻﻨﺎف ﺗﺒﺎب و ﺗﺒﺎر؛ ﮐﻪ ﭘﯽ ﺳﭙﺮ وادي ﺟﺤﻮد و إﻧﮑﺎر ﮔﺮدﯾﺪهاﻧﺪ ﻣﯽاﻓﺸﺎﻧﻢ‪.‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت راوﯾﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ از ﻗﺮن دوم ﺗﺎ ﻗﺮن ﺳﯿﺰدﻫﻢ‬‫اﺷﺎره‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﺟﻤﻌﯽ ﮐﺜﯿﺮ و ﺟّﻤﯽ ﻏﻔﯿﺮ از ﻧّﻘﺎد ﻧﺤﺎرﯾﺮ و أﺛﺒﺎت ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ ﺛﺎﻧﯿﻪ ﻣﺜﻞ‪ :‬ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق اﻟﺜﻮري )ﺳﻨﻪ ‪ ([1] 126‬و رﮐﯿﻦ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠﮥ اﻟﻔﺰاري أﺑﻮ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟﮑﻮﻓﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (131‬و أﺑﻮ ﺣّﯿﺎن‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣـّﯿ ﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (145‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻣﯿﺴـﺮة اﻟﻌﺮزﻣﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (145‬و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‬‫اﻷﺳﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻷﻋﻤﺶ )ﺳـﻨﻪ ‪ (147‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﺪﻧﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (151‬و إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ أﺑﻮ‬‫ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (160‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﮥ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺴﻌﻮدي )ﺳﻨﻪ ‪ (160‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼﺮف‬‫اﻟﯿﺎﻣﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (167‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ وّﺿﺎح ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺸـﮑﺮّي اﻟﻮاﺳـﻄﯽ اﻟﺒﺰاز )ﺳـﻨﻪ ‪ (175‬و ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ )ﺳﻨﻪ‬‫‪ (177‬و ﺣّﺴـ ﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (176‬و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻗﺮط اﻟـّﻀ ّﺒﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (188‬و أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ‬‫إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ اﻷﺳﺪي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻠّﯿﻪ )ﺳﻨﻪ ‪ (193‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان اﻟّﻀّﺒﯽ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (194‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪.(199‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ ﺛﺎﻟﺜﻪ و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ اﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي اﻟﺤّﺒﺎل )ﺳـﻨﻪ ‪ (203‬و أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﻘﺪي )ﺳـﻨﻪ ‪ (204‬و أﺳﻮد ﺑﻦ‬‫ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان اﻟّﺸﺎﻣﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (208‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (215‬و أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﻬﺎﺷـﻤﯽ ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫) ﺳﻨﻪ ‪ (225‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟّﺰﻫﺮي اﻟﺒﺼﺮي )ﺳﻨﻪ ‪ (230‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻠﻒ اﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺤﺰﻣﯽ اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟّﺴـ ﻨﺪي‬‫) ﺳﻨﻪ ‪ (231‬و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷّﺪاد أﺑﻮ ﺧﺜﯿﻤﮥ اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (234‬و أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠّﺪ اﻟﻔﻠّﺎس اﻟﺒﻐﻮي )ﺳﻨﻪ ‪ (235‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 43‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﻪ )ﺳﻨﻪ ‪ (235‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر ﺑﻦ اﻟّﺮّﯾﺎن اﻟﻬﺎﺷـﻤﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (238‬و أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب ]‪ [1‬ﺗﺎرﯾﺨﻬﺎﯾﯽ‬‫ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از ﻫﺮ اﺳﻤﯽ ﮔﺬارده ﺷﺪه‪ ،‬ﺳﺎل وﻓﺎت ﻧﺎﻣﺒﺮدﮔﺎﻧﺴﺖ )م(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪10 :‬‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨّﻠـﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻄﺮ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ راﻫـﻮﯾﻪ )ﺳـﻨﻪ ‪ (238‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ وﻫﺒـﺎن ﺑﻦ ﺑﻘـّﯿ ﮥ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‬‫اﻟﻮاﺳﻄﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (239‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (241‬و ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر اﻟّﻨﺎﺟﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻮّﺷﺎء )ﺳـﻨﻪ‬‫‪ (248‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﮑّﺸـ ﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (249‬و ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟّﺮواﺟﻨﯽ اﻷﺳﺪي )ﺳـﻨﻪ ‪ (250‬و ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺠﻬﻀـﻤﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (250‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ أﺑـﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻌﻨﺰي )ﺳـﻨﻪ ‪ (252‬و أﺑـﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟـّﺪارﻣﯽ‬‫اﻟّﺴﻤﺮﻗﻨﺪي )ﺳﻨﻪ ‪ (255‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (256‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي )ﺳﻨﻪ ‪ (261‬و أﺑﻮ داود‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺷﻌﺚ اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (275‬و أﺑﻮ ﻗﻼﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷﯽ اﻟﺒﺼﺮي )ﺳﻨﻪ ‪ (276‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ اﻟﻌّﻮام ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر اﻟّﺮﯾﺎﺣﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (276‬و أﺑﻮ ﻋﯿﺴـﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﺳﻮرة اﻟّﺘﺮﻣﺬي )ﺳﻨﻪ ‪ (279‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻻﻣﻮي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ )ﺳﻨﻪ ‪ (281‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﮑﯿﻢ‬‫اﻟﺘﺮﻣﺬي )ﺳﻨﻪ ‪ (285‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (287‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (290‬و أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺜﻌﻠﺐ )ﺳﻨﻪ ‪ (291‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒّﺰار )ﺳﻨﻪ ‪ (292‬و أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻘﺒﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪.(292‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ راﺑﻌﻪ و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (303‬و أﺑـﻮ ﯾﻌﻠﯽ أﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ‬‫اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (307‬و أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي )ﺳﻨﻪ ‪ (310‬و أﺑﻮ ﺑﺸﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪوﻻﺑﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (310‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي )ﺳـﻨﻪ ‪ (311‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي اﻟﻮاﺳـﻄﯽ اﻟﺒﻐﺪادي )ﺳـﻨﻪ‬‫‪ (312‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺛﻢ اﻹﺳﻔﺮاﺋﻨﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (316‬و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﻐﻮي )ﺳﻨﻪ ‪ (317‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪11 :‬‬‫ﻋﺒﺪ رﺑﻪ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (328‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري )ﺳﻨﻪ ‪ (328‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟّﻀﺒﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (330‬و أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻘﺪه )ﺳﻨﻪ ‪ (332‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ‬‫دﻋﻠﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ دﻋﻠﺞ اﻟّﺴـ ﺠﺰي اﻟﻤﻌّﺪل )ﺳﻨﻪ ‪ (351‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻟا ﺠﻌﺎﺑﯽ‬‫)ﺳﻨﻪ ‪ (355‬و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (360‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ )ﺳﻨﻪ‬‫‪ (368‬و أﺑـﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤـﮥ اﻷـزﻫﺮي اﻟّﻠﻐﻮي )ﺳـﻨﻪ ‪ (370‬و أﺑـﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ‬‫اﻟﺒﻐﺪادي )ﺳﻨﻪ ‪ (379‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (385‬و أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟّﺬﻫﺒﯽ‬‫)ﺳﻨﻪ ‪ (393‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود اﻟﺒﻐﺪادي‪.‬‬‫ﻣـﺎﺋﻪ ﺧﺎﻣﺴﻪ و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي )ﺳـﻨﻪ ‪ (405‬و أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫اﻟﺨﺮﮐﻮﺷﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (407‬و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (437‬و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ )ﺳـﻨﮥ‬‫‪ (430‬و أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠﺒﺎر اﻟﻌﺘﺒﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (458‬و أﺑﻮ ﻏﺎﻟﺐ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﻬﻞ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﺸﺮان )ﺳﻨﻪ ‪ (462‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ اﻟّﻨﻤﺮي اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (463‬و أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي )ﺳﻨﻪ ‪ (463‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻐﻨﺪﺟﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (467‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻄّﯿﺐ اﻟﺠﻼﺑﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (483‬و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼـﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 44‬از ‪316‬‬‫اﻻزدي اﻟﺤﻤﯿﺪي )ﺳﻨﻪ ‪ (488‬و أﺑﻮ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻣﻨﺼﻮر اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪.(489‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ ﺳﺎدﺳﻪ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (507‬و أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮﯾﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (507‬و أﺑﻮ ﺷﺠﺎع ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷﻬﺮدار ﺑﻦ ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﻓﻨﺎﺧﺴﺮ اﻟّﺪﯾﻠﻤﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪12 :‬‬‫اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (509‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻔّﺮاء اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻤﺤﯿﯽ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ )ﺳﻨﻪ ‪ (516‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ رزﯾﻦ ﺑﻦ‬‫ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻌﺒﺪري )ﺳـﻨﻪ ‪ (535‬و أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐـﺎت ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻻﻧﻤﺎﻃﯽ اﻟﺒﻐـﺪادي )ﺳـﻨﻪ ‪ (538‬و ﻗﺎﺿـﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ‬‫ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (544‬و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺎﺻـﻤﯽ و أﺑﻮ اﻟﻤﺆّﯾﺪ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤّﮑﯽ اﻟﻤﻌﺮوف‬‫ﺑﺄﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم )ﺳﻨﻪ ‪ (568‬و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ )ﺳﻨﻪ ‪ (571‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (581‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس اﻟّﺮازي‪ ،‬و ﺳﺮاج اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﯽ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻷوﺷـﯽ اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (596‬ﻣـﺎﺋﻪ ﺳـﺎﺑﻌﻪ و أﺑـﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻤﺠﻠﯽ‬‫اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (600‬و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري )ﺳـﻨﻪ ‪ (606‬و ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮ اﻟﺮازي )ﺳﻨﻪ ‪ (606‬و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ اﻟﺠﻨﺎﺑﺬي اﻟﺒﻐﺪادي )ﺳﻨﻪ ‪ (611‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري )ﺳـﻨﻪ ‪ (630‬و ﺿـﯿﺎء اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘّﺪﺳـﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (643‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟّﻨﺠﺎر )ﺳـﻨﻪ ‪ (643‬و رﺿـﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺼﻐﺎﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (650‬و أﺑﻮ‬‫ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟّﻨﺼﯿﺒّﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (652‬و ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻗﺰﻏﻠﯽ ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي )ﺳﻨﻪ ‪(654‬‬‫و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﮑﻨﺠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ )‪ (658‬و أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻷﺑﯿﻮردي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ )ﺳـﻨﻪ‬‫‪ (667‬و أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟّﻨﻮوي )ﺳﻨﻪ ‪ (676‬و ﻣﺤّﺐ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻄﺒﺮي اﻟﻤّﮑﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ )ﺳﻨﻪ ‪(694‬‬‫و ﺳـﻌﯿﺪ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ )ﺳـﻨﻪ ‪ (699‬و ﻧﻈـﺎم اﻟـّﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﻘﻤﯽ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟّﻨﻈﺎم‬‫اﻷﻋﺮج‪.‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ ﺛﺎﻣﻨﻪ و ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﮑﺮم اﻻﻧﺼﺎري اﻻﻓﺮﯾﻘﯽ اﻟﻤﺼـﺮي )ﺳـﻨﻪ ‪ (711‬و ﺻـﺪر اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﺠﺎﻣﻊ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺆّﯾﺪ اﻟﺤﻤﻮﺋﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (722‬و ﻧﺠﻢ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣّﮑﯽ ﺑﻦ ﯾﺎﺳﯿﻦ اﻟﻘﻤﻮﻟﯽ )ﺳﻨﻪ ‪(727‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪13 :‬‬‫و ﻋﻼء اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨﺎزن )ﺳـﻨﻪ ‪ (741‬و ﻓﺨﺮ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻬﺎﻧﺴﻮي‪ ،‬و وﻟﯽ اﻟـﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤّﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤّﺰي )ﺳـﻨﻪ ‪ (742‬و ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﻄﯿﺒﯽ )ﺳﻨﻪ ‪(743‬‬‫و ﺷـﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ اﻟّﺸﺎه دودي اﻟﺨﻠﺨﺎﻟﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (745‬و ﺷـﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟّﺬﻫﺒﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (748‬و‬‫ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺰرﻧﺪي اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻻﻧﺼﺎري )ﺳـﻨﮥ ﺑﻀﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ( و ﺳﻌﯿﺪ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﮑﺎزروﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (758‬و اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ ﺿﻮء اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (774‬و ﺳـّﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ‬‫اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (786‬و ﺳـّﯿﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﻃﺎﻟﻘﺎﻧﯽ و ﺳـﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (791‬و ﺣﺴﺎم اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺤّﻠﯽ‪.‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ ﺗﺎﺳـﻌﻪ و ﻧﻮر اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «807‬و ﻣﺠﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻔﯿﺮوزآﺑﺎدي اﻟﺸﯿﺮازي »ﺳﻨﻪ‬‫‪ «817‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺤﺎﻓﻈﯽ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻨﻘﺸـﺒﻨﺪي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺨﻮاﺟﻪ ﭘﺎرﺳﺎ »ﺳـﻨﻪ ‪ «822‬و ﻣﻠﮏ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺷـﻤﺲ‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﻟّﺰاوﻟﯽ اﻟّﺪوﻟﺘﺎﺑﺎدي »ﺳﻨﻪ ‪ «849‬و ﻧﻮر اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟّﺼّﺒﺎغ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «855‬و أﺑﻮ اﻟﺨﯿﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴﺨﺎوي »ﺳﻨﻪ ‪ «902‬و ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺎﺷﻔﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «910‬و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ‪ -‬ﺑﮑﺮ اﻟّﺴـ ﯿﻮﻃﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «911‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 45‬از ‪316‬‬‫ﻧﻮر اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﻤﻬﻮدي »ﺳﻨﻪ ‪ «911‬و ﻓﻀﻞ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن اﻟﺨﻨﺠﯽ اﻟﺸـﯿﺮازي‪ ،‬و ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻘﺴﻄﻼﻧﯽ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «923‬و ﺷـﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «929‬و ﺣﺎﺟﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ رﻓﯿﻊ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺒﺨﺎري »ﺳـﻨﻪ ‪ «932‬و‬‫ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ اﻟّﺼﺎﻟﺤﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «942‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺸـ ﺮﺑﯿﻨﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ »ﺳﻨﻪ ‪ «968‬و ﺷﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ اﻟﻤﮑﯽ )ﺳﻨﻪ ‪ (973‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺴﺎم اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﻤّﺘﻘﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «975‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻔﺘﻨﯽ اﻟﮑﺠﺮاﺗﯽ »ﺳﻨﻪ‬‫‪ «986‬و ﻋّﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﺸـﻬﯿﺮ ﺑﻤﯿﺮزا ﻣﺨﺪوم اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ ﺛﻢ اﻟﺸـﯿﺮازي »ﺳﻨﻪ ‪ «988‬و ﺷـﯿﺦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﯿﺦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻟا ﱠﻠﻪ اﻟﻌﯿﺪ‬‫روس اﻟﯿﻤﻨﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «990‬و ﮐﻤﺎل‪-‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪14 :‬‬‫اﻟـّﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻓﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ اﻟﺠﻬﺮﻣﯽ‪ ،‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺼﻮﻓﯽ اﻟﻤﺪﻋّﻮ ﺑﺒﺪر اﻟﺪﯾﻦ اﻟّﺮوﻣﯽ‪ ،‬و ﻋﻄﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﻀـﻞ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺠﻤﺎل اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﻤﺤّﺪث »ﺳﻨﻪ ‪.«1000‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ ﺣﺎدﯾﻪ ﻋﺸـﺮ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻠﻄﺎن ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻬﺮوي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻌﻠﯽ اﻟﻘﺎري »ﺳـﻨﻪ ‪ «1013‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮؤوف ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ اﻟﻤﻨﺎوي »ﺳـﻨﻪ‬‫‪ «1031‬و ﻣّﻠﺎ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺒﻨﺒﺎﻧﯽ اﻟﻼﻫﻮري و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «1033‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤّﮑﯽ »ﺳـﻨﻪ ‪ «1037‬و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺨﺎﻧﯽ اﻟﻘﺎدري اﻟﻤﺪﻧﯽ‪ ،‬و ﺳـّﯿﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـّﯿﺪ ﺟﻼل ﻣﺎه ﻋﺎﻟﻢ‬‫اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ اﻟﺪﻫﻠﻮي »ﺳﻨﻪ ‪ «1052‬و ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺨﻔﺎﺟﯽ اﻟﻤﺼـﺮي اﻟﺤﻨﻔﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «1069‬و‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌﺰﯾﺰي اﻟﺒﻮﻻﻗﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ »ﺳﻨﻪ ‪.«1070‬‬‫و ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻘﺒﻠﯽ اﻟﺼـﻨﻌﺎﻧﯽ »ﺳـﻨﻪ ‪ «1108‬و أﺣﻤﺪ اﻓﻨﺪي اﻟﺸـﻬﯿﺮ ﺑﺎﻟﻤﻨّﺠﻢ ﺑﺎﺷـﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «1113‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻻزﻫﺮي اﻟﺰرﻗﺎﻧﯽ ﻣﺎﺋﻪ ﺛﺎﻧﯿﻪ ﻋﺸﺮ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «1122‬و ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺑﺪﯾﻊ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟّﺴﻬﺎرﻧﭙﻮري‪،‬‬‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن اﻟﺤﺎرﺛﯽ اﻟﺒﺪﺧﺸـﯽ‪ ،‬و رﺿـﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﯿﺪر اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «1142‬و‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺻﺪر اﻟﻌﺎﻟﻢ‪ ،‬و وﻟّﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﺪﻫﻠﻮي »ﺳـﻨﻪ ‪ «1176‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﻣﻌﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ أﻣﯿﻦ اﻟّﺴـ ﻨﺪي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫اﻻﻣﯿﺮ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ اﻟـّﺼ ﻨﻌﺎﻧﯽ »ﺳﻨﻪ ‪ «1182‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺼ ّﺒﺎن‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻔﯿﺾ ﻣﺤّﺐ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ اﻟﻮاﺳـﻄﯽ اﻟﺰﺑﯿﺪي اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ .‬و‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﺑﮑﺮي اﻟﻌﺠﯿﻠﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ »ﺳﻨﻪ ‪.«1182‬‬‫ﻣﺎﺋﻪ ﺛﺎﻟﺜﻪ ﻋﺸﺮ و ﻣﺤّﻤﺪ ﻣﺒﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﺐ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻠﮑﻬﻨﻮي »ﺳﻨﻪ ‪ «1220‬و ﻣﺤّﻤﺪ إﮐﺮام اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﻧﻈﺎم اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﺐ اﻟﺤّﻖ اﻟّﺪﻫﻠﻮي‪،‬‬‫و ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻤﯿﺮزا ﺣﺴﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤّﺪث اﻟﻠّﮑﻬﻨﻮي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟـّﺼ ﻔﯽ‬‫ﭘﻮري‪ ،‬و وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻠﮑﻬﻨﻮي »ﺳﻨﻪ ‪ «1270‬و رﺷﯿﺪ اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﺎن اﻟّﺪﻫﻠﻮي و ﻋﺎﺷﻖ ﻋﻠﯿﺨﺎن اﻟّﻠﮑﻬﻨﻮي‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﺣﺴﻦ اﻟﻌﺪوي‬‫اﻟﺤﻤﺰاوي اﻟﻤﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﺸﯿﺦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪15 :‬‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺨﻮاﺟﻪ ﮐﻼن اﻟﺤﺴـﯿﻨﯽ اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﻘﻨﺪوزي اﻟﻤﻌﺎﺻـﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن اﻟﻤﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ اﻟﺰﻣﺎن‬‫اﻟﻤﻌﺎﺻﺮ‪.‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن دوم‬‫‪ -1‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق اﻟﺜﻮري‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 46‬از ‪316‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺴﻠﻢ در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر اﺑﻦ اﻟّﺮّﯾﺎن‪ .‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺣّﺴﺎن؛ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺑﻦ ﻣﺴـﺮوق‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻠﻨﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﻠﻨﺎ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﻘﺪ رأﯾﺖ ﺧﯿﺮا ﻟﻘﺪ ﺻﺎﺣﺒﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ و ﺻّﻠﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ‪.‬‬‫و ﺳﺎق اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻨﺤﻮ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن ﻏﯿﺮ‬‫أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﻻ! و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻫﻮ ﺣﺒﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ‪ .‬و ﻓﯿﻪ‪:‬‬‫ﻓﻘﻠﻨﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟‬‫ﻧﺴـﺎؤه؟ ﻗـﺎل‪ :‬ﻻـ‪ ،‬اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬إّن اﻟﻤﺮأة ﺗﮑﻮن ﻣﻊ اﻟّﺮﺟـﻞ اﻟﻌﺼـﺮ ﻣﻦ اﻟـّﺪﻫﺮ ﺛﻢ ﯾﻄّﻠﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و ﻗﻮﻣﻬﺎ‪ ،‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‪ :‬أﺻـﻠﻪ و ﻋﺼـﺒﺘﻪ‬‫اﻟّﺬﯾﻦ ﺣﺮﻣﻮا اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه ‪.‬‬
‫و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق از أﻋﺎﻇﻢ ﺛﻘﺎت و أﻓﺎﺧﻢ أﺛﺒﺎت ﺳﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق ﺛﻮري‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در »رﺟﺎل ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق اﺑﻦ ﻋﺪي اﻟّﺜﻮري‪ ،‬ﻣﻦ ﺛﻮر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎة ﺑﻦ أّد ﺑﻦ ﻃﺎﺑﺨﮥ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬واﻟـﺪ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻋﺒﺎﯾﮥ ﺑﻦ رﻓﺎﻋﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻣﻨﺬر اﻟّﺜﻮري ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و أﺑﺎ اﻟـّﻀ ﺤﯽ و‬‫ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن و ﺧﯿﺜﻤﮥ ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ ﺳﻔﯿﺎن و ﺷﻌﺒﮥ و أﺑﻮ اﻷﺣﻮص ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ .‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و ﻋﻤﺮ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﻋﻨﺪ اﻟﻨﺠﺎري‪ ،‬و ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و اﺑﻨﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ و زاﺋﺪة ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧّﻪ‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽدر »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق اﻟّﺜﻮري‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ واﺋﻞ و اﻟّﺸﻌﺒﯽ و ﻋﻨﻪ اﺑﻨﺎه و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺗﻮﻓﯽ‪ .‬ﺳﻨﮥ ‪.[126‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق اﻟّﺜﻮري روي ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺘﯿﻤﯽ و ﺧﯿﺜﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺷﺮع و ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪16 :‬‬‫ﮐﻬﯿﻞ و أﺑﯽ واﺋﻞ و اﻟّﺸﻌﺒﯽ و ﻋﺒﺎﯾﮥ ﺑﻦ رﻓﺎﻋﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و أﺑﯽ اﻟﻀﺤﯽ و ﻣﻨﺬر اﻟّﺜﻮري و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن و ﻋﻮن ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺟﺤﯿﻢ و ﻋـّﺪة‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻷﻋﻤﺶ و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ و أوﻻده ﺳـﻔﯿﺎن و ﻋﻤﺮو اﻟﻤﺒﺎرك و ﺷـﻌﺒﮥ و أﺑﻮ اﻷﺣﻮص و زاﺋﺪة و رﺑﻌﯽ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و أﺑﻮ‬‫ﻋﻮاﻧﮥ و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﺷﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و اﻟﻌﺠﻠﯽ و اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪:‬‬‫ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﻪ ‪ .126‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧّﻪ ﻣﺎت ﺳﻨﻪ ‪.128‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و أّرﺧﻪ اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ؛ ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت و أّرﺧﻪ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن؛ و ﻧﻘﻞ اﺑﻦ ﺧﻠﻔﻮن ﺗﻮﺛﯿﻘﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ع‪ -‬ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﺮوق اﻟّﺜﻮري‪ ،‬و اﻟﺪﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟّﺴﺎدﺳﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﻋﺸﺮﯾﻦ‪ ،‬و‬‫ﻗﯿ ﻞ ﺑ ﻌ ﺪ ﻫ ﺎ [ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﺮوق ﻋﻤـﺪة أﺻـﺤﺎب اﻟّﺮﮐﻮن و اﻟﻮﺛﻮق‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺸـ ﻬّﯽ اﻟﻤﻮﻣﻮق‪ ،‬و آﺛﺮ ذاك اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻌﻠّﯽ اﻟﻤﺮﻣﻮق‪،‬‬‫اﻟّﺰاري ﺑﺮﻓﻌﺘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺴـ ﻤﺎك و اﻟﻌّﯿﻮق‪ ،‬اﻟّﺴﺎﺑﻖ ﺑﻨﻮره ﻋﻠﯽ اﻟّﺸـ ﻤﺲ ﺣﯿﻦ اﻟّﺸـ ﺮوق‪ ،‬اﻟﻘﺎﻟﻊ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺎﻧﺪﯾﻦ ﻗﺎﻃﺒﮥ اﻻﺟﺬال و اﻟﻌﺮوق‪ ،‬اﻟﻘﺎﻃﻊ‬‫ﻣﻦ اﻟﺠﺎﺣـﺪﯾﻦ ﺳﺎﺋﺮ اﻷﻋﻨﺎق و اﻟﺤﻠﻮق؛ ﻓﺎﺻـﻄﻠﻢ و اﻟﺤﻤـﺪ ﻟﻠّﻪ ﺑﺘﺤـﺪﯾﺜﻪ ﺣﻮﺑﺎء أﻫﻞ اﻟّﻨﺼﺐ و اﻟﻤﺮوق‪ ،‬و اﺳـﺘﻮﺻﻞ ﺑﺮواﯾﺘﻪ ﻏﻀـﺮاء ذوي‬‫اﻟﻐّﯽ و اﻟﻔﺴﻮق‪ ،‬و ﺑﺴـﺮت وﺟﻮه اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ اﻟﻬـﺎرﺑﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﻌـﺪوان ﻓﯽ اﻟﻤﻬـﺎﻣﻪ و اﻟﺨﺮوق‪ ،‬و ﻧﻀـﺮت وﺟﻮه اﻟﻤﻘﺒﻠﯿﻦ اﻟّﺸـ ﺎرﺑﯿﻦ ﻣﻦ رﺣﯿﻖ‬‫اﻻﯾﻘﺎن ﻟﻠّﺼﺒﻮح و اﻟﻐﺒﻮق‪.‬‬‫‪ -2‬أﻣﺎ رواﯾﺖ رﮐﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠﮥ اﻟﻔﺰاري أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 47‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ أﺣﻤﺪ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﻻﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و رواﯾﺖ ﮐﺮدن رﮐﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ از ﻃﺮﯾﻖ دﯾﮕﺮ »ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ« ﻧﯿﺰ واﺿﺢ و ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺘّﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و رﮐﯿﻦ رﮐﻦ رﮐﯿﻦ وﺛﺎﻗﺖ و ﻋﻤﺪه أﺳﺎﻃﯿﻦ ﻋﺪاﻟﺖ ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪17 :‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ رﮐﯿﻦ ﺑﻦ رﺑﯿﻊ ﻓﺰاري‬‫أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺣﺒـﺎن اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺒﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رّب اﻟﺒﺮّﯾﺎت ﭘﯿﺶ ﻧﻈﺮ ﻗﺎﺻـﺮ ﺣﺎﺿـﺮﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟّﺮﮐﯿﻦ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠـﮥ اﻟﻔﺰاري اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ و اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺜﻮري و ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟّﺮﮐﯿﻦ اﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠﮥ أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﻔﺰاري اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻊ أﺑﺎه‬‫ﻓﯽ اﻷدب‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﻌﺘﻤﺮ اﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ در ﻧﺴﺒﺖ ﻓﺰاري ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟّﺮﮐﯿﻦ اﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠﮥ اﻟﻔﺰاري اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮو‬‫اﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺜﻮري و ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬رﮐﯿﻦ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠﮥ اﻟﻔﺰاري‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و اﺑﻦ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﻋﻨﻪ ﺣﻔﯿﺪه اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ و ﺷﻌﺒﮥ و ﻣﻌﺘﻤﺮ‪ .‬وﺛّﻘﻪ‬‫أﺣﻤﺪ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬رﮐﯿﻦ ﺑﻦ رﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠﮥ اﻟﻔﺰاري أﺑﻮ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و اﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﺑﻦ‬‫اﻟّﺰﺑﯿﺮ و أﺑﯽ ﻟا ّﻄﻔﯿﻞ و ﺣﺼـﯿﻦ اﺑﻦ ﻗﺒﯿﺼﮥ و ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ و ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﻤﺮ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ‬‫و إﺳـﺮاﺋﯿﻞ و زاﺋﺪة و ﺷﻌﺒﮥ و اﻟّﺜﻮري و ﻣﺴﻌﺮ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و ﺷﺮﯾﮏ و ﻋﺒﯿﺪة ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﻋّﺪة‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‬‫و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪:‬‬‫ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ‪ 131‬و ﮐـﺬا أّرﺧﻪ اﻟﻬﯿﺜﻢ و اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ‬‫ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬ﮐﻮﻓّﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬رﮐﯿﻦ‪ ،‬ﺑﺎﻟّﺘﺼـﻐﯿﺮ‪ ،‬اﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﻠـﮥ‪ ،‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ اﻟﻔﺰاري أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟّﺮاﺑﻌﮥ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻫـﺬا رﮐﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟّﻨﺎﻗـﺪ اﻟﺒﺎرع اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻟﻘﺮﯾﻊ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ذاك اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻷﺛﯿﺮ اﻟّﺮﻓﯿﻊ‪ ،‬اﻟﺨﻄﯿﺮ اﻟﻤﻨﯿﻊ‪ ،‬اﻟّﺴـ ﻨّﯽ اﻟّﺴـ ﻨﯿﻊ‪ ،‬اﻷﻧﯿﻖ‬‫اﻟﺒﺪﯾﻊ‪ ،‬اﻟﻤﺰري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪18 :‬‬‫ﺑﻨﻔﺤـﺎﺗﻪ زﻫﺮ اﻟّﺮﺑﯿﻊ‪ ،‬اﻟﻔـﺎﺋﻖ ﺑﻔﻮﺣـﺎﺗﻪ اﻟّﺮوض اﻟﻤﺮﯾﻊ‪ ،‬ﻓﺴـّﺮ ﮐـّﻞ ﻣﺨـﺎﺑﺮ ﻗـﺎﺋﻢ ﺑﺘﻠـﮏ اﻟـّﺼ ﻨﺎﻋﮥ ﺿـﻠﯿﻊ‪ ،‬و ﺳﺎء ﺑﻪ ﮐّﻞ ﻣﮑﺎﺑﺮ ﻫﺎﺋﻢ ﻓﯽ ﺑﯿـﺪاء‬‫اﻟﺨﻼﻋـﮥ ﮐـﺎﻟﺨﻠﯿﻊ‪ ،‬و أردي ﮐـّﻞ ﻣﺸـﺎﻗﻖ ﺣﺎﺋـﺪ ﺑﺤﺘﻒ ذرﯾﻊ‪ ،‬و ﺟـﺪح ﻟﮑـّﻞ ﻣﺮاﻏﻢ ﻋﺎﻧـﺪ ﮐﺄﺳﺎ ﻣﻦ ذﻋﺎف ﻧﻘﯿﻊ‪ ،‬ﻓﺄﺻـﺒﺢ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻋﻔﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 48‬از ‪316‬‬‫اﻟﻬﻮان ﻣﻄﺮوح ﺻﺮﯾﻊ‪ ،‬و ﺑﺎت و ﻟﯿﺲ ﻃﻌﺎم إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺿﺮﯾﻊ‪.‬‬‫‪ -3‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻃﺮق »ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ« و »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« واﺿﺢ و ﻻﺋﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺣﯿﺎن از أﮐﺎﺑﺮ ﺛﻘﺎت أﻋﯿﺎن و أﺟّﻠﻪ أﺛﺒﺎت واﻻ ﺷﺄن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺗﯿﻤﯽ‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ‪ ،‬روي‬‫ﻋﻨﻪ اﻷﻋﻤﺶ و اﻟّﺜﻮري و اﻟﮑﻮﻓّﯿﻮن‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﺘﯿﻤﯽ ﺳﺤﯿﻢ‪ ،‬و اﻷّول أﺻّﺢ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن أﺑﻮ ﺣﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﺗﯿﻢ اﻟﺮﺑّﺎب اﻟﮑﻮﻓﯽ‪،‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ زرﻋﮥ و اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ و وﻫﯿﺐ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و‬‫ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺮ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻬﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﺟﺮﯾﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و‬‫أﯾﻮب اﻟّﺴﺨﺘﯿﺎﻧﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﺳﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري و ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﻫﯿﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن أﺑﻮ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﺗﯿﻢ اﻟﺮﺑّﺎب اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و‬‫أﺑﯽ زرﻋـﮥ و اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ و ﻋّﻤﻪ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أّﯾﻮب اﻟّﺴـ ﺨﺘﯿﺎﻧﯽ و ﻣﺎت ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و ﺷـﻌﺒﮥ و ﺳـﻔﯿﺎن و وﻫﯿﺐ و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و‬‫ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ و أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟّﺜﻮري ﯾﻌّﻈﻤﻪ و ﯾﻮﺛّﻘﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‬‫ﺻﺎﻟﺢ ﻣﺒّﺮز ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪19 :‬‬‫ﺳﻨﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻣّﺮ ﻻﺑﯽ ﺣّﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻮﻗﮥ ﻣﻨﻘﺒﮥ ﺣﺴﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﻫﯿﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻮﻗﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﺛﻼﺛﻪ ﻟﻮ ﻗﯿﻞ ﻷﺣﺪﻫﻢ؛ إﻧّﮏ ﺗﻤﻮت ﻏﺪا! ﻟﻢ‬‫ﯾﻘﺪر أن ﯾﺰﯾﺪ ﻓﯽ ﻋﻤﻠﻪ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻮﻗﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ .‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﻤﻼﺋﯽ‪ ،‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻮﻗﮥ ﮐﺎن ﻻ ﯾﺤﺴﻦ أن ﯾﻌﺼﯽ اﻟﱠﻠﻪ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن أﺑﻮ ﺣّﯿﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋـﮥ و اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ‪،‬‬‫إﻣﺎم ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.[145‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟّﺘﯿﻤﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﺗﯿﻢ اﻟﺮﺑﺎب اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‬‫إﻣﺎﻣﺎ ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﮥ روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺸﻌﺒﯽ و ﻧﺤﻮه ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟّﺘﯿﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ إﻣﺎﻣﺎ ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﺳﻨ ﮥ [ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ع‪ -‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣـّﯿ ﺎن ﺑﻤﻬﻤﻠـﮥ و ﺗﺤﺘﺎﻧـّﯿ ﮥ‪ ،‬أﺑـﻮ ﺣـّﯿ ﺎن اﻟـّﺘﯿﻤﯽ اﻟﮑـﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ ﻋﺎﺑـﺪ ﻣﻦ‬‫اﻟّﺴﺎدﺳﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن أﺑﻮ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻣﻦ ﺗﯿﻢ اﻟّﺮﺑﺎب‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪،‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺻﺎﻟﺢ ﻣﺒّﺮز ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ و ﮐﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 49‬از ‪316‬‬‫ﺻـﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ اﺑﯿﻪ و ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ و اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ و اﻟﺜﻮري و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﺛﺒﺘﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ‬‫ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﻗـﺪ أﺣﯿﺎ ﺑﺮواﯾـﮥ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن اﻟﺠﻠّﯽ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻗﻠﻮب أﻫﻞ اﻻﯾﻤﺎن‪ ،‬و ﺳـّﺮ أﻓﺌـﺪة أﺻـﺤﺎب اﻟﻌﺮﻓﺎن‪ ،‬و ﺷـﺮح‬‫ﺻـﺪور أرﺑـﺎب اﻻﯾﻘـﺎن‪ ،‬و أردي ﻧﻔـﻮس اﻟﻤّﺘﺴـﻤﯿﻦ ﺑـﺎﻟّﺰﯾﻎ و اﻟﻌـﺪوان؛ و أوﻫﻦ ﻣﻨﻦ اﻟﻤﻮﺻﻮﻣﯿﻦ ﺑﺎﻟـّﻀ ﻼل و اﻟﺨﺴـﺮان و أﺷـﺠﯽ ﺣﻠﻮق‬‫اﻟﻤﻨﺤﺮﻓﯿﻦ ﺑﺎﻟﺒﻐﯽ و اﻟّﺸﻨﺌﺎن‪ ،‬و أﺳﺨﻦ ﻋﯿﻮن اﻟﻐﺎرﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﻐﯽ و اﻟّﻄﻐﯿﺎن ‪.‬‬‫‪ -4‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻣﯿﺴﺮة اﻟﻌﺮزﻣﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪20 :‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ أﺣﻤﺪ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ .‬ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ‬‫اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ ،‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻻرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ‬‫ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺄﻟﻔﺎظ دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻇﺮ »ﻣﺴـﻨﺪ أﺣﻤـﺪ« و »ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻟﻪ و »اﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ ﻟﻠّﺜﻌﻠﺒﯽ« و ﺳﺘﺄﺗﯽ ﻋﺒﺎرات ﻫﺬه اﻟﮑﺘﺐ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﺴﺘﻮﻓﺎة ﻓﺎﻧﺘﻈﺮ!‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن از أﻋﺎﻇﻢ ﻣﻮﺛﻘﯿﻦ رﻓﯿﻊ اﻟﻤﮑﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻌﺮزﻣﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻌﺮزﻣﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﻓﺰارة؛ ﻋﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺮزﻣﯽ‪ ،‬و اﺳـﻢ‬‫أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻣﯿﺴـﺮة و ﮐﻨﯿـﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﻄﺎء‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺜﻮري و ﺷـﻌﺒﮥ و أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق و رﺑّﻤﺎ‬‫أﺧﻄﺄ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ اﻟﺮازي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﯾﻘﻮﻻن‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫ﻓﺎﺋﺪة ﺟﻠﯿﻠﮥ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﺘﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻗـﺎل أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐـﺎن ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠـﮏ ﻣﻦ ﺧﯿﺎر أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓـﮥ و ﺣّﻔﺎﻇﻬﻢ‪ ،‬و اﻟﻐﺎﻟﺐ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﯾﺤﻔﻆ و ﯾﺤـّﺪث أن ﯾﻬﻢ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎف‬‫ﺗﺮك ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﯿﺦ ﺻّﺤﺖ ﻋﺪاﻟﺘﻪ ﺑﺄوﻫﺎم ﯾﻬﻢ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ‪ ،‬و ﻟﻮ ﺳﻠﮑﻨﺎ ﻫﺬا اﻟﻤﺴﻠﮏ ﻟﻠﺰﻣﻨﺎ ﺗﺮك ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﺰﻫﺮي و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ و ﻟا ّﺜﻮري و‬‫ﺷﻌﺒـﮥ‪ ،‬ﻻـﻧّﻬﻢ أﻫـﻞ ﺣﻔـﻆ و إﺗﻘـﺎن و ﮐـﺎﻧﻮا ﯾﺤـّﺪﺛﻮن ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻬﻢ و ﻟﻢ ﯾﮑﻮﻧﻮا ﺑﻤﻌﺼﻮﻣﯿﻦ ﺣّﺘﯽ ﻻـ ﯾﻬﻤﻮا ﻓﯽ اﻟّﺮواﯾـﺎت‪ ،‬ﺑﻞ اﻻﺣﺘﯿﺎط و‬‫اﻻـوﻟﯽ ﻓﯽ ﻣﺜـﻞ ﻫـﺬا ﻗﺒﻮل ﻣﺎ ﯾﺮوي اﻟﺜﺒﺖ ﻣﻦ اﻟّﺮواﯾﺎت و ﺗﺮك ﻣﺎ ﺻـّﺢ أﻧّﻪ و ﻫﻢ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﻔﺤﺶ ذﻟﮏ ﺣّﺘﯽ ﯾﻐﻠﺐ ﻋﻠﯽ ﺻﻮاﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺎذا‬‫ﮐﺎن ﮐـﺬﻟﮏ اﺳـﺘﺤّﻖ اﻟّﺘﺮك ﺣﯿﻨﺌﺬ‪ .‬و ﻣﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ .‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺜﻘﻔﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﺷـﻘﯿﻖ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﺌﻞ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 50‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﯿﺰان ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪21 :‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻔﺰاري اﻟﻌﺮزﻣﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و اﺳﻢ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻣﯿﺴـﺮة ﻋّﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻟﯽ ﻓﺰارة‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻋﺮزم؛ إﻧﺴﺎن أﺳﻮد ﻣﻮﻟﯽ اﻟّﻨﺨﻊ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و‬‫ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﯾﺎح و أﺑﺎ اﻟّﺰﺑﯿﺮ و ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﻤّﮑﯽ و أﻧﺲ ﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻟﯽ أﺳﻤﺎء و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﯾﻨﺎق‪،‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و اﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋـﺪة و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮزاق و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ و ﻫﺸـﯿﻢ و ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و‬‫ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻬﺮ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﻋﺮزﻣﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻌﺮزﻣﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﻓﺰارة ﻋّﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺮزﻣﯽ و اﺳﻢ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻣﯿﺴﺮة‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ‬‫ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﻄﺎء‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺜﻮري و ﺷﻌﺒﮥ و أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ .‬و رﺑّﻤﺎ أﺧﻄﺄ‪ ،‬و وﺛﻘﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ‬‫ﺣـّﺒ ﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﻣﻦ ﺧﯿﺎر أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓـﮥ و ﺣّﻔﺎﻇﻬﻢ‪ ،‬و اﻟﻐﺎﻟﺐ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﯾﺤﻔﻆ و ﯾﺤـّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ أن ﯾﻬﻢ و ﻟﯿﺲ ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎف‬‫ﺗﺮك ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﯿﺦ ﺛﺒﺘﺖ ﻋﺪاﻟﺘﻪ ﺑﺄوﻫﺎم ﯾﻬﻢ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ و ﻟﻮ ﺳـﻠﮑﻨﺎ ﻫﺬا اﻟﻤﺴـﻠﮏ ﻟﻠﺰﻣﻨﺎ ﺗﺮك ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﺰﻫﺮي و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ و اﻟﺜﻮري و‬‫ﺷﻌﺒـﮥ ﻻﻧّﻬﻢ أﻫﻞ ﺣﻔﻆ و إﺗﻘﺎن‪ ،‬و ﮐﺎﻧﻮا ﯾﺤّﺪﺛﻮن ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻬﻢ و ﻟﻢ ﯾﮑﻮﻧﻮا ﻣﻌﺼﻮﻣﯿﻦ ﺣّﺘﯽ ﻻ ﯾﻬﻤﻮا ﻓﯽ اﻟّﺮواﯾﺎت )ﺑﻞ اﻻﺣﺘﯿﺎط و اﻻوﻟﯽ‬‫ﻓﯽ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا ﻗﺒﻮل ﻣﺎ ﯾﺮوي اﻟﺜﺒﺖ ﻣﻦ اﻟّﺮواﯾﺎت‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( و ﺗﺮك ﻣﺎ ﺻّﺢ أﻧّﻪ و ﻫﻢ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﻔﺤﺶ ذﻟﮏ ﻣﻨﻪ ﺣّﺘﯽ ﯾﻐﻠﺐ ﻋﻠﯽ ﺻﻮاﺑﻪ‪،‬‬‫ﻓﺎذا ﮐﺎن ذﻟﮏ اﺳـﺘﺤّﻖ اﻟّﺘﺮك ﺣﯿﻨﺌﺬ‪ .‬و ﻣﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺳـﺌﻞ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﯿﺰان ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺮزﻣﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻓﺰارة‪ ،‬ﻧﺰل ﺟﺒﺎﻧﮥ ﻋﺮزم ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﻓﻨﺴﺐ إﻟﯿﻬﺎ روي‪.‬‬‫ﻋﻦ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ و ﻋﻄـﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﯾـﺎح و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و أﻧﺲ ﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺳـﻔﯿﺎن ﻟا ﺜﻮري و‬‫ﺷﻌﺒـﮥ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻄﺤﺎن و ﺣﺮﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﻮﺳـﻒ‬‫اﻻزرق و ﻋﺒﺪة ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪22 :‬‬‫اﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﺳﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري‪ :‬ﺣﻔﺎظ اﻟﻨﺎس‪:‬‬‫إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑـﻦ ﺧﺎﻟـﺪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠـﮏ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻌﺮزﻣﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻻﻧﺼـﺎري‪ ،‬و ﮐـﺎن ﺷـﻌﺒﮥ ﺑﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ .‬ﻗـﺎل أﺑـﻮ داود‬‫اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺣﻤﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﺨﻄﯽ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! و ﮐﺎن ﺷﻌﺒﮥ ﯾﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻣﻦ أﺣﻔﻆ أﻫﻞ‬‫اﻟﮑﻮﻓﮥ اﻟّﺎ أﻧّﻪ رﻓﻊ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻦ ﻋﻄﺎء‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]روي ﻋﻦ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﯾﺎح و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و أﻧﺲ ﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ و ﺳـﻠﻤﮥ اﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و أﺑﯽ اﻟّﺰﺑﯿﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء‬‫اﻟﻤّﮑﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻟﯽ أﺳـﻤﺎء ﺑﻨﺖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﯾﻨﺎق‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺳﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري و ﺷﻌﺒﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺒﺎرك و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‬‫اﻟﻘّﻄﺎن و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻄّﺤﺎن و ﻫﺸﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و إﺳﺤﺎق اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻷزرق و ﻋﺒﺪة ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ‬‫ﻫﺎرون و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟّﻄﻨﺎﻓﺴﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ‪ .‬ﻗﺎل ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﻣﺘﻘﻦ ﻓﻘﯿﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬ﻓﺰارّي ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺳﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ‪ .‬و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪:‬‬‫ﻗﺎل أﺑﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ إﻻ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺨﺎﻟﻒ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ ﻓﯽ إﺳـﻨﺎد أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ أﺛﺒﺖ ﻣﻨﻪ ﻋﻨـﺪﻧﺎ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒ ﻞ ‪ :‬ﻗ ﺎ ل أ ﺑ ﯽ ‪ :‬ﺛ ﻘ ﮥ [ ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 51‬از ‪316‬‬‫و ﻧﯿﺰ در ﮐﺘـﺎب »اﻟﮑﻤـﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗـﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬و ﯾﻘﺎل أّن ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري ﮐﺎن ﯾﺴـّﻤﯿﻪ‪:‬‬‫اﻟﻤﯿﺰان إﻟﺦ‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻔﺰاري اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻦ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﯾﺎح و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺟﺮﯾﺮ اﻟّﻀّﺒﯽ و إﺳـﺤﺎق اﻻزرق و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﻋﺒﺪ ﻟا ّﺮّزاق و‬‫ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻷﺛﺒﺎت‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﮐﺎن ﺷـﻌﺒﮥ ﯾﺘﻌّﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪،‬‬‫و ﮐﺬا وﺛّﻘﻪ ﻟا ّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و أّﻣﺎ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﻠﻢ ﯾﺤﺘّﺞ ﺑﻪ ﺑﻞ اﺳﺘﺸﻬﺪ ﺑﻪ‪ .‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻗﺪ ﺷﺎخ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪23 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﻄﺎء‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﻘّﻄﺎن و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﯾﺨﻄﯽ‪ ،‬ﻣﻦ أﺣﻔﻆ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬و رﻓﻊ أﺣﺎدﯾﺚ ﻋﻦ ﻋﻄﺎء‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ‪.[145‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣـﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‬‫اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷﻌﺒﮥ ﻣﻊ ﺟﻼﻟﺘﻪ ﯾﺘﻌّﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ‪ ،‬و روي ﻋﻦ أﻧﺲ ﻓﻤﻦ ﺑﻌﺪه ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻮﻓﯽ أﺣﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬ﮐﺎن ﺷﻌﺒﮥ ﻣﻊ ﺟﻼﻟﺘﻪ ﯾﺘﻌّﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬خ‪ .‬ت‪ .‬م‪ .‬د؛ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و اﺳـﻤﻪ‪ :‬ﻣﯿﺴـﺮة‪ ،‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ‬‫ﺳﻠﯿﻤـﺎن‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺮزﻣﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ و ﻋﻄـﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﺎح و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و أﻧﺲ ﺑﻦ‬‫ﺳﯿﺮﯾﻦ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر و اﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﻤّﮑﯽ و أﺑﯽ ﺣﻤﺰة اﻟﯿﻤﺎﻣﯽ و زﺑﯿﺪ اﻟﯿﺎﻣﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﮐﯿﺴﺎن ﻣﻮﻟﯽ أﺳﻤﺎء و‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠـﮏ ﺑﻦ أﻋﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺷـﻌﺒﮥ و اﻟﺜﻮري و اﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك و اﻟﻘّﻄﺎن و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ إدرﯾﺲ و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ و زاﺋـﺪة و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ‬‫ﻏﯿﺎث و إﺳﺤﺎق اﻻزرق و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و ﻫﺸﯿﻢ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة و‬‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮزاق و آﺧﺮون‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﮐﺎن ﺷﻌﺒﮥ ﯾﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪:‬‬‫ﺣّﻔﺎظ اﻟّﻨﺎس‪ :‬إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ذﮐﺮ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﻋﻦ اﻟّﺜﻮري‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ اﻟﻤﯿﺰان ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪:‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﻣﯿﺰان‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود ﮐﺎن ﻋﻦ أﺣﻤﺪ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﺳـﺌﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻄﺎء ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﻓﯽ ﻟا ّﺸـ ﻔﻌﮥ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻟﻢ ﯾﺤـّﺪث ﺑﻪ أﺣـﺪ إﻟّﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ و ﻗﺪ أﻧﮑﺮه اﻟّﻨﺎس ﻋﻠﯿﻪ و ﻟﻮ أﺗﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﺂﺧﺮ ﻣﺜﻠﻪ ﻟﺮﻣﯿﺖ ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﮑﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪24 :‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ إﻟّﺎ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺨﺎﻟﻒ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ و اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ أﺛﺒﺖ ﻣﻨﻪ ﻋﻨﺪﻧﺎ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﻤﯿﻤﻮﻧﯽ‬‫ﻋﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﻣﻦ ﻋﯿﻮن اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﻣّﯿﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﺸﻌﺒﮥ‪ :‬ﻣﺎﻟﮏ ﻻ ﺗﺤّﺪث ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن؟‬‫و ﻗﺪ ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﺣﺴﻨﻬﺎ ﻓﺮرت! و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟّﺪﻣﺸﻘﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ و ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻘﻮﻻن‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‬‫ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺿﻌﯿﻒ و ﻫﻮ أﺛﺒﺖ ﻓﯽ ﻋﻄﺎء ﻣﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن اﻟّﺪارﻣﯽ‪:‬‬‫ﻗﻠﺖ ﻻﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬أّﯾﻤﺎ أﺣﺐ إﻟﯿﮏ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن او اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺛﻘـﮥ ﺣّﺠﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋّﻤﺎر اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺣّﺠﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن أﯾﻀﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻤﻠﮏ ﻓﺰارّي ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ ﺛﻘـﮥ‪ :‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﺛﻘـﮥ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﻪ ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳـﻨﮥ ‪ 145‬و ﻓﯿﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 52‬از ‪316‬‬‫أّرﺧﻪ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ .‬ﻣﻨﻬﻢ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ ﺛﺒﺘﺎ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﺴﺎﺟﯽ ﺻﺪوق روي ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄﺎن ﺧﺒﺮا ﺻﺤﯿﺤﺎ‪،‬‬‫ﻗﺎل اﻟّﺘﺮﻣﺬي‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن ﻻ ﻧﻌﻠﻢ أﺣﺪا ﺗﮑّﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﻏﯿﺮ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﮐﺎن ﺣّﺪث ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻨﻪ ﺛّﻢ ﺗﺮﮐﻪ‪ .‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬إﻧّﻪ ﺗﺮﮐﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺸـﻔﻌﮥ‬‫اﻟّـﺬي ﺗﻔّﺮد ﺑﻪ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣـّﺒ ﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘـﺎت و ﻗـﺎل‪ :‬رﺑّﻤـﺎ أﺧﻄـﺄ و ﮐـﺎن ﻣﻦ ﺧﯿـﺎر أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓـﮥ و ﺣّﻔﺎﻇﻬﻢ و اﻟﻐﺎﻟﺐ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﯾﺤﻔﻆ و‬‫ﯾﺤـّﺪث أن ﯾﻬﻢ و ﻟﯿﺲ ﻣﻦ اﻹﻧﺼﺎف ﺗﺮك ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﯿﺦ ﺛﺒﺖ ﺻـّﺤﺖ ﻋﺪاﻟﺘﻪ ﺑﺄوﻫﺎم ﯾﻬﻢ ﻓﯿﻬﺎ و اﻷوﻟﯽ ﻓﯿﻪ ﻗﺒﻮل ﻣﺎ ﯾﺮوي اﻟّﺜﺒﺖ و ﺗﺮك‬‫ﻣﺎ ﺻّﺢ أﻧّﻪ و ﻫﻢ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﻔﺤﺶ ﻓﻤﺘﯽ ﻏﻠﺐ ﺧﻄﺎؤه ﻋﻠﯽ ﺻﻮاﺑﻪ اﺳﺘﺤّﻖ اﻟّﺘﺮك اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻨﺎن‪ ،‬ﺣﯿﺚ وﺿـﺢ و ﺑﺎن ﻋﻠﯽ أرﺑﺎب اﻷﺳـﻤﺎع و اﻷﻋﯿﺎن‪ ،‬و أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﻠﻮم و اﻷذﻫﺎن‪ ،‬ﻣﻦ رواﯾـﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬أّن ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻮﺛﯿﻖ اﻟﺒﻨﯿـﺎن‪ ،‬ﻣﻌﺘﻤـﺪ أﻫﻞ اﻹﺗﻘﺎن‪ ،‬و ﻣﺴـﺘﻨﺪ ذوي اﻹﻣﻌﺎن‪ ،‬اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ﺑﻬـﺬا اﻟﺸﺄن‪ ،‬و اﻟّﺴﺎﺑﻘﯿﻦ ﻓﯽ ذاك‬‫اﻟﻤﯿﺪان‪ ،‬اﻟﻤﺸّﯿﺪﯾﻦ ﻟﺘﻠﮏ اﻻرﮐﺎن‪ ،‬اﻟﻤﺼﯿﺒﯿﻦ ﺧﺼﻞ اﻟّﺴﺒﻖ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺮﻫﺎن‪ .‬ﻓﺎﻟّﻄﺎﻋﻦ ﻓﯿﻪ ﻣﺤﺘﻘﺐ ﻟﻠﻮزر و اﻟﺨﺴﺮان‪ ،‬و اﻟﻤﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ ﻣﻨﻘﻠﺐ‬‫ﺑﺎﻻﺧﻔﺎق و اﻟﺤﺮﻣﺎن‪ ،‬و اﻟﻤﺎرق ﻋﻨﻪ زاﻫﻖ ﻫﺎﻟﮏ ﻣﻬﺎن‪ ،‬و اﻟﺠﺎﺣﺪ ﻟﻪ ﻣﻘﻤﻮع ﺑﻤﻘﺎﻣﻊ اﻟﺬل و اﻟﺨﺰي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪25 :‬‬‫و اﻟﻬﻮان‪ .‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎﺻﻢ ﻋﻦ ﺳﻠﻮك ﻣﺴﺎﻟﮏ اﻟّﺮﯾﺐ و اﻻدﻫﺎن‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﯽ ﻋﻦ اﻻرﺗﺒﺎك ﻓﯽ ﺷﺒﺎك اﻟﻮﻫﯽ و اﻹﯾﻬﺎن‪.‬‬‫‪ -5‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻻﺳﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﻋﻤﺶ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺴﯿﺎري از ﻋﻠﻤﺎء إﺛﺒﺎت آن ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟﺎ اﻗﺘﺼﺎر ﺑﺮ ﻋﺒﺎرت »ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« ﻣﯽرود‪ ،‬و ﻫﯽ ﻫﺬه‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺬر اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ .‬ﻧﺎ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ‪ .‬ﻧﺎ‪ :‬اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄـّﯿ ﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و اﻷﻋﻤﺶ ﻋﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ؛ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪي‪ ،‬أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟﺴﻤﺎء‬‫إﻟﯽ اﻻرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺣﺴﻦ ﻏﺮﯾﺐ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ أﻋﻤﺶ از أﮐﺎﺑﺮ ﻣﻮﺛّﻘﯿﻦ رﻓﯿﻊ اﻟﻤﺮاﺗﺐ و أﻋﺎﻇﻢ ﻣﺒّﺠﻠﯿﻦ ﻏﺰﯾﺮ اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ و أﺟّﻠﻪ ﻧﺎﺳـﮑﯿﻦ زّﻫﺎد و أﻓﺎﺧﻢ ﺧﺎﺷﻌﯿﻦ ﻋّﺒﺎد‬‫ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان أﻋﻤﺶ‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻷﻋﻤﺶ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫﻞ ﮐﻨﯿﺘﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬ﮐﺎن أﺑﻮه ﻣﻦ‬‫ﺳﺒﯽ دﻧﺒﺎوﻧـﺪ‪ ،‬رأي أﻧﺲ اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻮاﺳﻂ و ﻣّﮑـ ﮥ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺷﺒﯿﻬﺎ ﺑﺨﻤﺴـﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺜﺎ و ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻨﻪ إﻟّﺎ أﺣﺮﻓﺎ ﻣﻌـﺪودة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﺪﻟّﺴـﺎ‬‫أﺧﺮﺟﻨﺎه ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟّﻄﺒﻘﮥ ﻷّن ﻟﻪ ﻟﻘﯽ و ﺣﻔﻈﺎ و إن ﻟﻢ ﯾﺼّﺢ ﻟﻪ ﺳـﻤﺎع اﻟﻤﺴـﻨﺪ ﻣﻦ أﻧﺲ‪ ،‬وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟﺴـﻨﮥ اﻟّﺘﯽ ﻗﺘﻞ ﻓﯿﻬﺎ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴـ ﻼم ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ وﻟﺪ ﻗﺒﻞ ﻣﻘﺘﻞ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺑﺴﻨﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯿﻪ دﻋﺎﺑﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪،‬‬‫و ﻗﺪ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘّﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ‪ ،‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‪ -‬ن‪ -‬اﻷﻋﻤﺶ اﻷﺳﺪي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ و ﯾﻘﺎل‪ :‬أﺻـﻠﻪ ﻣﻦ ﻃﺒﺮﺳـﺘﺎن ﻣﻦ ﻗﺮﯾﮥ ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ »دﺑﺎوﻧﺪ«‬‫ﺟﺎء ﺑﻪ أﺑﻮه ﺣﻤﯿﻼ إﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻓﺎﺷﺘﺮاه رﺟﻞ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫﻞ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ أﺳﺪ ﻓﺄﻋﺘﻘﻪ‪ .‬ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﺻﺎﻟﺢ ذﮐﻮان و أﺑﺎ واﺋﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪26 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 53‬از ‪316‬‬‫و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﺨﻌﯽ و ﻣﺠﺎﻫـﺪا و ﻣﺴـﻠﻤﺎ اﻟﺒﻄﯿﻦ و اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و زﯾﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و أﺑﺎ ﺳـﻔﯿﺎن و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ رﺟﺎء و‬‫ﻋـﺪّي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣّﺮة و أﺑﺎ ﻇﺒﯿﺎن ﺣﺼـﯿﻨﺎ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺴـﻬﺮ و أﺑﺎ ﺣﺎزم و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺘﯿﻤﯽ و زﯾﺎد ﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﻦ و اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ‬‫ﻋﺘﯿﺒﮥ و أﺑﺎ رزﯾﻦ ﻣﺴـﻌﻮدا و ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﻣﻨﺬر اﻟّﺜﻮري و ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺠﻌﺪ و ﺗﻤﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة و ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و‬‫ﺧﯿﺜﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ رﻓﯿﻊ و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﻤﺎرة ﺑﻦ اﻟﻘﻌﻘﺎع و ﺳﻠﻤﮥ و اﻟﻤﺨﺘﺎر ﺑﻦ ﺻﯿﻔﯽ و أﺑﺎ ﻋﻤﺮو اﻟّﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫ﺳﻌﺪا و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و أﺑﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﺟﻌﺪة و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﺷﻌﺒﮥ و اﻟّﺜﻮري و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻣﺤﻤﺪ‬‫و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ و ﺟﺮﯾﺮ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺷـﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ﺟﺮﯾﺮ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻬﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ‬‫ﻧﻤﯿﺮ و وﮐﯿﻊ و أﺑﻮ ﺧﻠـﺪ و ﻋﺜﯿﺮ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ و أﺑﺎن ﺑﻦ ﺗﻐﻠﺐ و ﻋّﻤﺎر ﺑﻦ زرﯾﻖ و أﺳﺎﻣـﮥ ﺑﻦ زﯾـﺪ و زﻫﯿﺮ و ﻣﻔّﻀﻞ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫ﻓﻀـﯿﻞ و ﻫﺮﯾﻢ و ﻋﺒﺪة ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و أﺑﻮ اﻷﺣﻮص و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮّﯾﺎ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و أﺳﺒﺎط ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و ﯾﻌﻠﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪة و ﻗﻄﺒﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﺑﻦ ﻣﻌﻦ و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟﻔﺰاري و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ و ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن‬‫اﻟﻘﺮم و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﻋﻨـﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬وﻟﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﻣﻘﺘﻞ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و وﻟﺪ ﻣﻌﻪ‬‫اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﻪ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ‪ -‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫﻞ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﺘﺴﺐ إﻟﯿﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‬‫اﻷﻋﻤﺶ اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﮐﺎن أﺑﻮه ﻣﻦ ﺳﺒﯽ دﻧﺒﺎوﻧﺪ‪ ،‬رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻮاﺳﻂ و ﻣّﮑﮥ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺷﺒﯿﻬﺎ ﺑﺨﻤﺴﯿﻦ ﺣﺪﯾﺜﺎ و ﻟﻢ‬‫ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻨﻪ إﻟّﺎ أﺣﺮﻓﺎ ﻣﻌﺪودة‪ .‬وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟﺴـّﻨﮥ اﻟّﺘﯽ ﻗﺘﻞ ﻓﯿﻬﺎ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺳﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ وﻟﺪ ﻗﺒﻞ ﻣﻘﺘﻞ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم ﺑﺴﻨﺘﯿﻦ و ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯿﻪ دﻋﺎﺑﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﺑﻦ ﻣﻬﺮان أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻷﺳﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎﻫﻞ ﻫﻮ اﺑﻦ أﺳﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪27 :‬‬‫ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ ،‬ﯾﻘﺎل أﺻـﻠﻪ ﻣﻦ ﻃﺒﺮﺳـﺘﺎن ﻣﻦ ﻗﺮﯾﮥ ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ »دﺑﺎوﻧﺪ« ﺟﺎء ﺑﻪ ﺣﻤﯿﻼ إﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻓﺎﺷﺘﺮاه رﺟﻞ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ أﺳﺪ ﻓﺄﻋﺘﻘﻪ‪ .‬رأي أﻧﺲ ﺑﻦ‬‫ﻣﺎﻟﮏ و روي ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ أوﻓﯽ و ﻟﻢ ﯾﺜﺒﺖ ﻟﻪ ﻣﻦ واﺣـﺪ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﺳـﻤﺎع‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ أﺑﺎ واﺋﻞ و اﻟﻤﻌﺮور ﺑﻦ ﺳﻮﯾـﺪ و زﯾـﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ‬‫اﻟﺠﻬﻨﯽ و أﺑﺎ ﺻﺎﻟـﺢ ذﮐﻮان و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﻣﺠﺎﻫـﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﺮ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﺨﻌﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺘﯿﻤﯽ و ﺧﯿﺜﻤـﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻦ ﻣّﺮة اﻟﺨﺎرﻓﯽ ﻋﻤﺮو اﺑﻦ ﻣّﺮة اﻟﺠﻤﻠﯽ و اﻟﻤﻨﻬﺎل ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻨﺬر اﻟّﺜﻮري و أﺑﺎ رزﯾﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ رﻓﯿﻊ و ﻣﻮﺳﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺨﻄﻤﯽ و ﻋﻤﺎرة ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﺒﻬﺮاﻧﯽ أﺑﺎ ﻋﻤﺮو و أﺑﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﺟﻌﺪة و ﻣﻠﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث و ﺗﻤﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‬‫و أﺑﺎ ﻇﺒﯿﺎن ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﺟﻨـﺪب و اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ رﺟﺎء اﻟّﺰﺑﯿـﺪي و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺴـﻬﺮ و أﺑﺎ ﺟﻬﻤﮥ زﯾﺎد ﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﻦ و ﻋﺪّي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و أﺑﺎ‬‫ﻋﻤﺮو ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ إﯾـﺎس اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ و ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪة و ﯾﺰﯾـﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷـﯽ و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛـﺎﺑﺖ و ﺳـﺎﻟﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺠﻌـﺪ و أﺑـﺎ ﺣـﺎزم ﺳـﻠﻤﺎن‬‫اﻷﺷـﺠﻌﯽ و ﻋﺎﻣﺮ اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟـﺪ و أﺑﺎ داود ﻧﻔﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث اﻷﻋﻤﯽ و أﺑﺎ ﺳﺒﺮة اﻟﻨﺨﻌﯽ و ﻣﺴـﻠﻤﺎ اﻟﺒﻄﯿﻦ و ﺣﮑﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﻄـّﯿ ﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و ﺛﻤﺎﻣـﮥ ﺑﻦ ﻋﻘﺒـﮥ و أﺑـﺎ ﻗﯿﺲ اﻷـودي و أﺑـﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋّﯿﺎش‪ .‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻟا ﺘﯿﻤﯽ و‬‫اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻋﺘﯿﺒﮥ و زﺑﯿﺪ اﻷﯾﺎﻣﯽ و ﺳـﻬﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ و اﻟّﺜﻮري و ﺷـﻌﺒﮥ و أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺷـﯿﺒﺎن و زاﺋﺪة و أﺑﻮ إﺳﺤﺎق اﻟﻔﺰاري و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة و أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟـّﻀ ﺮﯾﺮ و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و وﮐﯿﻊ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺤﺎرﺑﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ و ﻫﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و‬‫أﺳﺒﺎط ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و أﺑﺎن ﺑﻦ ﺗﻐﻠﺐ و ﻋﺜﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻘﺴﻢ أﺑﻮ زﺑﯿﺪ و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﺑﻦ زﯾﺎد و ﻗﻄﺒﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ‬‫ﻏﯿﺎث و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ و ﻋﺒـﺪة ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ إدرﯾﺲ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪة ﺑﻦ ﻣﻌﻦ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﯿﻨﮥ و‬‫إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮّﯾﺎ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻬﺮ و ﻣﺤّﻤﺪ و ﯾﻌﻠﯽ و ﻋﻤﺮو ﺑﻨﻮ ﻋﺒﯿﺪ و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ أﺳﺎﻣﮥ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم‬‫و ﻋّﻤﺎر ﺑﻦ زرﯾﻖ و ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و أﺑﻮ ﺧﺎﻟﺪ اﻷﺣﻤﺮ و أﺑﻮ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺤّﻤﺎﻧﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 54‬از ‪316‬‬‫ﻓﻀﯿﻞ و ﻣﻔّﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻬﻠﻬﻞ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﺮﮐﺎت ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪28 :‬‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻼب‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﻟا ﺤﺪﯾﺪ‪،‬‬‫أﻧﺒﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸـ ﻌﺮاﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﺒﺼـﺮي ﺷـﯿﺦ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ؛ ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟّﺴـ ﺮي ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻋﻨﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ‬‫ﻓﺴﺌﻠﻪ رﺟﻞ؛ أو ﺳﺄﻟﺘﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ! اﻷﻋﻤﺶ رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ؟ ﻓﻮﻗﻒ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ أدري! ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫اﻷﻋﻤﺶ أﻧّﻪ رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﯾﺼـّﻠﯽ ﻓﻠّﻤﺎ رﻓﻊ رأﺳﻪ ﻣﻦ اﻟّﺮﮐﻮع اﺳـﺘﻮي ﻗﺎﺋﻤﺎ ﻓﺮأﯾﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ أﻋﺠﺒﻪ ذﻟﮏ و ﺳـّﺮﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬اﻷـﻋﻤﺶ ﻋﻦ أﻧﺲ إﻧﻤـﺎ رآه ﯾﺨﻀﺐ‪ ،‬و ﻗـﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐـّﻞ ﻣـﺎ روي اﻷـﻋﻤﺶ ﻋﻦ أﻧﺲ ﻓﻬـﻮ ﻣﺮﺳـﻞ‪ ،‬و ﻗـﺎل‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻦ أﻧﺲ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﺮﻓﻮﻋﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﻨﺎوي‪ :‬ﻗـﺪ رأي اﻷﻋﻤﺶ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ إﻟّﺎ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻨﻪ و ﻗﺪ‬‫رأي أﺑـﺎ ﺑﮑﺮة اﻟّﺜﻘﻔﯽ و أﺧـﺬ ﻟﻪ ﺑﺮﮐـﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨﯽ! إﻧّﻤﺎ أﮐﺮﻣﺖ رﺑّﮏ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ!‪ .‬ﻗﺎل اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﺷـﺪ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﻟﺰﻫﺮي‪ :‬ﺑﺎﻟﻌﺮاق‬‫أﺣﺪ ﯾﺤّﺪث؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻫﻞ ﻟﮏ أن آﺗﯿﮏ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺑﻌﻀـﻬﻢ؟ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻓﺠﺌﺘﻪ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻷﻋﻤﺶ ﻓﺠﻌﻞ ﯾﻨﻈﺮ ﻓﯿﻬﺎ و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﻇﻨﻨﺖ‬‫أّن ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻣﻦ ﯾﺤّﺪث ﻣﺜﻞ ﻫﺬا! ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫و أزﯾـﺪك‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻦ ﻣﻮاﻟﯿﻬﻢ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ؛ أﻧﺒﺎ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪،‬‬‫أﻧﺒﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ زﻫﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺮﻋﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن إذا ذﮐﺮ اﻻﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟّﻨّﺴﺎك و ﮐﺎن ﻣﺤﺎﻓﻈﺎ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺼ ﻼة ﻓﯽ اﻟﺠﻤﺎﻋـﮥ و ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﻒ اﻷّول‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪:‬‬‫و ﻫﻮ ﻋﻼﻣـﮥ اﻻﺳـﻼم‪ ،‬و ﺑﻪ‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أﻧﺒﺎ اﺑﻦ زرﯾﻖ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ داود اﻟﺤﺪاﺋﯽ‪،‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﻧﺮ ﻧﺤﻦ و ﻻ اﻟﻘﺮن اﻟّـﺬﯾﻦ ﮐﺎﻧﻮا ﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﺜﻞ اﻷﻋﻤﺶ و ﻣﺎ رأﯾﺖ اﻷﻏﻨﯿﺎء و اﻟّﺴـ ﻼﻃﯿﻦ ﻋﻨـﺪ أﺣـﺪ أﺣﻘﺮ ﻣﻨﻬﻢ‬‫ﻋﻨـﺪ اﻷﻋﻤﺶ ﻣﻊ ﻓﻘﺮه و ﺣﺎﺟﺘﻪ! ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺟﺮﯾﺮ إذا ﺣّﺪث ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﻟّﺪﯾﺒﺎج اﻟﺨﺴـﺮواﻧﯽ! و ﮐﺎن ﺷـﻌﺒﮥ إذا‬‫ذﮐﺮ اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻤﺼـﺤﻒ! اﻟﻤﺼـﺤﻒ! و ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻷﻋﻤﺶ ﯾﺴـّﻤﯽ اﻟﻤﺼـﺤﻒ ﻣﻦ ﺻـﺪﻗﻪ‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﺑﻮ‬‫ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪29 :‬‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺮوﯾﻪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ إدرﯾﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻋّﻤﺎر ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ أﺛﺒﺖ‬‫ﻣﻦ اﻷـﻋﻤﺶ و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ و ﻫﻮ أﻓﻀـﻞ ﻣﻦ اﻷـﻋﻤﺶ و اﻷﻋﻤﺶ أﻋﺮف ﺑﺎﻟﻤﺴـﻨﺪ و أﮐﺜﺮ ﻣﺴـﻨﺪا ﻣﻨﻪ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐـﺎن اﻷـﻋﻤﺶ ﺛﻘـﮥ ﻣﺤـّﺪث أﻫـﻞ اﻟﮑﻮﻓـﮥ ﻓﯽ زﻣـﺎﻧﻪ‪ ،‬ﯾﻘـﺎل‪ :‬إﻧّﻪ ﻇﻬﺮ ﻟﻪ أرﺑﻌـﮥ آﻻف ﺣـﺪﯾﺚ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﮐﺘﺎب« و ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ‬‫اﻟﻘﺮآن‪ ،‬رأس ﻓﯿﻪ‪ .‬ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ وﺛﺎب؛ و ﮐﺎن ﻓﺼـﯿﺤﺎ؛ و ﮐﺎن أﺑﻮه ﻣﻦ ﺳﺒﯽ اﻟـّﺪﯾﻠﻢ و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫﻞ ﻓﺨـﺬ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ أﺳـﺪ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن ﻋﺴﺮا ﺳّﯿﺊ اﻟﺨﻠﻖ؛ و ﮐﺎن ﻻ ﯾﻠﺤﻦ ﺣﺮﻓﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟﻔﺮاﺋﺾ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﻃﺒﻘﺘﻪ أﮐﺜﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯿﻪ ﺗﺸّﯿﻊ‪ ،‬و‬‫ﻟﻢ ﻧﺤﺘﻢ ﻋﻠﯽ اﻷﻋﻤﺶ إﻟّﺎ ﺛﻠﺜﮥ ﻧﻔﺮ‪ :‬ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼﺮف و ﮐﺎن أﻓﻀﻞ ﻣﻦ اﻷﻋﻤﺶ و أرﻓﻊ ﺳّﻨﺎ ﻣﻨﻪ و أﺑﺎن ﺑﻦ ﺗﻐﻠﺐ اﻟّﻨﺤﻮي و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﺑﻦ‬‫ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و روي ﻋﻦ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺣﺪﯾﺜﺎ واﺣﺪا ﻓﯽ دﺧﻮل اﻟﺨﻼء‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬إّن أﺑﺎ اﻷﻋﻤﺶ ﺷـﻬﺪ ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴـﯿﻦ )ع( و إنّ‬‫اﻷﻋﻤﺶ وﻟـﺪ ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴـﯿﻦ و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻋﺎﺷﻮراء ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬و راح اﻷﻋﻤﺶ إﻟﯽ اﻟﺠﻤﻌـﮥ و ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺮو و ﻗﺪ ﻗﻠﺐ ﻓﺮوﻫﺎ ﺟﻠﺪﻫﺎ‬‫ﻋﻠﯽ ﺟﻠﺪه و ﺻﻮﻓﻬﺎ إﻟﯽ ﺧﺎرج؛ و ﻋﻠﯽ ﮐﺘﻔﻪ ﻣﻨﺪﯾﻞ اﻟﺨﻮان ﻣﮑﺎن اﻟّﺮداء‪ .‬و ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬اﻷﻋﻤﺶ أﺣّﺐ إﻟّﯽ ﻣﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﻣﺎ ﺷﻔﺎﻧﯽ أﺣﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺎ ﺷﻔﺎﻧﯽ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪:‬‬‫اﻷﻋﻤﺶ إﻣﺎم‪ ،‬و ﻗﺎل ﻫﺸـﯿﻢ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ أﺣﺪا أﻗﺮأ ﻟﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻣﻦ اﻷﻋﻤﺶ و ﻻ أﺟﻮد ﺣﺪﯾﺜﺎ و ﻻ أﻓﻬﻢ و ﻻ أﺳﺮع إﺟﺎﺑﮥ‬‫ﻟﻤﺎ ﯾﺴﺄل ﻋﻨﻪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﯾﺤﺘّﺞ ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﻟﻪ ﻧﺤﻮ أﻟﻒ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل وﮐﯿﻊ‪:‬‬‫ﮐﺎن اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻟﻢ ﺗﻔﺘﻪ اﻟﺘﮑﺒﯿﺮة اﻻوﻟﯽ و اﺧﺘﻠﻔﺖ إﻟﯿﻪ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳﻨﺘﯿﻦ ﻣﺎ رأﯾﺘﻪ ﯾﻘﻀﯽ رﮐﻌﮥ‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ؛‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 55‬از ‪316‬‬‫أﻧﺒـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ؛ أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻮﻫﺮي؛ أﻧﺒﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻮّراق‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳﻮﯾﺪ‬‫اﻟّﺰّﯾـﺎت‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﻨﺎﻗـﺪ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻠﻒ اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋّﯿﺎش ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻧﺴـّﻤﯽ اﻷﻋﻤﺶ »ﺳـﻨﺪ‬‫اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« و ﮐّﻨﺎ ﻧﺠﯽء إﻟﯿﻪ إذا ﻓﺮﻏﻨﺎ ﻣﻦ اﻟّﺪوران ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬ﻋﻨﺪ ﻣﻦ ﮐﻨﺘﻢ؟ ﻓﻨﻘﻮل‪ :‬ﻋﻨﺪ ﻓﻼن‪ ،‬ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬ﻃﺒﻞ ﻣﺨﺮق! و ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻋﻨﺪ؟ ﻣﻦ ﻓﺘﻘﻮل‪ :‬ﻋﻨﺪ ﻓﻼن‪ ،‬ﻓﯿﻘﻮل ﻃﯿﺮ ﻃّﯿﺎر! و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻋﻨﺪ ﻣﻦ؟ ﻓﻨﻘﻮل‪ :‬ﻋﻨﺪ ﻓﻼن‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪30 :‬‬‫ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬دّف! و ﮐـﺎن ﯾﺨﺮج إﻟﯿﻨﺎ ﺷـﯿﺌﺎ ﻓﻨﺄﮐﻠﻪ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﻠﻨﺎ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬ﻻ ﯾﺨﺮج إﻟﯿﮑﻢ اﻷﻋﻤﺶ ﺷـﯿﺌﺎ إﻟّﺎ أﮐﻠﺘﻤﻮه! ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺄﺧﺮج إﻟﯿﻨﺎ ﺷـﯿﺌﺎ ﻓﺄﮐﻠﻨﺎه و‬‫أﺧﺮج ﻓﺄﮐﻠﻨـﺎه ﻓـﺪﺧﻞ ﻓـﺄﺧﺮج ﻗﻨﯿـﮥ ﻓﺸـﺮﺑﻨﺎه ﻓـﺪﺧﻞ ﻓـﺄﺧﺮج إّﺟﺎﻧـﮥ ﺻـﻐﯿﺮة و ﻗﻨﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻓﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮑﻢ و ﻓﻌﻞ‪ ،‬أﮐﻠﺘﻢ ﻗﻮﺗﯽ و ﻗﻮت اﻣﺮأﺗﯽ‬‫وﻗﻨﯿﺘﻬـﺎ؟! ﻫـﺬا ﮐﻠﻮا ﻋﻠﻒ اﻟّﺸـ ﺎة! ﻗـﺎل‪ :‬ﻓﻤﮑﺜﻨـﺎ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﯾﻮﻣﺎ ﻻ ﻧﮑّﻠﻤﻪ ﻓﺮﻗﺎ ﻣﻨﻪ ﺣﺘﯽ ﮐّﻠﻤﻨﺎ إﻧﺴﺎﻧﺎ ﻋّﻄﺎرا ﮐﺎن ﯾﺠﻠﺲ إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﮑّﻠﻤﻪ ﻟﻨﺎ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻣﺎت اﻷﻋﻤﺶ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺑﻌﺪ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﺴّﺖ ﻋﺸﺮة‬‫ﺳﻨـﮥ‪ :‬و ﻗـﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﻣـﺎت ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘـﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗـﺎل ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪ :‬ﺳـﻨﮥ ﺛﻤـﺎن ﻗﺎل ﻟا ﺨﻄﯿﺐ‪:‬‬‫اﻟّﺼﺤﯿﺢ أﻧّﻪ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و روي ﻟﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫﻞ ﻣﻦ وﻟـﺪ أﺳـﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﻋﻤﺶ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫اﻻﻣﺎم‪ .‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻓﺎﺿﻼ و ﮐﺎن أﺑﻮه ﻣﻦ دﻧﺒﺎوﻧﺪ و ﻗﺪم اﻟﮑﻮﻓﮥ و اﻣﺮأﺗﻪ ﺣﺎﻣﻞ ﺑﺎﻷﻋﻤﺶ ﻓﻮﻟﺪﺗﻪ ﺑﻬﺎ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪:‬‬‫و ﻫﻮ ﻻـ ﯾﻌﺮف ﺑﻬـﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ ﺑـﻞ ﯾﻌﺮف ﺑـﺎﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﻘـﺎرن ﺑﺎﻟّﺰﻫﺮي ﻓﯽ اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و رأي اﻧﺲ‪ .‬و روي ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ أوﻓﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺜﺎ واﺣـﺪا‪ ،‬و ﻟﻘﯽ ﮐﺒﺎر اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري و ﺷـﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﺟّﻠـﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن ﻟﻄﯿﻒ اﻟﺨﻠﻖ ﻣّﺰاﺣﺎ‪ ،‬ﺟﺎءه أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﻮﻣﺎ ﻟﯿﺴـﻤﻌﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺨﺮج إﻟﯿﻬﻢ و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮ ﻻ أّن ﻓﯽ ﻣﻨﺰﻟﯽ ﻣﻦ ﻫﻮ أﺑﻐﺾ إﻟّﯽ ﻣﻨﮑﻢ ﻣﺎ‬‫ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯿﮑﻢ! و ﺟﺮي ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ زوﺟﺘﻪ ﯾﻮﻣـﺎ ﮐﻼـم ﻓـﺪﻋﺎ رﺟﻼـ ﻟﯿﺼـﻠﺢ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻓﻘﺎل ﻟﻬﺎ اﻟّﺮﺟﻞ‪ :‬ﻻ ﺗﻨﻈﺮي إﻟﯽ ﻋﻤﺶ ﻋﯿﻨﯿﻪ و ﺣﻤﻮﺷـﮥ‬‫ﺳﺎﻗﯿﻪ ﻓﺎﻧﻪ إﻣﺎم و ﻟﻪ ﻗﺪر! ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬أﺧﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ أردت إﻟّﺎ أن ﺗﻌّﺮﻓﻬﺎ ﻋﯿﻮﺑﯽ! و ﻗﺎل ﻟﻪ داود ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺤﺎﺋﮏ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ اﻟّﺼﻠﻮة ﺧﻠﻒ‬‫اﻟﺤﺎﺋـﮏ؟ ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻻـ ﺑـﺄس ﺑﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮ وﺿﻮﺋﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ ﺷـﻬﺎدة اﻟﺤﺎﺋﮏ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺗﻘﺒﻞ ﻣﻊ ﻋـﺪﻟﯿﻦ! و ﯾﻘﺎل‪ :‬إّن اﻹﻣﺎم أﺑﺎ ﺣﻨﯿﻔﮥ‬‫رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻋـﺎده ﯾﻮﻣﺎ ﻓﯽ ﻣﺮﺿﻪ ﻓﻄّﻮل اﻟﻘﻌﻮد ﻋﻨـﺪه‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ ﻋﺰم ﻋﻠﯽ اﻟﻘﯿﺎم ﻗﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ أراﻧﯽ إﻟّﺎ ﺛﻘﻠﺖ ﻋﻠﯿﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ إﻧّﮏ ﻟﺜﻘﯿﻞ‬‫ﻋﻠّﯽ و اﻧﺖ ﻓﯽ ﺑﯿﺘﮏ! و ﻋﺎده أﯾﻀﺎ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻓﺄﻃﺎﻟﻮا اﻟﺠﻠﻮس ﻋﻨﺪه ﻓﻀﺠﺮ ﻣﻨﻬﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪31 :‬‬‫ﻓﺄﺧﺬ وﺳﺎدﺗﻪ و ﻗﺎم و ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﻔﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺮﯾﻀـﮑﻢ ﺑﺎﻟﻌﺎﻓﯿﮥ! و ﻗﯿﻞ ﻋﻨﺪه ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬ﻗﺎل ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﺎم ﻋﻦ ﻗﯿﺎم اﻟّﻠﯿﻞ ﺑﺎل ﻟا ّﺸﯿﻄﺎن‬‫ﻓﯽ اذﻧﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل ﻣـﺎ‪ :‬ﻋﻤﺸﺖ ﻋﯿﻨﯽ إﻟّـﺎ ﻣﻦ ﺑﻮل اﻟّﺸـ ﯿﻄﺎن ﻓﯽ اذﻧﯽ‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ ﻧﻮادر ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ اﻟـّﻀ ﺮﯾﺮ‪ :‬ﺑﻌﺚ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻤﻠـﮏ اﻟﯽ اﻷـﻋﻤﺶ أن اﮐﺘﺐ ﻟﯽ ﻣﻨـﺎﻗﺐ ﻋﺜﻤﺎن و ﻣﺴﺎوي ﻋﻠّﯽ! ﻓﺄﺧـﺬ اﻷﻋﻤﺶ اﻟﻘﺮﻃﺎس و أدﺧﻠﻬﺎ ﻓﯽ ﻓﻢ ﺷﺎة ﻓﻼﮐﺘﻬﺎ و ﻗﺎل ﻟﺮﺳﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻗﻞ ﻟﻪ ﻫـﺬا ﺟﻮاﺑﮏ! ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟّﺮﺳﻮل‪ :‬إﻧّﻪ ﻗـﺪ آﻟﯽ أن ﯾﻘﺘﻠﻨﯽ إن ﻟﻢ آﺗﻪ ﺑﺠﻮاﺑﮏ‪ ،‬و ﺗﺤّﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺈﺧﻮاﻧﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ! ﻧّﺠﻪ ﻣﻦ‬‫اﻟﻘﺘﻞ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ أﻟّﺤﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺘﺐ ﻟﻪ‪:‬‬‫»ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﯿﻢ‪ .‬أﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ ﯾـﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ! ﻓﻠﻮ ﮐـﺎﻧﺖ ﻟﻌﺜﻤـﺎن رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻣﻨـﺎﻗﺐ أﻫـﻞ اﻻرض ﻣﺎ ﻧﻔﻌﺘﮏ‪ ،‬و ﻟﻮ ﮐﺎن ﻟﻌﻠﯽ‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻣﺴﺎوي أﻫﻞ اﻻرض ﻣﺎ ﺿﺮﺗﮏ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯿﮏ ﺑﺨﻮﯾﺼﮥ ﻧﻔﺴﮏ و اﻟﺴﻼم!«‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟـﺪه ﺳـﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ ﻟﻠﻬﺠﺮة‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ إﻧّﻪ وﻟـﺪ ﯾﻮم ﻣﻘﺘـﻞ اﻟﺤﺴـﯿﻦ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻋﺎﺷﻮراء ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮه‬‫ﺣﺎﺿـﺮا ﻣﻘﺘﻞ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪ ،‬و ﻋّﺪه اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎرف« ﻓﯽ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﻦ ﺣﻤﻠﺖ ﺑﻪ أّﻣﻪ ﺳﺒﻌﮥ أﺷﻬﺮ‪ ،‬و ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن‬‫و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷّول‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ .‬و ﻗﺎل زاﺋﺪة ﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ‪:‬‬‫ﺗﺒﻌﺖ اﻷـﻋﻤﺶ ﯾﻮﻣـﺎ ﻓـﺄﺗﯽ اﻟﻤﻘـﺎﺑﺮ ﻓـﺪﺧﻞ ﻓﯽ ﻗـﺒﺮ ﻣﺤﻔﻮرة ﻓﺎﺿـﻄﺠﻊ ﻓﯿﻪ ﺛّﻢ ﺧﺮج ﻣﻨﻪ و ﻫﻮ ﯾﻨﻔﺾ اﻟـّﺘﺮاب ﻋﻦ رأﺳﻪ و ﯾﻘﻮل‪ :‬و اﺿـﯿﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 56‬از ‪316‬‬‫ﻣﺴـﮑﻨﺎه! و »دﻧﺒﺎوﻧـﺪ« ﺑﻀﻢ اﻟـّﺪال اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻨﻮن و ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮّﺣـ ﺪة و ﺑﻌـﺪ اﻷﻟﻒ واو ﻣﻔﺘﻮﺣﮥ ﺛّﻢ ﻧﻮن ﺳﺎﮐﻨﮥ و ﺑﻌﺪﻫﺎ دال‬‫ﻣﻬﻤﻠﮥ‪ ،‬و ﻫﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻣﻦ رﺳﺘﺎق اﻟّﺮي ﻓﯽ اﻟﺠﺒﺎل‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻬﻢ ﯾﻘﻮل »دﻣﺎوﻧﺪ« و اﻷّول أﺻّﺢ و ﻗﺪ ﺗﻘﺪم ذﮐﺮﻫﺎ ﻗﺒﻞ ﻫﺬا[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷﻋﻤﺶ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺜﻘﮥ ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻷﺳﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬أﺻﻠﻪ ﺑﻼد اﻟﺮي‪ ،‬رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﺣﻔﻆ ﻋﻨﻪ و روي ﻋﻨﻪ و ﻋﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ أوﻓﯽ و أﺑﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪32 :‬‬‫واﺋﻞ و زّر و أﺑﯽ ﻋﻤﺮو اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ و اﻟﻤﻌﺮور ﺑﻦ ﺳﻮﯾﺪ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﺨﻌﯽ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺷﻌﺒﮥ و اﻟّﺴﻔﯿﺎﻧﺎن و زاﺋﺪة و وﮐﯿﻊ و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و ﺧﻼﺋﻖ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻟﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻦ أﻟﻒ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﮐﺎن اﻷﻋﻤﺶ‬‫أﻗﺮأﻫﻢ ﻟﮑﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و أﺣﻔﻈﻬﻢ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ و أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﻔﺮاﺋﺾ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻔّﻠﺎس‪ :‬ﮐﺎن اﻷﻋﻤﺶ ﯾﺴـّﻤﯽ اﻟﻤﺼـﺤﻒ ﻣﻦ ﺻـﺪﻗﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‬‫اﻟﻘّﻄﺎن‪:‬‬‫اﻷـﻋﻤﺶ ﻋﻼﻣـﮥ اﻻﺳـﻼم‪ ،‬و ﻗـﺎل اﻟﺤﺮﯾﺒﯽ‪ :‬ﻣـﺎ ﺧﻠﻒ اﻷـﻋﻤﺶ أﻋﺒـﺪ ﻣﻨﻪ ﻟّﻠﻪ‪ ،‬و ﻗـﺎل وﮐﯿﻊ‪ :‬ﺑﻘﯽ اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ ﻟﻢ ﺗﻔﺘﻪ‬‫اﻟﺘﮑـﺒﯿﺮة اﻷـوﻟﯽ‪ ،‬و ﺳـﯿﺮة اﻷـﻋﻤﺶ ﯾﻄﻮل ﺷـﺮﺣﻬﺎ و ﻫﯽ ﻣـﺬﮐﻮرة ﻓﯽ ﺗـﺎرﯾﺨﯽ اﻟﮑـﺒﯿﺮ و ﻓﯽ »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﻘّﺮاء« و ﯾﻘﻊ ﻋﻮاﻟﯿﻪ ﻓﯽ »ﺻـﺤﯿﺢ‬‫اﻟﺒﺨـﺎري« و ﻓﯽ »ﺟﺰء اﺑﻦ ﻋﺮﻓـﮥ« و اﺑﻦ اﻟﻔﺮات و »اﻟﻐﯿﻼﻧـّﯿ ﺎت« و ﮐـﺎن رأﺳـﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ اﻟّﻨﺎﻓﻊ و اﻟﻌﻤﻞ اﻟﺼﺎﻟـﺢ‪ .‬ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳـﻨﮥ‬‫ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺳﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐـﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬أﺣـﺪ اﻷﻋﻼم‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ أوﻓﯽ و زّر و أﺑﯽ واﺋﻞ‪ ،‬و‬‫ﻋﻨﻪ ﺷﻌﺒﮥ و وﮐﯿﻊ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻟﻪ أﻟﻒ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻋﺎش ﺛﻤﺎﻧﯿﺎ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪:‬‬‫ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳﻨﮥ ‪.[148‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻤـﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣـﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺗﻮّﻓﯽ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻷﺳـﺪي‬‫اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯽ واﺋﻞ و اﺑﻦ أﺑﯽ أوﻓﯽ و اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﺤـّﺪث اﻟﮑﻮﻓـﮥ و ﻋﺎﻟﻤﻬﺎ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻟﻸﻋﻤﺶ‬‫ﻧﺤﻮ أﻟﻒ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪:‬‬‫ﮐﺎن أﻗﺮأﻫﻢ ﻟﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﻔﺮاﺋﺾ و أﺣﻔﻈﻬﻢ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪.‬‬‫ﻫﻮ ﻋﻠّﺎﻣﮥ اﻻﺳﻼم‪ ،‬و ﻗﺎل وﮐﯿﻊ‪ :‬ﺑﻘﯽ اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ )ﺳﺒﻌﯿﻦ‪ .‬ظ‪ .‬م( ﺳﻨﮥ ﻟﻢ ﺗﻔﺘﻪ اﻟّﺘﮑﺒﯿﺮة اﻷوﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﺮﯾﺒﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﺧﻠﻒ أﻋﺒﺪ ﻣﻨﻪ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﺛﻤﺎن و ارﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻹﻣﺎم ﻣﺤّﺪث ﮐﻮﻓﮥ و ﻋﺎﻟﻤﻬﺎ اﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻷﺳﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪33 :‬‬‫ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﺑﻦ اﺑﯽ أوﻓﯽ و أﺑﯽ واﺋﻞ و اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن‪:‬‬‫ﻫﻮ ﻋّﻠﺎﻣﮥ اﻻﺳﻼم‪ ،‬و ﻗﺎل وﮐﯿﻊ‪ :‬ﺑﻘﯽ اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻟﻢ ﺗﻔﺘﻪ اﻟﺘﮑﺒﯿﺮة اﻻوﻟﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬اﻷﻋﻤﺶ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺸﻬﻮر‬‫ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻓﺎﺿـﻼ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﻘﺎرن ﺑﺎﻟّﺰﻫﺮي ﻓﯽ اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﮐّﻠﻤﻪ ﻟﮑّﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﻣـﺎ ﯾﺮوﯾﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﻬﻮ إرﺳـﺎل أﺧـﺬه ﻋﻦ أﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﻟﻘﯽ ﮐﺒـﺎر اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري و ﺷـﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ‬‫ﻏﯿﺎث و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﺟﻠّـﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻄﯿﻒ اﻟﺨﻠﻖ ﻣّﺰاﺣﺎ؛ ﺟﺎءه اﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﻮﻣﺎ ﻟﯿﺴـﻤﻌﻮا ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺨﺮج إﻟﯿﻬﻢ و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮﻻ انّ‬‫ﻓﯽ ﻣﻨﺰﻟﯽ ﻣﻦ ﻫﻮ اﺑﻐﺾ إﻟّﯽ ﻣﻨﮑﻢ ﻣﺎ ﺧﺮﺟﺖ! و ﺟﺮي ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ زوﺟﺘﻪ ﮐﻼم ﯾﻮﻣﺎ ﻓﺪﻋﺎ رﺟﻼ ﻟﯿﺼﻠﺢ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻬﺎ اﻟّﺮﺟﻞ‪:‬‬‫ﻻـ ﺗﻨﻈﺮﯾﻦ إﻟﯽ ﻋﻤﻮﺷـﮥ ﻋﯿﻨﯿﻪ و ﺣﻤﻮﺷـﮥ ﺳـﺎﻗﯿﻪ ﻓـﺈﻧّﻪ إﻣـﺎم و ﻟﻪ ﻗـﺪر!‪ .‬ﻓﻘـﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻣـﺎ اردت إﻟّـﺎ أن ﺗﻌّﺮﻓﻬـﺎ ﻋﯿﻮﺑﯽ! و ﻗـﺎل ﻟﻪ داود ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫اﻟﺤﺎﺋﮏ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ ﺷﻬﺎدة اﻟﺤﺎﺋﮏ؟‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 57‬از ‪316‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺗﻘﺒﻞ ﻣﻊ ﻋﺪﻟﯿﻦ! و ﻋﺎده ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻓﯽ ﻣﺮﺿﻪ ﻓﺄﻃﺎﻟﻮا اﻟﺠﻠﻮس ﻋﻨﺪه‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬ وﺳﺎدﺗﻪ و ﻗﺎم و ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﻔﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺮﯾﻀﮑﻢ ﺑﺎﻟﻌﺎﻓﯿﮥ! و ﻗﯿﻞ ﯾﻮﻣﺎ‬‫ﻋﻨﺪه‪:‬‬‫ﻗﺎل ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﺎم ﻋﻦ ﻗﯿﺎم اﻟّﻠﯿﻞ ﺑﺎل اﻟّﺸﯿﻄﺎن ﻓﯽ اذﻧﻪ‪ .‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻋﻤﺸﺖ ﻋﯿﻨﯽ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺑﻮل اﻟﺸﯿﻄﺎن ﻓﯽ اذﻧﯽ‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ اﻟـّﻀ ﺮﯾﺮ‪ :‬ﺑﻌﺚ إﻟﯿﻪ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ أن اﮐﺘﺐ إﻟّﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﺜﻤﺎن و ﻣﺴﺎوي ﻋﻠﯽ‪ .‬ﻓﺄﺧﺬ اﻷﻋﻤﺶ اﻟﻘﺮﻃﺎس و أدﺧﻠﻪ‬‫ﻓﯽ ﻓﻢ ﺷـﺎة ﻓﻼـﮐﺘﻪ و ﻗﺎل ﻟﺮﺳﻮﻟﻪ‪ :‬ﻗﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻫـﺬا ﺟﻮاﺑﮏ! ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟّﺮﺳﻮل‪ :‬إﻧّﻪ آﻟﯽ أن ﯾﻘﺘﻠﻨﯽ إن ﻟﻢ آﺗﻪ ﺑﺠﻮاﺑﮏ‪ ،‬و ﺗﺤّﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﺧﻮاﻧﻪ‪،‬‬‫ﻓﻘـﺎﻟﻮا ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻧّﺠﻪ ﻣﻦ اﻟﻘﺘﻞ! ﻓﻠّﻤﺎ أﻟّﺤﻮا إﻟﯿﻪ ﮐﺘﺐ‪» :‬ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﯿﻢ‪ .‬أّﻣﺎ ﺑﻌـﺪ! ﻓﻠﻮ ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻌﺜﻤﺎن ﻣﻨﺎﻗﺐ أﻫﻞ اﻻرض ﻣﺎ‬‫ﻧﻔﻌﺘﮏ‪ ،‬و ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻌﻠّﯽ ﻣﺴﺎوي أﻫﻞ اﻷرض ﻣﺎ ﺿـّﺮﺗﮏ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯿﮏ ﺑﺨﻮﯾﺼﮥ ﻧﻔﺴﮏ‪ ،‬و اﻟّﺴﻼم«!‪ .‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ وﻟﺪ ﯾﻮم ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴﯿﻦ رﺿﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻮم ﻋﺎﺷﻮراء ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و وﻟﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ در »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷﻋﻤﺶ اﺳﻤﻪ‪:‬‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ اﻻﺳﺪي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫﻞ ﺑﻄﻦ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ أﺳﺪ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪34 :‬‬‫وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ ﺑـﺄرض اﻟّﺮي ﻓﺠﯽء ﺑﻪ ﺣﻤﯿﻼـ إﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓـﮥ ﻓـﺎﺷﺘﺮاه رﺟـﻞ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫـﻞ ﻓـﺄﻋﺘﻘﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ أﺣـﺪ اﻻﻋﻼم اﻟﻤﺸـﻬﻮرﯾﻦ ﺑﻌﻠﻢ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬و ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺪار أﮐﺜﺮ اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻻﺳـﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻷﻋﻤﺶ‪ .‬ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫أﺻـﻠﻪ ﻣﻦ ﻃﺒﺮﺳـﺘﺎن و وﻟﺪ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ و روي ﻋﻦ أﻧﺲ و ﻟﻢ ﯾﺜﺒﺖ ﻟﻪ ﻣﻨﻪ ﺳﻤﺎع و اﺑﻦ أﺑﯽ اوﻓﯽ؛ ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﻣﺮﺳﻞ و زﯾﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ و اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫واﺋﻞ و اﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ و ﻗﯿﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎزم و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ رﺟﺎء و أﺑﯽ ﺻﺨﺮة ﺟﺎﻣﻊ ﺑﻦ ﺷّﺪاد و أﺑﯽ ﻇﺒﯿﺎن ﺑﻦ ﺟﻨﺪب و ﺧﯿﺜﻤﮥ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﺠﻌﻔﯽ و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة و اﺑﻦ ﺣﺎزم اﻻﺷﺠﻌﯽ و ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻬﺮ و ﻃﻠﺤﮥ اﺑﻦ ﻣﺼﺮف و أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ و ﻋﺎﻣﺮ‬‫اﻟّﺸﻌﺒﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﺨﻌﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣّﺮة و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ رﻓﯿﻊ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و ﻋﺪّي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﻋّﻤﺎر ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و ﻋﻤﺎرة ﺑﻦ‬‫اﻟﻘﻌﻘـﺎع و ﻣﺠﺎﻫـﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﺮ و أﺑﯽ اﻟـّﻀ ﺤﯽ و ﻣﻨـﺬر اﻟّﺜﻮري و ﻫﻼـل ﺑﻦ ﯾﺴـﺎف و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻋﺘﯿﺒـﮥ و زﺑﯿـﺪ اﻟﯿﺎﻣﯽ و أﺑﻮ‬‫إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴـ ﺒﯿﻌﯽ و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ و ﺳـﻬﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟـﺢ و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ واﺳﻊ و ﺷـﻌﺒﮥ و اﻟّﺴـ ﻔﯿﺎﻧﺎن و‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎزم و أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﻔﺰاري و إﺳـﺮاﺋﯿﻞ و زاﺋـﺪة و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋّﯿﺎش و ﺷـﯿﺒﺎن اﻟّﻨﺤﻮي و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫إدرﯾﺲ و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟّﻄﻔﺎوي و ﻫﺸـﯿﻢ و أﺑﻮ‬‫ﺷﻬـﺎب اﻟﺨـّﯿ ﺎط و ﺧﻼـﺋﻖ ﻣﻦ أواﺧﺮﻫﻢ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬إﻧّﻤﺎ رآه ﯾﺨﻀﺐ و رآه‬‫ﯾﺼـّﻠﯽ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐّﻞ ﻣﺎ روي اﻷﻋﻤﺶ ﻋﻦ أﻧﺲ؛ ﻣﺮﺳﻞ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ أوﻓﯽ و ﻻ ﻣﻦ ﻋﮑﺮﻣﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬
‫اﻟﻤﻨـﺎدي‪ :‬ﻗـﺪ رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ إﻟّﺎ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻨﻪ و رأي أﺑﻮ ﺑﮑﺮة اﻟّﺜﻘﻔﯽ و أﺧـﺬ ﻟﻪ ﺑﺮﮐﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨّﯽ! إﻧّﻤﺎ اﮐﺮﻣﺖ رﺑّﮏ و‬‫ﻗﺎل وﮐﯿﻊ ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ :‬رأﯾﺖ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﻣﺎ ﻣﻨﻌﻨﯽ أن أﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ إﻻ اﺳﺘﻐﻨﺎﺋﯽ ﺑﺄﺻﺤﺎﺑﯽ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺣﻔﻆ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻠﯽ أّﻣﮥ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻋﻤﺮو‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪35 :‬‬‫اﺑﻦ دﯾﻨﺎر ﺑﻤـّﮑ ﮥ و اﻟّﺰﻫﺮي ﺑﺎﻟﻤـﺪﯾﻨﻪ و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ و اﻷﻋﻤﺶ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ و ﻗﺘﺎدة و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ‬‫ﻋّﯿﺎش ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﻣﺎت إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺧﺘﻠﻔﻨﺎ إﻟﯽ اﻻﻋﻤﺶ ﻓﯽ اﻟﻔﺮاﺋﺾ‪ .‬و ﻗﺎل ﻫﺸـﯿﻢ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ اﺣـﺪا آﺧﺬ ﻟﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻨﻪ‪ .‬و ﻗﺎل‬‫اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﺳـﺒﻖ اﻷﻋﻤﺶ أﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺄرﺑﻊ ﮐﺎن أﻗﺮأﻫﻢ ﻟﻠﻘﺮآن و أﺣﻔﻈﻬﻢ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ و أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﻔﺮاﺋﺾ؛ و ذﮐﺮ ﺧﺼﻠﮥ اﺧﺮي‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺟﺮﯾﺮ إذا ﺣّﺪث ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﻟّﺪﯾﺒﺎج اﻟﺨﺴـﺮواﻧﯽ‪ .‬و ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬ﻣﺎ ﺷﻔﺎﻧﯽ أﺣﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺎ ﺷﻔﺎﻧﯽ اﻻﻋﻤﺶ‬‫و ﻗـﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ داود اﻟﺨﺮﯾﺒﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺷـﻌﺒﮥ إذا ذﮐﺮ اﻻﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻤﺼـﺤﻒ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻻﻋﻤﺶ ﯾﺴـّﻤﯽ اﻟﻤﺼـﺤﻒ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 58‬از ‪316‬‬‫ﻟﺼﺪﻗﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ اﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻻﻋﻤﺶ و ﻣﻨﺼﻮر أﺛﺒﺖ أﯾﻀﺎ إﻻ أّن اﻷﻋﻤﺶ أﻋﺮف ﺑﺎﻟﻤﺴﻨﺪ ﻣﻨﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﻟا ﻌﺠﻠﯽ‪:‬‬‫ﮐـﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘـﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﮐـﺎن ﻣﺤـّﺪث اﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓـﮥ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﮐﺘﺎب و ﮐﺎن داﺋﺒﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن ﻋﺴـﺮا ﺳـﯿﺊ اﻟﺨﻠﻖ ﻋﺎﻟﻤﺎ‬‫ﺑﺎﻟﻔﺮاﺋﺾ و ﮐﺎن ﻻ ﯾﻠﺤﻦ ﺣﺮﻓﺎ و ﮐﺎن ﻓﯿﻪ ﺗﺸـّﯿﻊ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬إّن اﻷﻋﻤﺶ وﻟﺪ ﯾﻮم ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻋﺎﺷﻮرا ﺳﻨﮥ ‪ .61‬و‬‫ﻗﺎل ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺮﺳﻞ اﻻﻋﻤﺶ و ﻻ رأﯾﺖ اﻷﻏﻨﯿﺎء و اﻟـّﺴ ﻼﻃﯿﻦ ﻋﻨـﺪ أﺣـﺪ أﺧّﻒ ﻣﻨﻬﻢ ﻋﻨﺪ اﻻﻋﻤﺶ ﻣﻊ ﻓﻘﺮه و ﺣﺎﺟﺘﻪ‪ .‬و ﻗﺎل‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄﺎن‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟّﻨّﺴﺎك و ﻫﻮ ﻋّﻠﺎﻣﮥ اﻹﺳـﻼم‪ .‬و ﻗﺎل وﮐﯿﻊ‪ :‬اﺧﺘﻠﻔﺖ إﻟﯿﻪ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳـﻨﺘﯿﻦ ﻣﺎ رأﯾﺘﻪ ﯾﻘﻀـﯽ رﮐﻌﮥ و ﮐﺎن ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ ﻟﻢ‬‫ﺗﻔﺘﻪ اﻟﺘﮑﺒﯿﺮة اﻻوﻟﯽ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺨﺮﯾﺒﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﯾﻮم ﻣﺎت و ﻣﺎ ﺧﻠﻒ اﺣﺪا ﻣﻦ اﻟّﻨﺎس أﻋﺒﺪ ﻣﻨﻪ و ﮐﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ 147‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻠﯿﻤﺎن ‪ 148‬ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻻّول و‬‫ﻫﻮ اﺑﻦ ‪ 88‬ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﻓﯿﻬـﺎ أّرﺧﻪ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ؛ إﻟﯽ أن ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬و ﺣﮑﯽ اﻟﺤـﺎﮐﻢ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ أﻧّﻪ ﻗـﺎل‪ :‬أﺟﻮد اﻻﺳﺎﻧﯿـﺪ اﻻﻋﻤﺶ ﻋﻦ‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﻦ ﻋﻠﻘﻤـﮥ ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬ﻓﻘـﺎل ﻟﻪ اﻧﺴـﺎن‪ :‬اﻻـﻋﻤﺶ ﻣﺜـﻞ اﻟّﺰﻫﺮي ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺗﺮﯾـﺪ ﻣﻦ اﻻﻋﻤﺶ أن ﯾﮑﻮن ﻣﺜﻞ اﻟّﺰﻫﺮي؛ اﻟّﺰﻫﺮي ﯾﺮي‬‫اﻟﻌﺮض و اﻻﺟـﺎزة و ﯾﻌﻤـﻞ ﻟﺒﻨﯽ أﻣـّﯿ ﮥ‪ ،‬و اﻻﻋﻤﺶ ﻓﻘﯿﺮ ﺻـﺒﻮر ﻣﺠﺎﻧﺐ ﻟﻠّﺴـ ﻠﻄﺎن ورع ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮآن‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬رأي أﻧﺴﺎ و ﻟﻢ ﯾﺮزق‬‫اﻟّﺴﻤﺎع ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﯾﺮوﯾﻪ ﻋﻦ أﻧﺲ ﻓﻘﯿﻪ ارﺳﺎل‪ ،‬و ﻗﻮل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪36 :‬‬‫اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎدي ﻟا ّﺬي ﺳـﻠﻒ أّن اﻻﻋﻤﺶ أﺧﺬ ﺑﺮﮐﺎب أﺑﯽ ﺑﮑﺮة اﻟّﺜﻘﻔﯽ ﻏﻠﻂ ﻓﺎﺣﺶ ﻷّن اﻻﻋﻤﺶ وﻟﺪ إﻣﺎ ﺳﻨﮥ ‪ 161‬أو ﺳﻨﮥ ‪ 59‬ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻠﻒ‬‫ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮة ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي أو اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺘﻬّﯿﺄ أن ﯾﺄﺧﺬ ﺑﺮﮐﺎب ﻣﻦ ﻣﺎت ﻗﺒﻞ ﻣﻮﻟﺪه ﺑﻌﺸـﺮ ﺳﻨﯿﻦ أو ﻧﺤﻮﻫﺎ و‬‫ﮐـﺎﻧّﻪ؟! ﮐـﺎن و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ أﺧـﺬ ﺑﺮﮐـﺎب اﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮة ﻓﺴـﻘﻄﺖ اﺑﻦ و ﺛﺒﺖ اﻟﺒـﺎﻗﯽ‪ ،‬و إﻧﯽ ﻻ ﺗﻌّﺠﺐ ﻣﻦ اﻟﻤﺆﻟّﻒ ﻣﻊ ﺣﻔﻈﻪ و ﻧﻘـﺪه ﮐﯿﻒ‬‫ﺧﻔﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻫﺬا؟![‪.‬‬‫و ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻻﻋﻤﺶ اﻻﺳـﺪي اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ -‬أﺣﺪ‬‫اﻷﻋﻼم‪ ،‬رأي أﻧﺴﺎ و أﺑﺎ ﺑﮑﺮة و روي ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ أوﻓﯽ و زﯾﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ و أﺑﯽ واﺋﻞ و زّر ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺶ و ﻣﺠﺎﻫﺪ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺑﻮ‬‫ﺣﻨﯿﻔﮥ و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ و ﺷـﻌﺒﮥ و اﻟّﺴـ ﻔﯿﺎﻧﺎن و ﺧﻼﺋﻖ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺣﻔﻆ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻠﯽ اّﻣﮥ ﻣﺤّﻤﺪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‬‫أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق ﻟا ّﺴﺒﯿﻌﯽ و اﻻـﻋﻤﺶ‪ .‬و ﻗـﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐـﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘـﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﮐﺎن ﻣﺤـّﺪث أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓـﮥ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ .‬و ﻗﺎل وﮐﯿﻊ‪ :‬ﮐﺎن‬‫ﻻﻋﻤﺶ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻟﻢ ﺗﻔﺘﻪ اﻟﺘﮑﺒﯿﺮة اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺷـﻌﺮاﻧﯽ در »ﻟﻮاﻗﺢ اﻻﻧﻮار« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻻﻋﻤﺶ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ‪ .‬ﮐﺎن اﻻﻏﻨﯿﺎء و اﻟّﺴـ ﻼﻃﯿﻦ‬‫ﯾﮑﻮﻧﻮن ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺴﻪ أﺣﻘﺮ اﻟﺤﺎﺿﺮﯾﻦ و ﻫﻮ ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻣﺤﺘﺎج إﻟﯽ رﻏﯿﻒ! و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻧﻘﺾ اﻟﻌﻬﺪ وﻓﺎء ﺑﺎﻟﻌﻬﺪ ﻟﻤﻦ ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ﻋﻬﺪ! و ﮐﺎن‬‫إذا ﻗﺎم ﻣﻦ اﻟّﻨﻮم ﻓﻠﻢ ﯾﺼّﺐ ﻣﺎء وﺿﻊ ﯾـﺪه ﻋﻠﯽ اﻟﺠـﺪار ﻓﺘﯿّﻤﻢ ﺣّﺘﯽ ﯾﺠﺪ اﻟﻤﺎء ﻣﺤﺎﻓﻈﮥ ﻋﻠﯽ اﻟّﻄﻬﺎرة‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺧﺎف أن أﻣﻮت ﻋﻠﯽ‬‫ﻏﯿﺮ وﺿﻮء ﻓﺈّن اﻟﻤﻮت ﯾﺄﺗﯽ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﯿﻌﺎد‪ .‬و ﻣﮑﺚ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ ﻟﻢ ﺗﻔﺘﻪ اﻟّﺘﮑﺒﯿﺮة اﻻوﻟﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬أ ﻣﺎ ﯾﺨﺸﯽ اﺣﺪﮐﻢ إذا‬‫ﻋﺼﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ أن ﯾﺜﻮر ﻣﻦ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﻌﺼﯿﮥ دﺧﺎن ﯾﺴّﻮد وﺟﻬﻪ ﺑﯿﻦ اﻟّﻨﺎس؟! و ﮐﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إذا ﻓﺴﺪ اﻟّﻨﺎس أﻣﺮ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﺷﺮارﻫﻢ‪ .‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬إذا أﻧﺎ ﻣّﺖ ﻓﻼ ﺗﻌﻠﻤﻮا ﺑﯽ اﺣﺪا و اذﻫﺒﻮا أﺑﯽ إﻟﯽ رﺑّﯽ ﻓﺎﻃﺮﺣﻮﻧﯽ ﻓﯽ اﻟّﻠﺤﺪ‪ ،‬ﻓﺈﻧّﯽ أﺣﻘﺮ‬‫ﻣﻦ ان ﯾﻤﺸﯽ اﺣﺪ ﻓﯽ ﺟﻨﺎزﺗﯽ و ﮐﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ ﻧﻔﺴﯽ ﻓﯽ ﯾﺪي ﻟﻄﺮﺣﺘﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺤّﺶ!‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪37 :‬‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ ‪.‬‬
‫و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »رﺟـﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻻـﻋﻤﺶ‪ -‬ﻫﻮ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻷﻋﻤﺶ اﻟﮑﺎﻫﻠﯽ اﻻﺳـﺪي اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫﻞ ﺑﻄﻦ ﻣﻦ أﺳﺪ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ ﺑﺄرض اﻟّﺮي‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬أﺻﻠﻪ ﻣﻦ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﻓﺠﯽء ﺑﻪ ﺣﻤﯿﻼ إﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻓﺎﺷﺘﺮاه رﺟﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 59‬از ‪316‬‬‫ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﮐﺎﻫـﻞ ﻓﺄﻋﺘﻘﻪ‪ .‬رأي اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﯾﻘﺎل‪ :‬إﻧّﻪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺷـﯿﺌﺎ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻣﺎ روي اﻻﻋﻤﺶ ﻋﻦ أﻧﺲ ﻓﻬﻮ ﻣﺮﺳﻞ‪ ،‬و روي ﻋﻦ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ أوﻓﯽ و أﺑﯽ واﺋـﻞ ﻣﺮﺳـﻼ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺧﻠﻘﺎ ﻣﻦ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺨﻌﯽ و ﺷـﻌﺒﮥ و وﮐﯿﻊ و اﻟّﺜﻮري و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ .‬و ﻫﻮ‬‫اﺣـﺪ اﻻﻋﻼم اﻟﻤﺸـﻬﻮرﯾﻦ ﺑﻌﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬و ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺪار اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل ﺻﺪﻗﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ :‬ﻣﺎ أﺣﺪ أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‬‫ﻣﻦ اﻻﻋﻤﺶ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻟﻪ أﻟﻒ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﺣـﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺟﺮﯾﺮ إذا ﺣّﺪث ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﻟّﺪﯾﺒﺎج‬‫اﻟﺨﺴـﺮواﻧﯽ! و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺷـﻔﺎﻧﯽ أﺣﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺎ ﺷـﻔﺎﻧﯽ اﻻﻋﻤﺶ! و ﯾﻘﺎل‪ :‬إّن أﺑﺎ اﻻﻋﻤﺶ ﺷـﻬﺪ ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم و إنّ‬‫اﻻﻋﻤﺶ وﻟﺪ ﯾﻮم ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴﯿﻦ )رض(‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐﺎن أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس ﺑﺎﻟﻔﺮاﺋﺾ و ﮐﺎن ﻓﯿﻪ ﺗﺸّﯿﻊ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﻟﻢ ﻧﺮ ﻧﺤﻦ و ﻻ‬‫اﻟﻘﺮن اﻟّـﺬي ﻗﺒﻠﻨـﺎ ﻣﺜﻞ اﻻﻋﻤﺶ و ﻣﺎ رأﯾﺖ اﻻﻏﻨﯿﺎء و اﻟّﺴـ ﻼﻃﯿﻦ ﻋﻨـﺪ أﺣـﺪ أﺣﻘﺮ ﻣﻨﻬﻢ ﻋﻨـﺪ اﻻﻋﻤﺶ ﻣﻊ ﻓﻘﺮه و ﺣﺎﺟﺘﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﻘّﻄـ ﺎن‪ :‬ﻫﻮ ﻋﻼﻣـﮥ اﻻﺳـﻼم و ﻗـﺎل وﮐﯿﻊ‪ :‬ﮐـﺎن اﻻـﻋﻤﺶ ﻗﺮﯾﺒـﺎ ﻣﻦ ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ ﻟﻢ ﺗﻔﺘﻪ اﻟّﺘﮑـﺒﯿﺮة اﻻـوﻟﯽ‪ .‬و ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺧﻠﻒ‪ :‬ﮐـﺎن ﺳـّﯿﺪ‬‫اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ و ﻟﻪ ﻣﻨﺎﻗﺐ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻻـﻋﻤﺶ ﻗـﺪ أﻏـﺎظ ﺑﺮواﯾﺘﻪ ﻗﻠﻮب اﻫـﻞ اﻟﺒﻐﯽ و أﺣﻤﺶ‪ ،‬و أﺳـﺒﻞ ﻋﻠﯽ أﺑﺼـﺎرﻫﻢ ﻇﻼﻣـﺎ ﺗﺤﻨـﺪس ﻓﯽ أﯾﻬﻤﻪ و‬‫أﻏﻄﺶ‪ ،‬و ذر اﻟﻘـﺬي ﻓﯽ أﻋﯿـﻦ ﮐـّﻞ ﻣﺘﻌـﺎم ﻣﻨﻬﻢ أﻋﺸـﯽ أو أﺧﻔﺶ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻘﺸـﻌﺖ ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻠﻤﯿﻌـﺎت ﮐـّﻞ ﻣﻦ ﻧﻤـﻖ ﻟﻀـﻼﻟﻪ و ﺑﺮﻗﺶ‪ ،‬و‬‫اﻧﺤﺴـﺮت ﺗﺨﺪﯾﻌﺎت ﮐّﻞ ﻣﻦ ﻧﻤﻨﻢ ﺑﺘﺰوﯾﺮه و رﻗﺶ‪ ،‬و اﻧﻘﻄﺖ آﻣﺎل ﮐّﻞ ﻣﻦ وﮐﻢ اﻟﺸـﯿﻄﺎن ﻓﯽ ﺻﺪره ﻓﻌﺸـﺶ‪ ،‬و اﻧﺨﺰﻟﺖ أﻏﻤﺎل ﮐّﻞ ﻣﻦ‬‫وﻏﺮ اﻟﺸﻨﺌﺎن ﻓﯽ ﻗﻠﺒﻪ ﻓﺎﻓﺤﺶ!‪.‬‬‫‪ -6‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﺪﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪38 :‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﻧﺼﺎري اﻓﺮﯾﻘﯽ در »ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب« در ﻟﻐﺖ )ﻋﺘﺮت( ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺎل اﻻزﻫﺮي رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬و‬‫ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗـﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﺧﻠﻔﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬و‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ :‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ و رﻓﻌﻪ ﻧﺤﻮ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬و ﻓﯽ ﺑﻌﻀﻬﺎ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪،‬‬‫ﻓﺠﻌﻞ اﻟﻌﺘﺮة أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﯾﮕﺎﻧﻪ آﻓﺎق و ﻣﺤﺮز ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻣﺒﻬﺮة اﻻﺗّﺴﺎق و ﻣﻘﺘﻨﯽ ﻣﻔﺎﺧﺮ زاﻫﺮة اﻻﯾﺘﻼق ﻧﺰد اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر ﻣﺪﻧﯽ‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﻣﺨﺮﻣﮥ اﻟﻘﺮﺷـﯽ ﻣﻦ‬‫أﻫﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﮐﻨﯿﺘﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﮐﺎن ﺟّﺪه ﻣﻦ ﺳﺒﯽ ﻋﯿﻦ اﻟّﺘﻤﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ أّول ﺳﺒﯽ دﺧﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﺮاق ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻟّﺰﻫﺮي و ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ‬‫اﻟّﺜﻮري و ﺷﻌﺒﮥ و اﻟّﻨﺎس‪ .‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ إﺣﺪي أو اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ أﺧﻮان‪ :‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﯾﺴﺎر‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﺴﺎر‪ ،‬و ﺗﮑّﻠﻢ ﻓﯽ اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق رﺟﻼن‪ :‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻓﺄّﻣﺎ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة ﻓﺤـّﺪﺛﻨﯽ زﯾﺎد اﻟّﺰﯾﺎدي‪.‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ .‬ﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل ﺳـﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﻬﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪ :‬إّن اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﯾﺤّﺪث ﻋﻦ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ‬‫اﻟﻤﻨـﺬر‪ .‬ﻗـﺎل‪ :‬و ﻫﻞ ﮐﺎن ﯾﺼﻞ إﻟﯿﻬﺎ؟ ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫـﺬا اﻟّـﺬي ﻗﺎل ﻫﺸﺎم ﻟﯿﺲ ﻣّﻤﺎ ﯾﺠﺮح ﺑﻪ اﻻﻧﺴﺎن ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ذﻟﮏ أّن اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‬‫ﻣﺜﻞ اﻻﺳﻮد و ﻋﻠﻘﻤﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق و أﺑﯽ ﺳﻠﻤﮥ و ﻋﻄﺎء و دوﻧﻬﻤﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺤﺠﺎر ﻗﺪ ﺳﻤﻌﻮا ﻣﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﻨﻈﺮوا إﻟﯿﻬﺎ ﺑﻌﺪ أن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 60‬از ‪316‬‬‫ﺳﻤﻌﻮا ﺻﻮﺗﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺒﻞ اﻟّﻨﺎس أﺧﺒﺎرﻫﻢ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﺼﻞ أﺣـﺪ إﻟﯿﻬﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﻨﻈﺮ إﻟﯿﻬﺎ ﻋﯿﺎﻧﺎ‪ ،‬ﻓﮑـﺬﻟﮏ اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﮐﺎن ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻦ ﻓﺎﻃﻤـﮥ و‬‫اﻟّﺴﺘﺮ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻣﺴﺒﻞ او ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﺣﺎﺋﻞ ﻣﻦ ﺣﯿﺚ ﯾﺴﻤﻊ ﮐﻼﻣﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﺳﻤﺎع ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬و اﻟﻘﺎدح ﻓﯿﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺼﻒ و اّﻣﺎ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺈﻧّﻪ ﮐﺎن ذﻟﮏ ﻣﻨﻪ‬‫ﻣّﺮة ﺛﻢ ﻋﺎدﻟﻪ إﻟﯽ ﻣﺎ ﯾﺠﺐ و ذاك أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪39 :‬‬‫ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز أﺣﺪ أﻋﻠﻢ ﺑﺄﻧﺴﺎب اﻟّﻨﺎس و أﯾﺎﻣﻬﻢ ﻣﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺰﻋﻢ أّن ﻣﺎﻟﮏ ﻣﻦ ﻣﻮاﻟﯽ ﺑﻨﯽ أﺻﺒﺢ و ﮐﺎن ﻣﺎﻟﮏ ﯾﺰﻋﻢ أﻧّﻪ‬‫ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ ﻓﻮﻗﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻟﻬﺬا ﻣﻔﺎوﺿﮥ؛ ﻓﻠﻤﺎ ﺻّﻨﻒ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﻤﻮّﻃﺄ ﻗﺎل اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ :‬اﯾﺘﻮﻧﯽ ﺑﻪ ﻓﺎﻧّﯽ ﺑﯿﻄﺎره! ﻓﻨﻘﻞ ذﻟﮏ إﻟﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ‬‫ﯾﺴـﮑﺖ ﻫـﺬا دّﺟـ ﺎل ﻣﻦ اﻟّﺪﺟﺎﺟﻠـﮥ! ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻟﯿﻬﻮد‪ .‬و ﮐﺎن ﺑﯿﻨﻬﻢ ﻣﺎ ﯾﮑﻮن ﺑﯿﻦ اﻟّﻨﺎس ﺣّﺘﯽ ﻋﺰم ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺮوج إﻟﯽ‬‫اﻟﻌﺮاق ﻓﺘﺼﺎﻟﺤﺎ ﺣﯿﻨﺌﺬ و أﻋﻄﺎه ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻨﺪ اﻟﻮداع ﺧﻤﺴـﯿﻦ دﯾﻨﺎرا ﺛﻤﻦ ﺛﻤﺮﺗﻪ ﺗﻠﮏ اﻟّﺴـ ﻨﮥ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻘﺪح ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ أﺟﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪،‬‬‫إﻧّﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻨﮑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺗﺘّﺒﻌﻪ ﻏﺰوات اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻋﻦ أوﻻد اﻟﯿﻬﻮد اﻟّﺬﯾﻦ أﺳﻠﻤﻮا أو ﺣﻔﻈﻮا ﻗّﺼﮥ ﺧﯿﺒﺮ و ﻗﺮﯾﻈﮥ و اﻟّﻨﻀﯿﺮ و ﻣﺎ‬‫أﺷـﺒﻬﻬﺎ ﻣﻦ ﻟا ﻐﺰوات ﻋﻦ أﺳـﻼﻓﻬﻢ و ﮐﺎن اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﯾﺘﺘّﺒﻊ ﻫﺬا ﻋﻨﻬﻢ ﻟﯿﻌﻠﻢ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﺤﺘّﺞ ﺑﻬﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﺎﻟﮏ ﻻ ﯾﺮي اﻟّﺮواﯾﮥ إﻻ ﻋﻦ‬‫ﻣﺘﻘﻦ ﺻﺪوق ﻓﺎﺿﻞ ﯾﺤﺴﻦ ﻣﺎ ﯾﺮوي و ﯾﺪري ﻣﺎ ﯾﺤّﺪث‪.‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟـّﺪﻏﻮﻟﯽ‪ .‬ﺛﻨﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻓﻬﺮ‪ .‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﺑﻦ واﻗـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و إذا ﻫﻮ وﺣﺪه‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ! ﮐﻨﺖ أﺷـﺘﻬﯽ أن أﻟﻘﺎك ﻋﻠﯽ ﻫﺬه اﻟﺤﺎﻟﮥ! ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق؟ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﺎ وﺟﺪﻧﺎه ﺻﺪوﻗﺎ‬‫ﺛﻠﺚ ﻣّﺮات ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﻟّﺜﻘﻔﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﻤﻔّﻀﻞ ﺑﻦ ﻋﺴﺎن اﻟﻐﻼﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺛﺒﺘﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ أﺣﺪ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﯾﻘﺎرن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق و ﻻ ﯾﻮازﻧﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و ﺟﻤﻌﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷﻌﺒﮥ و‬‫ﺳﻔﯿﻦ ﯾﻘﻮﻻن‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق آﯾﮥ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬أو‪ :‬آﯾﮥ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ أﺣﺴﻦ اﻟّﻨﺎس ﺳﯿﺎﻗﺎ و أﺣﺴﻨﻬﻢ ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻤﺘﻮﻧﻬﺎ و‬‫ﻗـﺪ أﺗﯽ ﻣـﺎ أﺗﯽ ﻷـﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾـﺪﻟّﺲ ﻋﻦ اﻟـّﻀ ﻌﻔﺎء ﻓﻮﻗﻊ اﻟﻤﻨﺎﮐﯿﺮ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ اوﻟﺌﮏ‪ ،‬ﻓﺄّﻣﺎ إذا ﺑّﯿﻦ اﻟﺴـﻤﺎع ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺮوﯾﻪ ﻓﻬﻮ ﺛﺒﺖ ﯾﺤﺘّﺞ‬‫ﺑﺮواﯾﺘﻪ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـّﺬﻫﻠﯽ و ﺳـﺄﻟﻪ ﮐﺮﺧﻮﯾﻪ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺻﺪوق و اﻟّﺪﻟﯿﻞ ﻋﻠﯽ ﺻﺪﻗﻪ أﻧّﻪ ﻣﺎ روي ﻋﻦ أﺣﺪ ﻣﻦ اﻻﺟّﻠﮥ إﻟّﺎ و روي رﺟﻞ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و‬‫ﻫﺬا ﯾﺪّل ﻋﻠﯽ ﺻﺪﻗﻪ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪40 :‬‬‫ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻦ ﻣﻦ ﻓﻮﻗﻪ و ﻣﺜﻠﻪ و دوﻧﻪ ﻟﺮﻏﺒﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و ﺣﺮﺻﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺮﺑّﻤـﺎ ﯾﺮوي ﻋﻦ رﺟـﻞ ﻗـﺪ رآه و ﯾﺮوي ﻋﻦ آﺧﺮ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪،‬‬‫ﻓﻠﻮ ﮐﺎن ﻣّﻤﻦ ﯾﺴـﺘﺤّﻞ اﻟﮑـﺬب ﻟﻢ ﯾﺤﺘـّﺞ ﺑﻪ ﺑﻞ ﮐﺎن ﯾﺤّﺪث ﻋﻦ ﻣﻦ رآه و ﯾﻘﺘﺼـﺮ ﻋﻠﯿﻪ؛ و ﻫﺬا ﻣّﻤﺎ ﯾﺪّل ﻋﻠﯽ ﺻﺪﻗﻪ و ﺷـﻬﺮة ﻋﺪاﻟﺘﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟّﺮواﯾﺎت و إﻧّﻤﺎ ﻧﻤﻌﻦ اﻟﮑﻼم ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻔﺼﻞ ﻋﻨﺪ ذﮐﺮﻧﺎ إّﯾﺎه ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺼﻞ ﺑﯿﻦ اﻟّﻨﻘﻠﮥ إن ﻗﻀﯽ اﻟﱠﻠﻪ ذﻟﮏ و ﺷﺎء[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ وﻓﺎت ﺟﻨﺎب ﻓﺎﻃﻤﻪ زﻫﺮاء ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟّﺴـ ﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﺎن ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺿـﻌﯿﻒ ﻓﯽ إﺳـﻨﺎده اﺑﻦ‬‫اﺳﺤﺎق ﮐّﺬﺑﻪ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ أﯾﻀﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ ﻣﺘﺮوك‪ ،‬ﺛّﻢ اﻟﻐﺴﻞ إﻧّﻤﺎ ﯾﮑﻮن ﻟﺤﺪث اﻟﻤﻮت ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺼّﺢ ﻗﺒﻠﻪ؟‬‫و اﻟﺠﻮاب‪ :‬ﻗـﺪ أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤـﺪ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬و أّﻣﺎ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق؛ ﻓﻘـﺪ ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﯾﻘﺒﻞ ﻗﻮﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟّﺴـ ﯿﺮ‪ ،‬و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻌﻠﻤـﺎء و ﮐـﺎن إﻣﺎﻣـﺎ ﮐﺒﯿﺮا و إﻧّﻤـﺎ ﻃﻌﻦ ﻣﺎﻟـﮏ ﻷـﻧّﻪ ﻟّﻤﺎ ﺻـﻨﻒ »اﻟﻤﻮّﻃﺄ« ﻗﺎل‪ :‬أروﻧﯽ إّﯾﺎه ﻓﺄﻧﺎ ﺑﯿﻄﺎره! ﻓﺒﻠﻎ ذﻟﮏ ﻣﺎﻟﮑﺎ ﻓﺸّﻖ ﻋﻠﯿﻪ و ﻗﺎل‪:‬‬‫ذاك دّﺟﺎل ﻣﻦ اﻟّﺪﺟﺎﺟﻠـﮥ! و ﻗـﺪ أﺧـﺬ و اﻋﻠﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯽ ﻫﺬا ﻓﺈﻧّﻪ ﻻ ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ اﻟّﺪﺟﺎﺟﻠﮥ؛ ﺑﻞ ﻣﻦ اﻟّﺪّﺟﺎﻟﯿﻦ‪ ،‬و أّﻣﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬اﻟﻐﺴﻞ ﻟﺤﺪث‬‫اﻟﻤﻮت ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﯾﺤﺘﻤﻞ أن ﺗﮑﻮن ﻣﺨﺼﻮﺻـﮥ ﺑـﺬﻟﮏ و ﻗـﺪ ذﮐﺮ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﻓﯽ »اﻟّﻄﺒﻘﺎت« ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﻋﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر ﺑﻦ ﺟّﺒﺎر‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳـّﯿﺎر ﺑﻦ ﮐﻮﺗﺎن اﻟﻤّﻄﻠﺒﯽ ﺑﺎﻟﻮﻻء اﻟﻤﺪﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟّﺴـ ﯿﺮ‪ .‬ﮐﺎن ﺟّﺪه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 61‬از ‪316‬‬‫ﯾﺴﺎر ﻣﻮﻟﯽ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﻣﺤﺰﻣـﮥ ﺑﻦ اﻟﻤّﻄﻠﺐ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ ﻣﻨﺎف اﻟﻘﺮﺷـﯽ‪ ،‬ﺳـﺒﺎه ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﻣﻦ ﻋﯿﻦ اﻟﺘﻤﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﺛﺒﺘﺎ ﻓﯽ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻨﺪ اﮐﺜﺮ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬و أّﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟّﺴﯿﺮ ﻓﻼ ﺗﺠﻬﻞ إﻣﺎﻣﺘﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب اﻟّﺰﻫﺮي‪ :‬ﻣﻦ أراد اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﻌﻠﯿﻪ ﺑﺎﺑﻦ إﺳﺤﺎق‪ ،‬و ذﮐﺮه اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ؛ و روي ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ‬‫أراد أن ﯾﺘﺒﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﻬﻮ ﻋﯿﺎل ﻋﻠﯽ اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﻣﺎ أدرﮐﺖ أﺣﺪا ﯾّﺘﻬﻢ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ؛ ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪41 :‬‬‫و ﯾﺤﮑﯽ ﻋﻦ اﻟّﺰﻫﺮي أﻧّﻪ ﺧﺮج إﻟﯽ ﻗﺮﯾـﮥ ﻟﻪ ﻓـﺄﺗﺒﻌﻪ ﻃّﻠـﺎب اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﻘﺎل ﻟﻬﻢ‪ :‬أﯾﻦ أﻧﺘﻢ ﻣﻦ اﻟﻐﻼم اﻷﺣﻮل؟! أو‪ :‬ﻗـﺪ ﺧﻠﻔﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﻐﻼم‬‫اﻷﺣﻮل‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ .‬و ذﮐﺮ اﻟّﺴﺎﺟﯽ أّن أﺻـﺤﺎب اﻟّﺰﻫﺮي ﮐﺎﻧﻮا ﯾﻠﺠﺌﻮن إﻟﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻓﯿﻤﺎ ﺷّﮑﻮا ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﺰﻫﺮي‬‫ﺛﻘـﮥ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﺤﻔﻈﻪ‪ .‬و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄـ ﺎن أﻧّﻬﻢ وﺛّﻘـﻮا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق و اﺣﺘـّﺠ ﻮا‬‫ﺑﺤـﺪﯾﺜﻪ و إﻧّﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺨﺮج اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻨﻪ و ﻗـﺪ وﺛّﻘﻪ و ﮐـﺬﻟﮏ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﺣـﺪﯾﺜﺎ واﺣﺪا ﻓﯽ اﻟّﺮﺟﻢ ﻣﻦ أﺟﻞ ﻃﻌﻦ‬‫ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ ﻓﯿﻪ و إﻧّﻤﺎ ﻃﻌﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯿﻪ ﻷﻧّﻪ ﺑﻠﻐﻪ ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺎﺗﻮا ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺄﻧﺎ ﻃﺒﯿﺐ ﺑﻌﻠﻠﻪ! ﻓﻘﺎل ﻣﺎﻟﮏ‪ :‬و ﻣﺎ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق؟ إﻧّﻤﺎ‬‫ﻫﻮ دّﺟﺎل ﻣﻦ اﻟّﺪﺟﺎﺟﻠﮥ! ﻧﺤﻦ أﺧﺮﺟﻨﺎه ﻣﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﯾﺸﯿﺮ و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ إﻟﯽ أّن اﻟّﺪّﺟﺎل ﻻ ﯾﺪﺧﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ .‬و ﮐﺎن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻗﺪ أﺗﯽ‬‫أﺑﺎ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﻨﺼﻮر و ﻫﻮ ﺑﺎﻟﺤﯿﺮة ﻓﮑﺘﺐ ﻟﻪ اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﺴـﻤﻊ ﻣﻨﻪ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﺴـﺒﺐ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ اﻟﻤﻨﺬر ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ‬‫و ﻫﯽ اﻣﺮأة ﻫﺸـﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺒﻠﻎ ذﻟـﮏ ﻫﺸﺎﻣﺎ ﻓﺄﻧﮑﺮه و ﻗﺎل‪ :‬أ ﻫﻮ ﮐﺎن ﯾـﺪﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻣﺮأﺗﯽ؟! و ﺣﮑﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛـﺎﺑﺖ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐـﺪاد« أّن ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻤﺎﻣـﮥ ﺳﻮداء و اﻟّﺼﺒﯿﺎن ﺧﻠﻔﻪ‬‫ﯾﺸـﺘّﺪون و ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ .‬ﻫـﺬا رﺟﻞ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻻ ﯾﻤﻮت ﺣّﺘﯽ ﯾﻠﻘﯽ اﻟّﺪّﺟﺎل‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‬‫ﺑﺒﻐﺪاد ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺧﻠﯿﻔﮥ ﺑﻦ ﺧّﯿﺎط‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﻗﯿـﻞ‪ :‬ارﺑـﻊ و أرﺑﻌﯿـﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠـﻢ‪ ،‬و اﻷـّول أﺻـّﺢ‪ ،‬رﺣﻤـﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‪ .‬و دﻓﻦ ﻓﯽ ﻣﻘـﺒﺮة اﻟﺨﯿﺰران ﺑﺎﻟﺠـﺎﻧﺐ اﻟﺸـﺮﻗﯽ و ﻫﯽ ﻣﻨﺴﻮﺑـﮥ إﻟﯽ‬‫اﻟﺨﯿﺰران أّم ﻫـﺎرون اﻟّﺮﺷـﯿﺪ و أﺧﯿﻪ اﻟﻬﺎدي و إﻧّﻤﺎ ﻧﺴـﺒﺖ إﻟﯿﻬﺎ ﻷﻧّﻬﺎ ﻣﺪﻓﻮﻧـﮥ ﺑﻬﺎ و ﻫـﺬه اﻟﻤﻘﺒﺮة )أﻗـﺪم اﻟﻤﻘﺎﺑﺮ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( اﻟّﺘﯽ ﺑﺎﻟﺠﺎﻧﺐ‬‫اﻟﺸـﺮﻗﯽ‪ .‬و ﻣﻦ ﮐﺘﺒﻪ أﺧﺬ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﺳـﯿﺮة اﻟّﺮﺳﻮل ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم ذﮐﺮه‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﮐّﻞ ﻣﻦ ﺗﮑّﻠﻢ ﻓﯽ ﻫﺬا‬‫اﻟﺒـﺎب ﻓﻌﻠﯿﻪ اﻋﺘﻤـﺎده و إﻟﯿﻪ إﺳـﻨﺎده‪ ،‬و اﻟﻤّﻄﻠﺒﯽ ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ اﻟﻤّﻄﻠﺐ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ ﻣﻨﺎف اﻟﻤـﺬﮐﻮر أّوﻻ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺗﻘـّﺪم اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ ﻋﯿﻦ ﻟا ّﺘﻤﺮ ﻓﯽ‬‫ﺗﺮﺟﻤﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪42 :‬‬‫أ ﺑ ﯽ ا ﻟ ﻌﺘ ﺎ ﻫﯿ ﮥ [ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ و ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻣﺪار‬‫ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﻋﻠﯽ ﺳّﺘﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮﻫﻢ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺻﺎر ﻋﻠﻢ اﻟّﺴّﺘﮥ ﻋﻨﺪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ أﺣﺪﻫﻢ اﺑﻦ إﺳﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﺰﻫﺮي‪:‬‬‫ﻻ ﯾﺰال ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻠﻢ ﺟّﻢ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯿﻬﻢ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل‪ :‬اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ :‬أﺣﻔﻆ اﻟّﻨﺎس‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺳﻔﯿﺎن و ﺳﺌﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫اﺳـﺤﺎق ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺮو ﻋﻨﻪ أﻫﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺳـﻔﯿﻦ‪ :‬ﺟﺎﻟﺴـﺘﻪ ﻣﻨﺬ ﺑﻀﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ و ﻣﺎ ﯾّﺘﻬﻤﻪ أﺣﺪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ و ﻻ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻓﯿﻪ‬‫ﺷﯽء‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪:‬‬‫ﺣﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤـﺎل« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻣـﺬﮐﻮرﺳﺖ‪] :‬و ﻗﺎل ﺷـﻌﺒﮥ‪ :‬اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﺑﺤﻔﻈﻪ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‬‫اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ‪ :‬اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق رﺟﻞ ﻗﺪ اﺟﺘﻤﻊ اﻟﮑﺒﺮاء ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻠﯽ اﻷﺧﺬ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ اﻟّﺴﻔﯿﺎﻧﺎن و اﻟﺤّﻤﺎدان و ﺷﻌﺒﮥ و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬و ﻗﺪ‬‫اﺧﺘﺒﺮه أﻫﻞ ﻟا ﺤﺪﯾﺚ ﻓﺮأوا ﺧﯿﺮا و ﺻﺪﻗﺎ ﻣﻊ ﻣﺪﺣﮥ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب ﻟﻪ‪ ،‬و ﮐﻼم ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯿﻪ ﻟﯿﺲ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ إﻧّﻤﺎ ﻫﻮ ﻷﻧّﻪ اﺗّﻬﻤﻪ ﺑﺎﻟﻘﺪر‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 62‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪:‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻨﺪي ﺻﺤﯿﺢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻣﺬﮐﻮرﺳﺖ‪] :‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻣـﺬﮐﻮرﺳﺖ‪] :‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋـﺪي‪ :‬ﻗـﺪ روي ﻋﻨﻪ اﻻﺋّﻤـ ﮥ اﻟﮑﺒﺎر و ﻟﻢ أﺟﺪ ﻓﯽ أﺣﺎدﯾﺜﻪ ﻣﺎ ﯾﺘﻬّﯿﺄ أن ﻧﻘﻄﻊ‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﻟـّﻀ ﻌﻒ و رﺑّﻤﺎ أﺧﻄﺄ أو ﯾﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺸﯽء ﺑﻌﺪ اﻟّﺸﯽء ﮐﻤﺎ ﯾﺨﻄﯽ ﻏﯿﺮه و ﻟﻢ ﯾﺘﺨﻠّﻒ ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ اﻟّﺜﻘﺎت و اﻷﺋّﻤﮥ و ﻫﻮ ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺳﻌﯿﺪ ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة‪ :‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﻢ؟‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺑﺤﻔﻈﻪ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤّﻄﻠﺒﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻻﻣﺎم ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﻐﺎزي‪ ،‬رأي أﻧﺴﺎ و روي ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪43 :‬‬‫ﻋﻄـﺎء و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺷـﻌﺒﮥ و اﻟﺤّﻤـ ﺎدان و اﻟّﺴـ ﻔﯿﺎﻧﺎن و ﯾـﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﻣﻦ ﺑﺤﻮر اﻟﻌﻠﻢ ﺻـﺪوﻗﺎ و ﻟﻪ ﻏﺮاﺋﺐ ﻓﯽ ﺳـﻌﮥ ﻣﺎ‬‫روي‪ ،‬و اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯽ اﻻﺣﺘﺠﺎج‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻓﻮق اﻟﺤﺴﻦ و ﻗﺪ ﺻّﺤﺤﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﯿ ﻞ ‪ :‬ﺳﻨ ﮥ ا ﺛﻨﺘﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« در ﺻﺪر ﮐﺘﺎب ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﺿـﻤﺎم اﺑﻦ ﺛﻌﻠﺒﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‪ -‬ﻗﺎل ﺷـﻌﺒﮥ‪ :‬ﻫﻮ‬‫أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗـﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ‪ :‬ﺣﺴﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و اﻟﻌﻤـﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﻮﺛﯿﻘﻪ و أﻧّﻪ إﻣـﺎم ﻣﻌﺘﻤـﺪ و ﻻ اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺨﻼف‬‫ذﻟ ﮏ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ إﺣـﺪي و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮّﻓﯽ ﺷـﯿﺦ اﻟﺒﺼـﺮة و ﻋﺎﻟﻤﻬﺎ اﻹﻣﺎم ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻮف و‬‫اﻹﻣﺎم ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤّﻄﻠﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻤـﺪﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺴـ ﯿﺮة و ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻣﻦ ﺑﺤﻮر اﻟﻌﻠﻢ ذﮐّﯿﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻃﻼﺑﮥ ﻟﻠﻌﻠﻢ أﺧﺒﺎرّﯾﺎ‬‫ﻧّﺴﺎﺑـﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻋﻨـﺪ أﮐﺜﺮ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬و أّﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟـّﺴ ﯿﺮ ﻓﻼ ﯾﺠﻬﻞ إﻣﺎﻣﺘﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب اﻟّﺰﻫﺮي‪ :‬ﻣﻦ أراد اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﻌﻠﯿﻪ‬‫ﺑﺎﺑﻦ اﺳـﺤﺎق؛ ذﮐﺮه اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ ،‬و روي ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ أراد أن ﯾﺘﺒّﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﻬﻮ ﻋﯿﺎل ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل‬‫ﺳﻔﯿـﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ :‬ﻣﺎ أدرﮐﺖ أﺣـﺪا ﯾّﺘﻬﻢ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﻓﯽ ﺣـﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺷـﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯽ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄﺎن أﻧّﻬﻢ وﺛﻘﻮا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق و اﺣﺘّﺠﻮا ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ و إﻧّﻤﺎ‬‫ﻟﻢ ﯾﺨﺮج اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻨﻪ و ﻗـﺪ وﺛّﻘﻪ و ﮐـﺬﻟﮏ ﻣﺴـﻠﻢ اﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﺣـﺪﯾﺜﺎ واﺣـﺪا ﻓﯽ اﻟّﺮﺟﻢ؛ ﻣﻦ أﺟﻞ ﻃﻌﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ‬‫أﻧﺲ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و إﻧّﻤـﺎ ﻃﻌﻦ ﻓﯿﻪ ﻣﺎﻟـﮏ ﻷـﻧّﻪ ﺑﻠﻐﻪ ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﻗـﺎل‪ :‬ﻫـﺎﺗﻮا ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﺎﻟـﮏ ﻓﺄﻧـﺎ ﻃـﺒﯿﺐ ﻟﻌّﻠﺘﻪ‪ .‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐـﺪاد )رح( و دﻓﻦ ﻓﯽ ﻣﻘﺒﺮة‬‫اﻟﺨﯿﺰران ﺑﺎﻟﺠﺎﻧﺐ اﻟﺸـﺮﻗﯽ‪ ،‬و ﻫﯽ ﻣﻨﺴﻮﺑـﮥ إﻟﯽ اﻟﺨﯿﺰران أّم ﻫﺎرون اﻟّﺮﺷـﯿﺪ و أﺧﯿﻪ اﻟﻬﺎدي‪ ،‬و إﻧّﻤﺎ ﻧﺴـﺒﺖ إﻟﯿﻬﺎ ﻷﻧّﻬﺎ ﻣﺪﻓﻮﻧـﮥ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻫﯽ‬‫أﻗـﺪم اﻟﻤﻘﺎﺑﺮ اﻟّﺘﯽ ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻧﺐ اﻟﺸـﺮﻗﯽ‪ .‬و ﻣﻦ ﮐﺘﺐ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﻤﺬﮐﻮر أﺧﺬ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﺳـﯿﺮة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ و ﮐﺬﻟﮏ ﮐّﻞ ﻣﻦ ﺗﮑّﻠﻢ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﺎب ﻓﻌﻠﯿﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪44 :‬‬‫اﻋﺘﻤﺎده و إﻟﯿﻪ اﺳﻨﺎده اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬اﻟّﺜﻘﮥ اﻟﻔﺮد اﻟﻤﺮﺣﻮل ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻵﻓﺎق‪ ،‬و ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﻄّﯿﺐ اﻟﻤﺰري ﺑﻌﺮف اﻟﺮﺣﺎق‪ ،‬و ﺻـّﺮح ﺑﺼـّﺤﺘﻪ‬‫إﮐﻤﺎﻻـ ﻟﻺﺛﺒـﺎت و اﻻﺣﻘـﺎق‪ ،‬ﻓـﺄرﻏﻤﺖ و اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ آﻧـﺎف أﻫﻞ اﻟﺨﻼف و اﻟّﺸـ ﻘﺎق‪ ،‬و ﺟـﺪﻋﺖ ﻣﻌﺎﻃﺲ ذوي اﻟّﺰﯾﻎ و اﻟّﻨﻔﺎق و اﺟﺘّﺜﺖ‬‫اﺻﻮﻟﻬﻢ و اﻻﻋﺮاق‪ ،‬و اﺻﻄﻠﻤﺖ ﻧﻔﻮﺳﻬﻢ ﺑﺎﻟّﺘﻌﻨﯿﮥ و اﻻرﻫﺎق‪ ،‬و ﻋﺎﺟﻠﺘﻬﻢ ﺣﻮاﺋﺞ اﻻرداء و اﻻﯾﺒﺎق‪ ،‬و ﺑﺎدرﺗﻬﻢ ﻓﻮارع اﻹﻓﻨﺎء او اﻻزﻫﺎق‪.‬‬‫‪ -7‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 63‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ أﺣﻤﺪ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ .‬ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺜﻤـﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌـﮥ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و ﻫﻮ داﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺨﺘﺎر أو ﺧﺎرج ﻣﻦ ﻋﻨـﺪه‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ ،‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ‪.‬‬
‫و از ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي آن را در »ﺗﺬﮐﺮه« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ »ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ« ﻻﺣﻤﺪ آورده ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﮐﺮدن إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫را واﺿﺢ و آﺷﮑﺎرﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺘﺴﻤﻊ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و اﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ از ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﺛﻘﺎت و أﺳﺎﻃﯿﻦ أﺛﺒﺎت ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﻣﺠﻠّـﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻌﺾ ﻣﻔﺎﺧﺮ او از »ﮐﺘﺎب‬‫اﻟّﺜﻘﺎت« اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات أرﺑﺎب رﺟﺎل ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺳﺒﯿﻌﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء اﻟﺮﺟﺎل ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺳﺮاﺋﯿﻞ اﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ‪ ،‬أﺧﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪،‬‬‫ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﯾﻮﺳﻒ ﺳﻤﻊ‪ ،‬ﺟّﺪه أﺑﺎ إﺳﺤﺎق و ﻣﻨﺼﻮرا ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻋﺎﺻﻤﺎ اﻷﺣﻮل و أﺑﺎ ﺣﺼﯿﻦ و اﻷﻋﻤﺶ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﺳﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب‬‫و ﻣﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ و ﻓﺮاﺗﺎ اﻟﻔﺰاز و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟّﺴﺪي و زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪45 :‬‬‫ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺷﺒﺎﺑﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و وﮐﯿﻊ و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و ﻣﺼﻌﺐ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي‬‫و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻤﻼﺋﯽ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﻣﺎﺋﮥ و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤـﺎل« ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ ﻧﻘـﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل »س« ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﻣّﺮة‪ :‬ﺛﺒﺖ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن ﯾﺤﻤﻞ‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﺣـﺎل أﺑﯽ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﺘﺎت‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬ﺻﺎﻟـﺢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺣـﺪﯾﺜﻪ ﻟﯿﻦ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺘﻪ أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﻣّﺮة‬‫إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق ﻓﯿﻪ ﻟﯿﻦ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺑﺂﺧﺮه‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ و اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﺻـﺪوق ﻣﻦ أﺗﻘﻦ أﺻـﺤﺎب أﺑﯽ‬‫إﺳﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ أﺻّﺢ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ اﻹﻣـﺎم اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑﻮ ﯾﻮﻧﺲ )أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ‪ .‬ظ( اﻟﮑﻮﻓﯽ‪،‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺟـّﺪه و ﺟّﻮد ﺣـﺪﯾﺜﻪ و أﺗﻘﻨﻪ و زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ و ﺳـﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و‬‫أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ رﺟﺎء اﻟﻐﺪاﻧﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪،‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻻ ﻋﺒﺮة ﺑﻘﻮل ﻣﻦ ﻟﯿﻨﻪ ﻓﻘﺪ اﺣﺘﺞ ﺑﻪ اﻟﺸﯿﺨﺎن‬‫و ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﺧﺎﺷـﻌﺎ ﻣﻦ أوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻻ ﻋﺒﺮة ﺑﻘﻮل ﻣﻦ ﻟّﯿﻨﻪ ﻓﻘﺪ اﺣﺘّﺞ ﺑﻪ اﻟﺸﯿﺨﺎن‪ .‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺗﻮّﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ‪ .‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﻟﻔﺨﺮ ﻋﻠﯽ‪.‬‬‫أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﻄﺒﺮزد‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ‪ .‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺼ ﺮﯾﻔﯿﻨﯽ‪ ،‬أﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ‪:‬‬‫ﻧﺎ‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻌﺪﯾﮑﺮب‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﺄﺗّﻢ ﻗﻮم ﯾﺘﺤّﺪﺛﻮن و ﯾﻠﻐﻮن‪ .‬ﻗﺎل ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﻗﺎل أﺧﯽ‪ :‬ﮐﻨﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 64‬از ‪316‬‬‫أﺣﻔﻆ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق ﮐﻤﺎ أﺣﻔﻆ اﻟّﺴﻮرة ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ .‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺛﻘﮥ‪ .‬و‬‫ﻗـﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻗـﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻓﻮق أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋـّﯿ ﺎش‪ .‬ﻓﻘﯿـﻞ ﻟﯿﺤﯿﯽ‪ :‬إّن إﺳـﺮاﺋﯿﻞ روي ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻬـﺎﺟﺮ‬‫ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﻋﻦ أﺑﯽ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﺘﺎت ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺆت ﻣﻨﻪ أﺗﯽ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﺟﻤﯿﻌﺎ‪ .‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺼﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪46 :‬‬‫اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻧﺎ‪ :‬إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ دﻧﻮﻓﺎ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻗﺮأﻧﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »إﻧّﯽ أﻧﺎ اﻟّﺮّزاق ذو‬‫اﻟﻘّﻮة اﻟﻤﺘﯿﻦ«‬‫ﻗـﺪ ﮐﺎن إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻌﺎﻣﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻌﻦ ﺷـﻘﯿﻖ اﻟﺒﻠﺨﯽ ﻗﺎل‪ :‬أﺧـﺬت اﻟﺨﺸﻮع ﻋﻦ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﮐّﻨﺎ ﺣﻮﻟﻪ ﻻ ﯾﻌﺮف ﻣﻦ ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ و ﻻ ﻣﻦ‬‫ﻋﻦ ﺷﻤﺎﻟﻪ ﯾﺘﻔّﮑﺮ ﻓﯽ اﻵﺧﺮة‪ ،‬ﻓﻌﻠﺖ أﻧﻪ رﺟﻞ ﺻﺎﻟﺢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫـﺒﯽ در »ﮐـﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ -‬ع‪ -‬ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟـّﺪه و زﯾـﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗـﮥ و آدم ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و اﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ و اﻣﻢ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق ﮐﻤﺎ أﺣﻔﻆ اﻟّﺴﻮرة‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪:‬‬‫ﺛﻘﮥ؛ و ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ؛ و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻦ أﺗﻘﻦ أﺻﺤﺎب أﺑﯽ إﺳﺤﺎق؛ و ﺿّﻌﻔﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ‪.[162‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ‬‫ﺟـﺪه و زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ و زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﺑﻬﺪﻟﮥ و ﻋﺎﺻﻢ اﻻﺣﻮل و ﺳـﻤﺎك ﺑﻦ اﻟﺤﺮب و اﻻﻋﻤﺶ و اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟّﺴّﺪي و ﻣﺠﺰاه‬‫ﺑﻦ زاﻫﺮ اﻻﺳـﻠﻤﯽ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﺮدة و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي و اﻟّﻨﻀـﺮ ﺑﻦ ﺷـﻤﯿﻞ و أﺑﻮ داد و‬‫أﺑـﻮ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﻟا ّﻄﯿﺎﻟﺴـﯿﺎن و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق و وﮐﯿـﻊ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﺎﺑﻖ و أﺑﻮ ﻏّﺴـ ﺎن اﻟّﻨﻬـﺪي و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺠﻌـﺪ و‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي ﻋﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ إﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ :‬ﮐﻨﺖ أﺣﻔﻆ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق ﮐﻤﺎ أﺣﻔﻆ اﻟّﺴﻮرة ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ .‬و ﻗﺎل‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻓﻮق أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋّﯿﺎش‪ .‬و ﻗﺎل ﺣﺮب ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﺷﯿﺨﺎ ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﯾﺘﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق‪ :‬ﻓﯿﻪ ﻟﯿﻦ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺑﺂﺧﺮه‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫ﻃﺎﻟﺐ‪ :‬ﺳﺌﻞ أﺣﻤﺪ أّﯾﻤﺎ أﺛﺒﺖ‪:‬‬‫ﺷﺮﯾﮏ أو إﺳﺮاﺋﯿﻞ؟ ﻗﺎل‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﮐﺎن ﯾﺆّدي ﻣﺎ ﺳﻤﻊ‪ ،‬ﮐﺎن أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻣﻦ اﺣّﺐ إﻟﯿـﮏ‪ :‬ﯾﻮﻧﺲ أو إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻓﯽ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق؟ ﻗـﺎل‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻷﻧّﻪ ﮐﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻ ﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪:‬‬‫إﺳﺮاﺋﯿﻞ إذا ﺗﻔّﺮد ﺑﺤﺪﯾﺚ ﯾﺤﺘّﺞ ﺑﻪ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪47 :‬‬‫إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺛﺒﺖ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﺣﺎل أﺑﯽ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﺘﺎت‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﻣﻨﺎﮐﯿﺮ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﺸﯽء‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺪوري ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪:‬‬‫ﺳﺌﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻦ إﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻧﮑﺘﺐ ﻋﻨﺪه ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﮐﺎن إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻻ ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻢ ﺣﻔﻆ ﺑﻌﺪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ أﺛﺒﺖ ﻓﯽ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق ﻣﻦ ﺷـﯿﺒﺎن‪ .‬و ﻗﺎل اﯾﻀﺎ‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ أﺛﺒﺖ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق ﻣﻦ‬‫أﺗﻘﻦ أﺻـﺤﺎب أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐﻮﻓّﯽ ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻟﯿﻦ‪ .‬و ﻗﺎل ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪:‬‬‫ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺎﻟﻘﻮي و ﻻ ﺑﺎﻟّﺴﺎﻗﻂ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﮐﺎن أﺻﺤﺎﺑﻨﺎ ﺳﻔﯿﺎن و ﺷﺮﯾﮏ؛ و ﻋّﺪ ﻗﻮﻣﺎ إذا اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق ﯾﺠﯿﺌﻮن إﻟﯽ أﺑﯽ ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬اذﻫﺒﻮا إﻟﯽ اﺑﻨﯽ إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻓﻬﻮ اروي ﻋﻨﻪ ﻣّﻨﯽ و أﺗﻘﻦ ﻟﻬﺎ ﻣّﻨﯽ ﻫﻮ ﮐﺎن ﻗﺎﺋﺪ ﺟّﺪه‪ .‬و ﻗﺎل ﺷﺒﺎﺑﮥ‬‫ﺑﻦ ﺳﻮار‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق‪ :‬أﻣﻞ ﻋﻠّﯽ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯿﮏ! ﻗﺎل‪ :‬اﮐﺘﺐ ﻋﻦ اﺑﻨﯽ إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻓﺎّن أﺑﯽ أﻣﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 65‬از ‪316‬‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ ﺳـﺌﻞ أّﯾﻬﻤﺎ أﺛﺒﺖ‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ أو أﺑﻮ اﻋﻮاﻧـﮥ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ أﺻـّﺢ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻦ‬‫ﺷﺮﯾﮏ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ .‬و روي اﺑﻦ اﻟﺒﺮاء ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﺿـﻌﯿﻒ‪ .‬و ﻗﺎل دﺑﯿﺲ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﻣﺎﺋﮥ و‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ .61‬و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ‪ .160‬و ﻗﺎل ﺧﻠﯿﻔﮥ و اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ .‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ‪ 162‬ﻗﻠﺖ‪:‬؟ ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤـﮥ ﻗﯿﻞ ﻟﯿﺤﯿﯽ‪،‬‬‫ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬روي ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﻬﺎﺟﺮ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﻋﻦ أﺑﯽ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﺘﺎت ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻟﻢ ﯾﺆت ﻣﻨﻪ أﺗﯽ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﺟﻤﯿﻌﺎ اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻓﻬـﺬا رّد ﻟﺘﻀـﻌﯿﻒ اﻟﻘّﻄﺎن ﻟﻪ ﺑﺬﻟﮏ‪ .‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ :‬ﮐﺎن‬‫ﺛﻘﮥ و ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺎس ﺣﺪﯾﺜﺎ ﮐﺜﯿﺮا و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﯾﺴﺘﻀـﻌﻔﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬زﮐﺮﯾﺎ و زﻫﯿﺮ و إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺣﺪﯾﺜﻬﻢ ﻓﯽ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ‬‫اﻟّﺴﻮاء إﻧّﻤﺎ أﺻﺤﺎب أﺑﯽ إﺳﺤﺎق‪ :‬ﺳﻔﯿﺎن و ﺷﻌﺒﮥ‪ .‬و ﻗﺎل ﺣّﺠﺎج اﻷﻋﻮر‪:‬‬‫ﻗﻠﻨﺎ ﻟﺸـﻌﺒﮥ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق! ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻠﻮا ﻋﻨﻬﺎ إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻓﺎﻧّﻪ أﺛﺒﺖ ﻓﯿﻬﺎ ﻣّﻨﯽ و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻓﯽ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق أﺛﺒﺖ ﻣﻦ‬‫ﺷﻌﺒﮥ و اﻟّﺜﻮري‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺛﺒﺖ ﻓﯽ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺜّﻨﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪48 :‬‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﻓﺎﺗﻨﯽ اﻟّـﺬي ﻓﺎﺗﻨﯽ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟّﺜﻮري ﻋﻦ اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق إﻟّﺎ ﻟﻤﺎ اﺗّﮑﻠﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻷﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺄﺗﯽ ﺑﻪ أﺗّﻢ‪ .‬و ﻃّﻮل اﺑﻦ ﻋﺪي‬‫ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ و ﺳـﺮد ﻟﻪ أﺣﺎدﯾﺚ إﻓﺮادا‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻤﻦ ﯾﺤﺘّﺞ ﺑﻪ‪ .‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت و أﻃﻠﻖ اﺑﻦ ﺣﺰم ﺿـﻌﻒ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ و رّد ﺑﻪ‬‫أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺻﻨﻊ ﺷﯿﺌﺎ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻟّﺺ ﯾﺴﺮق اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺗﮑّﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﺑﻼ‬‫ﺣّﺠﮥ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟّﺴﺎﺑﻌﮥ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺑﻌﺪﻫﺎ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ‪ ،‬و إﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟّﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬و ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻌﺎدم اﻟﻔﺎﻗـﺪ ﻟﻠﻤﺜﯿﻞ و اﻟﻌـﺪﯾﻞ‪ ،‬اﻟﻤﻮﺛﻖ اﻟﻤﺰّﮐﯽ ﻋﻨـﺪ أﺻـﺤﺎب اﻟﺠﺮح و اﻟّﺘﻌـﺪﯾﻞ‪ ،‬ﻗﺪ‬‫روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻌﺮﯾﻖ اﻷﺻـﯿﻞ‪ ،‬ﻓﻈﻬﺮ ﺑﻌﻮن اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻨﯿﻞ‪ ،‬أّن ﻫـﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻮﺛﯿﻖ اﻷﺛﯿﻞ‪ ،‬ﻣّﻤﺎ ﻻ ﯾﻌﺘﺮﯾﻪ ﺗﻀـﻌﯿﻒ و ﻻ ﺗﻌﻠﯿﻞ‪ ،‬و ﻻ‬‫ﯾﻀﻊ ﻣﻦ ﺷﺄﻧﻪ ﺗﺰﯾﯿﻒ أﻫﻞ اﻹرﺟﺎف و اﻟّﺘﻬﻮﯾﻞ‪ ،‬ﻓﻄﺎﺣﺖ و اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﺗﺨﺪﯾﻌﺎت أرﺑﺎب اﻷﺿﺎﻟﯿﻞ‪ ،‬و ﺑﺎﺣﺖ و اﻟﻤّﻨﮥ ﻟﻪ ﺗﻠﻤﯿﻌﺎت أﺻـﺤﺎب‬‫اﻷﻋﺎﻟﯿﻞ و ﺛﺒﺖ أﻧّﻬﻢ رﻫﻨﺎء ﺧﺪع و ﺗﺴﻮﯾﻞ‪ ،‬و أّن ﻣﮑﺮﻫﻢ و ﮐﯿﺪﻫﻢ ﻓﯽ ﺗﻀﻠﯿﻞ‪.‬‬‫‪ -8‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﮥ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺴﻌﻮدي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت آﺗﯿﻪ »ﻣﻌﺠﻢ ﺻﻐﯿﺮ ﻃﺒﺮاﻧﯽ« اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﻈﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺴﻌﻮدي از أﻋﯿﺎن أرﺑﺎب وﺛﺎﻗﺖ و أرﮐﺎن أﺻﺤﺎب ﻋﺪاﻟﺖ ﻧﺰد ﺳّﻨﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﮐﻮﻓﯽ ﻣﺴﻌﻮدي‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘّﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻬﺬﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﺴﺮوﻗﺎ‪،‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ ﻣﻌﻦ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻣﺎت اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺳﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ أو ﻧﺤﻮ ذﻟﮏ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻷﺛﺮم‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺴﺄل ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﯿﺲ و اﻟﻤﺴﻌﻮدي‪ :‬أّﯾﻬﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪49 :‬‬‫أﺣّﺐ إﻟﯿﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺛﻘـﮥ‪ ،‬اﻟﻤﺴـﻌﻮدي ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ أﮐﺜﺮﻫﻤﺎ ﺣـﺪﯾﺜﺎ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﻮ أﺧﻮه؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﻫﻮ‬‫أﺧﻮه ﻗﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻫﻤـﺎ ﻣﻦ وﻟـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد أو ﻣﻦ وﻟـﺪ ﻋﺘﺒـﮥ؟ ﻓﻘـﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻫﻤـﺎ ﻣﻦ وﻟـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 66‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺴﻌﻮدي ﺛﻘﮥ إذا ﺣّﺪث ﻋﻦ ﻋﺎﺻﻢ و ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و ﮐﺎن ﺣﺪﯾﺜﻪ ﯾﺼّﺤﺢ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ و ﻣﻌﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ‪.‬‬
‫و ذﻫـﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻤﺴـﻌﻮدي اﻹﻣـﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺑـﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒـﮥ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ أﺧﻮ أﺑﯽ اﻟﻌﻤﯿﺲ ﻋﺘﺒـﮥ‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻦ ﻋﻮن ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻷﻗﻤﺮ و ﻋﻠﻘﻤﮥ ﺑﻦ ﻣﺮﺛﺪ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﺮدة و زﯾﺎد ﺑﻦ‬‫ﻋﻼﻗﮥ و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣّﺮة و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و أﺑﻮ ﻣﻐﯿﺮة اﻟﺤﻤﺼـﯽ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‬‫و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و أﺑﻮ داود أﺑﻮ ﯾﻌﻤﺮ و اﻟﻤﻘﺮي و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌـﺪ و ﺧﻠﻖ؛ إﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬وﺛّﻘﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‬‫إﻟﺦ ‪.‬‬‫و ﯾـﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن« در وﻗـﺎﯾﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻤﺴـﻌﻮدي ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒـﮥ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣّﺮة و ﺧﻠﻖ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن أﻋﻠﻢ زﻣﺎﻧﻪ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺧﺖ‪ .‬ﻋﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺘﺒﮥ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺴﻌﻮدي‪ ،‬روي ﻋﻦ‬‫أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ و أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ و اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻷﻗﻤﺮ و ﻋﻮن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﯿﻨﮥ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد و ﻋﻠﻘﻤﮥ ﺑﻦ ﻣﺮﺛﺪ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﺮدة و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ و أﺑﯽ ﺻﺨﺮة ﺟﺎﻣﻊ ﺑﻦ ﺷّﺪاد ﺑﻦ زﯾﺎد‬‫ﺑﻦ ﻋﻼـﻗﻪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻗـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻣﻮﻟﯽ أﺑﯽ ﻃﻠﺤـﮥ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و‬‫اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻐﯿﺮار و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﺴـ ﻔﯿﺎﻧﺎن و ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و أﺑﻮ داود اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﻤﻌﺪي و‬‫ﻋﺎﺻﻢ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ و وﮐﯿﻊ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﻧﺼﺎري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪50 :‬‬‫و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫـﺎرون و ﻋﺒـﺪ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺮزوق و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌـﺪ و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗﺎل اﻷﺛﺮم‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﯾﺴﺄل ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﯿﺲ و اﻟﻤﺴﻌﻮدي‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺛﻘﮥ و اﻟﻤﺴﻌﻮدي أﮐﺜﺮﻫﻤﺎ ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﻮ أﺧﻮه؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﻠﺖ‪ .‬ﻋّﻠﻢ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻤﺼـّﻨﻒ ﻋﻼـﻣﻪ ﺗﻌﻠﯿﻖ اﻟﺒﺨـﺎري و ﻟﻢ أر ﻟﻪ ﻓﯽ »ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨـﺎري« ﺷـﯿﺌﺎ‬‫ﻣﻌّﻠﻘﺎ‪ ،‬ﻧﻌﻢ ﻟﻪ ﻓﯽ اﻻﺳﺘﺴﻘﺎء زﯾﺎدة رواﻫﺎ ﻋﻨﻪ ﺳﻔﯿﺎن و ﺗﺒّﯿﻦ ﻣﻦ ﺳﯿﺎق اﻟﺤﺪﯾﺚ أﻧّﻬﺎ ﻟﯿﺴﺖ ﻣﻌّﻠﻘﮥ‪،‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻋّﺒﺎد ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﮥ‪ :‬ﺧﺮج اﻟّﻨﺒﯽ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠّﻢ إﻟﯽ اﻟﻤﻌﻠﯽ ﯾﺴﺘﺴﻘﯽ و اﺳﺘﻘﺒﻞ اﻟﻘﺒﻠﮥ و ﺻﻠّﯽ رﮐﻌﺘﯿﻦ و ﻗﻠﺐ رداءه‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬و أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﻤﺴﻌﻮدي ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺟﻌﻞ اﻟﯿﻤﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﻤﺎل اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗﻮﻟﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﺳـﻔﯿﺎن‪ :‬و أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﻤﺴـﻌﻮدي ﻓﯽ ﺟﻤﻠـﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻮﺻﻮل ﻋﻨﺪه ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﻫﺬا ﻇﺎﻫﺮ واﺿﺢ ﻣﻦ‬‫ﺳﯿﺎﻗﻪ‪ ،‬و اﻟّﻈﺎﻫﺮ أّن اﻟﺒﺨﺎري ﻟﻢ ﯾﻘﺼـﺪ اﻟّﺘﺨﺮﯾـﺞ ﻟﻪ و إﻧّﻤﺎ وﻗﻊ اﺗّﻔﺎﻗﺎ و ﻗﺪ وﻗﻊ ﻟﻐﯿﺮ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻌﺘﺰل و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟﻤﺨﺎرق و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﻤﺴـﻌﻮدي ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻤﺴـﻌﻮد‪ ،‬و ﺟﻬﺒﺬﻫﻢ اﻟﻤﻨﻘﻮد‪ ،‬ﻗﺪ أرﻏﻢ ﺑﺮواﯾﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ آﻧﺎف أﻫﻞ اﻟﺠﺤﻮد‪ ،‬و أﺿـﺮم ﺑﺘﺤﺪﯾﺜﻪ ﻹﺣﺮاﻗﻬﻢ‬‫اﻟّﻨـﺎر ذات اﻟﻮﻗﻮد؛ و أوري اﻟﻘﺒﺲ ﻟﻠﻤﺘﻨّﻮرﯾﻦ اﻟّﺴﺎﻟﮑﯿﻦ إﻟﯽ اﻟّﻨﻬـﺞ اﻟﻤﺤﻤﻮد‪ ،‬و ﻗـﺪح اﻟّﺰﻧﺎد ﻟﻠﻤﺘﺒـّﺼ ﺮﯾﻦ اﻟّﻨﺎﻫﺠﯿﻦ ﻟﻘﻢ اﻟﺤﻖ اﻟﻤﻘﺼﻮد‪ ،‬و‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎﺻﻢ ﻋﻦ زﯾﻎ ﮐّﻞ ﻣﺘﺠﺎﻫﻞ ﻋﻨﻮد‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﯽ ﻋﻦ ﺣﯿﻒ ﮐّﻞ ﻣﮑﺎﺑﺮ ﺣﯿﻮد ﻣﯿﻮد‪.‬‬‫‪ -9‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼﺮف اﻟﯿﺎﻣﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرات »ﻣﺴـﻨﺪ أﺣﻤﺪ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ »و ﻓﺮاﺋﺪ اﻟّﺴـ ﻤﻄﯿﻦ« ﺣﻤﻮﺋﯽ‬‫ﺧﻮاﻫﯽ داﻧﺴﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 67‬از ‪316‬‬‫و ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ و »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« أﺑﻮ اﻟﺤّﺠﺎج ﻣّﺰي و »ﺗـﺬﻫﯿﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫ذﻫﺒﯽ و »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« و »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺂﺛﺮ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ ﯾﺎﻣﯽ ﻇﺎﻫﺮ و واﺿـﺤﺴﺖ‪ .‬و ﮐﺎﻓﯽ‬‫اﺳﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪51 :‬‬‫از ﺑﺮاي ﺷﻤﻮخ ﻗﺪر و ﻋﻠّﻮ ﻓﺨﺮ او اﯾﻨﮑﻪ أرﺑﺎب »ﺻﺤﺎح ﺳّﺘﻪ« ﺟﻤﯿﻌﺎ أﺧﺬ رواﯾﺖ او ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﮐﺎﺑﺮﻫﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﯿﺎﻣﯽ‪ ،‬اﻟﻤﺤﺮز ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻟﻠﻔﻀﻞ اﻟّﻨﺎﺷـﯽ اﻟّﻨﺎﻣﯽ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺴﺎﻣﻖ اﻟّﺴﺎﻣﯽ‪ ،‬و آﺛﺮ ذﻟﮏ‬‫اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻄﺎﻓﺢ اﻟّﻄﺎﻣﯽ؛ اﻟﻤﺮوي ﺑﻨﻤﯿﺮه ﻏّﻠﮥ اﻟﻌﺎﻃﺶ اﻟﻈﺎﻣﯽ؛ اﻟﺤﺎرس ﺛﻐﺮ اﻟﺼﻮاب ﮐﺎﻟﺬاﺋﺪ اﻟﻤﺤﺎﻣﯽ؛ ﻓﻼ ﯾﺠﺤﺪه إﻟّﺎ اﻷﻋﻔﮏ اﻟﻤﺘﻌﺎﻣﯽ‪ ،‬و‬‫ﻻ ﯾﻨﮑﺮه إﻟّﺎ اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﮑﺎﻣﯽ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﺪﺣﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺗﺎه ﻣﻦ اﻟـّﻀ ﻼل ﻓﯽ ﻣﻮﺣﺸﮥ اﻟﻤﻬﺎﻣﻪ و اﻟﻤﻮاﻣﯽ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻄﻌﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺟﺎب ﻣﻦ اﻟﻐﯽ ﻗﺎﺻﯿﮥ‬‫اﻟّﺴﺒﺎﺳﺐ و اﻟﻤﻌﺎﻣﯽ‪.‬‬‫‪ -10‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ وﺿﺎح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺸﮑﺮّي اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﺒﺰاز‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت »ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻧﺴﺎﺋﯽ« و »ﻣﺴـﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﺣﺎﮐﻢ و »ﮐﺘﺎب ﻟا ﻤﻨﺎﻗﺐ«‬‫اﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم واﺿﺢ و آﺷﮑﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫و ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﺳﻤّﻮ ﻣﮑﺎن أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ وّﺿﺎح ﻧﺰد ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ رﺟﺎل ﺻﺤﺎح‪ ،‬ﻣﺤﺘﺎج إﻇﻬﺎر و إﯾﻀﺎح و ﻣﺤّﻞ اﺳﺘﺒﺎﻧﺖ و اﻗﺘﺮاح ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ وﺿﺎح ﯾﺸﮑﺮي‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »اﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ ]اﻟﻮّﺿﺎح؛ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﯾﻘﺎل‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺸـﮑﺮّي؛ و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻟﮑﻨﺪي ﻣﻮﻟﯽ‬‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺒّﺰاز‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و ﻗﺘﺎدة و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ و ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‬‫ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻋﺎرم و ﻣﺴﺪد ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫اﻷﺳﻮد‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ‪:‬‬‫ﺳﺌﻞ أﺣﻤﺪ‪ :‬أّﯾﻬﻤﺎ أﺛﺒﺖ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ أو ﺷـﺮﯾﮏ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬إذا ﺣّﺪث أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻣﻦ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﻬﻮ أﺛﺒﺖ‪ ،‬و إذا ﺣّﺪث ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﺮﺑّﻤﺎ و ﻫﻢ‪ .‬و‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺘﺒﻪ ﺻﺤﯿﺤﮥ و إذا ﺣّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻏﻠﻂ ﮐﺜﯿﺮا و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ و ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻣﺎ أﺷﺒﻪ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺜﻮري و‬‫ﺷ ﻌﺒ ﮥ [ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪52 :‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﻫﯿﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ع‪ .‬اﻟﻮّﺿﺎح ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ اﻟﯿﺸـﮑﺮّي اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬أﺣﺪ اﻷﻋﻼم؛ ﻣﻮﻟﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء ﻣﻦ‬‫ﺳﺒﯽ ﺟﺮﺟـﺎن؛ رأي اﻟﺤﺴﻦ و روي ﻋﻦ ﻗﺘﺎدة و اﺑﻦ اﻟﻤﻨﮑـﺪر و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨﺎر و اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻗﯿﺲ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟّﺴـ ﺪي و أﺷـﻌﺚ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟﺸـﻌﺜﺎء و أﺑﯽ ﺑﺸـﺮ و ﻫﻼل اﻟﻮّزان و زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗـﮥ و اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻋﺘﯿﺒـﮥ و ﺳـﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ زاذان و‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺷـﻌﺒﮥ و ﺷـﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓﺮوخ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﺣّﯿﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل و ﻋّﻔﺎن و ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﻮارﯾﺮي و ﻗﺘﯿﺒﮥ و‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺧﺸﺎب و ﻣﺴّﺪد و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻟﻮﯾﻦ و ﺟﺒﺎرة ﺑﻦ اﻟﻤﻐﻠﺲ و ﺧﻼﺋﻖ‪ .‬ﻗﺎل ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ ﻟا ﻤﺒﺎرك‬‫ﻣﻦ أروي اﻟّﻨﺎس ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة و أﺣﺴـﻨﻬﻢ ﺣـﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﮐﺘﺎب أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﺣﻔﻆ ﻫﺸﺎم‪ .‬و‬‫ﻗﺎل ﻣﺴّﺪد‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن‪ :‬ﻣﺎ أﺷﺒﻪ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ ﺑﺤﺪﯾﺜﻬﻤﺎ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺳﻔﯿﺎن و ﺷﻌﺒﮥ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋّﻔﺎن‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﺻﺤﯿﺢ اﻟﮑﺘﺎب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 68‬از ‪316‬‬‫ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﺠﻢ و اﻟّﻨﻘﻂ‪ ،‬ﮐﺎن ﺛﺒﺘﺎ و ﻫﻮ ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﺣﺎﻟﻪ أﺻّﺢ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻣﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ ﺟﺎﺋﺰ و ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮﻻه‬‫ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎ ﺿـﻌﯿﻒ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﺛﻘﮥ إذا ﺣّﺪث ﻣﻦ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺘﺒﻪ ﺻـﺤﯿﺤﮥ و إذا ﺣّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻏﻠﻂ ﮐﺜﯿﺮا و ﻫﻮ‬‫ﺛﻘـﮥ و ﻫﻮ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪّي‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻮﻻه ﻗﺪ ﺧّﯿﺮه ﺑﯿﻦ اﻟﺠﺰﯾﮥ و ﺑﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﺎﺧﺘﺎر اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺰﯾﮥ‬‫و ﮐـﺎن ﻣﻮﻻـه ﻗـﺪ ﻓّﻮض إﻟﯿﻪ اﻟﺘﺠـﺎرة ﻓﺠﺎءه ﺳﺎﺋﻞ ﻓﻘﺎل‪ :‬در ﻫﻤﯿﻦ! ﻓﺈﻧّﯽ أﻧﻔﻌﮏ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ ﺗﻨﻔﻌﻨﯽ؟ ﻗﺎل ﺳـﯿﺒﻠﻐﮏ! ﻓﺄﻋﻄﺎه‪ ،‬ﻓـﺪار اﻟّﺴﺎﺋﻞ‬‫ﻋﻠﯽ رؤﺳﺎء ﻟا ﺒﺼـﺮة و ﻗﺎل‪ :‬ﺑّﮑﺮوا ﻋﻠﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء ﻓﺈﻧّﻪ أﻋﺘﻖ أﺑﺎ ﻋﻮاﻧﮥ‪ .‬ﻓﺎﺟﺘﻤﻊ إﻟﯿﻪ اﻟّﻨﺎس ﻓﺄﻧﻒ ﻣﻦ أن ﯾﻨﮑﺮ ﻗﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻓﺄﻋﺘﻘﻪ ﺣﻘﯿﻘﮥ‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﮐﺎن أﻣﯿﻨﺎ ﺛﻘـﮥ و ﮐﺎن ﻣﻦ إﺗﻘﺎﻧﻪ ﯾﻔﺰع ﻣﻦ ﺳـﻌﮥ ﻓﺄﺧﻄﺄ ﺳـﺒﻌﮥ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻮﺿﻮء‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ و إﻧّﻤﺎ ﻫﻮ ﺧﺎﻟﺪ اﺑﻦ ﻋﻠﻘﻤﮥ‬‫ﻓﺘـﺎﺑﻌﻪ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ .‬و ﻗـﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﺒﻮب اﻟﺒﻨـﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ‪ .‬ﻗﺎل ﻟا ﺨﻄﯿﺐ‪:‬‬‫ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﺷﻌﺒﮥ و اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ و ﺑﯿﻦ ﻣﻮﺗﻬﻤﺎ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ اﻟﻮّﺿﺎح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪53 :‬‬‫ﻣﻮﻟﯽ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﯿﺸـﮑﺮّي اﻟﻮاﺳـﻄﯽ اﻟﺒّﺰاز اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺣﺪ اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬رأي اﻟﺤﺴﻦ و اﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ و ﺣّﺪث ﻋﻦ ﻗﺘﺎدة و اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻋﺘﯿﺒﮥ و‬‫زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ و أﺑﯽ ﺑﺸـﺮ و ﺳـﻤﺎك و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺄﮐﺜﺮ و أﻃﺎب‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﺣّﯿﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل و ﻋّﻔﺎن و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و ﻣﺴّﺪد و ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻟا ﻤﻘﺪﺳـﯽ و ﻗﺘﯿﺒـﮥ و ﺷـﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓﺮوخ‪ ،‬و ﻗـﺎل ﻋﻔﺎن‪ :‬ﻫﻮ أﺻـّﺢ ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﻋﻨـﺪﻧﺎ ﻣﻦ ﺷـﻌﺒﮥ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻫﻮ ﺻـﺤﯿﺢ‬‫اﻟﮑﺘـﺎب و إذا ﺣـّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔـﻆ رﺑّﻤﺎ ﯾﻬﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﻋّﻔﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟـّﻀ ﺒﻂ و اﻟﻨﻘﻂ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن‪ :‬ﻣﺎ أﺷـﺒﻪ ﺣـﺪﯾﺜﻪ ﺑﺤـﺪﯾﺚ ﺷـﻌﺒﮥ و‬‫ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋّﻔﺎن‪ :‬ﻗﺎل ﻟﻨﺎ ﺷـﻌﺒﮥ‪ :‬إن ﺣـّﺪﺛﮑﻢ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻓﺼّﺪﻗﻮه ﻗﺎل ﺗﻤﺘﺎم‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﯾﻘﺮأ و ﻻ ﯾﮑﺘﺐ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺎس و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ أﻣﯿﻨﺎ ﯾﺴـﺘﻌﯿﻦ ﺑﻤﻦ ﯾﮑﺘﺐ ﻟﻪ و ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل ﺣﺠﺎج اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬إﻟﺰام أﺑﺎ‬‫ﻋﻮاﻧـﮥ‪ .‬و ﻗﺎل ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن‪ :‬ﺳـﺌﻞ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻣﻦ ﻻﻫﻞ اﻟﺒﺼـﺮة ﻣﺜﻞ ﺳـﻔﯿﺎن؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﻌﺒﮥ‪ .‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﻦ ﻟﻬﻢ ﻣﺜﻞ زاﺋـﺪة؟ ﻗﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﻦ ﻟﻬﻢ ﻣﺜﻞ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬وﻫﯿﺐ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و ﻫﺸﺎم ﮐﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑﮥ و ﻫﻤﺎم‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬أﺑﻮ‬‫ﻋﻮاﻧـﮥ ﻣﻦ ﮐﺘﺎﺑﻪ أﺣّﺐ إﻟّﯽ ﻣﻦ ﺷـﻌﺒﮥ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﻓﯽ ﻗﺘﺎدة ﺿـﻌﯿﻔﺎ ذﻫﺐ ﮐﺘﺎﺑﻪ و‬‫ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﻦ ﺳـﻌﯿﺪ )ﺳـﻌﺘﻪ‪ .‬ظ( و ﻗﺪ أﻏﺮب ﻓﯿﻬﺎ أﺣﺎدﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬ﻫﻮ أﺛﺒﺘﻬﻢ ﻓﯽ ﻣﻐﯿﺮة و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻗﺘﺎدة ﻟﯿﺲ ﺑﺬﻟﮏ‪ .‬و‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﯿﺸـﯽ‪ :‬ﻗﺎل ﺷـﻌﺒﮥ ﻷﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ :‬ﮐﺘﺎﺑﮏ ﺻﺎﻟﺢ و ﺣﻔﻈﮏ ﻻ ﯾﺴﺎوي ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬ﻣﻊ ﻣﻦ ﻃﻠﺒﺖ اﻟﺤﺪﯾﺚ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻊ ﻣﻨﺬر اﻟّﺼﯿﺮﻓﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻨﺬر ﺻﻨﻊ ﺑﮏ ﻫﺬا!‪ .‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻻول ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬وّﺿﺎح ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ اﻟﯿﺸـﮑﺮّي ﻣﻮﻟﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻗﺘﺎدة و اﺑﻦ اﻟﻤﻨﮑﺪر‪ ،‬و ﻋﻨﻪ‬‫ﻋﻔﺎن و ﻗﺘﯿﺒﮥ و ﻟﻮﯾﻦ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﺘﻘﻦ اﻟﮑﺘﺎﺑﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.[176‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬وّﺿﺎح ﺑﺘﺸﺪﯾﺪ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ ﺛّﻢ ﻣﻬﻤﻠﮥ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺸـﮑﺮّي ﺑﺎﻟﻤﻌﺠﻤﮥ اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﺒﺰاز‪،‬‬‫أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮر ﺑﮑﻨﯿﺘﻪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪54 :‬‬‫ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟّﺴﺎﺑﻌﮥ‪ .‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ او ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼـﻣﻪ ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ اﻟﻮّﺿﺎح اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺸـﮑﺮّي اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ و اﺑﻦ‬
‫اﻟﻤﻨﮑﺪر و أﺑﯽ اﻟّﺰﺑﯿﺮ و ﺳـﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺷﻌﺒﮥ و اﺑﻦ ﻣﻬﺪي و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗﺎل ﻋّﻔﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﺻﺤﯿﺢ اﻟﮑﺘﺎب ﮐﺜﯿﺮ‬‫اﻟﻌﺠﻢ و اﻟّﻨﻘﻂ ﺛﺒﺘﺎ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻫـﺬا أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ اﻟﻮﺿﺎح اﻟﻤّﺘﺼﻒ ﻋﻨـﺪ ﻧﺎﻗـﺪﯾﻬﻢ ﺑﺎﻟّﺜﻘـﮥ و اﻟّﺘﺜّﺒﺖ و اﻟـّﺼ ﻼح‪ ،‬ﻗـﺪ أﻋﺎن ﺑﺮواﯾﺘﻪ اﻟﺤّﻖ اﻟـّﺼ ﺮاح‪ ،‬و أﺑﺎن ﺑﺘﺤـﺪﯾﺜﻪ اﻟّﺼﺪق‬‫اﻟﻮﺿﺎح‪ ،‬ﻓﺎﻧﺼﺮح و ﻻح و اﻧﺼﺎح و ﺑﺎح أّن اﻟّﺰاﺋﻎ ﻋﻦ اﻻذﻋﺎن ﺑﻪ ﺑﻄﺮ أﺷﺮ ذو ﻣﺮاح‪ ،‬و اﻟّﺰاﺋﻎ ﻋﻦ اﻻﯾﻘﺎن ﺑﻪ ﺧﺪع ﻏﺪر ذو ﺟﻤﺎح‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 69‬از ‪316‬‬‫‪ -11‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت ﻣﺎﺿﯿﻪ »ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ« ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻫﺮ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﺷﺮﯾﮏ ﻗﺎﺿﯽ از أﻓﺎﺧﻢ أﻋﯿﺎن و أﻋﺎﻇﻢ أرﮐﺎن ﺳّﻨﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷﺮﯾﮏ ﻗﺎﺿﯽ ﺳﻨﺎﻧﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن ﺑﻦ أﻧﺲ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ و ﻋّﻤﺎر‬‫اﻟـّﺪﻫﻨﯽ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و ﺳـﻌﯿﺪا و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻄﺎء و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و ﻋﻤﺎرة ﺑﻦ اﻟﻘﻌﻘﺎع و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﺒﺮﻣـﮥ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ و اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟـّﺼ ﺒﺎح و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ .‬وﻟﺪ ﺑﺨﺮاﺳﺎن و ذﮐﺮ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪:‬‬‫وﻟﺪت ﺑﺒﺨﺎري ﻣﻘﺘﻞ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ‪ .‬وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﺑﻮاﺳﻂ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺛّﻢ وﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ و ﻣﺎت ﺑﻬﺎ‬‫ﺑﺴﻨﮥ ﺳﺒﻊ أو ﺛﻤﺎن و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺷـﺮﯾﮏ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﻧﺲ‪ .‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬و ﻫﻮ أوس ﺑﻦ اﻟﺤﺮث اﺑﻦ اﻷزﻫﺮ ﺑﻦ وﻫﺒﯿﻞ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﺴﻞ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻠﮏ ﺑﻦ اﻟّﻨﺨﻊ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪55 :‬‬‫وﻟﺪ ﺑﺨﺮاﺳﺎن ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﺑﺒﺨﺎري ﻣﻘﺘﻞ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ‪.‬‬‫أدرك ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و ﺳـﻤﻊ أﺑﺎ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و ﺳﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ و ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ‬‫ﮐﻬﯿـﻞ و اﻷـﻋﻤﺶ و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛـﺎﺑﺖ و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻷـﻗﻤﺮ و أﺑﺎ ﺻـﺨﺮة ﺟﺎﻣﻊ ﺑﻦ ﺷـّﺪاد و زﺑﯿـﺪ اﻟﯿﺎﻣﯽ و ﻋﺎﺻـﻤﺎ‬‫اﻷﺣﻮل و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ و ﻣﺨﻮل ﺑﻦ راﺷﺪ و ﻫﻼﻻ اﻟﻮّزان و أﺷـﻌﺚ ﺑﻦ ﺳﻮار و داود ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻻزرق و ﺷـﻌﺒﮥ ﺑﻦ ﻟا ﺤّﺠﺎج‬‫و ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺑﺎ اﻟﯿﻘﻈﺎن ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و أﺑﺎ رﺑﯿﻌـﮥ اﻹﯾﺎدي و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻘﻌﻘﺎع و ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﻨﺠﻮد و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و‬‫ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﺒﺠﻠﯽ و ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﻟّﺴﺎﺋﺐ و ﺷﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﻏﺮﻗـﺪة و ﺣﮑﯿﻢ ﺑﻦ ﺟﺎﺑﺮ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻧﺪﯾﻤـﮥ و ﻋّﻤﺎر اﻟّﺪﻫﻨﯽ و ﺟﺎﺑﺮ اﻟﺠﻌﻔﯽ و ﻋﺜﻤﺎن‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ زرﻋـﮥ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄـ ﺎن و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك و وﮐﯿـﻊ ﺑﻦ اﻟﺠّﺮاح و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﺗﻤﺎم اﻟﻘﺮﺷﯽ و ﻫﺸﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ و اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﻋﺮﺑﯽ و ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و‬‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و ﻋّﺒﺎد ﺑﻦ اﻟﻌّﻮام و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻷزرق و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﻟﺤّﻤﺎﻧﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و أﺑﻮ‬‫اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴﯽ و أﺑﻮ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟّﺰﻫﺮاﻧﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﺑﻦ اﻟّﻄﺒﺎع و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﻣﺤﺮز ﺑﻦ ﻋﻮن و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﻮن اﻟﺤّﺰاز و ﻃﻠـﻖ ﺑﻦ ﻏﻨـﺎم و ﺟﺒـﺎرة ﺑﻦ اﻟﻤﻐﻠﺲ و اﻟﺤﺮث ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻬﻤـﺪاﻧﯽ و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﻮﯾﺮة و‬‫ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺰاﺣﻢ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻟﻮﯾﻦ و اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟّﺴﯿﻨﺎﺋﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ زرارة و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻮاﺳﻄّﯿﺎن‬‫و ﻏّﺴﺎن ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻔﺰاري و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﺮوزي و اﺑﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺷﺮﯾﮏ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺴﻼم ﺑﻦ ﺣﺮب‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﻷزﻫﺮي أﻧﺒﺎ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‬‫ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬أﻧﺒـﺎ ﻣﮑﺮم ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ اﻟﺒﻠـﺪي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬زﻋﻢ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ أّن ﺷـﺮﯾﮑﺎ‬‫أروي ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ﻣﻦ ﺳﻔﯿﺎن و أﻋﺮف ﺑﺤﺪﯾﺜﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﯾﻘﺎس ﺑﺴﻔﯿﺎن أﺣﺪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﺷﺮﯾﮏ أروي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪56 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 70‬از ‪316‬‬‫ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺸﺎﯾﺦ‪ ،‬اﻟّﺮﮐﯿﻦ و اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ذرﯾﺢ و ﺑﻌﺾ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ؛ ﯾﻌﻨﯽ أﮐﺜﺮ ﮐﺘﺎﺑﺎ‪ .‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ‪ :‬ﻓﺮوي ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن‬‫ﻋﻦ ﺷـﺮﯾﮏ؟ ﻗﺎل ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺷـﺮﯾﮏ ﻋﻨﺪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﺸـﯽء و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ‪ .‬ﺳـﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺷﺮﯾﮏ ﺛﻘﮥ و ﻫﻮ أﺣّﺐ‬‫إﻟّﯽ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻷـﺣﻮص و ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﯾﻘﺎﺳﻮن ﻫﺆﻻء ﺑﺸـﺮﯾﮏ‪ ،‬و ﻫﻮ ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻗﻮم ﻟﻢ ﯾﺮو ﻋﻨﻬﻢ ﺳـﻔﯿﻦ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻤﺜّﻨﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬أّﯾﻤـﺎ أﺣّﺐ إﻟﯿـﮏ‪ :‬ﺟﺮﯾﺮ أو ﺷـﺮﯾﮏ؟ ﻗـﺎل‪ :‬ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻓﻘﯿـﻞ ﻟﻪ‪ :‬أّﯾﻤﺎ أﺣﺐ إﻟﯿﮏ‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ أو أﺑﻮ‬‫اﻷﺣﻮص؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ أﺣّﺐ إﻟّﯽ‪ .‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ ﺛﻘـﮥ إﻟّﺎ أﻧﻪ ﻻ ﯾﻨﻘـﺪ و ﯾﻐﻠﻂ و ﯾﺬﻫﺐ ﺑﻨﻔﺴﻪ ﻋﻠﯽ ﺳـﻔﯿﻦ و ﺷـﻌﺒﮥ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ‬‫ﺳﻌﯿـﺪ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ أﺣّﺐ إﻟﯿﮏ ﻓﯽ ﻣﻨﺼﻮر أو أﺑﻮ اﻷﺣﻮص؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ :‬و‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ ﺻـﺪوق ﺛﻘـﮥ إﻟّﺎ أﻧّﻪ إذا ﺧﺎﻟﻒ ﻓﻐﯿﺮه أﺣّﺐ إﻟﯿﻨﺎ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒـﻞ ﺷﺒﯿﻬـﺎ ﺑـﺬﻟﮏ‪ .‬و ﻗـﺎل وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠّﺮاح‪ :‬ﻟﻢ ﻧﺮ أﺣـﺪا ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ ﻣﺜـﻞ ﺷـﺮﯾﮏ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﻻ ﯾﺤـّﺪث ﻋﻦ‬‫ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﯾﺤـّﺪث ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺠّﺒﺎر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺨﻄﺎﺑﯽ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ :‬إّن ﺷـﺮﯾﮑﺎ إﻧّﻤﺎ اﺧﺘﻠﻂ ﺑﺂﺧﺮه؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ زال ﻣﺨﺘﻠﻄﺎ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﺳـﻤﻊ ﺷـﺮﯾﮏ ﻣﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق ﻗﺪﯾﻤﺎ و ﺷﺮﯾﮏ ﻓﯽ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق أﺛﺒﺖ ﻣﻦ زﻫﯿﺮ و إﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ .‬و‬‫ﻗـﺎل أﺑﻮ زرﻋـﮥ‪ :‬ﮐـﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻐﻠـﻂ ﺻﺎﺣﺐ و ﻫﻢ ﯾﻐﻠﻂ أﺣﯿﺎﻧﺎ‪ .‬ﻗﺎل ﻓﻀﻞ ﺑﻦ اﻟّﺼﺎﺋﻎ‪ :‬إّن ﺷـﺮﯾﮑﺎ ﺣـّﺪث ﺑﻮاﺳﻂ أﺣﺎدﯾﺚ ﺑﻮاﻃﯿﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ‬‫زرﻋـﮥ‪ :‬ﻻ ﺗﻘﻞ ﺑﻮاﻃﯿﻞ! و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐﻮﻓﯽ ﺛﻘﮥ و ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﮐﺎن أروي اﻟّﻨﺎس ﻋﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﻮﺳـﻒ‬‫اﻷزرق اﻟﻮاﺳﻄﯽ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺳﺒﻌﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﯾﻀﺎ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺑﻌﺾ اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻗﺎل ﺷـﺮﯾﮏ‪ :‬ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺳﺎﻟﻢ اﻷﻓﻄﺲ ﻓﺄﺗﯿﺘﻪ و ﻣﻌﯽ ﻗﺮﻃﺎس ﻓﯿﻪ ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ ﻋﻨﻬﺎ ﻓﺤّﺪﺛﻨﯽ ﺑﻬﺎ و ﺳـﻔﯿﻦ ﯾﺴﻤﻊ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ ﻓﺮغ ﻗﺎل ﺳﻔﯿﻦ‪:‬‬‫أرﻧﯽ اﻟﻘﺮﻃﺎس ﻓﺄﻋﻄﯿﺘﻪ إّﯾﺎه ﻓﺨﺮﻗﻪ ﻓﺮﺟﻌﺖ إﻟﯽ ﻣﻨﺰﻟﯽ ﻓﺎﺳﺘﻠﻘﯿﺖ ﻋﻠﯽ ﻗﻔﺎﺋﯽ ﺣﻔﻈﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﺳﺒﻌﮥ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ذﻫﺐ ﻋّﻨﯽ ﺛﻠﺜﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬و ﻟﺸـﺮﯾﮏ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻤﻘﻄﻮع و اﻟﻤﺴـﻨﺪ و أﺻـﻨﺎف و إﻧّﻤﺎ ذﮐﺮت ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ و أﺧﺒﺎره ﻃﺮﻓﺎ ﻣﻨﻪ و ﻓﯽ‬‫ﺑﻌﺾ ﻣﺎ ﻟﻢ أﺗﮑﻠّﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪57 :‬‬‫ﺑﻌﺾ اﻹﻧﮑﺎر و اﻟﻐﺎﻟﺐ ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ اﻟـّﺼ ّﺤﮥ و اﻻﺳـﺘﻮاء‪ ،‬و اﻟّﺬي ﯾﻘﻊ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻣﻦ اﻟّﻨﮑﺮة إﻧّﻤﺎ أﺗﯽ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﺳﻮء ﺣﻔﻈﻪ ﻻ أﻧّﻪ ﯾﺘﻌّﻤﺪ ﺷﯿﺌﺎ‬‫ﻣّﻤﺎ ﯾﺴـﺘﺤﻖ ﺷـﺮﯾﮏ أن ﯾﻨﺴﺐ ﻓﯿﻪ إﻟﯽ ﺷـﯽء ﻣﻦ اﻟﻀـﻌﻒ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي أﯾﻀﺎ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺣّﻤﺎد ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل اﻟّﺴـ ﻌﺪي‪ :‬ﺷﺮﯾﮏ ﺳّﯿﺊ‬‫اﻟﺤﻔﻆ ﻣﻀـﻄﺮب اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻨﺠﻮﯾﻪ‪ :‬وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﺑﻮاﺳﻂ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ ﺛﻢ وﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ و ﻣﺎت ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‬‫ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ أو ﺛﻤﺎن و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬روي ﻟﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ إﻟّﺎ اﻟﺒﺨﺎري؛ روي ﻟﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﺘﺎﺑﻌﺎت ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﺮﯾﮏ اﻟّﻨﺨﻌﯽ و ﻫﻮ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ أوس ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ‬‫اﻷذﻫـﻞ ﺑﻦ وﻫﺒﯿﻞ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻟّﻨﺨﻊ‪ ،‬و ﺑﻘﯿـﮥ اﻟّﻨﺴﺐ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤـﮥ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﺨﻌﯽ ﻓﯽ أّول اﻟﮑﺘﺎب‪ .‬ﺗﻮﻟّﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ أّﯾﺎم‬‫اﻟﻤﻬﺪي ﺛّﻢ ﻋﺰﻟﻪ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻬﺎدي‪ .‬و ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻓﻬﻤﺎ ذﮐّﯿﺎ ﻓﻄﻨﺎ‪ ،‬ﺟﺮي ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﻣﺼـﻌﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي ﮐﻼم ﺑﺤﻀﺮة ﻟا ﻤﻬﺪي‬‫ﻓﻘـﺎل ﻟﻪ ﻣﺼـﻌﺐ‪ :‬أﻧﺖ ﺗﻨﻘﺺ أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤـﺎ؟ ﻓﻘﺎل اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﺷـﺮﯾﮏ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ أﻧﺘﻘﺺ ﺟـّﺪك و ﻫﻮ دوﻧﻬﻤﺎ! و ذﮐﺮ‬‫ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن ﻋﻨﺪه و وﺻﻒ ﺑﺎﻟﺤﻠﻢ ﻓﻘﺎل ﺷﺮﯾﮏ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺤﻠﯿﻢ ﻣﻦ ﺳّﻔﻪ اﻟﺤّﻖ و ﻗﺎﺗﻞ ﻋﻠﱠﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ .‬و ﺧﺮج‬‫ﺷﺮﯾﮏ ﯾﻮﻣﺎ إﻟﯽ أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﯿﺴﻤﻌﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺸّﻤﻮا ﻣﻨﻪ راﺋﺤﮥ اﻟّﻨﺒﯿﺬ ﻓﻘﺎﻟﻮا ﻟﻪ‪ :‬ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ ﻫﺬه اﻟّﺮاﺋﺤﮥ ﻣّﻨﺎ ﻻﺳﺘﺤﯿﯿﻨﺎ! ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻷﻧّﮑﻢ أﻫﻞ‬‫رﯾﺒﮥ! و دﺧﻞ ﯾﻮﻣﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻬﺪي ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻻ ﺑّﺪ أن ﺗﺠﯿﺒﻨﯽ إﻟﯽ ﺧﺼـﻠﮥ ﻣﻦ ﺛﻼث ﺧﺼﺎل؛ ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ ﻫّﻦ ﯾﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ؟ ﻗﺎل‪ :‬إّﻣﺎ أن ﺗﻠﯽ‬‫اﻟﻘﻀﺎء أو ﺗﺤـّﺪث وﻟـﺪي و ﺗﻌﻠّﻤﻬﻢ‪ ،‬أو ﺗﺄﮐﻞ ﻋﻨـﺪي أﮐﻠـﮥ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻗﺒﻞ أن ﯾﻠﯽ اﻟﻘﻀﺎء و ﻓّﮑﺮ ﺳﺎﻋﮥ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻷﮐﻠﮥ أﺧّﻔﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴـﯽ!‬‫ﻓﺄﺟﻠﺴﻪ و ﺗﻘـّﺪم إﻟﯽ اﻟّﻄّﺒﺎخ أن ﯾﺼـﻠﺢ ﻟﻪ أﻟﻮاﻧﺎ ﻣﻦ اﻟﻤّﺦ اﻟﻤﻌﻘﻮد ﺑﺎﻟّﺴـ ّﮑﺮ اﻟّﻄﺒﺮزد و اﻟﻌﺴﻞ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻌﻤﻞ ذﻟﮏ و ﻗّﺪﻣﻪ إﻟﯿﻪ ﻓﺄﮐﻞ‪،‬‬‫ﻓﻠّﻤﺎ ﻓﺮغ ﻣﻦ اﻷﮐﻞ ﻗﺎل ﻟﻪ اﻟّﻄّﺒﺎخ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻟﯿﺲ ﯾﻔﻠـﺢ اﻟﺸـﯿﺦ ﺑﻌـﺪ ﻫـﺬه اﻷﮐﻠﮥ أﺑﺪا! ﻗﺎل اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ‪ :‬ﻓﺤّﺪﺛﻬﻢ و اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ و ﻋّﻠﻢ أوﻻدﻫﻢ و وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﻟﻬﻢ‪ ،‬و ﻟﻘﺪ ﮐﺘﺐ ﻟﻪ ﺑﺮزﻗﻪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﯿﺮﻓﯽ ﻓﻀﺎﯾﻘﻪ ﻓﯽ اﻟّﻨﻘﺪ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟّﺼﯿﺮﻓﯽ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 71‬از ‪316‬‬‫إﻧّﮏ ﻟﻢ ﺗﺒﻊ ﺑّﺰا! ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺷﺮﯾﮏ‪ :‬ﺑﻞ و اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻌﺖ ﺑﻪ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ اﻟﺒّﺰ؛ ﺑﻌﺖ ﺑﻪ دﯾﻨﯽ!‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪58 :‬‬‫و ﺣﮑﯽ اﻟﺤﺮﯾﺮي ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب »دّرة اﻟﻐّﻮاص« أﻧﻪ ﮐـﺎن ﻟﺸـﺮﯾﮏ ﺟﻠﯿﺲ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ أﻣـّﯿ ﮥ ﻓـﺬﮐﺮ ﺷـﺮﯾﮏ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻷّﯾﺎم ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻃﺎﻟﺐ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ذﻟﮏ اﻷﻣﻮي‪:‬‬‫ﻧﻌﻢ اﻟّﺮﺟﻞ ﻋﻠّﯽ! ﻓﺄﻏﻀﺒﻪ ذﻟﮏ و ﻗﺎل‪ :‬أ ﻟﻌﻠّﯽ ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ اﻟّﺮﺟﻞ و ﻻ ﯾﺰاد ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ!؟‬‫ﻓﺄﻣﺴﮏ ﺣّﺘﯽ ﺳﮑﻦ ﻏﻀﺒﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ! أ ﻟﻢ ﯾﻘﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ اﻹﺧﺒﺎر ﻋﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪:‬‬‫َﻓَﻘَﺪْرﻧﺎ َﻓﻨِْﻌَﻢ اﻟ ْﻘﺎِدُروَن‬‫؟ و ﻗﺎل ﻓﯽ أّﯾﻮب ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪ِ :‬إﱠﻧﺎ َوَﺟْﺪﻧﺎُه ﺻﺎﺑ ِﺮًا ﻧِْﻌَﻢ اﻟ َْﻌﺒُْﺪ ِإﱠﻧُﻪ َأﱠواٌب‬‫و ﻗﺎل ﻓﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪َ :‬و َوَﻫﺒْﻨﺎ ﻟ ِﺪاُوَد ُﺳَﻠﯿْﻤﺎَن ﻧِْﻌَﻢ اﻟ َْﻌﺒُْﺪ‬‫؛ أ ﻓﻼ ﺗﺮﺿﯽ ﻟﻌﻠّﯽ ﺑﻤﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ ﻟﻨﻔﺴﻪ و ﻷﻧﺒﯿﺎﺋﻪ!؟ ﻓﺘﻨّﺒﻪ ﺷﺮﯾﮏ ﻋﻨﺪ ذﻟﮏ ﻟﻮﻫﻤﻪ و زادت ﻣﮑﺎﻧﮥ ذﻟﮏ اﻻﻣﻮي ﻣﻦ ﻗﻠﺒﻪ و ﮐﺎن ﻋﺎدﻻ‬‫ﻓﯽ ﻗﻀﺎﺋﻪ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺼﻮاب ﺣﺎﺿـﺮ اﻟﺠﻮاب؛ ﻗﺎل ﻟﻪ رﺟﻞ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯿﻤﻦ أراد أن ﯾﻘﻨﺖ ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﺒﺢ ﻗﺒﻞ اﻟّﺮﮐﻮع ﻓﻘﻨﺖ ﺑﻌﺪه؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا‬‫أراد أن ﯾﺨﻄﺊ ﻓﺄﺻﺎب‪ .‬و ﮐﺎن ﻣﻮﻟـﺪه ﺑﺒﺨﺎري ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ ﻟﻠﻬﺠﺮة‪ ،‬و ﺗﻮﻟّﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ ﺛّﻢ ﺑﺎﻻﻫﻮاز‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻟّﺴـ ﺒﺖ‬‫ﻣﺴـﺘﻬﻞ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺧﻠﯿﻔﮥ ﺑﻦ ﺧّﯿﺎط‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻤﺎن و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن ﻫﺎرون اﻟّﺮﺷـﯿﺪ ﺑﺎﻟﺤﯿﺮة ﻓﻘﺼـﺪه ﻟﯿﺼـّﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻮﺟـﺪﻫﻢ ﻗـﺪ ﺻـّﻠﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺮﺟﻊ‪ .‬و اﻟّﻨﺨﻌﯽ ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻨﻮن و اﻟﺨﺎء اﻟﻤﻌﺠﻤـﮥ و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻋﯿﻦ‬‫ﻣﻬﻤﻠـﮥ ﻫـﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ اﻟّﻨﺨﻊ و ﻫﯽ ﻗﺒﯿﻠـﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﻣﻦ ﻣﺬﺣﺞ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﮑﺬا وﺟﺪت ﻧﺴـﺒﻪ ﻓﯽ »ﺟﻤﻬﺮة اﻟّﻨﺴﺐ« ﻻﺑﻦ اﻟﮑﻠﺒﯽ ﺛّﻢ وﺟﺪت ﻓﯽ‬‫ﻧﺴﺨﮥ اﺧﺮي أّن اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﺮﯾﮏ أوس ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ ذﻫﻞ ﺑﻦ وﻫﺒﯿﻞ و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟّﺼﻮاب ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻨﺨﻌﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ أﺣـﺪ اﻷﺋّﻤـ ﮥ اﻷﻋﻼم‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﺻﺨﺮة ﺟﺎﻣﻊ ﺑﻦ ﺷـّﺪاد و ﺟﺎﻣﻊ ﺑﻦ أﺑﯽ راﺷﺪ و ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق و زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ و ﺳـﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻋّﺪة‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺑﺎن‬‫ﺑﻦ ﺗﻐﻠﺐ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﺷﯿﻮﺧﻪ و ﻣﻦ اﻟﻤﺘﺄﺧﺮﯾﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺮاﺋﯿﻞ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‬‫و أﺧﻮه ﻋﺜﻤـﺎن و ﻫﻨـﺎد ﺑﻦ اﻟّﺴـ ﺮي و ﺧﻼـﺋﻖ‪ .‬و ذﮐﺮ إﺳـﺤﺎق اﻷـزرق أﻧّﻪ أﺧـﺬ ﻋﻨﻪ ﺗﺴـﻌﮥ آﻻـف ﺣـﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﻫﻮ أﻋﻠﻢ‬‫ﺑﺤﺪﯾﺚ أﻫﻞ ﺑﻠﺪه ﻣﻦ ﺳـﻔﯿﻦ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﺪا ﻗّﻂ أورع ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ‪ .‬و ﻗﺎل‬‫أﺑﻮ إﺳﺤﺎق اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪59 :‬‬‫ﮐـﺎن ﺷـﺮﯾﮏ ﺳـّﯿﺊ اﻟﺤﻔـﻆ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐـﺎن ﺷـﺮﯾﮏ ﺣﺴﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ إﻣﺎﻣـﺎ ﻓﻘﯿﻬﺎ و ﻣﺤـّﺪﺛﺎ ﻣﮑﺜﺮا ﻟﯿﺲ ﻫﻮ ﻓﯽ اﻹﺗﻘﺎن ﮐﺤّﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺎد و ﻗﺪ‬‫اﺳﺘﺸـﻬﺪ ﺑﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﺧّﺮج ﻟﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﺘﺎﺑﻌﮥ و وﺛّﻘﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﻪ ﺗﺴﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻟﻪ اﺛﻨﺘﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن‬‫ﺳﻨﮥ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬و وﻗﻊ ﻟﯽ ﻣﻦ ﻋﻮاﻟﯿﻪ و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻣﻦ أﻗﺴﺎم اﻟﺤﺴﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐـﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻨﺨﻌﯽ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﻦ زﯾـﺎد اﺑﻦ ﻋﻼﻗـﮥ و ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿـﻞ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻷﻗﻤﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪.‬‬‫وﺛّﻘﻪ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗـﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﺳـّﯿﺊ اﻟﺤﻔـﻆ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ و ﻫﻮ أﻋﻠﻢ ﺑﺤـﺪﯾﺚ اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ ﻣﻦ اﻟّﺜﻮري‪ .‬ﻗﺎﻟﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ‬‫‪ 177‬و ﻟﻪ ‪.[82‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳـﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺷﺮﯾﮏ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻨﺨﻌﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬أﺣﺪ‬‫اﻷﻋﻼم‪ ،‬ﻋﻦ ﻧّﯿﻒ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﻪ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ و اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ إﺳـﺤﺎق اﻷزرق ﺳـﺒﻌﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ :‬ﻫﻮ أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺑﻠﺪه ﻣﻦ ﺳﻔﯿﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 72‬از ‪316‬‬‫اﻟّﺜﻮري‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻓﻘﯿﻪ إﻣﺎم ﻟﮑّﻨﻪ ﯾﻐﻠﻂ[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻨﺨﻌﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬و‬‫ﻟﻪ ﻧﯿﻒ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽدر »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﺮﯾﮏ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﻨﺨﻌﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪،‬‬‫أﺣـﺪ اﻷﻋﻼم‪ ،‬روي ﻋﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ و ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ و أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴﺒﯿﻌﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ اﻟﻌّﻮام و اﺑﻦ‬
‫اﻟﻤﺒﺎرك و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﺧﻠﻖ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺻـﺪوق ﺛﻘﮥ إﻟّﺎ أﻧّﻪ إذا ﺧﺎﻟﻒ ﻓﻐﯿﺮه أﺣﺐ إﻟﯿﻨﺎ ﻣﻨﻪ‪ .‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ‬‫ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻗﺎﺿﯿﻬﻢ اﻟﻨﺪس اﻟﺤﻨﯿﮏ‪ ،‬ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬اﻟﻤﺤﺮز ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻟﻤﺤﺎﺳﻦ ﻻ ﯾﻌﺘﺮﯾﻬﺎ رﯾﺐ و ﻻ ﺗﺸﮑﯿﮏ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺘﻨﯽ ﻟﻤﺂﺛﺮ ﻻ‬‫ﯾﻌﺘﺒﺮ ﻧﻈﻤﻬﺎ ﻧا ﺤﻼل و ﻻ ﺗﻔﮑﯿﮏ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺰري ﺑﺎﻟّﺬﻫﺐ اﻟّﺴﺒﯿﮏ‪ ،‬اﻟﻔﺎﺋﻖ ﻓﯽ ﺳﻨﺎﻋﺘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻮﺷﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪60 :‬‬‫اﻟﺤﺒﯿـﮏ‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯽ ﺷﺄﻧﻪ ذو رأي ﻣﺴـﯿﮏ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸّﮏ ﻓﯽ وﺛﺎﻗﺘﻪ إﻟّﺎ ﻣﺄﻓﻮن أﻓﯿﮏ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺄﺷـﺮ ﻋﻦ إذﻋﺎﻧﻪ إﻟّﺎ ﻣﺄﻓﻮك ﻋﻔﯿﮏ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟّﺼﺎﺋﻦ ﻋﻦ ﻧﻮازﻋﻪ و ﻫﻮ اﻟﻘﺎﻫﺮ اﻟﻤﻠﯿﮏ‪.‬‬‫‪ -12‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻌﻮن اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت ﻣﺎﺿـﯿﻪ »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﺑﻤﻌﺮض ﺛﺒﻮت رﺳـﯿﺪه و در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت‬‫»ﻣﺴﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻮﺿﻮح و ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫و ﺣّﺴﺎن‪ ،‬از أﻓﺎﺧﻢ أﺛﺒﺎت أﻋﯿﺎن و أﻋﺎﻇﻢ ﺛﻘﺎت أرﮐﺎن ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺣّﺴﺎن اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ‬‫ﯾﺰﯾﺪ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﺮوق ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﯾﻌﻘﻮب ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و‬‫ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐـﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ح‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬ﺣﺴـﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﮑﺮﻣـﺎﻧﯽ اﻟﻌﻨﺰي‪ ،‬ﻗﺎﺿـﯽ ﮐﺮﻣـﺎن‪ ،‬ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺼﺎﺋﻎ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﺮوق و‬‫ﻋﺎﺻﻢ اﻷﺣﻮل‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻟﻘﻮي‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪ 182‬و ﻟﻪ ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺣﺴﺎن اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎﺿﯽ ﮐﺮﻣﺎن‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ‬‫اﻻﺣﻮل و ﺟﻤﺎﻋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ح‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﻌﻨﺰي‪ ،‬ﻗﺎﺿـﯽ ﮐﺮﻣﺎن‪،‬‬‫روي ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﺮوق و اﺑﻨﻪ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟّﺜﻮري و ﻋﺎﺻﻢ اﻷﺣﻮل و ﻟﯿﺚ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻢ و اﺑﻦ ﻋﺠﻼن و زﻓﺮ ﺑﻦ اﻟﻬﺬﯾﻞ و ﻋﺒﯿﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻵﻣﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪة و ﻋّﻔﺎن و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﯿﺸﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪه و اﻷزرق‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪61 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 73‬از ‪316‬‬‫اﺑﻦ ﻋﻠﯽ و اﺑﻦ اﻟّﻄﺒﺎع و داود ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟّﻀّﺒﯽ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫إﺳﺮاﺋﯿﻞ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﺣﺮب اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺣﻤـﺪ ﯾﻮﺛّﻖ ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺪﯾﺜﻪ ﺣﺪﯾﺚ أﻫﻞ اﻟّﺼﺪق‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن اﻟّﺪارﻣﯽ و ﻏﯿﺮه ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ .‬و‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﻔّﻀﻞ اﻟﻐّﻠﺎﺑﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻟﻘﻮي‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪:‬‬‫ﻗﺪ ﺣّﺪث ﺑﺄﻓﺮاد ﮐﺜﯿﺮة و ﻫﻮ ﻋﻨﺪي ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺼﺪق إﻟّﺎ أﻧّﻪ ﯾﻐﻠﻂ ﻓﯽ اﻟﺸـﯽء و ﻻ ﯾﺘﻌّﻤﺪ و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺷﯿﺨﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫ﮐﺮﻣﺎن ﯾﺬﮐﺮ أﻧّﻪ وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ ،186‬و ذﮐﺮ أﻧّﻪ ﻣﺎت و ﻟﻪ ﻣﺎﺋﮥ ﺳﻨﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﺟﺎء أّن أﺣﻤﺪ أﻧﮑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻌﺾ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ‪ :‬ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ و ﻫﻢ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﻪ و أﺷّﺪ اﻟّﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﻘﺪر‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت‪ :‬رﺑّﻤﺎ أﺧﻄﺄ‪ .‬و‬‫ذﮐﺮ اﺑﻦ ﻋﺪّي أﻧّﻪ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﻃﺮﯾﻒ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﺼﺮة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري ﺣﺪﯾﺚ »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﺼﻠﻮة اﻟﻮﺿﻮء«‬‫ﻓﺤّﺪث ﺑﻪ ﻣّﺮة ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن و ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻌﻪ‪ ،‬و ﻣّﺮة ﻇّﻦ أﻧّﻪ أﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺼﺎﻋﺪ‪ :‬ﻫﺬا و ﻫﻢ ﻣﻦ‬‫أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﻟﺠﻮﺻﯽ ﻋﻠﯽ ﺣّﺴﺎن‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬اﻟﻮﻫﻢ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﺣّﺴﺎن ﻓﺈّن ﺣّﺒﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل ﺣّﺪث ﺑﻪ ﻋﻦ ﺣّﺴﺎن ﻣﺜﻞ اﻟﺠﻮﺻﯽ و ﺣّﺪث ﺑﻪ‬‫اﻟﻌﯿﺸﯽ ﻋﻦ ﺣّﺴﺎن ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﻮاب ‪.‬‬
‫ﻓﻬﺬا ﺣﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﮐﺮﻣﺎﻧّﯿﻬﻢ اﻟﻤﺘﻠّﻘﯽ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل و اﻟّﺘﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬ﻗﺪ أﺑﺎن ﺑﺮواﯾﺘﻪ اﻟﺤّﻖ اﻷﺑﻠﺞ اﻟّﺴﻠﯿﻢ‪ ،‬و أﻫﺎن ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ اﻟﺒﺎﻃﻞ اﻟّﻠﺠﻠﺞ اﻟّﺴﻘﯿﻢ‪،‬‬‫ﻓﻼ ﯾﺨﻠﻊ رﺑﻘﮥ اﻹﯾﻘﺎن و اﻹذﻋﺎن و اﻟّﺘﺴﻠﯿﻢ‪ ،‬إﻟّﺎ ﺣﺎﺋﺪ ﻣﺎﺋﺪ ﺑﺎﻟﻌﻤﻪ و اﻟّﺰﯾﻎ ﻣﻠﯿﻢ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎﻟّﺮد و اﻻﺑﻄﺎل و اﻟّﺘﮑﺬﯾﺐ و اﻟّﺘﻮﻫﯿﻢ؛ إﻟّﺎ ﺣﺎﺋﻞ‬‫ﻣﺎﺋﻞ ﻋﻠﯽ اﻟّﺰور و اﻟﺒﻬﺖ ﻣﻘﯿﻢ‪.‬‬‫‪ -13‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻗﺮط اﻟﻀﺒﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺴﻠﻢ در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد ﺑﻌﺪ رواﯾﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﺮواﯾﺖ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ .‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ )ح( و ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن ﺑﻬﺬا اﻹﺳﻨﺎد ﻧﺤﻮ‬‫ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪62 :‬‬‫إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و زاد ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺟﺮﯾﺮ‪» :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻣﻦ اﺳﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ و أﺧﺬ ﺑﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ أﺧﻄﺄه ﺿّﻞ«[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮدن ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت »ﻣﺴـﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« ﺣﺎﮐﻢ‬‫ﺑﻮﺿﻮح ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺟﺮﯾﺮ؛ ﺛﻘﻪ ﺛﺒﺖ ﻧﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺘﻔّﺮد ﻣﻌﺪوم اﻟّﻨﻈﯿﺮ ﻧﺰد ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺿﺒﯽ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻗﺮط ﺑﻦ ﻫﻼل ﺑﻦ أﻧﺲ اﻟّﻀّﺒﯽ‬‫أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺮازّي؛ أﺻـﻠﻪ ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓـﮥ و ﺳـﻤﻊ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻷـﻋﻤﺶ و ﻣﻐﯿﺮة و ﻣﻨﺼﻮر و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟـﺪ و أﺑﺎ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ؛ و ﻋﻤـﺎرة ﺑﻦ اﻟﻘﻌﻘـﺎع و ﺳـﻬﯿﻼ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﻤﺨﺘﺎر ﺑﻦ ﻓﻠﻔﻞ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ‬‫ﺣّﺴﺎن و ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ و ﺣﺼﯿﻨﺎ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺘﺸﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ رﻓﯿﻊ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﺳﻌﯿـﺪ و ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان و ﻣﻄﺮﻓﺎ و أﺑﺎ ﻓﺮوة اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ و ﻋﺎﺻـﻤﺎ اﻷﺣﻮل و أﺑﺎ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ و رﮐﯿﻦ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ و ﻃﻠﻖ ﺑﻦ‬‫ﻣﻌﺎوﯾﮥ و اﻟﻌﻼء ﺑﻦ اﻟﻤﺴـّﯿﺐ ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 74‬از ‪316‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻼم ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ و إﺳـﺤﺎق و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و أﺑﻮ ﻏّﺴﺎن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو؛ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟّﺴﻨﮥ اﻟّﺘﯽ ﻣﺎت ﻓﯿﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺑﺎﻟّﺮي ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ ﯾﺮﺣﻞ إﻟﯿﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ :‬ﮐﺎن ﺣّﺠﮥ و ﮐﺎﻧﺖ ﮐﺘﺒﻪ ﺻﺤﺎﺣﺎ و ﺳﺌﻞ أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ :‬أ ﮐﺎن ﺟﺮﯾﺮ ﯾﺪﻟّﺲ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﯾﺤﺘّﺞ ﺑﻪ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐﻮﻓﯽ ﺛﻘﮥ ﻧﺰل اﻟّﺮي‪ .‬و ﻗﺎل »س«‪ :‬ﺛﻘﮥ[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪63 :‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤّﺠﮥ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻀّﺒﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻣﺤّﺪث اﻟّﺮي‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﻣﺎﺋﮥ‬‫و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻟا ﻤﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ و ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ و ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و ﺳـﻬﯿﻞ و اﻷﻋﻤﺶ و ﻋّﺪة‪ ،‬و ﻗﺮأ اﻟﻘﺮآن ﻋﻠﯽ ﺣﻤﺰة‪ ،‬ﺣّﺪث‬‫ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻟا ﻤﺪﯾﻨﯽ و اﺳـﺤﺎق و ﻗﺘﯿﺒﮥ و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﯿﺪ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬رﺣﻞ إﻟﯿﻪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﻮن ﻟﺜﻘﺘﻪ و ﺣﻔﻈﻪ وﺳـﻌﮥ ﻋﻠﻤﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻋﺮض ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ أﻟﻔﺎ درﻫﻢ ﯾﻌﻄﻮﻧﯽ‬‫ﻣﻊ اﻟﻘّﺮاء ﻓﺄﺑﯿﺖ ﺛّﻢ ﺟﺌﺖ أﻃﻠﺐ ﻣﺎ ﻋﻨﺪﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪:‬‬‫ﻃﻠﺐ ﺟﺮﯾﺮ ﻟا ﺤﺪﯾﺚ ﺧﻤﺲ ﺳﻨﯿﻦ ﻓﻘﻂ‪ .‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﺎﻟّﺮي ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﺎل ﻓﯽ ﺟﺰء اﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ اﻟّﻀّﺒﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻨﺼﻮر و ﺣﺼـﯿﻦ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ و‬‫إﺳﺤﺎق و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻟﻪ ﻣﺼّﻨﻔﺎت ﻣﺎت ‪.[188‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻤـﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮّﻓﯽ ﻣﺤـّﺪث اﻟّﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‬‫اﻟّﻀّﺒﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻣﻨﺼﻮر و ﻃﺒﻘﺘﻪ ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ و رﺣﻞ إﻟﯿﻪ اﻟّﻨﺎس ﻟﺜﻘﺘﻪ و ﺳﻌﮥ ﻋﻠﻤﻪ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮّﻓﯽ ﻣﺤّﺪث اﻟّﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‬‫اﻟّﻀّﺒﯽ و ﻟﻪ ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻗﺮط اﻟّﻀّﺒﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺮازي اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬وﻟﺪ ﺑﻘﺮﯾﮥ ﻣﻦ‬‫ﻗﺮي أﺻـﺒﻬﺎن و ﻧﺸﺄ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ و ﻧﺰل اﻟّﺮي‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ و أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻷﻧﺼﺎري و ﺳﻠﯿﻤﺎن‬‫اﻟّﺘﯿﻤﯽ و اﻷﻋﻤﺶ و ﻋﺎﺻﻢ اﻷﺣﻮل و ﺳﻬﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ رﻓﯿﻊ و ﻋﻤﺎرة ﺑﻦ اﻟﻘﻌﻘﺎع و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ و ﻣﻨﺼﻮر‬‫ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ و ﻣﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾـﺎد و أﺑﯽ ﺣﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ و ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﻟّﺴﺎﺋﺐ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ .‬و أﻧﺒﺎ‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻗﺘﯿﺒﮥ و ﻋﺒﺪان اﻟﻤﺮوزي و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪64 :‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ ﺑﻦ أﻋﯿﻦ اﻟﻤﺼﯿﺼـﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ اﻟّﻄﻮﺳـﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟّﺴﻠﻤﯽ اﻟﺒﺨﺎري و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑـﻦ ﻣﻌﯿـﻦ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﯾﻮﺳـﻒ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻘّﻄـ ﺎن و أﺑـﻮ اﻟّﺮﺑﯿـﻊ اﻟّﺰﻫﺮاﻧﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ ،‬و ﺣـّﺪث ﻟّﻠﻪ‪ ،‬و ﻗـﺎل‬‫ﯾﻮﺳﻒ اﺑﻦ ﻋّﻤﺎر اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ‪ :‬ﺣـّﺠ ﮥ ﮐﺎﻧﺖ ﮐﺘﺒﻪ ﺻـﺤﺎﺣﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو زﯾﻨﺞ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺟﺮﯾﺮا ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺠﯿﺢ و ﺟﺎﺑﺮ‬‫اﻟﺠﻌﻔﯽ و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺞ ﻓﻠﻢ أﮐﺘﺐ ﻋﻦ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ‪ .‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﺿـّﯿﻌﺖ ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ! ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬أّﻣﺎ ﺟﺎﺑﺮ ﻓﮑﺎن ﯾﺆﻣﻦ ﺑﺎﻟّﺮﺟﻌﮥ‪ :‬و أّﻣﺎ اﺑﻦ ﻧﺠﯿﺢ‬‫ﻓﮑﺎن ﯾﺮي اﻟﻘﺪر‪ ،‬و أّﻣﺎ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻓﮑﺎن ﯾﺮي اﻟﻤﺘﻌﮥ‪ .‬و ﻗﯿﻞ ﻟﺴﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب‪:‬‬‫أﯾﻦ ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺑﻤّﮑﮥ أﻧﺎ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و ﺷﺎذان‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺟﺮﯾﺮ ﺻﺎﺣﺐ ﻟﯿﻞ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﺪﻟّﺲ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪،‬‬‫ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟّﺸـ ﺎذﮐﻮﻧﯽ‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻓﯽ ﻃﻼـق اﻷـﺧﺮس‪ ،‬ﺛّﻢ ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﺑﻪ ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة‪ .‬ﺛّﻢ وﺟـﺪﺗﻪ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 75‬از ‪316‬‬‫ﮐﺘﺎب ﻻﺑﻦ أﺧﯿﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة‪ .‬ﻗﺎل ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﻓﻮﻗﻔﺘﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯿﻪ رﺟﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن‬‫ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ .‬و ﻗﺎل ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﺳـﺌﻞ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻣﻦ أﺣّﺐ إﻟﯿﮏ‪ :‬ﺟﺮﯾﺮ أو ﺷـﺮﯾﮏ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺟﺮﯾﺮ أﻗّﻞ ﺳـﻘﻄﺎ ﻣﻦ ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﺷﺮﯾﮏ‬‫ﮐﺎن ﯾﺨﻄﺊ‪ .‬و ﮐـﺬا ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻧﺤﻮه‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐﻮﻓّﯽ ﺛﻘـﮥ ﻧﺰل اﻟّﺮي‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻷﺣﻮص و ﺟﺮﯾﺮ ﻓﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺣﺼـﯿﻦ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﺟﺮﯾﺮ أﮐﯿﺲ اﻟّﺮﺟﻠﯿﻦ‪ ،‬ﺟﺮﯾﺮ أﺣّﺐ إﻟّﯽ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﺤﺘـّﺞ ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﺟﺮﯾﺮ ﺛﻘﮥ و ﻫﻮ أﺣّﺐ إﻟّﯽ ﻓﯽ ﻫﺸﺎم‬‫ﺑﻦ ﻋﺮوة ﻣﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺮاش‪ :‬ﺻـﺪوق‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟّﻠﺎﻟﮑﺎﺋﯽ‪ :‬ﻣﺠﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺛﻘﺘﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ‪ .107‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‬‫ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ :‬وﻟﺪت ﺳﻨﮥ ‪ 105‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎت ﺟﺮﯾﺮ ﺳﻨﮥ ‪ 188‬و ﻗﺎل ﻣﻄﯿﻦ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ وﻓﺎﺗﻪ و زاد ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷّول‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﺎن ﺻّﺤﺖ ﺣﮑﺎﯾﮥ‬‫اﻟّﺸﺎذﮐﻮﻧﯽ ﻓﺠﺮﯾﺮ ﮐﺎن ﯾﺪﻟّﺲ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﺎﻟّﺰﮐﯽ اﺧﺘﻠﻂ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺪﯾﺚ أﺷـﻌﺚ و ﻋﺎﺻﻢ اﻷﺣﻮل ﺣّﺘﯽ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻪ ﻧﻤﯿﺮ‬‫ﻓﻌّﺮﻓﻪ‪ ،‬ﻧﻘﻠﻪ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻘﺐ ﻫﺬه اﻟﺤﮑﺎﯾﮥ‪ :‬ﮐﯿﻒ ﺗﺮوي ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻻ ﺗﺮاه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪65 :‬‬‫ﻗـﺪ ﺑّﯿﻦ ﻟﻬﻢ أﻣﺮﻫـﺎ؟ و ﻗـﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻓﯽ »اﻟﺴـﻨﻦ«‪ :‬ﻧﺴﺐ ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه إﻟﯽ ﺳﻮء اﻟﺤﻔـﻆ‪ .‬و ذﮐﺮ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺤﺎﻓﻞ« ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ أﻧّﻪ ﺗﻐّﯿﺮ‬‫ﻗﺒﻞ ﻣﻮﺗﻪ ﺑﺴﻨﮥ ﻓﺤﺠﺒﻪ أوﻻده‪ ،‬و ﻫﺬا ﻟﯿﺲ ﺑﻤﺴﺘﻘﯿﻢ ﻓﺈّن ﻫﺬا إﻧّﻤﺎ وﻗﻊ ﻟﺠﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم ﻓﮑﺄﻧّﻪ اﺷﺘﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﮑﺎﻓﻞ« و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‬‫ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻌﺒﺎد اﻟﺨﺸﻦ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻫﻮ ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﺛﻘـﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ ﻓﯽ »اﻻرﺷﺎد«‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﻣّﺘﻔﻖ ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﻗﺘﯿﺒـﮥ‪:‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺟﺮﯾﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻘّﺪم ﻟﮑّﻨﯽ ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﺸﺘﻢ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻋﻼﻧﯿﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑـﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻗﺮط ﺑﻀّﻢ اﻟﻘـﺎف و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺮاء‪ ،‬ﺑﻌـﺪﻫﺎ ﻃـﺎء ﻣﻬﻤﻠـﮥ‪ -‬اﻟﻀـّﺒﯽ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻧﺰﯾـﻞ اﻟّﺮي و ﻗﺎﺿـﯿﻬﺎ ﺛﻘـﮥ ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﮑﺘـﺎب‪ ،‬ﻗﯿـﻞ‪ :‬ﮐـﺎن ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه ﯾﻬﻢ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ .‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻟﻪ إﺣـﺪي و‬‫ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬﺬا ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻤﺤﻤﻮد اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬و ﺣّﺠﺘﻬﻢ اﻟﻤﻤﺪوح اﻟﻤﻔﯿﺪ‪ ،‬و ﺟﻬﺒﺬﻫﻢ اﻟﺒﺎرع اﻟﻔﺮﯾﺪ‪ ،‬ﻗﺪ ﻧﺼﺮ اﻟّﺼﺪق اﻟّﺮﺷﯿﺪ‪ ،‬و‬‫ﻫﺼـﺮ اﻟﺒﻬﺖ اﻟّﺸـ ﺮﯾﺪ‪ ،‬و ﻧﻔﯽ رﯾﺐ ﮐّﻞ ﺣﺎرد ﻃﺮﯾـﺪ‪ ،‬و ﻋﻔﯽ ﺟﻬﺪ ﮐّﻞ ﺟﺎﺣﺪ ﻋﻨﯿﺪ‪ ،‬ﻓﻤﻦ أﻗﺒﻞ ﺑﻌﺪ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﻟﺤّﻖ اﻟّﺴﺪﯾﺪ؛ ﻓﻬﻮ‬‫ﻇﺎﻓﺮ ﻣﺤﻈﻮظ ﻣﺠـﺪود ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﻟﯿﻬّﻨﺎه اﻟﻌﯿﺶ اﻟّﺮﻏﯿـﺪ‪ ،‬و اﻟّﺮزق اﻟﻌﺘﯿـﺪ‪ ،‬و ﻣﻦ أدﺑﺮ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟّﺘﻬﻮﯾﻦ و اﻟّﺘﻨﻔﯿـﺪ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﺧﺎﺳـﺮ ﺣﺎﺋﺮ ﻓﯽ ﻟا ـّﻀ ﻼل‬‫اﻟﺒﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﻟﯿﺘﺒّﻮأ ﻣﻘﻌﺪه ﻓﯽ اﻟﻌﻘﺎب اﻟﻤﺪﯾﺪ و اﻟﻌﺬاب اﻟﺸﺪﯾﺪ‪.‬‬‫‪ -14‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﺸﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ اﻻﺳﺪي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﺗﺨﺮﯾﺞ أﺣﻤﺪ در »ﻣﺴﻨﺪ« و ﻣﺴﻠﻢ در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺑﻤﻌﺮض ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﻋﻠﯿﻪ از أﻋﺎﻇﻢ ﻓﻘﻬﺎي ﺑﺎرﻋﯿﻦ ﺳّﺒﺎق و أﻓﺎﺧﻢ ﻧﺴﺒﻬﺎي ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ ﺣّﺬاق ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﮥ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺼﺮي‬‫اﺷﺎره‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻬﻢ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ اﻻﺳﺪي اﻟﺒﺼﺮي ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ اﺳﺪ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 76‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪66 :‬‬‫ﯾﮑﻨﯽ أﺑـﺎ ﺑﺸـﺮ و أّﻣﻪ ﻋﻠـّﯿ ﮥ ﻣﻮﻻة ﻟﺒﻨﯽ أﺳـﺪ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ أّﯾﻮب و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و روح ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟّﺘﯿﻤﯽ و اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻋﺮوﺑﮥ و ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤّﺬاء و اﻟﺠﺮﯾﺮي ﺳـﻌﯿﺪا و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن و ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و داود ﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﻨﺪ و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬روي‬‫ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻟا ﻤـﺪﯾﻨﯽ و ﺻﺪﻗـﮥ و ﻗﺘﯿﺒـﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و زﻫﯿﺮ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮ و‬‫ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ أو أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﺒﻐﺪاد[‪.‬‬‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ‪:‬‬‫ﻫﻮ رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟّﺘﺜّﺒﺖ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪:‬‬‫ﻫﻮ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﻫﺸـﯿﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻘّﻄﺎن‪ :‬ﻫﻮ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ وﻫﯿﺐ‪ ،‬و ﻗﺎل »د«‪ :‬ﻣﺎ أﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ إﻟّﺎ ﻗﺪ أﺧﻄﺄ إﻟّﺎ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﻀﻞ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل ﻋّﻔﺎن ﻋﻦ داود ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪:‬‬‫ﮐّﻨﺎ ﻧﺸـّﺒﻪ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺑﺜﻮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻏﻨﺪر‪ :‬ﻧﺸﺄت ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻟﯿﺲ أﺣﺪ ﯾﻘّﺪم ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﻪ‬‫ﻋﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺟﺘﻤﻊ ﺣّﻔﺎظ اﻟﺒﺼـﺮة و ﺣّﻔﺎظ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻓﻘﺎل ﻟﻬﻢ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ :‬ﻧّﺤﻮا ﻋّﻨﺎ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ و ﻫﺎﺗﻮا ﻣﻦ ﺷـﺌﺘﻢ! و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫زﯾﺎد ﺑﻦ أﯾﻮب‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻻﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻗّﻂ‪ .‬ﻗﺎل ﻋﻤﺮ ﺑﻦ زرارة‪:‬‬‫ﺻﺤﺒﺖ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ أرﺑﻊ ﻋﺸـﺮة ﺳﻨﮥ ﻓﻤﺎ رأﯾﺘﻪ ﺿﺤﮏ ﻓﯿﻬﺎ و ﺻﺤﺒﺘﻪ ﺳﺒﻊ ﺳﻨﯿﻦ ﻓﻤﺎ رأﯾﺘﻪ ﯾﺘﺒّﺴﻢ ﻓﯿﻬﺎ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ ﺻﺪوﻗﺎ‬‫ﻣﺴﻠﻤﺎ ورﻋﺎ ﺗﻘّﯿﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل »س«‪:‬‬‫ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺜﺒﺖ اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ اﻷﺳﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ‬‫اﻟﺒﺼـﺮي أﺣـﺪ اﻷﻋﻼـم و ﻋﻠـّﯿ ﮥ ﻫﯽ أّﻣﻪ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ أّﯾﻮب اﻟﺴـﺨﺘﯿﺎﻧﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺟـﺪﻋﺎن و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﮑـﺪر و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺠﯿـﺢ و‬‫اﻟﺠﺮﯾﺮي و ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﻟّﺴﺎﺋﺐ و ﺣﻤﯿﺪا و ﺧﻠﻘﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ و ﺷﻌﺒﮥ و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﺷﯿﻮﺧﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و أﺣﻤﺪ و إﺳـﺤﺎق و ﺑﻨﺪار و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻮّﺷﺎء و اﻣﻢ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﻨﮑﺪر‬‫أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﺷﯿﺦ ﻟﻪ‪ ،‬ﻗﺎل ﻏﻨﺪر‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪67 :‬‬‫ﻧﺸﺄت ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻟﯿﺲ ﯾﻘّﺪم ﻓﯿﻪ أﺣﺪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻣﺎ أﺣﺪ إﻟّﺎ و ﻗﺪ أﺧﻄﺄ إﻟّﺎ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﻀﻞ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺑا ﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺛﻘﮥ ورﻋﺎ ﺗﻘّﯿﺎ‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺷـﻌﺒﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻠّﯿﮥ ﺳـّﯿﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺣّﻤﺎد اﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﯾﺸّﺒﻪ‬‫ﺷﻤﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺑﺸﻤﺎﺋﻞ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪:‬‬‫دﺧﻠﺖ اﻟﺒﺼـﺮة و ﻣـﺎ ﺑﻬﺎ ﺧﻠﻖ ﯾﻔّﻀﻞ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل زﯾﺎد ﺑﻦ أّﯾﻮب ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻻﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻗّﻂ و ﻗـﺪ وﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‬‫اﻟﻘﻀﺎء ﻓﺒﻌﺚ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﺄﺑﯿﺎت ﯾﻌّﻨﻔﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻮﻻﯾـﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ دﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻷﻣﯿﻦ ﯾﺸـﺘﻤﻪ و ﻫّﻢ ﺑﻪ ﻟﮑﻮﻧﻪ ﻗﺎل ﮐﻠﻤـﮥ ﯾﻔﻬﻢ ﻣﻨﻬﺎ أﻧّﻪ ﯾﻘﻮل‬‫ﺑﺨﻠﻖ اﻟﻘﺮآن ﻓﺎﻧّﻪ ﺳﺌﻞ ﻋﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ »ﺗﺠﯽء اﻟﺒﻘﺮة و آل ﻋﻤﺮان ﺗﺤﺎّﺟﺎن ﻋﻦ ﺻﺎﺣﺒﻬﻤﺎ«‬‫ﻓﻘﯿﻞ‪ :‬أ ﻟﻬﻤﺎ ﻟﺴﺎن؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻗﺎل ﺑﺨﻠﻖ اﻟﻘﺮآن و إﻧّﻤﺎ ﻏﻠﻂ ﻓﯽ اﻟﺘﻌﺒﯿﺮ و ﺗﺎب ﻣّﻤﺎ ﻗﺎل‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﺗﺴﻌﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﮥ و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻓﯽ اﻟﻐﯿﻼﻧﯿﺎت ﻓﯽ اﻟّﺴﻤﺎء ﻋﻠﻮا[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﺸﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﯾﻮب و اﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن و ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﻟّﺴﺎﺋﺐ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ‬‫و إﺳﺤﺎق و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﻣﻢ‪ ،‬ﻣﺎت ‪ ،193‬إﻣﺎم ﺣّﺠﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻼـث و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌـﺪة ﺗﻮّﻓﯽ اﻹﻣﺎم اﻟﻌﻠﻢ أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 77‬از ‪316‬‬‫اﻷﺳﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي و اﺳﻢ أﺑﯿﻪ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ‪ ،‬ﻣﻘﺴﻢ و ﻋﻠّﯿﮥ أّﻣﻪ‪ ،‬ﺳﻤﻊ أّﯾﻮب و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪:‬‬‫دﺧﻠﺖ اﻟﺒﺼـﺮة و ﻣـﺎ أﺣـﺪ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﻔّﻀﻞ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ‪ :‬إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟّﺘﺜّﺒﺖ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‬‫ورﻋﺎ ﺗﻘّﯿﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺳّﯿﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮّﻓﯽ اﻹﻣﺎم اﻟﻌﺎﻟﻢ أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ اﻟﺒﺼﺮي اﻷﺳﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ‪،‬‬‫ﻗ ﺎ ل ﺷ ﻌﺒ ﮥ ‪:‬‬
‫اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺳّﯿﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬دﺧﻠﺖ اﻟﺒﺼﺮة و ﻣﺎ ﺑﻬﺎ أﺣﺪ ﯾﻔّﻀﻞ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪68 :‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽدر »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ اﻻﺳـﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ‬‫ﻋﻠّﯿﻪ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﺻﻬﯿﺐ و ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ و ﺣﻤﯿﺪ اﻟّﻄﻮﯾﻞ و ﻋﺎﺻﻢ اﻷﺣﻮل و أّﯾﻮب و اﺑﻦ ﻋﻮن و أﺑﯽ رﯾﺤﺎﻧﮥ و اﻟﺠﺮﯾﺮي و‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺠﯿـﺢ و ﻣﻌّﻤﺮ و ﻋﻮف اﻻﻋﺮاﺑﯽ و أﺑﯽ اﻟّﺘّﯿﺎح ﺣـﺪﯾﺜﺎ واﺣـﺪا و ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺷـﻌﺒﮥ و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺞ و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ‬‫ﺷﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و ﺑﻘّﯿﮥ و ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن و ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ وﻫﺐ و اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و أﺣﻤﺪ و ﯾﺤﯿﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫إﺳﺤﺎق و اﻟﻘّﻠﺎس و أﺑﻮ ﻣﻌّﻤﺮ اﻟﻬﺬﻟﯽ و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ و اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﺧﻠﻖ آﺧﺮﻫﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮان ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ‬‫ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻮّﺷﺎء‪ .‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ ﻋﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ ﻋﻨﻪ‪:‬‬‫اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺳّﯿﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﻬﺪي‪ :‬اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﻫﺸﯿﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻘّﻄﺎن‪:‬‬‫اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ وﻫﯿﺐ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻧﺸـّﺒﻬﻪ ﺑﯿﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋّﻔﺎن‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻋﻨﺪ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﻓﺄﺧﻄﺄ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ و‬‫ﮐﺎن ﻻ ﯾﺮﺟﻊ إﻟﯽ ﻗﻮل أﺣـﺪ ﻗـﺪ ﺧﻮﻟﻒ ﻓﯿﻪ ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ ﻓﯿﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﻠﺘﻔﺖ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ إﻧﺴﺎن‪ :‬اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ ﯾﺨﺎﻟﻔﮏ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎم ﻓﺪﺧﻞ ﺛّﻢ ﺧﺮج ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻟﻘﻮل ﻣﺎ ﻗﺎل اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟّﺘﺜّﺒﺖ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﻓﺎﺗﻨﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺄﺧﻠﻒ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠّﯽ ﺳـﻔﯿﺎن و ﻓﺎﺗﻨﯽ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ ﻓﺄﺧﻠﻒ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠّﯽ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ .‬و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﮐﺎن ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ ﻻ ﯾﻌﺒﺄ إذا ﺧﺎﻟﻔﻪ اﻟّﺜﻘﻔﯽ و وﻫﯿﺐ‬‫و ﮐﺎن ﯾﻔﺮق ﻣﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ إذا ﺧﺎﻟﻔﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﻏﻨـﺪر‪ :‬ﻧﺸﺄت ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﻮم ﻧﺸﺄت و ﻟﯿﺲ أﺣﺪ ﯾﻘﺪم ﻋﻠﯽ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺤﺮز ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ ﺻﺪوﻗﺎ ﻣﺴّﻠﻤﺎ ورﻋﺎ ﺗﻘّﯿﺎ‪ .‬و ﻗﺎل ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﮐﺎﻧﻮا ﯾﻘﻮﻟﻮن‪:‬‬‫اﻟﺤّﻔﺎظ أرﺑﻌﮥ‪ :‬إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ رﺑﯿﻊ و وﻫﯿﺐ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﻬﺸـﯿﻢ اﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ :‬اﺟﺘﻤﻊ ﺣّﻔﺎظ أﻫﻞ اﻟﺒﺼـﺮة ﻓﻘﺎل اﻫﻞ‬‫اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻻﻫﻞ اﻟﺒﺼـﺮة‪ :‬ﻧّﺤﻮا ﻋّﻨﺎ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و ﻫﺎﺗﻮا ﻣﻦ ﺷﺌﺘﻢ! و ﻗﺎل زﯾﺎد ﺑﻦ أّﯾﻮب‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻻﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻗّﻂ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﺎل اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﯾﻌّﺪ‬‫اﻟﺤﺮوف‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎ أﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ إﻻ ﻗﺪ أﺧﻄﺄ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪69 :‬‬‫إﻟّﺎ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﻀﻞ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺣﺠـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪ وﻟﯽ ﺻﺪﻗﺎت اﻟﺒﺼـﺮة و وﻟﯽ ﺑﺒﻐﺪاد اﻟﻤﻈﺎﻟﻢ ﻓﯽ آﺧﺮ ﺧﻼﻓﮥ ﻫﺎرون‪ ،‬و ﻋﻠّﯿﮥ أّﻣﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﻟا ﺨﻄﯿﺐ‪:‬‬‫زﻋﻢ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ أّن اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺣّﺪﺛﻪ أﻧّﻬﺎ أّم أّﻣﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ‪ 93‬و ﮐﺬا ﻗﺎل زﯾﺎد ﺑﻦ‬‫أّﯾﻮب و ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ وﻓﺎﺗﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺛﺒﺖ ﺟّﺪا‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﯾﻮم اﻟّﺜﻼﺛﺎء ﻟﺜﻼث ﻋﺸـﺮة ﺧﻠﺖ ﻣﻦ ذي اﻟﻘﻌﺪة‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﻓﻘﺪ اﻏﺘﺎﺑﻨﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻣﺎ أﻗﻮل إّن أﺣﺪا أﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ .‬و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﺑّﺖ ﻋﻨﺪه ﻟﯿﻠﮥ ﻓﻘﺮأ ﺛﻠﺚ‬‫اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻣﺎ رأﯾﺘﻪ ﺿﺤﮏ ﻗّﻂ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ‪ :‬ﻻ ﯾﻌﺮف ﻻﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﻏﻠﻂ إﻟّﺎ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺟﺎﺑﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﺪﺑّﺮ ﺟﻌﻞ اﺳﻢ اﻟﻐﻼم اﺳﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ و اﺳﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﺳﻢ‬‫اﻟﻐﻼـم‪ .‬و ﻗـﺎل اﺑﻦ وـّﺿ ﺎح‪ :‬ﺳـﺄﻟﺖ أﺑـﺎ ﺟﻌﻔﺮ اﻟّﺴـ ﺒﺘﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻧﻈﺮي ﺛﻘـﮥ و ﻫﻮ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﻟّﺜﻘﻔّﯽ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 78‬از ‪316‬‬‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﺤّﻤﺎدﯾﻦ و ﻻ أﻗّﺪم ﻋﻠﯿﻪ أﺣﺪا ﻣﻦ اﻟﺒﺼـﺮّﯾﯿﻦ ﻻ ﯾﺤﯿﯽ و ﻻ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻻ ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﻀﻞ‪ .‬و‬‫ﻗـﺎل اﻟﻌﯿﺸـﯽ‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬اﻟﺤﻤﺎدان أن اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﮐﺎن ﯾّﺘﺠﺮ و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻮ ﻻ ﺧﻤﺴـﮥ ﻣﺎ اﺗّﺠﺮت‪ :‬اﻟّﺴـ ﻔﯿﺎﻧﺎن و ﻓﻀـﯿﻞ و اﺑﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎك و اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‬‫ﻓﯿﺼﻠﻬﻢ ﻓﻘﺪم ﺳﻨﮥ ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻗﺪ وﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ اﻟﻘﻀﺎء ﻓﻠﻢ ﯾﺄﺗﻪ و ﻟﻢ ﯾﺼﻠﻪ ﻓﺮﮐﺐ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ إﻟﯿﻪ ﻓﻠﻢ ﯾﺮﻓﻊ ﻟﻪ رأﺳﺎ ﻓﺎﻧﺼﺮف ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﻣﻦ ﻏﺪ‬‫ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻪ رﻗﻌـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗـﺪ ﮐﻨﺖ ﻣﻨﺘﻈﺮا ﻟﺒّﺮك و ﺟﺌﺘﮏ ﻓﻠﻢ ﺗﮑّﻠﻤﻨﯽ ﻓﻤﺎ رأﯾﺘﻪ ﻣّﻨﯽ‪ .‬ﻓﻘﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ :‬ﯾﺄﺑﯽ ﻫﺬا اﻟﺮﺟﻞ إﻟّﺎ أن ﺗﻘﺸـﺮ ﻟﻪ‬‫اﻟﻌﺼﺎ! ﺛّﻢ ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻪ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﺟﺎﻋﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻟﻪ ﺑﺎزﯾﺎ ﯾﺼﻄﺎد أﻣﻮال اﻟﻤﺴﺎﮐﯿﻦ!‬‫اﺣﺘﻠﺖ ﻟﻠّﺪﻧﯿﺎ و ﻟّﺬاﺗﻬﺎ ﺑﺤﯿﻠﮥ ﺗﺬﻫﺐ ﺑﺎﻟّﺪﯾﻦ!‬‫ﻓﺼﺮت ﻣﺠﻨﻮﻧﺎ ﺑﻬﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﮐﻨﺖ دواء ﻟﻠﻤﺠﺎﻧﯿﻦ!‬‫أﯾﻦ رواﯾﺎﺗﮏ ﻓﯿﻤﺎ ﻣﻀﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻮف و اﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ؟!‬‫اﯾﻦ رواﯾﺎﺗﮏ ﻓﯽ ﺳﺮدﻫﺎ ﻓﯽ ﺗﺮك أﺑﻮاب اﻟّﺴﻼﻃﯿﻦ؟!‬‫إن ﻗﻠﺖ‪ :‬أﮐﺮﻫﺖ‪ ،‬ﻓﺬا ﺑﺎﻃﻞ زّل ﺣﻤﺎر اﻟﻌﻠﻢ ﻓﯽ اﻟّﻄﯿﻦ! ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪70 :‬‬‫ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻒ ﻋﻠﯽ ﻫﺬه اﻷﺑﯿﺎت ﻗﺎم ﻣﻦ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻘﻀﺎء ﻓﻮﻃﺄ ﺑﺴﺎط اﻟّﺮﺷﯿﺪ و ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ! اﻟﱠﻠﻪ! ارﺣﻢ ﺷـﯿﺒﺘﯽ ﻓﺈﻧّﯽ ﻻ أﺻﺒﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﻀﺎء‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻌّﻞ ﻫـﺬا اﻟﻤﺠﻨﻮن اﻋﺘﺮاك؟! ﺛّﻢ أﻋﻔﺎه و وّﺟﻪ إﻟﯿﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ .‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫إّن اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك إﻧّﻤﺎ ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻪ ﻫﺬه اﻷﺑﯿﺎت ﻟّﻤﺎ وﻟﯽ ﺻﺪﻗﺎت اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟّﺼﺤﯿﺢ‪.‬‬‫ﺷﺮب اﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ اﻟﻨﺒﯿﺬ‬‫و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬دﺧﻞ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﻋﻠﯽ اﻷﻣﯿﻦ ﻓﺤﮑﯽ ﻗّﺼﮥ ﻓﯿﻬﺎ‬‫أّن إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ روي ﺣﺪﯾﺚ »ﺗﺠﯽء اﻟﺒﻘﺮة و آل ﻋﻤﺮان ﮐﺄﻧّﻬﻤﺎ ﻏﻤﺎﻣﺘﺎن ﯾﺤﺎّﺟﺎن ﻋﻦ ﺻﺎﺣﺒﻬﻤﺎ«‬‫ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬أ ﻟﻬﻤﺎ ﻟﺴﺎن؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻓﮑﯿﻒ ﺗﮑّﻠﻢ‪ ،‬ﻓّﺸﻐﻮا ﻋﻠﯿﻪ أﻧّﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻫﻮ ﻟﻢ ﯾﻘﻠﻪ و إﻧّﻤﺎ ﻏﻠﻂ ﻓﻘﺎل ﻟﻸﻣﯿﻦ‪:‬‬‫أﻧﺎ ﺗﺎﺋﺐ إﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺧﺸﺮم‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﻮﮐﯿﻊ‪:‬‬‫رأﯾﺖ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﯾﺸﺮب اﻟّﻨﺒﯿﺬ ﺣّﺘﯽ ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻤﺎر ﯾﺤﺘﺎج ﻣﻦ ﯾﺮّده‪.‬‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ ﯾﺸﺮب اﻟﻨﺒﯿﺬ ﺗﺪﯾﻨﺎ!‬‫ﻓﻘﺎل وﮐﯿﻊ‪ :‬إذا رأﯾﺖ اﻟﺒﺼﺮّي ﯾﺸﺮب اﻟّﻨﺒﯿﺬ ﻓﺎﺗّﻬﻤﻪ‪ ،‬و إذا رأﯾﺖ اﻟﮑﻮﻓّﯽ ﯾﺸﺮب ﻓﻼ ﺗّﺘﻬﻤﻪ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﯿﻒ ذاك؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ ﯾﺸﺮﺑﻪ ﺗﺪّﯾﻨﺎ و اﻟﺒﺼﺮي ﯾﺘﺮﮐﻪ ﺗﺪّﯾﻨﺎ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻦ وﻫﯿﺐ و اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫وﻫﯿﺐ أﺣﺐ إﻟّﯽ‪ ،‬ﻣﺎ زال اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ وﺿﯿﻌﺎ ﻣﻦ اﻟﮑﻼم اﻟّﺬي ﺗﮑّﻠﻢ ﺑﻪ إﻟﯽ أن ﻣﺎت‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬أ ﻟﯿﺲ ﻗـﺪ رﺟﻊ و ﺗﺎب ﻋﻠﯽ رءوس اﻟّﻨﺎس؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﯽ! إﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾّﺘﺼﻒ ﺑﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﺸـ ﻔﺎﻋﺎت‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‬‫اﻟﺨﺰاﻋﯽ ﯾﺤّﺪث ﻣّﺮة ﻓﺴﺒﻘﻪ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﺛﻨـﺎ‪ :‬إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ و ﻻ ﮐﺮاﻣـﮥ! ﺑﻞ أردت زﻫﯿﺮا‪ .‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﻗﺎرف اﻟـﺬﻧﺐ ﮐﻤﻦ ﻟﻢ ﯾﻘﺎرﻓﻪ‪ ،‬أﻧﺎ و اﻟﱠﻠﻪ اﺳـﺘﺘﺒﺖ اﺑﻦ‬‫ﻋﻠّﯿﮥ‪ ،‬ﻗﺮأت ﺑﺨّﻂ اﻟّﺬﻫﺒﯽ ﻫﺬا ﻣﻦ اﻟﺠﺮح اﻟﻤﺮدود‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺼـﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ )ظ( ﻣﺮدوﯾﻪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ .‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ أو أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻪ ﻓﯽ أرﺑﻊ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻌﻨﺒﺮي ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪،‬‬‫و ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ و ﺧﻠﯿﻔﮥ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و إﺳﺤﺎق اﻟﻘّﺰاز اﻟﺤﺎﻓﻆ و اﻟﮑﻼﺑﺎذي و ﻏﯿﺮﻫﻢ ‪.‬‬
‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 79‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪71 :‬‬‫و ﻫﯽ أّﻣﻪ‪ ،‬و ﺟـّﺪه ﻣﻘﺴﻢ اﻷﺳﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼـﺮي أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﺷـﻬﯿﺪ و أّﯾﻮب اﻟّﺴـ ﺨﺘﯿﺎﻧﯽ و ﺣﻤﯿﺪ اﻟّﻄﻮﯾﻞ و داود ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﻫﻨﺪ و ﺷـﻌﺒﮥ و اﻟّﺜﻮري‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﺑﻨﺪار و ﻣﺴّﺪد و ﯾﻌﻘﻮب اﻟّﺪورﻗﯽ و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ ﺳّﯿﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ و رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟّﺘﺜّﺒﺖ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ .‬و ﻗﺎل ﻏﻨﺪر‪ :‬ﻟﯿﺲ أﺣﺪ ﯾﻘّﺪم‬‫ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ ﺻﺪوﻗﺎ ورﻋﺎ ﺗﻘّﯿﺎ‪ .‬و ﻗﺎل ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﮐﺎﻧﻮا ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬اﻟﺤّﻔﺎظ ارﺑﻌﮥ؛ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث و‬‫ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ و وﻫﯿﺐ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻣﺎ أﺣـﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ إﻟّﺎ ﻗـﺪ أﺧﻄﺄ إﻟّﺎ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﻀﻞ‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺒﻐﺪاد ﺳـﻨﮥ ‪ ،193‬و‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ‪ [101‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ ﻋﻠﯿـﮥ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟّﺜﻘـﮥ اﻟّﺜﺒﺖ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻘﻮﯾﻢ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻌﻠّﯽ اﻟﻤﻨﯿﻒ اﻟﺸـﺮﯾﻒ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬اﻟﻤﺰري‬‫ﺑﮑﻠﻤﺎﺗﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻠّﺆﻟﺆ اﻟﻤﺴـﺠﻮر و اﻟّﺪر اﻟّﻨﻈﯿﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ اﻟﻌﻠﯽ اﻟﻌﻈﯿﻢ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻇﻬﺮ ﺣﯿﻒ ﮐّﻞ ﻣﻨﮑﺮ ﯾﺬري اﻟّﺮواﯾﺎت إذراء اﻟّﺮﯾﺢ اﻟﻬﺸـﯿﻢ‪،‬‬‫و أﺻـﺒﺤﺖ ﺷـﺒﻬﺎﺗﻪ اﻟﻮاﻫﯿﮥ ﻣﺠﺘّﺜﮥ ﻣﺤﺼﻮدة ﮐﺎﻟـّﺼ ﺮﯾﻢ‪ ،‬و أدﺑﺮ ﮐّﻞ ﺟﺎﺣﺪ و ﻫﻮ ﻣﮑﻠﻮم ﻫﺰﯾﻢ‪ ،‬و وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺎرد و ﻫﻮ ﻣﻘﻤﻮع ﻫﻀـﯿﻢ‪ ،‬ﻓﻼ‬‫ﯾﻨﮑﺮ اﻟﺨﺒﺮ ﺑﻌـﺪ ذا إﻟّـﺎ ﻣﮑـﺎﺑﺮ ﻣﺠـﺎدل ﺧﺎرج ﻋﻦ ﺧﻄـﮥ اﻟّﻨﺼﻒ ﺑﺘﺮك اﻟﺤﺮﯾﻢ؛ و ﻻ ﯾﺠﺤـﺪه إﻟّﺎ ﻣﺜﺎﺑﺮ ﻣﺨﺎﺗﻞ ﻓﯽ ﺑﻮادي اﻟﻌﺴﻒ ﯾﺠﻮل و‬‫ﯾﻬﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎﺻﻢ ﻋﻦ ﺣﯿﻒ ﮐّﻞ ﻣﻨﺎﺑﺬه ﻣﺤﺎﺋﺪ ﻣﻠﯿﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟّﺼﺎﺋﻦ ﻋﻦ زﯾﻎ ﮐّﻞ ﻣﺜﺎور و ﻣﻌﺎﻧﺪ ﻋﺮﯾﻢ‪.‬‬‫‪ -15‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان اﻟﻀﺒﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺳـﺒﻖ از ﻋﺒﺎرت ﻣﺎﺿﯿﻪ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« و »ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺘﺤّﻘﻖ ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬و در ﻣﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ ﻧﯿﺰ إﻧﺸﺎء‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ« اﺑﻦ أﺛﯿﺮ ﺟﺰري واﺿﺢ و آﺷﮑﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻓﮑﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﺮﺑّﺼﯿﻦ«‪.‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ از أﺟّﻠﻪ ﺛﻘﺎت ﺣّﻔﺎظ و أﮐﺎﺑﺮ أﺛﺒﺎت أﯾﻘﺎظ ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و ﺑﻘّﯿﻪ أرﺑﺎب »ﺻـﺤﺎح ﺳّﺘﻪ« ازو رواﯾﺖ‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪72 :‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﺿﺒﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟّﻀّﺒﯽ‪ .‬ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺘﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ ﻟا ّﺮﺣﻤﻦ‪،‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﯽ ﻟﺒﻨﯽ ﺿـّﺒﮥ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻷﻧﺼﺎري و اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و‬‫ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﮐﺎن ﯾﻐﻠﻮ ﻓﯽ اﻟﺘﺸّﯿﻊ ]‪.[[1‬‬‫و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »رﺟﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺰوان أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟّﻀّﺒﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ‬‫إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ و اﻷﻋﻤﺶ و أﺑﺎه و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و إﺳـﺤﺎق اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﻼم و ﻗﺘﯿﺒـﮥ و ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻣﯿﺴـﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻨـﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ و واﺻﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻷﻋﻠﯽ و زﻫﯿﺮ و اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻷﺷّﺞ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟّﺮﻓﺎﻋﯽ و أﺣﻤﺪ اﻟﻮﮐﯿﻌﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﺎن‬‫ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﻣﺜﻠﻪ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺿّﺒﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟﻤﻨﺘﺴﺐ إﻟﯿﻬﻢ وﻻء‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان‬‫ﺑﻦ ﺣﺮب اﻟّﻀّﺒﯽ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﺿـّﺒﮥ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻷﻧﺼﺎري و اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟّﻄﺮﯾﻘﯽ و أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻐﻠﻮ ﻓﯽ اﻟﺘﺸّﯿﻊ ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 80‬از ‪316‬‬‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪:‬‬‫ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋـﮥ‪ :‬ﺻـﺪوق ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل »د«‪ :‬ﮐﺎن ﺷـﯿﻌّﯿﺎ ﻣﺤﺘﺮﻗﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺷـﯿﺦ‪ ،‬و ﻗﺎل »س«‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ ،‬و ذﮐﺮه‬‫اﺑﻦ ﺣـّﺒ ﺎن ﻓﯽ »ﮐﺘـﺎب اﻟّﺜﻘـﺎت« و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﯾﻐﻠﻮ ﻓﯽ اﻟّﺘﺸـّﯿﻊ ‪ [1] .‬ﺳـﯿﺘﻀﺢ ﺣﻘﯿﻘـﮥ اﻻﻣﺮ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌـﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﻼم اﻟـﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ‬‫»اﻟﺘﺬﻫﯿﺐ« و »اﻟﺘﺬﮐﺮة« و اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ ﻓﯽ »اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ« و ﮐﯿﻔﻤﺎ ﮐﺎن ﻓﻬﻮ ﻣﻦ رواة اﻟﺼﺤﺎح )‪ -12‬ن(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪73 :‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟّﻀّﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‬‫ﻣﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد و اﻟﻤﺨﺘﺎر ﺑﻦ ﻓﻠﻔﻞ و ﻋﺎﺻﻢ اﻷﺣﻮل و اﻟﻌﻼء ﺑﻦ اﻟﻤﺴـّﯿﺐ و ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟّﺴﻠﻤﯽ و ﺑﯿﺎن‬‫ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و ﻣﻄﺮف ﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮة و ﻟﯿﺚ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻢ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻷﻧﺼﺎري و ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﮐﻠﯿﺐ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و‬‫ﻋﻨﻪ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري و ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و اﻟﻔﻠّﺎس و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻷﺷّﺞ و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‬‫و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ اﻟﻌﺠﻠﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑـﺪﯾﻞ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟﻌﻄﺎردي و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺧﻼﺋﻖ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﯾﺘﺸـّﯿﻊ و ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن اﻟـّﺪارﻣﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘـﮥ )ظ‪ .(.‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋـﮥ‪ :‬ﺻـﺪوق ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫داود‪ :‬ﮐﺎن ﺷـﯿﻌّﯿﺎ ﻣﺤﺘﺮﻗﺎ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ أّول ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﺧﻤﺲ و‬‫ﺗ ﺴ ﻌﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن ﺷﯿﻌّﯿﺎ ﺷﺪﯾﺪ اﻟﻤﺤّﺒﮥ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﺴّﺐ و ﻗﺪ ﻗﺮأ اﻟﻘﺮآن ﻋﻠﯽ ﺣﻤﺰة اﻟّﺰّﯾﺎت و دﺧﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ ﻓﻌﺎده و ﻫﻮ ﻣﺮﯾﺾ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان اﻟﻤﺤّﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟّﻀّﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻣﺼـّﻨﻒ‬‫»ﮐﺘﺎب اﻟّﺰﻫﺪ« و »ﮐﺘﺎب اﻟّﺪﻋﺎء« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻬﺠﺮي و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮة و ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﺎن و ﻋﺎﺻﻢ اﻷﺣﻮل و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و إﺳـﺤﺎق و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺪﯾﻞ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻷﺷّﺞ و اﻟﻔﻠّﺎس‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟﻌﻄﺎردي و اﻣﻢ ﺳﻮاﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن وﺛّﻘﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺣﺴـﻦ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺷﯿﻌّﯽ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺘﻮاﻟﯿﺎ ﻓﻘﻂ‪ ،‬ﻗﺮأ اﻟﻘﺮآن ﻋﻠﯽ ﺣﻤﺰة و ﻗﺪ دﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺼﻮر و ﻟﯿﺴﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻓﻮﺟﺪه ﻣﺮﯾﻀﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﮐﺎن ﺷﯿﻌّﯿﺎ ﻣﺤﺘﺮﻗﺎ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﺳﻨ ﮥ أ ر ﺑ ﻊ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان اﻟّﻀّﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪74 :‬‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و ﻣﻐﯿﺮة و ﺣﺼﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و إﺳﺤﺎق و اﻟﻌﻄﺎردي‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺷﯿﻌّﯽ‪ ،‬ﻣﺎت ‪.[194‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺰاء‪ -‬اﻟّﻀّﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺻﺪوق ﻋﺎرف رﻣﯽ ﺑﺎﻟّﺘﺸّﯿﻊ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟّﺘﺎﺳﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ اﺑﻦ ﻏﺰوان اﻟّﻀّﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي‬‫ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و اﻷـﻋﻤﺶ و ﻋﻄﺎء و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ و اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺘﺸـّﯿﻊ و ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪،‬‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ [194‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﺑﺎرﻋﻬﻢ اﻟّﺴﺒﯿﻎ اﻟّﺬﯾﻞ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻮزا ﺑﺎﻟّﻨﯿﻞ‪ ،‬و أﺛﺒﺖ ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ ﻏﯿﺮ ﻧﮑﺲ و ﻻ ﻓﯿﻞ‪ ،‬ﻓﺠﺎزي اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ‬‫ﮐﯿﻼ ﺑﮑﯿﻞ‪ ،‬و ﺛﻘﻒ ﻣﻦ ﻟـﺪدﻫﻢ ﮐّﻞ ﺻـﻌﺮ و ﻣﯿﻞ‪ ،‬و ﻏﺎﻓﺾ اﻟﺤﺎﺋﺮﯾﻦ و ﻗﺪ ﻃّﻢ اﻟّﺴـ ﯿﻞ‪ ،‬و ﺑﺎدر اﻟﺨﺎﺳـﺮﯾﻦ و ﻗﺪ ﺣّﻖ اﻟﻮﯾﻞ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻣﺎ‬‫أﺿﺎء ﻧﻬﺎر و ادﻟﻬّﻢ ﻟﯿﻞ‪.‬‬‫‪ -16‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 81‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ و از ﻋﺒﺎرت »ﻣﺴـﻨﺪ أﺣﻤﺪ« ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﮔﺬﺷﺘﻪ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ او اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را از ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و در ﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ از ﻋﺒـﺎرت دﯾﮕﺮ »ﻣﺴـﻨﺪ« از ﻋﺒـﺎرت »ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﻨـﺎﻗﺐ« أﺣﻤـﺪ ﻧﯿﺰ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﻤﻌﺮض ﺛﺒﻮت‬‫ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﻧا ﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ از أﻓﺎﺧﻢ ﻣﻮﺛّﻘﯿﻦ و أﻋﺎﻇﻢ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﻫﻤﺪاﻧﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﺨﺎرﻓﯽ‪ -‬ﻣﻦ ﺧﺎرف اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ )ﻫﻤﺪان‪ .‬ظ(‪-‬‬‫ﺳﻤـﻊ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟـﺪ و ﻫﺸـﺎم اﺑﻦ ﻋﺮوة و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻗـﺪاﻣﮥ‬‫اﻟّﺴﺮﺧﺴﯽ و زﮐﺮّﯾﺎ اﻟﺒﻠﺨﯽ و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ و إﺳﺤﺎق ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺴﻮب ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ و زﻫﯿﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪75 :‬‬‫و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ رﺟﺎء‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن اﻟـﺪارﻣﯽ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ‪ :‬اﺑﻦ إدرﯾﺲ أﺣﺐ إﻟﯿﮏ ﻓﯽ اﻻﻋﻤﺶ‬‫أو اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ اﻻﻣﺮ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻻﻣـﺎم أﺑﻮ‪ -‬ﻫﺸـﺎم اﻟﻬﻤـﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﺛﻢ اﻟﺨـﺎرﻓﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ واﻟـﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺪث ﻋﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و اﻻﻋﻤﺶ و أﺷﻌﺚ ﺑﻦ ﺳﻮار و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﻋّﺪة‪،‬‬‫و ﻋﻨـﻪ أﺣﻤـﺪ و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و إﺳـﺤﺎق اﻟﮑﻮﺳـﺞ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﺮات و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔـﺎن و ﺧﻠـﻖ‪ .‬وﺛّﻘﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻟﻪ أرﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐـﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤـﺪاﻧﯽ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸﺎم اﺑﻦ ﻋﺮوة و اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ و أﺣﻤـﺪ و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‬‫ﺣّﺠﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪.[199‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ أﺑﻮ ﻫﺸـﺎم اﻟﺨﺎرﻓﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬أﺣـﺪ أﺻـﺤﺎب‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺸﻬﻮرﯾﻦ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻫﺸﺎم اﺑﻦ ﻋﺮوة و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﻋﺎش ﺑﻀﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﺨﺎرﻓﯽ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺧﺎﻟـﺪ و اﻻـﻋﻤﺶ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و ﻫﺸـﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺠﻬﻨﯽ و زﮐﺮّﯾـﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋـﺪة و ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫اﻻﻧﺼﺎري و ﺣﻨﻈﻠﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن و ﺳـﯿﻒ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و اﻻوزاﻋﯽ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ و اﻟّﺜﻮري و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻮﻫﺐ و ﻣﺠﺎﻟﺪ‬‫ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﺳـﯿﺎه و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻣﻐﻮل و ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ و أﺣﻤﺪ و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ و‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و أﺑﻮ ﻗﺪاﻣﮥ اﻟّﺴﺮﺧﺴﯽ و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ و أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻷﺷّﺞ‬‫و ﻫﻨﺎد ﺑﻦ اﻟّﺴﺮي و أﺑﻮ ﻣﺴﻌﻮد اﻟّﺮازي و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺣﺮب اﻟّﻄﺎﺋﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﺳﺌﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪76 :‬‬‫ﺳﻔﯿـﺎن ﻋﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟـﺪ اﻷـﺣﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ اﻟّﺮﺟﻞ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن اﻟـّﺪارﻣﯽ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬اﺑﻦ ادرﯾﺲ أﺣّﺐ إﻟﯿﮏ ﻓﯽ‬‫اﻷﻋﻤﺶ أو اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺛﻘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ اﻷﻣﺮ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 82‬از ‪316‬‬‫إﻧّﻪ وﻟـﺪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮ و ﻣﺎﺋـﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﺻﺎﻟـﺢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺻﺎﺣﺐ ﺳـّﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﺳﻌﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺻﺪوق ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ -‬ﺑﻨﻮن ﻣﺼـﻐﺮا اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺻﺎﺣﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫اﻟّﺴّﻨﮥ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟّﺘﺎﺳﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤـﺪاﻧﯽ اﻟﺨـﺎرﻓﯽ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و‬‫ﯾﺤﯿﯽ اﻷﻧﺼﺎري و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻤﺘﻌﺐ ﻧﻔﺴﻪ ﺑﺎﻟّﺴـ ﺮي و اﻟّﺴـ ﯿﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ أﺛﺒﺖ ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺤﺮز ﻷﺻـﻨﺎف اﻟﻬﺪي و اﻟﺨﯿﺮ‪ ،‬اﻟﻤﺎﺣﯽ ﻣﻦ‬‫اﻟّﻀﻼل ﮐّﻞ ﻗﺎﺋﻢ و دﯾﺮ‪ ،‬ﻓﻨﻔﯽ ﻋﻦ ذراه ﮐّﻞ ﺿﺮر و ﺿﯿﺮ‪ ،‬و أوﺿﺢ أّن اﻟﺠﺎﺣﺪ ﻟﻪ ﻧﺎﮐﺐ ﻋﻦ اﻟﺼﺮاط ﻻ ﻏﯿﺮ‪.‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﺳﻮم‬‫‪ -17‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ أﺣﻤﺪ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ؛ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ‬‫ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﺟﻤﯿﻌﺎ[‪.‬‬‫و اﺑﻮ اﺣﻤﺪ ﺣﺒﺎل از ﮐﺒﺎر أرﺑﺎب ﻓﻀﻞ و ﮐﻤﺎل و أﺟﻠّﻪ أﺻﺤﺎب وﺛﺎﻗﺖ ﻧﺰد ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ رﺟﺎل ﺳﻨﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪77 :‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ زﺑﯿﺮي ﺣﺒﺎل‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »رﺟﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ اﻷﺳﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل اﻟّﺰﺑﯿﺮي ﻧﺴﺐ إﻟﯽ‬‫ﺟّﺪه ﻫﺬا‪ ،‬ﺳـﻤﻊ اﻟّﺜﻮري و إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻣﺴـﻌﺮا و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﺷـﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ و‬‫ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻢ و ﺣﻤﺰة ﺑﻦ اﻟّﺰّﯾﺎت و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن و ﻋّﻤﺎر ﺑﻦ رزﯾﻦ و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻣﻐﻮل و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬روي‬‫ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ و ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴـﻨﺪي و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼـن و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ و أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ و‬‫ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻘّﻄﺎن ﻋﻨـﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ و ﺣّﺠﺎج ﺑﻦ اﻟّﺸﺎﻋﺮ و زﻫﯿﺮ و ﻋﻤﺮو اﻟّﻨﺎﻗـﺪ و ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﻮارﯾﺮي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ‬‫ﺟﺒﻠﮥ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ رﺟﺎء‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪:‬‬‫ﺻﺎدق و ﻫﻮ ﻓﯽ اﻟّﻄﺒﻘـﮥ اﻟّﺜﺎﻟﺜـﮥ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب اﻟّﺜﻮري‪ ،‬ﻣﺎ ﻋﻤﻠﺖ )ﻣﻨﻪ‪ .‬ظ( إﻟّﺎ ﺧﯿﺮا‪ ،‬ﻣﺸـﻬﻮر ﺑﺎﻟّﻄﻠﺐ ﺛﻘـﮥ ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﮑﺘﺎب‪ .‬و ﻗﺎل ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟّﺰﺑﯿﺮي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻻ اﺑﺎﻟﯽ أن ﯾﺴﺮق ﻣّﻨﯽ ﮐﺘﺎب ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬إﻧّﯽ أﺣﻔﻈﻪ ﮐﻠّﻪ! و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺨﻄﺎء ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻔﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﮐﻮﻓﯽ ﺛﻘﮥ و ﮐﺎن ﯾﺘﺸـّﯿﻊ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ ﻋﺎﺑﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ‪ ،‬ﻟﻪ أوﻫﺎم‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ و اﺑﻦ‬‫ﺧﺮاش‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل »س«‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 83‬از ‪316‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺜﺒﺖ اﻷﺳـﺪي اﻟّﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫اﻟﺤّﺒﺎل‪ .‬روي ﻋﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن و ﻓﻄﺮ و ﺳـﻔﯿﻦ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﻔﺮات و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗﺎل ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻻ اﺑﺎﻟﯽ أن ﯾﺴﺮق ﻣّﻨﯽ ﮐﺘﺎب ﺳﻔﯿﻦ إﻧّﯽ أﺣﻔﻈﻪ ﮐّﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺑﻨﺪار‪ :‬ﻣﺎ‬‫رأﯾﺖ رﺟﻼـ ﻗـّﻂ أﺣﻔـﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ أﺣﻤـﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﯾﺘﺸـّﯿﻊ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺎﺑـﺪ ﻣﺠﺘﻬـﺪ ﻟﻪ أوﻫﺎم‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺼﻮم‬‫اﻟّﺪﻫﺮ[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪78 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ درﻫﻢ‪ ،‬أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻷﺳﺪي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟّﺰﺑﯿﺮي اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫اﻟﺤّﺒﺎل‪ ،‬ﻋﻦ ﻓﻄﺮ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق و ﻣﺴـﻌﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺴﯿﻦ و اﻟّﺜﻮري و إﺳﺮاﺋﯿﻞ و‬‫ﺣﻤﺰة اﻟﺰّﯾﺎت و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻋﻤﺮو اﻟّﻨﺎﻗﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن و ﺑﻨﺪار و أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟﻔﺮات و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻗﺎل ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي‪ :‬ﻻ اﺑﺎﻟﯽ أن ﯾﺴﺮق ﻣّﻨﯽ ﮐﺘﺎب ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬إﻧّﯽ أﺣﻔﻈﻪ ﮐّﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺧﯿﺜﻤـﮥ ﻋﻦ ﺑا ﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﺛﻘـﮥ ﯾﺘﺸـّﯿﻊ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺑﻨـﺪار‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ رﺟﻼ ﻗّﻂ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ ﻋﺎﻗﻞ ﻣﺠﺘﻬﺪ‪ ،‬ﻟﻪ أوﻫﺎم‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻷﺳﺪي ﯾﺼﻮم اﻟّﺪﻫﺮ و ﮐﺎن إذا ﺗﺴّﺤﺮ ﺑﺮﻏﯿﻒ ﻟﻢ ﯾﺼﺪع و إذا ﺗﺴّﺤﺮ ﺑﻨﺼﻒ رﻏﯿﻒ ﺻﺪع ﻣﻦ ﻧﺼﻒ اﻟّﻨﻬﺎر إﻟﯽ آﺧﺮه و إن‬‫ﻟﻢ ﯾﺘﺴّﺤﺮ ﺻﺪع ﯾﻮﻣﻪ أﺟﻤﻊ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻣﺎت ﺑﺎﻷﻫﻮاز ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤّﺒﺎل‪ ،‬ﻋﻦ ﻓﻄﺮ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ و ﻣﺴﻌﺮ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و‬‫ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮات و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗﺎل ﺑﻨﺪار‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل آﺧﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺼﻮم اﻟّﺪﻫﺮ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.[203‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻼث و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮي اﻷﺳﺪي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻋﺎﺑﺪا ﻣﺠﺘﻬﺪا ﻟﻪ أوﻫﺎم ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽدر »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻠﺚ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ اﻷﺳﺪي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻋﺎﺑﺪا ﻣﺠﺘﻬﺪا[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪79 :‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪ -] :‬ع‪ -‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ درﻫﻢ اﻷﺳـﺪي أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ إﻟّﺎ أﻧﻪ ﻗﺪ ﯾﺨﻄﯽ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﺜﻮري‪ ،‬ﻣﻦ اﻟّﺘﺎﺳﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻷﺳﺪي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و أﺑﺎن اﻟﺒﺠﻠﯽ و ﻣﺎﻟﮏ و اﻟّﺜﻮري و إﺳـﺮاﺋﯿﻞ و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و اﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪:‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ ﻋﺎﺑﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﻟﻪ أوﻫﺎم‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺨﻄﺎء ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺎﻷﻫﻮاز ﺳﻨﮥ ‪ [203‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي اﻟﺤﺒـﺎل‪ ،‬إﻣـﺎﻣﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻤﺠﺘﻬـﺪ اﻟّﺮّﺣـ ﺎل اﻟﺠّﻮال‪ ،‬اﻟﻤﻮﺻﻮف ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﺑﻤﺂﺛﺮ أﺛﯿﺮة ﻻ ﺗﻨﺎل‪ ،‬ﻗـﺪ أﺧﺠﻞ ﺑﺮواﯾﺘﻪ‬‫أرﺑﺎب اﻟـّﻀ ﻼل‪ ،‬و ﺷّﻮر ﺑﺘﺤﺪﯾﺜﻪ أﺻـﺤﺎب اﻟّﺸـ ﻤﺎل‪ ،‬و دّﻣﺮ ﻋﻠﯽ ﺳـﺮﺑﻬﻢ ﺑﺎﻟﺒﻮار و اﻟّﻨﮑﺎل‪ ،‬و ﺷّﺘﺖ ﺷﻤﻠﻬﻢ ﺑﺎﻟّﺘﺒﺪﯾﺪ و اﻻﺧﻤﺎل‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺠﺤﺪ‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﻌـﺪ رواﯾـﮥ اﻟﺤـّﺒ ﺎل‪ ،‬إﻟّـﺎ ﻣﻦ ﻓﺘﻞ ﺣﺒﻞ اﻟﻐـﺪر ﻣﺤﺘﻘﺒﺎ ﻟﻠﻮزر و اﻟﻮﺑﺎل‪ ،‬و ﺑﺴﻂ ﺷـﺒﺎك اﻟﺨـﺪع و اﻟﻐﺮر و أﻟﻘﯽ ﻓﯽ اﻟّﻄﺮﯾﻖ اﻟﺤﺒﺎل‪،‬‬‫ﻓﺎﻧﺘﮑﺚ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺘﻠﻪ و ﻇﻬﺮ أّن ﻃﯿﻨﺘﻪ ﻃﯿﻨﮥ ﺧﺒﺎل‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﺘﮑّﺮم اﻟﻤﻔﻀﺎل‪ ،‬ﯾﻌﺼﻢ و ﯾﻘﯽ ﻋﻦ ﺧﺪع ﮐّﻞ ﺷﺎﺣﻦ ﻣﺤﺘﺎل‪.‬‬‫‪ -18‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﻘﺪي‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت »ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ﺑﻮﺿﻮح ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 84‬از ‪316‬‬‫و ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﻣﺤﺮز ﺟﻼﺋﻞ ﻣﺂﺛﺮ و ﻋﻘﺎﺋﻞ ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻧﺰد ﻣﻨّﻘﺪﯾﻦ اﯾﻦ ﻗﻮم ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻗﯿﺲ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي اﻟﻘﯿﺴﯽ ﻟا ﺒﺼﺮي‪،‬‬‫ﻧﺴﺐ إﻟﯽ اﻟﻌﻘﺪ و ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﺤﺮث اﺑﻦ ﻋّﺒﺎد ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺒﮥ‪ .‬ﺳـﻤﻊ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﻼل و ﻗّﺮة ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و ﺷﻌﺒﮥ و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪،‬‬‫روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻗﺪاﻣﮥ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪80 :‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴـﻨﺪي و إﺳـﺤﺎق اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ و ﺑﻨﺪار ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و أﺑﻮ أّﯾﻮب ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻐﯿﻼﻧﯽ و ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ ﻣﮑﺮم و أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺧﺮاش و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﯿﻠﮥ و ﺣﺴﻦ اﻟﺤﻠﻮاﺋﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ و أﺑﻮ ﻣﻌﻦ ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﻋﻘﺪي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺑﻬﺬا اﻻﻧﺘﺴﺎب أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﻘﺪي‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﺷﻌﺒﮥ و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ]‪.[[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻗﯿﺲ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﺎﻟﮏ‬‫ﺑﻦ أﻧﺲ و ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري و ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻢ و أﯾﻤﻦ ﺑﻦ ﻧﺎﺑﻞ و ﻫﺸﺎم اﻟّﺪﺳﺘﻮاﺋﯽ و ﻫﻤﺎم ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻮال و ﺷﻌﺒﮥ و‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و أﻓﻠـﺢ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و ﻓﻠﯿﺢ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و ﻗّﺮة ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﺎن و ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن و ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻮف و رﺑﺎح ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﺮوف و اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ و ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﻼل و ﻋﮑﺮﻣـﮥ؛ ﻋّﻤﺎر و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ زاﺋـﺪة و داود ﺑﻦ ﻗﯿﺲ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟّﻄﻮﺳـﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺷـﻌﺒﮥ ﺑﻦ‬‫ﺟﻮاب و ﺣّﺠﺎج ﺑﻦ اﻟّﺸﺎﻋﺮ و أﺑﻮ ﻣﺴﻌﻮد‪.‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﺳـﺌﻞ ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ اﻷﻋﺮج ﮐﺎن إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ إذا ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟّﺜﻘﮥ‬‫اﻷﻣﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﺎن داود اﻟﻘّﺰاز‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻷﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ارﯾﺪ اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬ﻋّﻤﻦ أﮐﺘﺐ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي و وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ‪ .‬روي ﻟﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ[‪ [1] .‬ﻣﺎت أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﻘﺪي ﺳﻨﻪ ‪204‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﻪ ‪ 205‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ .12‬ﻫﮑﺬا وﺟﺪ ﺑﺨﻂ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺒﺪﺧﺸﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺴﺨﮥ اﻟﺤﺎﺿﺮة(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪81 :‬‬‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪:‬‬‫ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل »س«‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴـ ﺮاج‪ :‬و اﻟﻌﻘﺪ‪ ،‬ﻗﻮم ﻣﻦ ﻗﯿﺲ و ﻫﻢ ﺻـﻨﻒ ﻣﻦ أزد‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺨﻀﺐ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ اﻟﻤّﮑﯽ و ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ و اﻟّﺜﻮري و ﺷﻌﺒﮥ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة و ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و ﻋﻦ أﺣﻤﺪ و إﺳﺤﺎق و‬‫ﻋّﺒﺎس اﻟّﺪوري و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻌﻘﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻹﻣﺎم اﻟّﺜﻘﮥ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻘﯿﺴـﯽ اﻟﻌﻘﺪّي اﻟﺒﺼﺮّي‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻦ ﻗّﺮة‬‫ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و أﻓﻠﺢ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و أﯾﻤﻦ ﺑﻦ ﻧﺎﺑﻞ و ﺷﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺄﮐﺜﺮ وﺟﻮد‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و إﺳﺤﺎق و‬‫زﻫﯿﺮ و إﺳـﺤﺎق اﻟﮑﻮﺳـﺞ و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮات و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟّﺸـ ّﺪاد اﻟﻤﺴـﻤﻌﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـّﺬﻫﻠﯽ و اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﻗﺎل‬‫اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن‪ ،‬و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪:‬‬‫ﮐﺎن أﺣـﺪ ﺣّﻔﺎظ اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن اﻟﻘّﺰاز‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻌﻘﺪ ﺑﻄﻦ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻗﯿﺲ و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺨﻀﺐ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ‬‫أرﺑﻊ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﺑﻦ ﻏﯿﻼن و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﻦ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒّﺰاز ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺷّﺪاد اﻟﻤﺴـﻤﻌﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻗّﺮة‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻤﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺎء ﻣﺴـﯿﻠﻤﮥ اﻟﮑّﺬاب إﻟﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﻗﺎم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 85‬از ‪316‬‬‫ﻣﻦ ﻋﻨﺪه ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﯾﺒﻌﺚ ﻫﻠﮑﮥ ﻟﻘﻮﻣﻪ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻘﯿﺴـﯽ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪّي اﻟﺒﺼـﺮّي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ ﻗّﺮة و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ذّر‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﺑﻨﺪار و‬‫ﻋﺒﺪ و اﺑﻦ اﻟﻔﺮات‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪.[204‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻘﯿﺴـﯽ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪّي اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬روي ﻋﻦ أﯾﻤﻦ ﺑﻦ ﻧﺎﺑﻞ و‬‫ﺳﺨﺎﻣﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻷﺻّﻢ و ﻋﮑﺮﻣﮥ ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر و ﻗّﺮة ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و ﻓﻠﯿﺢ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و أﻓﻠﺢ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﻧﺎﻓﻊ اﻟﻤّﮑﯽ و إﺳـﺮاﺋﯿﻞ و أﻓﻠـﺢ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟﺤﺰاﻣﯽ و داود ﺑﻦ ﻗﯿﺲ و رﺑﺎح ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﺮوف و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ و اﻟّﺜﻮري و ﺷﻌﺒﮥ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪82 :‬‬‫ﻋّﺒﺎد ﺑﻦ راﺷـﺪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﺤﺰﻣﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻤﺎﺟﺸﻮن و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋـﺪة و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﻼل و ﻣﺎﻟﮏ و اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ذﺋﺐ و ﻫﺸﺎم اﻟّﺪﺳﺘﻮاﺋﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و إﺳﺤﺎق و ﻋﻠﯽ و ﯾﺤﯿﯽ و اﻟﻤﺴﻨﺪي و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ و ﻋّﺒﺎس اﻟﻘﺸﯿﺮي و أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ و ﺑﻨﺪار‬‫و ﻋﻘﺒـﮥ ﺑﻦ ﻣﮑﺮم و أﺑﻮ ﻗﺪاﻣﮥ اﻟّﺴﺮﺧﺴـﯽ و ﺣّﺠﺎج ﺑﻦ اﻟّﺸﺎﻋﺮ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﮑﻮﺳﺞ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ دﻻس و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺨّﻠﺎل و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻠﺤﻠﮥ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ و أﺑﻮ ﻣﻌﻦ اﻟّﺮﻗﺎﺷﯽ و اﻟّﺬﻫﻠﯽ و أﺑﻮ‬‫ﻗﻼﺑﮥ و ﻋّﺒﺎس اﻟّﺪوري و اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺪاد اﻟﻤﺴﻤﻌﯽ و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻗـﺎل ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑـﻦ داود اﻟﻘﺰاز‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻷﺣﻤـﺪ‪ :‬ارﯾـﺪ اﻟﺒﺼـﺮة؛ ﻋّﻤﻦ أﮐﺘﺐ؟ ﻗـﺎل‪ :‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋـﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘـﺪي و وﻫﯿﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﻗـﺎل ﻋﺜﻤـﺎن‬‫اﻟـّﺪارﻣﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ ﻋﻦ‬‫أوﺛﻖ ﺷـﯿﺦ أﺑﯽ ﻋـﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘـﺪي؛ رواه أﺑﻮ اﻟﻌـّﺒ ﺎس اﻟّﺴـ ّﺮاج ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻔﺮج‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻬـﺪي‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴـ ّﺮاج‪ :‬و‬‫اﻟﻌﻘﺪة ﺑﻄﻦ ﻣﻦ ﻗﯿﺲ و ﺻـﻨﻒ ﻣﻦ اﻷزد‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ اﻷﻋﺮج اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ :‬ﮐﺎن إﺳﺤﺎق إذا ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﻣﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ‬‫اﻟّﺜﻘـﮥ اﻻﻣﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﺳﻌﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت«‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت«‪ :‬ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﺛﻘﮥ ﻋﺎدل ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻘﯿﺴﯽ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و اﻟﻘﺎف ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟّﺘﺎﺳﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت‬‫ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ أو ﺧﻤﺲ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘـﺪي ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻘﯿﺴـﯽ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ؛ روي ﻋﻦ ﺑﻦ ﻧﺎﺑﻞ و أﻓﻠﺢ ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﯿﺪ و ﻫﺸﺎم اﻟّﺪﺳﺘﻮاﺋﯽ و ﺷﻌﺒﮥ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و ﯾﺤﯿﯽ و إﺳﺤﺎق و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و اﻟّﺬﻫﻠﯽ و ﺧﻠﻖ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ [205‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪83 :‬‬‫ﻫـﺬا أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘـﺪي‪ ،‬اﻟﻌﺎﻣﺮ ﻋﻨﺪﻫﻢ رﺑﺎع اﻟﺒﺮاﻋﮥ‪ ،‬اﻟﻌﺎﻗﺪ أﺟﻠﻬﻢ أﻟﻮﯾﮥ اﻟـّﺼ ﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬اﻟّﺮاﻗﯽ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﻆ و اﻹﺗﻘﺎن ﯾﻔﺎﻋﻪ اﻟﻤﺘﻔّﺮع ﻣﻦ اﻟﺘﺜّﺒﺖ و‬‫اﻹﻣﻌﺎن ﺗﻼﻋﻪ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺸـ ﺮﯾﻒ اﻟﻤﺒﻬﺮ ﺑﺎﻟّﺴـ ﻨﺎء و اﻟّﺴـ ﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬اﻟﻤﺘﺴـّﻨﻢ ذروة اﻻﻋﺘﻼء و اﻟﻤﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬ﻓﺒﺎن أّن ﺟﺎﺣﺪﯾﻪ ﺑﺎﻟﻐﻮن ﻓﯽ‬‫اﻟﻘﺤﮥ و اﻟﺠﻼﻋﮥ‪ ،‬و وﺿﺢ أّن ﻣﻨﮑﺮﯾﻪ ﺳﺎدرون ﻓﯽ اﻟﻌﻤﻪ و اﻟﺨﻼﻋﮥ!‪.‬‬‫‪ -19‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان اﻟﺸﺎﻣﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺳﺒﻖ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ »ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ« ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺘﺤّﻘﻖ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان‪ ،‬ﻋﺎﻣﺮ رﺑﺎع ﺣﻔﻆ و إﺗﻘﺎن‪ ،‬و ﻣﺤﯿﯽ ﺷﻌﺎﺋﺮ ﺗﺜّﺒﺖ و إﻣﻌﺎن‪ ،‬ﻧﺰد ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 86‬از ‪316‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺷﺎذان ﺷﺎﻣﯽ‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﻟﻘﺒﻪ ﺷﺎذان أﺻﻠﻪ ﻣﻦ اﻟّﺸﺎم و ﺳﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ و ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺒﻐﺪاد أّول ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »رﺟـﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷـﺳﻮد ﺑﻦ ﻋـﺎﻣﺮ‪ ،‬ﯾﻠّﻘﺐ ﺷـﺎذان‪ ،‬أﺻـﻠﻪ ﺷﺎﻣّﯽ ﺳـﮑﻦ ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬ﯾﮑﻨﯽ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ و ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺑﺰﯾﻊ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﻟّﻨﺎﻗﺪ و ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و زﻫﯿﺮ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻦ زﻫﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﺤّﺞ ﻏﺮﯾﺐ ﻓﯽ‬‫ﺗﺮﺟﻤﮥ أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻗﺼﮥ اﻟﻤﺤﺮم ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در ﮐﺘﺎب »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬ﺻﺪوق ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪84 :‬‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷﺎذان‪ ،‬أﺣـﺪ اﻷﺛﺒﺎت‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن و ﻃﻠﺤـﮥ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺷـﻌﺒﮥ و اﻟﺜﻮري و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و ﻋﻠﯽ و‬‫أﺑﻮ ﺛﻮر و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ اﻟﺒﺮﺟﻼﻧﯽ و اﻟﺤﺮث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟـّﺪارﻣﯽ و ﺧﻠﻖ‪ .‬وﺛّﻘﻪ ﻋﻠﯽ و ﻏﯿﺮة و ﻗـﺪ روي ﻋﻨﻪ ﺑﻘّﯿﮥ ﺑﻦ‬‫اﻟﻮﻟﯿﺪ ﻣﻊ ﺗﻘّﺪﻣﻪ‪ .‬ﻣﺎت ﻓﯽ أّول ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﺒﻐﺪاد[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪ -] :‬ع‪ -‬اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان‪ ،‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن و ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻦ اﻟﻌﻼء و اﻣﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﺪارﻣﯽ و اﻟﺤﺮث ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫أﺳﺎﻣﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪.[208‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽدر »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮّﻓﯽ اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻫﺸﺎم‬‫ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ ﺷﻌﺒﮥ و ﺟﻤﺎﻋﮥ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﻟّﻀﺒﯿﻌﯽ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷـﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺸﺎﻣﯽ‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ ﺷـﻌﺒﮥ و‬‫اﻟﺤّﻤﺎدﯾﻦ و اﻟّﺜﻮري و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم و ﺟﻤﺎﻋﮥ؛ و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و أﺑﻮ ﺛﻮر‬‫و ﻋﻤﺮو اﻟّﻨﺎﻗﺪ و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ و اﻟّﺼﻐﺎﻧﯽ و اﻟّﺪارﻣﯽ و اﻟﺤﺮث اﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ ﺧﺎﺗﻤﮥ أﺻﺤﺎﺑﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺑﻘّﯿﮥ و ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل‬‫اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ .258‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و‬‫ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣـّﺒ ﺎن »ﻓﯽ اﻟّﺜﻘـﺎت« و ﻗـﺎل‪ :‬ﻣـﺎت أّول ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪ -] :‬ع‪ -‬اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﻟا ّﺸﺎﻣﯽ‪،‬‬‫ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ و ﯾﻠّﻘﺐ ﺷﺎذان‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟّﺘﺎﺳﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ أّول ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺸﺎﻣﯽ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ‬‫ﺑﻦ ﺣﺎزم و اﻟﺤّﻤﺎدﯾﻦ و اﻟّﺜﻮري‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻋّﺒﺎس اﻟّﺪوري و اﻟّﺪارﻣﯽ و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ [208‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪85 :‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋـﺎﻣﺮ‪ ،‬ﺛﻘﺘﻬﻢ اﻟﻤﺘﻘﯿﻦ اﻟﮑـﺎﺑﺮ‪ ،‬و ﺣـﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟّﺜﺒﺖ اﻟﻔﺎﺧﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﺰاﻫﯽ اﻟّﺰاﻫﺮ‪ ،‬و أﺧﺒﺮ ﺑﻬـﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻠّﺎﻣﻊ‬‫اﻟﺒﺎﻫﺮ‪ ،‬اﻟـّﺪاّل ﻋﻠﯽ اﻟﻬـﺪي ﮐّﻞ ﺗﺎﺋﻪ ﺣﺎﺋﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺮﺷـﺪ إﻟﯽ اﻟّﺴـ ﺪاد ﮐّﻞ ﻋﺎﻣﻪ ﺧﺎﺳـﺮ‪ ،‬ﻓﺴﺎق ﺑﺘﺤـﺪﯾﺜﻪ ﺣﺘﻒ اﻟﻤﻨﮑﺮ اﻟﻤﻨﺎﮐﺮ‪ ،‬و ﺟﻠﺐ ﺑﺈﺛﺒﺎﺗﻪ‬‫ﺣﻤـﺎم اﻟﺠﺎﺣـﺪ اﻟﻤﮑﺎﺑﺮ‪ ،‬ﻓﺒﺎن ﻋﻠﯽ أرﺑﺎب اﻟﻨﻬﯽ و اﻟﺒﺼﺎﺋﺮ‪ ،‬و وﺿـﺢ ﻋﻠﯽ أرﺑﺎب اﻟـّﺬﮐﺎء و اﻟﻤﺸﺎﻋﺮ؛ أّن ﺟﺤـﺪ اﻟﺠﺎﺣـﺪﯾﻦ ﺣﯿﻒ ﺑﺎﺋﺮ‪ ،‬و‬‫ﻋﻨﺎد اﻟﻤﻌﺎﻧﺪﯾﻦ ﺻﻐﻦ ﻓﺎﺗﺮ‪.‬‬‫‪ -20‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 87‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﮐﺘﺎب »اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ« ﻧﺴﺎﺋﯽ و »ﻣﺴـﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﺣﺎﮐﻢ و ﮐﺘﺎب » ﻟا ﻤﻨﺎﻗﺐ«‬‫أﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم‪ ،‬واﺿـﺢ و ﻻﺋـﺢ ﺧﻮاﻫـﺪ ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﺘﻈﺮ ﻫﻨﯿﺌـﮥ! و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد از أﻓﺎﺧﻢ ﺣّﻔﺎظ ﻋّﺒﺎد‪ ،‬و أﻋﺎﻇﻢ ﺛﻘﺎت زّﻫﺎد ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ‬‫ﻣ ﯽ ﺑ ﺎﺷ ﺪ ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﺷﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل اﻟـّﻀ ﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺣّﻤﺎد اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ و ﺳﻤﻊ‬‫أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺷـﻌﺒﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻟﻤﺨﺘﺎر ﻋﻨﺪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ذﮐﺮ اﻟﺨﻮاص و ﻏﯿﺮ ﻣﻮﺿﻊ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﻣﺪرك ﻋﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﯿﺾ و اﻟّﺮﻗﺎق‪ ،‬و روي ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ و ﺑﻨﺪار و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر و إﺳﺤﺎق اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻓﯽ‬‫ﻣﻮاﺿﻊ‪ .‬ﻗﺎل ﻟا ﺒﺨﺎري‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺪرك‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ‬‫ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺴﻼم‪ :‬ﻟﻢ أر أﻋﺒﺪ ﻣﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد و أﻇّﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﻀﺤﮏ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬خ‪ .‬م‪ .‬ﺧﺪت‪ .‬س‪ .‬ق‪ .‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪86 :‬‬‫ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼـﺮي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﺧﺘﻦ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و روي ﻋﻦ ﺷـﻌﺒﮥ و ﻋﮑﺮﻣﮥ ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر و ﺣّﻤﺎد‬‫ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻟﻤﺨﺘﺎر و ﺟﺮﯾﺮ اﺑﻦ ﺣﺎزم و ﻃﺎﺋﻔـﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »خ« و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﺑﻨـﺪار و إﺳـﺤﺎق اﻟﮑﻮﺳﺞ و ﺑّﮑﺎر اﺑﻦ‬‫ﻗﺘﯿﺒـﮥ و اﻟـّﺪارﻣﯽ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر و اﻟﮑـﺪﯾﻤﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬وﺛّﻘﻪ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮه‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴـﻼم‪ :‬ﻟﻢ أر أﻋﺒﺪ ﻣﻦ‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬و أﻇّﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﻀﺤﮏ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬خ‪ .‬م‪ .‬ﺧﺪ‪ .‬ت‪ .‬س‪ .‬ق‪ .‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ ﺧﺘﻦ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و رواﯾﺘﻪ ﻋﻦ ﻋﮑﺮﻣﮥ ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر‬‫و ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »خ« و اﻟّﺪارﻣﯽ و اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﺘﺄﻟّﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪.[215‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺧﺘﻦ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺷﻌﺒﮥ و ﻃﺒﻘﺘﻪ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬خ‪ .‬م‪ .‬ﺧﺪ‪ .‬ت‪ .‬س‪ .‬ق‪.‬‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟّﺸﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬ﺧﺘﻦ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻋﺎﺑﺪ ﻣﻦ ﺻﻐﺎر اﻟّﺘﺎﺳﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ورﻋﻬﻢ اﻟﻤﺘﻌّﺒﺪ اﻟﻤﺘﺄﻟّﻪ ذو اﻟّﺴﺪاد‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻤﺘﻘﻦ اﻟﺤﺮّي ﺑﺎﻻﻋﺘﻤﺎد‪ ،‬و ﺛﺒﺘﻬﻢ اﻟﻤﻤﻌﻦ اﻟﻘﻤﯿﻦ ﺑﺎﻻﺳـﺘﻨﺎد‪ ،‬ﻗﺪ روي‬‫ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ اﻟﻤﺘﻦ و اﻹﺳـﻨﺎد‪ ،‬و ﺣّﺪث ﺑﻬﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻔﺎﺗﺢ ﻷﺑﻮاب اﻟﻬﺪي و اﻹرﺷﺎد‪ ،‬ﻓﺨﺎب و اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻣﺴﻌﯽ أﻫﻞ اﻟﺠﺤﻮد و‬‫اﻟﻠّﺪاد‪ ،‬و ﺿّﻞ ﺳﻌﯽ أﺻﺤﺎب اﻟﺸﺤﻨﺎء و اﻟﻌﻨﺎد‪ ،‬و وﻫﻦ ﮐﯿﺪ اﻟﻤﻀﻄﻌﻨﯿﻦ ﺑﮑﻮا ﻣﻦ اﻷﺣﻘﺎد‪ ،‬و ﺗّﺐ ﻣﮑﺮ اﻟﻤﺜﯿﺮﯾﻦ ﻟﻠﻔﺘﻨﮥ و اﻟﻔﺴﺎد‪.‬‬‫‪ -21‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨّﻤﻖ« ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺎ ﯾﻌﻨﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﭘﯿﺶ ﻧﻈﺮ ﺧﺎﮐﺴﺎر ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 88‬از ‪316‬‬‫و ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪87 :‬‬‫ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﻣﺎ ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﺎرع أدﯾﺐ و ﺣﺎﻓﻆ ﺻﺪوق و ﻣﺒّﺠﻞ و ﻣﻮﺛﻮق ﻧﺰد ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ اﻋﺘﻤﺎد و اﻋﺘﺒﺎر و ﻏﺎﯾﺖ ﻣﻌﺮوﻓّﯿﺖ‬‫و اﺷﺘﻬﺎر او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺐ و أﺳﻔﺎر أﻋﻼم و أﺣﺒﺎر اﯾﻦ ﻓﺮﻗﻪ ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺠﻮب ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﻫﺎﺷﻤﯽ ﺑﻐﺪادي‬‫ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿـﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﻠﻐﻮّﯾﯿﻦ و اﻟّﻨﺤﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﺎﻗﻮت‪ :‬ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬ﻋﺎرف‬‫ﺑﺎﻟّﻠﻐﮥ و اﻟّﺸﻌﺮ و اﻷﺧﺒﺎر و اﻷﻧﺴﺎب‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﺆّدب‪ -‬إﻟﯽ أن ﻗﺎل اﻟّﺴﯿﻮﻃﯽ‪ :‬و ﻗﺎل ﺛﻌﻠﺐ‪:‬‬‫ﺣﻀـﺮت ﻣﺠﻠﺴﻪ ﻓﻠﻢ ﯾﻤـﻞ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﺣﺎﻓﻈـﺎ ﺻـﺪوﻗﺎ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﻌﻘﻮب أﻋﻠﻢ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻫﻮ أﺣﻔﻆ ﻟﻸﻧﺴﺎب و اﻷﺧﺒﺎر‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪:‬‬‫اﻟﻨﺴﺐ‪ .‬اﻻﻧﺴﺎب ﻋﻠﯽ أﻓﻌﻞ‪ .‬أﺧﺒﺎر ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬و ﯾﺴّﻤﯽ »اﻟﻤﻨّﻤﻖ«‪.‬‬‫ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬اﻷﻧﻮاء اﻟﻤﺸّﺠﺮ‪ .‬اﻟﻤﻮّﺷﯽ‪ .‬اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ و اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ ﻓﯽ أﺳﻤﺎء اﻟﻘﺒﺎﺋﻞ‪.‬‬‫ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺸـﻌﺮاء‪ .‬ﻧﻘﺎﺋﺾ ﺟﺮﯾﺮ و اﻟﻔﺮزدق‪ .‬ﺗﺎرﯾـﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎء‪ .‬ﮐﻨﯽ اﻟﺸـﻌﺮاء‪ .‬ﻣﻘﺎﺗﻞ اﻟﻔﺮﺳﺎن‪ .‬أﻧﺴﺎب اﻟّﺸـ ﻌﺮاء‪ .‬اﻟﺨﯿﻞ‪ .‬اﻟّﻨﺒﺎت‪ .‬ﻣﻦ اﺳـﺘﺠﯿﺐ‬‫دﻋﻮﺗﻪ‪ .‬أﻟﻘﺎب اﻟﻘﺒﺎﺋﻞ ﮐﻠّﻬﺎ‪ .‬ﺷـﻌﺮ ﻟﺒﯿﺪ‪ .‬ﺷـﻌﺮ اﺑﻦ اﻟﺼﻤﮥ‪ .‬ﺷﻌﺮ اﻷﻗﯿﺲ‪ .‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺴﺎﻣّﺮاء ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ أﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎ و أﻋﺎﻇﻢ ﻧﺒﻬﺎي ﻓﺮﻗﻪ ﺳـّﻨّﯿﻪ از ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻐـﺪادي در ﻣﺆﻟّﻔﺎت و ﻣﺼـّﻨﻔﺎت ﺧﻮد ﻧﻘﻠﻬﺎ ﻣﯽآرﻧـﺪ و‬‫ﺑﺈﺛﺒﺎت اﻓﺎدات و اﻓﺎﺿﺎت او در أﺳﻔﺎر دﯾﻨّﯿﻪ ﺧﻮد ﻫّﻤﺖ ﺑﺮ إﻇﻬﺎر ﺟﻼﻟﺖ ﻣﺮﺗﺒﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻨﺰﻟﺘﺶ ﻣﯽﮔﻤﺎرﻧﺪ‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ أﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾﺪ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺼﻔﺎت‪ -‬ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﺪ رأﯾﺖ ﻋﻠّﯿﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم أﺑﯿﺾ اﻟّﺮأس و اﻟّﻠﺤﯿﮥ ﺿﺨﻢ اﻟﺒﻄﻦ رﺑﻌﮥ ﻣﻦ اﻟّﺮﺟﺎل‬‫‪،‬و‬‫ذﮐﺮ اﺑﻦ ﻣﻨـﺪة أﻧّﻪ ﮐﺎن ﺷﺪﯾﺪ اﻷدﻣﮥ ﺛﻘﯿﻞ اﻟﻌﯿﻨﯿﻦ و ﻋﻈﯿﻤﻬﻤﺎ ذا ﺑﻄﻦ أﺟﻠﺢ أﺻـﻠﻊ و ﻫﻮ إﻟﯽ اﻟﻘﺼـﺮ أﻗﺮب أﺑﯿﺾ اﻟّﺮأس و اﻟﻠﺤﯿﮥ‪ ،‬و زاد‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺤﺒﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻓﯽ ﺻﻔﺎﺗﻪ‪ :‬آدم ﺣﺴﻦ اﻟﻮﺟﻪ ﺿﺨﻢ اﻟﮑﺮادﯾﺲ و اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺳﻮاء[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪88 :‬‬‫و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻷﻧﺼﺎري اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ در »ﻣﻔﻬﻢ ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﻮل أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن‪ :‬ﻟﻘﺪ أﻣﺮ أﻣﺮ اﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﮐﺒﺸﮥ أﻧّﻪ ﻟﯿﺨﺎﻓﻪ ﻣﻠﮏ ﺑﻨﯽ أﺻﻔﺮ‪ .‬أﻣﺮي أﻋﻼ و ﻋﻈﻢ؛ و ﻫﻮ ﻣﻦ »أﻣﺮ اﻟﻘﻮم« إذا ﮐﺜﺮوا‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪:‬‬‫»َأَﻣْﺮﻧﺎ ُﻣﺘَْﺮﻓِﯿﻬﺎ«‬‫ﻓﯿﻤﻦ ﻗﺮأه ﺑﺎﻟّﺘﺨﻔﯿﻒ ﻋﻠﯽ أﺣﺪ اﻟﻮﺟﻮه و ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻻﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺒﺸﮥ‪ .‬ﻗﺎل ﻓﯿﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟّﻨّﺴﺎﺑﮥ ﻧﺴﺒﺘﻬﻢ‬‫إّﯾـﺎه ﻻﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺒﺸـﮥ ﻋـﺪاوة ﻟﻪ إذ ﻟﻢ ﯾﻤﮑﻨﻬﻢ اﻟّﻄﻌﻦ ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﻪ اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن وﻫﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ ﻣﻨﺎف اﺑﻦ زﻫﺮة ﺟـّﺪ أﺑﻮ أّﻣﻪ ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ‬‫ﮐﺒﺸـﮥ و ﮐـﺬﻟﮏ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أﺳﺪ اﻟّﻨﺠﺎري أﺑﻮ ﺳـﻠﻤﯽ أّم ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ ﮐﺎن ﯾﺪﻋﯽ أﺑﺎ ﮐﺒﺸﮥ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ أﺟﺪاده ﻣﻦ ﻗﺒﻞ‬‫أّﻣﻪ أﺑﻮ ﮐﺒﺸﻪ ﺟﺰ ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث‪ ،‬و ﻫﻮ أﺑﻮ ﻗﺒﯿﻠـﮥ أم وﻫﺐ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ ﻣﻨﺎة أﺑﯽ أّﻣﻪ آﻣﻨـﮥ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬و ﻫﻮ ﺧﺰاﻋّﯽ و ﻫﻮ اﻟّـﺬي ﮐﺎن‬‫ﯾﻌﺒـﺪ اﻟّﺸـ ﻌﺮي‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮه ﻣﻦ اﻟّﺮﺿﺎﻋـﮥ ﯾـﺪﻋﯽ أﺑﺎ ﮐﺒﺸـﮥ و ﻫﻮ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌّﺰي اﻟّﺴـ ﻌﺪي‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺜﻞ ﻫﺬا ﮐّﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‬‫اﻟﺒﻐﺪادي و زاد أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬أﺑﻮ ﮐﺒﺸﮥ ﻋﻤﺮو واﻟﺪ ﺣﻠﯿﻤﮥ ﻣﺮﺿـﻌﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻤﺎ ﻧﺴـﺒﻮه ﻷﺑﯽ ﮐﺒﺸﮥ ﻷﻧّﻪ ﺧﺮج ﻣﻦ دﯾﻦ اﻟﻌﺮب ﮐﻤﺎ‬‫ﻓﻌﻞ أﺑﻮ ﮐﺒﺸﮥ اﻟّﺬي ﻋﺒﺪ اﻟّﺸﻌﺮي اﻟﻌﺒﻮر و إﻧّﻤﺎ ﻋﺒﺪﻫﺎ ﻷﻧّﻪ رآﻫﺎ ﺗﻘﻄﻊ اﻟّﺴﻤﺎء ﻋﺮﺿﺎ ﺑﺨﻼف ﺳﺎﺋﺮ اﻟّﻨﺠﻮم ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 89‬از ‪316‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽدر ﻣﺆﻟﻒ ﺛﺎﻟﺚ »إﺛﺒﺎت ﻧﺠﺎت و اﻟﺪﯾﻦ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠّﻢ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺪ أﺧﺮج اﺑﻦ‬‫ﺣﺒﯿﺐ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋّﺒﺎس رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻋـﺪﻧﺎن و ﻣﻌـﺪ و رﺑﯿﻌـﮥ و ﻣﻀـﺮ و ﺧﺰﯾﻤﮥ و أﺳﺪ ﻋﻠﯽ دﯾﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ )ع( ﻓﻼ‬‫ﺗﺬﮐﺮوﻫﻢ إﻟّﺎ ﺑﺨﯿﺮ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻋﻼـﻣﺘﻬﻢ اﻻـدﯾﺐ‪ ،‬ذو اﻟﻔﻀـﻞ اﻟّﺮﺣﯿﺐ‪ ،‬و اﻟﻤﺠـﺪ اﻟﻘﺸـﯿﺐ‪ ،‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ ،‬ﻗـﺪ اﺳـﺘﺄﻫﻞ ﺑﺈﺛﺒـﺎت اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻟﻠّﺘﺄﻫﯿﻞ و‬‫اﻟّﺘﺮﺣﯿﺐ‪ ،‬و اﺳﺘﻮﺟﺐ ﺑﺈﺣﻘﺎﻗﻪ ﻟﻠّﺘﻨﻮﯾﻞ و اﻟّﺘﺮﺟﯿﺐ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻌﺪل ﻋﻦ اﻻذﻋﺎن ﺑﻪ ذو ﺧﺒﺮ ﻟﺒﯿﺐ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻦ اﻹﯾﻘﺎن ﺑﻪ ذو ﺑﺼﺮ أرﯾﺐ‪ ،‬ﻓﻤﻦ‬‫ﺣﺎد ﻋﻨﻪ ﻓﻬﻮ ﻓﯽ إﯾﻤﺎﻧﻪ ﻣﺴـﻠﻮب ﺣﺮﯾﺐ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺿّﻞ ﻋﻨﻪ ﻓﻬﻮ ﻟﻌـﺪواﻧﻪ ﻣﺨـﺬول ﺗﺮﯾﺐ؛ ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﻬﯿﻤﻦ اﻟّﺮﻗﯿﺐ‪ ،‬اﻟﻤﺠﺎذي اﻟﺤﺴـﯿﺐ‪،‬‬‫ﺣﯿﺚ اﻧﺠﺰل اﻟﺠﺎﺣﺪون ﻓﻤﺎ زادﻫﻢ ﺟﺤﺪﻫﻢ ﻏﯿﺮ ﺗﺘﺒﯿﺐ‪ ،‬و ﺣﯿﻞ ﺑﯿﻨﻬﻢ و ﺑﯿﻦ ﻣﺎ ﯾﺸﺘﻬﻮن ﮐﻤﺎ ﻓﻌﻞ ﺑﺄﺷﯿﺎﻋﻬﻢ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪89 :‬‬‫إﻧّﻬﻢ ﮐﺎﻧﻮا ﻓﯽ ﺷﮏ ﻣﺮﯾﺐ‪.‬‬‫‪ -22‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﺰﻫﺮي اﻟﺒﺼﺮي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »دّر ﻣﻨﺜﻮر« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و أﺣﻤﺪ و اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ‬‫ﻣﺎ إن أﺧـﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌﺪي أﻣﺮﯾﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و‬‫إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺳﻌﺪ از أﺟّﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺠﺪودﯾﻦ ﻣﺴﻌﻮدﯾﻦ و أﻓﺎﺧﻢ ﮐﺒﺮاي ﻣﻤﺪوﺣﯿﻦ ﻣﺤﻤﻮدﯾﻦ ﻧﺰد ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ ﺳّﻨّﯿﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ زﻫﺮي ﮐﺎﺗﺐ واﻗﺪي‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟّﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﺎﺗﺐ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻮاﻗﺪي أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺪﯾﮏ و أﺑﺎ ﺿﻤﺮة أﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‬‫و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﻌﻠﻢ و ﺻّﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﮐﺒﯿﺮا ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ و اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و اﻟّﺼﺎﻟﺤﯿﻦ إﻟﯽ وﻗﺘﻪ‬‫ﻓﺄﺟﺎد ﻓﯿﻪ و أﺣﺴﻦ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺎرث اﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻬﻢ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ أﻧّﻪ رﻣﺎه‬‫ﺑﺎﻟﮑـﺬب‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﻟّﻨﺎﻗﻞ ﻏﻠﻂ أو وﻫﻢ ﻷﻧّﻪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺪاﻟـﮥ و ﺣـﺪﯾﺜﻪ ﯾـﺪّل ﻋﻠﯽ ﺻـﺪﻗﻪ ﻓﺎﻧّﻪ ﯾﺘﺤّﺮي ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟّﺮواﯾﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازي‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺑﯽ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﺼﺪق رواﯾﺘﻪ ﺟﺎء إﻟﯽ اﻟﻘﻮارﯾﺮّي‪ ،‬و ﺳﺄﻟﺘﻪ ﻋﻦ أﺣﺎدﯾﺚ ﻓﺤّﺪﺛﻪ و ﺣﮑﯽ اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﺤﺮﺑﯽ ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﻮّﺟﻪ ﻓﯽ ﮐّﻞ ﺟﻤﻌﮥ ﺑﺤﻨﺒﻞ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق إﻟﯽ اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﯾﺄﺧﺬ ﻣﻨﻪ ﺟﺰﺋﯿﻦ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻮاﻗﺪي ﯾﻨﻈﺮ ﻓﯿﻬﻤﺎ إﻟﯽ‬‫اﻟﺠﻤﻌﮥ اﻻﺧﺮي ﺛّﻢ ﯾﺮّدﻫﺎ و ﯾﺄﺧﺬ ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ .‬ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ :‬و ﻟﻮ ذﻫﺐ و ﺳـﻤﻌﻬﺎ ﮐﺎن ﺧﯿﺮا ﻟﻪ‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻﺧﺮي ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‬‫ﺑﺒﻐﺪاد و ﻫﻮ ﺑا ﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟّﺮواﯾﮥ و ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﮐﺘﺐ اﻟﻐﺮﯾﺐ و اﻟﻔﻘﻪ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪90 :‬‬‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ اﻟّﺰﻫﺮي اﻟﺒﺼـﺮي ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗـﺪي‪ ،‬ﮐﺎن أﺣـﺪ اﻟﻔﻀـﻼء‬‫اﻷﺟّﻠﺎء‪ ،‬ﺻﺤﺐ اﻟﻮاﻗﺪي اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻗﺒﻠﻪ زﻣﺎﻧﺎ‪ ،‬و ﮐﺎﺗﺐ ﻟﻪ ﻓﻌﺮف ﺑﻪ و ﺳﻤﻊ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و أﻧﻈﺎره‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و‬‫أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﮐﺒﯿﺮا ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ و اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و اﻟﺨﻠﻔﺎء إﻟﯽ وﻗﺘﻪ ﻓﺄﺟﺎد ﻓﯿﻪ و‬‫أﺣﺴﻦ و ﻫﻮ ﯾﺪﺧﻞ ﻓﯽ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮ ﻣﺠﻠّﺪة‪ ،‬و ﻟﻪ »ﻃﺒﻘﺎت« اﺧﺮي ﺻﻐﺮي و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ و ﺛﻘﮥ و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﺟﺘﻤﻌﺖ ﮐﺘﺐ اﻟﻮاﻗﺪي ﻋﻨﺪ أرﺑﻌﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 90‬از ‪316‬‬‫أﻧﻔﺲ‪ ،‬أّوﻟﻬﻢ ﮐﺎﺗﺒﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟﻤﺬﮐﻮر و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ واﺳﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟّﺮواﯾﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪،‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻﺎﺣﺐ »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد« ﻓﯽ ﺣّﻘﻪ‪ :‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺪاﻟﮥ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﯾﺪّل ﻋﻠﯽ ﺗﺼﺪﯾﻘﻪ ﻓﺈﻧّﻪ ﯾﺘﺤّﺮي‬‫ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ رواﯾﺎت‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﻣﻮاﻟﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄّﻠﺐ‪ ،‬و ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻷﺣﺪ ﻷرﺑﻊ ﺧﻠﻮن ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي‬‫اﻻﺧﺮي ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و دﻓﻦ ﻓﯽ ﻣﻘﺒﺮة ﺑﺎب اﻟّﺸﺎم و ﻫﻮ اﺑﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺼـﺮي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﻣﺼـّﻨﻒ »ﻃﺒﻘﺎت« ﻟا ﮑﺒﯿﺮ و‬‫اﻟـّﺼ ﻐﯿﺮ و ﻣﺼـّﻨﻒ »اﻟّﺘﺎرﯾﺦ«‪ ،‬و ﯾﻌﺮف ﺑﮑﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻫﺸﯿﻤﺎ و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و أﮐﺜﺮ‪ ،‬و‬‫ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻮاﻗـﺪي و ﺗﻨّﺰل ﻓﯽ اﻟﺮواﯾـﮥ إﻟﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﻼـذري و‬‫اﻟﺤﺮث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻬﻢ و آﺧﺮون‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻓﻬﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻐﺮﯾﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و‬‫ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻋﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻼـﺛﯿﻦ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺒﺮ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗـﺪي و‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻄﺒﻘﺎت« و »و اﻟﺘﺎرﯾﺦ« ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة و ﻟﻪ اﺛﻨﺎن و ﺳّﺘﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻫﺸﯿﻢ و ﺧﻠﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪91 :‬‬‫ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟﮑﺎﺗﺐ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ؛ ﻋﻦ ﻫﺸـﯿﻢ و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﺧﻠﻖ ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ‪ 230‬ﻗﺎﻟﻪ )ظ( »د«‬‫ﺣﮑﺎﯾﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺪاﻟﮥ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﮑﺘﺐ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﺎت و ﻫﻮ اﺑﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬م‪ .‬ع‪ .‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬ﺻﺪوق‬‫ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗﺪي ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫داود اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ و اﻟﻮاﻗﺪي و ﻫﺸﯿﻢ و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ‪ .‬ﻗﺎل‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻔﻀﻞ و ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﮐﺒﯿﺮا ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ و اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و ﻣﻦ ﺑﻌـﺪﻫﻢ إﻟﯽ وﻗﺘﻪ ﻓﺄﺟﺎد و أﺣﺴﻦ‪ ،‬ﻣﺎت‬‫ﺳﻨﮥ ‪.[230‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑﻠّﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟّﺰﻫﺮي ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗﺪي ﮐﺎن أﺣﺪ اﻟﻔﻀـﻼء و‬‫اﻟّﻨﺒﻼء‪ ،‬ﺻﺤﺐ اﻟﻮاﻗﺪي و ﺳﻤﻊ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و أﻧﻈﺎره‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ‪ ،‬و‬‫ﺻّﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑـﺎ ﮐﺒﯿﺮا ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ و اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و اﻟﺨﻠﻔﺎء إﻟﯽ وﻗﺘﻪ ﻓﺄﺟﺎد ﻓﯿﻪ و أﺣﺴﻦ و ﻫﻮ ﯾـﺪﺧﻞ ﻓﯽ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮة ﻣﺠّﻠـﺪة‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫ﺻﺪوﻗﺎ ﺛﻘﮥ و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ ﻏﺰﯾﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟّﺮواﯾﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد«‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺪاﻟﮥ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﯾﺪّل ﻋﻠﯽ ﺻﺪﻗﻪ ﻓﺎﻧّﻪ ﯾﺘﺤّﺮي ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ رواﯾﺘﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﻣﻦ ﻣﻮاﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻋّﺒﺎس‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 230‬ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪92 :‬‬‫ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ اﻟّﺰﻫﺮي ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗﺪي أﺣﺪي از ﻓﻀـﻼء ﻧﺒﻼي أﺟﻠّﺎﺳﺖ‪ .‬ﺳـﻤﺎﻋﺖ از ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و أﻧﻈﺎر او دارد‪ ،‬از وي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و ﺣﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ )ظ( أﺳﺎﻣﻪ راوياﻧﺪ‪ .‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﮐﺒﯿﺮ دارد در ﻃﺒﻘﺎت ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻠﻔﺎء ﺗﺎ وﻗﺖ ﺧﻮد ﺧﯿﻠﯽ ﺧﻮب و ﺟّﯿﺪ‬‫واﻗﻊ ﺷـﺪه و در ﭘﺎﻧﺰده ﻣﺠّﻠـﺪﺳﺖ‪ ،‬ﺻـﺪوق ﺛﻘﻪ ﺑﻮد ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ ﻏﺰﯾﺮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟّﺮواﯾـﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬ﮐﺘﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪.‬‬‫وﻓﺎﺗﺶ در ﺳﻨﻪ ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ در ﺑﻐﺪاد ﺑﻮده و ﻫﻮ اﺑﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ ‪.[62‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 91‬از ‪316‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟّﺜﻘﮥ اﻟّﺜﺒﺖ اﻟﻤّﺘﻔﻖ ﻋﻠﯽ وﺛﻮﻗﻪ ﮐّﻞ اﻻﺗّﻔﺎق‪ ،‬اﻟﻤﻘﺒﻮل اﻟﻤﺮﺿـّﯽ ﻋﻨﺪ ﺟﻬﺎﺑﺬﺗﻬﻢ و اﻟﺤّﺬاق‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫اﻟﻤﻨﯿﺮ اﻟﻤﺒﻬﺮ اﻻﯾﺘﻼـق‪ ،‬و ﺣـّﺪث ﺑﻬـﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻷﺛﯿﺮ اﻟﻤﻌﺠﺐ اﻻﻋﺘﻼق‪ ،‬ﻓﯿﺎ ﻟّﻠﻪ و ﻟﻌﺼـﺒﮥ اﻻﻓﮏ و اﻻﺧﺘﻼق‪ ،‬اﻟﻤﺆﺛﺮﯾﻦ ﻟﻠﺨﯿﺒـﮥ و اﻹﺧﻔﺎق‪،‬‬‫ﮐﯿﻒ ﻋﺎﻓﻮه و ﻫﻮ ﺣﺎﻟﯽ اﻟﻤﺬاق‪ ،‬و أﻧﮑﺮوه و ﻫﻮ ﺣﺴﻦ اﻟّﺴـ ﯿﺎق‪ ،‬و ﺗﻨّﮑﺒﻮا ﻋﻨﻪ و ﻫﻮ ﻃﺮﯾﻒ اﻻﻧﺒﺎء ﺑﺪﯾﻊ اﻻﻓﻼق‪ ،‬و ﺗﻌﺎﻣﻮا ﻋﻨﻪ و ﻫﻮ ﻣﺘﺒﻠﺞ‬‫اﻟﻤﻨﺎر ﻣﺰدﻫﺮ اﻹﺷﺮاق‪.‬‬‫‪ -23‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺴﻨﺪي‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣـﺎ ﺳـﯿﺄﺗﯽ إﻧﺸـﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﺣﺎﮐﻢ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴـﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« و رواﯾﺖ أﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم در‬‫ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﺑﺤّﺪ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺛﺒﻮت ﺧﻮاﻫﺪ رﺳـﯿﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻧﺒﺬي از ﻣﺂﺛﺮ ﻋﺎﻟﯿﻪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻏﺎﻟﯿﻪ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ أﻋﺎﻇﻢ‬‫اﯾﻦ ﻗﻮم ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺒـﺎن ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘـﺎب اﻟﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺘﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و اﺑﻦ‬‫ﻣﻬـﺪي‪ .‬ﺛﻨـﺎ ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺠـّﺒ ﺎر اﻟّﻀﺒﯿﻌﯽ اﻟّﺼﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ آﺧﺮ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ »ﻣﺨﺮﻣﯽ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺑﻬﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪93 :‬‬‫اﻟﻘّﻄﺎن و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟﺼﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ آﺧﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺠﻮد أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺴـ ﻨﺪي ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﻬﻠّﺐ ﻣﻦ أﻋﯿﺎن اﻟﺤّﻔﺎظ ﺑﻐﺪاد )ﺑﺒﻐﺪاد‪.‬‬‫ظ( ﯾﺮوي ﻋـﻦ ﻫﺸـﯿﻢ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿـﺎش و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮّزاق و اﻟّﻄﺒﻘـﮥ‪ .‬و ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﯿﺜﻤـﮥ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﻤﺮي و أﺑـﻮ اﻟﻘﺎﺳـﻢ‬‫اﻟﺒﻐﻮي و آﺧﺮون‪ ،‬و أﺧﺮج اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻋﻦ رﺟﻞ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺘﺘّﺒﻊ اﻟﻐﺮاﺋﺐ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻤﺮوزي‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ اﻋﺮﻓﻪ ﺑﮑﺬب ﻧﻘﻤﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﺗﺘّﺒﻌﻪ ﻫﺬه اﻷﺣﺎدﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪:‬‬‫ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﻣﺴّﺪد و اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ .‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫و ﯾﺮوي ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺼﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻮّﻓﯽ ﻟﺴﺒﻊ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﻣﻀﺎن ﻣﻦ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ؛ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻦ ﻫﺸـﯿﻢ و اﺑﻦ إدرﯾﺲ؛ و ﻋﻨﻪ ﻋﺜﻤﺎن اﻟّﺪارﻣﯽ و اﻟﺒﻐﻮي؛‬‫وﺛّﻘﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ؛ ﺗﻮّﻓﯽ ‪.[231‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﻬﻠّﺒﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟّﺴـ ﻨﺪي اﻟﺒﻐﺪادي ﻟا ﺤﺎﻓﻆ‪،‬‬‫روي ﻋﻦ ﻫﺸـﯿﻢ و اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮّزاق و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﻏﻨـﺪر و أﺑﯽ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﻘّﺰاز و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و ﯾﻌﻘﻮب و‬‫ﺳﻌـﺪ اﺑﻨﯽ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﻗﺮادﯾﻦ )اﻟﺰﻫﺮﯾﯿﻦ‪ .‬ظ( و ﻋﻨﻪ أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﺮوزي و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻷﺑّـﺎر و ﻋـّﺒ ﺎس‬‫اﻟـّﺪوري و ﻋﺜﻤﺎن اﻟّﺪارﻣﯽ و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟّﺼﻮﻓﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﻓﯽ آﺧﺮﯾﻦ ﻗﺎل اﻵﺧﺮﯾﻦ‬‫)اﻻﺧﺮي‪ .‬ظ( ﻋﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﺧﻤﺴﮥ أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﻤﻌﻬﺎ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن أﺑﻮ داود ﻻ ﯾﺤّﺪث ﻋﻦ ﺧﻠﻒ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﻋﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻻ ﯾﺸّﮏ ﻓﯽ ﺻﺪﻗﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻤﺮوزي ﻋﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻧﻘﻤﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﺗﺘّﺒﻌﻪ ﻫﺬه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪94 :‬‬‫اﻷﺣﺎدﯾﺚ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﻮ ﺻـﺪوق‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﻋﺮﻓﻪ ﺑﮑـﺬب ﻣﻊ أﻧّﻪ ﻗﺪ دﺧﻞ ﻣﻊ اﻷﻧﺼﺎري ﻓﯽ ﺷـﯽء و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 92‬از ‪316‬‬‫ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺻـﺪوق‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤـّﺪث ﺑﻤﺴﺎوي اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗـﺪ ﮐﺎن ﯾﺠﻤﻌﻬﺎ‪ ،‬و أّﻣﺎ أن ﯾﺤّﺪث ﺑﻬﺎ ﻓﻼ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ اﻟﻤﺴـﮑﯿﻦ ﺑـﺄس ﻟـﻮ ﻻـ أﻧّﻪ ﺳـﻔﯿﻪ! و ﻗـﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬ﮐـﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘـﺎ و ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ ﻓﯽ ﺣـﺪﯾﺚ ﺧـﺎﻟﻔﻪ ﻓﯿﻪ‬‫اﻟﺤﻤﯿـﺪي و ﻣﺴـّﺪد‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﯾﻌﻘﻮب‪ :‬و ﮐﺎن ﺧﻠﻒ أﺛﺒﺖ ﻣﻨﻬﻤﺎ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن »ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت«‪ .‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﻟا ﺤـّﺬاق‬‫اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﺼﻮﻓﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ آﺧﺮ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﺳﺒﻌﯿﻦ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺬا‬‫أّرﺧﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤـﮥ و اﻟﺒﺨﺎري وﻓﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻠﺜﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬و اﻷّول أﺻّﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﺳﻌﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﻗﺪ ﺻّﻨﻒ اﻟﻤﺴﻨﺪ و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ‪:‬‬‫ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن ﻣﻦ ﻧﺒﻼء اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼـﻣﻪ ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳـﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ ﻣﻮﻻـﻫﻢ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫اﻟّﺴـ ﻨﺪي‪ ،‬روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ و ﺑﻬﺰﯾﻦ أﺳـﺪ و أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ أﺳﺎﻣـﮥ و اﺑﻦ اﻟﻤﻬـﺪي‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺮوزي و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟﺒﻐﻮي و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و ﻋّﺒﺎس اﻟﺪوري و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬ﮐﺎن أﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﺤﻤﯿﺪي و ﻣﺴّﺪد‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﺬاق اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟّﺜﻘﮥ اﻟﻤﺘﻘﻦ اﻟﻌﺎﻟﻢ‪ ،‬و ﺑﺎرﻋﻬﻢ اﻟّﺜﺒﺖ اﻟّﻨﺒﯿﻞ اﻟّﺴﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻗﺪ أﺑﺎن ﻃﺮﯾﻖ اﻟﺤّﻖ ﺑﻮاﺿﺤﺎت اﻟﻤﻌﺎﻟﻢ‪ ،‬و أوﺿﺢ ﺳﺒﯿﻞ‬‫اﻟﺼﺪق اﻟﻤﻮﺻﻞ إﻟﯽ ﺧﯿﺮ اﻟﻌﻮاﻟﻢ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺠﺤﺪ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻌﺪ ذا إﻟّﺎ ﻣﺴـﺮف ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻇﺎﻟﻢ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﺮه إﻟّﺎ ﺟﺎدع ﻣﺎرن أﻧﻔﻪ ﺑﮑّﻔﻪ ﺻﺎﻟﻢ‪ ،‬و‬‫اﻟﱠﻠﻪ وﻟّﯽ اﻟّﺘﻮﻓﯿﻖ ﻟﮑّﻞ ﻣﻘﺒﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﯿﺮ ﻣﺴﺎﻟﻢ‪.‬‬‫‪ -24‬اﻣﺎ رواﯾﺖ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷﺪاد‪ ،‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺴﻠﻢ در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد آورده‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﯽ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨّﻠﺪ ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ .‬ﻗﺎل زﻫﯿﺮ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪95 :‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ إﻟﯽ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﺟﻠﺴـﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻗﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ‬‫زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ ،‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﻏﺰوت ﻣﻌﻪ‪ ،‬و ﺻّﻠﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ؛ ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا؛‬‫ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺎ زﯾﺪ ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ! ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ اﺑﻦ أﺧﯽ! و ﻟّﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﮐﺒﺮت ﺳّﻨﯽ و ﻗﺪم ﻋﻬﺪي و ﻧﺴﯿﺖ ﺑﻌﺾ اﻟّﺬي‬‫ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺣّﺪﺛﺘﮑﻢ ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه و ﻣﺎ ﻻ ﻓﻼ ﺗﮑﻠّﻔﻮﻧﯿﻪ‪ .‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‬‫ﯾﻮﻣﺎ ﻓﯿﻨﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾـﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ؛ أﻻ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ‬‫ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ‪ ،‬و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺨـﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪.‬‬‫ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬و أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﻓﻘـﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾـﺎ زﯾـﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴـﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ اﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑّﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟـّﺼ ﺪﻗﮥ‬‫ﺑﻌﺪه‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋّﺒﺎس‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ![‪.‬‬‫و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ زاﻫﺮ و ﻧﺒﻞ ﺑﺎﻫﺮ ﻧﺰد ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ ﻗﻮم ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﻧﺴﺎﺋﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺷّﺪاد اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ ،‬ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﺳـﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 93‬از ‪316‬‬‫اﻟﺤﻤﯿﺪ و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ و وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و وﮐﯿﻌﺎ و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و‬‫ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄﺎن و ﻋﺒﺪ اﻟّﺼﻤﺪ و ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ و أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴﯽ و ﻋّﻔﺎن ﺑﻦ اﻻزرق و إﺳﺤﺎق اﻻزرق و‬‫ﺣﺠﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة و أﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﮥ و ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و أﺑﺎ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻘﺮّي و اﺑﻦ ﻣﻬﺪي و‬‫أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ و ﺷـﺒﺎﺑﮥ و ﻣﺮوان و أﺑﺎ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي و ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻘﺮي ﺑﻦ ادرﯾﺲ و ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﻔﺺ و‬‫ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و ﻋﺒﺪة ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ و اﻟﻮﻟﯿﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪96 :‬‬‫اﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮو و ﻫﺸـﯿﻤﺎ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ أوﯾﺲ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﻤﻌّﻤﺮي و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ و‬‫زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤـّﺒ ﺎب و ﺣﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ‪ -‬اﻟّﺮﺣﻤـﺎن اﻟّﺮواﺳـﯽ و ﺣـّﺒ ﺎن ﺑﻦ ﻫﻼـل و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‬‫اﻟﺤﻀﺮﻣﯽ و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟّﺴﺮي و ﻣﻌﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫ﻣﺎت أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻫﻮ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﮐﺎن ﻣﺘﻘﻨﺎ ﺿﺎﺑﻄﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻻﻧﺴﺎب« ﻧﺴﺒﺖ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷّﺪاد اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ .‬ﮐﺎن اﺳﻢ ﺟّﺪه‬‫اﺳﺘﺎل ﻓﻌّﺮب و ﺟﻌﻞ ﺷّﺪاد‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﺳـﮑﻦ ﺑﻐﺪاد و ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻫﺸﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄﺎن و أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ اﻟـّﻀ ﺮﯾﺮ و وﮐﯿﻊ اﺑﻦ اﻟﺠّﺮاح و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﻪ و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ و‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ و أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و أﺑﻮ زرﻋﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازﯾﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﻣﮑﺜﺮا ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬اّﯾﻤﺎ أﺣّﺐ إﻟﯿﮏ‪ :‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ أو أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺷﯿﺒـﮥ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﯾﻄﺮي أﺑﺎ ﺧﯿﺜﻤﮥ و ﯾﻀﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻣﺎت أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﻓﯽ ﺷـﻌﺒﺎن ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ ﺧﻼﻓﮥ‬‫ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﺘﻮّﮐﻞ و ﻫﻮ اﺑﻦ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺻـﺪوق؛ و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل »س«‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن؛ و ﻗﺎل‬‫اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻬﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ[‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬خ‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬س‪ .‬ق‪ .‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﻪ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﺤّﺪث ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻫﺸﯿﻤﺎ و اﺑﻦ‬‫ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﺟﺮﯾﺮا و اﺑﻦ إدرﯾﺲ و اﻣﻤﺎ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ و اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ و‬‫اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬وﺛّﻘﻪ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬ﻫﻮ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﻣﺄﻣﻮن‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪:‬‬‫ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪97 :‬‬‫أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬أّﯾﻤﺎ أﺣّﺐ إﻟﯿﮏ‪ :‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ أو أﺑﻮ ﺑﮑﺮ؟ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﯾﻄﺮﯾﻪ ﺗﻮّﻓﯽ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻋﻦ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪،‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟّﺮاﻏﻮﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﺨﻠﺺ أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺷـﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓـﮥ؛‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻫﺸـﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬اﻋﺘﺪﻟﻮا ﻓﯽ ﺻﻔﻮﻓﮑﻢ و ﺗﺮاﺻﻮا ﻓﺈﻧّﯽ أراﮐﻢ ﻣﻦ وراء‬‫ﻇﻬﺮي‪.‬‬‫زاد ﺷـﺠﺎع و اﻟﺤﺴﻦ‪ :‬ﻗﺎل أﻧﺲ‪ :‬ﻓﻠﻘـﺪ رأﯾﺖ أﺣـﺪﻧﺎ ﯾﻠﺼﻖ ﻣﻨﮑﺒﻪ ﺑﻤﻨﮑﺐ ﺻﺎﺣﺒﻪ و ﻗـﺪﻣﻪ ﺑﻘـﺪﻣﻪ ﻓﻠﻮ ذﻫﺒﺖ أﻓﻌﻞ ﻫﺬا اﻟﯿﻮم ﻟﻨﻔﺮ أﺣﺪﮐﻢ‬‫ﮐﺄﻧّﻪ ﺑﻐﻞ ﺷﻤﻮس ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 94‬از ‪316‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬خ‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬س‪ .‬ق‪ .‬زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ ﻣﺤّﺪث ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ و ﻫﺸﯿﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ خ‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬ق‬‫و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬أﺛﺒﺖ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻋﺎش أرﺑﻌﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪.[234‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ أرﺑﻊ و ﺛﻼـﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﺒﻐـﺪاد ﻓﯽ‬‫ﺷﻌﺒﺎن و ﻟﻪ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ رﺣﻞ و ﮐﺘﺐ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻋﻦ ﻫﺸﯿﻢ و ﻃﺒﻘﺘﻪ و ﺻّﻨﻒ و ﻫﻮ واﻟﺪ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺎرﯾﺦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ أرﺑﻊ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮّﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷـّﺪاد اﻟﺤﺮﺷـﯽ اﺑـﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻧﺰﯾـﻞ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬ﻣـﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ‬‫اﻟﺤﺮﯾﺶ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ و ﮐﺎن اﺳﻢ ﺟّﺪه اﺷﺘﺎل ﻓﻌّﺮب ﺷّﺪادا‪ ،‬و روي ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ إدرﯾﺲ و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟّﺮواﺳـﯽ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق و ﻋﺒﺪة ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﯿﻤﺎﻣﯽ و‬‫ﻣﺮوان ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ و ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﻫﺸـﯿﻢ اﻟﻘّﻄﺎن و أﺑﯽ اﻟّﻨﺼﺮ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و روي ﻟﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‬‫ﺑﻮاﺳﻄﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻤﺮوزي و اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ و أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪98 :‬‬‫زرﻋـﮥ و أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠّـﺪ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ و‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺟﻨﯿﺪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﯾﮑﻔﯽ ﻗﺒﯿﻠﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ‪:‬‬‫زﻫﯿﺮ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ .‬و ﮐـﺎن ﻓﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻬـﺎون ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻔﺼـﻞ ﻫـﺬه اﻷﺷـﯿﺎء‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﻷﻟﻔﺎظ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺟﻌﻔﺮ‬‫اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬أّﯾﻬﻤﺎ أﺣّﺐ إﻟﯿﮏ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﺣّﺠﮥ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﯾﻄﺮي و ﯾﻀﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻻﺟﺮي‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻷﺑﯽ داود‪:‬‬‫ﮐـﺎن أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ ﺣّﺠـ ﮥ ﻓﯽ اﻟّﺮﺟـﺎل‪ ،‬ﻣـﺎ ﮐـﺎن ﺣﺴﻦ ﻋﻠﻤﻪ‪ .‬و ﻗـﺎل اﻟﻨﺴـﺎﺋﯽ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ ﻣﺄﻣﻮن و ﻗﺎل اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻬﻢ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺖ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻀـﺮﻣﯽ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ‪ .234‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬وﻟﺪ أﺑﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ 165‬و ﻣﺎت‬‫ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺨﻤﯿﺲ ﻟﺴـﺒﻊ ﺧﻠﻮن ﻣﻦ ﺷـﻌﺒﺎن و ﻫﻮ اﺑﻦ ارﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ .‬و ﺣﮑﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻏﺎﻟﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﻨﺎﻇﺮ أﻧّﻪ ﺗﻮّﻓﯽ‬‫ﺳﻨـﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻠﺜﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻫـﺬا و ﻫﻢ و اﻟّﺼﻮاب ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ :‬ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘﺎ‪ ،‬و‬‫ﻗـﺎل ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟّﺰﻫﺮة«‪ :‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ و ﻣـﺎﺋﺘﯽ ﺣـﺪﯾﺚ و إﺣـﺪي و ﺛﻤـﺎﻧﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬و ﻗـﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣـﺎﺗﻢ ﻓﯽ » ﻟا ﺠﺮح و‬‫اﻟّﺘﻌـﺪﯾﻞ« ﺳـﺌﻞ ﻋﻨﻪ أﺑﯽ‪ :‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ وّﺿﺎح‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﻦ ﺛﻘﺎت ﻟﻘﯿﺘﮥ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت« ﮐﺎن ﻣﺘﻘﻨﺎ ﺿﺎﺑﻄﺎ‬‫ﻣﻦ أﻗﺮان ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬خ‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬س‪ .‬ق‪ .‬زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷـّﺪاد أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐـﺪاد؛ ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ‬‫أﮐﺜﺮ ﻣﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ زﻫﯿﺮ اﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷّﺪاد اﻟﺨﺮﺷـﯽ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ‬‫إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟّﺴﺮي و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و أﺑﻮ داود و‬‫اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ و وﻟﺪه أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪99 :‬‬‫أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺮوزي و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ و اﻟﺤـﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ و أﺑﻮ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي و أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ و‬‫ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬زﻫﯿﺮ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻻﺟﺮي ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻷﺑﯽ داود‪ :‬أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﺣّﺠﮥ‬‫ﻓﯽ اﻟّﺮﺟـﺎل‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺎن أﺣﺴﻦ ﻋﻠﻤﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ؛ وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ ‪ 106‬و ﻣﺎت ﻟﯿﻠـﮥ اﻟﺨﻤﯿﺲ ﻟﺴـﺒﻊ ﺧﻠﻮن ﻣﻦ‬‫ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ‪ .[234‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 95‬از ‪316‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺷﺪاد‪ ،‬ﺣّﺠﺘﻬﻢ اﻟّﺮﺣﻠﮥ اﻟﻤﺸﺪود إﻟﯿﻪ اﻟّﺮﺣﺎل ﻣﻦ اﻷﻣﺼﺎر و اﻟﺒﻼد‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺴـﺘﻄﺎب‬‫اﻟﻤﺴﺘﺠﺎد‪ ،‬ﺑﺎﻟّﺴﻨﺪ اﻟﻤّﺘﺼﻞ و ﺻﺤﯿﺢ اﻹﺳﻨﺎد‪ ،‬ﻋﻦ ﺳّﯿﺪ اﻷﻧﺒﯿﺎء اﻷﻣﺠﺎد‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ آﻻف اﻟّﺴﻼم ﻣﻦ رّب اﻟﻌﺒﺎد‪ ،‬ﻣﺎ ﺑﻘﯿﺖ اﻟّﺴﺒﻊ اﻟّﺸﺪاد‪ ،‬و‬‫إﻟﯽ ﯾﻮم ﯾﻘﻮم ﻓﯿﻪ اﻷﺷـﻬﺎد‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺤﯿـﺪ ﻋﻦ اﻹذﻋﺎن إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺿـﺮب ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺒﻪ ﺑﺎﻻﺳـﺪاد‪ ،‬و ﻻ ﯾﮑﺎﯾـﺪ أﻫﻞ اﻹﯾﻤﺎن إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻣﺎﻻ أﻫﻞ اﻟﮑﻔﺮ و‬‫اﻹﻟﺤﺎد‬‫‪ -25‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟﻔﻼس أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺒﻐﻮي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« ﮐﻪ آﻧﻔﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ واﺿﺢ و ﻻﺋﺢ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ از اﻋﺎﻇﻢ ﺣّﻔﺎظ ﺛﻘﺎت و أﻓﺎﺧﻢ ﻧﺒﻼء رﻓﯿﻊ اﻟّﺪرﺟﺎت اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﻓﻼس ﺑﻐﻮي‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »رﺟﺎل ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟﺒﻐﻮي ﺳﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮّﯾﺎ و‬‫إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺣﺴﯿﻦ اﻟﺠﻌﻔﯽ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺷـﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺒﻐﺪادي ﺳـﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ‬‫ﺳﻔﯿﻦ و ﻫﺸـﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ و ﻋﺒـﺪة ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠّﺮاح و ﻣﺮوان ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﻪ و أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ و أﺑﻮ داود و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﺎدي و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﻟا ﺒﻐﻮي و‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪100 :‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟّﺼﻮﻓﯽ و ﺣﺎﻣـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ اﻟﺒﻠﺨﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ .‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ )ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ .‬ظ(‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﻋﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻋﺮﻓﻪ ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ ،‬ﻧﻌﻢ اﻟّﺸﯽء أو ﻧﻌﻢ اﻟّﺮﺟﻞ ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ :‬ﻫﻮ ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻬﻢ‪:‬‬‫ﻫﻮ ﻣﻦ أﺑﻨﺎء أﻫﻞ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﻦ اﻟﻐﺰ )اﻟﻐﻮر‪ .‬ظ( و ﻫﻮ ﺛﺒﺖ ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﻟﻌﺸـﺮ ﺧﻠﻮن ﻣﻦ ﺻـﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺣﻀﺮه‬‫ﺑﺸـﺮ ﮐﺜﯿﺮ و دﻓﻦ ﻓﯽ ﻣﻘﺒﺮة ﺑﺎب اﻟّﺘﯿﻦ و أﺧﺒﺮﻧﺎ زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬أﻧﺒﺎ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬أﻧﺒﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أﻧﺒﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﺛﻨـﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻌـّﺒ ﺎس اﻟﺤﺮار‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ أّﯾﻮب ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟﺤّﻠﺎب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ‬‫ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ و ﻟﻢ ﻧﮑﺘﺐ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﻋﻦ أﺣﺪ ﺧﯿﺮ ﻣﻨﻪ؛ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﻨﯽ ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث و أﻧﺎ ارﯾﺪ ﻣﺠﻠﺲ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬و أﻧﺖ أﯾﻀـﺎ‬‫ﯾﺎ ﺷﺠﺎع؟ ارﺟﻊ! ارﺟﻊ! ﻓﺮﺟﻌﺖ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪:‬‬‫ﺳﺄﻟﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻋﺮﻓﻪ ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس ﻧﻌﻢ اﻟّﺸـ ﯿﺦ‪ ،‬أو ﻧﻌﻢ اﻟّﺮﺟﻞ ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺒﻐـﺪادي‪ :‬ﺻـﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﻟﻢ ﻧﮑﺘﺐ ﻫﻬﻨﺎ ﻋﻦ أﺣﺪ ﺧﯿﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت«[‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬م‪ .‬د‪ .‬ق‪ .‬ﺷـﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠّﺪ اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻔﻠّﺎس ﻋﻦ ﻫﺸـﯿﻢ و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋّﯿﺎش« و ﻋﻨﻪ م‪ .‬د‪ .‬ق‪ .‬و اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﺣﺠﮥ‬‫ﺧﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺎت ‪.[235‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬م‪ .‬د‪ .‬ق‪ .‬ﺷـﺠﺎع اﺑﻦ ﻣﺨّﻠـﺪ اﻟﻔّﻠـﺎس أﺑـﻮ اﻟﻔﻀـﻞ اﻟﺒﻐـﻮي‪ ،‬ﻧﺰﯾـﻞ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ‬‫إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋّﯿﺎش و اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﻪ و ﻫﺸﯿﻢ و وﮐﯿﻊ و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة و ﻋﺒﺪة ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻌﻔﯽ‬‫و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎوي و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺤّﻤﺎل و ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 96‬از ‪316‬‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪوس ﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ اﻟّﺴّﺮاج و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟّﺼﻮﻓﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ اﻟﺒﻐﻮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪:‬‬‫أﻋﺮﻓﻪ ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ ،‬ﻧﻌﻢ اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﺷـﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ؛ و ﻟﻢ ﻧﮑﺘﺐ ﻫﻬﻨﺎ ﻋﻦ أﺣﺪ ﺧﯿﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ‬‫ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت«‪ ،‬و ﻗﺎل ﻫﺎرون‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪101 :‬‬‫اﻟﺤّﻤﺎل‪ :‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ ،155‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻓﻬﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ‪ ،‬ﺗﻮﻓّﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﻪ ‪ ،235‬و ﻓﯿﻬﺎ أّرﺧﻪ ﻣﻄﯿﻦ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺛﻘﮥ‬‫ﺛﺒﺖ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ و ﮐﺎن ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺻﺤﯿﺤﺎ ﺣﮑﺎه‪ ،‬و اﻟّﻠﺎﻟﮑﺎﺋﯽ و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻫـﺬا ﺷـﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟﻔﻼس‪ ،‬ﺛﺒﺘﻬﻢ اﻟﺒﺎرع ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن ﺑﺎﻟﻤﺰاوﻟﮥ و اﻟﻤﺮاس‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﻄّﯿﺐ اﻷﻧﻔﺎس‪ ،‬اﻟﻤﺰري ﻧﻔﺤﺎﺗﻪ‬‫ﺑﮑّﻞ ورد و آس اﻟّﺬي ﺷﻔﯽ اﻟﻘﻠﻮب و أزال اﻹﺑﻼس‪ ،‬و أزاح اﻟﮑﺮوب و زاد اﻹﯾﻨﺎس‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺒﺎرﯾﻪ ﺑﺎﻟﺸّﮏ و اﻻرﺗﯿﺎب و اﻟﻮﺳﻮاس‪ ،‬إﻟّﺎ ﻣﻦ‬‫ﺑﻠﯽ ﻟﻌﻤﻬﻪ ﻓﯽ اﻟّﻀﻼل ﺑﺎﻻﻧﺘﮑﺎس و اﻻرﺗﮑﺎش‪،‬‬‫‪ -26‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻌﺒﺴﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« ﮔﻔﺘﻪ ]و أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ و اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ »اﻟﻤّﺘﻔﻖ و اﻟﻤﻔﺘﺮق« ﻋﻨﻪ‪ ،‬أي‬‫ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻠﻔﻆ »إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪي إن اﻋﺘﺼﻤﺘﻢ ﺑﻪ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﺮواﯾﺖ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﮐﺮده ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ از رواﯾﺖ »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« داﻧﺴﺘﯽ و در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻧﯿﺰ‬‫اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬‫و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻇﺎﻫﺮه و ﻣﺂﺛﺮ ﺑﺎﻫﺮه اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﻪ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺠّﻠﺪ ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟّﯿﻪ ﻗﻮم داﻧﺴﺘﯽ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ‬‫ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ ﻋﯿﺴﯽ ﮐﻮﻓﯽ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »رﺟﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و اﺳـﻤﻪ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻌﯿﺴـﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ أﺧﻮ ﻋﺜﻤـﺎن و اﻟﻘـﺎﺳﻢ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ أﺑـﺎ أﺳﺎﻣـﮥ و ﺳـﻔﯿﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬ﻗـﺎل‬‫اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺎت ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ ﺧﻠﻮن ﻣﻦ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪102 :‬‬‫و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ذﻫﺒﯽ »در ﺳـﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺧﻮاﺳﺘﯽ‪-‬‬‫اﻻﻣـﺎم اﻟﻌﻠﻢ ﺳـّﯿﺪ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ و ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﮑﺒﺎر »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و »اﻟﻤﺼـّﻨﻒ« و »اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ« أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻌﺒﺴـﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ أﺧﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ اﻟّﻀﻌﯿﻒ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﺎﻓﻆ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻫﻮ وﻟﺪه و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﻮ اﺑﻦ‬‫أﺧﯿﻪ ﻓﻬﻢ ﺑﯿﺖ ﻋﻠﻢ‪ ،‬و أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ أﺟﻠّﻬﻢ و ﻫـﻮ ﻣﻦ أﻗﺮان أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﻓﯽ اﻟّﺴّﻦ و اﻟﻤﻮﻟـﺪ و‬‫اﻟﺤﻔﻆ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ أﺳّﻦ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﺴﻨﻮات‪ .‬ﻃﻠﺐ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻌﻠﻢ و ﻫﻮ ﺻﺒّﯽ‪ ،‬و أﮐﺒﺮ ﺷﯿﺦ ﻟﻪ ﻫﻮ ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ و‬‫ﻣﻦ أﺑﯽ اﻷﺣﻮص ﺳـﻼم ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻢ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ اﻷﺣﻤﺮ و ﺳـﻔﯿﺎن‬‫ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻬﺮ و ﻋّﺒﺎد ﺑﻦ اﻟﻌّﻮام و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ إدرﯾﺲ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ اﻟّﺬي ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﺗﺎﺑﻌّﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺼـﻤﺪ‬‫اﻟﻌﻤﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﺒﺮﯾـﺪ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟّﻄﻨﺎﻓﺴـﯽ و إﺧﻮﺗﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ و ﯾﻌﻠﯽ و ﻫﺸـﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ و ﻋﺒـﺪ اﻷﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 97‬از ‪316‬‬‫وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠّﺮاح و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋّﯿﺎش و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام و ﻣﺮﺣﻮم اﻟﻌّﻄﺎر و‬‫إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻣﻦ ﺑﺤﻮر اﻟﻌﻠﻢ و ﺑﻪ ﯾﻀﺮب اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ ﻗّﻮة اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ‬‫اﻟّﺸـ ﯿﺨﺎن و أﺑﻮ داود و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ و روي اﻟّﻨﺴـﺎﺋّﯽ ﻋﻦ أﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﻻـ ﺷـﯽء ﻟﻪ ﻓﯽ »ﺟﺎﻣﻊ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ« و روي ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‬‫اﻟﮑﺎﺗﺐ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و أﺑﻮ زرﻋﮥ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ وﺿﺎح ﻣﺤّﺪﺛﺎ اﻷﻧﺪﻟﺲ‬‫و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ و ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺼﻮﻓﯽ و ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة و اﻟﻬﺸـﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﺧﻠﻒ اﻟّﺪوري و ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﻏﻨﺎم و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪوس اﻟّﺴّﺮاج و اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و ﻋﺒﺪان و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي و‬‫اﻣﻢ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ اﻟﺤﻤﺎﻧﯽ‪ :‬أوﻻد اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﺎﻧﻮا ﯾﺰاﺣﻤﻮﻧﺎ ﻋﻨـﺪ ﮐّﻞ ﻣﺤـّﺪث‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒ ﻞ ‪:‬‬
‫أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻﺪوق و ﻫﻮ أﺣّﺐ إﻟّﯽ ﻣﻦ أﺧﯿﻪ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺠﻠﯽ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪103 :‬‬‫ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺛﻘـﮥ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔّﻠﺎس‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣـﺪا أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻣﻊ ﻋﻠّﯽ اﺑﻦ‬‫اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﻓﺴـﺮد اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ أرﺑﻊ ﻣﺎﺋـﮥ ﺣـﺪﯾﺚ ﺣﻔﻈﺎ و ﻗﺎم‪ ،‬و ﻗﺎل اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬اﻧﺘﻬﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ إﻟﯽ أرﺑﻌـﮥ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‬‫أﺳـﺮدﻫﻢ ﻟﻪ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ أﻓﻘﻬﻬﻢ ﻓﯿﻪ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ أﺟﻤﻌﻬﻢ ﻟﻪ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﻪ‪ .‬ﻗـﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‬‫اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و أﻧﺎ ﻣﻌﻪ ﻓﯽ ﺟّﺒﺎﻧﮥ ﮐﻨﺪة ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ! ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ و أﻧﺖ اﺑﻦ ﮐﻢ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫و أﻧﺎ أرﺑﻊ ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ و أﻧﺎ ﯾﻮﻣﺌﺬ أﺣﻔﻆ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ ﻣّﻨﯽ اﻟﯿﻮم‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺻﺪق و اﻟﱠﻠﻪ و أﯾﻦ ﺣﻔﻆ اﻟﻤﺮاﻫﻖ ﻣﻦ ﺣﻔﻆ ﻣﻦ ﻫﻮ ﻓﯽ ﻋﺸﺮ اﻟﺜﻤﺎﻧﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ :‬ﻓﺴﺄﻟﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻦ ﺳـﻤﺎع أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﻣﻦ ﺷـﺮﯾﮏ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﻨـﺪﻧﺎ ﺻـﺪوق و ﻣﺎ ﯾﺤﻤﻠﻪ ﻋﻠﯽ أن‬‫ﯾﻘﻮل »وﺟـﺪت ﻓﯽ ﮐﺘﺎب أﺑﯽ ﺑﺨّﻄﻪ«‪ :‬و ﻗﺎل و ﺣـّﺪث ﻋﻦ روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة ﺑﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﺪّﺟﺎل و ﮐّﻨﺎ ﻧﻈّﻨﻪ ﺳـﻤﻌﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻫﺸﺎم اﻟﺮﻓﺎﻋﯽ ﻗﺎل‬‫ﻋﺒـﺪان اﻻـﻫﻮازي ﮐـﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﯾﻘﻌـﺪ إﻟﯽ اﻻﺳـﻄﻮاﻧﮥ و أﺧﻮه و ﻣﺸـﮑﺪاﻧﻪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺒﺮاد و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﮐّﻠﻬﻢ ﺳـﮑﻮت إﻟّﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻓﺎﻧّﻪ‬‫ﯾﻬﺪر‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﻫﯽ اﻻﺳـﻄﻮاﻧﮥ اﻟّﺘﯽ ﮐﺎن ﯾﺠﻠﺲ إﻟﯿﻬﺎ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ :‬ﻫﺬه ﻫﯽ أﺳـﻄﻮاﻧﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺟﻠﺲ‬‫إﻟﯿﻬﺎ ﺑﻌـﺪه ﻋﻠﻘﻤـﮥ و ﺑﻌـﺪه إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﺑﻌـﺪه ﻣﻨﺼﻮر و ﺑﻌﺪه ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري و ﺑﻌﺪه وﮐﯿﻊ و ﺑﻌﺪه أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﺑﻌﺪه ﻣﻄﯿﻦ و ﻗﺎل‬‫ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺟﺰرة‪:‬‬‫أﻋﻠﻢ ﻣﻦ أدرﮐﺖ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺘﺼـﺤﯿﻒ اﻟﻤﺸﺎﯾﺦ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﺣﻔﻈﻬﻢ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺬاﮐﺮة أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺧﺮاش ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﻓﺄﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ اﻟﺒﻐﺪادّﯾﻮن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬دع أﺻـﺤﺎﺑﮏ ﻓﺎﻧّﻬﻢ أﺻﺤﺎب ﻣﺨﺎرﯾﻖ ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺷﯿﺒﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« و »اﻻﺣﮑﺎم« و »اﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ« و ﺣّﺪث ﺑﺒﻐﺪاد ﻫﻮ و أﺧﻮاه اﻟﻘﺎﺳﻢ و ﻋﺜﻤﺎن‪ .‬ﻗﺎل‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ‪ :‬ﻓﯽ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ أﺷﺨﺺ اﻟﻤﺘﻮّﮐﻞ اﻟﻔﻘﻬﺎء و اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ و ﮐﺎن ﻓﯿﻬﻢ ﻣﺼﻌﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي و إﺳﺤﺎق‬‫ﺑﻦ إﺳﺮاﺋﯿﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪104 :‬‬‫و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻬﺮوي و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﮐﺎﻧﺎ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ ﻓﻘﺴـﻤﺖ ﺑﯿﻨﻬﻢ اﻟﺠﻮاﺋﺰ و أﻣﺮﻫﻢ اﻟﻤﺘﻮّﮐﻞ أن ﯾﺤّﺪﺛﻮا‬‫ﺑﺎﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟّﺘﯽ ﻓﯿﻬﺎ اﻟّﺮّد ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟـﮥ و اﻟﺠﻬﻤـّﯿ ﮥ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺠﻠﺲ ﻋﺜﻤﺎن ﻓﯽ ﻣﺪﯾﻨـﮥ اﻟﻤﻨﺼﻮر و اﺟﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻦ ﺛﻠﺜﯿﻦ أﻟﻔﺎ و ﺟﻠﺲ أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﻓﯽ ﻣﺴـﺠﺪ اﻟّﺮﺻﺎﻓﮥ و ﮐﺎن أﺷّﺪ ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻣﻦ أﺧﯿﻪ اﺟﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻦ ﺛﻠﺜﯿﻦ أﻟﻔﺎ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﻮّي اﻟّﻨﻔﺲ ﺑﺤﯿﺚ إﻧّﻪ اﺳـﺘﻨﮑﺮ‬‫ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﺗﻔّﺮد ﺑﻪ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻦ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﯾﻦ ﻟﻪ ﻫـﺬا؟ ﻓﻬـﺬه ﮐﺘﺐ ﺣﻔﺺ ﻣﺎ ﻓﯿﻬﺎ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ! أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺪﻣﺸﻘﯽ ﻗﺮاءة ﻋﻠﯿﻪ ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻋﺒﺪ‪ -‬اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻬﺮوي‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ زاﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 98‬از ‪316‬‬‫ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﻬﺮاة‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪون اﻟّﺴﻠﻤﯽ‪ ،‬و أﻧﺒﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬أﻧﺒﺎ زاﻫﺮ و ﺗﻤﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﻗﺎﻻ أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﮑﻨﺠﺮودي‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤﺪان‪ ،‬أﻧﺒﺎ أو ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺮ ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﺰﻧّﺎد‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﺮج‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ذﮐﺮ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اﻟﻬﻼل‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬إذا رأﯾﺘﻤﻮه ﻓﺼﻮﻣﻮا و‬‫إذا رأﯾﺘﻤﻮه ﻓﺄﻓﻄﺮوا ﻓﺈن ﻏّﻢ ﻓﻌّﺪوا ﺛﻠﺜﯿﻦ‪ .‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻏﺮﯾﺐ ﺗﻔّﺮد ﺑﻪ أﺑﻮ اﻟﺰﻧّﺎد ﻋﻦ اﻻﻋﺮج و ﻟﻢ ﯾﺮوه ﻋﻨﻪ ﺳﻮي ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫و ﻻ ﻋﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺳﻮي ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﻌﺒﺪي ﻓﯿﻤﺎ ﻋﻠﻤﺖ؛ أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻮﻗﻊ ﻣﻮاﻓﻘﮥ ﻋﺎﻟﯿﮥ و ﻟﻢ ﯾﺮوه واﺣﺪ ﻣﻦ ﺑﺸـﺮ‬‫ﺳﻮي اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‬‫ﻓﺮواه ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي ﻋﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﻓﻮﻗﻊ ﻟﻨـﺎ ﺑـﺪﻻ ﺑﻌﻠﻮ درﺟﺘﯿﻦ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﻦ ﺑـﺪران و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬أﻧﺒﺎ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺴﺪال‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﺨﻠﺺ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪،‬‬‫أﻧﺒـﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺧﺎﻟـﺪ اﻷﺣﻤﺮ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ أﺳﺎﻣـﮥ ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل‬‫ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺮﮐﺖ ﻋﻠﯽ اﻣﺘﯽ ﺑﻌﺪي ﻓﺘﻨﮥ أﺿّﺮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺟﺎل ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﺎء‬‫‪ :‬و ﺑﻪ‪ :‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ .‬ﻋﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة؛ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺳﺎﻣـﮥ ﺑﻦ زﯾﺪ و ﺳـﺌﻞ ﮐﯿﻒ ﯾﺴـﯿﺮ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺣﯿﻦ دﻓﻊ ﻣﻦ ﻋﺮﻓﺎت؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺴﯿﺮ اﻟﻌﻨﻖ ﻓﺎذا‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪105 :‬‬‫وﺟﺪ ﻓﺠﻮة ﻧّﺺ‪ .‬ﻗﺎل ﻫﺸﺎم‪ :‬و اﻟّﻨّﺺ أرﻓﻊ ﻣﻦ اﻟﻌﻨﻖ‪ ،‬أﺧﺮﺟﻬﻤﺎ ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‬‫ﻓﻮاﻓﻘﻨـﺎ‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧـﺎ اﺑﻦ ﻋّﻠـﺎن‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧـﺎ اﻟﮑﻨـﺪي‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧـﺎ اﻟﻘّﺰاز‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧـﺎ أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧـﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﻟﻤﺤﺘﺴﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮان‬‫اﻟﮑـﺎﺗﺐ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺮﺑﻊ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﺒﯿـﺪة ﯾﻘﻮل‪ :‬رﺑّﺎﻧّﯿﻮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ أرﺑﻌـﮥ‪ ،‬ﻓﺄﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﺤﻼل و‬‫اﻟﺤﺮام أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و أﺣﺴـﻨﻬﻢ ﺳـﯿﺎﻗﮥ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ و أداء ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و أﺣﺴـﻨﻬﻢ وﺿﻌﺎ ﻟﻠﮑﺘﺎب أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و أﻋﻠﻤﻬﻢ‬‫ﺑﺼﺤﯿﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺳﻘﯿﻤﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﻄﯿﻦ‪ :‬ﻣﺎت أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬اﻟّﺬي أﻓﻨﯽ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن ﺷﺒﺎﺑﻪ و ﺷﯿﺒﻪ‪ ،‬و ﺷﺎﺑﺖ ﻣﻔﺎرﻗﻪ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺎﻟّﺮﺣﻠﮥ و اﻷﯾﺒﮥ‪ ،‬و‬‫ﺻﺮﻣﺖ أزﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻊ و اﻻﯾﻌﺎء ﺣّﺘﯽ اﻣﺘﻸت اﻟﻌﯿﺒـﮥ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺴـﻨﺪه إﻟﯽ ﻣﻦ ﺷـﺮﻓﺖ ﺑﻌﻨﺼـﺮه ﺗﺮﺑﮥ ﻃﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻣﻦ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﻼم ﻻ ﯾﺼـﺮم ﺳـﺒﺒﻪ و ﻻ ﯾﻘﻄﻊ ﺳﯿﺒﻪ‪ ،‬ﻓﻤﻦ اﻟّﺬي ﯾﻈﻬﺮ ﺑﻌﺪ ﻫﺬا ﺟﺤﺪه و رﯾﺒﻪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺨﺎف ﺑﻪ ازراء ﻫﺬا اﻟﺤﺒﺮ و ﻋﯿﺒﻪ و ﻣﻦ ﯾﺠﺮأ ﻣﻊ‬‫ﻫﺬا و ﻟﻢ ﯾﻤﻨﻌﻪ رﻫﺒﻪ و ﻫﯿﺒﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﺤﺘﻘﺐ ﻟﻼﺛﻢ ﻣﺮﺗﺠﻊ ﺑﺎﻟﺨﺴﺎر و اﻟﺨﯿﺒﻪ‪.‬‬‫‪ -27‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺑﻦ اﻟﺮﯾﺎن اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ از ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻋﺒﺎرت »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« ﮐﻪ در رواﯾﺖ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺪرﺟﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻣﯽرﺳﺪ‪.‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر از أﻓﺎﺧﻢ ﺣﺎﻣﻠﯿﻦ آﺛﺎر و أﻋﺎﻇﻢ ﻣﻀﻄﻠﻌﯿﻦ ﺑﺄﻋﺒﺎء اﻻﺧﺒﺎر ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺑﻦ رﯾﺎن ﻫﺎﺷﻤﯽ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر ﺑﻦ اﻟّﺮّﯾﺎن اﻟﺒﻐـﺪادي‪ ،‬ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼـﺮف و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮّﯾﺎ و ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴـ ﺮاج‪ :‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 99‬از ‪316‬‬‫ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓّﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻟﺜﻼث ﻋﺸﺮة ﺧﻠﺖ ﻣﻦ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪106 :‬‬‫و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺛﻼث و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻨﻪ ﯾﻘﻮل ذﻟﮏ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪:‬‬‫ﺷﯿﺦ ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣّﺮة‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺒﻐﺪادي‪:‬‬‫ﺻﺪوق ﯾﺤّﺪث ﻋﻦ اﻟﻀﻌﻔﺎء‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن »ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﺎت«[‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽدر »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر ﺑﻦ اﻟّﺮّﯾﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻓﻠﯿﺢ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »م‪ .‬د« و اﻟﺒﻐﻮي و اﻟﺴّﺮاج و ﺧﻠﻖ وﺛّﻘﻮه‪ ،‬ﻣﺎت ‪.[238‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر ﺑﻦ اﻟّﺮّﯾﺎن ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻓﻠﯿﺢ ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﻗﯿﺲ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ و اﻟﮑﺒﺎر[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬م‪ .‬د‪ .‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر ﺑﻦ اﻟّﺮّﯾﺎن اﻟﻬﺎﺷـﻤﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﺮﺻﺎﻓﯽ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻟﻪ ﺛﻼث و ﺗﺴﻌﻮن اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪ ،‬ﺛﻘﺘﻬﻢ اﻟّﺬي ﻟﻘﯽ اﻻﺣﺒﺎر‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬ﺣّﺘﯽ ﺻﺎر ﻋﯿﺒﮥ اﻷﺳﺮار‪ ،‬و ﺟﻬﯿﻨﮥ اﻷﺧﺒﺎر‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻌﺰﯾﺰ‬‫اﻟﻤﺜـﺎر‪ ،‬اﻟّﺮﻓﯿﻊ اﻟﻤﻨـﺎر‪ ،‬اﻟـّﺴ ﺎﻃﻊ اﻷﻧﻮار‪ ،‬اﻟﻨﺎﻓـﺢ اﻻﻧﻮار‪ ،‬اﻟﻠّﺎﻣﻊ اﻷزﻫﺎر‪ ،‬اﻟـّﺬاﮐﯽ اﻷزﻫﺎر‪ ،‬اﻟّﺼﺎﻓﯽ ﻋﻦ اﻻﮐـﺪار؛ ﻓﯽ اﻻﯾﺮاد و اﻻﺻـﺪار‪ ،‬ﻓﻼ‬‫ﯾﻘـﺎﺑﻠﻪ ﺑﻌـﺪ ﻫـﺬا ﺑـﺎﻟﺠﺤﻮد و اﻹﻧﮑﺎر‪ ،‬و اﻟـّﺼ ﺪود ﺑﺎﻻﺟﻬﺎر‪ ،‬إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺑﻠﯽ ﺑﺎﻟﻌﻤﻪ و اﻻﻧﻐﻤﺎر‪ ،‬و اﻟﺨـﺪع و اﻻﻏﺘﺮار‪ ،‬و آﺛﺮ اﻟﻬﻠﮏ و اﻟﺒﻮار‪ ،‬و‬‫اﻟّﺘﺒﺎب و اﻟّﺘﺒﺎر‪ ،‬و اﺧﺘﺎر اﻟّﺬّل و اﻟﺨﺴﺎر‪ ،‬و اﻟﻘﻤﺎءة و اﻻﺣﺘﻘﺎر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺠﺎزﯾﻪ ﯾﻮم ﺗﻬﺘﮏ ﻓﯿﻪ اﻷﺳﺘﺎر‪ ،‬و ﺗﺒﺪو ﻓﯿﻪ اﻷﺳﺮار‪.‬‬‫‪ -28‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻣﺴـﻨﺪ« ﺧﻮد ﺑﺮواﯾﺖ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳـﺨﺎوي در »اﺳـﺘﺠﻼب‬‫ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« در ﺳﯿﺎق ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أّﻣﺎ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻠّﯽ ﻓﻬﻮ ﻋﻨﺪ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪107 :‬‬‫ﮐـﺜﯿﺮ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﺟـّﺪه ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أّن اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗـﺎل‪:‬‬‫ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀﻠّﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺒﺒﻪ ﺑﯿﺪه و ﺳﺒﺒﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬و ﮐﺬا رواه اﻟّﺪوﻻﺑﯽ ﻓﯽ »اﻟّﺬرّﯾﮥ اﻟّﻄﺎﻫﺮة«[‪.‬‬‫و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« در ﻣﻘﺎم اﯾﺮاد ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻋﻦ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أّن اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧـﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺒﻪ ﺑﯿﺪه و ﺳـﺒﺒﻪ‬‫ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪.‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ زﯾﺪ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﺟّﺪه ﻋﻠﯽ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﺳﻨﺪ ﺟّﯿﺪ‪ ،‬و ﮐﺬا رواه اﻟّﺪوﻻﺑﯽ ﻓﯽ »اﻟّﺬرﯾﮥ اﻟّﻄﺎﻫﺮة«[‪.‬‬‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« در ذﮐﺮ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻋﻦ ﺳـﯿﺪﻧﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﮐّﺮم وﺟﻬﻪ أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن اﺧـﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ‬‫ﺗﻀـﻠّﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺒﻪ ﺑﯿـﺪه و ﺳـﺒﺒﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ زﯾﺪ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﺟّﺪه رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 100‬از ‪316‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻧﯿﺰ ﺗﺤـﺪﯾﺚ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﮐﻤـﺎ ﻻـ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ راﺟﻊ ﻋﺒﺎرة‬‫»ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« و ﻗﺪ أﺳﻠﻔﻨﺎﻫﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﻣﻀﯽ و ﺳﯿﺄﺗﯽ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ أﯾﻀﺎ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﺣﻨﻈﻠﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻣﻌﺠﺒﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﻄﺮﺑﻪ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﺑﺮ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﺑﺮاه اﻧﺪك ﺗﺘﺒﻊ و ﺗﻔّﺤﺺ ﮐﺘﺐ أﺳﺎﻃﯿﻦ ﺳـّﻨّﯿﻪ رﻓﺘﻪ ﻣﺨﻔﯽ و‬‫ﻣﺴﺘﻮر ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ در »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﺮوزي اﻟّﺬي‬‫ﯾﻘﺎل ﻟﻪ راﻫﻮﯾﻪ ﯾﺮوي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﯿﻠﮥ اﻟّﺴﺒﺖ ﻷرﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺧﻠﺖ ﻣﻦ ﺷﻬﺮ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪108 :‬‬‫ﺳﺒﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻗﺒﺮه ﻣﺸـﻬﻮر ﯾﺰار‪ ،‬و ﮐـﺎن إﺳـﺤﺎق ﻣﻦ ﺳﺎدات أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﻘﻬﺎ و ﻋﻠﻤﺎ و ﺣﻔﻈﺎ و ﻧﻈﺮا ﻣّﻤﻦ ﺻـّﻨﻒ اﻟﮑﺘﺐ و ﻓّﺮع اﻟﻔﺮوع‬‫ﻋﻠﯽ اﻟّﺴﻨﻦ و ذّب ﻋﻨﻬﺎ و ﻗﻤﻊ ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻔﻬﺎ[‪.‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ‬‫اﻟﻤﺮوزي‪ .‬ﺳـﮑﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﺳـﻤﻊ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و وﮐﯿﻌﺎ و اﻟّﻨﻀـﺮ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪،‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﯿﻠﮥ اﻟّﺴـ ﺒﺖ ﻷرﺑﻊ ﻋﺸـﺮة ﺧﻠﺖ ﻣﻦ ﺷـﻌﺒﺎن ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ‬‫ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺒﺮه ﻣﺸﻬﻮر ﯾﺰار و ﯾﻘﺼﺪ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑـﻮ ﯾﻌﻘﻮب إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻄﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ‬‫ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮارث ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﻄـّﯿ ﮥ ﺑﻦ ﻣّﺮة ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﺑﻦ ﻫﻤﺎم ﺑﻦ أﺳـﺪ ﺑﻦ ﻣّﺮة ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﻨﻈﻠـﮥ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﻣﻨﺎة ﺑﻦ‬‫ﺗﻤﯿﻢ اﺑﻦ ﻣﺮة اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ .‬ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻮرع و ﮐﺎن أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ اﻹﺳﻼم‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‬‫ﻓﯿﻤﻦ روي ﻋﻦ اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻋـّﺪه اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻓﯽ أﺻـﺤﺎب اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ و ﮐـﺎن ﻗـﺪ ﻧـﺎﻇﺮ اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌّﯽ ﻓﯽ ﺟﻮاز ﺑﯿﻊ دور ﻣـّﮑ ﮥ و ﻗﺪ‬‫اﺳﺘﻮﻓﯽ اﻟّﺸﯿﺦ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟّﺮازي ﺻﻮرة ذﻟﮏ اﻟﻤﺠﻠﺲ اﻟّﺬي ﺟﺮي ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟّﺬي ﺳّﻤﺎه »ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻹﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ« رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪:‬‬‫ﻓﻠّﻤﺎ ﻋﺮف ﻓﻀـﻠﻪ ﻧﺴﺦ ﮐﺘﺒﻪ و ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ ﺑﻤﺼﺮ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﺈﺳﺤﺎق ﻋﻨﺪﻧﺎ إﻣﺎم ﻣﻦ أﺋّﻤﮥ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ و ﻣﺎ ﻋﺒﺮ‬‫اﻟﺠﺴـﺮ أﻓﻘﻪ ﻣﻦ إﺳـﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق‪ :‬أﺣﻔﻆ ﺳـﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ و اذاﮐﺮ ﺑﻤﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ و ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﺖ ﺷـﯿﺌﺎ ﻗّﻂ إﻟّﺎ ﺣﻔﻈﺘﻪ و ﻻ‬‫ﺣﻔﻈﺖ ﺷـﯿﺌﺎ ﻗّﻂ ﻓﻨﺴـﯿﺘﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ »ﻣﺴـﻨﺪ« ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق و اﻟﯿﻤﻦ و اﻟّﺸﺎم و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻣﻦ‬‫ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و اﻟّﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث و ﺳّﺘﯿﻦ؛ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و‬‫ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﺳﮑﻦ ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر و ﺗﻮّﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺨﻤﯿﺲ اﻟّﻨﺼﻒ ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪109 :‬‬‫ﺷﻌﺒﺎن‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻷﺣﺪ و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟّﺴﺒﺖ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻗﯿﻞ ﺳﺒﻊ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﺳﻨﮥ ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮ راﻫﻮﯾﻪ و ﻣﻌﻨﯽ »وﯾﻪ« اﻟﻔﺎرﺳﯿﮥ اّﻟﺘﯽ ﻓﯽ آﺧﺮ ﺑﻌﺾ اﻻﺳﻤﺎء‬‫و راﻫﻮﯾﻪ ﺑﻔﺘـﺢ اﻟّﺮاء و ﺑﻌـﺪ اﻷـﻟﻒ ﻫـﺎء ﺳﺎﮐﻨـﮥ‪ -‬ﻟﻘﺐ أﺑﯿﻪ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و إﻧّﻤـﺎ ﻟّﻘﺐ ﺑـﺬﻟﮏ ﻷﻧﻪ وﻟـﺪ ﻓﯽ ﻃﺮﯾﻖ ﻣّﮑـ ﮥ‪ ،‬و اﻟّﻄﺮﯾﻖ‬‫ﺑﺎﻟﻔﺎرﺳـﯿﮥ »راه« و »وﯾﻪ« ﻣﻌﻨـﺎه وﺟـﺪ‪ ،‬ﻓﮑـﺄﻧّﻪ ﻓﯽ اﻟّﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ ﻓﯿﻪ أﯾﻀـﺎ‪ :‬راﻫﻮﯾﻪ ﺑﻀّﻢ اﻟﻬﺎء و ﺳـﮑﻮن اﻟﻮاو و ﻓﺘـﺢ اﻟﯿﺎء‪ .‬و ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 101‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ أﻣﯿﺮ ﺧﺮاﺳﺎن‪ :‬ﻟﻢ ﻗﯿﻞ ﻟﮏ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ؟‬‫و ﻣـﺎ ﻣﻌﻨﯽ ﻫـﺬا؟ و ﻫﻞ ﺗﮑﺮه أن ﯾﻘﺎل ﻟﮏ ﻫـﺬا؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻋﻠﻢ أّﯾﻬﺎ اﻷﻣﯿﺮ! أنّ أﺑﯽ وﻟـﺪ ﻓﯽ اﻟّﻄﺮﯾﻖ ﻓﻘﺎﻟﺖ اﻟﻤﺮاوزة‪» :‬راﻫﻮﯾﻪ« ﻷﻧّﻪ وﻟـﺪ ﻓﯽ‬‫اﻟّﻄﺮﯾﻖ و ﮐﺎن أﺑﯽ ﯾﮑﺮه ﻫﺬا و أّﻣﺎ أﻧﺎ؛ ﻓﻠﺴﺖ أﮐﺮه ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻣﺨﻠﺪ‪ ،‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺳﮑﻮن اﻟﺨﺎء اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﻓﺘﺢ اﻟﻼم و ﺑﻌﺪﻫﺎ دال ﻣﻬﻤﻠﮥ‪.‬‬‫و اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺤﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻨﻮن و ﻓﺘﺢ اﻟﻈﺎء اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻻم‪ ،‬ﻫﺬه اﻟﻨّﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺣﻨﻈﻠﮥ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﯾﻨﺴﺐ إﻟﯿﻪ ﺑﻄﻦ ﻣﻦ‬‫ﺗﻤﯿﻢ‪ .‬و اﻟﻤﺮوزي ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم اﻟﻘﻮل ﻓﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺮوزي ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬وﻟـﺪ أﺑﯽ ﻣﻦ ﺑﻄﻦ أّﻣﻪ ﻣﺜﻘﻮب اﻻذﻧﯿﻦ‪،‬‬‫ﻓﻤﻀﯽ ﺟّﺪي راﻫﻮﯾﻪ إﻟﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﻓﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﮑﻮن اﺑﻨﮏ رأﺳﺎ إّﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺨﯿﺮ و إّﻣﺎ ﻓﯽ اﻟّﺸّﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﻌﺒﺮ اﻟﺠﺴـﺮ إﻟﯽ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﺜﻞ إﺳـﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ ﻻﺳـﺤﺎق ﻓﯽ اﻟﻌﺮاق ﻧﻈﯿﺮا‪ .‬ﻗﺎل »س«‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﻣﺄﻣﻮن‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ذوﯾﺐ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻣﺎ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻرض ﻣﺜﻞ إﺳـﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل إﺳﺤﺎق‪ :‬ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺷﯿﺌﺎ ﻗّﻂ إﻟّﺎ ﺣﻔﻈﺘﻪ و ﻻ ﺣﻔﻈﺖ ﺷﯿﺌﺎ ﻓﻨﺴﯿﺘﻪ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ رﺋﯽ أﺣﻔﻆ‬‫ﻣﻦ إﺳـﺤﺎق‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻘّﺒﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ‪ .238‬ﻗﺎل »خ«‪ :‬ﻋﺎش ‪ ،77‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻮ أّن إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ ﮐـﺎن ﻓﯽ اﻟّﺘـﺎﺑﻌﯿﻦ ﻷـﻗّﺮوا ﻟﻪ ﺑﺤﻔﻈﻪ و ﻋﻠﻤﻪ و ﻓﻘﻬﻪ‪ ،‬و ﻣﻨـﺎﻗﺒﻪ ﻃﻮﯾﻠﮥ‬‫ﻋﺮﯾﻀﮥ[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪110 :‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟّﺘﯿﻤﯽ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي ﻧﺰﯾﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻋﺎﻟﻤﻬﺎ ﺑﻞ ﺷﯿﺦ اﻫﻞ اﻟﻤﺸﺮق‪ ،‬ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ‬‫راﻫﻮﯾﻪ‪ .‬وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻫﻮ ﺻﺒّﯽ و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‪ -‬اﻟـّﺼ ﻤﺪ اﻟﻌّﻤﯽ و ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض و ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و اﻟّﺪراوردي و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﺳﻮي اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و أﺣﻤﺪ و‬‫اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﺷـﯿﺨﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و أﺑﻮ اﻟﻌـّﺒ ﺎس اﻟّﺴـ ﺮاج و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻤﻌـﺎﻟﯽ اﻷﺑﺮﻗﻮﻫﯽ‪ :‬اﻧﺎ‪ :‬اﻟﻔﺘﺢ‬‫اﻟﮑﺎﺗﺐ‪ ،‬أﻧﺎ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺰﻫﺮي‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪:‬‬‫إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﻷوزاﻋﯽ‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﺧﻠﻒ اﻟﻮﻋﺪ ﺛﻠﺚ اﻟﻨﻔﺎق‬‫ﻋﻦ ﻫﺎرون ﺑﻦ رﺑﺎب أّن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻟّﻤﺎ ﺣﻀﺮﺗﻪ اﻟﻮﻓﺎة ﺧﻄﺐ إﻟﯿﻪ رﺟﻞ اﺑﻨﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﻗﻠﺖ ﻓﯿﻪ ﻗﻮﻻ ﺷﺒﯿﻬﺎ ﺑﺎﻟﻌـﺪة و إﻧّﯽ أﮐﺮه أن أﻟﻘﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺜﻠﺚ اﻟّﻨﻔﺎق‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ أﺳـﻠﻢ اﻟّﻄﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﺑﻠﻐﻪ ﻣﻮت إﺳـﺤﺎق‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ‬‫أﺣﺪا ﮐﺎن اﺧﺸﯽ ﻟّﻠﻪ ﻣﻦ إﺳﺤﺎق‪ ،‬ﯾﻘﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ِ :‬إﱠﻧﻤﺎ َﯾْﺨَﺸﯽ اﻟﱠﻠَﻪ ﻣِْﻦ ِﻋﺒﺎِدِه اﻟ ُْﻌَﻠﻤﺎُء‬‫‪ .‬و ﮐـﺎن أﻋﻠﻢ اﻟّﻨـﺎس و ﻟﻮ ﮐـﺎن اﻟﺤّﻤـ ﺎدان و اﻟّﺜﻮري ﻓﯽ اﻟﺤﯿﻮة ﻻﺣﺘـﺎﺟﻮا إﻟﯿﻪ‪ .‬و ﻋﻦ أﺣﻤـﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻢ ﻹﺳـﺤﺎق ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻧﻈﯿﺮا‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ‪ :‬إﺳـﺤﺎق ﺛﻘـﮥ ﻣـﺄﻣﻮن إﻣـﺎم‪ ،‬و ﻗـﺎل أﺑﻮ داود اﻟﺨّﻔﺎف‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ أﻧﻈﺮ إﻟﯽ ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﯽ و ﺛﻼﺛﯿﻦ أﻟﻒ أﺳـﺮدﻫﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و أﻣﻠﯽ ﻋﻠﯿﻨﺎ إﺳـﺤﺎق ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ أﺣﺪ ﻋﺸـﺮ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﺛّﻢ ﻗﺮأﻫﺎ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻓﻤﺎ زاد ﺣﺮﻓﺎ و ﻻ‬‫ﻧﻘﺺ ﺣﺮﻓﺎ! و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ رﺋﯽ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬اﻟﻌﺠﺐ ﻣﻦ إﺗﻘﺎﻧﻪ و ﺳـﻼﻣﺘﻪ ﻣﻦ اﻟﻐﻠﻂ ﻣﻊ ﻣﺎ رزق ﻣﻦ اﻟﺤﻔﻆ‪،‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷـﻨﺒﻮﯾﻪ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬إﺳـﺤﺎق ﻟﻢ ﻧﻠﻖ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 102‬از ‪316‬‬‫راﻫﻮﯾﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺟﻤﻌﻨﯽ و ﻫـﺬا اﻟﻤﺒﺘـﺪع؛ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟـﺢ‪ ،‬ﻣﺠﻠﺲ اﻷﻣﯿﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﻨﯽ اﻷﻣﯿﺮ ﻋﻦ أﺧﺒﺎر اﻟّﻨﺰول ﻓﺴـﺮدﺗﻬﺎ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ‪ :‬ﮐﻔﺮت ﺑﺮّب ﯾﻨﺰل ﻣﻦ ﺳﻤﺎء إﻟﯽ ﺳﻤﺎء! ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬آﻣﻨﺖ ﺑﺮّب ﯾﻔﻌﻞ ﻣﺎ ﯾﺸﺎء‪ .‬ﻫﺬه ﺣﮑﺎﯾﮥ ﺻﺤﯿﺤﮥ رواﻫﺎ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪111 :‬‬‫ﻓﯽ »اﻷﺳﻤﺎء و اﻟّﺼﻔﺎت«‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻟﻪ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫـﺒﯽ در »ﮐـﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ‪ ،‬اﻹﻣـﺎم أﺑـﻮ ﯾﻌﻘـﻮب اﻟﻤﺮوزي اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻋـﺎﻟﻢ ﺧﺮاﺳـﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ و‬‫اﻟـّﺪراوردي و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻣﻌﺘﻤﺮ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »خ‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬ت‪ .‬س« و ﺑﻘـّﯿ ﮥ ﺷـﯿﺨﻪ و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس و اﻟّﺴـ ﺮاج‪،‬‬‫»أﻣﻠﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ« ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ‪ 238‬و ﻋﺎش ﺳﺒﻌﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤـﺎن و ﺛﻼـﺛﯿﻦ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬـﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻻﻣـﺎم ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻤﺸـﺮق أﺑﻮ‬‫ﯾﻌﻘﻮب إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي ﺛّﻢ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟّﺪراوردي و ﺑﻘّﯿﮥ و‬‫ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ و ﻋﺎش ﺳـﺒﻌﺎ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻫﻮ ﺻـﻐﯿﺮ ﻓﺘﺮك اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻟﺼـﻐﺮه‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻢ‬‫ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻟﻪ ﻧﻈﯿﺮا و ﻣﺎ ﻋﺒﺮ اﻟﺠﺴـﺮ ﻣﺜﻞ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺳﻠﻢ‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ أﺣﺪا أﺧﺸﯽ ﻟّﻠﻪ ﻣﻦ إﺳﺤﺎق و ﻟﻮ ﮐﺎن ﺳﻔﯿﺎن ﺣّﯿﺎ ﻻﺣﺘﺎج‬‫إﻟﯽ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬أﻣﻠﯽ ﻋﻠّﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﻋﻦ ﻇﻬﺮ ﻗﻠﺒﻪ‪ .‬و ﺟﺎء ﻣﻦ ﻏﯿﺮ وﺟﻪ أّن إﺳـﺤﺎق ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ‬‫ﺣﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻣﺎ رﺋﯽ أﺣﺪ اﺣﻔﻆ ﻣﻦ إﺳﺤﺎق‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ إﺳﺤﺎق ﻟﯿﻠﮥ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻤﺸـﺮق اﻟﻤﺤّﺪث إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ‬‫اﻟﻤﺮوزي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ روي أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ و ﯾﺬاﮐﺮ ﺑﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ أﻟﻒ )زاﺋﺪ‪ .‬ظ‪ .‬م( ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺷﯿﺌﺎ ﻗّﻂ إﻟّﺎ ﺣﻔﻈﺘﻪ و ﻻ ﺣﻔﻈﺖ ﻓﻨﺴﯿﺘﻪ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻮرع و ذﮐﺮه اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻓﯽ ﻣﻦ روي ﻋﻦ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و‬‫ﻋّﺪه اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻓﯽ أﺻﺤﺎب اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻧﺎﻇﺮ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯽ ﻓﯽ ﺟﻮاز ﺑﯿﻊ دور ﻣّﮑﮥ و ﻗﺪ اﺳﺘﻮﻓﯽ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟّﺮازي ﺻﻮرة ذﻟﮏ اﻟﻤﺠﻠﺲ ﻓﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻪ »ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ« ﻓﻠّﻤﺎ ﻋﺮف إﺳـﺤﺎق )ﻓﻀـﻠﻪ‪ .‬ظ( ﻧﺴـﺦ ﮐﺘﺒﻪ و ﺟﻤﻊ ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ ﺑﻤﺼـﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ‪ :‬إﺳـﺤﺎق ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻣﻦ أﺋّﻤﮥ‬‫اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ و ﮐﺎن ﻗﺪ رﺣﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪112 :‬‬‫إﻟﯽ اﻟﺤﺠـﺎز و اﻟﻌﺮاق و اﻟﯿﻤﻦ و اﻟﺸﺎم و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﺳـﻤﻊ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و اﻟﺘﺮﻣـﺬي‪ ،‬و ﻋّﻤﺮ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ‬‫ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻟﻘﺐ أﺑﻮه ﺑﺮاﻫﻮﯾﻪ ﻷﻧّﻪ وﻟﺪ ﻓﯽ ﻃﺮﯾﻖ ﻣّﮑﮥ‪ ،‬و اﻟّﻄﺮﯾﻖ ﺑﺎﻟﻔﺎرﺳﯿﮥ »راه« و »وﯾﻪ« ﻣﻌﻨﺎه وﺟﺪ‪ ،‬ﻓﮑﺄﻧﻪ وﺟﺪ ﻓﯽ اﻟّﻄﺮﯾﻖ ‪.‬‬
‫و ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ ﻣﻄﺮ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﺮوزي اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬أﺣﺪ‬‫أﺋّﻤﮥ اﻟﺪﯾﻦ و أﻋﻼم اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ و ﻫﺪاة اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ اﻟﺠﺎﻣﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻮرع و اﻟّﺘﻘﻮي ﻧﺰﯾﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻋﺎﻟﻤﻬﺎ وﻟﺪ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي‪ ،‬و‬‫ﻗﯿﻞ ﺳّﺖ و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺳﻨﮥ ﺑﻀﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﻓﺘﺮك اﻟّﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻟﮑﻮﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺘﻘﻦ اﻻﺧﺬ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ارﺗﺤﻞ ﻓﯽ‬‫ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻗﺒﻞ اﻟّﺮﺣﻠﮥ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﮐﻤﺎ ﻋﺮﻓﺖ و ﻣﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟّﺴـ ﯿﻨﺎﻧﯽ و اﻟّﻨﻀـﺮ اﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ و أﺑﯽ ﻧﻤﯿﻠﮥ‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ واﺿﺢ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻓﯽ اﻟّﺮﺣﻠﮥ ﻣﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟّﺪراوردي و ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﺎض و ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ و ﺑﻘﯿﮥ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟّﺜﻘﻔﯽ و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺼـﻤﺪ و ﻣﻌﻤﺮ و أﺳـﺒﺎط ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ و ﻋﺘﺎب ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ اﻟﺠﺰري و ﻏﻨﺪر و ﻋﺒﺪ ﻟا ّﺮّزاق و‬‫أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋـّﯿ ﺎش و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣـﺬي و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و أﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و إﺳـﺤﺎق اﻟﮑﻮﺳﺞ و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﻤﺮوزي و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺷﯿﻮﺧﻪ و أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟﺒﺴﺘﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺷﯿﺮوﯾﻪ و اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﺧﻠﻖ آﺧﺮﻫﻢ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟّﺴـ ّﺮاج‪ .‬ﻗﺎل ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬وﻟـﺪ أﺑﯽ ﻣﻦ ﺑﻄﻦ أّﻣﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 103‬از ‪316‬‬‫ﻣﺜﻘﻮب اﻻذﻧﯿﻦ ﻓﻤﻀـﯽ ﺟّﺪي راﻫﻮﯾﻪ إﻟﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﻓﺴﺄﻟﻪ ﻋﻦ ذﻟﮏ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﮑﻮن اﺑﻨﮏ راﺳﺎ إّﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺨﯿﺮ و إّﻣﺎ ﻓﯽ اﻟّﺸّﺮ‪ .‬و ﻗﺎل‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ :‬ﻟﻢ ﻗﯿﻞ ﻟﮏ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ؟ و ﻣﺎ ﻣﻌﻨﯽ ﻫﺬا؟ و ﻫﻞ ﺗﮑﺮه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪113 :‬‬‫أن ﯾﻘﺎل ﻟﮏ؟ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬إّن أﺑﯽ وﻟﺪ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣّﮑﮥ ﻓﻘﺎل اﻟﻤﺮاوزة‪ :‬راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻷﻧّﻪ وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟّﻄﺮﯾﻖ و ﮐﺎن أﺑﯽ ﯾﮑﺮه ﻫﺬا‪ ،‬و أّﻣﺎ أﻧﺎ ﻓﻠﺴﺖ أﮐﺮﻫﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ :‬إذا رأﯾﺖ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ﯾﺘﮑﻠّﻢ ﻓﯽ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻓﺎﺗّﻬﻤﻪ ﻓﯽ دﯾﻨﻪ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬إﻧّﻤﺎ ﻗّﯿﺪ اﻟﮑﻼم ﺑﺎﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ﻷّن أﻫﻞ إﻗﻠﯿﻢ‬‫اﻟﻤﺮو )ﻣﺮو‪ .‬ظ( ﻫﻢ اﻟّـﺬﯾﻦ ﺑﺤﯿﺚ ﻟﻮ ﮐـﺎن ﻓﯿﻪ ﮐﻼـم ﻟﺘﮑّﻠﻤﻮا ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﮑـﺄﻧّﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﺗﮑّﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ أﻫـﻞ إﻗﻠﯿﻤﻪ ﻓﻬﻮ ﻣّﺘﻬﻢ ﺑﺎﻟﮑـﺬب ﻷـﻧّﻪ ﻻ‬‫ﯾﺘﮑّﻠﻢ ﺑﺤّﻖ ﻟﯿﺮ )ﻏﯿﺮ‪ .‬ظ( أﻧّﻪ ﻣّﻤﺎ ﯾﺸﺘﺒﻪ ﻓﯽ دﯾﻨﻪ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪:‬‬‫ﻟﻢ ﯾﻌﺒﺮ اﻟﺠﺴﺮ إﻟﯽ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﺜﻞ إﺳﺤﺎق‪.‬‬‫ﺣﮑﺎﯾﮥ ﻟﻄﯿﻔﮥ ﻓﯽ ﺳﻠﻮك اﻟﻌﻠﻤﺎء و اﻻﻣﺮاء‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي رﮐﺐ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ دﯾﻦ ﻓﺨﺮج ﻣﻦ ﻣﺮو و ﺟﺎء ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﮑّﻠﻢ أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﯽ أﻣﺮ إﺳـﺤﺎق‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺮﯾﺪون؟ ﻓﻘﺎﻟﻮا ﺗﮑﺘﺐ إﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ رﻗﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻣﯿﺮ ﺧﺮاﺳﺎن و ﮐﺎن ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺘﺒﺖ إﻟﯿﻪ ﻗّﻂ‬‫ﻓـﺄﻟّﺤﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻓﮑﺘﺐ ﻓﯽ رﻗﻌـﮥ‪» :‬إﻟﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ‪ .‬أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ رﺟﻞ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟـّﺼ ﻼح«‪ .‬ﻓﺤﻤﻞ إﺳـﺤﺎق‬‫اﻟّﺮﻗﻌـﮥ إﻟﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ ﻓﻠّﻤـ ﺎ ﺟـﺎء إﻟﯽ اﻟﺒﺎب ﻗﺎل ﻟﻠﺤﺎﺟﺐ‪ :‬ﻣﻌﯽ رﻗﻌـﮥ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ إﻟﯽ اﻷﻣﯿﺮ ﻓـﺪﺧﻞ اﻟﺤﺎﺟﺐ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬رﺟﻞ‬‫ﺑﺎﻟﺒﺎب زﻋﻢ أّن ﻣﻌﻪ رﻗﻌﮥ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ إﻟﯽ اﻷﻣﯿﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ؟؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻗﺎل‪ :‬ادﺧﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻞ إﺳﺤﺎق و ﻧﺎوﻟﻪ اﻟّﺮﻗﻌﮥ ﻓﺄﺧﺬﻫﺎ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻗّﺒﻠﻬـﺎ و أﻗﻌـﺪ إﺳـﺤﺎق ﺑﺠﻨﺒﻪ و ﻗﻀـﯽ دﯾﻨﻪ ﺛﻼـﺛﯿﻦ أﻟﻒ درﻫﻢ و ﺻـّﯿﺮه ﻣﻦ ﻧـﺪﻣﺎﺋﻪ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻧﻈﺮ ﻣـﺎ ﮐﺎن أﻋﻈﻢ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻨﺪ‬‫اﻻﻣﺮاء‪ ،‬و اﻧﻈﺮ ﻣﺎ أدﻧﯽ )أوﻓﯽ‪ .‬ظ( ﻫﺬه اﻟﮑﻠﻤﮥ و أﻗﺼـﺮ ﻫﺬه اﻟّﺮﻗﻌﮥ و ﻣﺎ ﺗﺮﺗّﺐ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﯿﺮ‪ ،‬و ﻣﺎ ذﻟﮏ إﻟّﺎ ﻟﺤﺴﻦ اﻋﺘﻘﺎد ذﻟﮏ اﻷﻣﯿﺮ‬‫و ﺻـﯿﺎﻧﮥ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ أﯾﻀﺎ‪ ،‬و اﻟّﻨﺎس ﺑﺰﻣﺎﻧﻬﻢ أﺷـﺒﻪ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﺂﺑﺎﺋﻬﻢ‪ .‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺳـﻠﻢ اﻟﻄﻮﺳـﯽ ﺣﯿﻦ ﻣﺎت إﺳـﺤﺎق‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ أﺣﺪا ﮐﺎن‬‫أﺧﺸﯽ ﻟّﻠﻪ ﻣﻦ إﺳﺤﺎق‪ ،‬ﯾﻘﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ِ :‬إﱠﻧﻤﺎ َﯾْﺨَﺸﯽ اﻟﱠﻠَﻪ ﻣِْﻦ ِﻋﺒﺎِدِه اﻟ ُْﻌَﻠﻤﺎُء‬‫‪ ،‬و ﮐﺎن أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺄّن ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺳـﻠﻢ رّﮐﺐ ﻫﺬا ﻣﻦ اﻟﻘﺮب اﻷّول ﻣﻦ اﻟّﺸـ ﮑﻞ اﻻّول ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄﻖ ﻓﺈﻧﻪ ﯾﻨﺤّﻞ إﻟﯽ ﻗﻮﻟﮏ‪ :‬ﮐﺎن‬‫اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس و ﮐّﻞ ﻣﻦ ﮐﺎن أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس ﮐﺎن أﺧﺸﯽ اﻟّﻨﺎس‪ ،‬ﯾﻨﺘﺞ‪ :‬ﮐﺎن إﺳﺤﺎق أﺧﺸﯽ اﻟّﻨﺎس‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪114 :‬‬‫و اﻟﻤﻘّﺪﻣﮥ اﻟـّﺼ ﻐﺮي ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﺗﮑﻮن ﻣﺤّﻘﻘﮥ ﺑﺎﺗّﻔﺎق أو ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻓﮑﺄّن ﮐﻮﻧﻪ أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس أﻣﺮ ﻣﻔﺮوغ ﻣﻨﻪ ﺣّﺘﯽ اﺳـﺘﻨﺘﺞ ﻣﻨﻪ )ﮐﻮﻧﻪ‪ .‬ظ( أﺧﺸﯽ‬‫اﻟّﻨﺎس‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺳﻠﻢ‪:‬‬‫و ﻟﻮ ﮐﺎن اﻟّﺜﻮري ﻓﯽ اﻟﺤﯿﺎة ﻻﺣﺘﺎج إﻟﯽ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟـّﺪارﻣﯽ‪ :‬ﺳﺎد إﺳـﺤﺎق أﻫﻞ اﻟﻤﺸـﺮق و اﻟﻤﻐﺮب ﻟﺼﺪﻗﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪:‬‬‫ذﮐﺮ إﺳﺤﺎق ﻻ أﻋﺮف ﻟﻪ ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻧﻈﯿﺮا‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣّﺮة و ﻗﺪ ﺳﺌﻞ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻣﺜﻞ إﺳﺤﺎق ﯾﺴﺄل ﻋﻨﻪ!؟ إﺳﺤﺎق ﻋﻨﺪﻧﺎ إﻣﺎم‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪:‬‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ أﺣﺪ اﻷﺋّﻤﮥ ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن ﺳـﻤﻌﺖ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ذوﯾﺐ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻷرض ﻣﺜﻞ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬و‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻮ ﮐﺎن إﺳـﺤﺎق ﻓﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﯿﻦ ﻷﻗّﺮوا ﻟﻪ ﺑﺤﻔﻈﻪ و ﻋﻠﻤﻪ و ﻓﻘﻬﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺧﺸﺮم‪ :‬أﻧﺒﺎ اﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷﺒﺮﻣﮥ ﻋﻦ اﻟّﺸﻌﺒﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻣﺎ ﮐﺘﺒﺖ ﺳﻮداء ﻓﯽ ﺑﯿﻀﺎء إﻟﯽ ﯾﻮﻣﯽ ﻫـﺬا و ﻻ ﺣـّﺪﺛﻨﯽ رﺟﻞ ﺑﺤـﺪﯾﺚ إﻟّﺎ ﺣﻔﻈﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺤـّﺪﺛﺖ ﺑﻬـﺬا إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻦ‬‫ﻫـﺬا؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﮐﻨﺖ أﺳـﻤﻊ ﺷـﯿﺌﺎ إﻟّﺎ ﺣﻔﻈﺘﻪ و ﮐﺄﻧّﯽ أﻧﻈﺮ إﻟﯽ ﺳـﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬أو ﻗﺎل‪ :‬أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﺳـﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ‬‫ﮐﺘﺒﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود اﻟﺨّﻔﺎف‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ أﻧﻈﺮ إﻟﯽ ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﯽ و ﺛﻼﺛﯿﻦ أﻟﻔﺎ أﺳـﺮدﻫﺎ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﻣﻠﯽ ﻋﻠﯿﻨﺎ إﺳﺤﺎق أﺣﺪ ﻋﺸﺮ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺛّﻢ ﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻓﻤﺎ زاد ﺣﺮﻓﺎ و ﻻ ﻧﻘﺺ ﺣﺮﻓﺎ‪ ،‬و ﻋﻦ إﺳﺤﺎق‪ :‬ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺷﯿﺌﺎ إﻟّﺎ و‬‫ﺣﻔﻈﺘﻪ و ﻻ ﺣﻔﻈﺖ ﺷﯿﺌﺎ ﻗّﻂ ﻓﻨﺴﯿﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﯾﺰﯾﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ إﺳﺤﺎق ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﻇﻬﺮ ﻗﻠﺒﯽ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 104‬از ‪316‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازي ﯾﻘﻮل‪ :‬ذﮐﺮت ﻷﺑﯽ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﺣﻔﻈﻪ؛ ﻓﻘﺎل )ﻗﺎل‪ .‬ظ( اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ رﺋﯽ أﺣﻔﻆ‬‫ﻣﻦ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬و اﻟﻌﺠﺐ ﻣﻦ إﺗﻘﺎﻧﻪ و ﺳـﻼﻣﺘﻪ ﻣﻦ اﻟﻐﻠﻂ ﻣﻊ ﻣﺎ رزق ﻣﻦ اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ ﻷﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ إﻧّﻪ أﻣﻠﯽ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ ﻋﻦ‬‫ﻇﻬﺮ ﻗﻠﺒﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬و ﻫﺬا أﻋﺠﺐ ﻓﺈّن ﺿـﺒﻂ اﻷﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺴـﻨﺪة أﺳـﻬﻞ و أﻫﻮن ﻣﻦ ﺿـﺒﻂ أﺳﺎﻧﯿﺪ اﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ و أﻟﻔﺎﻇﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫـ ﺎب‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻣﻊ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و إﺳـﺤﺎق ﻧﻌﻮد ﻣﺮﯾﻀـﺎ‪ ،‬ﻓﻠّﻤـ ﺎ ﺟﺎزﯾﻨـﺎ اﻟﺒـﺎب ﺗﺄّﺧﺮ إﺳـﺤﺎق و ﻗﺎل ﻟﯿﺤﯿﯽ‪ :‬ﺗﻘـّﺪم! ﻓﻘﺎل ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﻹﺳـﺤﺎق‪ :‬ﺑﻞ أﻧﺖ ﺗﻘّﺪم! ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ زﮐﺮّﯾﺎ! أﻧﺖ أﮐﺒﺮ ﻣّﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬أﻧﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﮏ و ﻟﮑّﻨﮏ أﻋﻠﻢ ﻣّﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺘﻘّﺪم إﺳﺤﺎق‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﻨﻀﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪115 :‬‬‫اﻟﺠـﺎر وردي‪ :‬ﺛﻨـﺎ‪ :‬ﺷـﯿﺨﻨﺎ و ﮐﺒﯿﺮﻧـﺎ و ﻣﻦ ﺗﻌّﻠﻤﻨﺎ ﻣﻨﻪ و ﺗﺠّﻤﻠﻨﺎ ﺑﻪ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم‬‫ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻔﺘﻮي‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ إﺳﺤﺎق اﻟﺸﯿﺮازي‪ :‬ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻮرع‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ ﻓﯽ »اﻹرﺷﺎد« و ﮐﺎن ﯾﺴّﻤﯽ‬‫ﺷﻬﻨﺸﺎه اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺮﺑﺎﻃﯽ ﻓﯽ إﺳﺤﺎق‪:‬‬‫ﻗﺮﺑﯽ إﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ دﻋﺎﻧﯽ إﻟﯽ ﺣّﺐ أﺑﯽ ﯾﻌﻘﻮب إﺳﺤﺎق‬‫ﻟﻢ ﯾﺠﻌﻞ اﻟﻘﺮآن ﺧﻠﻘﺎ ﮐﻤﺎ ﻗﺪ ﻗﺎﻟﻪ زﻧﺪﯾﻖ ﻓّﺴﺎق‬‫ﯾﺎ ﺣّﺠﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﺧﻠﻘﻪ ﻓﯽ ﺳّﻨﮥ اﻟﻤﺎﺿﯿﻦ ﻟﻠﺒﺎﻗﯽ‬‫أﺑﻮك إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻣﺤﺾ اﻟّﺘﻘﯽ ﺳّﺒﺎق ﻣﺠﺪو اﺑﻦ ﺳّﺒﺎق‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺸـ ﻌﺮاﻧﯽ‪ :‬إّن إﺳـﺤﺎق ﮐﺎن ﯾﺨﻀﺐ ﺑﺎﻟﺤﻨﺎء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺑﯿﺪه ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻗّﻂ‪ ،‬إﻧّﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﺤّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ إذا‬‫ذاﮐﺮت إﺳﺤﺎق اﻟﻌﻠﻢ وﺟﺪﺗﻪ ﻓﺮدا ﻓﺈذا ﺟﺌﺖ إﻟﯽ أﻣﺮ اﻟّﺪﻧﯿﺎ وﺟﺪﺗﻪ ﻻ رأي ﻟﻪ!‪.‬‬‫ﺗﻮّﻓﯽ إﺳﺤﺎق ﻟﯿﻠﮥ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬و ﻟﻪ‬‫وﻓﺎت اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻣﺪة ﻋﻤﺮه‬‫ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻓﻬﺬا ﯾﺪّل أّن ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ‪ .‬و ﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ ﻣﻮﺗﻪ ﯾﻘﻮل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﻫّﺪة ﻣﺎ ﻫﺪدﻧﺎ ﻟﯿﻠﮥ اﻷﺣﺪ ﻓﯽ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﻻ ﺗﻨﺴﯽ ﻣﺪي اﻷﺑﺪ‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴﯽ و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﺼﺎﻟﺤﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ ﻟﯿﻠﮥ ﻣﺎت إﺳﺤﺎق اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ ﮐﺄّن‬‫ﻗﻤﺮا ارﺗﻔﻊ ﻣﻦ اﻷـرض إﻟﯽ اﻟّﺴـ ﻤﺎء ﻣﻦ ﺳـﮑﮥ إﺳـﺤﺎق ﺛّﻢ ﻧﺰل ﻓﺴـﻘﻂ ﻓﯽ اﻟﻤﻮﺿﻊ اﻟّـﺬي ﻃﻌﻦ ﻓﯿﻪ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻗـﺎل‪ .‬و ﻟﻢ أﺷـﻌﺮ ﺑﻤﻮﺗﻪ ﻓﻠّﻤﺎ‬‫ﻏﺪوت إذا ﺑﺤﻔﺎر ﻗﺒﺮ إﺳﺤﺎق ﻓﯽ اﻟﻤﻮﺿﻊ اﻟّﺬي رأﯾﺖ اﻟﻘﻤﺮ وﻗﻊ ﻓﯿﻪ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﺤﺎق‪ .‬خ‪ .‬م‪ .‬د‪ .‬ت‪ .‬س‪ .‬ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻄﺮ‪ ،‬أﺑـﻮ ﯾﻌﻘﻮب‬‫اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﻤﺮوزي ﻧﺰﯾـﻞ ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر أﺣـﺪ اﻷﺋّﻤـ ﮥ ﻃـﺎف اﻟﺒﻼد و روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و اﺑﻦ ﻋﻠـّﯿ ﮥ و ﺟﺮﯾﺮ و ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﻔّﻀﻞ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ اﻟﻌﺒـﺪي و ﻷﺑﯿﻪ روﯾﮥ و ﻣﻌﺘﻤﺮ اﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و اﺑﻦ إدرﯾﺲ و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻋﺒﺪ ﻟا ّﺮّزاق و‬‫اﻟّﺪراوردي و ﻋﺘﺎب ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪116 :‬‬‫و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ و ﻏﻨﺪر و ﺑﻘّﯿﮥ و ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﺳﻮي اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و ﺑﻘّﯿﮥ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫آدم و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و إﺳـﺤﺎق اﻟﮑﻮﺳـﺞ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻫﺆﻻء ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ و اﻟّﺬﻫﻠﯽ و زﮐﺮّﯾﺎ‬‫اﻟّﺴـ ﻨﺠﺮي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﻓﻠﺢ و أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟّﺴـ ﺮاج و ﻫﻮ آﺧﺮ ﻣﻦ ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺒﺎﺷﺎﻧﯽ‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ‪ 161‬و ﮐﺎن ﺳﻤﻊ‬‫ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻫﻮ ﺣﺪث ﻓﺘﺮك اﻟّﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻟﺤﺪاﺛﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪ إﺳﺤﺎق ﺳﻨﮥ ‪ ،166‬و ﻗﺎل وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 105‬از ‪316‬‬‫ﺟﺰي اﻟﱠﻠﻪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻋﻦ اﻹﺳـﻼم ﺧﯿﺮا‪ ،‬و ﻗـﺎل ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﻤـﺎد‪ :‬إذا رأﯾﺖ اﻟﺨﺮاﺳـﺎﻧﯽ ﯾﺘﮑﻠّﻢ ﻓﯽ إﺳـﺤﺎق ﻓﺎﺗّﻬﻤﻪ ﻓﯽ دﯾﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫أﺣﻤـﺪ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﻌﺒﺮ اﻟﺠﺴـﺮ إﻟﯽ ﺧﺮاﺳـﺎن ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﯾﻀﺎ‪ :‬ﻻ أﻋﺮف ﻟﻪ ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻧﻈﯿﺮا‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣّﺮة ﻟّﻤﺎ ﺳـﺌﻞ ﻋﻨﻪ‪ :‬إﺳـﺤﺎق ﻋﻨـﺪﻧﺎ إﻣﺎم ﻣﻦ أﺋّﻤﮥ‬‫اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺳـﻠﻢ اﻟّﻄﻮﺳـﯽ؛ ﻟّﻤﺎ ﻣﺎت ﮐﺎن أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس و ﻟﻮ ﻋﺎش اﻟّﺜﻮري ﻻﺣﺘﺎج إﻟﯽ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬إﺳـﺤﺎق‬‫أﺣـﺪ اﻷﺋّﻤـ ﮥ‪ ،‬و ﻗـﺎل أﯾﻀـﺎ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﻣـﺄﻣﻮن‪ ،‬و ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻮ ﮐـﺎن ﻓﯽ اﻟّﺘـﺎﺑﻌﯿﻦ ﻷﻗّﺮوا ﻟﻪ ﺑﺤﻔﻈﻪ و ﻋﻠﻤﻪ و ﻓﻘﻬﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻮ داود‬‫اﻟﺨّﻔﺎف ﺳـﻤﻌﺖ إﺳـﺤﺎق ﯾﻘﻮل ﻟﮑﺄﻧّﯽ أﻧﻈﺮ إﻟﯽ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﯽ و ﺛﻼﺛﯿﻦ أﻟﻔﺎ أﺳـﺮدﻫﺎ و ﻗﺎل‪ :‬أﻣﻠﯽ ﻋﻠﯿﻨﺎ إﺳـﺤﺎق أﺣﺪ ﻋﺸﺮ‬‫أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺛّﻢ ﻗﺮأﻫـﺎ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻓﻤﺎ زاد ﺣﺮﻓﺎ و ﻻ ﻧﻘﺺ ﺣﺮﻓﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ذﮐﺮت ﻷﺑﯽ زرﻋـﮥ إﺳـﺤﺎق و ﺣﻔﻈﻪ ﻟﻸﺳﺎﻧﯿـﺪ و‬‫اﻟﻤﺘﻮن‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ رﺋﯽ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬و اﻟﻌﺠﺐ ﻣﻦ إﺗﻘﺎﻧﻪ و ﺳﻼﻣﺘﻪ ﻣﻦ اﻟﻐﻠﻂ ﻣﻊ ﻣﺎ رزق ﻣﻦ اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻷﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬إﻧّﻪ أﻣﻠﯽ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ ﻋﻦ ﻇﻬﺮ ﻗﻠﺒﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬و ﻫﺬا أﻋﺠﺐ ﻓﺈّن ﺿـﺒﻂ اﻷﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺴـﻨﺪة أﺳﻬﻞ و‬‫أﻫﻮن ﻣﻦ ﺿـﺒﻂ أﺳﺎﻧﯿﺪ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ و أﻟﻔﺎﻇﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ :‬أﻣﻠﯽ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﮐﻠّﻪ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻣّﺮة و ﻗﺮأه ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻣّﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫اﻵﺟﺮي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ داود ﯾﻘﻮل‪ :‬إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﺗﻐّﯿﺮ ﻗﺒﻞ أن ﯾﻤﻮت ﺑﺨﻤﺴﮥ أﺷﻬﺮ و ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻷّﯾﺎم ﻓﺮﻣﯿﺖ ﺑﻪ و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ‬‫ﺳﺒﻊ أو ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬و ﻗﺎل ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﻘّﺒﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠـﮥ اﻟّﻨﺼﻒ ﻣﻦ ﺷـﻌﺒﺎن ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎرّي‪ :‬ﻣﺎت و‬‫ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺒﺨﺎري«‪ :‬ﻣﺎت و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺒﺨﺎري«‪ :‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪117 :‬‬‫اﻟّﺴﺒﺖ ﻷرﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺧﻠﺖ ﻣﻦ ﺷﻌﺒﺎن ﻣﻦ اﻟّﺴﻨﮥ‪ ،‬و ﻓﯽ »اﻟﮑﻨﯽ« ﻟﻠّﺪوﻻﺑﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻓﯽ ذﻟﮏ ﯾﻘﻮل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﻫّﺪة ﻣﺎ ﻫﺪدﻧﺎ ﻟﯿﻠﮥ اﻷﺣﺪ ﻓﯽ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﻻ ﺗﻨﺴﯽ ﻣﺪي اﻷﺑﺪ‬‫و ﺳﺎق اﻟـّﺪوﻻﺑﯽ ﻧﺴـﺒﻪ إﻟﯽ ﺣﻨﻈﻠـﮥ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ زﯾﺪ ﻣﻨﺎة ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬إﺳـﺤﺎق اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻏـﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮارث اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻄـّﯿ ﮥ ﺑﻦ ﻣّﺮ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﺑﻦ ﻫﻤﺎم ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ ﺑﻦ ﻣّﺮة ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﻨﻈﻠـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﺣـّﺒ ﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘـﺎت«‪ :‬ﮐﺎن إﺳـﺤﺎق ﻣﻦ ﺳﺎدات أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﻘﻬﺎ و ﻋﻠﻤﺎ و ﺣﻔﻈﺎ و ﺻـّﻨﻒ اﻟﮑﺘﺐ و ﻓّﺮع ﻋﻠﯽ اﻟّﺴـ ﻨﻦ و ذّب ﻋﻨﻬﺎ و ﻗﻤﻊ ﻣﻦ‬‫ﺧﺎﻟﻔﻬﺎ و ﻗﺒﺮه ﻣﺸﻬﻮر ﯾﺰار‪ ،‬و‬‫أورد اﻟـّﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﯿﺰان« ﺣﺪﯾﺚ إﺳـﺤﺎق ﻋﻦ ﺷـﺒﺎﺑﮥ ﻋﻦ اﻟّﻠﯿﺚ ﻋﻦ ﻋﻘﯿﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب ﻋﻦ أﻧﺲ‪ :‬ﮐﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠّﻢ إذا ﮐﺎن ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ ﻓﺰاﻟﺖ اﻟّﺸـ ﻤﺲ ﺻـﻠّﯽ اﻟّﻈﻬﺮ و اﻟﻌﺼﺮ ﺛّﻢ ارﺗﺤﻞ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬رواه ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻦ ﻋﻤﺮ اﻟّﻨﺎﻗﺪ ﻋﻦ ﺷﺒﺎﺑﮥ و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إذا ﮐﺎن ﻓﯽ‬‫ﺳﻔﺮ و أراد اﻟﺠﻤﻊ أّﺧﺮ اﻟّﻈﻬﺮ ﺣّﺘﯽ ﯾﺪﺧﻞ أّول وﻗﺖ اﻟﻌﺼﺮ ﺛّﻢ ﯾﺠﻤﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‬‫ﺗﺎﺑﻌﻪ اﻟّﺰﻋﻔﺮاﻧﯽ ﻋﻦ ﺷﺒﺎﺑﮥ‪ ،‬إﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻻ رﯾﺐ أّن إﺳﺤﺎق ﮐﺎن ﯾﺤّﺪث اﻟّﻨﺎس ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻌّﻠﻪ اﺷﺘﺒﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪.‬‬
‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﺳـﺘﺎذ اﻟﺒﺨـﺎري و أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ أذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ ﻓﯽ ﻣﻘﺪﻣـﮥ »ﻓﺘـﺢ اﻟﺒـﺎري« و ﻧﯿﺰ ﺑا ﻦ ﺣﺠﺮ‬‫ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در ﻣﻘّﺪﻣﻪ »ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري« در ﺑﯿﺎن ﺳﺒﺐ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮐﺮدن ﺑﺨﺎري »ﺟﺎﻣﻊ ﺻﺤﯿﺢ« را ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺑﻌﺾ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﻠّﻤﺎ‬‫رأي اﻟﺒﺨﺎرّي رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ ﻫـﺬه اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و رواﻫﺎ و اﻧﺘﺸﻖ رّﯾﺎﻫﺎ و اﺳـﺘﺠﻠﯽ ﻣﺤﯿﺎﻫﺎ وﺟـﺪﻫﺎ ﺑﺤﺴﺐ اﻟﻮﺿﻊ ﺟﺎﻣﻌﮥ ﺑﯿﻨﻤﺎ ﯾﺪﺧﻞ‬‫ﺗﺤﺖ اﻟّﺘﺼﺤﯿﺢ و اﻟّﺘﺤﺴﯿﻦ و اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﺎ ﯾﺸﻤﻠﻪ اﻟّﺘﻀﻌﯿﻒ ﻓﻼ ﯾﻘﺎل ﻟﻐّﺜﻪ ﺳﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺤّﺮك ﻫّﻤﺘﻪ ﻟﺠﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺼﺤﯿﺢ اﻟّﺬي ﻻ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ‬‫أﻣﯿـﻦ و ﻗـﻮّي ﻋﺰﻣـﻪ ﻋﻠﯽ ذﻟـﮏ ﻣـﺎ ﺳـﻤﻌﻪ ﻣﻦ اﺳـﺘﺎده أﻣﯿﺮ اﻟﻤـﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ‬‫راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻓﯿﻤﺎ أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻠﺆﻟﺆي‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻤّﺰي‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻟﯿﻤﻦ اﻟﮑﻨﺪي‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪118 :‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻘّﺰاز‪ :‬ﻗـﺎل أﺧﺒﺮﻧـﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻌﻘﻞ اﻟّﻨﺴﻔﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 106‬از ‪316‬‬‫اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻋﻨﺪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﻮ ﺟﻤﻌﺘﻢ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻣﺨﺘﺼـﺮا ﻟﺼـﺤﯿﺢ ﺳـّﻨﮥ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ؟‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻮﻗﻊ ذﻟﮏ ﻓﯽ‬‫ﻗﻠﺒﯽ ﻓﺄﺧﺬت ﻓﯽ ﺟﻤﻊ »اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟّﺼﺤﯿﺢ«[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺄﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﻨﻌﻮت ﻋﻠﯽ ﻟﺴﺎن أﺳﺎﻃﯿﻨﻬﻢ ﺑﺄﻧّﻪ إﻣﺎم ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪،‬‬‫ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﺮﺻـﯿﻦ اﻟّﺮزﯾﻦ‪ ،‬ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه اﻟﻮﺛﯿﻖ اﻟﻤﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـّﯿﺪﻧﺎ و ﻣﻮﻻﻧـﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ آﻻف اﻟّﺴـ ﻼم ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻤﻠـﮏ اﻟﺤّﻖ اﻟﻤـﺒﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺄﻏـﺎظ ﻗﻠﻮب اﻟﺠﺎﺣـﺪﯾﻦ‪ ،‬و أوﺟﻊ ﺻـﺪور اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ‪ ،‬و أﺑـﺎن أّن اﻟﻤﺮﺗـﺎب ﻓﯿﻪ ﻗﻤﯽ ﻣﻬﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻤﻤﺘﺮي ﻓﯿﻪ ﺑﺨﻄﯿﺌﮥ‬‫رﻫﯿﻦ‪ ،‬و اﻟّﺸـ ﺎّك ﻓﯿﻪ ﺑﮑـّﻞ اﻟّﺘﻌﺒﯿﺮ و اﻟّﺘﻌﻨﯿﻒ ﺣﺮّي ﻗﻤﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮّزع ﻟﻠﺘﻤﯿﯿﺰ ﺑﯿﻦ اﻟﻬﺰﯾـﻞ اﻟﻐّﺚ و اﻟﺒـﺪﯾﻦ اﻟـّﺴ ﻤﯿﻦ‪ ،‬و اﻟّﺮﺧﯿﺺ اﻟّﺮث و‬‫اﻟﻐﺎﻟﯽ اﻟّﺜﻤﯿﻦ‪.‬‬‫‪ -29‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ وﻫﺒﺎن ﺑﻦ ﺑﻘﯿﮥ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻮاﺳﻄﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از »ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺼﯿﺮ واﺿﺢ و ﻣﺴﺘﻨﯿﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ وﻫﺒﺎن از ﺛﻘﺎت أﻋﯿﺎن و أﺛﺒﺎت ارﮐﺎن ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ وﻫﺐ ﺑﻦ ﺑﻘﯿﻪ واﺳﻄﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در »رﺟﺎل ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬وﻫﺐ ﺑﻦ ﺑﻘّﯿﮥ اﻟﻮاﺳﻄﯽ و ﻟﻘﺒﻪ وﻫﺒﺎن؛ ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ؛ ﺳﻤﻊ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟﺠﻬﺎد‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﺴﺮاج‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ :‬ﺗﺎﺑﻌّﯽ ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل »س«‪ :‬ﻣﺠﻬﻮل‪،‬‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت«[‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬وﻫﺐ م‪ .‬د‪ .‬س‪ .‬اﺑﻦ ﺑﻘّﯿﮥ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪119 :‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻮاﺳﻄﯽ و ﻟﻘﺒﻪ وﻫﺒﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸﯿﻢ و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ذرﯾﺢ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟّﻀﺒﻌﯽ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »م‪ .‬د«‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و إدرﯾﺲ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺤـّﺪاد و أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ و ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و اﻟﺒﻐﻮي و اﺑﻦ ﻧﺎﺟﯿـﮥ و أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟـّﺴ ﺮاج و‬‫ﺧﻠﻖ‪ ،‬وﺛّﻘﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ و ﻏﯿﺮه‪ .‬و ﻗﺎل ﻧﺨﺸﻞ‪ :‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬وﻫﺐ م‪ .‬د‪ .‬س‪ .‬اﺑﻦ ﺑﻘـّﯿ ﮥ اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸـﯿﻢ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »م‪ .‬د« و اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﻣﺎت‬‫‪.[239‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺗﺴﻊ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬وﻫﺐ اﺑﻦ ﺑﻘّﯿﮥ اﻟﻮاﺳﻄﯽ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬وﻫﺒﺎن‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻫﺸﯿﻢ و‬‫أﻗﺮاﻧﻪ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬وﻫﺐ م‪ .‬د‪ .‬س‪ .‬اﺑﻦ ﺑﻘـّﯿ ﮥ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻮاﺳـﻄﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬وﻫﺒﺎن‪ ،‬ﺛﻘـﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ أو ﺳّﺖ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ ﺑﻘﯿـﮥ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ وﻫﺒـﺎن ﺛﻘﺘﻬﻢ اﻟﻤﺘﻘـّﺪم ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﻈﺮاء و اﻷﻗﺮان ﻗـﺪ أﻇﻬﺮ اﻟـّﺼ ﺪق و أﺑﺎن‪ ،‬و أﻧﺠـﺪ اﻟﺤّﻖ و أﻋﺎن‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺮض ﻓﯿﻪ‬‫ﺑﺎﻻدﻫﺎن‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻌﺎﻣﻞ أﺟﻠﻪ ﺑﺎﻻﯾﻬﺎن‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺠﺤﺪ اﻟﺨﺒﺮ ﺑﻌﺪ ﻫﺬا اﻟﺒﯿﺎن اﻟﺒﺪﯾﻊ اﻟﻌﻨﻮان‪ ،‬إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻏﺪر و ﺧﺎن‪ ،‬و ﮐﺬب و ﻣﺎن‪ ،‬و أﻟﻒ اﻟّﺰور و‬‫اﻟﺒﻬﺘﺎن‪ ،‬ﺣّﺘﯽ ﺳﻬﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﻠﺪد و ﻫﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 107‬از ‪316‬‬‫‪ -30‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ذﮐﺮ ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﺧﻮد ﺑﻄﺮق ﻣﺘﻌّﺪده و أﺳﺎﻧﯿﺪ ﻣﺘﺒّﺪده و رواﯾﺎت ﻋﺪﯾﺪه و أﻟﻔﺎظ ﻣﻔﯿﺪه اﺧﺮاج‬‫اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﺎم ﻧﺰد اﯾﻦ ﻋﺒﺪ ﻣﺴﺘﻬﺎم ﺣﺎﺿﺮ و ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ إﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق اﻟﻤﻼﺋﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪120 :‬‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰدر »ﻣﺴﻨﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟّﻨﻀـﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ؛ ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‬‫ﻗـﺎل‪ :‬إﻧّﯽ اوﺷـﮏ أن ادﻋﯽ ﻓـﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟﻞ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ‬‫اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إّن اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوﻧﯽ ﺑﻤﺎ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ؛ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري؛ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻻرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ أﻻ‬‫إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻤﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض«[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن؛ ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌﺪي اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و‬‫ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ أﻻ! و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ؛ ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ؛ ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ إﻟﯽ‬‫زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﺟﻠﺴـﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻗﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا؛ رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﺳـﻤﻌﺖ ﺣﺪﯾﺜﻪ؛ و‬‫ﻏﺰوت ﻣﻌﻪ و ﺻﻠّﯿﺖ ﻣﻌﻪ؛ ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا؛ ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ .‬ﻗﺎل! ﯾﺎ ﺑﻦ أﺧﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ‬‫ﮐﺒﺮ ﺳّﻨﯽ و ﻗﺪم ﻋﻬﺪي و ﻧﺴﯿﺖ ﺑﻌﺾ اﻟّﺬي ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻓﻤﺎ ﺣّﺪﺛﺘﮑﻢ ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه و ﻣﺎﻻ ﻓﻼ ﺗﮑّﻠﻔﻮﻧﯿﻪ‪ .‬ﺛّﻢ‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﯾﻮﻣﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﻓﯿﻨﺎ ﺑﻤﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪121 :‬‬‫ﯾـﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣـّﮑ ﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ؛ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ! أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ‬‫رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ؛ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر؛ ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴﮑﻮا ﺑﻪ‪.‬‬‫ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ و ﻗـﺎل‪ :‬و أﻫـﻞ ﺑﯿـﺘﯽ؛ أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ أذﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾﺎ زﯾـﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬إّن ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑّﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ‬‫ﺑﻌﺪه‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋّﺒﺎس‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أ ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 108‬از ‪316‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬إﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و ﻫﻮ داﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺨﺘﺎر أو ﺧﺎرج‬‫ﻣﻦ ﻋﻨﺪه‪ .‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬أ ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ ﻋﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء و اﻷرض‪ ،‬أو‪ :‬ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ‬‫ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﺟﻤﯿﻌﺎ‪.‬‬‫و ﻣﺴﺘﺘﺮ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را در ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ« ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﻧﯿﺰ ﺑﻄﺮق ﻋﺪﯾﺪه اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ‬‫در ﮐﺘﺎب ﻣﺬﮐﻮر ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و ﻫﻮ داﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺨﺘﺎر‬‫أو ﺧﺎرج ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪122 :‬‬‫ﻋﻨﺪه‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ![‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ )ﺑﻪ‪ .‬ظ( ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪي‪ :‬اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ! و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬ﻗﺎل ﺑﻌﺾ أﺻﺤﺎﺑﻨﺎ ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ ]‪ [1‬ﺷـﺮﯾﮏ؛ ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ؛ ﻋﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن؛ ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ؛ ﻗﺎل ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ‬‫ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻧﯿﺰ إﺛﺒﺎت رواﯾﺖ ﻧﻤﻮدن أﺣﻤـﺪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را در ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﻓﺮﻣﻮده‬‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﺗﺬﮐﺮه ﺧﻮاّص اﻻّﻣﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬إﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﻫﻞ ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ و أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ‬‫اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﺑﯿﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ! إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬أﻻ! ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ‬‫ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻋﻼوه ﺑﺮﯾﻦ ﻃﺮق ﮐﻪ از »ﻣﺴـﻨﺪ« و »ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻣﻨﻘﻮل ﺷـﺪه؛ أﺣﻤـﺪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﺑﻄﺮﯾﻖ دﯾﮕﺮ از أﺑﻮ اﻟّﻄﻔﯿﻞ از زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻧﯿﺰ‬‫رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺳﺘّﻄﻠﻊ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻓﯿﻤﺎ ﺳﻨﻨﻘﻞ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴﺘﺪرك« ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ [1] .‬ﻗﺪ ﺳﻘﻂ ﻣﻦ اول ﻫﺬا اﻻﺳﻨﺎد اﺳﻢ‬‫واﺣﺪ و ﻫﻮ اﻣﺎ اﻻﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ او اﺑﻮ اﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﻻﺣﻆ ﻃﺮﯾﻘﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻟﺤﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ )‪.(12‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 109‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪123 :‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﺣﻤـﺪ‪ ،‬اﻟﻔﺮد اﻟﻔـّﺬ اﻟﻮﺣﯿـﺪ اﻷوﺣـﺪ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻋّﺪد ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﻤﻌﺮف »ﺑﺎﻟﻤﺴـﻨﺪ«‪ ،‬ﻓﺄوري‬‫ﺑﺎﺧﺮاﺟﻪ زﻧﺎد اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ و ﻣﺎ أﺻـﻠﺪ‪ ،‬و أﻃﻔﯽ ﺑﺘﺤـﺪﯾﺜﻪ ﻧﺎر اﻟّﻠـﺪاد و أﺧﻤـﺪ؛ ﺛّﻢ ﮐّﺮر إﺣﻘﺎق اﻟﺤّﻖ و أّﮐﺪ؛ و أوﮐﺪ إﺑﺮام اﻟّﺼﺪق و ﺟّﺪد‪ ،‬و‬‫ﻫـﺪي إﻟﯽ ﺟﺪد اﻻذﻋﺎن و أرﺷﺪ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺮﺟﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻋﻮدا ﻋﻠﯽ ﺑﺪء و اﻟﻌﻮد أﺣﻤﺪ ]‪ ،[1‬و ﻣﻊ ذﻟﮏ رواه ﺧﺎرﺟﺎ ﻋﻦ اﻟﮑﺘﺎﺑﯿﻦ‬‫ﺑﻄﺮﯾﻖ آﺧﺮ و أﺳـﻨﺪ‪ ،‬ﻓﯿﺎ ﻟﻪ ﻣﻦ ﺣﺎﻓﻆ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ ﻣﺎ أﺣﺴﻦ ﺳـﺮده و أﺣﻤﺪ!« و أﮐﺮم ﺑﻪ ﻣﻦ ﺟﺎﻣﻊ ﻟﻠّﻄﺮق ﻣﺎ ]‪ [1‬ﻟﻘﺪ أﺣﺴﻦ و أﺟﺎد و ﺑﻠﻎ ﻣﺎ‬‫ﻓﻮق اﻟﻤﺮاد ﻓﯽ ﺿـﺮب ﻫـﺬا اﻟﻤﺜﻞ اﻟﻤﺤﺮز ﻟﻤﺤﺎﺳﻦ اﻻﺑـﺪاع ﻋﻦ ﮐﻤﻞ ﻓﯽ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﻤﻘﺎم اﻟﺤﺎﮐﯽ ﻟﻠﻐﯿﺚ اﻟﻬﺎﻃﻞ ﻓﯽ اﻻﻧﺴـﺠﺎم‪ ،‬و ﻫﺎ أﻧﺎ‬‫أﺛﺒﺖ ﻣﺎ ذﮐﺮه اﻟﻤﯿﺪاﻧﯽ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻫﺬا اﻟﻤﺜﻞ‪ .‬ﻗﺎل ﻓﯽ »ﮐﺘﺎب اﻻﻣﺜﺎل«‪) :‬اﻟﻌﻮد اﺣﻤﺪ‪ :‬ﯾﺠﻮز أن ﯾﮑﻮن اﺣﻤﺪ أﻓﻌﻞ ﻣﻦ اﻟﺤﺎﻣﺪ ﯾﻌﻨﯽ أﻧﻪ إذا‬‫اﺑﺘـﺪأ اﻟﻌﺮف ﺟﻠﺐ اﻟﺤﻤﺪاﻧﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﺎذا ﻋﺎد ﮐﺎن أﺣﻤﺪ ﻟﻪ‪ ،‬أي أﮐﺴﺐ ﻟﻠﺤﻤﺪ ﻟﻪ‪ ،‬و ﯾﺠﻮز أن ﯾﮑﻮن أﻓﻌﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﻔﻌﻮل؛ ﯾﻌﻨﯽ ان اﻻﺑﺘﺪاء‬‫ﻣﺤﻤﻮد ﻟﻪ و اﻟﻌﻮد أﺣﻖ ﺑﺄن ﯾﺤﻤـﺪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و أول ﻣﻦ ﻗﺎل ذﻟﮏ ﺧﺪاش ﺑﻦ ﺟﺎﯾﺲ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ و ﮐﺎن ﺧﻄﺐ ﻓﺘﺎة ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ذﻫﻞ ﺛﻢ ﺑﻨﯽ ﺳﺪوس‬‫ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﺮﺑﺎب و ﻫﺎم ﺑﻬﺎ زﻣﺎﻧﺎ ﺛﻢ أﻗﺒﻞ ذات ﻟﯿﻠﮥ راﮐﺒﺎ ﻓﺎﻧﺘﻬﯽ إﻟﯽ ﻣﺤﻠﺘﻬﻢ و ﻫﻮ ﯾﺘﻐﻨﯽ و ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫أﻻ ﻟﯿﺖ ﺷﻌﺮي ﯾﺎ رﺑﺎب ﻣﺘﯽ أري؟ ﻟﻨﺎ ﻣﻨﮏ ﻧﺠﺤﺎ أو ﺷﻔﺎء ﻓﺄﺷﺘﻔﯽ‬‫ﻓﻘﺪ ﻃﺎﻟﻤﺎ ﻋﻨﯿﺘﻨﯽ و رددﺗﻨﯽ و أﻧﺖ ﺻﻔﯿﯽ دون ﻣﻦ ﮐﻨﺖ أﺻﻄﻔﯽ‬‫ﻟﺤﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺗﺴﻤﻮ إﻟﯽ اﻟﻤﺎل ﻧﻔﺴﻪ إذا ﮐﺎن ذا ﻓﻀﻞ ﺑﻪ ﻟﯿﺲ ﯾﮑﺘﻔﯽ‬‫ﻓﯿﻨﮑﺢ ذا ﻣﺎل دﻣﯿﻤﺎ ﻣﻠﻮﻣﺎ و ﯾﺘﺮك ﺣﺮا ﻣﺜﻠﻪ ﻟﯿﺲ ﯾﺼﻄﻔﯽ‬‫ﻓﻌﺮﻓﺖ اﻟﺮﺑﺎب ﻣﻨﻄﻘﻪ و ﺟﻌﻠﺖ ﺗﺘﺴـﻤﻊ إﻟﯿﻪ و ﺣﻔﻈﺖ اﻟﺸـﻌﺮ و ارﺳـﻠﺖ إﻟﯽ اﻟﺮﮐﺐ اﻟـﺬﯾﻦ ﻓﯿﻬﻢ ﺧـﺪاش أن اﻧﺰﻟﻮا ﺑﻨﺎ اﻟﻠﯿﻠﮥ ﻓﻨﺰﻟﻮا و ﺑﻌﺜﺖ‬‫إﻟﯽ ﺧـﺪاش أن ﻗـﺪ ﻋﺮﻓﺖ ﺣﺎﺟﺘـﮏ ﻓﺎﻏـﺪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺧﺎﻃﺒـﺎ و رﺟﻌﺖ إﻟﯽ اﻣﻬـﺎ ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﻣﻪ! ﻫﻞ اﻧﮑـﺢ اﻻ ﻣﻦ اﻫﻮي و أﻟﺘﺤﻒ اﻻ ﻣﻦ‬‫ارﺿـﯽ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻻ ﻓﻤﺎ ذﻟﮏ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻓﺎﻧﮑﺤﯿﻨﯽ ﺧـﺪاﺷﺎ! ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬و ﻣﺎ ﯾـﺪﻋﻮك إﻟﯽ ذﻟﮏ ﻣﻊ ﻗﻠـﮥ ﻣﺎﻟﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬إذا ﺟﻤﻊ اﻟﻤﺎل اﻟﺴـﯿﺊ اﻟﻔﻌﺎل‬‫ﻓﻘﺒﺤﺎ ﻟﻠﻤﺎل! ﻓﺄﺧﺒﺮت اﻻم أﺑﺎﻫﺎ ﺑﺬﻟﮏ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫أ ﻟﻢ ﻧﮑﻦ ﺻﺮﻓﻨﺎه ﻋﻨﺎ ﻓﻤﺎ ﺑﺪا ﻟﻪ؟ ﻓﻠﻤﺎ أﺻﺒﺤﻮا ﻏﺪا ﻋﻠﯿﻬﻢ ﺧﺪاش‪ .‬ﻓﺴﻠﻢ و ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻌﻮد أﺣﻤﺪ و اﻟﻤﺮء ﯾﺮﺷﺪ و اﻟﻮرد ﯾﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻓﺄرﺳﻠﻬﺎ ﻣﺜﻼ‪.‬‬‫و ﯾﻘﺎل‪ :‬اول ﻣﻦ ﻗﺎل ذﻟﮏ و أﺧﺬه اﻟﻨﺎس ﻣﻨﻪ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻧﻮﯾﺮة ﺣﯿﻦ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺟﺰﯾﻨﺎ ﺑﻨﯽ ﺷﯿﺒﺎن أﻣﺲ ﺑﻘﺮﺿﻬﻢ وﻋﺪﻧﺎ ﺑﻤﺜﻞ اﻟﺒﺪء و اﻟﻌﻮد أﺣﻤﺪ‬‫ﻓﻘﺎل اﻟﻨﺎس‪ :‬ﻟا ﻌﻮد أﺣﻤﺪ )‪ 12‬ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ .‬ﺷﮑﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺴﻌﺎه و أﻧﺠﺢ ﻣﺎ ﯾﺘﻤﻨﺎه(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪124 :‬‬‫أﺑﻬﺮ ﻧﻀﺪه و أﺟﻮد‪.‬‬‫‪ -31‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر اﻟﻨﺎﺟﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻮّﺷﺎء‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﺮﻣﺬي در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ .‬ﻧﺎ‪ :‬زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﺣّﺠﺘﻪ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻗﺘﻪ اﻟﻘﺼﻮاء ﯾﺨﻄﺐ؛ ﻓﺴـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ‬‫ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀﻠّﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺒﺎب ﻋﻦ أﺑﯽ ذر و أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ و زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ أﺳﯿﺪ‪.‬‬‫ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ ﺣﺴﻦ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻮﺟﻪ‪ ،‬و زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﻗﺪ روي ﻋﻨﻪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ‪.‬‬
‫و رواﯾـﺖ ﻧﻤـﻮدن ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻮّﺷـ ﺎء اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را از ﻋﺒـﺎرت »ﻧـﻮادر اﻷـﺻﻮل« ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣـﺬي ﻧﯿﺰ ﺛـﺎﺑﺖ و ﻣﺤّﻘﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 110‬از ‪316‬‬‫ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﮐﻤﺎ ﺳﺘﻘﻒ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻨﺎﺟﯽ اﻟﻮّﺷﺎء‪ ،‬أﺣـﺪ ﺷـﯿﻮﺧﻬﻢ اﻟﻤﻌﺮوﻓﯿﻦ اﻟّﻨﺒﻼء‪ ،‬و واﺣـﺪ أرﮐﺎﻧﻬﻢ اﻷﺛﺒﺎت اﻟﮑﺒﺮاء‪ ،‬و ﻓﺮد أﻋﯿﺎﻧﻬﻢ اﻟّﺜﻘﺎت‬‫اﻟّﻨﺒﻬﺎء‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺬي ﻫﻮ أﺣﺴﻦ اﻷﺣﺎدﯾﺚ و أﻋﻈﻢ اﻷﻧﺒﺎء ﻓﺄﺑﺎر ﺑﺮواﯾﺘﻪ ﺟﺤﻮد اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ اﻟﺨﺼـﻤﺎء‪ ،‬و أﺑﺎد ﺑﺘﺤﺪﯾﺜﻪ إﻧﮑﺎر‬‫اﻟﺠﺎﺣـﺪﯾﻦ اﻟﻠﻮﻣﺎء‪ ،‬ﻓﻈﻬﺮ أّن ﻟﺪادﻫﻢ ﺻـﺮد ﻋﺼﺒّﯿﮥ و ﺷـﺤﻨﺎء‪ ،‬و ﺑﺎن أّن اﻋﻮﺟﺎﺟﻬﻢ ﺻـﺮف ﺗﻌّﺘﻪ و ﺑﻐﻀﺎء؛ و اﻟﱠﻠﻪ وﻟّﯽ اﻟّﺘﻮﻓﯿﻖ و اﻻﻧﺠﺎء‪ .‬و‬‫ﻫﻮ اﻟﻬﺎدي ﺑﻠﻄﻔﻪ إﻟﯽ اﻟّﻄﺮﯾﻖ اﻟّﺴﻮاء[‪.‬‬‫‪ -32‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﮑﺸﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻣﺴـﻨﺪ« ﺧﻮد اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »إﺣﯿﺎء اﻟﻤﯿﺖ ﺑﺬﮐﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ أﻫﻞ‬‫اﻟﺒﯿﺖ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺴﺎﺑﻊ‪-‬‬‫أﺧﺮج ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ‬‫ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪125 :‬‬‫ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء و اﻷرض؛ أو‪ :‬ﻣﺎ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟّﺴـ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻻرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ )ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ‪ .‬ظ( ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤـﺪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه و ﻋﺒـﺪ اﺑﻦ‬‫ﺣﻤﯿﺪ ﺑﺴﻨﺪ ﺟّﯿﺪ‪ ،‬و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎ ﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛـﺎﺑﺖ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗـﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺣﺒﻞ‬‫ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ )ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ‪ .‬ظ( ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه‬‫و أﺧﺮﺟﻪ ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ ﺑﺴـﻨﺪ ﺟـّﯿ ﺪ‪ ،‬و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴـ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ‬‫ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺷﯿﺨﺎﻧﯽ ﻗﺎدري در »ﺻﺮاط ﺳﻮي« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﻟا ّﺴﻤﺎء و‬‫اﻷـرض‪ ،‬أو‪ :‬ﻣـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷـرض؛ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ )ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ‪ .‬ظ( ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤـﺪ ﻓﯽ‬‫ﻣﺴﻨﺪه و ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﺴﻨﺪ ﺟّﯿﺪ‪ ،‬و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀﻠّﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« در ذﮐﺮ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻟﻔﻈﻪ ﻋﻨـﺪ اﻟﺤﺎﻓﻈﯿﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ اﻟﮑﺸـﯽ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ :‬إﻧّﯽ‬‫ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ؛ أﻻ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ‪ ،‬و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪126 :‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ .‬ﻣﻦ اﺳـﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ و أﺧﺬ ﺑﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ أﺧﻄﺄه ﺿّﻞ ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 111‬از ‪316‬‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪) .‬ﺣﻢ( و ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ )م( ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ‪.‬‬
‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ ﻧﯿﺰ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« اﯾﻦ رواﯾﺖ را از ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ از أﺟّﻠﻪ ﻣﺤﻤﻮدﯾﻦ ﺛﻘﺎت و أﻣﺎﺛﻞ ﻣﻤﺪوﺣﯿﻦ أﺛﺒﺎت ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ أﺑﻮ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﮑّﺴـ ﯽ و ﮐﺎن اﺳـﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﻓﯽ اﻷﺻﻞ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﺨﺎري و أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ و ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮّزاق و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و أﺑـﺎ ﻋـﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘـﺪي و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻤﺆّدب و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق و‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ ﻋـﺪّي و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ و ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻔﻀﻞ و‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺴﻢ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻤﻘﺮي و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و أﺑﺎ داود اﻟﺤﻔﺮي و ﺣّﺒﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة و ﯾﺰﯾﺪ‬‫ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ ﻋﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ و أﮐﺜﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ذﮐﺮه ﺑﻐﯿﺮ ﺳﻤﺎع‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪،‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻟا ﻌﻼء‪ ،‬ﻋﻦ ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮان أن اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﮐﺎن ﯾﺨﻄﺐ إﻟﯽ ﺟـﺬع؛ ﻓﻠّﻤﺎ اﺗّﺨﺬ اﻟﻤﻨﺒﺮ ﺣّﻦ اﻟﺠﺬع ﻓﺄﺗﺎه؛‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ؛ و رواه ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﻦ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن اﻟّﻨﺒﯽ‬‫ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ إذا اﺟﺘﻬﺪ ﻷﺣﺪ ﻓﯽ اﻟّﺪﻋﺎء ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺟﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺻﻼة ﻗﻮم أﺑﺮار ﯾﻘﻮﻣﻮن اﻟﻠّﯿﻞ و ﯾﺼﻮﻣﻮن اﻟّﻨﻬﺎر و ﻟﯿﺴﻮا ﺑﺂﺛﻤﮥ و ﻻ ﻓّﺠﺎر‪،‬‬‫و رﻓﻊ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ إﻟﯽ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺧﻄﺎء و ﺣﮑﻢ ﺑﺄﻧّﻪ ﻟﻌﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬و اﻟّﺼﺤﯿﺢ ﻣﺎ روي ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻋﻦ ﺣّﻤﺎد‬‫ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎل أﻧﺲ‪ ،‬ﮐﺎن أﺣﺪﻫﻢ إذا اﺟﺘﻬﺪ ﻷﺧﯿﻪ ﻓﯽ اﻟّﺪﻋﺎء؛ ﻓﺬﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺜﻠﻪ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﮑﺴﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪127 :‬‬‫ﺑﮑﺴﺮ اﻟﮑﺎف و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟّﺴﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ‪ :‬ﻫﺬه اﻟﻨﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﺑﻠﺪة ﺑﻤﺎ وراء اﻟّﻨﻬﺮ‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ‪:‬‬‫»ﮐﺲ« أﻗﻤﺖ ﺑﻬﺎ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ ﯾﻮﻣﺎ و ﻗـﺪ ذﮐﺮ اﻟﺤّﻔﺎظ ﻓﯽ ﺗﻮارﯾﺨﻬﻢ أّن اﺳﻢ ﻫـﺬه اﻟﺒﻠـﺪة »ﮐﺲ« ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﮑﺎف و اﻟّﺴـ ﯿﻦ ﻏﯿﺮ اﻟﻤﻨﻘﻮﻃـﮥ و‬‫اﻟّﻨﺴﺒﮥ إﻟﯿﻬﺎ »ﮐﺴﯽ« ﻏﯿﺮ أّن اﻟﻤﺸﻬﻮر »ﮐّﺶ« ﺑﻔﺘﺢ اﻟﮑﺎف و اﻟّﺸﯿﻦ اﻟﻤﻨﻘﻮﻃﮥ و ﯾﻌﺮف ﺑﻨﺨﺸﺐ؛ و اﻟﻤﻌﺮوف ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﺒﻠﺪة أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﮑﺴـﯽ و ﻫﻮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻌﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬إﻣﺎم ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻘﺪر ﻣّﻤﻦ ﺟﻤﻊ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﺳـﻤﻊ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮّزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج و أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺒﺨﺘﺮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﮐﺎﻧﺖ إﻟﯿﻪ اﻟّﺮﺣﻠﮥ ﻣﻦ اﻗﻄﺎر‬‫اﻷرض‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ‪ 249‬ﺗﺴﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﮑّﺴـ ﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻌﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ .‬ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﮑﺴـﯽ و‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﮑﺎف و ﺗﺸﺪﯾـﺪ اﻟـّﺴ ﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ‪ ،‬ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺑﻠﺪة ﺑﻤﺎ وراء اﻟّﻨﻬﺮ ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ »ﮐﺲ« أﻗﻤﺖ ﺑﻬﺎ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ ﯾﻮﻣﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ ذﮐﺮ‬‫اﻟﺤّﻔﺎظ ﻓﯽ ﺗﻮارﯾﺨﻬﻢ أّن اﺳﻢ ﻫـﺬه اﻟﺒﻠﺪة »ﮐﺲ« ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﮑﺎف و اﻟـّﺴ ﯿﻦ ﻏﯿﺮ اﻟﻤﻨﻘﻮﻃﮥ و اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯿﻬﺎ »ﮐـّﺴ ﯽ« ﻏﯿﺮ أّن اﻟﻤﺸـﻬﻮر »ﮐﺶ«‬‫ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﮑﺎف و اﻟّﺸـ ﯿﻦ اﻟﻤﻨﻘﻮﻃﮥ‪ ،‬و ﯾﻌﺮف ﺑﻨﺨﺸﺐ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺮوف ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﺒﻠﺪة أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﮑﺴـﯽ و ﻫﻮ‬‫اﻟﻤﻌﺮوف و ﺑﻌﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ‪ ،‬إﻣﺎم ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻘـﺪر ﻣّﻤﻦ ﺟﻤﻊ و ﺻـّﻨﻒ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤّﺠﺎج و أﺑﻮ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺒﺨﺘﺮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﮐﺎﻧﺖ إﻟﯿﻪ اﻟّﺮﺣﻠﮥ ﻣﻦ أﻗﻄﺎر اﻷرض‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ‬‫ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ؛ اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ذﮐﺮه اﻟّﺬﻫﺒﯽ و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ«[‪.‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﮑﺴـﯽ‪ .‬ﻗﯿﻞ إّن اﺳـﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ .‬روي ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم و أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﻨﺒﯿﻞ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﻌﺒﺪي و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و أﺑﯽ داود اﻟﺤﻔﺮي و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 112‬از ‪316‬‬‫اﻟﺤﻀـﺮﻣﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﯿﻤﺎﻣﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻷﺷـﯿﺐ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ ﻋﺪّي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﺳﺎﻧﯽ و ﺣّﺒﺎن‬‫ﺑﻦ ﻫﻼل و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪128 :‬‬‫ﺳﻌﺪ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻓﺎرس أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻤﻘﺮي‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻓﺄﮐﺜﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺣﻨﯿﻦ اﻟﺠﺬع‪ ،‬و زاد ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ إﻧّﻪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬّي ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ ،‬اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﮑﺴـﯽ ﻣﺼّﻨﻒ »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و »اﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ« و ﻏﯿﺮ‬‫ذﻟﮏ‪ ،‬و اﺳـﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬ﺧّﻔﻒ‪ .‬رﺣﻞ ﻋﻠﯽ رأس اﻟﻤﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ ﺷـﯿﺒﻪ ﻓﺴﻤﻊ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺮ اﻟﻌﺒﺪي و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‬‫و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺪﯾﮏ و ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻌﻔﯽ و أﺑﺎ أﺳﺎﻣﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ؛ ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ »م‪ .‬ت« و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺑﺤﯿﺮ و ﺑﮑﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺮزﺑﺎن‬‫و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﺮﯾﻢ اﻟّﺸﺎﺷـﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋّﻠﻖ ﻟﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ دﻻﺋﻞ اﻟّﻨﺒﻮة ﻣﻦ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻓﺴـّﻤﺎه ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻷﺋّﻤﮥ اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬وﻗﻊ‬‫اﻟﻤﻨﺘﺨﺐ ﻣﻦ ﻣﺴﻨﺪه ﻟﻨﺎ و ﻟﺼﻐﺎر أوﻻدﻧﺎ ﺑﻌﻠﻮا‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﻤﯿـﺪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﮑﺴـﯽ‪ ،‬ﻋﻠﯽ اﻷﺻّﺢ و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﮑّﺸـ ﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ .‬اﺳـﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺣﺎﻓﻆ‬‫ﺟّﻮال ذو ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و اﻟّﻨﻀـﺮ ﺑﻦ ﺷـﻤﯿﻞ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »م‪ .‬ت« و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟّﺸﺎﺷـﯽ و ﻋﻤﺮ اﻟﺒﺤﯿﺮي‪ .‬ﻗﺎل‬‫»خ« ﻓﯽ »دﻻﺋﻞ اﻟﻨﺒﻮة« و ﻗﺎل‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ؛ ﻓﻬﺬا ﻫﻮ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ‪.[249‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﮑﺴـﯽ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« و »اﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ« و اﺳﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﻓﺨّﻔﻒ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺪﯾﮏ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« »و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ«[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﮑﻌﺒﯽ اﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‪ .‬ﻗﯿﻞ إّن اﺳـﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬روي ﻋﻦ‬‫ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪129 :‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟّﺴـ ﻬﻤﯽ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺪﯾﮏ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟﺤﻀـﺮﻣﯽ و اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺷـﯿﺐ و اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺠﻌﻔﯽ و‬‫روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق و ﻋﺒﺪ اﻟّﺼﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﯿﻤﺎﻣﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺮ‬‫اﻟﻌﺒﺪي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﺳﺎﻧﯽ و ﻣﺼـﻌﺐ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام و أﺑﯽ داود اﻟﺤﻔﺮي و أﺑﯽ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي و أﺑﯽ داود و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴـّﯿﯿﻦ و‬‫أﺑﯽ اﻟﻨﺼـﺮ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺆدب و ﻋﺎرم و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و أﺑﻮ‬‫ﻧﻌﯿﻢ و ﻋﺒﺪ ﻟا ﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ و اﻟﻤﻘﺮي و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﯾﺴﺎروﯾﻪ و‬‫أﺑﻮ ﻣﻌـﺎد اﻟﻌـّﺒ ﺎس ﺑﻦ إدرﯾﺲ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﺧﺮك و ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺮزﯾﺎن و و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺠﺤﻨـﺪي و اﻟّﺸﺎه ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟﺒﺨﺘﺮي و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ أﺣـﺪ اﻟﻀـﻌﻔﺎء و آﺧﺮون ﻣﻦ آﺧﺮﻫﻢ‪ :‬إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻗﻤﺮ اﻟّﻠﺨﻤﯽ اﻟّﺸﺎﻣﯽ رواﯾـﮥ »اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ« و‬‫»اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﻋﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ دﻻﺋﻞ اﻟﻨﺒﻮة ﻋﻘﯿﺐ ﺣـﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺷـﯿﺦ ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ‬‫اﻟﻌﻼء‪ ،‬ﻋﻦ ﻧﺎﻓﻊ ﻫـﺬا‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ إﻧّﻪ ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﻫﺬا‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت«‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﮑﺸـﯽ و ﻫﻮ‬‫اﻟّﺬي ﯾﻘﺎل ﻟﻪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣّﻤﻦ ﺟﻤﻊ و ﺻّﻨﻒ و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺻﺎﺣﺐ »اﻟّﺸﺮح اﻟﻨﺒﯿﻞ«‪ :‬ﻣﺎت ﺑﺪﻣﺸﻖ‬‫و ﻟﻢ ﯾـﺬﮐﺮه ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ دﻣﺸﻖ« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻌّﻠﻪ ﻗﻮﻟﻪ ﺑﺪﻣﺸﻖ وﻗﻊ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟّﻨﺴﺦ اﻟّﺴـ ﻘﯿﻤﮥ ﻓﺈّن أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺴﺦ ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻬﺎ ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ .‬و ﻗﺎل‬‫اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ :‬ﻣﺎت ﺑﮑﺲ ﻓﻠﻌّﻠﻬﺎ ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ اﻻﺻﻞ ﮐـﺬﻟﮏ و ﺗﺼـّﺤﻔﺖ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻗﺮأت ﺑﺨﻂ اﻟـّﺬﻫﺒﯽ ﻟﻢ ﯾـﺪﺧﻞ ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ دﻣﺸﻖ ﻗّﻂ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 113‬از ‪316‬‬‫ﺣﮑﯽ ﻏﻨﺠﺎر ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﺨﺎرا« ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐّﻔﺎر اﻟﮑّﺸـ ﯽ ﻣﺮﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻓﻌﺎده ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ أﺑﻘﺎﻧﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻌﺪك! ﻓﻤﺎﺗﺎ‬‫ﺟﻤﯿﻌـﺎ‪ ،‬ﻣـﺎت ﯾﺤﯿﯽ و ﻣـﺎت ﻋﺒـﺪ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم اﻟﺜـﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣـﺎت ﻓﺠـﺄة ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻣﺮض و رﻓﻌﺖ ﺟﻨﺎزﺗﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﯾﻮم واﺣـﺪ و ﻗﺮب ﺑﺨّﻂ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺮﺣﻢ؛ ﻓﯽ ﻇﻬﺮ ﺟﺰء ﻣﻦ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻋﺒﺪ« ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻗﺎن ﺳﻨﮥ ‪ 359‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه‪،‬‬‫و ﻗﺎل اﻟّﺸـ ﯿﺮازي ﻓﯽ اﻻﻟﻘﺎب‪ :‬ﻋﺒـﺪ‪ -‬ﻫﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﺛّﻢ ﺳﺎق ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﻠﺨﯽ و ﻫﻮ اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ داود ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﺑﺒﺨﺎري‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪130 :‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬و ﮐﺬا ﺳﺎق اﻟّﺜﻌﻠﺒﯽ ﻓﯽ ﻣﻘﺪﻣﮥ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺳـﻨﺪه إﻟﯿﻪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ داود ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻫﺬا‪ ،‬و ﮐﺬا ﻗﺎل ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺒﺨﺘﺮي ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ‪ -‬ﺑﻐﯿﺮ إﺿﺎﻓﮥ‪ -‬اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﮑﺴﯽ‪ ،‬ﺑﻤﻬﻤﻠﮥ‪ ،‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬اﺳﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‬‫و ﺑﺬﻟﮏ ﺟﺰم اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻦ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﮑﺴﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ؛ ﻗﯿﻞ‪ :‬اﺳﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬روي ﻋﻦ‬‫ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﻌﺒﺪي و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻢ اﻟّﺸﺎﺷـﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ‬‫»اﻟﻤﺴﻨﺪ« »و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ« ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.[249‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺴـﻨﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﮑﺸﯽ و ﯾﺴّﻤﯽ »اﻟﻤﻨﺘﺨﺐ« و ﻫﻮ اﻟﻘﺪر‬‫اﻟﻤﺴـﻤﻮع ﻹـﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑـﻦ ﺧﺰﯾـﻢ ﻣـﻦ ﻣـﺆﻟّﻔﻪ‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ أّوﻟﻪ إﻟﯽ ﻣﺴـﻨﺪ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﺟﻤﯿـﻊ اﻟّﺜﻼﺛـّﯿ ﺎت و أﺟـﺎز ﻟﯽ ﺳـﺎﺋﺮه ﻋﻦ اﻟّﺮﻣﻠﯽ و‬‫اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ اﻻـّول ﻋﻦ زﮐﺮّﯾـﺎ و اﻟﺜـﺎﻧﯽ ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤـّﻖ اﻟـّﺴ ﻨﺒﺎﻃﯽ‪ ،‬ﺑﺎﺟﺎزﺗﻬﻤـﺎ ﻣﻦ اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑﯽ اﻟﻔﻀـﻞ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪» .‬ح« و ﻋﻦ اﻟّﻨﻮر اﻟﻘﺮاﻓﯽ و‬‫اﻟﮑﺮﺧﯽ و اﺑﻦ اﻟﺠﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﻼل اﻟّﺴـ ﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮأﺗﻪ ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻋﻠﯽ أّم اﻟﻔﻀﻞ ﻫﺎﺟﺮ ﺑﻨﺖ اﻟّﺸـ ﺮف أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ‪،‬‬‫ﻗﺎﻟﺖ ﻫﯽ و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ أﺑﻮ إﺳﺤﺎق اﻟّﺘﻨﻮﺧﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ ﻫﺎﺟﺮ ﺣﻀﻮرا؛ و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻗﺮاءة ﻣّﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻟﺠﻤﯿﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ ﻟﺠﻤﯿﻌﻪ ﻋﻠﯽ‬‫أﺑﯽ اﻟﻌـّﺒ ﺎس أﺣﻤـﺪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ اﻟﺤـّﺠ ﺎر‪ ،‬ﺑﺴـﻤﺎﻋﻪ ﻟﺠﻤﯿﻌﻪ ﺳﻮي ﻓﻮت ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻤﻨﺠـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟّﻠﺘﯽ و إﺟﺎزﺗﻪ‬‫ﻟﻠﻘﻮت ﺑﺴـﻤﺎﻋﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻗﺖ ﻋﺒﺪ اﻷّول ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ اﻟّﺴﺠﺰي‪ ،‬ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺪاودي‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﻮﯾﻪ اﻟّﺴﺮﺧﺴـﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ )ﺧﺰﯾﻢ‪ .‬ظ( ﺑﻦ ﻗﻤﺮ اﻟّﺸﺎﺷـﯽ‬‫ﺳﻤﺎﻋﺎ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺆﻟّﻔﻪ اﻹﻣﺎم اﻟﺤّﺠﮥ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه‪ ،‬و ﺑﺎﻟّﺴـ ﻨﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪ‬‫أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪131 :‬‬‫و ﻫﻮ أّول اﻟﻤﺴﻨﺪ‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧـﺎ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫـﺎرون‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻗﯿﺲ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣـﺎزم‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟـّﺼ ّﺪﯾﻖ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﮑﻢ‬‫ﺗﻘﺮءون ﻫﺬه اﻵﯾﮥ‪:‬‬‫»ﯾﺎ َأﱡﯾَﻬﺎ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َﻋَﻠﯿُْﮑْﻢ َأﻧ ُْﻔَﺴُﮑْﻢ ﻻ َﯾُﻀﱡﺮُﮐْﻢ َﻣْﻦ َﺿﱠﻞ ِإَذا اْﻫَﺘَﺪﯾْﺘُْﻢ«‬‫و إﻧّﯽ ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إّن اﻟﻨﺎس إذا رأوا اﻟّﻈﺎﻟﻢ ﻓﻠﻢ ﯾﺄﺧﺬوا ﻋﻠﯽ ﯾﺪﯾﻪ أوﺷﮏ أن ﯾﻌّﻤﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻌﻘﺎب؛ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫»إﺑﺎﻧﮥ«‪ :‬ﻗﺎل ﻟا ﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺬﻫﺒﯽ »ﻓﯽ ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ«‪:‬‬‫ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﮑـّﺴ ﯽ ﻣﺼـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و »اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و اﺳـﻤﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‬‫ﻓﺨّﻔﻒ‪ ،‬رﺣﻞ ﻋﻠﯽ رأس اﻟﻤﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ ﺷﺒﯿﺒـﮥ ﻓﺴـﻤﻊ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﻌﺒﺪي و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺪﯾﮏ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪،‬‬‫ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋّﻠﻖ ﻟﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ دﻻﺋﻞ اﻟّﻨﺒﻮة ﻣﻦ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻓﺴّﻤﺎه ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻷﺋﻤﮥ اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬ﻣﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 114‬از ‪316‬‬‫ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺴـﻨﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﮑﺸـﯽ‪ .‬أّول آن ﻧﯿﺰ ﻣﺴﻨﺪ أﺑﯽ ﺑﮑﺮﺳﺖ‪ ،‬و أّول ﻣﺴﻨﺪ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎزم‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟّﺼّﺪﯾﻖ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﮑﻢ ﺗﻘﺮءون ﻫﺬه اﻵﯾﮥ‪» :‬ﯾﺎ‬‫َأﱡﯾَﻬﺎ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َﻋَﻠﯿُْﮑْﻢ َأﻧ ُْﻔَﺴُﮑْﻢ ﻻ َﯾُﻀﱡﺮُﮐْﻢ َﻣْﻦ َﺿﱠﻞ ِإَذا اْﻫَﺘَﺪﯾْﺘُْﻢ«‬‫ﻗﺎل )و إﻧّﯽ‪ .‬ظ( ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬إّن اﻟّﻨﺎس إذا رأوا اﻟّﻈﺎﻟﻢ ﻓﻠﻢ ﯾﺄﺧﺬوا ﻋﻠﯽ ﯾﺪﯾﻪ أوﺷﮏ أن ﯾﻌّﻤﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻌﻘﺎب ‪.‬‬‫»در ﻗﺎﻣﻮس« ﮔﻮﯾﺪ در ﺑﺎب اﻟّﺸـ ﯿﻦ‪ :‬اﻟﮑﺶ ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ ﻗﺮﯾﮥ ﺑﺠﺮﺟﺎن و در ﺳـﯿﻦ ﻣﻬﻤﻠﮥ ﮔﻮﯾﺪ‪ :‬اﻟﮑﺲ ﺑﺎﻟﮑﺴـﺮ و اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻠﺪ ﻗﺮﯾﺐ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و ﻻ‬‫ﯾﻘﺎل ﺑﺎﻟّﺸﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ ﻓﺈﻧّﻬﺎ ﺳﺘﺬﮐﺮ‪ .‬ﮐﻨﯿﺖ او أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﻧﺎم أو ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺗﺨﻔﯿﻒ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﺮ ﻋﺒﺪ اﮐﺘﻔﺎ‬‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﻣﺸـﻬﻮر ﺷﺪ‪ ،‬از ﺳﺮ دو ﺻﺪ ﺳﺎل ﻫﺠﺮي از وﻃﻦ ﺧﻮد رﺣﻠﺖ ﻧﻤﻮد و ﺷﻮق ﻃﻠﺐ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ او را در ﺟﻮ ﻧا ﯽ ﭘﯿﺪا‬‫ﮔﺸﺖ از ﯾﺰﯾﺪ اﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و دﯾﮕﺮ أﺋّﻤﻪ ﻓﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺘﻔﺎده‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺻﺎﺣﺐ »ﺻﺤﯿﺢ« و ﺗﺮﻣﺬي‬‫رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و دﯾﮕﺮ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ از وي رواﯾﺎت ﺑﺴﯿﺎر دارﻧﺪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪132 :‬‬‫و ﺑﺨﺎري رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﺗﻌﻠﯿﻖ از وي در دﻻﺋﻞ اﻟّﻨﺒﻮة از »ﺻـﺤﯿﺢ« ﺧﻮد رواﯾﺖ دارد و ﻧﺎم او ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﮔﻔﺘﻪ از أﺋّﻤﻪ اﯾﻦ ﻓّﻦ ﺑﻮد و‬‫ﺧﯿﻠﯽ ﺛﻘﻪ و ﻣﻌﺘﺒﺮ در ﺳـﻨﻪ دو ﺻﺪ و ﭼﻬﻞ و ﺳﻪ رﺣﻠﺖ اوﺳﺖ‪ ،‬و از ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ او ﯾﮑﯽ اﯾﻦ ﻣﺴﻨﺪﺳﺖ ﮐﻪ او را »ﻣﺴﻨﺪ ﮐﺒﯿﺮ« ﮔﻮﯾﻨﺪ ﺑﺠﻬﮥ‬‫آﻧﮑﻪ ازﯾﻦ ﻣﺴـﻨﺪ اﻧﺘﺨﺎﺑﯽ ﮐﺮده »ﻣﺴـﻨﺪ ﺻـﻐﯿﺮ« درﺳﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬دّوم ﺗﻔﺴـﯿﺮﯾﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺘـﺪاول اﺳﺖ و ﻣﺸـﻬﻮر در دﯾﺎر ﻋﺮب‪ ،‬و دﯾﮕﺮ‬‫ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻧﯿﺰ دارد[‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﮑﺴﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺴﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم در‬‫ﻧﺎم او ﺗﺨﻔﯿﻒ ﮐﺮدﻧـﺪ و ﺑﺮ ﻋﺒـﺪ اﮐﺘﻔﺎ ﻧﻤﻮده ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ ﮔﻔﺘﻨـﺪ و ﻫﻤﺎن ﻣﺸـﻬﻮر ﮔﺸﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺳـﺮ دو ﺻـﺪ ﺳﺎل ﻫﺠﺮي از وﻃﻦ ﺧﻮد‬‫رﺣﻠﺖ ﻧﻤﻮد و در ﻋﯿﻦ ﺟﻮاﻧﯽ ﺷﻮق ﻋﻠﻢ ﺣـﺪﯾﺚ داﻣﻨﮕﯿﺮ او ﺷـﺪ‪ ،‬از ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫـﺎرون و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮّزاق و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ و دﯾﮕﺮ اﺋّﻤﻪ ﻓّﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ اﺳـﺘﻔﺎده اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ و ﺗﺮﻣﺬي و دﯾﮕﺮ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ أﺟﻠّﻪ از وي رواﯾﺖ دارﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺨﺎري در دﻻﺋﻞ اﻟﻨﺒﻮة از »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد‬‫ﺗﻌﻠﯿﻘـﺎ از وي رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬و ﻧﺎﻣﺶ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﺮده‪ ،‬ﺧﯿﻠﯽ ﺛﻘـﮥ و ﻣﻌﺘﺒﺮ و از اﺋﻤﻪ اﯾﻦ ﻓﻦ ﺑﻮد‪ ،‬از ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﺶ ﺗﻔﺴـﯿﺮﯾﺴﺖ ﮐﻪ در دﯾﺎر‬‫ﻋﺮب ﺗـﺪاول و ﺷــﻬﺮت دارد‪ ،‬در ﺳــﻨﻪ ﺛﻠـﺚ ﯾـﺎ ﺗﺴـﻊ و أرﺑﻌﯿـﻦ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ آن ﺟﻬـﺎﻧﯽ ﺷـﺪه ﺑﺮﺣﻤـﺖ ﺣـّﻖ ﭘﯿـﻮﺳﺖ‪ ،‬ذﮐﺮه ﻓﯽ »ﺑﺴــﺘﺎن‬‫اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ«[‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬اﻟّﺜﻘﮥ اﻟّﺜﺒﺖ اﻟﻤﻔﯿﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺒﻮل اﻟﺤّﺠﮥ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺗﺸـﮑﯿﮏ و ﻻ ﺗﺮدﯾﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻮﺛﻮق ﻣﻦ ﺑﯿﻨﻬﻢ ﺑﺄﻗﺼﯽ‬‫اﻹﺑﺮام و اﻟّﺘﺸـﯿﯿﺪ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه اﻟﻤﺴّﺪد اﻟّﺴﺪﯾﺪ‪ ،‬و أﺛﺒﺘﻪ ﻓﯽ ذاك اﻟّﺴﻔﺮ اﻟﻤﻤّﺪح اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻓﺄوري زﻧﺎد اﻹرﺷﺎد ﻟﮑّﻞ‬‫راﺋﻢ ﻟﻠﺤّﻖ ﻣﺮﯾـﺪ‪ ،‬و ﻟﺼـﻤﯽ ﻣﻬﺠـﮥ اﻟﻔﺆاد ﻣﻦ ﮐّﻞ ﺟﺎﺣـﺪ ﻟﻠّﺼﺪق ﻣﺮﯾﺪ‪ ،‬ﻓﻤﻦ اﻟّﺬي ﯾﻘﺪم ﺑﻌﺪ ﻫﺬا ﻋﻠﯽ ﺗﮑﺬﯾﺒﻪ و اﻟّﺘﻔﻨﯿﺪ؟‪ ،‬ﻓﯿﺠﻌﻞ ﻧﻔﺴـﻪ‬‫ﻋﺮﺿﮥ ﻟﻠﺘﻐﯿﯿﺮ و رﻣﯿﮥ ﻟﻠّﺘﻨﺪﯾﺪ‪.‬‬‫‪ -33‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺮواﺟﻨﯽ اﻻﺳﺪي‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻃﺒﺮاﻧﯽ در »ﻣﻌﺠﻢ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺼﻌﺐ اﻷﺷﻨﺎﻧﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋّﺒﺎد ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻷﺳﺪي‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪133 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 115‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺴـﻌﻮدي‪ ،‬ﻋﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﻨﻮاء‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄـّﯿ ﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨـﺪري‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ‬‫اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ‪ ،‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺟّﻞ و ﻋّﺰ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ‬‫ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺮوه ﻋﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﻨﻮاء إﻟّﺎ اﻟﻤﺴﻌﻮدي ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬ﺷـﯿﺦ اﻟﺒﺨﺎري اﻟّﺬي ﻻ ﯾﺴـﺘﻄﯿﻊ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺣﺼﺮ ﻣﺎ آﺛﺮه ﺣﯿﺴﻮب‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺸﺮﯾﻒ اﻟﻤﻄﻠﻮب‪ ،‬و أﺧﺒﺮ‬‫ﺑﻬـﺬا اﻟﺨﺒﺮ ﻟا ّﺮﻏﯿﺐ اﻟﻤﺮﻏﻮب ﻓﻨﻔﯽ اﻷـﻟﻢ و أزاح اﻟﻐﻤﻢ و ﻧّﻔﺲ اﻟﮑﺮوب‪ ،‬و ﻗّﻮم اﻹود و داوي اﻟﻌﻤـﺪ و ﺷـﻔﯽ اﻟّﻨـﺪوب‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺠﺴـﺮ ﻋﻠﯽ‬‫ﻗﺪﺣﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻫﻮ ﻋﻦ اﻟﺤّﻖ ﻣﺤﺠﻮب‪ ،‬و ﺑﺎﻟّﺬّل ﻣﻨﮑﻮب‪ ،‬و ﻟﻠّﺰﯾﻎ ﻣﻌﯿﻮب‪ ،‬و ﻣﻦ اﻟﻐّﯽ ﻣﺜﻠﻮب‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﻌﻤﻪ ﻣﻘﺼﻮب‪ ،‬و ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺘﻪ ﻣﻘﻀﻮب‪.‬‬‫‪ -34‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣﺬي در »ﻧﻮادر اﻻﺻﻮل« آورده‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﻌﺮوف ﺑﻦ ﺧﺮﺑﻮذ اﻟﻤّﮑﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ‬‫اﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﺧﻄﺐ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻪ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ‬‫ﻟﻦ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒﯽ إﻟّـﺎ ﻣﺜﻞ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّـﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ و إﻧّﯽ أﻇّﻦ أن ﯾﻮﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض و إﻧّﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ‬‫ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﻨﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا و‬‫ﻻ ﺗﻀّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒّﺪﻟﻮا و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺈﻧّﯽ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﺼﺮ ﺟﻬﻀﻤﯽ از أﻣﺎﺛﻞ ﺣّﻔﺎظ ﮐﺒﺎر و أﻓﺎﺿﻞ أﻋﻼم أﺣﺒﺎر ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺟﻬﻀﻤﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »رﺟﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ اﻻزدي اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬ﯾﮑّﻨﯽ أﺑﺎ ﻋﻤﺮو واﻟﺪ‬‫ﻋﻠّﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ أﺑﺎه و ﻋﺒـﺪ اﻷﻋﻠﯽ و أﺑﺎ أﺣﻤﺪ اﻟّﺰﺑﯿﺮي ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟـّﺴ ﺮاج‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ‬‫ﺧ ﻤ ﺴﯿ ﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪134 :‬‬‫و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎرّي ﻓﯽ‪ :‬ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻻّول ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟّﺴﻨﮥ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺟﻬﻀﻤﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺠﯿﻢ و اﻟّﻀﺎد اﻟﻤﻨﻘﻮﻃﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟﻬﺎء‪ ،‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ إﻟﯽ اﻟﺠﻬﺎﺿﻤﮥ و ﻫﯽ ﻣﺤﻠّﮥ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة و اﻟﻤﺸﻬﻮر ﻓﯿﻬﺎ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻧﺼﺮ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺻـﻬﺒﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺠﻬﻀـﻤﯽ اﻷزدي ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة و ﻫﻮ ﺟّﺪ ﻧﻀﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﯾﺮوي اﻟﺠّﺪ ﻋﻦ اﻟﻨﺼﺮ ﺑﻦ ﺷﯿﺒﺎن اﻟﺤﺪاﻧﯽ‪ ،‬روي‬‫ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و أﻫـﻞ اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬ﻣـﺎت ﻓﯽ إﻣﺮة أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ و ﺣﻔﯿـﺪ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀـﻤﯽ اﻟﺤـﺪاﻧﯽ ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﺒﺼـﺮة ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﺣـّﺠ ﮥ ﯾﺮوي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﯿﻨﮥ و اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ وردان و ﻧﻮح ﺑﻦ ﻗﯿﺲ و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄﺎن و‬‫ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ و اﻷﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﻟا ّﺘﺮﻣﺬي‬‫و أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ و اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺤﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﺳﻮاﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺴـﺘﻌﯿﻦ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﺑﻌﺚ إﻟﯽ‬‫ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﯾﺸـﺨﺼﻪ ﻟﻠﻘﻀﺎء ﻓـﺪﻋﺎه ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ أﻣﯿﺮ اﻟﺒﺼـﺮة ﻟـﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أرﺟﻊ ﻓﺄﺳـﺘﺨﯿﺮ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺮﺟﻊ إﻟﯽ ﺑﯿﺘﻪ ﻧﺼﻒ اﻟّﻨﻬﺎر ﻓﺼـّﻠﯽ‬‫رﮐﻌﺘﯿﻦ و ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻠّﻬﻢ إن ﮐﺎن ﻟﯽ ﻋﻨﺪك ﺧﯿﺮ ﻓﺎﻗﺒﻀـﻨﯽ إﻟﯿﮏ! ﻓﻨﺎم ﻓﺎﻧﺘﺒﻬﻮه )ﻓﻨﺒﻬﻮه‪ .‬ظ( ﻓﺈذا ﻫﻮ ﻣّﯿﺖ! و ﮐﺎن ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷّول‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 116‬از ‪316‬‬‫ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ ]ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺻـﻬﺒﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﻷزدي اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ‪ ،‬ﺣﻔﯿﺪ اﻟّﺬي ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬ﮐﺎن‬‫أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ و اﻷﺋّﻤـ ﮥ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة؛ ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ اﻟﻌﻤﯽ و ﻧﻮح ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﻐﺪاﻧﯽ و ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ و‬‫اﻟﺤﺮث ﺑﻦ دﺣﯿﮥ و درﺳﺖ ﺑﻦ زﯾﺎد و ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﺒﺪ رﺑّﻪ ﺑﻦ ﺑﺎرق و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻟّﺪراوردي و ﻋﺜﺎم ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »ع«‬‫و »س« أﯾﻀﺎ ﻋﻦ زﮐﺮّﯾﺎ اﻟّﺴﺠﺰي و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﻟﻤﺮوزي و ﻋﻨﻪ‪ ،‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ و أﺑﻮ زرﻋﮥ و ﻋﺒﺪان و اﻟﺒﻐﻮي‬‫و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و اﺑﻦ أﺑﯽ داود و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﻗﺎل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪135 :‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ‪ :‬ﺳـﺄﻟﺖ أﺑﯽ ﻋﻨﻪ ﻓﺮﺿـﯿﻪ و ﻗـﺎل‪ :‬ﻣـﺎ ﺑﻪ ﺑـﺄس‪ :‬و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ أﺣّﺐ إﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﻔّﻠﺎس و أوﺛﻖ و أﺣﻔﻆ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﺧﺮاش و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺎل آﺧﺮ‪ :‬ﮐـﺎن ﻣﻦ ﻧﺒﻼـء اﻟّﻨـﺎس‪ ،‬ﻗـﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺰﺑﯿـﺪي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﯾﻘـﻮل‪ :‬دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮّﮐﻞ ﻓﺎذا ﻫﻮ ﯾﻤﺪح اﻟّﺮﻓﻖ ﻓﺄﮐﺜﺮ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ! أﻧﺸﺪﻧﯽ اﻷﺻﻤﻌّﯽ‪:‬‬‫ﻣﻦ أرﺳﻞ اﻟّﺮﻓﻖ ﻓﯽ ﻟﯿﻨﻪ اﺳﺘﺨﺮج اﻟﻌﺬراء ﻣﻦ ﺧﺪرﻫﺎ‬‫ﻣﻦ ﯾﺴﺘﻌﻦ ﺑﺎﻟّﺮﻓﻖ ﻓﯽ أﻣﺮه ﯾﺴﺘﺨﺮج اﻟﺤّﯿﮥ ﻣﻦ ﺣﺠﺮﻫﺎ‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﻏﻼم اﻟّﺪواة و اﻟﻘﺮﻃﺎس! ﻓﮑﺘﺒﻬﻤﺎ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ؛ ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺧﯽ ﻣﻮﺳﯽ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺟـّﺪه أّن اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿﺪ ﺣﺴﻦ و ﺣﺴـﯿﻦ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﺣّﺒﻨﯽ و أﺣّﺐ ﻫﺬﯾﻦ و أﺑﺎ ﻫﻤﺎ و أّﻣﻬﻤﺎ ﮐﺎن ﻣﻌﯽ ﻓﯽ درﺟﺘﯽ‬‫ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻟّﻤﺎ ﺣّﺪث ﻧﺼـﺮ ﻫﺬا‪ ،‬أﻣﺮ اﻟﻤﺘﻮّﮐﻞ ﺑﻀـﺮﺑﻪ أﻟﻒ ﺳﻮط‪ ،‬ﻓﮑﻠّﻤﻪ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ و ﺟﻌﻞ ﯾﻘﻮل ﻟﻪ‪ :‬ﻫﺬا اﻟّﺮﺟﻞ‬‫ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ! و ﻟﻢ ﯾﺰل ﺑﻪ ﺣّﺘﯽ ﺗﺮﮐﻪ و ﮐﺎن ﻟﻪ أرزاق وّﻓﺮﻫﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻮﺳـﯽ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬أﻣﺮ ﺑﻀـﺮﺑﻪ ﻷﻧّﻪ ﻇّﻦ أﻧّﻪ راﻓﻀـّﯽ ﻓﻠّﻤﺎ‪ ،‬ﻋﻠﻢ أﻧّﻪ‬‫ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟـّﺴ ّﻨﮥ ﺗﺮﮐﻪ؛ و ﻗﺎل ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ اﻟﻮاﺳﻄﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن اﻟﻤﺴﺘﻌﯿﻦ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﺑﻌﺚ إﻟﯽ ﻧﺼﺮ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﯾﺸـﺨﺼﻪ ﻟﻠﻘﻀـﺎء ﻓـﺪﻋﺎه ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ أﻣﯿﺮ اﻟﺒﺼـﺮة ﻓﺄﻣﺮه ﺑـﺬﻟﮏ ﻓﻘﺎل‪ :‬أرﺟﻊ ﻓﺄﺳـﺘﺨﯿﺮ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺮﺟﻊ إﻟﯽ ﺑﯿﺘﻪ ﻧﺼﻒ اﻟّﻨﻬﺎر ﻓﺼـّﻠﯽ‬‫رﮐﻌﺘﯿﻦ و ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻠّﻬّﻢ إن ﮐﺎن ﻟﯽ ﻋﻨﺪك ﺧﯿﺮ ﻓﺎﻗﺒﻀﻨﯽ إﻟﯿﮏ! ﻓﻨﺎم ﻓﺎﻧﺘﺒﻬﻮه )ﻓﻨﺒﻬﻮه‪ .‬ظ( ﻓﺈذا ﻫﻮ ﻣّﯿﺖ! ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‬‫ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﺴّﺮاج‪:‬‬‫رأﯾﺘﻪ أﺑﯿﺾ اﻟﺮأس و اﻟّﻠﺤﯿﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻀـﻤﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻷزدي اﻟﺒﺼـﺮي‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻦ ﻓﺮج ﺑﻦ ﻗﯿﺲ و‬‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ و ﻣﺮﺣﻮم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻌّﻄﺎر و ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ ﻣﻔّﻀﻞ و ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ و زﮐﺮّﯾﺎ‬‫اﻟّﺴﺎﺟﯽ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و اﺑﻦ أﺑﯽ داود و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺤﻀـﺮﻣﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ‬‫أﺣّﺐ إﻟّﯽ ﻣﻦ اﻟﻔّﻠﺎس‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪136 :‬‬‫و أﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ و أوﺛﻖ‪ .‬ﻗﺎل »س«‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬ﺑﻌﺚ إﻟﯿﻪ ﻟﻠﻤﺴﺘﻌﯿﻦ ﯾﺸﺨﺼﻪ ﻟﻠﻘﻀﺎء؛ ﻓﺪﻋﺎه ﻣﺘﻮﻟّﯽ اﻟﺒﺼﺮة ﻓﺄﺧﺒﺮه ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺳﺘﺨﯿﺮ‬‫اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺮﺟﻊ و ﺻﻠّﯽ رﮐﻌﺘﯿﻦ و ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻟّﻠﻬﻢ إن ﮐﺎن ﻟﯽ ﻋﻨﺪك ﺧﯿﺮ ﻓﺎﻗﺒﻀﻨﯽ إﻟﯿﮏ! ﺛّﻢ ﻧﺎم ﻓﻨّﺒﻬﻮه ﻓﺈذا ﻫﻮ ﻣّﯿﺖ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ع‪ .‬ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺻـﻬﺒﺎن أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻌﺘﻤﺮ و اﻟّﺪراوردي‪ ،‬و‬‫ﻋﻨﻪ »ع و س« ﺑﻮاﺳﻄﮥ أﯾﻀﺎ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ أوﺛﻖ ﻣﻦ اﻟﻔّﻠﺎس و أﺣﻔﻆ‪ ،‬ﻃﻠﺒﻪ اﻟﻤﺴﺘﻌﯿﻦ ﻟﻠﻘﻀﺎء ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 117‬از ‪316‬‬‫أﺳﺘﺨﯿﺮ ﻓﺼﻠّﯽ رﮐﻌﺘﯿﻦ و دﻋﺎ و ﻧﺎم ﻓﻘﺒﺾ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ‪.[250‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀـﻤﯽ اﻟﺒﺼـﺮي‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺣـﺪ أوﻋﯿﮥ‬‫اﻟﻌﻠﻢ؛ روي ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺴـﺘﻌﯿﻦ ﻃﻠﺐ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻟﯿﻮﻟّﯿﻪ اﻟﻘﻀﺎء ﻓﻘﺎل ﻷﻣﯿﺮ اﻟﺒﺼﺮة‪:‬‬‫ﺣّﺘﯽ أرﺟﻊ ﻓﺄﺳـﺘﺨﯿﺮ اﻟﱠﻠﻪ! ﻓﺮﺟﻊ و ﺻّﻠﯽ رﮐﻌﺘﯿﻦ و ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ إن ﮐﺎن ﻟﯽ ﻋﻨﺪك ﺧﯿﺮ ﻓﺎﻗﺒﻀﻨﯽ إﻟﯿﮏ! ﺛّﻢ ﻧﺎم ﻓﻨّﺒﻬﻮه ﻓﺈذا ﻫﻮ ﻣّﯿﺖ‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ‬‫ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺣﺪ‬‫أوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﮐﺎن اﻟﻤﺴـﺘﻌﯿﻦ ﻗﺪ ﻃﻠﺒﻪ ﻟﯿﻮﻟّﯿﻪ اﻟﻘﻀﺎء ﻓﻘﺎل ﻷﻣﯿﺮ اﻟﺒﺼـﺮة‪ :‬ﺣّﺘﯽ أرﺟﻊ ﻓﺄﺳـﺘﺨﯿﺮ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺮﺟﻊ و ﺻّﻠﯽ رﮐﻌﺘﯿﻦ و ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬﻢ )إن‬‫ﮐﺎن‪ .‬ظ( ﻟﯽ ﻋﻨﺪك ﺧﯿﺮ ﻓﺎﻗﺒﻀﻨﯽ إﻟﯿﮏ! ﺛّﻢ ﻧﺎم ﻓﻨّﺒﻬﻮه ﻓﺈذا ﻫﻮ ﻣّﯿﺖ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺻـﻬﺒﺎن اﻟﺠﻬﻀـﻤﯽ؛ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﺼـﻐﯿﺮ‪،‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻷﺋّﻤﮥ اﻟّﺴّﺘﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و ﺧﻠﻖ؛ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬﺬا ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬و ﻓﺮد اﻷرﮐﺎن اﻷﺛﺒﺎت ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻷﻧﯿﻖ اﻟّﺴﻤﺎت‪ ،‬اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﺒﺮﮐﺎت‪ ،‬ﻓﻨﺼﺮ‬‫أرﺑﺎب اﻟﺪﯾﺎﻧﺎت‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪137 :‬‬‫و وازر أﺻﺤﺎب اﻷﻣﺎﻧﺎت‪ ،‬و أﺧﻤﻞ و أردي و أﻣﺎت ﺑﺮواﯾﺘﻪ و ﺗﺤﺪﯾﺜﻪ و اﻹﺛﺒﺎت؛ ﺟﺤﺪ اﻟﻤﺒﻄﻨﯿﻦ ﻟﻠﻐﺪرات و ﻋﻨﺎد اﻟﻤﻀﻤﺮﯾﻦ ﻟﻠﻨﮑﺮات ‪.‬‬‫‪ -35‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻌﻨﺰي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﺗﺨﺮﯾﺞ ﻧﺴﺎﺋﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ« ﺧﻮاﻫﯽ داﻧﺴﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺷﻄﺮي از ﻧﺼﻮص‬‫أرﺑﺎب ﺗﻨﻘﯿﺪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺮ ﺗﺒﺠﯿﻞ و ﺗﻮﺛﯿﻖ او ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺜﻨﯽ ﻋﻨﺰي‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در »رﺟـﺎل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ ﻗﯿﺲ أﺑـﻮ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﯾﻌﺮف ﺑـﺎﻟّﺰﻣﻦ اﻟﻌﻨﺰي‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬ﺳﻤﻊ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻏﻨﺪرا و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎرّي و ﻣﺴﻠﻢ و أﮐﺜﺮا ﻋﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴﺮاج‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﻋﻨﺰي ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺜّﻨﯽ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻌﻨﺰي‪ ،‬ﯾﻌﺮف ﺑﺎﻟﺰﻣﻦ‪ ،‬ﺑﺼﺮّي ﯾﺮوي ﻋﻦ‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟّﺜﻘﺎت ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ :‬ﺣّﺠﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪:‬‬‫ﺻـﺪوق اﻟّﻠﻬﺠـﮥ و ﮐـﺎن ﻓﯽ ﻋﻘﻠﻪ ﺷـﯽء و ﮐﻨﺖ اﻗـّﺪﻣﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻨـﺪار‪ ،‬و ﻗـﺎل »س«‪ :‬ﻻـ ﺑـﺄس ﺑﻪ ﮐـﺎن ﯾﻐّﯿﺮ ﻓﯽ ﮐﺘـﺎﺑﻪ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ‬‫»اﻟّﺜﻘﺎت« و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب ﻻ ﯾﻘﺮأ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺎﺑﻪ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﻫﯿﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ع‪ .‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر اﻟﻌﻨﺰي أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺒﺼـﺮي‪ ،‬اﻟﺰﻣﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻌﺘﻤﺮ‬‫ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﺳـﻔﯿﺎن اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺼﻤﺪ اﻟﻌﻤﯽ و ﻏﻨﺪر و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث و أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﺣّﺘﯽ إﻧّﻪ روي‬‫ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ و ﻧﺤﻮه‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »ع« و اﻟّﺬﻫﻠﯽ و أﺑﻮ زرﻋﮥ و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺧﺮاش و ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و أﺑﻮ‬‫ﻋﺮوﺑﮥ و اﺑﻦ أﺑﯽ داود و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺬﻫﻠﯽ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 118‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪138 :‬‬‫ﺣّﺠـ ﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻـﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل ﺻﺎﻟـﺢ ﺟﺰرة‪ :‬ﺻﺪوق اﻟّﻠﻬﺠﮥ ﻓﯽ ﻋﻘﻠﻪ ﺷـﯽء و ﮐﻨﺖ اﻗّﺪﻣﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻨﺪار‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‬‫ﮐﺎن ﯾﻌﺜﺮ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺮاش‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻷﺛﺒﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ورﻋﺎ ﻓﺎﺿﻼ ﺛﻘﮥ ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد و ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺎل ﺑﻨﺪار‪:‬‬‫وﻟﺪت أﻧﺎ و أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﺳﻨﮥ ﻣﺎت ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻗﺎل ﻏﯿﺮ واﺣﺪ‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ اﺛﻨﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤّﺠﮥ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﺒﺼـﺮي اﻟّﺰﻣﻦ و ﻣﺤّﺪث اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﯾﺰﯾﺪ‬‫ﺑﻦ زرﯾـﻊ و ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻏﻨـﺪرا‪ ،‬ﻋﻨﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋـﮥ و اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ أﯾﻀـﺎ ﻋﻦ رﺟـﻞ ﻋﻨﻪ و اﺑﻦ ﺻﺎﻋـﺪ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و‬‫اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة‪ :‬ﮐﻨﺖ اﻗّﺪﻣﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻨﺪار و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻋﻘﻠﻪ ﺷﯽء‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺮاﺑﮥ اﻟﺤّﺮاﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة أﺛﺒﺖ ﻣﻦ أﺑﯽ‬‫ﻣﻮﺳـﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ‪ .‬ﻣﺎت أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﻮﻟﺪه و ﻣﻮﺗﻪ و ﻃﻠﺒﻪ ﻣﻊ ﺑﻠﺪّﯾﻪ ﺑﻨﺪار‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‪ ،‬أﻧﺎ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﺟـّﺪي ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺪﯾﻨﻮري‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ أّن اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻟّﻤﺎ ﺟﺎء إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ دﺧﻠﻬﺎ‬‫ﻣﻦ أﻋﻼﻫﺎ و ﺧﺮج ﻣﻦ أﺳﻔﻠﻬﺎ؛ رواه اﻟﺨﻤﺴﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ع« ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺰﻣﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻌﻤﯽ و ﻏﻨـﺪر‪ ،‬و‬‫ﻋﻨﻪ »ع« و أﺑﻮ ﻋﺮوﺑﮥ و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ورع‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.[252‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﺒﺼـﺮي اﻟّﺰﻣﻦ‬‫ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة‪ ،‬و ﻣﻮﻟﺪه ﻋﺎم ﺗﻮّﻓﯽ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ع« ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﻌﻨﺰي‪ -‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻨﻮن و اﻟّﺰاء‪ -‬أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﻌﺮوف‬‫ﺑﺎﻟّﺰﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪139 :‬‬‫ﺑﮑﻨﯿﺘﻪ و ﺑﺎﺳﻤﻪ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻫﻮ و ﺑﻨﺪار ﻓﺮﺳﯽ رﻫﺎن‪ ،‬و ﻣﺎﺗﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ واﺣﺪة[‪.‬‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﻌﻨﺰي أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼـﺮي‬‫اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟّﺰﻣﻦ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻏﻨﺪر و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و وﮐﯿﻊ و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘّﻄﺎن و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻷﺋّﻤﮥ اﻟﺴّﺘﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و أﺑﻮ زرﻋﮥ‬‫و ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ورﻋﺎ ﻓﺎﺿﻼ ﻋﺎﻗﻼ ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ اﺣﺘّﺞ ﺳﺎﺋﺮ اﻷﺋّﻤﮥ ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﺤّﺠﮥ اﻟﺒﺎرع‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻨﺎﻇﺮ ﮐﺎﻟّﺮوض اﻟﻤﺎرع‪ ،‬ﺑﺴـﻨﺪه اﻟﻤّﺘﺼﻞ ﻋﻦ اﻟﺴـّﯿﺪ اﻟﺸﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و‬‫آﻟﻪ آﻻف اﻟّﺴﻼم ﻣﻦ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻨﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻓﯿﺎ ﻟﱠﻠﻪ و ﻟﻠﺠﺎﺣﺪ اﻟﻤﻨﺎزع!‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﻻ ﯾﻘﺪﻋﻪ ﻗﺎدع‪ ،‬و ﻻ ﯾﺰﻋﻪ وازع‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺒﺎراة اﻻﻋﻼم ﺑﻤﺤﺾ‬‫اﻟﻘﻌﺎﻗﻊ‪ ،‬و اﻟّﺘﺨّﺮص و اﻻﻓﺘﻌﺎل ﻟﻤﺎ ﻫﻮ ﻏﯿﺮ واﻗﻊ‪.‬‬‫‪ -36‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟﺪارﻣﯽ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ از »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« ﺑﯿﮏ ﻟﻔﻆ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯽ ﻟﻔﻆ‪ :‬ﻗﯿﻞ‬‫ﻟﺰﯾـﺪ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻧﺴﺎؤه؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ! اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ إّن اﻟﻤﺮأة ﺗﮑﻮن ﻣﻊ اﻟّﺮﺟﻞ اﻟﻌﺼـﺮ ﻣﻦ اﻟّﺪﻫﺮ ﺛّﻢ ﯾﻄّﻠﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أّﻣﻬﺎ؛ و‬‫ﻓﯽ رواﯾﮥ ﻏﯿﺮه‪ :‬إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و أّﻣﻬﺎ؛ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‪ :‬أﺻـﻠﻪ و ﻋﺼﺒﺘﻪ اﻟّﺬﯾﻦ ﺣﺮﻣﻮا اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ أﯾﻀﺎ و ﮐﺬا اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻔﻆ اﻻّول و‬‫أﺣﻤـﺪ و اﻟـّﺪارﻣﯽ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪﯾﻬﻤﺎ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ و آﺧﺮون ﮐﻠّﻬﻢ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن ﻋﻦ‬‫ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 119‬از ‪316‬‬‫و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻣﺒﻬﺮه و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﻣﺰﻫﺮه و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﻌﺠﺒﻪ و ﻣﺂﺛﺮ ﻣﻐﺮﺑﻪ دارﻣﯽ ﺑﯿﺶ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ از ﮐﺘﺐ ﻗﻮم اﺳﺘﯿﻔﺎي آن ﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬درﯾﻦ ﻣﻘﺎم‬‫ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرت أرﺑﺎب رﺟﺎل اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ دارﻣﯽ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪي‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪140 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺪارﻣﯽ اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬ﯾﮑﻨﯽ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﺳﻤﻊ أﺑﺎ اﻟﯿﻤﺎن اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻟا ّﺮﻗﺎﺷﯽ‬‫و ﻣﺮوان و ﻣﺤّﻤـ ﺪ و أﺑﺎ اﻟﻤﻐﯿﺮة و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟّﺮّﻗﯽ و ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﻨﻬﺎل و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑّﯽ و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ و ﻋّﻔﺎن و أﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ و‬‫أﺑﺎ ﻣﻌّﻤﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻘﺮي و أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ و ﺣّﺒﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل و‬‫ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺧﺘﻦ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴﺮاج‪ :‬ﻣﺎت ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ دارﻣﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟـّﺼ ﻤﺪ اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟـّﺪارﻣﯽ‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﻨﯽ دارم ﺑﻦ ﻣﻠﮏ ﺑﻦ ﺣﻨﻈﻠـﮥ‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬أﺣﺪ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻤﻮﺻﻮﻓﯿﻦ ﺑﺠﻤﻌﻪ و‬‫ﺣﻔﻈﻪ و اﻹﺗﻘﺎن ﻟﻪ ﻣﻊ اﻟﺜﻘـﮥ و اﻟـّﺼ ﺪق و اﻟﻮرع و اﻟّﺰﻫـﺪ‪ ،‬و اﺳﺘﻘﻀـﯽ ﻋﻠﯽ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ ﻓﺄﺑﯽ ﻓﺄﻟّﺢ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻠﻄﺎن ﺣّﺘﯽ ﯾﻘّﻠﺪه و ﻗﻀـﯽ ﻗﻀـّﯿﮥ‬‫واﺣﺪة ﺛﻢ اﺳـﺘﻌﻔﯽ ﻓﺄﻋﻔﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻞ و ﻓﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻔﻀﻞ ﯾﻀـﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻟّﺪﯾﺎﻧﮥ و اﻟﺤﻠﻢ و اﻟّﺮزاﻧﮥ و اﻻﺟﺘﻬﺎد و اﻟﻌﺒﺎدة‬‫و اﻟﺘﻘّﻠﻞ و اﻟّﺰﻫﺎدة‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و »اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« و »اﻟﺠﺎﻣﻊ« و ﺣّﺪث ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳـﻒ‬‫اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ و ﺟﻌﻔﺮ اﺑﻦ ﻋﻮن و أﺑﯽ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﺤﻤﺼـﯽ و أﺑﯽ اﻟﯿﻤﺎن اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ اﻟﺒﻬﺮاﻧﯽ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻓﺎرس و‬‫أﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼﺮ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺑﻨﺪار و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و رﺟﺎ ﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﻣﺴﻠﻢ اﺑﻦ‬‫اﻟﺤّﺠﺎج و أﺑﻮ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ ﻗﺎﺿﯽ اﻟّﺪﯾﻨﻮر و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﺳﻮاﻫﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل رﺟﺎ ﺑﻦ اﻟﻤﺮﺟﺎ‪ :‬رأﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‬‫و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و اﻟّﺸﺎذﮐﻮﻧﯽ؛ ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﺪارﻣﯽ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﺳﻨﮥ ﻣﻮت‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻫﯽ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﻣﻘﺪﺳﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪141 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀـﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟـّﺴ ﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟـﺪارﻣﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ دارم ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺣﻨﻈﻠـﮥ ﺑﻦ‬‫ﻣﻠﮏ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﻣﻨﺎة ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ‪ .‬روي ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و أﺑﯽ ﻣﺴـﻬﺮ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺮﯾﻢ اﻟﻤﺼـﺮي و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ اوﯾﺲ و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ ﺧﺘﻦ اﻟﻔﺮﯾـﺎﺑﯽ و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﺆدب و أﺑﯽ اﻟّﻨﺼـﺮ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ و ﻣﻌّﻠﯽ ﺑﻦ أﺳـﺪ و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ‬‫اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ و اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﻘﺮي و ﻗﺒﯿﺼﮥ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ اﻟﺨﺰاﻋﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻌﺒﺴـﯽ و‬‫أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﻨﻔﯽ و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﻣﺮوان ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﻄﺎﻃﺮي و زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﺼﻮري و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن اﻟﺘﻨﯿﺴـﯽ و أﺑﯽ ﻣﻐﯿﺮة اﻟﺤﻤﺼﯽ و أﺑﯽ اﻟﯿﻤﺎن اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫ﺑﻦ ﻓﺎرس و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﻟـّﻀ ﺒﻌﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ دﺣﯿﻢ و ﻋﺒﺪ ‪) ...‬ﺑﯿﺎض( اﻟّﺮﻗّﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺠﯿﺪ اﻟﺤﻨﻔﯽ و ﻋﺒﺪ‬‫اﻟـّﺼ ﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﻟﺤﻀﺮﻣﯽ و ﺷﻤﯿﻞ اﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ و زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ ﻋﺒﺪي و ﻣﺤّﻤﺪ ‪) ..‬ﺑﯿﺎض( و ﻋﺒﺪان ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن و اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ‬‫ﺷﻤﯿﻞ و أﺑﯽ ﺻﺎﻟـﺢ ﮐﺎﺗﺐ اﻟّﻠﯿﺚ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻼم اﻟﻨﯿﮑﻨـﺪي و وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻫﺮاﻧﯽ و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر و ﻣﺴﻠﻢ أﺑﻮ رﺟﺎ ﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و أﺑﻮ زرﻋﮥ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪوس و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﻨﻀـﺮ اﻟﺠﺎرودي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 120‬از ‪316‬‬‫و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟّﺼﺒﺎح و ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل رﺟﺎ ﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎ‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ أﺣﺪا أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم اﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﺳﺌﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺤّﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﺗﺮﮐﻨﺎه ﻟﻘﻮل ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻷﻧّﻪ اﻣﺎم؛ و ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ داود‪ :‬ﻗﺪم ﻗﺮﯾﺐ ﻟﯽ ﻣﺪ اﻟّﺸﺎش‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺗﯿﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﺠﻌﻠﺖ‬‫أﺻﻒ ﻟﻪ أﺑﺎ اﻟﻤﻨﺬر و أﻣﺪﺣﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻗﺪ ﻃﺎﻟﺖ ﻏﯿﺒﮥ إﺧﻮاﻧﻨﺎ ﻋّﻨﺎ و ﻟﮑﻦ أﯾﻦ أﻧﺖ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ؟! ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟﺴﯿﺪ‪،‬‬‫ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟﺴّﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟّﺴّﯿﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ! و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪:‬‬‫ﻏﻠﺒﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻮرع‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﻣﺮ ﺑﻦ اﻟّﺸﺮﻓﯽ‪ :‬إﻧّﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪142 :‬‬‫أﺧﺮﺟﺖ ﺧﺮاﺳـﺎن ﻣﻦ أﺋّﻤـ ﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺧﻤﺴـﮥ رﺟـﺎل‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤّﺠﺎج و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ :‬وﻟـﺪت ﺳـﻨﮥ ﻣﺎت اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻣﺎت‬‫ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤـﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ ﻧﻘـﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﺳﺄل إﻧﺴﺎن أﺣﻤـﺪ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻨـﺬر‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ أﻋﺮﻓﻪ‪ ،‬ﻗـﺪ ﻃﺎﻟﺖ ﻏﯿﺒﮥ‬‫إﺧﻮاﻧﻨﺎ ﻋّﻨﺎ ﻟﮑﻦ أﯾﻦ أﻧﺖ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ؟ ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟّﺴـ ّﯿﺪ؛ ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟﺴـﯿﺪ؛ ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟّﺴـ ّﯿﺪ! و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬أﻣﺮه ﻇـﺎﻫﺮ ﻣﻦ اﻟﺼﺒﺮ و اﻟﺤﻔﻆ و ﺻـﯿﺎﻧﮥ اﻟّﻨﻔﺲ ﻋﺎﻓﺎه اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺑﻨـﺪار‪ :‬ﺣّﻔﺎظ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ أرﺑﻌـﮥ‪ :‬أﺑﻮ زرﻋـﮥ ﺑﺎﻟّﺮي و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤّﺠـ ﺎج ﺑﻨﯿﺴـﺎﺑﻮر و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﺴـﻤﺮﻗﻨﺪ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺒﺨـﺎري‪ ،‬و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ‬‫اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ و أﻫﻞ اﻟﻮرع ﻓﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣّﻤﻦ ﺣﻔﻆ و ﺟﻤﻊ و ﺗﻔّﻘﻪ و ﺻّﻨﻒ و ﺣّﺪث و أﻇﻬﺮ اﻟّﺴّﻨﮥ ﻓﯽ ﺑﻠﺪه و دﻋﺎ إﻟﯿﻬﺎ و ذّب ﻋﻦ ﺣﺮﯾﻤﻬﺎ و ﻗﻤﻊ‬‫ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻔﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻋﻨـﺪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﻓﻮرد ﻋﻠﯿﻪ ﻧﻌﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻓﻨﮑﺲ‬‫رأﺳﻪ ﺛّﻢ رﻓﻊ و اﺳﺘﺮﺟﻊ و ﺟﻌﻞ ﯾﺴﯿﻞ دﻣﻮﻋﻪ ﻋﻠﯽ ﺧّﺪﯾﻪ ﺛّﻢ أﻧﺸﺄ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إن ﺗﺒﻖ ﺗﻔﺠﻊ ﺑﺎﻷﺣّﺒﮥ ﮐّﻠﻬﻢ و ﻓﻨﺎء ﻧﻔﺴﮏ ﻻ أﺑﺎ ﻟﮏ أﻓﺠﻊ!‬‫ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬و ﻣﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎه ﯾﻨﺸﺪ ﺷﻌﺮا إﻟّﺎ ﻣﺎ ﯾﺠﯽء ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟّﺪارﻣﯽ‪ -‬اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم ﺑﺴـﻤﺮﻗﻨﺪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ‬‫ﺑﻬﺮام ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺼﻤﺪ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟّﺪارﻣﯽ اﻟّﺴﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﻌﺎﻟﯽ اﻟّﺬي ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺘﻪ ﻣﻨﺘﺨﺐ ﻣﺴﻨﺪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪.‬‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﻋﺎم ﺗﻮﻓّﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﻟّﻀﺒﻌﯽ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ‬‫ﻋﻮن و زﯾـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ و وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ ﺑﺎﻟﺤﺮﻣﯿﻦ و ﺧﺮاﺳﺎن و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و‬‫أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﻣﻄﯿﻦ و ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ ﺧﺎرج ﺳـﻨﻨﻪ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻋﯿﺴﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪143 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي و آﺧﺮون‪ .‬ﻗـﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ و اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ ﻣﻮﺻﻮﻓﺎ ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻮرع و اﻟّﺰﻫـﺪ‪ ،‬اﺳﺘﻘﻀـﯽ ﻋﻠﯽ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ‬‫ﻓﻘﻀـﯽ ﻗﻀـّﯿﮥ واﺣﺪة ﺛّﻢ اﺳـﺘﻌﻔﯽ ﻓﺄﻋﻔﯽ؛ إﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻞ و ﻓﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻔﻀﻞ ﯾﻀـﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻟّﺪﯾﺎﻧﮥ و اﻟﺤﻠﻢ و‬‫اﻻﺟﺘﻬﺎد و اﻟﻌﺒﺎدة و اﻟﺘﻘّﻠﻞ‪ ،‬ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و »اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﺎﻣﻊ«‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﺻـﺪوق‪ ،‬و ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ذﮐﺮ‬‫اﻟـﺪارﻣﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻋﺮﺿﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـﺪﻧﯿﺎ ﻓﻠﻢ ﯾﻘﺒﻞ‪ ،‬و ﻗﺎل رﺟﺎء ﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎ‪ :‬رأﯾﺖ اﻟّﺸﺎذﮐﻮﻧّﯽ و اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ؛ و ﺳـّﻤﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ؛ ﻓﻤﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ‬‫ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺪارﻣﯽ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ إﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﮑﺘﻮم و أﺣﻤﺪ اﺑﻦ‬‫ﺧﻮاﺟﺎ إﻣﺎم ﺳـﻨﻘﺮ اﻟّﺰﯾﻨﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺎﻟﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 121‬از ‪316‬‬‫ﯾﻮﺳﻒ و ﻋﺒﺪ اﻻﺣﺪ ﺑﻦ ﺗﯿﻤّﯿﮥ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺻﺪﻗﮥ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و ﻫﺪّﯾﮥ ﺑﻨﺖ ﻋﻠﯽ و‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻤﻨﺠﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻮﻗﺖ أﻧﺎ‪ :‬اﻟـﺪراوردي‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤـﺪ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎل ﻟﻌﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف و رأي ﻋﻠﯿﻪ أﺛﺮا ﻣﻦ ﺻﻔﺮة ﻣﻬﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺗﺰّوﺟﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أوﻟﻢ و ﻟﻮ ﺑﺸﺎة‪.‬‬‫ﻣﺎت اﻟﺪارﻣﯽ ﯾﻮم اﻟّﺘﺮوﯾﮥ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬م‪ .‬د‪ .‬ت‪ .‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺪارﻣﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ‬‫ﻫﺎرون و اﻟﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ م‪ .‬د‪ .‬ت‪ .‬و ﻋﻤﺮ اﻟﺒﺤﯿﺮي و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬وﻟﺪ ‪ 181‬و ﻣﺎت ‪.[255‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬـﺎ ﺗﻮّﻓﯽ اﻻﻣـﺎم اﻟﺤﺒﺮ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‬‫اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺪارﻣﯽ اﻟّﺴﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« اﻟﻤﺸﻬﻮر‪ ،‬رﺣﻞ و ﻃﻮف و ﺳﻤﻊ اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ و ﯾﺰﯾﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪144 :‬‬‫اﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬ﻏﻠﺒﻨﺎ اﻟـﺪارﻣﯽ ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻮرع‪ ،‬و ﻗﺎل رﺟﺎ‬‫ﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻨﻪ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮّﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺒﺮ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟّﺪارﻣﯽ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« اﻟﻤﺸﻬﻮر‪ ،‬رﺣﻞ و ﻃﻮف و ﺳﻤﻊ اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و وﻟﯽ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ در »أﺳـﻤﺎء رﺟـﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟـﺪارﻣﯽ‪ -‬ﻫﻮ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟـّﺪارﻣﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ ،‬ﻋـﺎﻟﻢ‬‫ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪:‬‬‫ﻫﻮ إﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﻌﻤﺮ أرﺑﻊ و ﺳـﺒﻌﻮن ﺳـﻨﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ؛ ]م‪ .‬د‪ .‬ت‪ .‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ‬‫اﻟّﺪارﻣﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﻟّﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ و أﺑﯽ اﻟّﻨﻀﺮ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ و ﻣﺮوان ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﻄﺎﻃﺮي و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ‬‫ﻫﺎرون و أﺷـﻬﻞ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ و ﺣّﺒﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل و أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ذرﯾﺐ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﻟـّﻀ ﺒﻌﯽ و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ و‬‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻓﺎرس و وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ و أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و‬‫اﻟﺘﺮﻣﺬي و اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﻏﯿﺮ »اﻟﺠﺎﻣﻊ« و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟّﺼﺒﺎح اﻟﺒّﺰار و ﺷّﺪاد ﺑﻦ اﻟﻬﺎد و ﻫﻢ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ و أﺑﻮ زرﻋﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‬‫و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺒﺨﺘﺮي و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ واﺻﻞ اﻟﺒﺨﺎري و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻣﻄﯿﻦ و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟـّﺴ ﻤﺮﻗﻨﺪي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬إﻣﺎم‪ ،‬و ﻗﺎل ﻵﺧﺮ‪ :‬ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟـّﺴ ّﯿﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﮐّﺮرﻫﺎ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬ﻏﻠﺒﻨﺎ ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻮرع‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻷﺷّﺞ‪ :‬إﻣﺎﻣﻨﺎ و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬أﻣﺮه أﻇﻬﺮ ﻣﻤﺎ ﯾﻘﻮﻟﻮن‬‫ﻣﻦ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﺒﺼﺮ و ﺻﯿﺎﻧﮥ اﻟّﻨﻔﺲ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪145 :‬‬‫و ﻋّﺪه ﺑﻨﺪار ﻓﯽ ﺣّﻔﺎظ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺮك ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازي ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ دﺧﻞ‬‫اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﻓﯽ ﺧﺮاﺳﺎن اﻟﯿﻮم‪ ،‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺳـﻠﻢ أورﻋﻬﻢ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ أﺛﺒﺘﻬﻢ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺣـﺎﺗﻢ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬إﻣـﺎم أﻫـﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺸـ ﺮﻗﯽ‪ :‬إﻧّﻤﺎ أﺧﺮﺟﺖ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﻦ أﺋّﻤـ ﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺧﻤﺴـﮥ‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮه ﻓﯿﻬﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟّﺸـ ﯿﺮازي‪ :‬ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﻏﺎﯾﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﻘﻞ و اﻟّﺪﯾﺎﻧﮥ ﻣّﻤﻦ ﯾﻀـﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻟﺤﮑﻢ و اﻟّﺪراﯾﮥ )ﻓﯽ اﻟﺤﻠﻢ و اﻟﻮزاﻧﮥ‪ .‬ظ( و‬‫اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻌﺒﺎدة و اﻟّﺰﻫﺪ‪ ،‬أﻇﻬﺮ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻵﺛﺎر ﺑﺴـﻤﺮﻗﻨﺪ و ذّب ﻋﻨﻬﺎ اﻟﮑﺬب‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻔـّﺴ ﺮا ﮐﺎﻣﻼ و ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 122‬از ‪316‬‬‫ﺳّﯿﺎر‪ :‬ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ ﻗﺪ دّون »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و »اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ« ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﯾﻮم اﻟّﺘﺮوﯾﮥ و دﻓﻦ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ و ﻫﻮ اﺑﻦ‬‫ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ‪ ،255‬و ﮐـﺬا أّرﺧﻪ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻫﻮ وﻫﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ‬‫اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ و أﻫﻞ اﻟﻮرع ﻓﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣّﻤﻦ ﺣﻔﻆ و ﺟﻤﻊ و ﺗﻔّﻘﻪ و ﺻّﻨﻒ و ﺣّﺪث و أﻇﻬﺮ اﻟّﺴّﻨﮥ ﻓﯽ ﺑﻠﺪه و دﻋﺎ إﻟﯿﻬﺎ و ذّب ﻋﻦ ﺣﺮﯾﻤﻬﺎ و ﻗﻤﻊ‬‫ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻔﻬـﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن أﺣـﺪ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﻤﻮﺻﻮﻓﯿﻦ ﺑﺤﻔﻈﻪ و ﺟﻤﻌﻪ و اﻻﺗﻘﺎن ﻟﻪ ﻣﻊ اﻟّﺘﻔّﻘﻪ و اﻟـّﺼ ﺪق و اﻟﻮرع و‬‫اﻟّﺰﻫﺪ و اﺳﺘﻘﻀـﯽ ﻋﻠﯽ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ ﻓﺄﺑﯽ ﻓﺄﻟّﺢ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻠﻄﺎن ﻓﻘﻀـﯽ ﺑﻘﻀـّﯿﮥ واﺣﺪة ﺛّﻢ أﻋﻔﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻀﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻟّﺪﯾﺎﻧﮥ و اﻟﺤﻠﻢ و‬‫اﻟّﺮزاﻧﮥ‪ .‬ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻮّراق‪ :‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫وﻟﺪت ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﻣﺎت اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ؛ و ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻋﻨﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻓﻮرد‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺘﺎب ﻓﯿﻪ ﻧﻌﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻓﻨﮑﺲ رأﺳﻪ ﺛّﻢ رﻓﻊ و اﺳﺘﺮﺟﻊ و ﺟﻌﻞ ﯾﺴﯿﻞ دﻣﻮﻋﻪ ﻋﻠﯽ ﺧّﺪﯾﻪ‪ ،‬ﺛّﻢ أﻧﺸﺄ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إن ﺗﺒﻖ ﺗﻔﺠﻊ ﺑﺎﻻﺣّﺒﮥ ﮐﻠّﻬﻢ و ﻓﻨﺎء ﻧﻔﺴﮏ ﻻ أﺑﺎ ﻟﮏ أﻓﺠﻊ‬‫ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق‪ :‬و ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﻨﺎه ﯾﻨﺸﺪ ﺷﻌﺮا إﻟّﺎ ﻣﺎ ﺟﺎء ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺎل رﺟﺎ اﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎ‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ أﺣﺪا أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺣﺎﺗﻢ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﺻـﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺣّﻔﺎظ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﺒّﺮزﯾﻦ‪ ،‬و روي اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ و زﯾﺎدة و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺧﯿﺮا‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪146 :‬‬‫ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻦ »اﻟﮑﺎﻣﻞ« أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬و ﻓﯽ‬‫»اﻟﺰﻫﺮة«‪ :‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﺛﻼﺛﮥ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺣﺪﯾﺜﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬م‪ .‬د‪ .‬ت ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟّﺪارﻣﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« ﺛﻘﮥ ﻓﺎﺿﻞ ﻣﺘﻘﻦ ﻣﻦ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸﺮ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻟﻪ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ‪.‬‬
‫و ﻋﻼـﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟـّﺪارﻣﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺣـﺪ اﻷﻋﻼم روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻮن و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣـﺬي و أﺑﻮ‬‫زرﻋـﮥ و ﻣﻄﯿﻦ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﺳـﺌﻞ ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻠّﺴﺎﺋﻞ‪ :‬ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬﻟﮏ اﻟـّﺴ ّﯿﺪ! و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬إﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ ﻣّﻤﻦ ﺣﻔﻆ و ﺟﻤﻊ و ﺗﻔّﻘﻪ و ﺻـّﻨﻒ و ﺣـّﺪث و أﻇﻬﺮ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ ﻓﯽ ﺑﻠـﺪه و دﻋﺎ إﻟﯿﻬﺎ و ذّب ﻋﻦ ﺣﺮﯾﻤﻬﺎ و ﻗﻤﻊ ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻔﻬﺎ‪،‬‬‫ﻣﺎت ﯾﻮم اﻟّﺘﺮوﯾﮥ ﺳﻨﮥ ‪ 255‬و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺪاودي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔّﺴﺮﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام‬‫ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟـّﺪارﻣﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﺤﺮﻣﯿﻦ و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﺧﺮاﺳﺎن و‬‫ﺣّﺪث ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن و اﻷﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و أﺑﯽ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﺤﻤﺼﯽ و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺸﻨﯽ و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ و‬‫ﻣﺮوان اﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﺴـﺎن اﻟّﺘﻨﯿﺴـﯽ و اﻟّﻨﻀـﺮ ﺑﻦ ﺷـﻤﯿﻞ و أﺑﯽ اﻟّﻨﺼـﺮ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ و وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫ﻓﺎرس و ﺣّﺒﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل و زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟّﻀﺒﻌﯽ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺮﯾﻢ و أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣـﺬي و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ و أﺑﻮ زرﻋﮥ و ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة و اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯿﻤﺎ رواه ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬي ﻓﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻣﻄﯿﻦ و ﺧﻼﺋﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟّﺼﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺒﻠﺨﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪147 :‬‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺤﻤﺎﻧﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺗﺮﮐﻨﺎه ﻟﻘﻮل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻷﻧّﻪ اﻣﺎم‪ ،‬و ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ داود اﻟّﺴﻤﺮﻗﻨﺪي‪ :‬ﻗﺪم ﻗﺮﯾﺐ‬‫ﻟﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺗﯿﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﯾﻦ أﻧﺖ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ؟! ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺬاك اﻟّﺴّﯿﺪ! و ﻗﺎل ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻦ ﻧﺎﻋﻢ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻏﻠﺒﻨـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻮرع‪ ،‬و ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻮّراق‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 123‬از ‪316‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎ أﻫﻞ ﺧﺮاﺳﺎن! ﻣﺎدام ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﯿﻦ أﻇﻬﺮﮐﻢ ﻓﻼ ﺗﺸـﺘﻐﻠﻮا ﺑﻐﯿﺮه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ‬‫ﺳﻌﯿـﺪ اﻷﺷـّﺞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻫـﺬا إﻣﺎﻣﻨﺎ‪ ،‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬أﻣﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺷـﻬﺮ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﻘﻮﻟﻮن ﻣﻦ اﻟﺒﺼـﺮ و اﻟﺤﻔﻆ و‬‫ﺻﯿﺎﻧﮥ اﻟّﻨﻔﺲ‪ ،‬ﻋﻔﺎه اﻟﱠﻠﻪ )ﻋﺎﻓﺎه اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬ظ(‪ ،‬و ﻗﺎل ﺑﻨﺪار‪:‬‬‫ﺣّﻔﺎظ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ )أرﺑﻌـﮥ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( أﺑﻮ زرﻋﮥ و اﻟﺒﺨﺎري و اﻟّﺪارﻣﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ إﻣﺎم أﻫﻞ‬‫زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ اﻟّﺸﺮﻗﯽ‪:‬‬‫إﻧّﻤﺎ أﺧﺮﺟﺖ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﻦ أﺋّﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺧﻤﺴﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻣﻨﻬﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺸـ ﯿﺮازي‪ :‬ﮐﺎن اﻟّﺪارﻣﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ﻏﺎﯾـﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﻘـﻞ و اﻟّﺪﯾﺎﻧـﮥ ﻣّﻤﻦ ﯾﻀـﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜـﻞ ﻓﯽ اﻟﺤﻠﻢ و اﻟﺪراﯾـﮥ )اﻟّﺮزاﻧـﮥ‪ .‬ظ( و اﻟﺤﻔـﻆ و اﻟﻌﺒﺎدة و اﻟّﺰﻫﺎدة‪ ،‬أﻇﻬﺮ ﻋﻠﻢ اﻵﺛﺎر‬‫ﺑﺴـﻤﺮﻗﻨﺪ و ﮐﺎن ﻣﻔّﺴﺮا ﮐﺎﻣﻼ و ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ و أﻫﻞ اﻟﻮرع و اﻟّﺪﯾﻦ ﻣّﻤﻦ ﺣﻔﻆ و ﺟﻤﻊ و ﺗﻔّﻘﻪ‬‫و ﺻـّﻨﻒ و ﺣـّﺪث و أﻇﻬﺮ اﻟـّﺴ ﻨﮥ ﻓﯽ ﺑﻠﺪه و دﻋﺎ إﻟﯿﻬﺎ و ذّب ﻋﻦ ﺣﺮﯾﻤﻬﺎ و ﻗﻤﻊ ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻔﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬ﮐﺎن أﺣﺪ‬‫اﻟﺤّﻔﺎظ و اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ ﻣﻮﺻﻮﻓﺎ ﺑﺎﻟّﺜﻘﮥ و اﻟّﺰﻫﺪ و اﻟﻮرع اﺳﺘﻘﻀـﯽ ﻋﻠﯽ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ ﻓﺄﺑﯽ و أﻟّﺢ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻠﻄﺎن ﺣّﺘﯽ وﻟﯽ و ﻗﻀﺎ ﻗﻀـّﯿﮥ واﺣﺪة ﺛّﻢ‬‫اﺳﺘﻌﻔﯽ ﻓﺎﻋﻔﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻞ و ﻓﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻔﻀﻞ ﯾﻀﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻟّﺪﯾﺎﻧﮥ و اﻟﺤﻠﻢ و اﻟّﺮزاﻧﮥ و اﻻﺟﺘﻬﺎد و اﻟﻌﺒﺎدة و اﻟّﺰﻫﺎدة و‬‫اﻟﺘﻘّﻠﻞ‪ ،‬ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و »اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« و »اﻟﺠﺎﻣﻊ«‪ .‬ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق اﻟﻮّراق‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟـﺪارﻣﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬وﻟﺪت ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﻣﺎت اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺳـﻨﮥ‬‫إﺣـﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـّﯿﺎر‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﯾﻮم اﻟّﺘﺮوﯾﮥ و دﻓﻦ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ و ﻫﻮ‬‫اﺑﻦ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﮐﺬا أّرخ ﻣﻮﺗﻪ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ و ﻏﻠﻂ ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬وﻓﺎﺗﻪ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﻠﻒ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪148 :‬‬‫ﮐّﻨﺎ ﻋﻨﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﻮرد ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺘﺎب ﻓﯿﻪ ﻧﻌﯽ اﻟﺪارﻣﯽ ﻓﻨﮑﺲ رأﺳﻪ ﺛّﻢ رﻓﻊ و اﺳﺘﺮﺟﻊ و ﺟﻌﻞ ﺗﺴﯿﻞ دﻣﻮﻋﻪ ﻋﻠﯽ ﺧّﺪﯾﻪ‬‫ﺛّﻢ أﻧﺸﺄ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إن ﺗﺒﻖ ﺗﻔﺠﻊ ﺑﺎﻷﺣّﺒﮥ ﮐّﻠﻬﻢ و ﻓﻨﺎء ﻧﻔﺴﮏ ﻻ أﺑﺎ ﻟﮏ أﻓﺠﻊ‬‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري در »ﻣﺮﻗﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ أي اﻟـّﺴ ﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟّﺪارﻣﯽ‪ -‬ﺑﮑﺴـﺮ اﻟّﺮاء ﻧﺴﺒﮥ إﻟﯽ دارم‬‫ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ‪ ،‬ﺑﻄﻦ ﮐﺒﯿﺮ ﻣﻦ ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺎﻟﻢ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬ﺻـّﻨﻒ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و »اﻟﺠﺎﻣﻊ« و ﻣﺴـﻨﺪه اﻟﻤﺸـﻬﻮر و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻷﺑﻮاب ﻻ‬‫اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ ﺧﻼـف ﻟﻤﻦ و ﻫﻢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﻟﺒﺨـﺎري و ﯾﺰﯾـﺪ اﺑﻦ ﻫـﺎرون و اﻟّﻨﻀـﺮ ﺑﻦ ﺷـﻤﯿﻞ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬رأﯾﺖ اﻟﻌﻠﻤـﺎء ﺑـﺎﻟﺤﺮﻣﯿﻦ و‬‫اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬ﻓﻤﺎ رأﯾﺖ ﻓﯿﻬﻢ أﺟﻤﻊ ﻣﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ﺗﻮّﻓﯽ ﯾﻮم اﻟّﺘﺮوﯾـﮥ و دﻓﻦ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻟﻪ‬‫ﻣﻦ اﻟﻌﻤﺮ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ و ﻟﻪ ﺧﻤﺴﮥ ﻋﺸﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻫﯽ ﺛﻼﺛﯿﺎت ‪.‬‬
‫و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟـﺪارﻣﯽ‪ -‬ﻫﻮ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ دارم اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺣﻨﻈﻠﮥ اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي؛ ﻋﺎﻟﻢ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬أﺣﺪ ﺣّﻔﺎظ اﻷﺣﺎدﯾﺚ و أﻋﻼم ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺪﯾﻦ و ﺷﯿﺦ‬‫اﻟﺤّﻔـ ﺎظ و اﻟﻤﺴـﺘﻨﺪﯾﻦ ﺻﺎﺣﺐ زﻫـﺪ و ورع و دﯾﺎﻧـﮥ و ﺻـﯿﺎﻧﮥ‪ .‬ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬أﻣﺮه ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻦ اﻟّﺼﺒﺮ و اﻟﺤﻔﻆ و ﺻـﯿﺎﻧﮥ اﻟّﻨﻔﺲ‪،‬‬‫ﻋﺎﻓـﺎه اﻟﱠﻠﻪ؛ و ﺳـﺄل إﻧﺴـﺎن ﻋﻦ أﺣﻤـﺪ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻨـﺬر ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻻـ أﻋﺮﻓﻪ ﻗـﺪ ﻃـﺎﻟﺖ ﻏﯿﺒـﮥ إﺧﻮاﻧﻨـﺎ ﻋّﻨﺎ ﻟﮑﻦ أﯾﻦ أﻧﺖ ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﻦ؟ ﻋﻠﯿـﮏ ﺑـﺬاك اﻟﺴـﯿﺪ! و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ إﻣـﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺑﻨـﺪار‪ :‬ﺣّﻔﺎظ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ أرﺑﻌـﮥ‪ :‬أﺑﻮ زرﻋـﮥ ﺑﺎﻟّﺮي و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤّﺠﺎج ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ و أﻫﻞ‬‫اﻟﻮرع ﻓﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣّﻤﻦ ﺣﻔﻆ و ﺟﻤﻊ و ﺗﻔﻘﻪ و ﺻـّﻨﻒ و ﺣّﺪث و أﻇﻬﺮ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ ﻓﯽ ﺑﻠﺪه و دﻋﺎ إﻟﯿﻬﺎ و ذّب ﻋﻦ ﺣﺮﯾﻤﻬﺎ و ﻗﻤﻊ ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻔﻬﺎ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل إﺳﺤﺎق ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻋﻨﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﻮرد ﻋﻠﯿﻪ ﻧﻌﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪149 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 124‬از ‪316‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻓﻨﮑﺲ رأﺳﻪ و ﻟﻢ ﯾﺮﻓﻊ و اﺳﺘﺮﺟﻊ و ﺟﻌﻞ ﯾﺴﯿﻞ دﻣﻮﻋﻪ ﻋﻠﯽ ﺧّﺪﯾﻪ ﺛّﻢ أﻧﺸﺄ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إن ﺗﺒﻖ ﺗﻔﺠﻊ ﺑﺎﻷﺣّﺒﮥ ﮐّﻠﻬﻢ و ﻓﻨﺎء ﻧﻔﺴﮏ ﻻ أﺑﺎ ﻟﮏ أﻓﺠﻊ‬‫ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬و ﻣﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎه ﯾﻨﺸﺪ ﺷﻌﺮا إﻟّﺎ ﻣﺎ ﯾﺠﯽء ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ أﺣﺴﻦ ﮐﺘﺎب ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و‬‫ﺣّﺒﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل و اﻟّﻨﻀـﺮ ﺑﻦ ﺷـﻤﯿﻞ و ﺣﯿﻮة ﺑﻦ ﺷـﺮﯾﺢ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﮐﺒﺎر ﻋﻠﻤﺎء اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻣﺜﻞ ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﯽ داود و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و‬‫ﻟﻪ ﺛﻼﺛﯿﺎت‪ ،‬روي ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺧﻤﺴﮥ ﻋﺸﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﮐﺬﻟﮏ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓّﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺛﻌﻠﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﻣﺴﻨﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ«‪ -‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬ﮐﺬا ﯾﻌﺮف ﺑﺎﻟﻤﺴﻨﺪ و ﻫﻮ ﻣﻊ‬‫ذﻟﮏ ﻣﺮﺗّﺐ ﻋﻠﯽ اﻷﺑﻮاب و ﮐﺎن اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﺻـﻼح اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻌﻼﺋﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻮ ﻗـﺪم ﻣﻊ اﻟﺨﻤﺴـﮥ ﺑﺪل اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ ﻓﮑﺎن ﺳﺎدﺳﺎ ﻟﮑﺎن‬‫أوﻟﯽ ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﺟﻤﯿﻊ اﻟّﺜﻼﺛﯿﺎت ﻣﻨﻪ و أﺟﺎز ﻟﯽ ﺳﺎﺋﺮه ﻋﻦ اﻟّﺮﻣﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ زﮐﺮﯾﺎ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ ﻟﺠﻤﯿﻌﻪ‬‫ﻋﻠﯽ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ‪» .‬ح« و ﻋﻦ اﻟّﻨﻮر اﻟﻘﺮاﻓﯽ و اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺠﻼل اﻟـّﺴ ﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫اﻟﺸـﻬﺎب أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺸـﻨﺎوي‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﻟﺠﻤﯿﻌﻪ ﺑﺎﺟﺎزﺗﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺘﻨﻮﺧﯽ؛ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟﺤّﺠﺎر ﺳـﻤﺎﻋﺎ‬‫ﺑﺴـﻤﺎﻋﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻨﺠـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟّﻠﺘﯽ و أﺟﺎزه ﻣﺎ ﻓﺎت إن ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺳـﻤﺎﻋﺎ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻮﻗﺖ ﻋﺒـﺪ اﻷّول ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ‬‫ﺷﻌﯿﺐ اﻟـّﺴ ﺠﺰي اﻟﻬﺮوي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ اﻟﺪاودي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﻮﯾﻪ اﻟّﺴﺮﺧﺴـﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﻧـﺎ أﺑﻮ ﻋﻤﺮان ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻌـّﺒ ﺎس اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي ﻗـﺎل‪ :‬أﻧـﺎ ﺑﻪ ﻣﺆﻟّﻔﻪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﺪارﻣﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه ﺑﺎﻟـّﺴ ﻨﺪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺪارﻣﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﺑﺎب اﻟﺒﻮل )ﻓﯽ ﺻﺢ‪ .‬ظ( اﻟﻤﺴﺠﺪ و‬‫ﻫﻮ اّول اﻟّﺜﻼﺛﯿﺎت‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺎء أﻋﺮاﺑﯽ إﻟﯽ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫و ﺳّﻠﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﻗﺎم ﺑﺎل ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪150 :‬‬‫اﻟﻤﺴـﺠﺪ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺼﺎح ﺑﻪ أﺻـﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ ،‬ﻓﮑّﻔﻬﻢ ﻋﻨﻪ ﺛّﻢ دﻋﺎ ﺑﺪﻟﻮ ﻣﻦ ﻣﺎء ﻓﺼـّﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻮﻟﻪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ﺳﺎﻧﺤﮥ ﻣﻦ‬‫ﺧﺒﺮه‪ .‬ﻗـﺎل اﻟّﺘﻘﯽ ﺑﻦ دﻗﯿﻖ اﻟﻌﯿـﺪ ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻹﻟﻤـﺎم« ﻟﻪ و ﻏﯿﺮه ﻫﻮ اﻹﻣـﺎم اﻟﺤّﺠـ ﮥ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟـّﺼ ﻤﺪ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟـّﺪارﻣﯽ اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي أﺣـﺪ اﻷﮐـﺎﺑﺮ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤـﺎء و اﻟّﺴﺎﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ و اﻷﻋﻼم ﻣﻦ اﻟﻤﺸﺎﻫﯿﺮ‪ ،‬ﻃﺎف اﻟﺒﻼد و ﺟﺎل ﻓﯽ‬‫اﻵﻓﺎق‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﺘﻬﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ )اﻟﺤﻔﻆ‪ .‬ظ( إﻟﯽ أرﺑﻌﮥ ﻣﻦ )ﻓﯽ‪ .‬ظ( ﺧﺮاﺳﺎن‪ :‬أﺑﯽ زرﻋﮥ اﻟّﺮازي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري و ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻟا ّﺮﺣﻤﺎن اﻟّﺪارﻣﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺷـﺠﺎع اﻟﺒﻠﺨﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬ﻏﻠﺒﻨﺎ اﻟّﺪارﻣﯽ ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻮرع و ذﮐﺮ ﻏﻨﺠﺎر ﻋﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ‬‫أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻋﻨـﺪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﻓﻮرد ﻋﻠﯿﻨﺎ ﮐﺘﺎب ﻓﯿﻪ ﻧﻌﯽ اﻟـّﺪارﻣﯽ ﻓﻨﮑﺲ رأﺳﻪ ﺛّﻢ رﻓﻌﻪ و اﺳﺘﺮﺟﻊ و ﺟﻌﻞ ﺗﺴـﯿﻞ‬‫دﻣﻮﻋﻪ ﻋﻠﯽ ﺧّﺪه ﺛّﻢ أﻧﺸﺄ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إن ﺗﺒﻖ ﺗﻔﺠﻊ ﺑﺎﻷﺣّﺒﮥ ﮐﻠّﻬﻢ و ﻓﻨﺎء ﻧﻔﺴﮏ ﻻ أﺑﺎ ﻟﮏ أﻓﺠﻊ‬‫ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق‪ :‬و ﻣﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎه ﯾﻨﺸﺪ ﺷﻌﺮا إﻟّﺎ ﻣﺎ ﺟﺎء ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ؛ اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﻣﺎت اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻣﺎت ﯾﻮم‬‫ﻋﺮﻓﮥ ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ و دﻓﻦ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و وﺟﺪ ﻓﯽ ﻧﺴﺨﮥ أﺑﯽ اﻟﻮﻗﺖ ﻣﻦ »ﻣﺴﻨﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ« ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ‪ :‬ﻣﺎ‬‫رواه ﻣﺤّﻤﺪ )رح( ﺛﻼﺛﮥ آﻻف و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ و ﺳﺒﻌﮥ و ﺧﻤﺴﻮن ﺣﺪﯾﺜﺎ و ﻫﻮ أﻟﻒ و أرﺑﻊ ﻣﺎﺋﮥ و ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ أﺑﻮاب‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫و ﺧﻮد ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﻣﺴـﻨﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ«‪ -‬ﺑﺮ ﺧﻼف اﺻـﻄﻼح‪ ،‬ﻣﺸـﻬﻮر ﺑﻤﺴـﻨﺪ ﮔﺸﺘﻪ‪ ،‬أّول ﺛﻼﺛّﯿﺎت آن در‬‫ﻣﺴﻨﺪ در ﺑﺎب اﻟﺒﻮل ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺠﺪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺜﺴﺖ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺟﺎء أﻋﺮاﺑّﯽ إﻟﯽ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﻗﺎم ﺑﺎل ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ اﻟﻤﺴـﺠﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺼﺎح أﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﻌﻢ ﻓﮑّﻔﻬﻢ ﻋﻨﻪ ﺛّﻢ دﻋﺎ‬‫ﺑﺪﻟﻮ ﻣﻦ ﻣﺎء ﻓﺼّﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻮﻟﻪ‪ .‬ﻧﺎم و ﻧﺴﺐ اﯾﻦ ﺑﺰرك‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺼﻤﺪ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟّﺪارﻣﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 125‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪151 :‬‬‫اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪﯾﺴﺖ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ رﺣﻠﺖ و أﺳـﻔﺎرﺳﺖ‪ ،‬أﮐﺜﺮ ﺑﻼد اﺳﻼم را ﮔﺸﺘﻪ و ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ را از ﺑﻠﺪان ﺑﻌﯿﺪه ﺟﻤﻊ ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻟا ﺤّﺠﺎج‬‫ﺻﺎﺣﺐ »ﺻـﺤﯿﺢ« و أﺑﻮ داود و ﺗﺮﻣـﺬي و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﭘﺴـﺮ إﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ از وي رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﭘﺴـﺮ اﻣـﺎم أﺣﻤـﺪ از ﭘـﺪر ﺑﺰرﮔﻮار ﺧﻮد ﻧﻘـﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻈـﺎن ﻋﻠﻢ ﺣـﺪﯾﺚ در ﺧﺮاﺳـﺎن ﭼـﺎر ﮐﺲاﻧـﺪ‪ :‬أﺑﻮ زرﻋـﮥ رازي و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ دارﻣﯽ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪي و ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺷﺠﺎع ﺑﻠﺨﯽ‪ ،‬و وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﺧﺒﺮ وﻓﺎت او ﺑﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﺑﺨﺎري رﺳﯿﺪ ﺳﺮﻧﮕﻮن ﮐﺮد و ِإﱠﻧﺎ ﻟ ِﱠﻠِﻪ َو ِإﱠﻧﺎ ِإﻟَﯿِْﻪ راِﺟُﻌﻮَن‬‫ﺧﻮاﻧـﺪ و اﺷﮏ او ﺟﺎري ﮔﺸﺖ ﺑﺎز اﯾﻦ ﺑﯿﺖ ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧـﺪ و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﮔﺎﻫﯽ ﺷـﻌﺮ ﻧﻤﯽﺧﻮاﻧـﺪ ﻣﮕﺮ آﻧﭽﻪ در ﺣـﺪﯾﺚ وارد ﺷـﺪه ﺑﻨﺎﺑﺮ‬‫ﺿﺮورت رواﯾﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ زﺑﺎن او ﻣﯽﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬‫إن ﺗﺒﻖ ﺗﻔﺠﻊ ﺑﺎﻷﺣﺒﮥ ﮐﻠّﻬﻢ و ﻓﻨﺎء ﻧﻔﺴﮏ ﻻ أﺑﺎ ﻟﮏ أﻓﺠﻊ‬‫ﺗﻮﻟّـﺪ دارﻣﯽ در ﺳـﻨﻪ وﻓﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺒﺎرﮐﺴﺖ و آن ﺳﺎل ﯾﮑﺼﺪ و ﻫﺸـﺘﺎد و ﯾﮏ اﺳﺖ از ﻫﺠﺮت‪ ،‬وﻓﺎت او روز ﻋﺮﻓﻪ ﮐﻪ ﭘﻨﺠﺸـﻨﺒﻪ‬‫ﺑﻮد و دﻓﻦ او روز ﺟﻤﻌﻪ اﺗّﻔـﺎق اﻓﺘـﺎد ﮐﻪ ﯾﻮم اﻟّﻨﺤﺮ ﺑﻮد در ﺳـﺎل دو ﺻـﺪ و ﭘﻨﺠـﺎه و ﭘﻨـﺞ‪ .‬آﻧﭽﻪ در ﻧﺴـﺨﻪ أﺑﻮ اﻟﻮﻗﺖ از »ﻣﺴـﻨﺪ دارﻣﯽ«‬‫ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﺳﻪ ﻫﺰار و ﭘﺎﻧﺼﺪ و ﭘﻨﺠﺎه و ﻫﻔﺖ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﯾﮏ ﻫﺰار و ﭼﺎر ﺻﺪ و ﻫﺸﺖ ﺑﺎب ﺑﺘﻔﺮﯾﻖ آورده‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ‬‫اﻟّﺪارﻣﯽ اﻟـّﺴ ﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﺴـﻨﺪ« و ﺻﺎﺣﺐ رﺣﻠﺖ و أﺳـﻔﺎرﺳﺖ‪ ،‬أﮐﺜﺮ ﺑﻼد اﺳـﻼم را ﮔﺸـﺘﻪ و ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ از ﺑﻠﺪان ﺑﻌﯿﺪه‬‫ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻣﺴـﻠﻢ ﺻﺎﺣﺐ »ﺻـﺤﯿﺢ« و أﺑﻮ داود و ﺗﺮﻣـﺬي و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻻﻣﺎم أﺣﻤـﺪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ از وي رواﯾﺖ دارﻧﺪ‪،‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻻﻣـﺎم أﺣﻤـﺪ ﮔﻔﺘﻪ ﮐﻪ ﭘـﺪرم ﻣﯽﮔﻔﺖ‪ :‬ﺣّﻔـ ﺎظ ﻋﻠﻢ ﺣـﺪﯾﺚ در ﺧﺮاﺳﺎن ﭼﻬﺎر ﮐﺲاﻧـﺪ‪ :‬أﺑﻮ زرﻋﻪ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﺑﺨﺎري و دارﻣﯽ و ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺷـﺠﺎع ﺑﻠﺨﯽ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺧﺒﺮ وﻓﺎت او ﺑﻤﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري رﺳـﯿﺪ ﺳـﺮﻧﮕﻮن ﮐﺮد و إﻧﺎ ﻟﻠّﻪ ﺑﺨﻮاﻧـﺪ و‬‫اﺷﮏ از ﭼﺸﻢ ﺟﺎري ﮔﺸﺖ و و اﯾﻦ ﺷﻌﺮ ﺑﺮ زﺑﺎﻧﺶ ﮔﺬﺷﺖ ﺑﺎ آﻧﮑﻪ ﮔﺎﻫﯽ ﺷﻌﺮ ﻧﻤﯽﺧﻮاﻧﺪ ﻣﮕﺮ آﻧﭽﻪ در ﺣﺪﯾﺚ وارد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪152 :‬‬‫ﺷﺪه ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺿﺮورت رواﯾﺖ‪ .‬ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫إن ﺗﺒﻖ ﺗﻔﺠﻊ ﺑﺎﻷﺣّﺒﮥ ﮐﻠّﻬﻢ و ﻓﻨﺎء ﻧﻔﺴﮏ ﻻ أﺑﺎ ﻟﮏ أﻓﺠﻊ‬‫ﺗﻮﻟّـﺪ دارﻣﯽ در ﺳـﻨﻪ ﯾﮑﺼـﺪ و ﻫﺸـﺘﺎد و ﯾﮏ ﻫﺠﺮﯾﺴﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﯿﻦ ﺳﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﻗﻀﺎ ﮐﺮده‪ ،‬دارﻣﯽ روز ﻋﺮﻓﻪ ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ ﺑﻤﺮد و‬‫روز ﺟﻤﻌﻪ ﯾﻮم اﻟّﻨﺤﺮ ﻣﺪﻓﻮن ﺷﺪ )ر ح([‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟـّﺪارﻣﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام‪ ،‬اﻟّـﺬي ﻓﺎﺗﺖ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻣﺂﺛﺮه ﻋﻤﻦ اﺑﺘﻐﯽ ﺣﺼـﺮﻫﺎ و رام‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫اﻟّﺸـ ﺮﯾﻒ اﻟﻌﻠّﯽ اﻟﻤﺮام‪ ،‬ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه اﻟﻤﺸـﻬﻮر اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﯿﻦ اﻷﻧﺎم‪ ،‬اﻟﻤﻤﺪوح اﻟﻤﺤﻤﻮد ﻋﻨﺪ اﻟﺠﻬﺎﺑﺬة اﻻﻋﻼم‪ ،‬اﻟﻤﻘﺒﻮل اﻟﻤﺴﺘﻨﺪ ﻟﻸﺳﺎﻃﯿﻦ‬‫اﻟﻌﻈـﺎم‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺸـﺎّق ﻓﯿﻪ إﻟّـﺎ اﻟﺠﺎﺣـﺪ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻻـﺟﺮام‪ ،‬اﻟّﻨﺎﮐﺐ ﻋﻦ اﻟﻌﺮوة اﻟﻮﺛﻘﯽ اﻟّﺘﯽ ﻟﯿﺲ ﻟﻬﺎ اﻧﻔﺼﺎم‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﺎﺑـﺬ أﺟﻠﻪ إﻟّﺎ اﻟﺤﺎﺋـﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ‬‫اﻵﺛﺎم‪ ،‬اﻟﺠﺎﻧﺢ إﻟﯽ اﻟﺒﺎﻃﻞ و ﻫﻮ أوﻫﻦ و أوﻫﯽ ﻣﻦ أﻃﺮاف اﻟّﺜﻤﺎم‪.‬‬‫‪ -37‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﻟﻔﻪ »ﺻـﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« ﮐﻪ در رواﯾﺖ أﻋﻤﺶ ﮔﺬﺷـﺘﻪ ﮐﺎﻟّﺼﺒﺢ اﻟﻤﺴﻔﺮ واﺿﺢ و آﺷﮑﺎر ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و از‬‫رواﯾﺖ اﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري در »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ« ﻧﯿﺰ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺤّﻘﻖ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫و اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر ﻃﺮﯾﻘﯽ‪ ،‬از أﻋﺎﻇﻢ ﻓﺤﻮل أﺛﺒﺎت‪ ،‬و أﻓﺎﺧﻢ ﻋﺪول ﺛﻘﺎت ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴـﺒﺖ ﻃﺮﯾﻘﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟﻤﻨﺴﻮب إﻟﯽ ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟّﻄﺮﯾﻘﯽ ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 126‬از ‪316‬‬‫ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ أّﯾﻮب ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬ﺳﺄﻟﺖ اﺳـﺘﺎذي أﺑﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ‪ :‬ﻷّي ﺷﯽء ﻧﺴﺐ إﻟﯽ ﻫﺬا؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ ﻓﻨﺴﺐ إﻟﯿﻪ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و ﻫﻮ ﺻﺪوق ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﺳﺌﻞ أﺑﯽ ﻋﻨﻪ‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺣّﺞ ﺧﻤﺴﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪153 :‬‬‫و ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺣّﺠﮥ و ﻣﺤّﻠﻪ اﻟﺼﺪق‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت« و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪:‬‬‫ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ت‪ .‬س‪ .‬ق‪ .‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﺮف ﺑﺎﻟّﻄﺮﯾﻘﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »ت‪ .‬س‪ .‬ق«‬‫و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل »س«‪ :‬ﺷﯿﻌّﯽ ﻣﺤﺾ ﺛﻘﮥ ﻣﺎت ‪.[256‬‬‫و وﻟﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ در »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر‪ .‬ﻫﻮ ﻋﻠّﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﺮف ﺑﺎﻟّﻄﺮﯾﻘﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‬‫و اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣـﺬي و اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬ﻗـﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و ﻫﻮ ﺛﻘـﮥ ﺻـﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﺷﯿﻌّﯽ ﻣﺤﺾ ﺛﻘﮥ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻄﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﮐﺴﺮ اﻟﺮاء و ﺑﺎﻟﻘﺎف ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨـﺬر ﺑﻦ زﯾـﺪ اﻷزدي‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻷﺳـﺪي‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ‪،‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و اﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و وﮐﯿﻊ و اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ و اﻻﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟّﺴـ ﻠﻮﻟﯽ و أﺑﯽ ﻏّﺴـ ﺎن اﻟّﻨﻬـﺪي و‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و ﻣﻄﯿﻦ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺪة و زﮐﺮﯾﺎ اﻟـّﺴ ﺠﺰي و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺮوة‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﺳـّﯿﺎر اﻟﻮﻫﺒﺎﻧﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺜﻘﻠﮥ و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﺒﮥ و‬‫ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﻘّﻄﺎن و ﺑﺪر ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ اﻟﻘﺎﺿﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﻟّﺼﻮﻓﯽ و ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ رﯾﺎح اﻷﺷﺠﻌﯽ و آﺧﺮون‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و ﻫﻮ ﺻﺪوق ﺛﻘﮥ‪،‬‬‫ﺳﺌـﻞ ﻋﻨﻪ أﺑﯽ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻣﺤّﻠﻪ اﻟـّﺼ ﺪق‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺷـﯿﻌّﯽ ﻣﺤﺾ ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت«‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﻄﯿﻦ‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‬‫ﺳﻨﮥ ‪ 256‬ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻗﺎل اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪:‬‬‫ﻓﯽ اﻟﻘﻠﺐ ﻣﻨﻪ ﺷـﯽء ﻟﺴﺖ أﺧﺒﺮه! و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺠﺠﺖ ﺛﻤﺎﻧﯿﺎ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺣّﺠﮥ أﮐﺜﺮﻫﺎ راﺟﻼ و ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ أﻧّﻪ‬‫ﻗﯿﻞ ﻟﻪ اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ ﻷﻧﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪154 :‬‬‫وﻟﺪ ﺑﺎﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ :‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ ،‬و ﮐﺬا ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ و زاد‪:‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﺘﺸّﯿﻊ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﮐﺴﺮ اﻟّﺮاء ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺗﺤﺘﺎﻧﯿﮥ ﺳﺎﮐﻨﮥ ﺛﻢ ﻗﺎف‪ -‬اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺻﺪوق‬‫ﯾﺘﺸّﯿﻊ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﺑﻦ زﯾﺪ اﻷودي‪ ،‬ﻣﻨﺴﻮب إﻟﯽ أود ﺑﻦ ﺻﻌﺐ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‬‫ﯾﻌﺮف ﺑﺎﻟّﻄﺮﯾﻘﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻟﻘﺎف أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻷﻋﻮر اﻟﻤﻌﺮوف‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻌﺒﺎد اﻟﻤﺬﮐﻮرﯾﻦ‪ ،‬ﯾﻘﺎل‪ :‬ﺣّﺞ ﺧﻤﺴﺎ و و ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺣّﺠﮥ و ﺳﻤﻊ‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ و روي ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ اﻻﺋّﻤـ ﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ :‬ﮐﻮﻓّﯽ ﺷـﯿﻌّﯽ ﻣﺤﺾ‬‫ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪ ،‬و روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و وﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ و اﺑﻦ‬‫ﻣﺎﺟﮥ و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 127‬از ‪316‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﺻـﺪوﻗﻬﻢ اﺑﻦ اﻟﻤﻨـﺬر اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ ﻗﺪ ﻧﻬﺞ ﻟﻠّﺴﺎﻟﮑﯿﻦ إﻟﯽ اﻟّﺼﻮاب ﻃﺮﯾﻘﺎ ﺣﯿﺚ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺪاﻋﯽ إﻟﯽ ﻣﻨﺎﻫﺞ اﻟّﺮﺷﺪ و اﻟﻬﺪي‬‫ﺗﺴﺒﯿﻼـ و ﺗﻄﺮﯾﻘـﺎ‪ ،‬ﻓﻤﻦ أﻗﺒـﻞ ﻋﻠﯽ اﻹذﻋـﺎن و اﻟﻘﺒﻮل ﻋـّﺪ ﺣﺎزﻣﺎ أﻓﯿﻘﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ أﻋﺮض و ﻧﺄي ﮐﺎن ﺑﺎﻹﻗﺼﺎء و اﻹﺑﻌﺎد ﺣﻘﯿﻘﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﺎد ﻋﻦ‬‫اﻟﺤّﻖ ﻣّﺰق ﺷﻤﻞ ﻋﻤﻠﻪ ﺗﻤﺰﯾﻘﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺗﻨّﮑﺐ ﻋﻦ اﻟﯿﻘﯿﻦ ﻓّﺮق ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ اﻟﻌﺮﻓﺎن ﺗﻔﺮﯾﻘﺎ‪.‬‬‫‪ -38‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد ﺑﻄﺮق ﻋﺪﯾﺪه اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را رواﯾﺖ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﯽ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺷـﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‪ ،‬ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ ،‬ﻗﺎل زﻫﯿﺮ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﺳـﯿﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ إﻟﯽ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﺟﻠﺴﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻗﺎل ﻟﻪ ﺣﺼﯿﻦ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا‬‫ﮐﺜﯿﺮا‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪155 :‬‬‫ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ و ﺳﻤﻌﺖ ﺣﺪﯾﺜﻪ و ﻋﺰوت ﻣﻌﻪ و ﺻﻠّﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ‪ ،‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا؛ ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺎ زﯾﺪ ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻦ أﺧﯽ! و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﮐﺒﺮت ﺳـّﻨﯽ و ﻗﺪم ﻋﻬﺪي و ﻧﺴـﯿﺖ ﺑﻌﺾ اﻟّﺬي ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺣّﺪﺛﺘﮑﻢ ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه و ﻣﺎﻻ ﻓﻼ ﺗﮑّﻠﻔﻮﻧﯿﻪ‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﯾﻮﻣﺎ ﻓﯿﻨﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ‬‫ﻣّﮑـ ﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ ﻓﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋـﻆ و ذّﮐﺮ ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬أّﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ؛ أﻻـ ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ‬‫ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ‬‫ﻓﯿﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺣﺼﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾﺎ زﯾﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋّﺒﺎس‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ!‪ .‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪،‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ‪» .‬ح« و ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﺟﺮﯾﺮ ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن ﺑﻬﺬا اﻻﺳـﻨﺎد ﻧﺤﻮ ﺣﺪﯾﺚ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬و زاد ﻓﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺟﺮﯾﺮ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻣﻦ اﺳـﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ و أﺧـﺬ ﺑﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬـﺪي و ﻣﻦ أﺧﻄﺄه ﺿّﻞ‪ .‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر ﺑﻦ‬‫اﻟّﺮّﯾﺎن‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺣّﺴﺎن؛ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﻣﺴﺮوق‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻠﻨﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﻠﻨﺎ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﻟﻘﺪ رأﯾﺖ ﺧﯿﺮا‪ :‬ﻟﻘﺪ ﺻﺎﺣﺒﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﺻّﻠﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ‪ ،‬و ﺳﺎق اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻨﺤﻮ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن ﻏﯿﺮ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﻻ‬‫و إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻫﻮ ﺣﺒﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬـﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ‪ .‬و ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﻣﻦ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻧﺴﺎؤه؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ! اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ إّن اﻟﻤﺮأة ﺗﮑﻮن ﻣﻊ اﻟّﺮﺟﻞ اﻟﻌﺼﺮ ﻣﻦ اﻟّﺪﻫﺮ ﺛّﻢ ﯾﻄّﻠﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و ﻗﻮﻣﻬﺎ‪.‬‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‪ :‬أﺻﻠﻪ و ﻋﺼﺒﺘﻪ اﻟّﺬﯾﻦ ﺣﺮﻣﻮا اﻟﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه ‪.‬‬
‫و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﺰﻫﺮه و ﻣﺂﺛﺮ ﻣﺒﻬﺮه و ﻣﻌﺎﻟﯽ ﺷﺎﻣﺨﻪ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺑﺎذﺧﻪ ﻣﺴﻠﻢ؛ ﻧﺰد اﯾﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪156 :‬‬‫ﺣﻀﺮات ﻣﻘﺒﻮل و ﻣﺴّﻠﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻄﺮي از آن ﺑﺮ ﺳﺒﯿﻞ اﻧﻤﻮذج از ﻟﺴﺎن أﮐﺎﺑﺮ ﻗﻮم ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« أﺣﺪ‬‫اﻷﺋّﻤـ ﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ و أﻋﻼم اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و ﺳـﻤﻊ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﻗـﺪم ﺑﻐـﺪاد ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة ﻓﺮوي ﻋﻨﻪ أﻫﻠﻬـﺎ و آﺧﺮ ﻗـﺪوﻣﻪ إﻟﯿﻬـﺎ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و‬‫ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺎﺳﺮﺧﺴﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 128‬از ‪316‬‬‫ﺻّﻨﻔﺖ ﻫـﺬا اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴـﻤﻮﻋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟـّﺴ ﻤﺎء أﺻّﺢ ﻣﻦ‬‫ﮐﺘـﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐـﺪادي‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺴـﻠﻢ ﯾﻨﺎﺿﻞ ﻋﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﺣّﺘﯽ أوﺣﺶ ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‬‫اﻟـّﺬﻫﻠﯽ ﺑﺴـﺒﺒﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﻟّﻤﺎ اﺳـﺘﻮﻃﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر أﮐﺜﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻦ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و اﻟﺒﺨـﺎري ﻣـﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔـﻆ و ﻧـﺎدي ﻋﻠﯿﻪ و ﻣﻨﻊ اﻟّﻨﺎس ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ ﺣّﺘﯽ ﻫﺠﺮ و ﺧﺮج ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻓﯽ‬‫ﺗﻠﮏ اﻟﻤﺤﻨﮥ ﻗﻄﻌﻪ أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس ﻏﯿﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﺈﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺘﺨﻠّﻒ ﻋﻦ زﯾﺎرﺗﻪ ﻓﺎﻧﻬﯽ إﻟﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ أّن ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺒﻪ ﻗﺪﯾﻤﺎ‬‫و ﺣـﺪﯾﺜﺎ و أﻧّﻪ ﻋﻮﺗﺐ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق و ﻟﻢ ﯾﺮﺟﻊ ﻋﻨﻪ‪ .‬ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻮم ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻗﺎل ﻓﯽ آﺧﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ‪ :‬أﻻ! ﻣﻦ‬‫ﻗﺎل ﺑﺎﻟّﻠﻔﻆ ﻓﻼ ﯾﺤّﻞ أن ﯾﺤﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴﻨﺎ‪ .‬ﻓﺄﺧﺬ ﻣﺴﻠﻢ اﻟّﺮداء ﻓﻮق ﻋﻤﺎﻣﺘﻪ و ﻗﺎم ﻋﻠﯽ رءوس اﻟّﻨﺎس و ﺧﺮج ﻣﻦ ﻣﺠﻠﺴﻪ و ﺟﻤﻊ ﮐّﻞ ﻣﺎ ﮐﺘﺐ‬‫ﻣﻨﻪ و ﺑﻌﺚ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮ ﺣّﻤﺎل إﻟﯽ ﺑﺎب ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﺎﺳﺘﺤﮑﻤﺖ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﻮﺣﺸﮥ و ﺗﺨّﻠﻒ ﻋﻨﻪ و ﻋﻦ زﯾﺎرﺗﻪ‪ ،‬و ﺗﻮّﻓﯽ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻤﺬﮐﻮر‬‫ﻋﺸـّﯿﮥ ﯾﻮم اﻷﺣﺪ و دﻓﻦ ﺑﻨﺼﺮآﺑﺎد ﻇﺎﻫﺮ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ ﻟﺨﻤﺲ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻟﺴّﺖ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ ﺷﻬﺮ رﺟﺐ اﻟﻔﺮد ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‬‫ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﻋﻤﺮه ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﻮن ﺳـﻨﮥ‪ .‬ﻫﮑـﺬا وﺟـﺪﺗﻪ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬و ﻟﻢ أر أﺣـﺪا ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ ﺿـﺒﻂ ﻣﻮﻟﺪه و ﻻ ﺗﻘﺪﯾﺮه ﻋﻤﺮه و‬‫أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ أﻧّﻪ وﻟﺪ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ ﺗﻘّﯽ اﻟّﺪﯾﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪157 :‬‬‫أﺑﻮ ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟـّﺼ ﻼح ﯾـﺬﮐﺮ ﻣﻮﻟﺪه‪ ،‬و ﻏﺎﻟﺐ ﻇّﻨﯽ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺛّﻢ ﮐﺸـﻔﺖ ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ اﺑﻦ ﺻـﻼح اﻟّﺪﯾﻦ‬‫ﻓـﺎذا ﻫﻮ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﻘـﻞ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻤﺎء اﻷﻣﺼﺎر« ﺗﺼـﻨﯿﻒ اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ اﻟﺒّﯿﻊ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ و‬‫وﻗﻔﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺘـﺎب اﻟّـﺬي ﻧﻘـﻞ ﻣﻨﻪ و ﻣﻠﮑﺖ اﻟّﻨﺴـﺨﮥ اﻟّﺘﯽ ﻧﻘـﻞ ﻣﻨﻬـﺎ أﯾﻀـﺎ و ﮐـﺎﻧﺖ ﻣﻠﮑﻪ و ﺑﯿﻌﺖ ﻓﯽ ﺗﺮﮐﺘﻪ و وﺻـﻠﺖ إﻟّﯽ و ﻣﻠﮑﺘﻬﺎ و‬‫ﺻﻮرة ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ‪ :‬إن ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﺗﻮّﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﺨﻤﺲ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ ﺷـﻬﺮ رﺟﺐ اﻟﻔﺮد ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﻤﺲ و‬‫ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺘﮑﻮن وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪،‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻟﻢ ﯾﻤﮑﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﺑﻌﺪ اﻟﻮﺣﺸﮥ ﺑﯿﻨﻪ؟؟؟ و ﺑﯿﻦ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﺗﺮك اﻟّﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻓﺮوي ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﻘﺪار ﺛﻠﺜﯿﻦ ﻣﻮﺿﻌﺎ و ﻟﻢ ﯾﺼﺮح ﺑﺎﺳﻤﻪ‬‫و ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺸﯿﺮي )ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﻘﺸﯿﺮي‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺮﺳﺎﻟﮥ ﻓﺎﻏﻨﯽ ﻋﻦ اﻹﻋﺎدة‪ .‬و أّﻣﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﻬﻮ‬‫أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ اﺑﻦ ﻓـﺎرس ﺑﻦ ذوﯾﺐ اﻟـّﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴـﺎﺑﻮرّي و ﮐـﺎن أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻷﻋﯿﺎن‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ‬‫اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟﺘﺮﻣﺬي و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ و ﮐﺎن ﺳﺒﺐ اﻟﻮﺣﺸﮥ ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ اﻟﺒﺨﺎري أﻧّﻪ ﻟّﻤﺎ‬‫دﺧﻞ اﻟﺒﺨﺎرّي ﻣﺪﯾﻨﮥ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﺷـﻌﺚ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ ﺧﻠﻖ اﻟّﻠﻔﻆ و ﮐﺎن ﻗﺪ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻓﻠﻢ ﯾﻤﮑﻨﻪ ﺗﺮك اﻟّﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ و روي‬‫ﻋﻨﻪ ﻓﯽ اﻟّﺼﻮم و اﻟّﻄّﺐ و اﻟﺠﻨﺎﺋﺰ و اﻟﻌﺘﻖ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻘـﺪار ﺛﻼﺛﯿﻦ ﻣﻮﺿـﻌﺎ و ﻟﻢ ﯾﺼـّﺮح ﺑﺎﺳـﻤﻪ ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ‪،‬‬‫ﺑﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ و ﻻ ﯾﺰﯾﺪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻨﺴﺒﻪ إﻟﯽ ﺟّﺪه‪ ،‬و ﯾﻨﺴﺒﻪ أﯾﻀﺎ إﻟﯽ ﺟّﺪ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﺗﻮّﻓﯽ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﺳﻨﮥ اﺛﻨﯿﻦ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﺒﻊ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺣـّﺠ ﮥ اﻻﺳـﻼم أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﯾﻘﺎل‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و‬‫أّول ﺳـﻤﺎﻋﻪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و أﮐﺜﺮ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﯿﺮﺑﻮﻋﯽ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫أوﯾﺲ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و ﻋﻮن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪158 :‬‬‫اﺑﻦ ﺳﻼم و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬي ﺣﺪﯾﺜﺎ واﺣﺪا و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و اﻟّﺴﺮاج و أﺑﻮ ﺻﺎﻋﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 129‬از ‪316‬‬‫و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ اﻟّﺸـ ﺮﻗﯽ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ )أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ‪ .‬ن( أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان اﻷﻋﻤﺸﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﻔﻘﯿﻪ و ﻣّﮑﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪان و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟﻌّﻄﺎر و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﻟﻔﺨﺮ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﯿﻤﻦ اﻟﮑﻨﺪي ﺳـﻨﮥ‬‫‪ ،652‬أﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬أﻧﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬أﻧﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟـّﺼ ﻠﺖ اﻻﻫﻮازي‪ ،‬أﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‪ ،‬أﻧﺎ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬اﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟﺒﺠﻠﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻬﻠﻬﻞ أﺧﻮ ﻣﻔﻀﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻟﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ ﺷﯽء ﻓﺠﺌﺖ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﺗﺘﻘﺎﺿﺎﻧﯽ ﺣّﺘﯽ آﺗﯿﮏ ﻓﺈﻧﯽ ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻋّﺒﺎس ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ :‬ﻣﻦ‬‫ﻣﺸﯽ ﺑﺤّﻘﻪ إﻟﯽ أﺧﯿﻪ ﻓﯿﻘﻀﯿﻪ إّﯾﺎه ﮐﺎن ﻟﻪ ﺑﮑّﻞ ﺧﻄﻮة درﺟﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ أﻣﺎط اﻷذي ﻋﻦ اﻟﻄﺮﯾﻖ ﮐﺎن ﻟﻪ ﺑﻪ ﺻﺪﻗﮥ‪ ،‬و ﮐﻞ ﻣﻌﺮوف ﺻﺪﻗﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺴﻨﺪ اﻟﻔﻀﻞ ﺳﻮاه‪.‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﯾﻘﻊ ﻟﻠﺒﺨﺎري اﻟﻐﻠﻂ ﻓﯽ أﻫﻞ اﻟﺸﺎم و ﯾﻈﻦ اﻟﻮاﺣﺪ اﺛﻨﯿﻦ و ﯾﻔﻀﻞ ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻘﻠﮥ اﻟﻐﻠﻂ‬‫ﻗﺎل إﺳـﺤﺎق اﻟﮑﻮﺳﺞ ﻟﻤﺴـﻠﻢ‪ :‬ﻟﻦ ﻧﻌﺪم اﻟﺨﯿﺮ ﻣﺎ أﺑﻘﺎك اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻠﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ :‬رأﯾﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ و أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ ﯾﻘّﺪﻣﺎن ﻣﺴﻠﻢ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﻋﺼـﺮﻫﻤﺎ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ذﮐﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎ‬‫ﻓﻘﺎل ﺑﺎﻟﻔﺎرﺳﯿﮥ‪ :‬أّي رﺟﻞ ﯾﮑﻮن ﻫﺬا؟! و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟّﺮي‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﯽ‪:‬‬‫ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻗﺮﯾﺶ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺣّﻔﺎظ اﻟّﺪﻧﯿﺎ أرﺑﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻣﻨﻬﻢ ﻣﺴﻠﻤﺎ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺣﻤﺪان‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ :‬أّﯾﻬﻤﺎ اﺣﻔﻆ‪ :‬ﻟا ﺒﺨﺎري‬‫او ﻣﺴـﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺎﻟﻤﺎ و ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﺎﻟﻤﺎ‪ .‬ﻓﺄﻋﺪت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺮارا‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﯾﻘﻊ ﻟﻤﺤﻤﺪ اﻟﻐﻠﻂ ﻓﯽ أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم و ذﻟﮏ ﻷﻧّﻪ أﺧﺬ ﮐﺘﺒﻬﻢ و‬‫ﻧﻈﺮ ﻓﯿﻬﺎ ﻓﺮﺑّﻤﺎ ذﮐﺮ اﻟّﺮﺟﻞ ﺑﮑﻨﯿﺘﻪ و ﯾﺬﮐﺮ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ ﯾﻈّﻨﻬﻤﺎ اﺛﻨﺎن و أّﻣﺎ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﻘّﻞ ﻣﺎ ﯾﻮﺟﺪ ﻟﻪ ﻏﻠﻂ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻞ ﻷﻧّﻪ ﮐﺘﺐ اﻟﻤﺴﺎﻧﯿﺪ و‬‫ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ اﻟﻤﻘﺎﻃﯿﻊ و ﻻ اﻟﻤﺮاﺳﯿﻞ‪ .‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺎﺳﺮﺧﺴﯽ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻّﻨﻔﺖ ﻫﺬا اﻟّﺼﺤﯿﺢ ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﻤﻮﻋﮥ؛ و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻣﻊ ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪159 :‬‬‫ﺻﺤﯿﺤﻪ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ و ﻫﻮ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪:‬‬‫ﻣـﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟـّﺴ ﻤﺎء ﮐﺘـﺎب أﺻـّﺢ ﻣﻦ »ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ«! ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻌّﻞ أﺑﺎ ﻋﻠّﯽ ﻣﺎ وﺻﻞ إﻟﯿﻪ »ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري«‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺸـ ﺮﻗﯽ‪ :‬ﺣﻀـﺮت‬‫ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﻘـﺎل‪ :‬أﻻ! ﻣﻦ ﻗﺎل ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻼ ﯾﺤﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴـﻨﺎ؛ ﻓﻘﺎم ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﻤﺠﻠﺲ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻟا ﺨﻄﯿﺐ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻣﺴـﻠﻢ ﯾﻨﺎﺿﻞ ﻋﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﺣّﺘﯽ أوﺣﺶ ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ اﻟّﺬﻫﻠﯽ ﺑﺴﺒﺒﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬و ﻟﻤﺴﻠﻢ »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺟﺎل ﻣﺎ أري أﻧّﻪ‬‫ﺳﻤﻌﻪ ﻣﻨﻪ أﺣﺪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻋﻠﯽ اﻷﺑﻮاب رأﯾﺖ ﺑﻌﻀﻪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﮑﻨﯽ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻤﯿﯿﺰ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻠﻞ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻮﺟﺪان‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب اﻻﻓﺮاد‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻷﻗﺮان‪ ،‬و ﮐﺘﺎب ﺳﺆاﻻت أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻻﻧﺘﻔﺎع ﺑﺎﻫﺐ اﻟﺴﺒﺎع‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾـﺦ ﻣﺎﻟﮏ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟّﺜﻮري و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺷـﻌﺒﮥ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﻦ ﻟﯿﺲ ﻟﻪ إﻟّﺎ راو واﺣﺪ و ﮐﺘﺎب اﻟﺨﻀـﺮﻣّﯿﯿﻦ و ﮐﺘﺎب‬‫أوﻻد اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب أوﻫﺎم اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ و ﮐﺘﺎب اﻟّﻄﺒﻘﺎت‪ ،‬و ﮐﺘﺎب إﻓﺮاد اﻟّﺸﺎﻣّﯿﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺸـ ﺮﻗﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ وﺿﻌﺖ‬‫ﺷﯿﺌﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﺴﻨﺪ إﻟّﺎ ﺑﺤّﺠﮥ و ﻣﺎ أﺳﻘﻄﺖ ﻣﻨﻪ ﺷﯿﺌﺎ إﻟّﺎ ﺑﺤّﺠﮥ‪ .‬ﻣﺎت ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ او ﻗﺒﺮه ﯾﺰار[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐـﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺼـﺤﯿﺢ«‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و‬‫ﻋﻨﻪ »ت« و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و اﺑﻦ اﻟّﺸﺮﻗﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‪ .‬ﻗﯿﻞ‪ :‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 204‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺟﺐ ‪.[261‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ إﺣﺪي و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري ﻟا ﺤﺎﻓﻆ‪،‬‬‫أﺣـﺪ أرﮐﺎن اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﺻﺎﺣﺐ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﯽ رﺟﺐ و ﻟﻪ ﺳـّﺘﻮن ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺠﺎرة ﺑﺨﺎن ﻧﺤﻤﺶ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻟﻪ‪،‬‬‫أﻣﻼك و ﺛﺮوة و ﻗﺪ ﺣّﺞ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﻠﻘﯽ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﻃﺎﺋﻔﮥ[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ‪ 261‬إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 130‬از ‪316‬‬‫]و ﻓﯽ اﻟـّﺴ ﻨﮥ اﻟﻤـﺬﮐﻮرة ﺗﻮﻓّﯽ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري أﺣـﺪ أرﮐﺎن اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺻﺎﺣﺐ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ ﻣﺸﻬﻮرة و ﺳﯿﺮﺗﻪ ﻣﺸﮑﻮرة‪ ،‬رﺣﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪160 :‬‬‫إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و ﺳـﻤﻊ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ‬‫اﻟﻘﻌﻨﺒّﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة و روي ﻋﻨﻪ أﻫﻠﻬﺎ و روي ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬إﻧﻤﺎ ﺻـﻨﻔﺖ ﻫﺬا اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﻣﺴﻤﻮﻋﮥ‪ .‬و ﻗﺪ اﺧﺘﻠﻒ أﺋّﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺘﺄﺧﺮون ﻓﯽ ﺗﻔﻀﯿﻞ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﻓﺎﻻﮐﺜﺮون ﻣﻨﻬﻢ ﻓّﻀﻠﻮا »ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري« ﻋﻠﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« و‬‫ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻓـّﻀ ﻠﻮا »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﺣّﺘﯽ ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟـّﺴ ﻤﺎء أﺻـّﺢ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و‬‫اﻟﻤﻌﺮوف أّن ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري أﻓﻘﻪ و ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ أﺣﺴﻦ ﺳﯿﺎﻗﺎ ﻟﻠﺮواﯾﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺴﻠﻢ ﯾﻨﺎﺿﻞ ﻋﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﺣّﺘﯽ‬‫أوﺣﺶ ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـّﺬﻫﻠﯽ ﺑﺴـﺒﺒﻪ‪ :‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﻟّﻤﺎ اﺳـﺘﻮﻃﻦ اﻟﺒﺨﺎرّي ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر أﮐﺜﺮ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و اﻟﺒﺨﺎري ﻣﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟّﻠﻔﻆ و ﻧﺎدي ﻋﻠﯿﻪ و ﻣﻨﻊ اﻟّﻨﺎس ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ‬‫ﺣّﺘﯽ ﻫﺠﺮ و ﺧﺮج ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﺤﻨـﮥ ﻗﻄﻌﻪ أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس ﻏﯿﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﺈﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺘﺨّﻠﻒ ﻋﻦ زﯾﺎرﺗﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﯽ إﻟﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ أنّ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﻋﻠﯽ ﻣـﺬﻫﺒﻪ ﻗﺪﯾﻤﺎ و ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻟﻢ ﯾﺮﺟﻊ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺴﻪ‪ :‬أﻻ! ﻣﻦ ﻗﺎل ﺑﺎﻟّﻠﻔﻆ ﻓﻼ ﯾﺤّﻞ ﻟﻪ أن ﯾﺤﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴـﻨﺎ! ﻓﺄﺧﺬ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ اﻟّﺮداء ﻓﻮق ﻋﻤـﺎﻣﺘﻪ و ﻗـﺎم ﻋﻠﯽ رءوس اﻟّﻨـﺎس و ﺧﺮج ﻣﻦ ﻣﺠﻠﺴﻪ و ﺟﻤﻊ ﮐـّﻞ ﻣـﺎ ﮐﺎن ﮐﺘﺐ ﻣﻨﻪ و ﺑﻌﺚ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮ ﺣﻤﺎر إﻟﯽ ﺑﺎب‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﺎﺳﺘﺤﮑﻤﺖ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﻮﺣﺸﮥ و ﺗﺨّﻠﻒ ﻋﻨﻪ و ﻋﻦ زﯾﺎرﺗﻪ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ اﻟـﻮردي در »ﺗﺘّﻤـ ﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ‪ -‬ﻓﯽ أﺧﺒـﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣـﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬـﺎ‪ -‬ﺗـﻮّﻓﯽ أﺑـﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﻟا ﺤـّﺠ ﺎج‬‫اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري ﺻﺎﺣﺐ »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« رﺣﻞ إﻟﯽ اﻷﻣﺼﺎر ﻟﺴـﻤﺎع اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻢ‪ :‬ﺻّﻨﻔﺖ ﻫﺬا »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟّﺼﺤﯿﺢ« ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﻣﺴـﻤﻮﻋﮥ‪ ،‬و ﻟّﻤﺎ ﻗﺪم اﻟﺒﺨﺎري ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻻزﻣﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻟّﻤﺎ وﻗﻌﺖ ﻟﻠﺒﺨﺎري ﻣﺴـﺌﻠﮥ ﺧﻠﻖ اﻷﻓﻌﺎل اﻧﻘﻄﻊ اﻟّﻨﺎس ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎ )ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ظ( ﻗﺎل‬‫ﻣﺴﻠﻢ ﻟﻠﺒﺨﺎري ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬دﻋﻨﯽ اﻗّﺒﻞ رﺟﻠﯿﮏ ﯾﺎ اﺳﺘﺎذ اﻻﺳﺘﺎذﯾﻦ و ﺳّﯿﺪ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ و ﻃﺒﯿﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ![‪.‬‬‫و وﻟﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ در »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪161 :‬‬‫اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬أﺣﺪ اﻷﺋّﻤﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ ﻋﺸّﯿﮥ ﯾﻮم اﻷﺣﺪ ﻟﺴﺖ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ‬‫و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و أﺧـﺬ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ )ﯾﺤﯿﯽ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري و ﻗﺘﯿﺒـﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﻏﯿﺮ ﻫﺆﻻء ﻣﻦ أﺋّﻤـ ﮥ اﻷﺣﺎدﯾﺚ و ﻋﻠﻤﺎﺋﻪ‪ ،‬و ﻗـﺪم ﺑﻐﺪاد ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة و‬‫ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﻢ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و ﮐﺎن آﺧﺮ ﻗﺪوﻣﻪ ﺑﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ‬‫و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻢ‪ :‬ﺻّﻨﻔﺖ »اﻟﺼﺤﯿﺢ« ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﻤﻮﻋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺪة‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻷرض أﺻـّﺢ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬إﻧّﻤﺎ ﻗﻔﺎ ﻣﺴـﻠﻢ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﺒﺨﺎرّي و ﻧﻈﺮ‬‫ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و ﺣﺬا ﺣﺬوه و ﻟّﻤﺎ ورد اﻟﺒﺨﺎرّي ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه ﻻزﻣﻪ ﻣﺴﻠﻢ و أدام اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪:‬‬‫ﻟﻮ ﻻ اﻟﺒﺨﺎرّي ﻟﻤﺎ ذﻫﺐ ﻣﺴﻠﻢ و ﻻ ﺟﺎء[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﻘﺸـﯿﺮي أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺼـﺤﯿﺢ« روي ﻋﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ و ﻋﻤﺮو اﻟّﻨﺎﻗﺪ و اﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ و اﺑﻦ ﯾﺴﺎر و أﺣﻤﺪ و ﯾﺤﯿﯽ و إﺳـﺤﺎق و ﺧﻠﻖ و ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬّي و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‬‫و اﺑﻦ ﺻﺎﻋـﺪ و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗـﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬رأﯾﺖ أﺑـﺎ زرﻋـﮥ و أﺑـﺎ ﺣـﺎﺗﻢ ﯾﻘـّﺪﻣﺎن ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠـ ﺎج ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﻣﺸﺎﯾﺦ‬‫ﻋﺼـﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻨﺪة‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟّﺴﻤﺎء أﺻّﺢ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻤﺎ ﺳﺮﺧﺴّﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 131‬از ‪316‬‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻـّﻨﻔﺖ ﻫﺬا اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟّﺼﺤﯿﺢ ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﻤﻮﻋﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺟﺎل‪ ،‬ﻣﺎ أري أﻧّﻪ ﺳﻤﻌﻪ ﻣﻦ أﺣﺪ‪.‬‬‫و اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻋﻠﯽ اﻷﺑﻮاب‪ ،‬رأﯾﺖ ﺑﻌﻀﻪ‪ .‬اﻻﺳـﻤﺎء و اﻟﮑﻨﯽ‪ .‬اﻟﺘﻤﯿﯿﺰ اﻟﻌﻠﻞ‪ .‬اﻟﻮﺣـﺪان‪ .‬اﻻﻓﺮاد اﻻﻗﺮان‪ .‬ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ‪ .‬اﻻﻧﺘﻔﺎع ﺑﺄﻫﺐ‬‫اﻟّﺴﺒﺎع‪ .‬ﻣﺸﺎﯾﺦ ﻣﺎﻟﮏ و اﻟﺜﻮري و ﺷﻌﺒﮥ‪ .‬اﻟﻤﺨﻀﺮﻣﻮن‪ .‬أوﻻد اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ .‬اﻟّﻄﺒﻘﺎت‪ .‬أﻓﺮاد اﻟّﺸﺎﻣّﯿﯿﻦ‪ .‬أوﻫﺎم اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ ﺳﺆاﻻت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪162 :‬‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ‪.‬‬
‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري در »ﻣﺮﻗﺎة ﺷـﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸﯿﺮّي ﺑﺎﻟﺘﺼﻐﯿﺮ ﻧﺴﯿﮥ إﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻗﺸﯿﺮ ﻗﺒﯿﻠﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﺮب‬‫و ﻫﻮ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ ﻋﻠﻤﺎء ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟﺒﺨﺎري و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﮐﺄﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و إﺳﺤﺎق اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‬‫و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر أﺋّﻤـ ﮥ ﻋﺼـﺮه و ﺣّﻔﺎظ دﻫﺮه ﮐﺄﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازي و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و ﺧﻼﺋﻖ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت اﻟﺠﻠﯿﻠﮥ‬‫ﻏﯿﺮ ﺟـﺎﻣﻌﻪ ﻟا ـّﺼ ﺤﯿﺢ ﮐﺎﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺻـّﻨﻔﻪ ﻋﻠﯽ ﺗﺮﺗﯿﺐ أﺳـﻤﺎء اﻟّﺮﺟـﺎل ﻻ ﻋﻠﯽ ﺗﺒﻮﯾﺐ اﻟﻔﻘﻪ‪ .‬و ﮐﺎﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻋﻠﯽ ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻷﺑﻮاب‪ .‬و‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻠﻞ‪ .‬و ﮐﺘﺎب أوﻫﺎم اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ و ﮐﺘﺎب اﻟّﺘﻤﯿﯿﺰ و ﮐﺘﺎب ﻣﻦ ﻟﯿﺲ )ﻟﻪ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( إﻟّﺎ راو واﺣﺪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ .‬و ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﻤﺨﻀﺮﻣﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﺻّﻨﻔﺖ اﻟّﺼﺤﯿﺢ ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﻤﻮﻋﮥ و ﻫﻮ أرﺑﻌﮥ آﻻف ﺑﺈﺳﻘﺎط اﻟﻤﮑّﺮر؛ و أﻋﻠﯽ أﺳﺎﻧﯿﺪه ﻣﺎ ﯾﮑﻮن ﺑﯿﻨﻪ‬‫و ﺑﯿﻦ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ أرﺑﻌﮥ وﺳﺎﺋﻂ و ﻟﻪ ﺑﻀﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺣﺪﯾﺜﺎ ﺑﻬﺬا اﻟّﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬وﻟﺪ ﻋﺎم وﻓﺎة اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ‬‫ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺪ رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة و ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ و ﮐﺎن آﺧﺮ‬‫ﻗﺪوﻣﻪ ﺑﻐﺪاد ﺳـﺒﻊ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﮐﺎن ﻋﻘﺪ ﻟﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﻠﻤﺬاﮐﺮة ﻓﺬﮐﺮ ﻟﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﻠﻢ ﯾﻌﺮﻓﻪ ﻓﺎﻧﺼﺮف إﻟﯽ ﻣﻨﺰﻟﻪ و ﻗّﺪﻣﺖ‬‫ﻟﻪ ﺳّﻠﮥ ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻤﺮ و ﮐﺎن ﯾﻄﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯿﺄﺧﺬ ﺗﻤﺮة ﺗﻤﺮة ﻓﺄﺻﺒﺢ و ﻗﺪ ﻓﻨﯽ اﻟّﺘﻤﺮ و وﺟﺪ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬إّن ذﻟﮏ ﮐﺎن ﺳﺒﺐ ﻣﻮﺗﻪ و ﻟﺬا‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺼﻼح‪:‬‬‫ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﺑﺴﺒﺐ ﻏﺮﯾﺐ ﻧﺸﺄ ﻣﻦ ﻏﻤﺮة ﻓﮑﺮة ﻋﻠﻤّﯿﮥ‪ ،‬و ﺳّﻨﻪ ﻗﯿﻞ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﻮن‪ ،‬و ﺑﻪ ﺟﺰم اﺑﻦ اﻟﺼﻼح و ﺗﻮّﻗﻒ ﻓﯿﻪ اﻟّﺬﻫﺒﯽ و ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﻪ‬‫ﻗﺎرب اﻟّﺴﺘﯿﻦ و ﻫﻮ أﺷـﺒﻪ ﻣﻦ اﻟﺠﺰم ﺑﺒﻠﻮﻏﻪ اﻟّﺴﺘﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل ﺷـﯿﺦ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ ﻋّﻠﺎﻣـﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻤﺘﺒّﺤﺮﯾﻦ ﺷـﻤﺲ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺠﺰرّي ﻓﯽ ﻣﻘﺪﻣﮥ‬‫ﺷﺮﺣﻪ ﻟﻠﻤﺼﺎﺑﯿﺢ اﻟﻤﺴـّﻤﯽ »ﺑﺘﺼـﺤﯿﺢ اﻟﻤﺼﺎﺑﯿﺢ«‪ :‬إﻧّﯽ زرت ﻗﺒﺮه ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻗﺮأت ﺑﻌﺾ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻋﻠﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟّﺘﯿّﻤﻦ و اﻟّﺘﺒّﺮك ﻋﻨﺪ ﻗﺒﺮه و‬‫رأﯾﺖ آﺛﺎر اﻟﺒﺮﮐﮥ و رﺟﺎء اﻹﺟﺎﺑﮥ ﻓﯽ ﺗﺮﺑﺘﻪ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺴﻠﻢ ﻫﻮ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪163 :‬‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﻘﺸـﯿﺮي ﺑﻀّﻢ اﻟﻘﺎف و ﻓﺘﺢ اﻟّﺸﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟّﺘﺤﺘﺎﻧّﯿﮥ ﻧﺴﺒﮥ إﻟﯽ »ﻗﺸﯿﺮﯾﻦ ﮐﻌﺐ« اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬أﺣﺪ‬‫اﻷﺋّﻤـ ﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ اﻟﻤﺒّﺮزﯾﻦ و اﺳـﺘﺎذ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻗـﺪوﺗﻬﻢ و ﻋﻤـﺪﺗﻬﻢ ﻓﻮﻟﺪ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺗﻮّﻓﯽ ﻋﺸـﯿﮥ ﯾﻮم اﻷﺣﺪ‬‫ﻟﺨﻤﺲ أو ﺳّﺖ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﺟﺐ ﺑﻨﯿﺴـﺎﺑﻮر ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ و دﻓﻦ ﻓﯽ ﻇـﺎﻫﺮ ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر‪ ،‬رﺣـﻞ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ إﻟﯽ أﻗﻄﺎر‬‫اﻟﻌـﺎﻟﻢ و أﮐﻨـﺎﻓﻪ و أﻣﺼـﺎر اﻹﺳـﻼم ﻓﺴـﻤﻊ ﺑﺨﺮاﺳـﺎن ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و ﺑﻤﺼـﺮ ﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺴّﻮاد و‬‫ﺣﺮﻣﻠﮥ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و أﺧﺬ اﻟﺤﺪﯾﺚ )ﻋﻦ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري و ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‬‫و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﻏﯿﺮ ﻫﺆﻻء ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫و ﻋﻠﻤﺎﺋﻪ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة و ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ و روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﻢ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و‬‫اﺑﻦ اﻟّﺸـ ﺮﻗﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازي و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻣّﺮات و ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ و ﺣّﺪث )ﺻـّﻨﻒ‪ .‬ظ(‬‫ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ اﻟﻤﺠّﺮد ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﺘﻠّﻘﺎه )اﻻﺋﻤـﮥ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل ﻣﺜﻞ »ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري« و ﻗﺎل ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ :‬أوردت ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﻣﺎ ﺻّﺢ و‬‫أﺟﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻗﺎل‪ :‬ﺧّﺮﺟﺖ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﺴـﻨﺪ ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﺳـﻤﻌﺖ و أﻋﻠﯽ أﺳﺎﻧﯿﺪه ﻣﺎ ﮐﺎن ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 132‬از ‪316‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ أرﺑﻌﮥ رﺟﺎل ﮐﻤﺎ أّن ﻟﻠﺒﺨﺎري ﺛﻠﺜﮥ‪ ،‬ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬رأﯾﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ و أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ ﯾﻘّﺪﻣﺎن ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ‬‫اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺪة‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟّﺴﻤﺎء أﺻّﺢ‬‫ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﻫـﺬا اﻟﻘﻮل ﻣﺘﻌّﻘﺐ‪ ،‬ﻧﻌﻢ ﻗـﺪ رّﺟﺢ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﻐﺎرﺑﮥ ﻣﻦ ﺣﯿﺚ ﺟﻮدة اﻟﻮﺿﻊ و ﺣﺴﻦ اﻟّﺘﺮﺗﯿﺐ و ﺣﺴـﻦ‬‫اﻟّﺴﯿﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺸﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟّﻨﻮوّي‪ :‬ﻣﻦ أﻣﻌﻦ اﻟّﻨﻈﺮ و ﺗﺤّﻘﻘﻪ ﻓﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« و اّﻃﻠﻊ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ أودع ﻓﯽ أﺳﺎﻧﯿﺪ أﺣﺎدﯾﺜﻪ و ﺗﺮﺗﯿﺒﻬﺎ‬‫و ﺣﺴﻦ ﺳـﯿﺎﻗﻬﺎ و ﺑـﺪﯾﻊ ﻃﺮﯾﻘﻬﺎ ﻣﻦ ﻧﻔﺎﺋﺲ اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ و ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﺘـﺪﻗﯿﻖ و اﻻﺣﺘﯿﺎط و اﻟّﺘﺤّﺮي ﻓﯽ اﻟّﺮواﯾﮥ و ﺗﻠﺨﯿﺺ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﺧﺘﺼﺎره و‬‫ﺿﺒﻂ ﻣﺘﻔّﺮﻗﺎﺗﻪ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻋﺠﺎﺋﺐ اﻻﻣﻮر و ﻣﺤﺎﺳﻨﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪164 :‬‬‫ﻋﺮف أﻧّﻪ ﻣﻦ اﻻﺋّﻤﮥ اﻟّﺴﺎﺑﻘﯿﻦ اﻟﻤﺒّﺮزﯾﻦ ﻟﻢ ﯾﻠﺤﻘﻪ ﻣﻦ ﺟﺎء ﺑﻌﺪ و ﻋﺼﺮه ﺑﻞ ﮐﺎن ﻣﻦ ﯾﺪاﻧﯿﻪ و ﯾﺴﺎوﯾﻪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ و ﻋﺼﺮه أﻗّﻞ ﻗﻠﯿﻞ‪ ،‬و ذﻟ َِﮏ‬‫َﻓْﻀُﻞ اﻟﱠﻠِﻪ ﯾُْﺆﺗِﯿِﻪ َﻣْﻦ َﯾﺸﺎُء َو اﻟﱠﻠُﻪ ُذو اﻟ َْﻔْﻀِﻞ اﻟ َْﻌِﻈﯿِﻢ*‬‫‪ .‬أّﻣﺎ ﻣﻦ ﺣﯿﺚ اﻟـّﺼ ّﺤﮥ ﻓﻼ و ﻻ ﺷـﺒﻬﮥ أّن اﻟّﺼﻔﺎت اﻟّﺘﯽ ﯾﺪور ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟّﺼّﺤﮥ ﮐﺎﺗّﺼﺎل اﻟﺴّﻨﺪ و اﻟﻌﺪاﻟﮥ و اﻟﻀﺒﻂ و اﻹﺗﻘﺎن و ﻋﺪم اﻟّﺸﺬوذ و‬‫اﻟﻌّﻠﮥ ﻓﯽ رﺟﺎل اﻟﺒﺨﺎري أﺗّﻢ و أﮐﻤﻞ‪ ،‬و اﻟﺠﻤﻬﻮر ﻋﻠﯽ أّن ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺗﻠﻮ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري‪،‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« اﯾﺮاد ﻣﺴﻠﻢ أﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﺑﺎﻟﺘﻔﺮﯾﻖ و ﺟﺮﺋﺘﻪ ﻓﯽ ﺗﺮك ﻧﺴﺒﺘﻬﺎ إﻟﯿﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﻤـﺪان اﻟﺤﯿﺮّي‪ :‬ﺳـﺄﻟﺖ أﺑـﺎ اﻟﻌـّﺒ ﺎس ﺑﻦ ﻋﻘـﺪة ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ اﺑﻦ ﻟا ﺤّﺠﺎج‬‫اﻟﻘﺸﯿﺮي‪ :‬أّﯾﻬﻤﺎ أﻋﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺒﺨﺎرّي ﻋﺎﻟﻤﺎ و ﮐﺎن اﻟﻤﺴﻠﻢ )ﻣﺴﻠﻢ ظ( ﻋﺎﻟﻤﺎ‪ ،‬ﻓﮑّﺮرﺗﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺮارا و ﻫﻮ ﯾﺠﯿﺒﻨﯽ ﺑﻤﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺠﻮاب‪ ،‬ﺛّﻢ‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﻤﺮو! و ﻗـﺪ ﯾﻘﻊ ﻟﻠﺒﺨﺎري اﻟﻐﻠﻂ ﻓﯽ أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم و ذﻟﮏ أﻧّﻪ أﺧـﺬ ﮐﺘﺒﻬﻢ ﻓﻨﻈﺮ ﻓﯿﻬﺎ ﻓﺮﺑّﻤﺎ ذﮐﺮ اﻟﻮاﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﮑﻨﯿﺘﻪ و ﯾﺬﮐﺮه ﻓﯽ‬‫ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ ﺑﺎﺳـﻤﻪ و ﯾﺘﻮّﻫﻢ أﻧّﻬﻤﺎ اﺛﻨﺎن‪ ،‬و أّﻣﺎ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﻘّﻠﻤﺎ ﯾﻘﻊ ﻟﻪ اﻟﻐﻠﻂ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﻐﺪادّي‪ :‬إﻧّﻤﺎ ﻗﻔﺎ ﻣﺴﻠﻢ ﻃﺮﯾﻖ ﻟا ﺒﺨﺎري‬‫و ﻧﻈﺮ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و ﺣـﺬا ﺣـﺬوه و ﻟّﻤـ ﺎ ورد اﻟﺒﺨـﺎرّي ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه ﻻـزﻣﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و أدام اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻟﻮﻻ‬‫اﻟﺒﺨﺎرّي ﻟﻤﺎ ذﻫﺐ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻻ ﺟﺎء‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﺷـﯿﺦ اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬إّن ﻣﺴـﻠﻤﺎ أورد أﮐﺜﺮ أﺣﺎدﯾﺚ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‬‫ﻣﺘﻔّﺮﻗﺎ و ﻟﻘﺪ اﺟﺘﺮأ ﻓﯽ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﻨﺴﺒﻬﺎ إﻟﯿﻪ و ﻟﻢ ﯾﺮو ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻟﻺﻣﺎم‬‫اﻟﺤّﺠـ ﮥ أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ إﺟﺎزة ﻣﺸﺎﻓﻬﮥ ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ ﺳـﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ اﻟﺤﺴـﻨﯽ ﺑﺴـﻨﺪﻫﻤﺎ إﻟﯽ اﺑﻦ ﻏـﺎزي‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺮزوق اﻟﮑﻔﯿـﻒ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ أﺑﯽ اﻟﻔﻀـﻞ ﺑﻦ ﻣﺮزوق‬‫اﻟﺤﻔﯿـﺪ‪» ،‬ح« و ﺳـﻨﺪ اﻟﺸـﻬﺎب اﻟﻤﻘﺮي إﻟﯽ اﺑﻦ ﻣﺮزوق اﻟﺤﻔﯿـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ ﺟّﺪي ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺮزوق اﻟﺨﻄﯿﺐ إﺟﺎزة ﻣﮑﺎﺗﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ﻧﺎﺻﺮ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤّﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪165 :‬‬‫اﻟﻤﺸﺪاﻧﯽ‪ -‬ﺑﻤﯿﻢ و ﺷﯿﻦ ﻣﻌﺠﻤﺘﯿﻦ )ﻣﻌﺠﻤﮥ‪ .‬ظ( ﻣﻔﺘﻮﺣﺘﯿﻦ و دال ﻣﻬﻠﮥ ﻣﺸّﺪدة‪ -‬ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻀﺮ اﻟﻮاﺳﻄﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧـﺎ ذو اﻟﮑﻨﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻔﺮاوي‪ ،‬ﻋﻦ ﺟـّﺪ أﺑﯿﻪ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻔﺮاوي ﺳـﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻔﺎرﺳﯽ‪» .‬ح« ﻗﺎل اﻟﺤﻔﯿﺪ‪ :‬و أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ اﻟّﻄّﯿﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﻮان‬‫اﻟّﺘﻮﻧﺴـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ اﻟﻐﺒﺮﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻗﻄﺮال‪ -‬ﺑﻀّﻢ اﻟﻘﺎف و ﺳﮑﻮن‬‫اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ اﻟﺨﺰرﺟﯽ اﻟﻐﺮﻧـﺎﻃﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻔﺮس‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﻀـﻞ‬‫ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺼﺪﻓﯽ ﺳـﻤﺎﻋﺎ ﻟﺠﻤﯿﻌﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻌﺬري‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 133‬از ‪316‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟّﺮازي؛ ﻗﺎل ﻫﻮ و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮوﯾﻪ اﻟﺠﻠﻮدي‪ ،‬ﻋﻦ‬‫أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ اﻹﻣﺎم اﻟﺤّﺠﮥ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸﯿﺮي ﺳﻤﺎﻋﺎ ﺧﻼ‬‫اﻟّﺜﻠﺜـﮥ اﻷﺑﻮاب اﻷﻓﻮات اﻟﻤﻌﺮوﻓﮥ اﻵﺗﯽ ﺗﻌﯿﯿﻨﻬﺎ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﺈﻧّﻪ ﯾﺮوﯾﻬﺎ ﺑﻄﺮﯾﻖ اﻻﺟﺎزة أو ﺑﻄﺮﯾﻖ اﻟﻮﺟﺎدة‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه‪ ،‬و ﺑﺎﻟّﺴـ ﻨﺪ ﻗﺎل اﻹﻣﺎم‬‫أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ أّول ﻣﺴﻨﺪه‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ رّب اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ و ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳّﯿﺪﻧﺎ ﺧﺎﺗﻢ اﻟّﻨﺒّﯿﯿﻦ و ﻋﻠﯽ‬‫ﺟﻤﯿﻊ اﻷﻧﺒﯿﺎء و اﻟﻤﺮﺳـﻠﯿﻦ‪ .‬أﻧﺎ ﺑﻌﺪ! ﻓﺎﻧّﮏ ﯾﺮﺣﻤﮏ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺘﻮﻓﯿﻖ ﺧﺎﻟﻘﮏ ذﮐﺮت أﻧّﮏ ﻫﻤﺖ ﺑﺎﻟﻔﺤﺺ ﻋﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺟﻤﻠﮥ اﻷﺧﺒﺎر اﻟﻤﺄﺛﻮرة‬‫ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﺳـﻨﻦ اﻟـّﺪﯾﻦ و أﺣﮑـﺎﻣﻪ و ﻣﺎ ﮐﺎن ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ اﻟّﺜﻮاب و اﻟﻌﻘﺎب و اﻟّﺘﺮﻏﯿﺐ و اﻟّﺘﺮﻫﯿﺐ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‬‫ﻣﻦ ﺻـﻨﻮف اﻻﺷـﯿﺎء ﺑﺎﻷﺳﺎﻧﯿـﺪ اﻟّﺘﯽ ﺑﻬﺎ ﻧﻘﻠﺖ و ﺗـﺪاوﻟﻬﺎ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﯿﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺄردت أرﺷﺪك اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ أن ﺗﻮﻗﻒ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﻠﺘﻬﺎ ﻣﺆﻟّﻔﮥ‬‫ﻣﺤﺼـﺎة‪ ،‬و ﺳـﺄﻟﺘﻨﯽ أن اﻟّﺨﺼـﻬﺎ ﻟـﮏ ﻓﯽ اﻟّﺘـﺄﻟﯿﻒ ﺑﻼـ ﺗﮑﺮار ﯾﮑﺜﺮ ﻓـﺈّن ذﻟـﮏ زﻋﻤﺖ ﻣّﻤـ ﺎ ﯾﺸـﻐﻠﮏ ﻋّﻤـ ﺎ ﻟﻪ ﻗﺼـﺪت ﻣﻦ اﻟّﺘﻔﻬﻢ ﻓﯿﻬـﺎ و‬‫اﻻﺳـﺘﻨﺒﺎط ﻣﻨﻬﺎ و ﻟﻠّﺬي ﺳﺄﻟﺖ أﮐﺮﻣﮏ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﯿﻦ رﺟﻌﺖ إﻟﯽ ﺗﺪﺑّﺮه و ﻣﺎ ﺗﺆل ﺑﻪ اﻟﺤﺎل إن ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﺎﻗﺒﮥ ﻣﺤﻤﻮدة و ﻣﻨﻔﻌﮥ ﻣﻮﺟﻮدة‬‫و ﻇﻨﻨﺖ ﺣﯿﻦ ﺳﺄﻟﺘﻨﯽ ﺗﺠﺸﻢ ذﻟﮏ أن ﻟﻮ ﻏﺮم ﻟﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﻗﻀﯽ إﺗﻤﺎﻣﻪ ﻟﯽ ﮐﺎن أّول‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪166 :‬‬‫ﻣﻦ ﯾﺼـﯿﺒﻪ ﻧﻔﻊ ذﻟﮏ إّﯾﺎي ﺧﺎـّﺻ ﮥ ﻗﺒﻞ ﻏﯿﺮي ﻣﻦ اﻟّﻨﺎس ﻷﺳـﺒﺎب ﮐﺜﯿﺮة ﯾﻄﻮل ﺑـﺬﮐﺮﻫﺎ اﻟﻮﺻﻒ‪ ،‬إﻟّﺎ أّن ﺟﻤﻠﮥ ذﻟﮏ أّن ﺿـﺒﻂ اﻟﻘﻠﯿﻞ ﻣﻦ‬‫ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن و إﺗﻘﺎﻧﻪ أﯾﺴـﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺮء ﻣﻦ ﻣﻌﺎﻟﺠﮥ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻨﻪ و ﻻ ﺳّﯿﻤﺎ ﻋﻨﺪ ﻣﻦ ﻻ ﺗﻤﯿﯿﺰ ﻋﻨﺪه ﻣﻦ اﻟﻌﻮام إﻟّﺎ ﺑﺄن ﯾﻮﻗﻔﻪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﻤﯿﯿﺰ ﻏﯿﺮه ﻓﺎذا‬‫)و إذا‪ .‬ظ( ﮐـﺎن اﻻـﻣﺮ ﻓﯽ ﻫـﺬا ﮐﻤﺎ وﺻـﻔﻨﺎ ﻓﺎﻟﻘﺼـﺪ ﻣﻨﻪ إﻟﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ اﻟﻘﻠﯿﻞ أوﻟﯽ ﻣﻦ ازدﯾﺎد اﻟـّﺴ ﻘﯿﻢ‪ ،‬و إﻧﻤﺎ ﯾﺮﺟﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﻨﻔﻌـﮥ ﻓﯽ‬‫اﻻﺳـﺘﮑﺜﺎر ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﺸﺄن و ﺟﻤﻊ اﻟﻤﮑّﺮرات ﻣﻨﻪ ﻟﺨﺎـّﺻ ﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺎس ﻣّﻤﻦ رزق ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺾ اﻟّﺘﯿّﻘﻆ و اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﺄﺳـﺒﺎﺑﻪ و ﻋﻠﻠﻪ ﻓﺬﻟﮏ إن ﺷﺎء‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻬﺠﻢ ﺑﻤﺎ أوﺗﯽ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺎﺋﺪة ﻓﯽ اﻻﺳﺘﮑﺜﺎر ﻣﻦ ﺟﻤﻌﻪ‪ ،‬ﻓﺄّﻣﺎ ﻋﻮاّم اﻟّﻨﺎس اﻟّﺬﯾﻦ ﻫﻢ ﺑﺨﻼف ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﺨﺎّص ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺘﯿّﻘﻆ و‬‫اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﻓﻼ ﻣﻌﻨﯽ ﻟﻬﻢ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﻗﺪ ﻋﺠﺰوا ﻋﻦ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻘﻠﯿﻞ‪ ،‬ﺛّﻢ إﻧّﺎ إن ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻬﺘﺪون‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﺗﺸﻨﯿﻒ آذان و ﺗﺮوﯾﺢ أذﻫﺎن ﺑﻄﺮف ﻣﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻫﺬا اﻟّﻄﻮد اﻟّﺸﺎﻣﺦ و اﻟﻌﻠﻢ اﻟّﺮاﺳﺦ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻟﺠﻬﺒﺬ اﻻوﺣﺪ اﻟﺤّﺠﮥ اﻟّﻨﺎﻗﺪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ورد ﺑﻦ ﮐﻮﺷﺎذ اﻟﻘﺸﯿﺮي‪ -‬ﺑﻀّﻢ اﻟﻘﺎف‬‫و ﻓﺘﺢ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ ،‬ﻧﺴـﺒﮥ ﻟﻘﺒﯿﻠﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﺮب ﻣﻌﺮوﻓﮥ‪ ،‬اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟّﻨﻮن و ﺳﮑﻮن اﻟﻤﺜّﻨﺎة اﻟﺘﺤﺘﺎﻧّﯿﮥ و ﻓﺘﺢ اﻟّﺴﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ ﺑﺎء‬‫ﻣﻮّﺣـ ﺪة ﻣﻀـﻤﻮﻣﮥ‪ ،‬ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﻫﯽ أﺣﺴﻦ ﻣﺪن ﺧﺮاﺳﺎن و أﻋﻈﻤﻬﺎ و أﺟﻤﻌﻬﺎ ﻟﻠﺨﯿﺮات‪ .‬ﻗﺎل ﺷـﯿﺦ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ اﻟّﺸـ ﻬﺎب ﺑﻦ‬‫ﺣﺠﺮ ﻓﯽ ﻓﻬﺮﺳـﺘﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺧّﻄﻪ ﻧﻘﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ أﻋﻼم ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن و ﮐﺒﺎر اﻟﻤﺒّﺮزﯾﻦ ﻓﯿﻪ و اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ ﻓﯽ ﻃﻠﺒﻪ و اﻟﻤﺠﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺗﻘّﺪﻣﻪ ﻓﯿﻪ‬‫ﻋﻠﯽ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮه ﮐﻤﺎ ﺷـﻬﺪ ﻟﻪ ﺑﺬﻟﮏ اﻣﺎﻣﺎ وﻗﺘﻬﻤﺎ و ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻋﺼـﺮﻫﻤﺎ أﺑﻮ زرﻋﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺷﯿﺨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻏﯿﺮﻫﻢ و‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﻔﺤﻮل ﻣﻦ أﺋّﻤﮥ ﻋﺼـﺮه ﮐﺄﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازي و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﻟﻪ اﻟﻤﺆﻟّﻔﺎت اﻟﮑﺜﯿﺮة اﻟﺠﻠﯿﻠﮥ ﻻ ﺳـّﯿﻤﺎ ﺻـﺤﯿﺤﻪ‬‫اﻟّـﺬي اﻣﺘّﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ و أﺑﻘﯽ ﺑﻪ اﻟﺜﻨـﺎء اﻟﺠﻠﯿـﻞ اﻟﺠﻤﯿﻞ إﻟﯽ ﯾﻮم اﻟـّﺪﯾﻦ ﻓﺈّن ﻣﻦ ﺗﺄّﻣﻞ ﻣﺎ أودﻋﻪ ﻓﯽ أﺳﺎﻧﯿـﺪه و ﺣﺴﻦ ﺳـﯿﺎﻗﻪ و‬‫أﻧﻮاع اﻟﻮرع اﻟّﺘﺎّم و اﻟّﺘﺤّﺮي ﻓﯽ اﻟّﺮواﯾـﮥ و ﺗﻠﺨﯿﺺ اﻟّﻄﺮق و اﺧﺘﺼﺎرﻫﺎ و ﺿـﺒﻂ ﺗﻔّﺮﻗﻬﺎ و اﻧﺘﺸﺎرﻫﺎ ﻋﻠﻢ أﻧّﻪ إﻣﺎم ﻻ ﯾﺴـﺒﻖ و ﻓﺎرس ﻻ ﯾﻠﺤﻖ‪،‬‬‫اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﮐﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪167 :‬‬‫أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري ﯾﻘّﺪم ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻋﻠﯽ ﺳﺎﺋﺮ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟّﺴﻤﺎء أﺻّﺢ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و إﻟﯿﻪ ﺟﻨﺢ ﺑﻌﺾ ﻟا ﻤﻐﺎرﺑﮥ‬‫و ﻣﺴﺘﻨﺪﻫﻢ أﻧّﻪ ﺷﺮط أن ﻻ ﯾﮑﺘﺐ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ إﻟّﺎ ﻣﺎ رواه ﺗﺎﺑﻌّﯿﺎن ﺛﻘﺘﺎن ﻋﻦ ﺻﺤﺎﺑّﯿﯿﻦ و ﮐﺬا وﻗﻊ ﻓﯽ ﺗﺒﻊ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺳﺎﺋﺮ اﻟّﻄﺒﻘﺎت إﻟﯽ أن‬‫ﯾﻨﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻣﺮاﻋﯿﺎ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﺎ ﻟﺰم ﻓﯽ اﻟّﺸـ ﻬﺎدة و ﻟﯿﺲ ﻫـﺬا ﻣﻦ ﺷـﺮط اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﻋﺘﺮض ﻫﺬا اﻟﻤﺴـﺘﻨﺪ ﺑﻔﻘﺪه ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ »إﻧّﻤﺎ اﻷﻋﻤﺎل‬‫ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت« ﻓﺈﻧﻪ أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ و ﻟﻢ ﯾﺮو ﻣﻦ ﺟﻤﯿﻊ وﺟﻮﻫﻪ إﻟّﺎ ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﻟﻢ ﯾﺮوه ﻋﻦ ﻋﻤﺮ إﻟّﺎ ﻋﻠﻘﻤﻪ‪ ،‬و اﺟﯿﺐ ﺑﺄﻧّﻪ إﻧّﻤﺎ أورده ﻟﺜﺒﻮت ﺻّﺤﺘﻪ و‬‫ﺷﻬﺮﺗﻪ و اﻟّﺘﺒﺮك ﻻ ﺑﻘﺼﺪ أن ﯾﮑﻮن ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﺎ اﻟﺘﺰم ﻓﯿﻪ اﻟّﺸﺮط ﻋﻠﯽ أّن اﻟﺸﺮط ﻓﯽ ﻧﻔﺲ اﻷﻣﺮ ﻣﻮﺟﻮد و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮه اﻋﺘﻤﺎدا ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮه و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 134‬از ‪316‬‬‫اﻟّﻨـﺎدر ﻻـ ﺣﮑﻢ ﻟﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل اﻹﻣﺎم اﻟﺤّﺠـ ﮥ ﻣﺴـﻠﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬أﻟّﻔﺖ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻫـﺬا ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﺴـﻤﻮﻋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮ أّن أﻫﻞ‬‫اﻷرض ﯾﮑﺘﺒﻮن اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺎﺋﺘﯽ ﺳـﻨﮥ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻣـﺪارﻫﻢ إﻟّﺎ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﺴـﻨﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﮑّﻠﻤﺖ ﻗّﻂ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ أﺧﺸـﯽ اﻟﺠﻮاب ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﻻ‬‫ﺷﺘﻤﺖ أﺣـﺪا ﻗـّﻂ و ﻻـ ﺿـﺮﺑﺘﻪ و ﻻـ اﻏﺘﺒﺘﻪ‪ .‬و ﻗـﺎل اﻟـّﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬رأﯾﺖ أﺑﺎ زرﻋـﮥ و أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ ﯾﻘـّﺪﻣﺎن ﻣﺴـﻠﻤﺎ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ‬‫اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﻋﺼﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻗﺮﯾﺶ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺣّﻔﺎظ اﻟّﺪﻧﯿﺎ أرﺑﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻣﻨﻬﻢ ﻣﺴﻠﻤﺎ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤﺪان‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ‬‫ﻋﻘـﺪة أّﯾﻬﻤـﺎ أﺣﻔﻆ‪ :‬اﻟﺒﺨﺎري أو ﻣﺴـﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺎﻟﻤﺎ و ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﺎﻟﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺄﻋـﺪت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺮارا‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﻘﻊ ﻟﻤﺤﻤـﺪ اﻟﻐﻠﻂ ﻓﯽ أﻫﻞ‬‫اﻟّﺸﺎم و ذﻟﮏ ﻷﻧّﻪ أﺧﺬ ﮐﺘﺒﻬﻢ و ﻧﻈﺮ ﻓﯿﻬﺎ ﻓﺮﺑّﻤﺎ ذﮐﺮ اﻟّﺮﺟﻞ ﺑﮑﻨﯿﺘﻪ و ﯾﺬﮐﺮه ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ ﺑﺎﺳـﻤﻪ ﯾﻈّﻦ أﻧّﻬﻤﺎ اﺛﻨﺎن‪ ،‬و أّﻣﺎ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﻘّﻞ ﻣﺎ‬‫ﯾﻮﺟﺪ ﻟﻪ ﻏﻠﻂ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻞ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ )ﮐﻨﺖ‪ .‬ظ( ﻣﻊ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ و ﻫﻮ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ أﻟﻒ‬‫ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻤﺴﻠﻢ‪ :‬اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺟﺎل‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻷﺳﻤﺎء و اﻟﮑﻨﯽ‪.‬‬‫و ﮐﺘـﺎب اﻟﻌﻠﻞ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻮﺣـﺪان‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾـﺦ ﻣﺎﻟﮏ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾـﺦ اﻟّﺜﻮري‪ .‬و ﮐﺘﺎب أوﻫﺎم‬‫اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟّﻄﺒﻘﺎت‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺸـ ﺮﻗﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ وﺿﻌﺖ ﺷﯿﺌﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻫﺬا إﻟّﺎ ﺑﺤّﺠﮥ و ﻣﺎ أﺳﻘﻄﺖ‬‫ﻣﻨﻪ ﺷﯿﺌﺎ إﻟّﺎ ﺑﺤّﺠﮥ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬رأﯾﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪168 :‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬أﺑﺎﺣﻨﯽ اﻟﺠﻨﮥ أﺗﺒّﻮأ ﻣﻨﻬﺎ ﺣﯿﺚ أﺷﺎء‪ ،‬و روي أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺰاﻏﻮﻧﯽ و ﺑﯿﺪه ﺟﺰء ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ ﻓﻘﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺠﻮت ﺑﻬﺬا‪ ،‬و أﺷﺎر إﻟﯽ اﻟﺠﺰء‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن‪ :‬أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ أﻧّﻪ وﻟﺪ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﺎﺋﺘﯿﻦ و ﮐﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ ﺗﻘّﯽ اﻟّﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟّﺼﻼح‬‫ﯾـﺬﮐﺮ ﻣﻮﻟﺪه و ﻏﺎﻟﺐ ﻇّﻨﯽ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠﻢ اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﻮح‪ :‬ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ ﮐﻤﺎ ﻋﻨﺪ‬‫اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻘّﺪﻣﮥ اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﺗﻮّﻓﯽ ﻋﺸـّﯿﮥ اﻷﺣﺪ و دﻓﻦ ﯾﻮم اﻹﺛﻨﯿﻦ اﻟﺨﺎﻣﺲ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ )اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ‪ .‬ظ( ﻣﻦ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳّﺘﯿﻦ و‬‫ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ ﻇـﺎﻫﺮ ﻣﺪﯾﻨـﮥ ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳـﺒﺐ ﻣﻮﺗﻪ أﻧّﻪ ﻋﻘـﺪ ﻟﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﻟﻠﻤـﺬاﮐﺮة ﻓـﺬﮐﺮ ﻟﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻓﻠﻢ ﯾﻌﺮﻓﻪ ﻓﺎﻧﺼـﺮف إﻟﯽ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﻗـﺪﻣﺖ‬‫)ﻓﻘّﺪﻣﺖ ظ‪ (.‬ﻟﻪ ﺳـّﻠﮥ ﺗﻤﺮ ﻓﮑﺎن ﯾﻄﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﯾﺄﺧﺬ ﺗﻤﺮة ﺗﻤﺮة ﻓﺄﺻﺒﺢ و ﻗﺪ ﻓﻨﯽ اﻟّﺘﻤﺮ و وﺟﺪ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﮑﺎن ذﻟﮏ ﺳﺒﺐ ﻣﻮﺗﻪ و ﻟﺬا‬‫ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻟـّﺼ ﻼح‪ :‬و ﮐـﺎﻧﺖ وﻓـﺎﺗﻪ ﺑﺴـﺒﺐ ﻏﺮﯾﺐ ﻧﺸـﺄ ﻣﻦ ﻏﻤﺮة ﻓﮑﺮة ﻋﻠﻤـّﯿ ﮥ‪ ،‬و ﻟﻠﺤﺎﻓـﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ‬‫ا ﻟ ﻤ ﻌﻨ ﯽ ‪:‬‬
‫ﺗﻨﺎزع ﻗﻮم ﻓﯽ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﻟﺪّي و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬أّي ذﯾﻦ ﯾﻘّﺪم؟‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻓﺎق اﻟﺒﺨﺎرّي ﺻّﺤﮥ ﮐﻤﺎ ﻓﺎق ﻓﯽ ﺣﺴﻦ اﻟّﺼﻨﺎﻋﮥ ﻣﺴﻠﻢ‬‫و ﺧﻮد ﺷـﺎه ﺻـﺎﺣﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠـ ﺎج اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي«‪ -‬ﮐﻨﯿﺖ أو أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ و ﻟﻘﺒﺶ‬‫ﻋﺴﺎﮐﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ و ﻧﺎم ﺟـّﺪ او ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ورد ﺑﻦ ﮐﻮﺷﺎدﺳﺖ‪ .‬و ﻗﺸـﯿﺮ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﻨﯽ ﻗﺸـﯿﺮﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪاﯾﺴﺖ ﻣﻌﺮوف در ﻋﺮب‪ ،‬و ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‬‫ﺷﻬﺮﯾﺴـﺖ در ﺧﺮاﺳـﺎن ﺑﺤﺴﻦ و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻮﺻـﻮف‪ .‬ﯾﮑﯽ از ﮐـﺒﺮاء اﯾﻦ ﻓﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و أﺑـﻮ زرﻋﻪ رازي و أﺑـﻮ ﺣـﺎﺗﻢ ﺑﺈﻣـﺎﻣﺖ و ﺟﻼـﻟﺖ او‬‫ﮔـﻮاﻫﯽ داده و او را ﭘﯿﺸـﻮاي اﯾﻦ ﮔﺮوه ﻧﻬﺎدهاﻧـﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ رازي و دﯾﮕﺮ أﺟﻠﻪ آن ﻋﺼـﺮ ﻣﺜـﻞ ﺗﺮﻣـﺬي و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ از وي‬‫رواﯾﺎت دارﻧﺪ‪ ،‬و او را ﻣﺆﻟﻔﺎت ﺑﺴـﯿﺎرﺳﺖ ﮐﻪ در ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ داد ﺗﺤﻘﯿﻖ و إﻣﻌﺎن داده ﺧﺼﻮﺻﺎ درﯾﻦ »ﺻﺤﯿﺢ« ﻋﺠﺎﺋﺐ اﯾﻦ ﻓﻦ را ودﯾﻌﺖ‬‫ﻧﻬـﺎده و ﻫﻢ ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص در ﺳـﺮد أﺳﺎﻧﯿـﺪ و ﺣﺴﻦ ﺳـﯿﺎق ﻣﺘﻮن و ورع ﺗﺎّم و ﺗﺤّﺮي ﻣﺎﻻ ﮐﻼم در رواﯾﺖ و ﺗﻠﺨﯿﺺ ﻃﺮق ﻣﻊ اﻻﺧﺘﺼﺎر و‬‫ﺿﺒﻂ اﻧﺘﺸﺎر ﺑﯿﻨﻈﯿﺮ اﻓﺘﺎده‪ ،‬و ﻟﻬﺬا ﺣﺎﻓﻆ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪169 :‬‬‫أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري ﺻـﺤﯿﺢ او را ﺑﺮ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﯽداد و ﻣﯽﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟـّﺴ ﻤﺎء أﺻﺢ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ‬‫از ﻣﻐﺎرﺑﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﻬﻤﯿﻦ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ و دﻟﯿﻞ اﯾﺸﺎن آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﺮط ﻣﺴﻠﻢ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ در ﺻﺤﯿﺢ ﺧﻮد ﻧﻤﯽﻧﻮﯾﺴﺪ ﻣﮕﺮ ﺣﺪﯾﺜﯽ را ﮐﻪ ﻻ أﻗّﻞ دو‬‫ﺗﺎﺑﻌﯽ ﺛﻘﻪ آن را از دو ﺻـﺤﺎﺑﯽ رواﯾﺖ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﮑﺬا ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟّﻄﺒﻘﺎت ﻣﻦ ﺗﺒﻊ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ ﻓﻤﻦ دوﻧﻬﻢ ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﺑﻮي ﻣﻨﺘﻬﯽ ﺷﻮد و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 135‬از ‪316‬‬‫در أوﺻـﺎف رواة اﮐﺘﻔـﺎء ﺑﻤﺤﺾ ﻋـﺪاﻟﺖ ﻧـﺪارد ﺑﻠﮑﻪ ﺷـﺮاﺋﻂ ﺷـﻬﺎدت را رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ و اﯾﻦ ﻗـﺪر ﺿـﯿﻖ ﻧﺰد ﺑﺨﺎري ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬راﻗﻢ‬‫ﺣﺮوف ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻤﺎء دﯾﮕﺮ درﯾﻦ ﺷﺮط ﺑﺤﺚ ﮐﺮدهاﻧﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ »إﻧّﻤﺎ اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫ﺑﺨﻼف اﯾﻦ ﺷـﺮﻃﺴﺖ و در »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ‪ .‬أّﻣﺎ اﻟّﺜﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﻈﺎﻫﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺘﺘﺒﻊ‪ .‬و أﻣﺎ اﻻّول ﭘﺲ ﺑﺮاي آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در آن‬‫ﺻﺤﯿـﺢ ﻣﻮﺟـﻮد ﻧﯿﺴﺖ إﻟّـﺎ از ﺣﻀـﺮت ﻋﻤﺮ ﺑﺠﻤﯿـﻊ وﺟﻮﻫﻪ و رواﯾـﺎﺗﻪ و از ﺣﻀـﺮت ﻋﻤﺮ رواﯾﺖ آن ﻧﮑﺮده ﻣﮕﺮ ﻋﻠﻘﻤﻪ‪ ،‬آري از ﻋﻠﻘﻤﻪ‬‫ﺗﻔّﺮق و اﻧﺸـﻌﺎب ﺑﺴﯿﺎر رو داده؛ ﻣﻐﺎرﺑﻪ ﺟﻮاب داده ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﺑﻘﺼﺪ ﺗﺒّﺮك و ﯾﻤﻦ آورده اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺑﺠﻬﺖ ﺷﻬﺮت ﻃﺮق آن و‬‫ﺛﺒﻮت ﺻـّﺤﺖ آن ﺷﺮط ﺧﻮد را در آن ﻣﺮاﻋﺎت ﻧﻨﻤﻮده و ﻋﻼوه اﯾﻦ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷﺮط در آن ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﮔﻮ در ﺻﺤﯿﺢ او ﻣﺬﮐﻮر‬‫ﻧﺒﺎﺷـﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺣﻀـﺮت ﻋـﺎﺋﺸﻪ و أﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮه آن را رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ و ازﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺗـﺎﺑﻌﯿﻦ ﺑﺴـﯿﺎر رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﺑـﺎﻟﺠﻤﻠﻪ اﯾﻦ‬‫ﺻﺤﯿﺢ را از ﺳﻪ ﻟﮑﻬﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴـﻤﻮع ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮده و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺗﻮّرع و اﺣﺘﯿﺎط را در آن ﺑﮑﺎر ﺑﺮده‪ ،‬و از ﻋﺠﺎﺋﺐ ﻣﺴﻠﻢ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ‬‫ﮔﺎﻫﯽ در ﻋﻤﺮ ﺧﻮد ﮐﺴﯽ را ﻏﯿﺒﺖ ﻧﮑﺮده و ﻧﻪ ﮐﺴﯽ را زده و ﻧﻪ ﮐﺴﯽ را ﺷﺘﻢ ﮐﺮده و در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺻﺤﯿﺢ از ﺳﻘﯿﻢ ﺣﺪﯾﺚ او ﻣﻘّﺪم ﺑﻮد‬‫ﺑﺮ ﺟﻤﯿﻊ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮ ﺧﻮد ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﻫﻢ در ﺑﻌﺾ اﻣﻮر ﻣﺮّﺟﺢ و ﻣﻔّﻀﻠﺴﺖ‪ .‬و ﺗﻔﺼﯿﻞ اﯾﻦ اﺟﻤﺎل آﻧﮑﻪ ﺑﺨﺎري را در أﻫﻞ ﺷﺎم ﻏﻠﻂ‬‫ﻣﯽاﻓﺘـﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼ ﯾﮏ ﮐﺲ را ﮔﺎﻫﯽ ﺑﮑﻨﯿﺖ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻨﺎم و ﻣﯽﭘﻨﺪارد ﮐﻪ دو ﮐﺲ ﺑﺎﺷـﻨﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ رواﯾﺖ او از أﮐﺜﺮ أﻫﻞ‬‫ﺷـﺎم ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﻨـﺎوﻟﻪ ﮐﺘﺐ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺷـﻔﺎﻫﯽ ﺑﺨﻼـف ﻣﺴـﻠﻢ ﮐﻪ او را در ﻫﯿـﭻ ﺟـﺎ ﻏﻠﻂ ﻧﻤﯽاﻓﺘـﺪ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را در ﺑﻌﺾ‬‫أﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺴﺒﺐ ﺗﻘﺪﯾﻢ و ﺗﺄﺧﯿﺮ و ﺣﺬف و اﺳﻘﺎط ﺑﻌﻀﯽ )ﺑﻌﺾ‪ .‬ظ( أﻟﻔﺎظ ﺗﻌﻘﯿﺪ ﻣﺘﻮن رو داده اﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﻤﺮاﺟﻌﺖ ﺑﺮواﯾﺎت دﯾﮕﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪170 :‬‬‫ﮐﻪ ﻫﻢ درﯾﻦ ﺻـﺤﯿﺢ آورده آن ﺗﻌﻘﯿﺪ ﻣﻨﺤّﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺨﻼف ﻣﺴﻠﻢ ﮐﻪ وي أﻟﻔﺎظ را ﺑﻨﻮﻋﯽ ﺳﻮق ﻧﻤﻮده و از رﺟﺎﻟﯽ آورده ﮐﻪ أﺻﻼ‬‫در ﻧﺴﺦ آن ﺗﺤﺮﯾﻔﯽ واﻗﻊ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬و ﻣﺴـﻠﻢ را وراء اﯾﻦ »ﺻﺤﯿﺢ« ﻣﺆﻟّﻔﺎت دﯾﮕﺮ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻔﯿﺪ‪ ،‬از آن ﺟﻤﻠﻪ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺟﺎل‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻷﺳـﻤﺎء و اﻟﮑﻨﯽ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻠﻞ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻮﺟـﺪان )اﻟﻮﺣـﺪان‪ .‬ظ(‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ‪ .‬و ﮐﺘﺎب‬‫ﻣﺸﺎﯾـﺦ ﻣﺎﻟﮏ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾـﺦ اﻟّﺜﻮري‪ .‬و ﮐﺘﺎب أوﻫﺎم اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟّﻄﺒﻘﺎت‪ .‬أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ رازي ﮐﻪ از أﺟّﻠﻪ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻨﺴﺖ ﻣﺴـﻠﻢ را‬‫ﺑﺨﻮاب دﯾـﺪ و از ﺣﺎل او ﭘﺮﺳـﯿﺪ‪ ،‬ﻣﺴـﻠﻢ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﻦ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺟّﻨﺖ را ﻣﺒﺎح ﮔﺮداﻧﯿـﺪه اﺳﺖ ﻫﺮ ﺟﺎ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻫﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷﻢ‪ .‬و أﺑﻮ‬‫ﻋﻠﯽ زاﻏﻮﻧﯽ را ﺑﻌﺪ از وﻓﺎﺗﺶ ﺷﺨﺼﯽ ﺛﻘﻪ ﺑﺨﻮاب دﯾﺪ و ﭘﺮﺳﯿﺪ ﮐﻪ‪ :‬ﺑﮑﺪام ﭼﯿﺰ ﻧﺠﺎت ﯾﺎﻓﺘﯽ؟‬‫ﮔﻔﺖ ﺑﺴـﺒﺐ اﯾﻦ ﺟﺰﺋﯽ ﮐﻪ در دﺳﺖ ﻣﻨﺴﺖ‪ ،‬و آن ﺟﺰﺋﯽ ﺑـﻮده از »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﺗﻮﻟـﺪ ﻣﺴـﻠﻢ در ﺳـﺎل دو ﺻـﺪ و دو ﺑﻮده و ﺑﻌﻀـﯽ‬‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ در ﺳﻨﻪ ﭼﻬﺎر و ﺑﻌﻀﯽ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ در ﺷﺶ و اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ در ﻣﻘّﺪﻣﻪ »ﺟﺎﻣﻊ اﻷﺻﻮل« ﻫﻤﯿﻦ را اﺧﺘﯿﺎر ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠﻢ‬‫وﻓﺎت ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺴﺒﺐ اﮐﺜﺎر در ﺧﻮردن ﺧﺮﻣﺎ!‬‫وﻓـﺎت او ﺑﺎﻻﺟﻤـﺎع‪ :‬ﺷـﺎم ﯾﮑﺸـﻨﺒﻪ‪ ،‬و دﻓﻦ او در روز دوﺷـﻨﺒﻪ ﺑﺴﺖ و ﭘﻨﺠﻢ رﺟﺐ ﺳﺎل دو ﺻـﺪ و ﺷـﺼﺖ و ﯾﮏ‪ ،‬و ﺳـﺒﺐ وﻓﺎت او ﻧﯿﺰ‬‫ﻏﺮاﺑﺘﯽ دارد‪ ،‬ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ :‬در ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺬاﮐﺮه ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬او را از ﺣﺪﯾﺜﯽ ﭘﺮﺳﯿﺪﻧﺪ او آن ﺣﺪﯾﺚ را ﻧﺸﻨﺎﺧﺖ ﺑﻤﻨﺰل ﺧﻮد آﻣﺪ و ﯾﮏ ﺳﺒﺪ ﺧﺮﻣﺎ‬‫ﻧﺰد او ﮔﺬاﺷـﺘﻨﺪ در ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﺧﻮد آن ﺣـﺪﯾﺚ را ﺗﺠّﺴـ ﺲ ﻣﯽﮐﺮد و ﯾﮑـﺎن ﯾﮑﺎن ﺧﺮﻣﺎ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﺗﻨّﻘﻞ از ﺳـﺒﺪ ﺑﺮﻣﯿـﺪاﺷﺖ و ﻣﯽﺧﻮرد ﺗﺎ‬‫آﻧﮑﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺷﺪ و ﺧﺮﻣﺎ ﺗﻤﺎم ﮔﺸﺖ در ﻏﻤﺮه ﻓﮑﺮه ﻋﻠﻤﯿﻪ او را ﺷـﻌﻮري ﻧﻤﺎﻧﺪ و اﯾﻦ ﮐﺜﺮت أﮐﻞ ﺳـﺒﺐ ﻣﻮت او ﺷﺪ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺪﺑﯿﻊ ﯾﻤﻨﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺗﻨﺎزع ﻗﻮم ﻓﯽ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﻟﺪّي و ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫أّي ذﯾﻦ ﯾﻘـّﺪم؟ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻟﻘـﺪ ﻓـﺎق اﻟﺒﺨﺎرّي ﺻـّﺤﮥ ﮐﻤﺎ ﻓﺎق ﻓﯽ ﺣﺴﻦ اﻟـّﺼ ﻨﺎﻋﮥ ﻣﺴـﻠﻢ ‪ .‬و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف‬‫اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﺑﻦ ورد ﺑﻦ ﮐﺮﺷﺎد اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟّﺼﺤﯿﺢ« ﯾﮑﯽ از أﺋّﻤﻪ ﺣّﻔﺎظ و‬‫أﻋﻼم ﻣﺤّﺪﺛﯿﻨﺴﺖ‪ ،‬در ﻃﻠﺐ ﻋﻠﻢ رﺣﻠﺖ ﺑﺴﻮي ﺣﺠﺎز و ﺷﺎم و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 136‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪171 :‬‬‫ﻋﺮاق و ﻣﺼـﺮ ﮐﺮده و از ﯾﺤﯿﯽ ﺑـﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻧﯿﺸـﺎﺑﻮري و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫـﻮﯾﻪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨـﺒﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‬‫ﺳﻤﺎﻋﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎرﻫﺎ در ﺑﻐـﺪاد ﻗـﺪوم آورده ﺑﻐـﺪادﯾﺎن از وي رواﯾﺖ دارﻧﺪ‪ ،‬آﺧﺮ ﻗﺪوم او در ﺑﻐﺪاد ﺑﻪ ﺳـﻨﻪ ﺗﺴﻊ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‬‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺮﻣـﺬي از وي راوﯾﺴﺖ‪ .‬از ﺛﻘـﺎت ﺣّﻔـ ﺎظ ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﻄﯿﺐ ﺑﻐـﺪادي ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺴـﻠﻢ از ﻃﺮف ﺑﺨـﺎري ﻣﻨﺎﺿـﻠﻪ ﻣﯽﮐﺮد ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﻣﯿﺎن او و‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ﺑﺴـﺒﺐ وي وﺣﺸﺖ روي ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﭼﻮن ﺑﺨﺎري ﻣﺴـﺘﻮﻃﻦ ﻧﯿﺸﺎﭘﻮر ﺷﺪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻧﺰد او‬‫آﻣﺪ و رﻓﺖ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﯽﮐﺮد و ﺑﻌﺪه ﻣﯿﺎن ﺑﺨﺎري و ذﻫﻠﯽ در ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﻧﺰاع واﻗﻊ ﺷﺪ‪ ،‬ذﻫﻠﯽ ﻣﺮدم را از رﻓﺘﻦ ﻧﺰد او ﻣﻨﻊ ﻧﻤﻮد و ﻣﺮدم او‬‫را ﺗﺮك دادﻧـﺪ‪ ،‬وي درﯾﻦ ﻣﺤﻨﺖ از ﻧﯿﺸﺎﭘﻮر ﺑﺮ آﻣـﺪ‪ ،‬ﺧﺒﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﮐﻪ وي از رﻓﺘﻦ ﻧﺰد او ﺗﺨّﻠﻒ ﻧﻤﯽﮐﺮد ذﻫﻠﯽ را رﺳﺎﻧﯿﺪﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﺴـﻠﻢ‬‫ﻫﻤﭽﻨـﺎن ﺑﺮ ﻣـﺬﻫﺐ اوﺳﺖ‪ ،‬وي ﻋﺘـﺎب ﮐﺮد و در ﻣﺠﻠﺲ ﺧﻮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﺮ ﮐﻪ ﻗﺎﺋـﻞ ﺑﻠﻔﻆ ﺑﺎﺷـﺪ او را ﺣﻼل ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺎﺿـﺮ ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺎ‬‫ﺷـﻮد! ﻣﺴـﻠﻢ رداي ﺧﻮد ﺑﺮ ﻋﻤـﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻋﻠﯽ رءوس اﻟّﻨـﺎس ﺑﺮﺧـﺎﺳﺖ و از ﻣﺠﻠﺲ وي ﺑﺮ آﻣـﺪ و ﻫﻤﻪ آﻧﭽﻪ از وي ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺑﻮد ﺑﺮ‬‫ﭘﺸﺖ ﺣّﻤـ ﺎﻟﯽ ﺑـﺎر ﮐﺮده ﺑـﺪروازه ذﻫﻠﯽ رﺳﺎﻧﯿـﺪه از آن ﺑﺎز آن وﺣﺸﺖ ﻣﺴـﺘﺤﮑﻢﺗﺮ ﺷـﺪ و ﻣﻼﻗﺎت ﺗﺮك ﮔﺮدﯾـﺪ‪ .‬در »أﺷـّﻌﮥ ﻟا ّﻠﻤﻌﺎت«‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻣﺴـﻠﻢ ﯾﮑﯽ از ﻋﻠﻤﺎء أﻋﻼﻣﺴﺖ و ﺣّﻔﺎظ ﻣّﻠﺘﺴﺖ‪ ،‬در ﻓّﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻘﺘﺪا و ﭘﯿﺸﻮا و ﻣﺴـّﻠﻢ أرﺑﺎب اﯾﻦ ﻓﻦ و ﯾﮑﯽ از ﻣﺘﻘﻨﺎن و ﻣﺒّﺮزان‬‫اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﻮده و ﻗـﺪوه و ﻋﻤﺪه و اﺳـﺘﺎذﺗﺮ أﻫﻞ اﺳـﻼم رﺣﻠﺖ ﮐﺮد از وﻃﻦ ﺧﻮﯾﺶ در ﻃﻠﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺄﻗﻄﺎر و أﮐﻨﺎف و أﻣﺼﺎر و‬‫أﻃﺮاف ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬ﺳـﻤﺎع ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻤﻮد از ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان ﺟّﻤﺎل ﺑﺠﯿﻢ‪ -‬و أﺑﯽ ﻏﺴﺎن ﻣﺴـﻤﻌﯽ و ﻋﻤﺮ )ﻋﻤﺮو‪ .‬ظ( ﺑﻦ ﺳﻮاد و ﺟﺰﯾﻠﻪ )ﺣﺮﻣﻠﮥ‪.‬‬‫ظ( ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و أﺑﯽ ﻣﺼﻌﺐ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬رواﯾﺖ ﮐﺮدﻧﺪ از وي ﻃﺎﺋﻔﻪ از ﻣﺸﺎﯾﺦ و ﻋﻠﻤﺎ و ﺣّﻔﺎظ ﮐﻪ در درﺟﻪ او ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬‫ﻣﺜﻞ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ رازي و ﻣﻮﺳـﯽ اﺑﻦ ﻫﺎرون و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ و ﺧﻼﺋﻖ ﺑﺴـﯿﺎر ﮐﻪ ﺣﺼـﺮ و اﺣﺼﺎﯾﺸﺎن ﻣﺘﻌّﺴﺮﺳﺖ‪ ،‬و‬‫أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤـﺪان ﺣﯿﺮي ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻌـّﺒ ﺎس ﺑﻦ ﻋﻘـﺪه را از ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﭘﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ )ﭘﺮﺳـﯿﺪم‪ .‬ظ( ﮐﻪ ﮐـﺪام ﯾﮑﯽ ازﯾﻦ‬‫اﻋﻠﻤﺴﺖ؟ ﮔﻔﺖ‪:‬‬‫آن ﻫﻢ ﻋﺎﻟﻤﺴﺖ و اﯾﻨﻬﻢ ﻋﺎﻟﻢ‪ .‬ﻣﮑّﺮر ﭘﺮﺳﯿﺪم‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﻤﺮ! ﮔﺎﻫﯽ ﻏﻠﻂ ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪172 :‬‬‫ﺑﺨﺎري در أﻫﻞ ﺷﺎم و ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺪﯾﺜﯽ ﯾﮑﯽ از آﻧﻬﺎ را ﺑﮑﻨﯿﺖ او و در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﺑﻨﺎم ﭘﺲ ﮔﻤﺎن ﻣﯽرود ﮐﻪ آن دو ﮐﺲاﻧﺪ و‬‫ﻣﺴـﻠﻢ را ﻏﻠـﻂ ﮐﻤﺘﺮ واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺧﻄﯿﺐ ﺑﻐـﺪادي ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻣﺴـﻠﻢ ﭘﯿﺮوي ﮐﺮده اﺳﺖ ﺑﺨـﺎري را و ﻧﻈﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ در ﻋﻠﻢ وي و راﺳـﺖ‬‫ﻣﯽرود ﺑﺮاﺑﺮ ﺑـﺎ وي‪ ،‬دار ﻗﻄﻨﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﺨـﺎري ﻧﻤﯽﺑﻮد ﻧﻤﯽرﻓﺖ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻧﻤﯽآﻣـﺪ‪ ،‬ﻏﺮض ﮐﻪ ﻣﺴـﻠﻢ از ﻣﺴـﺘﻔﯿﺪان آﺛـﺎر ﺑﺨـﺎري و‬‫ﻣﻘﺘﺒﺴـﺎن أﻧﻮار اوﺳﺖ و أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ و ﺷـﯿﺦ ﺣﺎﮐﻢ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻣﺴـﻠﻢ أﮐﺜﺮ أﺣﺎدﯾﺚ ﮐﺘﺎب او در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﻣﺘﻔّﺮق آورده و ﺑﺴـﯿﺎر‬‫دﻟﯿﺮي ﮐﺮده ﮐﻪ ﺑﺎو ﻣﻨﺴﻮب ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ و در ﺻـﺤﯿﺢ ﺧﻮﯾﺶ از او رواﯾﺖ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ را ﻏﯿﺮ از ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺼّﻨﻔﺎت دﯾﮕﺮ ﻫﻤﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪:‬‬‫ﻣﺴﻨﺪ ﮐﺒﯿﺮ و ﺟﺎﻣﻊ ﮐﺒﯿﺮ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب ﻋﻠﻞ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻃﺒﻘﺎت‪ .‬و ﮐﺘﺎب أوﻫﺎم ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﺗﻤﯿﯿﺰ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﻦ ﻟﯿﺲ ﻟﻪ إﻟّﺎ راو واﺣـﺪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب أوﻫﺎم ﻣﺨﻀـﺮﻣﯿﻦ‪،‬‬‫اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻮﺟـﺪان )اﻟﻮﺣـﺪان‪ .‬ظ(‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﺟـﺪه‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾﺦ ﻣﺎﻟﮏ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾﺦ‬‫ﺛﻮري‪.‬‬‫و از ﻋﺠﺎﺋﺐ او آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﮔﺎﻫﯽ در ﻋﻤﺮ ﺧﻮد ﮐﺴـﯽ را ﻏﯿﺒﺖ ﻧﮑﺮده و ﻧﻪ ﮐﺴـﯽ را زده و ﻧﻪ ﮐﺴـﯽ را ﺷـﺘﻢ ﮐﺮده و در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺻﺤﯿﺢ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ از ﺳـﻘﻤﺶ )ﺳـﻘﯿﻤﺶ‪ .‬ظ( ﻣﻘـّﺪم ﺑﺮ ﺟﻤﯿﻊ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮ ﺧﻮد ﺑﻮد ﺗﺎ آﻧﮑﻪ در ﺑﻌﺾ اﻣﻮر ﻣﺮّﺟـ ﺢ و ﻣﻔّﻀﻞ ﺑﺮ ﺑﺨﺎرﯾﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ‬‫ﺑﺨﺎري را در ﺑﻌﺾ أﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺴـﺒﺐ ﺗﻘـﺪﯾﻢ و ﺗﺄﺧﯿﺮ و ﺣﺬف و اﺳـﻘﺎط ﺑﻌﻀـﯽ أﻟﻔﺎظ ﺗﻌﻘﯿﺪ ﻣﺘﻮن روي داده اﮔﺮ ﭼﻪ از ﻣﺮاﺟﻌﺖ ﺑﺴﻮي‬‫رواﯾﺖ دﯾﮕﺮ ﻫﻢ در آن ﺻـﺤﯿﺢ اﺳﺖ آن ﺗﻌﻘﯿﺪ ﻣﻨﺤّﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺨﻼف ﻣﺴﻠﻢ ﮐﻪ وي أﻟﻔﺎظ را ﺑﻨﻮﻋﯽ ﺳﻮق ﻧﻤﻮده و از رﺟﺎﻟﯽ آورده‬‫ﮐﻪ أﺻـﻼ در ﻧﺴﺦ آن ﺗﺤﺮﯾﻔﯽ واﻗﻊ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﺗﻮﻟﺪ وي در ﺳـﻨﻪ دو ﺻﺪ و ﺷـﺶ ﺑﻮده و وﻓﺎت ﺑﺎﻻﺗّﻔﺎق ﺷﺎم ﯾﮑﺸـﻨﺒﻪ ﺑﯿﺴﺖ و ﭘﻨﺠﻢ رﺟﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 137‬از ‪316‬‬‫ﺳﻨﻪ دو ﺻـﺪ و ﺷـﺼﺖ و ﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻤﺮ او ﭘﻨﺠﺎه و ﭘﻨـﺞ ﺳﺎل ﺷﺪه‪ ،‬روز دوﺷـﻨﺒﻪ دﻓﻨﺶ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ :‬در ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺬاﮐﺮه ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬او را از‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ ﭘﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬آن ﺣﺪﯾﺚ را ﻧﺸـﻨﺎﺧﺖ ﺑﻤﻨﺰل ﺧﻮد آﻣﺪ در ﮐﺘﺎﺑﻬﺎي ﺧﻮد ﺑﺘﺠّﺴﺲ آن ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﺒﺪ ﺧﺮﻣﺎ روﺑﺮوي او ﻧﻬﺎده ﺑﻮد‬‫ﯾﮑﺎن ﯾﮑﺎن ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻧﻘﻞ از آن ﺑﺮداﺷـﺘﻪ ﻣﯽﺧﻮرد ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﺧﺮﻣﺎ ﺗﻤﺎم ﺷﺪ و در ﻓﮑﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﻌﻮري ﻧﻤﺎﻧﺪ و ﺣﺪﯾﺚ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﮐﺜﺮت‬‫أﮐﻞ ﺳﺒﺐ ﻣﻮت او ﺷﺪ‪ .‬أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ رازي ﮐﻪ از أﺟّﻠﻪ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻨﺴﺖ ﻣﺴﻠﻢ را ﺑﺨﻮاب دﯾﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪173 :‬‬‫و ﺣﺎﻟﺶ ﭘﺮﺳـﯿﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮ ﻣﻦ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺟّﻨﺖ را ﻣﺒﺎح ﮔﺮداﻧﯿﺪه ﻫﺮ ﮐﺠﺎ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻫﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷﻢ‪ .‬و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ زاﻏﻮﻧﯽ را ﺑﻌﺪ از وﻓﺎﺗﺶ‬‫ﮐﺴﯽ ﺑﺨﻮاب دﯾﺪ و ﭘﺮﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﺑﭽﻪ ﭼﯿﺰ ﻧﺠﺎت ﯾﺎﻓﺘﯽ؟ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺴﺒﺐ اﯾﻦ ﺟﺰء ﮐﻪ در دﺳﺖ ﻣﻨﺴﺖ‪ ،‬و آن ﺟﺰء »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« ﺑﻮد ﮐﺬا‪.‬‬‫ﻓﯽ »ﺑﺴـﺘﺎن ﻟا ﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ«‪ .‬ﻣﺤﺮر ﺳـﻄﻮر ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﺠﺰ وي از »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﻋﺎﺻـﯿﺎن را ﻣﯽﺑﺨﺸـﻨﺪ ﻋﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ‬‫أﺟﺰاء آن ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﻠﮑﻪ »ﺻـﺤﺎح ﺳـّﺘﻪ« ﺑﻠﮑﻪ ﺳﻮاي آن از ﺑﻌﺾ ﮐﺘﺐ ﺣـﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ ﻧﺰد ﺧﻮد دارﻧـﺪ و ﺗﻤﺎم ﻫّﻤﺖ اﯾﺸﺎن در ﺗﺤﺼـﯿﻞ و‬‫ﺗﺪرﯾﺲ و ﻣﺬاﮐﺮه آن ﺑﺴـﺮ ﻣﯽﺷﻮد و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻤﻮﺟﺐ ﻣﻀﺎﻣﯿﻨﺶ ﺣﺎﺻﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﻧﯿﮏ ﺳﺒﺐ ﺷﺎدي ﻣﺮگ ﮔﺮدد‪ ،‬و ﻣﺎ ذﻟﮏ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻌﺰﯾﺰ‪ .‬ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫اﻟﻬﯽ ﺗﺎ ﻏﻔﻮر ﺳﻤﺖ ﺷﻨﯿﺪﯾﻢ ﮔﻨﻪ را ﻣﺴﺖ ﺷﺎدي ﻣﺮگ دﯾﺪﯾﻢ‬‫اﻟﻠّﻬـﻢ اﺟﻌﻠﻨـﺎ ﻣّﻤﻦ ﻏﻔﺮﺗﻬﻢ ﺑﺴـﺒﺐ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟّﻨـﺒﯽ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ و أﻟﺤﻘﻨـﺎﻫﻢ ﻓﯽ ﻫـﺬه اﻟـّﺪار و دار اﻟـّﺴ ﻼم ﺑﺮﺣﻤﺘـﮏ ﯾـﺎ أرﺣﻢ‬‫اﻟّﺮاﺣﻤﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸـﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري ﺻﺎﺣﺐ »اﻟّﺼﺤﯿﺢ«‬‫أﺣـﺪ اﻻﺋّﻤـ ﮥ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ و أﻋﻼـم اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و ﺳـﻤﻊ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة ﻓﺮوي ﻋﻨﻪ أﻫﻠﻬﺎ و آﺧﺮ ﻗﺪوﻣﻪ إﻟﯿﻬﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪259‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟّﺜﻘﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺎﺳﺮﺧﺴـﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻـّﻨﻔﺖ ﻫﺬا اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻣﻦ ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ‬‫أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﻤﻮﻋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟّﺴﻤﺎء أﺻّﺢ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟا ﺨﻄﯿﺐ‬‫اﻟﺒﻐـﺪادي‪ :‬ﮐـﺎن ﻣﺴـﻠﻢ ﯾﻨﺎﺿـﻞ ﻋﻦ اﻟﺒﺨـﺎري ﺣّﺘﯽ أوﺣﺶ ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـّﺬﻫﻠﯽ ﺑﺴـﺒﺒﻪ‪ :‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﻟﻤﺎ اﺳـﺘﻮﻃﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر أﮐﺜﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و اﻟﺒﺨﺎري ﻣﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ‬‫اﻟﻠّﻔـﻆ و ﻧـﺎدي ﻋﻠﯿﻪ و ﻣﻨﻊ اﻟّﻨﺎس ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ ﺣّﺘﯽ ﻫﺠﺮ و ﺧﺮج ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﺤﻨـﮥ ﻗﻄﻌﻪ أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس ﻏﯿﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﺈﻧّﻪ ﻟﻢ‬‫ﯾﺘﺨّﻠﻒ ﻋﻦ زﯾﺎرﺗﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﯽ إﻟﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ أّن ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺒﻪ ﻗﺪﯾﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪174 :‬‬‫و ﺣـﺪﯾﺜﺎ و أﻧّﻪ ﻋﻮﺗﺐ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق و ﻟﻢ ﯾﺮﺟﻊ ﻋﻨﻪ‪ .‬ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻮم ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻗﺎل ﻓﯽ آﺧﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ‪ :‬أﻻ! ﻣﻦ‬‫ﻗﺎل ﺑﺎﻟﻠّﻔﻆ ﻓﻼ ﯾﺤّﻞ أن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻨﺎ‪.‬‬‫ﻓﺄﺧـﺬ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟّﺮداء ﻓﻮق ﻋﻤـﺎﻣﺘﻪ و ﻗـﺎم ﻋﻠﯽ رءوس اﻟّﻨﺎس و ﺧﺮج ﻣﻦ ﻣﺠﻠﺴﻪ و ﺟﻤﻊ ﮐّﻞ ﻣﺎ ﮐﺘﺐ ﻣﻨﻪ و ﺑﻌﺚ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮ ﺣّﻤﺎل إﻟﯽ ﺑﺎب‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﺎﺳـﺘﺤﮑﻤﺖ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﻮﺣﺸﮥ و ﺗﺨّﻠﻒ ﻋﻨﻪ و ﻋﻦ زﯾﺎرﺗﻪ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻋﺸـّﯿﮥ ﯾﻮم اﻷﺣﺪ و دﻓﻦ ﺑﻨﺼﺮآﺑﺎد ﻇﺎﻫﺮ‬‫ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﯾﻮم اﻹﺛﻨﯿﻦ ﻟﺨﻤﺲ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻟﺴّﺖ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ ﺷﻬﺮ رﺟﺐ اﻟﻔﺮد ﺳﻨﻪ ‪ 261‬ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻋﻤﺮه ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﻮن ﺳﻨﮥ‪ .‬ﻫﮑﺬا وﺟﺪﺗﻪ ﻓﯽ‬‫ﺑﻌﺾ اﻟﮑﺘﺐ و ﻟﻢ أر أﺣﺪا ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ ﺿﺒﻂ ﻣﻮﻟﺪه و ﻻ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﻋﻤﺮه و أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ أﻧّﻪ وﻟﺪ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن‪ :‬و ﮐﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ‬‫ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟّﺼﻼح ﯾﺬﮐﺮه ﻣﻮﻟﺪه‪ ،‬و ﻏﺎﻟﺐ ﻇّﻨﯽ أﻧّﻪ ﻗﺎل ﺳﻨﮥ ‪ 202‬ﺛّﻢ ﮐﺸﻔﺖ ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ﻓﺎذا ﻫﻮ‬‫ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ ،206‬ﻧﻘـﻞ ذﻟـﮏ ﻣﻦ ﮐﺘـﺎب »ﻋﻠﻤﺎء اﻷﻣﺼﺎر« ﺗﺼـﻨﯿﻒ اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺒّﯿﻊ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ و وﻗﻔﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺘﺎب‬‫اﻟّـﺬي ﻧﻘـﻞ ﻣﻨﻪ و ﻣﻠﮑﺖ اﻟّﻨﺴـﺨﮥ اﻟّﺘﯽ ﻧﻘـﻞ ﻣﻨﻬﺎ أﯾﻀﺎ و ﮐﺎﻧﺖ ﻣﻠﮑﻪ و ﺑﯿﻌﺖ ﻓﯽ ﺗﺮﮐﺘﻪ و وﺻـﻠﺖ إﻟّﯽ و ﻣﻠﮑﺘﻬﺎ و ﺻﻮرة ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ ﺑﺄّن )أّن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 138‬از ‪316‬‬‫ظ( ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤـّﺠ ﺎج ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﺨﻤﺲ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﺟﺐ اﻟﻔﺮد ﺳـﻨﮥ ‪ 261‬و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺳـﻨﮥ ﻓﺘﮑﻮن وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫‪ ،206‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﺒﺤﺮ ذو اﻻﺑﺜﺎج‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺴﻮّي اﻟﻤﻨﻬﺎج‪ ،‬اﻟﺒﺎﻫﺮ اﻻﻧﺒﻼج‪ ،‬اﻟّﺰﻫﺮ اﻟـّﺴ ﺮاج‪ ،‬ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ‬‫اﻟﻌﺮّي ﻋﻦ اﻻﻋﻮﺟﺎج‪ ،‬اﻟﻤﻮﺻﻮف ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﺎﻻﺳـﺘﻘﺎﻣﮥ ﻓﯽ اﻹدراج و اﻹﺧﺮاج‪ ،‬ﺑﻄﺮق ﻋﺪﯾﺪة ﻻﺋﺤﮥ ذات اﺑﺘﻼج‪ ،‬و أﺳﺎﻧﯿﺪ ﺳﺪﯾﺪة واﺿـﺤﮥ‬‫ﮐﺎﻟﻔﺠـﺎج‪ ،‬ﻓﻘﻄﻊ داﺑﺮ اﻟﻠّﺠـﺎج‪ ،‬و اﺟﺘـﺎح اّس اﻟّﺘﻠّﺰز و اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬و ﻇﻬﺮ أّن اﻹﻟﻄﺎط و اﻟﺠﺤﻮد ﺑﺎﻃﻞ ﺧـﺪاج‪ ،‬و أّن اﻻﺧﺘﺼﺎم و اﻟـّﺼ ﺪود ﻻ‬‫ﯾﺠﺪي اﻹﻧﺘﺎج ‪.‬‬‫‪ -39‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﮐﻨﺠﯽ در »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟّﻄﺎﻟﺐ« ﺑﻌﺪ رواﯾﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﺴـﻨﺪ ﺧﻮد‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺘﺴـﻤﻊ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ‬‫إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﮐﻤﺎ أﺧﺮﺟﻨﺎه و رواه أﺑﻮ داود و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪175 :‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻗﺰوﯾﻨﯽ‬‫و ﻣﻔـﺎﺧﺮ ﺳـﻨﯿﻪ و ﻣﺂﺛﺮ ﺑﻬّﯿﻪ و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﺷﺎﻣﺨﻪ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺑﺎذﺧﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻣﺤﺘﺎج ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺷـﻄﺮي از آن ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ‬‫ﺧﻠّﮑﺎن و »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« أﺑﻮ اﻟﺤّﺠﺎج ﻣﺰي و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« وﻟّﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﺳﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼ« و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ‬‫ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و »ﮐـﺎﺷﻒ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن« ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾـﺎﻓﻌﯽ و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔـﺪاء إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫اﻷّﯾﻮﺑﯽ و »ﺗﺘّﻤـ ﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« زﯾﻦ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« و »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« اﺑﻦ‬‫ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ و »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »ﻣﺮﻗﺎه‪ -‬ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﺎة« ﻣّﻠﺎ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« و »أﺷـّﻌﮥ‬‫اﻟﻠّﻤﻌﺎت« ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤّﻖ دﻫﻠﻮي و »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺧﻮد ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ و »ﺗﺎج ﻣﮑﻠّﻞ« و »أﺑﺠﺪ‬‫اﻟﻌﻠﻮم« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و ﻻﺋﺤﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﺧﺘﺼﺎر در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟّﺮﺑﻌﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻟﻮﻻء‪ ،‬اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﻣﺼـّﻨﻒ ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟّﺴـ ﻨﻦ« ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﻌﻠﻮﻣﻪ و ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﯾﺘﻌّﻠﻖ ﺑﻪ‪ ،‬ارﺗﺤﻞ إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺒﺼـﺮة و اﻟﮑﻮﻓﮥ و ﺑﻐﺪاد و ﻣّﮑﮥ و‬‫ﺷﺎم و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺮّي ﻟﮑﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻪ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ« و »ﺗﺎرﯾﺦ« ﻣﻠﯿﺢ‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ أﺣﺪ »اﻟـّﺼ ﺤﺎح اﻟـّﺴ ّﺘﮥ« و ﮐﺎﻧﺖ‬‫وﻻـدﺗﻪ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺗﻮﻓّﯽ ﯾﻮم اﻹﺛﻨﯿﻦ‪ ،‬و دﻓﻦ ﯾﻮم اﻟّﺜﻠﺜﺎء ﻟﺜﻤﺎن ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ ﺷـﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﺻـّﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ أﺧﻮه أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﺗﻮﻟّﯽ دﻓﻨﻪ أﺧﻮاه أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺑﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﺎﺟﮥ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و اﻟﺠﯿﻢ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ أﻟﻒ و ﻓﯽ‬‫اﻵﺧﺮ ﻫﺎء ﺳﺎﮐﻨـﮥ و اﻟّﺮﺑﻌّﯽ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺮاء و اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮّﺣﺪة ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻋﯿﻦ ﻣﻬﻤﻠﮥ‪ ،‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ رﺑﯿﻌﮥ و ﻫﯽ اﺳﻢ ﻟﻌّﺪة ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻻ أدري إﻟﯽ أّﯾﻬﺎ‬‫ﯾﻨﺴﺐ اﻟﻤـﺬﮐﻮر‪ .‬و اﻟﻘﺰوﯾﻨّﯽ‪ :‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻘﺎف و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺰاء و ﮐﺴـﺮ اﻟﻮاو و ﺳـﮑﻮن اﻟﯿﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ و ﺑﻌـﺪﻫﺎ ﻧﻮن‪ ،‬ﻫـﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ‬‫ﻗﺰوﯾﻦ و ﻫﯽ ﻣﻦ أﺷﻬﺮ ﻣﺪن ﻋﺮاق اﻟﻌﺠﻢ‪ ،‬ﺧﺮج ﻣﻨﻬﺎ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪176 :‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﺟﻬﺒﺬ ﻫﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ‪ ،‬واﺣﺪ اﻷرﮐﺎن اﻟـّﺴ ّﺘﮥ‪ ،‬اﻟّﺬﯾﻦ ﻇﻬﺮ أﻣﺮﻫﻢ ﻓﻠﯿﺲ إﻟﯽ إﺑﺎﻧﺘﻪ ﻣﺴـﯿﺲ ﺣﺎﺟﮥ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﯿﺮ‬‫اﻟﻤﺘﺄﻟّﻖ ﮐﺎﻟﻤﺼـﺒﺎح ﻓﯽ اﻟّﺰﺟﺎﺟـﮥ‪ ،‬اﻟﻤﺰﯾـﺢ اﻟﻤﻤﯿﻂ ﺑﻨﻮره ﻇﻼم ﮐّﻞ دﺟـﺪاﺟﻪ‪ ،‬اﻟﻌﺎﺋﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﺒـﺪر اﻟﻮّﺿﺎح زﻫﻮره و اﺑﺘﻼﺟﻪ‪ ،‬اﻟﻤﺰري ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺒﺮق اﻟﻤّﺤـ ﺎص اﺳـﺘﻄﺎرﺗﻪ و ارﺗﻌﺎﺟﻪ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻨﺤﺮف ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ أﻟﻒ اﻟﻌـﺪوان ﻓﺄﻏﻠﻖ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﻪ رﺗﺎﺟﻪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﺒﺮم ﻣﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ أﻟﻒ اﻹذﻋﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 139‬از ‪316‬‬‫ﻓﺨﺮق ﻣﻦ اﻟّﻨﺼﻒ ﺳـﺒﺎﺟﻪ‪ ،‬و ﻻـ ﯾﺠﺤـﺪه إﻟّـﺎ ﻣﻦ ﻋﺎﻧـﺪ اﻟّﺼﻮاب ﻓﺄﺛـﺎر ﻣﻦ اﻟﺒﺎﻃـﻞ ﻗﺘـﺎﻣﻪ و ﻋﺠـﺎﺟﻪ‪ ،‬و ﻻـ ﯾﻨﮑﺮه إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻧﺎﮐﺮ اﻟﺤّﻖ ﻓﺄﻇﻬﺮ‬‫وﻗﺎﺣﺘﻪ و اﻟّﺴﻤﺎﺟﮥ‪.‬‬‫‪ -40‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ داود ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺷﻌﺚ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ آﻧﻔﺎ از اﻓﺎده ﺣﺎﻓﻆ ﮐﻨﺠﯽ درﯾﺎﻓﺘﯽ‪ ،‬و ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در »ﺗـﺬﮐﺮه ﺧﻮاّص اﻻﻣﻪ« در ذﮐﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺪ أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ داود ﻓﯽ ﺳﻨﻨﻪ و اﻟﺘﺮﻣﺬي )و ﻋﺎﻣﮥ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪ .‬ن( و ذﮐﺮه رزﯾﻦ ﻓﯽ »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﺎح«[‪.‬‬‫و أﺑﻮ داود ﺳﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬از اﻋـﺎﻇﻢ ﺣّﻔﺎظ ﻣﺘﻘﻨﯿﻦ و أﻓﺎﺧﻢ أﯾﻘﺎظ ﻣﻤﻌﻨﯿﻦ و ﻣﺤﺮز ﻣﺤﺎﺳﻦ و ﻣﺄﺛﺮ ﻋﺎﻟﯿﻪ و ﻣﻘﺘﻀـﯽ ﻣﺤﺎﻣـﺪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻏﺎﻟﯿﻪ و‬‫ﯾﮑﯽ از أرﺑﺎب »ﺻﺤﺎح ﺳّﺘﻪ« ﺳﻨّﯿﻪ و ﺻﺎﺣﺐ »ﺳﻨﻦ« ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸﻬﻮر و ﻣﻘﺒﻮل ﻧﺰد اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ داود ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣّﻤﻦ ﺳـﮑﻦ اﻟﺒﺼـﺮة ﻣﻦ أﻫﻞ ﺳﺠﺴـﺘﺎن‪ :‬أﺑﻮ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷـﻌﺚ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ ﺑﻦ ﺷّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻤﺮان اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﺴـّﻨﻦ«‪ ،‬أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻓﻘﻬﺎ و ﻋﻠﻤﺎ و ﺣﻔﻈﺎ و ﻧﺴـﮑﺎ و ورﻋﺎ و اﺗﻘﺎﻧﺎ‪ ،‬ﻣّﻤﻦ ﺟﻤﻊ و ﺻـّﻨﻒ و ذّب ﻋﻦ اﻟّﺴـ ﻨﻦ و ﻗﻤﻊ ﻣﻦ‬‫ﺧﺎﻟﻔﻬﺎ و اﻧﺘﺤﻞ ﺿّﺪﻫﺎ‪ ،‬و ﺗﻮّﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﻓﯽ ﺷّﻮال ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و اﺑـﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑـﻮ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷـﻌﺚ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ ﺷـّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻤﺮان اﻷـزدي‬‫اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬أﺣﺪ ﺣّﻔﺎظ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪177 :‬‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻤﻪ و ﻋﻠﻠﻪ و ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪرﺟﮥ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟـّﺼ ﻼح‪ ،‬ﻃﻮف اﻟﺒﻼد و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ اﻟﻌﺮاﻗّﯿﯿﻦ و اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯿﯿﻦ و اﻟّﺸﺎﻣّﯿﯿﻦ و‬‫اﻟﻤﺼـﺮّﯾﯿﻦ و اﻟﺠﺰرّﯾﯿﻦ و ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎب »اﻟـّﺴ ﻨﻦ« ﻗﺪﯾﻤﺎ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﺎﺳـﺘﺠﺎده و اﺳﺘﺤﺴـﻨﻪ‪ ،‬و ﻋّﺪه‬‫اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﻮ إﺳﺤﺎق اﻟّﺸﯿﺮازي ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء« ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ أﺻﺤﺎب اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪،‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﯾﮑﻔﯽ اﻻﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‬‫و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻـّﻨﻒ أﺑﻮ داود ﮐﺘﺎب اﻟّﺴـ ﻨﻦ أﻟﯿﻦ ﻷﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ أﻟﯿﻦ ﻟﺪاود )ع( اﻟﺤﺪﯾﺪ! و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺿّﻤﻨﺘﻪ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪» ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﻟّﺴﻨﻦ« ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌﮥ آﻻف و‬‫ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ذﮐﺮت اﻟّﺼﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸﺒﻬﻪ و ﯾﻘﺎرﺑﻪ‪ ،‬و ﯾﮑﻔﯽ اﻹﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ »إﻧّﻤﺎ اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و ا ﻟﺜ ﺎ ﻧ ﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫و اﻟﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪» :‬ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﺎه ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 140‬از ‪316‬‬‫و اﻟﺮاﺑﻊ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ و ﺑﯿﻦ ذﻟﮏ اﻣﻮر ﻣﺸﺘﺒﻬﺎت«‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﮑﻤﺎﻟﻪ‪ .‬و ﺟﺎءه ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺘﺴﺘﺮي ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﯾﺎ أﺑﺎ داود! ﻫـﺬا ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗـﺪ ﺟﺎءك زاﺋﺮا ﻓﺮّﺣﺐ ﺑﻪ و أﺟﻠﺴﻪ‪ .‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ داود! ﻟﯽ إﻟﯿﮏ ﺣﺎﺟﮥ‪ ،‬ﻗﺎل و ﻣﺎ ﻫﯽ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺘﯽ‬‫ﺗﻘﻮل‪ :‬ﻗﻀـﯿﺘﻬﺎ ﻣﻊ اﻻﻣﮑﺎن‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﻗﻀـﯿﺘﻬﺎ ﻣﻊ اﻹﻣﮑﺎن ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺮج ﻟﺴﺎﻧﮏ اﻟّﺬي ﺣّﺪﺛﺖ ﺑﻪ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﺣّﺘﯽ‬‫اﻗّﺒﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺄﺧﺮج ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻓﻘّﺒﻠﻪ! و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻣﺮارا ﺛّﻢ ﻧﺰل إﻟﯽ اﻟﺒﺼـﺮة و ﺳﮑﻨﻬﺎ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ‬‫ﻣﻨﺘﺼﻒ ﺷّﻮال ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن وﻟـﺪه أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻣﻦ أﮐﺎﺑﺮ اﻟﺤّﻔﺎظ‬‫ﺑﺒﻐـﺪاد ﻋﺎﻟﻤـﺎ ﻣّﺘﻔﻘـﺎ ﻋﻠﯿﻪ إﻣـﺎم ﺑﻦ إﻣﺎم‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺼﺎﺑﯿـﺢ« و ﺷﺎرك إّﯾﺎه ﻓﯽ ﺷـﯿﻮﺧﻪ ﺑﻤﺼـﺮ و اﻟّﺸﺎم‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﺒﻐـﺪاد و ﺧﺮاﺳﺎن و‬‫أﺻﺒﻬﺎن و ﺳﺠﺴﺘﺎن و ﺷﯿﺮاز‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و اﺣﺘّﺞ ﺑﻪ ﻣّﻤﻦ ﺻّﻨﻒ اﻟّﺼﺤﯿﺢ أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪178 :‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ‪ .‬و اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ -‬ﺑﮑﺴـﺮ اﻟـّﺴ ﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و اﻟﺠﯿﻢ و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺴﯿﻦ اﻟّﺜﺎﻧﯿﮥ و ﻓﺘﺢ اﻟّﺘﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة ﻣﻦ ﻓﻮﻗﻬﺎ و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ‬‫ﻧﻮن‪ -‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﺳﺠﺴﺘﺎن اﻹﻗﻠﯿﻢ اﻟﻤﺸﻬﻮر‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺑﻞ ﻧﺴﺒﺘﻪ إﻟﯽ ﺳﺠﺴﺘﺎن او ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﮥ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ داود ﯾﻔﯽ ﺑﻤﺬاﮐﺮة ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ‬‫ﺣﺪﯾﺚ و ﻟّﻤﺎ ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺎب اﻟّﺴـ ﻨﻦ و ﻗﺮأه ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﺎس ﺻﺎر ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻷﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﺎﻟﻤﺼﺤﻒ ﯾّﺘﺒﻌﻮﻧﻪ و ﻻ ﯾﺨﺎﻟﻔﻮﻧﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ‬‫ﻫﺎرون اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺧﻠﻖ أﺑﻮ داود ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ و ﻓﯽ اﻵﺧﺮة ﻟﻠﺠّﻨـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬أﺑﻮ داود أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻓﻘﻬﺎ و ﻋﻠﻤﺎ و‬‫ﺣﻔﻈـﺎ و ﻧﺴـﮑﺎ و ورﻋـﺎ و إﺗﻘﺎﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ داﺳـﮥ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ داود ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ‬‫أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺿـّﻤﻨﺘﻪ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺘﺎب اﻟّﺴﻨﻦ‪ ،‬ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌﮥ آﻻف و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ذﮐﺮت اﻟّﺼﺤﯿﺢ و ﻣﺎ‬‫ﯾﺸﺒﻬﻪ و ﯾﻘﺎرﺑﻪ و ﯾﮑﻔﯽ اﻹﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫و اﻟّﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ ﻷﺧﯿﻪ اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫و اﻟّﺮاﺑﻊ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ«‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻟﻪ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﮐﺜﯿﺮة ﯾﻄﻮل ﺷﺮﺣﻬﺎ‪ ،‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ داود‪ .‬اﻹﻣﺎم اﻟّﺜﺒﺖ ﺳـّﯿﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻻﺷـﻌﺚ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ ﺷـّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو‬‫اﻻزدي اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟـّﺴ ﻨﻦ«‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻵﺟﺮي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬وﻟﺪت ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺻـّﻠﯿﺖ ﻋﻠﯽ ﻋّﻔﺎن ﺑﺒﻐﺪاد ﺳـﻨﮥ‬‫ﻋﺸـﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ أﺑﺎ ﻋﻤﺮو اﻟـّﻀ ﺮﯾﺮ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ رﺟﺎ و أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و أﺑﺎ ﺟﻌﻔﺮ‬‫اﻟّﻨﻔﯿﻠﯽ و أﺑﺎ ﺗﻮﺑﮥ اﻟﺤﻠﯿﻤﯽ )اﻟﺤﻠﺒﯽ‪ .‬ن( و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺧﻠﻘﺎ ﮐﺜﯿﺮا ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼﺮ و اﻟﻌﺮاق و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟّﺜﻐﺮ و ﺧﺮاﺳﺎن‪،‬‬‫ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬّي و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ داود و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و أﺑﻮ ﺑﺸﺮ اﻟّﺪوﻻﺑﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺪ و أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪179 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 141‬از ‪316‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻠّﺆﻟﺆي و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ داﺳﻪ و أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺠﻠﻮدي و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ‬‫و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻬﺆﻻـء اﻟـّﺴ ﺒﻌﮥ رووا ﻋﻨﻪ ﺳـﻨﻪ و ﺣـّﺪث أﯾﻀـﺎ ﻋﻨﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺼﻮﻟﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﻨﺠﺎد و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﻨﻘﺮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ ﺷـﯿﺨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻌﺘﯿﺮة و أراه ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﺎﺳﺘﺤﺴﻨﻪ و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﻟّﺼﺎﻏﺎﻧﯽ‪:‬‬‫ﻟّﯿﻦ ﻷﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ ﻟّﯿﻦ ﻟﺪاود اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ :‬ﺧﻠﻖ أﺑﻮ داود ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‬‫ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ و ﻓﯽ اﻵﺧﺮة ﻟﻠﺠّﻨـﮥ‪ ،‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻓﻀﻞ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ داﺳﻪ‪ :‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ذﮐﺮت ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸـﺒﻬﻪ و ﻣﺎ ﯾﻘﺎرﺑﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪) :‬و ﻣﺎ‪.‬‬‫ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﮐﺎن ﻓﯿﻪ و ﻫﻦ ﺷﺪﯾـﺪ ﺑّﯿﻨﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﻠﻐﻨﺎ أّن أﺑﺎ داود ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻌﺎﻣﻠﯿﻦ ﺣّﺘﯽ إّن ﺑﻌﺾ اﻷﺋّﻤﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ داود ﯾﺸـﺒﻪ ﺑﺄﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ ﻫﺪﯾﻪ و دﻟّﻪ و ﺳﻤﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺣﻤﺪ ﯾﺸﺒﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﺑﻮﮐﯿﻊ‪ ،‬و ﮐﺎن وﮐﯿﻊ ﯾﺸﺒﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﺑﺴﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻤﻨﺼﻮر‪ ،‬و ﻣﻨﺼﻮر‬‫ﺑﺎﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻌﻠﻘﻤـﮥ و ﻋﻠﻘﻤﮥ ﺑﻌﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻠﻘﻤﮥ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﯾﺸـﺒﻪ ﺑﺎﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﻫﺪﯾﻪ و‬‫دﻟّﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل اﻟﺤـﺎﮐﻢ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬أﺑﻮ داود إﻣـﺎم أﻫﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻼ ﻣﺪاﻓﻌـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ داﺳﻪ‪ :‬ﮐﺎن ﻷﺑﯽ داود ﮐّﻢ واﺳﻊ و ﮐّﻢ ﺿـّﯿﻖ؛‬‫ﻓ ﻘﯿ ﻞ ﻟ ﻪ ﻓ ﯽ ذ ﻟ ﮏ و ﻗ ﺎ ل ‪:‬‬
‫اﻟﻮاﺳﻊ ﻟﻠﮑﺘﺐ و اﻵﺧﺮ ﻻ ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ داود ﻓﯽ ﺳﻨﻪ‪ :‬ﺷﺮﺑﺖ ﻗﺜﺎءة ﺑﻤﺼﺮ ﺛﻼﺛﮥ ﻋﺸﺮ ﺷﺒﺮا و رأﯾﺖ اﺗﺮﺟﮥ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﯿﺮ ﻗﻄﻌﺖ ﻗﻄﻌﺘﯿﻦ و‬‫ﻋﻤﻠﺖ ﻣﺜﻞ ﻋﺪﻟﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﯽ أﺑﺎ داود‪ :‬ﺧﯿﺮ اﻟﮑﻼم ﻣﺎ دﺧﻞ اﻻذن ﺑﻐﯿﺮ إذن‪ .‬ﻣﺎت أﺑﻮ داود ﻓﯽ ﺳﺎدس ﻋﺸﺮ ﺷّﻮال‬‫ﺳﻨـﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن أﺧﻮ اﻟﺨﻠﯿﻔـﮥ اﻟﺘﻤﺲ ﻣﻨﻪ ﺑﻌـﺪ ﻓﺘﻨﮥ اﻟّﺰﻧﺞ أن ﯾﻘﯿﻢ ﺑﻬﺎ ﻟﺘﻌﺘﻤﺮ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺴـﺒﺒﻪ‪ ،‬ﻗﺎل زﮐﺮّﯾﺎ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ أﺻﻞ اﻹﺳـﻼم و ﺳـﻨﻦ أﺑﯽ داود ﻋﻬـﺪ اﻻﺳـﻼم‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ داود ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ‬‫ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﻫﺬا اﻟّﺴﻨﻦ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌﻪ آﻻف و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫اﻟّﺜﺒﺖ أّن أﺑﺎ داود ﻣﻦ ﺳﺠﺴـﺘﺎن إﻗﻠﯿﻢ ﯾﺘﺎﺧﻢ أﻃﺮاف ﻣﮑﺮان و اﻟـّﺴ ﻨﺪ و ﻫﻮ وراء ﻫﺮاة‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻬﻢ ﯾﻘﻮل إﻧّﻪ ﻣﻦ ﺳﺠﺴﺘﺎن ﻣﻦ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي‬‫اﻟﺒﺼﺮة[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷﻌﺚ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪180 :‬‬‫ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟّﺴـ ﻨﻦ« ﻋﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و أﺑﯽ اﻟﺠﻤﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ »ت« و روي »س« ﻋﻦ أﺑﯽ داود و ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و اﻟّﻨﻔﯿﻠﯽ و أﺑﯽ‬‫اﻟﻮﻟﯿـﺪ و ﻫﻮ ﻫﻮ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ و إﻟّﺎ ﻓﺎﻟﺤّﺮاﻧﯽ و ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟـّﺴ ﻨﻦ اﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ و اﺑﻦ داﺳﮥ و اﻟﻠّﺆﻟﺆي و آﺧﺮون ﺛﺒﺖ ﺣّﺠﮥ إﻣﺎم ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺎت‬‫ﻓﯽ ﺷّﻮال ﺳﻨﮥ ‪.[275‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻹﻣﺎم أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷﻌﺚ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‬‫ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ اﻷزدي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟـّﺴ ﻨﻦ« و اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸﻬﻮرة ﻓﯽ ﺷﻮال ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة و ﻟﻪ ﺑﻀﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﺴﻠﻢ اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و اﻟﻘﻌﻨﺒّﯽ و‬‫ﻃﺒﻘﺘﻬﻤـﺎ و ﻃﻮف اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﺧﺮاﺳﺎن و ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ ذا ﺟﻼﻟـﮥ و ﺣﺮﻣـﮥ و ﺻـﻼح و ورع ﺣّﺘﯽ‬‫ﮐﺎن ﯾﺸﺒﻪ ﺑﺸﯿﺨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷﻌﺚ أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ اﻷزدي‪،‬‬‫أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣّﻔﺎﻇﻪ و ﻣﻌﺮﻓﮥ ﻋﻠﻤﻪ و ﻋﻠﻠﻪ و ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪرﺟﮥ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟـّﺼ ﻼح‪ ،‬ﻃﻮف اﻟﺒﻼد و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ اﻟﻌﺮاﻗّﯿﯿﻦ و‬‫اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧّﯿﯿﻦ و اﻟّﺸﺎﻣّﯿﯿﻦ و اﻟﻤﺼـﺮّﯾﯿﻦ و اﻟﺤﺠﺎزّﯾﯿﻦ و اﻟﺠﺰرّﯾﯿﻦ و ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎب اﻟّﺴﻨﻦ ﻗﺪﯾﻤﺎ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﺎﺳﺘﺠﺎده‬‫و اﺳﺘﺤﺴـﻨﻪ؛ و ﻋّﺪه اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸﯿﺮازي ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء« ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ أﺻﺤﺎب اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻟا ﺤﺮﺑﯽ‪:‬‬‫ﻟﻤﺎ ﺻّﻨﻒ أﺑﻮ داود ﮐﺘﺎب اﻟّﺴﻨﻦ أﻟﯿﻦ ﻷﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ أﻟﯿﻦ ﻟﺪاود ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺿـّﻤﻨﺘﻪ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب؛ ﯾﻌﻨﯽ اﻟّﺴﻨﻦ‪ ،‬ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌﮥ آﻻف و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ذﮐﺮت اﻟّﺼﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸﺒﻬﻪ و ﯾﻘﺎرﺑﻪ و ﯾﮑﻔﯽ اﻹﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 142‬از ‪316‬‬‫ﻗﻮل اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ »اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ‪ ،‬ﻣﺎﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫و اﻟّﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫و اﻟّﺮاﺑﻊ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ و‪ ،‬ﺑﯿﻦ ذﻟﮏ اﻣﻮر ﻣﺸﺘﺒﻬﺎت اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﮑﻤﺎﻟﻪ‪.‬‬‫و ﺟﺎء اﻟّﺸﯿﺦ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻮﻟّﯽ اﻟﺸﻬﯿﺮ اﻟﻌﺎرف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪181 :‬‬‫ﺑﺎﻟّﻠﻪ اﻟﺨﺒﯿﺮ ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﺴﺘﺮي ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ داود! ﻫـﺬا ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺪ ﺟﺎءﮐﻢ زاﺋﺮا‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺮّﺣﺐ ﺑﻪ و أﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ‬‫داود! ﻟﯽ إﻟﯿﮏ ﺣﺎﺟﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ ﻫﯽ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻘﻮل‪ :‬ﻗﻀﯿﺘﻬﺎ ﻣﻊ اﻹﻣﮑﺎن )ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻀﯿﺘﻬﺎ ﻣﻊ اﻹﻣﮑﺎن‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺮج ﻟﺴﺎﻧﮏ اﻟّﺬي ﺣّﺪﺛﺖ ﺑﻪ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠّﻢ ﺣّﺘﯽ أﻗّﺒﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺮج ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻓﻘّﺒﻠﻪ! ﺗﻮّﻓﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻣﺘﺼﻒ ﺷّﻮال ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻨﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة و ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ رأﺳـﺎ‬‫ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ ذا اﻟﺠﻼﻟﮥ و ﺣﺮﻣﮥ و ﺻﻼح و ورع ﺣّﺘﯽ ﮐﺎن ﯾﺸّﺒﻪ ﺑﺸﯿﺨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ‪.‬‬
‫و ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷـﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺷـﻌﺚ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ ﺷـّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻤﺮان‪ ،‬اﻹﻣـﺎم اﻟﺠﻠﯿـﻞ أﺑﻮ داود‬‫اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ اﻷزدي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟـّﺴ ﻨﻦ« ﻣﻦ ﺳﺠﺴـﺘﺎن اﻹﻗﻠﯿﻢ اﻟﻤﻌﺮوف اﻟﻤﺘﺎﺧﻢ ﻟﺒﻼد اﻟﻬﻨـﺪ‪ ،‬و وﻫﻢ اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺳﺠﺴـﺘﺎن ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ‬‫ﻗﺮي اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺳﻌﺪوﯾﻪ و ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ و اﻟﻘﻌﻨﺒّﯽ و ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻦ رﺟﺎ و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿـﺪ و أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ اﻟّﺘﺒﻮذﮐّﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟﺒﻮراﻧﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﯿﺮﺑﻮﻋﯽ و ﺻـﻔﻮان اﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ‬‫ﻋّﻤﺎر و ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ اﻟّﻨﻔﯿﻠﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﻌﯿﺐ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑّﻪ و ﺧﻠﻖ ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز و ﻟا ﻌﺮاق و‬‫ﺧﺮاﺳﺎن و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺜﻐﻮر‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣـﺬّي و اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ و اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻠﺆﻟﺆي و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ داﺳﮥ و أﺑﻮ‬‫ﺳﻌﯿـﺪ ﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﺒـﺪ و أﺑﻮ اﺳﺎﻣﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﺮّواس و أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺠﻠﻮدي و أﺑﻮ‬‫ﻋﻤﺮو أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻫﺆﻻء اﻟّﺴـ ﺒﻌﮥ رووا ﻋﻨﻪ ﺳـﻨﻨﻪ‪ ،‬و ﻻﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ ﻓﯿﻪ ﻓﻮت و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻠّﺎل و أﺑﻮ‬‫ﺑﺸـﺮ اﻟّﺪوﻻﺑﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ و ﻋﺒﺪان اﻷﻫﻮازي و زﮐﺮّﯾﺎ اﻟّﺴﺎﺟﯽ و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟّﺼّﻔﺎر و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺼﻮﻟﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻟا ﻨّﺠﺎد و‬‫ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻌﺘﯿﺮة‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺷـﯿﺨﻪ و ﯾﻘﺎل‪ :‬إﻧّﻪ ﻋﺮض ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟـّﺴ ﻨﻦ« ﻓﻠﺴﺘﺤﺴـﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺼﻐﺎﻧﯽ‪:‬‬‫ﻟّﯿﻦ ﻷﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ ﻟّﯿﻦ ﻟﺪاود ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺧﻠﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪182 :‬‬‫أﺑﻮ داود ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ و ﻓﯽ اﻵﺧﺮة ﻟﻠﺠّﻨـﮥ ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻓﻀﻞ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ داﺳﮥ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ داود ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻪ ﻣﺎ ﺿـّﻤﻨﺘﻪ ﮐﺘﺎب اﻟﺴـﻨﻦ‪ ،‬ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌـﮥ آﻻف و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋـﮥ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ذﮐﺮت اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸـﺒﻬﻪ و ﯾﻘﺎرﺑﻪ‪ ،‬و إن ﮐﺎن ﻓﯿﻪ و ﻫﻦ ﺷﺪﯾـﺪ ﺑّﯿﻨﺘﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﻟّﺬﻫﺒﯽ )ر ح(‪ :‬و ﻗﺪ وﻓﺎ ﺑﺬﻟﮏ ﻓﺈﻧﻪ ﯾﺒّﯿﻦ اﻟـّﻀ ﻌﯿﻒ‬‫اﻟّﻈﺎﻫﺮ و ﺳـﮑﺖ ﻋﻦ اﻟـّﻀ ﻌﯿﻒ اﻟﻤﺤﺘﻤﻞ ﻓﻤﺎ ﺳـﮑﺖ ﻻ ﯾﮑﻮن ﺣﺴﻨﺎ ﻋﻨﺪه و ﻻ ﺑّﺪ ﺑﻞ ﻗﺪ ﯾﮑﻮن ﻣّﻤﺎ ﻓﯿﻪ ﺿﻌﻒ ﻣﺎ اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل زﮐﺮّﯾﺎ‬‫اﻟّﺴﺎﺟﯽ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ أﺻﻞ اﻹﺳﻼم و ﮐﺘﺎب أﺑﯽ داود ﻋﻬﺪ اﻹﺳﻼم‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺎﺳﯿﻦ اﻟﻬﺮوي ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ ﻫﺮاة«‪ :‬أﺑﻮ داود‬‫اﻟّﺴـ ﺠﺰي‪ ،‬ﮐـﺎن أﺣـﺪ ﺣّﻔـ ﺎظ اﻹﺳـﻼم ﺑﺤـﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﻋﻠﻠﻪ و ﺳـﻨﺪه‪ ،‬ﻓﯽ أﻋﻠﯽ درﺟـﮥ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟﻌﻔﺎف و‬‫اﻟـّﺼ ﻼح و اﻟﻮرع ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺎن اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬أﺑﻮ داود إﻣﺎم أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻏﯿﺮه ﺑﻼ ﻣﺪاﻓﻌﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨّﻠﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 143‬از ‪316‬‬‫أﺑﻮ داود اﻹﻣﺎم اﻟﻤﻘّﺪم ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺴﺒﻖ إﻟﯽ ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ ﺑﺘﺨﺮﯾﺞ اﻟﻌﻠﻮم و ﺑﺼﺮه و ﺗﻮاﺿﻌﻪ‪ ،‬رﺟﻞ ورع ﻣﻘّﺪم‪،‬‬‫أوﻻد اﻻﻣﺮاء و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﺳﻮاء‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﺎﺑﯽ‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺴـﮑﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺧﺎدم أﺑﯽ داود ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻣﻊ أﺑﯽ داود ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﺼـّﻠﯿﺖ‬‫اﻟﻤﻐﺮب ﻓﺠﺎء اﻷﻣﯿﺮ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻮّﻓﻖ و رﺟﻞ‪ ،‬ﻓﺄﻗﺒﻞ ﻋﻠﯿﻪ أﺑﻮ داود و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺟﺎء ﺑﺎﻷﻣﯿﺮ ﻓﯽ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﻮﻗﺖ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺧﻼل ﺛﻼث‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﻣﺎ ﻫﯽ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻨﺘﻘﻞ إﻟﯽ اﻟﺒﺼـﺮة ﻓﺘّﺘﺨـﺬﻫﺎ وﻃﻨﺎ ﻟﯿﺮﺣﻞ إﻟﯿﮏ ﻃﻠﺒﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﺘﻌﻤﺮ ﺑﮏ ﻓﺈﻧّﻬﺎ ﻗﺪ ﺧﺮﺑﺖ و اﻧﻘﻄﻊ ﻋﻨﻬﺎ اﻟّﻨﺎس ﻟﻤﺎ ﺟﺮي ﻋﻠﯿﻬﺎ‬‫ﻣﻦ ﻣﺤﻨـﮥ اﻟّﺰﻧـﺞ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻫـﺬه واﺣـﺪة ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﺮوي ﻷوﻻدﻧﺎ »اﻟّﺴـ ﻨﻦ« ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻫﺎت اﻟّﺜﺎﻟﺚ! ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﻔﺮد ﻟﻬﻢ ﻣﺠﻠﺴﺎ ﻓﺈّن أوﻻد اﻟﺨﻠﻔﺎء ﻻ‬‫ﯾﻘﻌـﺪون ﻣﻊ اﻟﻌﺎﻣـﮥ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﻫـﺬه ﻓﻼ ﺳﺒﯿﻞ إﻟﯿﻬﺎ ﻷّن اﻟّﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﺳﻮاء‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺟﺎﺑﺮ‪ :‬و ﮐﺎﻧﻮا ﯾﺤﻀـﺮون و ﯾﻘﻌﺪون و ﺑﯿﻨﻬﻢ و و ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﻌﺎّﻣﮥ ﺳﺘﺮ‪ .‬ﻗﺎل ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﻟّﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﺗﻔّﻘﻪ أﺑﻮ داود ﺑﺄﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻻزﻣﻪ ﻣّﺪة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﺸـﺒﻪ ﺑﻪ ﮐﻤﺎ ﮐﺎن أﺣﻤﺪ ﯾﺸـﺒﻪ ﺑﺸـﯿﺨﻪ وﮐﯿﻊ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن وﮐﯿﻊ ﯾﺸـﺒﻪ ﺑﺸـﯿﺨﻪ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن ﺳـﻔﯿﺎن ﯾﺸـﺒﻪ ﺑﺸـﯿﺨﻪ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻨﺼﻮر ﯾﺸـﺒﻪ ﺑﺸـﯿﺨﻪ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﯾﺸﺒﻪ ﺑﺸﯿﺨﻪ‬‫ﻋﻠﻘﻤﮥ؛ و ﮐﺎن ﻋﻠﻘﻤﮥ ﯾﺸﺒﻪ ﺑﺸﯿﺨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪183 :‬‬‫ﻋﻨ ﻪ‪،‬‬‫ﮐﻼم ﻟﻄﯿﻒ ﻓﯽ ﺗﺸﺒﯿﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس و اﻗﺘﺪاﺋﻪ ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‬‫ﻗﺎل ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﻟـّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬روي أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﻘﻤﮥ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺸـﺒﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﺎﻟّﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳّﻠﻢ ﻓﯽ ﻫﺪﯾﻪ و دﻟّﻪ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬أّﻣﺎ أﻧﺎ ﻓﻤﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد أﺳـﮑﺖ و ﻻ أﺳـﺘﻄﯿﻊ أن اﺷـّﺒﻪ أﺣﺪا ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ‬‫اﻻﺷـﯿﺎء‪ ،‬ﻻ أﺳﺘﺤﺴـﻨﻪ و أﺟّﻮزه و ﻏﺎﯾﮥ ﻣﺎ ﺗﺴـﻤﺢ ﻧﻔﺴـﯽ ﺑﻪ أن أﻗﻮل‪ :‬و ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻘﺘﺪي ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﻨﺘﻬﯽ‬‫إﻟﯿﻪ ﻗﺪرﺗﻪ و ﻣﻮﻫﺒﺘﻪ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻻ ﻓﯽ ﮐّﻞ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻋﻠﯿﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻓﺈّن ذﻟﮏ ﻟﯿﺲ ﻻﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد و ﻻ ﻟﻠﺼّﺪﯾﻖ‬‫و ﻻ ﻟﻤﻦ اﺗّﺨﺬه اﻟﱠﻠﻪ ﺧﻠﯿﻼ‪ ،‬ﺣﺸﺮﻧﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ زﻣﺮﺗﻬﻢ‪ .‬ﺗﻮّﻓﯽ أﺑﻮ داود ﻓﯽ ﺳﺎدس ﻋﺸﺮ ﺷّﻮال ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و وﻟﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ در »أﺳﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷﻌﺚ اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ .‬ﻫﻮ أﺑﻮ داود ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺷﻌﺚ اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬أﺣﺪ‬‫ﻣﻦ رﺣﻞ و ﻃﻮف و ﺟﻤﻊ و ﺻـّﻨﻒ و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ اﻟﻌﺮاﻗّﯿﯿﻦ و اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧّﯿﯿﻦ و اﻟّﺸﺎﻣّﯿﯿﻦ و اﻟﻤﺼـﺮّﯾﯿﻦ و اﻟﺠﺰرّﯾﯿﻦ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة ﻷرﺑﻊ ﻋﺸـﺮة ﺑﻘﯿﺖ ﻣﻦ ﺷّﻮال ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗـﺪم ﺑﻐـﺪاد ﻣﺮارا ﺛّﻢ ﺧﺮج ﻣﻨﻬﺎ آﺧﺮ ﻣّﺮاﺗﻪ ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و‬‫ﺳﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬و أﺧـﺬ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و‬‫ﻏﯿﺮ ﻫﺆﻻء ﻣﻦ اﺋّﻤـ ﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣّﻤﻦ ﻻ ﯾﺤﺼـﯽ ﮐﺜﺮة‪ ،‬و أﺧـﺬ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺨّﻠﺎل و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ داود ﺳـﮑﻦ اﻟﺒﺼـﺮة و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد و روي ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺼّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟّﺴﻨﻦ ﺑﻬﺎ و ﻧﻘﻠﻪ أﻫﻠﻬﺎ ﻋﻨﻪ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‬‫ﻓﺎﺳـﺘﺠﺎده و اﺳﺘﺤﺴـﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺿـّﻤﻨﺘﻪ ﻫـﺬا‬‫اﻟﮑﺘﺎب ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌـﮥ آﻻف ﺣـﺪﯾﺚ و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ذﮐﺮت اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸـﺒﻬﻪ و ﻣﺎ ﯾﻘﺎرﺑﻪ و ﯾﮑﻔﯽ اﻹﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ‬‫أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ؛ أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »إﻧّﻤﺎ اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫و اﻟّﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 144‬از ‪316‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ »ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪184 :‬‬‫ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫و اﻟﺮاﺑﻊ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ »إّن اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و إّن اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ«‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨّﻠﺎل‪ :‬أﺑﻮ داود اﻹﻣﺎم اﻟﻤﻘـّﺪم ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ رﺟﻞ ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻘﻪ إﻟﯽ ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ ﺑﺘﺨﺮﯾـﺞ اﻟﻌﻠﻮم و ﺑﺼـﺮه ﺑﻤﻮاﺿـﻌﻪ أﺣﺪ ﻓﯽ‬‫زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬رﺟﻞ ورع ﻣﻘّﺪم‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻬﺮوي‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ داود أﺣﺪ ﺣّﻔﺎظ اﻹﺳـﻼم ﻟﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ و‬‫ﻋﻠﻤﻪ و ﻋﻠﻠﻪ و ﺳـﻨﺪه؛ ﻓﯽ أﻋﻠﯽ درﺟـﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟﻌﻔﺎف و اﻟـّﺼ ﻼح و اﻟﻮرع ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺎن اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﮐﺎن ﻷﺑﯽ داود ﮐّﻢ واﺳﻊ و ﮐّﻢ‬‫ﺿّﯿﻖ ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺮﺣﻤﮏ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ! ﻣﺎ ﻫﺬا؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻮاﺳﻊ ﻟﻠﮑﺘﺐ و اﻵﺧﺮ ﻻ ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨّﻄﺎﺑّﯽ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟّﺴﻨﻦ ﻷﺑﯽ داود ﮐﺘﺎب ﺷﺮﯾﻒ ﻟﻢ ﯾﺼّﻨﻒ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﺪﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻣﺎ ذﮐﺮت ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺣﺪﯾﺜﺎ اﺟﺘﻤﻊ ﻓﯿﻪ اﻟﻨﺎس‬‫ﻋﻠﯽ ﺗﺮﮐﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻـّﻨﻒ أﺑﻮ داود ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب أﻟﯿﻦ ﻷﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ أﻟﯿﻦ ﻟﺪاود ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫اﺑﻦ اﻷـﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬ﮐﺘـﺎب أﺑﯽ داود؛ ﻟﻮ أّن رﺟﻼـ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻨـﺪه ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ إﻟّـﺎ اﻟﻤﺼـﺤﻒ اﻟّـﺬي ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟﻞ ﺛّﻢ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﻟﻢ‬‫ﯾﺤﺘﺞ ﻣﻌﻬﻤﺎ إﻟﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ ﺑّﺘﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻻﺷﻌﺚ ﺑﻦ ﺷّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻷزدي اﻹﻣﺎم‬‫اﻟﻌﺎﻟﻢ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﮑﺘﺎب اﻟّﺴـ ﻨﻦ‪ .‬و اﻟّﻨﺎﺳـﺦ و اﻟﻤﻨﺴﻮخ‪ .‬و اﻟﻘﺪر‪ .‬و اﻟﻤﺮاﺳـﯿﻞ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و روي ﻋﻦ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ و أﺣﻤـﺪ و ﯾﺤﯿﯽ و إﺳـﺤﺎق و اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ و ﺧﻠـﻖ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣـﺬّي و اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﺣﺮب‬‫اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ و زﮐﺮّﯾﺎ اﻟّﺴﺎﺟﯽ و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ اﻟّﺪوﻻﺑﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻠّﺎل و اﻟﻨﺠﺎد و ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﻠّﺎل‪ :‬أﺑﻮ داود‪ ،‬و اﻹﻣﺎم اﻟﻤﻘّﺪم ﻓﯽ‬‫زﻣﺎﻧﻪ رﺟﻞ ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻘﻪ أﺣﺪ إﻟﯽ ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ ﺑﺘﺨﺮﯾﺞ اﻟﻌﻠﻮم و ﺑﺼـﺮه ﺑﻤﻮاﺿـﻌﻪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬أﻟﯿﻦ ﻷﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ‬‫أﻟﯿﻦ ﻟـﺪاود اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬أﺑﻮ داود أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻓﻘﻬﺎ و ﻋﻠﻤﺎ و ﺣﻔﻈﺎ و ﻧﺴـﮑﺎ و ورﻋﺎ و إﺗﻘﺎﻧﺎ و ﺟﻤﻊ و ﺻـّﻨﻒ و ذّب ﻋﻦ‬‫اﻟّﺴﻨﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ داﺳﮥ ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ داود ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﻌﻢ ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪185 :‬‬‫ﻣﺎ ﺿـّﻤﻨﺘﻪ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬و ﻗﺎل زﮐﺮّﯾﺎ اﻟّﺴﺎﺟﯽ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ أﺻﻞ اﻹﺳـﻼم و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺴـ ﻨﻦ« ﻷﺑﯽ داود ﻋﻤﺪ )ﻋﻬﺪ‪ .‬ظ( اﻻﺳـﻼم‪ .‬ﻣﺎت ﻓﯽ‬‫ﺷﻮال ﺳﻨﮥ ‪.[275‬‬‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري در »ﻣﺮﻗﺎه‪ -‬ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﯽ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﺑﻦ اﻷﺷـﻌﺚ اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ -‬ﺑﮑﺴـﺮ اﻟّﺴﯿﻦ اﻻوﻟﯽ و ﯾﻔﺘﺢ و ﺑﮑﺴﺮ‬‫اﻟﺠﯿﻢ و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺴـ ﯿﻦ اﻟّﺜﺎﻧﯿﮥ‪ :‬ﻣﻌّﺮب ﺳﯿﺴـﺘﺎن ﻣﻦ ﻧﻮاﺣﯽ ﻫﺮاة ﻣﻦ ﺑﻼد ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و‬‫ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻹﻣـﺎم اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﺤـّﺠ ﮥ‪ ،‬ﺳـﮑﻦ اﻟﺒﺼـﺮة و ﻗـﺪم ﺑﻐـﺪاد ﻣﺮارا ﻓﺮوي ﺳـﻨﻨﻪ ﺑﻬﺎ و ﻧﻘﻠﻪ أﻫﻠﻬﺎ ﻋﻨﻪ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ أﺣﻤﺪ‬‫ﻓﺎﺳـﺘﺠﺎده و اﺳﺘﺤﺴـﻨﻪ‪ .‬ﺳـﻤﻊ أﺣﻤـﺪ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻗﺘﯿﺒﮥ و ﺧﻼﺋﻖ ﻻ ﯾﺤﺼﻮن‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و‬‫ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻗﺎل ﺟﻤﻊ‪ :‬أﻟﯿﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻷﺑﯽ داود ﮐﻤﺎ أﻟﯿﻦ اﻟﺤﺪﯾﺪ ﻟﺪاود‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‬‫أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺿـّﻤﻨﺘﻪ ﮐﺘﺎب اﻟـّﺴ ﻨﻦ‪ ،‬ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ ارﺑﻌﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ذﮐﺮت اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸﺒﻬﻪ و‬‫ﯾﻘﺎرﺑﻪ‪ ،‬و ﯾﮑﻔﯽ اﻹﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »إﻧّﻤﺎ اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 145‬از ‪316‬‬‫و اﻟّﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫و اﻟّﺮاﺑﻊ‬‫»إن اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و إّن اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ«‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻣﻦ أﺷﻌﺎر اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫ﻋﻤﺪة اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﮐﻠﻤﺎت أرﺑﻊ ﻗﺎﻟﻬّﻦ ﺧﯿﺮ اﻟﺒّﺮﯾﮥ‪:‬‬‫اﺗّﻖ اﻟّﺸﺒﻬﺎت و ازﻫﺪ و دع ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﯾﻌﻨﯿﮏ و اﻋﻤﻞ اﻟّﻨّﯿﮥ‬‫و ﮐﺄﻧّﻪ أراد ﺑﻘﻮﻟﻪ »ازﻫﺪ«‬‫ﺣﺪﯾﺚ اﻷرﺑﻌﯿﻦ‪» :‬ازﻫﺪ ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﯾﺤّﺒﮏ اﻟﱠﻠﻪ و ازﻫﺪ ﻓﯿﻤﺎ ﻋﻨﺪ اﻟّﻨﺎس ﯾﺤّﺒﮏ اﻟّﻨﺎس«‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺨّﻄـ ﺎﺑّﯽ ﺷﺎرﺣﻪ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺼـّﻨﻒ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺜﻠﻪ و ﻫﻮ أﺣﺴﻦ وﺿـﻌﺎ و أﮐﺜﺮ ﻓﻘﻬﺎ ﻣﻦ »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ«‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻣﺎ ذﮐﺮت ﻓﯿﻪ‬‫ﺣـﺪﯾﺜﺎ أﺟﻤﻊ اﻟّﻨﺎس ﻋﻠﯽ ﺗﺮﮐﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬ﻣﻦ ﻋﻨﺪه اﻟﻘﺮآن و ﮐﺘﺎب أﺑﯽ داود ﻟﻢ ﯾﺤﺘﺞ ﻣﻌﻬﻤﺎ إﻟﯽ ﺷـﯽء ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﺒﺘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫اﻟّﺴﺎﺟﯽ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ أﺻﻞ اﻻﺳﻼم و ﮐﺘﺎب أﺑﯽ داود ﻋﻬﺪ اﻻﺳﻼم‪ ،‬و ﻣﻦ ﺛّﻢ ﺻّﺮح ﺣّﺠﮥ اﻻﺳﻼم اﻟﻐﺰاﻟﯽ ﺑﺎﮐﺘﻔﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪186 :‬‬‫اﻟﻤﺠﺘﻬـﺪ ﺑﻪ ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ و ﺗﺒﻌﻪ أﺋّﻤـ ﮥ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿـﮥ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﻮوّي‪ :‬ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻟﻠﻤﺸـﺘﻐﻞ ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و ﻟﻐﯿﺮه اﻻﻋﺘﻨﺎء ﺑﻪ ﻓﺈّن ﻣﻌﻈﻢ أﺣﺎدﯾﺜﻪ‬‫اﻷﺣﮑـﺎم اﻟّﺘﯽ ﯾﺤﺘـّﺞ ﺑﻬـﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻊ ﺳـﻬﻮﻟﮥ ﺗﻨﺎوﻟﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻪ ﮐّﻢ واﺳﻊ و ﮐّﻢ ﺿـّﯿﻖ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ ﻫـﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﻣﺎ اﻟﻮاﺳﻊ ﻓﻠﻠﮑﺘﺐ و اﻟـّﻀ ّﯿﻖ ﻻ‬‫اﺣﺘﯿـﺎج إﻟﯿﻪ و ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ ﮐﺜﯿﺮة و ﮐﺎن ﻓﯽ أﻋﻠﯽ درﺟـﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟﻌﻔﺎف و اﻟـّﺼ ﻼح و اﻟﻮرع‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻤﻨـﺬرّي‪ :‬ﻣﺎ ﺳـﮑﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﻻ‬‫ﯾﻨﺰل ﻋﻦ درﺟﮥ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﻮوي‪ :‬ﻣﺎ رواه ﻓﯽ ﺳـﻨﻨﻪ و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ ﺿﻌﻔﻪ ﻫﻮ ﻋﻨﺪه ﺻﺤﯿﺢ أو ﺣﺴﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ‪ :‬ﻣﺎ ﺳﮑﺖ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻨﺪه ﺳّﯿﻤﺎ إن ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟﺒﺎب ﻏﯿﺮه‪ ،‬و أﻃﻠﻖ اﺑﻦ ﻣﻨﺪة و اﺑﻦ اﻟّﺴﮑﻦ اﻟﺼّﺤﮥ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﻦ أﺑﯽ داود و واﻓﻘﻬﻤﺎ اﻟﺤﺎﮐﻢ‬‫‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة »ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﺑﻦ أﺷﻌﺚ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸﺮ اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬أﺣﺪ ﻣّﻤﻦ )ﻣﻦ‪ .‬ظ(‬‫رﺣﻞ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ وﻃﻨﻪ و ﻃﻮف أﮐﻨﺎف اﻟﻌﺎﻟﻢ و ﺟﻤﻊ و ﮐﺘﺐ و ﺻﻨﻒ و أدرك ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺨﺮاﺳﺎن )ﺧﺮاﺳﺎن‪.‬‬‫ظ( و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺠﺰﯾﺮة‪ ،‬و أﺧـﺬ و ﺗﺤﻤّﻞ اﻷﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻦ أﻫﻠﻬﺎ و ﻋﻠﻤﺎء اﻟّﺰﻣﺎن ﻣﺜﻞ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و أﺑﯽ داود اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ﻏﯿﺮ‬‫ﻫﺆﻻء ﻣﻦ أﺋّﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣّﻤﻦ ﻻ ﯾﺤﺼﯽ ﮐﺜﺮة و أﺧﺬ اﻻﺣﺎدﯾﺚ ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺨّﻠﺎل و‬‫أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟّﻠﺆﻟﺆي‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ داود ﺳﮑﻦ اﻟﺒﺼﺮة و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد و روي ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺼّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟّﺴﻨﻦ ﺑﻬﺎ و ﻧﻘﻠﻪ أﻫﻠﻬﺎ‬‫ﻋﻨﻪ و ﺻـّﻨﻔﻪ ﻗـﺪﯾﻤﺎ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﺎﺳـﺘﺠﺎده و اﺳﺘﺤﺴـﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ إﻣﺎﻣﺎ ﻣﻘّﺪﻣﺎ ورﻋﺎ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬رﺟﻞ ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻘﻪ‬‫إﻟﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ ﺗﺨﺮﯾﺞ اﻟﻌﻠﻮم و ﺑﺼـﺮه ﺑﻤﻮاﺿـﻌﻪ أﺣﺪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺻﺪﻗﮥ ﯾﺮﻓﻌﺎن ﻣﻦ ﻗﺪره و ﯾﺬﮐﺮاﻧﻪ‬‫ﺑﻤﺎ ﻻ ﯾـﺬﮐﺮان أﺣﺪا ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪ .‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺎﺳـﯿﻦ اﻟﻬﺮوي‪ :‬ﮐﺎن ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷـﻌﺚ أﺑﻮ داود أﺣﺪ ﺣّﻔﺎظ اﻹﺳـﻼم‬‫ﻟﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﻋﻠﻤﻪ و ﻋﻠﻠﻪ و ﺳﻨﺪه‪ ،‬ﻓﯽ أﻋﻠﯽ درﺟﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟﻌﻔﺎف و اﻟّﺼﻼح و اﻟﻮرع و اﻟﺒﺼﺎرة و‬‫اﻟﻤﻬﺎرة ﻓﯽ ﻓّﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻫﻮ ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺎن اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪187 :‬‬‫ﺧّﺮﺟﺖ ﻣﻦ ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺘﺎﺑﯽ و وﺿﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌﮥ آﻻف و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ذﮐﺮت اﻟّﺼﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﻘﺎرﺑﻪ؛ و ﯾﮑﻔﯽ اﻹﻧﺴﺎن‬‫ﻟﺪﯾﻨﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 146‬از ‪316‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ »إﻧّﻤﺎ اﻻﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫و اﻟّﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﺎه ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫و اﻟّﺮاﺑﻊ‬‫»اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ و ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻣﺸﺘﺒﻬﺎت«‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺨّﻄﺎﺑﯽ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟـّﺴ ﻨﻦ ﻷﺑﯽ داود ﮐﺘﺎب ﺷﺮﯾﻒ ﻟﻢ ﯾﺼّﻨﻒ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﺪﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺜﻠﻪ ﻗﺒﻞ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﻌﺪ ﮐﺘﺎﺑﯽ‬‫اﻟﺒﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﻗـﺪ رزق اﻟﻘﺒﻮل ﻣﻦ ﮐﺎّﻓـﮥ اﻟّﻨـﺎس ﻋﻠﯽ اﺧﺘﻼف ﻣـﺬاﻫﺒﻬﻢ ﻓﮑﺎن ﺣﮑﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻓﺮق اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻓﻠﮑّﻞ ﻓﯿﻪ‬‫ورود و ﻣﻨﻪ ﺷـﺮب و ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻌّﻮل أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق و ﻣﺼـﺮ و ﺑﻼد اﻟﻤﻐﺮب و ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻣﺪن أﻗﻄﺎر اﻷرض و أّﻣﺎ أﻫﻞ ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﻘﺪ أوﻟﻊ أﮐﺜﺮﻫﻢ‬‫ﺑﮑﺘﺎب ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري و ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻣﺎ ذﮐﺮت ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﺎ أﺟﻤﻊ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫ﻋﻠﯽ ﺗﺮﮐﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻗﺒﻞ زﻣﺎن أﺑﯽ داود اﻟﺠﻮاﻣﻊ و اﻟﻤﺴﺎﻧﯿﺪ و ﻧﺤﻮﻫﺎ ﻓﯿﺠﻤﻊ ﺗﻠﮏ اﻟﮑﺘﺐ إﻟﯽ ﻣﺎ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟّﺴﻨﻦ و‬‫اﻻﺣﮑﺎم أﺧﺒﺎرا و ﻗﺼـﺼﺎ و ﻣﻮاﻋﻆ و آداﺑﺎ‪ ،‬ﻓﺄّﻣﺎ اﻟـّﺴ ﻨﻦ اﻟﻤﺤﻀﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﻘﺼﺪ أﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ إﻓﺮادﻫﺎ و اﺳﺘﺨﻼﺻﻬﺎ ﻣﻦ أﺛﻨﺎء ﺗﻠﮏ اﻷﺣﺎدﯾﺚ و‬‫ﻻ اﺗّﻔﻖ ﻟﻪ ﻣﺎ اﺗّﻔﻖ ﻷﺑﯽ داود و ﻟـﺬﻟﮏ ﺣّﻞ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﻋﻨﺪ أﺋّﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻤﺎء اﻷﺛﺮ ﻣﺤّﻞ اﻟﻌﺠﺐ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬ﻟﻮ أّن رﺟﻼ‬‫ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻨﺪه ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ إﻟّﺎ اﻟﻤﺼـﺤﻒ اﻟّﺬي ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺛّﻢ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﻟﻢ ﯾﺤﺘﺞ ﻣﻌﻬﺎ )ﻣﻌﻬﻤﺎ‪ .‬ظ( إﻟﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‬‫ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬ﺧﻠﻖ أﺑﻮ داود ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ و ﻓﯽ اﻵﺧﺮة ﻟﻠﺠّﻨـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق‪ :‬ﮐﺎن ﻷﺑﯽ داود ﮐّﻢ‬‫واﺳﻊ و ﮐّﻢ ﺿـّﯿﻖ‪ ،‬ﻓﻘﯿـﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺮﺣﻤـﮏ اﻟﱠﻠﻪ! ﻣﺎ ﻫـﺬا؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻮاﺳﻊ ﻟﻠﮑﺘﺐ و اﻵﺧﺮ ﻻ ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ‪ ،‬وﻟـﺪ أﺑﻮ داود ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و‬‫ﺗﻮّﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﻷرﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺑﻘﯿﺖ ﻣﻦ ﺷّﻮال ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﮐﺘﺎب اﻟّﺴﻨﻦ‪ -‬ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ اﻟّﻨﺎﻗﺪ أﺑﯽ داود ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻻﺷﻌﺚ اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪188 :‬‬‫ﺑﻪ إﺟﺎزة ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ داﺳﻪ ﻋﻦ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ ﺑﺴﻨﺪﻫﻢ إﻟﯽ اﺑﻦ اﻟﻐﺎزي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺴﺮاج‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟّﺪه‪،‬‬‫ﻋـﻦ اﻟﻤﻌّﻤﺮ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﻻﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﻋﻦ‬‫اﻟﻮزﯾﺮ أﺑﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻔﺮس اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻐﺮﻧﺎﻃﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ ﻟا ﺤّﻖ ﺑﻦ‬‫ﺗﻮﺑـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻏـﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻋﻄﯿـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻐّﺴﺎﻧﯽ اﻟﺠّﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺒّﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ اﻟّﺰّﯾﺎت‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮاﺋﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق ﺑﻦ داﺳﮥ‪ ،‬و‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ رواﯾـﮥ اﻟّﻠﺆﻟﺆي ﻋﻦ اﻟﺸـﻬﺎب اﻟﻤﻘﺮي ﺑﺴـﻨﺪه إﻟﯽ اﺑﻦ ﻣﺮزوق اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺠّﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻹﻣﺎم زﯾﻦ اﻟّﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﻄﺒﺮي‬‫اﻟﻤّﮑّﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋّﻢ أﺑﯿﻪ ﺟﻤـﺎل اﻟـّﺪﯾﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟّﻄﺒﺮي ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﻮح ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺼـﺮﻣﯽ‪ -‬ﺑﻀـّﻢ‬‫اﻟﺤﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟّﺼﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ اﻟﻌﻠﻮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻬﺎﺷـﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻠّﺆﻟﺆي‪ ،‬ﻗﺎل ﻫﻮ و اﺑﻦ داﺳـﮥ‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ ﻣﺆﻟّﻔﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤّﺠﮥ‬‫اﺑﻮ داود‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﻠﺆﻟﺆي‪ :‬ﺳﻤﺎﻋﺎ ﻟﺠﻤﯿﻌﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ داﺳﮥ‪ :‬ﺧﻼ ﻓﻮﺗﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻷدب و ﻫﻮ ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫»ﺑﺎب ﻣﺎ ﯾﻘﻮل إذا أﺻﺒﺢ إﻟﯽ ﺑﺎب اﻟّﺮﺟﻞ ﯾﻨﺘﻤﯽ إﻟﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﻮاﻟﯿﻪ« ﻓﻬﻮ إﺟﺎزة و إﻟّﺎ و ﺟﺎدة ﻓﺬﮐﺮه‪ ،‬و ﻗﺪ اﺷﺘﻬﺮت رواﯾﮥ اﻟّﻠﺆﻟﺆي ﺑﺎﻟﻤﺸﺮق و‬‫رواﯾﮥ اﺑﻦ داﺳﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺮب و ﺳـﯿﺄﺗﯽ ﻟﻨﺎ ﻓﯿﻪ رواﯾﮥ ﺛﺎﻟﺜﮥ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ‪ :‬و رواﯾﮥ اﻟّﻠﺆﻟﺆي و اﺑﻦ داﺳﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 147‬از ‪316‬‬‫ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎن إﻟّﺎ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟّﺘﻘﺪﯾﻢ و اﻟّﺘﺄﺧﯿﺮ‪ ،‬و أّﻣﺎ رواﯾﮥ اﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ ﻓﺘﻨﻘﺺ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ .‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﺑﺎﻟّﺴﻨﺪ‪،‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ داود‪ ،‬و ﻫﻮ أول اﻟـّﺴ ﻨﻦ‪» :‬ﮐﺘﺎب اﻟﻄﻬﺎرة‪ ،‬ﺑﺎب اﻟّﺘﺨّﻠﯽ ﻋﻨـﺪ ﻗﻀﺎء اﻟﺤﺎﺟﮥ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ؛ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ؛ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﺷـﻌﺒﮥ أّن اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﮐﺎن إذا‬‫ذﻫﺐ أﺑﻌﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺴّﺪد ﺑﻦ ﻣﺴﺮﻫﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪189 :‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ أّن اﻟّﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﮐﺎن إذا أراد اﻟﺒﺮاز اﻧﻄﻠﻖ ﺣّﺘﯽ ﻻ ﯾﺮاه أﺣﺪ«‪.‬‬‫ﺑﺎرﻗـﮥ ﻣﻦ أﺿﻮأ و داﻓﻘﮥ ﻣﻦ أﻧﻮاء ﻓﯽ ﺷـﯽء ﻣﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻫﺬا اﻹﻣﺎم ﻗّﺪس اﻟﱠﻠﻪ روﺣﻪ و ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻷوﺣﺪ اﻟﺤّﺠﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﻨّﻘﺎد ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ‬‫اﻷﺷـﻌﺚ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸﺮ ﺑﻦ ﺷّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻤﺮان اﻷزدي اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ -‬ﺑﺴﯿﻦ ﻣﻬﻤﻠﮥ و ﺟﯿﻢ ﻣﮑﺴﻮرﺗﯿﻦ و ﺳﮑﻮن اﻟّﺴﯿﻦ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ‪-‬‬‫ﮐـﺬا ﺿـﺒﻄﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ﻓﯽ »اﻟﻮﻓﯿﺎت« و ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺳﺠﺴـﺘﺎن أو ﺳﺠﺴـﺘﺎﻧﻪ ﻗﺮﯾـﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي اﻟﺒﺼـﺮة‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺘﺎج اﻟّﺴـ ﺒﮑﯽ‪ :‬و ﻫﻮ وﻫﻢ‪ ،‬و‬‫اﻟّﺼﻮاب أﻧّﻪ ﻧﺴﺒﮥ إﻟﯽ اﻹﻗﻠﯿﻢ اﻟﻤﻌﺮوف اﻟﻤﺘﺂﺧﻢ ﻟﺒﻼد اﻟﻬﻨﺪ‪ .‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﮐﺬا رﻓﻊ ﻧﺴﺒﺘﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺴﻠﻔﯽ‪ :‬و‬‫ﻫﺬا اﻟﻘﻮل ﻓﯽ ﻧﺴﺒﺘﻪ أﻣﺜﻞ اﻻﻗﻮال‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻃﺎف اﻟﺒﻼد ﻣﺼﺮ و اﻟّﺸﺎم و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق و ﺧﺮاﺳﺎن و‬‫اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟّﺜﻐﺮ و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻹﺗﻘﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪرﺟﮥ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟﻌﻔﺎف و اﻟّﺼﻼح و ﻟا ﻮرع‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن ﻟﻪ ﮐّﻢ واﺳﻊ و ﮐّﻢ ﺿّﯿﻖ ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﯾﺮﺣﻤﮏ اﻟﱠﻠﻪ! ﻣﺎ ﻫﺬا؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻮاﺳﻊ ﻟﻠﮑﺘﺎب و اﻵﺧﺮ ﻻ ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ! ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒّﯽ‪:‬‬‫ﺳﻤـﻊ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و اﻟﻘﻌﻨـﺒّﯽ و أﺑـﺎ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴـّﯽ و ﺧﻠﻘـﺎ ﮐـﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣـﺬّي و اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ و اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود و‬‫اﻟّﻠﺆﻟﺆي و اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ و اﺑﻦ داﺳﮥ و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ ﺷﯿﺨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻌﺘﯿﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪:‬‬‫ﺧﻠﻖ أﺑﻮ داود ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ و ﻓﯽ اﻵﺧﺮة ﻟﻠﺠّﻨﮥ‪ ،‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻓﻀﻞ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ داود ﻓﯽ ﺳـﻨﻨﻪ‪ :‬ﺷـﺮﯾﺖ ﻗﺜﺎءة ﺑﻤﺼـﺮ ﺛﻼث ﻋﺸﺮ ﺷﺒﺮا و‬‫رأﯾﺖ اﺗﺮﺟـﮥ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﯿﺮ ﻗﻄﻌﺖ ﻗﻄﻌﺘﯿﻦ و ﻋﻤﻠﺖ ﻣﺜـﻞ ﻋـﺪﻟﯿﻦ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘـﺎب اﻟـّﺴ ﻨﻦ ﻗـﺪﯾﻤﺎ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ اﻹﻣـﺎم أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‬‫ﻓﺎﺳـﺘﺠﺎده و اﺳﺘﺤﺴـﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ داﺳﮥ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ‬‫ﻣﻨﻬـﺎ ﻣـﺎ ﺿـّﻤﻨﺘﻪ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌـﮥ آﻻف ﺣـﺪﯾﺚ و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋـﮥ ﺣـﺪﯾﺚ ذﮐﺮت ﻓﯿﻪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸـﺒﻬﻪ و ﯾﻘﺎرﺑﻪ و ﯾﮑﻔﯽ‬‫اﻻﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪» :‬إﻧّﻤﺎ اﻻﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫و اﻟّﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪190 :‬‬‫»ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮء ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﺎه ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫و اﻟّﺮاﺑﻊ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ و ﺑﯿﻦ ذﻟﮏ اﻣﻮر ﻣﺸﺘﺒﻬﺎت«‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﮑﻤﺎﻟﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑّﯽ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻـّﻨﻒ أﺑﻮ داود ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب أﻟﯿﻦ ﻷﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ ﻟّﯿﻦ ﻟﺪاود اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟّﺴﻠﻔﯽ‪ :‬و ﻗﺪ ﻧﻈﻤﺖ ﻫﺬا اﻟﮑﻼم ﻻﺳﺘﺤﺴﺎﻧﯽ ﻟﻪ ﻓﻘﻠﺖ‪:‬‬‫ﻻن اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻤﻪ ﺑﮑﻤﺎﻟﻪ ﻹﻣﺎم أﻫﻠﯿﻪ أﺑﯽ داود‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 148‬از ‪316‬‬‫ﻣﺜﻞ اﻟﺬي ﻻن اﻟﺤﺪﯾﺪ و ﺳﺒﮑﻪ ﻟﻨﺒّﯽ أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ داود‬‫و أﺳـﻨﺪ أﺑـﻮ ﻃـﺎﻫﺮ إﻟﯽ اﻟﺤﺴـﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟـﻮاذاري‪ :‬ﻗـﺎل رأﯾﺖ اﻟّﻨـﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻨـﺎم ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻣﻦ أراد أن‬‫ﯾﺴـﺘﻤﺴﮏ ﺑﺎﻟّﺴـ ﻨﻦ ﻓﻠﯿﻘﺮأ »ﺳـﻨﻦ أﺑﯽ داود« و رؤﯾﺎ اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻋﻨﺪ ﻣﻦ ﻗﺮأ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﺤﮥ و اﻟﻘّﻮة ﮐﺠﺰء ﻣﻦ اﻟّﻨﺒﻮة‪ .‬و أﺳـﻨﺪ أﯾﻀﺎ إﻟﯽ أﺑﯽ‬‫ﯾﺤﯿﯽ زﮐﺮّﯾـﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـّﺴ ﺎﺟﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟـّﻞ أﺻﻞ اﻹﺳـﻼم و ﮐﺘﺎب اﻟـّﺴ ﻨﻦ ﻷﺑﯽ داود ﻋﻬـﺪ اﻻﺳـﻼم‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬ﻟﻮ أّن رﺟﻼ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻨـﺪه ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ إﻟّﺎ اﻟّﺬي ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺛّﻢ ﮐﺘﺎب أﺑﯽ داود ﻟﻢ ﯾﺤﺘﺞ ﻣﻌﻬﻤﺎ إﻟﯽ ﺷـﯽء ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ‬‫اﻟﺒّﺘﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﺸـ ﻬﺎب ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻤﮑّﯽ و ﻣﻦ ﺣﻈﻪ ﻧﻘﻠﺖ‪ :‬ذﮐﺮ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﻬﻢ أﻧّﻪ ﺷﺎﻓﻌّﯽ و ﮐﺎن ﺳـﺒﺐ ذﻟﮏ ﮐﺜﺮة أﺧﺬه ﻋﻦ‬‫أﺻـﺤﺎب اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﻧﻈﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﺑﻞ اﻟّﻈﺎﻫﺮ أﻧّﻪ ﺣﻨﺒﻠّﯽ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن«‪ :‬ﻋّﺪ اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﻮ إﺳﺤﺎق اﻟﺸﯿﺮازي ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت‬‫اﻟﻔﻘﻬﺎء« ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ أﺻﺤﺎب اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ‪ :‬و ﻣّﻤﺎ ﻧﻈﻤﺘﻪ ﻓﯽ ﻣﺪح ﮐﺘﺎب اﻟّﺴﻨﻦ و ﻣﺆﻟﻔﻪ‪:‬‬‫أوﻟﯽ ﮐﺘﺎب ﻟﺬي ﻓﻘﻪ و ذي ﻧﻈﺮ و ﻣﻦ ﯾﮑﻮن ﻣﻦ اﻷوزار ﻓﯽ وزر‬‫ﻣﺎ ﻗﺪ ﺗﻮﻟّﯽ أﺑﻮ داود ﻣﺤﺘﺴﺒﺎ ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ ﻓﺄﺗﯽ ﻓﯽ اﻟﻀﻮء ﮐﺎﻟﻘﻤﺮ‬‫ﻻ ﯾﺴﺘﻄﯿﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﻄﻌﻦ ﻣﺒﺘﺪع و ﻟﻮ ﺗﻘّﻄﻊ ﻣﻦ ﺿﻐﻦ و ﻣﻦ ﺿﺠﺮ‬‫ﻓﻠﯿﺲ ﯾﻮﺟﺪ ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ أﺻّﺢ و ﻻ أﻗﻮي ﻣﻦ اﻟّﺴﻨﮥ اﻟﻐّﺮاء و اﻷﺛﺮ‬‫و ﮐّﻞ ﻣﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟﻨﺒّﯽ و ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺒﺼﺮ‬‫ﯾﺮوﯾﻪ ﻋﻦ ﺛﻘﮥ ﻋﻦ ﻣﺜﻠﻪ ﺛﻘﮥ ﻋﻦ ﻣﺜﻠﻪ ﺛﻘﮥ ﮐﺎﻷﻧﺠﻢ اﻟّﺰﻫﺮ ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪191 :‬‬‫و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﯿﻤﺎ أﺣﻖ و ﻻ أﺷّﮏ ﻓﯿﻪ إﻣﺎﻣﺎ ﻋﺎﻟﯽ اﻟﺨﻄﺮ‬‫ﯾﺪري اﻟّﺼﺤﯿﺢ ﻣﻦ اﻵﺛﺎر ﯾﺤﻔﻈﻪ و ﻣﻦ روي ذاك ﻣﻦ أﻧﺜﯽ و ﻣﻦ ذﮐﺮ‬‫ﻣﺤّﻘﻘﺎ ﺻﺎدﻗﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺠﯽء ﺑﻪ ﻗﺪ ﺷﺎع ﻓﯽ اﻟﺒﺪو ﻋﻨﻪ ذا و ﻓﯽ اﻟﺤﻀﺮ‬‫و اﻟّﺼﺪق ﻟﻠﻤﺮء ﻓﯽ اﻟّﺪارﯾﻦ ﻣﻨﻘﺒﮥ ﻣﺎ ﻓﻮﻗﻬﺎ أﺑﺪا ﻓﺨﺮ ﻟﻤﻔﺘﺨﺮ‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻓﯽ ﺷﻮال ﻷرﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺑﻘﯿﺖ ﻣﻨﻪ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و دﻓﻦ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة و ﻗﺪ ﺑﻠﻎ ﺛﻼﺛﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺳـﻨﻦ أﺑﯽ داود‪ -‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﺳﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻣﺸـﻬﻮرهﺳﺖ‪ :‬ﻧﺴﺨﻪ ﻟﺆﻟﺆي و ﻧﺴﺨﻪ اﺑﻦ داﺳﻪ و‬‫ﻧﺴـﺨﻪ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ .‬رواﯾﺖ ﻟﺆﻟﺆي در ﺷـﺮق ﻣﺸـﻬﻮرﺗﺮ اﺳﺖ و رواﯾﺖ اﺑﻦ داﺳﻪ در ﺑﻼد ﻣﻐﺮب رواج ﺑﺴﯿﺎر داﺷﺖ و اﯾﻦ ﻫﺮ دو رواﯾﺖ‬‫ﻗﺮﯾﺐ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮاﻧـﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ اﺧﺘﻼف ﻓﯿﻤﺎ ﺑﯿﻦ اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺑﺘﻘـﺪﯾﻢ و ﺗﺄﺧﯿﺮﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﺰﯾﺎدة و ﻧﻘﺼﺎن‪ ،‬ﺑﺨﻼف رواﯾﺖ اﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ ﮐﻪ ازﯾﻦ ﻫﺮ‬‫دو ﻧﻘﺼﺎن ﺑّﯿﻦ دارد‪ ،‬و ﻧﺎم ﻟﺆﻟﺆي أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟّﻠﺆﻟﺆﯾﺴﺖ‪ ،‬و ﻧﺎم اﺑﻦ داﺳﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮزاق اﺑﻦ داﺳﮥ اﻟّﺘّﻤﺎر اﻟﺒﺼـﺮي‪ ،‬و ﻧﺎم اﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ ﺑﺸﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬و ﻧﺎم أﺑﻮ داود‪:‬‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷـﻌﺚ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸﺮ ﺑﻦ ﺷّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻤﺮان اﻷزدي ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ .‬و اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن را ﺑﺎ وﺟﻮد ﮐﻤﺎل ﺗﺎرﯾﺦ داﻧﯽ و‬‫ﺗﺼﺤﯿﺢ أﻧﺴﺎب و ﻧﺴﺐ‪ ،‬درﯾﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﻏﻠﻂ اﻓﺘﺎده‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ‪ :‬ﻧﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﺳﺠﺴﺘﺎن أو ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﻪ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﺷﯿﺦ ﺗﺎج‬‫اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﺒﮑﯽ ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬و ﻫﺬا وﻫﻢ‪.‬‬‫و اﻟّﺼﻮاب أﻧّﻪ ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ اﻹﻗﻠﯿﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺧﻢ ﻟﺒﻼد اﻟﻬﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﯾﻌﻨﯽ اﯾﻦ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﺴﯿﺴـﺘﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻠﮑﯿﺴﺖ ﻣﺸـﻬﻮر ﻓﯿﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺳﻨﺪ و‬‫ﻫﺮات ﻣﺘﺼـﻞ ﻗﻨـﺪﻫﺎر‪ ،‬و ﭼﺸﺖ ﮐﻪ ﻣﮑـﺎن ﺑﺰرﮔـﺎن ﭼﺸﺘّﯿﻪ اﺳﺖ ﻧﯿﺰ در ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻠـﮏ واﻗﻌﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﺴﺖ در ﻗـﺪﯾﻢ اﻟﺰﻣـﺎن ﭘـﺎﯾﻪ ﺗﺨﺖ آن‬‫ﻣﻠﮏ ﺑﻮد و ﻋﺮﺑﺎن ﮔﺎﻫﯽ در ﻧﺴـﺒﺖ اﯾﻦ ﻣﻠﮏ »ﺳـﺠﺰّي« ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ .‬ﺗﻮﻟﺪ وي ﻧﯿﺰ در ﺳـﻨﻪ دو ﺻﺪ و دو واﻗﻊ ﺷﺪه و در أﮐﺜﺮ ﺑﻼد اﺳﻼم‬‫ﺧﺼﻮﺻﺎ ﻣﺼﺮ و ﺷﺎم و ﺣﺠﺎز و ﻋﺮاق و ﺧﺮاﺳﺎن و ﺟﺰﯾﺮه و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﮔﺮدش ﮐﺮده و ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬در‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪192 :‬‬‫ﺣﻔﻆ ﺣﺪﯾﺚ و إﺗﻘﺎن رواﯾﺖ و ﻋﺒﺎدت و ﺗﻘﻮي و ﺻﻼح و اﺣﺘﯿﺎط درﺟﻪ ﻋﺎﻟﯽ داﺷﺖ‪ ،‬ﮔﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﯾﮏ آﺳﺘﯿﻦ ﺧﻮد ﮔﺸﺎده ﻣﯽداﺷﺖ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 149‬از ‪316‬‬‫ﯾـﮏ آﺳـﺘﯿﻦ را ﺗﻨـﮓ‪ ،‬ﻣﺮدم ازﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﭘﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ آﺳـﺘﯿﻦ را ﮔﺸـﺎده داﺷـﺘﻦ ﺑﺮاي اﺟﺰاء ﮐﺘـﺎﺑﺴﺖ و آﺳﺘﯿﻦ دﯾﮕﺮ را ﮔﺸـﺎده‬‫داﺷـﺘﻦ ﭼﻪ ﺿـﺮور؟ ﻣﺤﺾ اﺳـﺮاﻓﺴﺖ! و وي ﺷﺎﮔﺮد إﻣﺎم أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻗﻌﻨﺒﯽ و أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﻃﯿﺎﻟﺴـﯿﺴﺖ و از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺴـﯿﺎر ﺳـﻤﺎع و‬‫رواﯾﺖ دارد‪ ،‬و ﺗﺮﻣﺬي و ﻧﺴﺎﺋﯽ از وي رواﯾﺎت دارﻧﺪ و ﭼﻬﺎر ﮐﺲ از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﺎﮔﺮدان او ﺧﯿﻠﯽ ﺳـﺮآﻣﺪ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬أول ﭘﺴﺮ او أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ ،‬دوم ﻟﺆﻟﺆي‪ ،‬ﺳﻮم اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬ﭼﻬﺎرم اﺑﻦ داﺳﻪ‪ ،‬و اﺳـﺘﺎد او إﻣﺎم أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ از وي رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺘﯿﺮه‪ .‬ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫـﺎرون ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﺑﺰرﮔـﺎن آن ﻋﺼـﺮ ﺑﻮد در ﺣﻖ او ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ داود در دﻧﯿـﺎ ﺑﺮاي ﺣـﺪﯾﺚ و در ﻋﻘﺒﯽ ﺑﺮاي‬‫ﺑﻬﺸﺖ آﻓﺮﯾـﺪه ﺷﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ داود در »ﺳـﻨﻦ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ‪ :‬ﻣﻦ در ﻣﺼـﺮ ﺧﯿﺎر درازي دﯾﺪم و آن را ﭘﯿﻤﺎﯾﺶ ﻧﻤﻮدم ﺳـﯿﺰده ﺑﺎﻟﺸـﺖ‬‫ﺑﺮآﻣـﺪ و ﯾـﮏ ﺗﺮﻧـﺞ را دﯾـﺪم ﮐﻪ ﺑﺎﻻـي ﺷﺘﺮي ﺑﺮﯾـﺪه ﺑـﺎر ﮐﺮده ﺑﻮدﻧـﺪ ﻣﺜـﻞ دو ﻧﻘﺎره ﮐﻼن ]‪ [1‬ﻫﺮ دو ﻧﺼـﻒ او ﺑﺮ آن ﺷــﺘﺮ ﻧﻤـﻮدار‬‫ﻣﯽﺷﺪﻧـﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن از ﺗﺼـﻨﯿﻒ اﯾﻦ »ﺳـﻨﻦ« ﻓـﺎرغ ﺷـﺪ ﭘﯿﺶ إﻣﺎم أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺮد و ﻋﺮض ﻧﻤﻮد‪ ،‬إﻣﺎم أﺣﻤـﺪ دﯾﺪﻧـﺪ و ﺑﺴـﯿﺎر ﭘﺴـﻨﺪ‬‫ﮐﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ داود در وﻗﺖ ﺗﺼـﻨﯿﻒ اﯾﻦ ﺳـﻨﻦ ﭘﻨـﺞ ﻟﮑﻬﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﺣﺎﺿـﺮ داﺷﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ آن ﻫﻤﻪ اﻧﺘﺨـﺎب ﻧﻤﻮده اﯾﻦ ﺳـﻨﻦ را ﻣﺮﺗّﺐ‬‫ﺳﺎﺧﺖ ﮐﻪ ﭼﻬﺎر ﻫﺰار و ﻫﺸـﺘﺼﺪ ﺣـﺪﯾﺜﺴﺖ و در وي اﻟﺘﺰام ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷـﺪ ﯾﺎ ﺣﺴﻦ‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﺟﻤﻠﻪ‬‫اﯾﻦ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺮد ﻋﺎﻗﻞ را در دﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﺣﺪﯾﺚ ﮐﻔﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬أّول‬‫»إﻧّﻤﺎ اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫ﺣﺪﯾﺚ دوم‬‫»ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻮم‬‫»ﻻ ﯾﺆﻣﻦ أﺣﺪﮐﻢ ﺣّﺘﯽ ﯾﺤّﺐ ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺤّﺐ ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﭼﻬﺎرم«‬‫اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ و ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻣﺸﺘﺒﻬﺎت‪ ،‬ﻓﻤﻦ اﺗّﻘﯽ اﻟﺸﺒﻬﺎت اﺳﺘﺒﺮأ ﻟﺪﯾﻨﻪ و ﻋﺮﺿﻪ«‬‫راﻗﻢ ﺣﺮوف ﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻔﺎﯾﺖ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻗﻮاﻋﺪ ﮐﻠّﯿﻪ ﺷـﺮﯾﻌﺖ و ﻣﺸـﻬﻮرات آن‪ ،‬در ﺟﺰﺋﯿﺎت وﻗﺎﺋﻊ ﺣﺎﺟﺖ ﺑﻤﺠﺘﻬﺪي‬‫و ﻣﺮﺷـﺪي ﺑـﺎﻗﯽ ﻧﻤﯽﻣﺎﻧـﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ در ﺗﺼـﺤﯿﺢ ﻋﺒـﺎدات ﺣـﺪﯾﺚ أّول ﮐﻔﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و در ﻣﺤﺎﻓﻈﺎت ]‪ [1‬ﻓﯽ اﺻﻞ »اﻟﻤﻘﺎﻟﯿـﺪ«‪ :‬ﻣﺜﻞ‬‫ﻋﺪﻟﯿﻦ‪ .‬ﻓﻠﯿﺘﻨﺒﻪ )‪ .12‬ن(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪193 :‬‬‫)ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ‪ ،‬ظ( اوﻗﺎت ﻋﻤﺮ ﻋﺰﯾﺰ ﺣـﺪﯾﺚ دّوم‪ ،‬و در ﻣﺮاﻋﺎت ﺣﻘﻮق ﻫﻤﺴﺎﯾﻪ‪ .‬و أﻗﺎرب و دﯾﮕﺮ أﻫﻞ ﺗﻌﺎرف و ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻮم‪ ،‬و در‬‫دﻓﻊ ﺷّﮏ و ﺗﺮّدد ﮐﻪ ﺑﺴـﺒﺐ اﺧﺘﻼف ﻋﻠﻤﺎء ﯾﺎ اﺧﺘﻼف أدﻟّﻪ رو ﻣﯽدﻫﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ ﻫﺮ ﭼﻬﺎر ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺰد ﻣﺮد ﻋﺎﻗﻞ‪ ،‬ﺣﮑﻢ‬‫ﭘﯿﺮو اﺳـﺘﺎد ﻫﺮ دو دارﻧﺪ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪ .‬إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﮐﻪ از ﻋﻤﺪه ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ آن ﻋﺼﺮ ﺑﻮد ﭼﻮن ﺳﻨﻦ أﺑﻮ داود را دﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ‪ :‬أﻟﯿﻦ ﻷﺑﯽ‬‫داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ أﻟﯿﻦ ﻟﺪاود )ع( اﻟﺤﺪﯾﺪ و ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﺳﻠﻔﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻀﻤﻮن را ﻧﯿﮏ ﭘﺴﻨﺪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬درﯾﻦ ﻗﻄﻌﻪ ﻧﻈﻢ ﮐﺮده‬‫ﻻن اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻤﻪ ﺑﮑﻤﺎﻟﻪ ﻹﻣﺎم أﻫﻠﯿﻪ أﺑﯽ داود‬‫ﻣﺜﻞ اﻟّﺬي ﻻن اﻟﺤﺪﯾﺪ و ﺳﺒﮑﻪ ﻟﻨﺒّﯽ أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ داود‬‫ﻧﯿﺰ ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﺴـﻨﺪ ﺧﻮد از ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ واذاري رواﯾﺖ ﮐﺮده ﮐﻪ وي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺨﻮاب دﯾـﺪم ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺧﺪا ﺻـﻠﻌﻢ را‬‫ﮐﻪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ «:‬ﻣﻦ أراد أن ﯾﺴﺘﻤﺴﮏ ﺑﺎﻟّﺴﻨﻦ ﻓﻠﯿﻘﺮأ »ﺳﻨﻦ أﺑﯽ داود«‪ .‬و از ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺳﺎﺟﯽ رواﯾﺖ ﮐﺮده ﮐﻪ ﻣﯽﮔﻔﺖ‪:‬‬‫أﺻﻞ اﺳﻼم ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ اﺳﺖ و ﺳﺘﻮن ]‪ [1‬اﺳﻼم »ﺳﻨﻦ أﺑﻮ داود« اﺳﺖ‪.‬‬‫و اﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺷﺨﺼـﯽ را ﻋﻠﻢ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﺳﻨﻦ أﺑﻮ داود ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد او را در ﻣﻘﺪﻣﺎت دﯾﻦ ﮐﺎﻓﯽ و ﺑﺴﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ و‬‫ﻟﻬـﺬا در ﮐﺘﺐ أﺻﻮل‪ ،‬ﻣﺎﯾﻪ اﺟﺘﻬﺎد را از ﻋﻠﻢ ﺣـﺪﯾﺚ ﺗﻤﺜﯿﻞ ﺑﺴـﻨﻦ أﺑﯽ داود ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻣﺮدم را در ﻣـﺬﻫﺐ او اﺧﺘﻼف اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻌﻀـﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 150‬از ‪316‬‬‫ﮔﻮﯾﻨـﺪ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑﻌﻀـﯽ ﮔﻮﯾﻨﺪ ﺣﻨﺒﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪ .‬و در »ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﺧﻠّﮑﺎن« ﻣﺬﮐﻮرﺳﺖ ﮐﻪ او را ﺷـﯿﺦ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق ﺷـﯿﺮازي در‬‫»ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء« از ﺟﻤﻠﻪ أﺻـﺤﺎب إﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺷـﻤﺮدهﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ را در ﻣﺪح ﺳﻨﻦ أﺑﯽ داود ﻧﻈﻤﯿﺴﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﮐﻪ‬‫ﻣﺮﻗﻮم ﻣﯽﮔﺮدد‪ ،‬ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫أوﻟﯽ ﮐﺘﺎب ﻟﺬي ﻓﻘﻪ و ذي ﻧﻈﺮ و ﻣﻦ ﯾﮑﻮن ﻣﻦ اﻷوزار ﻓﯽ وزر‬‫ﻣﺎ ﻗﺪ ﺗﻮﻟّﯽ أﺑﻮ داود ﻣﺤﺘﺴﺒﺎ ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ ﻓﺎق ﻓﯽ اﻷﺿﻮاء ﮐﺎﻟﻘﻤﺮ‬‫ﻻ ﯾﺴﺘﻄﯿﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﻄﻌﻦ ﻣﺒﺘﺪع و ﻟﻮ ﺗﻘّﻄﻊ ﻣﻦ ﺿﻐﻦ و ﻣﻦ ﺿﺠﺮ‬‫ﻓﻠﯿﺲ ﯾﻮﺟﺪ ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ أﺻّﺢ و ﻻ أﻗﻮي ﻣﻦ اﻟّﺴّﻨﮥ اﻟﻐّﺮاء و اﻷﺛﺮ‬‫]‪ [1‬ﻓﯽ اﺻﻞ »اﻟﻤﻘﺎﻟﯿﺪ«‪ :‬ﻣﺜﻞ ﻋﺪﻟﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻠﯿﺘﻨﺒﻪ )‪ .12‬ن(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪194 :‬‬‫و ﮐّﻞ ﻣﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟّﻨﺒّﯽ و ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺒﺼﺮ‬‫ﯾﺮوﯾﻪ ﻋﻦ ﺛﻘﮥ ﻣﻦ ﻣﺜﻠﻪ ﺛﻘﮥ ﻋﻦ ﻣﺜﻠﻪ ﺛﻘﮥ ﮐﺎﻷﻧﺠﻢ اﻟّﺰﻫﺮ‬‫و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﯿﻤﺎ أﺣّﻖ و ﻻ أﺷّﮏ ﻓﯿﻪ إﻣﺎﻣﺎ ﻋﺎﻟﯽ اﻟﺨﻄﺮ‬‫ﯾﺪري اﻟّﺼﺤﯿﺢ ﻣﻦ اﻵﺛﺎر ﯾﺤﻔﻈﻪ ﻣﻦ روي ذاك ﻣﻦ اﻧﺜﯽ و ﻣﻦ ذﮐﺮ‬‫ﻣﺤّﻘﻘﺎ ﺻﺎدﻗﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺠﯽء ﺑﻪ ﻗﺪ ﺷﺎع ﻓﯽ اﻟﺒﺪو ﻋﻨﻪ ذا و ﻓﯽ اﻟﺤﻀﺮ‬‫و اﻟّﺼﺪق ﻟﻠﻤﺮء ﻓﯽ اﻟّﺪارﯾﻦ ﻣﻨﻘﺒﮥ ﻣﺎ ﻓﻮﻗﻬﺎ أﺑﺪا ﻓﺨﺮ ﻟﻤﻔﺘﺨﺮ‬‫وﻓﺎت أﺑﻮ داود در ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﺷّﻮال دو ﺻﺪ و ﻫﻔﺘﺎد و ﭘﻨﺠﺴﺖ و در ﺑﺼﺮه ﻣﺪﻓﻮن ﮔﺸﺖ و ﻋﻤﺮ او ﻫﻔﺘﺎد و ﺳﻪ ﺳﺎل ﺑﻮد[‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷـﻌﺚ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ اﻷزدي اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪،‬‬‫ﯾﮑﯽ از ﺣّﻔـ ﺎظ ﺣـﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻢ و ﻋﻠـﻞ اوﺳﺖ و در درﺟﻪ ﻋـﺎﻟﯿﻪ از ﻧﺴـﮏ و ﺻـﻼح ﺑﻮد‪ ،‬ﻃﻮف ﺑﻼـد ﮐﺮده و از ﻋﺮاﻗّﯿﯿﻦ و ﺧﺮاﺳﺎﻧّﯿﯿﻦ و‬‫ﺷﺎﻣّﯿﯿﻦ و ﻣﺼـﺮّﯾﯿﻦ و ﺟﺰرّﯾﯿﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺳﻨﻨﺶ ﮐﺘﺎب ﻗﺪﯾﻤﺴﺖ ﮐﻪ در ﺑﻐﺪاد ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده و أﻫﻞ آن ﻧﺎﺣﯿﻪ رواﯾﺘﺶ ازو ﻧﻤﻮده و آن را ﺑﺮ‬‫إﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﻋﺮض ﮐﺮده و إﻣﺎم آن را ﺟّﯿﺪ و ﻣﺴﺘﺤﺴﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬از وي ﻣﻨﻘﻮﻟﺴﺖ ﮐﻪ‪ :‬ﭘﺎﻧﺼﺪ ﻫﺰار ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ در‬‫ﻗﯿـﺪ ﮐﺘـﺎﺑﺖ در آوردم و ﺳـﻨﻦ ﺧﻮد را از آن ﺑﺮآوردم و در آن ﮐﺘﺎب ﭼﻬﺎر ﻫﺰار و ﺷـﺶ ﺻـﺪ ﺣـﺪﯾﺚ اﯾﺮاد ﮐﺮدم ﮐﻪ ﺻـﺤﯿﺤﺴﺖ ﯾﺎ‬‫ﻣﻘﺎرب او‪ .‬در ﻣـﺬﻫﺐ وي اﺧﺘﻼﻓﺴﺖ‪ ،‬أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق ﺷـﯿﺮازي او را در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء« ﻣﻦ ﺟﻤﻠﻪ أﺻـﺤﺎب إﻣﺎم أﺣﻤـﺪ ﺷـﻤﺎر ﻧﻤﻮده‪ ،‬و‬‫ﺑﻌﻀـﯽ ﮔﻮﯾﻨﺪ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺑﻮد‪ ،‬و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﭼﻮن أﺑﻮ داود ﮐﺘﺎب اﻟّﺴـ ﻨﻦ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮐﺮد ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮاي او ﻣﺜﻞ ﺣﺪﯾﺪ ﺑﺮاي داود ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم ﻧﺮم و آﺳﺎن ﮔﺸﺘﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﺳﻠﻔﯽ اﯾﻦ را ﻧﻈﻢ ﮐﺮده و ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫إّن )ﻻن‪ .‬ظ( اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻤﻪ ﺑﮑﻤﺎﻟﻪ ﻹﻣﺎم أﻫﻠﯿﻪ أﺑﯽ داود‬‫ﻣﺜﻞ اﻟّﺬي ﻻن اﻟﺤﺪﯾﺪ و ﺳﺒﮑﻪ ﻟﻨﺒّﯽ أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ داود‬‫و او را ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﺴﺘﺮي آﻣﺪه ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺘﻮ ﮐﺎري دارم! ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﯿﺴﺖ؟‬‫ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﮑﻨﯽ ﺑﺎ إﻣﮑﺎن! ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻤﮑﻨﺴﺖ ﺿﺮور ﺑﮑﻨﻢ! ﮔﻔﺖ‪ :‬زﺑﺎن ﺧﻮد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪195 :‬‬‫ﮐﻪ ﺑﺪان از آن ﺣﻀـﺮت ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺮده ﺑﺮآر ﮐﻪ آن را ﺑﺒﻮﺳﻢ! وي ﺑﺮآورد‪ ،‬ﺗﺴﺘﺮي آن را ﺑﻮﺳﯿﺪ‪ .‬وﻻدﺗﺶ در ﺳﻨﻪ‬‫اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﺎرﻫﺎ ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻗﺪوم آورده ﺑﻌﺪه ﺳـﮑﻮﻧﺖ ﺑﺼـﺮه اﺧﺘﯿﺎر ﮐﺮد‪ ،‬و در أﮐﺜﺮ ﺑﻼد اﺳﻼم ﺧﺼﻮﺻﺎ ﻣﺼﺮ و ﺷﺎم و ﺣﺠﺎز‬‫و ﻋﺮاق و ﺧﺮاﺳـﺎن و ﺟﺰﯾﺮه ﮔﺮدش ﻧﻤـﻮده ﻋﻠـﻢ ﺣـﺪﯾﺚ ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ در ﺣﻔـﻆ ﺣـﺪﯾﺚ و إﺗﻘـﺎن رواﯾﺖ و ﺗﻘـﻮي و اﺣﺘﯿـﺎط درﺟﻪ ﻋـﺎﻟﯽ‬‫داﺷﺖ‪ .‬ﯾﮏ آﺳﺘﯿﻦ ﺟﺎﻣﻪ او ﮔﺸﺎده ﺑﻮد و دﯾﮕﺮ ﺗﻨﮏ‪ ،‬ازﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ او را ﭘﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮔﺸﺎده ﺑﺮاي داﺷـﺘﻦ أﺟﺰاي ﮐﺘﺎﺑﺴﺖ و دﯾﮕﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 151‬از ‪316‬‬‫را ﮔﺸـﺎده داﺷـﺘﻦ اﺳـﺮاﻓﺴﺖ! ﺷـﺎﮔﺮد إﻣـﺎم أﺣﻤـﺪ و ﻗﻌﻨـﺒﯽ و أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﻃﯿﺎﻟﺴـﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﺑﻮده‪،‬‬‫ﺗﺮﻣـﺬي و ﻧﺴﺎﺋﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﻼل و ﻏﯿﺮﻫﻢ از وي رواﯾﺖ دارﻧﺪ و از ﺗﻼﻣﯿﺬ او ﭼﻬﺎر ﮐﺲ ﺳـﺮآﻣﺪ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﯾﮑﯽ ﭘﺴـﺮش أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ‪ ،‬دّوم اﺑﻦ أﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬ﺳـّﻮم ﻟﺆﻟـﺆي‪ ،‬ﭼﻬـﺎرم اﺑﻦ داﺳﻪ‪ .‬إﻣـﺎم أﺣﻤـﺪ ﺑـﺎ وﺟـﻮدي ﮐﻪ اﺳـﺘﺎد اوﺳﺖ از وي ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮت )ﻋـﺘﯿﺮه‪ .‬ظ( را‬‫رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﺑﺰرﮔﺎن آن ﻋﻬـﺪﺳﺖ در ﺣّﻖ وي ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬أﺑﻮ داود در دﻧﯿﺎ ﺑﺮاي ﺣﺪﯾﺚ و در ﻋﻘﺒﯽ ﺑﺮاي‬‫ﺑﻬﺸﺖ آﻓﺮﯾـﺪه ﺷـﺪ‪ .‬و أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣـّﺒ ﺎن ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬وي ﯾﮑﯽ از ﻣﻘﺘـﺪاﯾﺎن روزﮔـﺎرﺳﺖ در ﻓﻘﻪ و ﻋﻠﻢ و ﺣﻔـﻆ ﺣـﺪﯾﺚ و ﻧﺴﮏ و ورع و‬‫إﺗﻘﺎن‪ ،‬وﻓﺎت او ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﺷّﻮال ﺳـﻨﻪ دو ﺻﺪ و ﻫﻔﺘﺎد و ﭘﻨﺞ ﺑﻮده ﺑﻌﻤﺮ ﻫﻔﺘﺎد و ﺳﻪ ﺳﺎﻟﮕﯽ در ﺑﺼﺮه ﻣﺪﻓﻮﻧﺴﺖ‪ .‬وﻟﺪش أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ داود از أﮐـﺎﺑﺮ ﺣّﻔـ ﺎظ ﺑﻐـﺪاد ﺑﻮد ﻋـﺎﻟﻢ ﻣّﺘﻔﻖ ﻋﻠﯿﻪ إﻣـﺎم‪ ،‬اﺑﻦ إﻣﺎم‪ ،‬او را ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺼﺎﺑﯿـﺢ« اﺳﺖ‪ ،‬در ﺷـﯿﻮخ ﭘـﺪر ﺑﻤﺼـﺮ و ﺷﺎم‬‫ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻮده‪ ،‬و در ﺑﻐـﺪاد و ﺧﺮاﺳﺎن و اﺻـﻔﻬﺎن و ﺳﺠﺴـﺘﺎن و ﺷـﯿﺮاز ﺳـﻤﺎﻋﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ ﻋﺸـﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ .‬و از ﻣﺼـّﻨﻔﺎن‬‫ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺣﺎﻓﻆ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري و اﺑﻦ ﺣﻤﺰه أﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ﺑﺪو اﺣﺘﺠﺎج ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﺧﻠّﮑﺎن ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ﺑﮑﺴﺮ ﺳﯿﻦ ﻣﻬﻤﻠﻪ و ﺟﯿﻢ و‬‫ﺳﮑﻮن ﺳـﯿﻦ ﺛﺎﻧﯿﻪ و ﻓﺘﺢ ﺗﺎي ﻣﺜﻨﺎة ﻓﻮﻗﯿﻪ و ﺑﻌﺪ أﻟﻒ ﻧﻮن‪ ،‬ﻧﺴـﺒﺖ اﺳﺖ ﺑﺴﻮي ﺳﺠﺴـﺘﺎن إﻗﻠﯿﻢ ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺑﻞ ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺳﺠﺴﺘﺎن أو‬‫ﺳﺠﺴـﺘﺎﻧﮥ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬در »ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺑﺮﯾﻨﻘﻮل وي اﻋﺘﺮاض ﮐﺮده و ﮔﻔﺘﻪ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن ﺑﺎ وﺟﻮد ﺗﺎرﯾﺦ داﻧﯽ و‬‫ﺗﺼﺤﯿﺢ أﻧﺴﺎب‪ ،‬درﯾﻦ ﻧﺴﺒﺖ او را ﻏﻠﻂ اﻓﺘﺎده‪ ،‬ﺷﯿﺦ ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﺒﮑﯽ ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﻋﺒﺎرت وي ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻫﺬا وﻫﻢ‪ ،‬و اﻟّﺼﻮاب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪196 :‬‬‫أﻧّﻪ ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ اﻹﻗﻠﯿﻢ اﻟﻤﻌﺮوف و اﻟﻤﺘﺂﺧﻢ ﻟﺒﻼد اﻟﻬﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﯾﻌﻨﯽ‪ :‬اﯾﻦ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﺴﯿﺴﺘﺎﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﻠﮑﯽ ﻣﺸﻬﻮرﺳﺖ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺳﻨﺪ و ﻫﺮات‬‫ﻣﺘﺼﻞ ﻗﻨـﺪﻫﺎر‪ ،‬و ﭼﺸﺖ ﮐﻪ ﻣﮑﺎن ﺑﺰرﮔﺎن ﭼﺸﺘﯿﻪ اﺳﺖ ﻧﯿﺰ در ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻠﮏ واﻗﻌﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﺴﺖ در ﻗﺪﯾﻢ اﻟﺰﻣﺎن ﭘﺎي ﺗﺨﺖ آن ﻣﻠﮏ ﺑﻮده‬‫و ﻋﺮﺑﺎن ﮔﺎﻫﯽ در ﻧﺴـﺒﺖ اﯾﻦ ﻣﻠﮏ ﺳـﺠﺰي ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ :‬ﻓﻘﯿﺮ ﮔﻮﯾﻢ‪ :‬إﯾﺮاد ﺳـﺒﮑﯽ ﻣﺪﻓﻮع اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ﻧﺴﺒﺖ او ﺑﺴﻮي‬‫ﺳﺠﺴـﺘﺎﻧﻪ ﻗﺮﯾﻪ ﺑﺼـﺮه ﺑﻠﻔﻆ »ﻗﯿﻞ« ﮐﻪ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺿـﻌﻒ رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﺮده ﻧﻪ ﺑﺼﯿﻐﻪ ﺟﺰم‪ ،‬و در ﻣﺤّﻞ ﺟﺰم ﮔﻔﺘﻪ ﮐﻪ آن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺴﻮي‬‫إﻗﻠﯿﻢ ﻣﺸﻬﻮرﺳﺖ و ﻣﺮاد ﺑﺪان إﻗﻠﯿﻢ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺮاد ﺳﺒﮑﯽ و ﺻﺎﺣﺐ »ﺑﺴﺘﺎن« اﺳﺖ ﻻ ﻏﯿﺮ‪ ،‬آري و ﻫﻢ او وﻗﺘﯽ ﻣﺴّﻠﻢ ﻣﯽﺷﺪ ﮐﻪ در‬‫ﺑﺼﺮه ﺑﺎﯾﻦ ﻧﺎم ﮐﺪام ﻗﺮﯾﻪ از أﺻﻞ ﻣﻮﺟﻮد ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺳﺒﮑﯽ و ﻏﯿﺮه ﻧﻔﯽ آن ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺘﺪﺑّﺮ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻷﺷﻌﺚ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ ﺑﻦ ﺷّﺪاد ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮان اﻷزدي اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬أﺣﺪ ﺣّﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻤﻪ و ﻋﻠﻠﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪرﺟﮥ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟـّﺼ ﻼح‪ ،‬ﻃﻮف اﻟﺒﻼد و ﮐﺘﺐ‬‫ﻋﻦ اﻟﻌﺮاﻗّﯿﯿﻦ و اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧّﯿﯿﻦ و اﻟّﺸﺎﻣّﯿﯿﻦ و اﻟﻤﺼـﺮّﯾﯿﻦ و اﻟﺠﺰرّﯾﯿﻦ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎب اﻟّﺴـ ﻨﻦ ﻗﺪﯾﻤﺎ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ )رح(‬‫ﻓﺎﺳـﺘﺠﺎده و اﺳﺘﺤﺴﻨﻪ‪ ،‬و ﻋّﺪه اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﻮ إﺳﺤﺎق اﻟّﺸﯿﺮازي ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء« ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ أﺻﺤﺎب اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻗﺎل إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﺤﺮﺑّﯽ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻّﻨﻒ أﺑﻮ داود ﮐﺘﺎب اﻟّﺴﻨﻦ أﻟﯿﻦ ﻻﺑﻦ أﺑﯽ داود اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ أﻟﯿﻦ ﻟﺪاود )ع( اﻟﺤﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺿّﻤﻨﺘﻪ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﻟّﺴﻨﻦ‪ ،‬ﺟﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أرﺑﻌﮥ‬‫آﻻف و ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ذﮐﺮت اﻟّﺼﺤﯿﺢ و ﻣﺎ ﯾﺸﺒﻬﻪ و ﯾﻘﺎرﺑﻪ‪ ،‬و ﯾﮑﻔﯽ اﻻﻧﺴﺎن ﻟﺪﯾﻨﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أرﺑﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬أﺣﺪﻫﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »إﻧّﻤﺎ اﻷﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟّﻨّﯿﺎت«‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﺳﻼم اﻟﻤﺮء ﺗﺮﮐﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ«‬‫اﻟﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺆﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮﺿﯽ ﻷﺧﯿﻪ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﺎه ﻟﻨﻔﺴﻪ«‬‫و اﻟّﺮاﺑﻊ‬‫ﻗﻮﻟﻪ »اﻟﺤﻼل ﺑّﯿﻦ و اﻟﺤﺮام ﺑّﯿﻦ و ﺑﯿﻦ ذﻟﮏ اﻣﻮر ﻣﺸﺘﺒﻬﺎت«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 152‬از ‪316‬‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﮑﻤﺎﻟﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪197 :‬‬‫و ﺟﺎء ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺘﺴﺘﺮي ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ داود! ﻫـﺬا ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺪ ﺟﺎءك زاﺋﺮا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺮّﺣﺐ ﺑﻪ و أﺟﻠﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ‬‫داود! ﻟﯽ إﻟﯿﮏ ﺣﺎﺟﮥ! ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ ﻫﯽ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺘﯽ ﺗﻘﻮل‪ :‬ﻗﻀـﯿﺘﻬﺎ ﻣﻊ اﻹﻣﮑﺎن! ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﻗﻀـﯿﺘﻬﺎ ﻣﻊ اﻹﻣﮑﺎن! ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺮج ﻟﺴﺎﻧﮏ اﻟّﺬي ﺣّﺪﺛﺖ ﺑﻪ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳّﻠﻢ ﺣﺘﯽ أﻗّﺒﻠﻪ! ﻗـﺎل‪ :‬ﻓﺄﺧﺮج ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻓﻘّﺒﻠﻪ‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ 202‬و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻣﺮارا ﺛّﻢ ﻧﺰل إﻟﯽ اﻟﺒﺼـﺮة و ﺳـﮑﻨﻬﺎ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﯾﻮم‬‫اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻣﻨﺘﺼﻒ ﺷّﻮال ﺳﻨﮥ ‪ [275‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻤﺤﻈﻮظ اﻟﻤﺠﺪود‪ ،‬اﻟﺠﻬﺒﺬ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ داود‪ ،‬ﻗﺪ أدرج ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺴـﻌﻮد‪ ،‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﺠّﯿﺪ اﻟﻤﻨﻘﻮد‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺻـّﺮح ﺑﻪ‬‫ﻋﻠّﺎﻣﺘﺎﻫﻢ و ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻣﻤـﺪوح و ﻣﺤﻤﻮد‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎﻻﻋﺮاض و اﻟّﺼﺪود؛ إﻟّﺎ ﻣﮑﺎﺑﺮ ﻋﻨﻮد‪ ،‬أو ﻣﺒﺎﻫﺖ ﮐﻨﻮد‪ ،‬و ﻻ ﯾﺒﺎرﯾﻪ ﺑﺎﻹﻧﮑﺎر و اﻟﺠﻬﻮد‪،‬‬‫إﻟّﺎ ﻣﻼح ﺣﯿﻮد‪ ،‬أو ﻣﻤﺎر ﻣﯿﻮد‪.‬‬‫‪ -41‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻗﻼﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺮﻗﺎﺷﯽ اﻟﺒﺼﺮي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت »ﻣﺴﺘﺪرك ﺣﺎﮐﻢ« ﺑﻮﺿﻮح ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ رﻗﺎﺷﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻧّﻘﺎد و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺘﻌّﺒﺪﯾﻦ زّﻫﺎد ﺳّﻨّﯿﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻗﻼﺑﻪ رﻗﺎﺷﯽ ﺑﺼﺮي‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ )رﻗﺎﺷﯽ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺮﻗﺎﺷـﯽ ﮐﺎن ﯾﮑﻨﯽ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﻓﮑﻨﯽ ﺑﺄﺑﯽ ﻗﻼﺑﮥ و ﻏﻠﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺳﻤﻊ أﺑﺎه و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟـّﺴ ﻬﻤﯽ و أﺑـﺎ داود اﻟﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮارث و روح ﺑﻦ ﻋﺒـﺎدة و ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻫﺮاﻧﯽ و أﺑﺎ ﻋﺎﻣﺮ‬‫اﻟﻌﻘـﺪي و أﺷـﻬﻞ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ و ﺣّﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﻨﻬﺎل و اﻟﻘﻌﻨﺒّﯽ و ﻣﻌّﻠﯽ ﺑﻦ راﺷﺪ و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﮑﻮﻓّﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و أﺑﺎ زﯾﺪ اﻟﻬﺮوّي و أﺑﺎ‬‫ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﻨﺒﯿﻞ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺼﻨﻌﺎﻧّﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠّﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ و أﺑﻮ‬‫أﺣﻤﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان اﻟﺼﯿﺮﻓّﯽ اﻟﻤﺮوزّي و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳّﻤﺎك و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪198 :‬‬‫اﻟﻨﺠﺎد و أﺑﻮ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻘّﻄﺎن و ﺟﻤﺎﻋﮥ آﺧﺮﻫﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯽ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة ﻓﺎﻧﺘﻘﻞ ﻋﻨﻪ و‬‫ﺳﮑﻦ ﺑﻐـﺪاد و ﺣـّﺪث ﺑﻬﺎ إﻟﯽ ﺣﯿﻦ وﻓﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣـﺬﮐﻮرا ﺑﺎﻟـّﺼ ﻼح و اﻟﺨﯿﺮ و ﮐﺎن ﺳـﻤﺢ اﻟﻮﺟﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﺻـﺪوق ﮐﺜﯿﺮ‬‫اﻟﺨﻄﺎء ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻷﺳﺎﻧﯿـﺪ و اﻟﻤﺘﻮن‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﺤـﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻓﮑﺜﺮت اﻷوﻫـﺎم ﻣﻨﻪ و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ أّن أّﻣﻪ‬‫ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺣﻤﻠﺖ ﺑﻪ رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم ﮐﺄﻧّﯽ وﻟﺪت ﻫﺪﻫﺪا‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﯽ‪ :‬إن ﺻﺪﻗﺖ رؤﯾﺎك وﻟﺪت وﻟﺪا ﯾﮑﺜﺮ اﻟﺼـﻠﻮة ﻓﮑﺎن ﯾﺼّﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم‬‫و اﻟﻠّﯿﻠﮥ أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ رﮐﻌﮥ‪ ،‬و ﺣّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺳّﺘﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و دﻓﻦ ﺑﺒﻐﺪاد ﺑﺒﺎب ﺧﺮاﺳﺎن‬‫‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﻣﻘﺪﺳـﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ ﻗﻼﺑﮥ اﻟّﺮﻗﺎﺷـﯽ اﻟﺒﺼﺮّي اﻟﻀﺮﯾﺮ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﻨﺒﯿﻞ و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﺎﻣﯽ و أﺑﺎ داود اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴـّﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮارث و روح ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺎده و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ )اﻟﺤﮑﻢ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( اﻟّﺰﻫﺮاﻧﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﺒﺪّي و أﺑﺎ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪّي و أﺷﻬﻞ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ و ﺣّﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﻨﻬﺎل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 153‬از ‪316‬‬‫و اﻟﻘﻌﻨﺒّﯽ و ﻣﻌﻠّﯽ ﺑﻦ أﺳـﺪ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ و أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴـّﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ و أﺑﺎ زﯾـﺪ اﻟﻬﺮوّي و‬‫وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺼﺎﻏﺎﻧّﯽ و اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠّﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و أﺑﻮ‬‫ﻋﺮوﺑﮥ اﻟﺤﺮاﺑّﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ .‬إﻟﯽ أن ﻗﺎل اﻟﻤﻘّﺪﺳّﯽ‪ :‬ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت« ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ أﮐﺜﺮ ﺣـﺪﯾﺜﻪ و ﯾﻘﺎل‪ :‬إﻧّﻪ ﺣـّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺳّﺘﯿﻦ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻗﻼﺑﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫أﺑﻮ داود اﻟّﺴﺠﺴﺘﺎﻧّﯽ‪ :‬رﺟﻞ ﺻﺪوق أﻣﯿﻦ ﻣﺄﻣﻮن‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬إّن ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﺰي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل »د« إذ ﺳـﺌﻞ ﻋﻨﻪ‪ :‬رﺟﻞ ﺻﺪوق أﻣﯿﻦ ﻣﺄﻣﻮن ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و ذﮐﺮه ]‪ [1‬ﻻ ﯾﻠﺘﻔﺖ إﻟﯽ ﻗﻮل اﻟـﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﺑﻤﺎ ﻓﯿﻪ ﺑﻌـﺪ ﺗﻮﺛﯿﻖ أﺑﯽ‬‫داود و اﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﯾﺎه‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ )‪ .12‬ﻣﻨﻪ(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪199 :‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟّﺜﻘﺎت« ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ أﮐﺜﺮ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﺣّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺳّﺘﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻗﻼﺑـﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻤﺴـﻨﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷـﯽ اﻟّﺰاﻫﺪ ﻣﺤّﺪث اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ‬‫ﺗﺴـﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣـﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟـّﺴ ﻬﻤّﯽ و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة و اﻟﻌﻘـﺪّي و أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و ﻋﻨﯽ ﺑﻬـﺬا‬‫اﻟّﺸﺄن ﺑﺤﺮص واﻟﺪه و ﻗﻮة ذﮐﺎﺋﻪ ﻓﯽ اﻟّﺼﻐﺮ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻨّﺠﺎد و أﺑﻮ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻘّﻄﺎن و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺠﯿﻤّﯽ و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﺻﺪوق ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺨﻄﺎء ﻟﮑﻮﻧﻪ ﯾﺤّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ :‬ﺣﮑﯽ أنّ‬‫أﺑﺎ ﻗﻼﺑﮥ ﮐﺎن ﯾﺼّﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟّﻠﯿﻠﮥ أرﺑﻊ ﻣﺎﺋﮥ رﮐﻌﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﺣّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺳّﺘﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻵﺟﺮّي‪:‬‬‫ﺳﺄﻟﺖ أﺑﺎ داود ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻣﯿﻦ ﻣﺄﻣﻮن ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻗﻼﺑﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ ﺷﻮال‪ ،‬و ﯾﻘﻊ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﺎﻟﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﻐﯿﻼﻧّﯿﺎت‪ ،‬ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ‪:‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻗﻼﺑﮥ ﺳﻨﮥ ‪ ،276‬ﻧﺎ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺤﻀﺮﻣّﯽ و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺷﻌﺒﮥ ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪» :‬ح« وﻧﺎ‪ :‬ﻗﻼﺑﮥ‪ ،‬ﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﺳﻔﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ‬‫اﺑﻦ اﻷﻗﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺟﺤﯿﻔﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬أﻣﺎ أﻧﺎ ﻓﻼ آﮐﻞ ﻣّﺘﮑﯿﺎ‪ .‬ﻗﯿﻞ‪ :‬إّن أّم أﺑﯽ ﻗﻼﺑﮥ ارﯾﺖ و ﻫﯽ ﺣﺎﻣﻞ‬‫ﺑﻪ ﮐﺄﻧّﻬﺎ وﻟﺪت ﻫﺪﻫﺪا‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻬﺎ‪ :‬إن ﺻﺪﻗﺖ رؤﯾﺎك ﺗﻠﺪﯾﻦ وﻟﺪا ﯾﮑﺜﺮ اﻟّﺼﻠﻮة[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ أﺑﻮ ﻗﻼﺑﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷﯽ اﻟﺒﺼﺮّي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺣﺪ‬‫اﻟﻌّﺒﺎد و اﻷﺋّﻤـ ﮥ‪ ،‬ﻓﯽ ﺷﻮال ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و وﺛّﻘﻪ أﺑﻮ داود‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ‪ :‬ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺼـﻠّﯽ ﻓﯽ‬‫اﻟﯿﻮم و اﻟّﻠﯿﻠﮥ أرﺑﻊ ﻣﺎﺋﮥ رﮐﻌﮥ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬إﻧّﻪ روي ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺳّﺘﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »دول اﻹﺳـﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﺣﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮة أﺑﻮ ﻗﻼﺑﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷّﯽ ﻓﯽ ﺷّﻮال ﺑﺒﻐﺪاد‪،‬‬‫ﺣّﺪث ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺳّﺘﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪200 :‬‬‫و ﮐﺎن ورده ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟّﻠﯿﻠﮥ أرﺑﻊ ﻣﺎﺋﮥ رﮐﻌﮥ[‪.‬‬‫و ﯾـﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣـﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺟّﻞ اﻟﻌﺒﺎد أﺑﻮ ﻗﻼﺑـﮥ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻟا ﺮﻗﺎﺷـﯽ‬‫اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺼّﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟّﻠﯿﻠﮥ أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ رﮐﻌﮥ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬إﻧّﻪ روي ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺳّﺘﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻗﻼﺑﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺮﻗﺎﺷﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﻀﺮﯾﺮ‪ ،‬روي‬‫ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫـﺎرون و روح و اﻟّﻄﺒﻘـﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ و اﻟﻤﺤـﺎﻣﻠﯽ و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗـﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﮐـﺎن رﺟﻼـ ﺻـﺪوﻗﺎ أﻣﯿﻨﺎ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ‪ ،‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ‬‫ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ :‬ﺻﺪوق ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺨﻄﺎء‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻋﺎﻟﻤﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﻔﺮد اﻟﻮاﺣﺪ‪ ،‬اﻟﺮﻗﺎﺷّﯽ اﻟّﻨﺎﺳﮏ اﻟﻤﺘﻌّﺒﺪ اﻟّﺰاﻫﺪ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻘﺒﻮل ﻋﻨﺪ ﮐّﻞ ﻧﺎﻗﺐ ﻧﺎﻗﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻮري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 154‬از ‪316‬‬‫ﻣﻦ اﻟﺤّﻖ ﮐّﻞ ﻗﺒﺲ ﺳﺎﻃﻊ واﻗﺪ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺠﺎﺣﺪ ﻟﻪ ﻣﺎرق ﻋﻦ اﻻذﻋﺎن ﻣﺎرد‪ ،‬و اﻟﻤﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ ﻧﺎﻓﺮ ﻋﻦ اﻹﯾﻘﺎن ﺷﺎرد‪ ،‬و اﻟﻤﻘﺒﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻠﺘﻤﺲ ﻟﻠّﺮﺷـﺪ‬‫و اﻟﻬﺪي راﺋﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﺴﺘﻮزي إﻟﯿﻪ آﺋﻞ إﻟﯽ اﻟّﺼﺪق و اﻟّﺼﻮاب ﻋﺎﺋﺪ‪.‬‬‫‪ -42‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮام ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﻋﺒﺎرت ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ﺑﺤّﯿﺰ وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮام از أﻣﺎﺛﻞ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻋﻈﺎم و أﻓﺎﺿﻞ ﻣﺴﻨﺪﯾﻦ ﻓﺨﺎم ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮام رﯾﺎﺣﯽ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ در ﮐﺘـﺎب »اﻷﻧﺴـﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌـﻮام ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ دﯾﻨـﺎر اﻟّﺮﯾـﺎﺣﯽ‬‫اﻟّﺘﻤﯿﻤّﯽ‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻄﺎء و ﻓﺮس ﺑﻦ أﻧﺲ و أﺑﺎ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺑﺎن اﻟﻘﺮﺷﯽ‬‫و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪201 :‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠّﯽ و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘـﺪة اﻟﮑﻮﻓﯽ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺼ ّﻔﺎر و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺮّزاز و أﺑﻮ‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟـّﺴ ّﻤﺎك و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻨّﺠﺎد و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻵدﻣﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ و ﻫﻮ‬‫آﺧﺮ ﻣﻦ ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﺻﺪوق و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ‪ 276‬ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮام‪ ،‬ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻌﺎﺋﻢ ﻣﻦ اﻟّﺘﺒّﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻘﻤﻘﺎم‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺮﻓﯿﻊ اﻷﻋﻼم‪ ،‬اﻟﻤﺸّﯿﺪ اﻟّﺪﻋﺎم‪ ،‬ﺑﺴﻨﺪه ﻋﻦ ﺳّﯿﺪ‬‫اﻷﻧﺎم‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ آﻻف اﻟّﺘﺤّﯿﮥ و اﻟـّﺴ ﻼم‪ ،‬ﻓﺮﻓﻊ ﺑﺬﻟﮏ ﻣﻨﺎر اﻟﺤﻖ اﻟﻤﻌﺘﺎم‪ ،‬و أﺣﯿﺎ ﺷﻌﺎر اﻟّﺼﺪق و أﻗﺎم‪ ،‬و ﺷّﯿﺪ أﺳﺎس اﻟّﺼﻮاب ﺑﺎﻟّﺘﻮﻃﯿﺪ و‬‫ﻻـ اﺑﺮام‪ ،‬و ﻋﺮض ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ ﺧّﻄـ ﮥ اﻟﺨﺴـﻒ و ﺳـﺎم‪ ،‬و دّوﺧﻬﻢ ﺑﻘـﻮارع اﻟّﺘﻘﺮﯾـﻊ و اﻟّﺘﻌﻨﯿـﻒ و اﻟّﺘﻬـﻮﯾﻦ و اﻹرﻏـﺎم‪ ،‬و ذﻟّﻠﻬﻢ ﺑﺰﻋـﺎزع‬‫اﻟّﺘﺒﮑﯿﺖ و اﻟّﺘﺴﮑﯿﺖ و اﻹﻟﺰام و اﻹﻓﺤﺎم‪.‬‬‫‪ -43‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﺳﻮرة اﻟﺘﺮﻣﺬي‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﮑﻮﻓّﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﻓﯽ ﺣّﺠﺘﻪ ﯾﻮم ﻋﺮﻓـﮥ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻗﺘﻪ اﻟﻘﺼﻮاء ﯾﺨﻄﺐ ﻓﺴـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ‬‫ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا‪ ،‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺒﺎب‪ :‬ﻋﻦ أﺑﯽ ذّر و أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ و زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ اﺳـﯿﺪ‪ ،‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ ﺣﺴﻦ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻮﺟﻪ‪ ،‬و زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﻗﺪ‬‫روي ﻋﻨﻪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺗﺮﻣﺬي در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ؛ و اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪي أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪202 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 155‬از ‪316‬‬‫ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺣﺴﻦ ﻏﺮﯾﺐ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺘﺮﻣـﺬي أﺣﺪ اﻟﺠﻠﮥ اﻷﻋﻼم اﻷﺣﺒﺎر‪ ،‬و واﺣﺪ اﻷرﮐﺎن اﻟـّﺴ ّﺘﮥ اﻟﻤﮑﺒﺮﯾﻦ ﻟﺠﻼﻟﮥ اﻷﺧﻄﺎر‪ ،‬و ﻓﺮد اﻟﻤﻬﺮة اﻟّﻨﺎﻗﺪﯾﻦ ﻟﻠّﺮواﯾﺎت و‬‫اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬و ﻓـّﺬ اﻟّﻨﻘـﺪة اﻟﻤﺨﺘﺒﺮﯾﻦ ﻟﻸﺣﺎدﯾﺚ و اﻵﺛﺎر‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮ ﻓﯽ اﻻﻋﺼﺎر‪ ،‬اﻟّﺴﺎﺋﺮ ﻓﯽ اﻷﻗﻄﺎر‪ ،‬ﺑﻄﺮق ﻣﻀـﯿﺌﮥ ذات‬‫أﻧﻮار‪ ،‬و أﺳﺎﻧﯿـﺪ ﻣﺒﯿﻨـﮥ ﮐﺎﻟّﺸـ ﻤﺲ ﻓﯽ راﺑﻌﮥ اﻟّﻨﻬﺎر‪ ،‬ﺛّﻢ أﺿﺎء اﻟّﻄﺮﯾﻖ و أﻧﺎر‪ ،‬ﻷﻫﻞ اﻟّﺘﺒـّﺼ ﺮ و اﻻﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬و اﻟّﻨﻈﺮ و اﻻﺳـﺘﺒﺼﺎر‪ ،‬ﺣﯿﺚ أوﻣﯽ و‬‫أﺷـﺎر‪ ،‬إﻟﯽ أﺣـﺎدﯾﺚ ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ اﻟﮑﺒـﺎر‪ ،‬ﻧﻔﯿـﺎ ﻟﺮﯾﺐ أﻫـﻞ اﻟﺨﺰي و اﻟﺨﺴﺎر‪ ،‬و دﻓﻌﺎ ﻟﺸـﮑﻮك أرﺑﺎب اﻟﻐّﯽ و اﻟّﺘﺒﺎر‪ ،‬و اﻟﺤﻤـﺪ ﻟﻠّﻪ‬‫اﻟﻮاﺣـﺪ اﻟﻘّﻬﺎر‪ ،‬ﻋﻠﯽ وﺿﻮح اﻟﺤﻖ اﻟﻌﻠّﯽ اﻟﻤﻨﺎر‪ ،‬و ﺳـﻄﻮع اﻟّﺼﺪق اﻟﻐﺰﯾﺮ اﻟﻤﺜﺎر‪ ،‬و ﻗﻄﻊ ﻧﻮاﺟﻢ اﻟّﻨﺎﺻﺒﯿﻦ اﻷﺷـﺮار‪ ،‬و ﻗﻤﻊ ﻧﻮازغ اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ‬‫اﻟﻤﺴﺘﻬﺘﺮﯾﻦ ﺑﺎﻹﻧﮑﺎر‪.‬‬‫‪ -44‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻻﻣﻮي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﻘﺮآن« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻗﺮاﺑﺘﯽ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ از ﺛﻘﺎت ﻋﻠﻤﺎء أﻋﻼم و أﺛﺒﺎت ﻧﺴﺒﻬﺎي ﻓﺨﺎم ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ اﻟﻤﺤّﺪث اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟّﺼﺪوق أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟـّﺪﻧﯿﺎ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻻﻣﻮّي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﻐﺪادّي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺠﺮﻣﯽ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﺧـﺪاش و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﺧﯿﺮان ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺴـﻌﻮدّي و أﺑﺎ ﻧﺼـﺮ اﻟّﺘّﻤﺎر و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺒﺴـّﯽ و‬‫ﺧﻼﺋﻖ‪ .‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ ﻣﻊ ﺗﻘّﺪﻣﻪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻠﺒﻨﺎﻧّﯽ و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﺻـﻔﻮان اﻟﺒﺮذﻋّﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﻨّﺠﺎد و أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌّﯽ و آﺧﺮون‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪:‬‬‫ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و ﻫﻮ ﺻﺪوق‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬أّدب ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻣﻦ أوﻻد اﻟﺨﻠﻔﺎء‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪203 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺆّدب اﻟﻤﻌﺘﻀـﺪ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺷﺎذان‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ دّر اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ داود‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻞ اﻟﻤﮑﺘﻔﯽ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻤﻮّﻓﻖ و ﻟﻮﺣﻪ ﺑﯿـﺪه‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎﻟﮏ ﻟﻮﺣﮏ ﺑﯿـﺪك‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎت ﻏﻼﻣﯽ و اﺳﺘﺮاح ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻫـﺬا ﻣﻦ ﮐﻼﻣﮏ‪ ،‬ﮐﺎن اﻟّﺮﺷـﯿﺪ‬‫أﻣﺮ أن ﯾﻌﺮض ﻋﻠﯿﻪ أﻟﻮاح أوﻻده ﻓﻌﺮﺿﺖ ﻓﻘﺎل ﻻﺑﻨﻪ‪ :‬ﻣﺎ ﻟﻐﻼﻣﮏ ﻟﯿﺲ ﻟﻮﺣﮏ ﻣﻌﻪ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻣـﺎت و اﺳﺘﺮاح ﻣﻦ اﻟﮑﺘـﺎب! ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن اﻟﻤﻮت أﺳـﻬﻞ ﻋﻠﯿﮏ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎب! ﻗﺎل‪ :‬ﺛّﻢ ﺟﺌﺘﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ ﻣﺤّﺒﺘﮏ ﻟﻤﺆّدﺑﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ ﻻ‬‫أﺣّﺒﻪ و ﻫﻮ أّول ﻣﻦ ﻓﺘﻖ ﻟﺴﺎﻧﯽ ﺑﺬﮐﺮ اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ ﻣﻊ ذاك إذا ﺷـﺌﺖ أﺿـﺤﮑﮏ و إذا ﺷـﺌﺖ أﺑﮑﺎك‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ راﺷﺪ؛ اﺣﻀـﺮﻧﯽ! ﺛّﻢ اﺑﺘﺪأت‬‫ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺨﻠﻔﺎء و ﻣﻮاﻋﻈﻬﻢ ﻓﺒﮑﯽ ﺑﮑﺎء ﺷﺪﯾـﺪا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و اﺑﺘﺪأت ﻓﺬﮐﺮت ﻧﻮادر اﻷﻋﺮاب ﻓﻀـﺤﮏ ﺿـﺤﮑﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﺷـﻬﺮﺗﻨﯽ!‬‫ﺷﻬﺮﺗﻨﯽ!‬‫أﻧﺒﺄﻧﺎ اﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ‪ ،‬أﻧﺎ‪:‬‬‫اﺑﻦ ﻃﺒﺮزد‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﻦ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﺧﺪاش‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻤّﺮي‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﻌﻔﺮ‬‫ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﻌﺒﺪي‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺑﯿﻨﻤﺎ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺟﺎﻟﺲ ﻓﯽ أﺻﺤﺎﺑﻪ إذ ﻣّﺮ رﺟﻞ ﻓﻘﺎل ﺑﻌﺾ اﻟﻘﻮم‪:‬‬‫ﻣﺠﻨﻮن! ﻓﻘﺎل اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﻤﺎ اﻟﻤﺠﻨﻮن اﻟﻤﻘﯿﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺼﯿﮥ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻫﺬا رﺟﻞ ﻣﺼﺎب ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ إﺣـﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ‬‫اﻟﻘﺮﺷـﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﻐﺪادّي ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ؛ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ و ﻗﺪ ﻧّﯿﻒ ﻋﻠﯽ اﻟّﺜﻤﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ أدﯾﺒﺎ أﺧﺒﺎرّﯾﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬روي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 156‬از ‪316‬‬‫ﻋﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﺧﺪاش و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺳﻌﺪوﯾﻪ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﯾـﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣـﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮّﻓﯽ اﻹﻣﺎم )ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ‬‫اﻟﻘﺮﺷﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ‪.‬‬
‫و ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻻﻣﻮّي ﻣﻮﻻﻫﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸﻬﻮرة اﻟﻤﻔﯿﺪة‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺆّدب أوﻻد اﻟﺨﻠﻔﺎء ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪204 :‬‬‫اﻟﺤﺰاﻣﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟـّﺪورﻗﯽ و اﻟﺤـﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣّﻤـ ﺎد و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم اﻟﺒّﺰار و رﺟﺎ ﺑﻦ ﻣﺮﺟﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ و‬‫اﻟّﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب و اﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳّﻠﺎم و آﺧﺮﯾﻦ و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺒّﺠﺎد أﺑﻮ‬‫اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘﺪة و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺮذﻋﯽ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬وﺛّﻘﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 208‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﯽ ﺳﻨﮥ‬‫‪.[281‬‬‫و ﺻـﻼح اﻟّﺪﯾﻦ ﮐﺘﺒﯽ در »ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﻘﺸﯿﺮي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ أﻣّﯿﮥ‪ ،‬ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ‬‫أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﺗﻮّﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻣﻮﻟـﺪه ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺆّدب اﻟﻤﮑﺘﻔﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻓﯽ ﺣـﺪاﺛﺘﻪ و ﻫﻮ أﺣـﺪ اﻟّﺜﻘﺎت‬‫اﻟﻤﺼّﻨﻔﯿﻦ ﻟﻸﺧﺒﺎر و اﻟّﺴﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺐ ﮐﺜﯿﺮة ﺗﺰﯾﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﺋﮥ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﮐﺘﺐ إﻟﯽ اﻟﻤﻌﺘﻀﺪ و اﺑﻨﻪ اﻟﻤﮑﺘﻔﯽ و ﮐﺎن ﻣﺆّدﺑﻬﻤﺎ‪:‬‬‫إّن ﺣّﻖ اﻟﺘﺄدﯾﺐ ﺣّﻖ اﻻﺑّﻮة ﻋﻨﺪ أﻫﻞ اﻟﺤﺠﯽ و أﻫﻞ اﻟﻤﺮّوة‬‫و أﺣّﻖ اﻷﻧﺎم أن ﯾﻌﺮﻓﻮا ذا ك و ﯾﺮﻋﻮه أﻫﻞ ﺑﯿﺖ اﻟّﻨﺒّﻮة‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ أؤّدب اﻟﻤﮑﺘﻔﯽ ﻓﺄﻗﺮأﺗﻪ ﯾﻮﻣﺎ ﮐﺘﺎب »اﻟﻔﺼـﯿﺢ« ﻓﺄﺧﺼﺄ ﻓﻘﺮﺻﺖ ﺧّﺪه ﻗﺮﺻﮥ ﺷﺪﯾﺪة و اﻧﺼـﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻓﻠﺤﻘﻨﯽ رﺷﯿﻖ اﻟﺨﺎدم ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﯾ ﻘﺎل ﻟ ﮏ ‪:‬‬
‫ﻟﯿﺲ ﻣﻦ اﻟّﺘﺄدﯾﺐ ﺳـﻤﺎع )إﺳـﻤﺎع‪ .‬ظ( اﻟﻤﮑﺮوه‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺳﺒﺤﺎن اﻟﱠﻠﻪ! أﻧﺎ ﻻ أﺳﻤﻊ اﻟﻤﮑﺮوه ﻏﻼﻣﯽ و ﻻ أﻣﺘﯽ! ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺨﺮج إﻟّﯽ و ﻣﻌﻪ ﮐﺎﻏﺬ‪،‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﯾﻘﺎل ﻟﮏ‪ :‬ﺻﺪﻗﺖ ﯾﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ! و إذا ﮐﺎن ﯾﻮم اﻟّﺴﺒﺖ ﺗﺠﯽء ﻋﻠﯽ ﻋﺎدﺗﮏ ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻮم اﻟّﺴﺒﺖ ﺟﺌﺖ ﻓﻘﻠﺖ‪:‬‬‫أّﯾﻬـﺎ اﻷـﻣﯿﺮ! ﺗﻘﻮل ﻋّﻨﯽ ﻣـﺎ ﻟﻢ أﻗـﻞ؟ ﻗـﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﯾـﺎ ﻣﺆدﺑﯽ! ﻣﻦ ﻓﻌـﻞ ﻣـﺎ ﻟﻢ ﯾﺤﺠﺐ ﻗﯿﻞ ﻋﻨﻪ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ‪ .‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ و روي ﻋﻨﻪ‬‫ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ و ﮐﺎن إذ ﺟﺎﻟﺲ أﺣﺪا إن ﺷﺎء أﺿـﺤﮑﻪ و إن ﺷﺎء أﺑﮑﺎه‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫و ﻧ ﻔ ﻌﻨ ﺎ ﺑ ﻪ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﻣﻬـﺪي ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿـﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﮐﺘﺎب اﻟـّﺪﻋﺎء‪ -‬ﻻﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺑﻪ ﻗﺮاءة ﻣّﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ أّوﻟﻪ إﻟﯽ دﻋﺎء‬‫اﻟﻔﺮج و إﺟﺎزة ﻟﺴﺎﺋﺮه‪ ،‬و ﻗﺪ اﺷﺘﻤﻞ ﻫﺬا اﻟﻘﺪر ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﺴﻌﮥ و اﻟّﺘﺴﻌﯿﻦ اﺳﻤﺎ ﻣﻦ رواﯾﮥ اﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪205 :‬‬‫اﻷـرﺑﻌﯿﻦ اﻹدرﯾﺴـّﯿﮥ ﻣﻮﻗﻮﻓﺎ ﺣـﺪﯾﺜﻬﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﺼـﺮي و ﻋﻠﯽ اﺳﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻷﻋﻈﻢ ﺑﺴـﻨﺪه إﻟﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﺑﺈﺟﺎزﺗﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤـﺎن ﺑﻦ اﻟـّﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬ﺑﺴـﻤﺎﻋﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﻈّﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﺴـﺎﮐﺮ‪ ،‬ﺑﺈﺟﺎزﺗﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺮج ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺜﻘﻔﯽ و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ‬‫اﻟﻌّﺒﺎس اﻟّﺮﺳﺘﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳﺴﻮﯾﻪ ]‪ [1‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟّﺼﯿﺮﻓّﯽ ﺳﻤﺎﻋﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻟﺒﻌﻀﻪ و إﺟﺎزة ﻟﺴﺎﺋﺮه‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﻋﻠﻢ اﻟّﺼّﻔﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه ﮐﺘﺎب »ﻣﺠﺎﺑﯽ اﻟّﺪﻋﻮة« ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ أّوﻟﻪ و‬‫ﻫﻮ‬‫ﺣﺪﯾﺚ »ﻟﻢ ﯾﺘﮑّﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻬﺪ إﻟّﺎ ﺛﻼﺛﻪ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻣﺮﯾﻢ و ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺠﺮﯾﺞ اﻟﻌﺎﺑﺪ و اﻟّﺼﺒّﯽ اﻟّﺬي ﻣّﺮ ﺑﺎّﻣﻪ راﮐﺐ داﺑّﮥ ﻓﺎرﻫﮥ )ﻋﻠﯽ‪.‬‬‫ﺻﺢ‪ .‬ظ( و ﺷﺎرة ﺣﺴﻨﮥ و ﻫﯽ ﺗﺮﺿﻌﻪ ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ اﺟﻌﻞ اﺑﯽ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 157‬از ‪316‬‬‫‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ إﻟﯽ آﺧﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻌﺪ ﻓﯽ دﻋﺎﺋﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﺋﻞ ﻓﯿﻪ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﻻ ﯾﻌﺪل ﻓﯽ اﻟﻘﻀّﯿﮥ‪ ،‬و إﺟﺎزة ﻟﺴﺎﺋﺮه ﺑﺴﻨﺪه إﻟﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‬‫ﻟﻘﺮاﺋـﮥ ﻋﻠﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﺎﻟﺴـﯽ‪ ،‬ﺑﺴـﻤﺎﻋﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯿﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺴـﻤﺎﻋﻪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﺎج ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﻮﯾﻪ‪،‬‬‫ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ ﻋﻠﯽ ﺷﻬﺪة ﺑﻨﺖ أﺣﻤﺪ اﻟﮑﺎﺗﺒﮥ‪ ،‬ﺑﺴﻤﺎﻋﻬﺎ ﻣﻦ ﻃّﺮاد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻦ ﺑﺸﺮان ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻦ ﺻـﻔﻮان‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮه‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟـّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻟﻤﺤـّﺪث اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟّﺼﺪوق أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ اﻟﻘﺮﺷّﯽ اﻻﻣﻮّي‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌـﺪ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﺧـﺪاش و ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺒﺴـّﯽ و ﺧﻼﺋﻖ‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻨﻬﻢ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ ﻣﻊ‬‫ﺗﻘـّﺪﻣﻪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻨّﺠﺎد و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و آﺧﺮون‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و ﻗﺎل أﺑﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﺻﺪوق‪،‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬أّدب ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ﻣﻦ أوﻻد اﻟﺨﻠﻔﺎء‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺆّدب اﻟﻤﻌﺘﻀـﺪ‪ ،‬و زاد ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ :‬و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﮐﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟـّﺪﻧﯿﺎ إذا ﺟﺎﻟﺲ أﺣـﺪا إن ﺷﺎء أﺿـﺤﮑﻪ و إن ﺷﺎء أﺑﮑﺎه ﻓﯽ آن واﺣﺪ ﻟﺘﻮّﺳـ ﻌﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻷﺧﺒﺎر‪ ،‬و آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﺣﺪﯾﺜﻪ ﺑﻌﻠّﻮ اﻟّﺸـ ﯿﺦ‬‫اﻟﻔﺨﺮ ﺑﻦ اﻟﺒﺨـﺎري ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻨﻪ أرﺑﻌـﮥ أﻧﻔﺲ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ ]‪ -[1‬ﺳـﺴﻮﯾﻪ‪ -‬ﺑﺎﻟﻀﻢ‪ -‬أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫ﻣﻤﺸﺎد ﺑﻦ ﺳﺴﻮﯾﻪ اﻹﺻﻄﺨﺮي اﻟﻤﺤﺪث )‪ .12‬ق(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪206 :‬‬‫إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﮐﺘﺎب اﻟّﺪﻋﺎء‪ -‬ﻻﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﯿﺴﺖ ﺑﻐﺎﯾﺖ ﺧﻮب و ﻧﻔﯿﺲ‪ ،‬أّول آن ]‪ [1‬ﻧﻮد و ﻧﻪ ﻧﺎم‬‫اﺳﺖ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ از أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮه و ﺑﻌﺪ از آن ﭼﻬﻞ اﺳﻢ ادرﯾﺴـﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﺳـﻨﺪ آن ﻣﻮﻗﻮف ﺑﺮ ﺣﺴﻦ ﺑﺼـﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از آن اﺳـﻢ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻷﻋﻈﻤﺴﺖ و ﺑﻌﺪ از آن دﻋﺎء اﻟﻔﺮﺟﺴﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﯿﻦ ﻗﺴﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽرود‪.‬‬‫و او را ﮐﺘﺎﺑﯽ دﯾﮕﺮ ﻫﺴﺖ در ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب ﻣﺴّﻤﯽ ﺑﮑﺘﺎب »ﻣﺠﺎﺑﯽ اﻟّﺪﻋﻮة« ﻻﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬اّوﻟﺶ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺜﺴﺖ‪:‬‬‫ﻟﻢ ﯾﺘﮑّﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻬـﺪ إﻟّﺎ ﺛﻠﺜـﮥ‪ :‬ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺮﯾﻢ و ﺻﺎﺣﺐ ﺟﺮﯾﺞ اﻟﻌﺎﺑﺪ و اﻟّﺼﺒﯽ اﻟّﺬي« ﻣّﺮ ﺑﺎّﻣﻪ راﮐﺐ داﺑّﮥ ﻓﺎرﻫﮥ )ﻋﻠﯽ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( و ﺷﺎرة‬‫ﺣﺴﻨﮥ و ﻫﯽ ﺗﺮﺿﻌﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ اﺟﻌﻞ اﺑﻨﯽ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا‪،‬‬‫إﻟﯽ آﺧﺮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬ﮐﻨﯿﺖ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻧﺎم او ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎﺳﺖ‪ ،‬و او را ﻗﺮﺷـﯽ و اﻣﻮي ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨﺪ‬‫زﯾﺮا ﮐﻪ ﭘﺪران او از ﻣﻮاﻟﯽ ﺑﻨﯽ اﻣّﯿﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻟﺪ و ﻣﺴﮑﻦ او ﺑﻐﺪادﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﻟﺪ او در ﺳﻨﻪ ‪ 280‬دو ﺻﺪ و ﻫﺸﺘﺎدﺳﺖ‪ ،‬و از ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ‬‫و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و دﯾﮕﺮ ﻣﺤـّﺪﺛﺎن ﻋﻤـﺪه أﺧﺬ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺮده‪ ،‬و از وي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺻﺎﺣﺐ »ﻏﯿﻼﻧّﯿﺎت« و‬‫ﺣﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺎﻣﻪ ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﺴـﻨﺪ« ﺑﺎ وﺻﻒ ﺗﻘـّﺪم و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧّﺠﺎر )ﻧﺠﺎد‪ .‬ظ( و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ و دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤﺎ در ﺷﺄن اﯾﻦ ﻓﻦ أﺧﺬ‬‫ﻓﯿﺾ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و او أﺗﺎﻟﯿﻖ و ﻣﺆّدب ﻣﻌﺘﻀﺪ ﻋّﺒﺎﺳـﯽ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﻣﺸـﻬﻮرﺳﺖ و ﻗﺒﻞ از آن ﭼﻨﺪ ﮐﺲ را از أوﻻد ﺧﻠﻔﺎ أﺗﺎﻟﯿﻘﯽ‬‫و ﻣﺆّدﺑﯽ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻦ و ﭘـﺪر ﻣﻦ از وي ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮﺷـﺘﻪاﯾﻢ و او ﺻﺪوق ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‬‫را ﻋﺠﺐ ﺗﺼّﺮﻓﯽ در ﮐﻼم ﺑﻮد اﮔﺮ ﻣﯽﺧﻮاﺳﺖ ﺷﺨﺺ را در ﯾﮏ آن ﺑﺨﻨﺪه ﻣﯽآورد و ﺑﺎز ﺑﮕﺮﯾﻪ ﻣﯽاﻧﺪاﺧﺖ و اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻮّﺳﻊ او‬‫ﺑﻮد در ﻋﻠﻢ و أﺧﺒﺎر و ﻗﺪرت او ﺑﺮ ﺗﺼﺮف در ﮐﻼم‪ ،‬وﻓﺎت او در ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﺎل دو ﺻﺪ و ﻫﺸﺘﺎد و ﯾﮏ ﺑﻮده اﺳﺖ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﻘﺸـﯿﺮي ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ‬‫أﻣّﯿﮥ‪ ،‬ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ -[1] ،‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ أﺻﻞ »اﻟﻤﻘﺎﻟﯿﺪ« ﻣﺎ ﯾﻔﯿﺪ ﻫﺬه اﻻوﻟﯿﮥ و ذﻟﮏ اﻟﺘﺮﺗﯿﺐ )‪ .12‬ن(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪207 :‬‬‫وﻻـدﺗﺶ در ﺳـﻨﻪ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﻮده‪ ،‬ﻣﺆّدب ﻣﮑﺘﻔﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﺑﻮد و در ﺣـﺪاﺛﺖ ﺳّﻦ‪ ،‬وي ﯾﮑﯽ از ﺛﻘﺎت ﻣﺼـّﻨﻔﯿﻦ أﺧﺒﺎر و ﺳـﯿﺮﺳﺖ‪ ،‬ﮐﺘﺐ‬‫ﮐﺜﯿﺮه دارد زﯾﺎده ﺑﺮ ﯾﮑﺼـﺪ ﺗﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬از ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و دﯾﮕﺮ ﻣﺤّﺪﺛﺎن ﻋﻤﺪه‬‫ﺳﻤـﺎﻋﺖ ﻧﻤـﻮده‪ ،‬و از وي ﺟﻤـﺎﻋﺘﯽ رواﯾـﺖ ﮐﺮده ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﻐﯿﻼﻧـّﯿ ﺎت« و ﺣـﺎرث ﺑﻦ اﺳـﺎﻣﻪ )أﺑﯽ اﺳـﺎﻣﻪ‪ .‬ظ(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 158‬از ‪316‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺴـﻨﺪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻧّﺠﺎر )ﻧﺠﺎد‪ ،‬ظ( و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﻫـﺬا اﻟّﺸﺄن‪ .‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ و‬‫ﮐـﺎن ﺻـﺪوﻗﺎ و ﮐـﺎن إذا ﺟـﺎﻟﺲ أﺣـﺪا إن ﺷـﺎء أﺿـﺤﮑﻪ و إن ﺷـﺎء أﺑﮑـﺎه‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻤـﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ »رح« ذﮐﺮه ﻓﯽ »ﻓﻮات‬‫اﻟﻮﻓﯿﺎت«[‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ أﺣﺪ اﻟّﺜﻘﺎت اﻟﻤﺼـّﻨﻔﯿﻦ ﻟﻸﺧﺒﺎر و اﻟّﺴـ ﯿﺮ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت اﻟﮑﺜﯿﺮة اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮة اﻟﻤﻘﺒﻮﻟﮥ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻷﺛﺮ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻷﺛﯿﺮ و آﺛﺮ‪ ،‬و ﺣـّﺪث ﺑﻬـﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﺨﻄﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻌﺠﺐ ﻣﻦ اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﻐﺮﯾﺮ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﻐﺮر‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﻧﮑﺚ ذّﻣﮥ اﻟّﻨﺼﻒ و ﺧﻔﺮ‪ ،‬و‬‫ﺧﺎن ﻓﯽ دﻋﻮاه اﻻﻓﮑﮥ و ﺧﺘﺮ‪ ،‬ﻓﺄﻟﻘﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﯽ ﻣﻮارد اﻟﻬﻠﮏ و اﻟﺨﻄﺮ‪.‬‬‫‪ -45‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣﺬي‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘـﺎب »ﻧﻮادر اﻻـﺻﻮل« ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﭘﯿﺶ ﻧﻈﺮ ﻗﺎﺻـﺮ ﺣﺎﺿـﺮﺳﺖ ﺑﺮواﯾﺖ ﺟـﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﻧﺼﺎري‬‫آورده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﻷﺻﻞ اﻟﺨﻤﺴﻮن‪-‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻮّﺷﺎء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻓﯽ ﺣّﺠﺘﻪ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻗﺘﻪ اﻟﻘﺼﻮي ﯾﺨﻄﺐ‪ ،‬ﻓﺴﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ‬‫ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣﺬي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را در »ﻧﻮادر اﻻﺻﻮل« ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ اﺳﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري آورده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﻌﺪ رواﯾﺖ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﺎ زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻣﻌﺮوف ﺑﻦ ﺧّﺮﺑﻮذ اﻟﻤّﮑﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ اﺑﻦ واﺛﻠﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ اﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ‬‫ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪208 :‬‬‫ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﺧﻄﺐ ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس! إﻧّﻪ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻦ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻣﺜﻞ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ‪ ،‬و إﻧّﯽ أﻇّﻦ‬‫أن ﯾﻮﺷـﮏ أن أدﻋﯽ ﻓـﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض و إﻧّﯽ ﺳـﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﻨﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪،‬‬‫اﻟّﺜﻘـﻞ اﻷـﮐﺒﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾـﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا و ﻻ ﺗﻀـّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒـﺪﻟﻮا و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ ﻓﺈﻧﯽ ﻗـﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ‬‫اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و رواﯾﺖ ﮐﺮدن ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣـﺬي ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را از ﮐﺘﺎب »ﻓﺮاﺋﺪ اﻟﺴـﻤﻄﯿﻦ« ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺣﻤﻮﯾﻨﯽ »و ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎء« ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن‬‫ﺑﺪﺧﺸﯽ ﻧﯿﺰ واﺿﺢ و ﻇﺎﻫﺮﺳﺖ ﮐﻤﺎ ﺳﺘّﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﺟﻼـﻟﺖ ﺷـﺎن و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﺮﺗﺒﺖ و رﻓﻌﺖ ﻣﮑـﺎن و ﻧﺒـﺎﻟﺖ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣـﺬي ﮐﻪ از أﻋﺎﻇﻢ ﻋﺮﻓﺎ و ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ و أﻓﺎﺧﻢ ﻧﺒﻬﺎ و ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ‬‫ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ ﻧﺰد أﺋّﻤﻪ ﻗﻮم ﺛـﺎﺑﺖ و ﻣﺤّﻘﻘﺴﺖ‪ ،‬و ﺳـﻄﺮي از ﻣـﺂﺛﺮ ﺟﻤﯿﻠﻪ و ﻣﻔـﺎﺧﺮ ﺟﻠﯿﻠﻪ او ﺑﺮ ﻧـﺎﻇﺮ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺘﻌّﺮف ﻟﻤـﺬﻫﺐ اﻟّﺘﺼّﻮف«‬‫ﺗﺼـﻨﯿﻒ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﮑﻼﺑﺎذي »و ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺼﻮﻓّﯿﻪ« أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟّﺴـ ﻠﻤﯽ و رﺳﺎﻟﻪ أﺑﯽ‬‫اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻫﻮازن اﻟﻘﺸـﯿﺮي »و ﺣﻠﯿﮥ اﻷوﻟﯿﺎء« أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ و ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺤﺐ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد‬‫اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟّﻨـّﺠ ﺎر و »ﮐﺸﻒ اﻟﻤﺤﺠﻮب ﻷرﺑـﺎب اﻟﻘﻠﻮب« أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤـﺎن اﻟﻐﺰﻧﻮي »و ﺗـﺬﮐﺮة اﻻوﻟﯿـﺎء« ﻓﺮﯾﺪ‬‫اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻬﻤـﺪاﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻌّﻄﺎر و »ﻧﻔﺤﺎت اﻻﻧﺲ« ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺠﺎﻣﯽ و »إﺣﮑﺎم اﻟّﺪﻻﻟﮥ ﻋﻠﯽ ﺗﺤﺮﯾﺮ‬‫اﻟّﺮﺳـﺎﻟﻪ« ﺗﺼـﻨﯿﻒ زﯾﻦ اﻟـّﺪﯾﻦ زﮐﺮّﯾـﺎ اﻷﻧﺼﺎري اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺸـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم و »ﻟﻮاﻗـﺢ اﻷﻧﻮار« ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟّﺸـ ﻌﺮاﻧﯽ و »ﻓﯿﺾ‬‫اﻟﻘﺪﯾﺮ« ﻋﺒﺪ اﻟّﺮؤوف ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ اﻟﻤﻨﺎوي و ﻏﯿﺮ آن؛ ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات در اﯾﻨﺠﺎ ﻣﺴﻄﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻐﺰﻧﻮي در »ﮐﺸﻒ اﻟﻤﺤﺠﻮب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﻨﻬﻢ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 159‬از ‪316‬‬‫ﺷﯿﺦ ﺑﺎ ﺧﻄﺮ و ﻓﺎﻧﯽ از ﺻﻔﺎت ﺑﺸﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﺮﻣﺬي رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬اﻧﺪر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪209 :‬‬‫ﻓﻨﻮن ﻋﻠﻢ ﮐﺎﻣﻞ و إﻣﺎم ﺑﻮد و از ﻣﺤﺘﺸـﻤﺎن ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺑﻮد‪ ،‬و وي را ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺑﺴـﯿﺎرﺳﺖ و ﻧﯿﮑﻮ‪ ،‬و ﮐﺮاﻣﺎت ﻇﺎﻫﺮ اﻧﺪر ﺑﯿﺎن ﻫﺮ ﮐﺘﺎب ﭼﻮن‬‫»ﺧﺘﻢ اﻟﻮﻻﯾـﮥ« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻨﻬـﺞ« و »ﻧﻮادر اﻻﺻﻮل« و ﺟﺰ اﯾﻦ ﺑﺴـﯿﺎر ﮐﺘﺐ دﯾﮕﺮ‪ ،‬و ﺳـﺨﺖ ﻣﻌﻈﻤﺴﺖ وي ﺑﻨﺰدﯾﮏ ﻣﻦ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺟﻤﻠﮕﯽ‬‫دﻟﻢ ﺷـﮑﺎر وﯾﺴﺖ‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﻣﻦ ﮔﻔﺖ رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﮐﻪ ﻣﺤّﻤﺪ دّر ﯾﺘﯿﻤﺴﺖ ﮐﻪ اﻧﺪر ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺜﺎل ﻧﺪارد‪ ،‬و اﻧﺪر ﻋﻠﻮم ﻇﺎﻫﺮ وي را ﻧﯿﺰ‬‫ﮐﺘﺒﺴﺖ‪ ،‬و اﻧـﺪر ﺣﺪﯾﺚ اﺳـﻨﺎد ﻋﺎﻟﯽ دارد‪ ،‬و ﺗﻔﺴـﯿﺮي اﺑﺘﺪا ﮐﺮده ﺑﻮد ﻋﻤﺮ ﺗﻤﺎم ﮐﺮدن آن ﻧﯿﺎﻓﺖ و ﺑﺪان ﻣﻘﺪار ﮐﻪ ﮐﺮده اﺳﺖ در ﻣﯿﺎن‬‫أﻫـﻞ ﻋﻠﻢ ﻣﻨﺘﺸـﺮ اﺳﺖ و ﻓﻘﻪ ﺑﺮ ﯾﮑﯽ ﺧﻮاﻧـﺪه ﺑﻮد از ﺧﻮاّص ﯾـﺎران أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ‪ ،‬و وي را اﻧـﺪر ﺗﺮﻣـﺬ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺣﮑﯿﻢ ﺧﻮاﻧﻨـﺪ‪ ،‬و ﺣﮑﯿﻤـﺎن‬‫ﻣﺘﺼّﻮﻓﻪ اﻗﺘﺪا ﺑﺪو ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬وﯾﺮا ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﺴـﯿﺎر اﺳﺖ‪ ،‬و ﯾﮑﯽ از آن ﺟﻤﻠﻪ آﻧﮑﻪ ﺑﺎ ﺧﻀـﺮ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺻـﻠﻮات اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻧﺒّﯿﻨﺎ و ﻋﻠﯿﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮده‬‫ﺑﻮد‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ وّراق ﮐﻪ ﻣﺮﯾـﺪ وي ﺑﻮد رواﯾﺖ ﮐﻨـﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾـﮏ ﺷـﻨﺒﻪ ﺧﻀـﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﻨﺰدﯾـﮏ وي آﻣـﺪي و واﻗﻌﻬـﺎ از ﯾﮑـﺪﯾﮕﺮ‬‫ﺑﭙﺮﺳـﯿﺪﻧﺪي و از وي ﻣﯽآﯾﺪ ﮐﻪ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﻦ ﺟﻬﻞ ﺑﺄوﺻﺎف اﻟﻌﺒﻮدﯾﮥ ﻓﻬﻮ ﺑﻨﻌﻮت اﻟّﺮﺑﻮﺑّﯿﮥ أﺟﻬﻞ« ﻫﺮ ﮐﻪ ﺑﻌﻠﻢ ﺷﺮﯾﻌﺖ و أوﺻﺎف ﺑﻨﺪﮔﯽ‬‫ﮐﺮدن ﺟﺎﻫـﻞ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺄوﺻـﺎف ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺟﺎﻫـﻞﺗﺮ ﺑﻮد و ﻫﺮ ﮐﻪ ﺑﻈﺎﻫﺮ ﺑﻤﻌﺮﻓﺖ ﻧﻔﺲ راه ﻧﺪاﻧـﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻫﻢ راه ﻧﺪاﻧـﺪ و ﻫﺮ ﮐﻪ‬‫آﻓﺎت ﺻـﻔﺎت ﺑﺸـﺮﯾﺖ ﻧﺒﯿﻨﺪ ﻟﻄﺎﺋﻒ ﺻـﻔﺎت ﺣﻖ ﻫﻢ ﻧﺪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﺑﺒﺎﻃﻦ ﺗﻌّﻠﻖ دارد و ﻫﺮ ﮐﻪ ﺑﻈﺎﻫﺮ ﺗﻌﻠﻖ ﮐﻨﺪ ﺑﯽﺑﺎﻃﻦ ﻣﺤﺎل ﺑﻮد و ﻫﺮ‬‫ﮐﻪ ﺑﺒﺎﻃﻦ دﻋﻮي ﮐﻨﺪ ﺑﯿﻈﺎﻫﺮ ﭘﺲ ﻣﻌﺮﻓﺖ اوﺻﺎف رﺑﻮﺑّﯿﺖ اﻧﺪر ﺻـﺤﺖ أرﮐﺎن ﻋﺒﻮدّﯾﺖ ﺑﺴـﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﯽ آن درﺳﺖ ﻧﯿﺎﯾﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﮐﻠﻤﻪ‬‫ﺳﺨﺖ ﺑﺎ أﺻﻞ و ﻣﻔﯿﺪ اﺳﺖ ﺑﺠﺎﯾﮕﺎه ﺧﻮد ﺗﻤﺎم ﮐﺮده آﯾﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺟﺎﻣﯽ در ﮐﺘﺎب »ﻧﻔﺤﺎت اﻻﻧﺲ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟّﺘﺮﻣـﺬي ﻗـّﺪس اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺳـﺮه از ﻃﺒﻘﺎت ﺛﺎﻧﯿﻪ اﺳﺖ‪،‬‬‫ﮐﻨﯿﺖ وي أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺳﺖ از ﮐﺒﺎر ﻣﺸﺎﯾـﺦ اﺳﺖ ﺑﺎ أﺑﻮ ﺗﺮاب ﻧﺨﺸﺒﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺧﻀـﺮوﯾﻪ و اﺑﻦ ﺟﻼ ﺻـﺤﺒﺖ داﺷـﺘﻪ و ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺴـﯿﺎر‬‫داﺷﺖ‪ ،‬و وي را ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﺑﺴـﯿﺎرﺳﺖ و ﮐﺮاﻣﺎت ﻇﺎﻫﺮ اﻧـﺪر ﺑﯿﺎن ﻫﺮ ﮐﺘﺎب ﭼﻮن ﺧﺘﻢ اﻵﯾـﮥ و ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﻬـﺞ و ﻧﻮادر اﻻﺻﻮل و ﺟﺰ اﯾﻦ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎي دﯾﮕﺮ ﮐﺮدهﺳﺖ و در ﻋﻠﻮم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪210 :‬‬‫ﻇﺎﻫﺮﻫﻢ وﯾﺮا ﮐﺘﺐ اﺳﺖ و ﺗﻔﺴـﯿﺮي اﺑﺘﺪا ﮐﺮده ﺑﻮد أّﻣﺎ ﻋﻤﺮ وي ﺑﺈﺗﻤﺎم آن وﻓﺎ ﻧﮑﺮده و وي ﺻﺤﺒﺖدار ﺧﻀﺮﺳﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪ .‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫وّراق ﮐﻪ ﻣﺮﯾﺪ وي ﺑﻮد رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾﮑﺸـﻨﺒﻪ ﺧﻀـﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺑﻨﺰدﯾﮏ وي آﻣﺪي و واﻗﻌﻬﺎ از ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﭘﺮﺳﯿﺪﻧﺪي‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﮐﺘـﺎب »ﮐﺸﻒ اﻟﻤﺤﺠﻮب« ﮔﻮﯾـﺪ ﮐﻪ وي ﺳـﺨﺖ ﻣﻌﻈﻢ اﺳﺖ ﺑﻨﺰدﯾـﮏ ﻣﻦ ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ ﺟﻤﻠﮕﯽ دﻟﻢ ﺷـﮑﺎر اوﺳﺖ‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﯽ ﮐﻪ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ دّر ﯾﺘﻤﺴﺖ ﮐﻪ در ﻋﺎﻟﻢ ﻫﻤﺘﺎ ﻧﺪارد وي ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬ﻣﺎ ﺻـّﻨﻔﺖ ﺣﺮﻓﺎ ﻣﻦ ﺗﺪﺑﯿﺮ و ﻻ ﯾﻨﺴﺐ إﻟّﯽ ﺷﯽء ﻣﻨﻪ و ﻟﮑﻦ ﮐﺎن إذا‬‫اﺷـﺘّﺪ ﻋﻠّﯽ وﻗﺘﯽ أﺗﺴـّﻠﯽ ﺑﻪ« و ﻫﻢ وي ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ »ﻣﻦ ﺟﻬـﻞ ﺑﺄوﺻﺎف اﻟﻌﺒﻮدّﯾـﮥ ﻓﻬﻮ ﺑﺄوﺻﺎف اﻟّﺮﺑﻮﺑـّﯿ ﮥ أﺟﻬﻞ« ﯾﻌﻨﯽ‪ :‬ﻫﺮ ﮐﻪ ﺧﻮد را‬‫ﻧﺸﻨﺎﺳـﻨﺪ او را ﭼﻮن ﺷـﻨﺎﺳﺪ؟! و ﻫﻢ وي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺣﻘﯿﻘﺖ دوﺳﺘﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ دوام اﺳﺖ ﺑﯿﺎد او‪ .‬و ﺳـﺌﻞ ﻋﻦ ﺻﻔﮥ اﻟّﺬات و اﻟﻔﻌﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ‬‫ﯾﺤﺘﻤـﻞ اﻟّﺰﯾـﺎدة و اﻟّﻨﻘﺼـﺎن ﻓﻬﻮ ﻣﻦ ﺻـﻔﺎت اﻟﻔﻌﻞ‪ ،‬و ﮐّﻞ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺰﯾﺎدة و اﻟّﻨﻘﺼﺎن ﻓﻬﻮ ﻣﻦ ﺻـﻔﺎت اﻟـّﺬات‪ ،‬و ﺳـﺌﻞ ﻋﻦ اﻹﯾﺜﺎر‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺧﺘﯿﺎر ﺣّﻆ ﻏﯿﺮك ﻋﻠﯽ ﺣّﻆ ﻧﻔﺴﮏ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟﯿﻘﯿﻦ‪ :‬اﻟﯿﻘﯿﻦ اﺳـﺘﻘﺮار اﻟﻘﻠﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻋﻠﯽ ﻗﻮﻟﻪ و أﻣﺮه‪ ،‬و ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟّﺸﮑﺮ‪:‬‬‫اﻟّﺸـ ﮑﺮ ﺗﻌّﻠﻖ اﻟﻘﻠﺐ ﺑـﺎﻟﻤﻨﻌﻢ‪ .‬ﺣﻀـﺮت ﺧﻮاﺟﻪ ﺑﻬﺎء اﻟﺤﻖ و اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻪ ﻧﻘﺸـﺒﻨﺪ ﻗـّﺪس اﻟﱠﻠﻪ ﺳـّﺮه در وﻗﺘﯽ ﮐﻪ از‬‫ﻣﺒـﺎدي أﺣﻮال و ﺳـﻠﻮك ﺧﻮد ﺣﮑـﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﺮده و أﺛﺮ ﺗﻮّﺟﻬﺎت ﺧﻮد را ﺑﺄرواح ﻃّﯿﺒﻪ ﻣﺸﺎﯾـﺦ ﮐﺒﺎر در ﺑﯿﺎن ﻣﯽآورده ﻣﯽﮔﻔﺘﻨـﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ‬‫ﮔﺎه ﺗﻮّﺟﻪ ﺑﺮوﺣﺎﻧّﯿﺖ ﻗﺪوة اﻷوﻟﯿﺎء ﺧﻮاﺟﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣﺬي ﻧﻤﻮده ﺷﺪي أﺛﺮ آن ﺗﻮﺟﻪ ﻇﻬﻮر ﺑﯽﺻﻔﺘﯽ ﻣﺤﺾ ﺑﻮدي و ﻫﺮ ﭼﻨﺪ‬‫در آن ﺗﻮّﺟﻪ ﺳـﯿﺮ اﻓﺘﺎدي ﻫﯿـﭻ أﺛﺮي ﻧﮑﺮدي و ﺻـﻔﺘﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﯿﻔﺘﺎدي‪ .‬ﻣﺸﺎﯾـﺦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬اوﻟﯿﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺨﺘﻠﻒاﻧﺪ و ﺑﻌﻀـﯽ ﺑﯽﺻـﻔﺖاﻧﺪ و‬‫ﺑﯽﻧﺸﺎن و ﺑﻌﻀـﯽ ﺑﺼـﻔﺖاﻧﺪ و ﺑﻌﻀـﯽ از ﺻـﻔﺎت ﻧﺸﺎنﻣﻨـﺪ ﮔﺸـﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ :‬أﻫﻞ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﺎ أﻫﻞ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﯾﺎ از أﻫﻞ ﻣﺤّﺒﺖ ﯾﺎ أﻫﻞ‬‫ﺗﻮﺣﯿﺪﻧـﺪ و ﮐﻤـﺎل ﺣﺎل و ﻧﻬﺎﯾﺖ درﺟﺎت اوﻟﯿﺎ را در ﺑﯽ ﺻـﻔﺘﯽ و ﺑﯽﻧﺸﺎﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﯽﻧﺸﺎن اﺷﺎرت ﺑﮑﺸﻒ ذاﺗﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﻘﺎﻣﯽ ﺑﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 160‬از ‪316‬‬‫ﺑﻠﻨﺪ و درﺟﻪ ﺑﺲ ﺷﺮﯾﻔﺴﺖ و ﻋﺒﺎرت و اﺷﺎرت از ﮐﻨﻪ آن ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻗﺎﺻﺮ اﺳﺖ ‪.‬‬
‫و زﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻻﻧﺼﺎري در »أﺣﮑﺎم اﻟّﺪﻻﻟﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪211 :‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﺮﻣﺬي‪ -‬ﺑﮑﺴـﺮ اﻟّﺘﺎء و اﻟﻤﯿﻢ و ﺑﺎﻟّﺬال اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ ،‬ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺗﺮﻣﺬ ﻣﺪﯾﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﻃﺮف ﻧﻬﺮ ﺑﻠﺦ اﻟﻤﺴـّﻤﯽ ﺑﺠﯿﺤﻮن‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﺒﺎر‬‫اﻟّﺸـ ﯿﻮخ و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﻮم‪ ،‬ﺻـﺤﺐ أﺑﺎ ﺗﺮاب اﻟﻨﺨﺸﺒّﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻀـﺮوﯾﻪ و اﺑﻦ اﻟﺠﻼء و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬ﺳﺌﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻦ‬‫ﺻﻔـﮥ اﻟﺨﻠﻖ‪ -‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺨﺎء و اﺳـﮑﺎن اﻟﻼم‪ -‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺿـﻌﻒ ﻇﺎﻫﺮ و دﻋﻮي ﻋﺮﯾﻀـﮥ! أي‪ :‬ﻻ ﻗـﺪرة ﻟﻬﻢ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻻ ﯾﺠﻠﺐ ﻟﻬﻢ ﻧﻔﻌﺎ و ﻻ ﯾﺪﻓﻊ‬‫ﻋﻨﻬﻢ ﺿـﺮارا و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﯾّﺪﻋﻮن و ﯾﻨﺴﺒﻮن ﻷﻧﻔﺴﻬﻢ ﻣﺎ ﺗﻔّﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ و ﻫﯽ ﻋﺮﯾﻀﮥ ﻋﻈﯿﻤﮥ ﻷّن ﻣﻦ اّدﻋﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﻣﺎﻻ ﻣﻠﮏ ﻟﻪ ﻓﯿﻪ ﻓﻘﺪ‬‫أﻋﻈﻢ اﻟّﺪﻋﻮي و زاد ﻓﯽ اﻟﺨﻄﺎء و ﻟﺬﻟﮏ ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ :‬ﻣﺎ ﺻـّﻨﻔﺖ ﺣﺮﻓﺎ ﻣﻦ ﺗﺪﺑﯿﺮ و ﻻ ﻟﯿﻨﺴﺐ إﻟّﯽ ﻣﻨﻪ ﺷﯽء و ﻟﮑﻦ ﮐﺎن‬‫إذ اﺷـﺘّﺪ ﻋﻠّﯽ وﻗﺘﯽ‪ ،‬أي ﻃﺮأت ﻋﻠّﯽ اﻷﺣﻮال اﻟﻐﺎﻟﺒﮥ؛ أﺗﺴﻠّﯽ ﺑﻪ‪ ،‬أي ﺑﺎﻟّﺘﺼﻨﯿﻒ؛ ﺑﺄن ﺗﺠﺮي اﻟﺤﮑﻢ ﻋﻠﯽ ﻟﺴﺎﻧﯽ ﻓﺄﺷﺘﻐﻞ ﺑﺘﻌﻠﯿﻘﻬﺎ ﻷﺗﺴﻠّﯽ ﺑﻪ‬‫و ﯾﺨّﻒ ﻋّﻨﯽ ﻣﺎﻻـ أﻗـﺪر ﻋﻠﯽ ﺣﻤﻠﻪ ﻋـﺎدة ﻣﻦ ﺗﻠﮏ اﻷﺣﻮال‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺣﮑﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻮري أﻧّﻪ وﺟـﺪ ذات ﯾﻮم ﯾﻨﺘﻒ ﺷـﻌﺮ ﺣﻮاﺟﺒﻪ‪ ،‬ﻓﺴـﺌﻞ ﻋﻦ‬‫ذﻟﮏ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻟﺤﻘﯿﻘﮥ ﻏﺎﻟﺒﮥ ﻋﻠّﯽ و ﻻ ﻗﺪرة ﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺣﻤﻠﻬﺎ! ﻓﺄﻧﺎ أﺷﺘﻐﻞ ﺑﺬﻟﮏ ﻟﯿﺨّﻒ ﻣﺎ ﺑﯽ و أرﺟﻊ إﻟﯽ اﺣﺴﺎﺳﯽ![‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺷﻌﺮاﻧﯽ در »ﻟﻮاﻗﺢ اﻷﻧﻮار« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟّﺘﺮﻣﺬي اﻟﺤﮑﯿﻢ‪ ،‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻟﻘﯽ‬‫أﺑﺎ ﺗﺮاب اﻟّﻨﺨﺸﺒﯽ و ﺻـﺤﺐ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺠﻼء و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﻀـﺮوﯾﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة و‬‫ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﮐﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺻّﻨﻔﺖ ﺣﺮﻓﺎ ﻋﻦ ﺗﺪﺑﯿﺮ و ﻻ ﻟﯿﻨﺴﺐ إﻟّﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟﻤﺆﻟّﻔﺎت و ﻟﮑﻦ ﮐﺎن إذا اﺷﺘّﺪ ﻋﻠّﯽ وﻗﺘﯽ‬‫أﺗﺴـّﻠﯽ ﺑﻪ‪ ،‬و ﺳـﺌﻞ ﻣّﺮة ﻋﻦ ﺻـﻔﮥ اﻟﺨﻠﻖ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺿﻌﻒ ﻇﺎﻫﺮ و دﻋﻮي ﻋﺮﯾﻀﮥ! و ﮐﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﺷﺮاﺋﻂ اﻟﺨﺪام اﻟّﺘﻮاﺿﻊ و‬‫اﻻﺳﺘﺴـﻼم‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻔﯽ ﺑﺎﻟﻤﺮء ﻋﯿﺒﺎ أن ﯾﺴـّﺮه ﻣﺎ ﯾﻀـّﺮه‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬دﻋﺎ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮّﺣﺪﯾﻦ ﻟﻠّﺼﻠﻮة اﻟﺨﻤﺲ رﺣﻤﮥ ﻣﻨﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ و ﻫّﯿﺄ‬‫ﻟﻬﻢ ﻓﯿﻬﺎ أﻟﻮان اﻟـّﻀ ﯿﺎﻓﺎت ﻟﯿﻨﺎل اﻟﻌﺒﺪ ﻣﻦ ﮐّﻞ ﻗﻮل و ﻓﻌﻞ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﻋﻄﺎﯾﺎه ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ و ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﺎﻷﻓﻌﺎل ﮐﺎﻷﻃﻌﻤﮥ و اﻷﻗﻮال ﮐﺎﻷﺷـﺮﺑﮥ و ﻫﻢ‬‫ﻋﺮش اﻟﻮﺣﺪاﻧّﯿﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻﻼح اﻟّﺼﺒﯿﺎن ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺘﺐ و ﺻﻼح ﻗّﻄﺎع اﻟّﻄﺮﯾﻖ ﻓﯽ اﻟّﺴﺠﻦ و ﺻﻼح اﻟّﻨﺴﺎء ﻓﯽ اﻟﺒﯿﻮت‪،‬‬‫و ﮐﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪212 :‬‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻤﺤّﺪث و اﻟﻤﺘﮑﻠّﻢ إذا ﺗﺤّﻘﻘﺎ ﻓﯽ درﺟﺘﻬﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺨﺎﻓﺎ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﻨﻔﺲ‪ ،‬ﮐﻤﺎ أّن اﻟّﻨﻔﻮس ﻣﺤﻔﻮﻇﮥ ﺑﺎﻟّﻨﺴﺦ ﻹﻟﻘﺎء اﻟﺸﯿﻄﺎن ﮐﺬﻟﮏ‬‫ﻣﺤّﻞ اﻟﻤﮑﺎﻟﻤﮥ و اﻟﻤﺤﺎدﺛﮥ ﻣﺼﻮن ﻋﻦ إﻟﻘﺎء اﻟّﻨﻔﺲ ﻣﺤﺮوس ﺑﺎﻟﺤّﻖ‪ ،‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣـﺬي ﻗـﺪوة ﻋﺮﻓﺎﺋﻬﻢ اﻷﻋﯿﺎن‪ ،‬و اﺳﻮة أوﻟﯿﺎﺋﻬﻢ اﻟّﺸﺎرﺑﯿﻦ رﺣﯿﻖ اﻟﻌﺮﻓﺎن‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻮﺛﯿﻖ اﻷرﮐﺎن‪ ،‬اﻟّﺮﻓﯿﻊ‬‫اﻟﺒﻨﯿﺎن‪ ،‬و آﺛﺮ ذﻟﮏ اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻤﻨﯿﺮ اﻟﺒﺮﻫﺎن‪ ،‬اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟـّﺴ ﻠﻄﺎن‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻨﮑﺺ ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻧﮑﺚ ذّﻣـﮥ اﻟّﻨﺼﻒ و ﺧﺎن‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﺐ ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ أﻟﻒ‬‫ﺧّﻠﮥ اﻟﻌﺴﻒ و ﻣﺎن‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎﺻﻢ ﻋﻦ ﺷّﺮة ﺷّﺮه و اﻟﻌﺪوان‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﯽ ﻧﺰﻏﮥ زﯾﻐﻪ و اﻟّﻄﻐﯿﺎن‪.‬‬‫‪ -46‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ »در ﮐﺘﺎب اﻟّﺴـ ّﻨﮥ« ﮐﻪ ﻣﺼـﻄﻔﯽ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴـﻄﻨﻄﯿﻨﯽ »در ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ذﮐﺮ آن ﺑﺎﯾﻦ‬‫ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮده‪» ] :‬ﮐﺘﺎب اﻟﺴـﻨﮥ« ﻻﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 287‬ﺳﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ اﺧﺮاج‬‫ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﺒﺪور اﻟّﺴﺎﻓﺮة ﻋﻦ اﻣﻮر اﻵﺧﺮة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺮج اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ ﻓﯽ »اﻟّﺴـ ّﻨﮥ« ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ اﻟﺨﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﻣﻦ‬‫ﺑﻌﺪي ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 161‬از ‪316‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋـﺎﺻﻢ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﺮواﯾﺖ ﺟﻨـﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ ﻣﻼـ ﻋﻠﯽ ﻣّﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌّﻤـ ﺎل«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم أّن اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺣﻀـﺮ اﻟّﺸﺠﺮة ﺑﺨّﻢ ﺛّﻢ ﺧﺮج آﺧﺬا ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون‬‫أّن اﻟﱠﻠﻪ رﺑّﮑﻢ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﻗﺎل‪ :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون أّن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﮑﻢ و أّن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻣﻮﻻﮐﻢ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﻦ‬‫ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻣﻮﻻه ﻓﺈّن ﻫﺬا ﻣﻮﻻه‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﺑﻌﺪه ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺒﺐ ﺑﯿﺪه و ﺳﺒﺒﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻓﯽ أﻣﺎﻟﯿﻪ و ﺻّﺤﺢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪213 :‬‬‫و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ از ﺛﻘﺎت ﺣّﻔﺎظ أﻋﺎﻇﻢ و أﺛﺒﺎت أﯾﻘﺎظ أﻓﺎﺧﻢ ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ ﻧﺒﯿﻞ ﺷﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ‪ .‬روي ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻄﺎء‬‫اﻟﺤﻮﻃﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد[‪.‬‬‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﺪﺧﺸـﯽ در ﺣﺎﺷـﯿﻪ »أﻧﺴﺎب« ﻧﻮﺷـﺘﻪ‪] :‬ﻣﺎت أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﻫﺬا ﺳـﻨﮥ ‪ 287‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒـﺎر ﺣّﻔـ ﺎظ اﻻﺣـﺎدﯾﺚ و ذﻫﺒﯽ در‬‫»ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟّﻨﺒﯿﻞ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺰاﻫﺪ ﻗﺎﺿﯽ أﺻﺒﻬﺎن‪،‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺟّﺪه ﻻّﻣﻪ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ اﻟّﺘﺒﻮذﮐﯽ و أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿﺪ و ﻫﺪﺑﮥ اﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر و اﻷرزق ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و ﺧﻠﻘﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺮﺣﻠﮥ اﻟﻮاﺳـﻌﮥ‬‫و اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻨﺪار و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺒﺪ اﻟـّﺴ ﻤﺴﺎر و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻌّﺴﺎل و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤـﺪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن و ﺧﻠﻖ ﻣﻦ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧّﯿﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق و ﻗﺪ وﻟﯽ ﻗﻀﺎء أﺻـﺒﻬﺎن ﺳـّﺘﮥ‬‫ﻋﺸـﺮ ﺳـﻨﮥ و ﻋﺰل ﻟﺸـﯽء وﻗﻊ ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻗﻨﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ذﻫﺒﺖ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة ﻓﯽ ﻓﺘﻨﮥ اﻟّﺰﻧﺞ ﻓﺄﻋﺎد ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺧﻤﺴـﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و‬‫ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻻـﻋﺮاﺑﯽ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟّﻨّﺴﺎك«‪ :‬ﻓﺄﻣﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ ﻓﺴـﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﯾـﺬﮐﺮ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻟﺸـﻘﯿﻖ اﻟﺒﻠﺨﯽ أﻟﻒ ﻣﺴـﺌﻠﮥ و ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫ﺣّﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و ﮐﺎن ﻣﺬﻫﺒﻪ اﻟﻘﻮل ﺑﺎﻟّﻈﺎﻫﺮ و ﺗﺮك اﻟﻘﯿﺎس‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻇﺎﻫﺮّي اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﺑﻌﺪ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و وﻗﻊ ﻟﻨﺎ ﺟﻤﻠﮥ‬‫ﻣﻦ ﮐﺘﺒﻪ و ﻗﺪ أﻓﺮد ﻟﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨّﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻃﻮﯾﻠﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳـﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮّﻓﯽ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟـّﻀ ّﺤﺎك‬‫ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻗﺎﺿـﯽ أﺻـﺒﻬﺎن و ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت‪ ،‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻋﺸـﺮ اﻟّﺘﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‪ .‬ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺟّﺪه ﻻّﻣﻪ‬‫ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟّﻄﯿﺎﻟﺴّﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ و ﮐﺎن‪ ،‬إﻣﺎﻣﺎ ﻓﻘﯿﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪214 :‬‬‫ﻇﺎﻫﺮّﯾﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ ورﻋﺎ ﮐﺒﯿﺮ اﻟﻘﺪر ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺎﻗﺐ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﻀّﺤﺎك اﻟّﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﺼﺮي ﻗﺎﺿﯽ أﺻﺒﻬﺎن ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼّﻨﻔﺎت ‪.‬‬
‫و ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋـﺎﺻﻢ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻹﻣـﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟّﻨﺒﯿـﻞ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫اﻟّﺰاﻫـﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺿـﯽ أﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬ﻟﻪ اﻟّﺮﺣﻠﮥ اﻟﻮاﺳـﻌﮥ و اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ذﻫﺒﺖ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة ﻓﯽ ﻓﺘﻨﮥ اﻟّﺰﻧﺦ ﻓﺄﻋﺎد ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‬‫ﺧﻤﺴﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺣّﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ ﻇﺎﻫﺮّي اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ‪ [287‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬إﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﺠﻠﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺠﻤﯿﻞ‪ ،‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﻋﻨﺪ ﮐّﻞ ﻧﺎﻗﺪ ﻋﺎرف ﺑﺎرع‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 162‬از ‪316‬‬‫ﺑﺎﻟّﺘﻤﯿﯿﺰ و اﻟّﺘﻨﺰﯾﻞ‪ ،‬ﻓﮑﺸﻒ ﻋﻦ إﻟﻄﺎط اﻟﻤﺪﻏﻠﯿﻦ ﮐّﻞ ﺗﻠﻤﯿﻊ و ﺗﺴﻮﯾﻞ‪ ،‬و ﻧﻀﺎ ﻋﻦ إدﻏﺎل اﻟﻤﺤﺘﺎﻟﯿﻦ ﮐّﻞ ﺗﺨﺪﯾﻊ و ﺗﻌﻠﯿﻞ‪ ،‬و ﻧﻘﯽ ﻣﻦ ﺗﺸّﺪق‬‫اﻟﻤﺘﻔﯿﻬﻘﯿﻦ ﮐّﻞ ﺗﺰوﯾﺮ و ﺗﻬﻮﯾﻞ‪ ،‬و أﻇﻬﺮ أّن ﺟﺤﺪ اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ ﻟﯿﺲ ﺑﻤﺤﻞ ﻟﻼﺳﺘﻨﺎد و اﻟّﺘﻌﻮﯾﻞ‪ ،‬و أوﺿﺢ أّن إﻧﮑﺎر اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ ﺑﺤﺖ إﺿﻼل‬‫و ﺗﻀﻠﯿﻞ‬‫‪ -47‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻣﺴﺘﺪرك« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠّﯽ ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻗﻼﺑـﮥ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷـﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد و‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒّﺰار‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬و ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤـ ﺎد و ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ‪ ،‬إﻧّﯽ‬‫ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪215 :‬‬‫ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟﻞ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟّﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪،‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻫـﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷـﺮط اﻟّﺸـ ﯿﺨﯿﻦ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ﺑﻄﻮﻟﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪه ﺣﺪﯾﺚ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‬‫أﯾﻀﺎ ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻃﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻠﺨﯽ در »ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ اﻟﻤﻮّدة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻓﯽ »زﯾﺎدات اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ )ﻋﻦ‪ .‬ظ(‬‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و ﻫﻮ داﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺨﺘﺎر أو ﺧﺎرج ﻣﻦ ﻋﻨﺪه ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬أﻧﺖ ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ!‪.‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﻓﯽ »زﯾـﺎدات اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﻗـﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋـﺎﻣﺮ ﻗـﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﺷـﺮﯾﮏ ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺋﻢ‬‫)اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ .‬ظ( ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود‬‫ﻣـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء و اﻻـرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﯾﻀﺎ رواه ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫اﻟﺨﺪري و ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ‪.‬‬
‫و ﭼﻮن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘﺐ واﻟﺪ ﺧﻮد از وي رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص ﺗﻤﺎﻣﯽ »ﻣﺴـﻨﺪ« را از وي ﺳﻤﺎﻋﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻟﻬﺬا ﺗﻤﺎم‬‫آن ﻃﺮق و اﻟﻔﺎظ ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ از أﺣﻤـﺪ ﻣﻨﻘﻮل ﺷﺪه ﻋﻤﻮﻣﺎ و ﻃﺮق و ﺳـﯿﺎﻗﺎت ﻣﺴـﻨﺪ ﺧﺼﻮﺻﺎ از ﻣﺮوّﯾﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ‬‫در ﺗﺸﯿﯿﺪ ﻣﺒﺎﻧﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ و ﺗﮑﺜﯿﺮ ﻧﺎﻗﻠﯿﻦ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﻣﻨﯿﻒ ﺑﻮﺿﻮح ﺗﻤﺎم ﺧﻮاﻫﺪ اﻓﺰود‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‬‫و ﻣﻔـﺎﺧﺮ زاﻫﺮه و ﻣـﺂﺛﺮ ﺑـﺎﻫﺮه و ﻣﻌـﺎﻟﯽ ﺷـﺎﻣﺨﻪ و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﺑﺎذﺧﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﮐﻪ أﺋّﻤﻪ اﯾﻦ ﻗﻮم ﻣـﺬﮐﻮر ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺎب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 163‬از ‪316‬‬‫»اﻟﮑﻤﺎل ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟّﺮﺟﺎل« ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘّﺪﺳـﯽ و »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« أﺑﻮ اﻟﺤّﺠﺎج ﻣﺰي و »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« و‬‫»ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﺳﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼء« و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ »و ﮐﺎﺷﻒ« و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪216 :‬‬‫»و ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ »و ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« و »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﺳـﯿﻮﻃﯽ و ﻏﯿﺮ آن ﻣﺨﻔﯽ و‬‫ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ ﻋﺒﺎرت ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪ ،‬و ﻫﯽ ﻫـﺬه‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤّﺠﮥ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﻣﺤـّﺪث اﻟﻌﺮاق‪ ،‬وﻟﺪ إﻣﺎم اﻟﻌﻠﻤﺎء أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺮوزي اﻻﺻﻞ اﻟﺒﻐﺪادي وﻟﺪ ﺳـﻨﻪ ﺛﻼث ﻋﺸـﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ‬‫أﺑﯿﻪ ﻓﺄﮐﺜﺮ و ﻣﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑّﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﺷـﻌﺒﮥ و اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺧﺎرﺟﮥ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻘﺪﻣﯽ و ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓﺮوخ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و ﻣﻨﻌﻪ‬‫أﺑﻮ اﻟـّﺴ ﻤﺎع ﻣﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌـﺪ‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻨّﺠﺎد و دﻋﻠﺞ و إﺳـﺤﺎق اﻟﮑﺎذي و أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟّﺼّﻮاب و‬‫أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺒﻨﺎﻧﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ و ﺧﻼﺋﻖ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪.‬‬‫ﮐـﺎن ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﻓﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎوي ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ أﺣـﺪ أروي ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻣﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﻷﻧّﻪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ‬‫»اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و ﻫﻮ ﺛﻠﺜﻮن أﻟﻔﺎ و »اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« و ﻫﻮ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮون أﻟﻔﺎ ﺳﻤﻊ ﺛﻠﺜﯿﻪ و اﻟﺒﺎﻗﯽ و ﺟﺎدة و ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ »اﻟﺘﺎرﯾﺦ« و »اﻟّﻨﺎﺳﺦ و اﻟﻤﻨﺴﻮخ« و‬‫»ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﻌﺒﮥ« و »اﻟﻤﻘـّﺪم و اﻟﻤﺆﺧﺮ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ« و اﻟﻘﺮآن و »اﻟﻤﻨﺎﺳﮏ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ و ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ‪ ،‬و ﻣﺎ زﻟﻨﺎ ﻧﺮي أﮐﺎﺑﺮ‬‫ﺷﯿﻮﺧﻨﺎ ﯾﺸـﻬﺪون ﻟﻌﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻤﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺮﺟﺎل و ﻣﻌﺮﻓﮥ ﻋﻠﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻻﺳـﻤﺎء اﻟﻤﻮاﻇﺒﮥ ﻋﻠﯽ اﻟّﻄﻠﺐ‪ ،‬ﺣّﺘﯽ أﻓﺮط ﺑﻌﻀـﻬﻢ و ﻗّﺪﻣﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯿﻪ‬‫ﻓﯽ اﻟﮑﺜﺮة و اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ! ﻗﺎل إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎﺟﺐ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺻﻬﯿﺐ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﻢ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ‬‫أ ﺑﯿ ﮏ ؟ ﻗ ﺎ ل ‪:‬‬
‫ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ و ﺑﻀـﻌﮥ ﻋﺸـﺮ أﻟﻔـﺎ‪ ،‬و ﯾﺮوي ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﯽ أﺣﻤـﺪ‪ :‬اﺑﻨﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻈﻮظ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻻ ﯾـﺬاﮐﺮﻧﯽ إﻟّﺎ ﺑﻤﺎ ﻻ‬‫أﺣﻔﻆ‪ ،‬ﻗﺎل ﻋّﺒﺎس اﻟّﺪوري‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺪ وﻋﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟّﺼّﻮاف ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐّﻞ ﺷـﯽء أﻗﻮل‪ :‬ﻗﺎل‬‫أﺑﯽ ﻗـﺪ ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﻣﻨﻪ ﻣّﺮﺗﯿﻦ أو ﺛﻼﺛـﮥ و أﻗّﻠﻪ ﻣّﺮة‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎت ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ ﺳّﻦ أﺑﯿﻪ ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ ﺟﻤﺎدي اﻻﺧﺮي ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﮐﺎن‬‫ﺟﻨﺎزﺗﻪ ﻣﺸﻬﻮدة‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻗﺪوﺗﻬﻢ اﻻﻣﺎم ﺑﻦ اﻻﻣﺎم‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤّﺠﮥ اﻟﻬﻤﺎم‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪217 :‬‬‫ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺸﺎﻓﯽ ﻣﻦ اﻟﺠﻬﻞ ﮐّﻞ ﻣﺮض و ﺳﻘﺎم‪ ،‬اﻟﻨﺎﻓﯽ ﻣﻦ اﻟّﻀﻼل ﮐﻞ داء ﻋﻘﺎم‪ ،‬ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪ ﻋﺪﯾﺪة ﻣﻨﻔﻌﮥ ﻟﻸوام‪ ،‬و ﻃﺮق واﻓﯿﮥ‬‫ﺑﮑـﻞ ﺷـﻐﻒ و ﻏﺮام‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﻔﻀـﻞ اﻟﻤﻨﻌـﺎم‪ ،‬ﺣﯿﺚ وﺿـﺢ ﻋﻠﯽ أرﺑـﺎب اﻷﺑﺼـﺎر و اﻷﺣﻼم ﺑﺈﻓﺎدات ﻫـﺬا اﻟﺤﺒﺮ اﻟﻌّﻠﺎم‪ ،‬أّن ﺧﺼﺎم‬‫اﻟﺨﺼﺎم‪ ،‬و ﻟﺠﺎج اﻻﻏﺜﺎم‪ ،‬ﯾﺸﺒﻪ وﻫﻨﻪ ﺑﺄﻟﯿﺎت اﻟّﺮﻣﺎم؛ و ﯾﻀﺎﻫﯽ ﻓﯽ وﻫﯿﻪ ﻧﺨﺮات اﻟﻌﻈﺎم‪.‬‬‫‪ -48‬أﻣﺎ اﺛﺒﺎت أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺜﻌﻠﺐ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻋّﻠـﺎﻣﻪ أزﻫﺮي در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﻠﻐـﮥ« ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﻓﯽ »ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب« در ﻟﻐﺖ ﺛﻘﻞ ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﺛﻘﻠﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗـﺎل ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬ﺳـّﻤﯿﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻷّن اﻷﺧـﺬ ﺑﻬﻤﺎ ﺛﻘﯿﻞ و اﻟﻌﻤﻞ ﺑﻬﻤﺎ ﺛﻘﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و أﺻﻞ اﻟّﺜﻘﻞ أّن اﻟﻌﺮب ﺗﻘﻮل ﻟﮑّﻞ ﺷـﯽء ﻧﻔﯿﺲ‬‫ﺧﻄﯿﺮ ﻣﺼﻮن‪ :‬ﺛﻘﻞ‪ ،‬ﻓّﺴﻤﺎﻫﻤﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ إﻋﻈﺎﻣﺎ ﻟﻘﺪرﻫﻤﺎ و ﺗﻔﺨﯿﻤﺎ ﻟﺸﺄﻧﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ ﺑﻐﺪادي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 164‬از ‪316‬‬‫و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻋﻈﯿﻤـﮥ اﻟﻤﻘﺪار و ﻣﺂﺛﺮ أﺛﯿﺮة اﻵﺛﺎر ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﺛﻌﻠﺐ ﻋﻤﺪة اﻷﺣﺒﺎر‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻌﯿﻦ ﮐﺘﺐ و أﺳـﻔﺎر واﺿﺢ و آﺷـﮑﺎرﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺒﺬي از آن در‬‫ﻣﺠّﻠـﺪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ از »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑـﺎن و »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻷﺳـﻤﺎء و اﻟّﻠﻐﺎت« ﻧﻮوي و »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة‬‫اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي؛ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬درﯾﻦ ﺟﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ[‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺛﻌﻠﺐ‪ .‬اﻹﻣﺎم اﻟﻤﺤـّﺪث ﺷـﯿﺦ اﻟّﻠﻐﮥ و اﻟﻌﺮﺑّﯿﮥ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ‬‫اﻟﺒﻐﺪادّي اﻟﻤﻘّﺪم ﻓﯽ ﻧﺤﻮ اﻟﮑﻮﻓّﯿﯿﻦ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ‪ 200‬و اﺑﺘﺪأ اﻟﻄﻠﺐ ﺳـﻨﮥ ‪ 260‬ﺣّﺘﯽ ﺑﺮع ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و إﻧّﻤﺎ ﺧّﺮﺟﺘﻪ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب‬‫ﻷﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﻮارﯾﺮي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﺣّﺠﮥ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﻣﺸﻬﻮرا ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ‬‫ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﻪ ‪ [291‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺜﻌﻠﺐ‪ ،‬اﻟّﺬي ﻋﻨﯽ ﺑﻬﺬا اﻟّﺸﺄن ﻋﻨﺎﯾﮥ اﻟﺤّﻮل اﻟﻘّﻠﺐ‪ ،‬ﻗﺪ ﻗﺎم ﺑﺈﺛﺒﺎت ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﻟا ﻤﻄﻠﺐ‪،‬‬‫ﻓﺄﻧﻔﺬ ﻓﯽ ﺻﺪور اﻟّﺸﺎﺣﻨﯿﻦ ﺧﻄﺎرا ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ اﻟّﺜﻌﻠﺐ‪ ،‬و ﻋﺎﺟﻠﻬﻢ ﺑﻘﻮارع اﻟﻬﻠﮏ و اﻻﺻﻄﻼم ﻓﺴﺎﻗﻬﺎ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪218 :‬‬‫و أﺟﻠﺐ ﺣّﺘﯽ‪ ،‬أدرﮐﻬﻢ اﻟﺤﺘﻒ اﻟﻤﻌّﺠـ ﻞ و اﻟﻤﻮت اﻟﻮﺣّﯽ ﺑﺄﻧﺸـﺎب اﻟﻤﺨﻠﺐ‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺤﯿـﺪ ﻋﻨﻪ ﺑﻌـﺪ ذﻟـﮏ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻫﻮ أروغ ﻣﻦ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬و ﻻ‬‫ﯾﻌﺪل ﻋﻨﻪ ﻏّﺐ ﻫﺬا إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻫﻮ أﮐﺬب ﻣﻦ اﻟﺨّﻠﺐ‪.‬‬‫‪ -49‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒﺰار‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻣﺴـﻨﺪ« ﺧﻮد ﺑﺪو ﻃﺮﯾﻖ اﺧﺮاج آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »إﺣﯿﺎء اﻟﻤﯿﺖ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺜﺎﻧﯽ و‬‫اﻟﻌﺸﺮون‪-‬‬‫أﺧﺮج اﻟﺒّﺰار ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧﯽ ﻗﺪ ﺧّﻠﻔﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﺛﻨﯿﻦ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻧﺴﺒﯽ و‬‫ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫اﻟّﺜﺎﻟﺚ و اﻟﻌﺸﺮون‪-‬‬‫أﺧﺮج اﻟﺒّﺰار ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗـﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﻣﻘﺒﻮض و إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧﮑﻢ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪﻫﻤﺎ[‪.‬‬‫و رواﯾﺖ ﮐﺮدن ﺑﺰار ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﺑﺎﯾﻦ دو ﻃﺮﯾﻖ؛ ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﺳـﺨﺎوي در »اﺳـﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« و ﻧﻮر اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ‬‫اﻟﻌﻘـﺪﯾﻦ« و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀـﻞ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑـﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳـﯿﻠﮥ اﻟﻤـﺂل« و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺷـﯿﺨﺎﻧﯽ ﻗﺎدري در »ﺻـﺮاط ﺳﻮي« ﻧﯿﺰ ﺛﺎﺑﺖ‬‫ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻋﺎﻟﯿﻪ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻣﺘﻼﻟﯿﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺑّﺰار ﻋﻤﺪة اﻟﮑﺒﺎر ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﺎم ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﻣﺠّﻠﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ ﺑﺘﻔﺼـﯿﻞ ﺗﻤﺎم ﻣﺬﮐﻮر و ﻣﺴـﻄﻮر‬‫ﺷﺪه‪ ،‬ﻓﻠﯿﺮاﺟﻊ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺰار‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﻔﺨﺎر‪ ،‬و ﻧﺎﻗـﺪﻫﻢ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻵﺛﺎر‪ ،‬ﻗﺪ أﺑﺎد ﺷـﺒﻬﺎت اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ و أﺑﺎر‪ ،‬و أﻃﺎح ﺗﺸـﮑﯿﮑﺎت اﻟﻤﻌﺎﻧﺪﯾﻦ‬‫ﺑﺎﻟﻬﻠﮏ و اﻟّﺪﻣﺎر‪ ،‬و أﻇﻬﺮ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟّﺘﺒّﺼﺮ و اﻻﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬و أوﺿﺢ ﻟﺪي أرﺑﺎب اﻹذﻋﺎن و اﻻﺳﺘﺒﺼﺎر‪ ،‬أّن ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻐﺰﯾﺮ اﻟﻤﺜﺎر‪ ،‬ﻣّﻤﺎ ﻻ‬‫ﯾﺤﻮم ﺣﻮﻟﻪ ﺷﺎﺋﺒﮥ ﻣﻦ اﻻرﺗﯿﺎب و اﻻﺳﺘﻨﮑﺎر‪.‬‬‫‪ -50‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻘﺒﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺎﮐﻢ »در ﻣﺴﺘﺪرك« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 165‬از ‪316‬‬‫]ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪219 :‬‬‫ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ‪ ،‬إﻧّﯽ‬‫ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠّﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ‬‫اﻟﺤﻮض‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟﻞ ﻣﻮﻻي و اﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ .‬ﺛﻢ اﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟّﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ‪.‬‬‫ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮط اﻟﺸﯿﺨﯿﻦ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ﺑﻄﻮﻟﻪ ‪.‬‬
‫در اﺛﺒﺎت ﺗﻮﺛﯿﻖ اﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻗﺒﺎﻧﯽ‬‫و أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻗﺒﺎﻧﯽ از أﺋّﻤﻪ ﺛﻘﺎت و ﻓﻘﻬﺎي ﻋﺎﻟﯽ درﺟﺎت ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺣـﺎﮐﻢ در ﮐﺘـﺎب »ﻣﺴـﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« أﺣـﺎدﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮه از وي رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﻪ ﺗﺒﺠﯿـﻞ و اﻋﻈـﺎم ﺗـﺎّم ﺟﺎﺑﺠـﺎ او را ﯾﺎد ﮐﺮده‪،‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺪﯾﻨﻪ اﻟﻌﻠﻢ و ﺗﻮﺛﯿﻖ أﺑﻮ اﻟـّﺼ ﻠﺖ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪] :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻘّﺒﺎﻧﯽ إﻣﺎم ﻋﺼﺮه ﺑﺒﺨﺎري‬‫ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻘﻮل‪ :‬و ﺳﺌﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﺼﻠﺖ اﻟﻬﺮوي‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫دﺧﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻧﺤﻦ ﻣﻌﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟّﺼﻠﺖ ﻓﺴّﻠﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻠّﻤﺎ ﺧﺮج ﺗﺒﻌﺘﻪ و ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻣﺎ ﺗﻘﻮل رﺣﻤﮏ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﺑﯽ اﻟّﺼﻠﺖ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﺻﺪوق‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬إﻧّﻪ‬‫ﯾﺮوي ﺣـﺪﯾﺚ اﻷﻋﻤﺶ ﻋﻦ ﻣﺠﺎﻫـﺪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋّﺒﺎس ﻋﻦ اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪» :‬أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨـﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﺑﻬﺎ ﻓﻤﻦ أراد اﻟﻌﻠﻢ ﻓﻠﯿﺄﺗﻬﺎ‬‫ﻣﻦ ﺑﺎﺑﻬﺎ« ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺪ روي ذﻟﮏ اﻟﻔﯿﺪّي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ ﮐﻤﺎ رواه أﺑﻮ اﻟّﺼﻠﺖ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻮ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬اﻟﻘﺒﺎﻧّﯽ إﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﻨﺒﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺪرﺳـﻬﻢ اﻟﻤﺒّﺠﻞ اﻟﻤﻌّﻈﻢ اﻟﻮﺟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻨّﻮه ﺑﺎﺳـﻤﻪ أرﻓﻊ اﻟّﺘﻨﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻗﺪ‬‫روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟّﺘﻨﺒﯿﻪ‪ ،‬اﻟﻤﺸّﻮه وﺟﻮه اﻟـّﻀ ﻼل ﮐّﻞ اﻟّﺘﺸﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺼﺪف ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺑﻠﯽ ﺑﺎﻹﻟﻄﺎط و اﻟّﺘﻤﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﺤﺮف ﻋﻨﻪ‬‫إﻟّﺎ ﺗﺎﺋﻪ ﺣﺎﺋﺮ ﻋﺮض ﻧﻔﺴﻪ ﻟﻠّﺘﻌﻨﯿﻒ و اﻟّﺘﺴﻔﯿﻪ‪.‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﭼﻬﺎرم‬‫‪ -51‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧـﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻋﻦ ﺣـّﺠ ﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ ﺛّﻢ‬‫ﻗـﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ و إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ‬‫ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫إن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻـي و أﻧـﺎ وﻟﯽ ﮐـّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬـﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟﻠّﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 166‬از ‪316‬‬‫ﻋﺎداه‪ .‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾﺪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! و إﻧّﻪ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪوﺣﺎت أﺣﺪ إﻟّﺎ رآه ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺎذﻧﯿﻪ ‪.‬‬
‫و از اﻓﺎده ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺰي و ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳﺨﺎوي واﺿﺢ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻧﺴﺎﺋﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را از زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﺑﻠﻔﻆ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﻣﺴﺎوق ﻟﻔﻆ أّول‬‫»ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣّﺰي در »ﺗﺤﻔـﮥ اﻷﺷـﺮاف ﺑﻤﻌﺮﻓﮥ اﻷﻃﺮاف در ﻣﺴـﻨﺪ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﯿﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻋﻢ أﺑﯽ ﺣﯿﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ؛ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﺣﺪﯾﺚ »م‪ .‬س«‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ إﻟﯽ زﯾﺪ‬‫ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﻪ ﺣﺼﯿﻦ‪ :‬ﺑﺎ زﯾﺪ! ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ‪ .‬و‬‫ﻓﯿﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪» ،‬م« ﻓﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺷﺠﺎع اﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‪ ،‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻋﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ؛ ﺛﻼﺛﺘﻬﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤّﯽ و ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﺑّﮑﺎر‪ ،‬ﻋﻦ ﺣّﺴﺎن‪،‬‬‫ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ؛ ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق‪ ،‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻪ‪» .‬س« ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ‪:‬‬‫ﻋﻦ زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺴﺠﺰي‪ ،‬ﻋﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻪ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« در ذﮐﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﺗﻌّﺠﺒﺖ ﻣﻦ إﯾﺮاد اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻟﻪ ﻓﯽ »اﻟﻌﻠﻞ اﻟﻤﺘﻨﺎﻫﯿﮥ« ﺑﻞ أﻋﺠﺐ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪221 :‬‬‫»إﻧّﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﺼّﺢ!« ﻣﻊ ﻣﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﻗﻪ اﻟّﺘﯽ ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻓﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ«‬‫ﻓﻘﺪ أﺧﺮج ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﺣﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق و أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن ﮐﻼﻫﻤﺎ‪ ،‬و اﻟّﻠﻔﻆ ﻟﻠّﺜﺎﻧﯽ ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﯿﺎن ﻋّﻢ ﺛﺎﻧﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ‪ .‬ﻓﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋـﻆ و ذّﮐﺮ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ‪ ،‬و إﻧّﯽ‬‫ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و‬‫أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﺛﻠﺜـﺎ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﺰﯾـﺪ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑﻦ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬آل ﻋﻠّﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋّﺒﺎس‪ ،‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪.‬‬‫ﻗﯿـﻞ‪ :‬ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﺣﺮم اﻟﺼﺪﻗـﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! و ﻓﯽ ﻟﻔﻆ‪ :‬ﻗﯿﻞ ﻟﺰﯾـﺪ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻧﺴﺎؤه؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ! إّن اﻟﻤﺮأة ﺗﮑﻮن‬‫ﻣﻊ اﻟّﺮﺟﻞ اﻟﻌﺼﺮ ﻣﻦ اﻟّﺪﻫﺮ ﺛّﻢ ﯾﻄﻠّﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ‪ .‬و ﻓﯽ رواﯾﮥ ﻏﯿﺮه‪ :‬إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و أّﻣﻬﺎ‪ .‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ أﺻﻠﻪ و ﻋﺼﺒﺘﻪ اﻟّﺬﯾﻦ ﺣﺮﻣﻮا اﻟّﺼﺪﻗﮥ‬‫ﺑﻌﺪه‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴـﻠﻢ أﯾﻀﺎ و ﮐﺬا اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻔﻆ اﻻّول و أﺣﻤﺪ و اﻟّﺪارﻣّﯽ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪﯾﻬﻤﺎ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ و آﺧﺮون ﮐّﻠﻬﻢ‪ ،‬ﻣﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن ‪.‬‬
‫و ﮐﻤـﺎل ﺟﻼـﻟﺖ ﻣﺮﺗﺒﺖ و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻋﻤـﺪة اﻟﮑﺒﺎر ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ اﻓﺎدت أﺣﺒﺎر ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﺤﻤﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﺎم در ﻣﺠﻠّﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ ﻧﺒﺬي از ﺟﻼﺋﻞ ﻣﺂﺛﺮ و ﻋﻘﺎﺋﻞ ﻣﻔﺎﺧﺮ او از ﮐﺘﺎب »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠّﮑﺎن »و ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل« ﻣّﺰي‬‫و »أﺳـﻤﺎء رﺟـﺎل« وﻟّﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ و »ﺗﺘﻤـﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي و »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿـﺎت« ﺧﻠﯿﻞ ﺻـﻔﺪي و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن«‬‫ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌـّﯿ ﮥ« أﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﺳـﺒﮑﯽ »و ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ و »ﻓﯿﺾ اﻟﻘـﺪﯾﺮ« ﻋﺒـﺪ اﻟﺮؤوف‬‫ﻣﻨﺎوي و »رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ و »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤّﻔﺎظ« ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﯽ و »ﺷﺮح ﻣﻮاﻫﺐ ﻟﺪﻧّﯿﻪ« زرﻗﺎﻧﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪222 :‬‬‫ﻣﺎﻟﮑﯽ؛ درﯾﺎﻓﺘﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟّﻨﺴـﺎﺋّﯽ اﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﻤﻌﺮوف اﻟﻤﺸـﻬﻮر‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟّـﺬي ﻫﻮ ﺑﻄﺮف اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ ﻣﻮﺻﻮف ﻣـﺬﮐﻮر‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻟا ﻤﺄﺛﻮر‪،‬‬‫ﺑﺎﻟّﺴـ ﻨﺪ اﻟﻌـﺎﻟﯽ إﻟﯽ اﻟّﻨﺒّﯽ اﻟﻤﺤﺒﻮر‪ ،‬ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻣـﺎ وﺻﻒ اﻟـّﺼ ﺒﺎح ﺑـﺎﻟﺠﺸﻮر‪ ،‬و اﻟّﺸـ ﻤﺲ ﺑـﺎﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺤﯿـﺪ ﻋﻦ إذﻋﺎﻧﻪ إﻟّﺎ ﺗﺎﺋﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 167‬از ‪316‬‬‫ﻣﻐﺮور‪ ،‬و ﻻ ﯾﻤﯿﻞ ﻋﻦ إﯾﻘﺎﻧﻪ إﻟّﺎ ﺣﺎﺋﺮ ﻣﺜﺒﻮر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎﺻﻢ ﻋﻦ أﺳﻮاﺋﻪ و اﻟّﺸﺮور‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﯽ ﻋﻦ زﯾﻎ ﮐّﻞ ﺧﺪوع ﻏﺮور‪.‬‬‫‪ -52‬أﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »إﺣﯿﺎء اﻟﻤﯿﺖ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺜﺎﻣﻦ‪-‬‬‫أﺧﺮج أﺣﻤـﺪ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ اوﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إّن اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ‬‫ﻓﯿ ﻬ ﻤ ﺎ [ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﺨﺎوي در »اﺳـﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« در ذﮐﺮ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﻋﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه ﻣﻦ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ اﻷـﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﮐـﺬا ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ أﺑﯽ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ اﻟﻤﻼـﺋﯽ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔـﮥ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و رواه اﻟﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ‬‫اﻷوﺳﻂ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﻨﻮاء‪ ،‬أرﺑﻌﺘﻬﻢ ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬و رواه أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و آﺧﺮون ‪.‬‬
‫و ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ از ﻟﻔﻆ ﺗﺮﻣﺬي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺧﺮج أﺣﻤـﺪ ﻣﻌﻨـﺎه ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨـﺪري‪ ،‬و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗـﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷـﮏ أن أدﻋﯽ‬‫ﻓـﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒـﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷـرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺈن اﻟّﻠﻄﯿﻒ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ‬‫ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﺑﻢ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ .‬و أﺧﺮﺟﻪ أﯾﻀﺎ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻷوﺳﻂ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و ﺳﻨﺪه ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ ‪.‬‬
‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪223 :‬‬‫ﺳﻌﯿـﺪ اﻟﺨﺪري رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب ﻟا ﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ‬‫ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻻـرض و ﻋـﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿـﺘﯽ‪ ،‬إّن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗـﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓـﺎﻧﻈﺮوا ﺑﻤﺎ‬‫ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه و اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻷوﺳﻂ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪،‬‬‫و ﺳﻨﺪه ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ ‪.‬‬
‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ‬‫ﻣـﺎ إن أﺧـﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌـﺪي أﻣﺮﯾﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺴـﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‬‫ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و از اﻓﺎده ﻋﻼﻣﻪ ﻣﻨﺎوي در »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« و ﻧﻘﻞ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ زﻣﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ در »ﻗﻮل ﻣﺴﺘﺤﺴﻦ« ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﮐﺮدن أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫را واﺿﺢ و آﺷﮑﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ از أﻓﺎﺧﻢ ﺛﻘﺎت ﻣﻘﺒﻮﻟﯿﻦ و أﻋﺎﻇﻢ أﺛﺒﺎت ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ ﺣﻀـﺮات أﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺑﺸـﻄﺮي از أﺣﻮال ﺟﻼﻟﺖ اﺷـﺘﻤﺎل او ﺑﻨﺎﺑﺮ‬‫اﻓﺎدات ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ ﻋﻠﻢ رﺟﺎل از »ﮐﺘﺎب اﻟّﺜﻘﺎت« أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ و »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ« ﺷـﻤﺲ اﻟـّﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ و »واﻓﯽ‬‫ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺻـﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﺻﻔﺪي و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮؤوف اﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ﻣﻨﺎوي و »ﺷـﺮح ﻣﻮاﻫﺐ ﻟﺪﻧّﯿﻪ« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ اﻟّﺰرﻗﺎﻧﯽ و »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟّﺜﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ »و إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ وارﺳﯿﺪي‪ ،‬ﻓﻠﯿﮑﻦ ﻣﻨﮏ ﻋﻠﯽ ذﮐﺮ‪.‬‬‫و ﻏﯿﺮ ﺧﻔﯽ ﻋﻠﯽ أﺻـﺤﺎب إﻣﻌـﺎن اﻟّﻨﻈﺮ‪ ،‬و أرﺑﺎب إﻧﻌﺎم اﻟﺒﺼـﺮ‪ ،‬أّن ﻓﯽ رواﯾـﮥ ﻫـﺬا اﻟﻤﺤـّﺪث اﻟﻌﻠّﯽ اﻟﺨﻄﺮ‪ ،‬ﻟـﺬاك اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻤﻨﻘـﺪ اﻟﻤﻨﺘﻘﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 168‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺨﺘﺒﺮ‪ ،‬و ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪224 :‬‬‫اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﻮﻗﻊ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻷﺛﺮ‪ ،‬و أوﺿـﺢ ﺑﺮﻫﺎن ﻟﻤﻦ أّﯾﺪ اﻟﺤّﻖ و اﻧﺘﺼـﺮ‪ ،‬و أﻋﻠﯽ ﺣّﺠﮥ ﻟﻤﻦ ﺗﺄّﻣﻞ و اﻓﺘﮑﺮ‪ ،‬و أوﻓﯽ ﻣﻘﻨﻊ ﻟﻤﻦ ﺗﻔّﮑﺮ و اﻋﺘﺒﺮ‪ ،‬و‬‫أﻋﻈﻢ ﻗﺎرع و ﻣﺰدﺟﺮ‪ ،‬ﻟﺠﻤﺎح اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﻤﻤﻠﻮ ﺑﺎﻷﺷﺮ‪ ،‬و أﺑﯿﻦ ﻋﻈﮥ و ﻣﻌﺘﺒﺮ؛ ﻟﻠﺤﺎﺋﺪ اﻟﻌﺎﻧﺪ اﻟﻤﺒﺘﻠﯽ ﺑﺎﻟﺒﻄﺮ‪.‬‬‫‪ -53‬اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣّﻠﺎ ﻋﻠﯽ ﻣّﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌّﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ -‬ﻣﺴﻨﺪ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠﮥ )ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ .‬ظ(؛ ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣـّﺠ ﮥ اﻟﻮداع ﻓﻨﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ ﺛّﻢ ﻗﺎل ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺎن )ﮐﺄﻧﯽ‪ .‬ظ( ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ )و‪ .‬ظ( إﻧّﯽ ﻗﺪ‬‫ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ‬‫ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ .‬ﺛﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻌﻠّﯽ وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟّﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ .‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾـﺪ‪ :‬أﻧﺖ ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ‬‫ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪوﺣﺎت أﺣﺪ إﻟّﺎ ﻗﺪ رآه ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺎذﻧﻪ‪ .‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬أﻧﺸـﺪﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ ﻣّﺮﺗﯿﻦ‪ .‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪،‬‬‫ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾـﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑـ ﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫وﻋﻆ و ذّﮐﺮ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌـﺪ‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ أﻧﺘﻈﺮ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ رﺑّﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ‬‫اﻟﻬﺪي و اﻟّﺼﺪق ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﺧﺬوا ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺮّﻏﺐ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﺣّﺚ ﻋﻠﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪،‬‬‫ﺛﻼث ﻣّﺮات‪.‬‬‫ﻓﻘﯿﻞ ﻟﺰﯾـﺪ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ أﻟﺴﻦ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻓﻘﺎل زﯾـﺪ‪ :‬إن ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗـﮥ ﺑﻌﺪه ﻗﯿﻞ‪ .‬و‬‫ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل اﻟﻌﺒﺎس‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪225 :‬‬‫آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋﻘﯿﻞ‪ .‬ﻗﺎل )ﻗﯿﻞ‪ .‬ظ(‪ :‬أ ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﯾﺤﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ!‪ .‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺑﻮاد ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ‪ ،‬ﺧﻄﯿﺒﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ‪ ،‬أﻻ! و‬‫إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺟّﻞ و ﻋّﺰ‪ ،‬ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬـﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮك ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ اذﮐﺮﮐﻢ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﺛﻼث ﻣﺮات ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﻃﺒﺮي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﻋﻼـوه ﺑﺮ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧـﺪري از ﺟﻨـﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ‬‫ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ آﻧﻔﺎ ﻣﻦ »ﮐﻨﺰ اﻟﻌّﻤﺎل« ﻟﻠﻤّﺘﻘﯽ‪ ،‬و ﺳﯿﺄﺗﯽ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ أﯾﻀﺎ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻣﺤـﺎﺳﻦ زاﻫﺮه و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﺑـﺎﻫﺮه اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﺎﻻـﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ از أﻗﻮال أﺋّﻤﻪ ﺗﺎرﯾـﺦ و رﺟـﺎل؛ اﺳﺘﯿﻌﺎب آن ﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﻣﺠّﻠﺪ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ وﻻـﯾﺖ؛ ﺷـﻄﺮي از آن از ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑﺎء« ﯾﺎﻗﻮت ﺣﻤﻮي و »ﻣﺨﺘﺎر ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐـﺪاد« از اﺑﻦ ﺟﺰﻟﻪ ﺑﻐـﺪادي و ﮐﺘﺎب‬‫»اﻷﻧﺴﺎب« ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧﯽ و »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻻﺳـﻤﺎء »ﻣﺤﯿﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف اﻟّﻨﻮوي و »ﻣﻨﻬﺎج« اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ ﺣّﺮاﻧﯽ و‬‫»ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ﺷـﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺴﺒﮑﯽ و »روض اﻟﻤﻨﺎﻇﺮ« أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺤﻨﻪ ﺣﻠﺒﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻷﺳﺪي و »ﺗﺘّﻤﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 169‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈّﻔﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺘﻨّﺒﻪ« و »ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﻌﻘﻮل« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔـّﺴ ﺮﯾﻦ« ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ داودي ﺗﻠﻤﯿـﺬ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »ﻓﯿﺾ اﻟﻘـﺪﯾﺮ« ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮؤوف ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ‬‫اﻟﻤﻨﺎوي و »ﺷـﺮح ﻣﻮاﻫﺐ ﻟﺪﻧّﯿﻪ« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ زرﻗﺎﻧﯽ و »ﻧﺴـﯿﻢ اﻟﺮّﯾﺎض« ﺷـﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﻔﺎﺟﯽ و ﮐﺘﺎب »اﻹﻋﻼم ﺑﺄﻋﻼم ﺑﻠﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﺤﺮام« ﺷﯿﺦ ﻗﻄﺐ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﮑﯽ و »ﺟّﻨﮥ ﻓﯽ أﺳﻮة اﻟﺤﺴﻨﮥ ﺑﺎﻟّﺴﻨﮥ« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻣﻨﻘﻮل ﺷﺪه‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺟﻬﺒﺬﻫﻢ اﻟﻨﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﻣﺠﺘﻬﺪﻫﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻔﺎﻗﺪ ﻟﻠﻤﺜﯿﻞ و اﻟّﻨﻈﯿﺮ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪226 :‬‬‫و ﺑﺤﺮﻫﻢ اﻟﻤﺘﺮاﮐﻢ اﻟﻤﺘﻘﺎذف اﻟﻐﺰﯾﺮ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف اﻟﻤﻘﺒﻮل اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮ ﺑﺄﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻷﺛﯿﻞ اﻷﺛﯿﺮ‪ ،‬ﺑﻄﺮق‬‫ﻋﺪﯾﺪة ذات ﺗﻨﻮﯾﺮ‪ ،‬و أﺳﺎﻧﯿﺪ ﺳﺪﯾﺪة ﺗﺮوق اﻟّﻨﺎﻇﺮ اﻟﺒﺼـﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺮض ﻓﯽ إﺛﺒﺎﺗﻪ و ﺗﺸﯿﯿﺪه ﺑﺎﻟّﺘﻔﺠﯿﻊ و اﻟّﺘﻔﺮﯾﻂ و اﻟﺘﻘﺼﯿﺮ‪ ،‬ﺑﻞ ﻗﺎم ﺑﺘﻮﮐﯿﺪه و‬‫ﺗﻮﻃﯿﺪه و ﺗﺴﺪﯾﺪه ﺑﺎﻟّﺘﻌﺪﯾﺪ و اﻟّﺘﻮﻓﯿﺮ و اﻟّﺘﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻌﺠﺐ ﮐّﻞ اﻟﻌﺠﺐ ﻣﻦ اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﺤﺎﺋﺪ اﻟﻐﺮﯾﺮ‪ ،‬اﻟﻤﺘﺤﺎﻣﻞ اﻟﻤﺘﺠﺎﻫﻞ اﻟﻤﺘﻌﺎﻣﯽ ﮐﺎﻟـّﻀ ﺮﯾﺮ‪،‬‬‫ﮐﯿﻒ ﻋّﺮض ﻧﻔﺴﻪ ﻵﻟﻢ اﻟّﺘﻌﻨﯿﻒ و اﻟّﺘﻌﯿﯿﺮ‪ ،‬و أوﺟﻊ اﻟّﺘﻨﺪﯾﺪ و اﻟّﺘﺸﻮﯾﺮ‪ ،‬اﻟﻤﺴـﺘﻬﺪف ﻷﻓﻈﻊ اﻟّﺘﻬﻮﯾﻦ و اﻟّﺘﺤﻘﯿﺮ‪ ،‬و أﺷـﻨﻊ اﻟّﺘﻮﻫﯿﻦ و اﻟّﺘﺼـﻐﯿﺮ‪،‬‬‫ﻓﻠﻢ ﯾﺰد ﻟﻪ اﻟﺘﺴﻮﯾﻞ و اﻟﺘﺰوﯾﺮ‪ ،‬ﻏﯿﺮ ﺗﺘﺒﯿﺐ و ﺗﺨﺴﯿﺮ‪.‬‬‫‪ -54‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﺸﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻷﻧﺼﺎري اﻟﺪوﻻﺑﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟّﺬرﯾﮥ اﻟﻄﺎﻫﺮة« ﮐﻪ ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ذﮐﺮ آن در ﺑﺎب اﻟّﺬال ﺑﺎﯾﻦ‬‫ﻧﻬـﺞ ﻧﻤﻮده‪» ] :‬اﻟّﺬرﯾـﮥ اﻟّﻄﺎﻫﺮة« ﻟﻠـﺪوﻻﺑﯽ أﺑﯽ ﺑﺸـﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ 310‬ﻋﺸـﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﻣﻦ أﺟﺰاء‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ذﮐﺮه ﻓﯽ »ﻓﺼﻮل )اﻟﻔﺼﻮل‪ .‬ظ( اﻟﻤﻬّﻤﮥ«[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« در ﺑـﺎب اﻟﮑـﺎف ذﮐﺮ آن ﺑـﺎﯾﻦ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮده‪] :‬ﮐﺘـﺎب »اﻟّﺬرّﯾـﮥ اﻟّﻄـ ﺎﻫﺮة« ﻟﻠـﺪوﻻﺑﯽ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓّﯽ ﺳﻨﮥ ‪[...‬‬‫اﺧﺮاج اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« در ذﮐﺮ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﻣﺎ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ ﻓﻬﻮ ﻋﻨـﺪ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺟـّﺪه ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗـﺎل‪ :‬ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣـﺎ إن أﺧـﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺒﻪ ﺑﯿـﺪه و ﺳـﺒﺒﻪ‬‫ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬و ﮐﺬا رواه اﻟّﺪوﻻﺑﯽ ﻓﯽ »اﻟّﺬّرّﯾﮥ اﻟّﻄﺎﻫﺮة«[‪.‬‬‫و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺒﻪ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪه و‬‫ﺳﺒﺒﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﺧﺮﺟﻪ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪227 :‬‬‫ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟّﺪه ﻋﻠّﯽ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺳـﻨﺪ ﺟّﯿﺪ‪ ،‬و ﮐﺬا رواه‬‫اﻟّﺪوﻻﺑﯽ ﻓﯽ »اﻟّﺬّرّﯾﮥ اﻟﻄﺎﻫﺮة«[‪.‬‬‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻋﻦ ﺳّﯿﺪﻧﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﮐّﺮم وﺟﻬﻪ أّن اﻟﻨﺒّﯽ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻗﺎل‪.‬‬‫ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺒﻪ ﺑﯿﺪه و ﺳﺒﺒﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه ﻣﻦ‬‫ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟـّﺪه رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪ .‬و ﮐـﺬا رواه اﻟـّﺪوﻻﺑّﯽ ﻓﯽ »اﻟﻌﺘﺮة‬‫اﻟّﻄﺎﻫﺮة«[‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 170‬از ‪316‬‬‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺷﯿﺨﺎﻧﯽ ﻗﺎدري در »ﺻﺮاط ﺳﻮي« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺒﻪ ﺑﯿﺪه و ﺳﺒﺒﻪ‬‫ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬رواه اﻟّﺪوﻻﺑﯽ ﻓﯽ »اﻟّﺬّرّﯾﮥ اﻟّﻄﺎﻫﺮة«[‬‫و أﺑﻮ ﺑﺸﺮ دوﻻﺑﯽ از ﻧﺒﻬﺎي ﻋﻠﻤﺎي ﻋﻠﻢ أﺣﺎدﯾﺚ و أﺧﺒﺎر و ﮐﺒﺮاي ﻋﻈﻤﺎء ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ ﻓّﻦ ﺗﺎرﯾﺦ و آﺛﺎر ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﺑﻮده‪.‬‬‫أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در ﻧﺴﺒﺖ دوﻻﺑﯽ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺳـﻤﻊ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر ﺑﻨـﺪار اﻟﺒﺼـﺮي و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﺮﯾﺢ اﻟّﺮازي و أﺑﺎ أﺳﺎﻣﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ اﻟﺤﻠﺒﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟﻌﻄﺎردي و أﺑﺎ اﻷﺷـﻌﺚ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام اﻟﻌﺠﻠﯽ و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺪﻓّﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻤﻘﺮي و‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑـﻦ أﺑﯽ ﺣﻤﯿـﺪ اﻟﺮازي و أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ اﻟـﺒﺮﻗﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺠـﻮﻫﺮي و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻌﻘـﻮب‬‫اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺮزاد و أﺑﺎ ﺟﻌﻔﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻻودﻧﯽ و أﺑﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻮف ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﻄﺎﺋﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺒﺼﺮّي ﻧﺰﯾﻞ ﻣﺼﺮ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﺳﻮاﻫﻢ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاﻗﯿﻦ و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و دﯾﺎر ﻣﺼﺮ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﻤﻘﺮي و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أّﯾﻮب اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ رﺷـﯿﻖ اﻟﻌﺴـﮑﺮي و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‬‫ا ﻟﺒ ﺴﺘ ﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪228 :‬‬‫و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺪّي اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻷﻧﺼﺎري ﺑﺎﻟﻮﻻء اﻟﻮّراق اﻟّﺮازّي اﻟّﺪوﻻﺑﯽ‪ ،‬ﮐﺎن‬‫ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻷﺧﺒﺎر و اﻟّﺘﻮارﯾﺦ‪ ،‬ﺳﻤﻊ اﻷﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺎﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق )ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟّﺸﺎم‪ .‬ن( و روي ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﺑّﺸﺎر و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺠـّﺒ ﺎر اﻟﻌﻄـﺎردي و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ و أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﻔﯿـﺪة ﻓﯽ اﻟّﺘﺎرﯾـﺦ و ﻣﻮاﻟﯿـﺪ ﻟا ﻌﻠﻤﺎء و‬‫وﻓﯿﺎﺗﻬﻢ‪ ،‬و اﻋﺘﻤـﺪ ﻋﻠﯿﻪ أرﺑﺎب ﻫـﺬا اﻟﻔّﻦ ﻓﯽ اﻟّﻨﻘﻞ و أﺧﺒﺮوا ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﻬﻢ و ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻬﻢ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ ﻓﻘﺪ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻻﻋﻼم ﻓﯽ‬‫ﻫﺬا اﻟﺸﺄن ﻣّﻤﻦ ﯾﺮﺟﻊ إﻟﯿﻪ و ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟّﺘﺄﻟﯿﻒ )اﻟّﺘﺼﻨﯿﻒ‪ .‬ن( و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﻌﺮج‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ .‬و روي ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ‬‫ﮐﺎن ﯾﻨﺸﺪ ﻟﻌﺮوة ﺑﻦ ﺣﺰام اﻟﻌﺬري‪:‬‬‫إذا رام ﻗﻠﺒﯽ ﻫﺠﺮﻫﺎ ﺣﺎل دوﻧﻪ ﺷﻔﯿﻌﺎن ﻣﻦ ﻗﻠﺒﯽ ﻟﻬﺎ ﺟﺪﻻن‬‫إذا ﻗﺎل ﻻ! ﻗﺎﻻ ﺑﻠﯽ! ﺛّﻢ أﺻﺒﺤﻮا ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺮأي اﻟّﺬي ﯾﺮﯾﺎن‬‫و اﻟـّﺪوﻻﺑﯽ‪ -‬ﺑﻀّﻢ اﻟـّﺪال اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻓﺘﺤﻬﺎ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧّﯽ‪ :‬و اﻟﻔﺘﺢ أﺻّﺢ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻮاو و ﺑﻌﺪ اﻟّﻠﺎم أﻟﻒ‪ :‬ﺑﺎء ﻣﻮّﺣﺪة‪ -‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ‬‫اﻟّﺪوﻻب و ﻫﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ أﻋﻤﺎل اﻟّﺮي« و ﺑﺎﻷﻫﻮاز ﻗﺮﯾﮥ ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ »اﻟّﺪوﻻب« و ﺑﻬﺎ ﮐﺎﻧﺖ اﻟﻮﻗﻌﮥ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة ﻟﻸزارﻗﮥ و ﺑﺸـﺮﻗّﯽ ﺑﻐﺪاد ﻣﻮﺿﻊ‬‫آﺧﺮ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ »اﻟـّﺪوﻻب« و »دوﻻب اﻟﺠﺎر« أﯾﻀﺎ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪ .‬و اﻟـّﺪوﻻب اﻟّﺬي ﯾﺪار و ﯾﺴـﺘﻌﻤﻞ؛ ﺑﻀّﻢ اﻟّﺪال اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻓﺘﺤﻬﺎ‪ ،‬و اﻟﻌﺮج‪-‬‬‫ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺮاء و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺟﯿﻢ‪ ،‬و ﻫﯽ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﺟﺎّدة اﻟﺤﺎّج‪ ،‬و اﻟﻌﺮج أﯾﻀﺎ ﻗﺮﯾﮥ ﺟﺎﻣﻌﮥ ﻣﻦ ﻧﻮاﺣﯽ‬‫اﻟّﻄـ ﺎﺋﻒ إﻟﯿﻬـﺎ ﯾﻨﺴﺐ اﻟﻌﺮﺟﯽ اﻟّﺸـ ﺎﻋﺮ و ﻫﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺜﻤـﺎن‪ ،‬و ﻻـ أﻋﻠﻢ ﻫـﻞ ﺗﻮّﻓﯽ اﻟـّﺪوﻻﺑّﯽ ﻓﯽ اﻟﻌﺮج اﻻـوﻟﯽ أم‬‫اﻟّﺜﺎﻧﯿﮥ؟ و ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ ﺑﻠﺪ آﺧﺮ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ ﺳﻮق اﻟﻌﺮج اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﺪوﻻﺑﯽ ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﻤﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻤﻌﺘﻤﺪ‪ ،‬ﻗﺪ ﻧﺼﺮ اﻟّﺼﺪق اﻟﺼﺮﯾﺢ و أﻣّﺪ‪ ،‬و أﻗﺎم أزر اﻟﺤّﻖ اﻟّﻨﺼﯿﺢ و ﺷّﺪ‪ ،‬ﺣﯿﺚ‬‫روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺴﺪﯾﺪ اﻷﺳّﺪ‪ ،‬و أﺛﺒﺖ ذاك اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻮﮐﯿﺪ اﻻﮐّﺪ‪ ،‬ﻓﻨﻬﺞ إﻟﯽ ﻣﻬﯿﻊ اﻟّﺼﻮاب ﺳﺒﯿﻼ واﺿﺤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪229 :‬‬‫اﻟﺠـﺪد‪ ،‬و ﻟﺤﺐ إﻟﯽ ﻣﻐﻨﯽ اﻟّﺮﺷﺎد ﻟﻘﻤﺎ ﻣﺴـﺘﺒﯿﻦ اﻟـّﺴ ﺪد‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻨﻪ إﺛﺮ ﻫﺬا إﻟّﺎ ﻣﻦ آﺛﺮ اﻟﻐّﯽ و ﻫﺎﺟﺮ اﻟّﺮﺷﺪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺼّﺪ ﻋﻨﻪ ﻏّﺐ ذﻟﮏ‬‫إﻟّﺎ ﻣﻦ أﻟﻒ اﻟّﻀﻼل ﻟﯿﺒﻘﯽ ﻓﯿﻪ ﻃﻮل اﻷﻣﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 171‬از ‪316‬‬‫‪ -55‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺻـﺤﯿﺢ« ﺧﻮد اﺧﺮاج آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺳـﺨﺎوي در »اﺳـﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﮐﻤﺎ ﺳـﻤﻌﺖ آﻧﻔﺎ ﺑﻌـﺪ ﻧﻘﻞ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ از »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« ﺑﯿﮏ ﻟﻔﻆ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯽ ﻟﻔﻆ‪ :‬ﻗﯿﻞ ﻟﺰﯾﺪ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻧﺴﺎؤه؟‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ! اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬إّن اﻟﻤﺮأة ﺗﮑﻮن ﻣﻊ اﻟّﺮﺟﻞ اﻟﻌﺼـﺮ ﻣﻦ اﻟـّﺪﻫﺮ ﺛّﻢ ﯾﻄّﻠﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أّﻣﻬﺎ‪ ،‬و ﻓﯽ رواﯾـﮥ ﻏﯿﺮه‪ :‬إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و أّﻣﻬﺎ‪ .‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‬‫أﺻـﻠﻪ و ﻋﺼـﺒﺘﻪ اﻟّـﺬﯾﻦ ﺣﺮﻣﻮا اﻟﺼﺪﻗـﮥ ﺑﻌـﺪه‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴـﻠﻢ أﯾﻀﺎ و ﮐـﺬا اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻔﻆ اﻷّول و أﺣﻤﺪ و اﻟّﺪارﻣﯽ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪﯾﻬﻤﺎ و اﺑﻦ‬‫ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ و آﺧﺮون ﮐﻠّﻬﻢ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن ‪.‬‬
‫و ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﻋﻈﯿﻤﻪ و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﻓﺨﯿﻤﻪ و ﻣﺤـﺎﺳﻦ ﻣﺒﻬﺮه و ﻣﺄﺛﺮ ﻣﺰﻫﺮه اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻓﺎدات اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات؛ ﻓﻮق آﻧﺴﺖ ﮐﻪ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟّﯿﻪ‬‫ﻗﻮم اﺳﺘﯿﻌﺎب آن ﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬ﻟﻬﺬا ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻧﻤﻮذج ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﺷﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ إﻣﺎم اﻷﺋّﻤـ ﮥ ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ‬‫ﺧﺰﯾﻤﮥ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟّﺴـ ﻠﻤﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻨﯽ ﺑﻬﺬا اﻟّﺸﺄن ﻓﯽ اﻟﺤﺪاﺛﮥ و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و ﻟﻢ ﯾﺤّﺪث ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻟﺼـﻐﺮه و ﻧﻘﺺ إﺗﻘﺎﻧﻪ إذ ذاك‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن و ﻋﺘﺒﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﯿﺤﻤﺪي اﻟﻤﺮوزي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﺎن اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺨﻄﻤﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ و أﺑﺎ ﻗﺪاﻣﮥ اﻟّﺴﺮﺧﺴﯽ و‬‫ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ ﻣﻌـﺎذ و أﺑـﺎ ﮐﺮﯾﺐ و ﻋﺒـﺪ اﻟﺠّﺒﺎر ﺑﻦ اﻟﻌﻼء و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ؛ ﻓﺄﮐﺜﺮ و ﺟّﻮد و ﺻـّﻨﻒ و اﺷـﺘﻬﺮ اﺳـﻤﻪ و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ اﻹﻣﺎﻣـﮥ و اﻟﺤﻔﻆ ﻓﯽ‬‫ﻋﺼـﺮه ﺑﺨﺮاﺳـﺎن ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟّﺸـ ﯿﺨﺎن‪ ،‬ﺧـﺎرج ﺻـﺤﯿﺤﻬﻤﺎ؛ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﮑﻢ أﺣـﺪ ﺷـﯿﻮﺧﻪ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻤﺒﺎرك‬‫اﻟﻤﺴﺘﻤﻠﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪230 :‬‬‫اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮرّي و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟّﻨﺴﻮي و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤـﺪان و أﺑﻮ ﺣﺎﻣـﺪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﺑـﺎﻟﻮﯾﻪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‬‫اﻟﻤﻘﺮي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺼـﯿﺮ و ﺣﻔﯿﺪه ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و ﺧﻠﻖ ﻻ ﯾﺤﺼﻮن‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺤﯿﺮي‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ إذا أردت أن اﺻّﻨﻒ اﻟّﺸﯽء دﺧﻠﺖ ﻓﯽ اﻟّﺼﻠﻮة ﻣﺴﺘﺨﯿﺮا ﺣّﺘﯽ ﯾﻘﻊ ﻟﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﺛّﻢ اﺑﺘﺪي‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟّﺰاﻫﺪ‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿﺪﻓﻊ اﻟﺒﻼء ﻋﻦ أﻫﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﺑﺎﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ .‬و‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و ﺳـﺌﻞ‪ :‬ﻣﻦ أﯾﻦ أوﺗﯿﺖ ﻫﺬا اﻟﻌﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬ﻣﺎء‬‫زﻣﺰم ﻟﻤﺎ ﺷﺮب ﻟﻪ‪ .‬و إﻧّﯽ ﻟﻤﺎ ﺷﺮﺑﺖ ﻣﺎء زﻣﺰم ﺳﺄﻟﺖ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ ﻧﺎﻓﻌﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﻘﻮل؛ و ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﻮ ﺣﻠﻘﺖ ﺷﻌﺮك ﻓﯽ اﻟﺤّﻤﺎم؟‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺜﺒﺖ ﻋﻨﺪي أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ دﺧﻞ ﺣّﻤﺎﻣﺎ ﻗّﻂ و ﻻ ﺣﻠﻖ ﺷﻌﺮه! إﻧّﻤﺎ ﺗﺄﺧﺬ ﺷﻌﺮي ﺟﺎرﯾﮥ ﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﻘﺮاض‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ )ظ(‪ :‬ﮐﺎن ﺟّﺪي ﻻ ﯾّﺪﺧﺮ ﺷـﯿﺌﺎ ﺟﻬﺪه ﺑﻞ ﯾﻨﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟّﺸّﺢ و ﻻ ﯾﻤّﯿﺰ ﺑﯿﻦ اﻟﻌﺸـﺮة و ﻟا ﻌﺸﺮﯾﻦ‪.‬‬‫أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟّﻄﻮﺳـﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﻀـﺮت ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺰﻧﯽ ﻓﺴـﺌﻞ ﻋﻦ ﺷـﺒﻪ اﻟﻌﻤﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟّﺴﺎﺋﻞ‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ وﺻﻒ ﻓﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻘﺘﻞ ﺻـﻨﻔﯿﻦ‪ :‬ﻋﻤـﺪا و ﺧﻄﺄ ﻓﻠﻢ ﻗﻠﺘﻢ إﻧّﻪ ﻋﻠﯽ ﺛﻠﺜـﮥ أﻗﺴﺎم أو ﯾﺤﺘـّﺞ ﺑﻌﻠﯽ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن؟ ﻓﺴـﮑﺖ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻤﻨﺎﻇﺮه‪ .‬ﻗﺪ‬‫روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ أﯾﻀﺎ أّﯾﻮب و ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤّﺬاء‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻓﻤﻦ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أوس؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺷـﯿﺦ ﺑﺼـﺮّي ﻗﺪ روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ ﻣﻊ ﺟﻼﻟﺘﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ :‬أﻧﺖ ﺗﻨﺎﻇﺮ أو ﻫﺬا؟ ﻗﺎل‪ :‬إذا ﺟﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻬﻮ ﯾﻨﺎﻇﺮ ﻷﻧّﻪ أﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣّﻨﯽ ﺛّﻢ أﺗﮑّﻠﻢ أﻧﺎ‪ .‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺟّﺪي ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫اﺳـﺘﺄذﻧﺖ أﺑﯽ ﻓﯽ اﻟﺨﺮوج إﻟﯽ ﻗﺘﯿﺒـﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻗﺮأ اﻟﻘﺮآن أّوﻻ ﺣﺘﯽ آذن ﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺎﺳـﺘﻈﻬﺮت اﻟﻘﺮآن ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬اﻣﮑﺚ ﺣّﺘﯽ ﺗﺼـّﻠﯽ ﺑﺎﻟﺨﺘﻤﮥ‪،‬‬‫ﻓﻔﻌﻠﺖ ﻓﻠّﻤﺎ ﻋّﯿﺪﻧﺎ أذن ﻟﯽ ﻓﺨﺮﺟﺖ إﻟﯽ ﻣﺮو و ﺳﻤﻌﺖ ﺑﻤﺮواﻟّﺮوذ ﻣﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم؛ ﯾﻌﻨﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻫﺸﯿﻢ‪ ،‬ﻓﻨﻌﯽ إﻟﯿﻨﺎ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 172‬از ‪316‬‬‫اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﺣﺴـﻨﮏ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ إﻣﺎم اﻷﺋﻤﮥ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﯾﺤﮑﯽ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺧﺸﺮم ﻋﻦ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ أﻧّﻪ‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ ﻷﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻓﮑﻢ ﯾﺤﻔﻆ اﻟّﺸﯿﺦ؟‬‫ﻓﻀﺮﺑﻨﯽ ﻋﻠﯽ رأﺳﯽ و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﮐﺜﺮ ﻓﻀﻮﻟﮏ! ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨّﯽ ﻣﺎ ﮐﺘﺒﺖ ﺳﻮادا ﻓﯽ ﺑﯿﺎض إﻟّﺎ و أﻧﺎ أﻋﺮﻓﻪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪231 :‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪ :‬اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﮐﺎن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻔﻘﻬﯿﺎت ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻘﺎري اﻟﺴﻮرة‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﺬا اﻹﻣﺎم ﮐﺎن ﻓﺮﯾﺪ ﻋﺼﺮه ﻓﺄﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟّﻠﺘﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪:‬‬‫أﺑﻮ اﻟﻮﻗﺖ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻷﻧﺼﺎري‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬أﻧﺎ‪:‬‬‫أﺑﯽ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻷرض ﻣﻦ ﯾﺤﺴﻦ ﺻﻨﺎﻋﮥ اﻟّﺴﻨﻦ و ﯾﺤﻔﻆ أﻟﻔﺎﻇﻬﺎ اﻟّﺼﺤﺎح و زﯾﺎداﺗﻬﺎ ﺣّﺘﯽ‬‫ﮐﺄن اﻟّﺴﻨﻦ ﺑﯿﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ إﻟّﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﻘﻂ‪ .‬اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬أﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ واﺻﻞ ﺑﺒﯿﮑﻨﺪ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻨﺎن‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻣﻬﺪي واﻟﺪ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﯾﮑﻮن ﺳـﻨﺪ ﺳـﻔﯿﺎن ﻋﺸﺮة أّﯾﺎم و أﮐﺜﺮ ﻻ ﯾﺠﯽء إﻟﯿﻨﺎ ﻓﺈذا ﺟﺎءﻧﺎ ﺳﺎﻋﮥ ﺟﺎء رﺳﻮل ﺳﻔﯿﺎن ﻓﯿﺬﻫﺐ و ﯾﺘﺮﮐﻨﺎ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪:‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﻫﻮ ﺑا ﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﺑﻼ ﺷّﮏ ﻓﻘﺪ ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ .‬ﻧﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﺳﻨﺎن ﺑﺎﻟﺤﮑﺎﯾﮥ‪ ،‬و ﻗﺮأت ﺑﺨّﻂ ﻣﺴﻠﻢ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺻﺎﺣﺒﻨﺎ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻻﺳﺘﺴﻘﺎء و ﮐﺘﺐ إﻟﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﻣﻦ اﻟﻔﺴﻄﺎط ﯾﺬﮐﺮ أّن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟﺤﯿﺮي ﺣّﺪﺛﻬﻢ أّن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﺧﺎﻗﺎن‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬إﺳـﺤﺎق اﻷزرق‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺒﻄﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺳﻌﯿـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋّﺒﺎس‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ أﺧﺮﺟﻮا ﺑﺒﯿﻬﻢ ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻋﻠﻤﺖ أﻧّﻪ ﺳـﯿﮑﻮن ﻗﺘﺎل‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻘّﻔﺎل‪ :‬ﮐﺘﺐ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ إﻟﯽ‬‫اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﺴـﺘﺠﯿﺰه ﮐﺘﺎب اﻟﺠﻬﺎد ﻓﺄﺟﺎز ﻟﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪون و ﺟﻤﺎﻋﮥ إﻟّﺎ أّن أﺑﺎ ﺑﮑﺮ أﻋﺮﻓﻬﻢ ﺑﺎﻟﻮاﻗﻌﮥ‪،‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬ﻟّﻤـ ﺎ ﺑﻠﻎ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻣﻦ اﻟّﺴّﻦ و اﻟّﺮﯾﺎﺳـﮥ و اﻟﺘﻔّﺮد ﻣـﺎ ﺑﻠﻎ ﮐـﺎن ﻟﻪ أﺻـﺤﺎب ﺻـﺎروا أﻧﺠﻢ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻣﺜﻞ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟّﺜﻘﻔﯽ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ‬‫إﺳـﺤﺎق اﻟـّﻀ ﺒﻌّﯽ ﺧﻠﯿﻔﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﺘﻮي و أﺣﺴﻦ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎ و ﺳﯿﺎﺳﮥ ﻓﯽ ﻣﺠﺎﻟﺲ اﻟّﺴﻼﻃﯿﻦ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن و ﻫﻮ‬‫آدﺑﻬﻢ و أﮐـﺜﺮﻫﻢ ﺟﻤﻌـﺎ ﻟﻠﻌﻠﻮم و أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و ﮐـﺎن ﻣﻦ أﮐـﺎﺑﺮ اﻟﺒﯿﻮﺗـﺎت و أﻋﺮﻓﻬﻢ ﺑﻤـﺬﻫﺐ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و أﺻـﻠﺤﻬﻢ‬‫ﻟﻠﻘﻀﺎء ﻓﻠّﻤﺎ ورد ﻣﻨﺼﻮر اﻟّﻄﻮﺳّﯽ ﮐﺎن ﯾﺨﺘﻠﻒ إﻟﯽ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻟﻠّﺴﻤﺎع و ﻫﻮ ﻣﻌﺘﺰﻟّﯽ و ﻋﺎﯾﻦ ﻣﺎ ﻋﺎﯾﻦ ﻣﻦ اﻷرﺑﻌﮥ اﻟّﺬﯾﻦ ﺳّﻤﯿﻨﺎﻫﻢ ﺣﺴﺪﻫﻢ‬‫و اﺟﺘﻤﻊ ﻣﻊ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻮاﻋﻆ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا إﻣﺎم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪232 :‬‬‫ﻻـ ﯾﺸـﺮع اﻟﮑﻼـم و ﯾﻨﻬﯽ ﻋﻨﻪ و ﻗـﺪ ﺗﺒﻊ ﻟﻪ أﺻـﺤﺎب ﯾﺨـﺎﻟﻔﻮﻧﻪ و ﻫﻮ ﻻ ﯾـﺪري ﻓﺈﻧّﻬﻢ ﻋﻠﯽ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟﮑﻼﻣـّﯿ ﮥ ﻓﺎﺳـﺘﺤﮑﻢ ﻃﻤﻌﻬﺎ ﻓﯽ اﯾﻘﺎع‬‫اﻟﻮﺣﺸﮥ ﺑﯿﻨﻬﻢ‪،‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻟﻤﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ أﻇﻬﺮ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﺻﺤﺎﺑﻪ اﻟﺸﻤﺎﺗﮥ ﺑﻮﻓﺎﺗﻪ ﺟﻬﻼ ﻣﻨﻬﻢ و ﺳﺌﻠﻮه ﻋﻤﻞ ﺿﯿﺎﻓﮥ ﻓﻌﻤﻠﻬﺎ‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﻗﻀﺎء اﻟﱠﻠﻪ أّن اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﺎ ﺳـﻌﯿﺪ ﻟّﻤﺎ ﺗﻮﻓﯽ أﻇﻬﺮ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟّﺸﻤﺎﺗﻪ ﺑﻮﻓﺎﺗﻪ‬‫ﻫﻮ و ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺟﻬﻼـ ﻣﻨﻬﻢ ﻓﺴـﺌﻠﻮه أن ﯾﻌﻤـﻞ ﺿـﯿﺎﻓﮥ و ﮐﺎﻧﺖ ﻻﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﺑﺴﺎﺗﯿﻦ ﻧﺰﻫـﮥ ﻓﺄﮐﺮﻫﺖ أﻧﺎ ﻣﻦ ﺑﯿﻦ اﻟﺠﻤﺎﻋـﮥ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺨﺮوج ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻠـﮥ إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أن اﻟـّﻀ ﯿﺎﻓﮥ ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻢ ﯾﻌﻬﺪ‬‫ﻋﻤﻠﻬﺎ ﻣﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ ،‬ﻓﺄﺣﻀـﺮ ﺟﻤﻠـﮥ ﻣﻦ اﻷﻏﻨﺎم و اﻟﺤﻤﻼن و أﻋـﺪال اﻟـّﺴ ﮑﺮ و اﻟﻔﺮش و اﻵﻻت و اﻟّﻄّﺒﺎﺧﯿﻦ ﺛّﻢ ﺗﻘـّﺪم إﻟﯽ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﻣﻦ اﻟّﺸـ ﺒﺎن و اﻟّﺸـ ﯿﻮخ‪ :‬ﻓﺎﺟﺘﻤﻌﻮا ﻧﺤﻮ رود و رﮐﺒﻮا ﻣﻨﻬﺎ و ﺗﻘـّﺪﻣﻬﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﺨﺮق اﻷﺳﻮاق ﺳﻮﻗﺎ ﺳﻮﻗﺎ ﯾﺴﺄﻟﻬﻢ أن‬‫ﯾﺠﯿﺒﻮه و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﻣﻦ ﯾﺮﺟﻊ إﻟﯽ اﻟﻔﺘّﻮة و اﻟﻤﺤـّﺒ ﮥ أن ﯾﻠﺰم ﺟﻤﺎﻋﺘﻨﺎ اﻟﯿﻮم ﻓﮑﺎﻧﻮا ﯾﺠﯿﺌﻮن ﻓﻮﺟﺎ ﻓﻮﺟﺎ ﺣّﺘﯽ ﻟﻢ ﯾﺒﻖ ﮐﺒﯿﺮ أﺣﺪ ﻓﯽ اﻟﺒﻠﺪ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 173‬از ‪316‬‬‫اﻟّﻄّﺒﺎﺧﻮن ﯾﻄﺒﺨﻮن و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﺨّﺒﺎزﯾﻦ ﯾﺨﺒﺰون ﺣّﺘﯽ ﺣﻤﻞ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ وﺟﺪوا أﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻟﺒﻠﺪ ﻣﻦ اﻟﺨﺒﺰ و اﻟّﺸﻮاء ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻐﺎل و اﻟﺠﻤﺎل و‬‫اﻟﺤﻤﯿﺮ‪ ،‬و اﻹﻣﺎم ﻗﺎﺋﻢ ﯾﺠﺮي أﻣﺮ اﻟّﻀﯿﺎﻓﮥ ﻋﻠﯽ أﺣﺴﻦ ﻣﺎ ﯾﮑﻮن ﺣﺘﯽ ﺷﻬﺪ ﻣﻦ ﺣﻀﺮ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺸﻬﺪ ﻣﺜﻠﻬﺎ‪.‬‬‫ﻓﺤّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺘﮑّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ اﻧﺼـﺮﻓﻨﺎ ﻣﻦ اﻟّﻀﯿﺎﻓﮥ اﺟﺘﻤﻌﻨﺎ ﻟﯿﻠﮥ ﻋﻨﺪ ﺑﻌﺾ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و ﺟﺮي ذﮐﺮ ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬أ ﻗﺪﯾﻢ‬‫ﻟﻢ ﯾﺰل أو ﯾﺜﺒﺖ ﻋﻨـﺪ أﺧﺒـﺎره ﺗﻌـﺎﻟﯽ أﻧّﻪ ﯾﺘﮑّﻠﻢ ﺑﻪ؟ ﻓﻮﻗﻊ ﺑﯿﻨﻨـﺎ ﻓﯽ ذﻟـﮏ ﺧﻮض‪ ،‬ﻗـﺎل ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣّﻨﺎ‪ :‬إّن ﮐﻼم اﻟﺒﺎري ﻗـﺪﯾﻢ ﻟﻢ ﯾﺰل‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ :‬ﮐﻼﻣﻪ ﻗـﺪﯾﻢ ﻏﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺜﺒﺖ إﻟّﺎ ﺑﺎﺧﺒﺎره و ﺑﮑﻼﻣﻪ‪ ،‬ﻓﺒﮑﺮت إﻟﯽ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟّﺜﻘﻔﯽ و أﺧﺒﺮﺗﻪ ﺑﻤﺎ ﺟﺮي ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﻧﮑﺮ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺰل‬‫ﻓﻘﺪ اﻋﺘﻘﺪ أﻧّﻪ ﻣﺤﺪث و اﻧﺘﺸـﺮت ﻫﺬه اﻟﻤﺴﺌﻠﮥ ﻓﯽ اﻟﺒﻠﺪ و ذﻫﺐ ﻣﻨﺼﻮر اﻟّﻄﻮﺳﯽ إﻟﯽ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و أﺧﺒﺮوه ﺑﺬﻟﮏ ﺣّﺘﯽ ﻗﺎل ﻣﻨﺼﻮر‪ :‬أ ﻟﻢ‬‫أﻗﻞ ﻟﻠّﺸـ ﯿﺦ أّن ﻫﺆﻻء ﯾﻌﺘﻘﺪون ﻣﺬﻫﺐ اﻟﮑﻼﻣّﯿﮥ و ﻫﺬا ﻣﺬﻫﺒﻬﻢ؟ ﻓﺠﻤﻊ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ أﺻﺤﺎﺑﻪ و ﻗﺎل‪ :‬أ ﻟﻢ أﻧﻬﮑﻢ ﻋﻦ اﻟﺨﻮض ﻓﯽ ﻟا ﮑﻼم؟!‬‫و ﻟﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪233 :‬‬‫ﯾﺰدﻫﻢ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ اﻟﯿﻮم‪ .‬و ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ اﻟﻤﺘﮑّﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺰل اﻟﻄﻮﺳـّﯽ ﺑﺄﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺣّﺘﯽ ﺟّﺮأه ﻋﻠﯽ أﺻـﺤﺎﺑﻪ؛ و‬‫ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن ﯾﺮدان ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺎ ﯾﻤﻠﯿﻪ و ﯾﺤﻀﺮان ﻣﺠﻠﺲ أﺑﯽ ﻋﻠّﯽ اﻟّﺜﻘﻔﯽ ﻓﯿﻘﺮءون ذﻟﮏ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻤﻼء ﺣّﺘﯽ اﻟﻮﺣﺸﮥ‪ .‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺳﻌﯿﺪ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إّن اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ و وﺣﯿﻪ و ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق و ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﺷﯽء ﻣﻨﻪ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬أو ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﯾﺘﮑّﻠﻢ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﺗﮑّﻠﻢ ﺑﻪ ﻓﯽ اﻷزل‪ ،‬أو ﯾﻘﻮل‪ :‬إّن أﻓﻌﺎﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﺨﻠﻮﻗﻪ‪ ،‬أو ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫إّن اﻟﻘﺮآن ﻣﺤﺪث؛ ﻓﻬﻮ ﺟﻬﻤّﯽ! و ﻣﻦ ﻧﻈﺮ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﯽ ﺑﺎن ﻟﻪ أّن اﻟﮑﻼﻣّﯿﮥ ﻟﻌﻨﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﺬﺑﮥ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺤﮑﻮن ﻋّﻨﯽ‪.‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« ﻟﻌﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻼﻣﯿﮥ‬‫إﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ ﺻّﺢ ﻋﻨﺪي أّن اﻟّﺜﻘﻔّﯽ و اﻟﻀﺒﻌّﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﮐﺬﺑﮥ ﻗﺪ ﮐﺬﺑﻮا ﻋﻠّﯽ ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﯽ ﻓﺤّﺮم ﻋﻠﯽ ﻣﻘﺘﺒﺲ أن ﯾﻘﺒﻞ ﻣﻨﻬﻢ‬‫ﺷﯿﺌﺎ ﯾﺤﮑﻮﻧﻪ ﻋّﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن أﮐـﺬﺑﻬﻢ ﻋﻨـﺪي و أﻗﻮﻟﻬﻢ ﻋﻠّﯽ ﻣﺎ ﻟﻢ أﻗﻠﻪ‪ .‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬زﻋﻢ ﺑﻌﺾ ﻫﺆﻻـء اﻟﺠﻬﻠـﮥ أّن اﻟﱠﻠﻪ ﻻـ ﯾﮑّﺮر اﻟﮑﻼـم ﻓﻼ ﯾﻔﻬﻤﻮن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻗـﺪ أﺧﺒﺮ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ أﻧّﻪ ﺧﻠﻖ آدم‪ ،‬و ﮐّﺮر ذﮐﺮ‬‫ﻣﻮﺳـﯽ و ﺣﻤـﺪ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ و ﮐّﺮر »ﻓﺒﺄي ءاﻻء رﺑّﮑﻤﺎ ﺗﮑـّﺬﺑﺎن« و ﻟﻢ أﺗﻮّﻫﻢ ﻣﺴـﻠﻤﺎ ﯾﺘﻮّﻫﻢ أّن اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﯾﺘﮑّﻠﻢ ﺑﺸـﯽء ﻣّﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺴـﻤﻌﺖ‬‫اﻟـّﻀ ﺒﻌﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟّﻤـ ﺎ اﻏﺘﻨﻤﻮا اﻟّﺴـ ﻌﯽ ﻓﯽ ﻓﺴـﺎد اﻟﺤﺎل اﻧﺘـﺪب أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺤﯿﺮي ﻟﻠﺘﻮّﺳﻂ و ﻗّﺮر ﻷﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻋﺘﺮاﻓﺎ ﻟﻪ ﺑﺎﻟّﺘﻘـّﺪم و ﺑّﯿﻦ ﻟﻪ ﻏﺮض‬‫اﻟﻤﺨﺎﻟﻔﯿﻦ إﻟﯽ أن واﻓﻘﻪ ﻋﻠﯽ أن ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻋﻨﺪه‪ ،‬ﻓﺪﺧﻠﺖ أﻧﺎ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺜﻘﻔّﯽ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪:‬‬‫ﻣﺎ اﻟّـﺬي أﻧﮑﺮت ﻣﻦ ﻣﺬاﻫﺒﻨﺎ أّﯾﻬﺎ اﻻﺳـﺘﺎذ ﺣّﺘﯽ ﻧﺮﺟﻊ ﻋﻨﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﯿﻠﮑﻢ إﻟﯽ اﻟﮑﻼﻣّﯿﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﮐﺎن أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﻦ أﺷّﺪ اﻟّﻨﺎس ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و ﻋﻠﯽ أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﮐﺎﻟﺤﺎرث و ﻏﯿﺮه ﺣّﺘﯽ ﻃﺎل اﻟﺨﻄﺎب ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﻓﯽ ﻫﺬا‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻗﺪ ﺟﻤﻌﺖ أﻧﺎ اﺻﻮل ﻣﺬاﻫﺒﻨﺎ ﻓﯽ‬‫ﻃﺒﻖ و أﺧﺮﺟﺘﻪ‪ ،‬و أﺧـﺬه ﻣّﻨﯽ و ﺗـﺄّﻣﻠﻪ و ﻧﻈﺮ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﺴﺖ أري ﻫﯿﻬﻨﺎ ﺷـﯿﺌﺎ إﻟّﺎ أﻗﻮل ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ أن ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺨّﻄﻪ أّن ذﻟﮏ ﻣـﺬﻫﺒﻪ‪،‬‬‫ﻓﮑﺘﺐ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻷﺑﯽ ﻋﻤﺮو اﻟﺤﯿﺮي‪ :‬اﺣﺘﻔﻆ ﺑﻬﺬا اﻟﺨّﻂ ﺣّﺘﯽ ﯾﻨﻘﻄﻊ اﻟﮑﻼم و ﻻ ﯾّﺘﻬﻢ واﺣﺪ ﻣّﻨﺎ ﺑﺎﻟّﺰﯾﺎدة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪234 :‬‬‫ﻓﯿﻪ‪ .‬ﺛّﻢ ﺗﻔﺮﻗﻨﺎ ﻓﻤﺎ ﮐﺎن ﺑﺄﺳﺮع ﻣﻦ أن ﻗﺼﺪه ﻓﻼن و ﻓﻼن و ﻗﺎﻻ‪ :‬إﻧّﮏ ﻟﻢ ﺗﺘﺄّﻣﻞ ﻣﺎ ﮐﺘﺐ ﻓﯽ ذﻟﮏ اﻟﺨّﻂ و ﻗﺪ ﻏﺪروا ﺑﮏ و ﻏّﯿﺮوا ﺻﻮرة‬‫اﻟﺤﺎل! ﻓﻘﺒﻞ ﻣﻨﻬﻢ ﻓﺒﻌﺚ إﻟﯽ اﻟﺤﯿﺮي ﻻﺳﺘﺮﺟﺎع ﺧّﻄﻪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﺛﻢ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬ﻣﻮت أﺑﯽ ﺑﮑﺮ رّده اﻟﺤﯿﺮّي إﻟّﯽ و ﻗـﺪ أوﺻـﯿﺖ أن ﯾـﺪﻓﻦ‬‫ﻣﻌﯽ ﻓﺎﺣﺎّﺟﻪ ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ‪» :‬اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ و ﺻـﻔﮥ ﻣﻦ ﺻـﻔﺎت ذاﺗﻪ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﺷﯽء ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻪ ﻣﺨﻠﻮق )ﺑﻤﺨﻠﻮق‪ .‬ظ( و ﻻ ﻣﺤﺪث‪،‬‬‫ﻓﻤﻦ زﻋﻢ‪ :‬ﺷﯽء ﻣﻨﻪ ﻣﺨﻠﻮق او ﻣﺤﺪث‪ ،‬أو زﻋﻢ أّن اﻟﮑﻼم ﻣﻦ ﺻﻔﮥ اﻟﻔﻌﻞ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﺟﻬﻤّﯽ ﺿﺎّل ﻣﺒﺘﺪع«‪.‬‬‫و أﻗﻮل‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻢ ﯾﺰل ﻣﺘﮑّﻠﻤـﺎ و اﻟﮑﻼـم ﻟﻪ ﺻـﻔﮥ ذات و ﻣﻦ زﻋﻢ أّن اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﯾﺘﮑّﻠﻢ إﻟّﺎ ﻣّﺮة و ﻻ ﯾﺘﮑّﻠﻢ إﻟّﺎ ﻣﺎ ﺗﮑّﻠﻢ ﺑﻪ ﺛّﻢ اﻧﻘﻀـﯽ ﮐﻼﻣﻪ؛‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 174‬از ‪316‬‬‫ﮐﻔﺮ ﺑـﺎﻟﻠّﻪ‪ ،‬و أﻧّﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ ﯾﻨﺰل إﻟﯽ ﺳـﻤﺎء اﻟـّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ زﻋﻢ أّن ﻋﻠﻤﻪ ﯾﻨﺰل أواﻣﺮه؛ ﺿـّﻞ‪ ،‬و ﯾﮑﻠّﻢ ﻋﺒـﺎده ﺑﻼـ ﮐﯿـﻒ‪ ،‬اﻟﱠﺮْﺣﻤُﻦ َﻋَﻠﯽ اﻟ َْﻌْﺮِش‬‫اْﺳَﺘﻮي‬‫‪ ،‬ﺑﻼ ﮐﯿﻒ‪ ،‬ﻻ ﮐﻤﺎ ﻗﺎﻟﺖ اﻟﺠﻬﻤّﯿﮥ أﻧّﻪ اﺳﺘﻮﻟﯽ و أّن اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺨﺎﻃﺐ ﻋﺒﺎده ﻋﻮدا و ﺑﺪء ﺛّﻢ ﺳﺎق اﻟﻤﻌﺘﻘﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﮐﺎن‪ :‬اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ إﻣﺎﻣﺎ ﺛﺒﺘﺎ ﻣﻌﺪوم اﻟّﻨﻈﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ أﺑﻮ ﺑﺸـﯿﺮ اﻟﻘّﻄﺎن ﻗﺎل‪ :‬رأي ﺟﺎر ﻻﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﺄّن ﻟﻮﺣﺎ‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﺻﻮرة ﻧﺒّﯿﻨﺎ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﺼـﻘﻠﻪ‪ .‬ﻓﻘﺎل اﻟﻤﻌّﺒﺮ‪ :‬ﻫﺬا رﺟﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺳّﻨﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ﺷـﺮﯾﺢ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻟﻪ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺴﺘﺨﺮج اﻟّﻨﮑﺖ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺑﺎﻟﻤﻨﻘﺎش!‪ .‬أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻌﻨﺒﺮي‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻷﺣـﺪ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﻮل إذا ﺻـّﺢ اﻟﺨﺒﺮ‪ .‬اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ‬‫ﻫﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﻘّﺮ ﺑﺄن اﻟﻠّﻪ ﻋﻠﯽ ﻋﺮﺷﻪ ﻗﺪ اﺳﺘﻮي ﻓﻮق ﺳﺒﻊ ﺳﻤﺎواﺗﻪ ﻓﻬﻮ ﮐﺎﻓﺮ ﺣﻼل اﻟّﺪم و ﮐﺎن ﻣﺎﻟﻪ ﻓﯿﺌﺎ! و ﻗﺎل‬‫أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﮐﻼـم اﻟﱠﻠﻪ و ﻣﻦ ﻗـﺎل إﻧّﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬﻮ ﮐـﺎﻓﺮ ﯾﺴـﺘﺘﺎب و إﻟّـﺎ ﻗﺘﻞ و ﻻ ﯾـﺪﻓﻦ ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺑﺮ‬‫اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ! و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ«‪ :‬ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ ﻋﺪي ﻓﯽ أوراق ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ ﺗﺰﯾﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﺋﮥ و‬‫أرﺑﻌﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻮي اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ و اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﻤﺼّﻨﻔﮥ ﻣﺎﺋﮥ ﺟﺰء و ﻟﻪ »ﻓﻘﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮﯾﺮة« ﻓﯽ ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪235 :‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌـّﺪل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧّﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﺌﻞ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬و‬‫ﯾﺤﮑﻢ و ﻫﻮ ﯾﺴﺄل ﻋّﻨﺎ و ﻻ ﻧﺴﺄل ﻋﻨﻪ؟! ﻫﻮ إﻣﺎم ﯾﻘﺘﺪي ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﺎﺷـّﯽ‪ :‬ﺣﻀـﺮت اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﻨّﻘﺎش اﻟﻤﻘﺮي‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧّﻪ ﻟّﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﺰﻧﯽ و اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ﻗﯿﻞ ﻟﻠﻤﺰﻧﯽ‪ :‬إﻧّﻪ ﯾﺮد ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ! ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﻤﮑﻨﻪ إﻟّﺎ ﺑﻤﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪:‬‬‫ﮐﺬا ﮐﺎن‪ .‬و ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﻀﺎرب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﯽ اﻟّﻨﻮم ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﺟﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻦ اﻹﺳـﻼم ﺧﯿﺮا‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﮐﺬا ﻗﺎل ﻟﯽ ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﻓﯽ اﻟّﺴﻤﺎء‪.‬‬‫ﻗﺪ اﺳـﺘﻮﻋﺐ اﻟﺤﺎﮐﻢ ﺳـﯿﺮة اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ و أﺣﻮاﻟﻪ و ﺳﺎق اﻧّﻪ ﻋﻤﻞ دﻋﻮة ﻋﺪﯾﻤﮥ اﻟّﻨﻈﯿﺮ ﻓﯽ ﺑﺴـﺘﺎن ﺧﺮج إﻟﯿﻪ ﯾﻤّﺮ ﻓﯽ أﺳﻮاق ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﯾﻌﺰم‬‫ﻋﻠﯽ اﻟّﻨـﺎس و ﯾﺒـﺎدرون ﻣﻌﻪ ﻓﺮﺣﯿﻦ ﻣﺴـﺮورﯾﻦ ﺣـﺎﻣﻠﯿﻦ ﻣـﺎ أﻣﮑﻨﻬﻢ ﻣﻦ اﻟّﺸﻮاء و اﻟﺤﻠﻮاء و اﻟﻄّﯿﺒﺎت ﺣّﺘﯽ ﻟﻢ ﯾﺘﺮﮐﻮا ﻓﯽ اﻟﻤـﺪﯾﻨﻪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ‬‫ذﻟﮏ‪ ،‬و اﺟﺘﻤﻊ ﻋﺎﻟﻢ ﻻ ﯾﺤﺼﻮن‪ ،‬و ﻫﺬه دﻋﻮة ﻟﻢ ﺗﺘﻬّﯿﺄ ﻣﺜﻠﻬﺎ إﻟّﺎ ﻟﺴـﻠﻄﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺜﻘﻔّﯽ ﻣﻊ ﻋﻠﻤﻪ و ﮐﻤﺎﻟﻪ ﻗﺪ ﺧﺎﻟﻒ إﻣﺎم‬‫اﻷﺋّﻤﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ‪ ،‬و ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻹﯾﻤﺎن و اﻟﺨﺬﻻن‪ ،‬و ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟّﻠﻔﻆ ﺑﺎﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺠﻤﻬﻮر و اﻟﺰم ﺑﺎﻟﺒﯿﺖ‬‫أﻋﻨﯽ اﻟّﺜﻘﻔّﯽ إﻟﯽ أن ﻣـﺎت و ﺗّﻤـ ﺖ ﻟﻪ ﻣﺤﻦ‪ ،‬و ﮐـﺎن اﻟّﺜﻘﻔّﯽ ﮐـﺒﯿﺮ اﻟﺸـﺄن‪ ،‬و ﻣـﺎ زال اﻟﻌﻠﻤـﺎء ﯾﺨﺘﻠﻔـﻮن ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺎﺋـﻞ اﻟـّﺼ ﻐﺎر و اﻟﮑﺒـﺎر‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﻌﺼﻮم ﻣﻦ ﻋﺼـﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎﻟﺘﺠﺎء إﻟﯽ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟـّﺴ ّﻨﮥ و ﺳـﮑﻮت ﻋﻦ اﻟﺨﻮض ﻓﯽ ﻣﺎﻻ ﯾﻌﻨﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻬﺪي ﻣﻦ ﯾﺸﺎء إﻟﯽ ﺻـﺮاط ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ‪.‬‬‫وﻗﻊ ﻟﯽ ﺑﺎﻹﺟﺎزة ﻋـّﺪة أﺟﺰاء ﻣﻦ ﻋﻮاﻟﯽ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﻓﯽ ﺛﺎﻧﯽ ذي اﻟﻘﻌـﺪة ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي ﻋﺸـﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﺗﺴﻊ و‬‫ﺛ ﻤ ﺎ ﻧﯿ ﻦ ﺳﻨ ﮥ [ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ إﺣﺪي ﻋﺸﺮ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬إﻣﺎم اﻻﺋّﻤﮥ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺴﻠﻤﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺟﺤﺪ )ﺣﺠﺮ‪ .‬ظ(‬‫و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﻣﺼﺮ و ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺰﻧﯽ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪236 :‬‬‫ﻟﻢ أر ﻣﺜﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ اﻟﻌﻨﺒﺮّي‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﺲ )ﻷﺣﺪ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳّﻠﻢ ﻗﻮل إذا اﺻـّﺢ اﻟﺨﺒﺮ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻔﻘﻬّﯿﺎت ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻘﺎري اﻟّﺴﻮرة‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 175‬از ‪316‬‬‫ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﯽ ﺣﻔﻆ اﻹﺳﻨﺎد و اﻟﻤﺘﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻣﻌﺪوم اﻟّﻨﻈﯿﺮ[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ إﺣﺪي ﻋﺸﺮ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و إﻣﺎم اﻻﺋّﻤـ ﮥ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﮐﺎن ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﻣﺼـﺮ و‬‫ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺰﻧﯽ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪:‬‬‫ﮐـﺎن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﺤﻔـﻆ اﻟﻔﻘﻬـّﯿ ﺎت ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺜﻪ ﮐﻤـﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻘﺎري اﻟّﺴﻮرة‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻓﯽ ﺣﻔﻆ اﻹﺳـﻨﺎد و‬‫اﻟﻤﺘﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ :‬ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻣﻌﺪوم اﻟّﻨﻈﯿﺮ[‪.‬‬‫و ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺴ ﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ‪ ،‬إﻣﺎم‬‫اﻷﺋّﻤـ ﮥ‪ ،‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري اﻟّﺴـ ﻠﻤﯽ اﻟﻤﺠﺘﻬـﺪ اﻟﻤﻄﻠﻖ اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻌـّﺠ ﺎج و اﻟﺤﺒﺮ اﻟّـﺬي ﻻـ ﯾﺤـﺎﺑﺮ ﻓﯽ اﻟﺤﺠﯽ و ﻻ ﯾﻨﺎﻇﺮ ﻓﯽ اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬ﺟﻤﻊ‬‫أﺷـﺘﺎت اﻟﻌﻠﻮم و ارﺗﻔﻊ ﻣﻘـﺪاره ﻓﺘﻘﺎﺻـﺮت ﻋﻨﻪ ﻃﻮاﻟﻊ اﻟّﻨﺠﻮم‪ ،‬و أﻗﺎم ﺑﻤﺪﯾﻨـﮥ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر إﻣﺎﻣﻬﺎ ﺣﯿﺚ اﻟـّﻀ ﺮاﻏﻢ ﻣﺰدﺣﻤﮥ؛ و ﻓﺮدﻫﺎ اﻟّﺬي رﻓﻊ‬‫اﻟﻌﻠﻢ ﺑﯿﻦ اﻷـﻓﺮاد ﻋﻠﻤﻪ و اﻟﻮﻓﻮد ﺗﻔـﺪ ﻋﻠﯽ رﺑﻌﻪ ﻻ ﯾﻨّﺤﯿﻪ ﻣﻨﻬﻢ إﻟّﺎ اﻷﺷـﻘﯽ و اﻟﻔﺘﺎوي ﺗﺘﺤّﻤﻞ ﻣﻨﻪ ﺑّﺮا و ﺑﺤﺮا و ﺗﺸﻖ اﻷرض ﺷـّﻘﺎ‪ ،‬و ﻋﻠﻮﻣﻪ‬‫ﺗﺴﯿﺮ ﻓﺘﻬﺪي ﻓﯽ ﮐّﻞ ﺳﻮداء ﻣﺪﻟﻬّﻤﮥ و ﺗﻤﻀﯽ ﻋﻠﻤﺎ ﺗﺄﺗّﻢ اﻟﻬﺪاة ﺑﻪ‪ :‬و ﮐﯿﻒ ﻻ و ﻫﻮ إﻣﺎم اﻷﺋّﻤﮥ‪.‬‬‫ﮐﺎﻟﺒﺤﺮ ﯾﻘﺬف ﻟﻠﻘﺮﯾﺐ ﺟﻮاﻫﺮا ﮐﺮﻣﺎ و ﯾﺒﻌﺚ ﻟﻠﻐﺮﯾﺐ ﺳﺤﺎﺋﺒﺎ‬‫ﻣﻮﻟـﺪه ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺧﻠﻖ ﻣﻨﻬﻢ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟّﺮازي و ﻟﻢ ﯾﺤّﺪث ﻋﻨﻬﻤﺎ‬‫ﻟﮑﻮﻧﻪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﻐﺮ و ﻟﮑﻦ ﺣّﺪث ﻋﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﺎن اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺤﻄﻤﯽ و ﻋﺘﺒﮥ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺤﻤﺪي و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و أﺑﯽ ﻗﺪاﻣﮥ اﻟّﺴﺮﺧﺴﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪237 :‬‬‫و أﺑﯽ ﮐﺮﯾﺐ و ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر ﺑﻦ اﻟﻌﻼء و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺳـﻠﻢ اﻟّﺰاﻫﺪ و اﻟّﺰﻋﻔﺮاﻧﯽ و ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﻟﺠﻬﻀﻤّﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ‬‫ﺧﺸـﺮم و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺳـﻤﺎﻋﻪ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ ﺻـﻐﺮه و ﻓﯽ رﺣﻠﺘﻪ ﺑﺎﻟّﺮي و ﺑﻐﺪاد و اﻟﺒﺼـﺮة و اﻟﮑﻮﻓﮥ و اﻟّﺸﺎم و اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﻣﺼـﺮ و واﺳﻂ‪،‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﺧﻠﻖ ﻣﻦ اﻟﮑﺒﺎر ﻣﻨﻬﻢ اﻟﺒﺨﺎرّي و ﻣﺴـﻠﻢ ﺧﺎرج »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﮑﻢ ﺷـﯿﺨﻪ و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﺒـﺎرك اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ و ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋـﺪ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮرّي و إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‬‫اﻟّﻨﺴﻮي و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤﺪان و أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﻤﻘﺮي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺑﺼﯿﺮ‬‫اﻟﻤﻌّﺪل و ﺣﻔﯿﺪه ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و ﺧﻼﺋﻖ‪ .‬و‬‫ﻣﻦ اﻻﺧﺒﺎر ﻋﻦ ﺣﺎﻟﻪ ﻗﯿﻞ ﻻﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬ﻣﻦ أﯾﻦ اوﺗﯿﺖ اﻟﻌﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬ﻣﺎء زﻣﺰم ﻟﻤﺎ ﺷﺮب ﻟﻪ‪ ،‬و‬‫إﻧّﯽ ﻟّﻤﺎ ﺷﺮﺑﺖ ﻣﺎء زﻣﺰم ﺳﺄﻟﺖ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ ﻧﺎﻓﻌﺎ‪ .‬و ﻗﯿﻞ ﻟﻪ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬ﻟﻮ ﻗﻄﻌﺖ ﻟﻨﻔﺴﮏ ﺛﯿﺎﺑﺎ ﺗﺘﺠّﻤﻞ ﺑﻬﺎ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ أذﮐﺮ ﻧﻔﺴﯽ ﻗّﻂ وﻟﯽ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ‬‫ﻗﻤﯿﺼـﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟـّﺪارﻣﯽ‪ :‬و ﮐﺎن ﻟﻪ ﻗﻤﯿﺺ ﯾﻠﺒﺴﻪ و ﻗﻤﯿﺺ ﻋﻨﺪ اﻟﺨﯿﺎط ﻓﺈذا ﻧﺰع اﻟّﺬي ﯾﻠﺒﺴﻪ و وﻫﺒﻪ ﻏﺪوا إﻟﯽ اﻟﺨّﯿﺎط و ﺟﺎءوا‬‫ﺑﺎﻟﻘﻤﯿﺺ اﻵﺧﺮ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻟﻪ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬ﻟﻮ ﺣﻠﻘﺖ ﺷﻌﺮك ﻓﯽ اﻟﺤّﻤﺎم؟ ﻓﻘﺎل ﻟﻢ ﯾﺜﺒﺖ ﻋﻨﺪي أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ دﺧﻞ ﺣّﻤﺎﻣﺎ ﻗّﻂ‬‫و ﻻ ﺣﻠﻖ ﺷﻌﺮه‪ ،‬إﻧّﻤﺎ ﺗﺄﺧﺬ ﺷﻌﺮي ﺟﺎرﯾﮥ ﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﻘﺮاض‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺣﻠﻠﺖ ﺳﺮاوﯾﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﺣﺮام ﻗّﻂ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨﺪ اﻻﻣﯿﺮ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻓﺤّﺪث ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﺑﺤﺪﯾﺚ و ﻫﻢ ﻓﯽ اﺳـﻨﺎده ﻓﺮددﺗﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ ﺧﺮﺟﺖ ﻣﻦ‬‫ﻋﻨﺪه ﻗﺎل أﺑﻮ ذر اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ :‬ﻗﺪ ﮐّﻨﺎ ﻧﻌﺮف أّن ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺧﻄﺄ ﻣﻨﺬ ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺳـﻨﮥ و ﻟﻢ ﯾﻘﺪر واﺣﺪ ﻣّﻨﺎ أن ﯾﺮّد ﻋﻠﯿﻪ! ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻻ ﯾﺤّﻞ ﻟﯽ‬‫أن أﺳـﻤﻊ ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﺧﻄـﺎء أو ﺗﺤﺮﯾﻒ ﻓﻼ أرّده‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﮐﻨﺖ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻓﺎﺳـﺘﻤّﺪﻧﯽ ﻣـّﺪة ﻓﻨﺎوﻟﺘﻪ ﺑﯿﺴﺎري إذ ﮐﺎﻧﺖ ﯾﻤﯿﻨﯽ ﻗﺪ اﺳﻮّدت ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎﺑﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﺄﺧﺬ اﻟﻘﻠﻢ و أﻣﺴﮏ و ﻗﺎل ﻟﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 176‬از ‪316‬‬‫ﺑﻌﺾ أﺻﺤﺎﺑﻪ‪ :‬ﻟﻮﻧﺎ وﻟﺖ اﻟّﺸﯿﺦ ﺑﯿﻤﯿﻨﮏ؟ ﻓﺄﺧﺬت اﻟﻘﻠﻢ ﺑﯿﻤﯿﻨﯽ ﻓﻨﺎوﻟﺘﻪ ﻓﺄﺧﺬه ﻣّﻨﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟّﺪارﻣّﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﺤﮑﯽ‬‫ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺧﺸﺮم أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪238 :‬‬‫ﻟﻪ‪ :‬ﮐﻢ ﯾﺤﻔﻆ اﻟّﺸـ ﯿﺦ؟ ﻓﻀـﺮﺑﻨﯽ ﻋﻠﯽ رأﺳـﯽ و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﮐﺜﺮ ﻓﻀﻮﻟﮏ! ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨّﯽ ﻣﺎ ﮐﺘﺒﺖ ﺳﻮادا ﻓﯽ ﺑﯿﺎض إﻟّﺎ و أﻧﺎ أﻋﺮﻓﻪ‪ .‬ﻣﺎت اﺑﻦ‬‫ﺧﺰﯾﻤﮥ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﻣﺮﺛﯿﺘﻪ ﻗﺎل ﺑﻌﺾ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪:‬‬‫ﯾﺎ اﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﻗﺪ ﻣﻀﯿﺖ ﺣﻤﯿﺪا ﻓﺴﻘﯽ ﻗﺒﺮك اﻟّﺴﺤﺎب اﻟﻬﺘﻮن‬‫ﻣﺎ ﺗﻮﻟّﯿﺖ ﻻ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﻌﻠﻢ وﻟّﯽ ﻣﺎ دﻓّﻨﺎك‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ اﻟﻤﺪﻓﻮن!‬‫و ﻣﻦ أراد اﻹﺣﺎﻃـﮥ ﺑﺘﺮﺟﻤﺘﻪ ﻓﻌﻠﯿﻪ ﺑﻬـﺎ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾـﺦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر« ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬و ﻣﻦ ﺛﻨﺎء اﻷﺋّﻤـ ﮥ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﺎل اﻟﻘّﻔﺎل اﻟّﺸﺎﺷـّﯽ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ اﻟـّﺼ ﯿﺮﻓّﯽ‪ -‬ﯾﻘـﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺷـﺮﯾﺢ ﯾﻘـﻮل‪ :‬اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﯾﺨﺮج اﻟّﻨﮑﺖ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ رﺳـﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‬‫ﺑﺎﻟﻤﻨﻘﺎش و ﻗﺎل اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ :‬اﺳﺘﻔﺪﻧﺎ ﻣﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ أﮐﺜﺮ ﻣّﻤﺎ اﺳﺘﻔﺎد ﻣّﻨﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﮑﺮّي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﻀـﺮت ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺰﻧﯽ ﯾﻮﻣﺎ و ﺳﺄﻟﻪ ﺳﺎﺋﻞ ﻣﻦ اﻟﻌﺮاﻗّﯿﯿﻦ ﻋﻦ ﺷـﺒﻪ‬‫اﻟﻌﻤﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟا ّﺴﺎﺋﻞ‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ وﺻﻒ اﻟﻘﺘﻞ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺻـﻨﻔﯿﻦ ﻋﻤﺪا و ﺧﻄﺄ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﻗﻠﺘﻢ اﻧّﻪ ﻋﻠﯽ ﺛﻼﺛﻪ أﺻـﻨﺎف إذ زدﺗﻢ ﺷﺒﻪ اﻟﻌﻤﺪ؟‬‫و ﻗﺎل ﻟﻪ أ ﺗﺤﺘـّﺞ ﺑﻌﻠﯽ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺟـﺬﻋﺎن؟ ﻓﺴـﮑﺖ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻤﻨﺎﻇﺮه‪ :‬ﻗـﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ ﻏﯿﺮ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﻓﻘﺎل‪ :‬و ﻣﻦ رواه ﻏﯿﺮ‬‫ﻋﻠّﯽ؟ ﻗﻠﺖ‪ .‬أّﯾﻮب اﻟّﺴـ ﺨﺘﯿﺎﻧّﯽ و ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤّﺬاء‪ .‬ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻓﻤﻦ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أوس؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أوس رﺟﻞ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة ﻗﺪ رواه ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ ﻣﻊ ﺟﻼﻟﺘﻪ‪ :‬ﻓﻘﺎل ﻟﻠﻤﺰﻧﯽ‪ :‬أﻧﺖ ﺗﻨﺎﻇﺮ أو ﻫﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫إذا ﺟﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻬﻮ ﯾﻨﺎﻇﺮ ﻷﻧّﻪ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣّﻨﯽ ﺛّﻢ أﺗﮑﻠّﻢ أﻧﺎ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﻘﺘﺼـﺮ ﻋﻠﯽ رواﯾـﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺬﻋﺎن‪ ،‬ﺑﻞ رواه أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟّﺜﻘﻔﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤّﺬاء‪،‬‬‫ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬ﻋﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أوس‪ ،‬ﻋﻦ رﺟﻞ ﻣﻦ أﺻﺤﺎب اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﻓﺬﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ‬‫رواه ﻫﺸـﯿﻢ و ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﻀﻞ و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ ﻋﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤّﺬاء‪ ،‬أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻘﻬﻢ إﻟّﺎ أن ﯾﺰﯾﺪ ﻗﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ أوس و‬‫ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﻋﻘﺒـﮥ واﺣﺪ‪ ،‬ﺛّﻢ ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ أﺧﺮﺟﻪ ﻫﮑﺬا‪ :‬ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺬﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳـﻢ‬‫ﺑﻦ رﺑﯿﻌﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻫﺠﺮ )ﻋﻤﺮ‪ .‬ظ( رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪239 :‬‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻻ! إّن ﻓﯽ ﻗﺘﻞ اﻟﻌﻤـﺪ اﻟﺨﻄﺎء ﺑﺎﻟّﺴﻮط أو اﻟﻌﺼﺎ ﻣﺎﺋـﮥ ﻣﻦ اﻻﺑﻞ ﻣﻐﻠﻈـﮥ ﻣﻨﻬﺎ أرﺑﻌﻮن ﺧﻠﻔـﮥ ﻓﯽ ﺑﻄﻮﻧﻬﺎ أوﻻدﻫﺎ‪ ،‬و ﻫﮑـﺬا‬‫رواه اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬و أﺧﺮﺟﻪ أﺑـﻮ داود ﻣﻦ ﻃﺮﯾـﻖ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮارث ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ‬‫ﮐﺬﻟﮏ و رواه‪ ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮّزاق‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻌﻤﺮ ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻣّﺮة ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ و ﻣّﺮة‪ :‬اﺑﻦ رﺑﯿﻌـﮥ‪ ،‬و رواه ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺟﺬﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟّﺴﺪوﺳـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾـﺬﮐﺮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ رﺑﯿﻌـﮥ‪ .‬ﻫﮑـﺬا ذﮐﺮه اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﻠﻞ« ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و أﺳـﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﻮﺳـﯽ ﻋﻦ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮه أﯾﻀﺎ ﻫﻮ و اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻋﻦ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﻓﻘﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﺎﻣﺮ )اﻟﻌﺎص‪ .‬ظ( ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪:‬‬‫ﻗﻠﺖ ﻷﺑﯽ‪ :‬ﻣﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟّﺴﺪوﺳـﯽ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ أوس‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أوس‪ ،‬و أّﻣﺎ ﺣﺪﯾﺚ أّﯾﻮب اﻟﺴـﺨﺘﯿﺎﻧﯽ ﻓﺄﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و‬‫اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘـﺎﺳﻢ اﺑﻦ رﺑﯿﻌـﮥ اﻟﻘﻄﺎﯾـﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌـﺎص‪ ،‬و أّﻣـﺎ ﺣـﺪﯾﺚ ﺧﺎﻟـﺪ اﻟﺤـّﺬاء ﻓﻘﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 177‬از ‪316‬‬‫ﻋﺮﻓﻨـﺎك ﻃﺮﯾﻖ اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ ﻓﯿﻪ و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و رواه أﯾﻀﺎ أﺑﻮ داود و اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ زﯾـﺪ و أﺑﻮ داود أﯾﻀﺎ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ‬‫وﻫﯿﺐ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ‪ ،‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻋﻦ ﺧﺎﻟـﺪ اﻟﺤـّﺬاء‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أوس‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﺎص‪ .‬و رواه اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‬‫أﯾﻀﺎ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻘﺒﮥ أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ؛ ﻓﺬﮐﺮه ﻣﺮﺳﻼ أﯾﻀﺎ‪.‬‬‫ﻓﺎﻟﺤﺎﺻﻞ ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻻﺧﺘﻼف ﻓﯽ أﻧّﻪ ﻫﻞ ﻫﻮ ﻣﻦ ﻣﺴـﻨﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ أو اﺑﻦ ﻋﻤﺮو؟ و ذﻟﮏ ﻻ ﯾﻀّﺮ؛ ﻷّن اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ ﮐّﻠﻬﻢ ﻋﺪول و‬‫ﻻ ﯾﺒﻌـﺪ أن ﯾﮑﻮن اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺟﻤﯿﻌﺎ و إﻟﯿﻪ ﻣﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻨـﺬري و أّن اﺑﻦ ﺟـﺬﻋﺎن ﻣّﻤﻦ ﺳـﻤﻌﻪ‪ ،‬إﻟﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣّﻤﺎ رأﯾﺖ و ﺑﺴـﺒﻪ‬‫ﻗﻀـﯽ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟـﺒّﺮ ﺑﺎﺿـﻄﺮاب اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﺣﮑﻢ ﺑـﺄّن ﻋﻘﺒـﮥ ﺑﻦ أوس ﻣﺠﻬـﻮل‪ ،‬و ﻟﻌـّﻞ ﻋﺮق اﻟﻌﺼﺒـّﯿ ﮥ ﻟﻠﻤﺎﻟﮑـّﯿ ﮥ ﻟﺤﻘﻪ! و إﻟّـﺎ ﻓﻠﯿﺲ ﻋﻘﺒﮥ‬‫ﺑﻤﺠﻬﻮل ﺑﻞ ﻣﻌﺮوف روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ ﮐﻤﺎ ذﮐﺮ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و روي ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ رﺑﯿﻌـﮥ و ﻫﻮ )ظ( ﻣﺸـﻬﻮر روي ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ‬‫وﺛّﻘﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و أﺑﻮ داود و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻤﺬﮐﻮرﯾﻦ اﻟﻔﻘﻬﺎء‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪240 :‬‬‫و ﻏﻠﻂ اﺑﻦ ﺟﺬﻋﺎن ﻓﯽ اﺳﻢ أﺑﯿﻪ ﻣّﺮة أو ﻣﺮارا ﻻ ﯾﻀّﺮ و اﻹرﺳﺎل ﻻ ﯾﻨﺎﻓﯽ اﻻﺳﺘﻨﺎد )اﻻﺳﻨﺎد ظ( و اﻟﻌﻤﻞ ﻋﻠﯽ أّن اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺴﻨﺪ ﺻﺤﯿﺢ ﻻ‬‫ﻓﺎدح ﻓﯿﻪ و ﻟﻪ ﺷﺎﻫﺪ‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨـﺎر‪ ،‬ﻋﻦ ﻃـﺎووس‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋّﺒﺎس أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﺷـﺒﻪ اﻟﻌﻤﺪ و ﻣﻐﻠﻄﮥ ﻻ ﺗﻘﺒﻞ ﺻﺎﺣﺒﻪ و ذﻟﮏ أن ﯾﻨﺰو اﻟّﺸﯿﻄﺎن ﺑﯿﻦ اﻟﻘﺒﯿﻠﮥ ﻓﯿﮑﻮن ﺑﯿﻨﻬﻢ رﻣﯿﺎ ﺑﺎﻟﺤﺠﺎرة ﻓﯽ ﻋﻤﯿﺎ ﻓﯽ ﻏﯿﺮ‬‫ﺿﻐﯿﻨﮥ و ﻻ ﺣﻤﻞ ﺳﻼح‪.‬‬‫و ﻫﻮ ﻣﻦ رواﯾـﮥ أﺑﯽ ﺣـﺎزم اﻟﺮاوي ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ‪ ،‬و ﻗـﺪ ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣـّﺒ ﺎن ﻓﯽ »ﮐﺘﺎب‬‫اﻟّﺜﻘـﺎت« و ﺑـﺎﻗﯽ رواﺗﻪ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮخ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ‪ .‬و اﻟّﺮﻣﯿﺎ ﺑﮑﺴـﺮ اﻟّﺮاء و اﻟﻤﯿﻢ اﻟﻤﺸـّﺪدﺗﯿﻦ و ﺗﺸﺪﯾـﺪ اﻟﯿﺎء أﯾﻀﺎ و ﮐـﺬﻟﮏ اﻟﻌﻤﯿﺎ ﻋﻠﯽ وزن‬‫اﻟﻬﺠﯿﺮا و اﻟﺨﺼﯿﺼﺎ و ﻫﯽ ﻣﺼﺎدر ﻟﻠﻤﺒﺎﻟﻐﮥ ﻓﯽ اﻟّﺮﻣﯽ و اﻟﻌﻤﯽ‪ ،‬أي ﯾﻌﻤﯽ أﻣﺮ اﻟﻌﺒﯿﺪ‪.‬‬‫ﻋﺪﻧﺎ إﻟﯽ ﺷﺄن إﻣﺎم اﻷﺋﻤﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬و ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻤﺖ ﻋّﻤﯽ أﺑﺎ زﮐﺮّﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﺳـﺘﻘﺒﻠﻨﺎ اﻷﻣﯿﺮ أﺑﺎ إﺑﺮاﻫﯿﻢ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﻟّﻤﺎ ورد ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻣﻊ اﺑﻦ‬‫ﺧﺰﯾﻤﮥ و ﻣﻌﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و ﻗﺪ ﺗﻘّﺪﻣﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺨّﻔﺎف و ﻣﻌﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟﺒﻠﺪ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺠﺎرودّي‪ ،‬ﻓﻮﺻﻠﻨﺎ إﻟﯿﻪ و‬‫أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ و اﻟﺠـﺎرودّي ﻋﻦ ﯾﺴـﺎره و اﻷـﻣﯿﺮ ﯾﺘﻮّﻫﻢ أّن اﻟﺠﺎرودّي ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻷﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻗﺒﻞ ذﻟﮏ ﻋﺮﻓﻬﻢ ﺑﺄﻋﯿﺎﻧﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ‬‫ﺗﻘـّﺪﻣﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﺳـﻠّﻢ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﻠﺘﻔﺖ إﻟﯿﻪ اﻻﻟﺘﻔـﺎت إﻟﯽ ﻣﺜﻠﻪ و ﮐـﺎن أﺑـﻮ ﻋﻤﺮو ﯾﺴـﺎﯾﺮه و ﻫﻮ ﯾﺤـّﺪﺛﻪ إذ ﺳـﺄﻟﻪ ﻋﻦ اﻟﻔﺮق ﺑﯿﻦ اﻟﻔﯽء و‬‫اﻟﻐﻨﯿﻤﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮو‪ :‬ﻫﺬه ﻣﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺷـﯿﺨﻨﺎ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻓﺎﺳﺘﯿﻘﻆ اﻷﻣﯿﺮ ﻣّﻤﺎ ﮐﺎن ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻐﻔﻠﮥ و أﻣﺮ اﻟﺤﺎﺟﺐ أن‬‫ﯾﻘّﺪﻣﻪ إﻟﯿﻪ و اﺳﺘﻘﺒﻠﻪ و ﻋﺎﻧﻘﻪ و اﻋﺘﺬر إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﻘﺼﯿﺮ ﻓﯽ أّول اﻟّﻠﻘﺎء ﺛّﻢ ﺳﺄﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ اﻟﻔﺮق ﺑﯿﻦ اﻟﻔﯽء و اﻟﻐﻨﯿﻤﮥ؟‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و اْﻋَﻠُﻤﻮا َأﱠﻧﻤﺎ َﻏﻨِْﻤﺘُْﻢ ﻣِْﻦ َﺷْﯽٍء َﻓَﺄﱠن ﻟ ِﱠﻠِﻪ ُﺧُﻤَﺴُﻪ َو ﻟ ِﻠﱠﺮُﺳﻮِل‬‫‪ ،‬ﺛّﻢ ﺟﻌﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ و أﺧﺒﺮﻧﺎ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ‪ :‬ﻣﺎ َأﻓﺎَء اﻟﱠﻠُﻪ َﻋﻠﯽ َرُﺳﻮﻟ ِِﻪ ﻣِْﻦ َأْﻫِﻞ اﻟ ُْﻘﺮي َﻓﻠِﱠﻠِﻪ َو ﻟ ِﻠﱠﺮُﺳﻮِل َو ﻟ ِِﺬي اﻟ ُْﻘْﺮﺑﯽ‬‫و أﺧﺬ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ و أﺧﺒﺮﻧﺎ‪ .‬ﻗﺎل ﻋّﻤﯽ‪:‬‬‫و ﻋﺪدﻧﺎ ﻣﺎﺋﮥ و ﻧّﯿﻔﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺣﺪﯾﺜﺎ أوردﻫﺎ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﯽ و اﻟﻐﻨﯿﻤﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻرض ﻣﻦ‪ -‬ﯾﺤﺴﻦ ﺻﻨﺎﻋﮥ اﻟّﺴﻨﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪241 :‬‬‫و ﯾﺤﻔـﻆ أﻟﻔﺎﻇﻬـﺎ اﻟـّﺼ ﺤﺎح و زﯾﺎداﺗﻬـﺎ ﺣّﺘﯽ ﮐﺄّن اﻟـّﺴ ﻨﻦ ﮐّﻠﻬﺎ ﺑﯿﻦ ﻋﯿﻨﯿﻪ إﻟّﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﻓﻘﻂ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‬‫اﻟّﻄﻮﺳّﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﻗﺎل ﻟﻨﺎ‪:‬‬‫ﻫﻞ ﺗﻌﺮﻓﻮن ﺑا ﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ؟ ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻗﺎل‪ :‬اﺳﺘﻔﺪﻧﺎ ﻣﻨﻪ أﮐﺜﺮ ﻣّﻤﺎ اﺳﺘﻔﺎد ﻣّﻨﺎ‪ .‬و ﻗﺎل دﻋﻠﺞ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 178‬از ‪316‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻮﺷـﻨﺠّﯽ ﯾﻘﻮل؛ و أﺷﺎر ﺑﻪ إﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﮐّﯿﺲ! ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‬‫ﯾﺤﻔـﻆ اﻟﻔﻘﻬـّﯿ ﺎت ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺜﻪ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻘﺎري اﻟّﺴﻮرة‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ إﻣﺎﻣﺎ ﺛﺒﺘﺎ ﻣﻌـﺪوم اﻟّﻨﻈﯿﺮ‪ .‬و ﺣﮑﯽ أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ‬‫اﻟﻘّﻄﺎن ﻗﺎل‪ :‬رأي ﺟﺎر ﻻﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ أّن ﻟﻮﺣﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﺻﻮرة ﻧﺒّﯿﻨﺎ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﺼﻘﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﻤﻌّﺒﺮ‪ :‬ﻫﺬا‬‫رﺟﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺳّﻨﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ »ﻋﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ«‪ :‬ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ ﻋﻨﺪي ﻓﯽ أوراق ﮐﺜﯿﺮة و ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ ﺗﺰﯾﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﺋﮥ و أرﺑﻌﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻮي‬‫اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬و اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﻤﺼّﻨﻔﮥ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺟﺰء‪ ،‬و ﻟﻪ »ﻓﻘﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮﯾﺮة« ﻓﯽ ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪ ،‬و ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ؛ و ﺳﺌﻞ ﻋﻦ‬‫اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬و ﯾﺤﮑﻢ! ﻫﻮ ﯾﺴﺄل ﻋّﻨﺎ و ﻻ ﻧﺴـﺌﻞ ﻋﻨﻪ! ﻫﻮ إﻣﺎم ﯾﻘﺘـﺪي ﺑﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﺟـّﺪي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻻ ﯾـّﺪﺧﺮ ﺷـﯿﺌﺎ‬‫ﺟﻬـﺪه ﺑـﻞ ﯾﻨﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﻫـﻞ اﻟﻌﻠﻢ و ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟّﺸـ ّﺢ و اﻟﻮزن و ﻻ ﯾﻤّﯿﺰ ﺑﯿﻦ اﻟﻌﺸـﺮة و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ‪ .‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إّن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻋﻤﻞ دﻋﻮة ﻋﻈﯿﻤﮥ‬‫ﺑﺒﺴـﺘﺎن ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻔﻘﺮاء و اﻷﻏﻨﯿﺎء و ﻧﻘﻞ ﮐّﻞ ﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺒﻠﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﺄﮐﻞ و اﻟّﺸﻮاء و اﻟﺤﻠﻮي‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﻮﻣﺎ ﻣﺸﻬﻮرا ﺑﮑﺜﺮة اﻟﺨﻠﻖ‬‫ﻻ ﯾﺘﻬّﯿﺄ ﻣﺜﻠﻪ إﻟّﺎ ﻟﺴﻠﻄﺎن ﮐﺒﯿﺮ[‪.‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺳـﻨﻮي در »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﺑﺈﻣﺎم اﻻﺋّﻤـ ﮥ‪ .‬ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺑﯿﻊ و‬‫اﻟﻤﺰﻧﯽ و ﺻﺎر إﻣﺎم زﻣﺎﻧﻪ ﺑﺨﺮاﺳﺎن‪ ،‬رﺣﻠﺖ إﻟﯿﻪ اﻟّﻄﻠﺒﮥ ﻣﻦ اﻵﻓﺎق‪ .‬ﻗﺎل ﺷـﯿﺨﻪ اﻟّﺮﺑﯿﻊ‪ :‬اﺳـﺘﻔﺪﻧﺎ ﻣﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ أﮐﺜﺮ ﻣّﻤﺎ اﺳـﺘﻔﺎد ﻣّﻨﺎ‪ .‬و ﮐﺎن‬‫ﻣﺘﻘﻠّﻼ‪ ،‬ﻟﻪ ﻗﻤﯿﺺ واﺣـﺪ داﺋﻤﺎ ﻓﺎذا ﺟـّﺪد آﺧﺮ وﻫﺐ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ اﻟّﺮاﻓﻌّﯽ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬أﻧّﻪ إن رﺟﻊ ﻓﯽ اﻷذان ﺛّﻨﯽ اﻹﻗﺎﻣـﮥ و‬‫إﻟّﺎ أﻓﺮدﻫﺎ‪ .‬و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬اﻟّﺮﮐﻌﮥ ﻻ ﺗﺪرك ﺑﺎﻟّﺮﮐﻮع‪ .‬وﻟﺪ ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪242 :‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺛﺎﻧﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ إﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻪ اﻟّﺬﻫﺒّﯽ ﻓﯽ »اﻟﻌﺒﺮ« و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟّﺸﯿﺦ ﻓﯽ »اﻟّﻄﺒﻘﺎت«‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺳﺪي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﻪ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟـّﺴ ﻠﻤﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟﺤﺎﻓﻆ إﻣﺎم اﻻﺋّﻤﮥ‪ ،‬أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻤﺰﻧﯽ و اﻟّﺮﺑﯿﻊ و ﻗﺎل ﻓﯿﻪ‬‫اﻟّﺮﺑﯿﻊ‪ :‬اﺳـﺘﻔﺪﻧﺎ ﻣﻨﻪ أﮐﺜﺮ ﻣّﻤﺎ اﺳـﺘﻔﺎد ﻣّﻨﺎ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻔﻘﻬّﯿﺎت ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻘﺎري اﻟّﺴﻮرة‪ ،‬و‬‫ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺣـّﺒ ﺎن‪ :‬ﻣـﺎ رأﯾﺖ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻷـرض ﻣﻦ ﯾﺤﺴﻦ اﻟـّﺴ ﻨﻦ و ﯾﺤﻔﻆ أﻟﻔﺎﻇﻬﺎ اﻟـّﺼ ﺤﺎح و زﯾﺎداﺗﻬﺎ ﺣّﺘﯽ ﮐﺄﻧّﻬﺎ ﺑﯿﻦ ﻋﯿﻨﯿﻪ إﻟّﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﻘﻂ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳـﺮﯾﺞ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﺴـﺘﺨﺮج اﻟّﻨﮑﺖ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﺑﺎﻟﻤﻨﻘﺎش‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ ﺗﺰﯾﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﺋﮥ و أرﺑﻌﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻮي اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬و اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﻤﺼّﻨﻔﮥ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺟﺰو‪ ،‬و ﻟﻪ »ﻓﻘﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮﯾﺮة« ﻓﯽ‬‫ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﻮ إﺳﺤﺎق ﻓﯽ »اﻟّﻄﺒﻘﺎت«‪ :‬ﮐﺎن ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬إﻣﺎم اﻷﺋّﻤﮥ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﮑﯽ ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﻨّﻘﺎش أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻗّﻠﺪت أﺣﺪا ﻣﻨﺬ ﺑﻠﻐﺖ ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ إﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن ﺟﺪﯾﺮا أن ﯾﺬﮐﺮ ﻓﯽ اﻟّﻄﺒﻘﮥ اﻟّﺜﺎﻧﯿﮥ و ﻟﮑﻦ ﺗﺄّﺧﺮت وﻓﺎﺗﻪ ﮐﺎﻟّﺬي ﺑﻌﺪه ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟّﺜﺒﺖ إﻣﺎم اﻷﺋّﻤﮥ ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‬‫ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟـّﺴ ﻠﻤﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ‪ 223‬و ﻋﻨﯽ ﺑﻬﺬا اﻟّﺸﺄن و ﺳـﻤﻊ إﺳـﺤﺎق و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ و ﻟﻢ‬‫ﯾﺤّﺪث ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻟﺼـﻐﺮه و ﻧﻘﺺ إﺗﻘﺎﻧﻪ إذ ذاك‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ و ﺟّﻮد و اﺷﺘﻬﺮ اﺳﻤﻪ و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ اﻹﻣﺎﻣﮥ و اﻟﺤﻔﻆ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه ﺑﺨﺮاﺳﺎن‪ ،‬ﺣّﺪث‬‫ﻋﻨﻪ اﻟّﺸـ ﯿﺨﺎن ﺧﺎرج ﺻـﺤﯿﺤﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﺣﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺰﻧﯽ ﻓﺴﺌﻞ ﻋﻦ ﺷﺒﻪ اﻟﻌﻤﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟّﺴﺎﺋﻞ‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ وﺻﻒ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻘﺘﻞ ﻋﻤﺪا أو ﺧﻄﺄ‪،‬‬‫ﻓﻠﻢ ﻗﻠﺘﻢ إﻧّﻪ ﺛﻼﺛﮥ؟ أو ﯾﺤﺘّﺞ ﺑﻌﻠّﯽ اﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺬﻋﺎن؟ ﻓﺴﮑﺖ اﻟﻤﺰﻧﯽ ﻓﻘﺎل اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪243 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 179‬از ‪316‬‬‫أﯾﻀﺎ أّﯾﻮب و ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤّﺬاء‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻓﻤﻦ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أوس؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺷـﯿﺦ ﺑﺼﺮّي روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ ﻣﻊ ﺟﻼﻟﺘﻪ‪ .‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﻤﺰﻧﯽ )ﻟﻠﻤﺰﻧﯽ‪ .‬ظ‪.‬‬‫م(‪ :‬أﻧﺖ ﺗﻨـﺎﻇﺮ أو ﻫـﺬا؟ ﻗـﺎل إذا ﺟـﺎء اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﻬﻮ ﯾﻨـﺎﻇﺮ ﻷﻧّﻪ أﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣّﻨﯽ ﺛّﻢ أﺗﮑّﻠﻢ أﻧﺎ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻠﻪ و ﮐﺎن‬‫ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻔﻘﻬّﯿﺎت ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻘﺎرئ اﻟّﺴﻮرة‪ ،‬و ﻋﻨﻪ‪:‬‬‫ﻣﺎ ﮐﺘﺒﺖ ﺳﻮادا ﻓﯽ ﺑﯿﺎض إﻟّﺎ و أﻧﺎ أﻋﺮﻓﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻷرض ﻣﻦ ﯾﺤﺴﻦ ﺻﻨﺎﻋﮥ اﻟّﺴﻨﻦ و ﯾﺤﻔﻆ أﻟﻔﺎﻇﻬﺎ اﻟّﺼﺤﺎح‬‫و زﯾﺎداﺗﻬﺎ ﺣّﺘﯽ ﮐﺄّن اﻟـّﺴ ﻨﻦ ﻧﺼﺐ ﻋﯿﻨﯿﻪ إﻟّﺎ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﻘﻂ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ :‬ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﺛﺒﺘﺎ ﻣﻌﺪوم اﻟّﻨﻈﯿﺮ و ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ ﺗﺰﯾﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﺋﮥ و‬‫أرﺑﻌﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻮي اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬و اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺟﺰء‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﻤّﯿﺰ ﻋﺸـﺮة ﻣﻦ ﻋﺸﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ ‪ 311‬ﻋﻦ ﻧﺤﻮ ‪90‬‬‫ﺳﻨ ﮥ [ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧـﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗـﺎج ﻣﮑّﻠـﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﻫﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻹﻣـﺎم‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﮐﺎن ﻗﻮّي اﻟﺒﺎدرة ﮐﺜﯿﺮ اﻻّﻃﻼع ﻏﺰﯾﺮ اﻟﻤﺎّدة ﺻّﻨﻒ ﮐﺜﯿﺮا و أﻓﺎد و ﮐﺎن ﯾﻨﻌﺖ ﺑﺈﻣﺎم اﻷﺋّﻤﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻟﻪ ﺣّﺠﯽ ﺧﻠﯿﻔﮥ ﮐﺘﺎب اﻟّﺼﺤﯿﺢ‬‫ﻣﻨﺴﻮﺑﺎ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﻮﺣﯿﺪ و إﺛﺒﺎت اﻟّﺼﻔﺎت‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪه ﺳـﻨﮥ ‪ 424‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ [1] 511‬ذﮐﺮ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ اﻟﺨﻮزّي ﻓﯽ »اﻵﺛـﺎر« و ﮐﺎن ﻋﺎﻣﻼ ﺑﺎﻟـّﺪﻟﯿﻞ‪ ،‬ﺗﺎرﮐﺎ ﻟﻠﺘﻘﻠﯿـﺪ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟـّﺴ ّﻨﮥ و‬‫اﻻﺗﺒﺎع‪ ،‬ﺷﺪﯾﺪ اﻟﻌﺪاوة ﻟﻼﺑﺘﺪاع اﻧﺘﻬﯽ‬‫و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪه ﺳـﻨﮥ ‪ 424‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ [1] 511‬ذﮐﺮ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ اﻟﺨﻮزّي ﻓﯽ »اﻵﺛـﺎر« و ﮐﺎن ﻋﺎﻣﻼ ﺑﺎﻟـّﺪﻟﯿﻞ‪ ،‬ﺗﺎرﮐﺎ ﻟﻠﺘﻘﻠﯿـﺪ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟـّﺴ ّﻨﮥ و‬‫اﻻﺗﺒﺎع‪ ،‬ﺷﺪﯾﺪ اﻟﻌﺪاوة ﻟﻼﺑﺘﺪاع اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ إﻣﺎم أﺋﻤﺘﻬﻢ اﻷﻣﺠﺎد‪ ،‬و ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻌّﺠﺎج اﻟﻤﺘﺘﺎﺑﻊ اﻷزﺑﺎد‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟّﺮاﻓﻊ ﻷﻋﻼم‬‫اﻻﺟﺘﻬﺎد‪ ،‬اﻟﻤﻮﺻﻮف ﺑﺄﻧّﻪ اﻟﻤﺠﺘﻬـﺪ اﻟﻤﻄﻠﻖ ﻋﻠﯽ ﻟﺴﺎن اﻟﺠﻬﺎﺑـﺬة اﻟّﻨّﻘﺎد‪ ،‬ﻗـﺪ أﺧﺮج ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻮري ﻟﺰﻧﺎد اﻹرﺷﺎد‪ ،‬و اﻟﻤﻀـﯽء ﻣﻨﺎﺋﺮ‬‫اﻟﻬﺪي ﺑﺎﻟﻘﺒﺲ اﻟّﺴﺎﻃﻊ اﻟﻮّﻗﺎد‪ ،‬ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ اﻟّﺬي ﺳﺎرت ﺑﻤﺤﺎﺳﻨﻪ اﻟّﺮﮐﺒﺎن ﻓﯽ اﻷﻣﺼﺎر و اﻟﺒﻼد‪ ،‬و ﺑﻠﻎ ﺻﯿﺖ ﻋﻠّﻮه ﻓﯽ اﻷﻏﻮار و اﻷﻧﺠﺎد و‬‫اﻟّﺘﻼل و اﻟﻮﻫﺎد‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺤﺠﻢ ﻋﻦ إذﻋﺎﻧﻪ و اﻻﻧﻘﯿﺎد ﺑﻌﺪ رواﯾﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻟّﻨّﻘﺎد ]‪ [1‬ﻣﺎ ذﮐﺮه اﻟﻤﻌﺎﺻﺮ ﻓﯽ ﻣﻮﻟﺪه و وﻓﺎﺗﻪ ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺢ‪،‬‬‫و اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻣﺎ ذﮐﺮه ﻋﻠﻤﺎء ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن ﻓﯿﻤﺎ ﺳﺒﻖ؛ ﻓﺘﻨﺒﻪ )‪ .12‬ن(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪244 :‬‬‫إﻟّـﺎ ﻣﻦ ﺳـﺎﻗﻪ اﻟـّﻀ ﻼل و ﻗـﺎد‪ ،‬و ﺟﻌـﻞ ﻓﯽ أﻧﻔﻪ ﺧﺰاﻣﺎ ﻣﻦ اﻟﻐّﯽ و اﻟﻌﻨﺎد‪ ،‬ﻓﺠﺮي إﻟﯽ اﻟﺒﺎﻃﻞ رﺧﻮ اﻟﻌﻨﺎن ﺳـﻠﺲ اﻟﻘﯿﺎد‪ ،‬و ﻣﺸـﯽ إﻟﯽ اﻟﻬﻮي‬‫أﺧﻀﻊ ﻃـﺎﺋﻊ و أﻃﻮع ﻣﻨﻘـﺎد ﺟﺎﻣﺤـﺎ ﻋﻦ اﻟﺤّﻖ و اﻟـّﺼ ﺪق و اﻟﻬـﺪي و اﻟّﺮﺷـﺎد‪ ،‬ﻣﺆﺛﺮا ﻟﻠﺠﺤﻮد و اﻹﻧﮑـﺎر‪ ،‬و اﻹﻟﻄﺎط و اﻹﻓﻨﺎد‪ ،‬ﺟﺎﻧﺤﺎ إﻟﯽ‬‫اﻟّﺘﺒﺎب و اﻟّﺘﺒﺎر و اﻟﺒﻮار و اﻟﻔﺴﺎد‪ ،‬أﻓﻈﻊ اﻟﺠﻨﻮح و اﻟّﺮﮐﻮن و اﻟﻤﯿﻞ و اﻹﺧﻼد‪ ،‬ﻫﺎﺋﻤﺎ ﻓﯽ ﺗﯿﻬﺎء اﻟﺤﻤّﯿﮥ اﻟﻤﻮﺑﻘﮥ و اﻟّﺸـ ﺤﻨﺎء و اﻟﻌﻨﺎد‪ ،‬ﺗﺎﺋﻬﺎ ﻓﯽ‬‫ﺑﯿﺪاء اﻟﻌﺼﺒﯿﮥ اﻟﻤﺮدﯾﮥ و اﻟﺒﻐﻀﺎء و اﻟّﻠﺪاد‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ وﻟّﯽ اﻟﻌﺼﻤﮥ ﻋﻦ اﻻﻧﻐﻤﺎر ﻓﯽ اﻟﻀﻐﺎﺋﻦ و اﻷﺣﻘﺎد‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﯽ اﻟّﺼﺎﺋﻦ ﻋﻦ اﻻرﺗﺒﺎك ﻓﯽ‬‫اﻟّﻀﻼل و ﻣﻦ ﯾﻀﻠﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻤﺎ ﻟﻪ ﻣﻦ ﻫﺎد‪.‬‬‫‪ -56‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ در ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟـّﺼ ﯿﺮﻓﯽ اﻟﺒﻐﺪادّي‪ :‬ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ واﺳـﻄﺎ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ‬‫اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﻟّﺘّﻮاب‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬وﻫﺒﺎن و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺑﻘّﯿﮥ اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‬‫ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟـّﻀ ﺤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 180‬از ‪316‬‬‫و رواﯾﺖ ﮐﺮدن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﻏﻨﺪي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﺑﻄﺮﯾﻖ دﯾﮕﺮ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﻈﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﻏﻨﺪي‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﻏﻨﺪي از ﺣّﻔﺎظ ﮐﺒﺎر وﺛﻘﺎت أﺣﺒﺎر و ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻋﻈﯿﻤﯽ اﻟﻤﻘﺪار و ﻣﺴﻨﺪﯾﻦ ﺟﻠﯿﻠﯽ اﻟﻔﺨﺎر ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب »أﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺒﺎﻏﻨـﺪي‪ -‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮﺣـﺪة و اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤـﮥ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻨﻮن و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ اﻟـّﺪال‬‫اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ‪ -‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺑﺎﻏﻨﺪ‪ ،‬و ﻇّﻨﯽ أﻧّﻬﺎ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي واﺳﻂ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‬‫اﻷزدي اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي‪ ،‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬رﺣﻞ إﻟﯽ اﻷﻣﺼﺎر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪245 :‬‬‫اﻟﺒﻌﯿـﺪة و ﻋﻨﯽ ﺑﻪ اﻟﻌﻨﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻈﯿﻤـﮥ و أﺧﺬ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ و اﻷﺋّﻤﮥ و ﺳـﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺸﻮرب و ﺳﻮﯾﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺤﺪﺛﺎﻧﯽ و دﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺴﻢ اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر و اﻟﺤﺮث ﺑﻦ ﻣﺴـﮑﯿﻦ اﻟﻤﺼﺮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼﺮ و ﺑﻐﺪاد و‬‫اﻟﮑﻮﻓﮥ و اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻟّﺪوري و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و أﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ‬‫ﺷﺎﻫﯿﻦ و ﺧﻠﻖ ﯾﻄﻮل ذﮐﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﺷـﻤﺲ اﻟـّﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻷوﺣﺪ اﻟﻤﺤّﺪث )ﻣﺤّﺪث‪ .‬ظ م( اﻟﻌﺮاق أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻟﻮاﺳـﻄﯽ ﺛّﻢ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓّﺮوخ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﻫﺸﺎم ﺑا ﻦ ﻋّﻤﺎر‬‫و ﺳﻮﯾـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و ﺧﻠﻘﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ دﻋﻠـﺞ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺮي و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ و أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪان و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺒّﻮاب و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أّن ﻋﺎّﻣﮥ ﻣﺎ رواه ﺣّﺪث ﺑﻪ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫اﻻﺑﻬﺮّي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪّي ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺟﺒﺖ ﻓﯽ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﻣﺴﺌﻠﮥ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ‪ :‬ﻗﺎم‬‫أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي ﻟﯿﺼـﻠّﯽ ﻓﮑّﺒﺮ و ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻟﻮﯾﻦ ﻓﺴـّﺒﺤﻨﺎ ﻟﻪ ﻓﻘﺮأ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻹﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻻ أﺗّﻬﻤﻪ ﺑﺎﻟﮑﺬب و ﻟﮑﻨﻪ‬‫]‪ [1‬ﺧﺒﯿﺚ اﻟّﺘﺪﻟﯿﺲ و ﻣﺼـّﺤﻒ أﯾﻀﺎ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬رأﯾﺖ ﮐﺎّﻓﮥ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ ﯾﺤﺘّﺠﻮن ﺑﻪ و ﯾﺨﺮﺟﻮﻧﻪ ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ‪ .‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ زﻫﯿﺮ‪ :‬ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﻟﻮ ﮐﺎن ﺑﺎﻟﻤﻮﺻﻞ ﻟﺨﺮﺟﺘﻢ إﻟﯿﻪ و ﻟﮑّﻨﻪ ﯾﻨﻄﺮح ﻋﻠﯿﮑﻢ‪ ،‬إﻟﺦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در ﺣﻮادث ﺳـﻨﻪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي‪ ،‬أﺣﺪ أﺋّﻤﮥ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﻟﻪ ﺑﻀﻊ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ .‬روي ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓّﺮوخ‪ ،‬و ﻃﻮف ﺑﻤﺼﺮ ]‪ [1‬ﻻ ﻋﺒﺮة ﺑﻘﻮل‬‫اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و ﻣﺜﺎﻟﻪ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻤﻘﺎم ﺑﻌﺪ ﻗﻮل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬رأﯾﺖ ﮐﺎﻓﮥ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ ﯾﺤﺘﺠﻮن ﺑﻪ و ﯾﺨﺮﺟﻮﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ﺗﻮﺛﯿﻖ اﺑﻦ زﻫﯿﺮ‬‫اﯾﺎه )‪ .12‬ﻣﻨﻪ(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪246 :‬‬‫و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و روي أﮐﺜﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻷﺑﻬﺮي‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺟﺒﺖ ﻓﯽ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﻣﺴـﺌﻠﮥ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﻹﺳﻤﺎﻋﯿﻠّﯽ‪ :‬ﻻ اﺗّﻬﻤﻪ ﻟﮑّﻨﻪ ﺧﺒﯿﺚ اﻟّﺘﺪﻟﯿﺲ و‬‫ﻣﺼّﺤﻒ أﯾﻀﺎ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬رأﯾﺖ ﮐﺎّﻓﮥ ﺷﯿﻮﺧﻨﺎ ﯾﺤﺘّﺠﻮن ﺑﻪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻔﯿﺾ اﻟﻤﻨﯿـﻞ‪ ،‬اﻟﻤﺘﻔـّﻀ ﻞ ﻣﻦ آﻻـﺋﻪ ﺑﮑـّﻞ دﻗﯿـﻖ و ﺟﻠﯿـﻞ‪ ،‬ﺣﯿﺚ وﺿـﺢ ﻋﻠﯽ ﮐـّﻞ ﺑـﺎغ ﻟﻠﺤّﻖ ﻣﺮﺗـﺎد ﻟﻠـّﺪﻟﯿﻞ‪ :‬ﺑﺮواﯾﮥ‬‫اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟّﺜﻘﮥ اﻟّﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬أّن ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻌﺮﯾﻖ اﻷﺻـﯿﻞ اﻷﺳـﯿﺲ اﻷﺛﯿﻞ‪ ،‬ﻣّﻤﺎ ﻻ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ دو ﺑﺼـﺮ ﺣﺪﯾﺪ و ذﻫﻦ ﺻﻘﯿﻞ‪،‬‬‫ﻓﺎﻟﺠﺎﺣـﺪ ﻟﻪ ﻋﻨﺪ اوﻟﯽ اﻷﻟﺒﺎب ﻣﻘﻤﻮع ﺿـﺌﯿﻞ‪ ،‬و اﻟّﻄﺎﻋﻦ ﻓﯿﻪ ﻟﺪي ذوي اﻻﺑﺼﺎر ﻣﻬﺘﻮك ذﻟﯿﻞ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ وﻟّﯽ اﻟّﺘﻮﻓﯿﻖ و اﻟّﺘﻨﻮﯾﻞ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﯽ‬‫ﻋﻦ اﺳﺘﯿﺠﺎب اﻟﻌﻘﺎب اﻷﻟﯿﻢ و اﻟﻌﺬاب اﻟﻮﺑﯿﻞ‪.‬‬‫‪ -57‬أﻣﺎ رواﯾﮥ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺛّﻢ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 181‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟّﺼﺤﯿﺢ« اﺧﺮاج آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﺷﯿﺨﺎﻧﯽ ﻗﺎدري در »ﺻﺮاط ﺳﻮي« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﻪ اﻟﻮداع و‬‫ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا‬‫ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﺛّﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟّﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾﺪ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪوﺣﺎت أﺣﺪ إﻟّﺎ رآه ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺎذﻧﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري اﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‬‫و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ از أﮐﺎﺑﺮ ﺣﻔﺎظ ﻣﻬﺮه ﺑﺎرﻋﯿﻦ و أﻓﺎﺧﻢ أﯾﻘﺎظ ﻧﻘﺪه ﺳﺎﺑﻘﯿﻦ ﺑﻮده‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« در ﻧﺴـﺒﺖ اﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﻤﻦ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‬‫ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪247 :‬‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺣـﺪ ﺣّﻔﺎظ اﻟـﺪﻧﯿﺎ و ﻣﻦ رﺣﻞ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻋﻨﯽ ﺑﺠﻤﻌﻪ و ﺗﻌﺐ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﺘﻪ و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ رﺣﻞ ﻋـّﺪة إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟّﺸﺎم و‬‫اﻟﺤﺠﺎز و دﯾﺎر ﻣﺼـﺮ و ﻓﺎرس و اﻟﯿﻤﻦ و ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« ﻋﻠﯽ »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﻘﺸـﯿﺮي« و أﺣﺴﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن زاﻫﺪا‬‫ﻋﻔﯿﻔﺎ ﻣﺘﻌـّﺒ ﺪا ﻣﺘﻘﻠّﻼ‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ اﻟّﺘﺎرﯾـﺦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤـﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ و ﻣﻦ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﮥ ﻓﯽ أﻗﻄﺎر اﻷرض ﻓﯽ ﻃﻠﺐ‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺳـﻤﻊ ﺑﻤﺮو‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﻬﺮ‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻟّﺮي‪ ،‬أﺑﺎ زرﻋﮥ و أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ اﻟّﺮازّﯾﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﺑﻔﺎس‪ :‬ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﻘﺴﻮّي‪ ،‬و ﺑﺒﻐـﺪاد‪ :‬ﺳـﻌﺪان ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﺒّﺰار؛ و ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷـّﺒﮥ اﻟّﻨﻤﺮّي‪ ،‬و ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫اﻷﺣﻤﺴـّﯽ‪ ،‬و ﺑﻤـّﮑ ﮥ‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬و ﺑﻤﺼـﺮ‪ :‬ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺪﻓّﯽ‪ :‬و ﺑﺎﻟّﺮﻣﻠﮥ‪ :‬وﻫﺐ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟّﺮﻣﻠّﯽ‪ ،‬و‬‫ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻤﺼﯿﺼﮥ‪ :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﺑﺤﻤﺺ‪ :‬ﻋﻄّﯿﮥ ﺑﻦ ﺑﻘّﯿﮥ اﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻟّﺮﻫﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟّﺴﻼم ﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺮوة‬‫اﻟّﺮﻫﺎوي‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻤﻮﺻﻞ‪ :‬ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب اﻟّﻄﺎﺋّﯽ‪ ،‬و ﺑﺼـﻨﻌﺎء اﻟﯿﻤﻦ‪ :‬إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺮة اﻟـّﺼ ﻨﻌﺎﻧّﯽ و إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺪﯾﺮّي‪ ،‬و ﺑﻮاﺳﻂ‪ :‬أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن اﻟﻘّﻄﺎن‪ ،‬و ﺑﺎﻷﻫﻮاز‪ :‬ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺠﻨـﺪﯾﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و ﺑﺈﺻـﺒﻬﺎن‪ :‬ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ ،‬و ﺑﺠﺮﺟﺎن‪ ،‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺴﺎﻣﺮّي و‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻓﯿﻤﻦ ذﮐﺮﻧﺎ ﻏﻨﯿﮥ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻹﺳـﻤﺎﻋﯿﻠّﯽ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺠﻮﯾﻪ اﻷﺻﺒﻬﺎﻧّﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة آﺧﺮﻫﻢ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻷزﻫﺮّي‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ زﯾـﺪ )ﯾﺰﯾـﺪ‪ .‬ظ( اﻟﻨﯿﺴـﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﺛّﻢ اﻻﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪،‬‬‫اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ ﮐﺘـﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤـّﺠ ﺎج‪ .‬ﮐـﺎن أﺑـﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ اﻟﺠـﻮادﯾﻦ و اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ‬‫اﻟﻤﮑﺜﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻃـﺎف اﻟّﺸـ ﺎم و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺒﺼـﺮة و اﻟﮑﻮﻓـﮥ و واﺳـﻂ و اﻟﺤﺠـﺎز و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟﯿﻤﻦ و أﺻـﺒﻬﺎن و اﻟّﺮي و ﻓﺎرس‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ‬‫اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾـﺦ دﻣﺸﻖ«‪ :‬ﺳـﻤﻊ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﺑـﺪﻣﺸﻖ‪ :‬ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻗﯿﺮاط و ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪248 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 182‬از ‪316‬‬‫اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﻤﺼـﺮ‪ :‬ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ و اﺑﻦ أﺧﯽ وﻫﺐ اﻟﻤﺰﻧﯽ و اﻟّﺮﺑﯿﻊ و ﻣﺤّﻤﺪا و ﺳﻌﺪا اﺑﻨﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﯿﻢ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻌﺮاق‪:‬‬‫ﺳﻌـﺪان ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ و اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺰﻋﻔﺮاﻧّﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﺨﺮاﺳﺎن‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ‬‫رﺟﺎء اﻟـّﺴ ﻨﺪي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﺰﯾﺮة‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻏﯿﺮه‪ .‬و روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻹﺳﻤﺎﻋﯿﻠّﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮازي و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ و أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﻠﯽ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻔﻘﯿﻪ و اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﻣﺼـﻌﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و ﺣّﺞ ﺧﻤﺲ ﻣّﺮات‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﺑﺎﻟﻤﺼﯿﺼﮥ ﻓﮑﺘﺐ إﻟّﯽ أﺧﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﻓﮑﺎن ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪:‬‬‫ﻓﺈن ﻧﺤﻦ اﻟﺘﻘﯿﻨﺎ ﻗﺒﻞ ﻣﻮت ﺷﻔﯿﻨﺎ اﻟّﻨﻔﺲ ﻣﻦ ﻣﻀﺾ اﻟﻌﺘﺎب‬‫و إن ﺳﺒﻘﺖ ﺑﻨﺎ أﯾﺪي اﻟﻤﻨﺎﯾﺎ ﻓﮑﻢ ﻣﻦ ﻏﺎﺋﺐ ﺗﺤﺖ اﻟّﺘﺮاب!‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ و ﻣﻦ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﮥ ﻓﯽ أﻗﻄﺎر اﻷرض ﻟﻄﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻋﺸﺮ‬‫و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ .‬و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟّﺴﻬﻤّﯽ‪ :‬روي ﺑﺠﺮﺟﺎن ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪:‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ اﻟّﺼﺎﻟـﺢ اﻷﺻـﯿﻞ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟـّﺼ ﻔﺎر اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ أّن ﻗﺒﺮ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ ﺑﺈﺳـﻔﺮاﯾﻦ ﻣﺰار اﻟﻌﺎﻟﻢ و‬‫ﻣﺘﺒّﺮك اﻟﺨﻠﻖ‪ ،‬و ﺑﺠﻨﺐ ﻗﺒﺮه ﻗﺒﺮ اﻟّﺮاوﯾﮥ ﻋﻨﻪ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻷزﻫﺮ اﻹﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ ﻓﯽ ﻣﺸﻬﺪ واﺣﺪ داﺧﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻠﯽ‬‫ﯾﺴﺎر اﻟّﺪاﺧﻞ ﻣﻦ ﺑﺎب ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻣﻦ اﺳـﻔﺮاﯾﻦ‪ ،‬و ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ ﻣﺸـﻬﺪه ﻣﺸـﻬﺪ اﻹﻣﺎم اﻷﺳـﺘﺎد أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﯾﻤﯿﻦ اﻟّﺪاﺧﻞ ﻣﻦ‬‫ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﺑﺠﻨﺐ ﻗﺒﺮه ﻗﺒﺮ اﻻﺳـﺘﺎد أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺒﻐـﺪادي اﻹﻣـﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﮑﻠّﻢ اﻟـّﺼ ﺎﺣﺐ ﺑﺎﻟﺠﻨﺐ ﺣّﯿﺎ و ﻣّﯿﺘﺎ اﻟﻤﺘﻈﺎﻫﺮﯾﻦ ﻟﻨﺼـﺮة اﻟـّﺪﯾﻦ‬‫ﺑﺎﻟﺤﺠﺞ و اﻟﺒﺮاﻫﯿﻦ‪ .‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺟّﺪي اﻹﻣﺎم ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟـّﺼ ﻔﺎر رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟﻘﺒﻮر ﺣﻮل ﻗﺒﺮ اﻹﻣﺎم اﻻﺳﺘﺎد أﺑﯽ إﺳﺤﺎق و أﺷﺎر‬‫إﻟﯽ اﻟﻤﺸﻬﺪ و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﻗﯿﻞ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﻣﻦ اﻷﺋّﻤﮥ و اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻹﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أرﺑﻌﻮن إﻣﺎﻣﺎ ﮐّﻞ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﻟﻮ ﺗﺼّﺮف‬‫ﻓﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ و أﻓﺘﯽ ﺑﺮأﯾﻪ و اﺟﺘﻬﺎده؛ ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻟﮑﺎن ﺣﻘﯿﻘﺎ ﺑﺬﻟﮏ‪.‬‬‫ﺗﻘﺒﯿﻞ اﺋﻤﮥ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻋﺘﺒﮥ ﻣﺸﻬﺪ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق‬‫و اﻟﻌﻮام ﯾﺘﻘّﺮﺑﻮن إﻟﯽ ﻣﺸﻬﺪ اﻻﺳﺘﺎد أﺑﯽ إﺳﺤﺎق أﮐﺜﺮ ﻣّﻤﺎ ﯾﺘﻘّﺮﺑﻮن إﻟﯽ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ و ﻫﻢ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻮن ﻗﺪر ﻫﺬا اﻹﻣﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪249 :‬‬‫اﻟﻤﺤـّﺪث أﺑﯽ ﻋﻮاﻧـﮥ ﻟﺒﻌـﺪ اﻟﻌﻬﺪ ﺑﻮﻓﺎﺗﻪ و ﻗﺮب اﻟﻌﻬﺪ ﺑﻮﻓﺎة اﻻﺳـﺘﺎد أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻫﻮ اﻟّﺬي أﻇﻬﺮ ﻟﻬﻢ ﻣﺬﻫﺐ اﻹﻣﺎم ﻟا ّﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺑﺈﺳﻔﺮاﯾﻦ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ رﺟﻊ ﻣﻦ ﻣﺼﺮ و أﺧﺬ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﺰﻧﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺟّﺪي إذا وﺻﻞ إﻟﯽ ﻣﺸﻬﺪ‬‫اﻻﺳـﺘﺎذ ﻻـ ﯾـﺪﺧﻠﻪ اﺣﺘﺮاﻣـﺎ ﺑﻞ ﮐﺎن ﯾﻘّﺒﻞ ﻋﺘﺒـﮥ اﻟﻤﺸـﻬﺪ و ﻫﯽ ﻣﺮﺗﻔﻌـﮥ ﺑـﺪرﺟﺎت و ﯾﻘﻒ ﺳﺎﻋـﮥ ﻋﻠﯽ ﻫﯿﺌـﮥ اﻟّﺘﻌﻈﯿﻢ و اﻟّﺘﻮﻗﯿﺮ ﺛّﻢ ﯾﻌﺒﺮ ﻋﻨﻪ‬‫ﮐـﺎﻟﻤﻮّدع اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﻬﯿﺒـﮥ و إذا وﺻـﻞ إﻟﯽ ﻣﺸـﻬﺪ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧـﮥ ﮐـﺎن أﺷـّﺪ ﺗﻌﻈﯿﻤـﺎ ﻟﻪ و إﺟﻼﻻ و ﺗﻮﻗﯿﺮا و ﯾﻘﻒ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ذﻟﮏ رﺣﻤﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ أﺟﻤﻌﯿﻦ‪ .‬و ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ ﻧﻮن‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري و اﻹﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ ﻓﻼ ﺣﺎﺟﮥ إﻟﯽ اﻻﻋﺎدة[‪.‬‬‫و ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺜﻘﮥ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‬‫اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻷﺻﻞ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ اﻟﻤﺴﻨﺪ« اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ«‪ ،‬ﻟﻪ ﻓﯿﻪ زﯾﺎدات ﻋّﺪة‪ ،‬ﻃﻮف اﻟّﺪﻧﯿﺎ و ﻋﻨﯽ ﺑﻬﺬا اﻟّﺸﺄن و ﺳﻤﻊ‬‫ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻷﻋﻠﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ و اﻟّﺰﻋﻔﺮاﻧّﯽ و ﻋﻠّﯽ اﺑﻦ ﺣﺮب و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷـﺒﮥ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺷـﮑﺎب و‬‫ﻃﺒ ﻘﺘ ﻬﻢ و ﻣ ﻦ ﺑ ﻌ ﺪ ﻫﻢ ‪.‬‬
‫ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮازّي و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻘﺎﺿـﯽ و اﺑﻦ ﻋـﺪي و اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ و اﻹﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و‬‫ﺣﺴﯿﻨﮏ و ﺧﻠﻖ و وﻟﺪه أﺑﻮ ﻣﺼﻌﺐ ﻣﺤّﻤﺪ و اﺑﻦ اﺑﻦ اﺧﺘﻪ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻹﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ .‬ﺧﺎﺗﻤﮥ أﺻﺤﺎﺑﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪:‬‬‫و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪا ﯾﻘﻮل‪ :‬إﻧّﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻗﺒﺮ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﻣﺸـﻬﺪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺎﺳـﻔﺮاﯾﻦ ﯾﺰار و ﻫﻮ ﺑـﺪاﺧﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن أّول ﻣﻦ أدﺧﻞ ﮐﺘﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻣﺬﻫﺒﻪ إﻟﯽ اﺳـﻔﺮاﯾﻦ‪ .‬أﺧﺬ ذﻟﮏ ﻋﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 183‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﺟﻠﯿﻞ‪،‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺗﺎج اﻻﻣﻨﺎء ﻗﺮاءة‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻫّﺒﻪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﻘﺸـﯿﺮي‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺒﺤﯿﺮي‪» .‬ح« و أﻧﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬أﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻔﺮاوي‪ ،‬أﻧﺎ ﻋﺜﻤﺎن‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺤﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪250 :‬‬‫اﻷزﻫﺮي‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ؛ ﻋﻦ ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳّﻠﻢ‪ :‬اﻟﻤﺘﺒﺎﯾﻌﺎن ﺑﺎﻟﺨﯿﺎر ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻷزﻫﺮ ﻓﻮاﻓﻘﻨﺎه ﻓﯿﻪ ﺑﻌﻠﻮ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳّﺖ ﻋﺸـﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟّﺼﺤﯿﺢ اﻟﻤﺴﻨﺪ« رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟّﺸﺎم و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﯿﻤﻦ و ﻣﺼﺮ و اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﻓﺎرس و أﺻﺒﻬﺎن‪ ،‬و روي ﻋﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻷﻋﻠﯽ )و ﻋﻠﯽ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﻗﺒﺮه ﻣﺸﻬﺪ ﺑﺈﺳﻔﺮاﯾﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻊ ﺣﻔﻈﻪ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺷﺎﻓﻌّﯿﺎ إﻣﺎﻣﺎ[‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ«‪ ،‬رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟّﺸﺎم و اﻟﺤﺠﺎز و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺠﺰﯾﺮة و‬‫اﻟﻌﺮاق و ﻓﺎرس و أﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬روي ﻋﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و اﻟﻤﺰﻧﯽ و‬‫اﻟّﺮﺑﯿﻊ و اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺰﻋﻔﺮاﻧﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻓﻤﻦ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﻗﺒﺮه ﻣﺸـﻬﺪ ﺑﺎﺳﻔﺮاﯾﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻊ ﺣﻔﻈﻪ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺷﺎﻓﻌّﯿﺎ إﻣﺎﻣﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ‬‫ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﺣّﺞ ﺧﻤﺲ ﺣﺠﺞ‪ .‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺐ إﻟّﯽ أﺧﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‪:‬‬‫ﻓﺈن ﻧﺤﻦ اﻟﺘﻘﯿﻨﺎ ﻗﺒﻞ ﻣﻮت ﺷﻔﯿﻨﺎ اﻟّﻨﻔﺲ ﻣﻦ ﻣﻀﺾ اﻟﻌﺘﺎب‬‫و إن ﺳﺒﻘﺖ ﺑﻨﺎ أﯾﺪي اﻟﻤﻨﺎﯾﺎ ﻓﮑﻢ ﻣﻦ ﻏﺎﺋﺐ ﺗﺤﺖ اﻟﺘﺮاب!‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ و ﻣﻦ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﮥ ﻓﯽ أﻗﻄﺎر اﻷرض ‪.‬‬
‫و ﺗـﺎج اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ زﯾـﺪ )ﯾﺰﯾـﺪ‪ .‬ظ( اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﺠﻠﯿﻞ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ اﻻﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺨﺮاﺳﺎن و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق و اﻟﯿﻤﻦ و‬‫اﻟّﺸـ ﺎم و اﻟّﺜﻐﻮر و اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﻓﺎرس و أﺻـﺒﻬﺎن و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ أّول ﻣﻦ أدﺧﻞ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ إﻟﯽ اﺳـﻔﺮاﯾﻦ‪ ،‬أﺧـﺬه ﻋﻦ اﻟﻤﺰﻧﯽ و اﻟّﺮﺑﯿﻊ‪،‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪251 :‬‬‫اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤـّﺠ ﺎج و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻷﻋﻠﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷـّﺒﮥ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﺷـﮑﺎب و ﺳـﻌﺪان ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ و ﺧﻠﻘﺎ‬‫ﺳﻮاﻫﻢ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮازي و اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي و اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻹﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و ﺧﻠﻖ‬‫آﺧﺮﻫﻢ اﺑﻦ اﺑﻦ أﺧﯿﻪ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠـﮏ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ .‬ﻗـﺎل اﻟﺤـﺎﮐﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﻣﻦ ﻋﻠﻤـﺎء اﻟﺤـﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻨﻪ‬‫ﻣﺤّﻤﺪا ﯾﻘﻮل إﻧّﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ ﻋﺸﺮة‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ذﮐﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ أﻧّﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ ﻋﺸﺮة‪ ،‬و اﻟّﺼﺤﯿﺢ اﻷّول‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﻗﺒﺮ أﺑﯽ‬‫ﻋﻮاﻧﮥ ﻣﺸﻬﺪ ﺑﺎﺳﻔﺮاﯾﻦ ﯾﺰار ﻗﯿﻞ‪ :‬و ﻫﻮ ﺑﺪاﺧﻞ اﻟﺒﻠﺪ[‪.‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ أﺳـﻨﻮي در »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻌﯿﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬ﮐﺎن‬‫إﻣﺎﻣﺎ ﮐﺜﯿﺮا ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ رّﺣﺎﻻ إﻟﯽ اﻵﻓﺎق ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ و اﻟﻤﺰﻧﯽ و ﻫﻮ أّول ﻣﻦ أدﺧﻞ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‬‫إﻟﯽ اﺳـﻔﺮاﯾﻦ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ ﺳﻤﻌﺖ وﻟﺪه ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ اﺑﻦ اﻟّﺼﻼح و اﻟّﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ »اﻟﻌﺒﺮ«‬‫ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﺘﻘّﺪم ﻋﻠﯽ ﻗﻮل اﺑﻦ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ أﻧّﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ ﻣﺼّﻨﻒ »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟّﺼﺤﯿﺢ« اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 184‬از ‪316‬‬‫»ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ«‪ .‬أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻤﺰﻧﯽ و اﻟّﺮﺑﯿﻊ و ﻃﺎف اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ إﻧّﻪ أّول ﻣﻦ أدﺧﻞ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ إﻟﯽ اﺳﻔﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ‬‫ﺳّﺖ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺛﻼث ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﺻـﺤﯿﺢ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ« و ﻫﻮ ﻣﺴﺘﺨﺮج ﻋﻠﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« و زاد ﻓﯿﻪ ﻃﺮﻗﺎ ﻓﯽ‬‫اﻻﺷـﺎرة و ﻗﯿﻼـ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻮن‪ .‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ أّوﻟﻪ إﻟﯽ ﺑﺎب ﺑﯿﺎن ﺻـﻔﮥ اﻻﺳـﻼم و ﺷـﺮاﺋﻌﻪ‪ ،‬و أﺟﺎز ﻟﯽ ﺳﺎﺋﺮه ﻋﻦ اﻟّﺸـ ﻤﺲ اﻟّﺮﻣﻠﯽ و اﻟﺒﺮﻫﺎن‬‫اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ ﺑﺴـﻨﺪﻫﻤﺎ إﻟﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮأت ﻣﻨﺘﻘﯽ اﻟـّﺬﻫﺒﯽ ﻣﻨﻪ و ﻫﻮ ﻣﺎﺋﺘﺎ ﺣـﺪﯾﺚ و ﺛﻼﺛﻮن ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ‪ ،‬و أﺟـﺎز ﻟﯽ ﺳـﺎﺋﺮه ﺑﺈﺟﺎزﺗﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺒﻨـﺪﻧﯿﺠّﯽ‪ ،‬ﺑﺈﺟﺎزﺗﻪ ﻣﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ ﺑﻦ‬‫أﻧﺠﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻷﺳﻌﺪ ﻫﺒﮥ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﺸﯿﺮي‪ ،‬ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪252 :‬‬‫ﻣﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﺒﺤﯿﺮي‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ‬‫ﻋﻮاﻧـﮥ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه‪ ،‬و ﺑﺎﻟـّﺴ ﻨﺪ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟّﺬي ﻗﺒﻞ ﮐّﻞ ﻣﻘﺎم و‬‫أﻣﺎم ﮐّﻞ رﻏﺒﮥ و ﺳﺆال‪،‬‬‫ﻓﺈّن ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻤﺼﯿﺼﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻄﺮﺳﻮﺳﯽ و أﺑﺎ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟﻐّﺰي و اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ؛ ﺣّﺪﺛﻮﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻷوزاﻋّﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻗّﺮة ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﮐﻞ أﻣﺮ ذي ﺑﺎل ﻻ ﯾﺒـﺪأ ﻓﯿﻪ ﺑﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻓﻬﻮ أﻗﻄﻊ«‪ .‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ اﻟّﺪﻣﺸـﻘّﯽ و ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷوزاﻋﯽ ﺑﺈﺳﻨﺎده ﻣﺜﻠﻪ‪،‬‬‫و ﺳﻤﻌﺖ ﺑﻌﺾ أﺻﺤﺎﺑﻨﺎ ﯾﺬﮐﺮ ﻫﺬا اﻟّﺘﺤﻤﯿﺪ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟّﺬي اﺑﺘﺪأ اﻟﺨﻠﻖ ﺑﻨﻌﻤﺎﺋﻪ و ﺗﻐّﻤﺪﻫﻢ ﺑﺤﺴﻦ ﺑﻼﺋﻪ‪ ،‬ﻓﻮﻗﻒ ﮐّﻞ اﻣﺮء ﻣﻨﻬﻢ ﻓﯽ‬‫ﺻﺒﺎﺋﻪ ﻋﻠﯽ ﻃﻠﺐ ﻣﺎ ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ ﻣﻦ ﻏـﺬاﺋﻪ‪ ،‬و ﺳـّﺨﺮ ﻟﻪ ﻣﻦ ﯾﮑﻸ إﻟﯽ اﺳـﺘﻐﻨﺎﺋﻪ‪ ،‬ﺛّﻢ اﺣﺘّﺞ ﻣﻦ ﺑﻠﻎ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﺂﻻﺋﻪ و أﻋﺬر إﻟﯿﻬﻢ ﺑﺄﻧﺒﯿﺎﺋﻪ‪ ،‬ﻓﺸـﺮح‬‫ﺻﺪر ﻣﻦ أﺣّﺐ ﻣﻦ أوﻟﯿﺎﺋﻪ و ﻃﺒﻊ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺐ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﺮد إرﺷﺎده ﻣﻦ أﻋﺪاﺋﻪ‪ ،‬اﻟّﺬي ﻟﻢ ﯾﺰل ﺑﺼـﻔﺎﺗﻪ و أﺳﻤﺎﺋﻪ‪ ،‬اﻟّﺬي ﻻ ﯾﺸﺘﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ زﻣﺎن و‬‫ﻻ ﯾﺤﯿﻂ ﺑﻪ ﻣﮑﺎن‪ ،‬ﺛّﻢ ﺧﻠﻖ اﻷﻣﺎﮐﻦ و اﻷزﻣﺎن ﺛُﱠﻢ اْﺳَﺘﻮي ِإﻟَﯽ اﻟﱠﺴﻤﺎِء َو ِﻫَﯽ ُدﺧﺎٌن َﻓﻘﺎَل ﻟَﻬﺎ َو ﻟ ِﻠَْﺄْرِض اﺋ ْﺘِﯿﺎ َﻃْﻮﻋًﺎ َأْو َﮐْﺮﻫًﺎ ﻗﺎﻟَﺘﺎ َأَﺗﯿْﻨﺎ ﻃﺎﺋِِﻌﯿَﻦ‬‫‪ ،‬ﻓﻘـّﺪرﻫﺎ أﺣﺴﻦ ﺗﻘـﺪﯾﺮ و اﺧﺘﺮﻋﻬﺎ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻢ ﯾﺮﻓﻌﻬﺎ ﺑﻌﻤـﺪة و ﻟﻢ ﯾﺴـﺘﻌﻦ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺑﺎﺣﺪ زّﯾﻨﻬﺎ ﻟﻠّﻨﺎﻇﺮﯾﻦ و ﺟﻌﻞ ﻓﯿﻬﺎ رﺟﻮﻣﺎ ﻟﻠّﺸـ ﯿﺎﻃﯿﻦ‬‫َﻓَﺘﺒﺎَرَك اﻟﱠﻠُﻪ َأْﺣَﺴُﻦ اﻟ ْﺨﺎﻟ ِِﻘﯿَﻦ‬‫‪ ،‬و ﺗﻌـﺎﻟﯽ أن ﯾﻄﻠﻖ ﻓﯽ وﺻـﻔﻪ آراء اﻟﻤﺘﮑﻠّﻔﯿﻦ و أن ﯾﺤﮑﻢ ﻓﯽ دﯾﻨﻪ أﻫﻮاء اﻟﻤﺘﻘﻠّـﺪﯾﻦ ﻓﺠﻌـﻞ اﻟﻘﺮآن إﻣﺎﻣـﺎ ﻟﻠﻤّﺘﻘﯿﻦ و ﻫـﺪي ﻟﻠﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و‬‫ﻣﻠﺠـﺄ ﻟﻠﻤﺘﻨـﺎزﻋﯿﻦ و ﺣﺎﮐﻤـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﺨﺘﻠﻔﯿﻦ‪ .‬و دﻋﺎ أوﻟﯿﺎءه اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ إﻟﯽ اﺗّﺒﺎع ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ و أﻣﺮ ﻋﺒﺎده ﻋﻨـﺪ اﻟﺘﻨﺎزع ﻓﯽ ﺗﺄوﯾﻠﻪ ﺑﺎﻟﺮﺟﻮع إﻟﯽ ﻗﻮل‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺬﻟﮏ ﻧﻄﻖ ﻣﺤﮑﻢ ﮐﺘﺎﺑﻪ إذ ﯾﻘﻮل ﺟّﻞ ﺛﻨﺎؤه‪ :‬ﯾﺎ َأﱡﯾَﻬﺎ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َأِﻃﯿُﻌﻮا اﻟﱠﻠَﻪ َو َأِﻃﯿُﻌﻮا اﻟﱠﺮُﺳﻮَل َو ُأوﻟ ِﯽ‬‫اﻟ َْﺄﻣِْﺮ ﻣِﻨُْﮑْﻢ َﻓِﺈْن َﺗﻨﺎَزْﻋﺘُْﻢ ﻓِﯽ َﺷْﯽٍء َﻓُﺮﱡدوُه ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ َو اﻟﱠﺮُﺳﻮِل ِإْن ُﮐﻨْﺘُْﻢ ﺗُْﺆﻣِﻨُﻮَن ﺑ ِﺎﻟﱠﻠِﻪ َو اﻟ َْﯿْﻮِم اﻟ ْﺂِﺧِﺮ ذﻟ َِﮏ َﺧﯿٌْﺮ َو َأْﺣَﺴُﻦ َﺗْﺄِوﯾًﻠﺎ‬‫‪ .‬أﺣﻤﺪه ﺣﻤﺪا ﺑﻠﻎ رﺿﺎه‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪253 :‬‬‫ﺳﺎﻧﺤـﮥ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻒ ﺧﺒﺮه‪ :‬ﻫﻮ اﻹﻣـﺎم اﻟﺠﻠﯿـﻞ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧـﮥ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري‪ ،‬ﺳـﻤﻊ‬‫ﺑﺨﺮاﺳﺎن و ﻟا ﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﯿﻤﻦ و اﻟّﺸﺎم و اﻟّﺜﻐﻮر و اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﻓﺎرس و أﺻـﻔﻬﺎن و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ أّول ﻣﻦ أدﺧﻞ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ إﻟﯽ‬‫اﺳـﻔﺮاﯾﻦ أﺧﺬه ﻋﻦ اﻟﻤﺰﻧﯽ و اﻟّﺮﺑﯿﻊ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ و ﺧﻠﻘﺎ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮازي اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري و اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪا ﯾﻘﻮل إﻧّﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻻﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 185‬از ‪316‬‬‫]ﻣﺴﺘﺨﺮج أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ ﻋﻠﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺑﻪ ﻗﺮاءة ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻄﺮف ﻣﻦ رﺑﺎﻋّﯿﺎﺗﻪ و إﺟﺎزة ﻟﺴﺎﺋﺮه ﺑﺴﻨﺪه إﻟﯽ أﺑﯽ زﯾﺪ اﻟّﺜﻌﺎﻟﺒﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫ﻣﺮزوق اﻟﺤﻔﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺸﺮف ﺑﻦ اﻟﮑﻮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ اﻟﺤّﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤّﺰي‪ ،‬إﺟﺎزة ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟـّﺼ ّﻔﺎر‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻷﺳـﻌﺪ ﻫﺒـﮥ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﺸـﯿﺮي‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﺒﺤﯿﺮي‪ ،‬ﺳـﻤﺎﻋﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻤﻠـﮏ ﺑﻦ ﻟا ﺤﺴﻦ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺆﻟّﻔﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮه‪ .‬و ﺑﺎﻟـّﺴ ﻨﺪ‪ :‬ﻗﺎل‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﻨﺎﻗـﺪ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻗّﺪس اﻟﱠﻠﻪ روﺣﻪ و ﻫﻮ ﻣﻦ رﺑﺎﻋّﯿﺎﺗﻪ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺳﺪ و ﻋﺒﺪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺮوة‬‫اﻟّﻨﺼـﯿﺒّﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻔﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺟﺮﯾﺮا رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺑﺎﯾﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳّﻠﻢ ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﺼﺢ ﻟﮑّﻞ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺄﻧﺎ ﻟﮑﻢ ﻧﺎﺻﺢ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫و ﺧﻮد ﻣﺨـﺎﻃﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﺻـﺤﯿﺢ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ« و آن ﻣﺴـﺘﺨﺮﺟﺴﺖ از »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ«‪ ،‬و ﻣﺴـﺘﺨﺮج در اﺻـﻄﻼح‬‫ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻋﺒﺎرت از ﮐﺘﺎﺑﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاي إﺛﺒﺎت أﺣﺎدﯾﺚ ﮐﺘﺎب دﯾﮕﺮ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪ و ﺗﺮﺗﯿﺐ و ﻣﺘﻮن و ﻃﺮق اﺳﻨﺎد ﻫﻤﺎن ﮐﺘﺎب را ﻣﻠﺤﻮظ دارﻧﺪ‪،‬‬‫و ﻣﺴـﻨﺪ ﺧﻮد را ﺑﻮﺟﻬﯽ ﮐﻪ ﻣﺼـّﻨﻒ آن ﮐﺘﺎب در ﻣﯿﺎن ﻧﻤﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﺷـﯿﺦ آن ﻣﺼـّﻨﻒ ﯾﺎ ﺷﯿﺦ اﻟّﺸﯿﺦ آن و ﻫّﻠﻢ ﺟّﺮا ﺑﯿﺎن ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن از‬‫ﻃﺮﯾﻖ دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪254 :‬‬‫ﻣﺜﻞ آن ﺛﺎﺑﺖ ﺷﻮد وﺛﻮق و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺮواﯾﺖ آن ﻣﺼّﻨﻒ ﻗﻮت ﮔﯿﺮد ﻟﯿﮑﻦ اﯾﻦ ﻣﺴﺘﺨﺮج را ﺻﺤﯿﺢ از آن ﻧﺎﻣﻨﺪ ﮐﻪ ﻃﺮﻗﯽ دﯾﮕﺮ در أﺳﺎﻧﯿﺪ‬‫زاﺋﺪ ﮐﺮده وراي ﻃﺮق و أﺳﺎﻧﯿﺪ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻗﺪري ﻗﻠﯿﻞ از ﻣﺘﻮن ﻧﯿﺰ زاﯾﺪ ﮐﺮده ﭘﺲ ﮔﻮﯾﺎ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﺴﺘﻘّﻞ ﺷﺪه‪ .‬و ذﻫﺒﯽ از آن ﺻﺤﯿﺢ ﮐﺘﺎﺑﯽ‬‫ﭼﯿﺪه ﺟﺪا ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﺸـﻬﻮرﺳﺖ »ﺑﻤﻨﻘﯽ اﻟّﺬﻫﺒﯽ« و آن دو ﺻﺪ و ﺳـﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪ .‬در أول ﺻﺤﯿﺢ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ اﯾﻦ ﺧﻄﺒﻪ واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪:‬‬‫اﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ ﻗﺒﻞ ﮐّﻞ ﻣﻘﺎل و أﻣﺎم ﮐّﻞ رﻏﺒﮥ و ﺳﻮاك‪ ،‬و ﺑﻌﺪ‬‫ﻓﺈن ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﻤﺼﯿﺼـﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻄﺮﺳﻮﺳـﯽ و أﺑﺎ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟﻐّﺰي و اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺣّﺪﺛﻮا ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻷوزاﺋﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣّﺮة ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻋﻦ اﻟّﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﮐّﻞ‬‫أﻣﺮ ذي ﺑﺎل ﻻ ﯾﺒـﺪأ ﻓﯿﻪ ﺑﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻓﻬﻮ أﻗﻄﻊ‪ .‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋّﻤﺎر اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ و ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷوزاﻋﯽ ﺑﺎﺳﻨﺎد ﻣﺜﻠﻪ‬‫و ﺳـﻤﻌﺖ ﺑﻌﺾ أﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ ﯾـﺪل )ﯾـﺬﮐﺮ‪ .‬ظ( ﻫـﺬا اﻟّﺘﺤﻤﯿـﺪ ﻓﻘﺎل اﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ اﻟّﺬي اﺑﺘﺪأ اﻟﺨﻠﻖ ﺑﻨﻌﻤﺎﺋﻪ و ﺗﻐّﻤﺪﻫﻢ ﺑﺤﺴﻦ آﻻﺋﻪ ﻓﻮﻗﻒ ﮐّﻞ‬‫اﻣﺮئ ﻣﻨﻬﻢ ﻓﯽ ﺣﺒـﺎﯾﻪ )ﺿـﺒﺎﺋﻪ‪ .‬ظ( ﻋﻠﯽ ﻃﻠﺐ ﻣـﺎ ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ ﻣﻦ ﻏـﺬاﺋﻪ و ﺳـّﺨﺮ ﻟﻪ ﻣﻦ ﯾﮑﻠﺆه إﻟﯽ اﺳـﺘﻐﻨﺎﺋﻪ‪ ،‬ﺛّﻢ اﺣﺘـّﺞ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺑﻠﻎ ﻣﻨﻬﻢ‬‫ﺑﺂﻻﺋﻪ و أﻋﺬر إﻟﯿﻬﻢ ﺑﺄﻧﺒﯿﺎﺋﻪ ﻓﺸﺮح ﺻﺪر ﻣﻦ أﺣّﺐ أوﻟﯿﺎﺋﻪ و ﻃﺒﻊ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺐ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﺮد إرﺷﺎده ﻣﻦ أﻋﺪاﺋﻪ اﻟّﺬي ﻟﻢ ﯾﺰل ﺑﺼﻔﺎﺗﻪ و أﺳﻤﺎﺋﻪ‪،‬‬‫اﻟّـﺬي ﻻـ ﯾﺸـﺘﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ زﻣـﺎن و ﻻ ﯾﺤﯿﻂ ﺑﻪ ﻣﮑﺎن‪ ،‬ﻓﺨﻠﻖ اﻷﻣﺎﮐﻦ و اﻷزﻣﺎن ﺛّﻢ اﺳـﺘﻮي إﻟﯽ اﻟّﺴـ ﻤﺎء و ﻫﯽ دﺧﺎن ﻓﻘﺎل ﻟﻬﺎ و ﻟﻸرض اﺋﺘﯿﺎ‬‫ﻃﻮﻋﺎ و ﮐﺮﻫﺎ ﻗﺎﻟﺘﺎ أﺗﯿﻨﺎ ﻃﺎﺋﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘّﺪرﻫﺎ أﺣﺴﻦ ﺗﻘﺪﯾﺮﻫﺎ و اﺧﺘﺮﻋﻬﺎ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻧﻈﯿﺮ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺮﻓﻌﻬﺎ ﺑﻌﻤﺪ و ﻟﻢ ﯾﺴﺘﻌﻦ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺑﺄﺣﺪ‪ ،‬زّﯾﻨﻬﺎ ﻟﻠّﻨﺎﻇﺮﯾﻦ‬‫و ﺟﻌﻞ ﻓﯿﻬﺎ‪ .‬رﺟﻮﻣﺎ ﻟﻠّﺸﯿﺎﻃﯿﻦ َﻓَﺘﺒﺎَرَك اﻟﱠﻠُﻪ َأْﺣَﺴُﻦ اﻟ ْﺨﺎﻟ ِِﻘﯿَﻦ‬‫و ﺗﻌﺎﻟﯽ أن ﯾﻄﻠﻖ ﻓﯽ وﺻـﻔﻪ آراء اﻟﻤﺘﮑّﻠﻔﯿﻦ و ان ﯾﺤﮑﻢ ﻓﯽ دﯾﻨﻪ أﻫﻮاء اﻟﻤﺘﻘّﻠﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻓﺠﻌﻞ اﻟﻘﺮآن إﻣﺎﻣﺎ ﻟﻠﻤّﺘﻘﯿﻦ و ﻫﺪي ﻟﻠﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و ﻣﻠﺠﺄ‬‫ﻟﻠﻤﺘﻨﺎزﻋﯿﻦ و ﺣﺎﮐﻤﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﺨﺘﻠﻔﯿﻦ‪ ،‬و دﻋﺎ أوﻟﯿﺎءه اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ إﻟﯽ اﺗّﺒﺎع ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ و أﻣﺮ ﻋﺒﺎده ﻋﻨـﺪ اﻟﺘﻨﺎزع ﻓﯽ ﺗﺄوﯾﻠﻪ ﺑﺎﻟّﺮﺟﻮع إﻟﯽ ﻗﻮل رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ ،‬ﺑـﺬﻟﮏ ﻧﻄﻖ ﻣﺤﮑﻢ ﮐﺘـﺎﺑﻪ إذ ﯾﻘﻮل ﺟـّﻞ ﺛﻨﺎؤه‪ :‬ﯾﺎ َأﱡﯾَﻬﺎ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َأِﻃﯿُﻌﻮا اﻟﱠﻠَﻪ َو َأِﻃﯿُﻌﻮا اﻟﱠﺮُﺳﻮَل َو ُأوﻟ ِﯽ اﻟ َْﺄﻣِْﺮ‬‫ﻣِﻨُْﮑْﻢ َﻓِﺈْن َﺗﻨﺎَزْﻋﺘُْﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪255 :‬‬‫ﻓِﯽ َﺷْﯽٍء َﻓُﺮﱡدوُه ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ َو اﻟﱠﺮُﺳﻮِل ِإْن ُﮐﻨْﺘُْﻢ ﺗُْﺆﻣِﻨُﻮَن ﺑ ِﺎﻟﱠﻠِﻪ َو اﻟ َْﯿْﻮِم اﻟ ْﺂِﺧِﺮ ذﻟ َِﮏ َﺧﯿٌْﺮ َو َأْﺣَﺴُﻦ َﺗْﺄِوﯾًﻠﺎ‬‫‪ ،‬أﺣﻤﺪه ﺣﻤﺪا ﺑﻠﻎ رﺿﺎه‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻧﺎم أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪﺳﺖ‪ ،‬و او از ﻣﺮدم اﺳﻔﺮاﯾﻨﺴﺖ و آﺧﺮﻫﺎ ﺳﮑﻮﻧﺖ ﺑﻪ ﻧﯿﺸﺎﭘﻮر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 186‬از ‪316‬‬‫اﺧﺘﯿﺎر ﻧﻤﻮده و در ﺧﺮاﺳﺎن و ﻋﺮاق و ﯾﻤﻦ و ﺣﺠﺎز و ﺷﺎم و ﺟﺰﯾﺮه و ﻓﺎرس و أﺻـﻔﻬﺎن و ﻣﺼـﺮ و ﺛﻐﻮر ﮔﺮدﯾﺪ و از ﻋﻠﻤﺎء ﻫﺮ دﯾﺎر ﺟﻤﻊ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﺮده در ﻣـﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺑﻮد و ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ را أّول ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ در اﺳـﻔﺮاﯾﻦ آورد و رواج داد اوﺳﺖ‪ ،‬در ﻓﻘﻪ‪ ،‬ﺷﺎﮔﺮد ﻣﺰﻧﯽ و‬‫رﺑﯿـﻊ ﺑـﻮد ﮐﻪ از أﺟـّﻞ أﺻـﺤﺎب ﺷﺎﻓﻌﯽاﻧـﺪ‪ ،‬و او در ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺎﮔﺮد ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠـ ﺎج و ﯾـﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻷـﻋﻠﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ذﻫﻠﯽﺳﺖ و ﻃﺒﺮاﻧﯽ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﯿﺸﺎﭘﻮري و دﯾﮕﺮ ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﻋﻤـﺪه ﺷﺎﮔﺮدان اوﯾﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ در ﺣﻖ او ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‬‫ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ و أﻣﺜﺎﻟﻬﻢ )أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ‪ .‬ظ(‪ .‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻨﻪ ﻣﺤّﻤﺪا ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )ﺳﺖ‪ .‬ظ( ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ زﯾﺪ )ﯾﺰﯾﺪ‪ .‬ظ( اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري ﺛّﻢ‬‫اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ ﮐﺘـﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠـ ﺎج‪ ،‬ﮐـﺎن أﺑـﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ اﻟﺠﻮادﯾﻦ و‬‫اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ اﻟﻤﮑﺜﺮﯾﻦ ﻃﺎف اﻟّﺸﺎم و اﻟﻤﺼـﺮ و اﻟﺒﺼـﺮة و اﻟﮑﻮﻓـﮥ‪ ،‬و اﻟﻮاﺳﻂ و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟﯿﻤﻦ و أﺻـﺒﻬﺎن و اﻟّﺮي و ﻓﺎرس‪ .‬ﻗﺎل‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻟا ﻘﺎﺳﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾـﺦ دﻣﺸﻖ«‪ :‬ﺳـﻤﻊ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﺑـﺪﻣﺸﻖ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺮاط و ﺷـﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﻤﺼﺮ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ و اﺑﻦ أﺧﯽ وﻫﺐ و اﻟﻤﺰﻧّﯽ و اﻟّﺮﺑﯿﻊ و ﻣﺤّﻤﺪا‬‫و ﺳـﻌﺪا اﺑﻨﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﺳﻌﺪان ﺑﻦ ﻧﺼﺮ و اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺰﻋﻔﺮاﻧّﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷّﺒﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﺨﺮاﺳﺎن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ رﺟﺎء اﻟّﺴـ ﻨﺪّي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﺰﯾﺮة ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻏﯿﺮه‪ :‬و روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟّﺮازي و أﺑـﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﻠﯽ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟّﻄـ ﺒﺮاﻧﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓـﻆ و أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ‬‫اﻟﻔﻘﯿﻪ و اﺑﻦ أﺑﻮ ﻣﺼﻌﺐ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻨﻪ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ و ﺣّﺞ ﺧﻤﺲ ﻣّﺮات و ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﻨﺖ ﺑﺎﻟﻤﺼﯿﺼﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪256 :‬‬‫ﻓﮑﺘﺐ إﻟّﯽ أﺧﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫ﻓﺈن ﻧﺤﻦ اﻟﺘﻘﯿﻨﺎ ﻗﺒﻞ ﻣﻮت ﺷﻔﯿﻨﺎ اﻟّﻨﻔﺲ ﻣﻦ ﻣﻀﺾ اﻟﻌﺘﺎب‬‫و إن ﺳﺒﻘﺖ ﺑﻨﺎ أﯾﺪي اﻟﻤﻨﺎﯾﺎ ﻓﮑﻢ ﻣﻦ ﻏﺎﺋﺐ ﺗﺤﺖ اﻟّﺘﺮاب‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤـﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ و ﻣﻦ اﻟّﺮﺣﺎﻟﮥ ﻓﯽ أﻗﻄﺎر اﻷرض ﻟﻄﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﻪ ‪ 316‬ﻗﺎل‬‫أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑا ﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬إّن ﻗﺒﺮ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧـﮥ ﺑﺈﺳـﻔﺮاﯾﻦ ﻣﺰار اﻟﻌﺎﻟﻢ و ﻣﺘﺒّﺮك اﻟﺨﻠﻖ و ﺑﺠﻨﺐ ﻗﺒﺮه ﻗﺒﺮ اﻟّﺮاوﯾـﮥ ﻋﻨﻪ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻷزﻫﺮ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ ﻓﯽ ﻣﺸﻬﺪ واﺣﺪ داﺧﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﯾﺴﺎر اﻟّﺪاﺧﻞ ﻣﻦ ﺑﺎب ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻣﻦ اﺳﻔﺮاﯾﻦ و ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ ﻣﺸﻬﺪ ﻣﺸﻬﺪ‬‫اﻹﻣـﺎم أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﯾﻤﯿﻦ اﻟـّﺪاﺧﻞ ﻣﻦ ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر و ﺑﺠﻨﺐ ﻗﺒﺮه ﻗﺒﺮ اﻻﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ اﻟﻤﻨﺼﻮر اﻟﺒﻐـﺪادي اﻹﻣﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﮑﻠّﻢ‬‫ﺻﺎﺣﺒﻪ اﻟّﺼﺎﺣﺐ ﺑﺎﻟﺠﻨﺐ ﺣّﯿﺎ و ﻣﯿﺘﺎ اﻟﻤﺘﻈﺎﻫﺮﯾﻦ ﻟﻨﺼـﺮة اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﺎﻟﺤﺠﺞ و اﻟﺒﺮاﻫﯿﻦ‪ .‬ﺳﻤﻌﺖ ﺟّﺪي اﻹﻣﺎم ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟّﺼّﻔﺎر )رح( و ﻧﻈﺮ إﻟﯽ‬‫اﻟﻘﺒﻮر ﺣﻮل ﻗﺒﺮ اﻹﻣـﺎم اﻻﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق و أﺷﺎر إﻟﯽ اﻟﻤﺸـﻬﺪ و ﻗﺎل‪ :‬ﻗـﺪ ﻗﯿﻞ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﻣﻦ اﻷﺋّﻤـ ﮥ و اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻋﻠﯽ ﻣـﺬﻫﺐ اﻹﻣﺎم ﻟا ّﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫أرﺑﻌﻮن إﻣﺎﻣﺎ ﮐّﻞ واﺣـﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﻟﻮ ﺗﺼـّﺮف ﻓﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ و أﻓﺘﯽ ﺑﺮأﯾﻪ و اﺟﺘﻬﺎده‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻟﮑﺎن ﺣﻘﯿﻘﺎ ﺑﺬﻟﮏ و اﻟﻌﻮام‬‫ﯾﺘﻘّﺮﺑﻮن إﻟﯽ ﻣﺸـﻬﺪ اﻷﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق أﮐﺜﺮ ﻣﻤﺎ ﯾﺘﻘﺮﺑﻮن إﻟﯽ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧـﮥ و ﻫﻢ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻮن ﻗـﺪر ﻫـﺬا اﻹﻣﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻤﺤّﺪث أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‬‫ﻟﺒﻌﺪ اﻟﻌﻬﺪ ﺑﻮﻓﺎﺗﻪ و ﻗﺮب اﻟﻌﻬﺪ ﺑﻮﻓﺎة اﻷﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻫﻮ اﻟّﺬي أﻇﻬﺮ ﻟﻬﻢ ﻣﺬﻫﺐ اﻹﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ )رح( ﺑﺈﺳﻔﺮاﯾﻦ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ‬‫رﺟﻊ ﻣﻦ ﻣﺼـﺮ و أﺧـﺬ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﺰﻧﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﺟـّﺪي إذا وﺻﻞ إﻟﯽ ﻣﺸـﻬﺪ اﻻﺳـﺘﺎذ ﻻ ﯾـﺪﺧﻠﻪ اﺣﺘﺮاﻣﺎ ﺑﻞ ﮐﺎن‬‫ﯾﻘّﺒﻞ ﻋﺘﺒـﮥ اﻟﻤﺸـﻬﺪ و ﻫﯽ ﻣﺮﺗﻔﻌﮥ ﺑﺪرﺟﺎت و ﯾﻘﻒ ﺳﺎﻋﮥ ﻋﻠﯽ ﻫﯿﺌﮥ اﻟّﺘﻌﻈﯿﻢ و اﻟّﺘﻮﻗﯿﺮ ﺛّﻢ ﯾﻌﺒﺮ ﻋﻨﻪ ﮐﺎﻟﻤﻮّدع اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﻬﯿﺒﮥ و إذا وﺻﻞ إﻟﯽ‬‫ﻣﺸﻬﺪ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ ﮐﺎن أﺷّﺪ ﺗﻌﻈﯿﻤﺎ ﻟﻪ و إﺟﻼﻻ و ﺗﻮﻗﯿﺮا و ﯾﻘﻒ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ذﻟﮏ )رح( و ﻋﻮاﻧﮥ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺑﻌﺪ اﻻﻟﻒ ﻧﻮن ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ »در إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ زﯾﺪ )ﯾﺰﯾﺪ‪ .‬ظ( اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري‬‫ﺛّﻢ اﻹﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪257 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 187‬از ‪316‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬ﯾﮑﯽ از ﺣّﻔﺎظ ﺟﻮادﯾﻦ و ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻣﮑﺜﺮﯾﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﺷﺎم و ﻣﺼـﺮ و ﮐﻮﻓﻪ و ﺑﺼﺮه و‬‫واﺳﻂ و ﺣﺠﺎز و ﺟﺰﯾﺮه و ﯾﻤﻦ و أﺻـﺒﻬﺎن و ري و ﻓﺎرس را ﻃﻮاف ﻧﻤﻮده‪ ،‬اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ در »ﺗﺎرﯾﺦ دﻣﺸﻖ« ﮔﻮﯾﺪ‪ :‬در اﯾﻦ ﺟﺎ از ﯾﺰﯾﺪ اﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺮاط و ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﺳﻤﺎﻋﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﻤﺼﺮ از ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﯽ و‬‫اﺑـﻦ أﺧﯽ وﻫﺐ و ﻣﺰﻧﯽ و رﺑﯿـﻊ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ و ﺳـﻌﺪ ﭘﺴـﺮان ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬و ﺑﻌﺮاق از ﺳـﻌﺪان ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ و ﺣﺴﻦ زﻋﻔﺮاﻧﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷـّﺒﻪ و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﺨﺮاﺳﺎن از ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺬﻫﻠﯽ و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ رﺟﺎء اﻟّﺴﻨﺪي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و در ﺟﺰﯾﺮه از ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب و‬‫ﻏﯿﺮه‪ .‬و از وي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ رازي و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺣﺴـﯿﻦ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﻋﻠﯽ و ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻔﻘﯿﻪ و اﺑﻦ او أﺑﻮ ﻣﺼﻌﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﭘﻨﺞ ﺑﺎر ﺣّﺞ ﮐﺮده ﻣﯽﮔﻔﺖ‪:‬‬‫در ﻣﺼﯿﺼﻪ ﺑﻮدم ﮐﻪ ﺑﺮادرم ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻤﻦ ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬ﻗﻄﻌﻪ‪:‬‬‫ﻓﺈن ﻧﺤﻦ اﻟﺘﻘﯿﻨﺎ ﻗﺒﻞ ﻣﻮت ﺷﻔﯿﻨﺎ اﻟّﻨﻔﺲ ﻣﻦ ﻣﻀﺾ اﻟﻌﺘﺎب‬‫و إن ﺳﺒﻘﺖ ﺑﻨﺎ أﯾﺪي اﻟﻤﻨﺎﯾﺎ ﻓﮑﻢ ﻣﻦ ﻏﺎﺋﺐ ﺗﺤﺖ اﻟّﺘﺮاب!‬‫ﮔﻮﯾﻢ‪ :‬ﺷﺎﻋﺮي اﯾﻦ ﻣﻀﻤﻮن را در ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﺴﺘﻪ و ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﮔﺮ ﺑﻤﺎﻧﯿﻢ زﻧﺪه ﺑﺮدوزﯾﻢ داﻣﻨﯽ ﮐﺰ ﻓﺮاق ﭼﺎك ﺷﺪه‬‫ور ﺑﻤﯿﺮﯾﻢ ﻋﺬر ﻣﺎ ﺑﭙﺬﯾﺮ أي ﺑﺴﺎ آرزو ﮐﻪ ﺧﺎك ﺷﺪه!‬‫ﺣﺎﮐﻢ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ از ﻋﻠﻤﺎء ﺣﺪﯾﺚ و أﺛﺒﺎت اﯾﺸﺎن و از رﺣﻠﻪ در أﻗﻄﺎر أرض ﺑﺮاي ﻃﻠﺐ ﺣﺪﯾﺜﺴﺖ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻋﺸﺮة‬‫و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ .‬و اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺒﺮ او در اﺳـﻔﺮاﯾﻦ ﻣﺰار ﻋﺎﻟﻢ و ﻣﺘﺒّﺮك ﺧﻠﻖ ﺳﺖ و ﺑﭙﻬﻠﻮي ﺟﻤﻌﯽ از ﻋﻠﻤﺎي أﺋﻤﻪ ﺧﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬إﻣﺎم ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺻّﻔﺎر ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﯾﻨﺠﺎ از أﺋّﻤﻪ و‬‫ﻓﻘﻬﺎي ﻣﺬﻫﺐ إﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﯽ ﭼﻬﻞ اﻣﺎماﻧﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻫﺮ ﯾﮑﯽ ﺗﺼـّﺮف در ﻣﺬﻫﺐ ﮐﻨﺪ و ﻓﺘﻮي ﺑﺮاي اﺟﺘﻬﺎد ﺧﻮد دﻫﺪ ﻣﯿﺴﺰدش و ﻣﺮدم ﻋﺎم‬‫آن ﻗـﺪر ﺗﻘّﺮب ﮐﻪ ﺑﻘﺒﺮ اﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ ﺑﻘﺒﺮ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﻧﻤﯽﮐﻨﻨـﺪ و ﻗـﺪر اﯾﻦ إﻣﺎم ﮐﺒﯿﺮ ﻣﺤّﺪث ﻧﻤﯽﺷﻨﺎﺳـﻨﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺑﻌﺪ ﻋﻬﺪ‬‫وﻓﺎت او و ﻗﺮب ﻋﻬﺪ وﻓﺎت اﺳﺘﺎد‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ را ﺑﺮاي اﯾﺸﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ در اﺳﻔﺮاﯾﻦ ﺑﻌﺪ از‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪258 :‬‬‫آﻧﮑﻪ از ﻣﺼﺮ ﺑﺮﮔﺸﺘﻪ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ از أﺑﯽ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻣﺰﻧﯽ ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ .‬و ﻋﻮاﻧﻪ ﺑﻔﺘﺢ ﻋﯿﻦ ﻣﻬﻤﻠﻪ و ﺑﻌﺪ أﻟﻒ ﻧﻮﻧﺴﺖ )رح(‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا أﺑﻮ ﻋﻮ ﻧا ﻪ إﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﺒّﺤﺮ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟّﺼﺤﯿﺢ« و ﻗﺪوﺗﻬﻢ اﻟﻤﺎﺟﺪ اﻟّﻨﺒﯿﻪ‪ ،‬اﺳﻮة ﻓﻘﻬﺎﺋﻬﻢ اﻟﻤﺮاﺟﯿﺢ‪ ،‬اﻟﺠﻬﺒﺬ اﻟّﻨﺎﻗﺪ‬‫اﻟﻌﺎرف ﺑﻤﺪارك اﻟّﺘﻌﺪﯾﻞ و اﻟّﺘﺠﺮﯾﺢ‪ ،‬اﻟّﺴﺎﺑﺮ اﻟﻤﺎﻫﺮ اﻟﺒﺼـﯿﺮ ﺑﻐﻮاﻣﺾ اﻟّﺘﻮﻓﯿﻖ و اﻟّﺘﺮﺟﯿﺢ‪ ،‬اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻟّﺪّوار ﺑﻄﺒﻪ ﻓﯽ اﻻﺳﻮد و اﻟّﺘﻘﺮﯾﺢ‪ ،‬اﻟﻘﺮﯾﻊ‬‫ﻓﯽ اﻷدوار ﻟﺤﺴﻦ ﺗﺜﻤﯿﺮه و اﻟّﺘﺮﻗﯿـﺢ‪ ،‬اﻟّﺮّﺣﺎل اﻟﺠّﻮال اﻟﺠّﻮاب ﻟﻠـّﺴ ﺒﺎﺳﺐ و اﻟﻤﻬﺎﻣﻪ اﻟﻔﯿﺢ‪ ،‬اﻟّﺬي أﻧﻀـﯽ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن رﮐﺎب اﻟّﻄﻠﺐ ﺣّﺘﯽ‬‫ﺿّﺞ ﮐّﻞ ﻧﻀﻮ ﻓﻬﻮ ﻃﻠﯿﺢ‪ ،‬و ﺿـﺮب أﮐﺒﺎد اﻹﺑﻞ ﻟﻨﯿﻞ ﻫﺬا اﻟﻤﺮام ﺣّﺘﯽ ﻋّﺞ ﮐّﻞ ﻋﻮد و ﻫﻮ رزﯾﺢ؛ ﻗﺪ أﻋﺎن ﺑﺮواﯾﺘﻪ اﻟﺤّﻖ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ اﻟّﻨﺼﯿﺢ‪،‬‬‫و أﺑﺎن ﺑﺘﺤـﺪﯾﺜﻪ اﻟـّﺼ ﺪق اﻟّﻨﺎﺻﻊ اﻟـّﺼ ﺮﯾﺢ‪ ،‬و أﻫﺎن اﻟﮑﺬب اﻟﻔﻈﯿﻊ اﻟﻔﻀـﯿﺢ‪ ،‬و أزري اﻟّﺰور اﻟّﺸـ ﻨﯿﻊ اﻟﻘﺒﯿﺢ‪ ،‬ﻓﺎﺳـﺘﺤّﻖ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﻦ أرﺑﺎب‬‫اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ و اﻟّﺘﻨﻘﯿـﺢ‪ ،‬ﻟﻠّﺘﺒﺠﯿﻞ و اﻟّﺘﮑﺮﯾﻢ و اﻟّﺘﻔﺨﯿﻢ و اﻟّﺘﻤﺪﯾـﺢ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﻮﺿﺢ وﺿﺢ اﻟّﺼﻮاب ﮐّﻞ اﻟّﺘﻮﺿـﯿﺢ‪ ،‬اﻟﻤﺴـﺮح ﻗﻄﻊ ﻟا ـّﻀ ﻼل‬‫اﻟﻤﻈﻠﻢ ﮐّﻞ اﻟّﺘﺴـﺮﯾﺢ‪ ،‬ﺣﯿﺚ وﺿـﺢ ﻋﻠﯽ ﮐّﻞ ﻧﺎﻗﺪ ﺑﺼـﯿﺮ ذو رأي رﺟﯿﺢ‪ ،‬و ﻇﻬﺮ ﻋﻠﯽ ﮐّﻞ ﺧﺎﺑﺮ ﺑﻬﺬه اﻟـّﺼ ﻨﺎﻋﮥ ذو ﻣﺠﺎل ﻓﺴـﯿﺢ‪ ،‬أّن وﺛﻮق‬‫ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﺤﺘﺎج ﺑﻌﺪ إﻟﯽ اﻟّﺘﺒﯿﯿﻦ و اﻟّﺘﺼﺮﯾﺢ‪ ،‬و ﺛﺒﻮت ذﻟﮏ اﻟﺨﺒﺮ ﻻ ﯾﻔﺘﺎق إﻟﯽ ﺗﻮﻗﯿﻒ و ﺗﺸﺮﯾﺢ‪ ،‬و أّن ﻣﻦ ﻗﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎﻟﺠﺤﺪ و اﻹﻧﮑﺎر‬‫ﺑﻌﯿـﺪ ﻋﻦ ﻣﻐﻨﯽ اﻟّﺮﺷـﺎد ﻧﺰﯾـﺢ‪ ،‬و أّن ﻣﻦ ﻋـﺎرﺿﻪ ﺑﺎﻹﻟﻄـﺎط و اﻹﺿـﻤﺎر ﻣﻨﺒﻮذ ﻋﻠﯽ ﻋﻘﺮ اﻟﻌﻨـﺎد ﻃﺮﯾـﺢ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺑﺴﻮء ﻋﻤﻠﻪ و ﻓﺎﺣﺶ زﷲ ﻓﯽ‬‫ﻣﻬﺎوي اﻟّﺮدي ﺳﯿﻬﻮي و ﯾﻄﯿﺢ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮﺟﯽ ﻷﺟﻠﻪ ﻧﺰوع و اﻗﺼﺎر إﻟﯽ ﺣﯿﻦ ردم اﻟّﻀﺮﯾﺢ و ﻃّﻢ اﻟّﺼﻔﯿﺢ‪.‬‬‫‪ -58‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﻐﻮي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 188‬از ‪316‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺣّﻤﻮﺋﯽ در »ﻓﺮاﺋﺪ اﻟّﺴﻤﻄﯿﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﺗﻨﺎ اﻟّﺸـ ﯿﺨﮥ اﻟّﺼﺎﻟﺤﮥ زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﻤﺎد اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق اﺑﻦ اﻟّﺸﯿﺦ ﻗﻄﺐ وﻗﺘﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ ،‬ﺳﻤﺎﻋﺎ ﻋﻠﯿﻬﺎ‬‫ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ اﻟّﺴﻼم ﺑﻐﺪاد ﻋﺼﺮ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ اﻟّﺴﺎدس و اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﯿﻞ ﻟﻬﺎ‪ :‬أﺧﺒﺮك اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟّﺴّﻘﺎ‪ ،‬ﻗﺮاءة ﻋﻠﯿﻪ و أﻧﺖ ﺗﺴﻤﻌﯿﻦ ﻓﯽ ﺧﺎﻣﺲ رﺟﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪259 :‬‬‫ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ ﻋﺸﺮة و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﻤﺪرﺳﮥ اﻟﻘﺎدرﯾﮥ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ!‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺒّﻨﺎء و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺮﮐﮥ اﻟﮑﻨﺪي ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﯿﻦ‬‫و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﺮﯾﺴـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﮑﻨﺪي‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ .‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪،‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب ﻟا ﱠﻠﻪ ﻋﺰ و‬‫ﺟـﻞ ﺣﺒـﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷـرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬و إّن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗـﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ ﻟا ﺤﻮض‪،‬‬‫ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻣﺎ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﺑﻐﻮي ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن و ﺛﻘﻪ ﻋﻈﯿﻢ اﻹﺗﻘﺎن ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﭘﺎره از ﻣﺂﺛﺮ زاﻫﺮه و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺑﺎﻫﺮه او در ﻣﺠﻠّـﺪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﮐﺘﺎب‬‫»اﻻﻧﺴﺎب« أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ«‬‫ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺟﻼ اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ درﯾﺎﻓﺘﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﺒﻐﻮي ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟّﺜﻘﮥ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟّﺬي ﺑّﺬ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮه ﺑﺎﻟـّﺴ ﺒﻖ و اﻟﺒﺮاءة‪ ،‬و ﻣﺴـﻨﺪﻫﻢ اﻟﻤﻌّﻤﺮ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟّﺬي ﺷّﻒ ﻋﻠﯽ ﻣﻬﺮة زﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ‬‫ﺗﺠﻮﯾﺪ اﻟـّﺼ ﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬اﻟﻌﺎرف اﻟﻔﻬﻢ اﻟﻤﻤﻌﻦ ﻓﯽ اﻟّﺘﺤﺪﯾﺚ و اﻹﻣﻼء و اﻟﻘﺮاءة و اﻟّﺴﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬اﻟﻤﻨﻔﺮد ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﺑﻌﻠّﻮ اﻹﺳﻨﺎد ﻣﻊ اﻟّﺘﺜّﺒﺖ و ﻟا ّﻀﺒﻂ و‬‫اﻹﺗﻘﺎن و اﻟﻤﻨﺎﻋـﮥ؛ ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺮاﺋﻖ اﻟﺒﻬّﯽ اﻷﻧﯿﻖ اﻟـّﺴ ﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﺣّﺪث ﺑﺬﻟﮏ اﻟﺨﺒﺮ اﻟّﺜﺎﺑﺖ اﻟﺼـﺤﯿﺢ اﻟﻤﻌﺮوف ﻓﺄذاﻋﻪ و أﺷﺎﻋﻪ‪،‬‬‫ﻓﯿﺎ ﻟﱠﻠﻪ و ﻷﻫﻞ اﻟﺠﺤﻮد و اﻹﻧﮑﺎر! ﮐﯿﻒ أﻗﺪﻣﻮا ﻋﻠﯽ ﻫﺬه اﻟﻘﺮﯾﮥ اﻟﺒﺎدﯾﮥ اﻟّﺸﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﺗﺠّﺮء و اﻋﻠﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﻌﺮﻓﮥ اﻟﻮاﺿﺤﮥ اﻟﻔﻈﺎﻋﮥ!‬‫‪ -59‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﻮاﻫﯽ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ او در ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﻘﺪ اﻟﻔﺮﯾﺪ« اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را در ﺿـﻤﻦ ﺧﻄﺒﻪ‬‫ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠّﻢ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪260 :‬‬‫و اﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ ﻗﺮﻃﺒﯽ از أﻓﺎﺧﻢ ﻋﻠﻤﺎي ﮐﺮام و أﺳﺎﻃﯿﻦ ﻧﺒﻬﺎﺋﯽ ﻋﻈﺎم ﺳّﻨّﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻄﺮي از ﻣﻔﺎﺧﺮ زاﻫﺮه و ﻣﺂﺛﺮ ﺑﺎﻫﺮه او در ﻣﺠّﻠﺪ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﻃﯿﺮ از ﮐﺘﺎب »اﻻﮐﻤﺎل« اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔﺪاء اﻷّﯾﻮﺑﯽ و »ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻋﺒﺮ«‬‫ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ »و ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﻧﻔﺦ اﻟﻄﯿﺐ« أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس ﻣﻘﺮي و »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ازﻧﯿﻘﯽ‪ ،‬ﺷﻨﯿﺪي‪.‬‬‫و ﻟﻌﻤﺮي ان رواﯾـﮥ ﻣﺜﻞ ﻫـﺬا اﻟّـﺬي ﻫﻮ ﻋﻠﻤﻬﻢ اﻟﻤﻔﺮد‪ ،‬و وﺣﯿـﺪﻫﻢ اﻷوﺣﺪ ﻟﻬﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺴﺪﯾﺪ اﻟﻤﺴّﺪد‪ ،‬اﻟﻤﺸـﯿﺪ اﻟﻤﺸـّﯿﺪ اﻟﻤﻮﻃﺪ‪ ،‬ﻓﯽ‬‫ﺧﻄﺒـﮥ اﻟّﻨﺒّﯽ اﻟﻤﻤّﺠـ ﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ آﻻـف اﻟـّﺴ ﻼم ﻣﻦ اﻟﻤﻬﯿﻤﻦ اﻟـّﺴ ﺮﻣﺪ‪ ،‬داﻣﻎ ﻟﺮءوس اﻟﺠﺎﺣـﺪﯾﻦ اﻟـّﺴ ﺎدرﯾﻦ ﻓﯽ ﺿـﻼل اﻟﻤﻤـّﺪد‪ ،‬و ﻗـﺎﻟﻊ‬‫ﻷﺳﻮس اﻟﺨﺎﺳﺮﯾﻦ اﻟﻤﺸﺘﺮﯾﻦ ﻟﻠﻮﺑﺎل اﻟﻤﺨّﻠﺪ‪.‬‬‫‪ -60‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ« اﺧﺮاج آن ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »دّر ﻣﻨﺜﻮر« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 189‬از ‪316‬‬‫و أﺧﺮج اﻟّﺘﺮﻣﺬي و ﺣـّﺴ ﻨﻪ و اﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري ﻓﯽ »اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ« ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌـﺪي أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« در ذﮐﺮ‬‫ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻟﻔﻈﻪ ﻋﻨﺪ ﻟا ﺤﺎﻓﻈﯿﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﮑّﺸﯽ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ :‬إﻧﯽ‬‫ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‬‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﻗﺪوه و إﻣﺎم و ﺣﺎﻓﻆ و ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم و ﻣﻘّﺪم أﺳﺎﻃﯿﻦ أﻋﻼم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪261 :‬‬‫و ﻣﻤﺪح أرﮐﺎن ﻓﺨﺎم ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺒﺬي از ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻋﻈﯿﻤﮥ اﻷﺧﻄﺎر و ﺷـﻄﺮي از ﻣﺂﺛﺮ ﺟﻤﯿﻠﮥ اﻵﺛﺎر او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ و ﻣﺘﺘّﺒﻊ ﻣﺼـّﻨﻔﺎت أﮐﺎﺑﺮ‬‫ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ و أﺟّﻠﻪ ﻧﺤﺎرﯾﺮ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ و »ﻧﻬﺎﯾﻪ« اﺑﻦ أﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن و‬‫»ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ أﯾﺒﮏ ﺻـﻔﺪي و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ«‬‫اﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻃﺒﻘﺎت ﻟﻠﻘّﺮاء« ﺷـﻤﺲ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺟﺰري و »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« و ﮐﺘﺎب »اﻹﺗﻘﺎن« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ؛ ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ ازﯾﻦ ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺳـﻤﺎﻋﮥ ﺑﻦ ﻓﺮوة ﺑﻦ ﻓﻄﺮ‬‫)ﻗﻄﻦ‪ .‬ظ( اﺑﻦ دﻋﺎﻣـﮥ اﻷﻧﺒـﺎري اﻟّﻨﺤﻮي‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس ﺑﺎﻟّﻨﺤﻮ و اﻷدب و أﮐﺜﺮﻫﻢ ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫إﺳـﺤﺎق اﻟﻘﺎﺿـﯽ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﺸـﯿﻢ ﺑﻦ ﺧﺎرﺟـﮥ اﻟﺒّﺰار و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ و أﺑﺎ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺐ اﻟّﻨﺤﻮي و‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟّﻨﺼـﺮ و أﺑـﺎه اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸـ ﺎر اﻷﻧﺒﺎري و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﺣﯿﻮة‬‫اﻟﺨّﺰاز و أﺑﻮ اﻟﺨﯿﺮ ﺑﻦ اﻟّﺘّﻮاب و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﺻـﺪوﻗﺎ ﻓﺎﺿـﻼ دّﯾﻨـﺎ ﺧّﯿﺮا ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺒﺎ ﮐﺜﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻘﺮاءة و ﻏﺮﯾﺐ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻤﺸـﮑﻞ و اﻟﻮﻗﻒ و اﻻﺑﺘﺪاء و اﻟّﺮّد ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻒ ﻣﺼـﺤﻒ اﻟﻌﺎّﻣﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ و أﺑﻮ ﺣّﯽ‪ ،‬ﯾﻤﻠﯽ ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺴـﺠﺪ و‬‫أﺑﻮه ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿـﮥ أﺧﺮي‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﺤﻔـﻆ ﺛﻼﺛـﮥ آﻻـف ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫـﺪا ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن و ﮐـﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻣـﺎ ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ اﻹﻣﻼـء ﻗّﻂ إﻟّﺎ ﻣﻦ‬‫ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻮّﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟّﻨﺤﺮ ﻣﻦ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺳﻤﺎﻋﮥ ﺑﻦ ﻓﺮوة‬‫ﺑﻦ ﻗﻄﻦ ﺑﻦ دﻋﺎﻣﮥ اﻷﻧﺒﺎري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪262 :‬‬‫اﻟّﻨﺤﻮي‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة ﻓﯽ اﻟّﻨﺤﻮ و اﻷدب‪ ،‬ﮐﺎن ﻋّﻠﺎﻣـﮥ وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻷدب و أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻـﺪوﻗﺎ ﺛﻘـﮥ دّﯾﻨﺎ‬‫ﺧّﯿﺮا ﻣﻦ أﻫـﻞ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺒـﺎ ﮐـﺜﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن و ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﻤﺸـﮑﻞ و اﻟﻮﻗﻒ و اﻻﺑﺘـﺪاء و اﻟّﺮّد ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺧـﺎﻟﻒ‬‫ﻣﺼـﺤﻒ اﻟﻌﺎّﻣـﮥ و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺰاﻫﺮ«‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐﺪاد« و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧّﻪ ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ و أﺑﻮه ﺣّﯽ و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻓﯽ‬‫ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺴـﺠﺪ و أﺑﻮه ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ أﺧﺮي‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮه ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻷدب ﻣﻮﺛّﻘﺎ ﻓﯽ اﻟّﺮواﯾﮥ ﺻﺪوﻗﺎ أﻣﯿﻨﺎ ﺳـﮑﻦ ﺑﻐﺪاد و روي ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻌﻠﻤـﺎء و روي ﻋﻨﻪ وﻟـﺪه اﻟﻤـﺬﮐﻮر‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة ﻓﻤﻦ ذﻟـﮏ ﮐﺘـﺎب »ﺧﻠﻖ اﻹﻧﺴﺎن« و ﮐﺘﺎب »ﺧﻠﻖ اﻟﻔﺮس« و ﮐﺘﺎب »اﻷﻣﺜﺎل« و‬‫ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻘﺼﻮر و اﻟﻤﻤﺪود« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺬﮐﺮ و اﻟﻤﺆﻧّﺚ« و ﮐﺘﺎب »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 190‬از ‪316‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺎﻟﯽ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري ﯾﺤﻔﻆ ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫـﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻗﺪ أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس‬‫ﻓﯽ ﻣﺤﻔﻮﻇﺎﺗﮏ ﻓﮑﻢ ﺗﺤﻔﻆ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﺛﻼﺛﮥ ﻋﺸﺮ ﺻﻨﺪوﻗﺎ! و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮا ﻟﻠﻘﺮآن ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ أﺑﻮ ﻟا ﺤﺴﻦ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ أﻧّﻪ ﺣﻀـﺮ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ إﻣﻼﺋﻪ ﯾﻮم ﺟﻤﻌـﮥ ﻓﺼـّﺤﻒ اﺳـﻤﺎ أورده ﻓﯽ إﺳـﻨﺎد ﺣﺪﯾﺚ؛ إّﻣﺎ ﮐﺎن »ﺣّﯿﺎن« ﻓﻘﺎل‬‫»ﺣـّﺒ ﺎن« أو »ﺣـّﺒ ﺎن« ﻓﻘـﺎل »ﺣـّﯿ ﺎن« ﻗﺎل اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ :‬ﻓﺄﻋﻈﻤﺖ أن ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻦ ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ ﻓﻀـﻠﻪ و ﺟﻼﻟﺘﻪ و ﻫﻢ‪ ،‬و ﻫﺒﺖ أن أوﻗﻔﻪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪،‬‬‫ﻓﻠّﻤـ ﺎ اﻧﻘﻀـﯽ اﻹﻣﻼء ﺗﻘـّﺪﻣﺖ إﻟﯽ اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ ﻓـﺬﮐﺮت ﻟﻪ و ﻫﻤﻪ و ﻋّﺮﻓﺘﻪ ﺻﻮاب اﻟﻘﻮل ﻓﯿﻪ و اﻧﺼـﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺛّﻢ ﺣﻀـﺮت اﻟﺠﻤﻌـﮥ اﻟّﺜﺎﻧﯿـﮥ ﻓﯽ‬‫ﻣﺠﻠﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻋﺮف ﺟﻤﺎﻋـﮥ اﻟﺤﺎﺿـﺮﯾﻦ أﻧّﺎ ﺻـّﺤﻔﻨﺎ اﻻﺳﻢ اﻟﻔﻼﻧّﯽ ﻟّﻤﺎ أﻣﻠﯿﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﮐـﺬا ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻌـﮥ اﻟﻤﺎﺿـﯿﮥ و ﻧّﺒﻬﻨﺎ ذﻟﮏ‬‫اﻟّﺸﺎّب ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﻮاب و ﻫﻮ ﮐـﺬا و ﻋﺮف ذﻟﮏ اﻟّﺸﺎّب أﻧّﺎ رﺟﻌﻨﺎ إﻟﯽ اﻷﺻﻞ ﻓﻮﺟـﺪﻧﺎه ﮐﻤﺎ ﻗﺎل‪ .‬و ﻣﻦ ﺟﻤﻠـﮥ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪» :‬ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ«‬‫ﻗﯿـﻞ‪ :‬إﻧّﻪ ﺧﻤﺴـﮥ و أرﺑﻌـﻮن أﻟﻒ ورﻗـﮥ‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب »ﺷـﺮح اﻟﮑـﺎﻓﯽ« و ﻫﻮ ﻧﺤﻮ أﻟﻒ ورﻗـﮥ‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻬـﺎءات« ﻧﺤﻮ أﻟﻒ ورﻗـﮥ و ﮐﺘـﺎب‬‫»اﻷﺿـﺪاد« و ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﺎﻫﻠّﯿﺎت« و ﻫﻮ ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ورﻗـﮥ‪ ،‬و »اﻟﻤﺬّﮐﺮ و اﻟﻤﺆﻧّﺚ« ﻣﺎ ﻋﻤﻞ أﺣﺪ أﺗّﻢ ﻣﻨﻪ و رﺳﺎﻟﮥ »اﻟﻤﺸـﮑﻞ« رّد ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ‬‫ﻗﺘﯿﺒﮥ و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﯾﻮم اﻷﺣﺪ ﻹﺣﺪي ﻋﺸﺮ ﻟﯿﻠﮥ ﺧﻠﺖ ﻣﻦ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪263 :‬‬‫و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ ﻋﯿﺪ اﻟّﻨﺤﺮ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴﯿﻦ )ﻋﺸﺮﯾﻦ ظ‪ .‬م( و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ إﻣﺎم اﻟّﻠﻐﮥ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري اﻟﻨﺤﻮّي اﻟّﻠﻐﻮّي ﻋﻤﺮ ﺳـﺒﻌﺎ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻓﯽ ﺻﻐﺮه ﻣﻦ‬‫اﻟﮑـﺪﯾﻤﯽ‪ -‬ﺑﻀﻢ اﻟﮑﺎف‪ -‬و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و ﺛﻌﻠﺐ و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺎﻟﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺷـﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﯾﺤﻔﻆ‪ ،‬ﻓﯿﻤﺎ‬‫ﻗﯿﻞ ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪا ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟّﺘﻤﯿﻤّﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎرّي و ﻻ أﻏﺰر ﺑﺤﺮا ﻣﻨﻪ‪ ،‬و روي‬‫ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﺛﻠﺚ ﻋﺸـﺮ ﺻـﻨﺪوﻗﺎ ﻗﺎل‪ :‬و ﺣـّﺪﺛﺖ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋـﮥ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺗﻔﺴـﯿﺮا ﻟﻠﻘﺮآن اﻟﻌﻈﯿﻢ ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ إﻧّﻪ أﻣﻠﯽ‬‫ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺧﻤﺴـﮥ و أرﺑﻌﯿﻦ أﻟﻒ ورﻗﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋّﻠﺎﻣﮥ وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻵداب و أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﺛﻘﮥ دّﯾﻨﺎ ﺧّﯿﺮا ﻣﻦ‬‫أﻫـﻞ اﻟـّﺴ ّﻨﮥ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺒﺎ ﮐﺜﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن و ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﻤﺸـﮑﻞ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿـﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺴـﺠﺪ و أﺑﻮه ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ‬‫اﺧﺮي ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑﻠّﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻷﻧﺒﺎرّي‬‫اﻟّﻨﺤﻮي‪ ،‬ﮐﺎن ﻋﻠّﺎﻣﮥ وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻷدب و أﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﺛﻘﮥ دّﯾﻨﺎ ﺧّﯿﺮا ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺴّﻨﮥ و ﺻﻨﻒ ﮐﺘﺒﺎ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻘـﺎﻟﯽ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري ﯾﺤﻔﻆ ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮ ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫـﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋـﮥ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮا ﻟﻠﻘﺮآن ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ« ﻗﯿﻞ ﺧﻤﺴﮥ و أرﺑﻌﻮن أﻟﻒ ورﻗﮥ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺗﻮّﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ‬‫و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ اﻻﻧﺒـﺎري ﺑـﺎرﻋﻬﻢ اﻟّﺜﻘـﮥ اﻟـّﺼ ﺪوق اﻟﺨﺒﯿﺮ ﺑﺘﻠـﮏ اﻟﻌﻠﻮم و اﻟﻤﻌـﺎرف‪ ،‬و ﺣـﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻤـﺄﻣﻮن اﻷـﻣﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻫـﺬه اﻷﻋﻼـق و‬‫اﻟّﻄﺮاﺋﻒ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ »ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ«‪ ،‬اﻟﻤﻘﺒﻮل اﻟﻤﻌﺮوف اﻟﻤﺸﻬﻮر ﻟﺪي ﮐّﻞ ﻧﺎﻗﺪ ﺑﺼﯿﺮ ﯾﺒّﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪264 :‬‬‫اﻟﻌﻮارف‪ ،‬ﻓﺬﻫﺒﺖ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺷـﺒﻬﺎت اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ ادراج اﻟﺮﯾﺎح اﻟﻌﻮاﺻﻒ‪ ،‬و ﻃﺎﺣﺖ ﻧﺰﻏﺎت اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ ﺑﺎﻟّﺴﺎﻓﯿﺎت اﻟّﻨﺎﺳـﻔﺎت اﻟﻘﻮاﺻﻒ‪ ،‬و‬‫ﻇﻠّﻮا ﺧﺰاﯾﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﺎﻃﯿﺎت ﻻ ﺗﺮﻗﯽ ﻟﻬﻢ اﻟﻤﺪاﻣﻊ و اﻟﻤﺬارف‪ ،‬و أﺿﺤﻮا ﻋﺮاﺑﺎ ﻋﻦ اﻟﻮاﻗﯿﺎت ﻟﻌﺪوي ﻧﻔﻮﺳﻬﻢ اﻟﻤﻮﺑﻘﺎت اﻟﻘﻮارف‪.‬‬‫‪ -61‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻀﺒﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 191‬از ‪316‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﭘﺲ در »أﻣﺎﻟﯽ« ﺧﻮد آن را اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده ﺑﻤﺰﯾﺪ اﺣﻘﺎق ﺣّﻖ و ازﻫﺎق ﺑﺎﻃﻞ ﺑﺎﻟّﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺗﺼـﺤﯿﺢ آن ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻠّﺎ‬‫ﻋﻠﯽ ﻣّﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌّﻤﺎل« ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ آﻧﻔﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺣﻀﺮ اﻟّﺸﺠﺮة ﺑﺨّﻢ ﺛّﻢ ﺧﺮج آﺧﺬا ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ )ع( ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس! أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون‬‫أن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﮑﻢ و أن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻣﻮﻻـﮐﻢ؟ ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﻦ ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻣﻮﻻه ﻓﺎّن ﻫـﺬا ﻣﻮﻻه و ﻗﺪ‬‫ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﺑﻌﺪي ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺒﺒﻪ ﺑﯿﺪه و ﺳﺒﺒﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‬‫ﻓﯽ أﻣﺎﻟﯿﻪ و ﺻّﺤﺢ ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ ﺿﺒﯽ‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ از أﻓﺎﺧﻢ ﺣّﻔﺎظ ﻣﺘﺒّﺤﺮﯾﻦ و أﻋﺎﻇﻢ ﻧّﻘﺎد ﻣﺘﻤّﻬﺮﯾﻦ ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺷﺎﻣﺨﻪ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺑﺎذﺧﻪ او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟّﯿﻪ‬‫و ﺗﺎرﯾﺨّﯿﻪ ﻗﻮم‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ و »ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« اﺑﻦ أﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و‬‫»ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ‬‫ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤّﻔﺎظ« ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺧﻮد ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ‬‫ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و ﻣﺴﺘﻨﯿﺮﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﻠﺤﺎظ اﺧﺘﺼﺎر ﺑﺮ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات اﻗﺘﺼﺎر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻹﻣﺎم اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺷﯿﺦ ﺑﻐﺪاد و ﻣﺤّﺪﺛﻬﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﻀّﺒّﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪265 :‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ أّول ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و أّول ﺳـﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﺣﺬاﻓﮥ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟّﺴﻬﻤّﯽ ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻣﺎﻟﮏ و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻠّﺎس و زﯾﺎد ﺑﻦ أّﯾﻮب و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام اﻟﻌﺠﻠﯽ و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺪورﻗّﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜّﻨﯽ ﻟا ﻌﻨﺰّي و‬‫أﺑﺎ ﻫﺸﺎم و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟّﺴّﺮاج و زﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑّﮑﺎر و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺄﮐﺜﺮ و ﺻّﻨﻒ و ﺟﻤﻊ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ دﻋﻠﺞ و اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‬‫و اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺟﺰوﻟﮥ اﻟﺒﺎﺟﯽ و اﺑﻦ اﻟّﺼﻠﺖ اﻷﻫﻮازي و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺒّﯿﻊ و آﺧﺮون‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻓﺎﺿﻼ دﯾﻨﺎ ﺻﺎدﻗﺎ ﺷﻬﺪ ﻋﻨﺪ اﻟﻘﻀﺎة و ﻟﻪ ﻋﺸﺮون ﺳﻨﮥ‪ ،‬وﻟﯽ ﻗﻀﺎء اﻟﮑﻮﻓﮥ ﺳﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻐّﺴﺎﻧّﯽ‪ :‬ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﺳﺒﻌﻮن‬‫ﻧﻔﺴﺎ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺪاودّي‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻋﺸﺮة آﻻف رﺟﻞ و اﺳﺘﻌﻔﯽ ﻣﻦ اﻟﻘﻀﺎء ﻗﺒﻞ‬‫ﺳﻨـﮥ ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﺤﻤﻮدا ﻓﯽ وﻻﯾﺘﻪ‪ ،‬ﻋﻘﺪ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ داره ﻣﺠﻠﺴﺎ ﻟﻠﻔﻘﻪ ﻓﻠﻢ ﯾﺰل أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟّﻨﻈﺮ‬‫ﯾﺨﺘﻠﻔﻮن إﻟﯿﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪:‬‬‫رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟّﻨﻮم ﮐـﺄّن ﻗﺎﺋﻼـ ﯾﻘﻮل‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿـﺪﻓﻊ ﻋﻦ أﻫـﻞ ﺑﻐـﺪاد اﻟﺒﻼء ﺑﺎﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ .‬ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ :‬ﺳـﻤﻌﻨﺎ أﺑﺎ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ‬‫ﺷـﺎﻫﯿﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﻀـﺮ ﻣﻌﻨـﺎ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﺣﻔﺺ! ﻣﺎ ﻋـﺪﻣﻨﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋـﺪ إﻟّﺎ ﻏﯿﺒـﮥ‪ ،‬ﯾﺮﯾـﺪ أنّ‬‫اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻧﻈﯿﺮ اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠّﻮ و اﻟّﺜﻘﮥ‪ .‬أﻣﻠﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻣﺠﻠﺴﺎ ﮐﻌﺎدﺗﻪ ﻓﯽ ﺛﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺛﻢ ﻣﺮض‬‫و ﻣﺎت ﺑﻌﺪ أﺣﺪ ﻋﺸﺮ ﯾﻮﻣﺎ‪ ،‬و آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﺎﻟﯿﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ ﺳﺒﻂ اﻟّﺴﻠﻔﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﻟّﺰاﻫﺪ‪ ،‬ﻧﺎ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟّﻠﯿﺚ ﺑﻦ ﺷـﺠﺎع و زﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ اﻟﻘّﻄﺎن ﺳـﻨﻪ ‪ ،554‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ؛ ﻧﺎ‪ :‬ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﻋﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﻨﻈﻠﮥ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟّﺰرﻗﯽ أﻧّﻪ ﺳـﺌﻞ راﻓﻊ ﺑﻦ‬‫ﺧﺪﯾﺞ ﻋﻦ ﮐﺮاء اﻷرض‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﻣﺎ اﻟّﺬﻫﺐ و اﻟﻮرق ﻓﻼ ﺑﺄس ﺑﻪ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﻀّﺒﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪،‬‬‫ﯾﮑﯽ از ﻣﺤّﺪﺛﺎن ﺑﻐﺪاد و ﻣﺸﺎﯾﺦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 192‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪266 :‬‬‫آن ﻣﺒﺎرك ﺑﻨﯿﺎدﺳﺖ‪ ،‬او را ﻗﺎﺿـﯽ ﺣﺴﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﺮ ﻗﻀﺎء ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺎ ﻣّﺪت ﺷﺼﺖ ﺳﺎل ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮﻟﺪش در ﺳﻨﻪ دو ﺻﺪ و ﺳﯽ و‬‫ﭘﻨـﺞ ﺳﺖ‪ .‬در اﺑﺘـﺪاء ﻃﻠﺐ از أﺑﻮ ﺣـﺬاﻓﻪ ﺳـﻬﻤﯽ را راوي »ﻣﻮّﻃﺄ« أﺧـﺬ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ در ﺳﺎل ﭼﻬﻞ و ﭼﻬﺎر ﮐﺮده‪ ،‬و از ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻓّﻠﺎس و‬‫أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘـﺪام و ﯾﻌﻔـﻮر )ﯾﻌﻘـﻮب‪ .‬ظ( ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ دورﻗﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ )ﺑﻦ‪ .‬ظ( ﻣﺜﻨﯽ و زﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑّﮑـ ﺎر و دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤـﺎء آن ﻃﺒﻘﻪ رواﯾﺖ‬‫ﮐﺮده‪ ،‬و دار ﻗﻄﻨﯽ و ﺟﻤﯿﻊ )اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ‪ .‬ظ( و دﻋﻠﺞ و دﯾﮕﺮ ﻣﺤّﺪﺛﺎن ﻋﻤﺪه از وي اﻗﺘﺒﺎس ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺷـﯿﻮخ او از أﺻـﺤﺎب ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﯿﻨـﮥ ﻗﺮﯾﺐ ﻫﻔﺘﺎد ﮐﺲ ﺑﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬در ﻣﺠﻠﺲ إﻣﻼء او ده ﻫﺰار ﮐﺲ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﺣﺎﺿـﺮ ﻣﯽﺷﺪﻧـﺪ‪ .‬آﺧﺮ از ﻗﻀﺎ اﺳـﺘﻌﻔﺎ ﻧﻤﻮد و ﺗﺎ ﻗﺎﺿـﯽ ﺑﻮد‬‫ﻣﺤﻤﻮد ﺧﻼـﺋﻖ ﺑﻮد ﻫﯿﭽﮑﺲ ﺑﺮوي اﻋﺘﺮاض و اﺗّﻬـﺎم ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺧـﺎﻧﻪ او در ﮐﻮﻓﻪ ﻣﺠﻤﻊ أﻫـﻞ ﻋﻠﻢ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺮ روز ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﺷـﻐﻞ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ‬‫ﺷﺮﯾﻒ در ﺧـﺎﻧﻪ او ﺟﻤﻊ ﻣﯽﺷﺪﻧـﺪ و ﻓﺎﺋـﺪهﻫﺎ ﻣﯽﮔﺮﻓﺘﻨـﺪ‪ .‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺴـﯿﻦ ﯾﮑﯽ از ﺑﺰرﮔـﺎن آن ﻋﻬـﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻣﻦ ﺑﺨﻮاب دﯾـﺪم ﮔﻮﯾﺎ‬‫ﮔﻮﯾﻨـﺪهاي ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ :‬ﺣّﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ از أﻫﻞ ﺑﻐـﺪاد ﺑﺒﺮﮐﺖ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ ﺑﻼ را دﻓﻊ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬دّوم رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳـﻨﻪ ﺳﻪ ﺻـﺪ و ﺳـﯽ ﺑﻌﺪ از درس‬‫ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﻮاﻓﻖ ﻋﺎدت ﺧﻮد ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﻣﺮﯾﺾ ﺷﺪ و ﺑﻌﺪ از ﭘﺎﻧﺰده روز وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ اﻟﺤﺎﻣﻞ ﻟﺮاﯾﮥ اﻟـّﺼ ﻨﺎﻋﮥ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﺎﻫﺮﯾﻦ اﻷﻓﺎﺿﻞ‪ ،‬و اﻟﻤﻘّﺪم ﻋﻠﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﮑﺎﺑﺮﯾﻦ اﻷﻣﺎﺛﻞ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫اﻟّﺸـ ﺮﯾﻒ اﻟﻔﺎﺿـﻞ‪ ،‬ﻓﯽ أﻣﺎﻟﯿﻪ اﻟﻤﺒﻬﺮة اﻟﻤﺰﻫﺮة اﻟﻔﻮاﺿﻞ‪ ،‬ﻓﺄﺛﺒﺘﻪ دﻓﻌﺎ ﻟﺮﯾﺐ ﮐّﻞ ﻣﻌﺎﻧـﺪ ﻣﺤﺎﺋـﺪ ﻟـﺪود ﻣﺘﺠﺎﻫﻞ‪ ،‬و ﺻـّﺤﺤﻪ رﻏﻤﺎ ﻷﻧﻒ ﮐّﻞ‬‫ﻣﮑـﺎﺑﺮ ﻣﺒـﺎﻫﺖ ﻋﻨﻮد ﻣﺘﺤﺎﻣـﻞ‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺤﯿـﺪ ﻋﻨﻪ ﻏّﺐ ﻫـﺬا إﻟّـﺎ اﻟﻠّﺠﻮج اﻟﻤﺎﺣـﮏ اﻟﻤﺎﺣﻞ‪ ،‬اﻟـﺬي ﻫﻮ ﻋﻦ ﺻﻮب اﻟّﺼﻮاب ﻧﺎﮐﺐ ﻣﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﻻ‬‫ﯾﺼﺪف ﻋﻨﻪ اﺛﺮ ﻫﺬا إﻟّﺎ اﻟﺤﯿﻮد اﻷﻓﯿﻦ اﻟﻔﺎﺋﻞ‪ ،‬اﻟّﺬي ﻫﻮ إﻟﯽ ﮐﺴﺮ اﻟﺨﺴﺎر آﺋﺐ آﺋﻞ‪.‬‬‫‪ -62‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻘﺪه‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﮐﺘﺎب اﻟﻮﻻﯾﮥ« ﮐﻪ ﺑﻪ »ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻮاﻻة« ﻧﯿﺰ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﻪ ﻫﺸﺖ ﻃﺮﯾﻖ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪،‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« در ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻣﺮوي از ﺟﺎﺑﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و رواه أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪267 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﻘـﺪة ﻓﯽ »اﻟﻮﻻﯾـﮥ« ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺮوة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐّﻨﺎ ﻣﻊ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﺣـّﺠ ﮥ اﻟﻮداع ﻓﻠّﻤﺎ رﺟﻊ اﻟﺠﺤﻔـﮥ أﻣﺮ ﺑﺸـﺠﺮات ﻓﻘّﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛﻢ ﺧﻄﺐ اﻟّﻨﺎس‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ‬‫اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﯽ ﻷراﻧﯽ ﯾﻮﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و أﻧﺘﻢ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻮن ﻓﻤﺎ أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ أﻧّﮏ ﺑﻠّﻐﺖ اﻟّﺮﺳﺎﻟﮥ و ﻧﺼﺤﺖ‬‫و أّدﯾﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﻟﮑﻢ ﻓﺮط و أﻧﺘﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض و إﻧّﯽ ﻣﺨﻠﻒ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ )و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ([‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أّﻣﺎ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻓﻬﻮ ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻓﻄﺮ و أﺑﯽ اﻟﺠﺎرود‪ ،‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ أّن ﻋﻠّﯿﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎم‬‫ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺷﻬﺪ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ إﻟّﺎ ﻗﺎم‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﻮم رﺟﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻧّﺒﯿﺖ‪ ،‬أو‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ؛ إﻟّﺎ رﺟﻞ ﺳﻤﻌﺖ اذﻧﺎه و‬‫وﻋﺎه ﻗﻠﺒﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎم ﺳـﺒﻌﮥ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﺳـﻬﯿﻞ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ و ﻋـﺪّي ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ و ﻋﻘﺒـﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ و أﺑﻮ أّﯾﻮب اﻷﻧﺼﺎرّي و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫اﻟﺨـﺪري و أﺑﻮ ﺷـﺮﯾﺢ اﻟﺨﺰاﻋﯽ و أﺑﻮ ﻗﺪاﻣـﮥ اﻷﻧﺼﺎري و أﺑﻮ ﻟﯿﻠﯽ و أﺑﻮ اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ اﻟّﺘﯿﻬﺎن و رﺟﺎل ﻣﻦ ﻗﺮﯾﺶ‪ .‬ﻗﺎل ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و‬‫ﻋﻨ ﻬﻢ ‪:‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 193‬از ‪316‬‬‫ﻫﺎﺗﻮا ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﺘﻢ! ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ أﻧّﺎ أﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﺣّﺘﯽ إذا ﮐﺎن اﻟّﻈﻬﺮ ﺧﺮج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺸـﺠﺮات ﻓﺸـّﺬ ﺑﻦ و أﻟﻘﯽ ﻋﻠﯿﻬّﻦ ﺛﻮب‪ ،‬ﺛّﻢ ﻧﺎدي ﺑﺎﻟـّﺼ ﻼة ﻓﺨﺮﺟﻨﺎ ﻓﺼـّﻠﯿﻨﺎ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎم‪ ،‬ﻓﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻣﺎ أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻗﺪ ﺑّﻠﻐﺖ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ اﺷﻬﺪ‪ ،‬ﺛﻼث ﻣّﺮات‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و أﻧﺘﻢ ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن‪ .‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻻ! إّن أﻣﻮاﻟﮑﻢ و دﻣﺎءﮐﻢ ﺣﺮام ﮐﺤﺮﻣﮥ ﯾﻮﻣﮑﻢ ﻫﺬا و ﺣﺮﻣﮥ‬‫ﺷﻬﺮﮐﻢ ﻫﺬا اوﺻﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟّﻨﺴﺎء‪ ،‬أوﺻﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟﺠﺎر‪ ،‬اوﺻﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟﻤﻤﺎﻟﯿﮏ‪ ،‬أوﺻﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟﻌﺪل و اﻹﺣﺴﺎن‪ .‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ‬‫اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻧّﺒﺄﻧﯽ ﺑﺬﻟﮏ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ‬‫‪ ،‬و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ .‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻋﻠّﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﺻﺪﻗﺘﻢ و أﻧﺎ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪268 :‬‬‫ﻣﻦ اﻟّﺸﺎﻫﺪﯾﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أّﻣﺎ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺿـﻤﯿﺮة اﻷﺳـﻠﻤﯽ ﻓﻬﻮ ﻓﯽ اﻟﻤﻮاﻻة ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻷﺳﻠﻤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺿﻤﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟّﺪه‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ اﻧﺼﺮف رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع أﻣﺮ ﺑﺸﺠﺮات ﻓﻘﻤﻤﻦ ﺑﻮادي ﺧّﻢ و ﻫﺠﺮ ﻓﺨﻄﺐ اﻟﻨﺎس‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﯽ ﻣﻘﺒﻮض اوﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ‪ ،‬ﻓﻤﺎ أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ أﻧّﮏ ﻗﺪ ﺑّﻠﻐﺖ و ﻧﺼﺤﺖ و أّدﯾﺖ‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ‬‫ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و أّﻣﺎ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻋﻘـﺪة ﻓﯽ »اﻟﻤﻮاﻻة« ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿـﻤﺮة و ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ‬‫أﺳـﯿﺪ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻـﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و ﻟﻢ ﯾﺤّﺞ ﻏﯿﺮﻫﺎ ﺣّﺘﯽ إذا ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ ﻧﻬﯽ‬‫ﻋﻦ ﺳـﻤﺮات ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت ﻻ ﺗﻨﺰﻟﻮا ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺣّﺘﯽ إذا ﻧﺰل اﻟﻘﻮم و أﺧـﺬوا ﻣﻨﺎزﻟﻬﻢ ﺳﻮاﻫّﻦ أرﺳﻞ إﻟﯿﻬّﻦ ﻓﻘّﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ و ﺷّﺬﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫)ﻋﻦ‪ .‬ظ( رءوس اﻟﻘﻮم ﺣّﺘﯽ إذا ﻧﻮدي ﻟﻠـّﺼ ﻼة ﻏـﺪا إﻟﯿﻬّﻦ ﻓﺼـﻠّﯽ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛﻢ اﻧﺼـﺮف ﻋﻠﯽ اﻟّﻨـﺎس‪ ،‬و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ‪ ،‬و »ﺧّﻢ« ﻣﻦ‬‫اﻟﺠﺤﻔﮥ و ﻟﻪ ﺑﻬﺎ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس‪ ،‬إﻧّﻪ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻦ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ‪،‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻘﺼﺪ ﻣﻨﻪ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨـﺎس! أﻧـﺎ ﻓﺮﻃﮑﻢ و إﻧّﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض أﻋﺮض ﻣّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء‪ ،‬ﻓﯿﻪ ﻋـﺪد اﻟّﻨﺠﻮم‬‫ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓﻀـﮥ‪ ،‬أﻻـ! و إﻧّﯽ ﺳـﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓـﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤـﺎ ﺣﯿﻦ ﺗﻠﻘﻮﻧﯽ‪ ،‬ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻣـﺎ اﻟّﺜﻘﻼن ﯾﺎ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮف ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮف ﺑﺄﯾـﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ ﻻ ﺗﻀـﻠّﻮا و ﻻ ﺗﺒـّﺪﻟﻮا‪ ،‬أﻻ! و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﻗﺪ‬‫ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻟّﺎ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﻠﻘﯿﺎﻧﯽ و ﺳﺄﻟﺖ رﺑّﯽ ﻟﻬﻢ ذﻟﮏ ﻓﺄﻋﻄﺎﻧﯽ ﻓﻼ ﺗﺴـﺒﻘﻮﻫﻢ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌّﻠﻤﻮﻫﻢ ﻓﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻣﻨﮑﻢ‪ .‬و ﻣﻦ‬‫ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة أورده أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻓﯽ ذﯾﻠﻪ ﻓﯽ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ‬‫و ﻗﺎل إﻧّﻪ ﻋﺰﯾﺰ )ﻏﺮﯾﺐ‪ .‬ظ( ﺟّﺪا[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪269 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﻣﺎ‬‫ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ذّر‪ ،‬ﻓﺄﺷﺎر إﻟﯿﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬّي ﻓﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ و أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﺻﺒﻎ ﺑﻦ ﻧﺒﺎﺗﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ذّر رﺿﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ أﺧـﺬ ﺑﺤﻠﻘﻪ ﺑﺎب اﻟﮑﻌﺒﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬إﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 194‬از ‪316‬‬‫ﻓﺎﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوﻧﯽ ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و أّﻣﺎ‬‫ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ راﻓﻊ ﻓﻬﻮ ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة أﯾﻀﺎ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ راﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟّﺪه أﺑﯽ راﻓﻊ ﻣﻮﻟﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫و ﺳّﻠﻢ‪ ،‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﻧﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ ﻣﺼﺪره ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﻗﺎم ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﺎﻟّﻨﺎس ﺑﺎﻟﻬﺎﺟﺮة ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨﺎس! و ذﮐﺮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ و اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﺻـﻐﺮ‪ ،‬ﻓﺄّﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﻓﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻃﺮﻓﻪ و اﻟّﻄﺮف‬‫اﻵـﺧﺮ ﺑﺎﯾـﺪﯾﮑﻢ و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻓﻠﻦ )ﻟﻦ ظ( ﺗﻀـّﻠﻮا و ﻟﻦ ﺗـﺬﻟّﻮا أﺑـﺪا‪ ،‬و أّﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﺻـﻐﺮ ﻓﻌﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻫﻮ‬‫اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬و ﺳﺄﻟﺘﻪ ذﻟﮏ ﻟﻬﻤﺎ و اﻟﺤﻮض ﻋﺮﺿﻪ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻵﻧﯿـﮥ ﻋﺪد‬‫اﻟﮑﻮاﮐﺐ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﮐﯿﻒ ﺧﻠﻔﺘﻤﻮﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﮔﻔﺘﻪ؟ و أّﻣﺎ‬‫]ﺣﺪﯾﺚ أم ﺳـﻠﻤﮥ ﻓﺤﺪﯾﺜﻬﺎ ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﺧﺎرﺟﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻓﺎﻃﻤﮥ اﺑﻨﮥ ﻋﻠّﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أّم ﺳـﻠﻤﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬أﺧﺬ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧّﻢ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ ﺣّﺘﯽ رأﯾﻨﺎ ﺑﯿﺎض إﺑﻄﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻣﺨﻠﻒ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪.‬‬‫و أّﻣﺎ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ أّم ﻫﺎﻧﯽ ﻓﺤـﺪﯾﺜﻬﺎ ﻋﻨـﺪه أﯾﻀﺎ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ )ﻋﻦ‪ .‬ظ( ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺟﻌﺪة ﺑﻦ ﻫﺒﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ أﻧّﻪ ﺳـﻤﻌﻬﺎ ﺗﻘﻮل‪ :‬رﺟﻊ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﺘﻪ ﺣّﺘﯽ إذا ﮐـﺎن ﺑﻐـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ ﺛّﻢ ﻗـﺎم ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﺎﻟﻬﺎﺟﺮة ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ‬‫اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧﯽ ﻣﻮﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ ﻟﻢ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪه أﺑﺪا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻃﺮف ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮف ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪270 :‬‬‫إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻫﻤﻪ اﯾﻦ رواﯾﺎت را از ﺑﻦ ﻋﻘـﺪه‪ ،‬ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﻧﻮر اﻟـّﺪﯾﻦ ﺳـﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘـﺪﯾﻦ« و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤّﮑﯽ در‬‫»وﺳـﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﻧﯿﺰ آوردهاﻧـﺪ‪ ،‬و ازﯾﻦ رواﯾﺎت‪ ،‬دو رواﯾﺖ را ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺨﺎﻧﯽ اﻟﻘﺎدري ﻧﯿﺰ در »ﺻـﺮاط ﺳﻮي« از اﺑﻦ‬‫ﻋﻘﺪه ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺘّﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫و ﮐﻤﺎل ﺟﻼﻟﺖ ﻣﺮﺗﺒﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻨﺰﻟﺖ و ﻋﻠّﻮﺷﺎن و رﻓﻌﺖ ﻣﮑﺎن ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﻘـﺪه در وﺛﻮق و اﻋﺘﻤﺎد و اﻋﺘﺒﺎر و اﺳـﺘﻨﺎد و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺗﺒّﺤﺮ‬‫او در ﻋﻠﻮم أﺣﺎدﯾﺚ و آﺛﺎر و ﻏﺎﯾﺖ ﺗﻤّﻬﺮش در ﻓﻨﻮن رواﯾﺎت و أﺧﺒﺎر ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘـﺪﯾﺮ در ﻣﺠّﻠـﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺘﻔﺼـﯿﻞ ﻫﺮ ﭼﻪ‬‫ﺗﻤﺎﻣﺘﺮ از اﻓﺎدات ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ ﻗﻮم ﺑﻤﻌﺮض ﺗﺒﯿﯿﻦ رﺳﯿﺪه‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ ﻋﻘـﺪة اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺎرع اﻟﻤﺘﻘﻦ اﻟﺠﻠﯿﻞ‪ ،‬و اﻟﺠﻬﺒـﺬ اﻟّﻨﺎﻗـﺪ اﻟﻔﺮد اﻟّﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬ﻋﺎﻗـﺪ أﻟﻮﯾﮥ اﻟّﺘﻨﻘﯿﺐ و اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ و اﻹﺷﺎدة و اﻟﺘﺄﺛﯿﻞ‪ ،‬اﻟﻤﻌﻘﻮد‬‫ﻋﻠﯿﻪ أﻧﺎﻣﻞ اﻷﻋﻼم ﻓﯽ اﻟـّﺴ ﯿﺮ و اﻟّﻨﻘـﺪ و اﻟّﺘﻤﯿﯿﺰ و اﻟّﺘﺰﯾﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻔﯿﺾ اﻟﻤﻨﯿﻞ‪ ،‬اﻟﻬﺎدي إﻟﯽ ﻣﻌﺎرف اﻟﺤّﻖ ﺑﺄﺑﯿﻦ اﻟّﺘﻄﺮﯾﻖ‬‫و اﻟّﺘﺴﺒﯿﻞ‪ ،‬ﺑﻄﺮق ﻣﺘﻌـّﺪدة ﺳﺪﯾـﺪة اﻟّﺘﮑﻤﯿﻞ‪ ،‬و ﺳـﯿﺎﻗﺎت ﻣﺘﺒـّﺪدة ﻣﻔﯿـﺪة اﻟّﺘﻨﻮﯾﻞ‪ ،‬إﯾﻀﺎﺣﺎ ﻟﻠﻤﺤّﺠﮥ و ﻧﻬﺠﺎ ﻟﻠﺴﺒﯿﻞ‪ ،‬و إﺗﻤﺎﻣﺎ ﻟﻠﺤّﺠﮥ و ﻧﺼـﺒﺎ‬‫ﻟﻠـّﺪﻟﯿﻞ و إرﻏﺎﻣﺎ ﻵﻧﺎف أﻫﻞ اﻹرﺟﺎف و اﻟّﺘﻬﻮﯾﻞ‪ ،‬و إﺿـﺮاﻋﺎ ﻟﺨـﺪود أرﺑﺎب اﻟـّﺴ ﻔﺴﺎف و اﻟّﺘﺴﻮﯾﻞ؛ ﻓﻠﻢ ﯾﺒﻖ و اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ ﻟﻠﺠﺎﺣﺪ اﻟﻌﻨﻮد‬‫اﻟﻤﺤﯿﻞ‪ ،‬ﻓﯽ إﻧﮑﺎره و إﻟﻄﺎﻃﻪ ﻣﺴﺎغ و ﻻ ﻣﺠﺎل و ﻻ ﻣﻨﺎص و ﻻ ﻣﻘﯿﻞ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ﻓﯽ ﻋﺜﺮﺗﻪ اﻟﻔﺎﺿـﺤﮥ و زﻟّﺘﻪ اﻟﻔﺎدﺣـﮥ ﻣﻌـﺬر و ﻻ ﻣﻘﯿﻞ‪ ،‬و‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﻨﺎﺻﺮ ﻟﻠﺤّﻖ اﻟّﺼﺮﯾﺢ و ﻫﻮ اﻟﻤﻨﺘﺼﺮ اﻟﻤﺪﯾﻞ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺳﺠﺰي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 195‬از ‪316‬‬‫اﺷﺎره‬‫و دﻋﻠﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺳﺠﺰي از أﮐﺎﺑﺮ ﻧﺒﻬﺎي ﻣﺘﻘﻨﯿﻦ ﺛﻘﺎت و أﺟّﻠﻪ ﻓﻘﻬﺎي ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ أﺛﺒﺎت ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ ]دﻋﻠـﺞ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ دﻋﻠـﺞ‪ ،‬اﻹﻣﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻣﺤّﺪث ﺑﻐﺪاد‪ ،‬أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺴـ ﺠﺰي‬‫اﻟﻤﻌّﺪل‪ .‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و ﻃﺎﺋﻔﮥ ﺑﻤّﮑﮥ‪ ،‬و ﻫﺸﺎم اﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﻟّﺴﯿﺮاﻓﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻪ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫أّﯾﻮب اﻟﺒﺠﻠﯽ ﺑـﺎﻟّﺮي‪ ،‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﻮﺷـﻨﺠﯽ و ﻋـّﺪة ﺑﻨﯿﺴـﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﻋﺜﻤـﺎن اﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟـّﺪارﻣﯽ ﺑﻬﺮاة‪ ،‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ دﺑـﺢ و ﺗﻤﺘﺎم‬‫ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﺑﺤﻮر اﻟّﺮواﯾﮥ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و اﻟﺤﺎﮐﻢ و اﺑﻦ زرﻗﻮﯾﻪ و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ‬‫ﺑﺸـﺮان و ﻋـﺪد ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﻗـﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬أﺧـﺬ دﻋﻠـﺞ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤـﺬﻫﺒﻪ و ﮐﺎن ﺷـﯿﺦ أﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻟﻪ‬‫ﺻﺪﻗﺎت ﺟﺎرﯾﮥ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻤّﮑﮥ و اﻟﻌﺮاق و ﺳﺠﺴﺘﺎن‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻّﻨﻒ دﻋﻠﺞ »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و ﻟﻢ‬‫أر ﻓﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ أﺛﺒﺖ ﻣﻨﻪ و ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﺼﺮّي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﻦ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ أﺻّﺢ ﮐﺘﺒﺎ ﻣﻨﻪ و ﻻ أﺣﺴﻦ ﺳﻤﺎﻋﺎ‪.‬‬‫ﺛﺮوة دﻋﻠﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻄﺎﺋﻠﮥ‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬اﺷﺘﺮي دﻋﻠﺞ ﺑﻤّﮑﮥ دار اﻟﻌﺒﺎﺳـّﯿﮥ ﺑﺜﻠﺜﯿﻦ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أّن دﻋﻠﺞ ﺑﻌﺚ اﻟﻤﺴـﻨﺪ إﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻟﯿﻨﻈﺮ ﻓﯿﻪ و‬‫ﺟﻌﻞ ﺑﯿﻦ ﮐّﻞ ورﻗﺘﯿﻦ دﯾﻨﺎرا‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣّﺒﻮﯾﻪ‪ :‬أدﺧﻠﻨﯽ دﻋﻠﺞ داره و أراﻧﯽ ﺑﺪرا ﻣﻦ اﻟﻤﺎل ﻣﻌﺒﺎة ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺧﺬ ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺷـﺌﺖ! ﻓﺸـﮑﺮﺗﻪ و ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫أﻧﺎ ﻓﯽ ﮐﻔﺎﯾﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪272 :‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬إّن ﻣﻌّﺰ اﻟّﺪوﻟﮥ أﺧﺬ ﻣﻦ ﺗﺮﮐﮥ دﻋﻠﺞ ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ دﻋﻠﺞ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﯾﻊ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬دﻋﻠـﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ دﻋﻠﺞ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟـّﺴ ﺠﺰي اﻟﻤﻌّﺪل‪ ،‬و ﻟﻪ ﻧّﯿﻒ و ﺗﺴـﻌﻮن ﺳـﻨﮥ‪ ،‬رﺣﻞ و ﻃﻮف و أﮐﺜﺮ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻫﺸﺎم اﻟّﺴﯿﺮاﻓﯽ و ﻋﻠّﯽ اﻟﺒﻐﻮي و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪:‬‬‫أﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻣﺼّﻨﻔﺎﺗﻪ و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤﺬﻫﺒﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪:‬‬‫ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ دﻋﻠـﺞ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ أﯾﺴـﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬اﺷﺘﺮي ﺑﻤّﮑـ ﮥ دار اﻟﻌّﺒﺎﺳـّﯿﮥ ﺑﺜﻼﺛﯿﻦ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن اﻟّﺬﻫﺐ ﻓﯽ داره ﺑﺎﻟﻘﻔﺎف و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﻌﺮوف و اﻟّﺼﻼت‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة[‪.‬‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ ﯾـﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣـﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ دﻋﻠـﺞ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟـّﺴ ﺠﺰي‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬أﺧـﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‬‫ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤﺬﻫﺒﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ دﻋﻠﺞ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ أﯾﺴﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬اﺷﺘﺮي‬‫ﺑﻤّﮑﮥ دار اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﺜﻠﺜﯿﻦ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن اﻟّﺬﻫﺐ ﻓﯽ داره ﺑﺎﻟﻘﻔﺎف و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﻌﺮوف و اﻟّﺼﻼت ‪.‬‬
‫و ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬دﻋﻠﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ دﻋﻠﺞ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺴﺠﺰي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﻌّﺪل‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ أو‬‫ﻗﺒﻠﻬﺎ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﻌﺪ اﻟّﺜﻤﺎﻧﯿﻦ ﻣﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻤّﮑﮥ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺴ ﯿﺮاﻓﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أّﯾﻮب و‬‫اﺑﻦ اﻟﺠﻨﯿﺪ ﺑﺎﻟّﺮّي‪ ،‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﻮﺷﺠﯽ و ﻗﺴﻤﺮة ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺨﺮﺷﯽ و ﻃﺎﺋﻔﮥ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟّﺪارﻣﯽ و ﻏﯿﺮه‬‫ﺑﻬﺮاة‪ ،‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ رﺑﺢ اﻟﺒّﺰار و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي و ﺧﻠﻘﺎ ﺑﺒﻐﺪاد و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺪار‪ -‬ﻗﻄﻨﯽ و اﻟﺤﺎﮐﻢ‬‫و اﺑﻦ زرﻗﻮﯾﻪ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺷﺎذان و اﻻﺳـﺘﺎد أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ و ﺧﻠﻖ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬أﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﻤﺼّﻨﻔﺎت و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ‬‫ﺑﻤﺬﻫﺒﻪ و ﮐﺎن ﺷﯿﺦ أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻟﻪ ﺻﺪﻗﺎت داّرة ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻤّﮑﮥ و اﻟﻌﺮاق و ﺳﺠﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺳﻤﻌﺘﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪273 :‬‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺗﻘـّﺪم إﻟﯽ ﻟﯿﻠـﮥ ﺑﻤـّﮑ ﮥ ﺛﻼﺛـﮥ ﻓﻘـﺎﻟﻮا‪ :‬أخ ﻟـﮏ ﺑﺨﺮاﺳـﺎن ﻗﺘـﻞ أﺧﺎﻧﺎ و ﻧﺤﻦ ﻧﻘﺘﻠﮏ ﺑﻪ! ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬اﺗّﻘﻮا اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺈن ﺧﺮاﺳﺎن ﻟﯿﺴﺖ ﺑﻤـﺪﯾﻨﮥ‬‫واﺣـﺪة‪ ،‬ﻓﻠﻢ أزل أدارﯾﻬﻢ إﻟﯽ أن اﺟﺘﻤﻌﺖ اﻟﺨﻠﻖ و ﺧّﻠﻮا ﻋّﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﺳـﺒﺐ اﻧﺘﻘﺎﻟﯽ ﻣﻦ ﻣّﮑﮥ إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 196‬از ‪316‬‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻـّﻨﻔﺖ ﻟﺪﻋﻠﺞ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« ﻓﮑﺎن إذا ﺷّﮏ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺿـﺮب ﻋﻠﯿﻪ و ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ أﺛﺒﺖ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﮑﻢ‪ :‬اﺷﺘﺮي دﻋﻠﺞ‬‫ﺑﻤّﮑﮥ دار اﻟﻌّﺒﺎﺳّﯿﮥ ﺑﺜﻼﺛﯿﻦ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻣﻦ اﻟّﺘﺠﺎر أﯾﺴﺮ ﻣﻦ دﻋﻠﺞ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧّﻪ أﺗﯽ ﺑﺎﻟﻤﺴﻨﺪ‬‫إﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻟﯿﻨﻈﺮ ﻓﯿﻪ و ﺟﻌﻞ ﻓﯽ اﻷﺟﺰاء ﺑﯿﻦ ﮐّﻞ و رﻗﺘﯿﻦ دﯾﻨﺎرا‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬أدﺧﻠﻨﯽ دﻋﻠﺞ داره و أراﻧﯽ ﺑﺪرا ﻣﻦ اﻷﻣﻮال ﻣﻌّﺒﺄة‬‫و ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﺧﺬ ﻣﻦ ﻫﺬا ﻣﺎ ﺷﺌﺖ! ﻓﺸﮑﺮت ﻟﻪ و ﻗﻠﺖ‪ :‬أﻧﺎ ﻓﯽ ﮐﻔﺎﯾﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ذّر اﻟﻬﺮوّي‪ :‬ﺧﻠﻒ دﻋﻠﺞ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ .‬ﻗﺎل‬‫أﺑﻮ اﻟﻌﻼء اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ :‬ﮐﺎن دﻋﻠـﺞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻣﺜﻞ داري ﻷﻧّﻪ ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻣﺜﻞ ﺑﻐـﺪاد و ﻻ ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﺜﻞ ﻟﻠﻘﻄﯿﻌﮥ و ﻻ ﺑﺎﻟﻘﻄﯿﻌﮥ‬‫ﻣﺜﻞ درب أﺑﯽ ﺧﻠﻒ و ﻻ ﻓﯽ اﻟـﺪرب ﻣﺜﻞ داري‪ .‬و ﻧﻘﻞ اﻟﺨﻄﯿﺐ أّن رﺟﻼ ﺻـّﻠﯽ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻓﺮأي رﺟﻼ ﻧﺎﺳـﮑﺎ ﻟﻢ ﯾﺼّﻞ ﻓﮑّﻠﻤﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺳﺘﺮ‬‫ﻋﻠّﯽ أّن ﻋﻠّﯽ ﻟﺪﻋﻠـﺞ ﺧﻤﺴﮥ آﻻف درﻫﻢ ﻓﻠّﻤﺎ رأﯾﺘﻪ أﺣﺪﺛﺖ ﻓﯽ ﺛﯿﺎﺑﯽ‪ ،‬ﻓﺒﻠﻎ دﻋﻠﺞ ﻓﻄﻠﺐ اﻟّﺮﺟﻞ إﻟﯽ ﻣﻨﺰﻟﻪ و أﺑﺮأه ﻣﻨﻬﺎ و وﺻـﻠﻪ ﺑﺨﻤﺴـﮥ‬‫آﻻف ﻟﮑﻮﻧﻪ رّوﻋﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻮاﻋﻆ ﻓﯿﻤﺎ رواه اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺑﺎﺳـﻨﺎده ﻋﻨﻪ‪ :‬اودع أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻬﺎﺷـﻤﯽ ﻋﺸـﺮة‬‫آﻻف ﻟﯿﺘﯿﻢ ﻓﺄﻧﻔﻘﻬﺎ ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺒﺮ اﻟﺼﺒّﯽ أﻣﺮ اﻟّﺴﻠﻄﺎن ﺑﺪﻓﻊ اﻟﻤﺎل إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ‪ :‬ﻓﻀﺎﻗﺖ ﻋﻠّﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻓﺒﮑﺮت ﻋﻠﯽ ﺑﻐﻠﺘﯽ إﻟﯽ اﻟﮑﺮخ‬‫ﻓﻮﻗﻔﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﺎب ﻣﺴﺠﺪ دﻋﻠﺞ ﻓﺼّﻠﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ اﻟّﻨﺤﺮ ﻓﻠّﻤﺎ اﻧﻔﺘﻞ رّﺣﺐ ﺑﯽ و دﺧﻠﻨﺎ داره ﻓﻘّﺪم ﻫﺮﯾﺴﮥ ﻓﺄﮐﻠﻨﺎ و ﺑﺼﺮ ﺑﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬أراك ﻣﻨﻘﺒﻀﺎ!‬‫ﻓـﺄﺧﺒﺮﺗﻪ ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﮐـﻞ‪ ،‬ﻓﺤﺎﺟﺘـﮏ ﻣﻘﻀـّﯿﮥ! ﻓﻠّﻤـ ﺎ ﻓﺮﻏﻨﺎ وزن ﻟﯽ ﻋﺸـﺮة آﻻف دﯾﻨﺎر‪ ،‬ﻓﻘﻤﺖ أﻃﯿﺮ ﻓﺮﺣﺎ ﺛّﻢ أﻋﻄﯿﺖ اﻟّﺼﺒّﯽ اﻟﻤﺎل و ﻋﻈﻢ ﺛﻨﺎء‬‫اﻟّﻨﺎس ﻋﻠﯽ ﻓﺎﺳـﺘﺪﻋﺎﻧﯽ أﻣﯿﺮ ﻣﻦ أوﻻد اﻟﺨﻠﯿﻔـﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺪ رﻏﺒﺖ ﻓﯽ ﻣﻌﺎﻣﻠﺘﮏ و ﺗﻀـﻤﯿﻨﮏ ﻣﻨﻪ ﻓﺮﺑﺤﺖ رﺑﺤﺎ ﻣﻔﺮﻃﺎ ﺣّﺘﯽ ﮐﺴـﺒﺖ ﻓﯽ ﺛﻠﺜﮥ‬‫أﻋﻮام ﺛﻼﺛﯿﻦ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر ﻓﺤﻤﻠﺖ إﻟﯽ دﻋﻠـﺞ ذﻫﺒﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺧﺮﺟﺖ و اﻟﱠﻠﻪ اﻟـّﺪﻧﺎﻧﯿﺮ ﻋﻦ ﯾﺪي و ﻧﻮﯾﺖ أن آﺧﺬ ﻋﻮﺿـﻬﺎ‪ ،‬ﺣّﻞ ﺑﻬﺎ اﻟّﺼﺒﯿﺎن!‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﺸﯿﺦ! أي ﺷﯽء أﺻﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪274 :‬‬‫ﻫـﺬا اﻟﻤـﺎل ﺣّﺘﯽ ﺗﻬﺐ ﻟﯽ ﻣﻨﻪ ﻋﺸـﺮة آﻻـف دﯾﻨـﺎر؟ ﻓﻘـﺎل ﻧﺸـﺄت و ﺣﻔﻈﺖ اﻟﻘﺮآن و ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﺗﺎﺟﺮت ﻓﻮاﻓﺎﻧﯽ ﺗﺎﺟﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﺖ‬‫دﻋﻠﺞ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ رﻏﺒﺖ ﻓﯽ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻣﺎﻟﯽ إﻟﯿﮏ ﻣﻀﺎرﺑﮥ‪ ،‬و ﺳﻠّﻢ إﻟّﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﺠﺎت ﺑﺄﻟﻒ أﻟﻒ درﻫﻢ و ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬اﺑﺴﻂ ﯾﺪك ﻓﯿﻪ و ﻻ‬‫ﺗﻌﻠﻢ ﻣﻮﺿﻌﺎ ﻟﻨﻔﻘﺘﻪ إﻟّﺎ ﺣﻤﻠﺖ ﻣﻨﻪ‪ ،‬إﻟﯿﻪ و ﻟﻢ ﯾﺰل ﯾﺘﺮّدد إﻟّﯽ ﺳﻨﮥ ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ ﯾﺤﻤﻞ إﻟّﯽ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا و اﻟﻤﺎل ﯾﻨﻤﯽ )ﯾﻤﻨﻮ‪ .‬ظ( ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ آﺧﺮ‬‫ﺳﻨﮥ اﺟﺘﻤﻌﻨﺎ ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬أﻧﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻷﺳـﻔﺎر ﻓﯽ اﻟﺒﺤﺮ ﻓﺈن ﻗﻀﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠّﯽ ﻗﻀﺎء ﻓﻬﺬا اﻟﻤﺎل ﮐّﻠﻪ ﻟﮏ ﻋﻠﯽ أن ﺗﺘﺼّﺪق ﻣﻨﻪ و ﺗﺒﻨﯽ اﻟﻤﺴﺎﺟﺪ‪ .‬ﻗﺎل‬‫دﻋﻠﺞ‪ :‬و أﻧﺎ أﻓﻌﻞ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا و ﻗﺪ ﯾﻨﻤﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺎل ﻓﯽ ﯾﺪي‪ ،‬ﻓﺎﮐﺘﻢ ﻋﻠّﯽ ﻣﺎ ﻋﺸﺖ‪ .‬ﺗﻮّﻓﯽ دﻋﻠﺞ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و‬‫ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻧّﯿﻒ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬دﻋﻠـﺞ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ دﻋﻠـﺞ‪ ،‬اﻹﻣﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻣﺤّﺪث ﺑﻐﺪاد‪ ،‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺴ ﺠﺰي اﻟﻤﻌّﺪل‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ‬‫إﺣـﺪي و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺳـﻤﻊ اﻟﺒﻐﻮّي و ﻣﻨﻪ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﺷـﯿﺦ أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ‬‫اﻟﮑﺒﯿﺮ« و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﻪ ‪ ،351‬و ﺧﻠﻒ ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﻔﻘﯿﻪ دﻋﻠـﺞ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺰاﻫﺮ اﻷﺑﻠـﺞ‪ ،‬ﻗـﺪ أوﺿﺢ ﺑﺮواﯾﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻘﻢ اﻟﯿﻘﯿﻦ و أﺑﻠﺞ‪ ،‬و ﻟﺤﺐ ﺑﺘﺤﺪﯾﺚ ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ‬‫ﺟـﺪد اﻟّﺼﻮاب و أﻧﻬـﺞ‪ ،‬و ﺷـﺮح ﺻـﺪور أﻫﻞ اﻟّﺘﺼﺪﯾﻖ و اﻹذﻋﺎن ﻓﺄﺑﺮدﻫﺎ و أﺛﻠﺞ‪ ،‬و ﺟﺮح أﻓﺌﺪة أﻫﻞ اﻟﺒﻐﯽ و اﻟﻌﺪوان ﻓﻀـّﯿﻘﻬﺎ و ﺣّﺮج‪،‬‬‫ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﻮر اﻟﺤﻖ اﻟّﺴﻮّي اﻟﻤﻨﻬـﺞ‪ ،‬و ﺳـﻔﻮر اﻟـّﺼ ﺪق اﻟﻮاﺿـﺢ اﻟﻤﺨﺮج‪ ،‬و زﻫﻮق اﻟﺒﺎﻃﻞ اﻟﺒﺎرد اﻟّﻠﺠﻠـﺞ‪ ،‬و ﺑﻮار اﻟﺨﻄﻞ اﻟﺸﺎﺋﻦ‬‫اﻷﺳﻤﺞ‪.‬‬‫‪ -64‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺠﻌﺎﺑﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« در ذﮐﺮ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و رواه اﻟﺠﻌﺎﺑّﯽ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟّﺪه‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أّن رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 197‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪275 :‬‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﻣﺨﻠﻒ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺎﯾﺪﯾﮑﻢ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و‬‫ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« در ذﮐﺮ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و رواه اﻟﺠﻌﺎﺑّﯽ ﻓﯽ »اﻟﻄﺎﻟﺒّﯿﯿﻦ« ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟّﺪه‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﻣﺨﻠﻒ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و‬‫ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ اﻟﺠﻌﺎﺑﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﺣﻔﺎظ ﻣﻤـﺪوﺣﯿﻦ ﺑﻤﺪاﺋـﺢ ﻋﻈﯿﻤﻪ و أﻋﺎﻇﻢ ﻧّﻘﺎد ﻣﻮﺻﻮﻓﯿﻦ ﺑﻤﺤﺎﺳﻦ ﻓﺨﯿﻤﻪ ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ درﯾﺘﻪ ﺑﺤﻤﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻨﯿﻞ ﻓﯽ ﻣﺠﻠّﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟّﺘﻔﺼﯿﻞ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ اﻟﺠﻌـﺎﺑﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ واﺣـﺪ رﺟـﺎل اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﻔـﻆ و اﻹﺗﻘﺎن‪ ،‬و أوﺣـﺪ أﻓﺮاد اﻟﻌﺎﻟﻢ ﻓﯽ اﻟّﻨﻘـﺪ و اﻟّﺴﺒﺮ و اﻹﻣﻌﺎن‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﺠﻠﯿـﻞ اﻟّﺸـ ﺄن‪ ،‬اﻟّﻨّﯿﺮ اﻟﺒﺮﻫـﺎن‪ ،‬ﻓﯽ ﮐﺘـﺎﺑﻪ »ﮐﺘﺎب اﻟّﻄﺎﻟﺒّﯿﯿﻦ« ﻧﻔﯿﺎ ﻟﺰﯾﻎ أﻫﻞ اﻟﻌـﺪوان‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﻌـﺪ ﺑﺎﻟّﺮّد و اﻹﻧﮑﺎر و اﻹﻟﻄﺎط و‬‫اﻻﯾﻬﺎن؛ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻏﻠﺐ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺒﻪ اﻟّﻄﺒﻊ و ران‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ ﻣﻨﺼﻒ أذﻋﻦ اﻟّﺼﺪق و دان‪ ،‬و ﻻ ﯾﺤﺠﻢ ﻋﻨﻪ ﻣﻮﻗﻦ وﺿﺢ ﻟﺪﯾﻪ اﻟﺤّﻖ و ﺑﺎن‪.‬‬‫‪ -65‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻄﺮق ﻣﺘﮑّﺜﺮه ﻋﺪﯾـﺪه و أﻟﻔـﺎظ ﻣﺘﻨّﻮﻋﻪ ﻣﻔﯿـﺪه در ﻣﻌـﺎﺟﻢ ﺛﻼﺛﻪ ﺧﻮد اﺧﺮاج آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫ﺧﺪري را در »ﻣﻌﺠﻢ ﺻﻐﯿﺮ« ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ ﻣﻨﻌﻢ ﮐﺒﯿﺮ ﻧﺴﺨﻪ آن ﺑﺨّﻂ ﻋﺮب؛ ﭘﯿﺶ ﻧﻈﺮ ﻗﺼﯿﺮ ﻓﻘﯿﺮ ﺣﺎﺿﺮ و ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﺑﺎﯾﻦ ﺳﻨﺪ آورده‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺼـﻌﺐ اﻷﺷﺎﻧﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋّﺒﺎد ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻷﺳﺪي‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺴﻌﻮدي‪ ،‬ﻋﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﻨﻮاء‪،‬‬‫ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪276 :‬‬‫أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺟّﻞ و ﻋّﺰ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪.‬‬‫ﻟﻢ ﯾﺮوه ﻋﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﻨﻮاء إﻟّﺎ اﻟﻤﺴﻌﻮدّي ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ در »ﻣﻌﺠﻢ ﺻﻐﯿﺮ« رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ را ﺑﺴﻨﺪ دﯾﮕﺮ آورده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟّﻄّﯿﺐ اﻟـّﺼ ﻨﻌﺎﻧّﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺻﺒﯿﺢ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪرّي‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ‬‫ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪.‬‬‫ﻟﻢ ﯾﺮوه ﻋﻦ ﻫﺎرون اﺑﻦ ﺳﻌﺪ إﻟّﺎ ﯾﻮﻧﺲ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽاﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧـﺪري در »ﻣﻌﺠﻢ أوﺳﻂ« اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﺳـﺨﺎوي در »اﺳـﺘﺠﻼب‬‫ارﺗﻘـﺎء اﻟﻐﺮف« در ذﮐﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﺣـﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﻋﻨـﺪ أﺣﻤـﺪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﻷﻋﻤﺶ و ﮐـﺬا ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ أﺑﯽ‬‫إﺳﺮاﺋﯿﻞ اﻟﻤﻼﺋﯽ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن و رواه اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻷوﺳﻂ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﻨﻮاء أرﺑﻌﺘﻬﻢ ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‬‫و رواه أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و آﺧﺮون ‪.‬‬
‫و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ از ﻟﻔﻆ ﺗﺮﻣﺬي ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج أﺣﻤﺪ ﻣﻌﻨﺎه ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 198‬از ‪316‬‬‫و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺈّن اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ )ظ( أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ‬‫ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﺑﻤﺎ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬و أﺧﺮﺟﻪ أﯾﻀﺎ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻷوﺳﻂ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺳـﻨﺪه ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‬‫‪.‬‬‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪرّي رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ إّن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا‬‫ﺑﻤﺎ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه و اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻷوﺳﻂ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺳﻨﺪه ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪277 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧﺪري در »ﻣﻌﺠﻢ ﮐﺒﯿﺮ« اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح‬‫اﻟّﻨﺠﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨـﺪري‪ :‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗـﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣـﺎ إن‬‫أﺧـﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﺑﻌـﺪي أﻣﺮﯾﻦ اﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ ،‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ‬‫ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬و ﻓﯽ رواﯾـﮥ أﺧﺮي ﻟﻠّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻋﻨﻪ ﺑﻠﻔﻆ‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗـﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﺑﯿﻦ اﻟّﺴﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و از اﻓـﺎده ﺳـﯿﻮﻃﯽ ﻧﯿﺰ در »دّر ﻣﻨﺜﻮر« ﺛﺎﺑﺘﺴﺖ ﮐﻪ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧـﺪري اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳـﺒﻖ و‬‫ﺳﯿﺄﺗﯽ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ أﯾﻀﺎ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ اﺧﺮاج ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »دّر ﻣﻨﺜﻮر« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ »َو اْﻋَﺘِﺼُﻤﻮا‬‫ﺑ َِﺤﺒِْﻞ اﻟﱠﻠِﻪ«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗـﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﻟﮑﻢ ﻓﺮط و إﻧﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا‬‫ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ .‬ﻗﯿـﻞ‪ :‬و ﻣـﺎ اﻟّﺜﻘﻼـن ﯾـﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻗـﺎل‪ :‬اﻷـﮐﺒﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾـﺪﯾﮑﻢ‬‫ﻓﺘﻤـّﺴ ﮑﻮا ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﺰﻟّﻮا‪ .‬و ﻻـ ﺗﻀـّﻠﻮا‪ ،‬و اﻷﺻـﻐﺮ ﻋﺘﺮﺗﯽ و إﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض و ﺳﺄﻟﺖ ﻟﻬﻤﺎ ذاك رﺑﯽ ﻓﻼ ﺗﻘـﺪﻣﻮﻫﻤﺎ‬‫ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌّﻠﻤﻮﻫﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻣﻨﮑﻢ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ أﯾﻀﺎ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺣﮑﯿﻢ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟّﺰﯾﺎدة ﻋﻘﺐ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ رﺑّﯽ ذﻟﮏ ﻟﻬﻤﺎ ﻓﻼ ﺗﻘّﺪﻣﻮﻫﻤﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻘﺼﺮوا ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌّﻠﻤﻮﻫﻢ ﻓﺈﻧّﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻣﻨﮑﻢ ‪.‬‬
‫و ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﻟﻔﻆ ﺛﺎﻟﺚ از ﻃﺮق رواﯾﺖ ﺣﺎﮐﻢ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ و زاد ﻓﯿﻪ ﻋﻘﯿﺐ ﻗﻮﻟﻪ »إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ )ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ‪ ،‬ظ( ﺣّﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪278 :‬‬‫ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض« ﺳﺄﻟﺖ رﺑّﯽ ذﻟﮏ ﻟﻬﻤﺎ ﻓﻼ ﺗﻘّﺪﻣﻮﻫﻤﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻘﺼﺮوا ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌّﻠﻤﻮﻫﻢ ﻓﺈﻧّﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻣﻨﮑﻢ ‪.‬‬
‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ أﯾﻀـﺎ ﻋﻦ ﺣﮑﯿﻢ ﺑﻦ اﻟّﻄﻔﯿـﻞ؛ ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟّﺰﯾـﺎدة ﻋﻘﺐ ﻗﻮﻟﻪ »إﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ )ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ‪ .‬ظ( ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 199‬از ‪316‬‬‫ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض«‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ رﺑّﯽ ذﻟﮏ ﻟﻬﻤﺎ ﻓﻼ ﺗﻘّﺪﻣﻮﻫﻤﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻘﺼﺮوا ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌﻠّﻤﻮﻫﻢ ﻓﺈﻧّﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻣﻨﮑﻢ ‪.‬‬
‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ از »ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻋﻨﻪ ﻣﻄّﻮﻻـ ﺑﻠﻔﻆ‪ :‬إﻧّﯽ ﻟﮑﻢ ﻓﺮط و إﻧّﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻋﺮﺿﻪ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﺻـﻨﻌﺎء إﻟﯽ ﺑﺼـﺮي‪ ،‬ﻓﯿﻪ ﻋـﺪد‬‫اﻟﮑﻮاﮐﺐ ﻣﻦ ﻗﺪﺣﺎن اﻟّﺬﻫﺐ و اﻟﻔﻀﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯽ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ .‬ﻗﯿﻞ‪ :‬و ﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻼن؟‬‫ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! ﻗﺎل‪ :‬اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺘﻤـّﺴ ﮑﻮا ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﺰﻟّﻮا و ﻻ ﺗﻀـﻠّﻮا‪ ،‬و اﻷﺻﻐﺮ ﻋﺘﺮﺗﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ‬‫ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬و ﺳﺄﻟﺖ ﻟﻬﻤﺎ ذﻟﮏ رﺑّﯽ ﻓﻼ ﺗﻘّﺪﻣﻮﻫﻤﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌّﻠﻤﻮﻫﻢ ﻓﺈﻧّﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻣﻨﮑﻢ ‪.‬‬
‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ ﻧﯿﺰ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌّﻤﺎل« اﯾﻦ رواﯾﺖ را از ﻃﺒﺮاﻧﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ ﻧﯿﺰ در »ﺻﻮاﻋﻖ« اﺧﺮاج ﻧﻤﻮدن ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ رواﯾﺖ را اﻓﺎده ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ در »ﻣﻌﺠﻢ ﮐﺒﯿﺮ« اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را از زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﺑﻠﻔﻆ دﯾﮕﺮ اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ .‬ﮐﻤﺎ ﺳـﯿّﺘﻀﺢ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻘﺮﯾﺐ‬‫ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« ﻟﻠﺒﺪﺧﺸﺎﻧﯽ و ﮐﺘﺎب »ﻧﺰل اﻷﺑﺮار« ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را از زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﺑﻠﻔﻆ دﯾﮕﺮ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺻﺪر ﻋﺎﻟﻢ در »ﻣﻌﺎرج اﻟﻌﻠﯽ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺮج اﻟﻄﺒﺮ ﻧا ﯽ و اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ و إﻧّﯽ‬‫ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ‬‫اﻟﺤﻮض‪ .‬اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠّﯽ ﻣﻮﻻه‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪279 :‬‬‫اﻟّﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔـﺎري ﯾـﺎ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ در »ﻣﻌﺠﻢ ﮐﺒﯿﺮ« اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ ﻋﻠّﺎﻣﻪ‬‫ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أّﻣﺎ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬ﻓﺮواه اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﻪ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﻧﻬﯽ أﺻﺤﺎﺑﻪ ﻋﻦ ﺷﺠﺮات ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت أن ﯾﻨﺰﻟﻮا‬‫ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛّﻢ ﺑﻌﺚ إﻟﯿﻬّﻦ ﻓﻘّﻢ ﻣـﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﻣﻦ اﻟﺸﻮك و ﻋﻤـﺪ إﻟﯿﻬﻦ ﻓﺼـﻠّﯽ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛّﻢ ﻗﺎم ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ‬‫أﻧّﻪ ﻟﻦ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و إﻧّﯽ ﻷﻇّﻦ أﻧّﯽ ﯾﻮﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻣﺴﺌﻮل و إﻧّﮑﻢ ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن ﻓﻤﺎ ذا اﻧﺘﻢ‬‫ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ أﻧّﮏ ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ و ﺟﻬﺪت و ﻧﺼـﺤﺖ‪ ،‬ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻟﯿﺲ ﺗﺸﻬﺪون أن ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ و أّن ﻣﺤّﻤﺪا ﻋﺒﺪه و‬‫رﺳﻮﻟﻪ و أن ﺟّﻨﺘﻪ ﺣّﻖ و ﻧـﺎره ﺣّﻖ و أّن اﻟﻤﻮت ﺣّﻖ و أّن اﻟﺒﻌﺚ ﺣّﻖ ﺑﻌـﺪ اﻟﻤﻮت و أّن اﻟّﺴﺎﻋـﮥ آﺗﯿـﮥ ﻻـ رﯾﺐ ﻓﯿﻬﺎ و أّن اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺒﻌﺚ ﻣﻦ ﻓﯽ‬‫اﻟﻘﺒﻮر؟ ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﻧﺸـﻬﺪ ﺑـﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ اﺷـﻬﺪ! ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬ﯾـﺎ أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨـﺎس! إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻـي و أﻧـﺎ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و أﻧـﺎ أوﻟﯽ ﺑﻬﻢ ﻣﻦ‬‫أﻧﻔﺴﻬﻢ‪ :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻠّﯿﺎ‪ ،‬اﻟﻠّﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و إﻧّﮑﻢ واردون‬‫ﻋﻠّﯽ اﻟﺤـﻮض ﺣﻮض ﻋﺮﺿﻪ ﻣـﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي إﻟﯽ ﺻـﻨﻌﺎء ﻓﯿﻪ ﻋـﺪد اﻟّﻨﺠﻮم ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓـّﻀ ﮥ و إﻧّﯽ ﺳـﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‬‫ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧّﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴﮑﻮا ﺑﻪ ﻻ ﺗﻀّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒّﺪﻟﻮا‬‫و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺈﻧّﻪ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻨﻘﻀـﯿﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬و ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻮﺟﻪ أورده اﻟـّﻀ ﯿﺎء ﻓﯽ »اﻟﻤﺨﺘﺎرة«‬‫و رواه أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »اﻟﺤﻠﯿـﮥ« و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻌﺮوف ﺑﻦ ﺧّﺮﺑﻮذ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ وﺣﺪه ﺑﻪ‬‫‪.‬‬‫و از اﻓﺎده ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺷﺎﻣﯽ در ﮐﺘﺎب »ﺳﺒﻞ اﻟﻬﺪي و اﻟّﺮﺷﺎد‪ -‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟّﺴﯿﺮة اﻟّﺸﺎﻣّﯿﻪ«‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣّﮑﯽ در‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 200‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪280 :‬‬‫»ﺻﻮاﻋﻖ ﻣﺤﺮﻗﻪ« و ﻓﺨﺮ ﺟﻬﺮﻣﯽ در »ﺑﺮاﻫﯿﻦ ﻗﺎﻃﻌﻪ« و ﻧﻮر اﻟـﺪﯾﻦ ﺣﻠﺒﯽ در ﮐﺘﺎب »إﻧﺴﺎن اﻟﻌﯿﻮن‪ -‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟـّﺴ ﯿﺮة اﻟﺤﻠﺒّﯿﻪ« و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳـﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺷـﯿﺨﺎﻧﯽ ﻗﺎدري در »ﺻـﺮط ﺳﻮي« و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح‬‫اﻟّﻨﺠـﺎ« و »ﻧﺰل اﻷـﺑﺮار« و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺻـﺪر ﻋـﺎﻟﻢ در »ﻣﻌـﺎرج اﻟﻌﻠﯽ« و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘـﺎدر اﻟﻌﺠﻠﯽ در »ذﺧﯿﺮة اﻟﻤـﺂل« و ﻣﻮﻟﻮي وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻟﮑﻬﻨﻮي در »ﻣﺮآة اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ« ﻧﯿﺰ واﺿﺢ و ﻻﺋﺤﺴﺖ ﮐﻪ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ رواﯾﺖ را اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺘﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را از زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛـﺎﺑﺖ در »ﻣﻌﺠﻢ ﮐﺒﯿﺮ« اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑـﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬و اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻋﻨﻪ و ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻧﺰل اﻷﺑﺮار« ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ از »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻋﻨﻪ و اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻋﻨﻪ و ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽاﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ در »ﻣﻌﺠﻢ ﮐﺒﯿﺮ« ﺑﻠﻔﻆ دﯾﮕﺮ اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ‬‫اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻫﻮ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟـّﺴ ﻤﺎء و اﻷرض‪ ،‬أو‪ :‬ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴﻤﺎء اﻟﯽ اﻻرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه‬‫و ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﺴـﻨﺪ ﺟّﯿﺪ و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و أﺧﺮﺟﻪ اﻟﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ‬‫اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺑﺮﺟﺎل ﺛﻘﺎت و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪281 :‬‬‫و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‬‫)ﺣﻢ‪ .‬ﻃﺐ ]‪ [1‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »إﺣﯿﺎء اﻟﻤﯿﺖ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺴﺎدس و اﻟﺨﻤﺴﻮن‪-‬‬‫أﺧﺮج أﺣﻤﺪ و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود‬‫ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء و اﻻرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺣﺒﻞ‬‫ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه و ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‬‫ﺑﺴـﻨﺪ ﺟـّﯿ ﺪ و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣـﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ‪ .‬و‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻓﯽ رواﯾﮥ أﺧﺮي ﻟﻠّﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ :‬ﺑﻠﻔﻆ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﺴﻤﺎء و اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 201‬از ‪316‬‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را از ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻨﻄﺐ اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »إﺣﯿﺎء اﻟﻤﯿﺖ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺮج اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻋﻦ اﻟﻤّﻄﻠﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻨﻄﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺧﻄﺒﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ‬‫ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﮑﻢ؟ ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! ﻗﺎل ﻓﺈﻧّﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﻋﻦ اﺛﻨﯿﻦ‪ [1] :‬ﯾﻌﻨﯽ‪ :‬أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﻌﺠﻢ‬‫اﻟﮑﺒﯿﺮ« )‪.(12‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪282 :‬‬‫ﻋﻦ اﻟﻘﺮآن و ﻋﻦ ﻋﺘﺮﺗﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »إﻧﺎﻓﻪ ﻓﯽ رﺗﺒﮥ اﻟﺨﻼﻓﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮج اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻨﻄﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺧﻄﺒﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‬‫ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺈﻧﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﻋﻦ اﺛﻨﯿﻦ‪ :‬ﻋﻦ اﻟﻘﺮآن و ﻋﻦ ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬أﻻ! ﻻ ﺗﻘّﺪﻣﻮا ﻓﺘﻀّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺨﻠﻔﻮا ﻋﻨﻬﺎ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا[‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻃﺒﺮاﻧﯽ‬‫و ﺗﻘـﺪم و ﺑﺮاﻋﺖ و ﺗﻔﻮق و ﻣﻬﺎرت و ﻋﻠّﻮ ﻣﺮاﺗﺐ و ﺳـﻤّﻮ ﻣﻨﺎﺻﺐ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻃﺒﺮاﻧﯽ در ﻓﻨﻮن ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﺤﺘﺎج ﺗﺒﯿﯿﻦ و ﺗﻮﺿـﯿﺢ‬‫ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺷـﻄﺮي از ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﻧﺎﺻـﻌﻪ و ﻣﺪاﺋـﺢ راﺋﻌﻪ و ﻣﻔـﺎﺧﺮ ﺷـﺎﻣﺨﻪ و ﻣـﺂﺛﺮ ﺑـﺎذﺧﻪ او ﺑﺮ ﻧـﺎﻇﺮ ﮐﺘـﺎب »اﻷﻧﺴـﺎب« ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ و »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑـﺎن و »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« و »ﺳـﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼـء« و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻘّﺮاء«‬‫ﺷﻤﺲ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﺰري و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟـّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »زاد اﻟﻤﻌﺎد« اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ و »ﺗﻮﺿـﯿﺢ اﻟـّﺪﻻﺋﻞ« ﺳـﯿﺪ ﺷـﻬﺎب‬‫اﻟـﺪﯾﻦ أﺣﻤـﺪ و »ﻣﻨﻈﺮ اﻹﻧﺴﺎن« ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﺸـ ﺠﺎع اﻟـّﺴ ﺠﺰي و »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ‬‫ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺷﺮح ﻣﻮاﻫﺐ« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ زرﻗﺎﻧﯽ »و ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« و »أﺑﺠﺪ اﻟﻌﻠﻮم« و »ﺗﺎج‬‫ﻣﮑّﻠﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و آﺷﮑﺎرﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﻗﺘﺼﺎر ﻣﯽرود‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ اﻹﻣﺎم اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ اﻟﺤّﺠﮥ ﺑﻘّﯿﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ أّﯾﻮب ﺑﻦ ﻣﻄﯿﺮ اﻟّﻠﺨﻤّﯽ اﻟّﺸﺎﻣﯽ‪ ،‬ﻣﺴﻨﺪ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و أﺣﺪ ﻓﺮﺳﺎن‬‫ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺑﻌّﮑﺎ ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ ‪ ،260‬و ﺳـﻤﻊ ﻓﯽ ﺳـﻨﻪ ‪ 273‬ﺑﻤـﺪاﺋﻦ اﻟﺸﺎم و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﯿﻤﻦ و ﻣﺼـﺮ و ﺑﻐـﺪاد و اﻟﮑﻮﻓـﮥ و ﺑﺼـﺮة و أﺻـﺒﻬﺎن و‬‫اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﺣّﺪث ﻋﻦ أﻟﻒ ﺷـﯿﺦ أو ﯾﺰﯾﺪون‪ .‬ﺻـّﻨﻒ »اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و ﻫﻮ اﻟﻤﺴـﻨﺪ و ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻖ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﻤﮑﺜﺮﯾﻦ إﻟّﺎ‬‫اﺑﻦ ﻋّﺒﺎس و اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻓﺄّﻣﺎ أﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة و أﻧﺲ و ﺟﺎﺑﺮ و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ و ﻋﺎﺋﺸﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪283 :‬‬‫ﻓﻼ ﺑّﺪ‪ ،‬و ﻻ ﺣﺪﯾﺚ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻮّﺳـ ﻄﯿﻦ ﻷﻧّﻪ أﻓﺮد ﻟﮑّﻞ ﻣﺴـﻨﺪا ﻓﺎﺳﺘﻐﻨﯽ ﻋﻦ ﻋﺎّﻣﺘﻪ و ﻟﻪ »اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻷوﺳﻂ« ﻋﻠﯽ ﺷﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬ﻓﺄﺗﯽ ﻋﻦ ﮐّﻞ‬‫ﺷﯿﺦ ﺑﻤﺎﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﻐﺮاﺋﺐ ﻓﻬﻮ ﻧﻈﯿﺮ »اﻻﻓﺮاد« ﻟﻠّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب روﺣﯽ ﻓﺈﻧّﻪ ﺗﻌﺐ ﻋﻠﯿﻪ »و اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻟﺼﻐﯿﺮ« و ﻫﻮ ﻋﻦ ﮐّﻞ‬‫ﺷﯿﺦ ﻟﻪ ﺣﺪﯾﺚ‪ .‬و اﻟّﺪﻋﺎء ﻣﺠّﻠﺪ‪ .‬و دﻻﺋﻞ اﻟّﻨﺒﻮة‪ .‬و اﻟّﻨﻮادر و ﻣﺴـﻨﺪ ﺷـﻌﺒﮥ‪ .‬و ﻣﺴﻨﺪ ﺳﻔﯿﺎن‪ .‬و ﻣﺴﻨﺪ اﻟّﺸﺎﻣّﯿﯿﻦ و اﻷواﺋﻞ‪ .‬و اﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ .‬و‬‫ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﻌﺸﺮة‪ .‬و ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ‪ .‬و ﻣﺴﻨﺪ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ .‬و ﻣﺴﻨﺪ ﻋﺎﺋﺸﻪ و اﻟّﻄﻮاﻻت‪ .‬و اﻟّﺴّﻨﮥ و ﺣﺪﯾﺚ اﻷوزاﻋﯽ‪ .‬و ﺣﺪﯾﺚ أّﯾﻮب‪ .‬و ﺣﺪﯾﺚ‬‫اﻷﻋﻤﺶ‪ .‬و ﻣﺴﻨﺪ أﺑﯽ ذّر‪ .‬و اﻟﻌﻠﻢ‪ .‬و اﻟﻔﺮاﺋﺾ‪.‬‬‫و ﻓﻀـﻞ رﻣﻀـﺎن و ﻣﮑﺎرم اﻷﺧﻼق‪ .‬و ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﺤﺴﻦ‪ .‬و ﻣﺎ روي اﻟﺰﻫﺮي ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﻨﮑـﺪر ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻦ أﻧﺲ‪ .‬و ﻣﻦ‬‫اﺳﻤﻪ ﻋﻄﺎء و ﻣﻦ اﺳﻤﻪ ﻋّﻤﺎر و أﺧﺒﺎر ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و ﻣﺴﻨﺪ اﻟﻌﺒﺎدﻟﮥ؛ و أﺷﯿﺎء ﮐﺜﯿﺮة ﺟّﺪا ﺳﺌﻞ ﻋﻦ ﮐﺜﺮة ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ أﻧﺎم ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 202‬از ‪316‬‬‫اﻟﺒﻮاري ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻨﺪة‪ :‬أﺣﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺬﮐﻮرﯾﻦ‪ ،‬ﺗﺬاﮐﺮ ﻫﻮ و اﻟﺠﻌﺎﺑّﯽ ﺑﺤﻀﺮة اﻟﻮزﯾﺮ اﺑﻦ اﻟﻌﻤﯿﺪ ﻓﻐﻠﺐ اﻟﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﺑﮑﺜﺮة ﺣﻔﻈﻪ‬‫و اﻟﺠﻌﺎﺑّﯽ ﺑﻔﻄﻨﺘﻪ ﺣّﺘﯽ ارﺗﻔﻌﺖ أﺻﻮاﺗﻬﻤﺎ ﻓﻘﺎل اﻟﺠﻌﺎﺑﯽ‪ :‬ﻋﻨـﺪي ﺣﺪﯾﺚ ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ إﻟّﺎ ﻋﻨﺪي؛ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺎت! ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أّﯾﻮب‪ ،‬و ﺣـّﺪث ﺑﺤـﺪﯾﺚ ﻓﻘﺎل اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ‪ :‬أﻧﺎ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أّﯾﻮب و ﻣّﻨﯽ ﺳـﻤﻌﻪ أﺑﻮ ﺧﻠﯿﻔـﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺳـﻤﻌﻪ ﻣﻨﯽ ﻋﺎﻟﯿﺎ ﻓﺨﺠﻞ اﻟﺠﻌﺎﺑّﯽ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟّﺸـ ﯿﺮازّي ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ و ﻫﻮ ﺛﻘـﮥ آﺧﺮ أﺻـﺤﺎﺑﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ زﺑـﺪة و ﺑﻌـﺪه ﺑﺎﻹﺟﺎزة ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟّﺰﮐﻮاﻧﯽ‪ .‬ﻣﺎت اﻟﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻟﺜﻼث ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ ذي اﻟﻘﻌـﺪة ﺳـﻨﻪ ‪ 360‬ﻋﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﻋﺎم و ﻋﺸـﺮة أﺷـﻬﺮ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒّﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﯿﺰان«‪ :‬و ﻣﻊ‬‫ﺳﻌﮥ رواﯾﺘﻪ ﻟﻢ ﯾﺘﻔّﺮد ﺑﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧـﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗـﺎج ﻣﮑّﻠـﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أّﯾﻮب ﺑﻦ ﻣﻄﯿﺮ اﻟّﻠﺨﻤﯽ اﻟّﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ .‬ﮐﺎن‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬رﺣﻞ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﻟّﺸﺎم إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﯿﻤﻦ و ﻣﺼـﺮ و ﺑﻼد اﻟﺠﺰﯾﺮة اﻟﻔﺮاﺗﯿﮥ و أﻗﺎم ﻓﯽ اﻟّﺮﺣﻠﮥ ﺛﻼﺛﺎ و‬‫ﺛﻼﺛﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﻋﺪد ﺷـﯿﻮﺧﻪ أﻟﻒ ﺷـﯿﺦ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت اﻟﻤﻤّﺘﻌﮥ اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ اﻟﻐﺮﯾﺒﮥ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ اﻟﻤﻌﺎﺟﻢ اﻟّﺜﻼﺛﮥ اﻟﮑﺒﯿﺮ و اﻷوﺳﻂ و‬‫اﻟّﺼﻐﯿﺮ‪ ،‬و ﻫﯽ أﺷﻬﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪284 :‬‬‫ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و اﻟﺨﻠﻖ اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ .‬ﻣﻮﻟـﺪه ﺳّﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﻄﺒﺮّﯾـﮥ اﻟّﺸﺎم و ﺳـﮑﻦ ﺑﺈﺻـﺒﻬﺎن إﻟﯽ أن ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﯾﻮم اﻟـّﺴ ﺒﺖ‬‫ﻟﻠﯿﻠﺘﯿﻦ ﺑﻘﯿﺘﺎ ﻣﻦ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﻪ ‪ 360‬و ﻋﻤﺮه ﺗﻘﺪﯾﺮا ﻣﺎﺋﮥ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ إﻧّﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺷّﻮال و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪ .‬و دﻓﻦ إﻟﯽ ﺟﺎﻧﺐ ﺣﻤﮥ )ﺣﻤﻤﮥ‪ .‬ظ(‬‫اﻟّﺪوﺳـﯽ ﺻﺎﺣﺐ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ .‬و اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﺑﻔﺘﺢ اﻟّﻄﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮّﺣﺪة و اﻟّﺮاء و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ ﻧﻮن‪ -‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ‬‫إﻟﯽ ﻃﺒﺮّﯾـﮥ‪ ،‬و اﻟّﻄﺒﺮّي ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﻃﺒﺮﺳـﺘﺎن‪ ،‬و اﻟّﻠﺨﻤّﯽ ﺑﻔﺘـﺢ اﻟّﻠﺎم و ﺳـﮑﻮن اﻟﺨﺎء اﻟﻤﻌﺠﻤـﮥ و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﯿﻢ‪ -‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﻟﺨﻢ و اﺳـﻤﻪ‬‫ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻋﺪي و ﻫﻮ أﺧﻮ ﺟﺬام‪ ،‬و ﻣﻄﯿﺮ ﺗﺼﻐﯿﺮ ﻣﻄﺮ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬إﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﺠﺰﯾﻞ اﻟﻤﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬و ﻗﺪوﺗﻬﻢ اﻟﻌﺎرف اﻟﺨﺒﯿﺮ ﺑﺘﻠﮏ اﻟﻤﻌﺎﻟﻢ و اﻟﻤﺮاﺳﻢ‪ ،‬و ﺟﻬﺒﺬﻫﻢ اﻟّﻨﺎﻗﺪ‬‫اﻟﺒﺼـﯿﺮ اﻟﻤﺘﻮّﺳﻢ اﻟﻮاﺳﻢ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﻨﺎﻓﺢ اﻟﻤﺘﻨّﺴﻢ اﻟّﻨﺎﺳﻢ‪ ،‬اﻟّﺬي ﻓﺎق ﺑﺄرﯾﺠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮوض اﻟﻤﺰﻫﺮ اﻟﺒﺎﺳﻢ‪ ،‬ﻓﯽ ﻣﻌﺎﺟﻤﻪ اﻟّﺜﻼﺛﮥ‬‫اﻟﻤﻌﺮوﻓـﮥ اﻟﻤﻮﺳﻮﻣـﮥ ﺑﺄﺣﺴﻦ اﻟﻤﯿﺎﺳﻢ‪ ،‬ﺑﻄﺮق واﻓﯿـﮥ واﻓﺮة ﻫﺎدﯾـﮥ إﻟﯽ ﺧﯿﺮ اﻟّﻄﺮاﺋﻖ و اﻟﻤﻨﺎﺳﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻧﻄﻤﺎس ﻣﻌﺎﻫﺪ ﻟا ـّﻀ ﻼل‬‫ﺑﺄﮐﻤـﻞ ﻃـﺎﻣﺲ و ﻃـﺎﺳﻢ‪ ،‬و اﻧـﺪراس ﻣﻐـﺎﻧﯽ اﻟﻌﻤﯽ أﺑﯿﻦ دارس و راﺳﻢ‪ ،‬و اﻧﺤﺴـﺎم أﺻﻮل اﻟﺒﻐﯽ ﺑﺄﺻـﺮم ﺻﺎرم و أﺣﺴﻢ ﺣﺎﺳﻢ‪ ،‬و اﺗّﺴﺎم‬‫وﺟﻮه اﻟﻐّﯽ ﺑﺄﺣﻤﯽ اﻟﻤﮑﺎوي و أﻧﻔﺬ اﻟﻤﻮاﺳﻢ‪.‬‬‫‪ -66‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺎﮐﻢ »در ﻣﺴﺘﺪرك« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻗﻼﺑـﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷـﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬و‬‫ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒّﺰار ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ‪ ،‬أﺑﯽ ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد و ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺤﺰﻣﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﺣّﻤـ ﺎد‪ ،‬ﺛﻨـﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ‬‫رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪285 :‬‬‫ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﺣّﺠـ ﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ‪ ،‬أﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ‪ ،‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‬‫أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 203‬از ‪316‬‬‫ﻋّﺰ و ﺟـّﻞ ﻣﻮﻻـي و أﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠّﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬـﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟﻠّﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﻄﯿﻌﯽ‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﻄﯿﻌﯽ از أﻣﺎ ﺟﺪ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻋﻈﺎم و أﻓﺎﺿﻞ ﻣﺴﻨﺪﯾﻦ ﻓﺨﺎم ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﺑﻨﺴـﺒﺖ ﻗﻄﯿﻌﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟﻤﺤّﺪث اﻟﻤﺸـﻬﻮر أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ‬‫اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‪ -‬ﻣﻦ ﻗﻄﯿﻌﮥ اﻟﺪﻗﯿﻖ‪ ،‬ﻣﺤّﻠﮥ ﻓﯽ أﻋﻠﯽ ﻏﺮﺑّﯽ ﺑﻐﺪاد‪ -‬ﯾﺮوي ﻋﻦ إﺳﺤﺎق و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑّﯿﯿﻦ و اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ و أﺑﯽ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﮑّﺸﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﮑﺜﺮا‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﯿﻊ )اﺑﻦ اﻟﺒّﯿﻊ‪ .‬ظ( و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة آﺧﺮﻫﻢ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻮﻫﺮّي‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻘﻄﯿﻌّﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤـﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﺒﻐـﺪادّي ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺴـﮑﻦ ﺑﻘﻄﯿﻌﮥ اﻟّﺪﻗﯿﻖ‪ ،‬روي‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻹﻣﺎم أﺣﻤﺪ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ و اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴـﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن ﺷﯿﺨﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ ﺷـﯿﺨﻬﻢ اﻟﻤﻨﻘﻄﻊ اﻟﻘﺮﯾﻦ‪ ،‬اﻟّـﺬي ﺻﺪﻣﻪ و ﺻـﻼﺣﻪ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻣﻘﻄﻮع ﺑﺎﻟﯿﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺰاﻫﯽ اﻟّﺰاﻫﺮ اﻟﻤﺴـﺘﺒﯿﻦ‪،‬‬‫ﺑﺴـﻨﺪه اﻟﻤﺘﺼـﻞ اﻟﻮﺛﯿﻖ اﻟﻤﺘﯿﻦ ﻋﻦ اﻟﻨﺒّﯽ اﻟﻤـﺄﻣﻮن اﻷـﻣﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ آﻻـف اﻟـّﺴ ﻼم ﻋﻦ اﻟﻤﻠـﮏ اﻟﺤّﻖ اﻟﻤﺒﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺄﺑـﺎن ﻋﻠﯽ أﻫـﻞ اﻟﻮرع و‬‫اﻟّﺪﯾﻦ‪ ،‬أّن ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟّﺮﺻﯿﻦ اﻟّﺮزﯾﻦ‪ ،‬ﻣﻦ ﻣﺮوّﯾﺎت اﻷﮐﺎﺑﺮ اﻷﺳﺎﻃﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪286 :‬‬‫اﻟّـﺬﯾﻦ ﻫﻢ ﻣﻦ ﺟﻼﻟـﮥ اﻷﻗـﺪار و ﻧﺒﺎﻫﮥ اﻷﺧﻄﺎر ﺑﻤﮑﺎن ﻣﮑﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻨﺎﮐﺮ ﻓﯿﻪ اﻟﺤّﻖ إﻟّﺎ اﻟّﺘﺎﺋﻪ اﻟﺤﺎﺋﺮ اﻷﺧﻠﻒ اﻷﻓﯿﻦ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮاﻏﻢ ﻓﯿﻪ ﻟا ّﺼﻮاب‬‫إﻟّﺎ اﻟّﺮاﺋﻎ اﻟّﺰ ﺋا ﻎ اﻟﻮﺿﯿﻊ اﻟﻤﻬﯿﻦ‪.‬‬‫‪ -67‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻻزﻫﺮي اﻟﻠﻐﻮي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟّﻠﻐﮥ« در ﻟﻐﺖ )ﻋﺘﺮت( آورده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﻓﺮﯾﻘﯽ در »ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻷزﻫﺮّي رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬و ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﺧﻠﻔﯽ ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺈﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‪ :‬و ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ و رﻓﻌﻪ ﻧﺤﻮ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ و‬‫أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬و ﻓﯽ ﺑﻌﻀﻬﺎ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‬‫ﻓﺠﻌﻞ اﻟﻌﺘﺮة أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ در ﮐﺘﺎب »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟّﻠﻐﮥ« در ﻟﻐﺖ )ﺛﻘﻞ( آورده ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﻓﺮﯾﻘﯽ در »ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ‪ :‬و‬‫روي ﻋﻦ اﻟﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ أﻧّﻪ ﻗﺎل ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫ﻓﺠﻌﻠﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻋﺘﺮﺗﻪ و ﻗـﺪ ﺗﻘـّﺪم ذﮐﺮ اﻟﻌﺘﺮة و ﻗﺎل ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬ﺳـﻤّﯿﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻷّن اﻷﺧﺬ ﺑﻬﻤﺎ ﺛﻘﯿﻞ و اﻟﻌﻤﻞ ﺑﻬﻤﺎ ﺛﻘﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و‬‫أﺻﻞ اﻟّﺜﻘﻞ أّن اﻟﻌﺮب ﺗﻘﻮل ﻟﮑّﻞ ﺷـﯽء ﻧﻔﯿﺲ ﺧﻄﯿﺮ ﻣﺼﻮن »ﺛﻘﻞ«‪ ،‬ﻓﺴّﻤﺎﻫﻤﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ إﻋﻈﺎﻣﺎ ﻟﻘﺪرﻫﻤﺎ و ﺗﻔﺨﯿﻤﺎ ﻟﺸﺄﻧﻬﻤﺎ‪ ،‬و أﺻﻠﻪ ﻓﯽ ﺑﯿﺾ‬‫اﻟّﻨﻌﺎم اﻟﻤﺼﻮن‪ .‬و ﻗﺎل ﺛﻌﻠﺒﮥ ﺑﻦ ﺻﻌﯿﺮ اﻟﻤﺎزﻧﯽ ﯾﺬﮐﺮ اﻟّﻈﻠﯿﻢ و اﻟّﻨﻌﺎﻣﮥ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 204‬از ‪316‬‬‫ﻓﺘﺬﮐﺮا ﺛﻘﻼ رﺷﯿﺪا ﺑﻌﺪ ﻣﺎ أﻟﻘﺖ ذﮐﺎء ﯾﻤﯿﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﮐﺎﻓﺮ‬‫و ﯾﻘﺎل ﻟﻠـّﺴ ّﯿﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ »ﺛﻘﻞ« ﻣﻦ ﻫﺬا‪ ،‬و ﺳـّﻤﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻟﺠّﻦ و اﻹﻧﺲ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﺳـﻤّﯿﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻟﺘﻔﻀـﯿﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ إّﯾﺎﻫﻤﺎ ﻋﻠﯽ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﺤﯿﻮان‬‫اﻟﻤﺨﻠﻮق ﻓﯽ اﻷرض ﺑﺎﻟّﺘﻤﯿﯿﺰ و اﻟﻌﻘﻞ اﻟّﺬي ﺧّﺼﺎ ﺑﻪ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪287 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ازﻫﺮي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﻠّﻐﮥ« در ﻟﻐﺖ )ﺣﺒﻞ( آورده ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬أوﺻﯿﮑﻢ ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ‬‫اﻷرض‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر‪:‬‬‫و ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﺗّﺼﺎل ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟﻞ و إن ﮐﺎن ﯾﺘﻠﯽ ﻓﯽ اﻷرض و ﯾﻨﺴﺦ و ﯾﮑﺘﺐ و ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺤﺒﻞ اﻟﻤﻤﺪود ﻧﻮر ﻫﺪاه و اﻟﻌﺮب‬‫ﺗﺸّﺒﻪ اﻟّﻨﻮر ﺑﺎﻟﺤﺒﻞ و اﻟﺨﯿﻂ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ‪:‬‬‫َﺣﱠﺘﯽ َﯾَﺘَﺒﱠﯿَﻦ ﻟَُﮑُﻢ اﻟ َْﺨﯿُْﻂ اﻟ َْﺄﺑ َْﯿُﺾ ﻣَِﻦ اﻟ َْﺨﯿِْﻂ اﻟ َْﺄْﺳَﻮِد‬‫‪ ،‬ﻓﺎﻟﺨﯿﻂ اﻷﺑﯿﺾ ﻫﻮ ﻧﻮر اﻟّﺼﺒﺢ إذا ﺗﺒّﯿﻦ ﻟﻸﺑﺼﺎر و اﻧﻔﻠﻖ‪ ،‬و اﻟﺨﯿﻂ اﻷﺳﻮد دوﻧﻪ ﻓﯽ اﻹﻧﺎرة ﻟﻐﻠﺒﮥ ﺳﻮاد اﻟّﻠﯿﻞ ﻋﻠﯿﻪ و ﻟﺬﻟﮏ ﻧﻌﺖ ﺑﺎﻷﺳﻮد‬‫و ﻧﻌﺖ اﻵﺧﺮ ﺑﺎﻷﺑﯿﺾ‪ ،‬و اﻟﺨﯿﻂ و اﻟﺤﺒﻞ ﻗﺮﯾﺒﺎن ﻣﻦ اﻟّﺴﻮاء[‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ازﻫﺮي ﻟﻐﻮي‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ازﻫﺮي ﻓﻘﯿﻪ ﺟﻠﯿﻞ اﻟّﺸﺄن و ﻣﺤّﺪث رﻓﯿﻊ اﻟﻤﮑﺎن ﺳّﻨّﯿﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻷـزﻫﺮ اﺑﻦ ﻃﻠﺤـﮥ ﺑﻦ ﻧﻮح ﺑﻦ أزﻫﺮ اﻷزﻫﺮي اﻟﻬﺮوي اﻟﻠﻐﻮي‬‫اﻹﻣﺎم اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﻓﯽ اﻟّﻠﻐﮥ‪ ،‬ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺷﺎﻓﻌّﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻏﻠﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﻠﻐﮥ ﻓﺎﺷـﺘﻬﺮ ﺑﻬﺎ و ﮐﺎن ﻣّﺘﻔﻘﺎ ﻋﻠﯽ ﻓﻀﻠﻪ و ﺛﻘﺘﻪ و دراﯾﺘﻪ و ورﻋﻪ‪ .‬روي‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﻨـﺬري اﻟﻠّﻐﻮي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌّﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و دﺧﻞ ﺑﻐﺪاد و أدرك ﺑﻬﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ درﯾﺪ و ﻟﻢ ﯾﺮو‬‫ﻋﻨﻪ ﺷﯿﺌﺎ و أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ اﻟﻤﻘّﺪم ذﮐﺮه و ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﺴﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟّﺴﺮاج‬‫اﻟّﻨﺤﻮي و ﺳـﯿﺄﺗﯽ ذﮐﺮه إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺄﺧـﺬ ﻋﻨﻪ ﺷـﯿﺌﺎ و ﮐﺎن ﻗﺪ رﺣﻞ و ﻃﺎف ﻓﯽ أرض اﻟﻌﺮب ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟّﻠﻐﮥ و ﺣﮑﯽ‬‫ﺑﻌﺾ اﻷﻓﺎﺿـﻞ أﻧّﻪ رأي ﺑﺨّﻄﻪ ﻗـﺎل‪ :‬اﻣﺘﺤﻨﺖ ﺑﺎﻷﺳـﺮ ﺳـﻨﮥ ﻋﺎرﺿﺖ اﻟﻘﺮاﻣﻄـﮥ اﻟﺤﺎّج ﺑﺎﻟﻬﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻘﻮم اﻟّـﺬﯾﻦ وﻗﻌﺖ ﻓﯽ ﺳـﻬﻤﻬﻢ ﻋﺮﺑﺎ‬‫ﻧﺸـﺌﻮا ﻓﯽ اﻟﺒﺎدﯾـﮥ ﯾﺘﺘّﺒﻌﻮن ﻣﺴﺎﻗـﻂ اﻟﻐﯿﺚ أّﯾـﺎم اﻟّﻨﺠﻊ و ﯾﺮﺟﻌﻮن إﻟﯽ إﻋـﺪاد اﻟﻤﯿـﺎه ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺿـﺮﻫﻢ زﻣـﺎن اﻟﻘﯿﻆ و ﯾﺮﻋﻮن اﻟّﻨﻌﻢ و ﯾﻌﯿﺸﻮن‬‫ﺑﺄﻟﺒﺎﻧﻬـﺎ و ﯾﺘﮑّﻠﻤﻮن ﺑﻄﺒـﺎﻋﻬﻢ اﻟﺒﺪوّﯾـﮥ و ﻻـ ﯾﮑـﺎد ﯾﻮﺟـﺪ ﻓﯽ ﻣﻨﻄﻘﻬﻢ ﻟﺤﻦ أو ﺧﻄـﺄ ﻓـﺎﺣﺶ ﻓﺒﻘﯿﺖ ﻓﯽ أﺳـﺮﻫﻢ دﻫﺮا ﻃﻮﯾﻼـ و ﮐّﻨﺎ ﻧﺘﺸّﺘﯽ‬‫ﺑﺎﻟـّﺪﻫﻨﺎء و ﻧﺮﺗﺒﻊ ﺑﺎﻟـّﺼ ﻤﺎن و ﻧﻘﯿﻆ ﺑﺎﻟـّﺴ ﺘﺎرﯾﻦ‪ ،‬و اﺳـﺘﻔﺪت ﻣﻦ ﻣﺠﺎورﺗﻬﻢ و ﻣﺨﺎﻃﺒﺘﻬﻢ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﺑﻌﻀﺎ أﻟﻔﺎﻇﺎ ﺟّﻤـ ﮥ و ﻧﻮادر ﮐﺜﯿﺮة أوﻗﻌﺖ‬‫أﮐﺜﺮﻫﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﯾﻌﻨﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪288 :‬‬‫»اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« و ﺳﺘﺮاﻫﺎ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿـﻌﻬﺎ و ذﮐﺮ ﻓﯽ ﺗﻀﺎﻋﯿﻒ ﮐﻼﻣﻪ أﻧّﻪ أﻗﺎم ﺑﺎﻟـّﺼ ﻤﺎن ﺷـﺘﻮﺗﯿﻦ و ﮐﺎن أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻤﺬﮐﻮر ﺟﺎﻣﻌﺎ ﻟﺸﺘﺎت اﻟّﻠﻐﮥ‬‫ﻣّﻄﻠﻌﺎ ﻋﻠﯽ أﺳﺮارﻫﺎ و دﻗﺎﺋﻘﻬﺎ و ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟّﻠﻐﮥ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺨﺘﺎرة ﯾﮑﻮن أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻋﺸﺮ ﻣﺠّﻠﺪات و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ‬‫ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻷﻟﻔـﺎظ اﻟّﺘﯽ اﺳـﺘﻌﻤﻠﻬﺎ )ﺗﺴـﺘﻌﻤﻠﻬﺎ‪ .‬ن( اﻟﻔﻘﻬـﺎء ﻓﯽ ﻣﺠّﻠـﺪ واﺣـﺪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻤـﺪة اﻟﻔﻘﻬـﺎء ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣـﺎ ﯾﺸـﮑﻞ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻣﻦ اﻟّﻠﻐﮥ‬‫اﻟﻤﺘﻌﻠﻘـﮥ ﺑـﺎﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و رأي ﺑﺒﻐـﺪاد أﺑـﺎ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺰّﺟﺎج و أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎرّي و ﻟﻢ ﯾﻨﺘﻘﻞ أﻧّﻪ أﺧـﺬ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ‬‫وﻻدﺗﻪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼث ﻣﺎﺋﮥ ﻓﯽ أواﺧﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﻫﺮاة‪ ،‬رﺣﻤﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 205‬از ‪316‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﻓﯽ ﺑﯿﺎن اﺣﻮال اﻟﻘﺮاﻣﮥ‬‫و اﻻزﻫﺮي ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻬﻤﺰة و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺰاء و ﻓﺘﺢ اﻟﻬﺎء و ﺑﻌﺪﻫﺎ راء ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺟّﺪه أزﻫﺮ اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺮوي‪ .‬و‬‫اﻟﻘﺮاﻣﻄـﮥ‪ ،‬ﻧﺴـﺒﺘﻬﻢ إﻟﯽ رﺟـﻞ ﻣﻦ ﺳﻮاد اﻟﮑﻮﻓـﮥ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ »ﻗﺮﻣﻂ« ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻘﺎف و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺮاء و ﮐﺴـﺮ اﻟﻤﯿﻢ و ﺑﻌـﺪﻫﺎ ﻃﺎء ﻣﻬﻤﻠـﮥ‪ ،‬و ﻟﻬﻢ‬‫ﻣﺬﻫﺐ ﻣﺬﻣﻮم و ﮐﺎﻧﻮا ﻗﺪ ﻇﻬﺮوا ﻓﯽ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ ﺧﻼﻓﮥ اﻟﻤﻌﺘﻀﺪ ﺑﺎﻟﻠّﻪ و ﻃﺎﻟﺖ أّﯾﺎﻣﻬﻢ و ﻋﻈﻤﺖ ﺷﻮﮐﺘﻬﻢ و أﺧﺎﻓﻮا‬‫اﻟّﺴﺒﯿﻞ و اﺳﺘﻮﻟﻮا ﻋﻠﯽ ﺑﻼد ﮐﺜﯿﺮة و أﺧﺒﺎرﻫﻢ ﻣﺴﺘﻘﺼﺎة ﻓﯽ اﻟﺘﻮارﯾﺦ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻗﻌﮥ اﻟﻬﺒﯿﺮ اﻟّﺘﯽ أﺷﺎر إﻟﯿﻬﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‬‫و ﮐﺎن ﻣﻘـّﺪم اﻟﻘﺮاﻣﻄﮥ ﯾﻮم ذاك أﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺠﻨﺎﺑﯽ اﻟﻘﺮﻣﻄﯽ و ﻟّﻤﺎ ﻇﻬﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤّﺠﺎج ﻗﺘﻞ ﺑﻌﻀـﻬﻢ و اﺳﺘﺮّق آﺧﺮﯾﻦ و اﺳـﺘﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ‬‫أﻣﻮاﻟﻬﻢ و ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺧﻼﻓـﮥ اﻟﻤﻘﺘﺪر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻀﺪ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن أّول ﻇﻬﻮرﻫﻢ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و أّوﻟﻬﻢ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺠﻨﺎﺑﯽ‬‫ﮐﺎن ﺑﻨﺎﺣﯿﮥ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ و ﻫﺠﺮ‪ ،‬ﻗﺘﻞ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻗﺘﻠﻪ ﺧﺎدم ﻟﻪ‪ ،‬و ﻗﺘﻞ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﯽ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و‬‫اﻟﺠﻨﺎﺑﯽ ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺠﯿﻢ و اﻟّﻨﻮن اﻟﻤﺸّﺪدة و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ ﺑﺎء ﻣﻮّﺣﺪة ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﺟّﻨﺎﺑﮥ و ﻫﯽ ﺑﻠﺪة ﺑﺎﻟﺒﺤﺮﯾﻦ ﺑﺎﻟﻘﺮب ﻣﻦ ﺳﯿﺮاف ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺤﺮ‪.‬‬‫و اﻟﻬﺒﯿﺮ ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻬـﺎء و ﮐﺴـﺮ اﻟﺒـﺎء اﻟﻤﻮّﺣـ ﺪة و ﺳـﮑﻮن اﻟﯿـﺎء اﻟﻤﺜّﻨـﺎة ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ و ﺑﻌـﺪﻫﺎ راء ﺳﺎﮐﻨـﮥ و ﻫﻮ اﻟﻤﻮﺿﻊ اﻟﻤﻄﻤﺌّﻦ ﻣﻦ اﻷرض و‬‫اﻟّﺪﻫﻨﺎء‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟّﺪال اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻬﺎء و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻧﻮن ﻣﻔﺘﻮﺣﮥ ﺛﻢ أﻟﻒ ﺗﻤّﺪ و ﺗﻘﺼـﺮ‪ -‬و ﻫﯽ أرض واﺳـﻌﮥ ﻓﯽ ﺑﺎدﯾﮥ اﻟﻌﺮب ﻓﯽ دﯾﺎر‬‫ﺑﻨ ﯽ ﺗ ﻤﯿﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪289 :‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﯽ ﺳـﺒﻌﮥ أﺟﺒﻞ ﻣﻦ اﻟّﺮﻣﻞ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﯽ ﻓﯽ ﺑﺎدﯾـﮥ اﻟﺒﺼـﺮة ﻓﯽ دﯾﺎر ﺑﻨﯽ ﺳـﻌﺪ‪ .‬و اﻟـّﺼ ّﻤﺎن ﺑﻔﺘﺢ اﻟّﺼﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و اﻟﻤﯿﻢ اﻟﻤﺸﺪة و ﺑﻌﺪ‬‫اﻷـﻟﻒ ﻧﻮن و ﻫﻮ ﺟﺒـﻞ أﺣﻤﺮ ﯾﻨﻘـﺎد ﺛﻼـث ﻟﯿـﺎل و ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ارﺗﻔـﺎع‪ ،‬ﯾﺠﺎور اﻟـّﺪﻫﻨﺎء‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬إﻧّﻪ ﻗﺮب رﻣﺎل )رﻣﻞ‪ .‬ظ( ﻋﺎﻟـﺞ و ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﺒﺼـﺮة ﺗﺴـﻌﮥ أّﯾﺎم‪ .‬و اﻟـّﺴ ﺘﺎران‪ :‬ﺗﺜﻨﯿﮥ ﺳﺘﺎر ﺑﮑﺴﺮ اﻟّﺴﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻓﺘﺢ اﻟّﺘﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة ﻣﻦ ﻓﻮﻗﻬﺎ و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ راء و ﻫﻤﺎ وادﯾﺎن ﻓﯽ دﯾﺎر ﺑﻨﯽ‬‫ﺳﻌﺪ ﯾﻘﺎل ﻟﻬﻤﺎ‪ :‬ﺳﻮدة و ﯾﻘﺎل ﻷﺣﺪﻫﻤﺎ‪ :‬اﻟـّﺴ ﺘﺎر اﻷﻏﺒﺮ‪ ،‬و ﻟﻶﺧﺮ‪ ،‬اﻟـّﺴ ﺘﺎر اﻟﺤﺎﺋﺮّي‪ ،‬و ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻋﯿﻮن ﻓّﻮارة ﺗﺴـﻘﯽ ﻧﺨﯿﻠﻬﻤﺎ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﻫﺬا ﮐّﻠﻪ و‬‫إن ﮐﺎن ﺧﺎرﺟﺎ ﻋﻦ اﻟﻤﻘﺼﻮد ﻟﮑّﻨﻬﺎ أﻟﻔﺎظ ﻏﺮﯾﺒﮥ ﻓﺄﺣﺒﺒﺖ ﺗﻔﺴﯿﺮﻫﺎ ﻟﺌّﻠﺎ ﺗﺸﮑﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﯾﻄﺎﻟﻊ ﻫﺬا اﻟﻤﺠﻤﻮع ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻻـزﻫﺮّي‪ :‬اﻟﻌﻠّﺎﻣـﮥ أﺑـﻮ ﻣﻨﺼـﻮر ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻷـزﻫﺮ اﻟﻬﺮوي اﻟﻠّﻐـﻮي اﻟّﻨﺤـﻮّي اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌّﯽ ﺻـﺎﺣﺐ »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﻠّﻐـﮥ« و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت اﻟﮑﺒﺎر اﻟﺠﻠﯿﻠﮥ اﻟﻤﻘﺪار‪ ،‬ﺑﻬﺮاة‪ ،‬ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﻟﺒﻐﻮي و ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ و أﺗﯽ اﺑﻦ اﻟّﺴﺮاج و ﺗﺮك‬‫اﻷﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ درﯾﺪ ﺗﻮّرﻋﺎ ﻷﻧّﻪ رآه ﺳﮑﺮان! و ﻗﺪ ﺑﻘﯽ اﻻزﻫﺮّي ﻓﯽ أﺳﺮ اﻟﻘﺮاﻣﻄﮥ ﻣّﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ[‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼّﻨﻔﺎت اﻟﮑﺒﺎر اﻟﺠﻠﯿﻠﮥ اﻟﻤﻘﺪار ﮐﺘﻬﺬﯾﺐ اﻟّﻠﻐﮥ‬‫و ﻏﯿﺮه‪ ،‬اﻟﻠّﻐﻮّي اﻟﻨﺤﻮّي اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯽ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ اﻟﻬﺮوي اﻻزﻫﺮي‪ ،‬ﺑﻘﯽ ﻓﯽ أﺳﺮ اﻟﻘﺮاﻣﻄﮥ ﻣّﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ و ﮐﺎن ﻣﺘﻔﻘﺎ‬‫ﻋﻠﯽ ﻓﻀـﻠﻪ و ﺛﻘﺘﻪ و دراﯾﺘﻪ و ورﻋﻪ و روي ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌّﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ و ﻏﯿﺮه و أدرك اﺑﻦ درﯾﺪ و ﻟﻢ ﯾﺮو ﻋﻨﻪ ﺷﯿﺌﺎ و أﺧﺬ ﻋﻦ ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ و ﻋﻦ‬‫اﺑﻦ اﻟـّﺴ ﺮاج اﻟّﻨﺤﻮي و ﮐﺎن ﻗـﺪ رﺣﻞ و ﻃﺎف ﻓﯽ أرض اﻟﻌﺮب و ﻃﻠﺐ اﻟّﻠﻐـﮥ ﻓﺨﺎﻟﻂ ﻗﻮﻣﺎ ﯾﺘﮑّﻠﻤﻮن ﺑﻄﺒﺎﻋﻬﻢ اﻟﺒﺪوّﯾﮥ و ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﻮﺟﺪ ﻓﯽ‬‫ﻣﻨﻄﻘﻬﻢ ﻟﺤﻦ أو ﺧﻄﺄ ﻓﺎﺣﺶ ﻓﺎﺳـﺘﻔﺎد ﻣﻦ ﻣﺠﺎورﺗﻬﻢ و ﻣﺨﺎﻃﺒـﮥ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﺑﻌﻀﺎ أﻟﻔﺎﻇﺎ و ﻧﻮادر ﮐﺜﯿﺮة أوﻗﻊ أﮐﺜﺮﻫﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« و‬‫ﺳﺒﺐ ﻣﺨﺎﻟﻄﺘﻬﻢ ﻟﻪ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﻗﺪ أﺳـﺮﺗﻪ اﻟﻘﺮاﻣﻄﮥ و ﮐﺎن اﻟﻘﻮم اﻟﺬﯾﻦ وﻗﻊ ﻓﯽ ﺳﻬﻤﻬﻢ ﻋﺮﺑﺎ ﻧﺸﺄوا ﻓﯽ اﻟﺒﺎدﯾﮥ ﯾﺘﺒﻌﻮن ﻣﺴﺎﻗﻂ اﻟﻐﯿﺚ و ﯾﺮﻋﻮن‬‫اﻟّﻨﻌﻢ و ﯾﻌﯿﺸﻮن ﺑﺄﻟﺒﺎﻧﻬﺎ و ﮐﺎن ﺟﺎﻣﻌﺎ ﻷﺷﺘﺎت اﻟّﻠﻐﺎت ﻣّﻄﻠﻌﺎ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪290 :‬‬‫أﺳـﺮارﻫﺎ و دﻗﺎﺋﻘﻬﺎ‪ ،‬و ﺗﻬﺬﯾﺒﻪ اﻟﻤﺬﮐﻮر أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻋﺸـﺮ ﻣﺠّﻠﺪات‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻷﻟﻔﺎظ اﻟّﺘﯽ ﯾﺴﺘﻌﻤﻠﻬﺎ اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻣﻦ اﻟّﻠﻐﮥ اﻟﻤﺘﻌﻠﻘﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 206‬از ‪316‬‬‫ﺑﺎﻟ ﻔ ﻘﻪ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ اﻷزﻫﺮّي أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‬‫اﻟّﻠﻐﻮي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯽ‪ ،‬ﻟﻪ »اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﻋﺸﺮ ﻣﺠّﻠﺪات‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺗـﺎج اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷـﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻷـزﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﻠﺤـﮥ اﻟﻬﺮوي أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر اﻷزﻫﺮي اﻟﻬﺮوّي اﻟّﻠﻐﻮي‬‫ﺻﺎﺣﺐ »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﻠّﻐـﮥ« وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﻬﺮاة ﻣﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ إدرﯾﺲ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟّﺸﺎﻣﯽ و‬‫ﻃﺎﺋﻔـﮥ‪ ،‬ﺛّﻢ رﺣـﻞ إﻟﯽ ﺑﻐـﺪاد ﻓﺴـﻤﻊ أﺑـﺎ اﻟﻘـﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐـﻮّي و أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺮﻓـﮥ ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ و اﺑﻦ اﻟـّﺴ ﺮاج و أﺑـﺎ اﻟﻔﻀـﻞ‬‫اﻟﻤﻨﺬرّي و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺮوة و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻔﺮات و أﺑﻮ ذر ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﺮﺷﯽ و اﻟﺤﺴﯿﻦ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻠّﻐﮥ‪ ،‬ﺑﺼـﯿﺮا ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻋﺎﻟﯽ اﻹﺳـﻨﺎد‪ ،‬ﺛﺨﯿﻦ اﻟﻮرع‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎدة و اﻟﻤﺮاﻗﺒﮥ‪ ،‬ﺷﺪﯾﺪ اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻷﻟﻔﺎظ ﻟا ّﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻣﺘﺠّﺮﺑـﺎ ﻓﯽ دﯾﻨﻪ‪ ،‬أدرك اﺑﻦ درﯾـﺪ و اﻣﺘﻨﻊ أن ﯾﺄﺧـﺬ ﻋﻨﻪ اﻟّﻠﻐـﮥ و ﻗـﺪ ﺣﻤـﻞ اﻟّﻠﻐـﮥ ﻋﻦ اﻷزﻫﺮي ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﻬﺮوي ﺻﺎﺣﺐ‬‫»اﻟﻐﺮﯾﯿﻦ« و ﻣﻦ ﻣﺼّﻨﻔﺎت اﻷزﻫﺮي »اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« ﻋﺸﺮ ﻣﺠّﻠﺪات و ﮐﺘﺎب »اﻟﻐﺮﯾﺐ ﻓﯽ اﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ« و ﮐﺘﺎب »ﺗﻔﺴﯿﺮ أﻟﻔﺎظ اﻟﻤﺰﻧﯽ« و ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻞ‬‫اﻟﻘﺮاءة« و »ﮐﺘﺎب اﻟّﺮوح و ﻣﺎ ورد ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﺴـﻨﮥ« و ﮐﺘﺎب »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻷﺳﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﯽ« و »ﺗﻔﺴﯿﺮ إﺻﻼح اﻟﻤﻨﻄﻖ« و »ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟّﺴﺒﻊ‬‫اﻟﻤﻄّﻮﻟﮥ« و »ﺗﻔﺴـﯿﺮ دﯾﻮان أﺑﯽ ﺗﻤﺎم« و اﺳـﺮ ﻣّﺮة أﺳـﺮﺗﻪ اﻟﻘﺮاﻣﻄﮥ ﻓﺤﮑﯽ ﻋﻦ ﻧﻔﺴﻪ أﻧّﻪ وﻗﻊ ﻓﯽ أﺳـﺮ ﻋﺮب ﻧﺸﺌﻮا ﻓﯽ اﻟﺒﺎدﯾﮥ ﯾﺘﺒﻌﻮن ﻣﺴﺎﻗﻂ‬‫اﻟﻐﯿﺚ أّﯾﺎم اﻟّﻨﺠﻊ و ﯾﺮﺟﻌﻮن إﻟﯽ أﻋـﺪاد اﻟﻤﯿﺎه ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺿـﺮﻫﻢ زﻣﻦ اﻟﻘﯿﻆ و ﯾﺘﮑّﻠﻤﻮن ﺑﻄﺒﺎﻋﻬﻢ اﻟﺒﺪوّﯾﮥ و ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﻮﺟﺪ ﻓﯽ ﻣﻨﻄﻘﻬﻢ ﻟﺤﻦ‬‫أو ﺧﻄﺄ ﻓﺎﺣﺶ‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﺒﻘﯿﺖ ﻓﯽ أﺳﺮﻫﻢ دﻫﺮا ﻃﻮﯾﻼ و اﺳﺘﻔﺪت ﻣﻨﻬﻢ اﻟﻔﺎﻇﺎ ﺟّﻤﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺳﺪي در ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪291 :‬‬‫اﺑﻦ ﻧﻮح ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر اﻷزﻫﺮي اﻹﻣﺎم ﻓﯽ اﻟّﻠﻐـﮥ‪ ،‬وﻟﺪ ﺑﻬﺮاة ﺳـﻨﮥ ﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﻏﻠﺐ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻢ اﻟّﻠﻐﮥ‬‫و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« اﻟّﺬي ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﻓﺄوﻋﯽ ﻓﯽ ﻋﺸـﺮ ﻣﺠّﻠﺪات‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳـّﻤﺎه »اﻟّﺘﻘﺮﯾﺐ« و »ﺷـﺮح اﻷﺳـﻤﺎء‬‫اﻟﺤﺴﻨﯽ« و »ﺷﺮح أﻟﻔﺎظ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻟﻤﺰﻧﯽ« و »اﻻﻧﺘﺼﺎر« ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺮاة ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﯽ أواﺧﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳـﺒﻌﯿﻦ‪ .‬ﻧﻘﻞ اﻟّﺮاﻓﻌﯽ ﻋﻨﻪ ﻣﻮاﺿﻊ ﯾﺘﻌﻠّﻖ‬‫ﺑﺎﻟﻠّﻐﮥ ﻓﯽ ﺿﺒﻂ اﻟّﺴّﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻧﻮح اﻷزﻫﺮي اﻟّﻠﻐﻮي اﻷدﯾﺐ اﻟﻬﺮوي ﻟا ّﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ و اﺑﻦ اﻟـّﺴ ﺮاج و أدرك اﺑﻦ درﯾﺪ و ﻟﻢ ﯾﺮو ﻋﻨﻪ و‬‫ورد ﺑﻐـﺪاد و أﺳـﺮﺗﻪ اﻟﻘﺮاﻣﻄـﮥ ﻓﺒﻘﯽ ﻓﯿﻬﻢ دﻫﺮا ﻃﻮﯾﻼـ و ﮐـﺎن رأﺳـﺎ ﻓﯽ اﻟّﻠﻐـﮥ‪ ،‬أﺧـﺬ ﻋﻨﻪ اﻟﻬﺮوي ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‬‫»اﻟّﺘﻬـﺬﯾﺐ« ﻓﯽ اﻟﻠّﻐـﮥ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﻟﻔﺎظ ﻣﺨﺘﺼـﺮ اﻟﻤﺰﻧﯽ« »اﻟّﺘﻘﺮﯾﺐ« ﻓﯽ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ »ﺷـﺮح ﺷـﻌﺮ أﺑﯽ ﺗﻤﺎم« »اﻷدوات« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ و ﮐﺎن ﻋﺎرﻓﺎ‬‫ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﺎﻟﯽ اﻹﺳﻨﺎد ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻮرع‪ .‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »أﺑﺠﺪ اﻟﻌﻠﻮم« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷزﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻧﻮح اﻟﻬﺮوي اﻟّﻠﻐﻮي اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ أﺑﻮ‬‫ﻣﻨﺼﻮر اﻷزﻫﺮي‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 282‬و أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ و اﺑﻦ اﻟـّﺴ ﺮاج و أدرك اﺑﻦ درﯾﺪ و ﻟﻢ ﯾﺮو ﻋﻨﻪ و ورد ﺑﺒﻐﺪاد و‬‫أﺳـﺮﺗﻪ اﻟﻘﺮاﻣﻄـﮥ ﻓﺒﻘﯽ ﻓﯿﻬﻢ دﻫﺮا ﻃﻮﯾﻼ و ﮐﺎن راﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻠّﻐـﮥ و اﺷـﺘﻬﺮ ﺑﻬﺎ‪ ،‬أﺧﺬ ﻋﻨﻪ اﻟﻬﺮوي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« و ﮐﺎن ﻗﺪ رﺣﻞ و ﻃﺎف‬‫ﻓﯽ أرض اﻟﻌﺮب ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟّﻠﻐـﮥ و ﮐﺎن ﺟﺎﻣﻌﺎ ﻟﺸـﺘﺎت اﻟّﻠﻐـﮥ ﻣّﻄﻠﻌﺎ ﻋﻠﯽ أﺳـﺮارﻫﺎ و دﻗﺎﺋﻘﻬﺎ‪ ،‬ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟّﻠﻐـﮥ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺘﻬﺬﯾﺐ« و ﻫﻮ ﻣﻦ‬‫اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺨﺘـﺎرة ﯾﮑﻮن أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻋﺸـﺮ ﻣﺠّﻠـﺪات و ﻟﻪ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻷﻟﻔـﺎظ اﻟّﺘﯽ اﺳـﺘﻌﻤﻠﻬﺎ اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻓﯽ ﻣﺠّﻠـﺪ واﺣـﺪ و ﻫﻮ ﻋﻤـﺪة‬‫اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﺎ ﯾﺸـﮑﻞ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻣﻦ اﻟّﻠﻐﮥ اﻟﻤﺘﻌّﻠﻘﮥ ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و ﮐﺎن ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﺎﻟﯽ اﻹﺳـﻨﺎد ﺛﺨﯿﻦ اﻟﻮرع‪ ،‬وﻟﺪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 282‬و ﻣﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 207‬از ‪316‬‬‫ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﻪ ‪ 370‬و ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ ‪ 371‬ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﻫﺮاة‪ ،‬و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪292 :‬‬‫»ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﻟﻔﺎظ ﻣﺨﺘﺼـﺮ اﻟﻤﺰﻧﯽ« و »اﻟّﺘﻘﺮﯾﺐ« ﻓﯽ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و رأي ﺑﺒﻐﺪاد أﺑﺎ إﺳﺤﺎق اﻟّﺰّﺟﺎج و أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻞ‬‫أﻧّﻪ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ أﺧﺬ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺷﯿﺌﺎ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻓﻘﯿﻬﻬﻢ اﻻزﻫﺮي ذو اﻟﻤﺠﺪ اﻷزﻫﺮ‪ ،‬و اﻟﻔﻀﻞ اﻷﻇﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﻔﺨﺮ اﻷﺑﻬﺮ و اﻟﻌﻠّﻮ اﻷﻓﺨﺮ‪ ،‬و اﻟّﺸـ ﻤﻮخ اﻷﺷـﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﺒﺬوخ اﻷﮐﺒﺮ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ‬‫اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت اﻟﮑﺒﺎر اﻟﺠﻠﯿﻠـﮥ اﻟﻤﻘـﺪار ﻓﻼ ﯾـﺪرك ﻧﺒﻠﻬﺎ و ﻻ ﯾﺤﺼـﺮ‪ ،‬اﻟﻤّﺘﻔﻖ ﻋﻠﯽ ﻓﻀـﻠﻪ و ﺛﻘﺘﻪ و دراﯾﺘﻪ و ورﻋﻪ ﻓﻼ ﯾﺠﺤـﺪ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﺎ و ﻻ‬‫ﯾﻨﮑﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﺸـﻬّﯽ اﻟﻤﻨﻈﺮ‪ ،‬و أﺛﺒﺖ ذاك اﻟﺨﺒﺮ اﻷـﻧﯿﻖ اﻟﻤﺨﯿﺮ ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯽ وﺿﻮح اﻟﺤﻖ اﻷﺑﻠـﺞ اﻷﻧﻮر‪ ،‬و ﺳـﻔﻮر‬‫اﻟّﺼﺪق اﻷﺿﻮء اﻻﺳﻔﺮ‪ ،‬و زﻫﻮق اﻟﺒﺎﻃﻞ اﻷﺳﻤﺞ اﻷﻧﮑﺮ‪ ،‬و ﺑﻮار اﻟﺨﻄﻞ اﻷﻋﻮج اﻷﻋﻮر‪.‬‬‫‪ -68‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﭘﺲ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اذﻧﺎ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻟا ﺒﺎﻏﻨﺪي‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﺳﻮﯾﺪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻬﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎم‬‫ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻓﺨﻄﺒﻨﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪،‬‬‫و ﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ اذّﮐﺮﮐﻢ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻗﺎﻟﻬﺎ ﺛﻼث ﻣّﺮات ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻐﺪادي‬‫و اﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻤﺮﺗﺒﮥ و ﻣﺤّﺪث ﻓﺨﯿﻢ اﻟﻤﻨﺰﻟﮥ و ﻣﺴﻨﺪ ﻋﻈﯿﻢ اﻟﺘﺒّﺤﺮ و ﻧﺎﻗﺪ ﻣﺒﻬﺮ اﻟّﺘﻤﻬﺮ ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺷﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻹﻣﺎم اﻟّﺜﻘـﮥ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺒﻐـﺪادي‬‫ﻣﺤّﺪث اﻟﻌﺮاق ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أّول ﻣﺎ ﺳﻤﻊ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺼﻮﻓّﯽ و ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪293 :‬‬‫و ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ زﮐﺮّﯾﺎ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﯿﻼن و اﻟﺒﺎﻏﻨـﺪّي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ زﯾﺪان اﻟﺒﺠﻠﯽ و أﺑﺎ ﻋﺮوﺑﮥ اﻟﺤّﺮاﻧﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫ﻋﻼـن و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺰﯾﻢ اﻟّﺪﻣﺸـﻘّﯽ و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﻌـﮥ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ ﺑـﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺸﺎم‪ ،‬و ﺟﻤﻊ و أﻟّﻒ ﻋﻨﯽ‬‫ﺑﻄﻠﺐ ﻫﺬا اﻟﻔّﻦ و ﻟﻢ ﯾﺘﺨّﻠﻒ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ و أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس و اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ و اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺨّﻠﺎل و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺤﺴﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﺑﺮﻫﺎن و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺠﻮﻫﺮي و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﻣﻦ وﻟﺪ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ اﻷﮐﻮع و‬‫ﮐـﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻻـ أﺗﯿّﻘﻦ ذﻟـﮏ‪ .‬ﻗـﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻓﻬﻤﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﺻﺎدﻗﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐﺘﺐ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ اﻟﻮف‬‫ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻋﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي ﻋﻦ اﺑﻦ زﯾﺪ اﻟّﺪاري ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻫﻮ ﻋﻨﺪي‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻟﻌّﻠﻪ ﻋﻨـﺪك؟ ﻗـﺎل‪ :‬ﻟﻮ ﮐـﺎن ﻋﻨـﺪي ﻟﮑﻨﺖ أﺣﻔﻈﻪ؛ ﻋﻨـﺪي ﻣﻦ اﻟﺒﺎﻏﻨـﺪي ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣـﺎ ﻓﯿﻬـﺎ ﻫـﺬا‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫اﻟـﺪاودّي‪ :‬رأﯾﺖ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﯾﻌﻈﻢ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ و ﯾﺠّﻠﻪ و ﻻـ ﯾﺴـﺘﻨﺪ ﺑﺤﻀـﺮﺗﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﻮرّي‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ‬‫ﺑﻌﺾ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ أﻧّﻪ ﺣﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﺑﻦ اﻟﻤﻌﺮوف اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻓﺠﺎء أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟّﺰﻫﺮي ﻓﻘﺎم اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻋﻦ ﻣﮑﺎﻧﻪ و أﺟﻠﺲ اﻟّﺰﻫﺮي و ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 208‬از ‪316‬‬‫اﻟﻘﺎﺿﯽ! ﻫﺬا اﻟّﺸﯿﺦ ﻣﻦ وﻟﺪ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻫﻮ ﻣﺤّﺪث و آﺑﺎؤه ﻣﺤّﺪﺛﻮن إﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫واﻟـﺪ ﻫـﺬا‪ ،‬و ﻧﺎ‪ :‬ﻓﻼن ﻋﻦ ﺟـّﺪ ﻫـﺬا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و ﻧﺎ‪ :‬ﻓﻼن ﻋﻦ ﺟّﺪﻫﻢ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺰل ﯾﺮوي ﻋﻦ ﮐّﻞ واﺣﺪ ﻣﻦ آﺑﺎﺋﻪ‬‫ﺣﺪﯾﺜﺎ ﺣّﺘﯽ ﻧا ﺘﻬﯽ إﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴﻠﻤﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪:‬‬‫ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﯾﻤﯿﻞ إﻟﯽ ﺗﺸّﯿﻊ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﻠﯿﻼ ﺑﻤﻘﺪار ﻣﺎﻻ ﯾﻀّﺮ إن ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ! و ﻗﺎل اﻟﻮﻟﯿﺪ )أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ .‬ظ( اﻟﺒﺎﺟﯽ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻓﯿﻪ ﺗﺸّﯿﻊ‪ .‬ﻗﺎل‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮﻋﯿﻨﯽ‪:‬‬‫ﻗـﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺣﻮل أﺷﺞ؛ ﻓﺤﻀـﺮ ﻋﻨﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬إّن ﻫﺬا اﻟّﺬي ﺗﻤﻠﯿﻪ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻫﻮ ﻋﻨﺪﻧﺎ‬‫ﮐﺜﯿﺮ ﺑﺎﻟﻌﺮاق؛ ﯾﺮﯾﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺼﺮ ﻓﮑﺎن ﻣﺒﺪا اﺧﺮاج اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﻓﮑﺎن ﻣﻨﻪ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻣﻦ ﻧﮑﯿﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪294 :‬‬‫اﻟّﻨﺎس ﻋﻠﯿﻪ ﺣّﺘﯽ ﻗﺎل اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬وﺿﻊ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻟﻌﻤﺮو أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻌﺘﯿﻘﯽ‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺗﺴﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺒﻐـﺪادي‪ ،‬و ﻟﻪ ﺛﻼث و‬‫ﺗﺴـﻌﻮن ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﯽ و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻋﯿﺎن اﻟﺤّﻔﺎظ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺼﻮﻓﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ زﯾﺪان و ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ‬‫ﺣﺰﯾﻢ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﻼن و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼﺮ و ﮐﺎن ﻋﻨﺪه ﻋﻦ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و ﺻـﻼح اﻟـﺪﯾﻦ ﺻـﻔﺪي در »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒّﺰاز اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬رﺣﻞ‬‫إﻟﯽ اﻷﻣﺼﺎر و ﺑﺮع ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺮﺟﺎل‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ اﻟﻄﺒﺮّي و ﻏﯿﺮه و‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و اﺗّﻔﻘﻮا ﻋﻠﯽ ﻓﻀﻠﻪ و ﺻﺪﻗﻪ و ﺛﻘﺘﻪ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻹﻣﺎم اﻟّﺜﻘﮥ‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﻐﺪادي‪،‬‬‫ﻣﺤّﺪث اﻟﻌﺮاق‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 286‬و ﺳـﻤﻊ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و اﺑﻦ ﻋﺮوﺑﮥ و ﻣﻨﻪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ و اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ و ﺟﻤﻊ‪ ،‬و‬‫أﻟّﻒ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﺻﺎدﻗﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﺒﺎﻏﻨـﺪي ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ اﻟﺠﺰازي ﻋﻦ ﻋﻤﺮو‬‫ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻫﻮ ﻋﻨﺪي‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻌّﻠﻪ ﻋﻨﺪك! ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮ ﮐﺎن ﻋﻨﺪي ﻟﮑﻨﺖ أﺣﻔﻈﻪ؛ ﻋﻨﺪي ﻋﻦ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺎ ﻫﺬا ﻣﻨﻬﺎ!‬‫و ﮐﺎن اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﯾﺠﻠّﻪ و ﯾﻌﻈﻤﻪ و ﻻ ﯾﺴـﺘﻨﺪ ﺑﺤﻀـﺮﺗﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن ﯾﻤﯿﻞ إﻟﯽ اﻟّﺘﺸـّﯿﻊ ﻗﻠﯿﻼ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺒﺎﺟﯽ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﻓﯿﻪ‬‫ﺗﺸّﯿﻊ ﻣﺎت ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ‪ [379‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺣـﺎﻓﻈﻬﻢ اﻹﻣﺎم ﻣﺤـّﺪث اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﺛﻘﺘﻬﻢ اﻟﻤﺄﻣﻮن اﻟﻤﺸـﺘﻬﺮ ﺑﺠﻼﺋﻞ ﻣﻔﺎﺧﺮه ﻓﯽ اﻵﻓﺎق‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ‬‫اﻟﻤﺒﻬﺮ اﻻﯾﺘﻼق‪ ،‬و أﺧﺒﺮ ﺑﻬﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻤﺴﻔﺮ اﻹﺷﺮاق‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺪ رواﯾﮥ ﻫﺆﻻء اﻟّﻨﻘﺪة اﻟﺤّﺬاق‪ ،‬اﻟﻤﻬﺮة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪295 :‬‬‫اﻟّﺴـ ّﺒﺎق‪ ،‬إﻟّﺎ ﻣﻦ أﻟﻒ اﻟﻮﺿﻊ و اﻻﻓﺘﻌﺎل و اﻻﯾﺘﻔﺎك و اﻻﺧﺘﻼق‪ ،‬ﻓﺄوﺟﻔﺖ ﺑﻪ اﻟﻤﻄﺎﯾﺎ اﻟﻌـﺪوان ﻓﯽ اﻟﺒﻮادي اﻟﻘﺎﺋﻤـﮥ اﻷﻋﻤﺎق‪ ،‬ﺣّﺘﯽ أوردﺗﻪ‬‫ﻣﻨﺎﻫﻞ اﻟﺨﯿﺒﮥ و اﻟﺨﺴﺎر و اﻟﺤﺮﻣﺎن و اﻹﺧﻔﺎق‪.‬‬‫‪ -69‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤّﮑﯽ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﺮواﯾﺖ أّم ﺳﻠﻤﻪ رﺿﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒّﺰار ﻋﻨﻬﺎ ﺑﻠﻔﻆ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻓﯽ ﻣﺮﺿﻪ اﻟّﺬي ﻗﺒﺾ ﻓﯿﻪ و ﻗﺪ اﻣﺘﻸت اﻟﺤﺠﺮة ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 209‬از ‪316‬‬‫أﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﯾﻮﺷﮏ أن اﻗﺒﺾ ﻗﺒﻀﺎ ﺳـﺮﯾﻌﺎ ﻓﯿﻨﻄﻠﻖ ﺑﯽ و ﻗـﺪ ﻗـّﺪﻣﺖ اﻟﻘﻮل ﻣﻌﺬرة إﻟﯿﮑﻢ‪ ،‬أﻻ! إﻧّﯽ ﻣﺨﻠﻒ ﻓﯿﮑﻢ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋّﺰ و ﺟـّﻞ و ﻋـﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿـﺘﯽ‪ .‬ﺛّﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠّﯽ ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻫـﺬا ﻋﻠّﯽ ﻣـﻊ اﻟﻘﺮآن و اﻟﻘﺮآن ﻣﻊ ﻋﻠّﯽ ﻻـ ﯾﻔﺘﺮﻗـﺎن ﺣـّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ ﻟا ﺤﻮض‪،‬‬‫ﻓﺄﺳﺄﻟﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻣﺎ ﺧﻠﻔﺖ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ دارﻗﻄﻨﯽ‬‫و ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ و رﻓﻌﺖ و ﻧﺒﺎﻟﺖ دار ﻗﻄﻨّﯽ در ﻋﻠﻮم ﺣﺪﯾﺚ آن ﭼﻨﺎﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘﺎج ﺗﻮﺿـﯿﺢ و ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺷﻄﺮي از ﻣﻌﺎﻟﯽ‬‫زاﻫﺮه و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺑﺎﻫﺮه او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧﯽ و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و‬‫»ﺳـﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼـ« و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷﺎﻓﻌـّﯿ ﮥ« ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ اﺳـﺘﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫أﺳـﺪي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻘّﺮاء« ﺷـﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺟﺰري و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل« وﻟﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ و »ﻣﺮﻗﺎة‪ -‬ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﺎة« ﻣﻠّﺎ ﻋﻠﯽ‬‫ﻗـﺎري و »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﺟﻼل اﻟـّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ« ﻓﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ رازي و ﮐﺘﺎب »اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ و اﻟّﺘﯿﺴـﯿﺮ« ﻣﺤﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ‬‫اﻟّﻨﻮوي و »ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« اﺑﻦ أﺛﯿﺮ و »ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﺣﺴـﯿﻦ دﯾﺎر ﺑﮑﺮي و »ﻣﻨﻬﺎج اﻟّﺴـ ّﻨﻪ« اﺑﻦ ﺗﯿﻤّﯿﻪ و »أﺳـﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« ﺷـﯿﺦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي و ﮐﺘﺎب »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿـﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« و »أﺑﺠﺪ اﻟﻌﻠﻮم« و »ﺗﺎج‬‫ﻣﮑﻠّﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و ﻻﺋﺤﺴﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪296 :‬‬‫در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟـﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ -‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﻓﯽ ذا اﻟﻘﻌﺪة و ﻟﻪ ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳـﻨﮥ‪ ،‬روي‬‫ﻋﻦ اﻟﺒﻐﻮي و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟﺤـﺎﮐﻢ ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﺻـﺎر أوﺣـﺪ ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﺤﻔـﻆ و اﻟﻔﻬﻢ و اﻟﻮرع و إﻣﺎﻣـﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮاء‪ ،‬و اﻟﻨﺤـﺎة ﺻﺎدﻗﺘﻪ ﻓﻮق ﻣﺎ‬‫وﺻﻒ ﻟﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﺼـّﻨﻔﺎت ﯾﻄﻮل ذﮐﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﻓﺮﯾﺪ ﻋﺼـﺮه و ﻓﺰﯾﻊ دﻫﺮه و ﻧﺴﯿﺞ وﺣﺪه و إﻣﺎم وﻗﺘﻪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻋﻠﻢ اﻷﺛﺮ‬‫و اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟﻌﻠﻞ و أﺳـﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل ﻣﻊ اﻟّﺼﺪق و ﺻـّﺤﮥ اﻻﻋﺘﻘﺎد و اﻻﺿـﻄﻼع ﻣﻦ ﻋﻠﻮم ﺳﻮي ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ اﻟﻘﺮاءة و ﻗﺪ ﺻـّﻨﻒ ﻓﯿﻬﺎ‬‫ﻣﺼـّﻨﻔﺎت‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﻤﺬاﻫﺐ اﻟﻔﻘﻬﺎء و ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧّﻪ درس ﻓﻘﻪ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻹﺻـﻄﺨﺮي‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻷدب و اﻟّﺸـ ﻌﺮ‬‫ﻓﻘﯿﻞ إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ دواوﯾﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ذر اﻟﻬﺮوّي‪:‬‬‫ﻗﻠﺖ ﻟﻠﺤـﺎﮐﻢ‪ :‬ﻫـﻞ رأﯾﺖ ﻣﺜﻞ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﮑﯿﻒ أﻧﺎ! و ﻗﺎل اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ ﮐﺎن‪ :‬اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﯾﻤﻠﯽ ﻋﻠّﯽ اﻟﻌﻠﻞ‬‫ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ و ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ اﻟﻄّﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮّي‪ :‬اﻟﺪار ﻗﻄﻨّﯽ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ أﺳـﺪي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﺑﻦ دﯾﻨﺎر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪،‬‬‫أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت اﻟﻤﻔﯿـﺪة‪ ،‬ﻣﻨﻬـﺎ ﮐﺘﺎب »اﻟـّﺴ ﻨﻦ و اﻟﻌﻠﻞ« اﻟّـﺬي ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ ﻓّﻨﻪ و‬‫»ﮐﺘﺎب اﻻﻓﺮاد« ﺗﻔّﻘﻪ ﺑﺄﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻹﺻـﻄﺨﺮي‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮه‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺻﺎر أوﺣﺪ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻔﻬﻢ و اﻟﻮرع و إﻣﺎﻣﺎ‬‫ﻓﯽ اﻟّﻨﺤﻮ و اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬و أﺷـﻬﺪ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﻋﻠﯽ أدﯾﻢ اﻷرض ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺒﺎﺟﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ ذر‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ؛ ﻫﻞ‬‫رأﯾﺖ ﻣﺜﻞ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﮑﯿﻒ أﻧﺎ! و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﺎ اﻟﻄّﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮّي ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ أﻣﯿﺮ‬‫اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌـﺪة ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻋﻦ ﺗﺴﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺈّن ﻣﻮﻟﺪه ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪،‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد و دﻓﻦ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﻣﻌﺮوف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪297 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 210‬از ‪316‬‬‫اﻟﮑﺮﺧﯽ ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم ﮐﺄﻧّّﯽ أﺳﺄل ﻋﻦ ﺣﺎل اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﻓﯽ اﻵﺧﺮة ﻓﻘﯿﻞ‪ :‬ﻟﯽ ذاك ﯾـﺪﻋﯽ ﻓﯽ اﻟﺠّﻨﮥ ﺑﺎﻻﻣﺎم! ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ‬‫ﻓﯽ »اﻟّﺮوﺿﮥ« ﻓﯽ أﺛﻨﺎء ﮐﺘﺎب اﻟﻘﻀﺎء ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟّﺮواﯾﮥ ﺑﺎﻹﺟﺎزة[‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در ﮐﺘﺎب »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي اﻟﺒﻐـﺪادّي اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر‪ ،‬ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻹﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و اﻧﻔﺮد ﺑﺎﻹﻣﺎﻣﮥ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه و ﻟﻢ ﯾﻨﺎزﻋﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ‬‫أﺣﺪ ﻣﻦ ﻧﻈﺮاﺋﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﺧﺘﻼف اﻟﻔﻘﻬﺎء و ﯾﺤﻔﻆ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻦ دواوﯾﻦ اﻟﻌﺮب و روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧّﯽ ﺻﺎﺣﺐ »ﺣﻠﯿﮥ‬‫اﻷوﻟﯿﺎء« و ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻗﺒﻞ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﺮوف ﺷـﻬﺎدﺗﻪ ﻓﻨـﺪم ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ و ﻗﺎل ﮐﺎن ﯾﻘﺒﻞ ﻗﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳّﻠﻢ ﺑﺎﻧﻔﺮادي ﻓﺼﺎرك ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻗﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻠﯽ إﻟّﺎ ﻣﻊ آﺧﺮ! و ﺻّﻨﻒ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺴﻨﻦ« و »اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ و اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ« و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و أﻗﺎم ﻋﻨﺪ أﺑﯽ‬‫اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻤﺼـﺮ ﻣـّﺪة و ﺑﺎﻟﻎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻓﯽ إﮐﺮاﻣﻪ و أﻧﻔﻖ ﻋﻠﯿﻪ ﻧﻔﻘﮥ واﺳـﻌﮥ و أﻋﻄﺎه ﺷـﯿﺌﺎ ﮐﺜﯿﺮا و ﻟﻢ ﯾﺰل ﻋﻨﺪه ﺣّﺘﯽ ﻓﺮغ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و ﮐﺎن‬‫ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻫﻮ و اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻋﻠﯽ ﺗﺨﺮﯾـﺞ اﻟﻤﺴـﻨﺪ ﮐﺘﺎﺑﺘﻪ إﻟﯽ أن ﻧﺠﺰ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ‪ :‬أﺣﺴﻦ اﻟّﻨﺎس ﮐﻼﻣﺎ ﻋﻠﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺛﻼﺛـﮥ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ‪ .‬و ﺳﺄل‬‫اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﯾﻮﻣﺎ أﺣﺪ أﺻﺤﺎﺑﻪ‪ :‬ﻫﻞ رأي اﻟّﺸﯿﺦ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ؟‬‫ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ ﻣﻦ ﺟﻮاﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻓﻼ ﺗَُﺰﱡﮐﻮا َأﻧ ُْﻔَﺴُﮑْﻢ ُﻫَﻮ َأْﻋَﻠُﻢ ﺑ َِﻤِﻦ اﱠﺗﻘﯽ‬‫‪ .‬ﻓﺄﻟّﺢ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬إن ﮐﺎن ﻓﯽ ﻓّﻦ واﺣﺪ ﻓﻘﺪ رأﯾﺖ ﻣﻦ ﻫﻮ أﻓﻀﻞ ﻣّﻨﯽ‪ ،‬و إن ﮐﺎن ﻣﻦ اﺟﺘﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ اﺟﺘﻤﻊ ﻓﯽ ﻓﻼ! و ﮐﺎن ﻣﺘﻔّﻨﻨﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم‬‫ﮐﺜﯿﺮة إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌـﺪة ﺳـﻨﮥ ‪ .306‬ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻷرﺑﻌـﺎء ﻟﺜﻤﺎن ﺧﻠﻮن و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻟﻠّﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ ذي اﻟﻘﻌـﺪة و‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳﻨﻪ ‪ 385‬ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﺻـّﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻹﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺸﻬﻮر و دﻓﻦ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﻣﻌﺮوف اﻟﮑﺮﺧﯽ ﻓﯽ ﻣﻘﺒﺮة‬‫ﺑﺎب ﺣﺮب‪ ،‬و دار اﻟﻘﻄﻦ ﻣﺤﻠﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻗﺎﻃﻦ دار اﻟّﺘﻨﻘﯿﺪ و اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ‪ ،‬و ﻋﺎﻣﺮ رﺑﻊ اﻟّﺘﻨﻘﯿﺐ و اﻟّﺘﺪﻗﯿﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪298 :‬‬‫و ﻣﺸّﯿﺪ ﻣﻐﻨﯽ اﻟّﺘﺠﺮﯾﺢ و اﻟّﺘﻮﺛﯿﻖ‪ ،‬و ﻣﺠّﺪد ﻣﻌﻬﺪ اﻟّﺘﻌﻠﯿﻞ و اﻟّﺘﻮﻓﯿﻖ‪ ،‬اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﺄﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻌﻈﯿﻢ ﻣﻨﺰﻟﺘﻪ ﻓﯽ اﻟّﺘﺮﺗﯿﻖ و‬‫اﻟّﺘﻔﺘﯿﻖ‪ ،‬اﻟﻤـﺪﻋّﻮ ﺑﺎﻹﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﺠّﻨـﮥ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﯾﺬﮐﺮوﻧﻪ ﻟﺠﻠﯿﻞ ﻣﺮﺗﺒﺘﻪ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺰب و ذﻟﮏ اﻟﻔﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻗﺪ أﺧﺮج ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺜﺎﺑﺖ اﻟﻌﺮﯾﻖ‪،‬‬‫اﻟﻤﺜﻤﺮ اﻟﻮرﯾﻖ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺠﺐ اﻷﻧﯿﻖ‪ ،‬اﻟﻤﺒﻬﺮ اﻟّﺮﺷـﯿﻖ‪ ،‬اﻟﻤﺰﻫﺮ اﻟّﺸﺮﯾﻖ‪ ،‬اﻟﻠّﺎﺣﺐ ﻣﻦ ﻣﻨﺎﻫﺞ اﻟﻬﺪي ﮐّﻞ ﻧﻬﺞ و ﻃﺮﯾﻖ‪ ،‬اﻟّﺪاﻋﯽ إﻟﯽ ﻣﺴﺎﻟﮏ اﻟّﺮﺷﺎد‬‫ﺑﺎﺑﯿﻦ اﻟّﺘﺴﺒﯿﻞ و اﻟّﺘﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ اﻟﻤﻤّﺰق ﺷـﻤﻞ اﻟـّﻀ ﻼل ﮐّﻞ اﻟّﺘﻤﺰﯾﻖ‪ ،‬اﻟﻤﻔّﺮق ﺟﻤﻊ اﻟﻐﻮاﯾﮥ ﮐّﻞ اﻟّﺘﻔﺮﯾﻖ‪ ،‬ﺣﯿﺚ وﺿﺢ ﻋﻠﯽ ﮐّﻞ ﺣﺎزم‬‫ﻟﺒﯿﺐ ﻣﺘﯿﻘﻆ أﻓﯿﻖ‪ ،‬و ﺑﺎن ﻋﻠﯽ ﮐّﻞ ﻧﺎﻗﺪ ﻣﺘﺒـّﺼ ﺮ ﺣﺪﯾﺪ اﻹﻣﻌﺎن و اﻟّﺘﺤﺪﯾﻖ؛ أّن ﻣﻨﮑﺮ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺮزﯾﻦ اﻟّﺮﺻﯿﻦ اﻟﻤﺘﯿﻦ اﻟﻮﺛﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﺠﺎﺣﺪ‬‫اﻟﻬﺎدر ﻓﯽ إﻟﻄﺎﻃﻪ ﮐﺎﻟﻔﺘﯿﻖ؛ ﻏﺎﺋﺺ ﻓﯽ دأﻣﺎء اﻟﻌﺪوان ﻏﺮﯾﻖ‪ ،‬و ﻣﻠﺘﺦ ﻋﻦ ﺳـﮑﺮات اﻟﻌﺼﺒّﯿﮥ ﻻ ﯾﺼﺤﻮ و ﻻ ﯾﻔﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﮑﺮ اﻟّﺴّﯿﺊ اﻟّﺬي ﻣﮑﺮ‬‫ﺳﯿﻨﺰل ﺑﻨﻔﺴﻪ و ﯾﺤﯿﻖ‪.‬‬‫‪ -70‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﻤﻮﺋﯽ در »ﻓﺮاﺋﺪ اﻟّﺴﻤﻄﯿﻦ« ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ آﻧﻔﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﺗﻨﺎ اﻟّﺸـ ﯿﺨﮥ اﻟّﺼﺎﻟﺤﮥ زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﻤﺎد اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮّزاق اﺑﻦ اﻟّﺸﯿﺦ ﻗﻄﺐ وﻗﺘﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ ،‬ﺳﻤﺎﻋﺎ ﻋﻠﯿﻬﺎ‬‫ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﻐﺪاد ﻋﺼـﺮ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ اﻟّﺴﺎدس و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﯿﻞ ﻟﻬﺎ‪ :‬أﺧﺒﺮك اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟّﺴﻘﺎء‪ ،‬ﻗﺮاءة ﻋﻠﯿﻪ و أﻧﺖ ﺗﺴﻤﻌﯿﻦ ﻓﯽ ﺧﺎﻣﺲ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ ﻋﺸﺮة و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﻤﺪرﺳﮥ اﻟﻘﺎدرّﯾﮥ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ!‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺒّﻨﺎء و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺮﮐﮥ اﻟﮑﻨﺪي ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و‬‫أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 211‬از ‪316‬‬‫ﻗﺎﻻـ‪ :‬أﻧﺒﺄﻧـﺎ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟّﺮﯾﺴـّﯽ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ‬‫اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﮑﻨﺪي‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺣﺒﻞ‬‫ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪299 :‬‬‫إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻣﺎ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻣﺨﻠﺺ ذﻫﺒﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺛﻘﺎت و أﻋﺎﻇﻢ ﻣﺴﻨﺪﯾﻦ أﺛﺒﺎت ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻤﺨّﻠﺺ ﺑﻀّﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﻓﺘـﺢ اﻟﺨﺎء و ﮐﺴـﺮ اﻟّﻠﺎم و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ اﻟّﺼﺎد‪ -‬ﻫـﺬا اﻻﺳﻢ ﻟﻤﻦ‬‫ﯾﺨﻠّﺺ اﻟـﺬﻫﺐ ﻣﻦ اﻟﻐﺶ و ﯾﻔﺼﻞ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬و اﺷـﺘﻬﺮ ﺑﻪ أﺑﻮ اﻟﻄﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ زﮐﺮّﯾﺎ ﻟا ﻤﺨﻠﺺ‬‫ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﻐـﺪاد و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺻﺪوﻗﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﻣﮑﺜﺮا‪ .‬ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺒﻐﻮي و أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻄﻮﺳـّﯽ و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟـّﺴ ﮑﺮّي و رﺿﻮان ﺑﻦ‬‫أﺣﻤـﺪ اﻟـّﺼ ﯿﺪﻻﻧّﯽ و ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ أﻣﺜـﺎﻟﻬﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﻗـﺎﻧّﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻷزﻫﺮّي و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺨّﻠﺎل و ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﻦ‬‫اﻟﻠّﺎﻟﮑﺎﺋﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟّﺘﻨﻮﺧّﯽ و أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﺑﻦ اﻟّﻨﻘﻮر؛ ﻓﯽ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻘـّﺪﻣﯿﻦ و اﻟﻤﺘﺄّﺧﺮﯾﻦ‪ ،‬آﺧﺮﻫﻢ‪ :‬اﻟّﺸـ ﺮﯾﻒ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻟّﺼﻮﻓﯽ‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺷّﻮال ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و أّول ﺳـﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ‬‫ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻣﻦ اﺑﻦ ﺑﻨﺖ ﻣﻨﯿﻊ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟـﺬﻫﺒﯽ ﺛﻘﺘﻬﻢ اﻟﺒـﺎرع ﻓﯽ اﻟّﺘﻤﯿﯿﺰ و اﻟّﺘﺨﻠﯿﺺ‪ ،‬و ﺻـﺪوﻗﻬﻢ اﻟﻤﺎﻫﺮ ﻓﯽ اﻟّﺘﺒﯿﮏ و اﻟّﺘﻠﺨﯿﺺ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﻠﺎﻣﻊ‬‫اﻟﻮﺑﯿﺺ‪ ،‬و أﺧﺒﺮ ﺑﺘﻠﮏ اﻟﺨﺒﺮ اﻟّﺴﺎﻃﻊ اﻟﺒﺼـﯿﺺ‪ ،‬اﻟّﻨﺎﻓﯽ ﻏّﺶ اﻟﺰﯾﻎ و اﻟﻬﻮي ﺑﺄﺣﺴﻦ اﻻﺧﺘﯿﺎر و اﻟّﺘﻤﺤﯿﺺ‪ ،‬اﻟﻌﺎﻓﯽ رﺳﻮم اﻟـّﻀ ﻼل و اﻟﻌﻤﯽ‬‫ﺑﺄوﺿـﺢ اﻻﺧﺘﯿـﺎر و اﻟّﺘﺨﺼـﯿﺺ‪ ،‬اﻟﻨـﺎص ﻋﻠﯽ ﻣﺮﺷـﺪ اﻟﺤـّﻖ ﺑـﺄﺑﯿﻦ اﻹرﺷـﺎد و اﻟّﺘﻨﺼـﯿﺺ‪ ،‬و اﻟﻤﺮـّﺻ ﺺ ﻣﻌﺎﻫـﺪ اﻟـّﺼ ﺪق ﻷـﺗﻘﻦ اﻹـﺑﺮام و‬‫اﻟّﺘﺮﺻـﯿﺺ‪ ،‬ﻓﺎﻟّﻄـ ﺎﻋﻦ ﻓﯽ أﻣﺮه اﻟﻤﺘﻌّﺮض ﻟﻪ ﺑﺎﻹـزراء و اﻟّﺘﻨﻘﯿﺺ و اﻟﺠﺎﺣـﺪ ﻟﻪ اﻟﻤﻤـﺎري ﻓﯿﻪ ﺣﯿﻦ ﻓﻘـﺪ اﻟﻤﻬﺮب و اﻟﻤﺤﯿﺺ؛ ﻻ ﯾﺤّﺼﻞ إﻟّﺎ‬‫ﻋﻠﯽ ﺗﮑﺪﯾﺮ ﻋﯿﺸﻪ و اﻟّﺘﻨﻐﯿﺺ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺴﺘﻔﯿﺪ ﻓﯽ ﺿﯿﻖ ﺧﻨﺎﻗﻪ إﻟّﺎ اﻟّﺘﺸﺪﯾﺪ و اﻟّﺘﻠﺨﯿﺺ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪300 :‬‬‫‪ -71‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود اﻟﺒﻐﺪادي‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﻗﺐ أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴﻼم ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫أ ﻫ ﻞ ﺑﯿﺘ ﯽ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺎن و رﻓﻌﺖ ﻣﮑﺎن ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐـﺪاد« ﺧﻄﯿﺐ ﻋﻤﺪة اﻟّﻨّﻘﺎد ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻗﺪ أوﻣﯽ إﻟﯽ‬‫ﺷﻄﺮ ﻣّﻤﺎ ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺾ اﻻﻋﻼم‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود‪ ،‬ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻤﺠّﻠﻞ اﻟﻤﻔّﺨﻢ اﻟﻤﻤﺪوح اﻟﻤﺤﻤﻮد‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺨﺘﺒﺮ اﻟﻤﻨﻘﻮد‪ ،‬إﺣﺮازا ﻟﻠﺒﺮﮐﮥ و‬‫درﮐـﺎ ﻟﻠـّﺴ ﻌﻮد‪ ،‬ﻓﻤﻦ أدﺑﺮ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻷـﻏﺮاض و اﻟـّﺼ ﺪود‪ ،‬أو ﻗـﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎﻹﻧﮑﺎر و اﻟﺠﺤﻮد‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﺮّﻗﻖ ﻣﻦ اﻟﻌـﺪوان ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻘﺒـﮥ اﻟﮑﺆد‪ ،‬ﻣﻤﺘﻂ ﻣﻦ‬‫اﻟّﻄﻐﯿﺎن ﺻﻬﻮة اﻟّﻠﺪد و اﻟﻌﻨﻮد‪.‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﭘﻨﺠﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 212‬از ‪316‬‬‫‪ -72‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻣﺴﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« در ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻗﻼﺑـﮥ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮﻗﺎﺷـﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ .‬و‬‫ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒّﺰار‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ‪ ،‬أﺑﯽ ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬و ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ‬‫رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣـّﺠ ﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟّﯿﻪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪301 :‬‬‫اﻟّﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪،‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ‪ .‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮط اﻟّﺸﯿﺨﯿﻦ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ﺑﻄﻮﻟﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪه‪:‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ أﯾﻀﺎ ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻃﻬﻤﺎ‪ .‬ﺣّﺪﺛﻨﺎه أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق و دﻋﻠﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺴﺠﺰي‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪:‬‬‫أﻧﺒﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﻦ أّﯾﻮب‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬اﻷزرق ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‬‫ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠﮥ أﻧّﻪ ﺳـﻤﻊ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻨﺪ ﺳﻤﺮات ﺧﻤﺲ‬‫دوﺣﺎت ﻋﻈﺎم ﻓﮑﻨﺲ اﻟّﻨﺎس ﻣﺎ ﺗﺤﺖ اﻟـّﺴ ﻤﺮات ﺛّﻢ راح رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻋﺸـّﯿﮥ ﻓﺼـّﻠﯽ ﺛﻢ ﻗﺎم ﺧﻄﯿﺒﺎ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ذﮐﺮ و وﻋﻆ ﻓﻘﺎل ﻣﺎ ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ أن ﯾﻘﻮل‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ أﻣﺮﯾﻦ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا إن اﺗّﺒﻌﺘﻤﻮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻋﺘﺮﺗﯽ ﺛﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أ ﺗﻌﻠﻤﻮن أﻧّﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟ ﺛﻼث ﻣّﺮات‪ .‬ﻗﺎﻟﻮا ﻧﻌﻢ! ﻓﻘﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠّﯽ ﻣﻮﻻه ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺣﺎﮐﻢ در »ﻣﺴﺘﺪرك« در ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺼﻠﺢ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺎﻟّﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أّﯾﻮب‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟّﺴﻌﺪي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻟا ﺤﻤﯿﺪ‪،‬‬‫ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﻨﺨﻌﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺻﺒﯿﺢ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪.‬‬‫ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ اﻹﺳﻨﺎد ﻋﻠﯽ ﺷﺮط اﻟّﺸﯿﺨﯿﻦ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﮐﻢ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺴﺘﺪرك‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ إﻣﺎم اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ و ﻗﺪوة اﻟﻤﻨّﻘﺪﯾﻦ و رﺋﯿﺲ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ و ﻣﻘّﺪم اﻷﯾﻘﺎظ اﻟﻤﻤﻌﻨﯿﻦ ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻋﻘﺎﺋﻞ ﻓﻮاﺿﻞ و أﺧﺎﺋﺮ ﻣﻔﺎﺧﺮ و ذﺧﺎﺋﺮ ﻣﺂﺛﺮ او ﻧﺰد أﺋﻤﻪ اﯾﻦ ﻗﻮم ﺑﯿﺸﺘﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺣﺼﺎ ﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬ﻧﺒﺬي‬‫از آن ﺑﺮ ﻧـﺎﻇﺮ »ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل« ﻣﺠـﺪ اﻟـّﺪﯾﻦ ﺑﻦ أﺛﯿﺮ »و ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻷﺳـﻤﺎء« ﻣﺤﯿﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻧﻮوي و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن و »ﺗـﺬﮐﺮة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 213‬از ‪316‬‬‫اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺨﺘﺼﺮ« أﺑﯽ اﻟﻔﺪاء و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻣﺮآة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪302 :‬‬‫اﻟﺠﻨـﺎن« ﯾـﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« أﺳـﻨﻮي »و أﺳـﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« وﻟﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ و »أﺳـﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل‬‫ﻣﺸـﮑﺎة« ﻋﺒﺪ اﻟﺤّﻖ و »ﻣﻮاﻫﺐ ﻟﺪﻧّﯿﻪ« از ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ زرﻗﺎﻧﯽ و »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤّﻔﺎظ« ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« و »ﺗﺎج‬‫ﻣﮑﻠّﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ؛ ﮐﺎﻟّﺸـ ﻤﺲ ﻓﯽ راﺑﻌﮥ اﻟّﻨﻬﺎر ﻫﻮﯾﺪا و آﺷﮑﺎرﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﺧﺘﺼﺎر‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم‬‫ﺑﻤﻌﺮض ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻣﯽآﯾﺪ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ إﻣﺎم اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ‬‫اﻟـّﻀ ّﺒﯽ اﻟّﻄﻬﻤـﺎﻧﯽ اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﺒﯿﻊ ﺻـﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷـّول‪ ،‬ﻃﻠﺐ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﻟّﺼﻐﺮ ﺑﺎﻋﺘﻨﺎء أﺑﯿﻪ و ﺧﺎﻟﻪ ﻓﺴﻤﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻼﺛﯿﻦ و رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و ﻫﻮ اﺑﻦ ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺣّﺞ ﺛﻢ ﺟﺎل ﻓﯽ ﺧﺮاﺳﺎن و ﻣﺎوراء اﻟّﻨﻬﺮ‬‫ﻓﺴـﻤﻊ ﺑﺎﻟﺒﻼد ﻣﻦ أﻟﻔﯽ ﺷﯿﺦ أو ﻧﺤﻮ ذﻟﮏ و ﻗﺪ رأي أﺑﻮه ﻣﺴﻠﻤﺎ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺬﮐﻮر و أﺑﯽ اﻟﻌّﺒﺎس اﻷﺻّﻢ‬‫و أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺼّﻔﺎر و أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻷﺧﺮم و أﺑﯽ اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤﺒﻮب و أﺑﯽ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﺒﻮﯾﻪ و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺒﺨﺎري و أﺑﯽ اﻟّﻨﺼـﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟـّﺴ ّﻤﺎك‬‫و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟّﻨـّﺠ ﺎد و اﺑـﻦ درﺳـﺘﻮﯾﻪ و أﺑﯽ ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ زﯾـﺎد و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﺣﻤـﺪان اﻟﺤﻠّـﺎب )اﻟﻌﻠّـﺎب‪ .‬ظ( و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ‬‫اﻟّﺸﯿﺒﺎﻧﯽ و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و اﻧﺘﻔﻊ ﺑﺼﺤﺒﺘﻪ و ﻣﺎزال ﯾﺴﻤﻊ ﺣّﺘﯽ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻟا ﻔﻮارس‬‫و أﺑﻮ اﻟﻌﻼء اﻟﻮاﺳـﻄﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب و أﺑﻮ ذّر اﻟﻬﺮوي و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻘﺸﯿﺮي و أﺑﻮ‬‫ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻤﺆّذن و اﻟّﺰﮐﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﻟﺒﺤﯿﺮي )اﻟﺒﺨﺘﺮي‪ .‬ظ( و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺤﻤﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟّﺸﯿﺮازي و‬‫ﻗـﺪ ﻗﺮأ اﻟﻘﺮاءات ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻹﻣـﺎم و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻨﺼﻮر اﻟـّﺼ ّﺮام و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺒّﻘـ ﺎر اﻟﮑﻮﻓﯽ و أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑّﮑـ ﺎر اﻟﺒﻐـﺪادي و ﻗﺮاء‬‫اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة و أﺑﯽ ﺳﻬﻞ اﻟّﺼﻌﻠﻮﮐﯽ و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺣّﺴﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺬاﮐﺮ اﻟﺠﻌﺎﺑﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪303 :‬‬‫و اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و ﻧﺤﻮﻫﻤﺎ و ﻗﺪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺤﯿﺮّي و أﺑﯽ إﺳﺤﺎق اﻟﻤﺰّﮐﯽ‪ ،‬و أﻋﺠﺐ ﻣﺎ رأﯾﺖ أّن أﺑﺎ ﻋﻤﺮ‬‫اﻟّﻄﻠﻤﻨﮑﯽ؛ و ﺳﯿﺄﺗﯽ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﻄﺒﻘﮥ؛ ﻗﺪ ﮐﺘﺐ »ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ« ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ ﺑﻦ اﻟﺒّﯿﻊ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪،‬‬‫ﻋﻦ ﺷـﯿﺦ ﻟﻪ‪ ،‬ﻋﻦ آﺧﺮ ﻋﻦ اﻟﺤـﺎﮐﻢ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺗﺎج اﻻﻣﻨﺎء‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﺑﻦ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸـ ﺤﺎﻣﯽ و‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﺼﺎﻋـﺪي‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬أﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺰاﻫﺪ‪ ،‬أﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻟا ﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋّﻔﺎن‪ ،‬ﻧﺎ أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺠﺮﯾﺮّي‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﻘﯿﻖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺌﻠﺖ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ :‬أ ﮐﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﯾﺼـّﻠﯽ اﻟـّﻀ ﺤﯽ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻻ! إﻟّﺎ أن ﯾﻘﺪم ﻣﻦ ﻣﻐﯿﺒﻪ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ »م« ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺠﺮﯾﺮي و رواه‬‫أﯾﻀﺎ ﻣﻦ اﻟّﻄﺮﯾﻖ‪ :‬ﮐﻬﻤﺲ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﻘﯿﻖ‪،‬‬‫ﻗﺮاءت ﻋﻠﯽ ﻟا ﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﻷﻣﯿﺮ‪ ،‬أﺧﺒﺮﮐﻢ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺎ اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر ﺑﻘﺰوﯾﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺨﻠﯿﻞ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻓـﺬﮐﺮ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻪ رﺣﻠﺘﺎن إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤـّﺞ ﻧﺎﻇﺮ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﻓﺮﺿـﯿﻪ و ﻫﻮ ﺛﻘـﮥ واﺳﻊ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻠﻐﺖ‬‫ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺟﺰء إﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻫﺬا وﻫﻢ ﻓﯽ وﻓﺎﺗﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳـﺄﻟﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم اﻟﺜـﺎﻧﯽ ﻟّﻤﺎ دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯿﻪ و ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﻓﻮاﺋـﺪ اﻟﻌﺮاﻗﯿﯿﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ اﻻﺳﺘﯿﺬان ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﺑﻮ ﺳـﻠﻤﮥ ﻫﻮ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺴﺮاج ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﯿﻒ ﯾﺮوي اﻟﻤﻐﯿﺮة ﻋﻦ اﻟّﺰﻫﺮي؟ ﻓﺒﻘﯿﺖ )ﺳﺎﮐﺘﺎ ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﺛﻢ‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ أﻣﻬﻠﺘﮏ اﺳـﺒﻮﻋﺎ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺘﻔّﮑﺮت ﻟﯿﻠﺘﯽ ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻌﺖ ﻓﯽ أﺻـﺤﺎب اﻟﺠﺰﯾﺮة ﺗﺬّﮐﺮت ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﻔﺼﮥ ﻓﺈذا ﮐﻨﯿﺘﻪ أﺑﻮ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ‬‫أﺻـﺒﺤﺖ ﺣﻀـﺮت ﻣﺠﻠﺴﻪ و ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻫﻞ ﺗﺬّﮐﺮت ﻓﯿﻤﺎ ﺟﺮي؟ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻫﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﻔﺼﮥ‪ ،‬ﻓﺘﻌّﺠﺐ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 214‬از ‪316‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬أ ﻧﻈﺮت ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻔﯿﺎن ﻻﺑﯽ ﻋﻤﺮو اﻟﺒﺤﯿﺮي؟ ﻓﻘﻠﺖ‪:‬‬‫ﻻـ! و ذﮐﺮت ﻟﻪ ﻣـﺎ أﻣﻤﺖ ﻓﯽ ذﻟـﮏ‪ ،‬ﻓﺘﺤّﯿﺮ و اﺛﻨﯽ ﻋﻠّﯽ‪ ،‬ﺛّﻢ ﮐﻨﺖ أﺳـﺄﻟﻪ ﻓﻘـﺎل ﻟﯽ‪ :‬إذا ذﮐﺮت ﻓﯽ ﺑﺎب ﻻ ﺑـّﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﻄﺎﻟﻌـﮥ ﻟﮑﺒﺮ ﺳـّﻨﯽ‪،‬‬‫ﻓﺮأﯾﺘﻪ ﻓﯽ ﮐّﻞ ﻣﺎ أﻟﻘﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺤﺮا‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬اﻋﻠﻢ ﺑﺄّن ﺧﺮاﺳﺎن و ﻣﺎوراء اﻟّﻨﻬﺮ ﻟﮑّﻞ ﺑﻠﺪة ﺗﺎرﯾﺦ ﺻّﻨﻔﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و وﺟﺪت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪304 :‬‬‫ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻣﻊ ﮐﺜﺮة اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺑﻬﺎ ﻟﻢ ﯾﺼـّﻨﻔﻮا ﻓﯿﻪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻓﺪﻋﺎﻧﯽ ذﻟﮏ إﻟﯽ أن ﺻـّﻨﻔﺖ »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّﯾﯿﻦ« ﻓﺘﺄﻣﻠﺘﻪ و ﻟﻢ ﯾﺴﺒﻘﻪ إﻟﯽ ذﻟﮏ أﺣﺪ‪.‬‬‫إﻟﺦ ‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ‬‫اﻟّﻀّﺒﯽ اﻟّﻄﻬﻤﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺒّﯿﻊ‪ ،‬إﻣﺎم أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه و اﻟﻤﺆﻟّﻒ ﻓﯿﻪ اﻟﮑﺘﺐ اﻟّﺘﯽ ﻟﻢ ﯾﺴﺒﻖ إﻟﯽ‬‫ﻣﺜﻠﻬـﺎ‪ .‬ﮐـﺎن ﻋﺎﻟﻤـﺎ ﻋﺎرﻓـﺎ واﺳﻊ اﻟﻌﻠﻢ ﺗﻔّﻘﻪ ﺛّﻢ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻏﻠﺐ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺎﺷـﺘﻬﺮ ﺑﻪ و ﺳـﻤﻌﻪ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻻـ ﯾﺤﺼﻮن ﮐﺜﺮة‪ ،‬ﻓﺈّن ﻣﻌﺠﻢ‬‫ﺷﯿﻮﺧﻪ ﯾﻘﺮب ﻣﻦ أﻟﻔﯽ رﺟﻞ ﺣّﺘﯽ روي ﻋّﻤﻦ ﻋﺎش ﺑﻌﺪه ﻟﺴـﻌﮥ رواﯾﺘﻪ و ﮐﺜﺮة ﺷﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ ﻋﻠﻮﻣﻪ ﻣﺎ ﯾﺒﻠﻎ أﻟﻔﺎ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺟﺰء‪،‬‬‫ﻣﻨﻬـﺎ »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﺎن« و »اﻟﻌﻠـﻞ« و »اﻷﻣـﺎﻟﯽ« و »ﻓﻮاﺋـﺪ اﻟﺸـﯿﻮخ« و »أﻣـﺎﻟﯽ اﻟﻌﺸـّﯿﺎت« و »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ« و أّﻣـﺎ ﻣﺎ ﺗﻔّﺮد ﺑﺈﺧﺮاﺟﻪ ف »ﻣﻌﺮﻓﮥ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ« و »ﺗﺎرﯾﺦ ﻋﻠﻤﺎء ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر« و »اﻟﻤﺪﺧﻞ إﻟﯽ ﻋﻠﻢ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« و »اﻟﻤﺴﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« و ﻣﺎ ﺗﻔّﺮد ﺑﻪ ﮐّﻞ واﺣﺪ ﻣﻦ اﻹﻣﺎﻣﯿﻦ‬‫و ﻓﻀﺎﺋﻞ إﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻟﻪ إﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﻌﺮاق رﺣﻠﺘﺎن و ﮐﺎﻧﺖ اﻟّﺮﺣﻠـﮥ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﻧﺎﻇﺮ اﻟﺤّﻔﺎظ و ذاﮐﺮ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ و‬‫ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻬﻢ أﯾﻀﺎ و ﺑﺎﺣﺚ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﻓﺮﺿﯿﻪ و ﺗﻘّﻠﺪ اﻟﻘﻀﺎء ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 359‬ﻓﯽ أﯾﺎم اﻟّﺪوﻟﮥ اﻟّﺴﺎﻣﺎﻧّﯿﮥ و وزارة أﺑﯽ اﻟّﻨﺼﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﺠـّﺒ ﺎر اﻟﻌﺘﺒﯽ و ﻗّﻠـﺪ ﺑﻌـﺪ ذﻟـﮏ ﻗﻀـﺎء ﺟﺮﺟﺎن ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ و ﮐﺎﻧﻮا ﯾﻨﻔـﺬوﻧﻪ ﻓﯽ اﻟّﺮﺳﺎﺋﻞ إﻟﯽ ﻣﻠﻮك ﺑﻨﯽ ﺑﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ‬‫اﻷول ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﯾﻮم اﻟﺜﻠﺜﺎء ﺛﺎﻟﺚ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ ‪ ،405‬و ﻗـﺎل اﻟﺠﺒﻠﯽ )اﻟﺨﻠﯿﻠّﯽ‪ .‬ظ( ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب‬‫»اﻹرﺷﺎد«‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺳﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 30‬و أﻣﻠﯽ ﺑﻤﺎ وراء اﻟّﻨﻬﺮ ﺳﻨﻪ ‪ 55‬و ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﺳﻨﮥ ‪ 67‬و ﻻزﻣﻪ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻘﻔﺎل اﻟّﺸﺎﺷّﯽ و أﻧﻈﺎرﻫﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از ﻣﺎ ذﮐﺮ ﺧﻮد ﻟﻘﺐ ﺟﻠﯿﻞ ﺣﺎﮐﻢ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺗﻔّﻮق و اﻣﺎﻣﺖ و ﺗﻘّﺪم و رﯾﺎﺳﺖ او در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻋﻠﻮم ﺣﺪﯾﺚ و ﻓﻨﻮن أﺛﺮ ﻣﯽدارد‬‫ﻓﯽ ﺑﯿﺎن اﺻﻄﻼﺣﺎت اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‬‫ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري در »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﻮﺳﺎﺋﻞ‪ -‬ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟّﺸﻤﺎﺋﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛّﻢ »اﻟﺤﺎﻓﻆ »ﻓﯽ اﺻﻄﻼح اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ :‬ﻣﻦ أﺣﺎط ﻋﻠﻤﻪ ﺑﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻨﺎ و إﺳﻨﺎدا‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪305 :‬‬‫و اﻟّﻄﺎﻟﺐ ﻫﻮ اﻟﻤﺒﺘﺪي اﻟّﺮاﻏﺐ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﻤﺤّﺪث و اﻟّﺸـ ﯿﺦ و اﻹﻣﺎم ﻫﻮ اﻻﺳﺘﺎذ اﻟﮑﺎﻣﻞ‪ ،‬و اﻟﺤّﺠﮥ ﻣﻦ أﺣﺎط ﻋﻠﻤﻪ ﺑﺜﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻨﺎ‬‫و إﺳﻨﺎدا و أﺣﻮال رواﺗﻪ ﺟﺮﺣﺎ و ﺗﻌﺪﯾﻼ و ﺗﺎرﯾﺨﺎ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻫﻮ اﻟّﺬي أﺣﺎط ﻋﻠﻤﻪ ﺑﺠﻤﯿﻊ اﻷﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺮوّﯾﮥ ﮐﺬﻟﮏ ‪.‬‬
‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﺪﺧﺸـﯽ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻟّﻘﺐ ﺑﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ؛ ﻓﻤﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﻟّﻘﺐ ﺑﻪ ﻷﺟﻞ رﯾﺎﺳـﮥ دﻧﯿﻮّﯾﮥ‬‫ﮐﺎﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟّﺸـ ﻬﯿﺪ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﺑﺒﺨﺎري ﻣّﺪة ﺛّﻢ اﺳـﺘﻮزره اﻷﻣﯿﺮ اﻟﺤﻤﯿﺪ أﺑﻮ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻧﻮح ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟّﺴﺎﻣﺎﻧّﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﺧﺮاﺳﺎن و ﻣﺎوراء اﻟّﻨﻬﺮ‪ .‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﺤﺘﺴﺐ ﺑﺨﺎرا ﻣـّﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ‪ .‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﺤّﺪادي اﻟﻤﺮوزي‪،‬‬‫ﮐﺎن ﻗﺎﺿـﯿﺎ ﺑﻤﺮو و ﺑﺨﺎرا‪ .‬و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﻟّﻘﺐ ﺑﻪ ﻷﺟﻞ اﻟّﺮﯾﺎﺳـﮥ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻫﻤﺎ رﺟﻼن ﻓﺎﻗﺎ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮﻫﻤﺎ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬أﺣﺪﻫﻤﺎ‬‫اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ذﮐﺮ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب و ﻫﻮ اﻷﮐﺒﺮ و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« و »ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 215‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺼّﻨﻔﺎت و ﻫﻮ اﻷﺷﻬﺮ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻘـﺪوة اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﺑﺤﺮﻫﻢ اﻟﻤﺰﯾـﺪ اﻟﻤﺘﻼﻃﻢ و ﻋﯿﻠﻤﻬﻢ اﻟﻤﺘﻘﺎذف اﻟﻤﺘﺮاﮐﻢ‪ ،‬ﻗـﺪ أﺧﺮج ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫اﻟﻤﺴـﺘﻨﯿﺮ اﻟﻤﻌـﺎﻟﻢ‪ ،‬اﻟﻬـﺎدي إﻟﯽ اﻟـّﺼ ﺮاط اﻷﻗﻮم ﻓﯽ ﮐّﻞ اﻟﻌﻮاﻟﻢ‪ ،‬و ﺻـّﺤﺤﻪ إرﻏﺎﻣﺎ ﻷﻧﻒ ﮐّﻞ ﻣﺒﺎﻫﺖ ﻣﺮاﻏﻢ‪ ،‬و ﮐّﺮر إﺧﺮاﺟﻪ و ﺗﺼـﺤﯿﺤﻪ‬‫اﺟﺘﯿﺎﺣﺎ ﻻس ﮐّﻞ ﻣﻨﺎﺑﺬ ﻣﺨﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻓﻮﺿﺢ و اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻣﻨﻬﺞ اﻟّﺼﻮاب ﻟﮑّﻞ ﻗﺎﺻﺪ ﺳﺒﯿﻞ اﻟّﺼﺪق راﺋﻢ‪ ،‬و ﺑﺎن ﻣﺴـﻠﮏ اﻟﻬﺪي ﻟﮑّﻞ ﻣﺴﺘﺒﺼﺮ‬‫وﻣﯿﺾ اﻟﺤﻖ ﺷﺎﺋﻢ ﻓﺎﻧﮑﺴـﺮت ﻇﻬﻮر اﻟﻤﺪﻏﻠﯿﻦ ﺑﺄدﻫﯽ ﮐﺎﺳﺮ و ﻗﺎﺻﻢ‪ ،‬و اﻧﺤﺴﻤﺖ ﺷﺮور اﻟﻤﺒﻄﻠﯿﻦ ﺑﺄﮐﻤﻞ ﻗﺎﻟﻊ و ﺣﺎﺳﻢ‪ ،‬و اﻧﻔﺼﻤﺖ ﻋﺮي‬‫اﻟّﺰاﺋﻐﯿﻦ ﺑﺎﻏﻮي ﻗﺎﻃﻊ و ﻗﺎﺻﻢ‪ ،‬و ﻟﺰﻣﺖ اﻟﺤّﺠﮥ و ﻇﻬﺮت اﻟﻤﺤّﺠﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪306 :‬‬‫ﺑﻘﻮل ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺠﻬﺒﺬ اﻟﻤﺴﺘﻔﯿﻖ اﻟﺤﺎزم‪.‬‬‫‪ -73‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟﺨﺮﮐﻮﺷﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺷـﺮف اﻟّﻨﺒّﻮة ]‪ «[1‬اﺧﺮاج آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ ﻣﻠـﮏ اﻟﻌﻠﻤـﺎء دوﻟﺖآﺑﺎدي در »ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺴﺎدات« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺜﺎﻟﺚ ﻓﯽ »اﻟﻤﺸﺎرق« و »اﻟﻤﺼﺎﺑﯿﺢ« و »ﺷﺮف اﻟّﻨﺒﻮة« و »اﻟّﺪرر« و »ﺗﺎج اﻷﺳﺎﻣﯽ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪:‬‬‫إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺈن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﻣﻦ ﺑﻌﺪي ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﺧﺮﮐﻮﺷﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫و أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﺧﺮﮐﻮﺷـﯽ از أﻋﯿﺎن ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ و أرﮐﺎن ﻣﺴـﻨﺪﯾﻦ و أﺋّﻤﻪ دﯾﻦ و أﻋﻼم ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﺑﻮده و ﺷﻄﺮي از ﻣﻔﺎﺧﺮ زاﻫﺮه و ﻣﺂﺛﺮ‬‫ﺑﺎﻫﺮه او ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻊ ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« أﺑﯽ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ و »ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« اﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و‬‫»ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷـﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗـﺎج اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ أﺳـﻨﻮي در ﺣّﯿﺰ ﺧﻔﺎء و اﺣﺘﺠﺎب‬‫ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ ازﯾﻦ ﻋﺒﺎرات در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪:‬‬‫ﺳﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷـﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺨﺮﮐﻮﺷـﯽ‪ .‬و ﺧﺮﮐﻮش‪ -‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺨﺎء‬‫اﻟﻤﻌﺠﻤﻪ و ﺳـﮑﻮن اﻟﺮاء و ﺿّﻢ اﻟﮑﺎف ﺛﻢ واو ﺳﺎﮐﻨـﮥ ﺛّﻢ ﺷـﯿﻦ ﻣﻌﺠﻤـﮥ‪ -‬ﺳـّﮑﮥ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري روي ﻋﻨﻪ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺮّﻓﺎء و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻘﺎﺿﯽ و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻧﺠﯿﺪ و أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻄﺮ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ و ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ و اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺨﻠّﺎل و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻷزﺟﯽ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻨﻮﺧّﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺤﻨﺎﺋﯽ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻷﻫﻮازّي و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﯿﻬﻘّﯽ و‬‫أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻬﺘﺪي ﺑﺎﻟﻠّﻪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﺸﯿﺮازّي و آﺧﺮون و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ زاﻫﺪا ﻣﻦ أﺋّﻤﮥ اﻟّﺪﯾﻦ و أﻋﻼم ﻟا ﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‬‫ﺗﺮﺟﯽ اﻟّﺮﺣﻤـﮥ ﺑﺬﮐﺮه‪ .‬ﻗﺎل ﻓﯿﻪ ]‪ [1‬ﺷـﺮف اﻟّﻨﺒﻮة ﻣﻦ ﮐﺘﺐ اﻻﺣﺎدﯾﺚ ﻻﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﺨﺮﮐﻮﺷـﯽ‬‫اﻟﻤﺎر ذﮐﺮه‪ .‬ﮐﺬا ﻓﯽ »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﻌﺸﺮة«‪» :‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« )‪.(12‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪307 :‬‬‫اﻟﺤﺎﮐﻢ أﻧّﻪ ﻟا ﻮاﻋﻆ اﻟّﺰاﻫـﺪ اﺑﻦ اﻟّﺰاﻫـﺪ و أﻧّﻪ ﺗﻔّﻘﻪ ﻓﯽ ﺣﺪاﺛـﮥ ﺳـّﻨﻪ و ﺗﺰّﻫﺪ و ﺟﺎﻟﺲ اﻟّﺰّﻫﺎد و اﻟﻤﺠّﺮدﯾﻦ إﻟﯽ أن ﺟﻌﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺧﻠﻒ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ‬‫ﻣّﻤﻦ ﺗﻘّﺪﻣﻪ ﻣﻦ اﻟﻌّﺒﺎد اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ و اﻟّﺰّﻫﺎد اﻟﻘﺎﻧﻌﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺎﺳﺮﺧﺴﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺟﺎور ﺑﺤﺮم اﻟﱠﻠﻪ ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ وﻃﻨﻪ‬‫ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻗﺪ أﻧﺠﺰ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ وﻋﺪه ﻋﻠﯽ ﻟﺴﺎن ﻧﺒّﯿﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‬‫أّن اﻟﱠﻠﻪ إذا أﺣّﺐ ﻋﺒـﺪا ﻧﺎدي ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﺑـﺬﻟﮏ ﻓﯽ اﻟّﺴـ ﻤﺎء ﻓﺘﺤّﺒﻪ أﻫﻞ اﻟّﺴـ ﻤﺎء ﺛّﻢ ﯾﻮﺿﻊ ﻟﻪ اﻟﻘﺒﻮل ﻓﯽ اﻷرض‪ ،‬ﻓﻠﺰم ﻣﻨﺰﻟﻪ و ﻣﺠﻠﺴﻪ و ﺑـﺬل‬‫اﻟّﻨﻔﺲ و اﻟﻤـﺎل و اﻟﺠـﺎه ﻟﻠﻤﺴـﺘﻮرﯾﻦ ﻣـﻦ اﻟﻐﺮﺑـﺎء و اﻟﻤﻨﻘﻄﻌﯿـﻦ و اﻟﻔﻘﺮاء ﺣـّﺘﯽ ﺻـﺎر اﻟﻔﻘﺮاء ﻋـﻦ ﻣﺠـﺎﻟﺴﻪ ﮐﻤـﺎ ﺣـّﺪﺛﻮﻧﺎ ﻋﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 216‬از ‪316‬‬‫اﻟﺤﺴﯿﻦ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻮن‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن اﻟﻔﻘﺮاء ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟّﺜﻮري اﻣﺮاء و ﻗـﺪ وّﻓﻖ ﻟﻌﻤﺎرة اﻟﻤﺴﺎﺟـﺪ و اﻟﺤﯿﺎض و‬‫اﻟﻘﻨـﺎﻃﺮ و اﻟـّﺪروب و ﮐﺴﻮة اﻟﻔﻘﺮاء اﻟﻌﺮاة ﻣﻦ اﻟﻐﺮﺑﺎء و اﻟﺒﻠﺪّﯾـﮥ ﺣّﺘﯽ ﺑﻨﯽ دارا ﻟﻠﻤﺮﺿـﯽ ﺑﻌـﺪ أن ﺧﺮﺑﺖ اﻟـّﺪور اﻟﻘﺪﯾﻤـﮥ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر و وّﮐﻞ‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﺻﺤﺎﺑﻪ ﻟﺘﻤﺮﯾﻀﻬﻢ و ﺣﻤﻞ ﻣﯿﺎﻫﻬﻢ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﺨﺮﮐﻮﺷـﯽ ﻋﻤـﺪة ﺣّﻔﺎﻇﻬﻢ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و ﺻـﻔﻮة أﯾﻘﺎﻇﻬﻢ اﻷﺣﺒﺎر‪ ،‬و اﺳﻮة وّﻋﺎﻇﻬﻢ اﻷﺧﯿﺎر‪ ،‬و ﻗـﺪوة ﻣـﺬّﮐﺮﯾﻬﻢ اﻻﺑﺮار‪ ،‬اﻟّـﺬي ﯾﺮﺟﯽ‬‫ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﺑـﺬﮐﺮه رﺣﻤـﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻠـﮏ اﻟﻐّﻔﺎر‪ ،‬و ﯾﺆﻣﻞ ﻟـﺪﯾﻬﻢ ﺑﻨﺸـﺮ ﻓﻮاﺿـﻠﻪ ﻣﻨﻪ اﻟﻌﻔﻮ و اﻟـّﺼ ﻔﺢ و اﻻﻏﺘﻔﺎر؛ ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﺮاﻓﻊ‬‫ﻟﻠﺤﺠﺐ و اﻷﺳـﺘﺎر‪ ،‬اﻟﻤﺨﺮج ﻣﻦ اﻟّﻈﻠﻤﺎت إﻟﯽ اﻷﻧﻮار اﻟﻤﻨﺠـﺢ ﻟﻶﻣﺎل و اﻷوﻃﺎر‪ ،‬اﻟﻮاﻗﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻬﺎﻟﮏ و اﻷﺧﻄﺎر‪ ،‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻪ‬‫»ﺷـﺮف اﻟّﻨﺒّﻮة« ﻓﯽ اﻷﻗﻄﺎر‪ ،‬اﻟﻤﻘﺒﻮل ﻋﻨﺪ أﻫﻞ اﻟّﻨﻘﺪ و اﻻﺧﺘﺒﺎر‪ ،‬اﻟﻤﺤﻔﻮظ ﻋﻨﺪ أرﺑﺎب اﻟـّﺴ ﯿﺮ و اﻻﻋﺘﺒﺎر؛ ﻓﻼ ﯾﺠﺤﺪ اﻟﺤّﻖ ﺑﻌﺪ ﻫﺬا اﻹﺷﺮاق‬‫و اﻹﺳـﻔﺎر‪ ،‬إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺟﺎش اﻟﺒﻐﯽ ﻓﯽ ﺻﺪره و ﻓﺎر و ﻫﺎج اﻟﻠّﺪد ﻓﯽ ﻗﻠﺒﻪ و ﺛﺎر‪ ،‬و ﻣﺎج اﻟﻌﻨﺪ ﻓﯽ ﺳـّﺮه و ﻣﺎر‪ ،‬ﻓﺬﺑﺬب ﻓﯽ ﺳﺒﻞ اﻟﻐّﯽ و ﺳﺎر‪ ،‬و‬‫ﺗﺎه ﻓﯽ ﺑﻮادي اﻟﻌﻤﻪ و ﺣﺎر‪ ،‬ﺣّﺘﯽ آل أﻣﺮه إﻟﯽ اﻟﻬﻠﮏ و ﺻﺎر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ وﻟّﯽ اﻟّﺘﻮﻓﯿﻖ و ﺑﯿﺪه أزّﻣﮥ اﻟﻘﻠﻮب و اﻷﺑﺼﺎر‪.‬‬‫‪ -74‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﻣﺴّﻤﯽ ﺑﻪ »اﻟﮑﺸﻒ و اﻟﺒﯿﺎن ﻋﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺮآن«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪308 :‬‬‫ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ واﻓﯽ ﻫﺪاﯾﻪ »َو اْﻋَﺘِﺼُﻤﻮا ﺑ َِﺤﺒِْﻞ اﻟﱠﻠِﻪ َﺟِﻤﯿﻌًﺎ«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﻤﻔّﺴـ ﺮ؛ ﻗﺎل‪ :‬وﺟـﺪت ﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺟّﺪي ﺑﺨّﻄﻪ‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻷﺣﺠﻢ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﻤﺮﻓﺪي )اﻟﻤﺮﻧﺪي‪.‬‬‫ظ(‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟّﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎ اّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﺑﻌﺪي‪ ،‬أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ! و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺛﻌﻠﺒﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﺸﻒ و اﻟﺒﯿﺎن« ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ »َﺳَﻨْﻔُﺮُغ ﻟَُﮑْﻢ َأﱡﯾَﻪ اﻟﱠﺜَﻘﻼِن«‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗـﺎل ﺑﻌﺾ أﻫﻞ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐّﻞ ﺷـﯽء ﻟﻪ ﻗـﺪر و‪ -‬وزن ﯾﻨﺎﻓﺲ ﻓﯿﻪ ﻓﻬﻮ ﺛﻘﻞ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﻗﯿﻞ ﻟﺒﯿﺾ اﻟّﻨﻌﺎﻣـﮥ »ﺛﻘﻞ« ﻷّن واﺟـﺪه و ﺻﺎﺋـﺪه‬‫ﯾﻔﺮح إذا ﻇﻔﺮ ﺑﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫ﻓﺘﺬاﮐﺮا ﺛﻘﻼ رﺛﯿﺪا ﺑﻌﺪ ﻣﺎ أﻟﻘﺖ ذﮐﺎء ﯾﻤﯿﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﮐﺎﻓﺮ و ﻗﺎل اﻟّﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫ﻓﺠﻌﻠﻬﻤﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ إﻋﻈﺎﻣﺎ ﻟﻘﺪرﻫﻤﺎ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق ﺛﻌﻠﺒﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻣﻔّﺴـ ﺮﯾﻦ أﻋﻼم و أﻓﺎﺧﻢ ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﻋﻈﺎم و أﺟّﻠﻪ ﺣّﻔﺎظ ﺛﻘﺎت و أﻣﺎﺛﻞ ﻓﻘﻬﺎي أﺛﺒﺎت ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎل‬‫ﺟﻼﻟﺖ أﺧﻄﺎر و ﻋﻈﻤﺖ أﻗﺪار او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »ﺑﺴﯿﻂ« واﺣﺪي و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن و »و ﻣﻨﻈﺮ اﻹﻧﺴﺎن« ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺳﺠﺰي و‬‫»ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔـﺪاء و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي و »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺻـﻼح اﻟّﺪﯾﻦ ﺻـﻔﺪي و »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ«‬‫ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و »روض اﻟﻤﻨﺎﻇﺮ« اﺑﻦ ﺷـﺤﻨﻪ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﻪ« ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ اﺳﻨﻮي‬‫و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ ﺗﻘّﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺳـﺪي و »ﻋﺠﺎﻟـﮥ اﻟّﺮاﮐﺐ و ﺑﻐﯿـﮥ اﻟّﻄﺎﻟﺐ« ﻋﺒـﺪ اﻟﻐّﻔﺎر ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌﻠﻮي اﻟﻌّﮑﯽ اﻟﻌﺪﺛﺎﻧﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و »ﺑﻐﯿﮥ‬‫اﻟﻮﻋﺎة« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔـّﺴ ﺮﯾﻦ« ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺪاودي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ و »إزاﻟﮥ اﻟﺨﻔﺎء« ﺷﺎه وﻟﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ واﺿﺢ ﻣﺴﺘﻨﯿﺮﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 217‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪309 :‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺛﻌﻠﺒﯽ ﻣﻔﺴﺮ‬‫ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟّﺜﻌﻠﺒﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬ﮐﺎن أوﺣﺪ‬‫زﻣـﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﺮاﺋﺲ« ﻓﯽ ﻗﺼـﺺ اﻷﻧﺒﯿﺎء ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴـ ﻼم‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﻟّﺜﻌﻠﺒﯽ و اﻟّﺜﻌﺎﻟﺒﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻟﻘﺐ ﻻ‬‫ﻧﺴﺐ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﺨﻠـﺪي و ﻗﺪ ﺟﺎء ﻋﻦ اﻻﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻘﺸـﯿﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ ربّ‬‫اﻟﻌّﺰة ﻓﯽ اﻟﻤﻨـﺎم و ﻫﻮ ﯾﺨﺎﻃﺒﻨﯽ و اﺧﺎﻃﺒﻪ ﻓﮑﺎن ﻓﯽ أﺛﻨﺎء ذﻟﮏ أن ﻗﺎل اﻟّﺮّب ﺟّﻞ اﺳـﻤﻪ‪ :‬أﻗﺒﻞ اﻟّﺮﺟﻞ اﻟّﺼﺎﻟـﺢ! ﻓﺎﻟﺘﻔّﺖ ﻓﺈذا أﺣﻤـﺪ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‬‫ﻣﻘﺒﻞ! و ﻣﻦ ﺷﻌﺮ اﻟﺜﻌﻠﺒّﯽ‪:‬‬‫و إﻧّﯽ ﻻدﻋﻮ اﻟﱠﻠﻪ و اﻷﻣﺮ ﺿّﯿﻖ ﻋﻠّﯽ ﻓﻤﺎ ﯾﻨﻔّﮏ أن ﯾﺘﻔّﺮﺟﺎ‬‫و رّب ﻓﺘﯽ ﺳّﺪت ﻋﻠﯿﻪ وﺟﻮﻫﻪ أﺻﺎب ﻟﻪ ﻓﯽ دﻋﻮة اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺨﺮﺟﺎ‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ أﺳـﻨﻮي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟّﺜﻌﻠﺒّﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﻔﺴﯿﺮ‬‫)اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ .‬ظ( اﻟﻤﻌﺮوف و »اﻟﻌﺮاﺋﺲ« ﻓﯽ ﻗﺼـﺺ اﻷﻧﺒﯿﺎء‪ .‬ذﮐﺮه اﺑﻦ اﻟّﺼﻼح و اﻟّﻨﻮوّي ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ و ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻠّﻐﮥ و اﻟّﻨﺤﻮ‪،‬‬‫أﺧﺬ ﻋﻨﻪ اﻟﻮاﺣﺪي و ﺗﻮّﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟـﺪاودي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔـّﺴ ﺮﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق‬‫اﻟّﻨﯿﺴـﺎﺑﻮري اﻟّﺜﻌﻠﺒّﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻤﺸـﻬﻮر و »اﻟﻌﺮاﺋﺲ« ﻓﯽ ﻗﺼـﺺ اﻷﻧﺒﯿﺎء ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟـّﺼ ﻠﻮة و اﻟـّﺴ ﻼم‪ .‬ﮐﺎن أوﺣـﺪ أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ‬‫اﻟﻘﺮآن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻠّﻐـﮥ ﺑﺎرﻋﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑّﯿﮥ واﻋﻈﺎ ﻣﻮﺛّﻘﺎ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﻪ و أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺨﻠﺪي و ﺟﻤﺎﻋﮥ أﺧﺬ‬‫ﻋﻨﻪ اﻟﻮاﺣﺪّي‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »رﺑﯿﻊ اﻟﻤﺬﮐﺮﯾﻦ« ذﮐﺮه اﺑﻦ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ واﺣﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟّﻨﺤﺎرﯾﺮ‪ ،‬و ﻓﺮد اﻷﺛﺒﺎت اﻟﻤﺸﺎﻫﯿﺮ‪ ،‬و ﻓّﺬ اﻟﻤﻔّﺴﺮﯾﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪310 :‬‬‫اﻟﻤﻨﻘـﺪﯾﻦ ﻟﻠّﺘﻔﺎﺳـﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ اﻟﻤـﻮﺛﻘﯿﻦ اﻟﻤﺮّﺟﺤﯿﻦ ﺑﺎﻟﻤﻘـﺎدﯾﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﻌﻠﻢ اﻟﻤﺠﻠّﻮ اﻟﻤﻨﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺸـﺮف ﮐﺘـﺎﺑﻪ »اﻟﻤﺤـﺒﺮ« ﮐّﻞ‬‫اﻟﺘﺤﺒﯿﺮ‪ ،‬اﻟﻤﺤّﺮر ﮐّﻞ اﻟّﺘﺤﺮﯾﺮ ﺑﺈﺧﺮاﺟﻪ و اﻟّﺘﺴﻄﯿﺮ‪ ،‬ﺛّﻢ أورده ﺟﺎزﻣﺎ ﺑﻠﻔﻆ آﺧﺮ إﺷﺎﻋﮥ ﻟﻠﺤّﻖ ﺑﺎﻟّﺘﮑﺮﯾﺮ‪ ،‬و إذاﻋﮥ ﻟﻠّﺼﺪق اﻟّﻀﺎﺋﻊ اﻟﻤﺰري ﺑﮑّﻞ‬‫ﻧـّﺪ و ﻋﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻟا ﻤﻌّﻄﺮ ﻣﺸـﺎم أﻫـﻞ اﻻذﻋـﺎن أﻃﯿﺐ ﺗﻌﻄﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﻌـﺎﻓﻪ ﻏّﺐ ﻫـﺬا إﻟّـﺎ اﻷـﺧﺸﻢ اﻟﻤﻌﺘﻮه اﻟﻐﺮﯾﺮ و ﻻ ﯾﺠﺤـﺪه إﻟّﺎ اﻷﺧﻠﻒ اﻟﻤﺄﻓﻮن‬‫اﻟﻤﻬﯿﻦ اﻟﺤﻘﯿﺮ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺴﺘﺮﯾﺐ ﻓﯿﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻧﺎﻇﺮه ﻣﻄﺮوف ﺣﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻌﻤﯽ ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ اﺻـﯿﺐ ﻓﯽ ﺑﺼـﺮه ﻓﻬﻮ ﻣﮑﻔﻮف ﺿـﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻟﻘـﺪ ﺻﺪق‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻠﯿﻢ اﻟﺨﺒﯿﺮ‪» ،‬ﻗُْﻞ َﻫْﻞ َﯾْﺴَﺘِﻮي اﻟ َْﺄْﻋﻤﯽ َو اﻟ َْﺒِﺼﯿُﺮ«*‬‫‪.‬‬‫‪ -75‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘـﺎب »ﻣﻨﻘﺒـﮥ اﻟﻤﻄﻬﺮﯾﻦ« اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﻄﺮق ﻋﺪﯾـﺪه ﻣﺘﮑّﺜﺮه و أﻟﻔﺎظ ﻣﻔﯿـﺪه ﻣﺘﻮّﻓﺮه اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪،‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﮐﺘﺎب ﻣﺬﮐﻮر ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻋـﻦ ﺟـﺒﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﻄﻌﻢ‪ ،‬ﻗـﺎل رﺳـﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ أ ﻟﺴﺖ ﻣﻮﻻـﮐﻢ أ ﻟﺴﺖ ﻣﻮﻻـﮐﻢ؟! ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﻗـﺎل‪ :‬ﻓـﺈﻧﯽ ﻓﺮط ﻟﮑﻢ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺤﻮض ﯾﻮم اﻟﻘﯿﻤﮥ و إّن اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﻋﻦ اﺛﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺮآن و ﻋﻦ ﻋﺘﺮﺗﯽ ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 218‬از ‪316‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﻘﺒﮥ اﻟﻤﻄّﻬﺮﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨـﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻓﻠﻦ )ﻟﻦ‪ .‬ظ( ﺗﻀـّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و‬‫أ ﻫ ﻞ ﺑﯿﺘ ﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﻘﺒﮥ اﻟﻤﻄّﻬﺮﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ :‬اوﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﯽ و إّن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﺗّﻘﻮا اﻟﱠﻠﻪ و اﻧﻈﺮوا ﺑﻤﺎ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﻘﺒﮥ اﻟﻤﻄّﻬﺮﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ و زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﺛﻘﻞ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪311 :‬‬‫ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﻘﺒﮥ اﻟﻤﻄّﻬﺮﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﻧﺲ اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ :‬اﻟّﺬﯾﻦ آﻣﻨﻮا و ﺗﻄﻤﺌّﻦ ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ ﺑﺬﮐﺮ اﻟﱠﻠﻪ أﻻ ﺑﺬﮐﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻄﻤﺌّﻦ اﻟﻘﻠﻮب‪ ،‬أ‬‫ﺗﺪري ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﯾﺎ أّم ﺳﻠﯿﻢ )ﯾﺎ اﺑﻦ أّم ﺳﻠﯿﻢ‪ .‬ظ(! ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺤﻦ أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ و ﺷﯿﻌﺘﻨﺎ ذﮐﺮ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ و إﻧّﻬﻤﺎ اﻟﻘﺮﯾﻨﺎن‬‫ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﻘﺒﮥ اﻟﻤﻄّﻬﺮﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺧﺮﺟﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺣّﺠﺎﺟﺎ ﺣّﺘﯽ إذا ﮐّﻨﺎ ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﻪ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧّﻢ ﺻـﻠﯽ اﻟّﻈﻬﺮ ﺛّﻢ ﻗﺎم ﺧﻄﯿﺒﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻫﻞ‬‫ﺗﺴـﻤﻌﻮن؟ أﻧّﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ إﻟﯿﮑﻢ؛ إﻧّﯽ اوﺷﮏ أن ادﻋﯽ‪ ،‬إﻧّﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و إﻧّﮑﻢ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬إﻧّﯽ ﻣﺴـﺌﻮل ﻫﻞ ﺑّﻠﻐﺘﮑﻢ؟ و أﻧﺘﻢ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻮن ﻫﻞ‬‫ﺑّﻠﻐﺘﻢ؟ ﻓﻤﺎ ذا أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! ﺑّﻠﻐﺖ و ﺟﻬﺪت‪ ،‬ﻗﺎل؛ اﻟّﻠﻬﻢ اﺷﻬﺪو أﻧﺎ ﻣﻦ اﻟّﺸﺎﻫﺪﯾﻦ‪ ،‬أﻻ ﻫﻞ ﺗﺴﻤﻌﻮن أﻧّﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫إﻟﯿﮑﻢ ﻣﺨﻠﻒ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! و ﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻼن؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﺜﻘﯿﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ‬‫ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺘﻤّﺴﮑﻮا ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻬﻠﮑﻮا و ﺗﻀﻠّﻮا و اﻵﺧﺮ ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﻘﺒﮥ اﻟﻤﻄّﻬﺮﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺴﻨﺪ آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﯾﻮﻣﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ! ﻋﻠﯿﻪ‬‫و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أﻻ ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‬‫أّوﻟﻬﻤـﺎ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺨـﺬوا ﺑﮑﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ و ﻗﺎل )ﺛّﻢ ﻗﺎل و‪ .‬ظ(‪ :‬أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪.‬‬‫ﻓﻘـﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾﺎ زﯾـﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑّﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﯾﺤﺮم اﻟّﺼﺪﻗـﮥ ﻋﻠﯿﻬﻢ‬‫ﺑﻌﺪه‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل‪) :‬ﻗﻠﺖ‪ .‬ظ(‪ :‬و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻫﻢ آل ﻋﻠﯽ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﻋﺒﺎس ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪312 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﻘﺒﮥ اﻟﻤﻄّﻬﺮﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻏـﺎرب‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻟّﻤـ ﺎ ﻧﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ اﻟﻐـﺪﯾﺮ ﻗـﺎم ﻓﯽ اﻟّﻈﻬﺮة ﻓﺄﻣﺮ ﺑﻘّﻢ اﻟّﺸـ ﺠﺮات و أﻣﺮ ﺑﻼﻻ ﻓﻨﺎدي ﻓﯽ‬‫اﻟّﻨـﺎس و اﺟﺘﻤﻊ اﻟﻤﺴـﻠﻤﻮن ﻓﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! أﻻ و ﯾﻮﺷﮏ أن ادﻋﯽ و اﺟﯿﺐ و إّن اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺎﺋﻠﯽ و ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﻓﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 219‬از ‪316‬‬‫ذا أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻧﺸـﻬﺪ أﻧّﮏ ﻗـﺪ ﺑّﻠﻐﺖ و ﻧﺼـﺤﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! و ﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻼن؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻋﻨﺪه )ﺑﯿﺪه‪.‬‬‫ظ( ﻓﯽ اﻟـّﺴ ﻤﺎء و ﺳـﺒﺐ ﺑﺄﯾـﺪﯾﮑﻢ ﻓﯽ اﻻرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻗـﺪ ﺳﺄﻟﺘﻬﻤﺎ رﺑّﯽ ﻓﻮﻋﺪﻧﯽ أن ﯾﻮردﻫﻤﺎ ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض و ﻋﺮﺿﻪ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ‬‫ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء و أﺑﺎرﯾﻘﻪ ﮐﻌﺪد ﻧﺠﻮم اﻟـّﺴ ﻤﺎء ﻓﻼ ﺗﺴـﺒﻘﻮا أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺘﻔّﺮﻗﻮا و ﻻ ﺗﺨﻠﻔﻮا ﻋﻨﻬﻢ ﻓﺘﻀّﻠﻮا و ﻻ ﺗﻌّﻠﻤﻮﻫﻢ ﻓﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻓﺎﻧّﻬﻢ )و‬‫إﻧّﻬﻢ‪ .‬ظ( ﻟﻦ ﯾﺨﺮﺟﻮﮐﻢ ﻣﻦ ﺑﺎب ﻫﺪي و ﻟﻦ ﯾﺪﺧﻠﻮﮐﻢ ﻓﯽ ﺑﺎب ﺿﻼﻟﮥ‪ ،‬أﺣﻠﻢ اﻟّﻨﺎس ﮐﺒﺎرا و أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺻﻐﺎرا[‪.‬‬‫و أﺑـﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را در ﮐﺘـﺎب »ﺣﻠﯿـﮥ اﻷوﻟﯿـﺎء« ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﺴـﯿﺎق ﻃﻮﻻـﻧﯽ آن را از ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ اﺳـﯿﺪ‬‫اﻟﻐﻔـﺎري اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ ﺳﺎﺑﻘـﺎ از اﻓـﺎده ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﺨﺎوي در »اﺳـﺘﺠﻼب ارﺗﻘـﺎء اﻟﻐﺮف« داﻧﺴـﺘﯽ‪ .‬و ﻋّﻠـﺎﻣﻪ ﺳـﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ‬‫اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬أو زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﻧﻬﯽ أﺻـﺤﺎﺑﻪ‬‫ﻋﻦ ﺷـﺠﺮات ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت أن ﯾﻨﺰﻟﻮا ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛّﻢ ﺑﻌﺚ إﻟﯿﻬﻦ ﻓﻘّﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﻣﻦ اﻟّﺸﻮك و ﻋﻤﺪ إﻟﯿﻬﻦ ﻓﺼّﻠﯽ ﺗﺤﺘﻬّﻦ‪ ،‬ﺗّﻢ ﻗﺎم ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ‬‫أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻦ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّـﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ و أﻧّﯽ ﻷﻇّﻦ أن ﯾﻮﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و‬‫إﻧّﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و إﻧّﮑـﻢ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬ﻓﻤـﺎ أﻧﺘﻢ ﻗـﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ أﻧّـﮏ ﻗـﺪ ﺑّﻠﻐﺖ و ﺟﻬـﺪت و ﻧﺼـﺤﺖ ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا‪ .‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬أ ﻟﯿﺲ‬‫ﺗﺸـﻬﺪون أن ﻻـ إﻟﻪ إﻟّـﺎ اﻟﱠﻠﻪ و أّن ﻣﺤّﻤـ ﺪا ﻋﺒـﺪه و رﺳﻮﻟﻪ و أّن ﺟﻨﺘﻪ ﺣّﻖ و ﻧﺎره ﺣّﻖ و أّن اﻟﻤﻮت ﺣّﻖ و أّن اﻟﺒﻌﺚ ﺣّﻖ ﺑﻌـﺪ اﻟﻤﻮت و أنّ‬‫اﻟّﺴﺎﻋﮥ آﺗﯿﮥ ﻻ رﯾﺐ ﻓﯿﻬﺎ و أّن اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺒﻌﺚ ﻣﻦ ﻓﯽ اﻟﻘﺒﻮر؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﻧﺸﻬﺪ ﺑﺬﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ اﺷـﻬﺪ! ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬ﯾـﺎ اّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨﺎس! أّن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و أﻧﺎ أوﻟﯽ ﺑﻬﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬـﺬا ﻣﻮﻻه‪،‬‬‫ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻠّﯿﺎ‪ ،‬اﻟّﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪313 :‬‬‫و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋـﺎداه‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ اّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و إﻧّﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﺣﻮض أﻋﺮض ﻣّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي إﻟﯽ ﺻـﻨﻌﺎء ﻓﯿﻪ ﻋـﺪد‬‫اﻟّﻨﺠﻮم ﻗـﺪ ﺣـﺎن ﻣﻦ ﻓـّﻀ ﮥ و إﻧّﯽ ﺳـﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓـﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ‬‫ﺳﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ ﻻ ﺗﻀّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒّﺪﻟﻮا و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺈﻧّﻪ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻨﻘﻀﯿﺎ‬‫ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪.‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ و اﻟـّﻀ ﯿﺎء ﻓﯽ »اﻟﻤﺨﺘﺎره« ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ رﺟﺎل »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟّﺸـ ّﮏ‬‫ﻓﯽ ﺻﺤﺎﺑّﯿﻪ و أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »اﻟﺤﻠﯿﮥ« و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ‬‫و ﻗﺪ ﺣـّﺴ ﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬّي و ﺿـّﻌﻔﻪ ﻏﯿﺮه ﻋﻦ ﻣﻌﺮوف ﺑﻦ ﺧّﺮﺑﻮذ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ رﺟﺎل »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ« ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ وﺣﺪه ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺷّﮏ‬‫ﺑﻪ ‪.‬‬‫و رواﯾﺖ ﮐﺮدن اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را در »ﺣﻠﯿﮥ اﻷوﻟﯿﺎء« در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از اﻓﺎده اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ‬‫اﻟﻤّﮑﯽ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﻧﯿﺰ واﺿﺢ و ﻻﺋﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻣـﺂﺛﺮ اﺛﯿﺮه و ﻣﻔـﺎﺧﺮ ﮐﺜﯿﺮه و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﻏﺰﯾﺮه و ﻣﺤﺎﺳﻦ وﻓﯿﺮه ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﮐﻪ ﺑﺮ أﻟﺴـﻨﻪ ﻣﺘﻘﻨﯿﻦ ﻗﻮم ﺑﺘﺎج اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﯾﺎد ﮐﺮده ﻣﯽﺷﻮد‬‫ﺑﺎﻻﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟّﯿﻪ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات اﺳﺘﯿﻔﺎي آن ﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ از آن ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻊ ﮐﺘﺎب ‪» -1‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ« ﻟﻔﺨﺮ اﻟّﺪﯾﻦ‬‫اﻟّﺮازي و ‪» -2‬ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« ﻋّﺰ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري؟؟؟ و ‪» -3‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠّﮑﺎن و ‪» -4‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟّﺴﻨﮥ« ﺑا ﻦ ﺗﯿﻤّﯿﮥ‬‫و ‪» -5‬زاد اﻟﻤﻌﺎد« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘّﯿﻢ و ‪» -6‬أﺳﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل ﺟﺎﻣﻊ ﻣﺴﺎﻧﯿﺪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ« از ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺧﻮارزﻣﯽ‬‫و ‪» -7‬ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺨﺘﺼﺮ« أﺑﯽ اﻟﻔﺪاء إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻷّﯾﻮﺑﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻤﺎة و ‪ -8‬ﺗﺘﻤﻪ »اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي‬‫و ‪» -9‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و ‪» -10‬ﻋـﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و ‪» -11‬دول اﻹﺳـﻼم« ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ و ‪» -12‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ« ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 220‬از ‪316‬‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺴﺒﮑﯽ و ‪» -13‬واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ أﯾﺒﮏ اﻟّﺼﻔﺪي و ‪» -14‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪314 :‬‬‫أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و ‪» -15‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ« ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻷﺳﻨﻮي ‪ -16‬و »أﺳﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« از وﻟّﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ‪» -17‬ﺗﻮﺿـﯿﺢ اﻟـّﺪﻻﺋﻞ« ﺳـّﯿﺪ ﺷـﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ و ‪» -18‬ﻃﺒﻘـﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌـّﯿ ﮥ« أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺳـﺪي و ‪» -19‬ﻃﺒﻘﺎت‬‫اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ ‪ -20‬و »ﻟﻮاﻗﻊ اﻷﻧﻮار« ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺷـﻌﺮاﻧﯽ ‪ -21‬و »ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ دﯾﺎرﺑﮑﺮي ‪ -22‬و‬‫»ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺜﻌﺎﻟﺒﯽ ‪ -23‬و »ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺧﻮد ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ‪ -24‬و »ﻗﻮل ﻣﺴﺘﺤﺴﻦ« ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ‬‫زﻣﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ و ‪» -25‬إﺗﺤـﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« و ‪» -26‬ﺗـﺎج ﻣﮑّﻠـﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ؛ ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺮ‬‫ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﺤّﺪث اﻟﻌﺼـﺮ‪ ،‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‬‫اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ ﻟا ّﺼﻮﻓﯽ اﻷﺣﻮل ﺳﺒﻂ اﻟّﺰاﻫﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺒّﻨﺎء‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و أﺟﺎز ﻟﻪ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﺳﻨﮥ ﻧّﯿﻒ و‬‫أرﺑﻌﯿﻦ و ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ و ﻟﻪ ﺳّﺖ ﺳـﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺄﺟﺎز ﻟﻪ ﻣﻦ واﺳﻂ‪ :‬اﻟﻤﻌّﻤﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﻮذب‪ ،‬و ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ :‬ﺷـﯿﺨﻬﺎ أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻷﺻّﻢ‪،‬‬‫و ﻣﻦ اﻟّﺸﺎم‪ :‬ﺷﯿﺨﻬﺎ ﺧﺜﯿﻤﮥ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻻﻃﺮاﺑﻠﺴّﯽ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻐﺪاد‪ :‬ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺨﻠﺪي و أﺑﻮ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد و ﻃﺎﺋﻔﮥ ﺗﻔّﺮد ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﺑﺎﺟﺎزﺗﻬﻢ ﮐﻤﺎ‬‫ﺗﻔّﺮد ﺑﺎﻟـّﺴ ﻤﺎع ﻣﻦ ﺧﻠﻖ‪ ،‬و رﺣﻠﺖ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ إﻟﯽ ﺑـﺎﺑﻪ ﻟﻌﻠﻤﻪ و ﺣﻔﻈﻪ و ﻋﻠّﻮ إﺳـﻨﺎده‪ .‬أّول ﻣﺎ ﺳـﻤﻊ ﻓﯽ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ ﻣﻦ ﻣﺴـﻨﺪ‬‫أﺻـﺒﻬﺎن اﻟﻤﻌّﻤﺮ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ أﺣﻤـﺪ اﻟﻐّﺴﺎل و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺒـﺪ اﻟـّﺴ ﻤﺴﺎر و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻨﺪار اﻟﻌّﺸﺎر و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻘّﺼﺎر و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﻨﺪار و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻬﺜﯿﻢ اﻟﺒﻨﺪار و أﺑﯽ ﺑﺤﺮ ﺑﻦ ﮐﻮﺷـﯽ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺧﻼد اﻟّﻨﺼـﯿﺒّﯽ و ﺣﺒﯿﺐ‬‫اﻟﻘّﺰاز و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺠﻌـﺎﺑﯽ و أﺑﯽ اﻟﻘـﺎﺳﻢ اﻟّﻄـ ﺒﺮاﻧﯽ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻵـﺟّﺮي و أﺑﯽ ﻋﻠّﯽ ﺑـﻦ اﻟـّﺼ ّﻮاب و إﺑﺮاﻫﯿـﻢ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﺮﯾﻢ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺠـﺎﺑﺮي و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤّﮑﯽ و ﻓﺎروق اﻟﺨّﻄﺎﺑﯽ و أﺑﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن و ﺧﻼﺋﻖ ﺑﺨﺮاﺳﺎن و اﻟﻌﺮاق‬‫ﻓﺄﮐﺜﺮ و ﺗﻬّﯿﺄ ﻟﻪ ﻣﻦ ﻟﻘﯽ اﻟﮑﺒﺎر ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﻘﻊ ﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﮐﻮﺷﯿﺎر ﺑﻦ ﻟﯿﺎﻟﯿﺮوز اﻟﺠﺒﻠﯽ و ﻣﺎت ﻗﺒﻠﻪ ﺑﺒﻀﻊ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪315 :‬‬‫و ﺛﻼﺛﯿﻦ ﺳـﻨﮥ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻠّﯽ اﻟـّﺬﮐﻮاﻧﯽ و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ و اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺨﻄﯿﺐ و أﺑﻮ ﺻﺎﻟـﺢ اﻟﻤﺆّذن و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻮﺣﺸـﯽ و أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌّﻄـ ﺎر و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ وﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﺸـ ﯿﺮازّي و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺘﻔّﮑﺮي و أﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ أﺣﻤﺪ‬‫اﻟﺤـّﺪاد و أﺧﻮه أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻘﺮي و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﻤﻔّﺴـ ﺮ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﯿﺎ و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﻄّﺮز و ﻋﺎﻟﻢ اﻟﺒﺮﺟﺴـﯽ و أﺑﻮ‬‫ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺸـ ﺮوﻃﯽ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻬﻢ اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ و أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺪﻣﺘﯽ اﻟّﺬﻫﺒﯽ ﺧﺎﺗﻤﮥ أﺻﺤﺎﺑﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪:‬‬‫ﻟﻢ أر أﺣـﺪ أﻃﻠﻖ ﻋﻠﯿﻪ اﺳﻢ اﻟﺤﻔﻆ ﻏﯿﺮ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و أﺑﯽ ﺣﺎزم اﻟﻌﺒـﺪي‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﺼﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﻗـﺪ ذﮐﺮ ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ أﺧﺒﺎر أﺑﯽ‬‫ﻧﻌﯿﻢ ﻓﺴـّﻤﯽ ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﻧﻔﺴﺎ ﺣـّﺪﺛﻮه ﻋﻨﻪ و ﻟﻢ ﯾﺼـّﻨﻒ ﻣﺜﻞ ﮐﺘﺎﺑﻪ »ﺣﻠﯿﮥ اﻷوﻟﯿﺎء« ﺳـﻤﻌﻨﺎه ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻤﻈّﻔﺮ اﻟﻘﺎﺳﺎﻧﯽ ﻋﻨﻪ ﺳﻮي ﻓﻮت‬‫ﯾﺴـﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ ﻣﺮﺣﻮﻻ إﻟﯿﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ أﻓﻖ ﻣﻦ اﻵﻓﺎق أﺣـﺪ أﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ و ﻻ أﺳـﻨﺪ ﻣﻨﻪ‪،‬‬‫ﮐﺎن ﺣّﻔﺎظ ﻟا ـّﺪﻧﯿﺎ ﻗـﺪ اﺟﺘﻤﻌﻮا ﻋﻨـﺪه و ﮐّﻞ ﯾﻮم ﻧﻮﺑﮥ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﯾﻘﺮأ ﻣﺎ ﯾﺮﯾﺪ إﻟﯽ ﻗﺮﯾﺐ اﻟّﻈﻬﺮ ﻓﺈذا ﻗﺎم إﻟﯽ داره رﺑّﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟّﻄﺮﯾﻖ ﺟﺰء ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﻏـﺬاء ﺳﻮي اﻟّﺘﺴـﻤﯿﻊ و اﻟّﺘﺼـﻨﯿﻒ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﺑﻦ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟﻌﻠﻮّي‪ :‬ﮐﺎن أﺻـﺤﺎب اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﻘﻮﻟﻮن ﺑﻘﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫أرﺑﻊ ﻋﺸﺮة )ﺳﻨﮥ‪ .‬ظ( ﺑﻼ ﻧﻈﯿﺮ ﻻ ﯾﻮﺟﺪ ﻻ ﺷﺮﻗﺎ و ﻻ ﻏﺮﺑﺎ أﻋﻠﯽ إﺳﻨﺎدا ﻣﻨﻪ و ﻻ أﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮﻟﻮن‪:‬‬‫ﻟّﻤﺎ ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺎب »اﻟﺤﻠﯿـﮥ« ﺣﻤﻞ اﻟﮑﺘﺎب ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﻪ إﻟﯽ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﺎﺷﺘﺮوا ﺑﺄرﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و ﻗﺪ روي اﻹﻣﺎم أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟـّﺴ ﻠﻤﯽ ﻣﻊ‬‫ﺗﻘّﺪﻣﻪ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺼﻮﻓﯿﮥ« ﻟﻪ‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺧﻨﺶ )ﺣﺒﯿﺶ‪.‬‬‫ظ( ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻫﺬا اﻷﻧﻤﻮذج ﻣﺎ رواه ﺑﺼﻮر اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﻘّﺪﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 221‬از ‪316‬‬‫ﺧﻨﯿﺲ )ﺣﺒﯿﺶ‪ .‬ظ( اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ .‬ﺑﺼﻮر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺘﯿﻖ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ داود اﻟّﺼﯿﻘﻠﯽ اﻟّﺴﻤﻨﻄﺎرّي اﻟّﺰاﻫﺪ ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب »دﻟﯿﻞ اﻟﻘﺎﺻﺪﯾﻦ«‬‫ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮ ﺣـﺪﯾﺜﺎ رواه أﺑﻮ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻻﻣﻮي‪ ،‬أﻧﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻔّﻀﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﺮﻗﯽ أﻧﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻘﯿﺴﯽ ﺑﻦ اﻟﺤّﺬاء‪ ،‬أﻧﺎ ﻋﺘﯿﻖ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪316 :‬‬‫‪ ،‬ﻧﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻧﺎ اﺑﻦ اﻟﺨﻠّﺎد‪ ،‬ﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ اﻟّﺘﻤﺘﺎم‪ ،‬ﻧﺎ اﻟﻘﻌﻨﺒّﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﻋﻦ ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮان اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻟّﺬي ﺗﻔﻮﺗﻪ ﺻﻼة اﻟﻌﺼﺮ ﮐﺄﻧّﻤﺎ و ﺗﺮﻓﯽ أﻫﻠﻪ و ﻣﺎﻟﻪ‪،‬‬‫و ﯾﻘﻊ ﻟﻨﺎ أﻋﻠﯽ ﺑﺪرﺟﺎت ﻓﯽ »ﻣﻮّﻃﺄ أﺑﯽ ﻣﺼـﻌﺐ« و ﻓﯽ ﻧﺴـﺨﮥ أﺑﯽ اﻟﺠﻬﻢ ﻋﻦ اﻟّﻠﯿﺚ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻧﺎ اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر‬‫اﻟﻔﺮﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻣﺠﻠﺲ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌّﺪل ﻓﯽ ﺻﻐﺮي ﻓﻠّﻤﺎ ﻓﺮغ ﻣﻦ إﻣﻼﺋﻪ ﻗﺎل إﻧﺴﺎن‪ :‬ﻣﻦ أراد أن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‬‫ﻓﻠﯿﻘﻢ و ﮐﺎن ﻣﻬﺠﻮرا ﻓﯽ ذﻟﮏ اﻟﻮﻗﺖ ﺑﺴـﺒﺐ اﻟﻤﺬﻫﺐ و ﮐﺎن ﺑﯿﻦ اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ و اﻷﺷﻌﺮﯾﮥ ﺗﻌّﺼﺐ زاﺋﺪ ﯾﺆّدي إﻟﯽ ﻓﺘﻨﮥ و ﻗﺎل و ﻗﯿﻞ و ﺻﺪاع‪،‬‬‫ﻓﻘﺎم إﻟﯽ ذﻟﮏ اﻟّﺮﺟﻞ أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺴﮑﺎﮐﯿﻦ اﻷﻗﻼم و ﮐﺎد أن ﯾﻘﺘﻞ ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ذﮐﺮ اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ ﻋّﻤﻦ أدرك ﻣﻦ ﺷـﯿﻮخ أﺻـﺒﻬﺎن أّن اﻟـّﺴ ﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳـﺒﮑﺘﮑﯿﻦ ﻟّﻤﺎ اﺳـﺘﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ أﺻـﺒﻬﺎن أّﻣﺮ ﻋﻠﯿﻬﺎ واﻟﯿﺎ ﻓﻮﺛﺐ‬‫أﻫﻠﻬﺎ ﺑﺎﻟﻮاﻟﯽ ﻓﻘﺘﻠﻮه ﻓﺮد إﻟﯿﻬﺎ اﻟـّﺴ ﻠﻄﺎن و آﻣﻨﻬﻢ ﺣّﺘﯽ اﻃﻤﺄﻧﻮا ﺛّﻢ ﻫﺠﻢ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌـﮥ و ﻫﻢ ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻓﻘﺘﻞ ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻘﺘﻠـﮥ ﻋﻈﯿﻤـﮥ ﻓﺴـﻠﻢ أﺑﻮ‬‫ﻧﻌﯿﻢ ﻣّﻤﺎ ﺟﺮي ﻋﻠﯿﻬﻢ و ﮐﺎن ذﻟﮏ ﻣﻦ ﮐﺮاﻣﺘﻪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﻣﺨﺘﻔﯿﺎ )ﻣﺤّﻘﺎ‪ .‬ظ(‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘّﺪﺳـﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب‬‫اﻷﻧﻤـﺎﻃّﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬رأﯾﺖ ﺑﺨـّﻂ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺳـﺄﻟﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌّﻄﺎر اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﻦ ﺟﺰء ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ ﮐﯿﻒ‬‫ﻗﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺮج إﻟّﯽ ﻧﺴﺨﺘﻪ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻫﻮ ﺳـﻤﺎﻋﯽ ﻓﻘﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻗـﺪ رأﯾﺖ ﻷﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ أﺷـﯿﺎء ﯾﺘﺴﺎﻫﻞ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ أﻧّﻪ ﯾﻘﻮل ﻓﯽ اﻹﺟﺎزة‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﺒّﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻟا ّﻨﺠﺎر‪ :‬ﺟﺰء ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ ﻗـﺪ رواه اﻻﺛﺒﺎت ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟـّﺼ ﺪوق إذا ﻗﺎل »ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﺳـﻤﺎﻋﯽ« ﺟﺎز أﺧﺬه‬‫ﻋﻨﻪ ﺑﺈﺟﻤـﺎﻋﻬﻢ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻗﻮل اﻟﺨﻄﯿﺐ »ﮐـﺎن ﯾﺘﺴﺎﻫـﻞ ﻓﯽ اﻹﺟـﺎزة« إﻟﯽ آﺧﺮه‪ ،‬ﻓﻬـﺬا رﺑّﻤﺎ ﻓﻌﻠﻪ ﻧﺎدرا ﻓﺈﻧّﯽ رأﯾﺘﻪ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺐ إﻟّﯽ‬‫ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺨﻠـﺪي‪ ،‬و ﮐﺘﺐ إﻟّﯽ أﺑﻮ اﻟﻌـّﺒ ﺎس اﻷـﺻّﻢ‪ ،‬و أﻧـﺎ أﺑﻮ اﻟﻤﯿﻤﻮن ﺑﻦ راﺷـﺪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﻟﮑّﻨﯽ رأﯾﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬أﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻓﯿﻤﺎ‬‫ﻗﺮئ ﻋﻠﯿﻪ؛ ﻓﺎﻟّﻈﺎﻫﺮ أّن ﻫﺬا إﺟﺎزة‪ ،‬و ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ اﻟﺤّﺠﺎج اﻟﺤﺎﻓﻆ أﻧّﻪ رأي ﺑﺨّﻂ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺿـﯿﺎء اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﻤﻘّﺪﺳﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬وﺟﺪت أﺑﺎ ﻟا ﺤّﺠﺎج‬‫ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻞ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ أﺻﻞ ﺳﻤﺎع أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﺑﺠﺰء ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﺒﻄﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪317 :‬‬‫ﻣﺎ ﺗﺨّﯿﻠﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺪة اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟّﻨﺨﺸﺒّﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‬‫ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ ﺑﺘﻤﺎﻣﻪ ﻣﻦ )ﻋﻦ‪ .‬ظ( اﺑﻦ ﺧّﻠﺎد ﻓﺤّﺪث ﺑﻪ ﮐّﻠﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر‪ :‬و ﻫﻢ ﻓﯽ ﻫﺬا ﻓﺄﻧﺎ رأﯾﺖ ﻧﺴـﺨﮥ اﻟﮑﺘﺎب ﻋﺘﯿﻘﮥ‬‫و ﻋﻠﯿﻬـﺎ ﺧـّﻂ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻊ ﻣّﻨﯽ ﻓﻼـن إﻟﯽ آﺧﺮ ﺳـﻤﺎﻋﯽ ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﻤﺴـﻨﺪ ﻣﻦ اﺑﻦ ﺧّﻠـﺎد ﻓﻠﻌّﻠﻪ روي ﺑـﺎﻗﯿﻪ ﺑﺎﻹﺟﺎزة ﺛّﻢ ﺗﻤّﺜﻞ اﺑﻦ‬‫اﻟﺒّﺨﺎر ﺑﺒﯿﺖ‪.‬‬‫ﻟﻮ رﺟﻢ اﻟّﻨﺠﻢ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻮري ﻟﻢ ﯾﺼﻞ اﻟّﺮﺟﻢ إﻟﯽ اﻟّﻨﺠﻢ‬‫اﻧﺘﻬﯽ ﺑﻘﺪر اﻟﺤﺎﺟﮥ‪.‬‬‫و ﺻﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ اﯾﺒﮏ اﻟﺼﻔﺪي در »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﺳـﺒﻂ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺒّﻨـﺎء اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺗـﺎج‬‫اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ واﺣـﺪ أﻋﻼم اﻟـّﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻟﻪ اﻟﻌﻠّﻮ ﻓﯽ اﻟّﺮواﯾـﮥ و اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻔﻬﻢ و اﻟّﺪراﯾـﮥ و ﮐﺎﻧﺖ اﻟّﺮﺣﺎل ﺗﺸّﺪ إﻟﯿﻪ‪ ،‬أﻣﻠﯽ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﺘﺒﺎ‬‫ﺳﺎرت ﻓﯽ اﻟﺒﻼد و اﻧﺘﻔﻊ ﺑﻪ اﻟﻌﺒﺎد و اﻣﺘـّﺪت أّﯾﺎﻣﻪ ﺣّﺘﯽ أﻟﺤﻖ اﻷﺣﻔﺎد ﺑﺎﻷﺟـﺪاد و ﺗﻔّﺮد ﺑﻌﻠّﻮ اﻹﺳـﻨﺎد‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺈﺻـﺒﻬﺎن‪ :‬أﺑﺎه و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس و ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻐﺎﯾﮥ‪ ،‬و ﺑﻮاﺳﻂ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪان و ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 222‬از ‪316‬‬‫ﺑﻦ ﺣﺶ )ﺣﺒﯿﺶ‪ .‬ظ( ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﮐﺜﯿﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺑﺤﺮ ﺟﺮاﯾﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﻔﯿـﺪ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺒﺮﻗﯽ‪ ،‬و ﺑﺘﺴﺘﺮ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﺤﻨﻮﯾﻪ اﻟﻤﻌّﺪل و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﮑﺎن اﻟّﺪﯾﺒﺎﺟﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺑﻌﺴﮑﺮ ﻣﮑّﺮم‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ اﻟﻌﺴـﮑﺮّي‪ ،‬و ﺑﺎﻷﻫﻮاز‪ :‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻷﻫﻮازي و‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق اﻟّﺪﻗﯿﻘﯽ و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻟا ﻬﺎﺷﻤﯽ‬‫و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﻌّﻄـ ﺎر و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺑﺎﺳﺘﺮآﺑﺎد‪ :‬أﺑﺎ زرﻋـﮥ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﻨـﺪار و ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺨّﺒﺎز و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤـﺪان و اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ‬‫ﺧﺰﯾﻤﮥ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و ﺧﻠﻘﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﻗﺪ ﺳﺮد ﻣﻨﻬﻢ ﻣﺤّﺐ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر ﻓﯽ »ذﯾﻞ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد« ﺟﻤﻠﮥ و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪318 :‬‬‫أﻗﺮاﻧﻪ و ﺟﻤﻊ ﻣﻌﺠﻤﺎ ﻟﺸـﯿﻮﺧﻪ و ﺣّﺪث ﺑﺎﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻣﺼّﻨﻔﺎﺗﻪ و روي ﻋﻨﻪ اﻷﺋّﻤﮥ اﻷﻋﻼم ﮐﺄﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻗﺒﻠﻪ ﺑﺎﺛﻨﺘﯽ‬‫ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ و أﺧﯿﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮّزاق ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻗﺒﻠﻪ و ﮐﻮﺷـﯿﺎر ﺑﻦ ﻟﯿﺎﻟﯿﺮوز اﻟﺠﺒﻠﯽ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻗﺒﻠﻪ ﺑﺄﮐﺜﺮ ﻣﻦ أرﺑﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ و‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ و أﺑﻮ ﺻﺎﻟـﺢ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻤﺆّذن اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري و أﺑﻮ رﺟﺎء ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺸـﯿﺮازي و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌّﻄﺎر و ﮐﺎن ﯾﺴـﺘﻤﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ و أﺑﻮ ﻣﺴـﻌﻮد ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﻠﯿﺤﯽ و اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺴ ﻼم أﺣﻤﺪ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ و أﺑﻮ‬‫اﻟﻘﺎﺳﻢ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺴـﮑﺮي و أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤّﺪاد و أﺧﻮه أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫أﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬أﺧﺒﺮﻫﻢ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟـّﺼ ﺒﺎغ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟّﺪﺳـﺘﺞ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﻬﻢ و اﻟّﺰﻫﺪ و‬‫اﻟّﺪﯾﺎﻧﮥ و ﺻـّﻨﻒ ﻣﺼـّﻨﻔﺎت ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬ﺣﻠﯿﮥ اﻻوﻟﯿﺎء« و »اﻟﻤﺴـﺘﺨﺮج ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ذﮐﺮ ﻓﯿﻬﺎ أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﺎوي ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻤﺎ و‬‫أﺣﺎدﯾﺚ ﻋﻼ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ ﻓﯿﻬﺎ ﮐﺄﻧّﻬﻤﺎ ﺳﻤﻌﺎﻫﺎ ﻣﻨﻪ و ذﮐﺮ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﮐﺄّن اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ )ﻣﺴﻠﻤﺎ‪ .‬ظ( ﺳﻤﻌﺎه ﻣﻦ ﺳﻤﻌﻪ ﻣﻨﻪ و »دﻻﺋﻞ اﻟّﻨﺒﻮة«‬‫و »ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ« و ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻠﺪه و »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺠّﻨﮥ« و »ﺻﻔﮥ اﻟﺠّﻨﮥ« و ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻦ اﻟﻤﺼّﻨﻔﺎت اﻟّﺼﻐﺎر و ﺑﻘﯽ أرﺑﻌﮥ ﻋﺸﺮ ﺳﻨﮥ ﺑﻼ ﻧﻈﯿﺮ ﻻ ﯾﻮﺟﺪ‬‫ﺷﺮﻗﺎ و ﻻ ﻏﺮﺑﺎ أﻋﻠﯽ إﺳـﻨﺎدا ﻣﻨﻪ و ﻻ أﺣﻔﻆ‪ ،‬و ﻟّﻤﺎ ﮐﺘﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﺤﻠﯿﻪ« ﺣﻤﻞ إﻟﯽ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﺒﯿﻊ ﺑﺄرﺑﻊ ﻣﺎﺋـﮥ دﯾﻨﺎر‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬و‬‫ﻗﺪ رأﯾﺖ ﻷﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ أﺷـﯿﺎء ﯾﺘﺴﺎﻫﻞ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﯾﻘﻮل ﻓﯽ اﻹﺟﺎزة‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ‪ ،‬ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺗﺒﯿﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ )ﺑﻦ‪ .‬ظ( و ﻻﻣﻊ‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ‬‫اﻟﺼـّﯿﺪﻻﻧﯽ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﻨﺪة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟّﻨﺨﺸﺒّﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ أﺑﻮ‬‫ﻧﻌﯿﻢ ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﺤﺮث ﺑﺘﻤﺎﻣﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺧﻠّﺎد ﻓﺤـّﺪث ﺑﻪ ﮐﻠّﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌّﻄﺎر ﻣﺴـﺘﻤﻠﯽ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻋﻦ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋـﺎﺻﻢ اﻟّـﺬي ﯾﺮوي أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﮐﯿﻒ ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ رأﯾﺖ ﺳـﻤﺎﻋﻪ؟ ﻓﻘـﺎل‪ :‬أﺧﺮج إﻟّﯽ ﮐﺘﺎﺑـﺎ و ﻗـﺎل »ﻫﻮ ﺳـﻤﺎﻋﯽ«‬‫ﻓﻘﺮأت ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﺤّﺐ اﻟـّﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر‪ :‬و ﻓﯽ ﻫﺬﯾﻦ اﻟﺤﮑﺎﯾﺘﯿﻦ ﻧﻈﺮ‪ ،‬أّﻣﺎ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ ﻓﻘﺪ رواه اﻷﺛﺒﺎت ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و إذا‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﺤّﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺼﺎدق »ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﺳﻤﺎﻋﯽ« ﺟﺎز‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪319 :‬‬‫أﺧﺬه ﻋﻨﻪ ﻋﻨﺪ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و أﻣﺎ ﻗﻮﻟﻪ ﻋﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺘﺴﺎﻫﻞ ﻓﯽ اﻹﺟﺎزة ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﺒّﯿﻦ ﻓﺒﺎﻃﻞ ﻓﻘﺪ رأﯾﺖ ﻓﯽ ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﮐﺘﺐ إﻟّﯽ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺨﻠﺪي و ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻋﻨﻪ ﻓﻼن‪ ،‬و اّﻣﺎ ﻗﻮل اﻟّﻨﺨﺸﺒﯽ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﺤﺮث ﮐﺎﻣﻼ و رواه‪ ،‬ﻓﻘﺪ وﻫﻢ ﻓﺈﻧّﯽ رأﯾﺖ ﻧﺴـﺨﮥ‬‫ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎب ﻋﺘﯿﻘﮥ و ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺧّﻂ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﺳﻤﻊ ﻣّﻨﯽ إﻟﯽ آﺧﺮ ﺳﻤﺎﻋﯽ ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻣﻦ اﺑﻦ ﺧّﻠﺎد ﻓﻼن )ﻓﻠﻌّﻠﻪ‪ .‬ظ( روي ﺑﺎﻗﯿﻪ ﺑﺎﻹﺟﺎزة‪،‬‬‫ﻓﺒﻄﻞ ﻣﺎ اّدﻋﻮه و ﺳـﻠﻢ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻣﻦ اﻟﻘـﺪح و ﻓﯽ إﺳـﻨﺎد اﻟﺤﮑﺎﯾﺘﯿﻦ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ﻣّﻤﻦ ﯾﺘﺤﺎﻣﻞ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻟﻤﺨﺎﻟﻔـﮥ ﻣـﺬﻫﺒﻪ و ﻋﻘﯿﺪﺗﻪ ﻓﻼ‬‫ﯾﻘﺒﻞ ﺟﺮﺣﻪ ﻟﻮ ﺛﺒﺖ ﻓﮑﯿﻒ و ﻗﺪ اﻧﺘﻔﯽ‪ ،‬و أﻧﺸﺪ ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﻨﺤﻮّي ﻟﻨﻔﺴﻪ‪:‬‬‫ﻟﻮ رﺟﻢ اﻟّﻨﺠﻢ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻮري ﻟﻢ ﯾﺼﻞ اﻟّﺮﺟﻢ إﻟﯽ اﻟّﻨﺠﻢ‬‫وﻟﺪ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 223‬از ‪316‬‬‫ﻣﻬﺮان اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺻـﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »ﺣﻠﯿـﮥ اﻷوﻟﯿﺎء«‪ .‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻷﻋﻼم اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ و أﮐﺎﺑﺮ اﻟﺤّﻔﺎظ‪ ،‬أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻷﻓﺎﺿﻞ و‬‫أﺧﺬوا ﻋﻨﻪ و اﻧﺘﻔﻌﻮا ﺑﻪ و ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﺤﻠﯿﮥ« ﻣﻦ أﺣﺴﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن‪ :‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﺗﺎرﯾﺦ اﺻـﺒﻬﺎن« ﻧﻘﻠﺖ ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ و ﻟا ﺪه ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻧﺴﺒﺘﻪ إﻟﯽ ﻫﺬه اﻟﺼﻮرة و ذﮐﺮ أّن ﺟﺪه ﻣﻬﺮان أﺳﻠﻢ إﺷﺎرة إﻟﯽ أﻧّﻪ أول ﻣﻦ أﺳﻠﻢ ﻣﻦ أﺟﺪاده و أﻧّﻪ ﻣﻮﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ذﮐﺮ أّن واﻟﺪه ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳـﻨﻪ ‪ 365‬و دﻓﻦ ﻋﻨﺪ ﺟّﺪه ﻣﻦ ﻗﺒﻞ أّﻣﻪ‪ ،‬وﻟﺪ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳـﻨﮥ‬‫‪ 336‬و ﻗﯿﻞ ﺳـﻨﮥ ‪ 334‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ اﻟﺤﺎدي و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳـﻨﮥ ‪ 430‬ﺑﺈﺻـﺒﻬﺎن )رح(‪ .‬و أﺻﺒﻬﺎن ﺑﮑﺴﺮ‬‫اﻟﻬﻤﺰة و ﻓﺘﺤﻬﺎ و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺼﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ و ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮّﺣـ ﺪة‪ ،‬و ﯾﻘﺎل ﺑﺎﻟﻔﺎء أﯾﻀﺎ و ﻓﺘـﺢ اﻟﻬﺎء و ﺑﻌـﺪ اﻷﻟﻒ ﻧﻮن و ﻫﯽ ﻣﻦ أﺷـﻬﺮ ﺑﻼد‬‫اﻟﺠﺒﺎل و إﻧّﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﻟﻬﺎ ﻫـﺬا اﻻﺳﻢ ﻷﻧّﻬﺎ ﺗﺴـّﻤﯽ ﺑﺎﻟﻌﺠﻤـّﯿ ﮥ »ﺳـﺒﺎﻫﺎن« و »ﺳـﺒﺎه« اﻟﻌﺴـﮑﺮ و »ﻫﺎن« اﻟﺠﻤﻊ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﺟﻤﻮع ﻋﺴﺎﮐﺮ اﻷﮐﺎﺳـﺮة‬‫ﺗﺠﻤﻊ إذا وﻗﻌﺖ ﻟﻬﻢ واﻗﻌـﮥ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻤﻮﺿﻊ ﻣﺜـﻞ ﻋﺴـﮑﺮ ﻓـﺎرس و ﮐﺮﻣـﺎن و اﻷﻫﻮاز و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﻓﻌّﺮب ﻓﻘﯿﻞ أﺻـﺒﻬﺎن و ﺑﻨﺎﻫﺎ اﺳـﮑﻨﺪر ذو‬‫اﻟﻘﺮﻧﯿﻦ‪ .‬ﻫﮑﺬا ذﮐﺮه اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ .‬ﻫﮑﺬا ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪320 :‬‬‫»وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن«[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟّﺮّﺣﺎل اﻟﺠّﻮال‪ ،‬و ﻋﻠﻤﻬﻢ اﻟﻤﻔﺮد اﻟﻤﺸﺪود إﻟﯿﻪ اﻟّﺮﺣﺎل‪:‬‬‫ﺗﺎج ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻬﻢ اﻷﻗﯿﺎل‪ ،‬و واﺣـﺪ أﻋﻼم دﯾﻨﻬﻢ اﻟﻤﻌﺮوﻓﯿﻦ ﺑﺎﻟﻔﻀﻞ و اﻟﮑﻤﺎل؛ ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﺤﺞ ﻟﻸوﻃﺎر و اﻵﻣﺎل‪ ،‬اﻟﻤﻮﺻـﻞ‬‫إﻟﯽ ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺂب و اﻟﻤﺂل‪ ،‬ﻓﺸـﺮح ﺻﺪور اﻟﻤﺘﺒﻌﯿﻦ ﻟﻶل آل رﺳﻮل اﻟّﺮّب اﻟﻤﺘﻌﺎل؛ ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯿﻬﻢ آﻻف اﻟّﺴﻼم ﻣﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﻐﺪّو و اﻵﺻﺎل‪ ،‬و‬‫ﺳّﺮ أﻓﺌـﺪة اﻟﻤﺘﻤـّﺴ ﮑﯿﻦ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﺎﻟﺤﺠﺰ و اﻷذﯾﺎل‪ ،‬و رﻣﯽ اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ اﻟّﻨﺎﺷـﺌﯿﻦ ﻣﻦ ﻃﯿﻨﮥ اﻟﺨﺒﺎل‪ ،‬اﻟّﺬاﻫﺒﯿﻦ إﻟﯽ اﻟﯿﻤﯿﻦ و اﻟّﺸـ ﻤﺎل‪ ،‬اﻟﻐﺎرﯾﻦ ﻓﯽ‬‫أﻏﺒﺎش اﻟﻔﺘﻨﮥ و اﻟّﻀﻼل ﺑﺎدﻫﯽ اﻟﺘﺒﺎب و أﻓﻈﻊ اﻟّﻨﮑﺎل‪.‬‬‫‪ -76‬أﻣﺎ اﺛﺒﺎت أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠﺒﺎر اﻟﻌﺘﺒﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﺻـﺪر »ﺗﺎرﯾـﺦ ﯾﻤﯿﻨﯽ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﺳـﺘﺨﻠﻒ ﻋﻠﯽ ﻋﻤـﺎرة ﻋﺎﻟﻤﻪ ﻣﻦ اﻧﺘﺨﺒﻬﻢ ﻣﻦ ﺧﻠﻘﻪ و آﺛﺮﻫﻢ ﺑﺈﻟﻬﺎﻣﻪ و دﺑّﺮﻫﻢ‬‫ﺑﺄواﻣﺮه و أﺣﮑﺎﻣﻪ و ﮐﺎن أﻋﻠﻢ ﺑﻬﻢ ﻣﻦ ﻣﻼﺋﮑﺘﻪ ﺣﯿﺚ ﻗﺎﻟﻮا‪َ :‬أ َﺗْﺠَﻌُﻞ ﻓِﯿﻬﺎ َﻣْﻦ ﯾُْﻔِﺴُﺪ ﻓِﯿﻬﺎ َو َﯾْﺴِﻔُﮏ اﻟﱢﺪﻣﺎَء َو َﻧْﺤُﻦ ﻧَُﺴﱢﺒُﺢ ﺑ َِﺤْﻤِﺪَك َو ﻧَُﻘﱢﺪُس‬‫ﻟََﮏ‬‫‪ .‬ﻗﺎل‪ِ :‬إﱢﻧﯽ َأْﻋَﻠُﻢ ﻣﺎ ﻻ َﺗْﻌَﻠُﻤﻮَن‬‫‪ .‬و أﻗـﺎم ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻣﻬﯿﻤﻨـﺎ ﻣﻦ ﻟـﺪﻧﻪ ﯾﻬـﺪﯾﻬﻢ اﻟّﺮﺷـﺎد و ﯾﺤـّﺬرﻫﻢ اﻟﻔﺴﺎد و ﯾﺮﺟﯿﻬﻢ اﻟّﺜﻮاب و ﯾﻨـﺬرﻫﻢ اﻟﻌﻘﺎب و ﻟﻢ ﯾﻘﺘﺼـﺮ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ أﻗﺎﻣﻪ ﻣﻦ‬‫اﻟﺤّﺠﮥ و أوﺿﺤﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺤّﺠﮥ ﺣّﺘﯽ اﺑﺘﻌﺚ اﻷﻧﺒﯿﺎء ﺻﻠﻮات اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﺟﻤﻌﯿﻦ ﺑﺎﻟﻤﻌﺠﺰات اﻟﺒﺎﻫﺮة و اﻟّﺪﻻﻻت اﻟّﺰاﻫﺮة و اﻟﺒّﯿﻨﺎت اﻟﻤﺘﻈﺎﻫﺮة‬‫داﻋﯿﻦ إﻟﯽ ﺗﻮﺣﯿﺪه و ﻧﺎدﺑﯿﻦ ﻟﺘﺴﺒﯿﺤﻪ و ﺗﻤﺠﯿﺪه‪ ،‬ﻓﺄزاح ﺑﻬﻢ اﻟﻌّﻠﮥ و أزال اﻟّﺸـ ﺒﻬﮥ و أﻓﺎد ﺳـﮑﻮن اﻟّﻨﻔﺲ و ﻧﻔﯽ ﺧﻼج اﻟّﺸـ ﮑﻮك و ﻟﻢ ﯾﺰل‬‫ﯾﺴـﺘﺤﺪث ﻣﻦ ﯾﺸﺎء ﻣﻦ ﺧﻠﯿﻘﺘﻪ ﻣﻮﺳﻮﻣﯿﻦ ﺑﺴـﻨﻦ اﻷﻧﺒﯿﺎء و ﻣﺜﻞ ﻣﻦ ﻗﺎم ﺑﻌـﺪﻫﻢ ﻋﻠﯽ ﻣﻨﺎﻫﺠﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﻮﻻة و اﻷﻣﺮاء ﺣّﺘﯽ اﻧﺘﻬﺖ ﻧﻮﺑـﮥ اﻟﺨﻠﻖ‬‫إﻟﯽ زﻣﻦ اﻟﻤﺼـﻄﻔﯽ اﻷﻣﯿﻦ اﻷﺑﻄﺤّﯽ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ اﻟﻤﺠﺘﺒﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻓﺄرﺳﻠﻪ ﺑﺎﻟﺤّﻖ ﺑﺸﯿﺮا و ﻧﺬﯾﺮا و داﻋﯿﺎ إﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺈذﻧﻪ و‬‫ﺳﺮاﺟﺎ ﻣﻨﯿﺮا و ﺟﻌﻞ أّﻣﺘﻪ ﺑﻪ أﻓﻀﻞ اﻷﻣﻢ‪ ،‬و ﮐﻠﻤﺘﻬﻢ أﻋﺪل اﻟﮑﻠﻢ و ﻣّﻠﺘﻬﻢ أوﺳﻂ اﻟﻤﻠﻞ و ﻗﺒﻠﺘﻬﻢ أﺳّﺪ اﻟﻘﺒﻞ و ﺳّﻨﺘﻬﻢ أﻗﻮم اﻟّﺴﻨﻦ و ﮐﺘﺎﺑﻬﻢ‬‫أﺷـﺮف اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬و وﻋﺪﻫﻢ أن ﯾﮑﻮﻧﻮا ﯾﻮم اﻟﻌﺪل و ﻗﻀﺎء اﻟﻔﺼﻞ ﺷـﻬﺪاء ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﯾﻈﻬﺮ و ﯾﻨﮑﺮ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻌﺒﻮد‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺟّﺪه و ﻫﻮ‬‫أﺻﺪق اﻟّﺼﺎدﻗﯿﻦ و أﺣﮑﻢ اﻟﺤﺎﮐﻤﯿﻦ‪َ :‬و َﮐﺬﻟ َِﮏ َﺟَﻌﻠْﻨﺎُﮐْﻢ ُأﱠﻣًﮥ َوَﺳﻄًﺎ ﻟ َِﺘُﮑﻮﻧُﻮا ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪321 :‬‬‫ُﺷَﻬﺪاَء َﻋَﻠﯽ اﻟﱠﻨﺎِس َو َﯾُﮑﻮَن اﻟﱠﺮُﺳﻮُل َﻋَﻠﯿُْﮑْﻢ َﺷِﻬﯿﺪًا‬‫‪ .‬ﻓﻨﺴــﺨﺖ ﺑﺸـﺮﯾﻌﺘﻪ اﻟّﺸـ ﺮاﺋﻊ و ﺑﺼـﻨﯿﻌﺘﻪ اﻟـّﺼ ﻨﺎﺋﻊ و ﺑـﺪﻟﯿﻠﻪ اﻷدﻟّـﮥ و ﺑﺒـﺪره اﻷﻗﻤـﺎر و اﻷﻫّﻠـﮥ و اﻧﺘﺸـﺮت ﻧﺒـّﻮﺗﻪ ﻣﺴـﺪاة ﺑﺎﻟﺨﻼـص ﻣﻠﺤﻤﮥ‬‫ﺑﺎﻹﺧﻼص ﻣﻌﻠﻤﮥ ﺑﺎﻟّﺘﻤﺎم ﻣﻄّﺮزة ﺑﺎﻟّﺪوام ﻋﻠﯽ ﺗﻌﺎﻗﺐ اﻟّﻠﯿﺎﻟﯽ و اﻷّﯾﺎم ﻟﻢ ﯾﻔﺮط ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ ﺷـﯽء ﯾﻘﺘﻀـﯽ ﺗﻤﺎﻣﺎ و ﯾﺴﺘﺪﻋﯽ روﺑﮥ و ﻟﺤﺎﻣﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 224‬از ‪316‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺟّﺪه‪ :‬اﻟ َْﯿْﻮَم َأْﮐَﻤﻠُْﺖ ﻟَُﮑْﻢ ِدﯾَﻨُﮑْﻢ َو َأﺗ َْﻤْﻤُﺖ َﻋَﻠﯿُْﮑْﻢ ﻧِْﻌَﻤﺘِﯽ َو َرِﺿﯿُﺖ ﻟَُﮑُﻢ اﻟ ِْﺈْﺳﻼَم ِدﯾﻨًﺎ‬‫ﻓﺄﻃﻠﻖ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻟﻔﻆ اﻟﮑﻤﺎل ﻻﺳـﺘﻘﺎﻣﺘﻪ ﻋﻠﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻻﻋﺘﺪال و اﻧﺘﻔﺎﺋﻪ ﻋﻦ ﻋﻮارض اﻟّﻨﻘﺺ و اﻻﺧﺘﻼل‪ ،‬إﻟﯽ أن ﻗﺒﻀﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺟّﻞ ذﮐﺮه إﻟﯿﻪ‬‫ﻣﺸـﮑﻮر اﻟـّﺴ ﻌﯽ و اﻷﺛﺮ ﻣﻤﺪوح اﻟّﻨﺼـﺮ و اﻟّﻈﻔﺮ ﻣﺮﺿـّﯽ اﻟـّﺴ ﻤﻊ و اﻟﺒﺼـﺮ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﻌﯿﺎن و اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬ﻓﺎﺳـﺘﺨﻠﻒ ﻓﯽ أّﻣﺘﻪ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و‬‫ﻋﺘﺮﺗﻪ اﻟّـﺬﯾﻦ ﯾﺤﻤﯿـﺎن اﻷﻗـﺪام أن ﺗﺰّل و اﻷﺣﻼـم أن ﺗﻀّﻞ و اﻟﻘﻠﻮب أن ﺗﻤﺮض و اﻟّﺸـ ﮑﻮك أن ﺗﻌﺮض ﻓﻤﻦ ﺗﻤّﺴﮏ ﺑﻬﻤﺎ ﻓﻘـﺪ ﺳـﻠﮏ‬‫اﻟﺨﯿـﺎر و أﻣﻦ اﻟﻌﺜـﺎر و رﺑـﺢ اﻟﯿﺴـﺎر‪ ،‬و ﻣﻦ ﺻـﺪف ﻋﻨﻬﻤـﺎ ﻓﻘـﺪ أﺳـﺎء اﻻﺧﺘﯿـﺎر و رﮐﺐ اﻟﺨﺴﺎر و ارﺗـﺪف اﻹدﺑﺎر‪ُ ،‬أوﻟﺌَِﮏ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ اْﺷَﺘَﺮُوا‬‫اﻟﱠﻀﻼﻟََﮥ ﺑ ِﺎﻟ ُْﻬﺪي َﻓﻤﺎ َرﺑ َِﺤْﺖ ﺗِﺠﺎَرﺗُُﻬْﻢ َو ﻣﺎ ﮐﺎﻧُﻮا ُﻣْﻬَﺘِﺪﯾَﻦ‬‫‪ .‬ﻓﺼّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯽ آﻟﻪ ﻣﺎ اﺑﺘﻠﺞ اﻟﻠﯿﻞ ﻋﻦ اﻟّﺼﺒﺎح و اﻗﺘﺮن اﻟﻌّﺰ ﺑﺄﻃﺮاف اﻟّﺮﻣﺎح و ﻧﺎدي اﻟﻤﻨﺎدي ﺑﺤّﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻼح ﺻﻼة ﺗﮑﺎﻓﯽ ﺣﺴﻦ‬‫ﺑﻼﺋﻪ و ﺗﻀﺎﻫﯽ ﺳﺎﺑﻖ ﻏﻨﺎﺋﻪ و ﺗﻘﻀﯽ ﻓﺮض ﻃﺎﻋﺘﻪ و ﺗﻘﺘﻀﯽ ﻗﺮض ﺷﺎﻋﺘﻪ )ﻓﻀﻞ ﺷﻔﺎﻋﺘﻪ‪ .‬ظ( و ﺳّﻠﻢ ﺗﺴﻠﯿﻤﺎ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻋﺘﺒﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎء ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ ذوي اﻷﻟﺒﺎب و أﺟﻠّﻪ ﻧﺒﻬﺎي ﻣﻮﺻﻮﻓﯿﻦ ﺑﻤﺤﺎﺳﻦ اﻵداب ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮري اﻟّﺜﻌﺎﻟﺒﯽ در ﮐﺘﺎب »ﯾﺘﯿﻤﯿﮥ اﻟّﺪﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟّﻨﺼـﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟﻌﺘﺒﯽ‪ .‬ﻫﻮ ﻟﻤﺤﺎﺳـﻦ‬‫اﻷـدب و ﺑـﺪاﺋﻊ اﻟّﻨﺜﺮ و ﻟﻄـﺎﺋﻒ اﻟّﻨﻈﻢ و دﻗـﺎﺋﻖ اﻟﻌﻠﻢ ﮐـﺎﻟﯿﻨﺒﻮع ﻟﻠﻤـﺎء و اﻟّﺰﻧـﺪ ﻟﻠّﻨﺎر ﯾﺮﺟﻊ ﻣﻌﻬﺎ إﻟﯽ اﺻﻞ ﮐﺮﯾﻢ و ﺧﻠﻖ ﻋﻈﯿﻢ و ﮐﺎن ﻓﺎرق‬‫وﻃﻨﻪ اﻟّﺮي ﻓﯽ اﻗﺘﺒﺎل ﺷـﺒﺎﺑﻪ و ﻗﺪم ﺧﺮاﺳﺎن ﻋﻠﯽ ﺧﺎﻟﻪ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ اﻟﻌﺘﺒﯽ و ﻫﻮ ﻣﻦ وﺟﻮه اﻟﻤﺎل ﺑﻬﺎ و ﻓﻀﻼﺋﻬﻢ ﻓﻠﻢ ﯾﺰل ﻋﻨﺪه ﮐﺎﻟﻮﻟﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‬‫ﻋﻨﺪ اﻟﻮاﻟﺪ اﻟﺸـﻔﯿﻖ إﻟﯽ أن ﻣﻀـﯽ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﻟﺴﺒﯿﻠﻪ و ﺗﻨّﻘﻠﺖ ﺑﺄﺑﯽ اﻟّﻨﺼﺮ أﺣﻮال و أﺳﻔﺎر ﻓﯽ اﻟﮑﺘﺎﺑﮥ ﻟﻸﻣﯿﺮ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺛّﻢ ﻟﻸﻣﯿﺮ أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر‬‫ﺳﺒﮑﺘﮑﯿﻦ ﻣﻊ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ اﻟﺒﺴﺘﯽ‪ ،‬ﺛّﻢ اﻟّﻨﯿﺎﺑﮥ ﺑﺨﺮاﺳﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪322 :‬‬‫ﻟﺸﻤﺲ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ و اﺳﺘﻮﻃﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و اﻗﺒﻞ ﻋﻠﯽ ﺧﺪﻣﮥ اﻵداب و اﻟﻌﻠﻮم و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﻟﻄﺎﺋﻒ اﻟﮑﺘﺎب و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻤﺆﻟّﻔﺎت اﻟﺦ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﻌﺘﺒﯽ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺠـّﺒ ﺎر‪ ،‬ﺻـﻔﻮة ﺑﻠﻐﺎﺋﻬﻢ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و ﻋﻤـﺪة ﻋﻠﻤﺎﺋﻬﻢ اﻷﺣﺒﺎر‪ ،‬و أﺳﻮة ﻧﺒﻼﺋﻬﻢ اﻷﺧﯿﺎر‪ ،‬ﻗـﺪ أﺛﺒﺖ ﻫـﺬا‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻐﺮﯾﺰ اﻟﻤﺜﺎر‪ ،‬اﻟﺠﻤﯿﻞ اﻵﺛﺎر اﻟﻤﺸـﺮق اﻟﻤﻨﺎر اﻟﻤﺒﻬﺮ اﻻزدﻫﺎر و أردﻓﻪ ﺑﺒﯿﺎن أﺛﻤﻦ و أﻏﻠﯽ ﻣﻦ اﻟّﺘﺒﺮ و اﻟّﻨﻀﺎر و أﻃﯿﺐ و أزﮐﯽ ﻣﻦ‬‫اﻟﻮرود و اﻷزﻫﺎر ﻓﺄﺑﺎدو أﺑﺎر‪ ،‬ﻏﻀـﺮاء أﻫﻞ اﻟﺠﺤﻮد و اﻹﻧﮑﺎر و رﻣﯽ ﺑﺎﻟﻬﻠﮏ و اﻟﺪﻣﺎر ﺧﻀـﺮاء أرﺑﺎب اﻟﻐّﯽ و اﻟﺨﺴﺎر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ وﻟّﯽ اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ‬‫ﻟﻠﺘﺒﺼﺮ و اﻻﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬و اﻟّﺘﻤﯿﯿﺰ و اﻻﺳﺘﺒﺼﺎر‪.‬‬‫‪ -77‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ أﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﺑﻬﺬا اﻹﺳﻨﺎد‬‫ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻫﺬا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت‬‫ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗـﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺎﺟﺒﺖ إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوﻧﯽ‬‫ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤـﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗـﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟـّﻞ ﻣﻮﻻﺋﯽ و أﻧﺎ ﻣﻮﻟﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿﺪ‬‫ﻋﻠّﯽ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬـﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟّﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬أﻧﺖ ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ‬‫ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪوﺣﺎت أﺣﺪ إﻟّﺎ ﻗﺪ رآه ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺎذﻧﻪ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺑﯿﻬﻘﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را از زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﺑﻠﻔﻆ دﯾﮕﺮ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺣﻤﻮﺋﯽ در »ﻓﺮاﺋﺪ اﻟﺴﻤﻄﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻹﻣﺎﻣﺎن اﺑﻦ ﻋّﻤﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ اﻟّﺰاﻫـﺪ ﻧﻈﺎم اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺆّﯾﺪ اﻟﺤّﻤﻮﺋﯽ و اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻧﺼـﯿﺮ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 225‬از ‪316‬‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺒﺎﮐﺸﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪323 :‬‬‫ﺛﻢ اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ إﺟﺎزة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﺷـﯿﺦ اﻟّﺸﯿﻮخ ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺴﻼم ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ رﻫﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﯽ ﺷﯿﺦ اﻟّﺸﯿﻮخ ﻋﻤﺎد اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﯿﺦ‬‫اﻹﺳﻼم ﻧﺠﻢ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣّﻤﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﻹﻣﺎم اﻷﺟّﻞ ﻗﻄﺐ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﻗﺎل أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺠّﺒﺎر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﻮاري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷـﯿﺦ اﻟـّﺴ ّﻨﮥ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﻟﺒﯿﻬﻘّﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺟﻨﺎح‬‫ﺑﻦ ﻧﺬﯾﺮ ﺑﻦ ﺟﻨﺎح اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﻧّﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ دﺣﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧّﺒﺄﻧﺎ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧّﺒﺄﻧﺎ ﺟﻌﻔﺮ؛‬‫ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﻋﻮن؛ و ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ ذات ﯾﻮم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﻄﯿﺒـﺎ ﻓﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌـﺪ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺎﺟﯿﺒﻪ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤـﺎ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﺧـﺬوا ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﺛّﻢ‬‫ﻗﺎل ‪:‬‬‫و أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ اﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﺛﻼث ﻣّﺮات‪ .‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬ﯾﺎ زﯾـﺪ! ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﯽ! إنّ‬‫ﻧﺴﺎﺋﻪ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑّﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬آل ﻋﻠّﯽ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل اﻟﻌّﺒﺎس و آل ﻋﻘﯿﻞ‪ .‬ﻓﻘﺎل؛ ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﯾﺤﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ![‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﯿﻬﻘﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻬﻘﯽ ﺣﺎﻓﻆ ﮐﺒﯿﺮ و ﻣﺘﮑّﻠﻢ ﺧﺒﯿﺮ و اﺻﻮﻟﯽ ﻣﺘﻤّﻬﺮ ﻧﺤﺮﯾﺮ و ﻓﻘﯿﻪ ﻣﺘﺒّﺤﺮ ﻏﺰﺑﺮ ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺒﺬي از ﻣﺪارج‬‫ﻋﺎﻟﯿﻪ ﺳّﻨّﯿﻪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻏﺎﻟﯿﻪ ﺳﻨّﯿﻪ او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان« ﻟﯿﺎﻗﻮت اﻟﺤﻤﻮي و ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﻟﻠّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ و ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ« ﻟﻠﻔﺨﺮ‬‫اﻟﺮازي و »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﮑﺎﻣﻞ« ﻻﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﻻﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن و »ﺳﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼ« و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ«‬‫و »دول اﻹﺳـﻼم« ﻟﻠّﺬﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻟﻠﯿﺎﻓﻌﯽ و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸﺮ« ﻷﺑﯽ اﻟﻔﺪاء إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻷّﯾﻮﺑﯽ و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ«‬‫ﻻـﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﻪ« ﻟﺘﺎج اﻟـّﺪﯾﻦ اﻟـّﺴ ﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﻪ« ﻟﻌﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﻪ« ﻟﺘﻘﯽ‬‫اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻷﺳﺪي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪324 :‬‬‫اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﺷـﺒﻬﻪ و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل اﻟﻤﺸـﮑﻮة« ﻟﻮﻟﯽ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﻟﺠﻼل اﻟّﺪﯾﻦ اﻟـّﺴ ﯿﻮﻃﯽ و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل اﻟﻤﺸﮑﻮة«‬‫ﻟﻠّﺸﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ اﻟّﺪﻫﻠﻮي و »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« ﻟﻠﻤﻨﺎوي و »ﻣﺮﻗﺎة اﻟﻤﻔﺎﺗﯿﺢ« ﻟﻤﻼ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎري و »ﺷﺮح اﻟﻤﻮاﻫﺐ« ﻟﻠﺰرﻗﺎﻧﯽ و »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ«‬‫ﻷـﺑﯽ ﻣﻬـﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﺜﻌـﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ« ﻟﻠﻤﺨـﺎﻃﺐ و »أﺑﺠـﺪ اﻟﻌﻠﻮم« و »اﻟّﺘﺎج اﻟﻤﮑّﻠﻞ« و إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﻟﻠﻤﻮﻟﻮي‬‫ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن اﻟﻤﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و آﺷﮑﺎرﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ذﻫـﺒﯽ در ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔـﺎظ ﮔﻔﺘـﻪ‪] :‬اﻟـﺒﯿﻬﻘﯽ اﻹﻣـﺎم اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻌﻠّﺎﻣـﮥ ﺷــﯿﺦ ﺧﺮاﺳـﺎن أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ ﺑـﻦ اﻟﺤﺴــﯿﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‬‫اﻟﺨﺴـﺮوﺟﺮدي اﻟﺒﯿﻬﻘّﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن و ﺳﻤﻊ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻌﻠﻮي و‬‫أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻟا ﺤﺎﮐﻢ و أﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺶ و أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻓﻮرك و أﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻟّﺮوذﺑﺎري و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻧﺎﻣﻮﯾﻪ و أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‬‫اﻟـّﺴ ﻠﻤﯽ و ﺧﻠﻘﺎ ﺑﺨﺮاﺳﺎن و ﻫﻼل ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤّﻔﺎر و أﺑﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮان و اﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻷﯾﺎدي و ﻋّﺪة ﺑﺒﻐﺪاد و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻓﺮاس و ﻃﺎﺋﻔـﮥ و ﺟﻨﺎح ﺑﻦ ﻧﺬﯾﺮ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻨﺪه »ﺳـﻨﻦ اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ« و ﻻ »ﺟﺎﻣﻊ اﻟّﺘﺮﻣﺬي« و ﻻ »ﺳـﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ« ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﮐﺎن‬‫ﻋﻨـﺪه اﻟﺤـﺎﮐﻢ ﻓـﺄﮐﺜﺮ ﻋﻨﻪ و ﻋﻨـﺪه ﻋﻮال‪ ،‬و ﺑﻮرك ﻟﻪ ﻓﯽ ﻋﻤﻠﻪ ﻟﺤﺴﻦ ﻣﻘﺼـﺪه و ﻗﻮة ﻓﻬﻤﻪ و ﺣﻔﻈﻪ و ﻋﻤﻞ ﮐﺘﺒﺎ ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻖ إﻟﯽ ﺗﺤﺮﯾﺮﻫﺎ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 226‬از ‪316‬‬‫ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬اﻷﺳـﻤﺎء و اﻟـّﺼ ﻔﺎت‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺠﻠّﺪان‪ .‬و اﻟـّﺴ ﻨﻦ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﺸﺮ ﻣﺠﻠّﺪات‪ .‬و اﻟّﺴﻨﻦ و اﻻﺛﺎر‪ ،‬أرﺑﻊ ﻣﺠﻠّﺪات‪ .‬و ﺷﻌﺐ اﻻﯾﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺠﻠﺪان‪ .‬و‬‫دﻻﺋﻞ اﻟّﻨﺒﻮة‪ ،‬ﺛﻠﺚ ﻣﺠّﻠﺪات‪.‬‬‫و اﻟّﺴﻨﻦ اﻟّﺼﻌﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺠّﻠﺪان‪ .‬و اﻟّﺰﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻠﺪ‪ .‬و اﻟﺒﻌﺚ‪ ،‬ﻣﺠّﻠﺪ‪ .‬و اﻟﻤﻌﺘﻘﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻠﺪ‪.‬‬‫و اﻵـداب‪ ،‬ﻣﺠّﻠـﺪ‪ .‬و ﻧﺼﻮص اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺛﻠﺚ ﻣﺠّﻠـﺪات و اﻟﻤـﺪﺧﻞ‪ ،‬ﻣﺠﻠـﺪ و اﻟـّﺪﻋﻮات ﻣﺠﻠـﺪ‪ .‬و اﻟـّﺘﺮﻏﯿﺐ و اﻟّﺘﺮﻫﯿﺐ‪ ،‬ﻣﺠّﻠـﺪ‪ .‬و ﻣﻨـﺎﻗﺐ‬‫اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻣﺠﻠّﺪ‪ .‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ أﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻠﺪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻻﺳـﺮي‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﺪﯾﺪة ﻻ أذﮐﺮﻫﺎ‪ .‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺒﯿﻬﻘّﯽ ﻋﻠﯽ ﺳﯿﺮة‬‫اﻟﻌﻠﻤـﺎء ﻗﺎﻧﻌـﺎ ﺑﺎﻟﯿﺴـﯿﺮ ﻣﺘﺠّﻤﻼـ ﻓﯽ زﻫـﺪه و ورﻋﻪ‪ ،‬و ﻋﻦ إﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻣﻦ ﺷﺎﻓﻌﯽ إﻟّﺎ و ﻟﻠّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻣّﻨـﮥ إﻟّﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ‬‫اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻓﺈّن ﻟﻪ اﻟﻤﻨﮥ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪325 :‬‬‫ﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﻓﯽ ﻧﺼـﺮة ﻣـﺬﻫﺒﻪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﻓﯽ »ذﯾﻞ ﺗﺎرﯾـﺦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر«‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﯿﻬﻘّﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻﺻﻮﻟﯽ اﻟـّﺪّﯾﻦ اﻟﻮرع‪،‬‬‫واﺣـﺪ زﻣـﺎﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﻔـﻆ و ﻓﺮد أﻗﺮاﻧﻪ ﻓﯽ اﻹﺗﻘﺎن و اﻟـّﻀ ﺒﻂ‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﺒﺎر أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺎﮐﻢ و ﯾﺰﯾـﺪ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺄﻧﻮاع ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬ﮐﺘﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و‬‫ﺣﻔﻈﻪ ﻣﻦ ﺻـﺒﺎه و ﺗﻔّﻘﻪ و ﺑﺮع و أﺧـﺬ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل و ارﺗﺤﻞ إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺠﺒﺎل و اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬ﺛّﻢ ﺻـّﻨﻒ و ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ ﺗﻘﺎرب أﻟﻒ ﺟﺰء ﻣﺎ ﻟﻢ‬‫ﯾﺴـﺒﻘﻪ إﻟﯿﻪ أﺣـﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و ﺑﯿﺎن ﻋﻠﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ و وﺟﻪ اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻷﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ﻃﻠﺐ ﻣﻨﻪ اﻷﺋّﻤﮥ اﻻﻧﺘﻘﺎل ﻣﻦ اﻟّﻨﺎﺣﯿﮥ‬‫إﻟﯽ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﺴـﻤﺎع اﻟﮑﺘﺐ ﻓﺄﺗﯽ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و أرﺑﻌﯿﻦ و أﻋّﺪوا ﻟﻪ اﻟﻤﺠﻠﺲ ﻟﺴـﻤﺎع ﮐﺘﺐ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ و ﺣﻀﺮه اﻷﺋّﻤﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﺳﯿﺮة‬‫اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻗﺎﻧﻌﺎ ﺑﺎﻟﯿﺴﯿﺮ‪.‬‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« اﻟﻨﻘﻞ ﻋﻦ وﻟﺪ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ و ﺗﻠﻘﯿﺒﻪ ﺑﺸﯿﺦ اﻟﻘﻀﺎة‬‫و ﻗﺎل ﺷـﯿﺦ اﻟﻘﻀﺎة أﺑﻮ ﻋﻠﯽ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ اﺑﺘﺪأت ﺑﺘﺼﻨﯿﻒ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب؛ ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺴﻨﻦ و اﻵﺛﺎر«‬‫و ﻓﺮﻏﺖ ﻣﻦ ﺗﻬـﺬﯾﺐ أﺟﺰاء ﻣﻨﻪ ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺻﺎﻟﺤﯽ أﺻـﺤﺎﺑﯽ و أﮐﺜﺮﻫﻢ ﺗﻼوة و أﺻـﺪﻗﻬﻢ ﻟﻬﺠـﮥ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫رأﯾﺖ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ اﻟّﻨﻮم و ﺑﯿـﺪه أﺟﺰاء ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺪ ﮐﺘﺒﺖ اﻟﯿﻮم ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺣﻤﺪ ﺳـﺒﻌﮥ أﺟﺰاء و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮاءﺗﻬﺎ و‬‫رآه ﯾﻌﯿﺪ ذﻟﮏ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻓﯽ ﺻـﺒﺎح اﻟﯿﻮم رأي ﻓﻘﯿﻪ آﺧﺮ ﻣﻦ إﺧﻮاﻧﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯽ ﻗﺎﻋﺪا ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻋﻠﯽ ﺳـﺮﯾﺮ و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﺳـﺘﻔﺪت اﻟﯿﻮم ﻣﻦ‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ .‬و اﻧﺎ واﻟﺪي‪ ،‬ﻗﺎل ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪّي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﻔﻘﯿﻪ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻤﺮوزي ﯾﻘﻮل‪ :‬رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم ﮐﺄّن ﺗﺎﺑﻮﺗﺎ ﻋﻼ ﻓﯽ اﻟـّﺴ ﻤﺎء ﯾﻌﻠﻮه ﻧﻮر ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻫـﺬا؟ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﺬه ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎت أﺣﻤﺪ‬‫ا ﻟﺒﯿ ﻬ ﻘ ﯽ !‬‫»ﻓﺎﺋﺪة« اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻦ ﻋﻤﺮان اﺑﻦ ﺣﻄﺎن اﻟﺨﺎرﺟﯽ‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل ﺷﯿﺦ اﻟﻘﻀﺎة‪ :‬و ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﮑﺎﯾﺎت اﻟﺜﻼث ﻣﻦ اﻟّﺜﻼﺛﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرﯾﻦ‪،‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬أﻧﺒﺄﺗﻨﺎ زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬أﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﯿﻬﻘّﯽ‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪان‪ ،‬أﻧﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺣّﺠﮥ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻼء اﻟﯿﺸـﮑﺮّي‪ ،‬ﻋﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﺷﺮﯾﺢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮان‬‫ﺑﻦ ﺣﻄﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﯾﺆﺗﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻌﺪل ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣﮥ ﻓﯿﻠﻘﯽ ﻣﻦ ﺷّﺪة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪326 :‬‬‫اﻟﺤﺴﺎب ﻣﺎ ﯾﺘﻤّﻨﯽ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﻘﺾ ﺑﯿﻦ اﺛﻨﯿﻦ ﻓﯽ ﺗﻤﺮة ﻗّﻂ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ ﺣﻀـﺮ ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه ﻣﻦ ﺑﯿﻬﻖ إﻟﯽ ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر و ﺣـّﺪث ﺑﮑﺘﺒﻪ ﺛّﻢ ﺣﻀـﺮه اﻷﺟـﻞ ﻓﯽ ﻋﺎﺷـﺮ ﺟﻤـﺎدي اﻻـوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤـﺎن و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و‬‫أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﻓﻨﻘﻞ ﻓﯽ ﺗﺎﺑﻮت و ﻫﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻣﻦ أﻋﻤﺎل ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻋﻠﯽ ﯾﻮﻣﯿﻦ ﻣﻨﻬﺎ و ﺧﺴـﺮوﺟﺮد ﻫﯽ أّم ﺗﻠﮏ اﻟّﻨﺎﺣﯿﮥ ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 227‬از ‪316‬‬‫إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻷﻧﺼﺎرّي ﺑﺎﻻﺟﺎزة و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و وﻟﺪه إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻔﺰارّي و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫اﻟـّﺴ ﺤﺎﻣﯽ و أﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﺠﺒﺎر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﻟّﺪّﻫﺎن و ﻋﺒﺪ اﻟﺠّﺒﺎر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺠﻮارﺑﯽ و أﺧﻮه‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﺣـﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ‪ ،‬و ﻓﺮدﻫﻢ اﻟﻤﻮﺻﻮف ﺑﺎﻟّﺘﻘـّﺪم و اﻹﻣﺎﻣـﮥ‪ ،‬اﻟّـﺬي أﺗﻘﻦ ﺣـﺪﯾﺜﻪ و ﻓﻘﻬﻪ و ﮐﻼـﻣﻪ‪ ،‬و ﺑـﺎرﻋﻬﻢ اﻟﻘﺎﺋﻢ‬‫ﺑﻨﺼـﺮة اﻟﻤﺬﻫﺐ ﺣّﺘﯽ ﻣّﻦ اﻣﺎﻣﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻬﺎدي إﻟﯽ ﻣﻨﺎﻫﺞ اﻟﺮﺷﺪ و اﻟﮑﺮاﻣﮥ‪ ،‬اﻟﻤﻮﺻﻞ إﻟﯽ ﺟﺪد اﻷﻣﻦ و ﻧﻬﺞ اﻟّﺴـ ﻼﻣﮥ‪،‬‬‫ﺑﻄﺮﯾﻘﯿﻦ إﻟﯽ اﻟـّﺴ ّﯿﺪ اﻟّﺸـ ﻔﯿﻊ اﻟﻤﺸـّﻔﻊ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ آﻻف اﻟـّﺴ ﻼم ﻣﺎ ﻧﺸﺮ اﻟّﺼﺒﺢ أﻋﻼﻣﻪ‪ ،‬ﻓﻮﺿﺢ و اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯽ أﺻﺤﺎب‬‫اﻟـّﺬﮐﺎء و اﻟّﺸـ ّﻬﺎﻣﮥ و أرﺑﺎب اﻟﻤﻀﺎء و اﻟـّﺼ ﺮاﻣﮥ‪ ،‬أّن ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ ﻣّﻤﺎ ﻻ ﯾﺜﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﻧﺰﻏﺎت اﻟﻤﺴـﺘﻬﺘﺮﯾﻦ ﺑﺎﻟّﻠﺪد و اﻟﻌﺮاﻣﮥ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻐّﺾ ﻣﻨﻪ ﻓﻠﺘﺎت‬‫اﻟﻤﻮﺛﺮﯾﻦ ﻟﻠﺨﺴـﺮ و اﻟﻐﺮاﻣـﮥ‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﻨﺨـﺪع ﺑﺸـﺒﻬﺎﺗﻬﻢ ﻣﻦ ﺳـﻠﮏ ﻣﺴـﻠﮏ اﻻﺳـﺘﻘﺎﻣﮥ‪ ،‬و ﻻـ ﯾﻨﻘﺼﻒ ﺑﺠﻤﺤﺎﺗﻬﻢ ﻣﻦ أﺣﺼﻒ ﻋﻨﺎﻧﻪ و ﻣﻠﮏ‬‫زﻣﺎﻣ ﻪ ‪.‬‬‫‪ -78‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻏﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﺸﺮان‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻏﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟّﻨﺤﻮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺴﻘﻄﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﻮذب‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌّﻮام اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪327 :‬‬‫اﻟﺨـﺪري أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ اوﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود‬‫ﻣﻦ اﻟﺴـﻤﺎء إﻟﯽ اﻷـرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إّن اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻣﺎ ذا ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ‬‫ﻓﯿ ﻬ ﻤ ﺎ [ ‪.‬‬
‫و ﮐﻤـﺎل ﻓﻀـﻞ و ﺟﻼـﻟﺖو رﻓﻌﺖ ﺷـﺄن و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﺮاﻋﺖ و ﻧﺒﺎﻟﺖ و ﻋﻠّﻮ ﻣﮑﺎن ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﺑﺸـﺮان ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻊ اﻓﺎدات ﻧﺎﻗـﺪﯾﻦ أﻋﯿﺎن واﺿـﺢ و‬‫ﻋﯿﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﻣﺠّﻠﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﻣﺂﺛﺮ او از »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﻪ« ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﻗﺮﺷﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »أﺛﻤﺎر ﺟﻨّﯿﻪ« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺳﻠﻄﺎن ﻣﺤّﻤﺪ ﻗﺎري ﺷﻨﯿﺪي‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻋﻼﻣﺘﻬﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ أﺑﻮ ﻏﺎﻟﺐ ﻗـﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻘﺎﺋﺪ إﻟﯽ اﻟﺤّﻖ و اﻟﺠﺎﻟﺐ ﻓﺄوﺿﺢ ﺳﺒﯿﻞ اﻹذﻋﺎن ﻟﮑّﻞ آﺋﻞ إﻟﯽ اﻟّﺼﺪق آﺋﺐ‪ ،‬و‬‫أوري ﻗﺒﺲ اﻹرﺷـﺎد ﻟﮑـّﻞ راﺟﻊ إﻟﯽ اﻟّﺼﻮاب ﺗـﺎﺋﺐ‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺼـﺪف ﻋﻨﻪ إﻟّـﺎ ﺟـﺎﺋﺮ ذﻫﺒﺖ ﺑﻪ اﻟﻤـﺬاﻫﺐ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻨﻪ إﻻ ﺣﺎﺋﺮ ﺗﺎﻫﺖ ﺑﻪ‬‫اﻟﻐﯿﺎﻫﺐ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ إﻟّﺎ ﻣﺄﻓﻮن ﻗﺪ ﺧﺪﻋﺘﻪ اﻟﮑﻮاذب‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸّﮑﮏ ﻓﯿﻪ إﻟّﺎ ﻣﺄﻓﻮك ﻗﺪ ﻧﻬﮑﺘﻪ اﻟّﺸﻮاذب‪.‬‬‫‪ -79‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ اﻟﻨﻤﺮي اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺷـﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ در »إزاﻟـﮥ اﻟﺨﻔـﺎ« در ﻣﺂﺛﺮ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﭼﻮن از ﺣّﺠـ ﮥ اﻟﻮداع ﻣﺮاﺟﻌﺖ‬‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ در ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ ﺧﻄﺒﻪ ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ ﻣﺘﻀّﻤﻦ إﻇﻬﺎر ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺣﻀﺮت ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫أﺧﺮج اﻟﺤﺎﮐﻢ و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و ﻫـﺬا ﻟﻔﻆ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و‬‫ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓـﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‬‫ﺛّﻢ‪ .‬أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟّﻠﻬّﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 228‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪328 :‬‬‫وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه ‪.‬‬
‫و ﻋﻼـﻣﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ از أﻓـﺎﺧﻢ ﺣّﻔـ ﺎظ أﺣﺒـﺎر و أﻋـﺎﻇﻢ ﻧّﻘﺎد ﮐﺒﺎر و أﺟّﻠﻪ أﻋﯿﺎن ﺻـﺪور و أﮐﺎﺑﺮ ﻧﺒﻬﺎي ﺟﻤﻬﻮر ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﺑﻮده‪،‬‬‫ﺷﻄﺮي از ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﻋﺎﻟﯿﻪ رزﯾﻨﻪ و ﻧﺒـﺬي از ﻣﺪاﺋﺢ ﻏﺎﻟﯿﻪ ﺛﻤﯿﻨﻪ او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن و »ﺳـﯿﺮ‬‫اﻟّﻨﺒﻼـ« و »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ‪ -‬ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« ﻷﺑﯽ اﻟﻔـﺪاء اﻷّﯾﻮﺑﯽ و »ﺗﺘّﻤـ ﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي و‬‫»ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن« ﯾـﺎﻓﻌﯽ و »روض اﻟﻤﻨـﺎﻇﺮ« ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ ﺷـﺤﻨﮥ اﻟﺤﻠﺒﯽ و »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟـّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و‬‫»ﺗﻮﺿـﯿﺢ اﻟّﺪﻻﺋﻞ« ﺳـّﯿﺪ ﺷـﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ و »ﺷـﺮح ﻣﻮاﻫﺐ« زرﻗﺎﻧﯽ و »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺧﻮد‬‫ﻣﺨـﺎﻃﺐ و »ﺗـﺎج ﻣﮑّﻠـﻞ« و »أﺑﺠـﺪ اﻟﻌﻠﻮم« و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻫﺮﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ ﺑﻌﻀـﯽ‬‫ﻋﺒﺎرات اﻗﺘﺼﺎر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ اﻹﻣﺎم اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ ﺣﺎﻓﻆ اﻟﻤﻐﺮب ﺷﯿﺦ اﻹﺳﻼم أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ‬‫ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ اﻟّﻨﻤﺮي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻔﺎﺋﻘﮥ‪ .‬ﻣﻮﻟﺪه ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‪ ،‬و‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺘﻠﻔﺖ اﻟّﺮواﯾﮥ ﻓﯽ اﻟّﺸـ ﻬﺮ ﻋﻨﻪ و ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻌﺪ اﻟّﺘﺴـﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي‪،‬‬‫ﻓﺎﺧﺘﻠﻒ اﻟّﺮواﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺸﻬﺮ ﻋﻨﻪ و ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻌﺪ اﻟّﺘﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و أدرك اﻟﮑﺒﺎر و ﻃﺎل ﻋﻤﺮه و ﻋﻼ ﺳﻨﺪه و ﺗﮑﺎﺛﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﻄﻠﺒﮥ و ﺟﻤﻊ‬‫و ﺻـّﻨﻒ و وﺛّﻖ و ﺿّﻌﻒ و ﺳﺎرت ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ اﻟّﺮﮐﺒﺎن و ﺧﻀﻊ ﻟﻌﻠﻤﻪ ﻋﻠﻤﺎء اﻟّﺰﻣﺎن وﻓﺎﺗﻪ اﻟّﺴﻤﺎع ﻣﻦ أﺑﯿﻪ اﻹﻣﺎم أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﻓﺈﻧّﻪ ﻣﺎت ﻗﺪﯾﻤﺎ‬‫ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻋﺎﺑﺪا ﻣﺘﻬّﺠﺪا إﻟﯽ أن ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿﺪّي‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻓﻘﯿﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﮑﺜﺮ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮاءات و ﺑﺎﻟﺨﻼف و ﺑﻌﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟّﺮﺟﺎل ﻗﺪﯾﻢ اﻟّﺴﻤﺎع و ﯾﻤﯿﻞ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ أﻗﻮال اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﻐﺴﺎﻧّﯽ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ أﺣـﺪ ﺑﺒﻠـﺪﻧﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺠﻨﺎب ﺛّﻢ ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪ :‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ‬‫ﺑﺪوﻧﻬﻤﺎ و ﻻ ﻣﺘﺨّﻠﻔﺎ ﻋﻨﻬﻤﺎ و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟّﻨﻤﺮ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻂ‪ ،‬ﻃﻠﺐ و ﺗﻘّﺪم و ﻟﺰم أﺑﺎ ﻋﻤﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪329 :‬‬‫أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻔﻘﯿﻪ و ﻟﺰم أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ و دأب ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻓﺘﻦ ﺑﻪ و ﺑﺮع ﺑﺮاﻋﮥ ﻓﺎق ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ﺗﻘّﺪﻣﻪ ﻣﻦ رﺟﺎل‬‫اﻷﻧـﺪﻟﺲ و ﮐـﺎن ﻣﻊ ﺗﻘـّﺪﻣﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻷـﺛﺮ و ﺑﺼـﺮه ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ ﻟﻪ ﺑﺴـﻄﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺴﺐ و اﻷﺧﺒﺎر‪ ،‬ﺟﻠﯽ ﻋﻦ وﻃﻨﻪ ﻓﮑﺎن ﻓﯽ‬‫اﻟﻐﺮب ﻣّﺪة ﺛّﻢ ﺗﺤّﻮل إﻟﯽ ﺷـﺮق اﻷﻧﺪﻟﺲ ﻓﺴـﮑﻦ داﻧﯿﮥ و ﺑﻠﻨﺴﯿﮥ و ﺷﺎﻃﺒﮥ و ﺑﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ‪ .‬و ذﮐﺮ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ أّن أﺑﺎ ﻋﻤﺮ وﻟﯽ ﻗﻀﺎء اﺷﺒﻮﻧﮥ ﻣّﺪة‬‫ﺗّﻢ ﺗﺤّﻮل إﻟﯽ ﺷﺮق اﻷﻧﺪﻟﺲ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ دّﯾﻨﺎ ﺛﻘـﮥ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﻋّﻠﺎﻣـﮥ ﻣﺘﺒّﺤﺮا ﺻﺎﺣﺐ ﺳـّﻨﮥ و اﺗّﺒﺎع و ﮐﺎن أّوﻻ أﺛﺮّﯾﺎ ﻇﺎﻫﺮّﯾﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﺒﻞ ﺛﻢ ﺗﺤّﻮل ﻣﺎﻟﮑّﯿﺎ ﻣﻊ ﻣﯿﻞ ﺑّﯿﻦ إﻟﯽ ﻓﻘﻪ‬‫اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻻ ﯾﻨﮑﺮ ﻟﻪ ذﻟﮏ ﻓﺈﻧّﻪ ﻣّﻤﻦ ﺑﻠﻎ رﺗﺒـﮥ اﻷﺋّﻤـ ﮥ اﻟﻤﺠﺘﻬـﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻧﻈﺮ ﻓﯽ ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ ﺑﺎن ﻟﻪ ﻣﻨﺰﻟﺘﻪ ﻣﻦ ﺳـﻌﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻗّﻮة‬‫اﻟﻔﻬﻢ و ﺳـﯿﻼن اﻟـّﺬﻫﻦ و ﮐـّﻞ أﺣـﺪ ﯾﺆﺧـﺬ ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻪ و ﯾﺘﺮك إﻟّـﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ و ﻟﮑﻦ إذا أﺧﻄﺄ إﻣﺎم ﻓﯽ اﺟﺘﻬﺎده ﻻ‬‫ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻟﻨﺎ أن ﻧﻨﺴـﯽ ﻣﺤﺎﺳـﻨﻪ و ﻧﻐﻄﯽ ﻣﻌﺎرﻓﻪ ﺑﻞ ﻧﺴﺘﻐﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ و ﻧﻌﺘﺬر ﻋﻨﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﮑﻮال‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ إﻣﺎم ﻋﺼﺮه و واﺣﺪ‬‫دﻫﺮه ﯾﮑﻨﯽ أﺑﺎ ﻋﻤﺮ‪ ،‬روي ﺑﻘﺮﻃﺒﮥ ﻋﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ اﻟﻘﺴﯿﻢ و ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ و‬‫أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺳـﺪ و ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﯾﻄﻮل ذﮐﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺸـﺮق اﻟـّﺴ ﻘﻄﯽ و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ و اﺑﻦ ﺳـﻨﺤﺖ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‬‫اﻟّﺪاودّي و أﺑﻮ ذر اﻟﻬﺮوي و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﻨﺤﺎس‪.‬‬‫ﻗـﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﮑﺮة ﺳـﻤﻌﺖ أﺑـﺎ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﻟﺒـﺎﺟّﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﺎﻷﻧـﺪﻟﺲ ﻣﺜﻞ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒّﺮ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻫﻮ أﺣﻔﻆ أﻫﻞ‬‫اﻟﻤﻐﺮب‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐّﺴﺎﻧّﯽ‪:‬‬‫أﻟّﻒ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻓﯽ »اﻟﻤﻮّﻃﺄ« ﮐﺘﺒﺎ ﻣﻔﯿـﺪة ﻣﻨﻬﺎ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺘﻤﻬﯿـﺪ ﻟﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺆﻃﺎ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻷﺳﺎﻧﯿـﺪ« ﻓﺮﺗّﺒﻪ ﻋﻠﯽ أﺳـﻤﺎء ﺷـﯿﻮخ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 229‬از ‪316‬‬‫ﺣﺮوف اﻟﻌﺠﻢ و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻟﻢ ﯾﺘﻘـّﺪﻣﻪ أﺣﺪ إﻟﯽ ﻣﺜﻠﻪ و ﻫﻮ ﺳـﺒﻌﻮن ﺟﺰء‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﯽ أﺟﺰاء ﺿـﺨﻤﮥ ﺟّﺪا‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم‬‫ﻋﻠﯽ ﻓﻘﻪ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺜﻠﻪ ﻓﮑﯿﻒ أﺣﺴﻦ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﺛّﻢ ﺻـﻨﻊ ﮐﺘـﺎب اﻻﺳـﺘﺬﮐﺎر ﻟﻤـﺬﻫﺐ ﻋﻠﻤـﺎء اﻷﻣﺼـﺎر ﻓﯿﻤﺎ ﺗﻀـّﻤﻨﻪ اﻟﻤﺆﻃﺎ ﻣﻦ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟّﺮأي و‬‫اﻵﺛﺎر« ﺷـﺮح ﻓﯿﻪ اﻟﻤﻮّﻃﺄ ﻋﻠﯽ وﺟﻬﻪ و ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺟﻠﯿﻼ ﻣﻔﯿﺪا و ﻫﻮ »اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب ﻓﯽ أﺳـﻤﺎء اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ« و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﺟﺎﻣﻊ ﺑﯿﺎن اﻟﻌﻠﻢ و ﻓﻀﻠﻪ‬‫و ﻣﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ و ﺣﻤﻠﻪ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪330 :‬‬‫و ﻏﯿﺮ ذﻟـﮏ ﻣﻦ ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﻣﻮّﻓﻘـﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ ﻣﻌﺎﻧﺎ ﻋﻠﯿﻪ و ﻧﻔﻊ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺘﻮاﻟﯿﻔﻪ و ﮐﺎن ﻣﻊ ﺗﻘـّﺪﻣﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻷﺛﺮ و ﺑﺼـﺮه ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و ﻣﻌﺎﻧﯽ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻪ ﺑﺴـﻄﮥ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺴﺐ و اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﺟﻤﺎﻋﮥ أّن أﺑﺎ ﻋﻤﺮ وﻟﯽ ﻗﻀﺎء اﻷﺷـﺒﻮﻧﮥ و ﺷﻨﺘﺮﯾﻦ ﻓﯽ ﻣّﺪة اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﺑﻦ اﻷﻓﻄﺲ‪ ،‬و ﻷﺑﯽ‬‫ﻋﻤﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﮑﺎﻓﯽ ﻓﯽ ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﺎﻟﮏ ﺧﻤﺴـﮥ ﻋﺸـﺮ ﻣﺠّﻠـﺪا و ﮐﺘﺎب »اﻻﮐﺘﻔﺎء« ﻓﯽ ﻗﺮاءة ﻧﺎﻓﻊ و أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﮐﺘﺎب »اﻟﺘﻘﺼـﯽ« ﻓﯽ اﺧﺘﺼﺎر‬‫»اﻟﻤﺆّﻃـ ﺄ« و ﮐﺘﺎب »اﻹﻧﺒﺎه ﻋﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ اﻟّﺮواه« و ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺘﻔﺎء ﻟﻤـﺬاﻫﺐ اﻟﺜﻼﺛـﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء« ﻣﺎﻟﮏ و أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔـﮥ و اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﮐﺘﺎب »اﻟﺒﯿﺎن ﻓﯽ‬‫ﺗﻼـوة اﻟﻘﺮآن« و ﮐﺘـﺎب »اﻷﺟﻮﺑـﮥ اﻟﻤﻮﻋﺒـﮥ« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﮑﻨﯽ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻐﺎزي« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﺼـﺪ و اﻻﻣﻢ ﻓﯽ ﻧﺴﺐ اﻟﻌﺮب و اﻟﻌﺠﻢ« و‬‫ﮐﺘﺎب »اﻟّﺸﻮاﻫـﺪ ﻓﯽ إﺛﺒﺎت ﺧﺒﺮ اﻟﻮاﺣـﺪ« و ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺼﺎف ﻓﯽ أﺳـﻤﺎء اﻟﱠﻠﻪ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻔﺮاﺋﺾ« و ﮐﺘﺎب »أﺷـﻌﺎر أﺑﯽ اﻟﻌﺘﺎﻫﯿـﮥ« و ﻋﺎش‬‫ﺧ ﻤ ﺴ ﮥ و ﺗ ﺴ ﻌﯿ ﻦ ﻋ ﺎ ﻣ ﺎ ‪.‬‬
‫ﻗﺎل أﺑﻮ داود اﻟﻤﻘﺮي‪ :‬ﻣﺎت أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺳـﻠﺦ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﺳّﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و اﺳﺘﮑﻤﻞ ﺧﻤﺴﺎ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﺧﻤﺴﮥ‬‫أﯾﺎم‪ ،‬رﺣﻤﻪ ﻟا ﱠﻠﻪ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﮐـﺎن ﺣﺎﻓـﻆ اﻟﻤﻐﺮب ﻓﯽ زﻣـﺎﻧﻪ و ﻓﯿﻬـﺎ ﻣـﺎت ﺣﺎﻓـﻆ اﻟﻤﺸـﺮق أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﻗﯿﻞ إّن أﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﮐﺎن ﯾﻨﺒﺴﻂ إﻟﯽ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم و‬‫ﯾﻮاﻧﺴﻪ و ﻋﻨﻪ أﺧﺬ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓّﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل ﺷـﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﻋﻤﺮ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﺑﺒﻼد اﻷﻧﺪﻟﺲ ﻓﯽ اﻟّﺴﻨﻦ و اﻵﺛﺎر‬‫و اﺧﺘﻼف ﻋﻠﻤﺎء اﻷﻣﺼﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﻓﯽ أّول زﻣﺎﻧﻪ ﻇﺎﻫﺮّي اﻟﻤـﺬﻫﺐ ﻣﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ ﺛّﻢ رﺟﻊ إﻟﯽ اﻟﻘﻮل ﺑﺎﻟﻘﯿﺎس ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺗﻘﻠﯿﺪ أﺣﺪ إﻟّﺎ أﻧّﻪ‬‫ﮐـﺎن ﮐﺜﯿﺮا ﻣـﺎ ﯾﻤﯿـﻞ إﻟﯽ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ‪ .‬ﮐـﺬا ﻗـﺎل و إﻧّﻤـﺎ اﻟﻤﻌﺮوف أﻧّﻪ ﻣـﺎﻟﮑّﯽ‪ ،‬و ﻗـﺎل اﻟﺤﻤﯿـﺪّي أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺣﺎﻓـﻆ ﻣﮑﺜﺮ ﻋﺎﻟﻢ‬‫ﺑﺎﻟﻘﺮاءات و ﺑﺎﻟﺨﻼف و ﺑﻌﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟّﺮﺟﺎل ﻗﺪﯾﻢ اﻟـّﺴ ﻤﺎع ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻣﻦ اﻷﻧﺪﻟﺲ و ﮐﺎن ﯾﻤﯿﻞ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ إﻟﯽ اﻗﻮال اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻗﻠﺖ‪ :‬و‬‫ﮐﺎن ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟّﺪﯾﺎﻧﮥ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻟّﺴﻠﻒ ﻟﻢ ﯾﺪﺧﻞ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼم ﺑﻞ ﻗﻔﺎ آﺛﺎر ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ‪ ،‬رﺣﻤﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻓﻘﯿﻬﻬﻢ اﻟﺒﺎرع اﻟﻮرع اﻟﺼﺪوق اﻟﺒﺮ‪ ،‬و إﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ ﺣﺎﻓﻆ اﻟﻤﻐﺮب ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺬي ﺷﺎع و‬‫ذاع ﺣﺘﯽ ﻃّﺒﻖ اﻟﺒﺤﺮ و اﻟﺒّﺮ‪ ،‬ﻓﺄﺣﺴﻦ اﻟّﺼﻨﯿﻊ إﻟﯽ أﻫﻞ اﻟﯿﻘﯿﻦ و اﻹذﻋﺎن ﺣﯿﺚ أﺳﺪي إﻟﯿﻬﻢ و ﺑّﺮ‪ ،‬و أﻧﺸﻂ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪331 :‬‬‫ﻗﻠﻮب اﻟﻤـﺬﻋﻨﯿﻦ ﻓﺄﺟـﺬﻟﻬﺎ و ﺳـّﺮ‪ ،‬و أوري ﺻـﺪور اﻟّﺸـ ﺎﺣﻨﯿﻦ ﺑﻀـﺮام ﺷﺪﯾـﺪ اﻟﺤّﺮ‪ ،‬و أﺳـﺨﻦ ﻋﯿﻮن اﻟّﻄﺎﻋﻨﯿﻦ ﺑﻤﺎ أﻟﻘﯽ ﻓﯿﻬﺎ و ذّر‪ ،‬و أﻏﺎظ‬‫ﻗﻠﻮب اﻟﻤﻀـﻄﻐﻨﯿﻦ ﺑﻤﺎ أﺟﺤﻒ ﻣﻨﻬﻢ و ﺿـّﺮ‪ ،‬و أﺑﺎر دﻫﻤﺎء اﻟﻤﺬﻏﻠﯿﻦ اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ ﺑﻤﺎ ﻗﺪ ﺻﺎل ﻋﻠﯿﻬﻢ و ﮐّﺮ‪ ،‬و أﺑﺎد ﻏﻀـﺮاء اﻟﺤﺎﻧﺪﯾﻦ ﻓﺴﺎق‬‫ﻟﻬﻢ اﻟﻤـﻮت اﻟﻮﺣﯽ و ﺟّﺮ‪ ،‬و ﻻـ ﯾﺠﺤـﺪه إﻟّـﺎ ﻣﻦ ﺣﻠﺐ اﺧﻼـف اﻟﺨﻼـف و ﺣّﺮ‪ ،‬و ﺟﺮي ﻋﻠﯽ ﺳـﻨﻦ اﻻﻋﺘﺴـﺎف و ﻣّﺮ‪ ،‬و ﺛﺒﺖ ﻋﻠﯽ و ﺗﯿﺮة‬‫اﻟﻌﺼﺒّﯿﮥ و ﻗّﺮ‪ ،‬و ﺧﺪع ﺑﮑﻮاذب اﻻﻣﻨّﯿﮥ ﻧﻔﺴﻪ و ﻏّﺮ‪.‬‬‫‪ -80‬اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ »اﻟﻤّﺘﻔﻖ و اﻟﻤﻔﺘﺮق« ﻋﻨﻪ‪ ،‬أي ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﺑﻠﻔﻆ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ ﻟﻦ ﺗﻀﻠّﻮا ﺑﻌﺪي إن اﻋﺘﺼﻤﺘﻢ ﺑﻪ‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 230‬از ‪316‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺧﻄﯿﺐ ﺑﻐﺪادي‬‫و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺧﻄﯿﺐ ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﯿﻞ اﻟّﺸﺄن و ﺟﻬﺒﺬ رﻓﯿﻊ اﻟﻤﮑﺎن و ﺑﺎرع ﮐﺒﯿﺮ اﻹﻧﻔﺎق و ﻧﺎﻗﺪ ﻋﻈﯿﻢ اﻹﻣﻌﺎن ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﺑﻮده ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺟﻠﯿﻠﮥ اﻟﻤﻘﺪار‬‫و ﻣﺂﺛﺮ ﺟﻤﯿﻠـﮥ اﻵﺛﺎر او ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻓﺎدات ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ رﺟﺎل و ﻣﺨﺘﺒﺮﯾﻦ أﺣﻮال ﺑﯿﺶ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺳﺘﯿﻔﺎي آن ﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻌﻀـﯽ از آن ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻊ‬‫ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« و »ذﯾﻞ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد« ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ و »ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« ﻋّﺰ اﻟّﺪﯾﻦ اﺑﻦ أﺛﯿﺮ ﺟﺰري و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ‬‫ﺧّﻠﮑﺎن و »ﺳـﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼ« و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔﺪاء إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ أّﯾﻮﺑﯽ و »أﺳـﻤﺎء رﺟـﺎل ﺟـﺎﻣﻊ ﻣﺴﺎﻧﯿـﺪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ« از أﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾـﺪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺧﻮارزﻣﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن« ﯾـﺎﻓﻌﯽ و »ﺗﺘﻤﮥ‬‫اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ اﻟﺸـﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ أﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت‬‫ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺿـﯽ ﺷﻬﺒﻪ أﺳﺪي و »ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﺣﺴﯿﻦ دﯾﺎر ﺑﮑﺮي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﺷﺮح‬‫ﻣﻮاﻫﺐ ﻟـﺪﻧّﯿﻪ« ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ اﻟّﺰرﻗﺎﻧﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ و »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« ﻣﻨﺎوي و »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ »و‬‫ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﺧﻮد ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« و »أﺑﺠﺪ اﻟﻌﻠﻮم« و »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬واﺿﺢ و‬‫ﻻﺋﺤﺴﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪332 :‬‬‫ﺑﻠﺤﺎظ اﯾﺠﺎز ﺑﻌﻀﯽ ازﯾﻦ ﻋﺒﺎرات در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻹﻣﺎم ﻣﺤـّﺪث اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﻬـﺪي اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﮐﺎن واﻟﺪه ﺧﻄﯿﺐ ﻗﺮﯾﮥ در زﯾﺠﺎن ]‪ [1‬ﻣﻦ ﺳﻮاد اﻟﻌﺮاق ﻣّﻤﻦ‬‫ﺳﻤﻊ و ﻗﺮء ﻟا ﻘﺮآن ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ ﻓﺤّﺮض ﻋﻠﯽ وﻟـﺪه ﻫـﺬا و أﺳـﻤﻌﻪ ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﻐﺮ ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﺛّﻢ اﻟﻬﻢ ﻃﻠﺐ ﻫﺬا اﻟﺸﺄن و رﺣﻞ ﻓﯿﻪ‬‫إﻟﯽ اﻷﻗﺎﻟﯿﻢ و ﺑﺮع و ﺻـّﻨﻒ و ﺟﻤﻊ و ﺳﺎرت ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ اﻟّﺮﮐﺒﺎن و ﺗﻘـّﺪم ﻓﯽ ﻋﺎّﻣـﮥ ﻓﻨﻮن اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬إﻟﯽ أن ﻗﺎل ]‪ [2‬ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ أﺳﻤﺎء ﺷﯿﻮخ‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ و اﻟّﺮواة ﻋﻨﻪ‪:‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ‪ ،‬ﺗﻔّﻘﻪ ﺑﺄﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ و ﺑﺎﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ اﻟﻄّﯿﺐ‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫أّول ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و اﺳﺘﺸﺮت اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ ﻓﯽ اﻟّﺮﺣﻠﮥ إﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ اﻟّﻨّﺤﺎس ﺑﻤﺼﺮ أو أﺧﺮج إﻟﯽ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أن‬‫ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯽ ﻣﺼﺮ إﻧّﻤﺎ ﺗﺨﺮج إﻟﯽ رﺟﻞ واﺣﺪ ﻓﺈن ﻓﺎﺗﮏ ﺿﺎﻋﺖ رﺣﻠﺘﮏ‪ ،‬و أن ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯽ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﻔﯿﻬﺎ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫ﻓﺨﺮﺟﺖ إﻟﯽ ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر و ﮐﻨﺖ ﮐﺜﯿﺮا اذاﮐﺮ اﻟﺒﺮﻗـﺎﻧّﯽ ﺑﺎﻷﺣﺎدﯾﺚ ﻓﯿﮑﺘﺒﻬﺎ ﻋّﻨﯽ و ﯾﻀـﻤﻨﻬﺎ ﺟﻤﺎﻋﻪ )ﺟﻤﻮﻋﻪ‪ .‬ن( و ﺣـّﺪث ﻋّﻨﯽ و أﻧﺎ أﺳـﻤﻊ‪،‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ آﺧﺮ اﻷﻋﯿﺎن ﻣّﻤﻦ ﺷﺎﻫـﺪﻧﺎه ﻣﻌﺮﻓـﮥ و ﺣﻔﻈﺎ و إﺗﻘﺎﻧﺎ و ﺿـﺒﻄﺎ ﻟﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳّﻠﻢ و ﺗﻔّﻨﻨﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻠﻪ و أﺳﺎﻧﯿﺪه و ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺼـﺤﯿﺤﻪ و ﻏﺮﯾﺒﻪ و ﻓﺮده و ﻣﻨﮑﺮه و ﻣﻄﺮوﺣﻪ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻠﺒﻐﺪادّﯾﯿﻦ ﺑﻌﺪ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ ﻣﺜﻠﻪ‪،‬‬‫و ﺳﺄﻟﺖ اﻟّﺼﻮرّي ﻋﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ و أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﻟّﺴـ ﺠﺰي‪ ،‬ﻓﻔّﻀﻞ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺗﻔﻀـﯿﻼ ﺑّﯿﻨﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺆﺗﻤﻦ اﻟّﺴﺎﺟّﯽ‪ :‬ﻣﺎ أﺧﺮﺟﺖ ﺑﻐـﺪاد ﺑﻌـﺪ اﻟـّﺪار‬‫ﻗﻄﻨﯽ ﻣﺜـﻞ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺮداﻧّﯽ‪ :‬ﻟﻌﻞ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸـ ﯿﺮازّي‪ :‬اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﯾﺸـﺒﻪ‬‫ﺑﺎﻟـّﺪار ﻗﻄﻨّﯽ و ﻧﻈﺮاﺋﻪ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧّﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻣﻬﯿﺒﺎ وﻗﻮرا ﺛﻘﮥ ]‪ [1‬ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ و اﻟﺴﮑﻮن و ﮐﺴﺮ‬‫اﻟﺰاء و ﺗﺤﺘﻪ ﺳﺎﮐﻨﺘﻪ و ﺟﯿﻢ و آﺧﺮه ﻧﻮن ﻗﺮﯾﮥ ﺑﺒﻐﺪاد‪» ) .‬اﺗﺤﺎف« ﻣﻠﺨﺼﺎ ‪.12‬‬‫]‪ [2‬أي اﻟﺬﻫﺒﯽ )‪ .12‬ن(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪333 :‬‬‫ﻣﺘﺤّﺮﯾﺎ ﺣﺴﻦ اﻟﺨّﻂ ﮐﺜﯿﺮ اﻟـّﻀ ﺒﻂ ﻓﺼﯿﺤﺎ ﺧﺘﻢ ﺑﻪ اﻟﺤّﻔﺎظ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺮأ ﺑﻤّﮑﮥ ﻋﻠﯽ ﮐﺮﯾﻤﮥ »اﻟّﺼﺤﯿﺢ« ﻓﯽ ﺧﻤﺴﮥ أّﯾﺎم‪ ،‬و ﺧﺮج ﻣﻦ ﺑﻐﺪاد ﺑﻌﺪ‬‫ﻓﺘﻨﮥ اﻟﺒﺴﺎﺳﯿﺮّي ﻟﺘﺸّﻮش اﻟﺤﺎل إﻟﯽ اﻟّﺸﺎم‪ .‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻤﺮو‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟّﻨﺴﻮّي ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 231‬از ‪316‬‬‫ﮐﻨﺖ ﺑﺠﺎﻣﻊ ﺻﻮر ﻋﻨـﺪ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻮّي و ﻓﯽ ﮐّﻤﻪ دﻧﺎﻧﯿﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﻟّﺬﻫﺐ ﺗﺼـﺮﻓﻪ ﻓﯽ ﻣﻬّﻤﺎﺗﮏ‪ ،‬ﻓﻘﻄﺐ و ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺣﺎﺟﮥ ﻟﯽ‬‫ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّـﮏ ﺗﺴـﺘﻘّﻠﻪ؟ و ﻧﻔﺾ ﮐّﻤﻪ ﻋﻠﯽ ﺳـّﺠﺎدة اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﯽ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ دﯾﻨﺎر‪ ،‬ﻓﺨﺠﻞ )ﻓﻌﺠﻞ‪ .‬ظ( اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﻗﺎم و و أﺧﺬ‬‫ﺳّﺠﺎدﺗﻪ و راح‪ ،‬ﻓﻤﺎ أﻧﺴـﯽ ﻋّﺰ ﺧﺮوﺟﻪ و ذّل اﻟﻌﻠﻮّي و ﻫﻮ ﯾﺠﻤﻊ اﻟـّﺪﻧﺎﻧﯿﺮ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ اﻟّﺘﺒﺮﯾﺰّي‪ :‬ﮐﻨﺖ أﻗﺮأ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺑﺤﻠﻘﺘﻪ ﺑﺠﺎﻣﻊ‬‫دﻣﺸﻖ ﮐﺘﺐ اﻷدب اﻟﻤﺴـﻤﻮﻋﮥ ﻟﻪ و ﮐﻨﺖ أﺳـﮑﻦ ﻣﻨﺎرة اﻟﺠﺎﻣﻊ‪ ،‬ﻓﺼـﻌﺪ إﻟّﯽ و ﻗﺎل‪ :‬أﺣﺒﺒﺖ ان أزورك‪ ،‬ﻓﺘﺤـّﺪﺛﻨﺎ ﺳﺎﻋﮥ ﺛّﻢ أﺧﺮج ورﻗﮥ و‬‫ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻬﺪّﯾـﮥ ﻣﺴـﺘﺤّﺒﮥ‪ ،‬اﺷﺘﺮ ﺑﻬـﺬه أﻗﻼﻣﺎ‪ ،‬ﻓﺈذا ﺧﻤﺴـﮥ دﻧﺎﻧﯿﺮ! ﺛّﻢ ﺻـﻌﺪ ﻧﻮﺑﮥ أﺧﺮي و وﺿﻊ ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ذﻟﮏ و ﮐﺎن إذا ﻗﺮء اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﺴـﻤﻊ‬‫ﺻﻮﺗﻪ ﻓﯽ آﺧﺮ اﻟﺠﺎﻣﻊ‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﻣﻌﺮﺑﺎ ﺻـﺤﯿﺤﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧّﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﺳـﺘﮥ ﻋﺸـﺮ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺳـﻤﻌﻮا ﻣﻨﻪ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻮي ﻧﺼـﺮ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻤﺼﯿﺼﯽ ﻓﺴﻤﺎﻋﻪ ﻣﻨﻪ ﺑﺪﻣﺸﻖ و ﺳﻮي ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﺴﻤﺎﻋﻪ ﻣﻨﻪ ﺑﺎﻷﻧﺒﺎر‪ .‬أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻷﻧﺒﻮﺳﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐّﻞ‬‫ﻣﻦ ذﮐﺮت ﻓﯿﻪ أﻗﺎوﯾﻞ اﻟّﻨﺎس ﻣﻦ ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻓﺎﻟﺘﻌﻮﯾﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ أّﺧﺮت‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷﺎﻓﻊ‪:‬‬‫ﺧﺮج اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﻘﺼـﺪ ﺻﻮر و ﺑﻬﺎ ﻋّﺰ اﻟّﺪوﻟﮥ أﺣﺪ اﻷﺟﻮاد و ﺗﻘّﺮب ﻣﻨﻪ ﻓﺎﻧﺘﻔﻊ ﺑﻪ و أﻋﻄﺎه ﻣﺎﻻ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ اﻟﺤﻔﻆ و اﻹﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﯾﺤّﺪث ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺧﯿﺮون أو ﻏﯿﺮه أّن اﻟﺨﻄﯿﺐ ذﮐﺮ أﻧّﻪ ﻟّﻤﺎ ﺣّﺞ ﺷﺮب ﻣﻦ‬‫ﻣﺎء زﻣﺰم ﺛﻼث ﺷـﺮﺑﺎت و ﺳﺄل اﻟﱠﻠﻪ ﺛﻼث ﺣﺎﺟﺎت أﺧـﺬا ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ‪» :‬ﻣﺎء زﻣﺰم ﻟﻤﺎ ﺷـﺮب ﻟﻪ«‪ .‬ﻓﺎﻟﺤﺎﺟﮥ اﻷوﻟﯽ‪ :‬أن ﯾﺤّﺪث ﺑﺘﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد‬‫ﺑﻬﺎ‪ ،‬اﻟّﺜﺎﻧﯿﮥ‪ :‬أن ﯾﻤﻠﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺠﺎﻣﻊ اﻟﻤﻨﺼﻮر‪ ،‬اﻟّﺜﺎﻟﺜﮥ‪ :‬أن ﯾﺪﻓﻦ ﻋﻨﺪ ﺑﺸﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ؛ ﻓﻘﻀﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗـﺎل ﻏﯿﺚ اﻻرﻣﻨـﺎزي‪ :‬ﻧـﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﻹﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﮐـﺎن اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻣﻌﻨﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـّﺞ ﻓﮑﺎن ﯾﺨﺘﻢ ﮐّﻞ ﯾﻮم ﻗﺮﯾﺐ اﻟﻐﯿﺎب ﻗﺮاءة اﻟّﺘﺮﺗﯿﻞ ﺛّﻢ‬‫ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻟا ّﻨﺎس و ﻫﻮ راﮐﺐ ﻓﯿﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ! ﻓﯿﺤّﺪث‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺤﺴﻦ اﻟﺴﻨﺠّﯽ‪ :‬ﻋﺎدﻟﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻣﻦ دﻣﺸﻖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪334 :‬‬‫إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد ﻓﮑﺎن ﻟﻪ ﻓﯽ ﮐّﻞ ﯾﻮم و ﻟﯿﻠﮥ ﺧﺘﻤﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧّﯽ ﻟﻪ ﺳّﺘﮥ و ﺧﻤﺴﻮن ﻣﺼّﻨﻔﺎ‪:‬‬‫اﻟّﺘﺎرﯾﺦ‪ .‬اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﮑﻔﺎﯾﮥ‪ .‬اﻟّﺴﺎﺑﻖ و اﻟﻠّﺎﺣﻖ‪ .‬ﺷﺮف أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﺠﻠّﺪا اﻟﻤّﺘﻔﻖ و اﻟﻤﻔﺘﺮق‪ ،‬ﻣﺠﻠّﺪ ﮐﺒﯿﺮ‪ .‬ﺗﻠﺨﯿﺺ اﻟﻤﺘﺸﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻣﺠﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ‪.‬‬‫ﻗـﺎﻟﯽ اﻟّﺘﻠﺨﯿﺺ‪ ،‬ﻓﯽ اﺟﺰاء‪ .‬اﻟﻔﺼـﻞ ﻟﻠﻮﺻـﻞ‪ ،‬ﻣﺠّﻠـﺪا‪ .‬اﻟﻤﮑّﻤـ ﻞ ﻓﯽ اﻟﻤﻬﻤﻞ‪ ،‬ﻣﺠّﻠـﺪ‪ .‬اﻟﻤﻮﺿـﺢ‪ ،‬ﻣﺠﻠـﺪ‪ .‬اﻟﺘﻄﻔﯿﻞ )ﻋﻠﯽ‪ .‬ﺻـﺢ ظ( اﻟّﻨﺠﻼء‪،‬‬‫ﻣﺠﯿﻠﺪ‪ .‬اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬ﻣﺠﯿﻠﺪ‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺴﻤﻠﮥ و أﻧّﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬اﻟﺠﻬﺮ ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﺟﺰء‪ -‬ان‪ .‬ﻏﻨﯿﮥ اﻟﻤﻘﺘﺒﺲ ﻓﯽ ﺗﻤﯿﯿﺰ اﻟﻤﻠﺘﺒﺲ‪ ،‬ﻣﺠﻠﺪ‪ .‬ﻣﻦ واﻓﻘﺖ‬‫ﮐﻨﯿﺘﻪ اﺳﻢ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪ .‬ﻣﻦ ﺣّﺪث و ﻧﺴـﯽ ﺟﺰء‪ .‬اﻟﺨﯿﻞ‪ ،‬ﺛﻼﺛﮥ ﺟﺰء‪ .‬اﻷﺳـﻤﺎء اﻟﻤﯿﻬﻤﮥ‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬رواﯾﮥ اﻷﺑﻨﺎء ﻋﻦ آﺑﺎﺋﻬﻢ‪ ،‬ﺟﺰء اﻟﻤﺆﺗﻨﻒ‬‫ﻓﯽ ﺗﮑﻤﻠﮥ اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ اﻟّﺮﺣﻠﮥ‪ .‬ﺟﺰء‪.‬‬‫اﻗﺘﻀـﺎء اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬اﻻﺣﺘﺠـﺎج ﺑﺎﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬ﻣﺒﻬﻢ اﻟﻤﺮاﺳـﯿﻞ‪ ،‬ﻣﺠﻠّـﺪا‪ .‬ﻣﻘﻠﻮب اﻷﺳـﻤﺎء‪ ،‬ﻣﺠﻠّـﺪ‪ .‬اﻟﻌﻤـﻞ ﺑﺸﺎﻫـﺪ و ﯾﻤﯿﻦ‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬أﺳـﻤﺎء‬‫اﻟﻤﺪﻟّﺴﯿﻦ‪ ،‬أرﺑﻌﮥ أﺟﺰاء‪ .‬ﺗﻘﯿﯿﺪ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪ .‬اﻟﻘﻮل ﻓﯽ اﻟّﻨﺠﻮم‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬ﻣﺎ روي اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ ﻋﻦ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬ﺟﺰء ﺻﻼة اﻟّﺘﺴﺒﯿﺢ‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬ﺻﻮم‬‫ﯾﻮم اﻟّﺸّﮏ‪ ،‬ﺟﺰء‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺮواة ﻋﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪.‬‬‫و اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﻣﺠّﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ‪ .‬ﻣﺴـﻨﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻮﻗﮥ‪ ،‬أرﺑﻌﮥ أﺟﺰاء‪ .‬اﻟﻤﺴﻠﺴﻼت‪ ،‬ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪ .‬اﻟّﺮﺑﺎﻋّﯿﺎت‪ ،‬ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪ .‬ﻃﺮق ﻗﺒﺾ‬‫اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺛﻼﺛـﮥ أﺟﺰاء‪ ،‬ﻏﺴﻞ اﻟﺠﻤﻌـﮥ ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬أﻧﺸﺪﻧﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﯿﻮﻧﯿﻨﯽ‪ ،‬أﻧﺸﺪﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬أﻧﺸﺪﻧﺎ اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ‬‫ﻟﻨﻔﺴﻪ و ﻗﺪ رواﻫﺎ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ »اﻟّﺬﯾﻞ« ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﺪون ﻋﻦ اﻟﺴﻠﻔﯽ‪:‬‬‫ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ اﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ أﻟّﺬ ﻣﻦ اﻟّﺼﺒﯽ اﻟﻐّﺾ اﻟّﺮﻃﯿﺐ‬‫ﯾﺮاﻫﺎ إذ رواﻫﺎ ﻣﻦ ﺣﻮاﻫﺎ رﯾﺎﺿﺎ ﻟﻠﻔﺘﯽ اﻟﯿﻘﻆ اﻟّﻠﺒﯿﺐ‬‫و ﯾﺄﺧﺬ ﺣﺴﻦ ﻣﺎ ﻗﺪ ﺿﺎع ﻋﻨﻬﺎ ﺑﻘﻠﺐ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻄﻦ اﻷرﯾﺐ‬‫ﻓﺄّﯾﮥ راﺣﮥ و ﻧﻌﯿﻢ ﻋﯿﺶ ﺗﻮازي ﮐﺘﺒﻬﺎ ﺑﻞ أّي ﻃﯿﺐ؟!‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻬﻤـﺪاﻧّﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻫـﺬا اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻮﻓﺎة اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﻗﺪ ﮐﺎن رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء ﺗﻘّﺪم إﻟﯽ اﻟﻮّﻋﺎظ و اﻟﺨّﻄﺎب أن ﻻ ﯾﺮووا ﺣﺪﯾﺜﺎ ﺣّﺘﯽ‬‫ﯾﻌﺮﺿﻮه ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ .‬و أﻇﻬﺮ ﺑﻌﺾ اﻟﯿﻬﻮد ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺑﺈﺳﻘﺎط اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ اﻟﺠﺰﯾﮥ ﻋﻦ اﻟﺨﯿﺎﺑﺮة و ﻓﯿﻪ ﺷﻬﺎدة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 232‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪335 :‬‬‫اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ ﻓﻌﺮﺿﻪ اﻟﻮزﯾﺮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﻣﺰّور! ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﻦ أﯾﻦ ﻗﻠﺖ ﻫﺬا؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯿﻪ ﺷـﻬﺎدة ﻣﻌﺎوﯾﮥ و ﻫﻮ أﺳﻠﻢ ﻋﺎم اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻌﺪ ﺧﯿﺒﺮ و ﻓﯿﻪ ﺷﻬﺎدة ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ و ﻣﺎت ﻗﺒﻞ ﺧﯿﺒﺮ ﺑﺴﻨﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل ﺷﺠﺎع اﻟّﺬﻫﻠّﯽ‪ :‬و ﻟا ﺨﻄﯿﺐ‬‫إﻣﺎم ﻣﺼّﻨﻒ ﺣﺎﻓﻆ ﻟﻢ ﯾﺪرك ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﺆّدب‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﻠﺨﻄﯿﺐ ﻋﻨـﺪ ﻟﻘﺎﺋﯽ ﻟﻪ‪ :‬أﻧﺖ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻧﺎ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻧﺘﻬﯽ اﻟﺤﻔﻆ إﻟﯽ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻷﺑﻨﻮﺳـﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺨﻄﯿﺐ ﯾﻤﺸـﯽ و ﻓﯽ ﯾﺪه ﺟﺰء ﯾﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺨﻄﯿﺐ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﺻـّﻨﻒ ﻓﻘﺪ ﺟﻌﻞ ﻋﻘﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻃﺒﻖ ﯾﻌﺮﺿﻪ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﺎس‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻓﯽ »اﻟﻤﻨﺜﻮر«‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬ﻣﮑﯽ )اﻟّﺮﻣﯿﻠﯽ‪.‬‬‫ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﻗـﺎل‪ :‬ﮐـﺎن ﺳـﺒﺐ ﺧﺮوج اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻣﻦ دﻣﺸﻖ أﻧّﻪ ﮐـﺎن ﯾﺨﺘﻠﻒ إﻟﯿﻪ ﺻـﺒّﯽ ﻣﻠﯿـﺢ‪ ،‬ﻓﺘﮑّﻠﻢ ﻓﯿﻪ اﻟّﻨـﺎس و ﮐـﺎن أﻣﯿﺮ اﻟﺒﻠـﺪ راﻓﻀـّﯽ‬‫ﻣﺘﻌّﺼﺐ ﻓﺠﻌـﻞ ذﻟﮏ ﺳـﺒﺒﺎ ﻟﻠﻔﺘﮏ ﺑﺎﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﺄﻣﺮ ﺻﺎﺣﺐ ﺷـﺮﻃﮥ أن ﯾﺄﺧـﺬ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺑﺎﻟﻠّﯿﻞ و ﯾﻘﺘﻠﻪ و ﮐﺎن ﺳـّﻨّﯿﺎ ﻓﻘﺼـﺪه ﺗﻠﮏ اﻟﻠّﯿﻠـﮥ ﻓﯽ‬‫ﺟﻤﺎﻋﺘﻪ ﻓﺄﺧـﺬه و ﻗﺎل ﻟﻪ ﺑﻤﺎ أﻣﺮ ﺑﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻ أﺟﺪ ﻟﮏ ﺣﯿﻠﮥ إﻟّﺎ أﻧﮏ ﺗﻔّﺮ ﻣّﻨﺎ و ﺗﻬﺠﻢ دار اﻟّﺸـ ﺮﯾﻒ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﻠﻮي ﻓﺄﻧﺎ ﻻ أﻃﻠﺒﮏ‬‫و أرﺟﻊ إﻟﯽ اﻷﻣﯿﺮ ﻓﺄﺧﺒﺮه‪ .‬ﻓﻔﻌﻞ ذﻟﮏ ﻓﺄرﺳﻞ اﻷﻣﯿﺮ إﻟﯽ اﻟّﺸﺮﯾﻒ أن ﯾﺒﻌﺚ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬أﯾﻬﺎ اﻷﻣﯿﺮ! أﻧﺖ ﺗﻌﺮف اﻋﺘﻘﺎدي ﻓﯿﻪ و ﻓﯽ أﻣﺜﺎﻟﻪ‬‫و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﻗﺘﻠﻪ ﻣﺼـﻠﺤﮥ و ﻫﻮ ﻣﺸـﻬﻮر ﺑـﺎﻟﻌﺮاق إن ﻗﺘﻠﺘﻪ ﻗﺘـﻞ ﺑﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ اﻟﺸـﯿﻌﮥ و ﺧﺮﺑﺖ اﻟﻤﺸﺎﻫـﺪ‪ .‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻓﻤـﺎ ذا ﺗﺮي؟ ﻗـﺎل‪ :‬أري أن‬‫ﺗﺨﺮﺟﻪ ﻣﻦ ﺑﻠﺪك‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺈﺧﺮاﺟﻪ ﻓﺬﻫﺐ إﻟﯽ ﺻﻮر و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ ﻣّﺪة‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ ﺧﺮج ﻣﻦ دﻣﺸﻖ ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ‬‫ﻓﻘﺼـﺪ ﺻﻮر و ﮐـﺎن ﯾﺰور ﺑﻬﺎ اﻟﻘـﺪس و ﯾﻌﻮد إﻟﯽ أن ﺳﺎﻓﺮ إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ و ذﻫﺐ إﻟﯽ ﻃﺮاﺑﻠﺲ ﺛّﻢ إﻟﯽ ﺣﻠﺐ و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ‬‫أّﯾﺎﻣـﺎ‪ ،‬و ﻗـﺎل اﻟﻤﺆﺗﻤﻦ اﻟـّﺴ ﺎﺟﯽ‪ :‬ﺗﺤـﺎﻣﻠﺖ اﻟﺤﻨﺎﺑﻠـﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺣّﺘﯽ ﻣـﺎل إﻟﯽ ﻣﺎ ﻣﺎل إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ؛ ﺳـﻌﯽ ﺑﺎﻟﺨﻄﯿﺐ ﺣﺴـﯿﻦ‬‫اﻟّﺪﻣﺴﯿﺴـّﯽ إﻟﯽ اﻟﺠﯿﻮش و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﻧﺎﺻﺒّﯽ ﯾﺮوي ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ و اﻟﻌّﺒﺎس ﻓﯽ ﺟﺎﻣﻊ دﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ إّن اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد و ﻇﻔﺮ ﺑﺠﺰء‬‫ﻓﯿﻪ ﺳـﻤﺎع اﻟﻘﺎﺋﻢ ﺑﺄﻣﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺄﺗﯽ دار اﻟﺨﻼﻓـﮥ ﯾﺴـﺘﺄذن ﻓﯽ ﻗﺮاءة اﻟﺠﺰء ﻓﻘﺎل اﻟﺨﻠﯿﻔـﮥ‪ :‬ﻫﺬا رﺟﻞ ﮐﺒﯿﺮ و ﻟﯿﺲ ﻏﺮﺿﻪ اﻟـّﺴ ﻤﺎع ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻫﻞ ﻟﻪ‬‫ﺣﺎﺟﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬أن ﯾﺆذن ﻟﯽ ﻓﯽ أن أﻣﻠﯽ ﺑﺠﺎﻣﻊ اﻟﻤﻨﺼﻮر‪ ،‬و ذﮐﺮ اﻟﻘّﺼﮥ‪ .‬ﻗﺎل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪336 :‬‬‫اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث اﻟّﺸـ ﯿﺮازّي‪ :‬ﻫﻞ ﮐﺎن اﻟﺨﻄﯿﺐ ﮐﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ! ﮐّﻨﺎ إذا ﺳﺄﻟﻨﺎ ﻋﻦ ﺷـﯽء أﺟﺎﺑﻨﺎ ﺑﻌﺪ‬‫أّﯾـﺎم و إن أﻟﺤﺤﻨـﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻏﻀﺐ ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ ﺑﺎدرة وﺣﺸـﮥ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺨﻠّﺎل‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺮزوق‬‫اﻟّﺰﻋﻔﺮاﻧّﯽ‪ ،‬ﻧﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ اﻟﮑﻼم ﻓﯽ اﻟّﺼﻔﺎت ﻓﺈّن ﻣﺎ روي ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﻦ اﻟّﺼﺤﺎح ﻣﺬﻫﺐ اﻟّﺴﻠﻒ إﺛﺒﺎﺗﻬﺎ و إﺟﺮاﺋﻬﺎ‬‫ﻋﻠﯽ ﻇﻮاﻫﺮﻫـﺎ و ﻧﻔﯽ اﻟﮑﯿﻔـّﯿ ﮥ و اﻟﺘﺸﺒﯿﻪ ﻋﻨﻬﺎ و ﻗـﺪ ﻧﻔﺎﻫﺎ ﻗﻮم ﻓﺄﺑﻄﻠﻮا ﻣﺎ أﺛﺒﺘﻪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣّﻘﻘﻬﺎ ﻗﻮم ﻣﻦ اﻟﻤﺜﺒﺘﯿﻦ ﻓﺨﺮﺟﻮا ﻣﻦ ذﻟﮏ إﻟﯽ ﺿـﺮب‬‫ﻣﻦ اﻟّﺘﺸﺒﯿﻪ و اﻟّﺘﮑﯿﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻔﻀﻞ إﻧّﻤﺎ ﻫﻮ ﺳﻠﻮك اﻟّﻄﺮﯾﻘﮥ اﻟﻤﺘﻮّﺳﻄﮥ ﺑﯿﻦ أﻣﺮﯾﻦ و دﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﯿﻦ اﻟﻐﺎﻟﯽ ﻓﯿﻪ و اﻟﻤﻘّﺼﺮ ﻋﻨﻪ و اﻷﺻﻞ ﻓﯽ ﻫﺬا‬‫أّن اﻟﮑﻼم ﻓﯽ اﻟّﺼﻔﺎت ﻓﺮع اﻟﮑﻼم ﻓﯽ اﻟّﺬات و ﯾﺤﺘﺬي ﻓﯽ ذﻟﮏ ﺣﺬوه و ﻣﺜﺎﻟﻪ و إذا ﮐﺎن ﻣﻌﻠﻮﻣﺎ أّن إﺛﺒﺎت رّب اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ إﻧّﻤﺎ ﻫﻮ إﺛﺒﺎت‬‫وﺟﻮد ﻻ إﺛﺒﺎت ﮐﯿﻔّﯿﮥ ﻓﮑﺬﻟﮏ إﺛﺒﺎت ﺻـﻔﺎﺗﻪ إﻧّﻤﺎ ﻫﻮ إﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﻻ إﺛﺒﺎت ﺗﺤﺪﯾﺪ و ﺗﮑﯿﯿﻒ ﻓﺈذا ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﻟﻠّﻪ ﯾﺪ و ﺳـﻤﻊ و ﺑﺼﺮ« ﻓﺈﻧّﻤﺎ ﻫﯽ‬‫ﺻﻔـﺎت أﺛﺒﺘﻬـﺎ ﻟّﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ و ﻻ ﻧﻘﻮل اّن ﻣﻌﻨﯽ اﻟﯿـﺪ اﻟﻘـﺪرة و ﻻ أّن ﻣﻌﻨﯽ اﻟـّﺴ ﻤﻊ و اﻟﺒﺼـﺮ اﻟﻌﻠﻢ و ﻻ ﻧﻘﻮل اﻧّﻬﺎ ﺟﻮارح و ﻻ ﻧﺸـّﺒﻬﻬﺎ‬‫ﺑﺎﻻﯾـﺪي و اﻷﺳـﻤﺎع و اﻻﺑﺼـﺎر اﻟّﺘﯽ ﻫﯽ ﺟﻮارح و أدوات اﻟﻔﻌـﻞ و ﻧﻘﻮل إﻧّﻤﺎ وﺟﺐ إﺛﺒﺎﺗﻬﺎ ﻷّن اﻟّﺘﻮﻗﯿﻒ و ورد ﺑﻬﺎ و وﺟﺐ ﻧﻔﯽ اﻟّﺘﺸﺒﯿﻪ‬‫ﻋﻨﻬﺎ ﺑﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ »ﻟَﯿَْﺲ َﮐِﻤﺜْﻠِِﻪ َﺷْﯽٌء«‬‫ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﮐﻔﻮا اﺣـﺪ‪ ،‬ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻟّﻨّﺠـ ﺎر ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻧﺸـﺎء ﺑﺒﻐـﺪاد و ﻗﺮء اﻟﻘﺮآن ﺑﺎﻟّﺮواﯾﺎت و ﻋﻠّﻖ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﻼف و آﺧﺮ ﻣﻦ‬‫ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟّﺴـ ﻤﺎع‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻرﻣﻮي اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و آﺧﺮ ﻣﻦ ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻹﺟﺎزة ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﺜﻘﻔﯽ اﻟّـﺬي اﻧﻔﺮدت‬‫ﺑﺎﺟﺎزﺗﻪ ﻋﺠﯿﺒﮥ ﺑﻨﺖ اﻟﺒﺎﻗﺪاري‪ ،‬ﺛّﻢ ﻃﻌﻦ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻓﯽ ﻧﻘﻞ إﺟﺎزة اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻟﻤﺴﻌﻮد ﻓﺘﻮّرع اﻟّﺮﺟﻞ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ اﻷـﻣﯿﺮ‪ :‬ﮐﺘﺐ اﻟﺨﻄﯿﺐ إﻟﯽ اﻟﻘـﺎﺋﻢ‪ :‬إﻧّﯽ إذا ﻣّﺖ ﯾﮑﻮن ﻣـﺎﻟﯽ ﻟﺒﯿﺖ اﻟﻤﺎل ﻓﻠﯿﺆذن ﻟﯽ ﺣّﺘﯽ أﻓّﺮﻗﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺷـﺌﺖ‪ ،‬ﻓﺄذن ﻟﻪ ﻓﻔّﺮﻗﻬﺎ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 233‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أّﻣﯽ أّن أﺑﯽ ﺣـّﺪﺛﻬﺎ ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ ﻣﺮﺿﻪ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬ﯾﺎ ﺳـّﯿﺪي! إّن اﺑﻦ ﺧﯿﺮون ﻟﻢ‬‫ﯾﻌﻄﻨﯽ ﻣﻦ اﻟّﺬﻫﺐ ﺷﯿﺌﺎ اﻟّﺬي أﻣﺮﺗﻪ أن ﯾﻔّﺮﻗﻪ ﻋﻠﯽ أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻓﺮﻓﻊ اﻟﺨﻄﯿﺐ رأﺳﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺨﺪة و ﻗﺎل‪ :‬ﺧﺬ ﻫﺬه! ﺑﺎرك اﻟﱠﻠﻪ ﻟﮏ ﻓﯿﻬﺎ‪ .‬ﻓﮑﺎن ﻓﯿﻬﺎ أرﺑﻌﻮن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪337 :‬‬‫دﯾﻨﺎرا‪ ،‬ﻗﺎل ﻣّﮑﯽ اﻟّﺮﻣﯿﻠﯽ‪ :‬ﻣﺮض اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﻣﻦ ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺳّﺘﯿﻦ ﻓﯽ ﻧﺼـﻔﻪ إﻟﯽ أن اﺷﺘّﺪ ﺑﻪ اﻟﺤﺎل ﻓﯽ أّول ذي اﻟﺤّﺠﮥ و ﻣﺎت‬‫ﯾﻮم ﺳـﺎﺑﻌﻪ و أوﺻـﯽ إﻟﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﻀـﻞ اﺑﻦ ﺧﯿﺮون و وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﯾـﺪه و ﻓّﺮق ﻣـﺎﻟﻪ ﻓﯽ وﺟﻮه اﻟﺒّﺮ و ﺷـّﯿﻌﻪ اﻟﻘﻀﺎة و اﻟﺨﻠﻖ و أّﻣﻬﻢ أﺑﻮ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻬﺘﺪي ﺑﺎﻟّﻠﻪ و دﻓﻦ ﺑﺠﻨﺐ ﺑﺸـﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﯿﺮون‪ :‬ﺑﺒﺎب ﺣﺮب‪ ،‬و ﺗﺼّﺪق ﺑﻤﺎﻟﻪ و ﻫﻮ ﻣﺎﺋﮥ دﯾﻨﺎر و أوﺻـﯽ ﺑﺄن ﯾﺘﺼّﺪق‬‫ﺑﺜﯿﺎﺑﻪ و ﮐﺎن ﺑﯿﻦ ﯾـﺪي ﺟﻨﺎزﺗﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﯾﻨﺎدون‪ :‬ﻫﺬا اﻟّﺬي ﮐﺎن ﯾﺬّب ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ! ﻫﺬا اﻟّﺬي ﮐﺎن ﯾﻨﻔﯽ اﻟﮑﺬب‬‫ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ! ﻫﺬا اﻟّﺬي ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ! و ﺧﺘﻢ ﻋﻠﯽ ﻗﺒﺮه ﻋّﺪة ﺧﺘﻤﺎت‪ ،‬و‬‫ﻗـﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﮑﻨـﺎﻧﯽ ورد ﮐﺘـﺎب ﺟﻤﺎﻋـﮥ أّن اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ ﻣـﺎت ﻓﯽ ﺳﺎﺑﻊ ذي اﻟﺤّﺠـ ﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸـ ﯿﺮازّي ﻣّﻤﻦ ﺣﻤﻞ‬‫ﺟﻨﺎزﺗﻪ‪ ،‬ﻗﺎل إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﺪ اﻟّﺼﻮﻓﯽ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ زﻫﺮاء اﻟّﺼﻮﻓﯽ ﺑﺮﺑﺎﻃﻨﺎ ﻗﺪ أﻋّﺪ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﻗﺒﺮا إﻟﯽ ﺟﻨﺐ ﻗﺒﺮ ﺑﺸﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ و ﮐﺎن‬‫ﯾﻤﻀـﯽ إﻟﯿﻪ ﻓﯽ ﮐـّﻞ أﺳـﺒﻮع و ﯾﻨـﺎم ﻓﯿﻪ و ﯾﻘﺮأ ﻓﯿﻪ اﻟﻘﺮآن ﮐّﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻠّﻤـ ﺎ ﻣـﺎت اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﮐـﺎن أوﺻـﯽ أن ﯾـﺪﻓﻦ إﻟﯽ ﺟﻨﺐ ﻗﺒﺮ ﺑﺸـﺮ‪ ،‬ﻓﺠـﺎء‬‫اﻟﻤﺤـّﺪﺛﻮن إﻟﯽ اﺑﻦ زﻫﺮاء و ﺳـﺎﻟﻮه أن ﯾـﺪﻓﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ ﻗﺒﺮه و أن ﯾﺆﺛﺮ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓـﺎﻣﺘﻨﻊ ﻓﺠـﺎءوا إﻟﯽ أﺑﯽ ﻓﺄﺣﻀـﺮه و ﻗـﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﻻ أﻗﻮل ﻟﮏ‪:‬‬‫أﻋﻄﻬﻢ اﻟﻘﺒﺮ و ﻟﮑﻦ ﻟﻮ أّن ﺑﺸـﺮ اﻟﺤـﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻷﺣﯿـﺎء و أﻧﺖ إﻟﯽ ﺟـﺎﻧﺒﻪ ﻓﺠﺎء أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻟﯿﻘﻌـﺪ دوﻧﮏ أ ﮐﺎن ﯾﺤﺴﻦ ﺑﮏ أن ﺗﻘﻌﺪ‬‫أﻋﻠﯽ ﻣﻨﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ! ﺑﻞ ﮐﻨﺖ أﻗﻮم و أﺟﻠﺴﻪ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻬﮑـﺬا ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﮑﻮن اﻟّﺴﺎﻋـﮥ‪ ،‬ﻓﻄﺎب ﻗﻠﺒﻪ و أذن ﻟﻬﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﺧّﺬاء‬‫)اﻟﺤّﺬاء‪ .‬ظ(‪ :‬رأﯾﺖ ﺑﻌﺪ ﻣﻮت اﻟﺨﻄﯿﺐ ﮐﺄّن ﺷـﺨﺼﺎ ﻗﺎﺋﻤﺎ ﺑﺤﺬاﺋﯽ ﻓﺄردت أن أﺳﺄل ﻋﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ اﺑﺘﺪاء‪ :‬أﻧﺰل وﺳﻂ اﻟﺠّﻨﮥ ﺣﯿﺚ‬‫ﯾﺘﻌﺎرف اﻷﺑﺮار‪ .‬ﻗﺎل ﻏﯿﺚ اﻷرﻣﻨﺎزي‪ :‬ﻗﺎل ﻣّﮑﯽ اﻟّﺮﻣﯿﻠﯽ‪ :‬ﮐﻨﺖ ﺑﺒﻐـﺪاد ﻧﺎﺋﻤﺎ ﻓﯽ ﻟﯿﻠـﮥ ﺛﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث و ﺳّﺘﯿﻦ ﻓﺮأﯾﺖ‬‫ﮐﺄﻧﺎ ﻋﻨﺪ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻟﻘﺮاءة ﺗﺎرﯾﺨﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺎدة و اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﻘّﺪﺳﯽ ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ و ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻦ ﻧﺼﺮ رﺟﻞ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﺖ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﯿﻞ‪ :‬ﻫﺬا‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺟﺎء ﻟﯿﺴﻤﻊ اﻟّﺘﺎرﯾﺦ! ﻓﻘﻠﺖ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ‪ :‬ﻫﺬه ﺟﻼﻟﮥ ﻷﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ .‬ﻗﺎل ﻏﯿﺚ‪ :‬أﻧﺸﺪﻧﺎ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻟﻨﻔﺴﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪338 :‬‬‫إن ﮐﻨﺖ ﺗﺒﻐﯽ اﻟّﺮاد ﻣﺤﻀﺎ ﻷﻣﺮ دﻧﯿﺎك و اﻟﻤﻌﺎد‬‫ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻟّﻨﻔﺲ ﻓﯽ ﻫﻮاﻫﺎ إّن اﻟﻬﻮي ﺟﺎﻣﻊ اﻟﻔﺴﺎد[ اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻓﻬـﺬا ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻤﺘﻘّﺪم اﻟﻤﺘﺒّﺤﺮ اﻻزم اﻟـّﺼ ﻠﯿﺐ‪ ،‬ﻣﺤّﺪث اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬اﻟّـﺬي ﻣﺎرس ﻫـﺬا اﻟّﺸﺄن ﻣﻤﺎرﺳﮥ اﻟﻤﺘﯿّﻘﻆ اﻟّﻠﺒﯿﺐ و ﺑﺮع ﻓﯽ اﻟّﻨﻘﺪ و اﻹﺗﻘﺎن ﺑﺮاﻋﮥ اﻟﻤﺘﻔّﻄﻦ اﻷرﯾﺐ‪ ،‬ﻗﺪ‬‫روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻨﺎﺿـﺮ اﻟﻐّﺾ اﻟّﺮﻃﯿﺐ‪ ،‬اﻟّﻨﺎﻓﺢ اﻟﻤﺮزي ﺑﮑّﻞ ﻋﻄﺮ و ﻃﯿﺐ‪ ،‬ﻓﻤﻦ آل إﻟﯽ إذﻋﺎن اﻟّﺼﺪق اﻟّﻈﺎﻫﺮ ﻓﻬﻮ اﻟّﻈﺎﻓﺮ اﻟﻤﺼـﯿﺐ‪ ،‬و‬‫ﻣﻦ ﻣـﺎل ﻋﻦ اﻟّﺼﻮاب اﻟّﺰاﻫﺮ ﻓﻬﻮ اﻟﺨﺎﺳـﺮ اﻟﺤﺮﯾﺐ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ ﻟﻠّﺘﻤﯿﯿﺰ ﺑﯿﻦ اﻟّﺮّث اﻟﺒـﺎﻟﯽ و اﻟﺠﺪﯾـﺪ اﻟﻘﺸـﯿﺐ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻤﻮزع ﻟﻠّﺘﺰﯾﯿـﻞ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﺤّﻖ اﻟﻤﺴﻔﺮ و اﻟﺒﺎﻃﻞ اﻟﻤﻌﯿﺐ‪.‬‬‫‪ -81‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻐﻨﺪﺟﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻐﻨﺪﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺼـﺮي ﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺼـﺮف ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄـّﯿ ﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬أوﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻣﺎ ذا ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 234‬از ‪316‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻏﻨﺪﺟﺎﻧﯽ‬‫و أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻏﻨﺪﺟﺎﻧﯽ از أﺟّﻠﻪ ﺷﯿﻮخ ﻣﺸﻬﻮرﯾﻦ و أﮐﺎﺑﺮ ﺛﻘﺎت ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﻏﻨﺪﺟﺎﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻐﻨـﺪﺟﺎﻧﯽ‪ .‬ﮐـﺎن ﺷـﯿﺨﺎ ﺛﻘـﮥ ﺻـﺪوﻗﺎ ﺳـﮑﻦ واﺳﻂ ﺑﺂﺧﺮه‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺒﻐـﺪاد ﻣﻊ اﺑﻦ ﻋّﻤﻪ أﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮ‬‫اﻟﻤﺨﻠﺺ و أﺑـﺎ ﺣﻔﺺ اﻟﮑﻨـﺎﻧﯽ و أﺑـﺎ أﺣﻤـﺪ اﻟﻔﺮﺿـّﯽ و أﺑـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ دوﺳﺖ اﻟﻌّﻠﺎف‪ ،‬روي ﻟﯽ ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﺨﻼط )اﻟﺠﻼﺑﯽ‪ .‬ظ( اﻟّﺜﻘﮥ و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺷّﻮال ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و وﻓﺎﺗﻪ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳّﺘﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪339 :‬‬‫و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻐﻨـﺪﺟﺎﻧﯽ ﺛﻘﺘﻬﻢ اﻟﻤﺘﺜّﺒﺖ اﻟﻤﺘﺂﻧﯽ‪ ،‬و ﺻـﺪوﻗﻬﻢ اﻟﻤﻤﻌﻦ اﻵﻧﯽ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻤﻮﻧﻖ اﻟﻤﺒﻬﺮ ﺑﺎﻷﻟﻔﺎظ و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪،‬‬‫اﻟﻤﻮري ﻗﺒﺲ اﻟّﺪﻻﻟـﮥ ﻟﻤﻘﺒـﻞ إﻟﯽ اﻟﺤّﻖ و اﻟـّﺪاﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﺠﻠﯽ ﻏﺴﻖ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ ﻟﻠﺤﺎدب ﻋﻠﯽ اﻟّﺮﺷـﺪ و اﻟﺤﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻟـّﺴ ﻨﺪ اﻟﻤﺘﺼﻞ ﻋﻦ اﻟّﺮﺳﻮل‬‫اﻟّﺮﺑـﺎﻧﯽ‪ .‬و اﻹﺳـﻨﺎد اﻟﻤﺮﻓﻮع إﻟﯽ اﻟﻨـﺒّﯽ اﻟـّﺼ ﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ آﻻـف اﻟـّﺴ ﻼم ﻣـﺎ ﺗﻠﯿﺖ اﻟـّﺴ ﺒﻊ اﻟﻤﺜـﺎﻧﯽ‪ .‬ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯽ زﻫﻮق ﺷـﺒﻬﺎت‬‫اﻟﻤﻤﺘﺮي اﻟّﺸﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺑﻮار ﻫﻔﻮات اﻟﺪﻋﻦ اﻟﻮاﻧﯽ‪ ،‬و ﺧﻤﻮد ﻧﺰﻏﺎت اﻟﺨﺎﺳﺮ اﻟﺠﺎﻧﯽ‪ ،‬و وﺿﻮح اﻟّﺼﻮاب اﻟﻤﺸّﯿﺪ ﺑﺎﻷرﮐﺎن و اﻟﻤﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺷﻤﻮخ‬‫اﻟّﺼﺪق اﻟﻤﻮّﻃﺪ ﺑﺎﻟﻤﻨﺎزل و اﻟﻤﻐﺎﻧﯽ‪.‬‬‫‪ -82‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﺠﻼﺑﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻃﺮق ﻋﺪﯾﺪه اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را آورده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟـّﺼ ﯿﺮﻓﯽ اﻟﺒﻐﺪادّي‪ ،‬ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ‬‫واﺳـﻄﺎ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﻟﺒّﻮاب‪ ،‬ﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي‪،‬‬‫ﻧﺎ وﻫﺒﺎن‪ ،‬و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺑﻘـّﯿ ﮥ اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟـّﻀ ﺤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗـﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻐﻨﺪﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺛﻨﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺼﺮف ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬أوﺷﮏ أن‬‫أدﻋﯽ ﻓـﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻣﺎ ذا ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻏﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟّﻨﺤﻮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺴﻘﻄﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﻮذب‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﻮام )أﺑﯽ اﻟﻌﻮام‪.‬‬‫ظ( اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪340 :‬‬‫ﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري أّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن‬‫ادﻋﯽ ﻓـﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒـﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟّﺴـ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷـرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إّن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻣﺎ ذا ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اذﻧﺎ‪ ،‬ﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺒﺎﻏﻨـﺪي‪ ،‬ﻧﺎ ﺳﻮﯾـﺪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻬﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣّﯿﺎن اﻟّﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﺨﻄﺒﻨﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 235‬از ‪316‬‬‫ﻫﻤـﺎ ﮐﺘـﺎب ﻟا ﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺨـﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﻗﺎﻟﻬﺎ ﺛﻼث ﻣّﺮات ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﻣﻐﺎزﻟﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ اﺑﻦ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻃﺎب ﺛﺮاه ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﻮﺳﻮم ﺑﺎﻟﻌﻤﺪة ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻌّﻠﺎف اﻟﺒّﺰار اذﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﺒﺪ اﻟّﺴﻼم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺒّﺰاز‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ )ﺑﻦ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮّزاق‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل )ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻧﻮح ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﺠﺬاﻣﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ ]‪ [1‬ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ اﻣﺮة زﯾﺪ‬‫أرﻗﻢ )ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ .‬ﺻﺢ ظ( ﻗﺎل‪ :‬أﻗﺒﻞ ﻧﺒّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻣﻦ ﻣّﮑﮥ ﻓﯽ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﺣّﺘﯽ ﻧﺰل ﺑﻐﺪﯾﺮ اﻟﺠﺤﻔﮥ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺎﻟّﺪوﺣﺎت ﻓﻘّﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﻣﻦ ﺷﻮك ﺛّﻢ ﻧﺎدي اﻟـّﺼ ﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺨﺮﺟﻨﺎ إﻟﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﯾﻮم ﺷﺪﯾﺪ‬‫اﻟﺤّﺮ‪ ،‬إّن ﻣّﻨﺎ ﻟﻤﻦ ﯾﻀﻊ رداءه ﻋﻠﯽ رأﺳﻪ و ﺑﻌﻀﻪ ﺗﺤﺖ ﻗﺪﻣﯿﻪ ﻣﻦ ﺷّﺪة اﻟﺤّﺮ ﺣّﺘﯽ اﻧﺘﻬﯿﻨﺎ إﻟﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﻓﺼـﻠّﯽ ﺑﻨﺎ‬‫اﻟﻈﻬﺮ ﺛّﻢ اﻧﺼﺮف إﻟﯿﻨﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻧﺤﻤﺪه و ﻧﺴﺘﻌﯿﻨﻪ ]‪ [1‬اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻨﺠﺎﺷﯽ اﻟﻀﺒﯽ‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟﺼﻐﺎر اﻟﺘﺎﺳﻌﮥ )‪.12‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﺐ ﻣﺨﺘﺼﺮا(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪341 :‬‬‫و ﻧﺆﻣﻦ ﺑﻪ و ﻧﺘﻮّﮐﻞ ﻋﻠﯿﻪ و ﻧﻌﻮذ ﺑﺎﻟﻠّﻪ ﻣﻦ ﺷـﺮور أﻧﻔﺴﻨﺎ و ﻣﻦ ﺳّﯿﺌﺎت أﻋﻤﺎﻟﻨﺎ‪ ،‬اﻟّﺬي ﻻ ﻫﺎدي ﻟﻤﻦ أﺿّﻞ و ﻻ ﻣﻀّﻞ ﻟﻤﻦ ﻫﺪي و أﺷﻬﺪ أن‬‫ﻻ إﻟﻪ إﻟّﺎ اﻟﱠﻠﻪ و أّن ﻣﺤّﻤـ ﺪا ﻋﺒـﺪه و رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬أّﻣﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻨﺒّﯽ ﻣﻦ اﻟﻌﻤﺮ )إﻟّﺎ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ط( ﻧﺼﻒ ﻣﺎ ﻋﻤﺮ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ و إنّ‬‫ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺮﯾﻢ ﻟﺒﺚ ﻓﯽ ﻗﻮﻣﻪ أرﺑﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ و إﻧّﯽ ﻗـﺪ أﺷـﺮﻋﺖ ﻓﯽ اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ‪ .‬أﻻـ! و إﻧّﯽ ﯾﻮﺷﮏ أن أﻓﺎرﻗﮑﻢ‪ ،‬أﻻ! و إﻧّﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و أﻧﺘﻢ‬‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬ﻓﻬﻞ ﺑّﻠﻐﺘﮑﻢ؟ ﻓﻤﺎ ذا أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟‬‫ﻓﻘﺎم ﻣﻦ ﮐّﻞ ﻧﺎﺣﯿـﮥ ﻣﻦ اﻟﻘﻮم ﻣﺠﯿﺐ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ أﻧّﮏ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻓﻘـﺪ ﺑﻠّﻐﺖ رﺳﺎﻟﺘﻪ و ﺟﺎﻫـﺪت ﻓﯽ ﺳﺒﯿﻠﻪ و ﺻـﺪﻋﺖ ﺑﺄﻣﺮه و‬‫ﻋﺒﺪﺗﻪ ﺣّﺘﯽ أﺗﺎك اﻟﯿﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﻨﺎ ﺧﯿﺮ ﻣﺎ ﺟﺎزي ﻧﺒّﯿﺎ ﻋﻦ اّﻣﮥ‪ .‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸـﻬﺪون أن ﻻ إﻟﻪ إﻟّﺎ اﻟﱠﻠﻪ وﺣﺪه ﻻ ﺷـﺮﯾﮏ ﻟﻪ و أنّ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪا ﻋﺒـﺪه و رﺳـﻮﻟﻪ و أّن اﻟﺠّﻨـﮥ ﺣـّﻖ و اﻟّﻨـﺎر ﺣّﻖ و ﺗﺆﻣﻨﻮن ﺑﺎﻟﮑﺘـﺎب ﮐّﻠﻪ؟ ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! )ﻗـﺎل‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ(‪ :‬أﺷـﻬﺪ أن ﻗـﺪ ﺻـﺪﻗﺘﮑﻢ و‬‫ﺻـﺪﻗﺘﻤﻮﻧﯽ‪ ،‬أﻻ و إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و إﻧّﮑﻢ ﺗﺒﻌﯽ ﺗﻮﺷـﮑﻮن أن ﺗﺮدوا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض و أﺳﺎﻟﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﻠﻘﻮﻧﯽ ﻋﻦ ﺛﻘﻠّﯽ ﮐﯿﻒ ﺧﻠﻔﺘﻤﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻓﺎﻋﺘﻞ )ﻓﺄﻋﻀﻞ‪ .‬ظ( ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻣﺎ ﻧـﺪري ﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻼن؟ ﺣّﺘﯽ ﻗﺎم رﺟﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺑﺄﺑﯽ أﻧﺖ و أّﻣﯽ ﯾﺎ ﻧﺒّﯽ اﻟﱠﻠﻪ! ﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻼن؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻷﮐﺒﺮ‬‫ﻣﻨﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻃﺮف ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺘﻤّﺴـ ﮑﻮا ﺑﻪ و ﻻ ﺗﻮﻟﻮا )ﺗﺰﻟّﻮا‪ .‬ظ( و ﻻ ﺗﻀـﻠّﻮا‪ ،‬و اﻷﺻﻐﺮ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﻣﻦ‬‫اﺳـﺘﻘﺒﻞ ﻗﺒﻠﺘﯽ و أﺟﺎب دﻋﻮﺗﯽ )ﻓﻠﯿﺴـﺘﻮص ﺑﻬﻢ ﺧﯿﺮا‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻓﻼ ﺗﻘﺘﻠﻮﻫﻢ و ﻻ ﺗﻌﺪوﻫﻢ و ﻻ ﺗﻘﺼـﺮوا ﻋﻨﻬﻢ ﻓﺈﻧّﯽ ﻗﺪ ﺳـﺌﻠﺖ ﻟﻬﻢ )ﻟﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ظ( اﻟّﻠﻄﯿﻒ ﻟا ﺨﺒﯿﺮ ﻓﺄﻋﻄـﺎﻧﯽ )أن ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﮐﻬـﺎﺗﯿﻦ‪ ،‬و أﺷـﺎر ﺑﺎﻟﻤﺴـّﺒﺤﮥ و اﻟﻮﺳـﻄﯽ‪ .‬ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ .‬ﺻـﺢ‪ ،‬ظ‪ (:‬ﻧﺎﺻـﺮ ﻫﻤﺎﻟﯽ ﻧﺎﺻـﺮ و‬‫ﺧﺎذﻟﻬﻤﺎ ﻟﯽ ﺧﺎذل و وﻟّﯿﻬﻤﺎ ﻟﯽ وﻟّﯽ و ﻋـﺪّوﻫﻤﺎ ﻟﯽ ﻋـﺪّو‪ ،‬أﻻ! ﻓﺈﻧّﻬﺎ ﻟﻢ ﺗﻬﻠﮏ اّﻣﮥ ﻗﺒﻠﮑﻢ ﺣّﺘﯽ ﺗﺪﯾﻦ ﺑﺄﻫﻮاﺋﻬﺎ و ﺗﻈﺎﻫﺮ ﻋﻠﯽ ﻧﺒّﻮﺗﻬﺎ )ﻧﺒّﯿﻬﺎ‪.‬‬‫ظ( و ﺗﻘﺘﻞ ﻣﻦ ﻗﺎم ﺑﺎﻟﻘﺴﻂ‪ .‬ﺛّﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه و وﻟّﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟﻠّﻬﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻬﺎ ﺛﻠﺜﺎ‪.‬‬‫آﺧﺮ اﻟﺨﻄﺒﮥ[‪.‬‬‫و ﮐﻤﺎل ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ و أﻗﺼﺎي رﻓﻌﺖ و ﻧﺒﺎﻟﺖ و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻋﻠّﻮﺷﺎن و ﻏﺎﯾﺖ ﺳـﻤّﻮ ﻣﮑﺎن و ﻗﺼﺎراي وﺛﻮق و اﺳﺘﻨﺎد و ﺣﻤﺎداي اﻋﺘﺒﺎر و‬‫اﻋﺘﻤﺎد ﻋﻠّﺎﻣﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ از اﻓﺎدات أﮐﺎﺑﺮ ﻣﻨّﻘﺪﯾﻦ ﻋﻈﯿﻢ اﻹﻣﻌﺎن و ﮐﻠﻤﺎت أﻓﺎﺧﻢ ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ ﺟﻠﯿﻞ اﻹﺗﻘﺎن در ﻣﺠﻠّﺪات‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪342 :‬‬‫ﺳـﺎﺑﻘﻪ ﻫﻢ ﺑﺈﺟﻤـﺎل ﺟﻤﯿـﻞ و ﻫﻢ ﺑﺒﺴـﻂ و ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺑﻤﻌﺮض ﺗﺒﯿﯿﻦ و ﺗﻔﺼـﯿﻞ رﺳـﯿﺪه‪ ،‬ﻓﻠﯿﮑﻦ ﻣﻨﮏ ﻋﻠﯽ ذﮐﺮ و ﻻ ﯾﺨﺎﻟﺠﮏ ﻓﯿﻪ رﯾﺐ و ﻻ‬‫ﻧﮑﺮ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 236‬از ‪316‬‬‫و ﻫـﺬا اﺑﻦ اﻟﻤﻐـﺎزﻟﯽ ﺣـﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻮرع اﻟﺒـﺎرع‪ .‬و ﺟﻬﺒـﺬﻫﻢ اﻟﻤـﺘﯿﻔﻊ ﻟﯿﻔـﺎع اﻟﻤـﺂﺛﺮ و اﻟﻔـﺎرع‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻐّﺾ اﻟّﻨﺎﺿـﺮ‬‫ﮐﺎﻟّﺮوض اﻟﻤﺎرع‪ ،‬اﻟﺒّﯿﻦ اﻟّﺴﺎﻓﺮ ﮐﺎﻟّﻠﺎﺣﺐ اﻟّﺸﺎرع‪ ،‬ﺑﻄﺮق ﻋﺪﯾﺪة أﺿـﺤﺖ ﺷـﻔﺎء ﻟﮑّﻞ ﻣﺮﺗﻮ ﻣﻦ ﻋﯿﻮن اﻟﻌﺮﻓﺎن ﮐﺎرع‪ ،‬و ﺳﯿﺎﻗﺎت ﻣﻔﯿﺪة ﻇّﻠﺖ‬‫رواء ﻟﮑّﻞ ﻣﺸـﺘﻒ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻫﻞ اﻹﺑﻘﺎن ﺷﺎرع‪ ،‬ﻓﺄرﺷـﺪ إﻟﯽ ﻣﻌﺎﻫـﺪ اﻟﻬـﺪي ﮐّﻞ راﺋﺪ ﻣﺴﺎرع‪ ،‬و أرﺳﻞ إﻟﯽ ﻣﻬﺎوي اﻟّﺮدي ﮐّﻞ ﺟﺎﺣﺪ ﻣﻘﺎرع‪،‬‬‫ﻓﺄﺿﺤﯽ ﮐّﻞ ﻣﻌﺎﻧﺪ ﻟﻠّﺼﺪق و ﻫﻮ ﻟﺴّﻦ اﻟّﻨﺪم ﻗﺎرع‪ ،‬و ﺑﺎت ﮐّﻞ ﻧﺎﮐﺐ ﻋﻦ اﻟﺤّﻖ و ﻫﻮ ﻟﻀﺌﻮﻟﮥ اﻟّﺴﺪم ﺿﺎرع‪.‬‬‫‪ -83‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻻزدي اﻟﺤﻤﯿﺪي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ إﻟﯽ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﺟﻠﺴﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻗﺎل ﺣﺼﯿﻦ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ‬‫ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺎ زﯾﺪا ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻦ أﺧﯽ! و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﮐﺒﺮت ﺳّﻨﯽ و ﻗﺪم ﻋﻬﺪي و ﻧﺴﯿﺖ‬‫ﺑﻌﺾ اﻟّﺬي ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺣّﺪﺛﺘﮑﻢ ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه و ﻣﺎﻻ ﻓﻼ ﺗﮑﻠّﻔﻮﻧﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﯾﻮﻣﺎ ﻓﯿﻨﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ‬‫أﻧـﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷـﮏ أن ﯾـﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓـﺄﺟﯿﺐ و أﻧـﺎ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤـﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﺨـﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و‬‫اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬و أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾﺎ‬‫زﯾـﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗـﮥ ﺑﻌﺪه‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ :‬زاد ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺟﺮﯾﺮ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻣﻦ اﺳﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ و أﺧﺬ ﺑﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ أﺧﻄﺄه ﺿّﻞ‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪343 :‬‬‫ﻣﺴـﺮوق ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﺣـّﯿ ﺎن‪ ،‬ﻧﺤﻮه‪ ،‬ﻏﯿﺮ أﻧّﻪ ﻗـﺎل‪ :‬أﻻـ و إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ ﺣﺒﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ‪ .‬و ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻓﻘﻠﻨﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻧﺴﺎؤه؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ! إّن اﻟﻤﺮأة ﺗﮑﻮن ﻣﻊ اﻟّﺮﺟﻞ اﻟﻌﺼﺮ ﺛّﻢ اﻟّﺪﻫﺮ ﺛّﻢ‬‫ﯾﻄّﻠﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و ﻗﻮﻣﻬﺎ‪ .‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‪ :‬أﺻﻠﻪ و ﻋﺼﺒﺘﻪ اﻟّﺬﯾﻦ ﺣﺮﻣﻮا اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﻤﯿﺪي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺠﻤﻊ«‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺣﻤﯿﺪي ﻣﺤﻤﻮد أﮐﺎﺑﺮ أﻋﯿﺎن و ﻣﻤﺪوح أﻋﺎﻇﻢ أرﮐﺎن و ﺟﻬﺒﺬ ﻋﺎرف اﯾﻦ ﺷﺎن و ﺣﺎﻓﻆ ﮐﺒﯿﺮ ﺟﻼﻟﺖ اﻗﺘﺮان ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﺑﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺣﻤﯿﺪي ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أّﻣﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‬‫ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ‪ ،‬أﺣﺪ ﺣّﻔﺎظ ﻋﺼﺮه‪ ،‬ﺻّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻤﻮع‪ ،‬ﻧﺴﺐ )ﻓﻨﺴﺐ‪ .‬ظ( إﻟﯽ ﺟّﺪه اﻷﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻊ‬‫ﺑﺎﻷﻧﺪﻟﺲ‪ :‬أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم اﻷﻧﺪﻟﺴّﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و ﺑﻤﺼﺮ‪:‬‬‫أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟـّﻀ ّﺮاب‪ ،‬و ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ :‬أﺑﺎ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ و أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ‬‫و أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺪاﺋﻢ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﻬﻼﻟﯽ‪ ،‬و ﺑﻮاﺳﻂ‪ :‬أﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻮاﺳـﻄﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬و ﺑﺒﻐﺪاد‪ :‬أﺑﺎ اﻟﻐﻨﺎﺋﻢ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺰﺟﺎﺟﯽ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ .‬روي ﻟﻨﺎ ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ ﺑﺎﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )ﺛﻤﺎن‪ .‬ظ( و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‬‫و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﻬﺎ و ﺳﻤﻊ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ ﺑﻘﺮاءﺗﻪ اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬و ﺻﺪﯾﻘﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 237‬از ‪316‬‬‫اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ ،‬أﻧﺪﻟﺴـّﯽ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺨﻤﺲ )اﻟﻌﻠﻢ‪ .‬ظ( و اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺒﻠﺪه اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﺳـﻤﻊ ﺑﻤﺼـﺮ أﺻـﺤﺎب اﻟﻤﻬﻨﺪس و‬‫اﻵدﻣﯽ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﺎﻟﺐ و اﺑﻦ اﻟّﺮﺣﯿﻞ‪ ،‬و ﺑﻤّﮑﮥ أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ ﻓﺮاس و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟّﺸﺎم أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺪﯾﺪ و اﺑﻦ‬‫أﺧﯽ ﺑﺘﻮك‪ .‬ورد ﺑﻐﺪاد ﻓﺴـﻤﻊ أﺻﺤﺎب اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ و اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ و اﺑﻦ ﺣﻨﺎﻧﮥ و اﺑﻦ ﻋﺒﺪان و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﺻّﻨﻒ ﺗﺎرﯾﺨﺎ ﻷﻫﻞ‬‫اﻷﻧﺪﻟﺲ و ﻟﻢ أر ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ ﻧﺰاﻫﺘﻪ و ﻋّﻔﺘﻪ و ورﻋﻪ و ﺗﺸﺎﻏﻠﻪ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺰﯾﺪﻧﺎ و إّﯾﺎه ﻣﻦ ﺧﯿﺮه ﺑﻤّﻨﻪ و رﺣﻤﺘﻪ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪344 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴـﺒﺖ ﻣﯿﺮﻗﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺑﻬﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ‬‫اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻟﻤﯿﺮﻗﯽ اﻷﻧﺪﻟﺴﯽ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﮐﺒﯿﺮ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻘﺪر ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺴﻤﺎع ذﮐﺮﻧﺎه ﻓﯽ ﺣﺮف اﻟﺤﺎء‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺗﺴﻌﯿﻦ و‬‫أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻓﺘﻮح اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﯾﺼـﻞ اﻷزدي اﻟﺤﻤﯿـﺪي‬‫اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻤﯿﻮرﻗﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر أﺻـﻠﻪ ﻣﻦ ﻗﺮﻃﺒـﮥ ﻣﻦ رﺑﺾ اﻟّﺮﺻﺎﻓـﮥ و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺟﺰﯾﺮة ﻣﯿﻮرﻗـﮥ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ‬‫ﺣﺰم اﻟّﻈـ ﺎﻫﺮي اﻟﻤﻘـّﺪم ذﮐﺮه و اﺧﺘّﺺ ﺑﻪ و أﮐـﺜﺮ ﻣﻦ اﻷﺧـﺬ ﻋﻨﻪ و ﺷـﻬﺮ ﺑﺼـﺤﺒﺘﻪ و ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟـﺒّﺮ ﺻـﺎﺣﺐ ﮐﺘـﺎب‬‫»اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب« و ﺳـﯿﺄﺗﯽ ذﮐﺮه إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻋﻦ ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﻻﺋّﻤﮥ و رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟﻤﺸـﺮق ﺳـﻨﻪ ‪ 448‬ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ ﻓﺤّﺞ و‬‫ﺳﻤﻊ ﺑﻤـّﮑ ﮥ ﺣﺮﺳـﻬﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﺑﺈﻓﺮﯾﻘـّﯿ ﮥ و ﺑﺎﻷﻧـﺪﻟﺲ و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و اﺳـﺘﻮﻃﻦ ﺑﻐـﺪاد و ﮐﺎن ﻣﻮﺻﻮﻓﺎ ﺑﺎﻟّﻨﺒﺎﻫـﮥ و اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ و‬‫اﻹﺗﻘـﺎن و اﻟـّﺪﯾﻦ و اﻟﻮرع و ﮐـﺎﻧﺖ ﻟﻪ ﻧﻐﻤـﮥ ﺣﺴـﻨﮥ ﻓﯽ ﻗﺮاءة اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ذﮐﺮه اﻻﻣﯿﺮ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻻﮐﻤﺎل«‬‫اﻟﻤﻘـّﺪم ذﮐﺮه ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺻـﺪﯾﻘﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪي و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻔﻀﻞ و اﻟّﺘﯿّﻘﻆ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ ﻋّﻔﺘﻪ و ﻧﺰاﻫﺘﻪ و‬‫ورﻋﻪ و ﺗﺸﺎﻏﻠﻪ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ و ﻷﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺸﻬﻮر و أﺧﺬه اﻟّﻨﺎس ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫أﯾﻀﺎ »ﺗﺎرﯾـﺦ ﻋﻠﻤﺎء اﻷﻧﺪﻟﺲ« ﺳـّﻤﺎه »ﺟﺬوة اﻟﻤﻘﺘﺒﺲ« ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ واﺣﺪ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯽ ﺧﻄﺒﺘﻪ أﻧّﻪ ﮐﺘﺒﻪ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ و ﻗﺪ ﻃﻠﺐ ذﻟﮏ ﻣﻨﻪ ﺑﺒﻐﺪاد‪،‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺛﻼﺛـﮥ أﺷـﯿﺎء ﻣﻦ ﻋﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﺠﺐ ﺗﻘـﺪﯾﻢ اﻟّﺘﻬّﻤﻢ ﺑﻬﺎ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻠﻞ‪ ،‬و أﺣﺴﻦ ﮐﺘﺎب وﺿﻊ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و‬‫اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬و أﺣﺴﻦ ﮐﺘﺎب وﺿﻊ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻷﻣﯿﺮ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ .‬و ﮐﺘﺎب وﻓﯿﺎت اﻟّﺸـ ﯿﻮخ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب و ﻗﺪ ﮐﻨﺖ أردت أن‬‫أﺟﻤـﻊ ﻓﯽ ذﻟـﮏ ﮐﺘﺎﺑـﺎ ﻓﻘـﺎل ﻟﯽ اﻷـﻣﯿﺮ‪ :‬رﺗّﺒـﻪ ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف اﻟﻤﻌﺠـﻢ ﺑﻌـﺪ أن رﺗّﺒﺘـﻪ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺴ ﻨﯿﻦ‪ .‬ﻗـﺎل أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻃﺮﺧـﺎن‪ :‬ﻓﺸـﻐﻠﻪ ﻋﻨﻪ‬‫اﻟّﺼﺤﯿﺤﺎن إﻟﯽ أن ﻣﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ :‬أﻧﺸﺪﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻟﻨﻔﺴﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪345 :‬‬‫ﻟﻘﺎء اﻟﻨﺎس ﻟﯿﺲ ﯾﻔﯿﺪ ﺷﯿﺌﺎ ﺳﻮي اﻟﻬﺬﯾﺎن ﻣﻦ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل‬‫ﻓﺄﻗﻠﻞ ﻣﻦ ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس إﻟّﺎ ﻷﺧﺬ اﻟﻌﻠﻢ أو إﺻﻼح ﺣﺎل‬‫و ﮐـﺎن ﻗـﺪ أدرك ﺑـﺪﻣﺸﻖ اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ و روي ﻋﻨﻪ و ﻋﻦ ﻏﯿﺮه و روي اﻟﺨﻄﯿﺐ أﯾﻀﺎ ﻋﻨﻪ‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻗﺒﻞ اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ و‬‫أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺜﻠﺜﺎء ﺳﺎﺑﻊ ﻋﺸـﺮ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻟﻤﯿﻮرﻗﯽ‬‫أﻧﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻫﮑﺬا وﺟﺪﺗﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ اﻟّﺬي اﺧﺘﺼـﺮه أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ‬‫اﻷﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري اﻟﻤﻘّﺪم ذﮐﺮه و ﮐﺸـﻔﺖ ﻋﻨﻪ ﻋّﺪة ﻧﺴﺦ ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ ﻋﻠﯽ ﻫﺬه اﻟّﺼﻮرة ﻷﻧّﯽ ﺗﻮّﻫﻤﺖ اﻟﻐﻠﻂ ﻓﯽ ﻧﺴـﺨﺘﯽ و ﻟﻢ أﻗﺪر ﻋﻠﯽ ﻣﺮاﺟﻌﮥ‬‫اﻷﺻﻞ اﻟّﺬي ﻻﺑﻦ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟّﺬي ﻫﺬا اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ ﻣﻨﻪ ﻷﻧّﻪ ﻻ ﯾﻮﺟﺪ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﺒﻼد و ﺑﻘﯽ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟّﺘﻔﺎوت ﺑﯿﻦ اﻟﺘﺎرﯾﺨﯿﻦ ﻓﺈﻧّﻪ‬‫ﮐﺒﯿﺮ‪،‬‬‫ﻏﻠﻂ اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ ﻓﯽ وﻓﺎة اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻓﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻻﻧﺴﺎب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 238‬از ‪316‬‬‫ﺛﻢ إﻧّﯽ ﮐﺸـﻔﺖ ﮐﺘﺎب اﻟـّﺬﯾﻞ ﻟﻠّﺴـ ﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﻮﺟـﺪت ﻓﯿﻪ أّن اﻟﺤﻤﯿـﺪي اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺜﻠﺜﺎء اﻟّﺴﺎﺑﻊ ﻋﺸـﺮ ﻣﻦ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و‬‫ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و دﻓﻦ ﻣﻦ اﻟﻐﺪ ﻓﯽ ﻣﻘﺒﺮة ﺑﺎب أﺑﺮز ﺑﺎﻟﻘﺮب ﻣﻦ ﻗّﺒﮥ اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق اﻟّﺸﯿﺮازي و ﺻّﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻟا ّﺸﺎﺷـﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻓﯽ ﺟﺎﻣﻊ اﻟﻘﺼـﺮ‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﻘﻞ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺗﺴﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ إﻟﯽ ﻣﻘﺒﺮة ﺑﺎب ﺣﺮب و دﻓﻦ‬‫ﻋﻨـﺪ ﻗﺒﺮ ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺤﺎﻓﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻔﺖ ﻓﯽ اﻟـّﺬﯾﻞ ﻋﻠﯽ ﻫﺬه اﻟّﺼﻮرة ﻋﻠﻤﺖ أّن اﻟﻐﻠﻂ وﻗﻊ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ‬‫ﻓﯽ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ‪ ،‬إّﻣﺎ ﻷّن اﻟّﻨﺴﺨﮥ اﻟّﺘﯽ اﺧﺘﺼﺮﻫﺎ ﮐﺎﻧﺖ ﻏﻠﻄﺎ ﻣﻦ اﻟّﻨﺎﺳﺦ ﻓﺘﺒﻊ اﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ ذﻟﮏ اﻟﻐﻠﻂ و ﻟﻢ ﯾﮑﺸﻔﻪ ﻣﻦ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪ ،‬أو ﻷﻧّﻪ ﻋﺒﺮ‬‫ﻣﻦ ﺳﻄﺮ إﻟﯽ ﺳﻄﺮ ﮐﻤﺎ ﺟﺮت ﻋﺎدة اﻟّﻨﺴﺎخ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻻوﻗﺎت‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ أّي ذﻟﮏ ﮐﺎن‪ .‬و اﻟﺤﻤﯿﺪي ﺑﻀّﻢ اﻟﺤﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻓﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و‬‫ﺳﮑﻮن اﻟﯿﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ و ﺑﻌـﺪﻫﺎ دال ﻣﻬﻤﻠـﮥ‪ ،‬ﻫـﺬه اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﺟـّﺪه ﺣﻤﯿـﺪ اﻟﻤـﺬﮐﻮر و أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺑﻌﺾ أرﺑﺎب اﻟّﺘﺎرﯾﺦ أﻧّﻪ رأي ﻓﯽ‬‫ﺑﻌﺾ اﻟّﺘﻮارﯾﺦ أّن ﻧﺴﺒﺘﻪ إﻟﯽ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻟﯿﺲ ﺑﺼﺤﯿﺢ ﻷّن أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺬﮐﻮر أزدي اﻟّﻨﺴﺐ‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﻗﺮﺷّﯽ زﻫﺮّي ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺠﺘﻤﻌﺎن؟! و ﯾﺼﻞ‪ ،‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﯿﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪346 :‬‬‫ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬـﺎ و ﮐﺴـﺮ اﻟـّﺼ ﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ و ﺑﻌـﺪﻫﺎ ﻻم‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺗﻘـّﺪم اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻷزدي‪ .‬و ﻣﯿﻮرﻗـﮥ ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺿّﻢ اﻟﯿﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ و‬‫ﺳﮑﻮن اﻟﻮاو و ﻓﺘﺢ اﻟّﺮاء و اﻟﻘﺎف و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻫﺎء ﺳﺎﮐﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﯽ ﺟﺰﯾﺮة ﻓﯽ اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻐﺮﺑﯽ ﻗﺮﯾﺒﮥ ﻣﻦ ﺑّﺮ اﻷﻧﺪﻟﺲ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﻤﯿـﺪي‪ -‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺜﺒﺖ اﻟﻘـﺪوة أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺑﺼﻞ اﻷزدي اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻤﯿﻮرﻗﯽ اﻟّﻈﺎﻫﺮي‪ ،‬و ﻣﯿﻮرﻗﮥ ﺟﺰﯾﺮة ﺗﺠﺎه ﺷﺮق اﻷﻧﺪﻟﺲ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺑﺎﻷﻧﺪﻟﺲ و ﻣﺼﺮ و اﻟّﺸﺎم و‬‫اﻟﻌﺮاق و ﺳـﮑﻦ ﺑﻐـﺪاد و ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﺗﻼﻣﺬة اﺑﻦ ﺣﺰم‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬وﻟﺪت ﻗﺒﻞ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﺄﮐﺜﺮ و ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﻀﺎﻋﯽ و أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ و أﺑﯽ زﮐﺮّﯾﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﺒﺨﺎري و أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺠّﯿﺎﻧﯽ اﻟّﺪﻣﺸﻘﯽ و و ﻋﺒﺪ اﻟﺼﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺄﻣﻮن‬‫و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿـﺐ و أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ و أﺑﯽ ﻏـﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮان اﻟﻠّﻐـﻮي و ﻟﻢ ﯾﺰل ﯾﺴـﻤﻊ و ﯾﮑـﺜﺮ و ﯾﺠـّﺪ ﺣـّﺘﯽ ﮐﺘﺐ ﻋﻦ أﺻـﺤﺐ‬‫اﻟﺠﻮﻫﺮي و اﺑﻦ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻓﺮﯾﻘّﯿﮥ ﮐﺜﯿﺮا و ﻟﻘﯽ ﺑﻤّﮑﮥ ﮐﺮﯾﻤﮥ اﻟﻤﺮوزّﯾﮥ أّول رﺣﻠﺘﻪ و ﮐﺎن ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻗﺎل‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﻤﯿﺪّي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺖ أﺣﻤﻞ اﻟّﺴﻤﺎع ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺘﻒ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﻓﺄّول ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ‬‫أﺻـﺒﻎ ﺑﻦ راﺷـﺪ و ﮐﻨﺖ أﻓﻬﻢ ﻣﺎ ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯿﻪ و ﮐﺎن ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾـﺪ‪ ،‬و أﺻﻞ أﺑﯽ ﻣﻦ ﻗﺮﻃﺒـﮥ ﻋﻦ ﻣﺤّﻠﮥ ﺗﻌﺮف ﺑﺎﻟّﺮﺻﺎﻓﮥ‬‫ﻓﺴﮑﻦ ﺟﺰﯾﺮة ﻣﯿﻮرﻗﻪ ﻓﻮﻟﺪت ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﺒّﻨﺎء‪:‬‬‫ﮐﺎن اﻟﺤﻤﯿﺪّي ﻣﻦ اﺟﺘﻬﺎده ﯾﻨﺴﺦ ﺑﺎﻟﻠّﯿﻞ ﻓﯽ اﻟﺤّﺮ و ﮐﺎن ﯾﺠﻠﺲ ﻓﯽ اﺟﺎﻧﮥ ﻣﺎء ﯾﺘﺒّﺮد ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺴـﺮو‪ :‬ﺟﺎء أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫ﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن ﻓـﺪّق ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻤﯿﺪي و ﻇّﻦ أﻧّﻪ ﻗﺪ أذن ﻟﻪ ﻓﻮﺟﺪه ﻣﮑﺸﻮف اﻟﺨّﺪ ﻓﺒﮑﯽ اﻟﺤﻤﯿﺪي و ﻗﺎل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﻧﻈﺮت إﻟﯽ ﻣﻮﺿﻊ ﻟﻢ ﯾﻨﻈﺮ‬‫أﺣﺪ ﻣﻨﺬ ﻋﻘﻠﺖ! ﻗﺎل اﻷﻣﯿﺮ اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻞ ﺻﺪﯾﻘﻨﺎ اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻓﯽ ﻧﺰاﻫﺘﻪ و ﻋّﻔﺘﻪ و ﺗﺸﺎﻏﻠﻪ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ؛ ﺻـّﻨﻒ »ﺗﺎرﯾﺦ اﻷﻧﺪﻟﺲ«‪ .‬و ﻗﺎل‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺴﻠﻤﺎﺳـّﯽ ﻗـﺎل أﺑﯽ‪ :‬ﻟﻢ ﺗﺮ ﻋﯿﻨﺎي ﻣﺜﻞ اﻟﺤﻤﯿـﺪي ﻓﯽ ﻓﻀـﻠﻪ و ﻧﺒﻠﻪ و ﻏﺰارة ﻋﻠﻤﻪ و ﺣﺮﺻﻪ ﻋﻠﯽ ﻧﺸـﺮ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن‬‫ورﻋﺎ ﺛﻘـﮥ إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻠﻪ و رواﺗﻪ ﻣﺘﺤّﻘﻘﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ و اﻻﺻﻮل ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻤﻮاﻓﻘﮥ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟّﺴـ ّﻨﮥ‪،‬‬‫ﻓﺼﺒﺢ اﻟﻌﺒﺎرة ﻣﺘﺒّﺤﺮا‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪347 :‬‬‫ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻷدب و اﻟﻌﺮﺑـّﯿ ﮥ و اﻟّﺘﺮّﺳﻞ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« و »ﺗﺎرﯾـﺦ اﻷﻧﺪﻟﺲ« و »ﺟﻤﻞ ﺗﺎرﯾﺦ اﻹﺳـﻼم« و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺬﻫﺐ‬‫اﻟﻤﺴـﺒﻮك ﻓﯽ وﻋـﻆ اﻟﻤﻠﻮك« و ﮐﺘـﺎب »اﻟّﺘﺮﺳـﻞ« و ﮐﺘـﺎب »ﻣﺨﺎﻃﺒـﺎت اﻷﺻـﺪﻗﺎء« و ﮐﺘـﺎب »ﺣﻔـﻆ اﻟﺠـﺎن )اﻟﺠـﺎر‪ .‬ظ(« و ﮐﺘـﺎب »ذمّ‬‫اﻟّﻨﻤﯿﻤﮥ«‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷﻌﺮ رﺻﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻤﻮاﻋﻆ و اﻷﻣﺜﺎل‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴﻠﻔّﯽ‪:‬‬‫ﺳـﺄﻟﺖ أﺑـﺎ ﻋـﺎﻣﺮ اﻟﻌﺒـﺪري ﻋﻦ اﻟﺤﻤﯿـﺪي ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻻـ ﯾﺮي ﻣﺜﻠﻪ ﻗّﻂ و ﻋﻦ ﻣﺜﻠﻪ ﻻ ﯾﺴﺄل‪ ،‬ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻷدب و رأي ﻋﻠﻤﺎء‬‫اﻻﻧﺪﻟﺲ و ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬و ﻋﻦ اﻟﺤﻤﯿﺪّي ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 239‬از ‪316‬‬‫ﺻّﯿﺮﻧﯽ اﻟّﺸـ ﻬﺎب ﺷـﻬﺎﺑﺎ و ﻫﻮ ﮐﺎن ﯾﻘﺼﺪ )ﯾﻘﺼﺪه‪ .‬ظ( ﻓﯽ ﺳﻤﺎﻋﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺪﻓﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺪﻟّﻨﯽ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﯿﻮخ و ﮐﺎن ﻣﺘﻘﻠّﻼ‬‫ﻣﻦ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ ﺑﻤﺆﻧـﮥ اﺑﻦ رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء ﺛّﻢ ﺟﺮت ﻟﻪ ﻗﺼـﺺ أوﺟﺒﺖ اﻧﻘﻄﺎﻋﯽ و ﮐﺎن ﯾﺒﯿﺖ ﻋﻨـﺪ اﺑﻦ رﺋﯿﺲ اﻟﺮؤﺳﺎء ﮐّﻞ ﻟﯿﻠـﮥ‪ .‬و ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﺎﺿﺒﮥ أﻧّﻪ ﻣﺎ ﺳﻤﻊ ﯾﺬﮐﺮ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻗّﻂ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﻤﯿﺪّي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺛﻠﺜﮥ ﮐﺘﺐ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﺠﺐ اﻻﻫﺘﻤﺎم ﺑﻬﺎ‪:‬‬‫ﮐﺘـﺎب اﻟﻌﻠـﻞ‪ ،‬و أﺣﺴﻦ ﻣـﺎ وﺿﻊ ﻓﯿﻬـﺎ ﮐﺘـﺎب اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬و أﺣﺴﻦ ﻣـﺎ وﺿﻊ ﻓﯿﻪ »اﻻﮐﻤـﺎل« ﻟﻸـﻣﯿﺮ اﺑﻦ‬‫ﻣﺎﮐﻮﻻـ‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب وﻓﯿـﺎت اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ ﮐﺘـﺎب و ﻗـﺪ ﮐﻨﺖ أردت أن أﺟﻤﻊ ﻓﯽ ذﻟـﮏ ﮐﺘﺎﺑـﺎ ﻓﻘـﺎل ﻟﯽ اﻷـﻣﯿﺮ‪ :‬رﺗّﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف‬‫اﻟﻤﻌﺠﻢ ﺑﻌـﺪ أن ﺗﺮﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺴ ﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻃﺮﺧـﺎن‪ :‬ﻓﺎﺷـﺘﻐﻞ ﺑﺎﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ إﻟﯽ أن ﻣـﺎت‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻗـﺪ ﻗﺒﻠﻨـﺎ إﺷـﺎرة اﻷﻣﯿﺮ و ﻋﻤﻠﻨﺎ ﺗﺎرﯾﺦ‬‫اﻹﺳـﻼم ﻋﻠﯽ ﻣﺎ رﺳﻢ اﻷﻣﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿـﺪّي ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬أﻧﺎ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ‪ ،‬أﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺠﻬﻨّﯽ اﻟﻤﺼـّﻨﻒ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻗﺮاءة‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ اﻷﻧﺪﻟﺴـّﯽ اﻷزدّي‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﻤﯿﻮرﻗﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﺰم ﻗـﺪﯾﻤﺎ و ﮐـﺎن ﯾﺘﻌّﺼﺐ ﻟﻪ و ﯾﻤﯿﻞ إﻟﯽ ﻗﻮﻟﻪ و ﮐﺎن ﻗـﺪ أﺻﺎﺑﺘﻪ ﻓﯿﻪ ﻓﺘﻨـﮥ ﻋﻠﻤﺎء ﺷـﺪدوا ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﺨﺮج اﻟﺤﻤﯿـﺪّي إﻟﯽ اﻟﻤﺸـﺮق‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬روي ﻋﻨﻪ ﯾﻮﺳﻒ اﺑﻦ أّﯾﻮب اﻟﻨﻬﺮاﻧﯽ اﻟّﺰاﻫـﺪ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن و أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﺒﺪري و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﻄﻠﺤﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻼل و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻤﯿﺲ و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﺑﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺮﻗﻨﺪي و ﺻـﺪﯾﻖ ﺑﻦ ﻋﺜﻤـﺎن اﻟﺒﺮﺑﺮّي و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق اﺑﻦ ﻧﺒﻬﺎن اﻟﻐﻨﻮي و أﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺒّﻄﯽ و ﺷـﯿﺨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ و‬‫آﺧﺮون‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪348 :‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻋﻠﻤﺎ و ﻋﻤﻼ و ﮐﺎن ﻇﺎﻫﺮّﯾﺎ و ﯾـّﺴ ﺮ ذﻟﮏ ﺑﻌﺾ اﻹﺳﺮار‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳﺎﺑﻊ ﻋﺸﺮ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و‬‫أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و أّﻣﻬﻢ ﻋﻠﯿﻪ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸﺎﺷـّﯽ ﺑﺠﺎﻣﻊ اﻟﻔﻘﻪ و دﻓﻦ ﺑﻤﻘﺒﺮه ﺑﺎب اﻟّﻨﻬﺮ ﺑﻘﺮب ﻗﺒﺮ اﻟّﺸﯿﺦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق اﻟّﺸﯿﺮازّي‪ .‬ﺛﻢ إﻧّﻬﻢ ﻧﻘﻠﻮه‬‫ﺑﻌـﺪ ﺳـﻨﯿﻦ إﻟﯽ ﻣﻘﺒﺮه ﺑﺎب ﺣﺮب ﻓﺪﻓﻦ ﻋﻨﺪ ﺑﺸـﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ ﻓﻨﻘﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ أّن اﻟﺤﻤﯿﺪّي ﮐﺎن أوﺻـﯽ إﻟﯽ اﻻﺟّﻞ ﻣﻈّﻔﺮ ﺑﻦ رﺋﯿﺲ‬‫اﻟّﺮؤﺳﺎء أن ﯾﺪﻓﻨﻪ ﻋﻨﺪ ﺑﺸـﺮ ﻓﺨﺎﻟﻒ وﺻـّﯿﺘﻪ ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﺑﻌﺪ ﻣّﺪة رآه ﻓﯽ اﻟّﻨﻮم ﯾﻌﺎﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻓﻨﻘﻠﻪ ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﮐﺎن‬‫ﮐﻔﻨﻪ ﺟﺪﯾﺪا و ﺑﺪﻧﻪ ﻃﺮّﯾﺎ ﺗﻔﻮح ﻣﻨﻪ راﺋﺤﮥ اﻟﻄﯿﺐ‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ‪.‬‬‫ﻗﺮأت ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﺑﻤﺼـﺮ ﺑﻘﺮاءﺗﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‪ :‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﻟﻔﻈﺎ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﻟﻐﻀﺎﺋﺮي و ﻫﻮ آﺧﺮ ﻣﻦ‬‫ﺻـﺪر ﻋﻦ اﻟﻐﻀﺎﺋﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﺠﻤﺤﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﻟﺤﻤﺎدان‪ :‬ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ و ﺣّﻤﺎد اﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﺻـﻬﯿﺐ‪،‬‬‫ﻋﻦ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﺗﺴّﺤﺮوا ﻓﺈّن ﻓﯽ اﻟّﺴﺤﻮر ﺑﺮﮐﮥ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‬‫و ﻫﻮ ﻏﺮﯾﺐ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺣّﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ و ﻫﻮ ﻓﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ و ﻏﯿﺮه ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪.‬‬‫و ﻣﻦ ﺷﻌﺮ اﻟﺤﻤﯿﺪي ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫ﻃﺮﯾﻖ اﻟّﺰﻫﺪ أﻓﻀﻞ ﻣﺎ ﻃﺮﯾﻖ و ﺗﻘﻮي اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎدﯾﮥ اﻟﺤﻘﻮق‬‫ﻓﺜﻖ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﯾﮑﻔﮏ و اﺳﺘﻌﻨﻪ ﺑﻌﻨﮏ و ذر ﺑﻨﯿﺎت اﻟّﻄﺮﯾﻖ‬‫ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس ﻟﯿﺲ ﯾﻔﯿﺪ ﺷﯿﺌﺎ ﺳﻮي اﻟﻬﺬﯾﺎن ﻣﻦ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل‬‫ﻓﺄﻗﻠﻞ ﻣﻦ ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس إﻟّﺎ ﻷﺧﺬ اﻟﻌﻠﻢ أو إﺻﻼح ﺣﺎل‬‫)ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻗﻮﻟﯽ و ﻣﺎ ﺻّﺤﺖ ﺑﻪ اﻵﺛﺎر دﯾﻨﯽ ظ‪(.‬‬‫و ﻣﺎ اﺗّﻔﻖ اﻟﺠﻤﯿﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺪأ و ﻋﻮدا ﻓﻬﻮ ﻋﻦ ﺣّﻖ ﻣﺒﯿﻦ‬‫ﻓـﺪع ﻣﺎ ﺻـّﺪ ﻋﻦ ﻫـﺪي و ﺧﺬﻫﺎ ﺗﮑﻦ ﻣﻨﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﯿﻦ اﻟﯿﻘﯿﻦ ‪ .‬و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻟﻤﯿﻮرﻗﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 240‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪349 :‬‬‫اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ‪ ،‬ﻟا ﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻣﺆﻟﻒ »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﻋﻦ ﻧﺤﻮ ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﮐﺎن أﺣﺪ أوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺻﺤﺐ أﺑﺎ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ﻣّﺪة ﺑﺎﻷﻧﺪﻟﺲ و اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ و رﺣﻞ ﻓﯽ ﺣﺪود اﻟﺨﻤﺴـﯿﻦ و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﻘﯿﺮوان و اﻟﺤﺠﺎز و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﮐﺘﺐ‬‫ﻋﻦ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ و ﮐﺎن ﻇﺎﻫﺮّي اﻟﻤﺬﻫﺐ دؤوﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﺜﯿﺮ اﻻﻃﻼع ذﮐّﯿﺎ ﻓﻄﻨﺎ ﺻّﯿﻨﺎ ورﻋﺎ أﺧﺒﺎرّﯾﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﺣّﺠﮥ ﺛﻘﮥ[‪.‬‬‫و ﺻـﻼح اﻟـﺪﯾﻦ ﺻـﻔﺪي در »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ‪ -‬ﺑﺎﻟﯿﺎء آﺧﺮ اﻟﺤﺮوف و‬‫اﻟـّﺼ ﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ‪ -‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﯿـﺪي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻤﯿﻮرﻗﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻷﻧـﺪﻟﺲ و اﻟﺤﺠﺎز و ﺑﻐـﺪاد و اﺳـﺘﻮﻃﻨﻬﺎ و ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر‬‫أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ ﺣﺰم اﻟﻔﻘﯿﻪ و ﻗﺎل‪ :‬وﻟـﺪت ﻗﺒﻞ اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ اﺑﻦ ﺣﺰم و أﺧﺬ أﮐﺜﺮ ﮐﺘﺒﻪ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻨﻬﻢ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ‪ ،‬و روي‬‫ﻋﻨﻪ ﺷـﯿﺨﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ ﻣﺼّﻨﻔﺎﺗﻪ و اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ و ﺟﻤﺎﻋﮥ آﺧﺮﻫﻢ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ اﺑﻦ اﻟﺒﻄﯽ و ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺤّﻔﺎظ ﺛﻘﮥ ﻣﺘﺪّﯾﻨﺎ ﺑﺼﯿﺮا ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﻔﻨﻮﻧﻪ ﺣﺴﻦ اﻟّﻨﻐﻤﮥ ﺑﺎﻟﻘﺮاءة ﻣﻠﯿﺢ اﻟّﻨﻈﻢ ﻇﺎﻫﺮّي اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻟﻪ ﺷـﻌﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻮاﻋﻆ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﺎﺑﻊ ﻋﺸـﺮ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و‬‫أرﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ و دﻓﻦ ﺑﻤﻘﺒﺮة ﺑـﺎب أﺑﺮز ﺑـﺎﻟﻘﺮب ﻣﻦ اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸـ ﯿﺮازي ﺛّﻢ ﻧﻘﻞ إﻟﯽ ﺑﺎب ﺣﺮب و دﻓﻦ ﻋﻨـﺪ ﺑﺸـﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ‪ .‬ﻧﻘﻞ اﺑﻦ‬‫ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ أّن اﻟﺤﻤﯿﺪّي أوﺻﯽ إﻟﯽ اﻷﺟّﻞ ﻣﻈّﻔﺮ ﺑﻦ رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء أن ﯾﺪﻓﻦ ﻋﻨﺪ ﺑﺸﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ‪ ،‬ﻓﺨﺎﻟﻒ وﺻّﯿﺘﻪ ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﺑﻌﺪ ﻣّﺪة‬‫رأي ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻣﻪ اﻟﺤﻤﯿـﺪّي و ﻫﻮ ﯾﻌﺎﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻓﻨﻘﻠﻪ ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﮐﺎن ﮐﻔﻨﻪ ﺟﺪﯾﺪا و ﺑﺪﻧﻪ ﻃﺮّﯾﺎ ﯾﻔﻮح ﻣﻨﻪ راﺋﺤﮥ‬‫اﻟﻤﺴﮏ‪ ،‬و وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ‪ :‬اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ‪.‬‬‫ﺗﺎرﯾﺦ اﻷﻧﺪﻟﺲ‪ .‬ﺟﻤﻞ ﺗﺎرﯾﺦ اﻹﺳﻼم اﻟّﺬﻫﺐ اﻟﻤﺴﺒﻮك ﻓﯽ وﻋﻆ اﻟﻤﻠﻮك‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟّﺘﺮﺳﻞ‪.‬‬‫ﻣﺨﺎﻃﺒﺎت اﻷﺻﺪﻗﺎء‪ .‬ﻣﺎ ﺟﺎء ﻣﻦ اﻵﺛﺎر ﻓﯽ ﺣﻔﻆ اﻟﺠﺎر ذّم اﻟّﻨﻤﯿﻤﮥ‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻷﻣﺎﻧﯽ اﻟّﺼﺎدﻗﮥ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب أدب اﻷﺻﺪﻗﺎء‪ .‬ﮐﺘﺎب ﺗﺤّﯿﮥ اﻟﻤﺸﺘﺎق ﻓﯽ ذﮐﺮ ﺻﻮﻓّﯿﮥ اﻟﻌﺮاق‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب وﻓﯿﺎت اﻟّﺸﯿﻮخ‪ .‬دﯾﻮان ﺷﻌﺮه‪ ،‬إﻟﺦ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﻼﻣﮥ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪350 :‬‬‫اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ ﻣﺆﻟّﻒ »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« ﮐﺎن أﺣـﺪ أوﻋﯿـﮥ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺻـﺤﺐ اﺑﻦ ﺣﺰم اﻟّﻈﺎﻫﺮّي ﺑﺎﻷﻧﺪﻟﺲ و اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ و رﺣﻞ و ﺳـﻤﻊ‬‫ﺑﺎﻟﻘﯿﺮوان و اﻟﺤﺠﺎز و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ ﺧﻠﻖ و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻻّﻃﻼع ذﮐّﯿﺎ ﻓﻄﻨﺎ ﺻّﯿﻨﺎ ورﻋﺎ أﺧﺒﺎرّﯾﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ دؤوﺑﺎ ﻓﯽ ﺗﺤﺼﯿﻞ‬‫اﻟﻌﻠﻢ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﺣـّﺠ ﮥ ﺛﻘـﮥ ﻇﺎﻫﺮّي اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬و ﻟﻪ‪» :‬ﺟﺰوة اﻟﻤﻘﺘﺒﺲ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾـﺦ ﻋﻠﻤﺎء اﻷﻧـﺪﻟﺲ« و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺛﻠﺜﮥ أﺷـﯿﺎء ﻣﻦ ﻋﻠﻮم‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﺠﺐ ﺗﻘـﺪﯾﻢ اﻻﻫﺘﻤﺎم ﺑﻬﺎ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻠﻞ‪ ،‬و أﺣﺴﻦ ﮐﺘﺎب وﺿﻊ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬و أﺣﺴـﻦ‬‫ﮐﺘﺎب وﺿﻊ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻷﻣﯿﺮ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ؛ و ﮐﺘﺎب وﻓﯿﺎت اﻟّﺸﯿﻮخ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ ﮐﻨﺖ أردت أن أﺟﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﮐﺘﺎﺑﺎ‬‫ﻓﻘﯿﻞ ﻟﯽ )رﺗّﺒﻪ‪ .‬ظ( ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف اﻟﻤﻌﺠﻢ ﺑﻌﺪ أن رﺗّﺒﺘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟّﺴـ ﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن‪ :‬ﻓﺸـﻐﻠﻪ ﻋﻨﻪ اﻟّﺼﺤﯿﺤﺎن إﻟﯽ أن ﻣﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫اﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ :‬أﻧﺸﺪﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪّي اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻟﻨﻔﺴﻪ‪:‬‬‫ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس ﻟﯿﺲ ﯾﻔﯿﺪ ﺷﯿﺌﺎ ﺳﻮي اﻟﻬﺬﯾﺎن ﻣﻦ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل‬‫ﻓﺄﻓﻠﻞ ﻣﻦ ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس إﻟّﺎ ﻷﺧﺬ اﻟﻌﻠﻢ أو إﺻـﻼح ﺣﺎل ‪ .‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﺛﻤﺎن و‬‫ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ‪ ،‬ﻣﻦ ﻣﯿﻮرﻗﮥ‪،‬‬‫ﻣﺼّﻨﻒ »ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﺛﻘﮥ ﻓﺎﺿﻞ‪ ،‬ﻣﻮﻟﺪه ﻗﺒﻞ ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺑﺎﻟﻤﻐﺮب و ﻣﺼﺮ و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﮐﺎن ﻧﺰﻫﺎ[‪.‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺜﺒﺖ اﻹﻣﺎم اﻟﻘﺪوة أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ اﻟﺤﻤﯿـﺪ اﻷزدي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻤﯿﻮرﻗﯽ اﻟﻈﺎﻫﺮّي‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﺗﻼﻣـﺬة اﺑﻦ ﺣﺰم‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻷﻧـﺪﻟﺲ و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺸﺎم و ﻟا ﻌﺮاق و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 241‬از ‪316‬‬‫اﻟﺤﺠﺎز و ﺳـﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬وﻟﺪ ﻗﺒﻞ ‪ 420‬و ﺗﻔّﻘﻪ ﺑﺄﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ و ﺻـّﻨﻒ »ﺗﺎرﯾﺦ اﻷﻧﺪﻟﺲ« و »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« و ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫أﻓﺮاد ﻋﺼﺮه ﻓﯽ ﻏﺰارة اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻔﻀﻞ و اﻟّﻨﺒﻞ ﺣﺎﻓﻈﺎ ورﻋﺎ ﺛﺒﺘﺎ إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻷدب و اﻟﻌﺮﺑّﯿﮥ و اﻟّﺘﺮّﺳﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪351 :‬‬‫ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳﺎﺑﻊ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳﻨﮥ ‪.[488‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ -‬ﻫﻮ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح‬‫ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ« إﻣﺎم ﻋﺎﻟﻢ ﮐﺒﯿﺮ ﻣﺸﻬﻮر ﺑﺼﯿﻐﮥ اﻟّﺘﺼﻐﯿﺮ ﻣﻨﺴﻮب إﻟﯽ‬‫ﺟّﺪه اﻷﻋﻠﯽ ﺣﻤﯿﺪ اﻷﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺑﺒﻠﺪه اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﺑﻤﺼﺮ أﺻﺤﺎب اﻟﻤﻬﻨﺪس و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﺎﻟﺐ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﺑﻤّﮑﮥ أﺻﺤﺎب اﺑﻦ‬‫ﻓﺮأس و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟّﺸﺎم ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺪﯾﺪ و ورد ﺑﻐﺪاد و ﺳﻤﻊ أﺻﺤﺎب اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ و اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ و اﺑﻦ‬‫ﺣّﺒﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﺻّﻨﻒ ﺗﺎرﯾﺨﺎ ﻷﻫﻞ اﻧﺪﻟﺲ‪ ،‬ﻗﺎل اﻷﻣﯿﺮ اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ ﻧﺰاﻫﮥ و ﻋّﻔﺘﻪ و ورﻋﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و‬‫ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﻮﻟﺪه ﻗﺒﻞ اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴﯽ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﻟﻠﺤﻤﯿﺪي‪ .‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻣﺴﻨﺪ أﻧﺲ اﻟﻤﺮﺗﺒﮥ اﻟّﺜﺎﻟﺜﮥ و ﻫﯽ‬‫ﻣﺮﺗﺒـﮥ اﻟﻤﮑﺜﺮﯾﻦ و أﺟﺎز ﻟﯽ ﺳﺎﺋﺮه ﻣﻦ ﺑـﺪر اﻟـّﺪﯾﻦ اﻟﻘﺮاﻓﯽ ﻋﻦ اﻟﻨﺠﻢ اﻟﻨﻌﯿﻄﯽ ﻋﻦ ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم زﮐﺮّﯾﺎ ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺨﯿﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﯿـﻞ اﻟﻌﻼـﺋﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺤّﺠﺎر اﻟّﺼﺎﻟﺤﯽ أﻧﺠﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺴـ ﻌﺎدات‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ‬‫ﻋﻦ ﻣﺆﻟﻔﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه ‪.‬‬
‫و ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿـﺪ« ﺑﻌﺪ ازﯾﻦ ﻗﺪري از ﺻﺪر ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ‪ -‬اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده و ﺑﻌﺪ از آن ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻫﺒﮥ ﻧﺴـﯿﻢ ﻣﻦ‬‫ﺧﺒﺮه‪ -‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟّﺬﻫﺒّﯽ ﻫﻮ‪ :‬اﻹﻣﺎم اﻟﻘﺪوة اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺜﺒﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻷزدي‬‫اﻟﺤﻤﯿـﺪي اﻟﻤﯿﺮﻗﯽ اﻟّﻈـ ﺎﻫﺮّي‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻷﻧـﺪﻟﺲ و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺮم و ﺳـﮑﻦ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﺗﻼﻣـﺬة اﺑﻦ ﺣﺰم‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫وﻟـﺪت ﻗﺒﻞ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮ )ﻋﺸـﺮﯾﻦ‪ .‬ظ( و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﺄﮐﺜﺮ‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﻀﺎﻋﯽ و أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ و أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﺧﻠـﻖ و ﻟﻢ ﯾﺰل ﯾﺴـﻤﻊ و ﯾﮑـﺜﺮ و ﻟﻘﯽ ﺑﻤـّﮑ ﮥ ﮐﺮﯾﻤـﮥ اﻟﻤﺮوزﯾـﮥ‪ .‬و دّق ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺒـﺎب أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن ﻓﻈّﻦ أﻧّﻪ ﻗـﺪ أذن ﻟﻪ‬‫ﻓﺪﺧﻞ ﻓﻮﺟﺪه ﻣﮑﺸﻮف اﻟﻔﺨﺬ ﻓﺒﮑﯽ و ﻗﺎل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﻧﻈﺮت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪352 :‬‬‫إﻟﯽ ﻣﻮﺿﻊ ﻟﻢ ﯾﻨﻈﺮه أﺣﺪ ﻣﻨﺬ ﻋﻘﻠﺖ! و ﻗﺎل اﻻﻣﯿﺮ اﺑﻦ ﻣﺄﮐﻮﻻ‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻞ ﺻﺪﯾﻘﻨﺎ اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻓﯽ ﻧﺰاﻫﺘﻪ و ﻋّﻔﺘﻪ و ورﻋﻪ و ﺗﺸﺎﻏﻠﻪ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و‬‫ﻗـﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺴﻠﻤﺎﺳـﯽ‪ :‬ﻗـﺎل أﺑﯽ‪ :‬ﻟﻢ ﺗﺮ ﻋﯿﻨﺎي ﻣﺜﻞ اﻟﺤﻤﯿـﺪي ﻓﯽ ﻓﻀـﻠﻪ و ﻧﺒﻠﻪ و ﻏﺰارة ﻋﻠﻤﻪ و ﺣﺮﺻﻪ ﻋﻠﯽ ﻧﺸـﺮ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و‬‫ﮐﺎن ورﻋﺎ ﺗﻘّﯿﺎ إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻠﻪ و رواﺗﻪ و ﻣﺘﺤّﻘﻘﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ و اﻻﺻﻮل ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻤﻮاﻓﻘﮥ اﻟﮑﺘﺎب و‬‫اﻟّﺴﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺼﯿﺢ اﻟﻌﺒﺎرة‪ ،‬ﻣﺘﺒّﺤﺮا ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻷدب و اﻟﻌﺮﺑّﯿﮥ و اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ )اﻟﺘﺮّﺳﻞ‪ .‬ظ( ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« و ﺗﺎرﯾﺦ اﻷﻧﺪﻟﺲ و ﺳّﻤﺎه‬‫»ﺟـﺬوة اﻟﻤﻘﺘﺒﺲ ﻓﯽ أﺧﺒـﺎر اﻷﻧـﺪﻟﺲ« و »ﺟﻤـﻞ ﺗﺎرﯾـﺦ اﻹﺳـﻼم« و ﮐﺘـﺎب »اﻟـّﺬﻫﺐ اﻟﻤﺴـﺒﻮك ﻓﯽ وﻋﻆ اﻟﻤﻠﻮك« و ﮐﺘﺎب »ﻣﺨﺎﻃﺒﺎت‬‫اﻷﺻﺪﻗﺎء ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺎﺗﺒﺎت و اﻟﻠﻘﺎء« و ﮐﺘﺎب »ﺣﻔﻆ اﻟﺠﺎر« و ﮐﺘﺎب »ذّم اﻟّﻨﻤﯿﻤﮥ« و ﻟﻪ ﺷﻌﺮ رﺻﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻤﻮاﻋﻆ و اﻷﻣﺜﺎل‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺴﻠﻔّﯽ‪:‬‬‫ﺳـﺄﻟﺖ أﺑـﺎ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﺒـﺪي )اﻟﻌﺒـﺪرّي‪ .‬ظ( ﻋﻦ اﻟﺤﻤﯿـﺪي ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﺗﺮي ﻗّﻂ ﻣﺜﻠﻪ و ﻣﻦ )ﻋﻦ‪ .‬ظ( ﻣﺜﻠﻪ ﺗﺴـﺌﻞ؟ ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و‬‫اﻷدب و رأي ﻋﻠﯽ )ﻋﻠﻤﺎء‪ .‬ظ( اﻷﻧﺪﻟﺲ ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺪﻓﯽ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﺎﺿﮥ أﻧّﻪ ﻣﺎ ﺳﻤﻌﻪ ﯾﺬﮐﺮ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﻗّﻂ ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أّﯾﻮب اﻟﻬﻤـﺪاﻧّﯽ اﻟّﺰاﻫـﺪ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن و أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﺒـﺪوي )اﻟﻌﺒـﺪري‪ .‬ظ( و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ و أﺑﻮ‬‫اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺒﻄﯽ و ﺷـﯿﺨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﮐـﺎن ﺻـﺎﺣﺐ ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﻤـﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻋﻠﻤـﺎ و ﻋﻤﻼ و ﮐﺎن ﻇﺎﻫﺮّﯾﺎ و ﯾﺴـّﺮ ذﻟﮏ ﺑﻌﺾ‬‫اﻹﺳـﺮار ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳﺎﺑﻊ ﻋﺸـﺮ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺻـّﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸﺎﺷـﯽ و دﻓﻦ ﺑﻘﺮب اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق‬‫اﻟّﺸـ ﯿﺮازي‪ ،‬ﺛّﻢ إﻧّﻬﻢ ﻧﻘﻠﻮه ﺑﻌﺪ ﺳﻨﯿﻦ إﻟﯽ ﻣﻘﺒﺮة ﺑﺎب ﺣﺮب ﻓﺪﻓﻦ ﻋﻨﺪ ﺑﺸﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ‪ ،‬ﻧﻘﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ أّن اﻟﺤﻤﯿﺪّي ﮐﺎن أوﺻﯽ إﻟﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 242‬از ‪316‬‬‫اﻷﺟّﻞ اﻟﻤﻈﻔﺮ )ﺑﻦ‪ .‬ﺻـﺢ ظ( رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء أن ﯾﺪﻓﻨﻪ ﻋﻨﺪ ﺑﺸـﺮ ﻓﺨﺎﻟﻒ وﺻـﯿﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﺑﻌﺪ ﻣّﺪة رآه ﻓﯽ اﻟﻨﻮم ﯾﻌﺎﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻓﻨﻘﻞ‬‫)ﻓﻨﻘﻠﻪ‪ .‬ظ( ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﮐﺎن ﮐﻔﻨﻪ ﺟﺪﯾﺪا و ﺑﺪﻧﻪ ﻃﺮّﯾﺎ ﺗﻔﻮح ﻣﻨﻪ راﺋﺤﮥ اﻟﻄﯿﺐ‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬و ﻣﻦ ﻧﻈﻤﻪ‪:‬‬‫ﻃﺮﯾﻖ اﻟّﺰﻫﺪ أﻓﻀﻞ ﻣﺎ ﻃﺮﯾﻖ و ﺗﻘﻮي اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎدﯾﮥ اﻟﺤﻘﻮق‬‫ﻓﺜﻖ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﯾﮑﻔﮏ و اﺳﺘﻌﻨﻪ ﯾﻌﻨﮏ و ذر ﺑﻨّﯿﺎت اﻟﻄﺮﯾﻖ‬‫و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪353 :‬‬‫ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس ﻟﯿﺲ ﯾﻔﯿﺪ ﺷﯿﺌﺎ ﺳﻮي اﻟﻬﺬﯾﺎن ﻣﻦ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل‬‫ﻓﺄﻗﻠﻞ ﻣﻦ ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس إﻟّﺎ ﻷﺧﺬ اﻟﻌﻠﻢ أو إﺻﻼح ﺣﺎل‬‫و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻗﻮﻟﯽ و ﻣﺎ ﺻّﺤﺖ ﺑﻪ اﻵﺛﺎر دﯾﻨﯽ‬‫و ﻣﺎ اﺗّﻔﻖ اﻟﺠﻤﯿﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺪءا و ﻋﻮدا ﻓﻬﻮ ﻋﻦ ﺣّﻖ ﻣﺒﯿﻦ‬‫ﻓـﺪع ﻣﺎ ﺻـّﺪ ﻋﻦ ﻫـﺬي و ﺧـﺬﻫﺎ ﺗﮑﻦ ﻣﻨﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﯿﻦ اﻟﯿﻘﯿﻦ‪ .‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و ﻗﺎل ﺷـﯿﺦ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ اﻟّﺸـ ﻬﺎب اﻟﻤﻘﺮي ﻓﯽ »ﻧﻔـﺢ اﻟﻄّﯿﺐ« و ﻣﻦ ﺧﻄﻪ‬‫ﻧﻘﻠﺖ‪ :‬و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ ﮐﺘﺎب »ﻣﻦ اّدﻋﯽ اﻹﯾﻤﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻹﯾﻤﺎن« و ﮐﺘﺎب »ﺗﺴﻬﯿﻞ اﻟﺴﺒﯿﻞ إﻟﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﺘﺮﺳﯿﻞ« و ﮐﺘﺎب »اﻷﻣﺎﻧﯽ اﻟّﺼﺎدﻗﮥ« و ﻏﯿﺮ‬‫ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺷﻌﺮه‪:‬‬‫أﻟﻔﺖ اﻟّﻨﻮي ﺣّﺘﯽ أﻧﺴﺖ ﺑﻮﺣﺸﻬﺎ و ﺻﺮت ﺑﻬﺬا ﻓﯽ اﻟّﺼﺒﺎﺑﮥ ﻣﻮﻟﻌﺎ‬‫ﻓﻠﻢ أﺣﺺ ﮐﻢ راﻓﻘﺘﻪ ﻣﻦ ﻣﺮاﻓﻖ و ﻟﻢ أﺣﺺ ﮐﻢ ﺧّﯿﻤﺖ ﻓﯽ اﻷرض ﻣﻮﺿﻌﺎ‬‫و ﻣﻦ ﺑﻌﺪ ﺟﻮب اﻷرض ﺷﺮﻗﺎ و ﻣﻐﺮﺑﺎ ﻓﻼ ﺑّﺪ ﻟﯽ ﻣﻦ أن أواﻓﯽ ﻣﺼﺮﻋﺎ‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫اﻟّﻨﺎس ﻧﺒﺖ و أرﺑﺎب اﻟﻘﻠﻮب ﻟﻬﻢ روض و أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺎء و اﻟّﺰﻫﺮ‬‫ﻣﻦ ﮐﺎن ﻗﻮل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺎﮐﻤﻪ ﻓﻼ ﺷﻬﻮد ﻟﻪ إﻟّﺎ اﻷوﻟﯽ ذﮐﺮوا‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻠﻌﻠﻢ ﻋﻨﺪ ﻓﻨﺎﺋﻪ أرج ﻓﺈّن ﺑﻘﺎؤه ﮐﻔﻨﺎﺋﻪ‬‫ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺮء ﻃﻮل ﺣﯿﺎﺗﻪ ﻓﺎذا اﻧﻘﺾ أﺣﯿﺎه ﺣﺴﻦ ﺛﻨﺎﺋﻪ‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫زﯾﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﺴﺘﻀﯽء ﺑﻪ ﻋﻨﺪ اﻟﺤﺠﺎج و إﻟّﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﻈﻠﻢ‬‫إن ﺗﺎه ذو ﻣﺬﻫﺐ ﻓﯽ ﻗﻔﺮ ﻣﺸﮑﻠﮥ ﻻح اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻮﻗﺖ ﮐﺎﻟﻌﻠﻢ‬‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑـﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬م ]ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح اﻟﺤﻤﯿـﺪّي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬أﺣﺪ اﻷﺋّﻤﮥ‪ ،‬ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﮥ‬‫اﻟﺤﻤﯿﺪي و ﻗﺪ ﻣّﺮ ﺗﺤﻘﯿﻘﻬﺎ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬و أّﻣﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪354 :‬‬‫اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ‪ ،‬أﺣﺪ ﺣّﻔﺎظ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬ﺻـّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻤﻮع‪ ،‬ﻧﺴﺐ إﻟﯽ ﺟّﺪه اﻷﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ‬‫ﺑﺎﻷﻧﺪﻟﺲ‪ :‬أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم اﻷﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و ﺑﻤﺼﺮ‪ :‬أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟّﻀﺮاب و ﺑﺪﻣﺸﻖ‪،‬‬‫أﺑﺎ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ و أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﮑﺘﺎﻧﯽ و أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻬﻼﻟّﯽ‪ ،‬و ﺑﻮاﺳﻂ‬‫أﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻮاﺳـﻄﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬و ﺑﺒﻐﺪاد‪ :‬أﺑﺎ اﻟﻐﻨﺎﺋﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ )ﻋﻠﯽ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( اﻟّﺰﺟﺎﺟﯽ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 243‬از ‪316‬‬‫روي ﻟﻨﺎ ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟّﺸﯿﻮخ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﻬﺎ و ﺳﻤﻊ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ ﺑﻘﺮاءﺗﻪ‬‫اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﺑا ﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬و ﺻـﺪﯾﻘﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫اﻟﺨﯿﺮ و اﻟﻔﻀـﻞ ﺳـﻤﻊ ﺑﺒﻠـﺪه اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﺳـﻤﻊ ﺑﻤﺼـﺮ أﺻـﺤﺎب اﻟﻤﻬﻨـﺪس و اﻷـذﻧﯽ )اﻻـدﻣﯽ‪ .‬ظ( و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﺎﻟﺐ و اﺑﻦ اﻟّﺮﺟﯿﻞ‪ ،‬و ﺑﻤّﮑﮥ‬‫أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ ﻓﺮاس و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟّﺸﺎم أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺪﯾﺪ و اﺑﻦ أﺧﯽ ﻫﻮن‪ ،‬و ورد ﺑﻐﺪاد ﻓﺴـﻤﻊ أﺻـﺤﺎب اﻟّﺪار‬‫ﻗﻄﻨﯽ و اﺑـﻦ ﺣﻨﺎﻧـﮥ و اﺑـﻦ ﻋﺒـﺪان و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﺗﺎرﯾﺨـﺎ ﻷﻫـﻞ اﻷﻧـﺪﻟﺲ‪ ،‬و ﻟﻢ أر ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ ﻧﺰاﻫﺘﻪ و ﻋّﻔﺘﻪ و‬‫ورﻋـﻪ و ﺗﺸـﺎﻏﻠﻪ ﺑـﺎﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺰﯾـﺪﻧﺎ و إّﯾـﺎه ﻣـﻦ ﺧﯿﺮه )ظ( ﺑﻤّﻨﻪ و رﺣﻤﺘﻪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ﮐﻼـﻣﻪ ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﺤﻤﯿـﺪي‪ .‬ﺛّﻢ أﻋـﺎد ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﮥ‬‫اﻟﻤﯿﺮﻗﯽ و ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻀّﻢ اﻟﯿﺎء اﻟﻤﻨﻘﻮﻃـﮥ ﺑﺎﺛﻨﺘﯿﻦ ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻮاو و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ اﻟﻘﺎف‪ ،‬ﻫـﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﻣﯿﺮﻗﮥ و ﻫﯽ ﺟﺰﯾﺮة ﻗﺮﯾﺒﮥ ﻣﻦ‬‫اﻷﻧـﺪﻟﺲ و اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺑﻬـﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺼﻞ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻟﻤﯿﺮﻗﯽ اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ‪،‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﮐﺒﯿﺮ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻘﺪر ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺴﻤﺎع ذﮐﺮﻧﺎه ﻓﯽ ﺣﺮف اﻟﺤﺎء ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺗﺴﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫و اﻷرﺟـﺢ ﻓﯽ وﻓـﺎﺗﻪ ﻫﻮ اﻟﻘﻮل اﻷـّول‪ ،‬و ﻗـﺪ روي ﻋﻨﻪ ﺷـﯿﺨﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ و اﻷﻣﯿﺮ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﮑﺮة و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺴﺮو اﻟﺒﻠﺨﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟّﺴﻼﻣﯽ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﻟّﺬﻫﺒﯽ و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ«[‪.‬‬‫و ﺧﻮد ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در »ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﻟﻠﺤﻤﯿﺪي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪355 :‬‬‫أﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را ﺑﺮ أﺳﺎﻧﯿﺪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ داده و در ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺛﺎﻟﺜﻪ ﮐﻪ از ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻣﮑﺜﺮﯾﻨﺴﺖ ﻣﺴﻨﺪ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮑﺴﺖ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﺑﻨﻈﺮ را ﻗﻢ‬‫ﺣﺮوف ﻧﺮﺳـﯿﺪه و ﺧﻄﺒﻪ دراز دﯾﺒﺎﭼﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺖ او أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻧﺎﻣﺶ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‬‫أزدي ﺣﻤﯿـﺪي أﻧﺪﻟﺴـﯿﺴﺖ‪ ،‬و او را ﻣﯿﺮﻗﯽ ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨـﺪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻮﻃﻦ ﺣﺎﺿـﺮ او‪ ،‬و ﻇﺎﻫﺮي ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨـﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻤﺬﻫﺐ ﻇﺎﻫﺮﯾﻪ ﻣﻌﻨﯽ‬‫ﻇﺎﻫﺮّﯾﻪ ﺻـﻔﺎت ﻧﻪ ﻇﺎﻫﺮّﯾﻪ ﻓﺮوع‪ ،‬در أﻧﺪﻟﺲ و ﻣﺼﺮ و ﺷﺎم و ﻋﺮاق و ﺣﺮم ﺷﺮﯾﻒ ﺗﺤﺼﯿﻞ ﺳﻤﺎع ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻤﻮده و آﺧﺮ ﺳﺎﮐﻦ ﺑﻐﺪاد ﺷﺪ‬‫ﺷﺎﮔﺮد رﺷـﯿﺪ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻇﺎﻫﺮي ﺑﻮده و از ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﻀﺎﻋﯽ و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒّﺮ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺧﻄﯿﺐ و دﯾﮕﺮ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻋﻤﺪه ﻧﯿﺰ اﺳـﺘﻔﺎده‬‫ﻧﻤﻮده‪ .‬ﺗﻮﻟﺪ او در ﻋﺸﺮه أوﻟﯽ از ﻗﺮن ﺧﺎﻣﺲ اﺳﺖ و در ﻣّﮑﻪ ﻣﻌﻈﻤﻪ ﺑﺎ ﮐﺮﯾﻤﻪ ﻣﺮوزّﯾﻪ ﮐﻪ راوﯾﻪ ﺑﺨﺎرﯾﺴﺖ ﻣﻼﻗﺎت ﻧﻤﻮده‪ ،‬و روزي أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ اﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن ﺑﺮ در ﺣﺠﺮه او آﻣﺪ و ﺗﺨﺘﻪ در را ﺣﺮﮐﺘﯽ داد ﺗﺎ اﺳﺘﯿﺬان ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﻤﯿﺪي را از آن ﻏﻔﻠﺖ ﺷﺪ؛ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن داﻧﺴﺖ‬‫ﮐﻪ ﭼﻮن ﻣﺮا ﻣﻨﻊ ﻧﮑﺮد‪ ،‬اذﻧﺴﺖ در ﺣﺠﺮه در آﻣﺪ‪ ،‬ران ﺣﻤﯿﺪي ﻣﮑﺸﻮف ﺑﻮد ﺑﺮ ﺣﻤﯿﺪي اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﺴﯿﺎر ﺷﺎّق ﺷﺪ و ﺗﺎ دﯾﺮ ﻣﯽﮔﺮﯾﺴﺖ و‬‫ﮔﻔﺖ از آن ﺑﺎر ﮐﻪ ﺗﻤﯿﺰ و ﺷـﻌﻮر ﭘﯿـﺪا ﮐﺮدهام ﺗﺎ اﯾﻦ وﻗﺖ ران ﻣﺮا ﮐﺴـﯽ ﺑﺮﻫﻨﻪ ﻧﺪﯾﺪه! أﻣﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ ﮐﻪ از ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻨﺴﺖ ﯾﺎر و‬‫دوﺳﺖ ﺣﻤﯿـﺪي ﺑﻮد ﮔﻔﺘﻪﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺜﻞ ﺣﻤﯿـﺪي در ﭘﺎﮐﯽ و ﻧﺰاﻫﺖ و ﻋّﻔﺖ و ﺗﻮّرع و ﺗﺸﺎﻏﻞ ﺑﻌﻠﻢ ﻫﯿﭽﮑﺲ را ﻧﺪﯾـﺪم و در ﻓّﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬‫ﻋﻠـﻞ ﺣـﺪﯾﺚ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻣﻌـﺎﻧﯽ آن ﺑﺮ ﻃﺒﻖ أﺻﻮل‪ ،‬ﻣﻬـﺎرت ﺗﻤـﺎم داﺷﺖ و در ﻋﻠﻢ ﻋﺮﺑّﯿﺖ و أدب و ﺣّﻞ ﺗﺮاﮐﯿﺐ ﻗﺮآن ﻣﺠﯿـﺪ و درﯾﺎﻓﺖ‬‫ﻟﻄﺎﺋﻒ ﺑﻼﻏﺖ آن ﻧﯿﺰ دﺳـﺘﮕﺎﻫﯽ ﮐّﻠﯽ ﻧﺼﯿﺐ او ﺑﻮد‪ .‬از ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ او وراء اﯾﻦ ﮐﺘﺎب »ﺗﺎرﯾﺦ أﻧﺪﻟﺲ« ﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺸﻬﻮرﺳﺖ ﻧﺎم او »ﺟﺬوة‬‫اﻟﻤﻘﺘﺒﺲ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﻷﻧﺪﻟﺲ« ﺳﺖ و ﮐﺘﺎﺑﯽ دﯾﮕﺮﺳﺖ ﻣﺴـﻤﯽ ﺑﻪ »ﺟﻤﻞ ﺗﺎرﯾﺦ اﻹﺳـﻼم« و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺬﻫﺐ اﻟﻤﺴﺒﻮك ﻓﯽ وﻋﻆ اﻟﻤﻠﻮك«‬‫و ﮐﺘـﺎب »ﻣﺨﺎﻃﺒـﺎت اﻷﺻـﺪﻗﺎء ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺎﺗﺒـﺎت و اﻟّﻠﻘﺎء« و ﮐﺘﺎب »ﺣﻔﻆ اﻟﺠﺎر« و ﮐﺘﺎب »ذّم اﻟّﻨﻤﯿﻤﻪ«‪ .‬ﺷـﻌﺮي ﻫﻢ دارد ﻟﯿﮑﻦ در وﻋﻆ و‬‫ﻧﺼـﯿﺤﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﺴـﯿﺎر در ﻣﺠﻠﺲ و ﺧﺎﻧﻪ او را اﻣﺘﺤﺎن ﮐﺮدﻧـﺪ ﻫﺮﮔﺰ ذﮐﺮ دﻧﯿﺎ ﺑﺮ زﺑﺎن او ﻧﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻔـﺪﻫﻢ ذي ﺣﺠﻪ ﺳﺎل ﭼﻬﺎرﺻﺪ و‬‫ﻫﺸﺘﺎد و ﻫﺸﺖ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﺎﺷﯽ ﮐﻪ از ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻓﻘﻬﺎي ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ اﺳﺖ ﺑﺮ وي ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزه ﺧﻮاﻧﺪ و ﻧﺰد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪356 :‬‬‫ﻗﺒﺮ ﺷـﯿﺦ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق ﺷـﯿﺮازي ﻣﺪﻓﻮن ﺷﺪ و وي ﻗﺒﻞ از ﻣﻮت ﺑﺎرﻫﺎ ﺑﻤﻈّﻔﺮ ]‪ [1‬ﮐﻪ رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء ﺑﻐـﺪاد ﺑﻮد‪ ،‬و اﯾﻦ ﺧـﺪﻣﺖ از ﺧﺪﻣﺎت‬‫ﻋﻤﺪه آن وﻗﺖ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺑﻤﻨﺰﻟﻪ ﭼﻮ دﻫﺮي ﺗﻤﺎم ﺷـﻬﺮ ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬وﺻـّﯿﺖ ﮐﺮده ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺮا ﻧﺰد ﻗﺒﺮ ﺑﺸﺮ ﺣﺎﻓﯽ دﻓﻦ ﺧﻮاﻫﯽ ﮐﺮد‪،‬‬‫رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء در آن وﻗﺖ ﺑﻪ ﺳـﺒﺐ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﯾﺎ أﻣﺮ دﯾﮕﺮ ﺧﻼف وﺻـّﯿﺖ او ﺑﻌﻤﻞ آورد‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻣّﺪت او را ﺑﺨﻮاب دﯾﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ ﮔﻠﻪ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 244‬از ‪316‬‬‫ﺷﮑﺎﯾﺖ اﯾﻦ أﻣﺮ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﻧﺎﭼﺎر در ﻣﺎه ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﻪ ﻧﻮد و ﯾﮏ از آﻧﺠﺎ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﻣّﺘﺼﻞ ﺑﺸﺮ ﺣﺎﻓﯽ ﻣﺪﻓﻮﻧﺶ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﮐﻔﻦ او ﺗﺎزه و ﺑﺪن‬‫او ﻫﺮﮔﺰ ﻧﮑﺎﻫﯿﺪه ﺑﻮد و ﺧﻮﺷﺒﻮ از وي ﺗﺎ دور ﻣﯽرﻓﺖ‪ ،‬اﯾﻦ ﻗﻄﻌﻪ از ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻧﻈﻢ اوﺳﺖ و اﻟﺤّﻖ ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎر ﻧﺎﻓﻊ و ﻣﻔﯿﺪﺳﺖ‪:‬‬‫ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس ﻟﯿﺲ ﯾﻔﯿﺪ ﺷﯿﺌﺎ ﺳﻮي اﻟﻬﺬﯾﺎن ﻣﻦ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل‬‫ﻓﺄﻗﻠﻞ ﻣﻦ ﻟﻘﺎء اﻟّﻨﺎس إﻟّﺎ ﻷﺧﺬ اﻟﻌﻠﻢ أو إﺻﻼح ﺣﺎل‬‫]‪ [1‬اﯾﻦ اﻓـﺎده ﺷـﺎه ﺻﺎﺣﺐ ﮐﻪ از ﻏﺮاﺋﺐ اﻓﺎدات و ﺑـﺪاﺋﻊ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﺴﺖ ﻧﺰد ارﺑﺎب ﺧﺒﺮت و اﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬دﻟﯿﻞ واﺿـﺢ و ﺑﺮﻫﺎن ﻻﺋـﺢ ﺑﺮ ﺗﺒﺤﺮ و‬‫ﺗﻤﻬﺮ اﯾﺸﺎن در ﻓﻨﻮن ﺗﺎرﯾﺨﯿﻪ و رﺟﺎﻟﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ! آﻧﻔﺎ از »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ذﻫﺒﯽ ﺷﻨﯿﺪي ﮐﻪ اﺑﻦ رﺋﯿﺲ اﻟﺮؤﺳﺎء ﺑﺮ ﺣﻤﯿﺪي اﻧﻔﺎق ﻣﯽﻧﻤﻮد‬‫و ﺣﻤﯿـﺪي ﻫﺮ ﺷﺐ ﻧﺰد اﺑﻦ رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء ﻣﯽﺑﻮد و ﺣﻤﯿـﺪي ﺑﻬﻤﯿﻦ اﺑﻦ رﺋﯿﺲ اﻟﺮؤﺳﺎء ﮐﻪ ﻣﻈﻔﺮ ﻧﺎم داﺷﺖ وﺻـﯿﺖ دﻓﻦ ﺧﻮد ﻧﺰد ﺑﺸـﺮ‬‫ﺣﺎﻓﯽ ﮐﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﻘﯿﺪ ﺑﺠﺎي اﺑﻦ رﺋﯿﺲ اﻟّﺮؤﺳﺎء ﺧﻮد رﺋﯿﺲ اﻟﺮؤﺳﺎء را وﺻـﯽ ﺣﻤﯿﺪي ﻗﺮار دادﻧﺪ و ﻋﻼوه‬‫ﺑﺮ آن ﺑﺮاي اﻇﻬـﺎر ﮐﻤـﺎل ﺧﺒﺮت ﺧﻮد ﺑﺮ أﺗﺒـﺎع و اﺷـﯿﺎع ﻫﻤـﺞ رﻋـﺎع »رﺋﯿﺲ اﻟﺮؤﺳﺎء« را ﮐﻪ ﻟﻘﺐ ﻣﺨﺼﻮص ﺷـﺨﺺ ﻣﺨﺼﻮص اﺳـﺖ‬‫ﺧـﺪﻣﺘﯽ از ﺧـﺪﻣﺎت ﻋﻤـﺪة اﻟـﻮﻗﺖ وا ﻧﻤﻮدﻧـﺪ و ﺗﻨﺰﯾﻠﯽ ﻏﺮﯾﺐ ﺑﺮاي آن ﺑﺤﺴﺐ ﻋﺮف ﺧﻮد ﭘﯿـﺪا ﻓﺮﻣﻮدﻧـﺪ و ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﯿﻖ اول‬‫اﯾﺸـﺎن اوﻟﯿـﺎي ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ ﺑﻤﺰﯾـﺪ اﺳـﺘﺤﯿﺎ وﺟﻪ وﺟﯿﻪ ﺳـﻘﻢ ﻧﺴـﺨﻪ »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻻﺳﺎﻧﯿـﺪ« ﮐﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺄﻟﯿﻒ و ﺗﻠﻔﯿﻖ ﺟﻤﻊ و ﺗـﺪوﯾﻦ »ﺑﺴـﺘﺎن‬‫اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ« ﺑﻀـﺎﻋﺖ ﻣﺰﺟـﺎة ﺑﻠﮑﻪ ﻣـﺎﯾﻪ اﺳﺘﺮاق و اﻧﺘﺤـﺎل ﺣﻀـﺮت اﯾﺸﺎن ﺑﻮد ﺑﺮآرﻧـﺪ و ﺑﻔﺮﻣﺎﯾﻨـﺪ ﮐﻪ ﻟﻔﻆ اﺑﻦ از ﺑﯿﻦ ﻟﻔﻆ ﻣﻈﻔﺮ و ﮐﻠﻤﻪ‬‫رﺋﯿﺲ اﻟﺮؤﺳﺎء در آن ﻧﺴـﺨﻪ ﺳﺎﻗﻂ ﺷـﺪه ﺑﻮد ﻟﻬﺬا ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﭘﺴـﺮ را ﻋﯿﻦ ﭘﺪر ﮔﻤﺎن ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺛﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﺎول‬‫اﺑﺪع و أﻋﺠﺐ و أﻧﮑﺮ و اﻏﺮﺑﺴﺖ و ﻣﺴـﺘﻨﺪي ﺑﺮاي آن ﺟﺰ ﮐﺸﻒ و ﮐﺮاﻣﺖ ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ ﭘﯿﺪا ﻧﯿﺴﺖ ﭼﻪ ﭼﺎره اﺳﺖ؟! اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﻻ أن ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫ان اﻟﻤﺮء ﯾﻘﯿﺲ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﻪ و ﯾﻤﺮ ﻋﻠﯽ ﻟﺒﺴﻪ‪ ،‬ﻓﺘﻔﻄﻦ ﻓﺎﻧﻪ ﻟﻄﯿﻒ )‪ .12‬ذ(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪357 :‬‬‫و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻗﻮﻟﯽ و ﻣﺎ ﺻّﺤﺖ ﺑﻪ اﻵﺛﺎر دﯾﻨﯽ‬‫و ﻣﺎ اﺗّﻔﻖ اﻟﺠﻤﯿﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺪءا و ﻋﻮدا ﻓﻬﻮ ﻋﻦ ﺣّﻖ ﻣﺒﯿﻦ‬‫ﻓﺪع ﻣﺎ ﺻّﺪ ﻋﻦ ﻫﺬي و ﺧﺬﻫﺎ ﺗﮑﻦ ﻣﻨﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﯿﻦ اﻟﯿﻘﯿﻦ‬‫و ازﯾﻦ ﻗﻄﻌﻪ او ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ او در ﻓﺮوع ﻧﯿﺰ ﻇﺎﻫﺮي ﺑﻮد ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ از أﺣﻮال ﻧﻮﯾﺴﺎن او ﻧﯿﺰ ﻧﻮﺷـﺘﻪاﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﻇﺎﻫﺮّﯾﺖ‬‫ﺧﻮد را ﻓﯽ ﻟا ﺠﻤﻠﻪ اﺧﻔﺎء ﻣﯽﮐﺮد‪ .‬و در »ﻧﻔـﺦ اﻟﻄﯿﺐ« ﺷـﯿﺦ ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ ﻣﻘﺮي ﻣﺬﮐﻮرﺳﺖ ﮐﻪ از ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ او )ﺳﺖ ﮐﺘﺎب‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ(‪:‬‬‫»ﻣﻦ اّدﻋﯽ اﻹﯾﻤﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻹﯾﻤﺎن« و ﮐﺘﺎب »ﺗﺴـﻬﯿﻞ اﻟّﺴﺒﯿﻞ إﻟﯽ ﻋﻠﻢ اﻟّﺘﺮﺳـﯿﻞ« و ﮐﺘﺎب »اﻷﻣﺎﻧﯽ اﻟّﺼﺎدﻗـﮥ«‪ ،‬و از ﻧﻈﻢ او اﯾﻦ ﭼﻨـﺪ ﺑﯿﺖ‬‫ﻧﻮﺷﺘﻪ‪:‬‬‫اﻟّﻨﺎس ﻧﺒﺖ و أرﺑﺎب اﻟﻘﻠﻮب ﻟﻬﻢ روض و أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ أﺛﻤﺎر )اﻟﻤﺎء‪ .‬ظ( و اﻟّﺰﻫﺮ‬‫ﻣﻦ ﮐﺎن ﻗﻮل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺎﮐﻤﻪ ﻓﻼ ﺷﻬﻮد ﻟﻪ إﻟّﺎ اﻻوﻟﯽ ذﮐﺮوا‬‫و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫إّن )زﯾﻦ‪ .‬ظ( اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﺴﺘﻀﺎء )ﯾﺴﺘﻀﯽء ظ( ﺑﻪ ﻋﻨﺪ اﻟﻠﺠﺎج و إﻟّﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﻈﻠﻢ‬‫إن ﺗﺎه ذو ﻣﺬﻫﺐ ﻓﯽ ﻗﻔﺮ ﻣﺸﮑﻠﮥ ﻻح اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻮﻗﺖ ﮐﺎﻟﻌﻠﻢ‬‫و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻠﻌﻠﻢ ﻋﻨﺪ ﻓﻨﺎﺋﻪ أرج ﻓﺈّن ﺑﻘﺎؤه ﮐﻔﻨﺎﺋﻪ‬‫ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺮء ﻃﻮل ﺣﯿﺎﺗﻪ و إذا اﻧﻘﻀﯽ أﺣﯿﺎه ﺣﺴﻦ ﺛﻨﺎﺋﻪ‬‫و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 245‬از ‪316‬‬‫أﻟﻔﺖ اﻟّﻨﻮي ﺣّﺘﯽ أﻧﺴﺖ ﺑﻮﺣﺸﻬﺎ و ﺻﺮت ﺑﻬﺬا ﻓﯽ اﻟّﺼﺒﺎﺑﮥ ﻣﻮﻟﻌﺎ‬‫ﻓﻠﻢ أﺣﺺ ﮐﻢ راﻓﻘﺘﻪ ﻣﻦ ﻣﺮاﻓﻖ و ﻟﻢ أﺣﺺ ﮐﻢ ﺧّﯿﻤﺖ ﻓﯽ اﻷرض ﻣﻮﺿﻌﺎ‬‫و ﻣﻦ ﺑﻌـﺪ )ظ( ﺟﻮب اﻷـرض ﺷـﺮﻗﺎ و ﻣﻐﺮﺑـﺎ ﻓﻼ ﺑـّﺪ ﻟﯽ ﻣﻦ أن اواﻓﯽ ﻣﺼـﺮﻋﺎ[ اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﻮﻫﺎب ﺣﯿﺚ ﺗﺤّﻘﻖ‬‫ﺑﺮواﯾﮥ اﻟﺤﻤﯿﺪي اﻟﺤﺒﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪358 :‬‬‫اﻟّﻨﻘـﺎب‪ ،‬ﻧﻀﻮ اﻟّﻨﻘـﺎب‪ ،‬و ﮐﺸﻒ اﻟﺠﻠﺒـﺎب‪ ،‬و ﻣﯿـﻂ اﻟﺤﺠـﺎب‪ ،‬ﻋﻦ وﺟﻪ اﻟّﺼﻮاب‪ ،‬و ﻇﻬﺮ أّن اﻟﻤﻘﺒـﻞ اﻟﻤـﺬﻋﻦ واﺋـﻞ ﻇﺎﻓﺮ ﺑﺤﺴﻦ اﻟﻤﺂب و‬‫اﻟﻤﺂب و اﻟﻤﺜﺎب‪ ،‬و وﺿﺢ أن اﻟﻤﺪﺑﺮ اﻟﻤﺮﯾﺐ ﻫﺎﻟﮏ ﺧﺎﺳﺮ ﻟﺴﻮء اﻟﺒﻮار و اﻟّﺘﺒﺎر و اﻟّﺘﺒﺎب‪.‬‬‫‪ -84‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﭘﺲ در »رﺳﺎﻟﻪ ﻗﻮاﻣّﯿﻪ« ﮐﻪ ﻣﻌﺮوف ﺑﻔﻀﺎﺋﻞ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ ﺳﺖ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼـﺮف‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن أدﻋﯽ‬‫ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ‬‫ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫و أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻓﻘﻬﺎ و أﺟّﻠﻪ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ أﻋﻼم ﺳـّﻨّﯿﻪ ﺑﻮده‪ ،‬ﺷـﻄﺮي از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﺒﻬﺮه و ﻣﺂﺛﺮ ﻣﺰﻫﺮه او در ﻣﺠّﻠﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از‬‫ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و‬‫»ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺟﻤﺎل اﻟّﺪﯾﻦ أﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ اﺳﺪي ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻧﯿﺰ‬‫ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات ﻋﻠﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« در ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﮐﺎن ﺟّﺪه اﻟﻤﻨﺼﻮر إﻣﺎم ﻋﺼﺮه ﺑﻼ ﻣﺪاﻓﻌﮥ‪ ،‬أﻗّﺮ‬‫ﻟﻪ ﺑـﺬﻟﮏ اﻟﻤﻮاﻓﻖ و اﻟﻤﺨـﺎﻟﻒ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﺣﻨﻔّﯽ اﻟﻤـﺬﻫﺐ ﻣﺘﻌّﯿﻨﺎ ﻋﻨـﺪ أﺋّﻤﺘﻬﻢ ﻓﺤـّﺞ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ و ﻇﻬﺮ ﻟﻪ ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز‬‫ﻣﻘﺘﻀـﯽ اﻧﺘﻘﺎﻟﻪ إﻟﯽ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﻠّﻤﺎ ﻋﺎد إﻟﯽ ﻣﺮو ﻟﻘﯽ ﺑﺴـﺒﺐ اﻧﺘﻘﺎﻟﻪ ﻣﺤﻨﺎ و ﺗﻌـّﺼ ﺒﺎ ﺷﺪﯾـﺪا ﻓﺼﺒﺮ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ و ﺻﺎر‬‫إﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﯾﺪّرس و ﯾﻔﺘﯽ و ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻹﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻓﯽ ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻨﻬﺎ »ﻣﻨﻬﺎج أﻫﻞ اﻟّﺴﻨﮥ«‬‫و »اﻻﻧﺘﺼﺎر« و »اﻟّﺮّد ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺪرﯾـﮥ« و ﻏﯿﺮﻫﺎ و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ اﻷﺻﻮل »اﻟﻘﻮاﻃﻊ« و ﻓﯽ اﻟﺨﻼف »اﻟﺒﺮﻫﺎن« ﯾﺸـﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ أﻟﻒ ﻣﺴـﺌﻠﮥ‬‫ﺧﻼﻓﯿﮥ و »اﻷوﺳﻂ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪359 :‬‬‫و »اﻻﺻـﻄﻼم« رّد ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ زﯾﺪ اﻟّﺪﺑﻮﺳـﯽ و أﺟﺎب ﻋﻠﯽ ﻋﻦ اﻷﺳـﺮار اﻟّﺘﯽ ﺟﻤﻌﻬﺎ‪ .‬و ﻟﻪ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﺰﯾﺰ« و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻧﻔﯿﺲ‪ ،‬و‬‫ﺟﻤﻊ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺷـﯿﺦ و ﺗﮑﻠّﻢ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻓﺄﺣﺴﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ وﻋﻆ ﻣﺸﻬﻮر ﺑﺎﻟﺠﻮدة‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﻋﺸﺮﯾﻦ‬‫و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ ذي اﻟﺤّﺠﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﻤﺮو‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ داودي در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔﺴـﺮﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠﺒﺎر ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺠّﺒﺎر ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟّﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ اﻟﻤﻈّﻔﺮ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺤﻨﻔﯽ ﺛّﻢ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ واﻟـﺪه ﺣّﺘﯽ‪ ،‬ﺑﺮع ﻓﯽ‬‫ﻓﻘﻪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ و ﺻﺎر ﻣﻦ ﻓﺤﻮل اﻟّﻨﻈﺮ و ﻣﮑﺚ ﮐﺬﻟﮏ ﺛﻼﺛﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﺛّﻢ ﺻﺎر إﻟﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯽ و أﻇﻬﺮ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 246‬از ‪316‬‬‫ﻗﯿﻞ ﺳّﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ ﻓﺎﺿـﻄﺮب أﻫﻞ ﻣﺮو ﻟـﺬﻟﮏ و ﺗﺸّﻮش اﻟﻌﻮام ﻓﺨﺮج ﻣﻨﻬﺎ و ﺧﺮج ﻣﻌﻪ ﻃﺎﺋﻔـﮥ ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻬﺎء و ﻗﺼـﺪ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و اﺳـﺘﻘﺒﻠﻪ‬‫اﻷﺻﺤﺎب اﺳﺘﻘﺒﺎﻻ ﻋﻈﯿﻤﺎ ﻓﺄﮐﺮﻣﻮا ﻣﻮرده و ﻋﻘﺪ ﻟﻪ اﻟّﺘﺬﮐﯿﺮ ﻓﯽ ﻣﺪرﺳﮥ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ و ﻇﻬﺮ ﻟﻪ اﻟﻘﺒﻮل ﻋﻨﺪ اﻟﺨﺎّص و اﻟﻌﺎم و اﺳﺘﺤﮑﻢ أﻣﺮه ﻓﯽ‬‫ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ ﻣﺮو و درس ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ﻣﺪرﺳـﮥ أﺻـﺤﺎب اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻋﻼ أﻣﺮه و ﻇﻬﺮ ﻟﻪ اﻷﺻـﺤﺎب و ﻗـﺪ دﺧﻞ ﺑﻐﺪاد ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫إﺣﺪي و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﺑﻬﺎ و اﺟﺘﻤﻊ ﺑﺎﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺸـ ﯿﺮازي و ﻧﺎﻇﺮ اﺑﻦ اﻟـّﺼ ّﺒﺎغ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ‪ .‬ﻗﺎل ﺣﻔﯿﺪه أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪:‬‬‫ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻻﺻﻮل‪ ،‬ﻓﺎﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ ﻓﯽ ﺛﻼث ﻣﺠﻠـﺪات‪ .‬و اﻟﺒﺮﻫﺎن و اﻻﺻـﻄﻼم اﻟّـﺬي ﺷﺎع ﻓﯽ اﻻﻗﻄﺎر‪ .‬و ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﻘﻮاﻃﻊ ﻓﯽ أﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻓﯽ اﻟّﺮد ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺨﺎﻟﻔﯿﻦ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻷﻫﻞ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻘـﺪر‪ ،‬و أﻣﻠﯽ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺗﺴـﻌﯿﻦ ﻣﺠﻠﺴﺎ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺣﻔﻈﺖ ﺷـﯿﺌﺎ ﻗّﻂ ﻓﻨﺴـﯿﺘﻪ‪ ،‬وﻟـﺪ ﻓﯽ ذي‬‫اﻟﺤّﺠﮥ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﻣﺎت ﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺛﺎﻟﺚ ﻋﺸـﺮي ﺷـﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﻤﺮو‪ ،‬ذﮐﺮه‬‫ﻗ ﺎ ﺿ ﯽ ا ﺑ ﻦ ﺷ ﻬﺒ ﮥ [ ا ﻧﺘ ﻬ ﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ‪ .‬ﻧﺒﯿﻬﻬﻢ اﻟﻮﺣﯿﺪ‪ ،‬و ﻓﻘﯿﻬﻬﻢ اﻟﻤﺠﯿﺪ‪ ،‬اﻟﻤﺤﺮز ﻣﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟﻨﻘﺪ ﻟﻠﻄﺎرف و اﻟﺘﻠﯿﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺤﺴﻦ اﻟﺴـﻤﻌﮥ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﻘﺮﯾﺐ و اﻟﺒﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻗﺪ روي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪360 :‬‬‫ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﺠﯿـﺪ‪ ،‬و آﺛﺮ ذﻟﮏ اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻤﻨﯿﻞ اﻟﻤﻔﯿـﺪ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺮوغ و ﻻ ﯾﺤﯿـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻹذﻋﺎن ﻟﻠﺤّﻖ اﻟّﺴﺪﯾـﺪ؛ إﻟّﺎ ﺟﺎﺣـﺪ ﻋﻨﯿﺪ‪ ،‬أو‬‫ﺣﺎﺋﺪ ﻣﺮﯾﺪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺪ رواﯾﮥ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟّﺮﺷـﯿﺪ‪ ،‬ﮐّﻞ ﻣﻦ أﻟﻘﯽ اﻟـّﺴ ﻤﻊ و ﻫﻮ ﺷﻬﯿﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺪ وﺿﺢ ﻟﺤﺐ اﻟّﺼﻮاب اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬و ﮐﺸﻒ‬‫ﻋﻨﮏ ﻏﻄﺎﺋﮏ ﻓﺒﺼﺮك اﻟﯿﻮم ﺣﺪﯾﺪ‪.‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﺷﺸﻢ‬‫‪ -85‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« أﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم ﮐﻪ در ﻣﺎ ﺳـﺒﻖ ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻨﻘﻮل ﺷﺪ واﺿﺢ و ﻻﺋﺢ ﻣﯽﮔﺮدد‪،‬‬‫ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ راﺟﻌﻬﺎ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﯿﻬﻘﯽ‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﯿﻬﻘﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻓﻘﻬﺎي ﺑﺎرﻋﯿﻦ و أﻣﺎﺛﻞ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻣﺘﻮّرﻋﯿﻦ ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺳﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺨﺴـﺮوﺟﺮدي ﺷـﯿﺦ اﻟﻘﻀﺎة أﺑﻮ ﻋﻠﯽ وﻟﺪ اﻻﻣﺎم اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟـﺪه ﺑﺨﺴـﺮوﺟﺮد ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺳـﻤﻊ أﺑﺎه ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻣﺴـﺮور و أﺑﺎ ﻋﺜﻤﺎن اﻟّﺼﺎﺑﻮﻧﯽ و ﻋﺒﺪ ﻟا ﻐﺎﻓﺮ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ و ﻧﺎﺻـﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻌﻤﺮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟّﺴﻤﺮﻗﻨﺪي و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﺪ اﻟّﺼﻮﻓﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪،‬‬‫ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯿﻪ و ﺗﺨّﺮج ﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺳﺎﻓﺮ اﻟﮑﺜﯿﺮ و دﺧﻞ ﺧﻮارزم ﻓﺴﮑﻦ ﺑﻬﺎ ﻣّﺪة و وﻟﯽ ﺑﻬﺎ اﻟﺨﻄﺎﺑﮥ و ﺗﺪرﯾﺲ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ و اﻟﻘﻀﺎء ﻣﻦ‬‫وراء ﺟﯿﺤﻮن اﻟّـﺬي ﮐﺎن ﺑﺮﺳﻢ أﺻـﺤﺎب اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺛّﻢ ﺳﺎﻓﺮ إﻟﯽ ﺑﻠـﺦ و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ ﻣـّﺪة ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ ﺑﯿﻬﻖ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﻏﺎب ﻋﻨﻬﺎ ﻧﺤﻮ ﺛﻠﺚ )ﺛﻠﺜﯿﻦ‪.‬‬‫ظ( ﺳﻨﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ أﺳﻨﻮي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﯿﻬﻘﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 247‬از ‪316‬‬‫]و ﮐﺎن ﻟﻪ وﻟﺪ ﻓﻘﯿﻪ ﻣﺤّﺪث ﯾﻘﺎل ﻟﻪ »أﺑﻮ ﻋﻠﯽ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ« و ﯾﻠّﻘﺐ ﺷﯿﺦ اﻟﻘﻀﺎة‪ ،‬ﺗﻮﻟّﯽ اﻟﻘﻀﺎء و اﻟّﺘﺪرﯾﺲ و اﻟﺨﻄﺎﺑﮥ ﺑﻤﺎ وراء اﻟّﻨﻬﺮ ﺛّﻢ ﻋﺎد‬‫ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﻏﺎب ﻧﺤﻮ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳﻨﮥ إﻟﯽ ﺑﻠﺪه ﻓﻤﺎت ﺑﻬﺎ )ﺑﻌﺪ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻗﺪوﻣﻪ ﺑﺄّﯾﺎم‪ ،‬وﻟﺪ ﺑﺒﯿﻬﻖ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺳﻤﻊ و ﺣّﺪث و‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬ذﮐﺮه ﻋﺒﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ اﻟﻔﺎرﺳﯽ ﻓﯽ اﻟّﺬﯾﻞ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪361 :‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‬‫اﻹﻣﺎم اﺑﻦ اﻹﻣﺎم ﺑﺒﯿﻬﻖ و ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺷـﺤﻨﻪ در »روض اﻟﻤﻨـﺎﻇﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣـﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﺑﺒﯿﻬﻖ و‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ إﻣﺎﻣﻬﻢ و اﺑﻦ اﻻﻣﺎم‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺸﯿﺦ اﻟﻘﻀﺎة ﻋﻠﯽ ﻟﺴﺎن ﻋﻠﻤﺎﺋﻬﻢ اﻷﻋﻼم‪ ،‬ﻗﺪ ﻧﺼﺮ ﺑﺮواﯾﺘﻪ اﻟﺤّﻖ اﻟّﺼﺮام‪،‬‬‫و وازر ﺑﺘﺤـﺪﯾﺜﻪ اﻟـّﺼ ﺪق اﻟﻤﻌﺘـﺎم‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺰد اﻟﺠﺎﺣـﺪﯾﻦ ﻏﯿﺮ اﻫﺘﻀـﺎم‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻮرث اﻟﮑﺎﺋـﺪﯾﻦ ﺳﻮي اﻧﻬﺰام‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺑﺎدرﺗﻬﻢ ﻗﻮاﺻﻒ اﻟﻔﺘﮏ‬‫ﺑﺎﻻﺻـﻄﻼم‪ ،‬و ﻋﺎﺟﻠﺘﻬﻢ ﻋﻮاﺻﻒ اﻟﮑﺴـﺮ ﺑﺎﻻﻧﺴـﻼم‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮّﻓﻖ ﺑﺎﻻﯾﺰاع و اﻻﻟﻬﺎم‪ ،‬ﻟﻠّﺘﻤّﺴﮏ و اﻻﻋﺘﺼﺎم ﺑﺤﺒﻠﻪ اﻟﻤﺘﯿﻦ اﻟّـﺬي ﻻ ﯾﻌﺘﺮﯾﻪ‬‫اﻧﺨﺮام و ﻻ ﻧا ﺠﺰام‪ ،‬و ﻋﺮوﺗﻪ اﻟﻮﺛﻘﯽ اﻟّﺘﯽ ﻟﯿﺲ ﻟﻬﺎ اﻧﻔﺼﺎم‪.‬‬‫‪ -86‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻊ ﺧﺒﯿﺮ و ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺼـﯿﺮ ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺎﻓﻆ ﮐﺒﯿﺮ و ﺟﻬﺒﺬ ﺷﻬﯿﺮ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﺨﺼﻮص در إﻓﺮاد ﻃﺮق اﯾﻦ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮده و ﺑﻪ ﺗﺼـﻨﯿﻒ اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب ﮐﻤـﺎل ﺗﺒّﺤﺮ و ﺗﻤّﻬﺮ ﺧﻮد در ﺣﻔﻆ و إﺗﻘﺎن و ﻧﻘـﺪ و إﻣﻌﺎن ﺑﺮ ﻣﻤﺎرﺳـﯿﻦ اﯾﻦ ﺷﺎن‬‫ﻇﺎﻫﺮ و ﻋﯿﺎن ﻓﺮﻣﻮده‪،‬‬‫ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ‬‫ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ ﺗﻘﯽ اﻟــﺪﯾﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘـﺎدر اﻟﻤﻘﺮﯾﺰي در ﺗﺎرﯾـﺦ »ﻣﻘّﻔﯽ« ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ ﻧﻘـﻞ ﻋﻨـﻪ ﺑـﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪] :‬و ﻟـﻪ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺼـّﻨﻔﺎت‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﯿﻮاﻗﯿﺖ اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ اﻻﺗﻔﺎق و اﻟﺘﻔّﺮد‪ ،‬ﻓﯽ ﻋﺸـﺮة أﺟﺰاء‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﺗﮑﻤﻠﮥ اﻟﮑﺎﻣﻞ ﻻﺑﻦ ﻋﺪي ﻓﯽ اﻟـّﻀ ﻌﻔﺎء‪ ،‬ﻣﺠّﻠﺪة‪ .‬و‬‫ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﺼــﺒﺎح ﻓﯽ أﻃﺮاف أﺣـﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺴﺎﻧﯿـﺪ اﻟﺴــّﺘﮥ‪ .‬و ﮐﺘـﺎب ذﺧﯿﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ اﻟﻤﺨﺮج ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺮوف و اﻻﻟﻔـﺎظ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻧﺴـﻖ ﮐﺘـﺎب‬‫»اﻟﮑﺎﻣـﻞ« ﻻﺑﻦ ﻋـﺪي‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﺗﻠﺨﯿﺺ اﻟﮑﺎﻣﻞ ﻻﺑﻦ ﻋـﺪي‪ ،‬و ﮐﺘﺎب ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺠﺮح و اﻟّﺘﻌـﺪﯾﻞ ﻟﻠـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ .‬و ﮐﺘﺎب أﻃﺮاف اﻟﻐﺮاﺋﺐ‪ .‬و‬‫ﮐﺘﺎب أﺳﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﻦ اﻟﻀﻌﻔﺎء ﺷّﺬت ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺪي ذﮐﺮﻫﻢ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺟﺰء آن‪ .‬ﮐﺘﺎب أﻃﺮاف ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪362 :‬‬‫أﻧﺲ‪ .‬و ﮐﺘﺎب رواة أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ .‬و ﮐﺘﺎب أﻃﺮاف أﺣﺎدﯾﺚ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔـﮥ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟّﺬّب ﻋﻦ ﻓﻘﯿﻪ اﻹﺳـﻼم أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾﺦ‬‫ﺳﻔﯿـﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬ﺟﺰء آن‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﻌﺮﻓـﮥ ﻣﺸﺎﯾـﺦ اﻹﻣﺎﻣﯿﻦ اﻟّـﺬﯾﻦ أﺧﺮﺟﺎ ﻋﻨﻬﻢ ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬ﺟﺰ آن‪ ،‬و ﮐﺘﺎب ﻣﻮاﻓﻘﺎت اﻟﺒﺨﺎري و‬‫ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺟﺰءان‪ ،‬و ﮐﺘﺎب ﻣﻌﺮﻓﮥ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ إﻟّﺎ ﺣﺪﯾﺚ واﺣﺪ ﻣﻦ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ‪ .‬و ﮐﺘﺎب رواﯾﮥ اﻷﮐﺎﺑﺮ و اﻷﻋﻼم ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ‬‫ﺑﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ أﺟﺰاء‪ .‬و ﮐﺘﺎب أﻃﺮاف أﺣﺎدﯾﺚ اﻟّﺸـ ﯿﺨﯿﻦ ﻟﻠّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ذﮐﺮ اﻟّﻄﺮق اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ إﻟﯽ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ أﺟﺰاء‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب ﺗﺼـﺤﯿﺢ اﻟﻌﻠﻞ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎﯾﺦ أﺑﯽ داود اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻼد‪ ،‬ﺟﺰءان‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟّﺮﺑﺎﻋّﯿﺎت ﻣﻦ رواﯾﮥ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ ﺑﻌﻀـﻬﻢ‬‫ﻋﻦ ﺑ ﻌﺾ ‪.‬‬
‫ﮐﺘﺎب ﺧﻤﺎﺳـّﯿﺎت أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟّﻨﻘﻮر‪ .‬ﮐﺘﺎب ﺣﺪﯾﺚ اﺟﺘﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﻓﯽ اﻻﺳﻨﺎد ﻋﺸﺮة ﻣﻦ اﻟّﺮواة أﺳﻤﺎؤﻫﻢ ﻣﺤّﻤﺪ‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻷﻧﺴﺎب اﻟﻤّﺘﻔﻘﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 248‬از ‪316‬‬‫ﻓﯽ اﻟّﻨﻘـﻂ و اﻟـّﻀ ﺒﻂ‪ .‬ﮐﺘـﺎب ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﻄﺮق إﻟﯽ اﻟﺒﺨﺎري‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯽ اﻟﻔﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻮاﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺎرﯾـﺦ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯽ اﻟﻄﺮق‬‫إﻟﯽ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯽ اﻟﻤﻮاﻓﻘﺎت إﻟﯽ ﻣﺸﺎﯾﺦ أﺑﯽ داود اﻟّﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯽ اﻟﻤﻮاﻓﻘﺎت‬‫إﻟﯽ ﻣﺸﺎﯾﺦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴﯽ اﻟّﺘﺮﻣﺬي ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﻄﺮق إﻟﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻬﺎب‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻟﻤﻨﺘﻘﺎة ﻣﻦ اﻟّﺼﺤﺎح و اﻟﻐﺮاﺋﺐ و اﻻﻓﺮاد و ﻏﯿﺮ‬‫ذﻟـﮏ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﺨﻠﻌﯽ‪ .‬ﮐﺘـﺎب ﮐﻔﺎﯾـﮥ اﻟﻤـﺪاﺧﻞ ﻓﯽ أﺻﻮل أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤّﮑﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻟّﺼﺤﺎح ﻋﻠﯽ ﺷﺮط اﻹﻣﺎﻣﯿﻦ‪ .‬و ﻣﺴﺌﻠﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻌﻠّﻮ و اﻟﻨﺰول‪ .‬و ﻣﺴﺌﻠﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﻋﺎﻟﯽ اﻹﺳﻨﺎد‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب ﻣﺤﺎﺳﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯽ اﻟﻄﺮق إﻟﯽ اﻟﺒﺨﺎري‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋّﻠـﮥ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻌﺎذ ﻓﯽ اﻟﻘﯿﺎس‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟّﻨﺎﺳـﺦ و اﻟﻤﻨﺴﻮخ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب ﻃﺮق‬‫»ﻣﻦ ﮐﺬب ﻋﻠّﯽ ﻣﺘﻌّﻤﺪا‪«.‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻻﺟﺎزات و ﻣﺬاﻫﺒﻬﺎ‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻤﻞ ﺑﺈﺟﺎزة اﻹﺟﺎزة‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻃﺮق‬‫ﺣﺪﯾﺚ »ﻻ ﺗﺰال ﻃﺎﺋﻔﮥ ﻣﻦ اّﻣﺘﯽ«‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻌﺎذ و أﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ و‬‫ﻗﻮﻟﻪ »ﯾّﺴﺮ و ﻻ ﺗﻌّﺴﺮ«‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب ﻃﺮق‬‫ﺣﺪﯾﺚ »اﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ«‬‫‪ .‬ﮐﺘـﺎب ﺻـﻔﻮة اﻟّﺘﺼﻮف ﮐﺘـﺎب اﻟﺤﺠﺮ )اﻟﺤـّﺠ ﮥ‪ .‬ظ( ﻋﻠﯽ ﺗـﺎرك اﻟﻤﺤّﺠـ ﮥ‪ .‬ﮐﺘـﺎب ﻓﺮاﺋﺾ اﻟّﻄﻌـﺎم و ﺳـﻨﻨﻪ‪ .‬ﮐﺘـﺎب اﻟّﺸـ ﯿﺐ‪ .‬ﮐﺘـﺎب رﻓﻊ‬‫اﻟﻘﺮﻃﺎس ﺻﯿﺎﻧﮥ ﻟﻤﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻷدﻧﺎس و ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ اﻷزﻫﺮ و ﻣﺘﺎﺑﻌﺎﺗﻪ‪.‬‬‫و ﻣﺴﻨﺪ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ اﻟﺠﻌﺪي‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﮑﺸﻒ ﻋﻦ أﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺸﻬﺎب و ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺨﻄﺎء ﻓﯿﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪363 :‬‬‫و اﻟـّﺼ ﻮاب‪ .‬و ﮐﺘـﺎب اﻟّﻠﺒـﺎب اﻟﻤﺮﺗﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺮوف و اﻷـﺑﻮاب‪ .‬و ﻣﺴـﺌﻠﮥ إﯾﺠـﺎب اﻟﻮﺿﻮء ﻣﻦ ﻣّﺲ اﻟـّﺬﮐﺮ و ﺗﺮك اﻟﻮﺿﻮء ﻣﻦ ﻟﻤﺴﻪ‪ .‬و‬‫ﮐﺘﺎب ﺟﻮاب اﻟﻤﺘﻌّﻨﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫ﮐﺘـﺎب اﻟّﺸﺎﻣﻞ ﻷﺳـﻤﺎء اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ‪ .‬ﮐﺘﺎب اﻟـّﺴ ﻤﺎع ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻹﺑﺎﺣـﮥ و اﻻﺳـﺘﺒﺎﺣﮥ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﺗﺎرﯾـﺦ أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم و ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻻﺋّﻤـ ﮥ ﻣﻨﻬﻢ و اﻷﻋﻼم‪،‬‬‫ﻣﺠﻠّﺪﺗﺎن‪ .‬ﮐﺘﺎب أﻃﺮاف ﻣﺴـﻨﺪ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي ﻋﺸـﺮة أﺟﺰاء‪ .‬ﮐﺘﺎب أﻃﺮاف اﻟـّﺴ ﻨﻦ ﻻﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ .‬ﮐﺘﺎب أﻃﺮاف ﺳـﻨﻦ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﺳـﺒﻌﮥ‬‫أﺟﺰاء ﮐﺘـﺎب اﻟّﺘـﺬّﮐﺮ ﻓﯽ ﻏﺮاﺋﺐ اﻷﺣﺎدﯾﺚ و ﻣﻨﮑﺮاﺗﻬﺎ‪ .‬ﮐﺘﺎب اﯾﻀﺎح اﻹﺷـﮑﺎل ﻓﯿﻤﺎ )ﻓﯿﻤﻦ‪ .‬ظ( ﻟﻢ ﯾﺴّﻢ ﻣﻦ رواة اﻷﺣﺎدﯾﺚ و اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻷﻟﻔﺎظ اﻟّﺘﯽ روﯾﺖ ﻓﯽ اﻷﺣﺎدﯾﺚ ﻓﺼـّﺤﻔﻬﺎ ﺑﻌﺾ اﻟّﻨﻘﻠﮥ‪ .‬ﮐﺘﺎب أﺳﺎﻣﯽ ﻣﺎ اﺷـﺘﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺼﺤﯿﺤﺎن‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻤّﺘﻔﻖ و اﻟﻤﻔﺘﺮق ﻓﯽ‬‫اﻷﻧﺴﺎب‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻨﺜﻮر‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ از ﺣّﻔﺎظ أﮐﺎﺑﺮ و أﺛﺒﺎت ﻣﺤﺮزﯾﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮ و أﻋﻼم ﺟﺎﻣﻌﯿﻦ ﻣﺂﺛﺮ ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﮐﺎن‬‫أﺣـﺪ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز و اﻟﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺜﻐﻮر و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟﻌﺮاق و اﻟﺠﺒﺎل و ﻓﺎرس و ﺧﻮزﺳـﺘﺎن و‬‫ﺧﺮاﺳﺎن و اﺳـﺘﻮﻃﻦ ﻫﻤـﺬان و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻤﺸـﻬﻮرﯾﻦ ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ ﺑﻌﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻟﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﺼـّﻨﻔﺎت و ﻣﺠﻤﻮﻋﺎت ﺗﺪّل ﻋﻠﯽ‬‫ﻏﺰارة ﻋﻠﻤﻪ و ﺟﻮدة ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ و ﺻـّﻨﻒ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬أﻃﺮاف اﻟﮑﺘﺐ اﻟﺴـّﺘﮥ« و ﻫﯽ ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﯽ داود و ﻟا ّﺘﺮﻣﺬي‬‫و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ و »أﻃﺮاف اﻟﻐﺮاﺋﺐ« ﺗﺼـﻨﯿﻒ اﻟّﺪار‪ -‬ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﻓﯽ ﺟﺰء ﻟﻄﯿﻒ و ﻫﻮ اﻟّﺬي ذﺑّﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 249‬از ‪316‬‬‫اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻗﺒﻠﻪ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺑﻌﻠﻢ اﻟّﺘﺼّﻮف و أﻧﻮاﻋﻪ ﻣﺘﻔّﻨﻨﺎ ﻓﯿﻪ و ﻟﻪ ﻓﯿﻪ ﺗﺼـﻨﯿﻒ أﯾﻀﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷـﻌﺮ‬‫ﺣﺴﻦ و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ ﻣﻨﻬﻢ أﺑـﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤـﺬﮐﻮر‪ ،‬و ﮐـﺎﻧﺖ وﻻـدﺗﻪ ﻓﯽ اﻟـّﺴ ﺎدس ﻣﻦ ﺷـّﻮال ﺳـﻨﮥ ﺛﻤـﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و‬‫أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﺒﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪس و أّول ﺳﻤﺎﻋﻪ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و دﺧﻞ ﺑﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﺛّﻢ رﺟﻊ إﻟﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪364 :‬‬‫ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪس ﻓﺄﺣﺮم ﻣﻦ ﺛّﻢ إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﻋﻨﺪ ﻗﺪوﻣﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺞ آﺧﺮ ﺣّﺠﺎﺗﻪ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻟﻠﯿﻠﺘﯿﻦ ﺑﻘﯿﺘﺎ ﻣﻦ ﺷـﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻊ و‬‫ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﺒﻐﺪاد و دﻓﻦ ﻓﯽ اﻟﻤﻘﺒﺮة اﻟﻌﺘﯿﻘﮥ ﺑﺎﻟﺠﺎﻧﺐ اﻟﻐﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ اﻟّﺸﻬﺮ اﻟﻤﺬﮐﻮر رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻤﮑﺜﺮ اﻟﺠّﻮال أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ و ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ‬‫اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺒﻠـﺪه ﻣﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻧﺼـﺮ و أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ورﻗﺎء و ﻋّﺪة‪ ،‬و ﺑﺒﻐﺪاد‪ :‬أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺼ ﺮﯾﻔﯿﻨﯽ و أﺑﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟّﻨﻘﻮر و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ ،‬و‬‫ﺑﻤّﮑﮥ‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺼﻘﺮاوي‪ ،‬و ﺑﺘﻨﯿﺲ ﻣﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﺑﻦ اﻟﺤّﺪاد ﺣّﺪﺛﻪ ﻋﻦ ﺟّﺪه ﻋﻦ اﻟﻮﺳﯽ )اﻟﻮﺳﻔﯽ‪ .‬ظ( ﻋﻦ ﻋﯿﺲ‬‫)ﻋﯿﺴـﯽ‪ .‬ظ( ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد زﻏﺒـﮥ‪ ،‬و ﺑـﺪﻣﺸﻖ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﻋﻼء و ﺑﺤﻠﺐ ﻣﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻤّﮑﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﺰﯾﺮة ﻣﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟﺘﯿﻤﯽ ﺻﺎﺣﺐ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﻨﺪة‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪:‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫـ ﺎب اﺑﻦ اﻟﻤﺤّﺐ‪ ،‬و ﺑﻬﺮاة ﻣﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ ،‬و ﺑﺠﺮﺟـﺎن ﻣﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة‪ ،‬و ﺑﺂﻣـﺪ ﻣﻦ ﻗـﺎﺳﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﺨّﯿﺎط ﺣّﺪﺛﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﺼـﯿﺲ )ﺟﺸﻨﺲ‪ .‬ظ( ﻋﻦ اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪ ،‬و ﻟﻘﯽ ﺑﺎﺳﺘﺮآﺑﺎد ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﺤﻔﺼﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻫﻼل‬‫اﻟﺤّﻔﺎر‪ ،‬و ﺑﺒﻮﺷﻨﺞ‪:‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻔﯿﻒ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﺑﺪﯾﻨﻮر‪ :‬اﺑﻦ ﻋّﺒﺎد ﺻﺎﺣﺐ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻻل‪ ،‬و ﺑﺎﻟّﺮّي‪ :‬إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ أﺑﯽ زﮐﺮّﯾﺎ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬و ﺑﺴﺮﺧﺲ‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈّﻔﺮ ﺣّﺪﺛﻪ ﻋﻦ رﺟﻞ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و ﺑﺸﯿﺮاز‪:‬‬‫ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺸﺮوﻇّﯽ ﺣّﺪﺛﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻠّﯿﺚ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ اﻟﺒﺤﺮي‪ ،‬و ﻟﻘﯽ ﺑﻘﺰوﯾﻦ‪:‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﺠﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي‪ ،‬و ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ أﺑﺎ اﻟﻘﺴﻢ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻤﻮﺻﻞ‪ :‬ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬و‬‫ﺑﻤﺮو اﻟﻤﻬﺮﺳﺪ ﻓﺴﺎﺋﯽ )اﻟﻤﻬﺮﻓﺴﺎي‪ .‬ظ(‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﺑﻤﺮواﻟّﺮوذ و ﺑﺎﻟّﺮﺣﺒﮥ و ﺑﻮﻗﺎن )ﻧﻮﻗﺎن‪ .‬ظ( و ﺑﺎﻟﺤﺮﻣﯿﻦ و ﻧﻬﺎوﻧﺪ و ﻫﻤﺬان و واﺳﻂ و ﺳﺎوه‬‫و أﺳﺪآﺑﺎد و اﻷﻧﺒﺎر و اﺳـﻔﺮاﯾﻦ و آﻣﻞ و اﻷﻫﻮاز و ﺑﺴـﻄﺎم و ﺣﺴـﺮود )ﺧﺴـﺮوﺟﺮد‪ .‬ظ( و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷﻬﺮدار و أﺑﻮ‬‫ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ و أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﻤﻌﺎري )اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ‪ .‬ظ( و ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ و اﻟّﺴﻠﻔﯽ و وﻟﺪه و ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪365 :‬‬‫اﻟّﻄﺮﺳﻮﺳـﯽ و آﺧﺮون‪ .‬ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻋﺴـﺎﮐﺮ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﻣﻦ رأﯾﺖ »اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ«‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ‬‫ﻣﻨـﺪة‪ :‬ﮐـﺎن اﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ ﺣﺴﻦ اﻻﻋﺘﻘـﺎد ﺟﻤﯿﻞ اﻟّﻄﺮﯾﻘـﮥ ﺻـﺪوﻗﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و اﻟـّﺴ ﻘﯿﻢ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﻻزﻣﺎ ﻟﻸﺛﺮ ﻗﺎل‬‫اﻟـّﺴ ﻠﻔّﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ ﯾﻘـﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ »اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« و »ﺳـﻨﻦ أﺑﯽ داود« ﺳـﺒﻊ ﻣّﺮات ﺑﺎﻻـﺟﺮة‪ ،‬و »ﺳـﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ« ﻋﺸـﺮ ﻣّﺮات‪ .‬ﻗـﺎل‬‫اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧّﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﺮﺟﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻣﻦ اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻷرض ﻟﻪ ﻧﻈﯿﺮ و ﮐﺎن داودّي اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫اﺧﺘﺮت ﻣﺬﻫﺐ داود‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺬا اﺗّﻔﻖ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ ﻣﻦ أﻓﻀﻞ ﻣﻦ رأﯾﺖ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﺳﻌـﺪ اﻟّﺰﻧﺠﺎﻧﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻷﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ اﻟﺤﺎﺟﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺑﻠﺖ اﻟّﺪم ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣّﺮﺗﯿﻦ‬‫ﻣّﺮة ﺑﺒﻐﺪاد و ﻣّﺮة ﺑﻤّﮑﮥ ﮐﻨﺖ أﻣﺸﯽ ﺣﺎﻓﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺠﻮ )اﻟﺤّﺮ‪ .‬ظ( ﻓﻠﺤﻘﻨﯽ ذﻟﮏ و ﻣﺎ رﮐﺒﺖ داﺑّﮥ ﻗّﻂ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﮐﻨﺖ أﺣﻤﻞ ﮐﺘﺒﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮي و ﻣﺎ ﺳﺄﻟﺖ ﻓﯽ ﺣﺎل اﻟّﻄﻠﺐ أﺣﺪا ﮐﻨﺖ أﻋﯿﺶ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﯾﺄﺗﯽ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﻤﺸـﯽ داﺋﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠّﯿﻠﮥ ﻋﺸـﺮون )ﻋﺸﺮﯾﻦ‪ .‬ظ(‬‫ﻓﺮﺳﺨﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺎدرا ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬إﻟﯽ أن ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ ﻫﻤﺬان«‪ :‬اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬ﺳﮑﻦ ﻫﻤﺬان و ﺑﻨﯽ ﺑﻬﺎدارا و ﮐﺎن‬‫ﺛﻘﮥ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟّﺼﺤﯿﺢ و اﻟّﺴﻘﯿﻢ ﺣﺴﻦ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟّﺮﺟﺎل و اﻟﻤﺘﻮن ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﺟّﯿﺪ اﻟﺨّﻂ ﻻزﻣﺎ ﻟﻸﺛﺮ ﺑﻌﯿﺪا ﻣﻦ اﻟﻔﻀﻮل و ﻟا ّﺘﻌّﺼﺐ‬‫ﺧﻔﯿﻒ اﻟّﺮوح ﻗﻮّي اﻟّﺴﯿﺮ ﻓﯽ اﻟّﺴﻔﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﺷﺠﺎع اﻟّﺬﻫﻠﯽ‪ :‬ﻣﺎت اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻋﻨﺪ ﻗﺪوﻣﻪ ﺑﻐﺪاد ﻣﻦ اﻟﺤّﺞ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﻪ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻻّول‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 250‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﻌﻤﺮ ﻓﯽ ﻧﺼﻒ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳـﺒﻊ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ذو‬‫اﻟّﺮﺣﻠـﮥ اﻟﻮاﺳـﻌﮥ و اﻟّﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ و اﻟّﺘﻌﺎﻟﯿﻖ‪ ،‬ﻋﺎش ﺳّﺘﯿﻦ ﺳـﻨﮥ و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﻤﻘـﺪس أوﻻ ﻣﻦ اﺑﻦ ورﻗﺎ‪ ،‬و ﺑﺒﻐـﺪاد ﻣﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟـّﺼ ﺮﯾﻔﯿﻨﯽ‪ ،‬و‬‫ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻣﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﻤﺤّﺐ‪ ،‬و ﺑﻬﺮاة ﻣﻦ ﺳـﯽ )ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ .‬ظ( و ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن و ﺷﯿﺮاز و اﻟّﺮّي و دﻣﺸﻖ و ﻣﺼﺮ ﻣﻦ ﻫﺬه‬‫اﻟّﻄﺒﻘـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أﺳـﺮع اﻟّﻨﺎس ﮐﺘﺎﺑـﮥ و أذﮐﺎﻫﻢ و أﻋﺮﻓﻬﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻠّﻪ ﯾﺮﺣﻤﻪ‪ ،‬ﻗﺎل إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬أﺣﻔﻆ‬‫ﻣﻦ رأﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﺴﻠﻔﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ اﻟﺒﺨﺎرّي و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﯽ داود‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪366 :‬‬‫و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﺳﺒﻊ ﻣّﺮات ﺑﺎﻟﻮراﻗﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻷول ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫـﺒﯽ در »دول اﻹﺳـﻼم« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣـﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬـﺎ‪ -‬ﻣـﺎت اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟّﺮّﺣـ ﺎل اﻟﻤﺼـّﻨﻒ أﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃـﺎﻫﺮ‬‫اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ و ﻟﻪ ﺳﺘﻮن ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ اﻟﺴـﻨﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة‪ -‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ذو اﻟّﺮﺣﻠﮥ اﻟﻮاﺳﻌﮥ و اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﮐﺎن أﺣﺪ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ‬‫ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﺤﺠـﺎز و اﻟّﺸـ ﺎم و ﻣﺼـﺮ و اﻟّﺜﻐﻮر و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟﻌﺮاق و اﻟﺠﺒـﺎل و ﻓـﺎرس و ﺧﻮزﺳـﺘﺎن و ﺧﺮاﺳﺎن و اﺳـﺘﻮﻃﻦ‬‫ﻫﻤـﺪان و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻤﺸـﻬﻮرﯾﻦ ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ ﺑﻌﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻟﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﺼـّﻨﻔﺎت و ﻣﺠﻤﻮﻋﺎت ﺗﺪّل ﻋﻠﯽ ﻏﺰارة ﻋﻠﻤﻪ و ﺟﻮدة‬‫ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬أﻃﺮاف اﻟﮑﺘﺐ اﻟـّﺴ ﺘﮥ« و ﻫﯽ ﺻـﺤﯿﺤﺎ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و ﺳـﻨﻦ أﺑﯽ داود و اﻟّﺘﺮﻣﺬي و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و ﺳـﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ ﺳﺎدﺳـﻬﺎ‬‫ﻋﻨﺪ ﺑﻌﻀـﻬﻢ‪ ،‬و »أﻃﺮاف اﻟﻐﺮاﺋﺐ« ﺗﺼـﻨﯿﻒ اﻟّﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﻓﯽ ﺟﺰء ﻟﻄﯿﻒ ﻫﻮ اﻟّﺬي ذّﯾﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪،‬‬‫و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷﻌﺮ ﺣﺴﻦ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ ﺛّﻢ رﺟﻊ إﻟﯽ ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪس و أﺣﺮم ﻣﻦ ﺛّﻢ إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ و ﺗﻮّﻓﯽ‬‫ﻋﻨـﺪ ﻗـﺪوﻣﻪ ﻣﻦ اﻟﺤـّﺞ آﺧﺮ ﺣّﺠﺎﺗﻪ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌـﮥ ﻟﻠﯿﻠﺘﯿﻦ ﺑﻘﯿﺘﺎ ﻣﻦ ﺷـﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷّول ﻣﻦ اﻟّﺴـ ﻨﮥ اﻟﻤـﺬﮐﻮرة‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬و اﻟﻘﯿﺴـﺮاﻧﯽ‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ‬‫اﻟﻘﺎف و اﻟّﺴـ ﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ و ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻣﺜّﻨﺎة ﻣﻦ ﺗﺤﺖ ﺛّﻢ راء ﻣﻔﺘﻮﺣـﮥ و ﺑﻌـﺪ اﻷﻟﻒ ﻧﻮن‪ -‬ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﻗﯿﺴﺎرﯾـﮥ ﺑﻠﯿﺪة ﺑﺎﻟّﺸﺎم ﻋﻠﯽ ﺳﺎﺣﻞ اﻟﺒﺤﺮ‪،‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺑﺎﻟﻘـﺪس و ﺑﻐـﺪاد و ﻧﯿﺴـﺎﺑﻮر و ﻫﺮاة و أﺻـﻔﻬﺎن و ﺷـﯿﺮاز و اﻟّﺮّي و دﻣﺸﻖ و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ‪:‬‬‫أﺣﻔﻆ ﻣﻦ رأﯾﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ اﻟﺒﺨﺎرّي و ﻣﺴـﻠﻤﺎ و ﺳـﻨﻦ أﺑﯽ داود و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ ﺳـﺒﻊ‬‫ﻣّﺮات ‪.‬‬
‫و ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﻘﺮﯾﺰي در »ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﻘﻔﯽ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ‬‫اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸﻬﻮرة أﺣﺪ اﻟّﺮّﺣﺎﻟﯿﻦ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﻟﻪ )رﺣﻠﮥ‪.‬‬‫ﺻﺢ‪ .‬ظ(‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺑﻤﺼﺮ و اﻟﺜﻐﻮر اﻟّﺸﺎﻣّﯿﮥ و ﺑﻼد اﻟّﺸﺎم و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟﻌﺮاق‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪367 :‬‬‫و اﻟﺠﺒﺎل و ﻓﺎرس و ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧّﯽ‪ :‬و ﻣﺎ أﻇّﻦ أﺣﺪا رﺣﻞ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه ﻣﺜﻞ رﺣﻠﺘﻪ و ﮐﺘﺐ ﺑﺨّﻄﻪ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ و اﻟﻤﺼّﻨﻔﺎت‬‫اﻟﮑﺒـﺎر و اﻟﻤﺴﺎﻧﯿـﺪ و اﻷـﺟﺰاء اﻟﻤﻨﺜـﻮرة ﺳـﻤﻊ ﺑﻤﺼـﺮ‪ :‬أﺑـﺎ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿـﻢ ﺑـﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺤـّﺒ ﺎل و أﺑـﺎ اﻟﺤﺴـﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑـﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺨﻠﻌّﯽ‪ ،‬و‬‫ﺑﺎﻻﺳـﮑﻨﺪرﯾﮥ و ﺗّﻨﯿﺲ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﺑﺒﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪس‪ :‬اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻨﺎﺑﻠﺴـﯽ و ﻫﻮ أّول ﻣﻦ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ :‬أﺑﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﻠّﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻼء اﻟﻤﺼﯿﺼﯽ‪ ،‬و ﺑﻤّﮑﮥ‪:‬‬‫ﺳﻌـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺰﻧﺠﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻫّﯿﺎج ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﺤﻄﯿﻨﯽ‪ ،‬و ﺑﺒﻐﺪاد أﺑﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻟا ّﻨﻘﻮر و‬‫أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺰار ﻣﺮد و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺗﻮّﺟﻪ إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن أﺑﺎ ﻋﻤﺮو ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﺑﻦ ﻣﻨﺪة و أﺑﺎ ﻣﺴﻌﻮد ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و ﺑﺠﺮﺟﺎن‪ :‬أﺑﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪة اﻹﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ :‬أﺑﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻔﻀﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 251‬از ‪316‬‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺤّﺐ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺑﻬﺮاة‪ :‬ﺷﯿﺦ اﻹﺳﻼم أﺑﺎ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻷﻧﺼﺎري و أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻤﯿﺮّي‪ ،‬و ﺑﻤﺮو‪ :‬أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ و ﺧﻠﻘﺎ ﮐﺜﯿﺮا ﻏﯿﺮ ﻫﺆﻻء‪.‬‬‫إﻟﯽ أن ﻗﺎل اﻟﻤﻘﺮﯾﺰي ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ و ﻗﺪ ﺳـﺒﻖ ﻧﻘﻠﻪ ﻣﻨﺎ‪ :‬و ﺣّﺪث ﺑﺎﻟﯿﺴـﯿﺮ ﻣﻦ ﻣﺴـﻤﻮﻋﺎﺗﻪ ﻷﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﻌﻤﺮ و روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤّﻔﺎظ و اﻟﮑﺒﺎر‬‫ﮐﺸـﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷـﻬﺮدار اﻟّﺪﯾﻠﻤﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﻨﺪة اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ و أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و روي‬‫ﻋﻨﻪ ﻣﻦ ﺷﯿﻮﺧﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﻨﻘﻮر اﻟﺒﻐﺪادّي و ﺣّﺪث ﺑﺒﻐﺪاد آﺧﺮا و أدرﮐﻪ أﺟﻠﻪ ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺷﻌﺮه‪:‬‬‫ﯾﺎ ﻣﻦ ﯾﺪّل ﺑﺨّﺪه و ﺑﻘّﺪه و اﻟﻤﻘﻠﺘﯿﻦ‬‫و ﯾﺼﻮل ﺑﺎﻟّﺼﺪغ اﻟﻤﻌﻖ رب ﻣﻨﻪ ﻻم ﻓﻮق ﻋﯿﻦ‬‫ارﺣﻢ ﻓﺪﯾﺘﮏ ﻣﺪﻧﻔﺎ وﺳﻂ اﻟﻔﻼة ﺻﺮﯾﻊ ﺑﯿﻦ‬‫ﻗﺘﻠﺘﻪ أﺳﻬﻤﮏ اﻟّﺘﯽ ﻣﻦ ﺗﺤﺖ ﻗﻮس اﻟﺤﺎﺟﺒﯿﻦ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﻔﺮا ق و ﺑﯿﻦ ﻣﻦ أﺣﻮي و ﺑﯿﻨﯽ‬‫ﺻّﺪت ﻓﻠﯽ ﻓﯽ ﮐّﻞ ﻋﺎ م وﻗﻔﮥ ﺑﺎﻟﻤﺸﻌﺮﯾﻦ‬‫أﺷﮑﻮ ﺑﺘﺎرﯾﺦ اﻟﺠﻮي و أﻓّﺾ ﺧﺘﻢ اﻟّﺪﻣﻌﺘﯿﻦ ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪368 :‬‬‫ﺳﻞ ﻣﻦ ﺣﻮت ﻋﺮﻓﺎت أو ﺳﺎع ﺳﻌﯽ ﺑﺎﻟﻤﺮوﺗﯿﻦ‬‫أو ﻧﺎزﻻ ﺷّﻄﯽ ﻣﻨﺎ أو ﻣﻦ رﻣﯽ ﺑﺎﻟﺠﻤﺮﺗﯿﻦ‬‫ﮐّﻞ ﯾﺨّﺒﺮ أﻧّﻪ إن دام ﺻّﺪك ﺣﺎن ﺣﯿﻨﯽ!‬‫و ﻗﺎل ‪:‬‬
‫أﺿﺤﯽ اﻟﻌﺪول ﯾﻠﻮﻣﻨﯽ ﻓﯽ ﺣّﺒﻬﻢ ﻓﺄﺣﺒﺒﺘﻪ و اﻟّﻨﺎر ﺣﺸﻮ ﻓﺆادي‪:‬‬‫ﯾﺎ ﻋﺎذﻟﯽ! ﻟﻮ ﺑّﺖ ﻣﺤﺘﺮق اﻟﺤﺸﺎ ﻟﻌﺮﻓﺖ ﮐﯿﻒ ﺗﻔّﺘﺖ اﻷﮐﺒﺎد‬‫ﺻّﺪ اﻟﺤﺒﯿﺐ و ﻏﺎب ﻋﻦ ﻋﯿﻨﯽ اﻟﮑﺮي و ﮐﺄﻧّﻤﺎ ﮐﺎﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﯿﻌﺎد‬‫و ﻗﺎل ‪:‬‬
‫ﻟّﻤﺎ رأﯾﺖ ﻓﺘﺎة اﻟﺤّﯽ ﻗﺪ ﺑﺮزت ﻣﻦ اﻟﺤﻄﯿﻢ ﺗﺮوم اﻟّﺴﻌﯽ ﻓﯽ اﻟّﻈﻠﻢ‬‫ﺿﻮء اﻟّﺼﺒﺎح ﺑﺪا ﻣﻦ ﺿﻮء ﺑﻬﺠﺘﻬﺎ و ﻇﻠﻤﮥ اﻟﻠّﯿﻞ ﻣﻦ ﻣﺴﻮّدﻫﺎ اﻟﻔﺤﻢ‬‫ﺧّﺪﻋﺘﻬﺎ ﺑﮑﻼم ﯾﺴﺘﻠّﺬ ﺑﻪ و إﻧّﻤﺎ ﺗﺨﺪع اﻷﺣﺮار ﺑﺎﻟﮑﻠﻢ‬‫و ﻗﺎل ‪:‬‬
‫ﻗﺎﻟﺖ أﺗﯽ اﻟﻌﯿﺪ ﺑﺎﻟﺒﺸﺮي ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻬﺎ‪ :‬اﻟﻌﯿﺪ و اﻟﺒﺸﺮ ﻋﻨﺪي ﯾﻮم أﻟﻘﺎك‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻌﻠﻢ أّن ﻟا ّﻨﺎس ﻗﺪ ﻓﺮﺣﻮا ﻓﯿﻪ و ﻣﺎ ﻓﺮﺣﯽ إﻟّﺎ ﺑﺮؤﯾﺎك!‬‫و ﺳﺌﻞ ﻋﻦ ﻣﻮﻟﺪه ﻓﻘﺎل‪ :‬وﻟﺪت ﺳﻨﮥ ‪ 448‬ﻓﯽ اﻟّﺴﺎدس ﻣﻦ ﺷّﻮال ﺑﺒﯿﺖ اﻟﻤﻘّﺪس‪ ،‬و أّول ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و رﺣﻠﺖ إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ‬‫و ﺳﺘﯿﻦ ﺛّﻢ رﺟﻌﺖ إﻟﯽ ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪس ﻓﺄﺣﺮﻣﺖ ﻣﻦ ﺛّﻢ إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ و أّول ﻣﻦ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻧﺼﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ إﻣﻼء و ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﺖ‬‫اﻟـّﺪم ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣّﺮﺗﯿﻦ ﻣّﺮة ﺑﺒﻐﺪاد و ﻣّﺮة ﺑﻤّﮑﮥ و ذﻟﮏ أﻧّﯽ ﮐﻨﺖ أﻣﺸـﯽ ﺣﺎﻓﯿﺎ ﻓﯽ ﺣّﺮ اﻟﻬﻮاﺟﺮ ﺑﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻠﺤﻘﻨﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻣﺎ رﮐﺒﺖ‬‫ﻗـّﻂ داﺑـﮥ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﮐﻨﺖ أﺣﻤﻞ ﮐﺘﺒﯽ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮي إﻟﯽ أن اﺳـﺘﻮﻃﻨﺖ اﻟﺒﻼد‪ ،‬و ﻣﺎ ﺳﺄﻟﺖ ﻓﯽ ﺣﺎل ﻃﻠﺒﯽ أﺣـﺪا و ﮐﻨﺖ أﻋﯿﺶ‬‫ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﯾﺄﺗﯽ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺳﺆال‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻬﺮوي‪:‬‬‫ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻟﺼﺎﺣﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ أن ﯾﮑﻮن ﺳـﺮﯾﻊ اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬ﺳﺮﯾﻊ اﻟّﻨﺴﺦ‪ ،‬ﺳﺮﯾﻊ اﻟﻤﺸﯽ و ﻗﺪ رزق اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻫﺬه اﻟﺨﺼﺎل ﻫﺬا اﻟّﺸﺎّب‪ ،‬و أﺷﺎر إﻟﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ و ﮐﺎن ﻗﺎﻋﺪا ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣّﺮة ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻢ أﺣﺪا أﻋﻠﻢ ﺑﻨﺴﺐ ﻫﺬا اﻟّﺴّﯿﺪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 252‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪369 :‬‬‫و أﺷﺎر إﻟﯽ ﻗﺒﺮ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ؛ و آﺛﺎره و أﺣﻮاﻟﻪ ﻣّﻨﯽ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧّﯽ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺸﺎﯾﺦ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﯾﻤﺸـﯽ ﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ واﺣﺪة ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳـﺒﻌﮥ ﻋﺸﺮ ﻓﺮﺳﺨﺎ و ﮐﺎن ﯾﻤﺸﯽ ﻋﻠﯽ اﻟّﺪوام ﺑﺎﻟّﻠﯿﻞ و‬‫اﻟّﻨﻬﺎر ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﻓﺮﺳـﺨﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن داودّي اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬و ﺳـﺌﻞ ﻋﻦ ﻣﺬﻫﺒﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺧﺘﺮت ﻣﺬﻫﺐ داود‪ ،‬و ﻗﺎل ﺷـﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷـﻬﺮدار اﻟّﺪﯾﻠﻤّﯽ ﻓﯽ‬‫»ﺗﺎرﯾـﺦ ﻫﻤﺬان«‪ :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ‪ ،‬ﺳـﮑﻦ ﻫﻤﺬان و ﺑﻨﯽ ﺑﻬﺎدارا دﺧﻞ اﻟّﺸﺎم و اﻟﺤﺠﺎز و ﻣﺼـﺮ و اﻟﻌﺮاق و ﺧﺮاﺳﺎن و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ‬‫ﻋﺎّﻣـﮥ ﻣﺸﺎﯾـﺦ اﻟﻮﻗﺖ و روي ﻋﻨﻬﻢ و ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﺻﺪوﻗﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و اﻟـّﺴ ﻘﯿﻢ ﺣﺴﻦ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟّﺮﺟﺎل و اﻟﻤﺘﻮن ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‬‫ﺟـّﯿ ﺪ اﻟﺨّﻂ ﻻزﻣﺎ ﻟﻸﺛﺮ ﺑﻌﯿـﺪا ﻣﻦ اﻟﻔﻀﻮل و اﻟّﺘﻌّﺼﺐ ﺧﻔﯿﻒ اﻟّﺮوح ﻗﻮّي اﻟّﺴـ ﯿﺮ ﻓﯽ اﻟّﺴـ ﻔﺮ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤّﺞ و اﻟﻌﻤﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﻨﺼـﺮﻓﺎ ﻣﻦ‬‫اﻟﺤّﺞ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ‪ 507‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺣﻔـﻆ ﻣﻦ رأﯾﺖ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﺑﻦ ﻣﻨـﺪة‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ ﺣﺴﻦ اﻻﻋﺘﻘﺎد ﺟﻤﯿﻞ اﻟّﻄﺮﯾﻘﮥ‬‫ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و اﻟـّﺴ ﻘﯿﻢ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﻻزﻣﺎ ﻟﻸﺛﺮ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻨّﺠﺎر‪ :‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﺳﺮﯾﻊ اﻟﻘﻠﻢ ﺣﺴﻦ اﻟّﺘﺼﻨﯿﻒ ذﮐﯽ‬‫)زﮐّﯽ‪ .‬ظ( ﻟا ّﻨﻔﺲ ﺣﺎّد اﻟﺨﺎﻃﺮ ﺟّﯿﺪ اﻟﻘﺮﯾﺤﮥ و ﻗﺎل اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﺻـﺤﯿﺢ‬‫اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و أﺑﯽ داود ﺳـﺒﻊ ﻣّﺮات ﺑﺎﻟﻮراﻗـﮥ‪ ،‬و ﮐﺘﺒﺖ »ﺳـﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ« ﻋﺸـﺮ ﻣّﺮات ﺑﺎﻟﻮراﻗﮥ ﺳﻮي اﻟّﺘﻔﺎرﯾﻖ ﺑﺎﻟّﺮي و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪:‬‬‫رﺣﻠﺖ ﻣﻦ ﻃﻮس إﻟﯽ أﺻـﺒﻬﺎن ﻷﺟﻞ ﺣـﺪﯾﺚ أﺑﯽ زرﻋـﮥ اﻟّﺮازي اﻟّـﺬي أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ ذاﮐﺮﻧﯽ ﺑﻪ ﺑﻌﺾ اﻟّﺮﺟﺎﻟﮥ ﺑﺎﻟﻠّﯿﻞ ﻓﻠّﻤﺎ‬‫أﺻـﺒﺤﺖ ﺷـﺪدت ﻋﻠﯽ رﺣﻠﯽ و ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯽ أﺻـﺒﻬﺎن و ﻟﻢ أﺣﻠﻞ ﻋّﻨﯽ ﺣّﺘﯽ دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﻓﻘﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﻟﻘّﻄﺎن ﻋﻦ أﺑﯽ ذرﻋـﮥ و دﻓﻊ إﻟّﯽ ﺛﻠﺜﮥ أرﻏﻔﮥ و ﮐّﻤﺜﺮاﺗﯿﻦ و ﻣﺎ ﮐﺎن وﻗﻊ إﻟّﯽ ﺗﻠﮏ اﻟّﻠﯿﮥ ﻗﻮﺗﯽ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﯽ ﻗﻮت ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﺛّﻢ ﻟﺰﻣﺘﻪ إﻟﯽ‬‫أن ﺣﺼﻞ ﻣﺎ ﮐﻨﺖ أرﯾـﺪ ﺛّﻢ ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد ﻓﻠّﻤﺎ ﻋﺪت ﮐﺎن ﺗﻮﻓﯽ )ره( و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ أﻗﺮأ ﯾﻮﻣﺎ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟﺤّﺒﺎل ﺟﺰءا ﻓﺠﺎءﻧﯽ‬‫رﺟﻞ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﻠـﺪي و أﺳـّﺮ إﻟّﯽ ﮐﻼﻣﺎ ﻗﺎل ﻓﯿﻪ إّن أﺧﺎك ﻗـﺪ وﺻﻞ ﻣﻦ اﻟّﺸﺎم و ذﻟﮏ ﺑﻌـﺪ دﺧﻮل اﻷﺗﺮاك ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘـﺪس و ﻗﺘﻞ اﻟّﻨﺎس‬‫ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬت ﻓﯽ اﻟﻘﺮاءة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪370 :‬‬‫ﻓﺎﺧﺘﻠﻄﺖ و ﻟﻢ ﯾﻤﮑّﻨﯽ أن أﻗﺮأ ﻓﻘﺎل أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق‪ :‬ﻣﺎﻟﮏ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺧﯿﺮ! ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺑـّﺪ أن ﺗﺨﺒﺮﻧﯽ ﻣﺎ ﻗﺎل ﻟﮏ ﻫـﺬا اﻟّﺮﺟﻞ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺒﺮﺗﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻢ‬‫ﻟﮏ ﻟﻢ ﺗﺮ أﺧﺎك؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺳـﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻢ ﻻ ﺗﺬﻫﺐ إﻟﯿﻪ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺣّﺘﯽ اﺗّﻤﻢ اﻟﺠﺰء‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻈﻢ ﺣﺮﺻـﮑﻢ ﯾﺎ أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ! ﻗﺪ ﺗّﻢ‬‫اﻟﻤﺠﻠﺲ و ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ و اﻧﺼـﺮف‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬أﻗﻤﺖ ﺑﺘﻨﯿﺲ ﻣّﺪة ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤّﺪاد و ﻧﻈﺮاﺋﻪ ﻓﻀﺎق ﺑﯽ ﻓﻠﻢ ﯾﺒﻖ ﻣﻌﯽ ﻏﯿﺮ‬‫درﻫـﻢ و ﮐﻨﺖ ﻓﯽ ذﻟـﮏ اﻟﯿـﻮم أﺣﺘـﺎج إﻟﯽ ﺧـﺒﺰ و إﻟﯽ ﮐﺎﻏـﺬ ﻓﮑﻨﺖ أﺗﺮّدد‪ :‬إن ﺻـﺮﻓﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺨـﺒﺰ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﯽ ﮐﺎﻏـﺬ‪ ،‬و إن ﺻـﺮﻓﺘﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟﮑﺎﻏﺬ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﯽ ﺧﺒﺰ‪ ،‬و ﻣﻀـﯽ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا ﺛﻠﺜﮥ أّﯾﺎم و ﻟﯿﺎﻟﯿﻬّﻦ ﻟﻢ أﻃﻌﻢ ﻓﯿﻬﺎ ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن ﺑﮑﺮة اﻟﯿﻮم اﻟﺮاﺑﻊ ﻗﻠﺖ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ‪ :‬ﻟﻮ ﮐﺎن ﻟﯽ اﻟﯿﻮم‬‫ﮐﺎﻏـﺬ ﻟﻢ ﯾﻤﮑّﻨﯽ أن أﮐﺘﺐ ﻓﯿﻪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻟﻤـﺎ ﺑﯽ ﻣﻦ اﻟﺠﻮع ﻓﺠﻌﻠﺖ اﻟـّﺪرﻫﻢ ﻓﯽ ﻓﻤﯽ و ﺧﺮﺟﺖ ﻷـﺷﺘﺮي اﻟﺨﺒﺰ ﻓﺒﻠﻌﺘﻪ و وﻗﻊ ﻋﻠّﯽ اﻟـّﻀ ﺤﮏ‬‫ﻓﻠﻘﯿﻨﯽ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﺧّﻄﺎب اﻟّﺼﺎﺋﻎ اﻟﻤﻮاﻗﯿﺘﯽ ﺑﻬﺎ و أﻧﺎ أﺿﺤﮏ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻣﺎ أﺿﺤﮑﮏ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺧﯿﺮ! ﻓﺄﻟّﺢ ﻋﻠّﯽ و أﺑﯿﺖ أن أﺧﺒﺮه ﻓﺤﻠﻒ ﺑﺎﻟﻄﻼق ﻟﺘﺼﺪﻗﻨﯽ ﻟﻢ ﺗﻀﺤﮏ؟‬‫ﻓـﺎﺧﺒﺮﺗﻪ ﻓﺄﺧـﺬ ﺑﯿـﺪي و أدﺧﻠﻨﯽ ﻣﻨﺰﻟﻪ و ﺗﮑّﻠﻒ ﻟﯽ ذﻟـﮏ اﻟﯿﻮم ﻣﺎ أﻃﻌﻤﻪ ﻓﻠّﻤﺎ ﮐﺎن وﻗﺖ اﻟّﻈﻬﺮ ﺧﺮﺟﺖ أﻧﺎ و ﻫﻮ إﻟﯽ اﻟـّﺼ ﻠﻮة ﻓﺎﺟﺘﻤﻊ ﺑﻪ‬‫ﺑﻌﺾ وﮐﻼء ﻋﺎﻣﻞ ﮐﺎن ﺑﺘﻨﯿﺲ ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ ﻗﺎدوس ﻓﺴﺄﻟﻪ ﻋّﻨﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﻫـﺬا! ﻓﻘﺎل‪ :‬إّن ﺻﺎﺣﺒﯽ ﻣﻨﺬ ﺷـﻬﺮ أﻣﺮﻧﯽ أن اوﺻﻞ إﻟﯿﻪ ﮐّﻞ ﯾﻮم‬‫ﻋﺸـﺮة دراﻫﻢ ﻗﯿﻤﺘﻬﺎ رﺑﻊ دﯾﻨﺎر و ﺳﻬﻮت ﻋﻨﻪ ﻓﺎﺧﺬ ﻣﻨﻪ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ درﻫﻢ و ﺟﺎءﻧﯽ و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﺳّﻬﻞ اﻟﱠﻠﻪ رزﻗﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺴﺎب و أﺧﺒﺮﻧﯽ‬‫ﺑﺎﻟﻘـّﺼ ﮥ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﮑﻮن ﻋﻨـﺪك و ﻧﮑﻮن ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﺤﻦ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻻﺟﺘﻤﺎع إﻟﯽ وﻗﺖ اﻟﺨﺮوج ﻓﺈﻧّﻨﯽ وﺣﺪي و ﻟﯿﺲ ﻟﯽ ﻣﻦ ﯾﻘﻮم ﺑﺄﻣﺮي ﻓﻔﻌﻞ‬‫و ﮐﺎن ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﯾﺼﻠﻨﯽ ذﻟﮏ اﻟﻘﺪر إﻟﯽ أن ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯽ اﻟّﺸﺎم‪.‬‬‫اﻟﯽ أن ﻧﻘﻞ اﻟﻤﻘﺮﯾﺰي‪ :‬و ﻗﺎل ﺷـﺠﺎع ﺑﻦ ﻓﺎرس اﻟـّﺬﻫﻠّﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻨـﺪ ﻗـﺪوﻣﻪ ﻣﻦ اﻟﺤّﺞ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 253‬از ‪316‬‬‫ﻟﻠﯿﻠﺘﯿﻦ )ﺑﻘﯿﺘﺎ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﻣﻦ ﺷـﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻷول‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺨﺎﺿـﺒﮥ‪:‬‬‫ﻣﺎت ﻓﯽ ﺿـﺤﯽ ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻻول ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 507‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻪ ﺣّﺠﺎت ﮐﺜﯿﺮة ﻋﻠﯽ ﻗـﺪﻣﯿﻪ ذاﻫﺒﺎ و ﺟﺎﺋﯿﺎ و راﺣﻼ و ﻗﺎﻓﻼ و‬‫ﮐﺎن ﻟﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺑﻌﻠﻢ اﻟّﺘﺼّﻮف و أﻧﻮاﻋﻪ ﻣﺘﻔّﻨﻨﺎ ﻓﯿﻪ ﻇﺮﯾﻔﺎ ﻣﻄﺒﻮﻋﺎ و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺣﺴﻨﮥ ﻣﻔﯿﺪة ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ 508‬و ﻗﻮل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪371 :‬‬‫اﺑﻦ اﻟﺨﺎﺿﺒﮥ أﺻّﺢ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﺠّﻮال و ﯾﻌﺮف‬‫ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴـﺮاﻧﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻊ اﺑﻦ اﻟﺘﻔﻮر و اﻟّﺼﺮﯾﻔﯿﻨﯽ و ﺧﻼﺋﻖ ﺑﺄرﺑﻌﯿﻦ ﺑﻠﺪا و أﮐﺜﺮ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷﻬﺮدار اﻟّﺪﯾﻠﻤّﯽ و اﻟّﺴﻠﻔّﯽ و‬‫اﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻨـﺪة‪ :‬ﮐﺎن أﺣﺪ اﻟﺤّﻔﺎظ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻻﻋﺘﻘﺎد‪ ،‬ﺟﻤﯿﻞ اﻟّﻄﺮﯾﻘﮥ‪ ،‬ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟـّﺼ ﺤﯿﺢ و اﻟـّﺴ ﻘﯿﻢ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﻻزﻣﺎ‬‫ﻟﻸﺛﺮ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﺮﺧّﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻷرض ﻟﻪ ﻧﻈﯿﺮ‪ ،‬إﻟﺦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ واﺣﺪ ﺣﻔﺎﻇﻬﻢ اﻷﻓﺮاد‪ ،‬و ﻓﺮد أﺛﺒﺎﺗﻬﻢ اﻷﻣﺠﺎد‪ ،‬ﻗﺪ ﺷّﯿﺪ اﻟّﺼﺪق اﻟّﻨﺼﯿﺢ ﺑﺮﻓﻊ اﻟﻌﻤﺎد‪ ،‬و أّﯾﺪ اﻟﺤّﻖ اﻟّﺼﺮﯾﺢ‬‫ﺑﺮﮐﻦ ﻣﺸـﺎد‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﺟﻤﻊ ﻃﺮق ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﺸـ ﺮﯾﻒ ﺑﺎﻹﻓﺮاد‪ ،‬و ﺧـّﺼ ﺺ ﻟﻬﺎ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻣﻔﺮدا ﻓﺄﺣﺴﻦ و أﺟﺎد‪ ،‬ﻓﯿﺎ ﻟﱠﻠﻪ و ﻟﻠﻤـﺪﻏﻠﯿﻦ ﻟا ﻤﻘﺮﯾﻦ‬‫ﺑﺎﻟﺠﺤـﺪ و اﻟّﻠﺪاد‪ ،‬اﻟﻤﻨﺒﺮﯾﻦ ﺑﺎﻟﻤﺮاء و اﻟﻌﻨﺎد‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﺗﻨّﮑﺒﻮا ﻋﻦ وﺟﻪ اﻟّﺴﺪاد و أﻋﺮﺿﻮا ﻋﻦ ﻟﺤﺐ اﻟّﺮﺷﺎد‪ ،‬و آﺛﺮوا اﻟّﺰﯾﻎ و اﻹﻟﺤﺎد‪ ،‬و أﺛﺎروا‬‫اﻟﻔﺘﻨﮥ و اﻟﻔﺴﺎد‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻐﺮرك ﺗﻘﻠّﺒﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺒﻼد‪ ،‬ﻓﺈّن رﺑّﮏ ﻟﺒﺎﻟﻤﺮﺻﺎد‪.‬‬‫‪ -87‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺷﺠﺎع ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷﻬﺮدار ﺑﻦ ﺷﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﻓﻨﺎﺧﺴﺮو اﻟﺪﯾﻠﻤﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻓﺮدوس اﻷﺧﺒﺎر« آورده‪] :‬‬‫زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﻨﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮك ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪،‬‬‫أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪،‬‬‫ﯾﻌﻨﯽ اﻷﺧﺬ ﺑﻬﻤﺎ ﺛﻘﯿﻞ ‪.‬‬
‫و ﺷـﯿﺮوﯾﻪ دﯾﻠﻤﯽ از أﻋﺎﻇﻢ ﺣّﻔﺎظ ﺛﻘﺎت و أﻓﺎﺧﻢ أﯾﻘﺎظ أﺛﺒﺎت ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺷﻄﺮي از ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻓﺎﺧﺮه و ﻧﺒﺬي از ﻣﺤﺎﺳﻦ واﻓﺮه او ﺑﺮ‬‫ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺎب » ﻟا ّﺘﺪوﯾﻦ« ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺮاﻓﻌﯽ و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﺳﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻼء« و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ﺗﺼﻨﯿﻒ ذﻫﺒﯽ‬‫و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﺳﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺟﻤﺎل اﻟّﺪﯾﻦ اﺳﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ«‬‫ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪372 :‬‬‫أﺳﺪي و »روﺿﮥ اﻟﻔﺮدوس« ﺳـّﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻫﻤﺪاﻧﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« ﻋﺒﺪ اﻟﺮؤوف ﻣﻨﺎوي و »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ‬‫اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و ﻏﯿﺮ آن واﺿﺢ و ﻻﺋﺤﺴﺖ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟـﺪﯾﻠﻤﯽ ﺷـﯿﺮوﯾﻪ ﺑﻦ ﺷـﻬﺮدار‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﻔﺨﺎر‪ ،‬و ﻣﺴـﻨﺪﻫﻢ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻻﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺴﺎﻃﻊ اﻷﻧﻮار‪ ،‬اﻟﻤﺰري‬‫ﺑﻄﯿﺒﻪ أرﯾـﺞ اﻷزﻫـﺎر ﻓﯽ ﮐﺘـﺎﺑﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻔﺮدوس اﻷﺧﺒﺎر‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﻗﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎﻟﺠﺤﻮد و اﻹﻧﮑﺎر‪ ،‬و أدﺑﺮ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟّﺸـ ﺮود و اﻟّﻨﻔﺎر‪ ،‬دّﯾﺚ ﺑﺎﻟﻘﻤﺎءة و‬‫اﻟّﺼﻐﺎر‪ ،‬و اﺑﺘﻠﯽ ﺑﺎﻟﻤﻬﺎﻧﮥ و اﻻﺣﺘﻘﺎر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻮاﻗﯽ ﻋﻦ اﻟّﺰﻟﻞ و اﻟﻌﺜﺎر و ﻫﻮ اﻟﻤﻮّﻓﻖ ﺑﻤّﻨﻪ ﻟﻠّﺘﺒّﺼﺮ و اﻻﺳﺘﺒﺼﺎر‪.‬‬‫‪ -88‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻤﺤﯿﯽ اﻟﺴﻨﮥ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ« در أﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﺎح آورده‪] :‬‬‫ﻋﻦ زﯾﺪ اﺑﻦ أرﻗﻢ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 254‬از ‪316‬‬‫ذّﮐﺮ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬أّﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨـﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ‬‫اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ و ﻓﯽ رواﯾﮥ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ ﺣﺒﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟّﻀﻼﻟﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ« در ﺣﺪﯾﺚ ﺣﺴﺎن ﻣﺴﻄﻮرﺳﺖ‪] :‬‬‫ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻓﯽ ﺣّﺠﺘﻪ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻗﺘﻪ اﻟﻘﺼﻮاء ﯾﺨﻄﺐ‪ ،‬ﻓﺴﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس!‬‫إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪.‬‬‫ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌـﺪي أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ‬‫اﻵـﺧﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒـﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ‬‫ﻓﯿ ﻬ ﻤ ﺎ [ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪373 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﻐﻮي در »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ ﻣﻮّدت ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺎل ﺑﻌﻀﻬﻢ‪:‬‬‫ﻣﻌﻨﺎه‪ :‬إﻟّﺎ أن ﺗﻮّدوا ﻗﺮاﺑﺘﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ و ﺗﺤﻔﻈﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻗﻮل ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﻤﺮو اﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ و اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﯽ ﻗﺮاﺑﺘﻪ ﻗﯿﻞ )ﻓﻘﯿﻞ‪ .‬ظ(‪:‬‬‫ﻓﺎﻃﻤﮥ اﻟّﺰﻫﺮاء و ﻋﻠّﯽ و اﺑﻨﺎﻫﻤﺎ و ﻓﯿﻬﻢ ﻧﺰل »ِإﱠﻧﻤﺎ ﯾُِﺮﯾُﺪ اﻟﱠﻠُﻪ ﻟ ِﯿُْﺬِﻫَﺐ َﻋﻨُْﮑُﻢ اﻟﱢﺮْﺟَﺲ َأْﻫَﻞ اﻟ َْﺒﯿِْﺖ«‬‫‪،‬و‬‫روﯾﻨـﺎ ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﺣـّﯿ ﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗـﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪،‬‬‫أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪،‬‬‫ﻗﯿﻞ ﻟﺰﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋﺒﺎس ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺑﻐﻮي در »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟّﺘﻨﺰﯾﻞ« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ »َﺳَﻨْﻔُﺮُغ ﻟَُﮑْﻢ َأﱡﯾَﻪ اﻟﱠﺜَﻘﻼِن«‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺎل أﻫﻞ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐّﻞ ﺷﯽء ﻟﻪ ﻗﺪر و وزن ﯾﻨﺎﻓﺲ ﻓﯿﻪ ﻓﻬﻮ »ﺛﻘﻞ«‪،‬‬‫ﻗﺎل اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﻓﺠﻌﻠﻬﻤﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ إﻋﻈﺎﻣﺎ ﻟﻘﺪرﻫﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﺑﻐﻮي در ﮐﺘـﺎب »ﺷـﺮح اﻟّﺴـ ّﻨﮥ« ﻧﯿﺰ إﺛﺒـﺎت اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﮐﻤـﺎ ﺳـﺘّﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤـﺎ ﺑﻌـﺪ إﻧﺸـﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻔﺎﺗﯿـﺢ«‬‫ﻟﻠﺨﻠﺨﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺜﯿﺮه ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺴﻨﻪ ﺑﻐﻮي‬‫و ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺴـﻨﻪ ﺑﻐﻮي از أﻣﺎﺛﻞ ﻓﻘﻬﺎي ﺑﺎرﻋﯿﻦ أﻋﻼم و أﮐﺎﺑﺮ ﻧﺒﻬﺎي ﻓﺎرﻋﯿﻦ أﻋﻼم ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﺒﻬﺮة اﻵﺛﺎر و ﻣﺂﺛﺮ‬‫ﻣﺰﻫﺮة اﻷﻧﻮار ﮐﻪ أﺋّﻤـ ﮥ ﻗﻮم ﺑﺮاي او ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ در ﻣﺠﻠّـﺪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة‬‫اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔﺪاء أّﯾﻮﺑﯽ و »ﻟﺒﺎب اﻟﺘﺄوﯾﻞ« ﻋﻼء اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨـﺎزن و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﺎج اﻟـّﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟـﺪﯾﻦ أﺳـﺪي و »ﻣﺸـﮑﺎة« و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل‬‫ﻣﺸـﮑﺎة« وﻟﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﺎﻓﻆ« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔّﺴﺮﯾﻦ« ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﻟّﺪاودي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ و »ﻣﺮﻗﺎة‪ -‬ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﻣﻠّﺎ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري و »ﺷﺮح ﺷﻤﺎﺋﻞ« ﻓﻀﻞ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﺧﻨﺠﯽ و »ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟّﺪﯾﺎرﺑﮑﺮي‪-‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪374 :‬‬‫و »ﻣﺪﯾﻨـﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ازﻧﯿﻘﯽ و »ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﺎة« ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤّﻖ و »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﻋّﻠﺎﻣﻪ أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 255‬از ‪316‬‬‫رﺳﺎﻟﻪ »أﺻﻮل ﺣﺪﯾﺚ« ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« و »ﺗﺎج ﻣﮑﻠّﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻏﯿﺮ ﺧﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ رزق ﻗﺴـﻄﺎ ﻣﻦ اﻟﻘﺴـﻂ و اﻹﻧﺼـﺎف‪ ،‬و ﻧـﺄي ﺑﺠﺎﻧﺒﻪ ﻋﻦ ﺧّﻄـ ﮥ اﻟّﺘﺤﺎﻣﻞ و اﻻﻋﺘﺴﺎف‪ ،‬أّن رواﯾـﮥ اﻟﺒﻐﻮّي اﻟﺒﺎرع اﻟّﺴﺎﺑﻖ‬‫اﻟﺒﺎّذ اﻟّﺸﺎّف‪ ،‬اﻟﻤﺤﺮز ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﺟﻼﺋﻞ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ و ﻋﻘﺎﺋﻞ اﻷوﺻﺎف؛ ﻟﻬـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﯿﻞ اﻟﻤـﺪﯾﻞ اﻟﻤﻨﺘﺼﻒ ﮐّﻞ اﻻﻧﺘﺼﺎف‪ ،‬ﺧﯿﺮ ﻣﻘﻨﻊ و‬‫ﻣﻨﻘﻊ و ﮐـﺎف و ﺷﺎف؛ ﻟﻤﻦ رام اﻟّﺘﮑّﺮع ﻓﯽ ﻋﯿﻮن اﻹﯾﻘﺎن ﻟﻼرﺗﻮاء و اﻻرﺗﺸﺎف‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ ﻣﻦ أﻗﺒﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺤّﻖ ﺑﺼـﻤﯿﻢ ﻗﻠﺐ ﻣﺼﺎف‪،‬‬‫و ﻻـ ﯾﺘﺮّدد ﻓﯿﻪ ﻣﻦ أوﺗﯽ ﻃﺒﻌﺎ ﻣﺴـﺘﻘﯿﻤﺎ ﻟﻠّﺘﻔّﻬﻢ ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺎف‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮوغ ﻋﻦ اﻻﻧﻘﯿﺎد ﻟﻪ إﻟّﺎ راﺋﻎ زاﺋﻎ ﺣﺎﺋﻒ ﺟﺎف‪ .‬و ﻻ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻦ اﻹذﻋﺎن ﺑﻪ‬‫إﻟّﺎ ﺣﺎﺋﻞ ﻣﺎﺋﻞ ﻋﺎﺋﻒ ﺑﺎﻻﻧﺤﺮاف‪.‬‬‫‪ -88‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻤﺤﯿﯽ اﻟﺴﻨﮥ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ« در أﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﺎح آورده‪] :‬‬‫ﻋﻦ زﯾﺪ اﺑﻦ أرﻗﻢ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و‬‫ذّﮐﺮ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬أّﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨـﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ‬‫اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ؛ و ﻓﯽ رواﯾﮥ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ ﺣﺒﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟّﻀﻼﻟﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ« در ﺣﺪﯾﺚ ﺣﺴﺎن ﻣﺴﻄﻮرﺳﺖ‪] :‬‬‫ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻓﯽ ﺣّﺠﺘﻪ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻗﺘﻪ اﻟﻘﺼﻮاء ﯾﺨﻄﺐ‪ ،‬ﻓﺴﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس!‬‫إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪.‬‬‫ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌـﺪي أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ‬‫اﻵـﺧﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒـﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ‬‫ﻓﯿ ﻬ ﻤ ﺎ [ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪373 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﻐﻮي در »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ ﻣﻮّدت ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺎل ﺑﻌﻀﻬﻢ‪:‬‬‫ﻣﻌﻨﺎه‪ :‬إﻟّﺎ أن ﺗﻮّدوا ﻗﺮاﺑﺘﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ و ﺗﺤﻔﻈﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻗﻮل ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ و ﻋﻤﺮو اﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ و اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﯽ ﻗﺮاﺑﺘﻪ ﻗﯿﻞ )ﻓﻘﯿﻞ‪ .‬ظ(‪:‬‬‫ﻓﺎﻃﻤﮥ اﻟّﺰﻫﺮاء و ﻋﻠّﯽ و اﺑﻨﺎﻫﻤﺎ و ﻓﯿﻬﻢ ﻧﺰل »ِإﱠﻧﻤﺎ ﯾُِﺮﯾُﺪ اﻟﱠﻠُﻪ ﻟ ِﯿُْﺬِﻫَﺐ َﻋﻨُْﮑُﻢ اﻟﱢﺮْﺟَﺲ َأْﻫَﻞ اﻟ َْﺒﯿِْﺖ«‬‫‪،‬و‬‫روﯾﻨـﺎ ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﺣـّﯿ ﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗـﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪،‬‬‫أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪،‬‬‫ﻗﯿﻞ ﻟﺰﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋﺒﺎس ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺑﻐﻮي در »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟّﺘﻨﺰﯾﻞ« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ »َﺳَﻨْﻔُﺮُغ ﻟَُﮑْﻢ َأﱡﯾَﻪ اﻟﱠﺜَﻘﻼِن«‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺎل أﻫﻞ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐّﻞ ﺷﯽء ﻟﻪ ﻗﺪر و وزن ﯾﻨﺎﻓﺲ ﻓﯿﻪ ﻓﻬﻮ »ﺛﻘﻞ«‪،‬‬‫ﻗﺎل اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﻓﺠﻌﻠﻬﻤﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ إﻋﻈﺎﻣﺎ ﻟﻘﺪرﻫﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﺑﻐﻮي در ﮐﺘـﺎب »ﺷـﺮح اﻟّﺴـ ّﻨﮥ« ﻧﯿﺰ إﺛﺒـﺎت اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﮐﻤـﺎ ﺳـﺘّﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤـﺎ ﺑﻌـﺪ إﻧﺸـﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻔﺎﺗﯿـﺢ«‬‫ﻟﻠﺨﻠﺨﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 256‬از ‪316‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺜﯿﺮه ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺴﻨﻪ ﺑﻐﻮي‬‫و ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺴـﻨﻪ ﺑﻐﻮي از أﻣﺎﺛﻞ ﻓﻘﻬﺎي ﺑﺎرﻋﯿﻦ أﻋﻼم و أﮐﺎﺑﺮ ﻧﺒﻬﺎي ﻓﺎرﻋﯿﻦ أﻋﻼم ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﺒﻬﺮة اﻵﺛﺎر و ﻣﺂﺛﺮ‬‫ﻣﺰﻫﺮة اﻷﻧﻮار ﮐﻪ أﺋّﻤـ ﮥ ﻗﻮم ﺑﺮاي او ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ در ﻣﺠّﻠـﺪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة‬‫اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔﺪاء أّﯾﻮﺑﯽ و »ﻟﺒﺎب اﻟﺘﺄوﯾﻞ« ﻋﻼء اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨـﺎزن و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﺎج اﻟـّﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟـﺪﯾﻦ أﺳـﺪي و »ﻣﺸـﮑﺎة« و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل‬‫ﻣﺸـﮑﺎة« وﻟﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﺎﻓﻆ« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔّﺴﺮﯾﻦ« ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﻟّﺪاودي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ و »ﻣﺮﻗﺎة‪ -‬ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﻣّﻠﺎ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري و »ﺷﺮح ﺷﻤﺎﺋﻞ« ﻓﻀﻞ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﺧﻨﺠﯽ و »ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟّﺪﯾﺎرﺑﮑﺮي‪-‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪374 :‬‬‫و »ﻣﺪﯾﻨـﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ازﻧﯿﻘﯽ و »ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﺎة« ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤّﻖ و »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﻋّﻠﺎﻣﻪ أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« و‬‫رﺳﺎﻟﻪ »أﺻﻮل ﺣﺪﯾﺚ« ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« و »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻏﯿﺮ ﺧﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ رزق ﻗﺴـﻄﺎ ﻣﻦ اﻟﻘﺴـﻂ و اﻹﻧﺼـﺎف‪ ،‬و ﻧـﺄي ﺑﺠﺎﻧﺒﻪ ﻋﻦ ﺧّﻄـ ﮥ اﻟّﺘﺤﺎﻣﻞ و اﻻﻋﺘﺴﺎف‪ ،‬أّن رواﯾـﮥ اﻟﺒﻐﻮّي اﻟﺒﺎرع اﻟّﺴﺎﺑﻖ‬‫اﻟﺒﺎّذ اﻟّﺸﺎّف‪ ،‬اﻟﻤﺤﺮز ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﺟﻼﺋﻞ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ و ﻋﻘﺎﺋﻞ اﻷوﺻﺎف؛ ﻟﻬـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﯿﻞ اﻟﻤـﺪﯾﻞ اﻟﻤﻨﺘﺼﻒ ﮐّﻞ اﻻﻧﺘﺼﺎف‪ ،‬ﺧﯿﺮ ﻣﻘﻨﻊ و‬‫ﻣﻨﻘﻊ و ﮐـﺎف و ﺷﺎف؛ ﻟﻤﻦ رام اﻟّﺘﮑّﺮع ﻓﯽ ﻋﯿﻮن اﻹﯾﻘﺎن ﻟﻼرﺗﻮاء و اﻻرﺗﺸﺎف‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ ﻣﻦ أﻗﺒﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺤّﻖ ﺑﺼـﻤﯿﻢ ﻗﻠﺐ ﻣﺼﺎف‪،‬‬‫و ﻻـ ﯾﺘﺮّدد ﻓﯿﻪ ﻣﻦ أوﺗﯽ ﻃﺒﻌﺎ ﻣﺴـﺘﻘﯿﻤﺎ ﻟﻠّﺘﻔّﻬﻢ ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺎف‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮوغ ﻋﻦ اﻻﻧﻘﯿﺎد ﻟﻪ إﻟّﺎ راﺋﻎ زاﺋﻎ ﺣﺎﺋﻒ ﺟﺎف‪ .‬و ﻻ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻦ اﻹذﻋﺎن ﺑﻪ‬‫إﻟّﺎ ﺣﺎﺋﻞ ﻣﺎﺋﻞ ﻋﺎﺋﻒ ﺑﺎﻻﻧﺤﺮاف‪.‬‬‫‪ -89‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ رزﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻌﺒﺪري‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﺎح اﻟّﺴﺘﮥ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾﺪ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ )ﺑﻪ‪ .‬ظ( ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪي أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ‬‫ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ و ﻫﻮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒـﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷـرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ‬‫ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯽ ﻋﺘﺮﺗﯽ )ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ .‬ظ(‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ رزﯾﻦ ﻋﺒﺪ ري در ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﺎح اﻟّﺴّﺘﮥ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮة أﻧّﻪ ﻗﺎل ﻟﺰﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺎ زﯾﺪ! ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ اﺑﻦ أﺧﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﮐﺒﺮت ﺳّﻨﯽ و ﻗﺪم ﻋﻬﺪي و ﻧﺴﯿﺖ ﺑﻌﺾ اﻟّﺬي ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺣّﺪﺛﺘﮑﻢ‬‫ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه و ﻣﺎﻻ ﻓﻼ ﺗﮑّﻠﻔﻮﻧﯿﻪ‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﯾﻮﻣﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾـﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑـ ﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ ﻋﻨـﺪ اﻟﺠﺤﻔﮥ‬‫ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ ﻓﺬّﮐﺮ )و ذّﮐﺮ‪ .‬ظ( ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪375 :‬‬‫أﻧـﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻋّﺰ و ﺟﻞ ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﺨـﺬوا ﺑﮑﺘﺎب‬‫اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا‪ ،‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و رﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ اﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ‬‫ﺣّﺘﯽ ﺗﻠﻘﻮﻧﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬ﻓﻘـﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴـﺎؤه ﻣﻦ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ )ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( و ﻟﮑّﻦ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 257‬از ‪316‬‬‫و ﻓﯽ رواﯾﮥ ﺟﺮﯾﺮ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻣﻦ اﺳﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ أﺧﻄﺄه ﺿّﻞ ‪.‬‬
‫و رواﯾﺖ ﻧﻤﻮدن رزﯾﻦ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را در ﮐﺘـﺎب »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺼ ﺤﺎح« از ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻧﯿﺰ در ﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﻮﺿﻮح و ﻇﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ رزﯾﻦ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻓﺎدات ﻣﻨّﻘـ ﺪﯾﻦ و ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ أﺋّﻤﻪ ﻣﺘﺴـّﻨﻨﯿﻦ‪ ،‬از ﮐﺒﺮاء ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ و ﻋﻠﻤﺎء ﻣﺨﺮﺟﯿﻦ و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻣﻤﻌﻨﯿﻦ و أﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﺘﻘﻨﯿﻦ‬‫ﺑﻮده‪ ،‬ﻧﺒـﺬي از ﺟﻼـﻟﺖ ﻣﺮﺗﺒﺖ و ﻋﻈﻢ ﻣﻨﺰﻟﺖ او ﺑﺮ ﻧـﺎﻇﺮ »ﺟـﺎﻣﻊ اﻻـﺻﻮل« اﺑﻦ أﺛﯿﺮ ﺟﺰري و »ﻣﺸـﮑﺎة اﻟﻤﺼﺎﺑﯿـﺢ« وﻟّﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ و‬‫»أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« از ﺧﻮد ﻣﺼـّﻨﻒ و »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و‬‫»ﻣﺮﻗﺎة‪ -‬ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﺎة« و »ﺣّﻆ أوﻓﺮ ﻓﯽ اﻟﺤـّﺞ اﻷﮐﺒﺮ« ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻣّﻠﺎ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« و »أﺷـّﻌﮥ اﻟﻤﻠﻤﻌﺎت« ﻣﻘﺪﻣﻪ آن‬‫ﺗﺼﻨﯿﻒ ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي‪ ،‬ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و ﻏﯿﺮ ﻋﺎزب ﻋﻦ رأي ﮐّﻞ ذي ﺣﻠﻢ رزﯾﻦ‪ ،‬أن رواﯾﮥ ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ رزﯾﻦ‪ ،‬ﻟﻬﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻤﺮـّﺻ ﺺ اﻟﺮﺻﯿﻦ و اﻟﻤﻮﺻﺺ اﻟﻮﺻﯿﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺸّﯿﺪ‬‫اﻟﺤﺼﯿﻦ اﻟﻤﻨﻀﺪ اﻟﻤﺘﯿﻦ دﻟﯿﻞ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﺴﺘﺒﯿﻦ‪ ،‬و ﺑﺮﻫﺎن ﻗﺎﻫﺮ ﻣﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻠﯽ وﺿﻮح اﻟﺤّﻖ اﻷﺑﻠﺞ اﻟﻤﺒﯿﻦ‪ ،‬و زﻫﻮق اﻟﺒﺎﻃﻞ اﻟّﻠﺠﻠﺞ اﻟﻤﻬﯿﻦ‪ ،‬و ﺑﻮار‬‫ﮐـّﻞ ﻣﻨﮑﺮ ﻣﮑﺎﺑﺮ ﻣﻤﺎر ﺑـﺬﻧﺒﻪ رﻫﯿﻦ‪ ،‬و ﺧﺴﺎر ﮐّﻞ ﻣﻨﺎﺑـﺬ ﻣﻼح ﻟﻨﻔﺴﻪ ﻣﻬﯿﻦ ﻓﻼ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻦ اﻹذﻏﺎن ﻟﻪ إﻟّﺎ ﻣﺎرغ ﻗـﺪ ﺑﻠﯽ ﺑﺎﻟّﺮأي اﻷﻓﯿﻦ‪ ،‬و ﻻ‬‫ﯾﺼﺪف ﻋﻦ اﻹﯾﻘﺎن ﺑﻪ إﻟّﺎ راﺋﻎ ﻻ ﯾﻤّﯿﺰ ﺑﯿﻦ اﻟﻬﺠﺎن و اﻟﻬﺠﯿﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪376 :‬‬‫‪ -90‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻻﻧﻤﺎﻃﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از اﻓﺎده اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﺑﻈﻬﻮر ﺧﻮاﻫﺪ رﺳـﯿﺪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﻌﻀـﯽ از‬‫ﻣﺂﺛﺮ ﻋﺎﻟﯿﻪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻏﺎﻟﯿﻪ أﻧﻤﺎﻃﯽ ﮐﻪ أﺋّﻤﻪ ﻗﻮم ﺑﺮاي او ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت اﻧﻤﺎﻃﯽ ﺑﻐﺪادي‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﻼـﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪) :‬اﻷﻧﻤـﺎﻃﯽ‪ -‬اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻌﺎﻟﻢ ﻣﺤـّﺪث ﺑﻐـﺪاد أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﻟﺒﻐـﺪادي‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﯿﻦ و ﺳّﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺳـﻤﻊ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﻫﺰارﻣﺮد اﻟـّﺼ ﺮﯾﻔﯿﻨﯽ و أﺑﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﺑﻦ اﻟّﻨﻘﻮر و أﺑﺎ اﻟﻘﺴﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﻨﺪار‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ اﻟﮑﺘﺐ و ﺳﻤﻊ اﻟﻌﺎﻟﯽ و اﻟّﻨﺎزل ﺣّﺘﯽ اﻧﺰف ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﻄﯿﻮري ﺟﻤﻊ ﻣﺎ ﻋﻨﺪه‪،‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ و اﻟّﺴﻠﻔﯽ و اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ و أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ و أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﮑﯿﻨﮥ و‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أزﻫﺮ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﯿﻨـﺎ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟـّﺪﺑﯿﻘﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫـ ﺎب ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ )ظ( ﻫﺪﺑـﮥ ﺧﺎﺗﻤﮥ‬‫أﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ :‬ﻗﺎل اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﺣﺎﻓﻆ ﺛﻘﮥ ﻣﺘﻘﻦ واﺳﻊ اﻟﺮواﯾﮥ‪ ،‬داﺋﻢ اﻟﺒﺸـﺮ‪ ،‬ﺳـﺮﯾﻊ اﻟّﺪﻣﻌﮥ ﻋﻨﺪ اﻟّﺬﮐﺮ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﻤﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﺟﻤﻊ اﻟﻔﻮاﺋﺪ و ﺧّﺮج‬‫اﻟّﺘﺨﺎرﯾﺞ‪ ،‬ﻗّﻠﻤﺎ ﺑﻘﯽ ﻣﻦ ﺟﺰء ﻣﺮوّي إﻟّﺎ ﻗﺪ ﻗﺮأه و ﺣّﺼﻞ ﻧﺴﺨﺘﻪ‪ ،‬و ﻧﺴﺦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﮑﺒﺎر ﻣﺜﻞ »اﻟّﻄﺒﻘﺎت« ﻻﺑﻦ ﺳﻌﺪ و »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻄﯿﺐ«‪ ،‬ﮐﺎن‬‫ﻣﺘﻔّﺮﻏﺎ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ إّﻣﺎ أن ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯿﻪ أو ﯾﻨﺴﺦ ﺷﯿﺌﺎ و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺠّﻮز إﺟﺎزة ﻋﻠﯽ اﻹﺟﺎزة و ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ »اﻟﺠﻌﺪّﯾﺎت« و »ﻣﺴﻨﺪ‬‫ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻔﺴﻮي« و اﻟّﺬي ﻋﻨﺪه ﻣﻦ »ﻣﺴﻨﺪ ﯾﻌﻘﻮب اﻟّﺴﺪوﺳﯽ« و اﻧﺘﻘﺎء اﻟﺒﻘﺎل ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺨﻠﺺ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﺴﻠﻔﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب رﻓﯿﻘﻨﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ‬‫ﺛﻘـﮥ ﻟﺪﯾﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺟّﯿﺪه‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﺑﻘّﯿﮥ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﮐﺎن ﯾﻔﻬﻢ ﻣﻀـﯽ ﻣﺴـﺘﻮرا و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ و ﻟﻢ ﯾﺘﺰّوج ﻗّﻂ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ‬‫اﻟﺠﻮزي‪ :‬ﮐﻨﺖ أﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ و ﻫﻮ ﯾﺒﮑﯽ ﻓﺎﺳﺘﻔﺪت ﺑﺒﮑﺎﺋﻪ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ اﺳﺘﻔﺎدﺗﯽ ﺑﺮواﯾﺘﻪ و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻘﮥ اﻟّﺴﻠﻒ اﻧﺘﻔﻌﺖ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻟﻢ أﻧﺘﻔﻊ ﺑﻐﯿﺮه‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 258‬از ‪316‬‬‫وﻓﯿﺎت ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻻﻋﻼم ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪538‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﻪ‪ :‬ﻫﻮ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺼﺮه ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﺎت ﻓﯽ ﺣﺎدي ﻋﺸﺮ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪377 :‬‬‫ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت ﺑﺒﻐﺪاد اﻟﻤﺴـﻨﺪ أﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟـّﺼ ﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺪر اﻟـّﺼ ّﻔﺎر ﻋﻦ ﺳّﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‬‫ﺳﻨﮥ و ﻣﺴﻨﺪ اﺻﺒﻬﺎن أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻏﺎﻧﻢ ﺑﻦ‬‫ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟّﺘﺎﺟﺮ و اﻟﻤﺴـﻨﺪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺻﺮﻣﺎ اﻟّﺪّﻗﺎق اﺑﻦ ﻋّﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ و ﻣﻘﺮي‬‫ﺑﻐﺪاد اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺨﻀـﺮ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﺤﻮﻟﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ اﻟّﺸﻬﺮ زوري اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ و ﺷﯿﺦ‬‫اﻟﻌﺮﺑـّﯿ ﮥ و اﻻـﻋﺘﺰال أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟّﺰﻣﺨﺸـﺮي ﺑﺨﻮارزم‪ .‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺒﺨـﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب‪ ،‬أﻧﺎ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟّﺒﺎﺑﮥ‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮّي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﺠﻌﺪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺘﺴﺘﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ أّن أّم ﻋﻄّﯿﮥ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺗﻮّﻓﯿﺖ إﺣﺪي ﺑﻨﺎت رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻓﺄﻣﺮﻧﺎ‬‫أن ﻧﻐﺴﻠﻬﺎ ﺛﻼﺛﺎ أو ﺧﻤﺴﺎ أو أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ذﻟﮏ إن رأﯾﺘّﻦ و أن ﻧﺠﻌﻞ ﻓﯽ اﻟﻐﺴﻠﮥ اﻵﺧﺮة ﺷﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﺳﺪر و ﮐﺎﻓﻮر‪.‬‬‫ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﻋﻮاﻟﯽ اﻟـّﺼ ﺤﺎح أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ ﺑﻨﺰول ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ اﻟﻠّﯿﺚ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟّﺪه‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أّﯾﻮب ﻋﻦ‬‫ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻋﻦ أّﯾﻮﺑﯽ اﻟّﺴﺨﺘﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ ﺳﻤﻌﻪ ﻣﻦ اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ و ﺻﺎﻓﺤﻪ )و ﺷﺎﻓﻬﻪ‪ .‬ظ([‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗـﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺛﻤـﺎن و ﺛﻼـﺛﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐـﺎت ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﻔﯿﺪ‬‫ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺳـﻤﻊ اﻟـّﺼ ﺮﯾﻔﯿﻨﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻪ و ﻣﻦ ﺑﻌﺪه‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻦ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟـّﺴ ﻤﺎع‪ ،‬واﺳﻊ اﻟّﺮواﯾﮥ‪ ،‬داﺋﻢ اﻟﺒﺸـﺮ ﺳﺮﯾﻊ اﻟّﺪﻣﻌﮥ‪ ،‬ﺟﻤﻊ و‬‫ﺧّﺮج‪ ،‬ﻟﻌﻠّﻪ ﻣﺎ ﺑﻘﯽ ﺟﺰء ﻋﺎل أو ﻧﺎزل إﻟّﺎ ﻗﺮأه و ﺣﺼﻞ ﻟﻪ ﻧﺴﺨﮥ‪.‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﺘﺰّوج ﻗّﻂ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم و ﻟﻪ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﻔﯿﺪ ﺑﻐﺪاد أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ‪ ،‬ﮐﺎن واﺳﻊ اﻟّﺮواﯾﮥ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬داﺋﻢ اﻟﺒﺸـﺮ‪ ،‬ﺳـﺮﯾﻊ اﻟّﺪﻣﻌﮥ‪،‬‬‫ﺟﻤﻊ و ﺧّﺮج و ﺣّﺼﻞ و ﻟﻢ ﯾﺘﺰّوج ﻗّﻂ[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪378 :‬‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ‪ -‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺎﻟﻢ ﻣﺤـّﺪث ﺑﻐـﺪاد أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 492‬و ﺳـﻤﻊ اﺑﻦ اﻟﻨﻘﻮر و اﻟّﺼﺮﯾﻔﯿﻨﯽ و ﺧﻼﺋﻖ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ و اﻟّﺴﻠﻔﯽ و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ و ﺧﻠﻖ آﺧﺮﻫﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺪﺑﮥ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺘﻘﻦ ﺟﺎﻣﻊ واﺳﻊ اﻟّﺮواﯾﮥ ﺟﻤﻊ و ﺧّﺮج و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺠّﻮز اﻹﺟﺎزة ﻋﻠﯽ اﻹﺟﺎزة و أﻟّﻒ ﻓﯽ ذﻟﮏ و ﻟﻢ‬‫ﯾﺘﺰّوج‪ ،‬ﻣﺎت ﺣﺎدي ﻋﺸﺮ ﻣﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ‪ [538‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻻﻧﻤﺎﻃﯽ ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﺒﺎرع اﻟّﺴﺎﺑﻖ ﻣﻦ اﻟّﻨﻘـﺪ و اﻻﺗﻘﺎن إﻟﯽ ﮐّﻞ ﻏﺎﯾـﮥ‪ ،‬اﻟﻮاﺻﻞ اﻟﺒﺎﻟﻎ ﻣﻦ اﻟّﺘﺜّﺒﺖ و اﻹﻣﻌﺎن إﻟﯽ آﺧﺮ اﻟّﻨﻬﺎﯾـﮥ‪ ،‬ﻗـﺪ روي‬‫ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻮﺿﺢ ﻣﻦ اﻟﺤّﻖ و اﻟّﺼﻮاب ﮐّﻞ آﯾﮥ‪ ،‬اﻟﻮاﻗﯽ ﻋﻦ ﻣﻬﺎوي اﻟّﺰﯾﻎ و اﻟـّﻀ ﻼل أﺣﺴﻦ اﻟﻮﻗﺎﯾﮥ‪ ،‬اﻟﻤﻮﺛﻮق اﻟﻤﻌﺘﻤﺪ ﻋﻨﺪ أﺻـﺤﺎب‬‫اﻟﺘﺤﺪﯾﺚ و اﻟﺮواﯾﮥ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺒﻮل اﻟﻤﺮﺿـّﯽ ﻋﻨﺪ أﺻﺤﺎب اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ و اﻟّﺪراﯾﮥ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺘﻠّﻘﺎه ﺑﺎﻟّﺮّد و اﻹﺑﻄﺎل إﻟّﺎ ﻣﺄﻟﻮف ﺑﺎﻟﻌﻤﻪ و اﻟﻌﻤﺎﯾﮥ‪ :‬و ﻻ ﯾﺘﻌّﺪاه‬‫ﺑﺎﻟّﺴﺘﺮ و اﻹﺧﻤﺎل إﻟّﺎ ﻣﺄﻓﻮن ﻗﺪ ﻋﻨﯽ ﺑﺎﻟﻌّﯿﮥ و اﻟﻐﻮاﯾﮥ‪[.‬‬‫‪ -91‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻗﺎﺿﯽ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 259‬از ‪316‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟّﺸﻔﺎء ﺑﺘﻌﺮﯾﻒ« ﺣﻘﻮق اﻟﻤﺼﻄﻔﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺼﻠﻮة و اﻟّﺴﻼم‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض در »ﺷـﻔﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻫﺬا ﻧﺒّﯿﻨﺎ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ اﻟﻤﻐﻔﻮر ﻟﻪ ﻣﺎ ﺗﻘّﺪم ﻣﻦ ذﻧﺒﻪ و ﻣﺎ ﺗﺄّﺧﺮ ﻗﺪ ﻃﻠﺐ اﻟّﺘﻨّﺼﻞ ﻓﯽ ﻣﺮﺿﻪ‬‫ﻣّﻤﻦ ﮐﺎن ﻟﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺎل أو ﺣّﻖ ﻓﯽ ﺑـﺪن و أﻓﺎد ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ و ﻣﺎﻟﻪ و أﻣﮑﻦ ﻣﻦ اﻟﻘﺼﺎص ﻣﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ورد ﻓﯽ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﻔﻀﻞ و ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻮﻓﺎة‬‫و أوﺻﯽ ﺑﺎﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﺑﻌﺪه ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻋﺘﺮﺗﻪ و ﺑﺎﻷﻧﺼﺎر ﻋﯿﺒﺘﻪ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻗﺎﺿﯽ ﻋﯿﺎض ﯾﺤﺼﺒﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎضاز أﻣﺎﺛﻞ ﻣﻨّﻘﺪﯾﻦ ﻋﻈﺎم و أﻓﺎﺿﻞ ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ ﻓﺨﺎم و ﻣﻌﺎرﯾﻒ ﻣﺘﺒّﺤﺮﯾﻦ أﻋﻼم و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻣﺘﻤّﻬﺮﯾﻦ در ﻋﻠﻮم اﺳـﻼم ﻧﺰد ﺳـّﻨّﯿﻪ‬‫ﻣ ﯽ ﺑ ﺎﺷ ﺪ ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن در »وﻓﯿـﺎت اﻷﻋﯿـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ اﻟّﺴﺒﺘﯽ‪ ،‬ﮐﺎن إﻣﺎم وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪379 :‬‬‫و ﻋﻠﻮﻣﻪ و اﻟّﻨﺤﻮ و اﻟّﻠﻐـﮥ و ﮐﻼم اﻟﻌﺮب و أّﯾﺎﻣﻬﻢ و أﻧﺴﺎﺑﻬﻢ و ﺻـّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﻔﯿـﺪة‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﮐﺘﺎب »اﻹﮐﻤﺎل ﻓﯽ ﺷـﺮح ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ«‬‫ﮐّﻤﻞ ﺑﻪ »اﻟﻤﻌﻠﻢ ﻓﯽ ﺷـﺮح ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ« ﻟﻠﻤﺎزري‪ .‬و ﻣﻨﻬﺎ »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻣﻔﯿـﺪ ﺟـّﺪا ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻟا ﻤﺨﺘّﺺ‬‫ﺑﺎﻟـّﺼ ﺤﺎح اﻟﺜﻼﺛـﮥ و ﻫﯽ »اﻟﻤﻮّﻃـ ﺄ« و اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ .‬و ﺷـﺮح ﺣـﺪﯾﺚ أّم زرع ﺷـﺮﺣﺎ ﻣﺴـﺘﻮﻓﯽ‪ .‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﺳـّﻤﺎه »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻬﺎت« ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻪ‬‫ﻏﺮاﺋﺐ و ﻓﻮاﺋـﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ‪ ،‬ﻓﮑّﻞ ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ ﺑﺪﯾﻌﮥ‪ ،‬ذﮐﺮه أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺑﺸـﮑﻮال ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟـّﺼ ﻠﮥ« ﻓﻘﺎل‪ :‬دﺧﻞ اﻷﻧﺪﻟﺲ ﻃﺎﻟﺒﺎ ﻟﻠﻌﻠﻢ ﻓﺄﺧﺬ‬‫ﺑﻘﺮﻃﺒـﮥ ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ و ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﮐـﺜﯿﺮا و ﮐـﺎن ﻟﻪ ﻋﻨﺎﯾـﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﺑﻪ و اﻻﻫﺘﻤـﺎم ﺑﺠﻤﻌﻪ و ﺗﻘﯿﯿـﺪه و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻫـﻞ اﻟﯿﻘﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و‬‫اﻟّﺬﮐﺎء و اﻟﻔﻄﻨﮥ و اﻟﻔﻬﻢ‪ ،‬و اﺳﺘﻘﻀﯽ ﺑﺒﻠﺪه‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ ﺳﺒﺘﮥ ﻣّﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ ﺣﻤﺪت ﺳﯿﺮﺗﻪ ﻓﯿﻬﺎ ﺛّﻢ ﻧﻘﻞ ﻣﻨﻬﺎ إﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ ﻓﻠﻢ ﺗﻄﻞ ﻣّﺪﺗﻪ‬‫ﻓﯿﻬﺎ‪ .‬اﻧﺘﻬﯽ ﮐﻼﻣﻪ‪ .‬و ﻟﻠﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض ﺷﻌﺮ ﺣﺴﻦ‪ ،‬ﻓﻤﻨﻪ ﻣﺎ رواه ﻋﻨﻪ وﻟﺪه أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﻗﺎﺿﯽ داﻧﯿﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺸﺪﻧﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﻓﯽ ﺧﺎﻣﺎت‬‫زرع ﺑﯿﻨﻬﺎ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻫّﺒﺖ ﻋﻠﯿﻬﺎ رﯾﺢ‪:‬‬‫أﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟّﺰرع و ﺧﺎﻣﺎﺗﻪ ﺗﺤﮑﯽ و ﻗﺪ ﻣﺎﺳﺖ أﻣﺎم اﻟّﺮﯾﺎح‬‫ﮐﺘﺒﺘﻪ ﺧﻀﺮاء ﻣﻬﺰوﻣﮥ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاح‬‫اﻟﺨﺎﻣﮥ‪ :‬اﻟﻘﺼﺒﮥ اﻟّﺮﻃﺒﮥ ﻣﻦ اﻟﺰرع‪ .‬و أﻧﺸﺪ أﯾﻀﺎ ﻷﺑﯿﻪ‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻌﻠﻢ أﻧّﯽ ﻣﻨﺬ ﻟﻢ أرﮐﻢ ﮐﻄﺎﺋﺮ ﺧﺎﻧﻪ رﯾﺶ اﻟﺠﻨﺎﺣﯿﻦ‬‫ﻓﻠﻮ ﻗﺪرت رﮐﺒﺖ اﻟﺒﺤﺮ ﻧﺤﻮﮐﻢ ﻷّن ﺑﻌﺪﮐﻢ ﻋّﻨﯽ ﺟﻨﯽ ﺣﯿﻨﯽ‬‫و رأﯾﺖ ﻻـﺑﻦ اﻟﻌﺮﯾﻒ رﺳﺎﻟـﮥ ﮐﺘﺒﻬـﺎ إﻟﯿﻪ ﻓـﺄﺣﺒﺒﺖ ذﮐﺮﻫﺎ ﺛّﻢ أﺿـﺮﺑﺖ ﻋﻨﻬﺎ ﻟﻄﻮﻟﻬﺎ‪ .‬و ذﮐﺮه اﻟﻌﻤﺎد ﻓﯽ »اﻟﺨﺮﯾـﺪة« ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺒﯿﺮ اﻟّﺸﺄن ﻏﺰﯾﺮ‬‫اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻟﻪ اﻟﺒﯿﺘﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺰرع اﻟّﺬي ﺑﯿﻨﻪ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﺛﻢ ﻗﺎل ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ :‬و ﻟﻪ ﻓﯽ ﻟﺰوم ﻣﺎ ﻻ ﯾﻠﺰم‪:‬‬‫إذا ﻣﺎ ﻧﺸﺮت ﺑﺴﺎط اﻧﺒﺴﺎط ﻓﻌﻨﻪ ﻓﺪﯾﺘﮏ ﻓﺎﻃﻮ اﻟﻤﺰاﺣﺎ‬‫ﻓﺎّن اﻟﻤﺰاح ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺣﮑﺎه أوﻟﻮ اﻟﻌﻠﻢ ﻗﺒﻠﯽ ﻋﻦ اﻟﻌﻠﻢ زاﺣﺎ‬‫و ﻣﺪﺣﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﻤﺎ ﻟﻘﯽ ﺑﻘﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪380 :‬‬‫ﻇﻠﻤﻮا ﻋﯿﺎﺿﺎ و ﻫﻮ ﯾﺤﻠﻢ ﻋﻨﻬﻢ و اﻟّﻈﻠﻢ ﺑﯿﻦ اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ ﻗﺪﯾﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 260‬از ‪316‬‬‫ﺟﻌﻠﻮا ﻣﮑﺎن اﻟّﺮأي ﻋﯿﻨﺎ ﻓﯽ اﺳﻤﻪ ﮐﯽ ﯾﮑﺘﻤﻮه ﻓﺎﻧّﻪ ﻣﻌﻠﻮم‬‫ﻟﻮﻻه ﻣﺎ ﻧﺎﺣﺖ أﺑﺎﻃﺢ ﺳﺒﺘﮥ و اﻟّﺮوض ﺣﻮل ﻓﻨﺎﺋﻬﺎ ﻣﻌﺪوم‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ اﻷﺑّـﺎر ﻓﯽ أﺻـﺤﺎب أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻐـّﺴ ﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺳـﺒﺘﮥ واﺻـﻠﻪ ﻣﻦ ﺑﺴـﻄﮥ ﯾﮑﻨﯽ أﺑﺎ اﻟﻔﻀﻞ أﺣـﺪ اﻷﺋّﻤـ ﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻔﻘﻬﺎء‬‫اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ اﻻدﺑﺎء و ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ و و أﺷـﻌﺎره ﺷﺎﻫﺪة ﺑﺬﻟﮏ‪ .‬ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﺟّﻠﮥ و ﻟﻘﯽ أﯾﻀﺎ آﺧﺮﯾﻦ ﻣﺜﻠﻬﻢ و ﺷـﯿﻮﺧﻪ ﯾﻘﺎرﺑﻮن‬‫اﻟﻤﺎﺋﮥ‪ .‬و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻋﯿﺎض ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﺳﺒﺘﮥ ﻓﯽ اﻟّﻨﺼﻒ ﻣﻦ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﺮاﮐﺶ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺳﺎﺑﻊ‬‫ﺟﻤـﺎدي اﻵـﺧﺮة و ﻗﯿـﻞ ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ رﻣﻀـﺎن ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‪ .‬و دﻓﻦ ﺑﺒﺎب اﯾﻼن داﺧﻞ اﻟﻤـﺪﯾﻨﻪ و ﺗﻮﻟّﯽ‬‫اﻟﻘﻀﺎء ﺑﻐﺮﻧﺎﻃﮥ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﯿﻦ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ وﻟﺪه اﻟﻤﺬﮐﻮر ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ .‬و ﻋﯿﺎض‪-‬‬‫ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة ﺗﺤﺘﻬﺎ و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ ﺿﺎد ﻣﻌﺠﻤﮥ‪ .‬و اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﺜّﻨﺎة ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ و ﺳﮑﻮن اﻟﻬﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ‬‫و ﺿّﻢ اﻟّﻀﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻓﺘﺤﻬﺎ و ﮐﺴـﺮﻫﺎ و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺎء ﻣﻮّﺣﺪة‪ -‬ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﯾﺤﺼﺐ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﻗﺒﯿﻠﮥ ﻣﻦ ﺣﻤﯿﺮ‪ .‬و ﺳﺒﺘﮥ‪ -‬ﻣﺪﯾﻨﮥ ﻣﺸﻬﻮرة‬‫ﺑﺎﻟﻤﻐﺮب‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟّﺮاء و ﻓﺘﺢ اﻟّﻨﻮن و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ ﻃﺎء ﻣﻬﻤﻠﮥ ﺛّﻢ ﻫﺎء‪ -‬و ﻫﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ ﺑﺎﻷﻧﺪﻟﺲ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻤﻐﺮب أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‬‫اﻟـّﺴ ﺒﺘﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ .‬ﻣﻮﻟﺪه ﺑﺴـﺒﺘﮥ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و أﺻـﻠﻪ أﻧﺪﻟﺴـﯽ ﺗﺤّﻮل ﺟّﺪه إﻟﯽ ﻓﺎس ﺛّﻢ ﺳﮑﻦ ﺳﺒﺘﮥ‪ ،‬أﺟﺎزه ﻟا ﻤﺎﺿﯽ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐّﺴﺎﻧﯽ و ﮐﺎن ﯾﻤﮑﻨﻪ اﻟـّﺴ ﻤﺎع ﻣﻨﻪ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺳـﻨﮥ و إﻧّﻤﺎ دﺧﻞ اﻟﻘﺎﺿﯽ إﻟﯽ اﻷﻧﺪﻟﺲ ﺑﻌﺪ ﻣﻮﺗﻪ ﻓﺄﺧﺬ ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﻤﺪﯾﻦ و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﮑﺮة و أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺳﺮاج )اﻟّﺴّﺮاج‪ .‬ظ( و أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و أﺑﯽ ﺑﺤﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﺎص و‬‫ﺧﻠﻖ و ﺗﻔّﻘﻪ ﺑﺄﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ و اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴـﺒﻞ و ﺻّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﺘﯽ ﺳﺎرت‬‫ﺑﻬﺎ اﻟّﺮﮐﺒﺎن و اﺷﺘﻬﺮ اﺳﻤﻪ و ﺑﻌﺪ ﺻﯿﺘﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺑﺸﮑﻮال‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪381 :‬‬‫ﻫﻮ ﻣﻦ أﻫﻞ ﻟا ﻌﻠﻢ و اﻟﯿﻘﯿﻦ و اﻟـّﺬﮐﺎء و اﻟﻔﻬﻢ‪ ،‬اﺳﺘﻘﻀـﯽ ﺑﺴـﺒﺘﮥ ﻣـﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ ﺣﻤﺪت ﺳـﯿﺮﺗﻪ ﻓﯿﻬﺎ ﺛّﻢ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻬﺎ إﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﻄﻮل‬‫)ﺗﻄﻞ ﻣﺪﺗﻪ‪ .‬ظ( ﺑﻬﺎ و ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻗﺮﻃﺒﮥ ﻓﺄﺧﺬﻧﺎ ﻋﻨﻪ‪،‬‬‫»ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺘﺎرﯾﺦ« ﻟﻠﻘﺎﺿﯽ اّﻟﺬي أرﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺆﻟﻔﺎت‬‫و ﻗﺎل اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺎدة اﻟـّﺴ ﺒﺘﯽ‪ :‬ﺟﻠﺲ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻟﻠﻤﻨﺎﻇﺮة و ﻟﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻦ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺳـﻨﮥ و وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﻮن‬‫ﺳﻨﮥ ﻓﺴﺎر ﺑﺄﺣﺴﻦ ﺳـﯿﺮة و ﮐﺎن ﻫﯿﻨﺎ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺿﻌﻒ ﺻﻠﯿﺒﺎ ﻓﯽ اﻟﺤّﻖ‪ ،‬ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ و ﺻﺤﺐ أﺑﺎ إﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﻘﯿﻪ‬‫و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ أﺣﺪ ﺑﺴـﺒﺘﮥ ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه أﮐﺜﺮ ﺗﻮاﻟﯿﻔﺎ ﻣﻦ ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ‪ ،‬ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺸـ ﻔﺎء ﻓﯽ ﺷـﺮف اﻟﻤﺼـﻄﻔﯽ« و ﮐﺘﺎب »ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻟﻤﺪارك و ﺗﻘﺮﯾﺐ‬‫اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ ﻓﯽ ذﮐﺮ ﻓﻘﻬﺎء ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﺎﻟﮏ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﻘﯿـﺪة« و ﮐﺘﺎب »ﺷـﺮح ﺣـﺪﯾﺚ أّم زرع« و ﮐﺘﺎب »ﺟﺎﻣﻊ اﻟّﺘﺎرﯾـﺦ« اﻟّﺬي أرﺑﯽ ﻋﻠﯽ‬‫ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺆﻟّﻔﺎت‪ ،‬ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻪ أﺧﺒﺎر ﻣﻠﻮك اﻷﻧﺪﻟﺲ و اﻟﻤﻐﺮب و اﺳـﺘﻮﻋﺐ ﻓﯿﻪ أﺧﺒﺎر ﺳﺒﺘﮥ و ﻋﻠﻤﺎءﻫﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار ﻓﯽ اﻗﺘﻔﺎء‬‫ﺻﺤﯿﺢ اﻵﺛﺎر« اﻟﻤﺆّﻃﺎ و اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ‪.‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﺎز ﻣﻦ اﻟّﺮﯾﺎﺳﮥ ﻓﯽ ﺑﻠﺪه و ﻣﻦ اﻟّﺮﻓﻌﮥ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺼﻞ إﻟﯿﻪ أﺣﺪ ﻗّﻂ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﻠﺪه و ﻣﺎ زاده ذﻟﮏ إﻟّﺎ ﻓﯽ ﺗﻮاﺿﻊ و ﺧﺸﯿﮥ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و‬‫ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺆﻟﻔﺎت اﻟـّﺼ ﻐﺎر أﺷـﯿﺎء ﻟﻢ ﯾـﺬﮐﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﺷـﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و أﻋﺮف اﻟّﻨﺎس ﺑﻌﻠﻮﻣﻪ و‬‫ﺑـﺎﻟّﻨﺤﻮ و اﻟﻠّﻐـﮥ و ﮐﻼـم اﻟﻌﺮب و أﻧﺴـﺎﺑﻬﻢ ﻗـﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﺗﺼـﺎﻧﯿﻔﻪ ﮐﺘﺎب »اﻹﮐﻤﺎل ﻓﯽ ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ« ﮐّﻤﻞ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﻠﻢ« ﻟﻠﻤﺎزري‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ‬‫ﮐﺘﺎب »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻬﺎت« ﻓﯿﻪ ﻓﻮاﺋـﺪ و ﻏﺮاﺋﺐ‪ ،‬و ﮐّﻞ ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ ﺑﺪﯾﻌﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷـﻌﺮ ﺣﺴﻦ ﻓﻤﻨﻪ ﻣﺎ رواه‬‫اﺑﻨﻪ ﻗﺎﺿﯽ داﻧﯿﮥ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض‪ ،‬ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫اﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟّﺰرع و ﺧﺎﻣﺎﺗﻪ ﺗﺤﮑﯽ و ﻗﺪ ﻣﺎﺳﺖ أﻣﺎم اﻟﺮﯾﺎح‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 261‬از ‪316‬‬‫ﮐﺘﯿﺒﮥ ﺧﻀﺮاء ﻣﻬﺰوﻣﮥ ﺷﻘﺎﯾﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاح‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬روي ﻋﻨﻪ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﻌﺼـﯿﺮي و أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ اﻟﻘﺼـﯿﺮ اﻟﻐﺮﻧـﺎﻃﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺑﺸـﮑﻮال و أﺑﻮ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺠﺮي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺠﺎﺑﺮي )ظ(‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺑﺸﮑﻮال‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻋﯿﺎض ﻣﻐﺮﺑﺎ ﻋﻦ وﻃﻨﻪ ﻓﯽ وﺳﻂ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪382 :‬‬‫ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل وﻟﺪه ﻣﺤّﻤﺪ‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻧﺼﻒ اﻟﻠّﯿﻠﮥ اﻟﺘﺎﺳﻌﮥ ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ و دﻓﻦ ﺑﻤﺮاﮐﺶ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ‬‫أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ اﻟّﺴﺒﺘﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣﺪ اﻷﻋﻼم‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و أﺟﺎز ﻟﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐّﺴﺎﻧﯽ و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﺳﮑﺮة و أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺘﺎب و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ و وﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﺳﺒﺘﮥ ﻣّﺪة ﺛّﻢ ﻗﻀﺎء ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ و ﺻّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺒﺪﯾﻌﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﺮاﮐﺶ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي‬‫اﻵﺧﺮة‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻹﻣﺎم اﻟﻌّﻠﺎﻣﻪ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﯿـﺎض اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‪ ،‬أﺣـﺪ اﻟﺤّﻔـ ﺎظ اﻷﻋﻼم ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﮑﺮة و أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺘﺎب و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ و أﺟﺎز ﻟﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ و‬‫وﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﺳـﺒﺘﮥ ﻣّﺪة ﺛّﻢ ﻗﻀﺎء ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ و ﺻـّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺠﻠﯿﻠﮥ اﻟﻤﻔﯿﺪة‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ »اﻹﮐﻤﺎل ﻓﯽ ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﮐّﻤﻞ ﺑﻪ »اﻟﻤﻌﻠﻢ ﻓﯽ‬‫ﺷﺮح اﻟﻤﺴﻠﻢ« ﻟﻺﻣﺎم اﻟﻤﺎزري‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ »اﻟّﺸﻔﺎء ﻓﯽ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺣﻘﻮق اﻟﻤﺼﻄﻔﯽ« و »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﮐﺎن إﻣﺎم وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻮﻣﻪ و اﻟﻨﺤﻮ و اﻟّﻠﻐﮥ و ﮐﻼم اﻟﻌﺮب و أّﯾﺎﻣﻬﻢ و أﻧﺴﺎﺑﻬﻢ و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺘﻔّﻨﻦ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم و اﻟّﺬﮐﺎء‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﺷﻌﺮ ﺣﺴﻦ و ﻣﻨﻪ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ أﻧّﯽ ﻣﻨﺬ ﻟﻢ أرﮐﻢ ﮐﻄﺎﺋﺮ ﺧﺎﻧﻪ رﯾﺶ اﻟﺠﻨﺎﺣﯿﻦ‬‫ﻓﻠﻮ ﻗﺪرت رﮐﺒﺖ اﻟﺒﺤﺮ ﻧﺤﻮﮐﻢ ﻓﺈّن ﺑﻌﺪﮐﻢ ﻋّﻨﯽ ﺟﻨﯽ ﺣﯿﻨﯽ‬‫و اﻟﺤﯿﻦ‪ -‬ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ‪ -‬اﻟﻬﻼك‪ ،‬و ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ‪ :‬اﻟﻮﻗﺖ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘﻤـﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾـﺦ اﻟﺒﺸـﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﺎض اﻟّﺴـ ﺒﺘﯽ ﺑﻤﺮاﮐﺶ و ﻣﻮﻟـﺪه ﺑﺴـﺒﺘﮥ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ أﺣﺪ اﻷﺋّﻤﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ اﻷدﺑﺎء و ﺗﺎﻟﯿﻔﻪ و أﺷـﻌﺎره ﺷﺎﻫﺪة‬‫ﺑـﺬﻟﮏ و ﻟﻪ »اﻹﮐﻤﺎل« ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ و »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻟﻪ »اﻟّﺸـ ﻔﺎء«‪ ،‬اﺳﺘﻘﻀـﯽ ﺑﺴـﺒﺘﮥ ﻃﻮﯾﻼ ﻓﺤﻤﺪ ﺛّﻢ وﻟﯽ‬‫ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ ﻓﻠﻢ ﺗﻄﻞ ﻣّﺪﺗﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺷﻌﺮه‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪383 :‬‬‫اﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟّﺰرع و ﺧﺎﻣﺎﺗﻪ ﺗﺤﮑﯽ و ﻗﺪ ﻣﺎﺳﺖ أﻣﺎم اﻟﺮﯾﺎح‬‫ﮐﺘﯿﺒﮥ ﺧﻀﺮاء ﻣﻬﺰوﻣﮥ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاح‬‫و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿـﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻤﻐﺮب أﺑﻮ‬‫اﻟﻔﻀﻞ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ اﻟـّﺴ ﺒﺘﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﻪ ‪ 479‬أﺟﺎز ﻟﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ و ﺗﻔّﻘﻪ و ﺻـّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﺘﯽ ﺳﺎرت ﺑﻬﺎ اﻟّﺮﮐﺒﺎن ﮐﺎﻟّﺸـ ﻔﺎ و‬‫»ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﺎﻟﮑّﯿﮥ« و »ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ« و »اﻟﻤﺸﺎرق« ﻓﯽ اﻟﻐﺮﯾﺐ و »ﺷـﺮح ﺣﺪﯾﺚ أّم زرع« و »اﻟّﺘﺎرﯾﺦ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ﺻﯿﺘﻪ و ﮐﺎن إﻣﺎم‬‫أﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و أﻋﻠﻢ اﻟّﻨﺎس ﺑﻌﻠﻮﻣﻪ و اﻟّﻨﺤﻮ و اﻟّﻠﻐـﮥ و ﮐﻼم اﻟﻌﺮب و أّﯾﺎﻣﻬﻢ و أﻧﺴﺎﺑﻬﻢ و وﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﺳـﺒﺘﮥ ﺛّﻢ ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ‬‫اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺳﻨﮥ ‪ 544‬ﺑﻤﺮاﮐﺶ ‪.‬‬
‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ داودي ﻣﺎﻟﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔّﺴﺮﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻋﻤﺮون ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 262‬از ‪316‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺎض اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺳـﺒﺘّﯽ اﻟّﺪار و اﻟﻤﯿﻼد‪ ،‬أﻧﺪﻟﺴـّﯽ اﻷﺻﻞ‪ ،‬ﻗﺎل وﻟﺪه ﻣﺤّﻤﺪ‪ :‬ﮐﺎن‬‫أﺟﺪادﻧﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺪﯾﻢ اﻷﻧﺪﻟﺲ ﺛّﻢ اﻧﺘﻘﻠﻮا )إﻟﯽ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻣﺪﯾﻨﮥ ﻓﺎس و ﮐﺎن ﻟﻬﻢ اﺳـﺘﻘﺮار ﺑﺎﻟﻘﯿﺮوان ﻻ أدري ﻗﺒﻞ ﺣﻠﻮﻟﻬﻢ ﺑﺎﻷﻧﺪﻟﺲ أو ﺑﻌﺪ‬‫ذﻟﮏ و اﻧﺘﻘﻞ ﻋﻤﺮون إﻟﯽ ﺳـﺒﺘﮥ ﺑﻌﺪ ﺳﮑﻨﯽ ﻓﺎس‪ .‬ﮐﺎن اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ إﻣﺎم وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻮﻣﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟّﺘﻔﺴﯿﺮ و ﺟﻤﯿﻊ ﻋﻠﻮﻣﻪ‬‫ﻓﻘﯿﻬﺎ اﺻﻮﻟّﯿﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟّﻨﺤﻮ و اﻟّﻠﻐـﮥ و ﮐﻼم اﻟﻌﺮب و أّﯾﺎﻣﻬﻢ و أﻧﺴﺎﺑﻬﻢ ﺑﺼـﯿﺮا ﺑﺎﻷﺣﮑﺎم ﻋﺎﻗـﺪا ﻟﻠّﺸـ ﺮوط ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻤـﺬﻫﺐ ﻣﺎﻟﮏ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺷﺎﻋﺮا ﻣﺠﯿﺪا رﺑّﺎﻧﺎ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ اﻷدب ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻠﯿﻐﺎ ﺻﺒﻮرا ﺣﻠﯿﻤﺎ ﺟﻤﯿﻞ اﻟﻌﺸﺮة ﺟﻮادا ﺳﻤﺤﺎ ﮐﺮﯾﻤﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺼﺪﻗﮥ دؤوﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻤﻞ ﺻﻠﯿﺒﺎ‬‫ﻓﯽ اﻟﺤّﻖ رﺣﻞ إﻟﯽ اﻷﻧـﺪﻟﺲ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﻃﺎﻟﺒﺎ ﻟﻠﻌﻠﻢ ﻓﺄﺧـﺬ ﺑﻘﺮﻃﺒـﮥ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺪﯾﻦ و أﺑﯽ‬‫اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﺳـﺮاج )أﺑﯽ اﻟـّﺴ ﺮاج‪ .‬ظ( و ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺘﺎب و ﻏﯿﺮﻫﻢ و ﻋﻨﯽ ﺑﻠﻘﺎء اﻟّﺸـ ﯿﻮخ و اﻷﺧﺬ ﻋﻨﻬﻢ و أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻤـﺎزري ﮐﺘـﺐ إﻟﯿـﻪ ﯾﺠﯿﺰه و أﺟـﺎزه اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﻄﺮﺳﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﻣـﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑـﻮ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﺑـﻦ رﺷـﺪ‪ .‬ﻗـﺎل ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟـّﺼ ﻠﮥ‬‫اﻟﺒﺸﮑﻮاﻟّﯿﮥ«‪ :‬و أﻇّﻨﻪ ﺳﻤﻊ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪384 :‬‬‫ﻣﻦ اﺑﻦ رﺷﺪ و ﻗﺪ اﺟﺘﻤﻊ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ ﺑﯿﻦ ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﻣﻦ أﺟﺎزه ﻣﺎﺋﮥ ﺷـﯿﺦ و ذﮐﺮ أّن ﻣﻨﻬﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻘﯽ و أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﮑﺤﻮل و أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟـّﺴ ﻠﻔﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﮑﺮة و اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟّﻨّﺤﺎس و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎّج اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺨﺸﻨﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟّﺴﯿﺪ اﻟﺒﻄﻠﯿﻮﺳﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺠﻮز و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﯾﻄﻮل ذﮐﺮﻫﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﺻﺎﺣﺐ »اﻟّﺼﻠﮥ«‪:‬‬‫و ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮا و ﻟﻪ ﻋﻨﺎﯾـﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﺑﻪ و اﻫﺘﻤﺎم ﺑﺠﻤﻌﻪ و ﺗﻘﯿﯿﺪه و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟّﺘﻔّﻨﻦ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﯿﻘﻈﮥ و اﻟﻔﻬﻢ و ﺑﻌﺪ ﻋﻮده ﻣﻦ‬‫اﻷﻧـﺪﻟﺲ أﻃﻤﻌﻪ أﻫـﻞ ﺳـﺒﺘﮥ ﻟﻠﻤﻨﺎﻇﺮة ﻋﻠﯿﻪ و ﻓﯽ اﻟﻤﺪوﻧـﮥ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳـﻨﮥ او ﻧّﯿﻒ ﻋﻨﻬﺎ ﺛّﻢ أﺟﻠﺲ ﻟﻠّﺸﻮري ﺛّﻢ وﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﺑﻠـﺪه ﻣـّﺪة‬‫ﻃﻮﯾﻠﮥ ﺣﻤﺪت ﺳﯿﺮﺗﻪ ﻓﯿﻬﺎ ﺛّﻢ ﻧﻘﻞ إﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﻏﺮﻧﺎﻃﮥ ﻓﯽ ‪ 531‬و ﻟﻢ ﯾﻄﻞ أﻣﺪه ﺑﻬﺎ ﺛّﻢ وﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﺳﺒﺘﮥ ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل ﺻﺎﺣﺐ »اﻟّﺼﻠﮥ«‪ :‬و ﻗﺪم‬‫ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻗﺮﻃﺒـﮥ ﻓﺄﺧـﺬﻧﺎ ﻋﻨﻪ ﺑﻌﺾ ﻣﺎ ﻋﻨﺪه‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬و ﺑﻨﯽ اﻟﺰﺑﺎن اﻟﻐﺮﯾﺒﮥ ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻷﻋﻈﻢ و ﺑﻨﯽ ﻓﯽ ﺟﺒﻞ اﻟﻤﯿﻨﺎ اﻟﻤﺮاﺗﺒﮥ اﻟّﺸـ ﻬﺮة و‬‫ﻋﻈﻢ ﺻـﯿﺘﻪ و ﻟّﻤـ ﺎ ﻇﻬﺮ أﻣﺮ اﻟﻤﻮّﺣـ ﺪﯾﻦ ﺑـﺎدر إﻟﯽ اﻟﻤﺴﺎﺑﻘـﮥ ﺑﺎﻟـّﺪﺧﻮل ﻓﯽ ﻃـﺎﻋﺘﻬﻢ و رﺣﻞ إﻟﯽ ﻟﻘﺎء أﻣﯿﺮﻫﻢ ﺑﻤﺪﯾﻨـﮥ ﺳـﻼ ﻓﺄﺟﺰل ﺻـﻠﺘﻪ و‬‫أوﺟﺐ ﺑّﺮه إﻟﯽ أن اﺿـﻄﺮﺑﺖ أﻣﻮر اﻟﻤﻮّﺣﺪﯾﻦ ‪ 543‬ﻓﺎﻧﺜـﺎﺑﺖ ﺣﺎﻟﻪ و ﻟﺤﻖ ﺑﻤﺮاﮐﺶ ﻣﺸـﺮدا ﺑﻪ ﻋﻦ وﻃﻨﻪ ﻓﮑﺎﻧﺖ ﺑﻬﺎ وﻓﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‬‫اﻟﻤﻔﯿﺪة اﻟﺒﺪﯾﻌﮥ ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬إﮐﻤﺎل اﻟﻤﻌﻠﻢ ﻓﯽ ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ« و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﺸﻔﺎء ﺑﺘﻌﺮﯾﻒ ﺣﻘﻮق اﻟﻤﺼﻄﻔﯽ« ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ ،‬أﺑﺪع ﻓﯿﻪ ﮐّﻞ‬‫اﻹﺑﺪاع و ﺳـﻠﻢ ﻟﻪ اﮐﻔﺎه ﮐﻔﺎﯾﺘﻪ و ﻟﻢ ﯾﻨﺎزﻋﻪ أﺣﺪ اﻻﻧﻔﺮاد ﺑﻪ و ﻻ أﻧﮑﺮوا ﻣﺰّﯾﮥ اﻟـّﺴ ﺒﻖ إﻟﯿﻪ ﺑﻞ ﺗﺸّﻮﻓﻮا ﻟﻠﻮﻗﻮف ﻋﻠﯿﻪ و أﻧﺼﻔﻮا ﻓﯽ اﻻﺳﺘﻔﺎدة‬‫ﻣﻨﻪ و ﺣﻤﻠﻪ ﻟا ﻨﺎس و ﻃﺎرت ﻧﺴـﺨﻪ ﺷـﺮﻗﺎ و ﻏﺮﺑﺎ و ﮐﺘﺎب »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻏﺮﯾﺐ ﺣﺪﯾﺚ »اﻟﻤﺆّﻃﺄ« و اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و ﺿﺒﻂ‬‫اﻷﻟﻔﺎظ و »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻪ« ﻋﻠﯽ ﻣﻮاﺿﻊ اﻷوﻫﺎم و اﻟّﺘﺼـﺤﯿﻔﺎت و ﺿـﺒﻂ أﺳﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻟﻮ ﮐﺘﺐ ﺑﺎﻟّﺬﻫﺐ أو وزن ﺑﺎﻟﺠﻮاﻫﺮ ﮐﺎن ﻗﻠﯿﻼ‬‫ﻓﯽ ﺣّﻘﻪ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ أﻧﺸﺪ ﺑﻌﻀﻬﻢ‪:‬‬‫ﻣﺸﺎرق أﻧﻮار ﺗﺒّﺪت ﺑﺴﺒﺘﮥ و ﻣﻦ ﻋﺠﺐ ﮐﻮن اﻟﻤﺸﺎرق ﺑﺎﻟﻐﺮب‬‫و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻬﺎت اﻟﻤﺴﺘﻨﺒﻄﮥ )و اﻟﻤﺨﺘﻠﻄﻪ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻋﻠﯿﻪ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺪّوﻧﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪385 :‬‬‫)ﻓﯽ ﺷﺮح ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺸﮑﻠﮥ و أﻟﻔﺎظ ﻣﻐﻠﻄﮥ ﻣﻤﺎ اﺷﺘﻤﻠﺖ ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻋﻠﯿﻪ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺪّوﻧﮥ )و اﻟﻤﺨﺘﻠﻄﮥ‪.‬‬‫ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﻏﺮاﺋﺐ ﻣﻦ ﺿـﺒﻂ اﻷﻟﻔﺎظ و ﺗﺤﺮﯾﺮ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‪ .‬و ﮐﺘﺎب »ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ و ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﻤـﺪارك« ﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ أﻋﻼم ﻣـﺬﻫﺐ‬‫ﻣﺎﻟﮏ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﮐﺘﺎب »اﻹﻋﻼم ﺑﺤﺪود ﻗﻮاﻋﺪ اﻹﺳﻼم«‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب »اﻹﻟﻤﺎع ﻓﯽ ﺿـﺒﻂ اﻟّﺮواﯾـﮥ و ﺗﻘﯿﯿـﺪ اﻟـّﺴ ﻤﺎع«‪ .‬و ﮐﺘﺎب »ﺑﻐﯿـﮥ اﻟّﺮاﺋﺪ« ﻟﻤﺎ ﺗﻀـّﻤﻨﻪ ﺣﺪﯾﺚ أّم زرع ﻣﻦ اﻟﻔﻮاﺋﺪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب »اﻟﻐﻨﯿﮥ« ﻓﯽ‬‫ﺷﯿﻮﺧﻪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺠﻢ« ﻓﯽ ﺷﯿﻮخ اﺑﻦ ﺳﮑﺮة‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 263‬از ‪316‬‬‫و ﮐﺘـﺎب »ﻧﻈﻢ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻋﻠﯽ ﺻـّﺤﮥ ﺟﺰم اﻷذان«‪ .‬و ﮐﺘﺎب »ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ«‪ .‬و ﻣّﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﮑّﻤﻠﻪ »اﻟﻤﻘﺎﺻـﺪ اﻟﺤﺴﺎن ﻓﯿﻤﺎ ﯾﻠﺰم اﻹﻧﺴﺎن« و ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟﻌﯿﻮن اﻟـّﺴ ﺘﮥ ﻓﯽ أﺧﺒـﺎر ﺳـﺒﺘﮥ«‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »ﻏﻨﯿـﮥ اﻟﮑﺎﺗﺐ و ﺑﻐﯿـﮥ اﻟّﻄﺎﻟﺐ« ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﺪور و اﻟّﺘﺮّﺳﻞ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »اﻻﺟﻮﺑـﮥ اﻟﻤﺤﺒﺮة ﻋﻦ اﻷﺳـﺌﻠﮥ‬‫اﻟﻤﺤّﯿﺮة«‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب أﺟﻮﺑﺘﻪ ﻋّﻤـ ﺎ ﻧﺰل ﻓﯽ أّﯾـﺎم ﻗﻀـﺎﺋﻪ ﻣﻦ ﻧﻮازل اﻷﺣﮑـﺎم‪ ،‬ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »ﺳـﯿﺮة اﻟـّﺴ ﺮاة ﻓﯽ آداب اﻟﻘﻀﺎة«‪ ،‬و ﮐﺘﺎب‬‫ﺧﻄﺐ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺨﻄﺐ إﻟّﺎ ﻣﻦ إﻧﺸﺎﺋﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷﻌﺮ ﮐﺜﯿﺮ ﺣﺴﻦ راﺋﻖ ﻓﺎﺋﻖ‪ ،‬ﻓﻤﻨﻪ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﻣﻦ ﺗﺤّﻤﻞ ﻋّﻨﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﮑﺘﺮث ﻟﮑﻨﻪ ﻟﻠّﻀﻨﺎ و اﻟّﺴﻘﻢ أوﺻﺎﺑﯽ‬‫ﺗﺮﮐﺘﻪ ﻣﺴﺘﻬﺎم اﻟﻘﻠﺐ ذا ﺣﺮق أﺧﺎ ﺟﻮي و ﺑﺘﺎرﯾﺦ و أوﺻﺎﺑﯽ‬‫اراﻗﺐ اﻟﻨﺠﻢ ﻓﯽ ﺟﻨﺢ اﻟّﺪﺟﯽ ﺳﺤﺮا ﮐﺄﻧّﻨﯽ راﺻﺪ ﻟﻠّﻨﺠﻢ أوﺻﺎب‬‫و ﻣﺎ وﺟﺪت ﻟﺬﯾﺬ اﻟّﻨﻮم ﺑﻌﺪﮐﻢ إﻟّﺎ ﺟﻨﯽ ﺣﻨﻈﻞ ﻓﯽ اﻟﻄﻌﻢ أوﺻﺎب‬‫و ﻟﻪ‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻌﻠﻢ أﻧّﯽ ﻣﻨﺬ ﻟﻢ أرﮐﻢ ﮐﻄﺎﺋﺮ ﺧﺎﻧﻪ رﯾﺶ اﻟﺠﻨﺎﺣﯿﻦ‬‫ﻓﻠﻮ ﻗﺪرت رﮐﺒﺖ اﻟّﺮﯾﺢ ﻧﺤﻮﮐﻢ ﻓﺈّن ﺑﻌﺪﮐﻢ ﻋّﻨﯽ ﺟﻨﯽ ﺣﯿﻨﯽ‬‫و ﻟﻪ ﻣﻦ اﺑﯿﺎت‪:‬‬‫إّن اﻟﺒﺨﯿﻞ ﺑﺨّﻄﻪ أو ﻟﻔﻈﻪ أو ﻋﻄﻔﻪ أو وﻗﻔﻪ ﻟﺒﺨﯿﻞ‬‫و ﻟﻪ ﻓﯽ ﺧﺎﻣﺎت زرع ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟﻨﻌﻤﺎن ﻫﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺮﯾﺢ‪:‬‬‫اﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟّﺰرع و ﺧﺎﻣﺎﺗﻪ ﺗﺤﮑﯽ و ﻗﺪ ﻣﺎﺳﺖ أﻣﺎم اﻟﺮﯾﺎح‬‫ﮐﺘﯿﺒﮥ ﺣﻤﺮاء )ﺧﻀﺮاء‪ .‬ظ( ﻣﻬﺰوﻣﮥ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاح‬‫و ﻟﻪ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﮐﺜﯿﺮ ﺟّﺪا‪ ،‬و وﻟﺪ ﺑﺴـﺒﺘﮥ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ‪ 476‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﺮاﮐﺶ ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ‬‫‪ ،544‬و ﻗﯿﻞ إﻧّﻪ ﻣﺎت ﻣﺴﻤﻮﻣﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪386 :‬‬‫ﺳّﻤﻪ ﯾﻬﻮدّي‪ ،‬و دﻓﻦ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﺒﺎب اﯾﻼن داﺧﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ذﮐﺮه اﺑﻦ ﻓﺮﺣﻮن ﻗّﺪس ﺳّﺮه ‪.‬‬
‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬اﻟّﺸـ ﻔﺎء ﺑﺘﻌﺮﯾﻒ ﺣﻘﻮق اﻟﻤﺼﻄﻔﯽ« ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ -‬ﻟﻠﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ‬‫ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ ﺳﻤﺎﻋﺎ ﻟﺒﻌﻀﻪ ﻣﻊ اﻟّﺘﻔّﻘﻪ ﻓﯿﻪ و إﺟﺎزة ﻟﺴﺎﺋﺮه‪ ،‬ﻋﻦ أﻋﻼﻣﻪ اﻟّﺜﻼﺛﮥ ﺑﺴﻨﺪﻫﻢ إﻟﯽ اﺑﻦ ﻏﺎزي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﺎﻣـﮥ اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮ ﺑﺎﻟـّﺼ ﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟـّﺴ ﻠﻮي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺸـﻤﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟّﺸـ ﯿﺦ‬‫اﻟّﺼﺎﻟـﺢ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﻤﺎﻏﻮﺳـﯽ ﺑﻘﺮاءﺗﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﻹﺳـﮑﻨﺪرﯾﮥ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺳـّﯿﺪ اﻟﮑّﻞ‬‫اﻷﺳـﺘﻮاﺋﯽ ﺳـﻤﺎﻋﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻄﯿﺒﮥ اﻟّﺸﺮﻓﮥ إﻟّﺎ ﯾﺴﯿﺮا ﻓﺄﺟﺎزه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺗﺎﻣّﺘﯿﺖ‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﮐﺴﺮ‬‫اﻟﻔﻮﻗـّﯿ ﮥ اﻟﻤﺸـّﺪدة ﺑﻌـﺪﻫﺎ ﻣﺜّﻨﺎة ﺗﺤﺘـّﯿ ﮥ ﺳﺎﮐﻨﮥ ﺗﻠﯿﻬﺎ ﻣﺜّﻨﺎة ﻓﻮﻗّﯿﮥ‪ -‬ﻗﺮاءة ﻋﻠﯿﻪ و أﻧﺎ أﺳـﻤﻊ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟّﺼﺎﺋﻎ‪.‬‬‫»ح« ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻏﺎزي‪ :‬و اﺧﺒﺮﻧﯽ ﺑﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـّﺴ ّﺮاج‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟـّﺪه‪ ،‬ﻋﻦ ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﺠﻤﺎﻋـﮥ أﺑﯽ اﻟﺒﺮﮐﺎت‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺎّج اﻟﺒّﻠﻔﯿﻘﯽ ]‪ ،[1‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ إﺳﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻐﺎﻓﻘﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻷزدي‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﺎزي اﻷﻧﺼﺎري ﻣﻦ ذرّﯾﮥ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻷﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻗﺎل ﻫﻮ و اﺑﻦ اﻟّﺼﺎﺋﻎ‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧـﺎ اﻟﻤﺆﻟّﻒ‪ .‬ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻏـﺎزي‪ :‬و ﺑﻬـﺬا اﻟّﺴـ ﻨﺪ اﻟﻤﺴـﻠﺴﻞ ﺑﺎﻟﻘﻀﺎة ﯾﺮوي أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت اﻟﺒﻠﻔﯿﻘﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض و ﺑﺴـﻨﺪ‬‫اﻟّﺸـ ﻬﺎب اﻟﻤﻘﺮي إﻟﯽ اﺑﻦ ﻣﺮزوق اﻟﺤﻔﯿـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟـّﺪه‪ ،‬و ﻋﻦ ﺟـّﺪه أﯾﻀﺎ ﺑﺎﻹﺟﺎزة‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ‬‫ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻨﯽ اﻟﺘﻠﻤﺴﺎﻧﯽ اﻟﻘّﺰاز اﻟﺴـﺒﺘﯽ اﻟﻤﻮﻟـﺪ و اﻟﻨﺸﺄة‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﺑﻦ اﻟّﻄّﯿﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 264‬از ‪316‬‬‫اﻟﺴـﺒﺘﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻷـزدي اﻟﺴـﺒﺘﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﺑﻦ ﻏـﺎزي اﻟـّﺴ ﺒﺘﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻤﺆﻟّﻒ‪ .‬و ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟـّﺴ ﻨﺪ ﻟﻄﯿﻔـﮥ و ﻫﯽ أّن رﺟﺎﻟﻪ ﻣﻦ اﺑﻦ‬‫ﻣﺮزوق اﻟﺨﻄﯿﺐ إﻟﯽ اﻟﻤﺆﻟّﻒ ﮐّﻠﻬﻢ ]‪ [1‬ﺑﮑﺴﺮ اﻟﻤﻮﺣﺪة و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟﻼم اﻟﻤﮑﺴﻮرة و اﻟﻔﺎء آﺧﺮه ﻗﺎف )‪» .12‬اﺗﺤﺎف«(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪387 :‬‬‫ﺳﺒﺘّﯿﻮن و اﻟﺨﻄﯿﺐ اﺑﻦ ﻣﺮزوق أﻗﺎم ﺑﺴﺒﺘﮥ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺛﻼﺛﮥ أﻋﻮام‪» .‬ح« ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺮزوق اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬و أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻌﺪل أﺑﻮ اﻟﻤﺠﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻌـﺪل أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ‬‫ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺆﻟّﻔﻪ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﺟّﺪه إﻟﯽ اﻟﻤﺼّﻨﻒ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه‪ ،‬و ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺴﻨﺪ ﻟﻄﯿﻔﮥ ﺷﺮف اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ و ﻫﯽ ﻗﻮل اﻟّﺮﺟﻞ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﻋﻦ ﺟّﺪه‪ .‬و‬‫ﺑﺎﻟّﺴﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪:‬‬‫اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﺘﻔّﺮد ﺑﺎﺳـﻤﻪ اﻷﺳـﻤﯽ اﻟﻤﺨﺘّﺺ ﺑﺎﻟﻤﻠﮏ اﻻﻋّﺰ اﻷﺣﻤﯽ اﻟّـﺬي ﻟﯿﺲ دوﻧﻪ ﻣﻨﺘﻬﯽ و ﻻ وراءه ﻣﺮﻣﯽ اﻟّﻈﺎﻫﺮ ﻻ ﺗﺨّﯿﻼ و وﻫﻤﺎ و‬‫اﻟﺒﺎﻃﻦ ﺗﻘّﺪﺳﺎ ﻻ ﻋﺪﻣﺎ وﺳﻊ ﮐّﻞ ﺷﯽء رﺣﻤﮥ و ﻋﻠﻤﺎ و أﺳﺒﻎ ﻋﻠﯽ أوﻟﯿﺎﺋﻪ ﻧﻌﻤﺎ ﻋّﻤﺎ و ﺑﻌﺚ ﻓﯿﻬﻢ رﺳﻮﻻ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ أﻧﻔﺴﻬﻢ ﻋﺮﺑﺎ و ﻋﺠﻤﺎ و‬‫أزﮐﺎﻫﻢ ﻣﺤﺘـﺪا و ﻣﻨﻤﯽ و أرﺟﺤﻬﻢ ﻋﻘﻼ و ﺣﻠﻤﺎ و اوﻓﺮﻫﻢ ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻬﻤﺎ و أﻗﻮاﻫﻢ ﯾﻘﯿﻨﺎ و ﻋﺰﻣﺎ و أﺷّﺪﻫﻢ ﺑﻬﻢ رأﻓﮥ و رﺣﻤﺎ‪ ،‬زﮐﺎه روﺣﺎ و‬‫ﺟﺴﻤﺎ و ﺣﺎﺷﺎه ﻋﯿﺒﺎ و وﺻﻤﺎ و آﺗﺎه ﺣﮑﻤﮥ و ﺣﮑﻤﺎ و ﻓﺘﺢ ﺑﻪ أﻋﯿﻨﺎ ﻋﻤﯿﺎ و ﻗﻠﻮﺑﺎ ﻏﻠﻔﺎ و آذاﻧﺎ ﺻّﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺂﻣﻦ ﺑﻪ و ﻋّﺰره و ﻧﺼﺮه‪ ،‬ﻣﻦ ﺟﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻟﻪ ﻓﯽ ﻣﻐﻨﻢ اﻟـّﺴ ﻌﺎدة ﻗﺴـﻤﺎ و ﮐـﺬب ﺑﻪ و ﺻـﺪف ﻋﻦ آﯾـﺎﺗﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﺘﺐ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺸـ ﻘﺎء ﺣﺘﻤـﺎ و ﻣﻦ ﮐﺎن ﻓﯽ ﻫـﺬه أﻋﻤﯽ ﻓﻬﻮ ﻓﯽ اﻵﺧﺮة‬‫أﻋﻤﯽ‪ .‬ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﺻﻼة ﺗﻨﻤﻮ و ﺗﻨﻤﯽ و ﺳﻠّﻢ ﺗﺴﻠﯿﻤﺎ‪ .‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻋﺮف ﻧﺴـﯿﻢ و رﺷـﻔﮥ ﺗﺴـﻨﯿﻢ ﻓﯽ ﻧﺒﺬ ﻣﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤّﺠﮥ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﻌﺪل أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ‬‫ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻋﻤﺮون‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﻋﻤﺮو‪ -‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ‪ -‬ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‪ -‬ﺑﻤﺜّﻨﺎة ﺗﺤﺘّﯿﮥ ﻣﻔﺘﻮﺣﮥ و ﺣﺎء ﻣﻬﻤﻠﮥ ﺳﺎﮐﻨﮥ‬‫ﻓﺼﺎد ﻣﻬﻤﻠﮥ ﻣﺤّﺮﮐﮥ ﺑﺎﻟﺤﺮﮐﺎت اﻟّﺜﻼﺛﮥ ﻓﻤﻮّﺣﺪة‪ -‬ﻧﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﯾﺤﺼﺐ ﺣّﯽ ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ ﻣﻦ ﺣﻤﯿﺮ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﻧﺸﺄ ﺑﺴﺒﺘﮥ‬‫و أﺧـﺬ ﻋﻦ ﻣﺸـﯿﺨﺘﻬﺎ و رﺣﻞ إﻟﯽ اﻷﻧﺪﻟﺲ ﻓﺄﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﻤﺪﯾﻦ و اﺑﻦ رﺷﺪ و اﺑﻦ اﻟﻌﺘﺎب و اﺑﻦ اﻟﺤﺎّج و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺪﻓﯽ و ﻟا ﻄﺒﻘﮥ و‬‫اﺗّﺴﻌﺖ رواﯾﺘﻪ ﻓﮑﺎن ﺟﻤﺎل اﻟﻌﺼﺮ و ﻣﻔﺨﺮ اﻻﻓﻖ و ﯾﻨﺒﻮع اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ و ﻣﻌﺪن اﻹﻓﺎدة‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬اﺳﺘﺒﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم و ﺟﻤﻊ و أﻟّﻒ و ﺳﺎرت‬‫ﺑﺘﺼـﺎﻧﯿﻔﻪ اﻟّﺮﮐﺒﺎن و اﺷـﺘﻬﺮ اﺳـﻤﻪ ﻓﯽ اﻵﻓﺎق‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن‪ :‬ﻫﻮ إﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و أﻋﺮف اﻟّﻨﺎس ﺑﻌﻠﻮﻣﻪ و ﺑﺎﻟّﻨﺤﻮ و اﻟّﻠﻐـﮥ و‬‫ﮐﻼم اﻟﻌﺮب و أّﯾﺎﻣﻬﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪388 :‬‬‫و أﻧﺴﺎﺑﻬﻢ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻘﯿﺴﯽ اﻹﺷﺒﯿﻠﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ »ﻗﻼﺋﺪ اﻟﻌﻘﯿﺎن و ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻷﻋﯿﺎن« ﻓﯽ ﺗﺤﻠﯿﺘﻪ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻨﻪ‪ :‬ﺟﺎء ﻋﻠﯽ ﻗـﺪر و ﺳـﺒﻖ إﻟﯽ ﻧﯿﻞ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ ﻓﺎﺑﺘـﺪر و اﺳﺘﯿﻘﻆ ﻟﻬﺎ و اﻟّﻨﺎس ﻧﯿﺎم‪ ،‬و ورد ﻣﺎءﻫﺎ و ﻫﻢ ﻫﯿﺎم‪ ،‬و ﺗﻼ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺎرف ﻣﺎ أﺷـﮑﻞ و‬‫أﻗـﺪم ﻋﻠﯽ ﻣﺎ أﺣﺠﻢ ﻋﻨﻪ ﺳﻮاه و ﻧﮑﻞ ﻓﺘﺤّﻠﺖ ﺑﻪ ﻟﻠﻌﻠﻮم ﻧﺤﻮر و ﺗﺠّﻠﺖ ﻟﻪ ﻣﻨﻬﺎ ﺣﻮر ﮐﺄﻧّﻬﻦ اﻟﯿﺎﻗﻮت و اﻟﻤﺮﺟﺎن ﻟﻢ ﯾﻄﻤﺜﻬّﻦ إﻧﺲ ﻗﺒﻠﻪ و ﻻ‬‫ﺟﺎّن‪ ،‬ﻗـﺪ اﻟﺤﻔﺘﻪ اﻷﺻﺎﻟـﮥ رداﻫﺎ و ﺳـﻘﺘﻪ أﻧـﺪاﻫﺎ و أﻟﻘﺖ إﻟﯿﻪ اﻟّﺮﯾﺎﺳﮥ أﻗﺎﻟﯿﺪﻫﺎ و ﻣﻠّﮑﺘﻪ ﻃﺮﯾﻔﻬﺎ و ﺗﻠﯿﺪﻫﺎ‪ ،‬ﻓﺒّﺬ ﻋﻠﯽ ﻓﺘﺎﺗﻪ اﻟﮑﻬﻮل ﺳـﮑﻮﻧﺎ و‬‫ﺣﻠﻤﺎ و ﺳـﺒﻘﻬﻢ ﻣﻌﺮﻓﮥ و ﻋﻠﻤﺎ و أزرت ﻣﺤﺎﺳـﻨﻪ ﺑﺎﻟﺒﺪر اﻟّﻠﯿﺎح ]‪ [1‬و ﺳـﺮت ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ ﺳـﺮي اﻟّﺮﯾﺎح ﻓﺘﺸّﻮﻓﺖ ﻟﻌﻼﺋﻪ اﻷﻗﻄﺎر و وﮐﻔﺖ ﺗﺤﮑﯽ‬‫ﻧـﺪاه اﻷﻣﻄﺎر و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻋﺘﻨﺎﺋﻪ ﺑﻌﻠﻮم اﻟّﺸـ ﺮﯾﻌﮥ و اﺧﺘﺼﺎﺻﻪ ﺑﻬـﺬه اﻟﺮﺗّﺒﮥ اﻟﺮﻓﯿﻌﮥ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺎﻗﺎﻣﮥ أود اﻷدب و ﯾﻨﺴﻞ إﻟﯿﻪ أرﺑﺎﺑﻪ ﻣﻦ ﮐّﻞ ﺣﺪب‬‫إﻟﯽ ﺳﮑﻮن و وﻗﺎر ﮐﻤﺎ رﺳﺎ اﻟّﻄﻮد و ﺟﻤﺎل ﻣﺠﻠﺲ ﮐﻤﺎ ﺣﻠﯿﺖ اﻟﺨﻮد و ﻋﻔﺎف و ﺻﻮن ﻣﺎ ﻋﻠﻤﺎ ﻓﺴﺎدا ﺑﻌﺪ اﻟﮑﻮن و رواء ﻟﻮ رأﺗﻪ اﻟّﺸﻤﺲ‬‫ﻣﺎ ﺑﺎﻫﺖ ﺑﺄﺿﻮاء و ﺧﻔﺮ ﻟﻮ ﮐﺎن ﻟﻠـّﺼ ﺒﺢ ﻣﺎ ﻻح و ﻻ ﺳـﻔﺮ و ﻗﺪ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻪ اﻟﺒﺪﯾﻊ اﻷﻟﻔﺎظ و اﻷﻏﺮاض ﻣﺎ ﻫﻮ أﺳﺤﺮ ﻣﻦ اﻟﻌﯿﻮن اﻟﻨﺠﻞ‬‫و اﻟﺤﺪق اﻟﻤﺮاض‪ ،‬ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ ﻗﻮﻟﻪ ﻋﻨﺪ ارﺗﺤﺎﻟﻪ ﻣﻦ ﻗﺮﻃﺒﮥ‪:‬‬‫أﻗﻮل و ﻗﺪ ﺟّﺪ ارﺗﺤﺎﻟﯽ و ﻏّﺮدت ﺣﺪاﺗﯽ و زّﻣﺖ ﻟﻠﻔﺮاق رﮐﺎﺋﺒﯽ‬‫و ﻗﺪ ﻋﻤﺸﺖ ﻣﻦ ﮐﺜﺮة اﻟّﺪﻣﻊ ﻣﻘﻠﺘﯽ و ﺻﺎرت ﻫﻮاء ﻣﻦ ﻓﺆادي ﺗﺮاﺋﺒﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 265‬از ‪316‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﺒﻖ إﻟّﺎ وﻗﻔﮥ ﯾﺴﺘﺤّﺜﻬﺎ و داﻋﯽ ﻟﻸﺣﺒﺎب ﻻ ﻟﻠﺤﺒﺎﺋﺐ‬‫رﻋﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﯿﺮاﻧﺎ ﺑﻘﺮﻃﺒﮥ اﻟﻌﻠﯽ و ﺳّﻘﯽ رﺑﺎﻫﺎ ﺑﺎﻟﻌﻬﺎد اﻟّﺴﻮاﮐﺐ‬‫و ﺣّﯿﯽ زﻣﺎﻧﺎ ﺑﯿﻨﻬﻢ ﻗﺪ أﻟﻔﺘﻪ ﻃﻠﯿﻖ اﻟﻤﺤّﯿﺎ ﻣﺴﺘﻼن اﻟﺠﻮاﻧﺐ‬‫أ إﺧﻮاﻧﻨﺎ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻓﯿﻬﺎ ﺗﺬّﮐﺮوا ﻣﻌﺎﻫﺪ ﺟﺎر أو ﻣﻮّدة ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻏﺪوت ﺑﻬﻢ ﻣﻦ ﺑّﺮﻫﻢ و اﺣﺘﻔﺎﺋﻬﻢ ﮐﺄﻧّﯽ ﻓﯽ أﻫﻠﯽ و ﺑﯿﻦ أﻗﺎرﺑﯽ‬‫و ﻟﻪ‪ :‬إذا ﻣﺎ ﻧﺸﺮت ﺑﺴﺎط اﻧﺒﺴﺎط ﻓﻌﻨﻪ ﻓﺪﯾﺘﮏ ﻓﺎﻃﻮ اﻟﻤﺰاﺣﺎ‬‫ﻓﺈّن اﻟﻤﺰاح ﮐﻤﺎ ﻗﺪ ﺣﮑﯽ أوﻟﻮ اﻟﻌﻠﻢ ﻗﺒﻞ ﻋﻦ اﻟﻌﻠﻢ زاﺣﺎ‬‫]‪ [1‬اﻟﻠﯿﺎح‪ :‬اﻻﺑﯿﺾ ﻣﻦ ﮐّﻞ ﺷﯽء و اﺑﯿﺾ ﻟﯿﺎح ﻧﺎﺻﺢ )‪ .12‬ق(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪389 :‬‬‫و ﻗﺎل ﻓﯽ ﺧﺎﻣﺎت زرع ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﺷﻘﺎﺋﻖ ﻧﻌﻤﺎن ﻫﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ رﯾﺢ‪:‬‬‫اﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟّﺰرع و ﺧﺎﻣﺎﺗﻪ ﺗﺤﮑﯽ و ﻗﺪ ﻣﺎﺳﺖ أﻣﺎم اﻟّﺮﯾﺎح‬‫ﮐﺘﺎﺋﺒﺎ ﺧﻀﺮاء ﻣﻬﺰوﻣﮥ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاح‬‫و ﻟﻪ ﻣﻦ ﻗﺼﯿﺪة ﺑﻌﺚ ﺑﻬﺎ إﻟﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ اﻟّﺴﻠﻔﯽ‪:‬‬‫أﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮ! ﺧﺬﻫﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻌﺪ و اﻟّﻨﻮي ﺗﺤّﯿﮥ ﻣﺮﺗﺎح ﻟﺬﮐﺮاك ﺷّﯿﻖ‬‫ﻃﻮي ﻟﮏ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟّﻀﻠﻮع ﻣﻮّدة ﺗﺸّﻒ ﺻﻔﺎء ﮐﺎﻟّﺰﻻل اﻟﻤﺮّوق‬‫ﯾﻨﺎﺟﯿﮏ ﺑﺎﻟّﺬﮐﺮي ﻓﯿﺸﻔﯽ ﻏﻠﯿﻠﻪ و ﯾﺨﻠﺺ ﺑﺎﻟﻮّد اﻟّﺼﺤﯿﺢ و ﯾﻠﺘﻖ‬‫أﻗﻤﺖ ﻋﻤﻮد اﻟّﺪﯾﻦ و اﻷﺛﺮ اﻟّﺬي ﺳﻨﺎه ﻫﺪي ﻟﻠﺤّﻖ ﮐّﻞ ﻣﻮّﻓﻖ‬‫و ﻃﺎر ﻟﮏ اﻟّﺼﯿﺖ اﻟﺒﻌﯿﺪ ﻓﺄّرﺟﺖ ﻣﺂﺛﺮه ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﻏﺮب و ﻣﺸﺮق‬‫ﻓﻤﺎ ﻣﻦ ﺛﺮي إﻟّﺎ ﺑﺬﮐﺮاك ﻋﺎﻃﺮ و ﻻ اﻓﻖ إﻟّﺎ ﺑﻨﻮرك ﻣﺸﺮق‬‫ﺑﻘﯿﺖ ﻹﺳﻨﺎد اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﻘﯿﻤﻪ و ﻟﻠﻌﻠﻢ ﺗﻤﻠﯽ ﻣﻨﻪ ﮐّﻞ ﻣﺤّﻘﻖ‬‫و ﻻ زﻟﺖ ﻧﺤﻮ )ﺗﻨﺤﻮ‪ .‬ظ( ﮐّﻞ ﻓﻀﻞ و ﺳﻮدد و ﺗﻨﻤﻮ ﺑﻤﻌﺮاج اﻟﺠﻼل و ﺗﺮﺗﻘﯽ‬‫و ﺟﺎوﺑﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﻘﺼﯿﺪة ﻣﻨﻬﺎ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫أﺗﺎﻧﯽ ﻧﻈﻢ اﻷﻟﻤﻌّﯽ اﻟﻤﻮّﻓﻖ ﯾﻤﯿﺲ اﺧﺘﯿﺎﻻ ﺑﯿﻦ ﻏﺮب و ﻣﺸﺮق‬‫ﻓﻄﺎﻟﻌﺘﻪ ﻣﺴﺘﺒﺸﺮا ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ ﻧﺘﯿﺠﮥ ﻓﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺒﻼﻏﮥ ﻣﺸﺮق‬‫و أﺿﺤﯽ ﻓﺮﯾﺪا ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣﻔﻈﻪ و ﻗّﺼﺮ ﻋﻨﻪ ﮐّﻞ ﻓﺤﻞ و ﻣﻔﻠﻖ‬‫و ﻓﺎز ﺑﻤﺠﺪ ﻟﯿﺲ ﯾﺮﺟﻮ ﺑﻠﻮﻏﻪ ﻣﺪي اﻟّﺪﻫﺮ إﻟّﺎ ﮐّﻞ أﺣﻤﻖ أﺧﺮق‬‫أﺑﺎ اﻟﻔﻀﻞ! ﺧﺬ ﺑﺎﻟﻔﻀﻞ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺜﺘﻪ و ﻃﺎﻟﻌﻪ ﺛّﻢ اﻧﺒﺬه ﻋﻨﮏ و ﺷّﻘﻖ‬‫ﻓﻨﺤﻦ و إن ﻟﻢ ﯾﻘﺾ ﯾﺎ ﻗﺎض ﺑﯿﻨﻨﺎ ﻟﻘﺎء ﻓﺒﺎﻷرواح ﻧﺪﻧﻮ و ﻧﻠﺘﻘﯽ‬‫و ﻟﻪ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺒﺪﯾﻌﮥ ﻓﯽ ﻓّﻨﻬﺎ اﻟﻐﺮﯾﺒﮥ ﻓﯽ ﺣﺴـﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﮐﺘﺎب »اﻟّﺸﻔﺎء« أﺑﺪع ﻓﯿﻪ ﮐّﻞ إﺑﺪاع و ﺳﻠﻢ ﻟﻪ اﮐﻔﺎءه ﮐﻔﯿﺎﻗﻪ )ﮐﻔﺎﯾﺘﻪ‪ .‬ظ( ﻓﯿﻪ ﻣﻦ‬‫ﻏﯿﺮ ﻣﻌﺎرﺿﮥ و ﻻ دﻓﺎع و ﻟﻢ ﯾﻨﺎزﻋﻪ أﺣﺪ ﻻﻧﻔﺮاده ﺑﻤﻐﺰاه‪ ،‬و ﻻ أﻧﮑﺮوا ﻣﺰّﯾﮥ اﻟّﺴـ ﺒﻖ إﻟﯽ ﻣﺪاه‪ ،‬ﺗﺸّﻮﻓﻮا ﻟﻠﻮﻗﻮف ﻋﻠﯿﻪ و أﻧﺼﻔﻮا ﻓﯽ اﻻﺳﺘﻔﺎدة‬‫ﻣّﻤـ ﺎ ﻟـﺪﯾﻪ و ﺣﻤﻠﻪ اﻟّﻨـﺎس ﻋﻨﻪ آﺣـﺎدا و ﺟﻤﻮﻋـﺎ ﻋﻠﯽ اﺧﺘﻼـف اﻟّﻄﺒﺎق و ﻃﺎرت ﻧﺴـﺨﻪ ﻃﯿﺮان اﻟﻘﻄﺎﻓﯽ أﻋﻤﺎق اﻵﻓﺎق و ﻟﻬـﺞ ﺑﻪ اﻟّﺸﺎدي و‬‫اﻟﺒﺎدي و ﺗﺠﻤﻠﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪390 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 266‬از ‪316‬‬‫ﺑﻪ اﻟّﻨﻮادي ﻓﯽ اﻟﺤﻮاﺿـﺮ و اﻟﺒﻮادي و ﻗـﺪ ﮐﺜﺮت ﻓﯿﻪ اﻷﻣﺪاح و رﮐﻀﺖ ﺳﻮاﺑﻖ اﻷﻓﮑﺎر ﻓﯽ راح اﻟّﺮﺣﺮاح‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﻣﺠّﻞ ﺑﺮر ﻓﯽ اﻹﻋﺮاب ﻋﻦ‬‫ﻣﺮﻓﻮع ﻗﺪره اﻟﻤﺘﻤّﮑﻦ؛ و ﻣﻦ ﻣﺼّﻞ ﺗﻼﻓﯽ إﺑﺎﻧﮥ ﺳـﻨﺎن اﻟﺒﯿﺎن ﻋﻦ واﺟﺐ ﺣّﻘﻪ اﻟﻤﺘﻌّﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ ﻗﻮل ﻟﺴﺎن اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺴـﻠﻤﺎﻧﯽ‬‫)اﻟﺘﻠﻤﺴﺎﻧﯽ‪ .‬ظ(‪:‬‬‫»ﺷﻔﺎء ﻋﯿﺎض« ﻟﻠّﺼﺪور ﺷﻔﺎء ﻓﻠﯿﺲ ﺑﻔﻀﻞ ﻗﺪ ﺣﻮاه ﺧﻔﺎء‬‫ﻫﺪّﯾﮥ ﺑّﺮ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﺠﺰﯾﻠﻬﺎ ﺳﻮي اﻷﺟﺮ و اﻟّﺬﮐﺮ اﻟﺠﻤﯿﻞ ﮐﻔﺎء‬‫و ﻓﯽ ﻟﻨﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺣّﻖ وﻓﺎﺋﻪ و أﮐﺮم أوﺻﺎف اﻟﮑﺮام وﻓﺎء‬‫و ﺟﺎء ﺑﻪ ﺑﺤﺮا ﯾﻘﻮل )ﯾﻔﻮق‪ .‬ظ( ﺑﻔﻀﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺤﺮ ﻃﻌﻢ ﻃّﯿﺐ و ﺻﻔﺎء‬‫و ﺣﻖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻌﺪ وﻓﺎﺗﻪ رﻋﺎه و إﻏﻔﺎل اﻟﺤﻘﻮق ﺟﻔﺎء‬‫ﻫﻮ اﻟّﺬﺧﺮ ﯾﻐﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﯿﺎة ﻏﻨﺎءه و ﯾﺘﺮك ﻣﻨﻪ ﻟﻠﺒﻨﯿﻦ رﻓﺎء‬‫ﻫﻮ اﻷﺛﺮ اﻟﻤﺤﻤﻮد ﻟﯿﺲ ﯾﻨﺎﻟﻪ دﺛﻮر و ﻻ ﯾﺨﺸﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻔﺎء‬‫ﺣﺮﺻﺖ ﻋﻠﯽ اﻹﻃﻨﺎب ﻓﯽ ﻧﺸﺮ ﻓﻀﻠﻪ و ﺗﻤﺠﯿﺪه ﻟﻮ ﺳﺎﻋﺪﺗﻨﯽ ﻓﺎء‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺠﯿﺪ اﻷزدي اﻟﺮﻧﺪي ﻧﺰﯾﻞ ﺑﺠﺎﯾﮥ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟّﺸﻔﺎء ﺷﻔﺎء اﻟﻘﻠﻮب ﻗﺪ اﯾﺘﻠﻔﺖ ﺷﻤﺲ ﺑﺮﻫﺎﻧﻪ‬‫ﻓﺄﮐﺮم ﺑﻪ ﺛّﻢ أﮐﺮم ﺑﻪ و ﻋّﻈﻢ ﻣﺪي اﻟّﺪﻫﺮ ﻣﻦ ﺷﺎﻧﻪ‬‫إذا ﻃﺎﻟﻊ اﻟﻤﺮء ﻣﻀﻤﻮﻧﻪ رﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻬﺪي أﺻﻞ اﯾﻤﺎﻧﻪ‬‫و ﺟﺎء ﺑﺮوض اﻟّﺘﻘﯽ ﻧﺎﺷﻘﺎ أراﺋﺞ أزﻫﺎر أﻓﻨﺎﻧﻪ‬‫و ﻧﺎل ﻋﻠﻮﻣﺎ ﺗﺮﻗﯿﻪ ﻓﯽ ﺛﺮّﯾﺎ اﻟّﺴﻤﺎء و ﮐﯿﻮاﻧﻪ‬‫ﻓﻠّﻠﻪ دّر أﺑﯽ ﻟا ﻔﻀﻞ‪ ،‬إذ ﺳﺮي ﻓﯽ اﻟﻮري ﻧﯿﻞ إﺣﺴﺎﻧﻪ‬‫ﺗﻘّﺮر ﻗﺪر ﻧﺒّﯽ اﻟﻬﺪي و ﺧﯿﺮ اﻷﻧﺎم ﺑﺘﺒﯿﺎﻧﻪ‬‫و ﺟﺎزاه رﺑّﯽ ﺧﯿﺮ اﻟﺠﺰاء و ﺟﺎد ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻐﻔﺮاﻧﻪ‬‫و ﻣﻨﻪ اﻟّﺼﻠﻮة ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺠﺘﺒﯽ و أﺻﺤﺎﺑﻪ ﺛّﻢ أﻋﻮاﻧﻪ‬‫ﻣﺪي اﻟّﺪﻫﺮ ﻻ ﯾﻨﻘﻀﯽ دأﺑﻬﺎ و ﻻ ﯾﻨﺜﻨﯽ ﻃﻮل أزﻣﺎﻧﻪ‬‫و ﯾﺬﮐﺮ ﻋﻦ اﺑﻦ أﺧﯿﻪ اﻟﻤﺪﻋّﻮ ﺑﻤﺤّﻤﺪ اﻟﻔﺎﺿﻞ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ ﻋّﻤﯽ أﺑﺎ اﻟﻔﻀﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪391 :‬‬‫ﻓﯽ اﻟّﻨﻮم ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﺳـﺮﯾﺮ ﻣﻦ ذﻫﺐ ﻓﮑﺎﻧﺖ ﺗﻌﺘﺮﯾﻨﯽ دﻫﺸﮥ ﻓﯽ اﻟـّﺴ ﻼم ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠّﻢ و ﺗﻌّﺠﺒﺖ ﻣﻦ ﮐﻮن ﻋّﻤﯽ ﻣﻌﻪ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺴ ﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻓﮑـﺎن ﻋّﻤﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ ﻓﻬﻢ ذﻟﮏ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ! اﺷـﺪد ﯾـﺪك ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟّﺸـ ﻔﺎء« و ﺗﻤّﺴﮏ ﺑﻪ‪ ،‬ﮐﺄﻧّﻪ ﯾﺸـﻌﺮ أﻧّﻪ أﺣّﻠﻪ ﻫﺬه اﻟﻤﻨﺰﻟﮥ اﻟّﺸـ ﺮﯾﻔﮥ‪ .‬و ﻣﻨﻬﺎ ﮐﺘﺎب »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار ﻋﻠﯽ ﺻﺤﺎح اﻵﺛﺎر« و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻟﻮ ﮐﺘﺐ‬‫ﺑﺎﻟّﺬﻫﺐ او وزن ﺑﺎﻟﺠﻮاﻫﺮ ﮐﺎن ﻗﻠﯿﻼ ﻓﯽ ﺣّﻘﻪ‪ .‬و ﻣﻨﻬﺎ »إﮐﻤﺎل اﻟﻤﻌﻠﻢ ﻓﯽ ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ« و ﻓﯿﻪ ﯾﻘﻮل ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻟﻤﺮﺟﻞ‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻗﺮء اﻻﮐﻤﺎل ﮐﺎن ﮐﺎﻣﻼ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و زّﯾﻦ اﻟﻤﺤﺎﻓﻼ‬‫و ﮐﺘﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﻨﻮز اﻧّﻬﺎ ﺗﻔﯿﺪ ﻧﻔﻌﺎ ﻋﺎﺟﻼ و آﺟﻼ‬‫و ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﻋﯿﺎض ﻋﻮض ﻓﺎﻧّﻪ ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻓﺎﺿﻼ‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴـﺘﻨﺒﻄﮥ« ﻓﯽ ﺷﺮح ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺸﮑﻠﮥ و أﻟﻔﺎظ ﻣﻐﻠﻄﮥ ﻣّﻤﺎ اﺷﺘﻤﻠﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺪّوﻧﮥ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻄﮥ ﻟﻢ ﯾﺆﻟّﻒ ﻓﯽ ﻓّﻨﻪ ﻣﺜﻠﻪ و‬‫ﻗﺪ ﻏﻠﺐ ﻋﻠﯽ ﺗﺴﻤﯿﺘﻪ اﻟّﺘﻨﺒﯿﻬﺎت« و ﻓﯿﻪ ﯾﻘﻮل أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻮزري ﺷﺎرح اﻟّﺸﻘﺮاﻃﯿﺴﯿﮥ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 267‬از ‪316‬‬‫ﮐﺄﻧﯽ ﻣﺬ واﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﯿﺎض اﻧّﺰه ﻃﺮﻓﯽ ﻓﯽ ﻣﺮﯾﻊ رﯾﺎض‬‫ﻓﺄﺟﻨﯽ ﺑﻪ اﻷزﻫﺎر ﯾﺎﻧﻌﮥ اﻟﺠﻨﯽ و أﮐﺮع ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﻟﺬﯾﺬ ﺣﯿﺎض‬‫و ﻣﻨﻬـﺎ ﮐﺘﺎب »ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻟﻤـﺪارك و ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ ﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ اﻋﻼم ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﺎﻟﮏ« و ﮐﺘﺎب »اﻹﻋﻼم ﺑﺤـﺪود ﻗﻮاﻋـﺪ اﻹﺳـﻼم« و ﮐﺘﺎب‬‫»اﻹﻟﻤﺎع ﻓﯽ ﺿـﺒﻂ اﻟّﺮواﯾـﮥ و ﺗﻘﯿﯿﺪ اﻟّﺴـ ﻤﺎع« و »ﺑﻐﯿﮥ اﻟّﺮاﺋﺪ ﻟﻤﺎ ﺗﻀـّﻤﻨﻪ ﺣﺪﯾﺚ أّم زرع ﻣﻦ اﻟﻔﻮاﺋﺪ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻐﻨﯿﮥ« ﻓﯽ ﺷـﯿﻮﺧﻪ و »ﻣﻌﺠﻢ‬‫ﺷﯿﻮخ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺼ ﺪﻓﯽ« و »ﻧﻈﻢ اﻟﺒﺮﻫـﺎن ﻋﻠﯽ ﺻـّﺤﮥ ﺟﺰم اﻷـذان«‪ .‬و ﻣّﻤـ ﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻤـﻞ »اﻟﻤﻘﺎﺻـﺪ اﻟﺤﺴـﺎن ﻓﯿﻤـﺎ ﯾﻠﺰم اﻹﻧﺴـﺎن« و »ﺟﺎﻣﻊ‬‫اﻟّﺘﺎرﯾـﺦ« أرﺑﯽ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺆﻟّﻔﺎت و »ﻏﻨﯿﮥ اﻟﮑﺎﺗﺐ و ﺑﻐﯿﮥ اﻟّﻄﺎﻟﺐ« ﻓﯽ اﻟّﺼﺪور و اﻟّﺘﺮاﺳـﯿﻞ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬و ﻣﺎت ﺑﻤﺮاﮐﺶ ﻣﻐﺮﺑﺎ ﻣﻦ‬‫أﻫﻠﻪ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬ﻗﯿﻞ إﻧّﻪ ﻣﺎت ﻣﺴﻤﻮﻣﺎ ﺳّﻤﻪ ﯾﻬﻮدي ‪.‬‬
‫و ﺧﻮد ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﮐﺘﺎب اﻟّﺸـ ﻔﺎء ﺑﺘﻌﺮﯾﻒ ﺣﻘﻮق اﻟﻤﺼـﻄﻔﯽ« )ص( ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻗﺎﺿﯽ ﻋﯿﺎض‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و در ﺣّﻖ آن ﮐﺘﺎب ﻋﻠﻤﺎ و ﺷﻌﺮاء اﻃﺎﻟﺖ ﻣﺪح و ﺛﻨﺎ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻟﺴﺎن اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺗﻠﻤﺴﺎﻧﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪392 :‬‬‫»ﺷﻔﺎء ﻋﯿﺎض« ﻟﻠّﺼﺪور ﺷﻔﺎء و ﻟﯿﺲ ﻟﻔﻀﻞ ﻗﺪ ﺣﻮاه ﺧﻔﺎء‬‫ﻫﺪّﯾﮥ ﺑّﺮ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﺠﺰﯾﻠﻬﺎ ﺳﻮي اﻷﺟﺮ و اﻟّﺬﮐﺮ اﻟﺠﻤﯿﻞ ﮐﻔﺎء‬‫و ﻓﯽ ﻟﻨﺒّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺣّﻖ وﻓﺎﺋﻪ و أﮐﺮم أوﺻﺎف اﻟﮑﺮام وﻓﺎء‬‫و ﺟﺎء ﺑﻪ ﺑﺤﺮا ﯾﻔﻮق ﻟﻔﻀﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺤﺮ ﻃﻌﻢ ﻃّﯿﺐ و ﺻﻔﺎء‬‫و ﺣّﻖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻌﺪ وﻓﺎﺗﻪ رﻋﺎه و إﻏﻔﺎل اﻟﺤﻘﻮق ﺟﻔﺎء‬‫ﻫﻮ اﻟّﺬﺧﺮ ﯾﻐﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﯿﺎة ﻏﻨﺎءه و ﯾﺘﺮك ﻣﻨﻪ ﻟﻠﺒﻨﯿﻦ رﻓﺎء‬‫ﻫﻮ اﻷﺛﺮ اﻟﻤﺤﻤﻮد ﻟﯿﺲ ﯾﻨﺎﻟﻪ دﺛﻮر و ﻻ ﯾﺨﺸﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻔﺎء‬‫ﺣﺮﺻﺖ ﻋﻠﯽ اﻹﻃﻨﺎب ﻓﯽ ﻧﺸﺮ ﻓﻀﻠﻪ و ﺗﻤﺠﯿﺪه ﻟﻮ ﺳﺎﻋﺪﺗﻨﯽ ﻓﺎء‬‫و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺠﯿﺪ أزدي رﻧﺪي ﮐﻪ درﺑﺠﺎﯾﻪ ﺳﮑﻮﻧﺖ داﺷﺘﻪ ﮔﻔﺘﻪﺳﺖ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب اﻟّﺸﻔﺎء ﺷﻔﺎء اﻟﻘﻠﻮب ﻗﺪ اﯾﺘﻠﻘﺖ ﺷﻤﺲ ﺑﺮﻫﺎﻧﻪ‬‫ﻓﺄﮐﺮم ﺑﻪ ﺛّﻢ أﮐﺮم ﺑﻪ و أﻋﻈﻢ ﻣﺪي اﻟّﺪﻫﺮ ﻣﻦ ﺷﺎﻧﻪ‬‫إذا ﻃﺎﻟﻊ اﻟﻤﺮء ﻣﻀﻤﻮﻧﻪ رﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻬﺪي أﺻﻞ إﯾﻤﺎﻧﻪ‬‫و ﺟﺎء ﺑﺮوض اﻟّﺘﻘﯽ ﻧﺎﺷﻘﺎ أراﺋﺞ أزﻫﺎر أﻓﻨﺎﻧﻪ‬‫و ﻧﺎل ﻋﻠﻮﻣﺎ ﺗﺮّﻗﯿﻪ ﻓﯽ ﺛﺮّﯾﺎ اﻟّﺴﻤﺎء و ﮐﯿﻮاﻧﻪ‬‫ﻓﻠّﻠﻪ دّر أﺑﯽ ﻟا ﻔﻀﻞ إذ ﺟﺮي )ﺳﺮي‪ .‬ظ( ﻓﯽ اﻟﻮري ﻧﯿﻞ إﺣﺴﺎﻧﻪ‬‫ﯾﻘّﺮر )ﺗﻘّﺮر‪ .‬ظ( ﻗﺪر ﻧﺒّﯽ اﻟﻬﺪي و ﺧﯿﺮ اﻷﻧﺎم ﺑﺘﺒﯿﺎﻧﻪ‬‫ﻓﺠﺎزاه رﺑّﯽ ﺧﯿﺮ اﻟﺠﺰاء و ﺟﺎد ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻐﻔﺮاﻧﻪ‬‫و ﻣﻨﻪ اﻟّﺼﻠﻮة ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺠﺘﺒﯽ و أﺻﺤﺎﺑﻪ ﺛّﻢ أﻋﻮاﻧﻪ‬‫ﻣﺪي اﻟّﺪﻫﺮ ﻻ ﯾﻨﻘﻀﯽ داﺋﻤﺎ و ﻻ ﯾﻨﺘﻬﯽ ﻃﻮل أزﻣﺎﻧﻪ‬‫و ﺑﺮادرزاده ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض روزي ﻋّﻢ ﺧﻮد را ﺑﺨﻮاب دﯾﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﺮاه آن ﺣﻀـﺮت ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ ﺑﺮ ﺗﺨﺘﯽ از زر ﻧﺸﺴـﺘﻪ اﺳﺖ از‬‫دﯾﺪن اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ دﻫﺸﺘﯽ و ﺗﻮّﻫﻤﯽ ﻻﺣﻖ ﺣﺎل راوي ﮔﺸﺖ ﻋّﻢ او ﻓﻬﻤﯿﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬أي ﺑﺮادرزاده ﻣﻦ! ﮐﺘﺎب »ﺷـﻔﺎ« را ﻣﺤﮑﻢ ﮔﯿﺮ و ﺑﺂن‬‫ﺗﻤّﺴﮏ ﮐﻦ‪ .‬ﮔﻮﯾﺎ اﺷﺎره ﮐﺮد ﺑﺂﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻣﺮا از ﮐﺮاﻣﺖ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه‪ .‬ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪393 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 268‬از ‪316‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎب از ﻋﺠﺎﺋﺐ ﮐﺘﺐ ﻣﺼـّﻨﻔﻪ اﯾﻦ ﺑﺎﺑﺴﺖ و ﺧﯿﻠﯽ ﻣﻘﺒﻮل اﻓﺘﺎده و او را ﻣﺼـّﻨﻔﺎت دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺒﻮع و ﻣﻘﺒﻮل ﺑﺴـﯿﺎرﺳﺖ از آن ﺟﻤﻠﻪ‬‫اﺳﺖ‪» :‬ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﺎح اﻵﺛﺎر« و آن ﮐﺘﺎﺑﯿﺴﺖ ﮐﻪ در ﺣّﻖ او ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﺂب زر ﻧﻮﯾﺴـﻨﺪ و ﺑﺠﻮاﻫﺮ وزن ﮐﻨﻨـﺪ ﺣّﻖ او‬‫أدا ﻧﺸﻮد‪ .‬از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ‪» :‬إﮐﻤﺎل اﻟﻤﻌﻠﻢ ﻓﯽ ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« و در ﺣﻖ او ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻣﺮﺟﻞ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻗﺮء اﻹﮐﻤﺎل ﮐﺎن ﮐﺎﻣﻼ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و زّﯾﻦ اﻟﻤﺤﺎﻓﻼ‬‫و ﮐﺘﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﻨﻮز إﻧّﻬﺎ ﺗﻔﯿﺪ ﻧﻔﻌﺎ ﻋﺎﺟﻼ و آﺟﻼ‬‫و ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﮐﺘﺐ ﻋﯿﺎض ﻋﻮض ﻓﺈﻧّﻪ ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻓﺎﺿﻼ‬‫و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴـﺘﻨﺒﻂ )اﻟﻤﺴـﺘﻨﺒﻄﮥ‪ .‬ظ(« ﻓﯽ ﺷـﺮح ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺸـﮑﻠﮥ و أﻟﻔﺎظ ﻣﻐﻠﻄـﮥ ﻣّﻤﺎ اﺷـﺘﻤﻠﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺪّوﻧﮥ و‬‫اﻟﻤﺨﺘﻠﻄـﮥ‪ ،‬درﯾﻦ ﻓﻦ ﻣﺜﻞ آن ﮐﺘﺎب ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻧﺸـﺪ و ﻣﺸـﻬﻮر ﺑﻪ »ﺗﻨﺒﯿﻬﺎت« ﮔﺸـﺘﻪ و اﯾﻦ ﻧﺎم ﺑﺮ وي ﻏﺎﻟﺐ آﻣـﺪ و در ﺣّﻖ او أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻮزري ﺷﺎرح »ﺷﻘﺮاﻃﯿﺴّﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﮐﺄﻧّﯽ ﻣﺬ واﻓﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﯿﺎض أﻧّﺰه ﻃﺮﻓﯽ ﻓﯽ ﻣﺮﯾﻊ رﯾﺎض‬‫ﻓﺄﺟﻨﯽ ﺑﻪ اﻷزﻫﺎر ﯾﺎﻧﻌﮥ اﻟﺠﻨﯽ و أﮐﺮع ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﻟﺬﯾﺬ ﺣﯿﺎض‬‫و ﻧﯿﺰ از ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ اوﺳﺖ »ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻟﻤـﺪارك و ﺗﻘﺮﯾﺮ اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ ﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ أﻋﻼم ﻣﺬﻫﺐ ﻣﺎﻟﮏ« و ﮐﺘﺎب »اﻹﻋﻼم ﺑﺤﺪود ﻗﻮاﻋﺪ اﻻﺳـﻼم« و‬‫ﮐﺘﺎب »اﻹﻟﻤﺎع ﻓﯽ ﺿـﺒﻂ اﻟّﺮواﯾﮥ و ﺗﻘﯿﯿﺪ اﻟـّﺴ ﻤﺎع« و »ﺑﻐﯿﮥ اﻟّﺮاﺋﺪ ﻟﻤﺎ ﺗﻀـّﻤﻨﻪ ﺣﺪﯾﺚ أّم زرع ﻣﻦ اﻟﻔﻮاﺋﺪ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻐﻨﯿﮥ« در ﺑﯿﺎن ﺷـﯿﻮخ‬‫ﺧﻮد و »ﻣﻌﺠﻢ ﺷـﯿﻮخ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟـّﺼ ﺪﻓﯽ« و »ﻧﻈﻢ اﻟﺒﺮﻫـﺎن ﻋﻠﯽ ﺻـّﺤﮥ ﺟﺰم اﻷـذان«‪ .‬و از ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﻧﺎﺗﻤـﺎم او »ﻣﻘﺎﺻـﺪ ﺣﺴـﺎن ﻣّﻤﺎ ﯾﻠﺰم‬‫اﻹﻧﺴﺎن« و »ﺟﺎﻣﻊ اﻟّﺘﺎرﯾﺦ« ﮐﻪ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﺤﯿﻂ و ﻣﺴﺘﻮﻋﺐ واﻗﻌﺸﺪه و »ﻏﻨﯿﮥ اﻟﮑﺎﺗﺐ و ﺑﻐﯿﮥ اﻟّﻄﺎﻟﺐ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺖ او أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ و ﻧﺎم‬‫او ﻋﯿـﺎض ﺑﻦ ﻋﻤﺮو‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﻤﺮون ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﯾﺤﺼﺒﯽ‪ -‬ﺑﯿﺎء ﺗﺤﺘﺎﻧـّﯿ ﮥ و ﺣﺎء ﻣﻬﻤﻠﻪ ﺳﺎﮐﻨﻪ و‬‫ﺻـﺎد ﻣﺤّﺮﮐﻪ ﺑﺎﻟﺤﺮﮐﺎت اﻟّﺜﻼث و ﺑﺎء ﻣﻮّﺣـ ﺪه‪ -‬و ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﯿﺤﺼﺐ ﮐﻪ ﻗﺒﯿﻠﻪاﯾﺴﺖ از ﺣﻤﯿﺮ و در أﺻﻞ در ﯾﻤﻦ ﺳـﮑﻮﻧﺖ داﺷـﺘﻨﺪ‪ .‬ﻗﺎﺿـﯽ‬‫ﻣﺬﮐﻮر در ﺳﺒﺘﻪ ﮐﻪ از ﺷﻬﺮ ﻣﻐﺮﺑﺴﺖ ﻣﺘﻮﻟّﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪394 :‬‬‫ﺷـﺪه در ﺳﺎل ﭼﺎرﺻـﺪ و ﭼﻞ و ﺷـﺶ و ﻧﺸﻮ و ﻧﻤﺎي او در ﻫﻤﺎن ﺷـﻬﺮ اﺗّﻔﺎق اﻓﺘﺎد و ﻟﻬـﺬا او را ﺳـﺒﺘﯽ ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ ،‬أّول از ﻋﻠﻤﺎ و ﻣﺸﺎﯾﺦ‬‫ﺷﻬﺮ ﺧﻮد اﺳـﺘﻔﺎده ﻧﻤﻮد و ﺑﻌـﺪ از آن ﺑﻄﺮف أﻧﺪﻟﺲ رﺣﻠﺖ ﻓﺮﻣﻮد و از اﺑﻦ رﺷﺪ و اﺑﻦ ﺣﻤﺪﯾﻦ و اﺑﻦ ﻋﺘﺎب و اﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج )اﺑﻦ اﻟﺤﺎج‪.‬‬‫ظ( و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺻﺪﻓﯽ أﺧﺬ أﺣﺎدﯾﺚ و ﻓﻨﻮن دﯾﮕﺮ ﮐﺮد در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻋﻠﻮم ﺣﺪﯾﺚ و ﻧﺤﻮ و ﻓﻘﻪ و ﮐﻼم ﻋﺮب و أّﯾﺎم و أﻧﺴﺎب آﻧﻬﺎ ﻣﻬﺎرت‬‫ﮐّﻠﯽ داﺷﺖ و ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ أﺷﻌﺎر آﺑﺪار دارد‪ ،‬و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﯾﻦ ﻗﻄﻌﻪ ﮐﻪ در وﻗﺖ ارﺗﺤﺎل از ﻗﺮﻃﺒﻪ ﻧﻈﻢ ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫أﻗﻮل و ﻗﺪ ﺟّﺪ ارﺗﺤﺎﻟﯽ و ﻏّﺮدت ﺣﺪاﺗﯽ و زّﻣﺖ ﻟﻠﻔﺮاق رﮐﺎﺋﺒﯽ‬‫و ﻗﺪ ﻋﻤﺸﺖ ﻣﻦ ﮐﺜﺮة اﻟّﺪﻣﻊ ﻣﻘﻠﺘﯽ و ﺻﺎرت ﻫﻮاء ﻣﻦ ﻓﺆادي ﺗﺮاﺋﺒﯽ‬‫و ﻟﻢ ﯾﺒﻖ إﻟّﺎ وﻗﻔﮥ ﯾﺴﺘﺤّﺜﻬﺎ و داﻋﯽ ﻟﻸﺣﺒﺎب ﻻ ﻟﻠﺤﺒﺎﺋﺐ‬‫رﻋﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﯿﺮاﻧﺎ ﺑﻘﺮﻃﺒﮥ اﻟﻌﻠﯽ و ﺳّﻘﯽ رﺑﺎﻫﺎ ﺑﺎﻟﻌﻬﺎد اﻟّﺴﻮاﮐﺐ‬‫و ﺣّﯿﺎ زﻣﺎﻧﺎ ﺑﯿﻨﻬﻢ ﻗﺪ أﻟﻔﺘﻪ ﻃﻠﯿﻖ اﻟﻤﺤّﯿﺎ ﻣﺴﺘﻼن اﻟﺠﻮاﻧﺐ‬‫أ إﺧﻮاﻧﻨﺎ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻓﯿﻬﺎ ﺗﺬّﮐﺮوا ﻣﻌﺎﻫﺪ ﺟﺎر أو ﻣﻮّدة ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻏﺪوت ﺑﻬﻢ ﻣﻦ ﺑّﺮﻫﻢ و اﺣﺘﻔﺎﺋﻬﻢ ﮐﺄﻧّﯽ ﻓﯽ أﻫﻠﯽ و ﺑﯿﻦ أﻗﺎرﺑﯽ‬‫و در زراﻋﺘﯽ ﻗـﺪري از ﻻﻟﻪ ﮐﺎﺷـﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺎﺿـﯽ اﻓﺘﺎد و ﺑﺎد ﺗﻨﺪ ﻣﯽوزﯾﺪ و ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي ﻻﻟﻪ در ﻣﯿﺎن آن زراﻋﺖ ﻣﯽﺟﻨﺒﯿﺪ؛ اﯾﻦ ﻗﻄﻌﻪ‬‫ﻧﻈﻢ ﮐﺮد و ﺗﺸﺒﯿﻪ ﻏﺮﯾﺒﺶ ﺑﺨﺎﻃﺮش اﻓﺘﺎد‪:‬‬‫اﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟّﺰرع و ﺧﺎﻣﺎﺗﻪ ﺗﺤﮑﯽ و ﻗﺪ ﻣﺎﺳﺖ أﻣﺎم اﻟّﺮﯾﺎح‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 269‬از ‪316‬‬‫ﮐﺘﺎﺋﺒﺎ ﺧﻀﺮاء ﻣﻬﺰوﻣﮥ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاح اﻧﺘﻬﯽ‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ اﻟّﺴﺒﺘﯽ‪ ،‬در ﻋﻠﻮم ﺣﺪﯾﺚ و ﻧﺤﻮ و ﻟﻐﺖ و ﮐﻼم ﻋﺮب و أّﯾﺎم و أﻧﺴﺎب اﯾﺸﺎن إﻣﺎم وﻗﺖ‬‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﻣﻔﯿـﺪه دارد‪ ،‬ﻣﻨﻬـﺎ ﮐﺘـﺎب »اﻻﮐﻤﺎل« ﮐّﻤﻞ ﺑﻪ »اﻟﻤﻌﻠﻢ ﻓﯽ ﺷـﺮح ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ« ﻟﻠﻤﺎزري‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« و »ﺷـﺮح‬‫ﺣﺪﯾﺚ أّم زرع« ﺷﺮﺣﺎ ﻣﺴﺘﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﺳّﻤﺎه »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻬﺎت« در روي ﻏﺮاﺋﺐ و ﻓﻮاﺋﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪395 :‬‬‫ﺟﻤـﻊ ﮐﺮده؛ ﻏﺮض ﮐﻪ ﺟﻤﻠﻪ ﺗـﻮاﻟﯿﻔﺶ ﺑـﺪﯾﻊﺳﺖ‪ .‬أﺑـﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺑﺸـﮑﻮال ذﮐﺮش در ﮐﺘـﺎب »اﻟـّﺼ ﻠﻪ« آورده و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﺑﺮاي ﻃﻠﺐ ﻋﻠﻢ‬‫داﺧﻞ أﻧـﺪﻟﺲ ﺷـﺪ و در ﻗﺮﻃﺒﻪ از ﺟﻤﺎﻋﺘﯽ ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ و أﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺴـﯿﺎر ﻓﺮاﻫﻢ آورده و ﺑـﺪان ﻋﻨﺎﯾﺖ ﮐﺜﯿﺮ داﺷﺖ و در ﺟﻤﻊ و ﺗﻘﯿﯿﺪ آن‬‫اﻫﺘﻤﺎم ﻣﯽﻧﻤﻮد‪ ،‬در ﻋﻠﻢ و ذﮐﺎ و ﻓﻄﻨﺖ و ﻓﻬﻢ از أﻫﻞ ﯾﻘﯿﻨﺴﺖ و ﻗﺎﺿـﯽ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺳـﺒﺘﻪ ﮐﻪ وﻃﻦ اوﺳﺖ ﻣّﺪﺗﯽ دراز ﻣﺎﻧﺪه ﺳﯿﺮﺗﺶ ﻣﺤﻤﻮد‬‫اﻓﺘﺎد و از آﻧﺠﺎ ﺑﻘﻀﺎء ﻏﺮﻧﺎﻃﻪ ﻧﻘﻞ ﺷـﺪ ﻟﯿﮑﻦ ﻣـّﺪت وي در آﻧﺠﺎ دراز ﻧﮕﺸﺖ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬و اﺑﻦ اﻷﺑّﺎر او را در أﺻـﺤﺎب ﻋﻠﯽ )أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ظ(‬‫ﻏﺴﺎﻧﯽ ﺷـﻤﺮده و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬وي از أﻫﻞ ﺳـﺒﺘﻪ اﺳﺖ ﻟﯿﮑﻦ أﺻﻞ او از ﺑﺴﻄﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺖ او أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﯾﮑﯽ از أﺋّﻤﻪ ﺣّﻔﺎظ و ﻓﻘﻬﺎء ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ‬‫و ادﺑﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮاﻟﯿﻒ و أﺷـﻌﺎرش ﺑﺮ آن ﺷﺎﻫﺪﺳﺖ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﺮاي او در ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺟّﻠﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و دﯾﮕﺮان را ﻫﻢ ﻣﺜﻞ اﯾﺸﺎن دﯾﺪه ﺷﯿﻮخ )او‪.‬‬‫ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﺑﺼﺪ ﮐﺲ ﻣﯽرﺳـﻨﺪ‪ .‬ﻣﻮﻟﺪ ﻗﺎﺿﯽ در ﺳﺒﺘﻪ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ اﺳﺖ‪ ،‬از اﺑﻦ رﺷﺪ و اﺑﻦ ﺣﻤﺪﯾﻦ و اﺑﻦ‬‫ﻋﺘﺎب و اﺑﻦ ﻟا ﺤﺎج و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺻـﺪﻓﯽ رواﯾﺖ دارد و أﺷـﻌﺎر آﺑـﺪار دارد‪ ،‬از آن ﺟﻤﻠﻪ اﯾﻦ ﻗﻄﻌﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ در وﻗﺖ رﺣﻠﺖ از ﻗﺮﻃﺒﻪ ﻧﻈﻢ‬‫ﮐﺮده‪ ،‬ﻧﻈﻢ‪:‬‬‫أﻗﻮل و ﻗﺪ ﺟّﺪ ارﺗﺤﺎﻟﯽ و ﻏّﺮدت ﺣﺪاﺗﯽ و زّﻣﺖ ﻟﻠﻔﺮاق رﮐﺎﺋﺒﯽ‬‫و ﻗﺪ ﻋﻤﺸﺖ ﻣﻦ ﮐﺜﺮة اﻟّﺪﻣﻊ ﻣﻘﻠﺘﯽ و ﺻﺎرت ﻫﻮاء ﻣﻦ ﻓﺆادي ﺗﺮاﺋﺒﯽ‬‫و ﻟﻢ ﯾﺒﻖ إﻟّﺎ وﻗﻔﮥ ﯾﺴﺘﺤﯿﻨﻬﺎ )ﯾﺴﺘﺤّﺜﻬﺎ‪ .‬ظ( و داﻋﯽ ﻟﻸﺣﺒﺎب ﻻ ﻟﻠﺤﺒﺎﺋﺐ‬‫رﻋﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﯿﺮاﻧﺎ ﺑﻘﺮﻃﺒﮥ اﻟﻌﻠﯽ و ﺳّﻘﯽ رﺑﺎﻫﺎ ﺑﺎﻟﻌﻬﺎد اﻟّﺴﻮاﮐﺐ‬‫و ﺣّﯿﺎ زﻣﺎﻧﺎ ﺑﯿﻨﻬﻢ ﻗﺪ أﻟﻔﺘﻪ ﻃﻠﯿﻖ اﻟﻤﺤّﯿﺎ ﻣﺴﺘﻼن اﻟﺠﻮاﻧﺐ‬‫أ إﺧﻮاﻧﻨﺎ ﺑﺎﻟﻠّﻪ ﻓﯿﻬﺎ ﺗﺬّﮐﺮوا ﻣﻌﺎﻫﺪ ﺟﺎر أو ﻣﻮّدات )ﻣﻮّدة‪ .‬ظ( ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻋـﺪدت )ﻋـﺪوت‪ .‬ظ( ﻟﻬﻢ ﻣﻦ ﺑّﺮﻫﻢ و اﺧﺘﻔـﺎﺋﻬﻢ )و اﺣﺘﻔـﺎﺋﻬﻢ‪ .‬ظ( ﮐـﺄﻧّﯽ ﻓﯽ أﻫـﻞ )أﻫﻠﯽ ظ( و ﺑﯿﻦ أﻗـﺎرب )أﻗﺎرﺑﯽ‪ .‬ظ( و در زراﻋﺘﯽ‬‫ﻗـﺪري از ﻻﻟﻪ ﮐﺎﺷـﺘﻪ ﺑﻮدﻧـﺪ ﺑﻨﻈﺮ ﻗﺎﺿـﯽ اﻓﺘﺎد و ﺑﺎد ﺗﻨـﺪ ﻣﯽوزﯾـﺪ ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي ﻻﻟﻪ در ﻣﯿﺎن آن زراﻋﺖ ﻣﯽﺟﻨﺒﯿﺪ‪ ،‬اﯾﻦ أﺑﯿﺎت ﻧﻈﻢ ﮐﺮد و‬‫ﺗﺸﺒﯿﻪ ﻏﺮﯾﺒﯽ ﺑﺨﺎﻃﺮش اﻓﺘﺎد‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪396 :‬‬‫اﻧﻈﺮ إﻟﯽ اﻟّﺰرع و ﺧﺎﻣﺎﺗﻪ ﯾﺤﮑﯽ و ﻗﺪ ﻣﺎﺳﺖ أﻣﺎم اﻟّﺮﯾﺎح‬‫ﮐﺘﯿﺒﮥ ﺧﻀﺮاء ﻣﻬﺰوﻣﮥ ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاح‬‫ﺧﺎﻣﻪ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻗﺼﺒﻪ ﻃّﯿﺒﻪ از زرﻋﺴﺖ‪ .‬و اﻧﺸﺪ ]‪ [1‬أﯾﻀﺎ ﻷﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻧﻈﻢ‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻌﻠﻢ أﻧّﯽ ﻣﻨﺬ ﻟﻢ أرﮐﻢ ﮐﻄﺎﺋﺮ ﺧﺎﻧﻪ رﯾﺶ اﻟﺠﻨﺎﺣﯿﻦ‬‫ﻓﻠﻮ ﻗﺪرت رﮐﺒﺖ اﻟﺒﺤﺮ ﻧﺤﻮﮐﻢ ﻷّن ﺑﻌﺪﮐﻢ ﻋّﻨﯽ ﺟﻨﯽ ﺣﯿﻦ )ﺣﯿﻨﯽ‪ .‬ظ(‬‫و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻫﺎرون اﻟﻤﺎﻟﻘﯽ در ﻣﺪح او ﮔﻔﺘﻪ‬‫‪ -92‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺎﺻﻤﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 270‬از ‪316‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »زﯾﻦ اﻟﻔﺘﯽ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺳﻮره ﻫﻞ أﺗﯽ« در ﺳﯿﺎق ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻔﯿﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺷﯿﺨﯽ ]‪ [1‬اﻻﻣﺎم رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟّﺸﻮرﻣﯿﻨﯽ‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ اﻟﻬـّﯿ ﺎج اﻷﻧﺼـﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‬‫اﻟّﻨﺴﺎﺋّﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺑﺲ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﻨﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ أﺑﺎ ذّر ﻣﺘﻌّﻠﻘﺎ ﺑﺒﺎب‬‫اﻟﮑﻌﺒﮥ و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﯾﻌﺮﻓﻨﯽ ﻓﻠﯿﻌﺮﻓﻨﯽ و ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﻌﺮﻓﻨﯽ ﻓﺄﻧﺎ أﺑﻮ ذر‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺣﻨﺶ‪ :‬ﻓﺤّﺪﺛﻨﯽ ﺑﻌﺾ أﺻـﺤﺎﺑﯽ أﻧّﻪ ﺳـﻤﻌﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﺈﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﻻ! و إّن أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺜﻞ ﺑﺎب ﺑﻨﯽ إﺳﺮاﺋﯿﻞ و ﻣﺜﻞ ﺳﻔﯿﻨﮥ ﻧﻮح ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻋﺎﺻﻤﯽ در »زﯾﻦ اﻟﻔﺘﯽ« در ﺳﯿﺎق ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧـﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮّﯾـﺎ )رح( ﻗـﺎل‪ :‬و ﻓﯿﻤﺎ أﺟﺎز ﻟﻨﺎ أﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻓﻀـﻠﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫إﺳـﺤﺎق ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣـّﯿ ﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﺣـّﯿ ﺎن ﺑﺎﻟﺤﺮم )اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ .‬ظ( و ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‬‫ﺑﻐـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ‪ ،‬ﻓﻮﻋﻆ و ذّﮐﺮ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻣﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬ﻓﺄّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس )ﯾﺎ أﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس!‪ .‬ظ( ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﻣﺜﻠﮑﻢ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و‬‫إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‪،‬‬‫و ذﮐﺮ ﺑﻘّﯿﮥ ﻟا ﺤﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ]‪ [1‬ﯾﺮﯾﺪ ﺑﻪ ﺷﯿﺨﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ راﺟﻊ ﮐﺘﺎﺑﻪ و ﺗﺘﺒﻊ أﺳﺎﻧﯿﺪه )‪ .12‬ن(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪399 :‬‬‫ﻓﯽ »ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺗﻠﯿﺪ« ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﻌﺎﺻـﻤﯽ ﺑـﺎرﻋﻬﻢ اﻟﻤﺤﺮز ﻟﺠﻼﺋـﻞ اﻟﻤﻔـﺎﺧﺮ‪ ،‬و ﻣـﺎﻫﺮﻫﻢ اﻟﻤﻘﺘﻨﯽ ﻟﻌﻘﺎﺋـﻞ اﻟﻤـﺂﺛﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﻟﻠّﻨﻮاﻇﺮ‪ ،‬اﻟﻤﺰّﮐﯽ‬‫ﻟﻠـّﺴ ﺮاﺋﺮ‪ ،‬اﻟﻤﺠﻠﯽ ﻟﻠّﻀﻤﺎﺋﺮ‪ ،‬اﻟﻤﻄﯿﺐ ﻟﻠﺨﻮاﻃﺮ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻤﺎري ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﺳﻠﻤﺖ ﻟﻪ اﻹﺣﺴﺎس و اﻟﻤﺸﺎﻋﺮ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻤﺘﺮي ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﺻّﺤﺖ ﻟﻪ اﻷﺣﻼم و‬‫اﻟﺒﺼﺎﺋﺮ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺠﺤﺪه إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺗﻌﺎﻣﯽ ﻋﻦ اﻟﺤﺠﺞ اﻟّﺰاﻫﺮات اﻟّﺴﻮاﻓﺮ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﺮه إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺗﺮاﻣﯽ ﻋﻦ اﻟﺤّﻖ ﮐﺎﻟﻬﺎﺋﻤﺎت اﻟﻨﻮاﻓﺮ‪.‬‬‫‪ -93‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾﺪ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﮐﺘﺎب ﻣﺬﮐﻮر ﺑﻌﺪ رواﯾﺖ أﺣﺎدﯾﺚ ﻋﺪﯾﺪه از ﺑﯿﻬﻘﯽ ﺑﺎﯾﻦ إﺳﻨﺎد‪] :‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ اﻟّﺰاﻫﺪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻌﺎﺻـﻤﯽ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟّﺸـ ﯿﺦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻮاﻋﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﺑﻬﺬا اﻹﺳﻨﺎد‪ ،‬ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻫﺬا ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣّﻤﺎد ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪،‬‬‫ﻋﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻷﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‬‫ﻣﻦ ﺣّﺠـ ﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧّﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ و إﻧّﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ‬‫اﻵـﺧﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓـﺎﻧﻈﺮوﻧﯽ ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤـﺎ ﻓﺈﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗـﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا اﻟﺤﻮض‪ .‬ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ‬‫ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ ﻣﻮﻟﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟّﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟّﯿﻪ‪ ،‬اﻟّﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ .‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬أﻧﺖ ﺳـﻤﻌﺖ‬‫ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟّﺪوﺣﺎت أﺣﺪ إﻟّﺎ ﻗﺪ رآه ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺄذﻧﻪ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ أﺧﻄﺐ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و روي أّن أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم أرﺳﻞ إﻟﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ رﺳﻠﻪ‪ :‬اﻟّﻄﺮّﻣﺎح و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺠﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪400 :‬‬‫ﻗﺒﻞ ﻣﺴـﯿﺮه إﻟﯽ ﺻـّﻔﯿﻦ و ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻪ ﻣّﺮة ﺑﻌـﺪ أﺧﺮي ﯾﺤﺘّﺞ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺒﯿﻌﮥ أﻫﻞ اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ ﻟﻪ و ﺳﻮاﺑﻘﻪ ﻓﯽ اﻹﺳـﻼم ﻟﺌّﻠﺎ ﯾﮑﻮن ﺑﯿﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 271‬از ‪316‬‬‫أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم ﻣﺤﺎرﺑـﮥ‪ ،‬و ﻣﻌﺎوﯾـﮥ ﯾﻌﺘّﻞ ﺑـﺪم ﻋﺜﻤﺎن و ﯾﺴـﺘﻐﻮي ﺑـﺬﻟﮏ ﺟّﻬﺎل أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم و أﺟﻼف اﻟﻌﺮب و ﯾﺴـﺘﻤﯿﻞ ﻃﻠﺒﮥ اﻟّﺪﻧﯿﺎ ﺑﺎﻷﻣﻮال و‬‫اﻟﻮﻻﯾﺎت‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺸﺎور ﻓﯽ أﺛﻨﺎء ذﻟﮏ ﺛﻘﺎﺗﻪ و أﻫﻞ ﻣﻮّدﺗﻪ و ﻋﺸـﯿﺮﺗﻪ ﻓﯽ ﻗﺘﺎل ﻋﻠّﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﻓﻘﺎل ﻟﻪ أﺧﻮه ﻋﺘﺒﮥ‪ :‬ﻫﺬا أﻣﺮ ﻋﻈﯿﻢ ﻻ ﯾﺘّﻢ‬‫إﻻ ﺑﻌﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﺎص ﻓﺈﻧّﻪ ﻗﺮﯾﻊ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ اﻟّﺪﻫﺎء و اﻟﻤﮑﺮ ﯾﺨﺪع و ﻻ ﯾﺨﺪع و ﻗﻠﻮب أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم ﻣﺎﺋﻠﮥ إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪:‬‬‫ﺻﺪﻗﺖ و ﻟﮑّﻨﻪ ﯾﺤّﺐ ﻋﻠّﯿﺎ ﻓﺄﺧﺎف أن ﻻ ﯾﺠﯿﺒﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺧﺪﻋﻪ ﺑﺎﻷﻣﻮال و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬ﻓﮑﺘﺐ إﻟﯿﻪ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ :‬ﻣﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﺧﻠﯿﻔﮥ اﺑﻦ‬‫ﻋّﻔـ ﺎن‪ ،‬إﻣـﺎم اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﺧﻠﯿﻔـﮥ رﺳﻮل رّب اﻟﻌـﺎﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬ذي اﻟّﻨﻮرﯾﻦ‪ ،‬ﺧﺘﻦ اﻟﻤﺼـﻄﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻨﺘﯿﻪ‪ ،‬و ﺻـﺎﺣﺐ ﺟﯿﺶ اﻟﻌﺴـﺮة و ﺑﺌﺮ روﻣـﮥ‪،‬‬‫اﻟﻤﻌﺪوم اﻟّﻨﺎﺻـﺮ‪ ،‬اﻟﮑﺜﯿﺮ اﻟﺨﺎذل‪ ،‬اﻟﻤﺤﺼﻮر ﻓﯽ ﻣﻨﺰﻟﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺘﻮل ﻋﻄﺸﺎ و ﻇﻠﻤﺎ ﻓﯽ ﻣﺤﺮاﺑﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻌّﺬب ﺑﺄﺳـﯿﺎف اﻟﻔﺴﻘﮥ‪ ،‬إﻟﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﺎص‬‫ﺻﺎﺣﺐ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﺛﻘﺘﻪ و أﻣﯿﺮ ﻋﺴﮑﺮه ﺑﺬات اﻟّﺴﻼﺳﻞ اﻟﻤﻌﻈﻢ رأﯾﻪ اﻟﻤﻔﺨﻢ ﺗﺪﺑﯿﺮه‪ .‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ! ﻓﻠﻦ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯿﮏ‬‫اﺣﺘﺮاق ﻗﻠﻮب اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و ﻣﺎ اﺻـﯿﺒﻮا ﺑﻪ ﻣﻦ اﻟﻔﺠﯿﻌـﮥ ﺑﻘﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن و ﻣﺎ ارﺗﮑﺐ ﺑﻪ ﺟﺎره ﺣﺴـﺪا و ﺑﻐﯿﺎ ﺑﺎﻣﺘﻨﺎﻋﻪ ﻣﻦ ﻧﺼـﺮﺗﻪ و ﺧـﺬﻻﻧﻪ إّﯾﺎه و‬‫إﺷـﻼﺋﻪ اﻟﻐﺎﻏـﮥ ﻋﻠﯿﻪ ﺣّﺘﯽ ﻗﺘﻠﻮه ﻓﯽ ﻣﺤﺮاﺑﻪ‪ ،‬ﻓﯿـﺎ ﻟﻬﺎ ﻣﻦ ﻣﺼـﯿﺒﮥ ﻋّﻤﺖ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﻓﺮﺿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻃﻠﺐ دﻣﻪ ﻣﻦ ﻗﺘﻠﻪ! و أﻧﺎ أدﻋﻮك‬‫إﻟﯽ اﻟﺤّﻆ اﻻﺟﺰل ﻣﻦ اﻟّﺜﻮاب و اﻟّﻨﺼـﯿﺐ اﻷوﻓﺮ ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺂب ﺑﻘﺘﺎل ﻣﻦ آوي ﻗﺘﻠـﮥ ﻋﺜﻤﺎن و أﺣّﻠﻪ ﺟّﻨـﮥ اﻟﻤﺄوي‪ .‬ﻓﮑﺘﺐ إﻟﯿﻪ ﻋﻤﺮو‪ :‬ﻣﻦ‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﺎص ﺻﺎﺣﺐ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ إﻟﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن‪ .‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ! ﻓﻘﺪ وﺻﻞ ﮐﺘﺎﺑﮏ ﻓﻘﺮأﺗﻪ و ﻓﻬﻤﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺄّﻣﺎ ﻣﺎ‬‫دﻋﻮﺗﻨﯽ إﻟﯿﻪ ﻣﻦ ﺧﻠﻊ رﺑﻘﮥ اﻹﺳـﻼم ﻣﻦ ﻋﻨﻘﯽ و اﻟّﺘﻬّﻮر ﻓﯽ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ ﻣﻌﮏ و إﻋﺎﻧﺘﯽ إّﯾﺎك ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺎﻃﻞ و اﺧﺘﺮاط اﻟـّﺴ ﯿﻒ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و ﻫﻮ أﺧﻮ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ و وﺻّﯿﻪ و وارﺛﻪ و ﻗﺎﺿﯽ دﯾﻨﻪ و ﻣﻨﺠﺰ وﻋﺪه و زوج اﺑﻨﺘﻪ ﺳﯿﺪة ﻧﺴﺎء أﻫﻞ اﻟﺠّﻨﮥ‬‫و أﺑﻮ اﻟّﺴـ ﺒﻄﯿﻦ اﻟﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺳـّﯿﺪي ﺷـﺒﺎب أﻫﻞ اﻟﺠّﻨﮥ‪ ،‬و أّﻣﺎ ﻣﺎ ﻗﻠﺖ ﻓﺎﻧّﮏ )ﻣﻦ أﻧّﮏ‪ .‬ظ( ﺧﻠﯿﻔﮥ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﺻﺪﻗﺖ و ﻟﮑﻦ ﺗﺒّﯿﻦ‬‫اﻟﯿﻮم ﻋﺰﻟﮏ ﻋﻦ ﺧﻼﻓﺘﻪ و ﻗﺪ ﺑﻮﯾﻊ ﻟﻐﯿﺮه و زاﻟﺖ ﺧﻼﻓﺘﮏ‪ .‬و أّﻣﺎ ﻣﺎ ﻋّﻈﻤﺘﻨﯽ و ﻧﺴﺒﺘﻨﯽ إﻟﯿﻪ ﻣﻦ ﺻﺤﺒﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪401 :‬‬‫و أﻧّﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﺟﯿﺸﻪ ﻓﻼ أﻏﺘّﺮ ﺑﺎﻟّﺘﻮﻟﯿـﮥ و ﻻ أﻣﯿﻞ ﺑﻬﺎ ﻋﻦ اﻟﻤﻠّﮥ‪ .‬و اّﻣﺎ ﻣﺎ ﻧﺴـﺒﺖ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ أﺧﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ و وﺻـّﯿﻪ‬‫إﻟﯽ اﻟﺤﺴﺪ و اﻟﺒﻐﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﺜﻤﺎن و ﺳـّﻤﯿﺖ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ ﻓﺴـﻘﮥ و زﻋﻤﺖ أﻧّﻪ أﺷﻼﻫﻢ ﻋﻠﯽ ﻗﺘﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﻏﻮاﯾﮥ‪ ،‬وﯾﺤﮏ ﯾﺎ ﻣﻌﺎوﯾﮥ! أ ﻣﺎ ﻋﻠﻤﺖ أنّ‬‫أﺑﺎ ﺣﺴﻦ ﺑﺬل ﻧﻔﺴﻪ ﺑﯿﻦ ﯾﺪي رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﺑﺎت ﻋﻠﯽ ﻓﺮاﺷﻪ؟! و ﻫﻮ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺴﺒﻖ إﻟﯽ اﻹﺳﻼم و اﻟﻬﺠﺮة و ﻗﺪ ﻗﺎل‬‫ﻓﯿﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬ﻫﻮ ﻣّﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ إﻟّﺎ أﻧّﻪ ﻻ ﻧﺒّﯽ ﺑﻌـﺪي‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎل ﻓﯿﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠّﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ‪ :‬أﻻ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠّﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﻠّﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟّﺬي‬‫ﻗـﺎل ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ اﻟّﺮاﯾـﮥ ﻏـﺪا رﺟﻼ ﯾﺤّﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ و ﯾﺤّﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟّـﺬي ﻗﺎل ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﯾﻮم‬‫اﻟّﻄﯿﺮ‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ اﯾﺘﻨﯽ ﺑـﺄﺣّﺐ ﺧﻠﻘـﮏ إﻟﯿـﮏ‪ ،‬ﻓﻠّﻤـ ﺎ دﺧـﻞ إﻟﯿﻪ ﻗـﺎل‪ :‬و إﻟّﯽ و إﻟّﯽ و ﻗـﺪ ﻗـﺎل ﻓﯿﻪ ﯾﻮم اﻟّﻨﻀـﯿﺮ‪ :‬ﻋﻠّﯽ إﻣـﺎم اﻟﺒﺮرة و ﻗﺎﺗﻞ اﻟﻔﺠﺮة‬‫ﻣﻨﺼﻮر ﻣﻦ ﻧﺼـﺮه ﻣﺨـﺬول ﻣﻦ ﺧـﺬﻟﻪ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻗـﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻋﻠّﯽ وﻟّﯿﮑﻢ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪي‪ ،‬و أّﮐـ ﺪ اﻟﻘﻮل ﻋﻠﯿﮏ و ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ‬‫ﻣﺨﻠﻒ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨـﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻋﻠﻤﺖ ﯾﺎ ﻣﻌﺎوﯾﮥ! ﻣﺎ أﻧﺰل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻦ‬‫اﻵﯾﺎت اﻟﻤﺘﻠّﻮات ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ اﻟّﺘﯽ ﻻ ﯾﺸﺮك ﻓﯿﻬﺎ أﺣﺪ ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﯾُﻮﻓُﻮَن ﺑ ِﺎﻟﱠﻨْﺬِر‬‫‪ِ ،‬إﱠﻧﻤﺎ َوﻟ ِﱡﯿُﮑُﻢ اﻟﱠﻠُﻪ َو َرُﺳﻮﻟ ُُﻪ َو اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا اﻟﱠِﺬﯾَﻦ ﯾُِﻘﯿُﻤﻮَن اﻟﱠﺼﻼَة َو ﯾُْﺆﺗُﻮَن اﻟﱠﺰﮐﺎَة َو ُﻫْﻢ راِﮐُﻌﻮَن‬‫‪ ،‬أ ﻓﻤﻦ ﮐﺎن ﺑّﯿﻨﮥ ﻣﻦ رﺑّﻪ و ﯾﺘﻠﻮه ﺷﺎﻫﺪ ﻣﻨﻪ‪ِ ،‬رﺟﺎٌل َﺻَﺪﻗُﻮا ﻣﺎ ﻋﺎَﻫُﺪوا اﻟﱠﻠَﻪ َﻋَﻠﯿِْﻪ‬‫‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻟﺮﺳﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﻗُْﻞ ﻻ َأْﺳَﺌﻠُُﮑْﻢ َﻋَﻠﯿِْﻪ َأْﺟﺮًا ِإﻟﱠﺎ اﻟ َْﻤَﻮﱠدَة ﻓِﯽ اﻟ ُْﻘْﺮﺑﯽ‬‫‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎل ﻟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ‪ :‬أ ﻣﺎ ﺗﺮﺿﯽ أن ﯾﮑﻮن ﺳﻠﻤﮏ ﺳﻠﻤﯽ و ﺣﺮﺑﮏ ﺣﺮﺑﯽ و ﺗﮑﻮن أﺧﯽ و وﻟّﯿﯽ ﻓﯽ اﻟّﺪﻧﯿﺎ و‬‫اﻵـﺧﺮة؟ ﯾﺎ أﺑﺎ‪ -‬اﻟﺤﺴﻦ! ﻣﻦ أﺣّﺒﮏ ﻓﻘـﺪ أﺣّﺒﻨﯽ و ﻣﻦ أﺑﻐﻀﮏ ﻓﻘـﺪ أﺑﻐﻀـﻨﯽ و ﻣﻦ أﺣّﺒﮏ أدﺧﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺠّﻨـﮥ و ﻣﻦ أﺑﻐﻀﮏ أدﺧﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟّﻨﺎر‪ .‬و ﮐﺘﺎﺑﮏ ﯾﺎ ﻣﻌﺎوﯾﮥ! اﻟّﺬي ﮐﺘﺒﺖ و ﻫﺬا ﺟﻮاﺑﻪ ﻟﯿﺲ ﻣّﻤﺎ ﯾﻨﺨﺪع ﺑﻪ ﻣﻦ ﻟﻪ ﻋﻘﻞ أو دﯾﻦ‪ ،‬و اﻟّﺴﻼم اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا أﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾﺪ ﻣﻮّﻓﻖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺧﻄﺐ اﻟﺨﻄﺒﺎء‪ ،‬ﻋﻤﺪة ﻋﻠﻤﺎءﻫﻢ اﻻدﺑﺎء‪ ،‬و ﺻﻔﻮة ﻣﺤّﺪﺛﯿﻬﻢ اﻟّﻨﺒﻬﺎء‪ ،‬و اﺳﻮة ﻣﺴﻨﺪﯾﻬﻢ اﻟﻔﻘﻬﺎء‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 272‬از ‪316‬‬‫ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻮﻓﻖ اﻟﺒﻬﺎء‪ ،‬و اﻟﻤﺸﺮق اﻟّﻀﯿﺎء‪ ،‬اﻟﻤﻌﺠﺐ اﻟّﺴﻨﺎء‪ ،‬اﻟﻤﻐﺮب اﻟّﺮواء‪ .‬ﻓﻼ ﯾﺸﯿﺢ ﺑﻮﺟﻬﻪ ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪402 :‬‬‫اﻟﺤّﻖ ﺑﻌـﺪ ﻫـﺬا اﻟﺠﻼـء؛ و ﻻ ﯾﻨﺄي ﺑﺠﺎﻧﺒﻪ ﻋﻨﻪ اﺛﺮ ذﻟﮏ اﻟﻌﻼء؛ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻏﻤﺮت ﻧﺤﯿﺰﺗﻪ ﺑﺎﻟﺒﻐﻀﺎء‪ ،‬و ﻋﺠﻨﺖ ﻏﺮﯾﺰﺗﻪ ﺑﺎﻟّﺸـ ﺤﻨﺎء‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮّﻓﻖ‬‫ﻟﺴﻠﻮك اﻟﻤﺤّﺠﮥ اﻟﺒﯿﻀﺎء‪ ،‬اﻟﻤﻮزع ﻟﻨﻬﺞ اﻟﻘّﺪة اﻟﻤﯿﺜﺎء‪.‬‬‫‪ -94‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻮد در ﺳﯿﺎق ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗـﺪ رواه ﻣﻌﺮوف ﺑﻦ ﺧّﺮﺑﻮذ اﻟﻤّﮑﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﻗﻔﻞ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع أﻣﺮ أﺻـﺤﺎﺑﻪ أن ﯾﻨﺰﻟﻮا ﻋﻨﺪ ﺷـﺠﺮات ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻓﻨﺰﻟﻮا ﺣﻮﻟﻬّﻦ ﺛّﻢ أﻣﺮ ﻓﻘّﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﻣﻦ اﻟّﺸﻮك و‬‫ﺷـّﺬﺑﻦ ﺑﻤﻘﺪار اﻟّﺮؤوس ﺛّﻢ ﺑﻌﺚ إﻟﯿﻬﻢ ﻓﺼـﻠّﯽ ﺗﺤﺘﻬّﻦ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎم ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻟﻘﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻣﺜﻞ ﻧﺼـﻒ‬‫ﻋﻤﺮ اﻟّﺬي ﻗﺒﻠﻪ و إﻧّﯽ ﻷﻇّﻦ أﻧّﻪ ﯾﻮﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻣﺴﺌﻮل و أﻧﺘﻢ ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن ﻓﻤﺎ ذا أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻧﺸـﻬﺪ أﻧّﮏ ﻗﺪ ﺑّﻠﻐﺖ و ﻧﺼـﺤﺖ و ﺟﻬﺪت‪ ،‬ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸـﻬﺪون أن ﻻ إﻟﻪ إﻟّﺎ اﻟﱠﻠﻪ و أّن ﻣﺤّﻤﺪا ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ و أّن‬‫اﻟﺠﻨﮥ ﺣّﻖ و أّن اﻟّﻨﺎر ﺣّﻖ و أّن اﻟﻤﻮت ﺣّﻖ و اﻟﺒﻌﺚ ﺣّﻖ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﻮت و أّن اﻟّﺴﺎﻋﮥ آﺗﯿﮥ ﻻ رﯾﺐ ﻓﯿﻬﺎ و أّن اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺒﻌﺚ ﻣﻦ ﻓﯽ اﻟﻘﺒﻮر؟‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ! ﻧﺸـﻬﺪ ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬﻢ اﺷﻬﺪ! ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و أﻧﺎ أوﻟﯽ ﺑﻬﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا‬‫ﻣﻮﻻـه‪ ،‬اﻟﻠّﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻـه و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋـﺎداه‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨـﺎس! إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و إﻧّﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤـﻮض ﺣﻮض أﻋﺮض ﻣّﻤـ ﺎ ﺑﯿﻦ‬‫ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء ﻓﯿﻪ آﻧﯿـﮥ ﻋـﺪد اﻟّﻨﺠﻮم ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ذﻫﺐ و ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓّﻀﮥ و إﻧّﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ‬‫ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮف ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و ﻻ ﺗﻀـّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒّﺪﻟﻮا و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‬‫ﻓﺈﻧّﯽ ﻗﺪ )ظ( ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬رواه اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻣﻦ ﻃﻮﻟﻪ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﻌﺮوف ﮐﻤﺎ ذﮐﺮﻧﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻋﻼﻣﻪ ﺑا ﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را از زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده ﮐﻤﺎ ﺳﯿّﺘﻀﺢ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »ﮐﻔﺎﯾﮥ ﻟا ّﻄﺎﻟﺐ«‬‫ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻨﺠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪403 :‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ دﻣﺸﻘﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫و زواﻫﺮ ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﺳﻮاﻓﺮ ﻣﺂﺛﺮ ﻋﻠّﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﺑﺘﺘّﺒﻊ أﺳﻔﺎر ﻧﺎﻗﺪﯾﻦ أﮐﺎﺑﺮ ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﺜﻞ »ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان« ﯾﺎﻗﻮت ﺣﻤﻮي و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ‬‫ﺧّﻠﮑـﺎن و »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن« ﯾـﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷـﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﺎج اﻟـّﺪﯾﻦ‬‫ﺳﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺟﻤﺎل اﻟـّﺪﯾﻦ أﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺳـﺪي و »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺴﺎﻧﯿﺪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ« ﻷﺑﯽ اﻟﻤﺆّﯾﺪ‬‫اﻟﺨﻮارزﻣﯽ و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺒﺸـﺮ« ﻷﺑﯽ اﻟﻔﺪاء اﻷّﯾﻮﺑﯽ و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ و‬‫»ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﺣﺴـﯿﻦ دﯾﺎرﺑﮑﺮي و »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ازﻧﯿﻘﯽ و »أﺑﺠﺪ اﻟﻌﻠﻮم« و »ﺗﺎج ﻣﮑﻠّﻞ« و »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن‬‫ﻣﻌﺎﺻـﺮ‪ ،‬ﻇـﺎﻫﺮ و ﺑـﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺟـﺎ ﺑﺮ ﺑﻌﺾ ﻋﺒـﺎرات اﮐﺘﻔـﺎ ﻣﯽرود ﻋﻼـﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ -‬اﻹﻣﺎم‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﺤـّﺪث اﻟّﺸﺎم ﻓﺨﺮ اﻷﺋّﻤـ ﮥ ﺛﻘـﮥ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 273‬از ‪316‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و اﻟﮑﺘﺐ وﻟـﺪ ﻓﯽ أّول ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺳـﻤﻊ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﻋﺘﻨﺎء أﺑﯿﻪ و أﺧﯿﻪ ﺿـﯿﺎء‬‫اﻟـّﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻓﺴـﻤﻊ أﺑـﺎ اﻟﻘﺴﻢ اﻟّﻨﺴـﯿﺐ و ﻗﻮام ﺑﻦ زﯾـﺪ )زﯾـﺎد‪ .‬ن( و ﺳﺒﯿﻊ ﺑﻦ ﻗﯿﺮاط و أﺑـﺎ ﻃـﺎﻫﺮ اﻟﺠّﺒﺎﺋﯽ و أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻮازﯾﻨﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‬‫ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬و رﺣﻞ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﻓﺴـﻤﻊ أﺑﺎ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﻦ و أﺑﺎ اﻟﺤﺼـﯿﻦ اﻟﺪﯾﻨﻮرّي و و أﺑﺎ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﮐﺎدش و أﺑﺎ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻦ اﻟﺒّﻨﺎء و أﺑﺎ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺎرع و ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﻤﺮﺳﺘﺎن و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻐﺰال ﺑﻤّﮑﮥ‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟّﺰﯾﺪّي ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬و أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻔﺮاوي و ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟـّﺴ ﻨﺪي و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺸـﯿﺮي و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟّﺮﺟﺎء و اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﺨﻼل و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن‪ ،‬و‬‫ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أّﯾﻮب اﻟﻬﻤﺪاﻧّﯽ اﻟّﺰاﻫﺪ ﺑﻤﺮو‪ ،‬و ﺗﻤﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧّﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻪ ﺑﻬﺮاة؛ و ﻋﻤﻞ اﻷرﺑﻌﯿﻦ اﻟﺒﻠﺪاﻧّﯿﮥ‪،‬‬‫ﻋﺪد ﺷﯿﻮخ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ‪ 1300‬ﺷﯿﺦ و ﻧﯿﻒ و‪ .‬اﻣﺮأة‬‫و ﻋـﺪد ﺷـﯿﻮﺧﻪ أﻟﻒ و ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ ﺷـﯿﺦ و ﻧّﯿﻒ و ﺛﻤﺎﻧﻮن اﻣﺮأة‪ .‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻣﻌّﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻔﺎﺧﺮ و أﺑﻮ اﻟﻌﻼء اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ و أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ و‬‫اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ وﻟﺪه اﻟﻘﺎﺳﻢ و أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ و زﯾﻦ اﻻﻣﻨﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪404 :‬‬‫أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ و أﺧﻮه اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﻓﺨﺮ اﻟّﺪﯾﻦ و اﺑﻦ أﺧﯿﻪ ﻋّﺰ اﻟّﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟّﻨﺴﺎﺑﮥ و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟّﺮﻫﺎوي و اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﺻﺼﺮي و‬‫ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻔﺎرﻗﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ و أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﻟّﺸـ ﯿﺮازّي و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺧﯽ أﺑﯽ اﻟﺒﯿﺎن و أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺨﺸﻮﻋﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻌّﺰ‬‫أﺧـﻮه و ﯾـﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر )ﺛﻮر‪ .‬ن( اﻟـّﺴ ﻔﯿﺎﻧﯽ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ روﻣﯽ اﻟﺠﺮواﻧﯽ )اﻟﺠﺮداﻧﯽ‪ .‬ظ( و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻏﺴـﺎن اﻟﺤﻤﺼـﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤـﺪ اﻟﻤـﺎزﻧﯽ و ذاﮐﺮ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴـﻌﺘﺮي )اﻟّﺸـ ﻌﯿﺮي‪ .‬ظ( و ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ راﺷـﺪ اﻟﺜﺒﺖ اﻟّﺴﻮاﺋﯽ و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﻟﺒﺮاذﻋﯽ و ﻋﺘﯿﻖ‬‫اﻟّﺴـ ﻠﻤﺎﻧﯽ و اﻟﺸـﯿﺦ ﺑﻬﺎء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﻤﯿﺮي و رﺷـﯿﺪ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﺴـﻠﻤﮥ )ﻣﺴﻠﻤﮥ‪ .‬ظ( و ﺳﺪﯾﺪ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣّﮑّﯽ ﺑﻦ ﻋﻼن و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬و‬‫ﻗـﺪ روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧّﯽ و ﻣـﺎت ﻗﺒـﻞ اﺑﻦ ﻋﻼن ﺑﺴـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ .‬ﻋﻤﻞ »ﺗﺎرﯾـﺦ دﻣﺸﻖ« ﻓﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﻣﺠّﻠـﺪا و »اﻟﻤﻮاﻓﻘﺎت« ﻓﯽ ﺳـّﺖ‬‫ﻣﺠﻠّـﺪات و »اﻷـﻃﺮاف اﻷرﺑﻌـﮥ« أرﺑﻊ ﻣﺠﻠّـﺪات و »ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﺎﻟﮏ« ﻓﯽ ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺟﺰء و »ﻏﺮاﺋﺐ ﻣﺎﻟﮏ« ﻋﺸـﺮة أﺟﺰاء و »اﻟﻤﻌﺠﻢ« ﻣﺠﻠّـﺪ و‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸـ ّﺒﺎن« ﺧﻤﺴـﮥ ﻋﺸـﺮ ﺟﺰء و »ﻓﻀﻞ أﺻـﺤﺎب اﻟﺤـﺪﯾﺚ« ﻣﺠّﻠﺪ و »ﻓﻀﻞ اﻟﺠﻤﻌﮥ« أرﺑﻌﮥ أﺟﺰاء و »اﻷرﺑﻌﯿﻦ اﻟّﻄﻮال« ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء و‬‫»ﻋﻮاﻟﯽ ﺷـﻌﺒﮥ« ﻣﺠّﻠـﺪ و »اﻟّﺰﻫﺎدة ﻓﯽ اﻟّﺸـ ﻬﺎدة« ﻣﺠﻠـﺪ و »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟﺜﻮري« ﻣﺠّﻠـﺪ و »أرﺑﻌﯽ اﻟﺠﻬﺎد« و »أرﺑﻌﯽ اﻟﺒﻠـﺪان« و »أرﺑﻌﯽ اﻟﻤﺴﺎواة«‬‫»ﻣﺴـﻨﺪ أﻫﻞ دارﯾﺎ« ﻣﺠﻠﺪ و »ﻣﻦ واﻓﻘﺖ ﮐﻨﯿﺘﻪ ﮐﻨﯿﮥ زوﺟﺘﻪ« ﻣﺠّﻠﺪ و »ﺷـﯿﻮخ اﻟّﻨﯿﻞ« ﻣﺠّﻠﺪ و »ﺣﺪﯾﺚ أﻫﻞ ﺻـﻨﻌﺎء اﻟّﺸﺎم« ﻣﺠﯿﻠﺪ و »ﺣﺪﯾﺚ‬‫أﻫﻞ اﻟﺒﻼط« ﮐـﺬﻟﮏ و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺰﻻزل« ﺛﻼﺛﮥ أﺟﺰاء و »اﻟﻤﺼﺎب ﺑﺎﻟﻮﻟﺪان« ﺟﺰء ان و »ﻗﺒﺾ اﻟﻌﻠﻢ« ﺟﺰء و »ﻓﻀﻞ ﻣّﮑﮥ« و »ﻓﻀﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ«‬‫و »ﻓﻀﻞ ﻋﺴـﻘﻼن« و »ﺗﺎرﯾـﺦ اﻟﻤّﺰة« و »ﻓﻀﻞ اﻟﺮﻗﻮة )اﻟﺮﺑﻮة‪ .‬ن(« و »ﻓﻀﻞ ﻣﻘﺎم إﺑﺮاﻫﯿﻢ« و »ﻓﻀﻞ اﻟﺠﻤﺮﺗﯿﻦ« و ﺟﺰء ﮐﻔﺮﺳﻮﺳﮥ و ﮐﻔﺮﺑﻄﻨﺎ‬‫ﺑﻄﻨﺎ و ﺟﺰء ﻟا ﻤﻨﯿﺤـﮥ و ﺳـﻌﺪ و ﻋّﺪة أﺟﺰاء اﻟﻘﺮي ﻫﮑﺬا و ﺟﺰء ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻬﺒﻮط‪» ،‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﻓﯽ اﻻﺑﺪال« ﺛﻠﺜﮥ أﺟﺰاء‪ ،‬و أﻣﻠﯽ ﻓﯽ أﺑﻮاب اﻟﻌﻠﻢ‬‫أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﻣﺠﻠﺲ و ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬و ﺧّﺮج ﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﻣﻨﻬﻢ رﻓﯿﻘﻪ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ﺧّﺮج ﻟﻪ »أرﺑﻌﯿﻦ اﻟﻤﺼﺎﻓﺤﺎت« و ﻟﻠﻔﺮاوي »أرﺑﻌﯿﻦ اﻟﻤﺴﺎواة« و‬‫ﻋﻤﻞ ﺑﻌﺾ ﮐﺘﺎب »اﻻﺑﺪال« ﻟﻨﻔﺴﻪ و ﻟﻮ ﺗّﻢ ﻟﺠﺎء ﻓﯽ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﻣﺠﻠّﺪا‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪:‬‬‫أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻦ‪ ،‬دّﯾﻦ‪ ،‬ﺧﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟّﺴﻤﺖ‪ ،‬ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻤﺘﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪405 :‬‬‫و اﻹﺳـﻨﺎد‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻏﺰﯾﺮ اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬ﻣﺘﺜّﺒﺘﺎ‪ ،‬رﺣﻞ و ﺗﻌﺐ و ﺑﺎﻟﻎ ﻓﯽ اﻟّﻄﻠﺐ و ﺟﻤﻊ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺠﻤﻌﻪ ﻏﯿﺮه و أرﺑﯽ ﻋﻠﯽ‬‫اﻷﻗﺮان‪ .‬دﺧﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻗﺒﻠﯽ ﺑﺸـﻬﺮ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻌﺠﻤﻪ و »اﻟﻤﺠﺎﻟﺴﮥ« ﻟﻠّﺪﯾﻨﻮري و ﮐﺎن ﻗﺪ ﺷـﺮع ﻓﯽ اﻟّﺘﺎرﯾﺦ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻟﺪﻣﺸﻖ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ‬‫ﻓﯿﻤﺎ ﻗﺮأت ﺑﺨّﻄﻪ‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ زﯾﻦ اﻻﻣﻨﺎء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻋﻦ واﻟﺪ‪ ،‬ﻣﺪّرس اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ أﺑﯽ اﻟﺨﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﮑﯽ ﻟﻨﺎ اﻟﻔﺮاوي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪم‬‫ﻋﻠّﯽ ﺷـﺨﺺ ﻓﻘـﺎل‪ :‬أﻧﺎ رﺳﻮل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ إﻟﯿﮏ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺮﺣﺒﺎ ﺑﮏ! ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﻓﯽ اﻟّﻨﻮم‪ :‬اﻣﺾ إﻟﯽ اﻟﻔﺮاوي و‬‫ﻗﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻗـﺪم ﺑﻠـﺪﮐﻢ رﺟﻞ أﺳـﻤﺮ اﻟّﻠﻮن ﯾﻄﻠﺐ ﺣـﺪﯾﺜﯽ ﻓﻼ ﺗﻤﻞ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﻘﺰوﯾﻨّﯽ‪ :‬ﻓﻮ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﮐﺎن اﻟﻔﺮاوي ﯾﻘﻮم ﺣّﺘﯽ ﯾﻘﻮم اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ .‬و ﻗﺎل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 274‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺤـّﺪث ﺑﻬـﺎء‪ -‬اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻘﺴﻢ‪ :‬ﮐـﺎن أﺑﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮاﻇﺒﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻤﺎﻋـﮥ و اﻟّﺘﻼوة ﯾﺨﺘﻢ ﮐّﻞ ﻟﯿﻠـﮥ ﺧﺘﻤـﮥ و ﯾﺨﺘﻢ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﮐّﻞ ﯾﻮم و‬‫ﯾﻌﺘﮑﻒ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎرة اﻟّﺸـ ﺮﻗﯿﮥ و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﻨﻮاﻓﻞ و اﻷذﮐﺎر ﯾﺤﯿﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﻌﯿﺪﯾﻦ ﺑﺎﻟـّﺼ ﻼة و اﻟّﺬﮐﺮ و ﮐﺎن ﯾﺤﺎﺳﺐ ﻧﻔﺴﻪ ﻋﻠﯽ ﻟﺤﻈﮥ ﺗﺬﻫﺐ!‬‫ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻟﻤﺎ ﺣﻤﻠﺖ ﺑﯽ أّﻣﯽ ﻗﯿﻞ ﻟﻬﺎ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻣﻬﺎ‪ :‬ﺗﻠـﺪﯾﻦ ﻏﻼﻣﺎ ﯾﮑﻮن ﻟﻪ ﺷﺄن‪ ،‬و ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أّن أﺑﺎه رأي رؤﯾﺎ ﻣﻌﻨﺎه‪ :‬ﯾﻮﻟـﺪ ﻟﮏ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻪ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ و ﺣـّﺪﺛﻨﯽ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯽ ﺷـﯿﺦ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗـﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻮزﯾﺮ ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﻨﺎ ﻣﺜﻠﻪ ﺛّﻢ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ اﺑﻦ اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﻨﺎ‬‫ﻣﺜﻠﻪ ﺣّﺘﯽ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻫﺬا ﻓﻠﻢ ﻧﺮ ﻣﺜﻠﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﺳﻌﺪ اﻟﺨﯿﺮ‪:‬‬‫ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻏﯿﺮ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻣﺜﻠﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟّﺘﺎج اﻟﻤﺴﻌﻮدّي ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﻌﻼء اﻟﻬﻤـﺪاﻧّﯽ ﯾﻘﻮل ﻟﺮﺟﻞ اﺳـﺘﺄذﻧﻪ ﻓﯽ اﻟّﺮﺣﻠﮥ‪ :‬إن ﻋﺮﻓﺖ أﺣﺪا أﻓﻀﻞ ﻣّﻨﯽ ﺣﯿﻨﺌﺬ آذن ﻟﮏ أن ﺗﺴﺎﻓﺮ إﻟﯿﻪ إﻟّﺎ أن ﺗﺴﺎﻓﺮ إﻟﯽ‬‫اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻓﺈﻧّﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﮐﻤﺎ ﯾﺠﺐ‪ .‬و ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ اﻟﻤﻮاﻫﺐ ﺑﻦ ﺻﺼﺮي ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ دﺧﻠﺖ ﻫﻤﺪان ﻗﺎل ﻟﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪:‬‬‫أﻧﺎ أﻋﻠﻢ أﻧّﻪ ﻻ ﯾﺴﺎﺟﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻓﯽ ﺷﺄﻧﻪ أﺣﺪ ﻓﻠﻮ ﺧﺎﻟﻂ اﻟّﻨﺎس و ﻣﺎزﺟﻬﻢ ﮐﻤﺎ ﺻﻨﻊ إذا ﻻﺟﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻤﻮاﻓﻖ و اﻟﻤﺨﺎﻟﻒ‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫ﻟﯽ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬أّي ﺷـﯽء ﻓﺘﺢ ﻟﻪ و ﮐﯿﻒ اﻟّﻨﺎس؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﻮ ﺑﻌﯿﺪ ﻣﻦ ﻫﺬا ﮐّﻠﻪ ﻟﻢ ﯾﺸـﺘﻐﻞ ﻣﻨﻪ أرﺑﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ إﻟّﺎ ﺑﺎﻟﺠﻤﻊ و اﻟّﺘﺴـﻤﯿﻊ ﺣّﺘﯽ ﻓﯽ ﻧﺰﻫﻪ و‬‫ﺧﻠﻮاﺗﻪ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ‪ ،‬ﻫﺬا ﺛﻤﺮة اﻟﻌﻠﻢ اﻻ اﻧﺎ ﺣﺼﻞ ﻟﻨﺎ ﻫﺬا اﻟﻤﺴﺠﺪ و اﻟّﺪار و اﻟﮑﺘﺐ ﺗﺪّل ﻋﻠﯽ ﻗّﻠﮥ ﺣّﻆ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﯽ ﺑﻼدﮐﻢ‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻣﺎ ﮐﺎن ﯾﺴّﻤﯽ أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪406 :‬‬‫إﻟّﺎ ﺑﺸﻌﻠﮥ ﻧﺎر ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﻦ ذﮐﺎﺋﻪ و ﺗﻮّﻗﺪه و ﺣﺴﻦ إدراﮐﻪ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻤﻮاﻫﺐ‪ :‬ﮐﻨﺖ اذاﮐﺮ أﺑﺎ اﻟﻘﺴﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻦ اﻟﺤّﻔﺎظ اﻟّﺬﯾﻦ ﻟﻘﯿﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫أﻣﺎ ﺑﻐﺪاد ﻓﺄﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﺒﺪري‪ ،‬و أّﻣﺎ أﺻﺒﻬﺎن ﻓﺄﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﯿﻮﻧﺎرﺗﯽ ﻟﮑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﮐﺎن أﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪:‬‬‫ﻓﻌﻠﯽ ﻫـﺬا ﻣﺎ ﮐﺎن رأي ﺳـّﯿﺪﻧﺎ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﺗﻘﻞ ﻫﺬا! ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻻ ﺗﺰّﮐﻮا أﻧﻔﺴـﮑﻢ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻘﺪ ﻗﺎل‪ :‬و أّﻣﺎ ﺑﻨﻌﻤﮥ رﺑّﮏ ﻓﺤّﺪث! ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻟﻮ ﻗـﺎل ﻗﺎﺋﻞ‪ :‬إّن ﻋﯿﻨﯽ ﻟﻢ ﺗﺮ ﻣﺜﻠﯽ ﻟﺼـﺪق ﺛّﻢ ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻤﻮاﻫﺐ‪ :‬ﻟﻢ أر ﻣﺜﻠﻪ و ﻻ ﻣﻦ اﺟﺘﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ اﺟﺘﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﻟﺰوم ﻃﺮﯾﻘـﮥ واﺣـﺪة ﻣـّﺪة‬‫أرﺑﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ ﻣﻦ ﻟﺰوم اﻟـّﺼ ﻠﻮة ﻓﯽ اﻟّﺼّﻒ اﻷّول إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻋﺬر و اﻻﻋﺘﮑﺎف ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ رﻣﻀﺎن و ﻋﺸﺮ ذي اﻟﺤّﺠﻪ و ﻋﺪم اﻟّﺘّﻄﻠﻊ إﻟﯽ ﺗﺤﺼﯿﻞ‬‫اﻷﻣﻼك و ﺑﻨﺎء اﻟّﺪور؛ ﻗﺪ أﺳﻘﻂ ذﻟﮏ ﻋﻦ ﻧﻔﺴﻪ و أﻋﺮض ﻋﻦ ﻃﻠﺐ اﻟﻤﻨﺎﺻﺐ ﻣﻦ اﻹﻣﺎﻣﮥ و اﻟﺨﻄﺎﺑﮥ و أﺑﺎﻫﺎ ﺑﻌﺪ أن ﻋﺮﺿﺖ ﻋﻠﯿﻪ و أﺧﺬ‬‫ﻧﻔﺴﻪ ﺑﺎﻷﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف و اﻟّﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ ﻻ ﺗﺄﺧـﺬه ﻓﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻮﻣـﮥ ﻻﺋﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﻋﺰﻣﺖ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤّﻄﻠﻊ أﻧّﯽ ﻣﺎ ﺣﻤﻠﻨﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﺣّﺐ اﻟّﺮﯾﺎﺳﮥ و اﻟّﺘﻘّﺪم ﺑﻠﯽ ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻣﺘﯽ أروي ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ و أّي ﻓﺎﺋﺪة ﻓﯽ ﮐﻮﻧﯽ أﺧﻠﻔﻪ ﺻﺤﺎﺋﻒ‪ ،‬ﻓﺎﺳﺘﺨﺮت اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﺄذﻧﺖ أﻋﯿﺎن ﺷﯿﻮﺧﯽ رؤﺳﺎء اﻟﺒﻠﺪ و ﻃﻔﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻓﮑﻠّﻬﻢ‬‫ﻗﺎل )ﻗﺎﻟﻮا‪ .‬ن(‪ :‬ﻣﻦ أﺣﻖ ﺑﻬﺬا ﻣﻨﮏ؟‬‫ﻓﺸﺮﻋﺖ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﻨﺬ ﺛﻠﺚ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻘﺴﻢ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﺟﺪي اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻟا ﻘﺮﺷﯽ‪:‬‬‫اﺟﻠﺲ إﻟﯽ ﺳﺎرﯾـﮥ ﺣّﺘﯽ أﺟﻠﺲ إﻟﯿـﮏ ﻓﻠّﻤـ ﺎ ﻋﺰﻣﺖ ﻋﻠﯽ ذﻟـﮏ ﻣﺮض أو ﻋﺠﺰ ﻋﻦ اﻟﻤﺠﯽء‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﺎ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﻨﺬري ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﺷـﯿﺨﻨﺎ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ ﻋﻦ أرﺑﻌﮥ ﺗﻌﺎﺻﺮوا و أّﯾﻬﻢ أﺣﻔﻆ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ؟ ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ و اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ أﺣﻔﻆ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻌﻼء و اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ؟ ﻗﺎل‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ أﺣﻔﻆ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟّﺴﻠﻔﯽ و اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻟّﺴﻠﻔّﯽ ﺷﯿﺨﻨﺎ! اﻟّﺴﻠﻔّﯽ ﺷﯿﺨﻨﺎ! ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﻌﻨﯽ أﻧّﻪ ﻣﺎ أﺣّﺐ أن ﯾﺼّﺮح ﺑﺘﻔﻀﯿﻞ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺴﻠﻔّﯽ‬‫ﻓﺈﻧّﻪ ﺷﯿﺨﻪ‪ .‬ﺛﻢ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﻟّﺴﻠﻔﯽ ﻣﻊ أن اﻟّﺴﻠﻔﯽ ﻣﻦ ﺑﺤﻮر اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻤﺎﺋﻪ و ﮐﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤّﺠﺎج ﯾﻤﯿﻞ إﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ و‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ رأي ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ إﻣﺎم اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻓﯽ‬‫وﻗﺘﻪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪407 :‬‬‫إﻟﯿﻪ اﻟﺮّﯾﺎﺳـﮥ ﻓﯽ اﻟﺤﻔـﻆ و اﻹﺗﻘـﺎن و اﻟّﻨﻘـﻞ و اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ اﻟّﺘﺎّﻣـﮥ و ﺑﻪ ﺧﺘﻢ ﻫـﺬا اﻟّﺸـ ﺄن ﻓﻘﺮأت ﺑﺨّﻂ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﻌّﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻔﺎﺧﺮ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﻪ‪ :‬ﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 275‬از ‪316‬‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻟا ﻘﺴﻢ اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ ﺑﻤﻨﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺣﻔﻆ ﻣﻦ رأﯾﺖ ﻣﻦ ﻃﻠﺒـﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﺸﺄن و ﮐﺎن ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻹﻣﺎم ﯾﻔـّﻀ ﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﻦ ﻟﻘﯿﻨﺎﻫﻢ ﻗﺪم أﺻـﺒﻬﺎن و ﻧﺰل ﻓﯽ داري و ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺷﺎﺑّﺎ أورع و ﻻ أﺣﻔﻆ و ﻻ أﺗﻘﻦ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻓﻘﯿﻬﺎ أدﯾﺒﺎ ﺳـﻨّﯿﺎ‪،‬‬‫ﺟﺰاه اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا و ﮐّﺜﺮ ﻓﯽ اﻹﺳـﻼم ﻣﺜﻠﻪ‪ .‬ﻓـﺈﻧّﯽ ﮐﺜﯿﺮا ﺳـﺄﻟﺘﻪ ﻋﻦ ﺗﺄّﺧﺮه ﻋﻦ اﻟﻤﺠﯽء إﻟﯽ أﺻـﺒﻬﺎن ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﺗﺄذن ﻟﯽ أّﻣﯽ! ﻗﺎل اﻟﻘﺴﻢ‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ‬‫أﺑﯽ ﻓﯽ ﺣﺎدي ﻋﺸﺮ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و رﺋﯽ ﻟﻪ ﻣﻨﺎﻣﺎت ﺣﺴﻨﮥ و رﺛﯽ ﺑﻘﺼﺎﺋﺪ و ﻗﺒﺮه ﺑﺰار ﺑﺒﺎب اﻟّﺼﻐﯿﺮ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺛﻘـﮥ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ ،‬اﻟﻘﺎﺋـﺪ ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﻣﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮه اﻟﺠّﻤﮥ اﻟﺠﺤﺎﻓﻞ و اﻟﻌﺴﺎﮐﺮ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﺰري ﺑﺰاﻫﺮ ﺑﻬـﺎءه اﻟّﺮﺑﯿﻊ اﻟﺒـﺎﮐﺮ‪ ،‬اﻟﻬـﺎدي ﺑﺒـﺎﻫﺮ ﺳـﻨﺎءه ﮐـّﻞ أرﯾﺐ ﻓـﺎﮐﺮ‪ ،‬اﻟﻘﺎﺻﻢ ﺑﺤّﺠﺘﻪ اﻟﺒﺎﻟﻐـﮥ ﻇﻬﺮ ﮐّﻞ ﻧﺎﮐﺮ‪ ،‬اﻟﻔﺎﺻﻢ ﺑﺒّﯿﻨﮥ‬‫اﻟّﺪاﻣﻐﮥ ﻣﮑﺮ ﮐّﻞ ﻣﺎﮐﺮ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻨﮑﺐ ﻋﻦ ﻣﺴﻠﻮك أﻣﻤﻪ إﻟّﺎ اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﻤﻨﺎﮐﺮ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻦ ﻣﻠﺤﻮب ﻟﻘﻤﻪ إﻟّﺎ اﻟﺤﺎﺋﺪ اﻟﻤﺘﻨﺎﮐﺮ‪.‬‬‫‪ -95‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺗﺘّﻤـ ﮥ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ« ﮐﻪ ذﯾﻞ ﮐﺘﺎب أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﺻـﻔﻬﺎﻧﯿﺴﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﺿﻤﺮة و ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ اﺳﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ از اﻓﺎده ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﺳﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« ﺳﺎﺑﻘﺎ داﻧﺴﺘﯽ‪.‬‬‫و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﺳﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻋﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿـﻤﺮة و ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و ﻟﻢ‬‫ﯾﺤّﺞ ﻏﯿﺮﻫﺎ أﻗﺒﻞ ﺣّﺘﯽ إذا ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﺳﻤﺮات ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت‪:‬‬‫ﻻـ ﺗﻨﺰﻟﻮا ﺗﺤﺘﻬّﻦ‪ ،‬ﺣّﺘﯽ إذا ﻧﺰل اﻟﻘﻮم و أﺧـﺬوا ﻣﻨـﺎزﻟﻬﻢ ﺳﻮاﻫّﻦ أرﺳـﻞ إﻟﯿﻬّﻦ ﻓﻘّﻢ ﻣـﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ و ﺷـّﺬﺑﻦ ﻋﻦ رءوس اﻟﻘﻮم ﺣّﺘﯽ إذا ﻧﻮدي‬‫ﻟﻠّﺼﻠﻮة ﻏﺪا إﻟﯿﻬّﻦ ﻓﺼّﻠﯽ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛّﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪408 :‬‬‫اﻧﺼـﺮف إﻟﯽ اﻟّﻨﺎس و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ‪ .‬و ﺧّﻢ ﻣﻦ اﻟﺠﺤﻔﮥ و ﻟﻪ ﺑﻬﺎ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻪ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻧّﻪ‬‫ﻟﻦ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ و إﻧّﯽ ﻷﻇّﻦ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻣﺴﺌﻮل و أﻧﺘﻢ ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬ﻫﻞ ﺑﻠّﻐﺖ؟‬‫ﻓﻤﺎ أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻘﻮل‪ :‬ﻗﺪ ﺑّﻠﻐﺖ و ﺟﺎﻫﺪت و ﻧﺼﺤﺖ‪ ،‬ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸـﻬﺪون أن ﻻ إﻟﻪ إﻟّﺎ اﻟﱠﻠﻪ و أن ﻣﺤّﻤـ ﺪا ﻋﺒـﺪه و رﺳﻮﻟﻪ و أّن ﺟّﻨﺘﻪ ﺣّﻖ و أّن ﻧﺎره ﺣّﻖ و اﻟﺒﻌﺚ ﺑﻌـﺪ اﻟﻤﻮت ﺣﻖ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‬‫ﻧﺸـﻬﺪ! ﻗﺎل‪ :‬ﻟا ّﻠﻬّﻢ اﺷـﻬﺪ! ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! أﻻ ﺗﺴـﻤﻌﻮن؟ أﻻ! ﻓﺈّن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﮑﻢ‪ ،‬أﻻ! ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬـﺬا‬‫ﻣﻮﻻـه و أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠّﯽ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ ﺣّﺘﯽ ﻋﺮﻓﻪ اﻟﻘﻮم أﺟﻤﻌﻮن ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻠّﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ .‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و‬‫أﻧﺘﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻣّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء‪ ،‬ﻓﯿﻪ ﻋـﺪد ﻧﺠﻮم اﻟـّﺴ ﻤﺎء ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓّﻀﮥ‪ ،‬أﻻ! و إﻧّﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ‬‫اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﺣﯿﻦ ﺗﻠﻘﻮﻧﯽ‪ .‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻼن؟‬‫ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮف ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ ﻻ ﺗﻀـّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒّﺪﻟﻮا‪ ،‬أﻻ و ﻋﺘﺮﺗﯽ! ﻓﺈﻧّﯽ‬‫ﻗـﺪ ﻧـّﺒ ﺄﻧﯽ اﻟﻠّﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أن ﻻـ ﯾﺘﻔّﺮﻗـﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﻠﻘﯿﺎﻧﯽ و ﺳﺄﻟﺖ اﻟﱠﻠﻪ رﺑّﯽ ﻟﻬﻢ ذﻟﮏ ﻓﺄﻋﻄﺎﻧﯽ ﻓﻼ ﺗﺴـﺒﻘﻮﻫﻢ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌﻠّﻤﻮﻫﻢ ﻓﻬﻢ أﻋﻠﻢ‬‫ﻣﻨﮑﻢ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻋﻘـﺪة ﻓﯽ اﻟﻤﻮﻻـة ﻣﻦ ﻃﺮﯾـﻖ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿـﻞ ﻋﻨﻬﻤـﺎ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ ﻋﻘـﺪة أورده أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨّﯽ ﻓﯽ ﻟا ّﺼﺤﺎﺑﮥ‬‫و ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﻪ ﻏﺮﯾﺐ ﺟّﺪا‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﻌﺠﻠّﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﻤﻮﺟﺰ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺨﻠﻔﺎء«[‪.‬‬‫و ﻋﻨﻘﺮﯾﺐ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ از ﺗﺼـﺮﯾﺢ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳـﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﻧﯿﺰ واﺿـﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﯾﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺳـﯿﺎق رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬و از اﻓﺎده اﺑﻦ اﺛﯿﺮ ﺟﺰري و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﻧﯿﺰ اﺧﺮاج اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 276‬از ‪316‬‬‫واﺿﺢ و آﺷﮑﺎرا ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫اﺑﻦ اﺛﯿﺮ ﺟﺰري در »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿـﻤﺮة‪ ،‬أورده اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘـﺪة‪ ،‬روي ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟّﻄﻔﯿﻞ و ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔـﮥ اﺑﻦ اﺳـﯿﺪ‬‫اﻟﻐﻔﺎري و ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿﻤﺮة‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪409 :‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﺤـّﺞ ﻏﯿﺮﻫﺎ أﻗﺒﻞ ﺣّﺘﯽ إذا ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ )و ﺧّﻢ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻣﻦ اﻟﺠﺤﻔﮥ و ﻟﻪ ﺑﻬﺎ ﻣﺴـﺠﺪ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ‬‫اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻪ ﻗـﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّـﺬي ﻗﺒﻠﻪ و إﻧّﯽ ﯾﻮﺷﮏ ان ادﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ‪ .‬ﺛّﻢ ذﮐﺮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ إﻟﯽ أن‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟّﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪،‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ‪ :‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ ﺟّﺪا ﻻ أﻋﻠﻢ اﻧّﯽ ﮐﺘﺒﺘﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ رواﯾﮥ اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »إﺻﺎﺑﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿﻤﺮة‪.‬‬‫ذﮐﺮه اﺑﻦ ﻋﻘـﺪة ﻓﯽ اﻟﻤﻮﻻـة‪ ،‬و أﺧﺮج ﺑﺎﺳـﻨﺎده ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿـﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ اﺳـﯿﺪ و ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﺿﻤﺮة‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻـﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣـّﺠ ﮥ اﻟﻮداع أﻗﺒﻞ ﺣّﺘﯽ إذا ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ‪ ،‬و‬‫أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻏﺮﯾﺐ ﺟّﺪا[‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺪﯾﻨﯽ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ از أﮐـﺎﺑﺮ أﺳـﺎﻃﯿﻦ أﻋﻼـم و أﺟّﻠﻪ أرﮐـﺎن ﻋﻈـﺎم ﺳـّﻨّﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺴـﯿﺎري از أﺋّﻤﻪ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻣﺎ أﻓﺎده‬‫اﻟـّﺴ ﺒﮑﯽ ﻓﯽ »اﻟﻄﺒﻘـﺎت« در ﻣﻨـﺎﻗﺐ رﻓﯿﻌـﮥ اﻟـﺪرﺟﺎت او ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﮐـﺜﯿﺮه ﻣﻔﺮدات ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻧﺒـﺬي از آن ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻊ »وﻓﯿـﺎت‬‫اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ‬‫أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈّﻔﺮ اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻃﺒﻘﺎت« ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ اﺳﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت‬‫ﺷـﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺳـﺪي و »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »ﻣﻘﺎﻟﯿـﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿـﺪ« أﺑﻮ ﻣﻬـﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ و »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤـّﺪﺛﯿﻦ«‬‫ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ »و إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء« و »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ؛ واﺿﺢ و آﺷـﮑﺎر اﺳﺖ روﻣﺎ ﻟﻺﯾﺠﺎز و اﻻﺧﺘﺼﺎر‪ ،‬در‬‫اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ و اﻗﺘﺼﺎر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ -‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬وﻟﺪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺣﻀﻮرا ﺑﺎﻋﺘﻨﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪410 :‬‬‫أﺑﯿﻪ ﺛّﻢ ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ و رﺣﻞ و ﻋﻨﯽ ﺑﻬﺬا اﻟّﺸﺄن و ﺣﻀﻮره ﻋﻨﺪ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﻄّﺮز و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﻨﺘﯿﻦ و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟـّﺴ ﯿﺮاﻓﯽ ﺑﮑﺜﺮة و أﺑﯽ اﻟّﺮﺟﺎء ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾـﺪ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﯽ زﮐﺮّﯾﺎ ﺑﻦ ﻣﻨﺪة و ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﻦ‬‫اﻷﺑﺮﻗﻮﻫﯽ و ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﻦ اﻟﺒﻐـﺪادي و ﺗﺨّﺮج ﺑﺄﺑﯽ اﻟﻘﺴﻢ اﻟّﺘﯿﻤﯽ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ اﻟﮑﺜﯿﺮة و اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺘﺎّﻣﮥ و اﻟّﺮواﯾﮥ‬‫اﻟﻮاﺳـﻌﮥ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ اﻟّﺘﻘّﺪم ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن ﻣﻊ ﻋﻠّﻮ اﻹﺳـﻨﺎد‪ ،‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧّﯽ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺨﻮارزﻣّﯽ و ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻐﻨّﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ و ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺮﻫﺎوّي و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣّﮑﯽ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧّﯽ و أﺑﻮ ﻧﺠﯿﻊ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻤﻘﺮي و ﻟا ّﻨﺎﺻـﺢ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ و آﺧﺮون‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻹﺟـﺎزة ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﺮﮐـﺎت اﻟﺨﺸﻮﻋّﯽ و ﻃﺎﺋﻔـﮥ و ﻗﺎل اﻟّﺰﯾﻨﺒّﯽ‪ :‬ﻋﺎش أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﺣّﺘﯽ‬‫ﺻﺎر وﺣﯿـﺪ وﻗﺘﻪ و ﺷـﯿﺦ زﻣﺎﻧﻪ إﺳـﻨﺎدا و ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧّﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ و ﮐﺘﺐ ﻋّﻨﯽ و ﻫﻮ ﺛﻘـﮥ ﺻـﺪوق‪ .‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ :‬ﺣّﺼﻞ ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 277‬از ‪316‬‬‫اﻟﻤﺴـﻤﻮﻋﺎت ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺤﺼﻞ ﻷﺣﺪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ و اﻧﻀّﻢ إﻟﯽ ذﻟﮏ اﻟﺤﻔﻆ و اﻹﺗﻘﺎن‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﺘﯽ أرﺑﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺘﻘّﺪﻣﯿﻦ‬‫ﻣﻊ اﻟّﺜﻘﮥ و اﻟﻌّﻔﮥ‪ ،‬ﻟﻪ ﺷـﯽء ﯾﺴـﯿﺮ ﯾﺒﺮﻗﺢ )ﯾﺘﺮﻗﺢ‪ .‬ظ( ﺑﻪ و ﯾﻨﻔﻖ ﻣﻨﻪ و ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻣﻦ أﺣﺪ ﺷﯿﺌﺎ ﻗّﻂ أوﺻﯽ إﻟﯿﻪ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﺑﻤﺎل ﻓﺮّده و ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪:‬‬‫ﻓّﺮﻗﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺗﺮي ﻓﯿﻤﺘﻨـﻊ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟّﺘﻮاﺿﻊ ﺑﺤﯿﺚ إﻧّﻪ ﯾﻘﺮأ اﻟـّﺼ ﻐﯿﺮ و اﻟﮑـﺒﯿﺮ و ﯾﺮﺷـﺪ اﻟﻤﺒﺘـﺪي رأﯾﺘﻪ ﯾﺤﻔـﻆ اﻟّﺼﺒﯿـﺎن اﻟﻘﺮآن ﻓﯽ‬‫اﻷـﻟﻮاح‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﻤﻨﻊ ﻣﻦ ﯾﻤﺸـﯽ ﻣﻌﻪ ﻓﻌﻠﺖ ذﻟﮏ ﻣّﺮة ﻣﻌﻪ ﻓﺰﺑﺮﻧﯽ و ﺗﺮّددت إﻟﯿﻪ ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ﺳـﻨﮥ و ﻧﺼﻒ ﻓﻤﺎ رأﯾﺖ ﻣﻨﻪ و ﻻ ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻨﻪ‬‫ﺳﻘﻄﮥ ﺗﻌﺎب ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ ﻣﺴـﻌﻮد ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﮐﻨﺰ ﻣﺨﻔّﯽ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ :‬ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ« اﻟّﺬي اﺳﺘﺪرك ﺑﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ‬‫ﻧﻌﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﮐﺘﺎب »اﻟّﻄﻮاﻻت« ﺟّﻮدﻫﺎ و ﻟﻢ ﯾﺴﺒﻖ إﻟﯽ ﻣﺜﻠﻬﺎ ﻣﻊ ﮐﺜﺮة ﻣﺎ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﻮاﻫﯽ و اﻟﻤﻮﺿﻮع و ﮐﺘﺎب »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« ﯾﺪّل ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﺮاﻋﺘﻪ ﻓﯽ ﻟﺴـﺎن اﻟﻌﺮب و ﮐﺘـﺎب »اﻟّﻠﻄـﺎﺋﻒ« و ﮐﺘـﺎب »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« و أﺷـﯿﺎء و ﻓﻨﻮن‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻋﺮض ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ«‬‫ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ ﻋﻠﯽ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺤﺴﯿﻦ اﺑﻦ ﺑﻮﺟﺮ )ﻧﻌﻤﺎن‪ .‬ظ( اﻟﺒﺎروي‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻓﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﺤﺎن )اﻟﺠﺎز ظ( ﻓﺴﺄﻟﻨﯽ ﺳﺎﺋﻞ ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪411 :‬‬‫رؤﯾﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬راﯾﺖ ﮐﺄّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺗﻮﻓﯽ‪ .‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬إن ﺻﺪﻗﺖ رؤﯾﺎك ﯾﻤﻮت إﻣﺎم ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ و إّن ﻣﺜﻞ ﻫﺬا‬‫اﻟﻤﻨﺎم رﺋﯽ ﺣﺎل وﻓﺎة اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و اﻟّﺜﻮري و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﺎ أﻣﺴـﯿﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﺟﺎءﻧﺎ اﻟﺨﺒﺮ ﺑﻮﻓﺎة اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻣﻮﺳـﯽ و ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺨﺠﻨـﺪي ﻗﺎل‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﻣﺎت أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻟﻢ ﯾﮑﺎدوا أن ﯾﻔﺮﻏﻮا ﺣّﺘﯽ ﺟﺎء ﻣﻄﺮ ﻋﻈﯿﻢ ﻓﯽ اﻟﺤّﺮ اﻟّﺸﺪﯾﺪ و ﮐﺎن اﻟﻤﺎء ﻗﻠﯿﻼ ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ .‬ﻗﺎل‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟّﺮوﯾﺪﺳﯽ )اﻟّﺮوﯾﺪﺷﺘﯽ‪ .‬ظ(‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻓﯽ ﺗﺎﺳﻊ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ أﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﺗـﺎج اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷـﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘـﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑـﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﺑـﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‬‫اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬وﻟـﺪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﺳـﻤﻊ ﺣﻀﻮرا ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث ﺑﺎﻋﺘﻨﺎء واﻟﺪه ﻣﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﺪ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﻄّﺮز و ﻣـﺎت اﻟﻤﻄّﺮز ﺑﺘﻠﮏ اﻟـّﺴ ﻨﮥ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ اﯾﻀﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻨـﺪوﯾﻪ اﻟّﺸـ ﺮوﻃﯽ و ﻏﺎﻧﻢ‬‫اﻟﺒﺮﺟﯽ و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤـّﺪاد و أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ و أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﺑﻪ ﺗﺨّﺮج وﻫﺒﮥ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ و ﻓﺎﻃﻤﮥ اﻟﺠﻮز داﻧّﯿﮥ و أﺑﯽ اﻟﻌّﺰ ﺑﻦ ﮐﺎدش و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﺒﻠﺪه و ﺑﺒﻐﺪاد و ﻫﻤﺪان‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺤـﺎزﻣﯽ و اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨّﯽ و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟّﺮﻫﺎوّي و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣّﮑﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﺸـﺮ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ و‬‫اﻟّﻨﺎﺻﺢ ﺑﻦ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ .‬و ﻣﻦ ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﻓﯽ ﺗﺘّﻤﮥ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ اﻟّﺬي ذّﯾﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و ﮐﺘﺎب »اﻷﺧﺒﺎر‬‫اﻟّﻄﻮاﻻت« ﻣﺠﻠـﺪ و ﮐﺘﺎب »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻠّﻄﺎﺋﻒ ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺎرف« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻮﻇﺎﺋﻒ« و ﮐﺘﺎب »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و‬‫ﻋﺮض ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﮐﺘـﺎب »ﻋﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ« ﻟﻠﺤـﺎﮐﻢ ﻋﻠﯽ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟـّﺪﺑﯿﺜﯽ‪ :‬ﻋﺎش ﺣّﺘﯽ ﺻﺎر أوﺣـﺪ وﻗﺘﻪ و ﺷـﯿﺦ زﻣﺎﻧﻪ‬‫إﺳـﻨﺎدا و ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺘّﺠﺎر‪ :‬اﻧﺘﺸـﺮ ﻋﻠﻤﻪ ﻓﯽ اﻵﻓﺎق و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ اﻟﺤّﻔﺎظ و اﺟﺘﻤﻊ ﻟﻪ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻟﻐﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻌﻠﻢ و اﻟّﺜﻘﮥ و‬‫اﻹﺗﻘﺎن و اﻟـّﺪﯾﻦ و اﻟـّﺼ ﻼح و ﺳﺪﯾـﺪ اﻟّﻄﺮﯾﻘﮥ و ﺻـّﺤﮥ اﻟـّﻀ ﺒﻂ و اﻟّﻨﻘﻞ و ﺣﺴﻦ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌّﺒﺎس‬‫اﻟّﺮﺳﺘﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻬﺮ ﻓﯽ اﻟّﻨﺤﻮ و اﻟّﻠﻐﮥ ﻗﺎل‪ :‬و ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﺎر ﺑﺎش‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪412 :‬‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﻟا ﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﮐﻮﺗﺎه‪ :‬ﯾﻘﻮل أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﮐﻨﺰ ﻣﺨﻔّﯽ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟّﺮﻫﺎوي‪:‬‬‫ﺣّﺼﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﺴﻤﻮﻋﺎت ﺑﺈﺻﺒﻬﺎن ﺧﺎّﺻﮥ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺘﺤّﺼﻞ ﻷﺣﺪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ و اﻧﻀّﻢ إﻟﯽ ﮐﺜﺮة ﻣﺴﻤﻮﻋﺎﺗﻪ اﻟﺤﻔﻆ و اﻹﺗﻘﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﻌّﻔﻔﻪ اﻟّﺬي‬‫ﻟﻢ ﻧﺮه ﻷﺣـﺪ ﻣﻦ ﺣّﻔـ ﺎظ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻨـﺎ‪ ،‬ﻟﻪ ﺷـﯽء ﯾﺴـﯿﺮ ﯾﺘﺒّﺮ ﺑﻪ و ﯾﻨﻔﻖ ﻣﻨﻪ و ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻣﻦ أﺣـﺪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻗّﻂ و ﻗﺎل اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟّﻨﻌﻤﺎن‬‫اﻟﺒﺎوري‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ اﻟﺠﺎز ﻓﺠﺎءﻧﯽ رﺟﻞ ﻓﺴﺄﻟﻨﯽ ﻋﻦ رؤﯾﺎ ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ ﮐﺄّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﺗﻮﻓﯽ‪.‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻫـﺬه رؤﯾـﮥ )رؤﯾـﺎ‪ .‬ظ( اﻟﮑﺒﺎر و إن ﺻـﺪﻗﺖ رؤﯾﺎك ﯾﻤﻮت إﻣﺎم ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻓﺈّن ﻫـﺬا اﻟﻤﻨﺎم روي ﺣﺎﻟـﮥ وﻓﺎة اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و‬‫اﻟّﺜﻮري و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﺎ أﻣﺴـﯿﻨﺎ ﺣّﺘﯽ ﺟﺎءﻧﺎ اﻟﺨﺒﺮ ﺑﻮﻓﺎة اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺨﺠﻨﺪي‪ :‬ﻟّﻤﺎ دﻓﻦ أﺑﻮ‬‫ﻣﻮﺳـﯽ ﻟﻢ ﯾﮑﺎدوا ﯾﻔﺮﻏﻮن ﺣّﺘﯽ ﺟﺎء ﻣﻄﺮ ﻋﻈﯿﻢ ﻓﯽ اﻟﺤّﺮ اﻟّﺸﺪﯾﺪ و ﮐﺎن اﻟﻤﺎء ﻗﻠﯿﻼ ﺑﺈﺻـﺒﻬﺎن ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻗﺪ ذﮐﺮ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 278‬از ‪316‬‬‫آﺧﺮ إﻣﻼء أﻣﻼه أﻧّﻪ ﻣﺘﯽ ﻣﺎت ﻓﯽ ﮐّﻞ اّﻣـﮥ ﻣﻦ ﻟﻪ ﻣﻨﺰﻟـﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﻓﯿﻌﮥ ﺑﻌﺚ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ ﺳـﺤﺎﺑﺎ ﯾﻮم ﻣﻮﺗﻪ ﻋﻼﻣﮥ ﻟﻠﻤﻐﻔﺮة ﻟﻪ و ﻟﻤﻦ ﺻـﻠّﯽ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﻓﻮﻗﻊ ﻟﻪ ذﻟﮏ ﻋﻨﺪ ﻣﻮﺗﻪ ﮐﻤﺎ ﮐﺎن ﺣّﺪث ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﻪ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺈﺻـﺒﻬﺎن ﯾﻮم اﻻرﺑﻌﺎء ﻣﻨﺘﺼﻒ اﻟّﻨﻬﺎر ﺗﺎﺳﻊ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ وﻟﯽ ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و‬‫ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و دﻓﻦ ﺑﺎﻟﻤﺼـّﻠﯽ ﺧﻠﻒ ﻣﺤﺮاب اﻟﺠﺎﻣﻊ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟّﺮوﯾﺪﯾﻨﯽ )اﻟﺮوﯾﺪوﺷﺘﯽ‪ .‬ظ(‪ :‬و ﺻّﻨﻔﺖ‬‫اﻷﺋّﻤﮥ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺷـﯿﺦ اﻹﺳﻼم ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﻋﯿﺴﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ .‬وﻟﺪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ ‪ 501‬و اﻋﺘﻨﯽ ﺑﻪ أﺑﻮه ﻓﺄﺣﻀﺮه ﻋﻨﺪ أﺑﯽ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﻄّﺮز ﺛﻢ‬‫ﺳﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ و رﺣﻞ و ﻋﻨﯽ ﺑﻬﺬا اﻟّﺸﺄن و اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ اﻟﺘﻘّﺪم ﻓﯿﻪ ﻣﻊ ﻋﻠّﻮ اﻹﺳـﻨﺎد و ﻋﺎش ﺣّﺘﯽ ﺻﺎر أوﺣﺪ زﻣﺎﻧﻪ و ﺷﯿﺦ وﻗﺘﻪ إﺳﻨﺎدا و ﺣﻔﻈﺎ‬‫ﻣﻊ اﻟّﺘﻮاﺿﻊ ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻣﻦ أﺣﺪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻗّﻂ‪ ،‬و ﻟﻪ »ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ« و »اﻟّﻄﻮاﻻت« و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« و »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ و ﻣﺎت ﻓﯽ‬‫ﺳﺎﺑﻊ ﺟﻤﺎدي اﻷوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ‪.[581‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴﯽ ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻻﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﻧﺰﻫﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ«‪ -‬ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ -‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺑﻬﺎ ﻗﺮاءة ﻣﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻟﻄﺮف‬‫ﻣﻨﻬﺎ و إﺟﺎزة ﻟﺴﺎﺋﺮﻫﺎ ﺑﺴﻨﺪه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪413 :‬‬‫إﻟﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻘﺮاءﺗﻪ ﻟﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺠﺎ ﺑﺼﺎﻟﺤّﯿﮥ دﻣﺸﻖ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﻤﺎﺋﮥ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‬‫ﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ إﺟﺎزة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺿـﯿﺎء اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ ﺳـﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬ﻗﺎل أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣّﮑﯽ ﺳـﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ ﺳـﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﺑﺎﻟـّﺴ ﻨﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ‬‫رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ ﻣﺴﻠﺴﻞ اﻷﺣﻤﺪﯾﻦ‪ :‬ﺳّﺘﮥ ﮐّﻞ واﺣﺪ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ و ﻫﻮ اﻟﻤﺴﻤﻮع أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ رﺟﺎء أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ‬‫اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻮزواﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل ﺣـّﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻗﺎل ﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻷﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪) :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﯿﺒﺎن اﻟّﺮﻣﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺮا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻣﺠﺎﻟﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟّﺸـ ﻌﺒﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻌﻠﻢ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻋﺪد اﻟﻘﻄﺮ ﻓﺨﺬ ﻣﻦ ﮐّﻞ ﺷـﯽء أﺣﺴـﻨﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﺒّﺸﺮ ﻋﺒﺎدي ﻟا ّﺬﯾﻦ ﯾﺴﺘﻤﻌﻮن اﻟﻘﻮل ﻓﯿّﺘﺒﻌﻮن أﺣﺴﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷﯿﺒﺎن‪ :‬ﻫﺬا رﺧﺼﮥ ﻓﯽ اﻻﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻃﺮاز ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‬‫و ﺑﻘّﯿﮥ اﻷﻋﻼم‪ ،‬وﻟﺪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ إﺣﺪي و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ و ﺳﻤﻊ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻼث ﺣﻀﻮرا ﺑﺎﻋﺘﻨﺎء واﻟﺪه ﻣﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻄّﺮز‬‫ﺛّﻢ ﺳـﻤﻊ ﺑﻌﺪ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤّﺪاد و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ‬‫اﻟﺘﯿﻤﯽ و ﺑﻪ ﺗﺨّﺮج و ﻫﻮ اﺳـﺘﺎذه و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﻨﺪة اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﺒﻠﺪه و ﺑﻐﺪاد و ﺣﻤﺪان و ﺻّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ‬‫و ﮐﺎن واﺳﻊ اﻟّﺪراﯾﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻠﻪ و أﺑﻮاﺑﻪ و رﺟﺎﻟﻪ و ﻓﻨﻮﻧﻪ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ أﻋﻠﻢ و ﻻ أﺣﻔﻆ و ﻻ أﻋﻠﯽ ﺳـﻨﺪا ﻣﻨﻪ و روي‬‫ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺤﺎزﻣﯽ و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟّﺮﻫﺎوي و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ و ﻋﺎش ﺣّﺘﯽ ﺻﺎر‬‫أوﺣﺪ وﻗﺘﻪ و ﺷﯿﺦ زﻣﺎﻧﻪ إﺳﻨﺎدا و ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﺘﯽ أرﺑﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺘﻘّﺪﻣﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ ﮐﺘﺎب »ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ« اﻟّﺬي ذّﯾﻠﻪ ﺑﻪ‬‫ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و ﮐﺘﺎب »اﻟّﻄﻮاﻻت وﺟﻮدﻫﺎ« و ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻖ إﻟﯽ ﻣﺜﻠﻬﺎ ﻣﻊ ﮐﺜﺮة ﻣﺎ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﻮاﻫﯽ و اﻟﻤﻮﺿﻮع و ﮐﺘﺎب »ﺗﺘّﻤـ ﮥ اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« ﯾـﺪّل‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﺮاﻋﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪414 :‬‬‫ﮐﺘﺎب »اﻟّﻠﻄﺎﺋﻒ« و ﮐﺘﺎب »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻋﺮض ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ« ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟّﺘﻌّﻔﻒ ﺑﺎﻟﻤﮑﺎن‬‫اﻟﻤﮑﯿﻦ ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻣﻦ أﺣﺪ ﺷﯿﺌﺎ‪ ،‬ﻟﻪ ﺷﯽء ﯾﺴﯿﺮ ﯾﺘﺮﺑﺢ )ﯾﺘﺮﻗﺢ‪ .‬ظ( ﺑﻪ و ﯾﻨﻔﻖ ﻣﻨﻪ‪ ،‬أوﺻﯽ إﻟﯿﻪ رﺟﻞ ﻣﻦ اﻷﻏﻨﯿﺎء ﺑﻤﺎل ﮐﺜﯿﺮ ﯾﻔّﺮﻗﻪ ﻓﯽ اﻟﺒّﺮ ﻓﻠﻢ‬‫ﯾﻘﺒﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻞ أوص إﻟﯽ ﻏﯿﺮي و أﻧﺎ أدﻟّﮏ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺗﺪﻓﻌﻪ إﻟﯿﻪ؛ و ﮐﺎن ﻣﺘﻮاﺿـﻌﺎ ﺑﺤﯿﺚ ﯾﻘﺮئ ﮐّﻞ ﻣﻦ أراده ﻣﻦ ﺻﻐﯿﺮ و ﮐﺒﯿﺮ و ﻻ ﯾﮑﺎد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 279‬از ‪316‬‬‫ﯾﺴـﺘﺘﺒﻊ أﺣﺪا إذا ﻣﻀـﯽ إﻟﯽ ﻣﻮﺿﻊ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ :‬ﺗﺮّددت إﻟﯿﻪ ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ﺳـﻨﮥ و ﻧﺼﻒ ﻓﻤﺎ رأﯾﺖ و ﻻ ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﺳﻘﻄﮥ ﺗﻌﺎب‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺗﺎﺳﻊ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﻟﻢ ﯾﻔﺮﻏﻮا ﻣﻦ دﻓﻨﻪ ﺣّﺘﯽ ﺟﺎءﻫﻢ ﻣﻄﺮ ﻋﻈﯿﻢ ﻓﯽ اﻟﺤّﺮ اﻟّﺸﺪﯾﺪ و‬‫ﮐﺎن اﻟﻤﺎء ﻗﻠﯿﻼ ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ .‬ﻗﺎل ﺑﻌﻀـﻬﻢ‪ :‬ﺳﺄﻟﻨﯽ ﺳﺎﺋﻞ ﻋﻦ رؤﯾﺎ ﻗﺎل‪ :‬راﯾﺖ ﮐﺄّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺗﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬إن ﺻﺪﻗﺖ‬‫رؤﯾـﺎك ﯾﻤﻮت إﻣـﺎم ﻻـ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ﻓﯽ زﻣـﺎﻧﻪ ﻓﺈّن ﻣﺜﻞ ﻫـﺬا اﻟﻤﻨﺎم راي ﻓﯽ ﺣﺎل وﻓﺎة اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و اﻟّﺜﻮري و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﺎ أﻣﺴـﯽ‬‫ﺣّﺘﯽ ﺟﺎء اﻟﺨﺒﺮ ﺑﻮﻓﺎة اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻣﻮﺳﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در »ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﻧﺰﻫﮥ اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺗﺄﻟﯿﻒ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺪاﺋﻨﯽ )ﻣﺪﯾﻨﯽ‪ .‬ظ( در ﻣﺴـﻠﺴﻞ أﺣﻤﺪﯾﯿﻦ )أﺣﻤﺪﯾﻦ‪.‬‬‫ظ( ﮐﻪ در ﺳﻨﺪ آن ﺷﺶ ﮐﺲ ﻣﺘﺼﻞ ﺑﻪ ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ ﺑﻨﺎم أﺣﻤﺪ واﻗﻊ ﺷﺪه ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ رﺟﺎء أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻮزاﻧﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺛﻨﺎ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻷﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻨﺎن اﻟّﺮﻣﻠﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻌّﺰ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻣﺠﺎﻟﺪ‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﻟّﺸﻌﺒﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻌﻠﻢ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻋﺪد اﻟﻘﻄﺮ ﻓﺨﺬ ﻣﻦ ﮐّﻞ ﺷﯽء أﺣﺴﻨﻪ ﺛّﻢ ﻗﺮء‪َ :‬ﻓَﺒﱢﺸْﺮ ِﻋﺒﺎِد اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َﯾْﺴَﺘِﻤُﻌﻮَن اﻟ َْﻘْﻮَل َﻓَﯿﱠﺘﺒُِﻌﻮَن َأْﺣَﺴَﻨُﻪ‬‫‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳـﻨﺎن‪ :‬ﻫـﺬا رﺧﺼـﮥ ﻣﻦ اﻻﻧﺘﺨﺎب‪ .‬ﻧﺎم أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻤﺪاﺋﻨﯽ‬‫)اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ .‬ظ( ﺳﺖ‪ ،‬و أﺻـﻞ او از أﺻـﻔﻬﺎن اﺳﺖ ﯾﮑﯽ از أﻋﻼـم ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ و ﺻـﺎﺣﺐ ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﻧـﺎﻓﻌﻪ اﺳﺖ درﯾﻦ ﻓﻦ ﺷـﺮﯾﻒ در ﺳﺎل‬‫ﭘﺎﻧﺼﺪ و ﯾﮏ در ذي اﻟﻘﻌﺪة ﻣﺘﻮﻟّﺪ ﺷﺪه و در ﺳﺎل ﺳّﻮم در ﻣﺠﻠﺲ ﺳـﻤﺎع ﺣﺪﯾﺚ از أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﻣﻄّﺮز ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪه‪ ،‬واﻟﺪ‬‫او او را ﺗﺒّﺮﮐﺎ در آن ﻣﺠﻠﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪415 :‬‬‫ﻣﯽﺑﺮد و ﭼﻮن ﻫﻮﺷـﯿﺎر ﺷﺪ و ﺑﺴّﻦ رﺷﺪ و ﺗﻤﯿﺰ رﺳﯿﺪ از أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ ﺣّﺪاد و ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ و ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟّﺘﯿﻤﯽ أﺧﺬ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﮔﻮﯾﺎ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺷﺎﮔﺮد ﻫﻤﯿﻦ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﺳﺖ و ﻋﻤﺪه ﻓﻮاﺋﺪ او ازوﺳﺖ و‬‫از ﺣﺎﻓﻆ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﻣﻨﺪه ﻧﯿﺰ در ﺑﻐﺪاد و ﻫﻤﺪان اﺳـﺘﻔﺎده اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻮده و ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺒّﺤﺮ ﻋﻈﯿﻢ ﺑﻮد در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻋﻠﻞ ﺣﺪﯾﺚ و‬‫أﺑﻮاب آن و در ﻣﻌﺮﻓﺖ رﺟـﺎل و رواة دﺳـﺘﮕﺎﻫﯽ ﺗﻤـﺎم داﺷﺖ و در وﻗﺖ ﺧﻮد ﯾﮕـﺎﻧﻪ ﻋﺼـﺮ ﺑﻮد درﯾﻦ ﻓﻦ )ﻓﻨﻮن‪ .‬ن( ﺣﺎﻓـﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ‬‫ﻣﻘﺪﺳـﯽ و ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر رﻫﺎوي و ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺣﺎزﻣﯽ و دﯾﮕﺮ ﻣﺤّﺪﺛﺎن ﻋﻤﺪه ﺷﺎﮔﺮدان اوﯾﻨﺪ‪ ،‬از ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ او‬‫آﻧﭽﻪ ﺑـﺪان ﺑﺮ ﻣﺘﻘـّﺪﻣﯿﻦ ﭘﯿﺶ ﺑﺮده ﭼﻨـﺪ ﮐﺘـﺎب ﻧـﺎﻓﻊﺳﺖ از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﺘـﺎب »ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ« ﮐﻪ ﮔﻮﯾـﺎ ذﯾـﻞ ﮐﺘـﺎب أﺑﻮ‬‫ﻧﻌﯿﻤﺴﺖ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »اﻟّﻄﻮاﻻت« ﮐﻪ ﻣﺜﻞ آن از ﻣﺘﻘﺪﻣﯿﻦ ﻣﺼـﻨﻒ ﻧﺸﺪه ﺑﺴـﯿﺎر ﺟّﯿﺪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ اﺳﺖ ﻟﯿﮑﻦ در آن )درﯾﻦ‪ .‬ن( ﮐﺘﺎب واﻫﯿﺎت و‬‫ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻨﺪرﺟﺴﺖ ﺑﯽ ﺗﻤﯿﺰ اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺮ آن ﻧﺒﺎﯾﺪ ﮐﺮد و ﮐﺘﺎب »ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« ﮐﻪ از آن ﻋﺒﻮر او ﺑﺮ ﻟﻐﺖ ﻋﺮب ﺑﻮده )ﺑﻮﺟﻪ‪ .‬ظ(‬‫ﮐﻤـﺎل ﺛـﺎﺑﺖ ﻣﯽﺷﻮد و ﮐﺘﺎب »اﻟّﻠﻄﺎﺋﻒ« و ﮐﺘﺎب »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« و ﻗّﻮة ﺣﺎﻓﻈﻪ او ﺑﺎﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﻮده ﮐﻪ ﯾﮏ ﺑﺎر از ﯾﺎد ﺧﻮد ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻮم‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ« ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ در ﻣﻘﺎم ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻮاﻧﺪه رﻓﺖ و در ﺗﻌّﻔﻒ و اﺳﺘﻐﻨﺎ از دﻧﯿﺎ داران ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻋﺎﻟﯽ داﺷﺖ از ﻫﯿﭽﮑﺲ ﻧﺬر و ﻧﯿﺎز ﻗﺒﻮل‬‫ﻧﻤﯽﮐﺮد‪ ،‬ﺟﺰء ﻗﻠﯿﻠﯽ از ﻣﺎل داﺷﺖ و از ﻣﻨﻔﻌﺖ ﺗﺠﺎرت آن وﻗﺖ ﺑﺴـﺮ ﻣﯽﺑﺮد‪ ،‬ﯾﮏ ﺑﺎر ﺷﺨﺼـﯽ از دوﻟﺘﻤﻨـﺪان ﻣﺎل ﮐﺜﯿﺮ ﺑﺎو داد ﮐﻪ ﺗﺮا‬‫وﺻـّﯽ ﺧﻮد ﮔﺮداﻧﯿـﺪم ﺗـﺎ در ﻣﺴـﺘﺤّﻘﺎﻧﺶ ﺻـﺮف ﮐﻨﯽ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯽﮐﻨﻢ أّﻣﺎ ﺗﺮا ﺑﺮ ﺷﺨﺼـﯽ دﻻﻟﺖ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﺎر را‬‫ﺑﻮﺟﻪ أﺣﺴﻦ ﺑﻬﺘﺮ از ﻣﻦ ﺳـﺮاﻧﺠﺎم دﻫـﺪ‪ ،‬و ﺧﯿﻠﯽ ﻣﺮد ﻣﺘﻮاﺿﻊ ﺑﻮد ﮐﺴـﯽ را ﻫﻤﺮاه ﻧﻤﯽﮔﺮﻓﺖ ﭼﻮن ﺟـﺎي ﻣﯽرﻓﺖ‪ .‬ﺣﺎﻓـﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘـﺎدر‬‫رﻫﺎوي ﮔﻔﺘﻪﺳﺖ ﮐﻪ ﯾﮏ ﻧﯿﻢ ﺳﺎل ﻧﺰد وي ﺑﻮدم ﻫﺮ دو وﻗﺖ آﻣﺪ و رﻓﺖ ﻣﯽﮐﺮدم درﯾﻦ ﻣﺪت از وي ﭼﯿﺰي ﮐﻪ ﺧﻼف ﺷﺮع و ﻣﺮّوت‬‫ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺪﯾﺪم ﻧﻬﻢ ﺟﻤﺎدي اﻻول )اﻻوﻟﯽ‪ .‬ظ( ﭘﺎﻧﺼﺪ و ﻫﺸـﺘﺎد و ﯾﮏ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ و اﺗّﻔﺎق ﻋﺠﯿﺐ اﯾﻦ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻫﻨﻮز از دﻓﻦ او ﻓﺎرغ ﻧﺸﺪه‬‫ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎران ﺑﺴﯿﺎر ﺑﻬﺠﻮم آﻣﺪ و ﻣﻮﺳﻢ ﮔﺮﻣﺎ ﺑﻮد و آب در اﺻﻔﻬﺎن در آن روزﻫﺎ ﮐﻤﯿﺎب ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻌﻀﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪416 :‬‬‫از ﺻﺎﻟﺤﯿﻦ آن زﻣﺎن ﺧﺒﺮ دادﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﻦ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖ را ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺼـﻠﻮة و اﻟـّﺴ ﻼم ﺑﺨﻮاب دﯾﺪم ﮔﻮﯾﺎ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﭘﯿﺶ ﻣﻌّﺒﺮي رﻓﺘﻢ او‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 280‬از ‪316‬‬‫ﮔﻔﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺧﻮاب ﺗﻮ راﺳـﺘﺴﺖ اﻣﺎﻣﯽ از أﺋّﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﮐﻪ ﺑﯿﻨﻈﯿﺮ وﻗﺖ ﺑﺎﺷﺪ رﺣﻠﺖ ﻧﻤﺎﯾﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻗﺴﻢ ﺧﻮاب ﻧﺰدﯾﮏ رﺣﻠﺖ‬‫إﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﯽ دﯾﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و ﻧﺰدﯾﮏ وﻓﺎت ﺳﻔﯿﺎن ﺛﻮري و إﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺣﻨﺒﻞ ﻧﯿﺰ ﺑﯿﻨﻨﺪه ﺧﻮاب ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻫﻨﻮز ﺷﺎم ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﺧﺒﺮ وﻓﺎت‬‫أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ در ﮐﻮﭼﻪ و ﺑﺎزار ﺷﺎﺋﻊ ﺷﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‬‫اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ ﻟا ﻤـﺪﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر‪ .‬إﻣـﺎم ﻋﺼـﺮ ﺧـﻮد ﺑـﻮد در ﺣﻔـﻆ و ﻣﻌﺮﻓﺖ در ﺣـﺪﯾﺚ و ﻋﻠـﻮم آن ﺗﻮاﻟﯿﻒ ﻣﻔﯿـﺪه دارد ﮐﺘـﺎب‬‫»اﻟﻤﻐﯿﺚ« او ﻣﺠّﻠـﺪﯾﺴﺖ و ﺑـﺪان ﮐﺘﺎب »اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« ﻫﺮوي را ﮐﺎﻣﻞ ﮐﺮده و ﺑﺮ آن اﺳـﺘﺪراك ﻧﻤﻮده ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻧﺎﻓﻊﺳﺖ و او را زﯾﺎدﺗﺴﺖ در‬‫ﺟﺰوي ﻟﻄﯿﻒ ﺑﻄﻮر ذﯾـﻞ ﺑﺮ ﮐﺘﺎب ﺷـﯿﺦ او أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ اﻟﻤﺴـّﻤﯽ ﺑﮑﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« و روي اﻫﻤﺎل او را ذﮐﺮ‬‫ﮐﺮده و ﺗﻘﺼﯿﺮ در آن ﻧﻨﻤﻮده و از أﺻﺒﻬﺎن ﺑﻄﻠﺐ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ رﺣﻠﺖ ﻧﻤﻮده و ﺑﺪان رﺟﻮع ﮐﺮده ﻣﻘﯿﻢ ﺷﺪ ﺳﻪ ﺳﺎل ﺑﻮد ﮐﻪ ﭘﺪر او ﺗﺒّﺮﮐﺎ‬‫او را ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد ﺑﻤﺠﻠﺲ ﺳﻤﺎع ﺣﺪﯾﺚ أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻄّﺮز ﻣﯽﺑﺮد ﭼﻮن ﺑﺴّﻦ ﺗﻤﯿﺰ رﺳﯿﺪ از أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺣّﺪاد و اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﻘﺪﺳﯽ و‬‫أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺗﯿﻤﯽ أﺧـﺬ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻮد و از ﺣﺎﻓﻆ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨـﺪه در ﺑﻐـﺪاد اﺳـﺘﻔﺎده ﮐﺮد ﺗﺒّﺤﺮ ﻋﻈﯿﻢ داﺷﺖ و در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻋﻠﻞ ﺣـﺪﯾﺚ و‬‫أﺑﻮاب آن و ﻣﻌﺮﻓﺖ رﺟـﺎل و روات ﯾـﺪ ﻃﻮﻟﯽ داﺷﺖ درﯾﻦ ﻓﻨﻮن ﯾﮕﺎﻧﻪ ﻋﺼـﺮ ﺧﻮد ﺑﻮد ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﻣﻘﺪﺳـﯽ و ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر‬‫رﻫﺎوي و ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺣﺎزﻣﯽ و دﯾﮕﺮ ﻣﺤـّﺪﺛﺎن ﻋﻤـﺪه ﺷﺎﮔﺮد اوﯾﻨـﺪ‪ ،‬از ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﺶ ﮐﻪ ﺑﺪان ﺑﺮ ﻗﺪﻣﺎ ﺳـﺒﻘﺖ ﺑﺮده ﭼﻨﺪ ﮐﺘﺎﺑﺴﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب »ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ« و آن ﮔﻮﯾﺎ ذﯾﻞ ﮐﺘﺎب أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻤﺴﺖ و ﮐﺘﺎب »اﻟّﻄﻮاﻻت« و ﻟﯿﮑﻦ در آن ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و واﻫﯿﺎت ﺑﺴﯿﺎرﺳـﺖ‬‫و ﮐﺘﺎب »اﻟّﻠﻄﺎﺋﻒ« و ﮐﺘﺎب »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ«‪.‬‬‫ﻗّﻮت ﺣﺎﻓﻈﻪ او ﺑﺴﯿﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﯾﮏ ﺑﺎر ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ« ﺣﺎﮐﻢ در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﻧﺴﺨﻪ از ﯾﺎد ﺧﻮد ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬از أﻫﻞ دﻧﯿﺎ ﻣﺴﺘﻐﻨﯽ و ﻣﺘﻌّﻔﻒ ﺑﻮد‪،‬‬‫از ﻫﯿﭽﮑﺲ ﻧﺬر و ﻧﯿﺎز ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯽﮐﺮد‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪417 :‬‬‫ﺟﺰﺋﯽ ﻗﻠﯿـﻞ از ﻣـﺎﻟﯽ داﺷﺖ از ﻣﻨﻔﻌﺖ ﺗﺠـﺎرﺗﺶ ﺑﺴـﺮ أوﻗـﺎت ﻣﯽﮐﺮد‪ ،‬و ﺧﯿﻠﯽ ﻣﺘﻮاﺿﻊ ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﺴـﯽ را ﻫﻤﺮاه ﻧﻤﯽﮔﺮﻓﺖ‪ .‬رﻫﺎوي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﯾﮏ ﻧﯿﻢ ﺳﺎل ﻧﺰد او آﻣﺪ و رﻓﺖ ﮐﺮدم در اﯾﻦ ﻣّﺪت ﭼﯿﺰي ﮐﻪ ﺧﻼف ﺷـﺮع و ﻣﺮّوت ﺑﺎﺷﺪ از وي ﻧﺪﯾﺪم‪ .‬وﻻدت او در ذي ﻗﻌﺪه ﺳـﻨﻪ‬‫إﺣـﺪي و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﺑﻮده‪ ،‬و وﻓﺎت ﻟﯿﻠـﮥ اﻻرﺑﻌﺎء ﺗﺎﺳﻊ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﻫﺮ دو ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪،‬‬‫ﻫﻨـﻮز از دﻓﻦ او ﻓـﺎرغ ﻧﺸـﺪه ﺑﻮدﻧـﺪ ﮐﻪ ﺑـﺎران ﺑﺴـﯿﺎر ﻫﺠﻮم آورد ﻣﻮﺳﻢ ﮔﺮﻣـﺎ ﺑﻮد آب در أﺻـﻔﻬﺎن در آن روزﻫـﺎ ﮐﻢ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻌﻀـﯽ از‬‫ﺻﻠﺤﺎي آن زﻣﺎن ﺧﺒﺮ دادﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﻦ آن ﺣﻀـﺮت ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ را ﺑﺨﻮاب دﯾـﺪم ﮔﻮﯾﺎ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﭘﯿﺶ ﻣﻌّﺒﺮي رﻓﺘﻢ ﮔﻔﺖ‬‫اﮔﺮ ﺧﻮاب ﺗﻮ راﺳﺘﺴﺖ اﻣﺎﻣﯽ از أﺋّﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﮐﻪ ﺑﯽﻧﻈﯿﺮ وﻗﺖ ﺑﺎﺷﺪ رﺣﻠﺖ ﻧﻤﺎﯾﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻗﺴﻢ ﺧﻮاب ﻧﺰد رﺣﻠﺖ إﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﯽ و‬‫وﻓﺎت ﺳـﻔﯿﺎن ﺛﻮري و إﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻧﯿﺰ دﯾﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﯿﻨﻨﺪه ﺧﻮاب ﮔﻔﺘﻪ ﻫﻨﻮز ﺷﺎم ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﺧﺒﺮ وﻓﺎت أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ در ﮐﻮﭼﻪ‬‫و ﺑﺎزار ﺷﺎﺋﻊ ﺷﺪ‪.‬‬‫در ﺑﯿﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﻣﺪﯾﻨﯽ ﺑﭽﻨﺪ ﺷﻬﺮ‬‫ﻣـﺪﯾﻨﯽ‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ ﻣﯿﻢ و ﮐﺴـﺮ دال و ﺳـﮑﻮن ﯾﺎ‪ -‬ﻧﺴـﺒﺘﺴﺖ ﺑﺴﻮي ﻣﺪﯾﻨﻪ أﺻـﺒﻬﺎن‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﯾﻦ‬‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺴﻮي ﭼﻨﺪ ﻣﺪﯾﻨﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اّول آﻧﻬﺎ ﻣﺪﯾﻨﻪ رﺳﻮل اﺳﺖ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ ،‬دّوم‪:‬‬‫ﻣﺮو‪ ،‬ﺳّﻮم‪ :‬ﻧﯿﺸـﺎﭘﻮر‪ ،‬ﭼﻬـﺎرم‪ :‬أﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻣﺪﯾﻨـﮥ اﻟﻤﺒـﺎرك ﺑﻘﺰوﯾﻦ‪ ،‬ﺷـﺸﻢ‪ :‬ﺑﺨﺎرا‪ ،‬ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺸـﺘﻢ‪ :‬ﻧﺴﻒ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﮐﺮده ﮐﻪ‬‫ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﺴﻮي ﻫﻤﻪ اﯾﻦ ﻣﺪن ﻣﺪﯾﻨﯿﺴﺖ‪ ،‬و أﮐﺜﺮ در ﻧﺴـﺒﺖ ﻣﺪﯾﻨﻪ رﺳﻮل ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ »ﻣﺪﻧﯽ« آﯾﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻣﺤّﺮر اﯾﻦ ﻣﺴﻄﻮرﻫﻢ‬‫در أﺻﻞ ﻣﺪﯾﻨﯿﺴﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺒﺨﺎري اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 281‬از ‪316‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر‪ ،‬ﮐﺎن إﻣﺎم ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻮﻣﻪ ﺗﻮاﻟﯿﻒ‬‫ﻣﻔﯿﺪة‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻐﯿﺚ« ﻓﯽ ﻣﺠّﻠﺪ ﮐّﻤﻞ ﺑﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« ﻟﻠﻬﺮوي و اﺳـﺘﺪرك ﻋﻠﯿﻪ و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺰﯾﺎدات«‬‫ﻓﯽ ﺟﺰء ﻟﻄﯿﻒ ﺟﻌﻠﻪ ذﯾﻼ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﺷﯿﺨﻪ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟّﺬي ﺳّﻤﺎه ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« و ذﮐﺮ ﻣﻦ أﻫﻤﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪418 :‬‬‫و ﻣﺎ اﻗﺼـﺮ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و رﺣﻞ ﻋﻦ أﺻﺒﻬﺎن ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺛﻢ رﺟﻊ إﻟﯿﻬﺎ و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 501‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻷرﺑﻌﺎء ﺗﺎﺳﻊ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ‬‫ﺳﻨﮥ ‪ 581‬ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ .‬و اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ -‬ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ أﺻﻔﻬﺎن‪ -‬و ذﮐﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻷﻧﺴﺎب« ﻫﺬه اﻟّﻨﺴﺒﮥ إﻟﯽ ﻋّﺪة‬‫ﻣﺪن أّوﻟﻬﺎ ﻣﺪﯾﻨﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ ،‬و اﻟّﺜﺎﻧﯿﮥ ﻣﺮو‪ ،‬و اﻟّﺜﺎﻟﺜﮥ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و اﻟّﺮاﺑﻌﮥ أﺻﺒﻬﺎن‪ ،‬و اﻟﺨﺎﻣﺴﮥ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻤﺒﺎرك ﻗﺰوﯾﻦ‪،‬‬‫و اﻟّﺴﺎدﺳﮥ ﺑﺨﺎرا‪ ،‬و اﻟّﺴﺎﺑﻌﮥ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬و اﻟّﺜﺎﻣﻨﮥ ﻧﺴﻒ‪ ،‬و ذﮐﺮ أّن اﻟّﻨﺴـﺒﮥ إﻟﯽ ﻫﺬه اﻟﻤﺪن ﮐّﻠﻬﺎ »اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ« و ﻗﺎل‪ :‬أﮐﺜﺮ ﻣﺎ ﯾﻨﺴﺐ إﻟﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ‬‫رﺳﻮل ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﺑﺎرﻋﻬﻢ اﻟﻤﻘـّﺪم ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﻟﻠﻔﻀﻞ اﻟﺒﺴـﯿﻂ اﻟﻨﺎدح‪ ،‬و ﻗـﺪوﺗﻬﻢ اﻟﻤﺤﺰر ﻓﯿﻤﺎ ﻟـﺪﯾﻬﻢ ﻓﺎﺧﺮات اﻟﻤﺪاﺋﺢ‪ ،‬و زاﻫﺮات‬‫اﻟﻤﻤﺎدح‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺮزﯾﻦ اﻟﻮزﯾﻦ اﻟّﺮاﺟﺢ‪ ،‬اﻟّﻨﺎﺻـﺮ اﻟﻤﻮزر ﻟﻠﺤّﻖ اﻟّﻨﺼـﯿﺢ اﻟّﻨﺎﺟﺢ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻘﺒﻞ ﻋﻠﯿﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ أﺑﺼﺮ اﻟﺤّﻖ ﻓﻬﻮ إﻟﯿﻪ‬‫ﻃﺎﻣـﺢ‪ ،‬و ﻻ ﯾـﺪﺑﺮ ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﻓﺎرق اﻟـّﺼ ﺪق ﻓﻬﻮ ﻋﻠﯿﻪ ﺟﺎﻣﺢ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ وﻟّﯽ اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ ﻟﻺذﻋﺎن ﺑﺎﻟّﺼﻮاب اﻟﻮاﺿﺢ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﯽ ﺑﻤّﻨﻪ ﻋﻦ اﻟّﺘﻠّﻬﺞ‬‫ﺑﺎﻟﻐّﯽ اﻟﻔﺎﺿﺢ‪.‬‬‫‪ -96‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس اﻟﺮازي‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﺻـﺪر »أرﺑﻌﯿﻦ‪ -‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ« ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ آن ﺑﻌـﺪ ﺟّﺪ و ﺟﻬﺪ ﺗﻤﺎم ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ ﺑﻌﺾ‬‫ﻋﻠﻤـﺎي أﻋﻼـم أداﻣﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌـﺎم ﺑـﺪﺳﺖ اﯾﻦ ﻋﺒـﺪ ﻣﺴـﺘﻬﺎم رﺳـﯿﺪه‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﻨﺮﺟﻮ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ أن ﯾﺤﺸـﺮﻧﺎ ﻓﯽ زﻣﺮة ﻧـﺒّﯿﻪ و ﻋـﺘﺮﺗﻪ و ﯾﺮزﻗﻨﺎ‬‫رؤﯾﺘﻬﻢ و ﺷﻔﺎﻋﺘﻬﻢ ﺑﻔﻀﻠﻪ وﺳﻌﮥ رﺣﻤﺘﻪ اﻟّﺬﯾﻦ أذﻫﺐ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ اﻟّﺮﺟﺲ و ﻃّﻬﺮﻫﻢ ﺗﻄﻬﯿﺮا‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﻬﻤﺎ ﺧﻠﯿﻔﺘﺎن ﺑﻌـﺪي أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﺳـﺒﺐ‬‫ﻣﻮﺻﻮل ﻣﻦ ﻟا ّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض ﻓﺈن اﺳﺘﻤﺴﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﻓﺈﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣﮥ ﻓﻼ ﺗﺴﺒﻘﻮا أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‬‫ﺑـﺎﻟﻘﻮل ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻـ ﺗﻘﺼـﺮوا ﻋﻨﻬﻢ ﻓﺘـﺬﻫﺒﻮا ﻓـﺈّن ﻣﺜﻠﻬﻢ ﻓﯿﮑﻢ ﮐﻤﺜﻞ ﺳـﻔﯿﻨﮥ ﻧﻮح ﻣﻦ رﮐﺒﻬﺎ ﻧﺠﯽ و ﻣﻦ ﺗﺨﻠﻒ ﻋﻨﻬﺎ ﻫﻠﮏ و ﻣﺜﻠﻬﻢ ﻓﯿﮑﻢ‬‫ﮐﻤﺜﻞ ﺑﺎب ﺣّﻄﮥ ﻓﯽ ﺑﻨﯽ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻣﻦ دﺧﻠﻪ ﻏﻔﺮ ﻟﻪ‪ ،‬أﻻ! و إّن أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ أﻣﺎن أّﻣﺘﯽ ﻓﺈذا ذﻫﺐ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﺟﺎء أّﻣﺘﯽ ﻣﺎ ﯾﻮﻋﺪون‪ .‬أﻻ! و إنّ‬‫اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪419 :‬‬‫ﻋﺼـﻤﻬﻢ ﻣﻦ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ و ﻃﻬّﺮﻫﻢ ﻣﻦ اﻟﻔـﻮاﺣﺶ و اﺻـﻄﻔﺎﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﻌـﺎﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬أﻻـ! و إّن اﻟﱠﻠﻪ أوﺟﺐ ﻣﺤّﺒﺘﻬﻢ و أﻣﺮ ﺑﻤـﻮّدﺗﻬﻢ‪ ،‬أﻻـ! و إﻧّﻬﻢ‬‫اﻟّﺸـ ﻬﺪاء ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺒـﺎد ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ و ﯾﻮم اﻟﻤﻌﺎد‪ ،‬أﻻ! و إﻧّﻬﻢ أﻫﻞ اﻟﻮﻻﯾـﮥ اﻟـّﺪاﻟّﻮن ﻋﻠﯽ ﻃﺮق اﻟﻬﺪاﯾـﮥ‪ ،‬أﻻ! و إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺮض ﻟﻬﻢ اﻟّﻄﺎﻋـﮥ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻔﺮق و اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﻓﻤﻦ ﺗﻤّﺴﮏ ﺑﻬﻢ ﺳـﻠﮏ و ﻣﻦ ﺣﺎد ﻋﻨﻬﻢ ﻫﻠﮏ؛ و ﺑﺎﻟﻌﺘﺮة اﻟﻬﺎدﯾﮥ اﻟّﻄّﯿﺒﯿﻦ دﻋﺎة اﻟّﺪﯾﻦ و أﺋّﻤﮥ اﻟﻤّﺘﻘﯿﻦ و ﺳﺎدة اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‬‫و ﻗﺎدة اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و أﻣﻨﺎء رّب اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺮّﯾﮥ أﺟﻤﻌﯿﻦ اﻟّﺬﯾﻦ ﻓّﺮﻗﻮا ﺑﯿﻦ اﻟّﺸﮏ و اﻟﯿﻘﯿﻦ و ﺟﺎءوا ﺑﺎﻟﺤّﻖ اﻟﻤﺒﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﺑﻦ اﻟﻔﻮارس ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻤﻤﺎرس‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺬي أوري ﻗﺒﺴﺎ ﻟﮑّﻞ ﻗﺎﺑﺲ‪ ،‬و أﻧﺎر ﻋﻠﻤﺎ ﻟﮑّﻞ ﺣﺎﺑﺲ‪ ،‬و أﺿﺤﯽ ﻟﺜﻐﺮ اﻟّﺪﯾﻦ‬‫ﺧﯿﺮ ﺣﺎرس‪ ،‬و ﻟﺮﺑﻊ اﻟﯿﻘﯿﻦ أﻓﻀﻞ آﻧﺲ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺤﺠﻢ ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﺤﺮون اﻟّﺸﺎﻣﺲ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺠﻤﺠﻢ ﻓﯿﻪ إﻟّﺎ اﻟﻤﻤﺘﺮي اﻟﻤﻤﺎري اﻟﺨﺎﺋﺲ‪.‬‬‫‪ -96‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس اﻟﺮازي‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﺻـﺪر »أرﺑﻌﯿﻦ‪ -‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ« ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ آن ﺑﻌـﺪ ﺟّﺪ و ﺟﻬﺪ ﺗﻤﺎم ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ ﺑﻌﺾ‬‫ﻋﻠﻤـﺎي أﻋﻼـم أداﻣﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌـﺎم ﺑـﺪﺳﺖ اﯾﻦ ﻋﺒـﺪ ﻣﺴـﺘﻬﺎم رﺳـﯿﺪه‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﻨﺮﺟﻮ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ أن ﯾﺤﺸـﺮﻧﺎ ﻓﯽ زﻣﺮة ﻧـﺒّﯿﻪ و ﻋـﺘﺮﺗﻪ و ﯾﺮزﻗﻨﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 282‬از ‪316‬‬‫رؤﯾﺘﻬﻢ و ﺷﻔﺎﻋﺘﻬﻢ ﺑﻔﻀﻠﻪ وﺳﻌﮥ رﺣﻤﺘﻪ اﻟّﺬﯾﻦ أذﻫﺐ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ اﻟّﺮﺟﺲ و ﻃّﻬﺮﻫﻢ ﺗﻄﻬﯿﺮا‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓﻬﻤﺎ ﺧﻠﯿﻔﺘﺎن ﺑﻌـﺪي أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﺳـﺒﺐ‬‫ﻣﻮﺻﻮل ﻣﻦ ﻟا ّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض ﻓﺈن اﺳﺘﻤﺴﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﻓﺈﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣﮥ ﻓﻼ ﺗﺴﺒﻘﻮا أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‬‫ﺑـﺎﻟﻘﻮل ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻـ ﺗﻘﺼـﺮوا ﻋﻨﻬﻢ ﻓﺘـﺬﻫﺒﻮا ﻓـﺈّن ﻣﺜﻠﻬﻢ ﻓﯿﮑﻢ ﮐﻤﺜﻞ ﺳـﻔﯿﻨﮥ ﻧﻮح ﻣﻦ رﮐﺒﻬﺎ ﻧﺠﯽ و ﻣﻦ ﺗﺨﻠﻒ ﻋﻨﻬﺎ ﻫﻠﮏ و ﻣﺜﻠﻬﻢ ﻓﯿﮑﻢ‬‫ﮐﻤﺜﻞ ﺑﺎب ﺣّﻄﮥ ﻓﯽ ﺑﻨﯽ إﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻣﻦ دﺧﻠﻪ ﻏﻔﺮ ﻟﻪ‪ ،‬أﻻ! و إّن أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ أﻣﺎن أّﻣﺘﯽ ﻓﺈذا ذﻫﺐ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﺟﺎء أّﻣﺘﯽ ﻣﺎ ﯾﻮﻋﺪون‪ .‬أﻻ! و إّن‬‫اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪419 :‬‬‫ﻋﺼـﻤﻬﻢ ﻣﻦ اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ و ﻃﻬّﺮﻫﻢ ﻣﻦ اﻟﻔـﻮاﺣﺶ و اﺻـﻄﻔﺎﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﻌـﺎﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬أﻻـ! و إّن اﻟﱠﻠﻪ أوﺟﺐ ﻣﺤّﺒﺘﻬﻢ و أﻣﺮ ﺑﻤـﻮّدﺗﻬﻢ‪ ،‬أﻻـ! و إﻧّﻬﻢ‬‫اﻟّﺸـ ﻬﺪاء ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺒـﺎد ﻓﯽ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ و ﯾﻮم اﻟﻤﻌﺎد‪ ،‬أﻻ! و إﻧّﻬﻢ أﻫﻞ اﻟﻮﻻﯾـﮥ اﻟـّﺪاﻟّﻮن ﻋﻠﯽ ﻃﺮق اﻟﻬﺪاﯾـﮥ‪ ،‬أﻻ! و إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺮض ﻟﻬﻢ اﻟّﻄﺎﻋـﮥ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻔﺮق و اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﻓﻤﻦ ﺗﻤّﺴﮏ ﺑﻬﻢ ﺳـﻠﮏ و ﻣﻦ ﺣﺎد ﻋﻨﻬﻢ ﻫﻠﮏ؛ و ﺑﺎﻟﻌﺘﺮة اﻟﻬﺎدﯾﮥ اﻟّﻄّﯿﺒﯿﻦ دﻋﺎة اﻟّﺪﯾﻦ و أﺋّﻤﮥ اﻟﻤّﺘﻘﯿﻦ و ﺳﺎدة اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‬‫و ﻗﺎدة اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و أﻣﻨﺎء رّب اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺮّﯾﮥ أﺟﻤﻌﯿﻦ اﻟّﺬﯾﻦ ﻓّﺮﻗﻮا ﺑﯿﻦ اﻟّﺸﮏ و اﻟﯿﻘﯿﻦ و ﺟﺎءوا ﺑﺎﻟﺤّﻖ اﻟﻤﺒﯿﻦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا اﺑﻦ اﻟﻔﻮارس ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻤﻤﺎرس‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺬي أوري ﻗﺒﺴﺎ ﻟﮑّﻞ ﻗﺎﺑﺲ‪ ،‬و أﻧﺎر ﻋﻠﻤﺎ ﻟﮑّﻞ ﺣﺎﺑﺲ‪ ،‬و أﺿﺤﯽ ﻟﺜﻐﺮ اﻟّﺪﯾﻦ‬‫ﺧﯿﺮ ﺣﺎرس‪ ،‬و ﻟﺮﺑﻊ اﻟﯿﻘﯿﻦ أﻓﻀﻞ آﻧﺲ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺤﺠﻢ ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﺤﺮون اﻟّﺸﺎﻣﺲ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺠﻤﺠﻢ ﻓﯿﻪ إﻟّﺎ اﻟﻤﻤﺘﺮي اﻟﻤﻤﺎري اﻟﺨﺎﺋﺲ‪.‬‬‫‪ -97‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺳﺮاج اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻻوﺷﯽ اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻧﺼﺎب اﻷﺧﺒﺎر« اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را آورده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻠﮏ اﻟﻌﻠﻤﺎء دوﻟﺖآﺑﺎدي در »ﻫﺪاﯾﮥ اﻟّﺴﻌﺪاء« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻓﯽ اﻷرﺑﻌﯿﻦ ﻓﯽ )ﻋﻦ‪ .‬ظ( اﻻرﺑﻌﯿﻦ و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺸـ ﻔﺎء« و »ﻧﺼﺎب اﻷﺧﺒﺎر« و »اﻟﻤﺼﺎﺑﯿـﺢ« و »ﻣﺸـﮑﺎة اﻷﻧﻮار« و »اﻟّﻨﺴﺎﺋﯿـﮥ« أﻧﺎ‪ :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﺜﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ )ﺣﻤﺎد‪ ،‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻟّﻤـ ﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﻌﻢ ﻋﻦ ﺣـّﺠ ﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻋﻨـﺪ ﻏـﺪﯾﺮ ﺧّﻢ أﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ و ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ و )ظ‪ (.‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك‬‫ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ و أﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﺮاج اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اوﺷﯽ‬‫و ﺳﺮاج اﻟﺪﯾﻦ أوﺷﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ و أﻓﺎﺧﻢ ﻓﻀﻼي ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻘﺮﺷﯽ در »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀّﯿﻪ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔّﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻷوﺷﯽ اﻹﻣﺎم اﻟﻤﺤّﻘﻖ ﺳﺮاج اﻟّﺪﯾﻦ ﻟﻪ اﻟﻘﺼﯿﺪة اﻟﻤﺸﻬﻮرة ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪420 :‬‬‫اﺻﻮل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳّﺘﮥ و ﺳّﺘﻮن ﺑﯿﺘﺎ أّوﻟﻬﺎ‪:‬‬‫ﯾﻘﻮل اﻟﻌﺒﺪ ﻓﯽ ﺑﺪء اﻷﻣﺎﻟﯽ ﻟﺘﻮﺣﯿﺪ ﺑﻨﻈﻢ ﮐﺎﻟّﻠﺂﻟﯽ و آﺧﺮﻫﺎ‪:‬‬‫و إﻧّﯽ اﻟّﺪﻫﺮ أدﻋﻮ ﮐﻨﻪ و ﺳﻌﯽ ﻟﻤﻦ ﺑﺎﻟﺨﯿﺮ ﯾﻮﻣﺎ ﻗﺪ دﻋﺎ ﻟﯽ‬‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري در دﯾﺒﺎﺟﻪ »ﺿﻮء اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ‪ -‬ﺷﺮح ﻗﺼﯿﺪه ﺑﺪء اﻷﻣﺎﻟﯽ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻟّﻤﺎ ﺷﺮﻋﺖ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻔﻘﻪ اﻷﮐﺒﺮ ﻟﻺﻣﺎم اﻷﻋﻈﻢ و اﻟﻬﻤﺎم اﻷﻗﺪم ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧّﯿﺘﯽ و ﻃﻮﯾّﺘﯽ أن ﯾﮑﻮن ﺷﺮﺣﺎ ﺑﺤﯿﺚ ﯾﻨﺘﻔﻊ ﺑﻪ اﻟﻤﺒﺘﺪي و ﯾﻘﺘﻨﻊ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 283‬از ‪316‬‬‫ﺑﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﺛّﻢ اﻧﺠّﺮ اﻟﮑﻼم إﻟﯽ اﻟﮑﻼم ﺣّﺘﯽ ﺧﺮج ﻋﻦ ﻧﻈﺎم اﻟﻤﺮام‪ ،‬ﻓﺴﻨﺢ ﺑﺒﺎﻟﯽ و ﺧﯿﺎﻟﯽ أن أﺿﻊ ﺷﺮﺣﺎ ﻣﻮﺟﺰا ﻋﻠﯽ ﻗﺼﯿﺪة »ﺑﺪء اﻷﻣﺎﻟﯽ«‬‫ﻟﯿﮑﻮن ﻣﻔﯿـﺪا ﻟﻸـداﻧﯽ و اﻷﻋـﺎﻟﯽ و ﯾﺼـﯿﺮ ﻣﻮﺟﺒـﺎ ﻟﺘﺮّﻗﯽ ﺣﺎﻟﯽ و ﺳـﺒﺒﺎ ﻟﺤﺴﻦ ﻣﺂﻟﯽ‪ ،‬و ﺳـّﻤﯿﺘﻪ ﺑﻀﻮء اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ ﻟﺒـﺪء اﻷﻣﺎﻟﯽ‪ ،‬ﻓﺄﻗﻮل و ﺑﺎﻟّﻠﻪ‬‫اﻟّﺘﻮﻓﯿﻖ إﻧّﻪ ﻗـﺎل اﻟّﻨﺎﻇﻢ و ﻫﻮ اﻟّﺸـ ﯿﺦ اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳـﺮاج اﻟﻤّﻠـﮥ و اﻟـّﺪﯾﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻷوﺷـﯽ ﺳـﻘﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺛﺮاه و ﻃّﯿﺐ‬‫ﻣﻀﺠﻌﻪ و ﻣﺜﻮاه( إﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﻣﺼﺮي در ﺻﺪر ﮐﺘﺎب »اﻟّﺪر اﻟﻌﻮال ﻟﺤّﻞ أﻟﻔﺎظ ﺑﺪء اﻟﻤﺌﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻟّﻤﺎ ﮐﺎن اﻟّﺘﻮﺣﯿﺪ أﻓﻀﻞ اﻟﻌﻠﻮم و أوﻟﯽ‬‫ﻣﺎ أﻟﻘﯿﺖ ﻓﯿﻪ دﻗﺎﺋﻖ اﻟﻤﻔﻬﻮم ﻟﺘﻌّﻠﻘﻪ ﺑﺬات اﻟﺤّﯽ اﻟﻘّﯿﻮم و ﺷﺮف ﮐّﻞ ﻋﻠﻢ ﺑﺤﺴﺐ اﻟﻤﻌﻠﻮم‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻫﺬه اﻟﻘﺼﯿﺪة اﻟﻤﻨﺴﻮﺑﮥ )اﻟﻤﻨﺴﻮب‪ .‬ظ(‬‫وﺿـﻌﻬﺎ ﻟﻠّﺸـ ﯿﺦ اﻻﻣﺎم أﻗﻀـﯽ ﻗﻀﺎة اﻹﺳـﻼم أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻷوﺷـﯽ‪ -‬ﺑﻀّﻢ اﻟﻬﻤﺰة و ﺳﮑﻮن اﻟﻮاو ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺷﯿﻦ ﻣﻌﺠﻤﮥ‪ -‬ﺑﻠﺪة‬‫ﺑﻔﺮﻏﺎﻧـﮥ‪ ،‬اﻟﺤﻨﻔﯽ ﻣﻦ أﻓﻀـﻞ ﻣـﺎ ﺻـّﻨﻒ ﻓﯿﻪ و أﺟـّﻞ ﻣـﺎ أﻟّﻒ ﻓﯿﻪ؛ ﺳـﺄﻟﻨﯽ ﺑﻌﺾ اﻹﺧﻮان‪ ،‬أﺑﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯽ و ﻟﻬﻢ ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬أﻧﯽ أﺿﻊ ﻋﻠﯿﻬﺎ‬‫ﺷﺮﺣﺎ ﯾﻮﺿﺢ ﻣﺸﮑﻼﺗﻬﺎ[ اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺴـﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟّﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ ] »ﻗﺼـﯿﺪة ﯾﻘﻮل اﻟﻌﺒﺪ« ﻟﻠّﺸـ ﯿﺦ اﻹﻣﺎم ﺳـﺮاج اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻷوﺷـﯽ‬‫اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ و ﻫﯽ ﺳّﺘﮥ و ﺳّﺘﻮن ﺑﯿﺘﺎ أّوﻟﻬﺎ‪:‬‬‫ﯾﻘﻮل اﻟﻌﺒﺪ ﻓﯽ ﺑﺪء اﻷﻣﺎﻟﯽ ﺑﺘﻮﺣﯿﺪ )ﻟﺘﻮﺣﯿﺪ‪ .‬ظ( ﺑﻨﻈﻢ ﮐﺎﻟّﻠﺂﻟﯽ‬‫و آﺧﺮﻫﺎ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪421 :‬‬‫و إﻧّﯽ اﻟّﺪﻫﺮ أدﻋﻮ ﮐﻨﻪ و ﺳﻌﯽ ﻟﻤﻦ ﺑﺎﻟﺨﯿﺮ ﯾﻮﻣﺎ ﻗﺪ دﻋﺎ ﻟﯽ‬‫و ﻫﯽ ﻣﻘﺒﻮﻟﮥ ﻣﺘﺪاوﻟﮥ ﻓﺮغ ﻣﻦ ﻧﻈﻤﻬﺎ ﺳﻨﮥ ‪ 569‬ﺗﺴﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﮐﻤﺎ ﻧﻘﻠﻪ اﻟّﺘﻤﯿﻤﯽ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ«[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺴـﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﻧﺼـﺎب اﻷﺧﺒـﺎر ﻟﺘـﺬﮐﺮة اﻷﺧﯿﺎر« ﻹﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ ﺳـﺮاج اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻻوﺷـﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ ...‬أّوﻟﻪ‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ رّب اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬اﻟﺦ ﻧﻘﻠﻪ ﻣﻦ »اﻹﻗﻨﺎع« ﺑﻌﻼﻣﮥ اق و »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻪ« ﺑﺖ و‬‫»ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺘﺮﻣﺬي« ﺑﺞ و »روﺿﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء« ﺑﺮ »و ﺷـﻬﺎب اﻷﺧﺒﺎر« ﺑﺶ و »ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري« ﺑﺺ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﻄﻮﺳﯽ« ﺑﻂ و »ﻋﯿﻮن اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ«‬‫ﺑﻊ و »ﻓﺮدوس اﻷﺧﺒﺎر« ﺑﻒ و »ﮐﻨﺰ اﻷﺣﺒﺎب« ﺑﮏ و »اﻟّﻠﺆﻟﺆات« ﺑﻞ و »ﻣﺴـﻨﺪ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة« ﺑﻢ و »اﻟّﻨﺘﻒ« ﺑﻦ و »اﻟﯿﻮاﻗﯿﺖ« ﺑﯽ‪ .‬و ﻗﺪ اﺧﺘﺼﺮه‬‫ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »ﻏﺮر اﻷﺧﺒﺎر و در اﻷﺷـﻌﺎر« و ﻫﺬا اﻟّﺬي ﮐﺎن وﻋﺪ ﺑﺠﻤﻌﻪ ﻣﻘﺘﺼـﺮا ﻋﻠﯽ إﯾﺮاد أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ و ﻫﻮ ﮐﺜﯿﺮ اﻷﺑﻮاب و ﮐﺎن‬‫ﺣّﯿﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 569‬ﺗﺴﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﺳـﺮاج اﻟﺪﯾﻦ اﻻوﺷـﯽ اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ‪ ،‬اﻟﻤﺴـﺘﻔﺮغ ﺟﻬﺪه ﻓﯽ ﺗﺸـﯿﯿﺪ رﺑﻮع اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﻤﻐﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻮﺛﯿﻖ اﻟﻤﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬و آﺛﺮ‬‫ﻫـﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻷﻧﯿﻖ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﺴـﺘﻨﮑﻒ ﻋﻨﻪ ﻻ ﯾﮑﻮن إﻟّﺎ اﻟﻤﻀـﻄﻐﻦ اﻟّﺸﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﺸـﻤﺌّﺰ ﻋﻨﻪ ﻻ ﯾﻌّﺪ إﻟّﺎ اﻟﻤﺠﺘﺮم اﻟﺠﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺪﺑﺮ ﻋﻨﻪ إﻟّﺎ‬‫ﻣﻦ ﺷﺠﺮﺗﻪ ﮐﻠﻤﺎﺗﻪ ﮐﺎﻟّﺮﻣﺎح اﻟّﺪواﻧﯽ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸﯿﺢ ﺑﻮﺟﻬﻪ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺳﺨﻨﺖ ﻟﺮؤﯾﺘﻪ ﻣﻨﻪ اﻟﻌﯿﻮن اﻟّﺮواﻧﯽ‪.‬‬‫راوﯾﺎن ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ‬‫‪ -98‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح أﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺨﻠﻔﺎء« آن را وارد ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ آﻧﻔﺎ از ﻋﺒﺎرت ﻣﺎﺿـﯿﻪ »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« واﺿﺢ و آﺷـﮑﺎر‬‫ﮔﺮدﯾﺪ‪ .‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤّﮑﯽ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و ﻋﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿـﻤﺮة و ﺣﺬﯾﻔﮥ اﺑﻦ أﺳـﯿﺪ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻗﺎل ﻟّﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و ﻟﻢ‬‫ﯾﺤﺞ ﻏﯿﺮﻫﺎ أﻗﺒﻞ ﺣّﺘﯽ إذا ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﺳﻤﺮات ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت ﻻ ﺗﻨﺰﻟﻮا ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺣّﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 284‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪422 :‬‬‫إذا ﻧﺰل اﻟﻘﻮم و أﺧـﺬوا ﻣﻨﺎزﻟﻬﻢ ﺳﻮاﻫﻦ أرﺳﻞ إﻟﯿﻬﻦ ﻓﻘّﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ و ﺷّﺬﺑﻦ ﻋﻦ رءوس اﻟﻘﻮم ﺣّﺘﯽ إذا ﻧﻮدي ﻟﻠـّﺼ ﻠﻮة ﻏﺪا إﻟﯿﻬﻦ ﻓﺼـّﻠﯽ‬‫ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛّﻢ اﻧﺼﺮف إﻟﯽ اﻟّﻨﺎس و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧّﻢ‪ .‬و ﺧّﻢ ﻣﻦ اﻟﺠﺤﻔﮥ و ﻟﻪ ﺑﻬﺎ ﻣﺴﺠﺪ ﻣﻌﺮوف ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟّﺮواﯾﺎت أﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﻮﻣﺎ ﺷﺪﯾﺪ‬‫اﻟﺤّﺮ و ﮐﺎن ﺛﺎﻣﻦ ﻋﺸـﺮ ذي اﻟﺤّﺠـ ﮥ‪ ،‬ﻓﺄﻗﺒﻞ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻓﻘﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻪ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒّﯽ إﻟّﺎ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّﺬي ﯾﻠﯿﻪ‬‫ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ و إﻧّﯽ ﻷﻇّﻦ أن ادﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻣﺴﺌﻮل و أﻧﺘﻢ ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬ﻫﻞ ﺑﻠّﻐﺖ؟ ﻓﻤﺎ أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا ﻧﻘﻮل‪:‬‬‫ﻗﺪ ﺑّﻠﻐﺖ و ﺟﻬﺪت و ﻧﺼﺤﺖ ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﯿﺮا‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون أن ﻻ إﻟﻪ إﻟّﺎ اﻟﱠﻠﻪ و أّن ﻣﺤّﻤﺪا ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ و أّن ﺟّﻨﺘﻪ ﺣّﻖ‬‫و أّن ﻧﺎره ﺣّﻖ و اﻟﺒﻌﺚ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﻮت ﺣّﻖ؟‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻧﺸـﻬﺪ! ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ أﺷـﻬﺪ! ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! أ ﻻ ﺗﺴـﺘﻤﻌﻮن؟ أﻻ! ﻓﺈّن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ‪ ،‬أﻻ! ﻣﻦ ﮐﻨﺖ‬‫ﻣﻮﻻه ﻓﻬـﺬا ﻣﻮﻻه‪ ،‬و أﺧـﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ ﺣّﺘﯽ ﻋﺮﻓﻪ اﻟﻘﻮم أﺟﻤﻌﻮن‪ .‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻠّﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎده ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! أﻧﺎ‬‫ﻓﺮﻃﮑﻢ و إﻧّﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض أﻋﺮض ﻣّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء ﻓﯿﻪ ﻋﺪد ﻧﺠﻮم اﻟّﺴـ ﻤﺎء ﻗﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓّﻀﮥ‪ ،‬أﻻ و إﻧّﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ‬‫ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ .‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻣﺎ اﻟّﺜﻘﻼن؟ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ! ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾـﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ ﻻ ﺗﻀـّﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒّﺪﻟﻮا‪ ،‬أﻻ! و ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻓﺈﻧّﯽ ﻗﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أن ﻻ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﻠﻘﯿﺎﻧﯽ و ﺳﺄﻟﺖ اﻟﱠﻠﻪ‬‫رﺑّﯽ )رﺑّﻬﻢ‪ .‬ن( ﻟﻬﻢ ذﻟﮏ ﻓﺄﻋﻄﺎﻧﯽ ﻓﻼ ﺗﺴﺒﻘﻮﻫﻢ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا و ﻻ ﺗﻌﻠّﻤﻮﻫﻢ ﻓﻬﻢ أﻋﻠﻢ ﻣﻨﮑﻢ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻓﯽ »اﻟﻤﻮاﻻة« و ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ‬‫ﻋﻘﺪة أورده أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻓﯽ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ‬‫و ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﻪ ﻏﺮﯾﺐ و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﻌﺠﻠﯽ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺨﻠﻔﺎء[‪.‬‬‫و ﺷﻄﺮي از ﻣﺂﺛﺮ ﺑﺎﻫﺮه و ﻣﻔﺎﺧﺮ زاﻫﺮه ﮐﻪ ﻣﻨّﻘﺪﯾﻦ أﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺮاي ﻋﺠﻠﯽ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﻣﺠّﻠﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و‬‫»ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﺷﻬﺒﻪ أﺳﺪي« ﺷﻨﯿﺪي در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات ﻗﻮم ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح أﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪423 :‬‬‫ﻣﺤﻤـﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻷﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﻣﻨﺘﺨﺐ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ اﻟﻮاﻋـﻆ‪ ،‬ﮐـﺎن ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻬـﺎء اﻟﻔﻀـﻼء‬‫اﻟﻤﻮﺻﻮﻓﯿﻦ ﺑـﺎﻟﻌﻠﻢ و اﻟّﺰﻫـﺪ ﻣﺸـﻬﻮرا ﺑﺎﻟﻌﺒـﺎدة و اﻟّﻨﺴﮏ و اﻟﻘﻨﺎﻋـﮥ ﻻ ﯾﺄﮐﻞ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﮐﺴﺐ ﯾـﺪه و ﮐﺎن ﯾﻮّرق و ﯾﺒﯿﻊ ﻣﺎ ﯾﺘﻘّﻮت ﺑﻪ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ‬‫ﺑﺒﻠﺪه اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ أّم إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺠﻮز داﻧّﯿﮥ و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ و أﺑﯽ اﻟﻮﻓﺎ ﻏﺎﻧﻢ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺠﻠﻮدي و أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﺒﻐـﺪادي و أﺑﯽ اﻟﻤﻄّﻬﺮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ‬‫اﻟـّﺼ ﯿﺪﻻﻧﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻗـﺪم ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺒﻄﯽ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و‬‫ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ و ﻏﯿﺮه و ﻟﻪ إﺟﺎزة ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ زاﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺸﺤﺎﻣﯽ و أﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻷﺧﺸﯿﺪ و‬‫أﺑﯽ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻷزدي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻋﺎد إﻟﯽ ﺑﻠـﺪه و ﺗﺒّﺤﺮ و ﻣﻬﺮ و اﺷـﺘﻬﺮ و ﺻـّﻨﻒ ﻋـّﺪة ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ‪:‬‬‫»ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﻼت اﻟﻮﺳـﯿﻂ و اﻟﻮﺟﯿﺰ« ﻟﻠﻐّﺰاﻟﯽ ﺗﮑّﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻮاﺿﻊ اﻟﻤﺸـﮑﻠﮥ ﻣﻦ اﻟﮑﺘـﺎﺑﯿﻦ و ﻧﻘﻞ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺒﺴﻮﻃـﮥ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب‬‫»ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﺘﺘّﻤﮥ« ﻷﺑﯽ ﺳـﻌﺪ اﻟﻤﺘﻮﻟّﯽ و ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺎن اﻻﻋﺘﻤﺎد ﻓﯽ اﻟﻔﺘﻮي ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪه ﻓﯽ أﺣﺪ اﻟّﺮﺑﯿﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ أو أرﺑﻊ ﻋﺸﺮة و‬‫ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺨﻤﯿﺲ اﻟّﺜﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ أﺳـﻨﻮي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﻨﺘﺨﺐ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح أﺳﻌﺪ‪ -‬ﺑﻬﻤﺰة ﺛﻢ ﺳﯿﻦ ﺳﺎﮐﻨﮥ‪ -‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻌﺠﻠﯽ‬‫اﻷﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺼّﻨﻒ »اﻟّﺘﻌﻠﯿﻖ ﻋﻠﯽ اﻟﻮﺳﯿﻂ و اﻟﻮﺟﯿﺮ« و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﺘﺘّﻤﮥ« ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻣﮑﺜﺮا ﻣﻦ اﻟّﺮواﯾﮥ زاﻫﺪا ورﻋﺎ ﯾﺄﮐﻞ ﻣﻦ ﮐﺴﺐ ﯾﺪه ﯾﮑﺘﺐ‬‫و ﯾﺒﯿﻊ ﻣﺎ ﯾﺘﻘّﻮت ﺑﻪ ﻻ ﻏﯿﺮ و ﮐﺎن ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻤﻌﺘﻤـﺪ ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن ﻓﯽ اﻟﻔﺘﻮي و ﮐﺎن ﯾﻌﻆ ﺛّﻢ ﺗﺮك اﻟﻮﻋﻆ و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳـّﻤﺎه »آﻓﺎت‬‫اﻟﻮّﻋﺎظ« وﻟﺪ ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮة و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺨﻤﯿﺲ اﻟﺜﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 285‬از ‪316‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟّﺮاﻓﻌﯽ ﻓﯽ اﻟﻄﻼق ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺴـﺌﻠﮥ اﻟّﺸـ ﺮﯾﺤّﯿﮥ ﻓﺈﻧّﻪ اﺳﺘﺪّل ﻋﻠﯽ ﺑﻄﻼن اﻟّﺪور ﺑﻮﺟﻬﯿﻦ ﻓﺬﮐﺮ اﻷّول‬‫ﺛّﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪424 :‬‬‫و اﻟّﺜﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﺸـ ﯿﺦ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺗﺼـﺤﯿﺢ اﻟـّﺪور ﯾﻠﺰم ﻣﻨﻪ اﻟﻤﺤﺎل؛ ﻫـﺬه ﻋﺒﺎرة اﻟّﺮاﻓﻌﯽ ﻓﯽ ﺣّﻘﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻞ ﻋﻦ اﺣﺪ اﻗﺮب‬‫زﻣﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻣﻨﻪ ﻓﺈّن اﻟّﺮاﻓﻌﯽ ﻗـﺪ أﮐﻤﻞ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﺑﻌﺪ وﻓﺎت اﻟﻌﺠﻠﯽ ﺑﺜﻨﺘﯽ ﻋﺸـﺮ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺤﯿﻦ ﻧﻘﻞ اﻟّﺮاﻓﻌﯽ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻄﻼق ﻣﺎ ﻧﻘﻞ‬‫ﯾﮑﻮن اﻟﻌﺠﻠﯽ إّﻣﺎ ﺣّﯿﺎ و إّﻣﺎ ﻗﺮﯾﺐ اﻟﻌﻬﺪ ﺑﺤﯿﺎة و ﻟﻸﺻﺤﺎب آﺧﺮ ﯾﻌﺮف ﺑﺎﻟﻌﺠﻠﯽ ﯾﺄﺗﯽ ﻗﺮﯾﺒﺎ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﻌﺠﻠﯽ ﺣﺒﺮﻫﻢ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﮑﺎﻣﻞ‪ ،‬و ﺑﺎرﻋﻬﻢ اﻟّﻨﺒﯿﻪ اﻟﻔﺎﺿﻞ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻤّﯿﺰ اﻟﻔﺎﺻﻞ‪ ،‬ﺑﯿﻦ ﺻـﺮﯾﺢ اﻟﺤّﻖ و ﺧﻠﯿﻂ اﻟﺒﺎﻃﻞ‪ ،‬و‬‫آﺛﺮ ذﻟـﮏ اﻟﺨﺒﺮ اﻟـّﺼ ﺎرم اﻟﻘﺎﺻـﻞ‪ ،‬اﻟﻤﺠﺘّﺚ اﻟﻤﺴـﺘﺄﺻﻞ ﺷـﺒﻬﺎت ﮐـّﻞ ﻣﺴـﺮع إﻟﯽ اﻟّﺰﯾﻎ ﻧﺎﺳﻞ‪ ،‬و ﻧﺰﻏﺎت ﮐّﻞ ﻣﺴﺘﺮﺳﻞ إﻟﯽ اﻟﻐّﯽ ﻣﺘﺮاﺳﻞ‪،‬‬‫ﻓﺎﻟﻮﯾـﻞ ﮐـّﻞ اﻟﻮﯾـﻞ ﻟﻠﻤﻨﮑﺮ اﻟﻤﻨـﺎﮐﺮ اﻟﻤﻨﺎﺿﻞ‪ ،‬و اﻟﺠﺎﺣـﺪ اﻟّﺴﺎﺧﺮ اﻟﻤﺘﻬﺰي اﻟﻬﺎزل‪ ،‬اﻟﺘﺘﺎرك اﻟﻤﺼـﺪق اﻟـّﺼ ﺮاح و اﻟﺨﺎذل اﻟﻤﺘﺒّﻮء ﻓﯽ رﺑﻊ‬‫اﻟﺒﻮار و اﻟﻨﺎزل‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﺟﻠﺐ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﻪ اﻟّﺬّل اﻟّﺸﺎﻣﻞ‪ ،‬و اﻟﺨﺰي اﻟﻌﺎﺟﻞ‪ ،‬و ﺣﺮم ﻟﺸﻘﺎﺋﻪ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻌﺎﺟﻞ‪ ،‬و اﻷﺟﺮ اﻵﺟﻞ‪.‬‬‫‪ -99‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ت‪ ،‬ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻗﮥ اﻟﻘﺼﻮاء ﯾﺨﻄﺐ ﻓﺴـﻤﻌﺘﻪ‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ ﻣـﺎ إن أﺧـﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﺘﺮﻣـﺬي‪ .‬ح‪ .‬غ‪ .‬ت زﯾـﺪ ﺑﻦ‪ ،‬ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﺑﻌﺪي أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ‬‫ﻣﻤﺪود ﻣﻦ ﻟا ّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬي‪ .‬ح‪.‬‬‫غ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]م‪ ،‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮه و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ إﻟﯽ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ ﺟﻠﺴـﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻗﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ‬‫زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ و ﺳﻤﻌﺖ ﺣﺪﯾﺜﻪ و ﻏﺰوت ﻣﻌﻪ و ﺻّﻠﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪425 :‬‬‫ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺎ زﯾﺪ! ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ‪ .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﯾﺎ اﺑﻦ أﺧﯽ! و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘـﺪ ﮐﺜﺮت ﺳـّﻨﯽ و ﻗﺪم ﻋﻬﺪي و ﻧﺴـﯿﺖ ﺑﻌﺾ اﻟّﺬي ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺣّﺪﺛﺘﮑﻢ‬‫ﻓﺎﻗﺒﻠﻮا و ﻣﺎﻻ ﻓﻼ ﺗﮑّﻠﻔﻮﻧﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯿﻨﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾـﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑـ ﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ‪ ،‬ﻓﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و‬‫أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أﻻ ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ )أذﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ظ( ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾﺎ زﯾﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑّﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗـﮥ ﺑﻌـﺪه ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل ﻋﻠّﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و‬‫آل ﻋّﺒﺎس‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗـﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! زاد ﻓﯽ رواﯾـﮥ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻣﻦ اﺳـﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ و أﺧـﺬ ﺑﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻬـﺪي و ﻣﻦ أﺧﻄﺎه ﺿّﻞ‪ .‬و ﻓﯽ أﺧﺮي ﻧﺤﻮه ﻏﯿﺮ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﻻ! و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ ﺣﺒﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻪ ﮐﺎن‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﻬـﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﺿـﻼﻟﮥ )اﻟـّﻀ ﻼﻟﮥ‪ .‬ظ( و ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻧﺴﺎؤه؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ! اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬إّن اﻟﻤﺮأة ﺗﮑﻮن ﻣﻊ اﻟّﺮﺟﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 286‬از ‪316‬‬‫اﻟﻌﺼﺮ ﻣﻦ اﻟّﺪﻫﺮ ﺛّﻢ ﯾﻄﻠّﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و ﻗﻮﻣﻬﺎ‪ .‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‪ :‬أﺻﻠﻪ و ﻋﺼﺒﺘﻪ اﻟّﺬﯾﻦ ﺣﺮﻣﻮا اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ أﺛﯿﺮ در »ﻧﻬﺎﯾﻪ« در ﻟﻐﺖ »ﺛﻘﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻓﯿﻪ‪ -‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫ﺳّﻤﺎﻫﻤﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻷّن اﻷﺧﺬ ﺑﻬﻤﺎ و اﻟﻌﻤﻞ ﺑﻬﻤﺎ ﺛﻘﯿﻞ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل ﻟﮑّﻞ ﺧﻄﯿﺮ ﻧﻔﯿﺲ »ﺛﻘﻞ« ﻓﺴّﻤﺎﻫﻤﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ إﻋﻈﺎﻣﺎ ﻟﻘﺪرﻫﻤﺎ و ﺗﻔﺨﯿﻤﺎ ﻟﺸﺄﻧﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ اﺛﯿﺮ در »ﻧﻬﺎﯾﮥ« در ﻟﻐﺖ ﻋﺘﺮت ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻓﯿﻪ‪ :‬ﺧﻠﻔﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪.‬‬‫ﻋﺘﺮة اﻟّﺮﺟﻞ أﺧﺺ أﻗﺎرﺑﻪ و ﻋﺘﺮة اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺑﻨﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤّﻄﻠﺐ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ اﻷﻗﺮﺑﻮن و ﻫﻢ أوﻻده و ﻋﻠّﯽ و أوﻻده‪ ،‬و‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺘﺮﺗﻪ اﻷﻗﺮﺑﻮن و اﻷﺑﻌـﺪون ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻧﺤﻦ ﻋﺘﺮة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﺑﯿﻀـﺘﻪ اﻟّﺘﯽ ﺗﻔّﻘﺄت ﻋﻨﻬﻢ‪،‬‬‫)ﻋﻨﻪ‪ .‬ظ( ﻷﻧّﻬﻢ ﮐﻠّﻬﻢ ﻣﻦ ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﺣﺪﯾﺜﻪ اﻵﺧﺮ‬‫ﻗﺎل ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪426 :‬‬‫و ﺳـّﻠﻢ ﺣﯿﻦ ﺷـﺎور أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻓﯽ اﺳـﺎري ﺑـﺪر‪ :‬ﻋﺘﺮﺗـﮏ و ﻗﻮﻣـﮏ‪ ،‬أراد ﺑﻌﺘﺮﺗﻪ اﻟﻌـّﺒ ﺎس و ﻣﻦ ﮐـﺎن ﻓﯿﻬﻢ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ و ﺑﻘﻮﻣﻪ ﻗﺮﯾﺸﺎ‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﺸﻬﻮر اﻟﻤﻌﺮوف أّن ﻋﺘﺮﺗﻪ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ اﻟّﺬي ﺣﺮﻣﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺰﮐﻮة[‪.‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺠﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﮐﺜﯿﺮه و ﻣﺂﺛﺮ أﺛﯿﺮه ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﻣﺠـﺪ اﻟّﺪﯾﻦ اﺑﻦ أﺛﯿﺮ ﺑﺮ ﻣﺘﺘّﺒﻊ ﺧﺒﯿﺮ و ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺼـﯿﺮ أﺳـﻔﺎر ﻣﻮّرﺧﯿﻦ ﻧﺤﺎرﯾﺮ و ﮐﺘﺐ ﻣﺘﻘّﺪﻣﯿﻦ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻣﺜﻞ‬‫»ﺗﺎرﯾـﺦ ﮐﺎﻣـﻞ« ﻋّﺰ اﻟـﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻷـﺛﯿﺮ و »ﺗﺎرﯾـﺦ إرﺑﻞ« أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت اﺑﻦ اﻟﻤﺴـﺘﻮﻓﯽ و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ‪ -‬ﻓﯽ أﺧﺒﺎر‬‫اﻟﺒﺸـﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔﺪاء اﻷّﯾﻮﺑﯽ و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ«‬‫اﺑﻦ اﻟﻮردي و »روض اﻟﻤﻨﺎﻇﺮ« اﺑﻦ ﺷﺤﻨﻪ ﺣﻠﺒﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ« ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أﺳﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت‬‫ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ أﺳﺪي و »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ﻓﺎﺿﻞ ازﻧﯿﻘﯽ »و أﺑﺠﺪ اﻟﻌﻠﻮم« و »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« و »إﺗﺤﺎف‬‫اﻟّﻨﺒﻼء« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و آﺷﮑﺎر اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺠﺪ اﻟﺪﯾﻦ از »ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ‬‫در اﯾﻦ ﺟﺎ اﮐﺘﻔﺎ ﺑﺮ ﻋﺒﺎرت »ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺎﻣﻞ« ﻣﯽرود‪ ،‬و ﻫﯽ ﻫﺬه‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﯾﻌﻨﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ -‬ﻓﯽ ﺳﻠﺦ ذي اﻟﺤّﺠﮥ ﺗﻮﻓﯽ أﺧﯽ ﻣﺠﺪ‬‫اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟّﺴﻌﺎدات اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﮑﺎﺗﺐ‪ ،‬ﻣﻮﻟﺪه ﻓﯽ أﺣﺪ اﻟّﺮﺑﯿﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻓﯽ‬‫ﻋـّﺪة ﻋﻠﻮم ﻣﻨﻬﺎ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺼـﺮف و اﻟّﻨﺤﻮ و اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟّﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﺸـﻬﻮرة ﻓﯽ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ و اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟّﻨﺤﻮ و اﻟﺤﺴﺎب و ﻏﺮﯾﺐ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻪ رﺳﺎﺋﻞ ﻣﺪّوﻧﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺎﺗﺒﺎ ﻣﻔﻠﻘﺎ ﯾﻀـﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ذا دﯾﻦ ﻣﺘﯿﻦ و ﻟﺰوم ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺴـﺘﻘﯿﻢ‪ :‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺿـﯽ ﻋﻨﻪ ﻓﻠﻘﺪ ﮐﺎن‬‫ﻣﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻟا ّﺰﻣﺎن و ﻟﻌّﻞ ﻣﻦ ﯾﻘﻒ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ذﮐﺮﺗﻪ ﯾّﺘﻬﻤﻨﯽ ﻓﯽ ﻗﻮﻟﯽ و ﻣﻦ ﻋﺮﻓﻪ ﻣﻦ أﻫﻞ ﻋﺼﺮﻧﺎ ﯾﻌﻠﻢ أﻧّﯽ ﻣﻘّﺼﺮ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻣﺠـﺪ ﻟا ـﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻻـﺛﯿﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﯿﻨﻬﻢ ﺑﺎﻟﻤﺠـﺪ اﻷﺛﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﻔﻀﻞ اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﻌﻠﻢ اﻟﻌﺰﯾﺮ‪ ،‬و اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻮﻓﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﻘـﺪر اﻟﺨﻄﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺠﺎه‬‫اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪427 :‬‬‫اﻟـّﺴ ﺎﺋﺮ اﻟﺸـﻬﯿﺮ‪ ،‬اﻟﻤﺮﺷـﺪ إﻟﯽ اﻟﻬـﺪي ﮐـّﻞ ﺣـﺎﺋﺮ ﺑﻬﯿﺮ‪ ،‬و آﺛﺮ ذاك اﻟﺨـﺒﺮ اﻟﻤﺴـﻔﺮ اﻟﻤﺒﻠـﺞ اﻟﻤﻀـﯽء اﻟﻤﻨﯿﺮ‪ ،‬اﻟﻤﻮري ﻣﻘـﺎﺑﺲ اﻟّﺮﺷـﺪ ﻟﮑّﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 287‬از ‪316‬‬‫ﻣﺴﺘﻀﯽء و ﻣﺴﺘﻨﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻮار ﻧﺰﻏﺎت ﮐّﻞ زاﺋﻎ ﻣﻬﯿﺞ ﻟﻠﻔﺘﻦ ﻣﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﻤّﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﺗﺒﺎر ﺷﺒﻬﺎﺗﻪ ﺑﺄﺣﺴﻢ ﻣﺪﻣﺮ و أﻃﺴﻢ ﻣﺒﯿﺮ‪.‬‬‫‪ -100‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺮازي‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ َو اْﻋَﺘِﺼُﻤﻮا ﺑ َِﺤﺒِْﻞ اﻟﱠﻠِﻪ َﺟِﻤﯿﻌًﺎ‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪] :‬‬‫و روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨـﺪري ﻋﻦ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ أﻧّﻪ ﻗـﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ‬‫اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻋﺎﻟﯿـﮥ اﻟﻤﻘـﺪارو ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻏﺎﻟﯿﮥ اﻷﺳـﻌﺎر و ﻣﺪاﺋﺢ ﻓﺨﯿﻤﻪ اﻷﺧﻄﺎر و ﻣﺂﺛﺮ ﻋﻈﯿﻤﮥ اﻻﺛﺎر ﮐﻪ أﺳﺎﻃﯿﻦ ﮐﺒﺎر و أﺋّﻤﻪ أﺣﺒﺎر ﺳـّﻨّﯿﻪ ﺑﺮاي‬‫ﻓﺨﺮ رازي ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺣﺼﺎ و اﺳﺘﯿﻔﺎي آن ﺗﻮاﻧﮑﺮد‪ ،‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﯿﻤﯽ اﻟﺒﮑﺮي اﻟّﻄﺒﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ اﻟّﺮازي‬‫اﻟﻤﻮﻟـﺪ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﻓﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟّﺸـ ﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻓﺮﯾـﺪ ﻋﺼـﺮه و ﻧﺴـﯿﺞ وﺣـﺪه‪ ،‬ﻓـﺎق أﻫـﻞ زﻣـﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼـم و‬‫اﻟﻤﻌﻘﻮﻻت و ﻋﻠﻢ اﻷواﺋﻞ‪ ،‬ﻟﻪ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﻔﯿـﺪة ﻓﯽ ﻓﻨﻮن ﻋﺪﯾﺪة و ﻣﻨﻬﺎ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ« ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻪ ﮐّﻞ ﻏﺮﯾﺐ و ﻏﺮﯾﺒﮥ و ﻫﻮ ﮐﺒﯿﺮ‬‫ﺟـّﺪا ﻟﮑّﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻤﻠﻪ و »ﺷـﺮح ﺳﻮرة اﻟﻔﺎﺗﺤـﮥ« ﻓﯽ ﻣﺠّﻠـﺪ‪ .‬و ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼم »اﻟﻤﻄﺎﻟﺐ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ« و »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل« و ﮐﺘﺎب »اﻷرﺑﻌﯿﻦ« و‬‫»اﻟﻤﺤـّﺼ ﻞ« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﺒﯿـﺎن و اﻟﺒﺮﻫـﺎن ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻫﻞ اﻟّﺰﯾﻎ و اﻟﻄﻐﯿﺎن« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺒﺎﺣﺚ اﻟﻌﻤﺎدّﯾـﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﻄﺎﻟﺐ اﻟﻤﻌﺎدّﯾـﮥ« و ﮐﺘﺎب‬‫»ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟـّﺪﻻﺋﻞ و ﻋﯿﻮن اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ« و ﮐﺘﺎب »إرﺷﺎد اﻟّﻨﻈﺎر إﻟﯽ ﻟﻄﺎﺋﻒ اﻷﺳـﺮار« و ﮐﺘﺎب »أﺟﻮﺑـﮥ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﺒﺨﺎرّﯾـﮥ« و ﮐﺘﺎب »ﺗﺤﺼـﯿﻞ‬‫اﻟﺤّﻖ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﺰﺑﺪة« و »اﻟﻤﻌﺎﻟﻢ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬و ﻓﯽ أﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ »اﻟﻤﺤﺼﻮل«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪428 :‬‬‫و »اﻟﻤﻌـﺎﻟﻢ« و ﻓﯽ اﻟﺤﮑﻤـﮥ »اﻟﻤﻠّﺨﺺ« و »ﺷــﺮح اﻹﺷـﺎرات« ﻻـﺑﻦ ﺳـﯿﻨﺎ و ﺷـﺮح ﻋﯿـﻮن اﻟﺤﮑﻤـﮥ« و ﻏﯿﺮ ذﻟـﮏ‪ .‬و ﻓﯽ اﻟﻄﻠﺴـﻤﺎت »اﻟـّﺴ ّﺮ‬‫اﻟﻤﮑﻨﻮن« و »ﺷـﺮح أﺳـﻤﺎء اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴـﻨﯽ« و ﯾﻘﺎل إّن ﻟﻪ »ﺷﺮب اﻟﻤﻔّﺼﻞ« ﻓﯽ اﻟّﻨﺤﻮ ﻟﻠّﺰﻣﺨﺸﺮي و »ﺷﺮح اﻟﻮﺟﯿﺰ« ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ ﻟﻠﻐّﺰاﻟﯽ و »ﺷﺮح‬‫ﺳﻘﻂ اﻟّﺰﻧـﺪ« ﻟﻠﻤﻌّﺮي‪ .‬و ﻟﻪ ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ اﻹﻋﺠﺎز و ﻣﺆاﺧـﺬات ﺟّﯿﺪة ﻋﻠﯽ اﻟّﻨﺤﺎة‪ ،‬و ﻟﻪ ﻃﺮﯾﻘﮥ ﻓﯽ اﻟﺨﻼف‪ ،‬و ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻄّﺐ »ﺷـﺮح اﻟﮑّﻠّﯿﺎت‬‫ﻟﻠﻘﺎﻧﻮن« و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻔﺮاﺳﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﺼـّﻨﻒ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﮐّﻞ ﮐﺘﺒﻪ ﻣﻤّﺘﻌﮥ و اﻧﺘﺸـﺮت ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﻓﯽ اﻟﺒﻼد و رزق ﻓﯿﻬﺎ ﺳﻌﺎدة‬‫ﻋﻈﯿﻤﮥ ﻓﺈّن ﻟا ّﻨﺎس اﺷﺘﻐﻠﻮا ﺑﻬﺎ و رﻓﻀﻮا ﮐﺘﺐ اﻟﻤﺘﻘّﺪﻣﯿﻦ و ﻫﻮ أّول ﻣﻦ اﺧﺘﺮع ﻫﺬا اﻟّﺘﺮﺗﯿﺐ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﻪ و أﺗﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﺑﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺴﺒﻖ إﻟﯿﻪ و ﮐﺎن ﻟﻪ‬‫ﻓﯽ اﻟﻮﻋـﻆ ﻟا ﯿـﺪ اﻟﺒﯿﻀـﺎء و ﯾﻌـﻆ ﺑﺎﻟّﻠﺴـﺎﻧﯿﻦ اﻟﻌﺮﺑّﯽ و اﻟﻌﺠﻤﯽ و ﮐﺎن ﯾﻠﺤﻘﻪ اﻟﻮﺟـﺪ ﻓﯽ ﺣﺎل اﻟﻮﻋﻆ و ﯾﮑﺜﺮ اﻟﺒﮑﺎء و ﮐﺎن ﯾﺤﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴـﻪ‬‫ﺑﻤﺪﯾﻨـﮥ ﻫﺮاة أرﺑﺎب اﻟﻤﺬاﻫﺐ و اﻟﻤﻘﺎﻻت و ﯾﺴﺄﻟﻮﻧﻪ و ﻫﻮ ﯾﺠﯿﺐ ﮐّﻞ ﺳﺎﺋﻞ ﺑﺄﺣﺴﻦ إﺟﺎﺑﮥ و رﺟﻊ ﺑﺴـﺒﺒﻪ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟّﻄﺎﺋﻔﮥ اﻟﮑّﺮاﻣّﯿﮥ و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻢ إﻟﯽ ﻣﺬﻫﺐ أﻫﻞ اﻟّﺴـ ّﻨﮥ و ﮐﺎن ﯾﻠّﻘﺐ ﺑﻬﺮاة ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم و ﮐﺎن ﻣﺒﺪء اﺷﺘﻐﺎﻟﻪ ﻋﻠﯽ واﻟﺪه إﻟﯽ أن ﻣﺎت ﺛّﻢ ﻗﺼﺪ اﻟﮑﻤﺎل اﻟّﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫)اﻟّﺴﻤﻨﺎﻧﯽ‪ .‬ظ( و اﺷﺘﻐﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻣّﺪة ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ اﻟّﺮي و اﺷﺘﻐﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺠﺪ اﻟﺠﯿﻠﯽ و ﻫﻮ أﺣﺪ أﺻﺤﺎب ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻟّﻤﺎ ﻃﻠﺐ اﻟﻤﺠﺪ‬‫اﻟﺠﯿﻠﯽ إﻟﯽ ﻣﺮاﻏـﮥ ﻟﯿـﺪّرس ﺑﻬﺎ ﺻـﺤﺒﻪ ﻓﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ اﻟﻤـﺬﮐﻮر إﻟﯿﻬﺎ و ﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ ﻣـّﺪة ﻃﻮﯾﻠـﮥ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼم و اﻟﺤﮑﻤﮥ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ‬‫»اﻟّﺸﺎﻣﻞ« ﻹﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼم ﺛﻢ ﻗﺼـﺪ ﺧﻮارزم و ﻗـﺪ ﺗﻤّﻬﺮ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم ﻓﺠﺮي ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ أﻫﻠﻬﺎ ﮐﻼم ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺮﺟﻊ إﻟﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ و‬‫اﻻﻋﺘﻘـﺎد ﻓـﺄﺧﺮج ﻣﻦ اﻟﺒﻠـﺪ ﻓﻘﺼـﺪ ﻣـﺎوراء اﻟﻨﻬﺮ ﻓﺠﺮي ﻟﻪ أﯾﻀـﺎ ﻫﻨﺎك ﻣﺎ ﺟﺮي ﻟﻪ ﻓﯽ ﺧﻮارزم ﻓﻌﺎد إﻟﯽ اﻟّﺮي و ﮐﺎن ﺑﻬﺎ ﻃﺒﯿﺐ ﺣﺎذق ﻟﻪ‬‫ﺛﺮوة و ﻧﻌﻤـﮥ و ﮐـﺎن ﻟﻠّﻄﺒﯿﺐ اﺑﻨﺘـﺎن و ﻟﻔﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ اﺑﻨـﺎن ﻓﻤﺮض اﻟّﻄﺒﯿﺐ و أﯾﻘﻦ ﺑﺎﻟﻤﻮت ﻓﺰّوج اﺑﻨﺘﯿﻪ ﻟﻮﻟـﺪي ﻓﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ و ﻣﺎت اﻟّﻄﺒﯿﺐ‬‫ﻓﺎﺳـﺘﻮﻟﯽ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ أﻣﻮاﻟﻪ ﻓﻤﻦ ﺛّﻢ ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ اﻟّﻨﻌﻤﮥ و ﻻزم اﻷﺳﻔﺎر و ﻋﺎﻣﻞ ﺷﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﻐﻮري ﺻﺎﺣﺐ ﻏﺮﻧﮥ ﻓﯽ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤـﺎل ﺛّﻢ ﻣﻀـﯽ إﻟﯿﻪ ﻻﺳﺘﯿﻔـﺎء ﺣّﻘﻪ ﻣﻨﻪ ﻓﺒـﺎﻟﻎ ﻓﯽ إﮐﺮاﻣﻪ و اﻻﻧﻌـﺎم ﻋﻠﯿﻪ و ﺣﺼـﻞ ﻟﻪ ﻣﻦ ﺟﻬﺘﻪ ﻣـﺎل ﻃﺎﺋـﻞ و ﻋـﺎد إﻟﯽ ﺧﺮاﺳـﺎن و اﺗّﺼـﻞ‬‫ﺑﺎﻟّﺴﻠﻄﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 288‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪429 :‬‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺗﮑﺶ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺨﻮارزم ﺷـﺎه و ﺣﻈﯽ ﻋﻨـﺪه و ﻧـﺎل أﺳـﻨﯽ اﻟﻤﺮاﺗﺐ و ﻟﻢ ﯾﺒﻠﻎ أﺣـﺪ ﻣﻨﺰﻟﺘﻪ ﻋﻨـﺪه و ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ أن ﺗﻌـّﺪ و‬‫ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ ﻻ ﺗﺤﺼﯽ و ﻻ ﺗﺤّﺪ و ﮐﺎن ﻟﻪ ﻣﻊ ﻫﺬه اﻟﻌﻠﻮم ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟّﻨﻈﻢ ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻧﻬﺎﯾﮥ أﻗﺪام ﻟا ﻌﻘﻮل ﻋﻘﺎل و أﮐﺜﺮ ﺳﻌﯽ اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ ﺿﻼل‬‫و أرواﺣﻨﺎ ﻓﯽ وﺣﺸﮥ ﻣﻦ ﺟﺴﻮﻣﻨﺎ و ﺣﺎﺻﻞ دﻧﯿﺎﻧﺎ أذي و وﺑﺎل‬‫و ﻟﻢ ﻧﺴﺘﻔﺪ ﻣﻦ ﺑﺤﺜﻨﺎ ﻃﻮل ﻋﻤﺮﻧﺎ ﺳﻮي أن ﺟﻤﻌﻨﺎ ﻓﯿﻪ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎﻟﻮا‬‫و ﮐﻢ ﻗﺪر رأﯾﻨﺎ ﻣﻦ رﺟﺎل و دوﻟﮥ ﻓﺒﺎدوا ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻣﺴﺮﻋﯿﻦ و زاﻟﻮا‬‫و ﮐﻢ ﻣﻦ ﺟﺒﺎل ﻗﺪ ﻋﻠﺖ ﺷﺮﻓﺎﺗﻬﺎ رﺟﺎل ﻓﺰاﻟﻮا و اﻟﺠﺒﺎل ﺟﺒﺎل‬‫و ﮐﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﯾﻘﺼﺪوﻧﻪ ﻣﻦ اﻟﺒﻼد و ﺗﺸّﺪ إﻟﯿﻪ اﻟّﺮﺣﺎل ﻣﻦ اﻷﻗﻄﺎر‪ .‬و ﺣﮑﯽ ﺷـﺮف اﻟّﺪﯾﻦ اﺑﻦ ﻋﻨﯿﻦ اﻵﺗﯽ ذﮐﺮه إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ أﻧّﻪ ﺣﻀﺮ‬‫درﺳﻪ ﯾﻮﻣﺎ و ﻫﻮ ﯾﻠﻘﯽ اﻟّﺪروس ﻓﯽ ﻣﺪرﺳـﺘﻪ ﺑﺨﻮارزم و درﺳﻪ ﺣﺎﻓﻞ ﺑﺎﻷﻓﺎﺿﻞ و اﻟﯿﻮم ﺷﺎت و ﻗﺪ ﺳﻘﻂ ﺛﻠﺞ ﮐﺜﯿﺮ و ﺧﻮارزم ﺑﺮدﻫﺎ ﺷﺪﯾﺪ‬‫إﻟﯽ ﻏﺎﯾﮥ ﻣﺎ ﯾﮑﻮن ﻓﺴـﻘﻄﺖ ﺑﺎﻟﻘﺮب ﻣﻨﻪ ﺣﻤﺎﻣﮥ و ﻗﺪ ﻃﺮدﻫﺎ ﺑﻌﺾ اﻟﺠﻮارح ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻌﺖ رﺟﻊ ﻋﻨﻬﺎ اﻟﺠﺎرح ﺧﻮﻓﺎ ﻣﻦ اﻟّﻨﺎس اﻟﺤﺎﺿﺮﯾﻦ ﻓﻠﻢ‬‫ﺗﻘـﺪر اﻟﺤﻤﺎﻣـﮥ ﻋﻠﯽ اﻟّﻄﯿﺮان ﻣﻦ ﺧﻮﻓﻬﺎ و ﺷّﺪة اﻟﺒﺮد‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺎم ﻓﺨﺮ اﻟّﺪﯾﻦ ﻣﻦ اﻟّﺪرس وﻗﻒ ﻋﻠﯿﻬﺎ و رّق ﻟﻬﺎ و أﺧﺬﻫﺎ ﺑﯿﺪه ﻓﺄﻧﺸﺪ اﺑﻦ ﻋﻨﯿﻦ‬‫ﻓﯽ اﻟﺤﺎل‪:‬‬‫ﯾﺎ اﺑﻦ اﻟﮑﺮام اﻟﻤﻄﻌﻤﯿﻦ إذا ﺷﺘﻮا ﻓﯽ ﮐّﻞ ﻣﺴﻐﺒﮥ و ﺛﻠﺞ ﺧﺎﺷﻒ‬‫اﻟﻌﺎﺻﻤﯿﻦ إذا اﻟّﻨﻔﻮس ﺗﻄﺎﯾﺮت ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﻮارم و اﻟﻮﺷﯿﺞ اﻟّﺮاﻋﻒ‬‫ﻣﻦ ﻧﺒﺈ اﻟﻮرﻗﺎء أّن ﻣﺤﻠﮑﻢ ﺣﺮم و أﻧّﮏ ﻣﻠﺠﺄ ﻟﻠﺨﺎﺋﻒ‬‫وﻓﺪت ﻋﻠﯿﮏ و ﻗﺪ ﺗﺪاﻧﯽ ﺣﺘﻔﻬﺎ ﻓﺤﺒﻮﺗﻬﺎ ﺑﺒﻘﺎﺋﻬﺎ اﻟﻤﺴﺘﺄﻧﻒ‬‫ﻟﻮ أﻧّﻬﺎ ﺗﺤﺒﯽ ﺑﻤﺎل ﻻﻧﺘﺜﺖ ﻣﻦ راﺣﺘﯿﮏ ﺑﻨﺎﺋﻞ ﻣﺘﻀﺎﻋﻒ‬‫ﺟﺎءت ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟّﺰﻣﺎن ﺑﺸﮑﻮﻫﺎ و اﻟﻤﻮت ﯾﻠﻤﻊ ﻣﻦ ﺟﻨﺎﺣﯽ ﺧﺎﻃﻒ‬‫ﻗﺮم ﻟﻮاه اﻟﻘﻮت ﺣّﺘﯽ ﻇّﻠﻪ ﺑﺎزاﺋﻪ ﯾﺠﺮي ﺑﻘﻠﺐ واﺟﻒ‬‫و ﻻﺑﻦ ﻋﻨﯿﻦ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﯿﻪ ﻗﺼﯿﺪة ﻣﻦ ﺟﻤﻠﺘﻬﺎ‪:‬‬‫ﻣﺎﺗﺖ ﺑﻪ ﺑﺪع ﺗﻤﺎدي ﻋﻤﺮﻫﺎ دﻫﺮا و ﮐﺎد ﻇﻼﻣﻬﺎ ﻻ ﯾﻨﺠﻠﯽ ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪430 :‬‬‫ﻓﻌﻼ ﺑﻪ اﻹﺳﻼم أرﻓﻊ ﻫﻀﺒﮥ و رﺳﺎ ﺳﻮاه ﻓﯽ اﻟﺤﻀﯿﺾ اﻷﺳﻔﻞ‬‫ﻏﻠﻂ اﻣﺮء ﺑﺄﺑﯽ ﻋﻠّﯽ ﻗﺎﺳﻪ ﻫﯿﻬﺎت ﻗّﺼﺮ ﻋﻦ ﻣﺪاه أﺑﻮ ﻋﻠﯽ!‬‫ﻟﻮ أّن رﺳﻄﺎﻟﯿﺲ ﯾﺴﻤﻊ ﻟﻔﻈﻪ ﻣﻦ ﻟﻔﻆ ﻟﻌﺮﺗﻪ ﻫّﺰة أﻓﮑﻞ‬‫و ﻟﺤﺎر ﺑﻄﻠﯿﻤﻮس ﻟﻮ ﻻﻗﺎه ﻣﻦ ﺑﺮﻫﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﮐّﻞ ﺷﮑﻞ ﻣﺸﮑﻞ‬‫و ﻟﻮ أﻧّﻬﻢ ﺟﻤﻌﻮا ﻟﺪﯾﻪ ﺗﯿّﻘﻨﻮا أّن اﻟﻔﻀﯿﻠﮥ ﻟﻢ ﺗﮑﻦ ﻟﻸّول‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻮاﺳﻄّﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻓﺨﺮ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻬﺮاة ﯾﻨﺸﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ ﻋﻘﯿﺐ ﮐﻼم ﻋﺎﺗﺐ ﻓﯿﻪ أﻫﻞ اﻟﺒﻠﺪ‪:‬‬‫اﻟﻤﺮء ﻣﺎدام ﺣّﯿﺎ ﯾﺴﺘﻬﺎن ﺑﻪ و ﯾﻌﻈﻢ اﻟﺮزء ﻓﯿﻪ ﺣﯿﻦ ﯾﻔﻘﺪ‬‫و ذﮐﺮ ﻓﺨﺮ اﻟّﺪﯾﻦ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟّﺬي ﺳﻤﺎه »ﺗﺤﺼﯿﻞ اﻟﺤّﻖ« أﻧّﻪاﺷﺘﻐﻞ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻻﺻﻮل ﻋﻠﯽ واﻟﺪه ﺿﯿﺎء اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و واﻟﺪه ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫ﺳﻠﯿﻤـﺎن ﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ اﻷﻧﺼـﺎري‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ إﻣـﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻻﺳـﺘﺎذ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻻﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ أﺑﯽ‬‫اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﯿﺦ اﻟّﺴّﻨﮥ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻷﺷﻌﺮي‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺒﺎﺋﯽ أّوﻻ ﺛّﻢ رﺟﻊ ﻋﻦ ﻣﺬﻫﺒﻪ و‬‫ﻧﺼﺮ ﻣﺬﻫﺐ أﻫﻞ اﻟّﺴّﻨﮥ و اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 289‬از ‪316‬‬‫و أﻣﺎ اﺷـﺘﻐﺎﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻓﺈﻧّﻪ اﺷـﺘﻐﻞ ﻋﻠﯽ واﻟﺪه و واﻟﺪه ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻔّﺮاء اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺣﺴﯿﻦ‬‫اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و ﻫـﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘّﻔـ ﺎل اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و ﻫـﻮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ زﯾـﺪ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و ﻫـﻮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ إﺳــﺤﺎق اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و ﻫـﻮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻌـّﺒ ﺎس اﺑﻦ‬‫ﺳﺮﯾـﺞ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻘـﺎﺳﻢ اﻷﻧﻤـﺎﻃﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻹﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدة ﻓﺨﺮ‬‫اﻟّﺪﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﺨﺎﻣﺲ و اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺛﻼث و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟّﺮّي‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻹﺛﻨﯿﻦ و ﮐﺎن‬‫ﻋﯿـﺪ اﻟﻔﻄﺮ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﻤﺪﯾﻨـﮥ ﻫﺮاة و دﻓﻦ آﺧﺮ اﻟّﻨﻬﺎر ﻓﯽ اﻟﺠﺒﻞ اﻟﻤﺼﺎﻗﺐ ﻟﻘﺮﯾـﮥ ﻣﺰداﺧﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ .‬و رأﯾﺖ ﻟﻪ وﺻـّﯿﮥ‬‫أﻣﻼﻫﺎ ﻓﯽ ﻣﺮض ﻣﻮﺗﻪ ﻋﻠﯽ أﺣـﺪ ﺗﻼﻣـﺬﺗﻪ ﺗـﺪل ﻋﻠﯽ ﺣﺴﻦ اﻟﻌﻘﯿـﺪة‪ .‬و ﻣﺰداﺧﺎن‪ -‬ﺑﻀّﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺳـﮑﻮن اﻟّﺰاء و ﻓﺘﺢ اﻟّﺪال اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺑﻌﺪ‬‫اﻷﻟﻒ ﺧﺎء ﻣﻌﺠﻤﮥ ﻣﻔﺘﻮﺣﮥ و ﺑﻌﺪ اﻷﻟﻒ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﻧﻮن‪ -‬و ﻫﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﺑﺎﻟﻘﺮب ﻣﻦ ﻫﺮاة‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ ﻫﺮاة[‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪431 :‬‬‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟّﺪاودي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔّﺴﺮﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪،‬‬‫اﻹﻣﺎم اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻤﺘﮑّﻠﻤﯿﻦ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﺒﮑﺮي اﻟّﺘﯿﻤﯽ ﻣﻦ ذّرّﯾﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟّﺼّﺪﯾﻖ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻋﻨﻪ‪ ،‬اﻟّﻄﺒﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ اﻷﺻـﻞ ﺛّﻢ اﻟّﺮازي اﺑﻦ ﺧﻄﯿﺒﻬـﺎ اﻟﻤﻔـّﺴ ﺮ اﻟﻤﺘﮑّﻠﻢ إﻣﺎم وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﻘﻠـّﯿ ﮥ واﺣـﺪ اﻷﺋّﻤـ ﮥ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﺸـﺮﻋﯿﮥ ﺻﺎﺣﺐ‬‫اﻟﻤﺼّﻨﻔﺎت اﻟﻤﺸﻬﻮرة و اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ اﻟﻐﺰﯾﺮة اﻟﻤﺬﮐﻮرة واﺣﺪ اﻟﻤﺒﻌﻮﺛﯿﻦ ﻋﻠﯽ رأس اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟّﺴﺎدﺳﮥ ﻟﺘﺠﺪﯾﺪ اﻟّﺪﯾﻦ وﻟﺪ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و‬‫أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﻗﯿﻞ ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث‪ ،‬اﺷـﺘﻐﻞ أّوﻻ ﻋﻠﯽ واﻟﺪه ﺿﯿﺎء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺗﻼﻣﺬة اﻟﺒﻐﻮي و ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻤﺎل اﻟّﺴﻤﻨﺎﻧﯽ و ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻤﺠـﺪ اﻟﺠﯿﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و أﺗﻘﻦ ﻋﻠﻮﻣﺎ ﮐﺜﯿﺮة و ﺑﺮز ﻓﯿﻬﺎ و ﺗﻘّﺪم و ﺳﺎد و ﻗﺼﺪﺗﻪ اﻟّﻄﻠﺒﮥ ﻣﻦ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﺒﻼد و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن‬‫ﮐـﺜﯿﺮة و ﮐـﺎن ﻟﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﮐـﺒﯿﺮ ﻟﻠﻮﻋـﻆ ﯾﺤﻀـﺮه ﻓﯿﻪ اﻟﺨـﺎّص و اﻟﻌـﺎّم و ﯾﻠﺤﻘﻪ ﻓﯿﻪ ﺣـﺎل و وﺟـﺪ‪ ،‬و ﺟﺮت ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ اﻟﮑّﺮاﻣّﯿﮥ‬‫ﻣﺨﺎﺻـﻤﺎت و ﻓﺘﻦ و اوذي ﺑﺴﺒﺒﻬﻢ و أذاﻫﻢ و ﮐﺎن ﯾﻨﺎل ﻣﻨﻬﻢ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺴﻪ و ﯾﻨﺎﻟﻮن ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن إذا رﮐﺐ ﯾﻤﺸﯽ ﺣﻮﻟﻪ ﻧﺤﻮ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺗﻠﻤﯿﺬ‬‫ﻓﻘﻬـﺎء‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ إﻧّﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ »اﻟّﺸﺎﻣﻞ« ﻹﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ و ﻗﯿﻞ‪ ،‬إﻧّﻪ ﻧـﺪم ﻋﻠﯽ دﺧﻮﻟﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼم‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺼـﻼح‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ‬‫اﻟﻘﻄـﺐ اﻟﻔﺮﻏـﺎﻧﯽ ﻣّﺮﺗﯿـﻦ أﻧّﻪ ﺳـﻤﻊ اﻹﻣـﺎم ﻓﺨﺮ اﻟـّﺪﯾﻦ اﻟّﺮازي ﯾﻘـﻮل‪ :‬ﯾـﺎ ﻟﯿﺘﻨﯽ ﻟﻢ أﺷـﺘﻐﻞ ﺑﻌﻠﻢ اﻟﮑﻼـم و ﺑﮑﯽ! و روي ﻋﻨﻪ أﻧّﻪ ﻗـﺎل‪ :‬ﻟﻘﺪ‬‫اﺧﺘﺒﺮت اﻟﻄﺮق اﻟﮑﻼﻣّﯿﮥ و اﻟﻤﻨﺎﻫﺞ اﻟﻔﻠﺴﻔّﯿﮥ ﻓﻠﻢ أﺟﺪﻫﺎ ﺗﺮوي ﻏﻠﯿﻼ و ﻻ ﺗﺸﻔﯽ ﻋﻠﯿﻼ و رأﯾﺖ أﺻّﺢ اﻟّﻄﺮق ﻃﺮﯾﻘﮥ اﻟﻘﺮآن أﻗﺮأ ﻓﯽ اﻟّﺘﻨﺰﯾﻪ‪:‬‬‫»َو اﻟﱠﻠُﻪ اﻟ َْﻐﻨِﱡﯽ َو َأﻧ ْﺘُُﻢ اﻟ ُْﻔَﻘﺮاُء«‬‫و ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ »ﻟَﯿَْﺲ َﮐِﻤﺜْﻠِِﻪ َﺷْﯽٌء«‬‫و »ﻗُْﻞ ُﻫَﻮ اﻟﱠﻠُﻪ َأَﺣٌﺪ«‬‫و اﻗﺮأ ﻓﯽ اﻻﺛﺒﺎت »اﻟﱠﺮْﺣﻤُﻦ َﻋَﻠﯽ اﻟ َْﻌْﺮِش اْﺳَﺘﻮي‬‫»َﯾﺨﺎﻓُﻮَن َرﺑﱠُﻬْﻢ ﻣِْﻦ َﻓْﻮﻗِِﻬْﻢ«‬‫و »ِإﻟَﯿِْﻪ َﯾْﺼَﻌُﺪ اﻟ َْﮑﻠُِﻢ اﻟﱠﻄﱢﯿُﺐ«‬‫و اﻗﺮأ ﻓﯽ أّن اﻟﮑّﻞ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ »ﻗُْﻞ ُﮐﱞﻞ ﻣِْﻦ ِﻋﻨِْﺪ اﻟﱠﻠِﻪ«‬‫ﻗـﺎل‪ :‬و أﻗﻮل ﻣﻦ ﺻـﻤﯿﻢ اﻟﻘﻠﺐ ﻣﻦ داﺧـﻞ اﻟّﺮوح‪ :‬إﻧّﯽ ﻣﻘّﺮ ﺑـﺄّن ﻣـﺎ ﻫﻮ اﻷﮐﻤﻞ اﻷﻓﻀﻞ اﻻﺟّﻞ ﻓﻬﻮ ﻟﮏ‪ ،‬و ﮐّﻞ ﻣﺎ ﻫﻮ ﻋﯿﺐ و ﻧﻘﺺ ﻓﺄﻧﺖ‬‫ﻣﻨّﺰه ﻋﻨﻪ‪ .‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﺑﻬﺮاة ﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ اﻹﺛﻨﯿﻦ ﯾﻮم اﻟﻔﻄﺮ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺷﺎّﻣﮥ‪ :‬و ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧّﻪ ﺧﻠﻒ ﻣﻦ اﻟّﺬﻫﺐ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‬‫اﻟﻒ دﯾﻨﺎر ﺳﻮي اﻟّﺪواّب و اﻟﻌﻘﺎر و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ »اﻟّﺮوﺿﮥ« ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ واﺣﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪432 :‬‬‫اﻟﮑﻼـم ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ إذا ﺗﻐّﯿﺮ اﺟﺘﻬﺎد اﻟﻤﻔﺘﯽ و ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ اﻟّﺘﻔﺴـﯿﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺳـّﻤﺎه »ﻣﻔﺎﺗﯿـﺢ اﻟﻐﯿﺐ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺤﺼﻮل« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺘﺨﺐ« و‬‫ﮐﺘﺎب »ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻘﻮل »و ﮐﺘﺎب »اﻟﺒﯿﺎن و اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟّﺰﯾﻎ و اﻟّﻄﻐﯿﺎن« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺒﺎﺣﺚ اﻟﻌﻤﺎدّﯾﮥ و ﮐﺘﺎب )ﺗﺄﺳـﯿﺲ اﻟّﺘﻘﺪﯾﺲ« ﻓﯽ‬‫ﺗﺄوﯾﻞ اﻟـّﺼ ﻔﺎت و ﮐﺘﺎب »إرﺷﺎد اﻟّﻨّﻈﺎر إﻟﯽ ﻟﻄﺎﺋﻒ اﻷﺳـﺮار« و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺰﺑﺪة« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻟﻢ« ﻓﯽ أﺻﻮل اﻟّﺪﯾﻦ و »اﻟﻤﻌﺎﻟﻢ« ﻓﯽ أﺻﻮل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 290‬از ‪316‬‬‫اﻟﻔﻘﻪ و »ﺷـﺮح أﺳـﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﯽ« و ﮐﺘﺎب »ﺷﺮح اﻹﺷﺎرات« »اﻟﻤﻠّﺨﺺ ﻓﯽ اﻟﻔﻠﺴﻔﮥ« و »ﺷﺮح اﻟﻤﻔّﺼﻞ« ﻟﻠّﺰﻣﺨﺸﺮي و »ﺷﺮح ﻧﺼﻒ اﻟﻮﺟﯿﺰ«‬‫ﻟﻠﻐّﺰاﻟﯽ و »ﺷـﺮح ﺳـﻘﻂ اﻟّﺰﻧـﺪ« ﻷﺑﯽ اﻟﻌﻼء و ﮐﺘﺎب »إﻋﺠﺎز اﻟﻘﺮآن« و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟّﻄّﺐ »ﺷـﺮح ﮐﻠّﯿﺎت اﻟﻘﺎﻧﻮن« و ﻟﻪ ﻣﺼـّﻨﻒ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ‬‫اﻹﻣﺎم اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻄﺎﻟﺐ اﻟﻌﺎﻟﯿـﮥ« ﻓﯽ ﺛﻼث ﻣﺠّﻠﺪات و ﻟﻢ ﯾﺘﻤﮥ و ﻫﻮ ﻣﻦ آﺧﺮ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻠﻞ و اﻟّﻨﺤﻞ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و‬‫رزق ﺳـﻌﺎدة ﻓﯽ ﻣﺼـّﻨﻔﺎﺗﻪ و اﻧﺘﺸـﺮت ﻓﯽ اﻵﻓﺎق و أﻗﺒﻞ اﻟّﻨﺎس ﻋﻠﯽ اﻻﺷـﺘﻐﺎل ﺑﻬﺎ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺴﺒﮑّﯽ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﮑﺒﺮي«‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﻣﻊ‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺴﻼم و اﺧﺘﺼﺮ اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺳّﻤﺎه »اﻟﻬﺎدي« و ﻣﻦ ﺷﻌﺮه‪:‬‬‫ﻧﻬﺎﯾﮥ أﻗﺪام ﻟا ﻌﻘﻮل ﻋﻘﺎل و أﮐﺜﺮ ﺳﻌﯽ اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ ﺿﻼل‬‫و أرواﺣﻨﺎ ﻓﯽ ﻏﻔﻠﮥ ﻣﻦ ﺟﺴﻮﻣﻨﺎ و ﺣﺎﺻﻞ دﻧﯿﺎﻧﺎ أذي و وﺑﺎل‬‫و ﻟﻢ ﻧﺴﺘﻔﺪ ﻣﻦ ﺑﺤﺜﻨﺎ ﻃﻮل ﻋﻤﺮﻧﺎ ﺳﻮي أن ﺟﻤﻌﻨﺎ ﻓﯿﻪ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎﻟﻮا‬‫و ﮐﻢ ﻣﻦ ﺟﺒﺎل ﻗﺪ ﻋﻠﺖ ﺷﺮﻓﺎﺗﻬﺎ رﺟﺎل ﻓﺰاﻟﻮا و اﻟﺠﺒﺎل ﺟﺒﺎل‬‫و ﮐﻢ ﻗﺪ رأﯾﻨﺎ ﻣﻦ ﺟﺒﺎل و دوﻟﮥ ﻓﺒﺎدوا ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻣﺴﺮﻋﯿﻦ و زاﻟﻮا‬‫ﻓﻬـﺬا ﻓﺨﺮﻫﻢ اﻟﻔﺎﺧﺮ‪ .‬و ﺑﺤﺮﻫﻢ اﻟّﺰاﺧﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﺮزﻫﻢ اﻟـّﺬاﺧﺮ‪ ،‬ﻷﺑﻬﯽ اﻟﻤﺂﺛﺮ و اﻟﻤﻔﺎﺧﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟـّﺪاري ﻓﯽ ﻧﺤﺮ ﮐّﻞ آﻧﻒ‬‫ﻓﺎﺧﺮ‪ ،‬اﻟﻘﺎﺷﻊ ﻣﻦ اﻟﺸـﺒﻪ ﮐّﻞ ﻣﺴﺤﻨﻔﺮ ﻃﺎﺧﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﻮر ﺧﺰي اﻟﺠﺎﺣﺪ اﻟﻬﺎذي اﻟّﺴﺎﺧﺮ‪ ،‬و وﺿﻮح ﺷﯿﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ اﻟّﺼﺎﻏﺮ اﻟّﺪاﺧﺮ‪،‬‬‫و ﻟﻪ اﻟﻤّﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﺳﺒﻮغ ﻧﻌﻤﻪ و ﻋﻤﻮم ﮐﺮﻣﻪ ﻓﯽ اﻷّول و اﻵﺧﺮ‪.‬‬‫‪ -101‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺧﻀﺮ اﻟﺠﻨﺎﺑﺬي اﻟﺒﻐﺪادي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﻌﺘﺮة اﻟﻨﺒﻮّﯾﮥ« اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪433 :‬‬‫ﺑﺮواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧـﺪري اﺧﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ ﻧﻮر اﻟـّﺪﯾﻦ ﺳـﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘـﺪﯾﻦ« در ﺳـﯿﺎق ﻃﺮق ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻌـﺪ اﯾﺮاد‬‫ﺣﺪﯾﺚ أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺧﺪري و ذﮐﺮ اﺧﺮاج أﺣﻤﺪ و ﻃﺒﺮاﻧﯽ و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن آن را ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ ﻓﯽ »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﻌﺘﺮة اﻟّﻨﺒﻮّﯾﮥ »و ﻓﯿﻪ أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺣّﺠﮥ‬‫اﻟﻮداع‪ ،‬و زاد ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻤﺜـﻞ ﺳـﻔﯿﻨﮥ ﻧﻮح ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﻣﻦ رﮐﺒﻬـﺎ ﻧﺠﯽ و ﻣﺜﻠﻬﻢ ﯾﻌﻨﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﮐﻤﺜﻞ ﺑﺎب ﺣّﻄـ ﮥ ﻣﻦ دﺧﻠﻪ‬‫ﻏﻔﺮت ﻟﻪ اﻟّﺬﻧﻮب ‪.‬‬
‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﮑﯽ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺧﺮج )و أﺧﺮﺟﻪ‪ .‬ظ( اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ ﻓﯽ »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﻌﺘﺮة اﻟﻨﺒﻮّﯾﮥ« و ﻓﯿﻪ أّن اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻗﺎل‬‫ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع و زاد و ﻣﺜﻠﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻤﺜﻞ ﺳﻔﯿﻨﮥ ﻧﻮح ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﻣﻦ رﮐﺒﻬﺎ ﻧﺠﯽ و ﻣﺜﻠﻬﻢ أي أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﮐﻤﺜﻞ ﺑﺎب ﺣّﻄﮥ‬‫ﻣﻦ دﺧﻠﻪ ﻏﻔﺮت ﻟﻪ اﻟّﺬﻧﻮب ‪.‬‬
‫و در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ از اﻓﺎده ﻣﻨﺎوي »در ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« و ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ زﻣﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﻗﻮل ﻣﺴـﺘﺤﺴﻦ« و ﺷـﯿﺦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻠﺨﯽ ﻣﻌﺎﺻﺮ‬‫در »ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ اﻟﻤﻮّدة« ﻧﯿﺰ واﺿﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ أﺧﻀﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻓﮑﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺘّﺮﺑﺼﯿﻦ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﺧﻀﺮ اﻟﺠﻨﺎﺑﺬي‬‫و ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ أﺧﻀﺮ از ﻓﻀﻼي ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ و ﻧﺒﻼي ﻣﺴﻨﺪﯾﻦ و ﺣّﻔﺎظ ﺑﺎرﻋﯿﻦ و أﯾﻘﺎظ ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﺑﻮده‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺴـﺘﻨﺪ ﻣﺤـّﺪث اﻟﻌﺮاق أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻟا ﻤﺒﺎرك‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 291‬از ‪316‬‬‫اﻟﺠﻨﺎﺑﺬي ﺛّﻢ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﻣﻮﻟﺪه ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻋﺘﻨﺎء واﻟﺪه ﻣﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻷﻧﺼﺎري و أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ‬‫اﻟّﺴـ ﻤﺮﻗﻨﺪي و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟّﻄﺮاح و ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ ﺛّﻢ ﻃﻠﺐ ﺑﻨﻔﺴﻪ و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﻷرﻣﻮي و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ و أﺑﯽ اﻟﻮﻗﺖ و اﺑﻦ اﻟﺒﻄﯽ و ﻣﻦ‬‫ﺑﻌﺪﻫﻢ و ﻧﺴﺦ و ﺣّﺼﻞ اﻷﺻﻮل اﻟّﺜﻤﯿﻨﮥ و ﺻّﻨﻒ و ﺟﻤﻊ و أﻓﺎد و ﻧﻔﻊ و ﺣّﺪث ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ﺳّﺘﯿﻦ ﻋﺎﻣﺎ و ﮐﺎن ذا ﺣﻠﻘﮥ ﺑﺠﺎﻣﻊ اﻟﻘﺼﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪434 :‬‬‫و ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ ﺗﺪّل ﻋﻠﯽ ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ و ﺣﻔﻈﻪ و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﻋﻔﯿﻔﺎ دﺑّﻨﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺪﺑﯿﺜﯽ‪:‬‬‫ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ أوﻓﺮ ﺷـﯿﻮﺧﺎ ﻣﻨﻪ و ﻻ اﻏﺰر ﺳـﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬ﺣّﺪث ﺑﺠﺎﻣﻊ اﻟﻘﺼـﺮ دﻫﺮا‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺎن واﻟﺪه ﻗﺪ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﻠﮥ و ﺣّﺞ‬‫ﺳﻨـﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻋﻤﺮه أرﺑﻌﻮن ﺳـﻨﮥ ﻓﻌﺪم ﻓﯽ اﻟّﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻘﻄﮥ‪ :‬ﮐﺎن ﺷـﯿﺨﻨﺎ ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺴـ ﻤﺎع واﺳﻊ اﻟّﺮواﯾﮥ ﺻـﺤﯿﺢ‬‫اﻻﺻﻮل‪ ،‬ﻣﻨﻪ ﺗﻌّﻠﻤﻨﺎ و اﺳـﺘﻔﺪﻧﺎ ﻣﺎ رأﯾﻨﺎ ﻣﺜﻠﻪ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻨّﺠﺎر‪ :‬ﺑﺎﻟﻎ ﺷـﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺣﺘﯽ ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ ﺷﯿﻮﺧﻨﺎ و ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ ﮐّﻞ ﻓّﻦ و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ‬‫ﺣﻠﻘﮥ ﺑﺠﺎﻣﻊ اﻟﻘﺼـﺮ ﯾﻘﺮأ ﺑﻬﺎ ﮐّﻞ ﺟﻤﻌﮥ ﺑﻌﺪ اﻟّﺼﻠﻮة و ﮐﺎن أّول ﺳﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺑﺈﻓﺎدة أﺑﯿﻪ و أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﮑﺰدوس ﮐﺘﺐ‪ .‬ﻟﻨﻔﺴﻪ‬‫و ﺗﻮرﯾﻘﺎ ﻟﻠّﻨﺎس ﻓﯽ ﺷﺒﺎﺑﻪ و ﮐﺎن ﻟﻪ ﺣﺎﻧﻮت ﻟﺰﻧﺠﺎر اﻟﺨﻠﯿﻔﮥ ﮐﻨﺖ أﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻪ ﺣّﺪث ﺑﺠﻤﯿﻊ ﻣﺮوّﯾﺎﺗﻪ ﺑﻪ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ و‬‫ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﻪ و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺣّﺠﮥ ﻧﺒﯿﻼ ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻓﯽ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ ﺳـﻔﺮا و ﻻ ﺣﻀـﺮا ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ ﮐﺜﺮة ﻣﺴـﻤﻮﻋﺎﺗﻪ و ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ ﻟﻤﺸﺎﯾﺨﻪ و ﺣﺴـﻦ‬‫اﺻﻮﻟﻪ و ﺣﻔﻈﻪ و إﺗﻘـﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن أﻣﯿﻨﺎ ﺛﺨﯿﻦ اﻟّﺴﺘﺮ ﻣﺘـﺪّﯾﻨﺎ ﻋﻔﯿﻔﺎ ارﯾـﺪ ﻋﻠﯽ أن ﯾﺸـﻬﺪ ﻋﻨـﺪ اﻟﻘﻀﺎء )اﻟﻘﻀﺎة‪ .‬ظ( ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ و ﮐﺎن ﻣﻦ أﺣﺴـﻦ‬‫اﻟّﻨﺎس ﺧﻠﻘﺎ و أﻟﻄﻔﻬﻢ ﻃﺒﻌﺎ ﻣﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟﺒﻐﺪادّﯾﯿﻦ و ﻇﺮﻓﺎﺋﻬﻢ ﻣﺎ ﯾﻤّﻞ ﺟﻠﯿﺴﻪ ﻣﻨﻪ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻦ اﻟّﺪﺑﯿﺜﯽ و اﺑﻦ ﻧﻘﻄﮥ و اﺑﻦ ﻟا ّﻨّﺠﺎر و‬‫اﻟـّﻀ ﯿﺎء اﻟﺒﺮزاﻟﯽ و اﺑﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ و اﻟّﺰﯾﻦ اﻟّﻨﺎﺑﻠﺴـﯽ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻤﺎن اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﺨﺘﻠﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان ﺳﺒﻂ‬‫اﻟﻌﺎﻗﻮﻟﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺪﻻن اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ و ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ زرﯾﻖ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟّﻨﺴﻒ )اﻟّﻨﺴـﻔﯽ‪ .‬ظ( و اﻟﻔﻘﯿﻪ‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟـّﺼ ﯿﺮﻓﯽ و اﻟّﻨﺠﯿﺐ ﻋﺒـﺪ اﻟّﻠﻄﯿﻒ و أﺧﻮه اﻟﻌّﺰ و اﻟّﻨﺠﯿﺐ اﻟﻘﯿﺴـﯽ و اﻟﻌﻠﻢ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻷﻧﺪﻟﺴـﯽ و وﻟﺪه ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ و‬‫آﺧﺮون و آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻹﺟﺎزة اﻟﮑﻤﺎل ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﮑﺜﺮ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﺎدس ﺷﻮال ﺳﻨﮥ إﺣﺪي ﻋﺴﺮة و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ إﺣﺪي ﻋﺸـﺮة و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ اﻷﺧﻀﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻘﻦ ﻣﺴﻨﺪ اﻟﻌﺮاق ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﺠﻨﺎﺑﺬي ﺛﻢ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﻦ ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻤﺮﺳﺎن و إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي‬‫ﻓﻤﻦ ﺑﻌﺪﻫﻤﺎ و ﺣّﺼﻞ اﻻﺻﻮل اﻟﮑﺜﯿﺮة و ﺟﻤﻊ و ﺧّﺮج ﻣﻊ اﻟّﺜﻘﮥ و اﻟﺠﻼﻟﮥ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪435 :‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺷّﻮال ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻘﻦ ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﻌﺮاق ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ‬‫اﻷﺧﻀﺮ اﻟﺒﻐﺪادي ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﻓﯽ ﺷّﻮال ﺗﻮﻓﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ و ﻟﻪ ﺳﺒﻊ و‬‫ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ ﻣﻦ ﻓﻀﻼء اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤّﺪث اﻟﻌﺮاق أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد‬‫ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 524‬و ﺳـﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ و اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻷﻧﺼﺎري و ﺻّﻨﻒ و ﺟﻤﻊ و أﻓﺎد و ﺣّﺪث ﻧﺤﻮ‬‫ﺳّﺘﯿﻦ ﻋﺎﻣﺎ و ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ ﺗـﺪل ﻋﻠﯽ ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ و ﺣﻔﻈﻪ و ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﺻﺎﻟﺤﺎ دّﯾﻨﺎ ﻋﻔﯿﻔﺎ ﺛﺒﺘﺎ ﮐﺜﯿﺮ اﻟـّﺴ ﻤﺎع واﺳﻊ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟﻨﺠﯿﺐ اﻟﺤﺮاﻧﯽ و‬‫أﺧﻮه اﻟﻌّﺰ و اﺑﻦ ﺧﻠﯿﻞ و آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻹﺟﺎزة اﻟﮑﻤﺎل ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﮑّﺒﺮ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﺎدس ﺷّﻮال ﺳﻨﻪ ‪ [611‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻷﺧﻀـﺮ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻷﮐﺒﺮ‪ ،‬و ﺑﺎرﻋﻬﻢ اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮ اﻷﺷـﻬﺮ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺘﻨﯽ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻣﻦ ﻋﻘﺎﺋﻞ اﻟﻤﺂﺛﺮ‬‫ﻟﻠّﻨﺼـﯿﺐ اﻷوﻓﺮ‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻷﺷـﺮف اﻷﻓﺨﺮ‪ ،‬اﻵﻧﻖ اﻷﺑﻬﺮ‪ ،‬اﻷﺿﻮاء اﻷزﻫﺮ‪ ،‬اﻷﺑﻠﺞ اﻷﻧﻮر‪ ،‬اﻷﻏّﺾ اﻷﻧﻀـﺮ‪ ،‬اﻷﻃﯿﺐ اﻷﻃﻬﺮ‪،‬‬‫اﻷﻋﺒﻖ اﻷﻋﻄﺮ ﻓﯿﺎ ﻟﱠﻠﻪ و ﻟﻠﺠﺎﺣـﺪ اﻟﺨﺎﺳـﺮ اﻷﺧﺴـﺮ و اﻟﻤﻨﮑﺮ اﻟﻤﻨﮑﺮ اﻷﻧﮑﺮ‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﺗﺮﺑّﺪ و ﺗﻐّﯿﺮ‪ ،‬و ﺗﺰّﻣﺦ و ﺗﻤّﻌﺮ‪ ،‬و أﻋﺮض و أدﺑﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 292‬از ‪316‬‬‫اﺳـﺘﮑﺒﺮ‪ ،‬و أوﺣﺶ ﻗﻠﺒﻪ و أوﻏﺮ و أوزر ﻇﻬﺮه و أوﻗﺮ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺠﺎزﯾﻪ ﻋﻠﯽ ﺳﻮء ﺻﻨﯿﻌﻪ ﯾﻮم ﯾﻘﻮم ﻟﻪ و ﯾﺤﺸﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﺤﺴﯿﺐ ﻋﻠﯿﻪ ﯾﻮم ﯾﺒﻌﺚ‬‫ﻣﻦ رﻣﺴﻪ و ﯾﺒﻌﺜﺮ‪.‬‬‫‪ -102‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »أﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﻪ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﺟﻨﺎب إﻣﺎم ﺣﺴﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪436 :‬‬‫]ﻗﺎل ﻣﺤّﻤﺪ ]‪ [1‬و ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﻨـﺬر اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ و اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا أﺣﺪﻫﻤﺎ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ‬‫اﻟّﺴﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ اﺛﯿﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﺑﺎﺧﺘﻼف أﻟﻔﺎظ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻨﻄﺐ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]‬‫و روي ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ أﯾﻀﺎ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺧﻄﺒﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ! ﻗﺎل‪ :‬إﻧّﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﻋﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ ﻋﻦ اﻟﻘﺮآن و ﻋﻦ ﻋﺘﺮﺗﯽ ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ‬‫و ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﻣﺒﻬﺮه و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﻣﺰﻫﺮه ﻋّﺰ اﻟـّﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻷـﺛﯿﺮ ﮐﻪ أﮐـﺎﺑﺮ ﻧﺤـﺎرﯾﺮ و أﻋـﺎﻇﻢ ﻣﺸـﺎﻫﯿﺮ ﻗﻮم ﺑﺮاي او ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »وﻓﯿﺎت‬‫اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ‪ -‬ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸﺮ« أﺑﻮ اﻟﻔﺪاء اﻷّﯾﻮﺑﯽ‬‫و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ و »روض اﻟﻤﻨﺎﻇﺮ« اﺑﻦ ﺷﺤﻨﻪ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ« ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ« ﺟﻤﺎل‬‫اﻟّﺪﯾﻦ أﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ« ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ اﻷﺳﺪي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ و »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ﻓﺎﺿﻞ ازﻧﯿﻘﯽ و »أﺑﺠﺪ‬‫اﻟﻌﻠﻮم« و »ﺗﺎج ﻣﮑّﻠﻞ« و إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼء ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ واﺿﺢ و ﻻﺋﺤﺴﺖ‪.‬‬‫أﺑﻮ اﻟﻔـﺪاء اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻷّﯾﻮﺑﯽ در »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸـﺮ« در ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﻓﯽ ﺷـﻌﺒﺎن ﺗﻮﻓﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﻋّﺰ‬‫اﻟـّﺪﯾﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟّﺸـ ﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري‪ ،‬وﻟﺪ ﺑﺠﺰﯾﺮة اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻓﯽ راﺑﻊ‬‫ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ و ﻧﺸﺄ ﺑﻬﺎ ﺛّﻢ ﺻﺎر إﻟﯽ اﻟﻤﻮﺻﻞ ]‪ [1‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﻪ اﻟﺘﺮﻣﺬي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺼﺤﯿﺢ« )‪(.12‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪437 :‬‬‫ﻣﻊ واﻟﺪه و إﺧﻮﺗﻪ و ﺳـﻤﻊ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﻄﻮﺳّﯽ و ﻣﻦ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺘﻪ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻣﺮارا ﺣﺎّﺟﺎ و رﺳﻮﻻ ﻣﻦ‬‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﻮﺻﻞ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟّﺸـ ﯿﺨﯿﻦ ﯾﻌﯿﺶ ﺑﻦ ﺻﺪﻗﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﻮﻓﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬ﺛّﻢ رﺣﻞ إﻟﯽ اﻟّﺸﺎم و اﻟﻘﺪس و ﺳﻤﻊ‬‫ﻫﻨـﺎك ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ اﻟﻤﻮﺻﻞ و اﻧﻘﻄﻊ ﻓﯽ ﺑﯿﺘﻪ ﻟﻠﺘﻮﻓﯿﺮ )ﻟﻠﺘﻮﻓّﺮ‪ .‬ظ( ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻠﻢ و ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻠّﺘﻮارﯾﺦ‬‫اﻟﻤﺘﻘّﺪﻣـﮥ و اﻟﻤﺘـﺄّﺧﺮة و ﺧﺒﯿﺮا ﺑﺄﻧﺴﺎب اﻟﻌﺮب و أﺧﺒﺎرﻫﻢ و ﺻـّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾـﺦ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﮐﺒﯿﺮا ﺳـّﻤﺎه »اﻟﮑﺎﻣﻞ« و ﻫﻮ اﻟﻤﻨﻘﻮل ﻣﻨﻪ ﻏﺎﻟﺐ ﻫـﺬا‬‫اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ‪ ،‬اﺑﺘﺪأ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ أّول اﻟّﺰﻣﺎن إﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »أﺧﺒﺎر اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ« ﻓﯽ ﺳّﺖ ﻣﺠﻠﺪات و اﺧﺘﺼﺮ ﮐﺘﺎب‬‫اﻷﻧﺴﺎب ﻟﻠـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ و ﻫﻮ اﻟﻤﻮﺟﻮد ﻓﯽ أﯾﺪي اﻟّﻨﺎس دون ﮐﺘﺎب اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ و ورد إﻟﯽ ﺣﻠﺐ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ و ﻧﺰل ﻋﻨﺪ‬‫اﻟﻄﻮاﺷـﯽ ﻃﻐﺮﺑﻞ اﻷﺗﺎﺑﮏ ﺑﺤﻠﺐ ﻓﺄﮐﺮﻣﻪ إﮐﺮاﻣﺎ زاﺋﺪا ﺛّﻢ ﺳﺎﻓﺮ إﻟﯽ دﻣﺸﻖ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ ﺣﻠﺐ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 293‬از ‪316‬‬‫ﺛّﻢ ﺗﻮّﺟﻪ إﻟﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻞ ﻓﺘﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾـﺦ اﻟﻤـﺬﮐﻮر‪ .‬و ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﺠﺰﯾﺮة إﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﻫﻮ رﺟﻞ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﺮﻗﻌﯿـﺪ ﻣﻦ أﻋﻤﺎل اﻟﻤﻮﺻـﻞ‬‫اﺳﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺑﻨﯽ ﻫﺬه اﻟﻤﺪﯾﻨﻪ ﻓﺄﺿﯿﻔﺖ إﻟﯿﻪ ‪.‬‬
‫و ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﺒﮑﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺠﺰري اﺑﻦ اﻷﺛﯿﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮّرخ ﺻﺎﺣﺐ »ﮐﺎﻣﻞ« ﻓﯽ‬‫اﻟﺘﺎرﯾـﺦ‪ ،‬ﻟﻘﺒﻪ ﻋّﺰ اﻟـّﺪﯾﻦ و ﻫﻮ أﺧﻮ اﻷـﺧﻮﯾﻦ اﻟﻤﺤـّﺪث اﻟّﻠﻐﻮي ﻣﺠـﺪ اﻟـّﺪﯾﻦ ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟّﻨﻬﺎﯾـﮥ« و »ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل« و اﻟﻮزﯾﺮ ﺿـﯿﺎء اﻟـّﺪﯾﻦ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺜﻞ اﻟّﺴﺎﺋﺮ«‪ .‬وﻟﺪ ﺑﺎﻟﺠﺰﯾﺮة اﻟﻌﻤﺮّﯾﮥ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ و ﻧﺸﺄ ﺑﻬﺎ ﺛﻢ ﺗﺤّﻮل ﺑﻬﻢ واﻟﺪﻫﻢ إﻟﯽ اﻟﻤﻮﺻﻞ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺑﻬﺎ‬‫ﻣﻦ ﺧﻄﯿﺐ اﻟﻤﻮﺻﻞ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ و ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺮج ﯾﺤﯿﯽ اﻟّﺜﻘﻔﯽ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﯿﺨﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﺑﻦ ﮐﻠﯿﺐ و‬‫ﯾﻌﯿﺶ ﺑﻦ ﺻﺪﻗﮥ اﻟﻔﻘﯿﻪ و ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﺳـﮑﯿﻨﮥ و أﻗﺒﻞ ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺳـﻤﻊ اﻟﻌﺎﻟﯽ و اﻟّﻨﺎزل ﺣّﺘﯽ ﺳـﻤﻊ ﻟّﻤﺎ ﻗﺪم دﻣﺸﻖ‬‫ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺻﺼـﺮي و زﯾﻦ اﻷﻣﻨﺎء‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺬﻫﺒّﯽ و اﻟّﺸـ ﻬﺎب اﻟﻘﻮﺻـﯽ و اﻟﻤﺠﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺟﺮادة و اﻟّﺸـ ﺮف ﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ و ﺳـﻨﻘﺮ‬‫اﻟﻘﻀﺎﺋّﯽ و ﻫﻤﺎ أﺷﯿﺎخ ﺷﯿﻮﺧﻨﺎ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ »ﻣﺨﺘﺼﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪438 :‬‬‫اﻷﻧﺴﺎب« ﻻﺑﻦ اﻟّﺴـ ﻤﻌﺎﻧﯽ و ﮐﺘﺎب ﺣﺎﻓﻞ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟـّﺼ ﺤﺎﺑﮥ اﺳﻤﻪ »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ« و ﺷﺮح ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﻤﻮﺻﻞ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﺑﯿﺘﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟﻤﻮﺻـﻞ ﻣﺠﻤﻊ اﻟﻔﻀـﻼء اﺟﺘﻤﻌﺖ ﺑﻪ ﺑﺤﻠﺐ ﻓﻮﺟـﺪﺗﻪ ﻣﮑﻤﻼـ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋـﻞ و اﻟّﺘﻮاﺿﻊ و ﮐﺮم اﻷﺧﻼق‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ ﺛﻼﺛﯿﻦ و‬‫ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻟا ﻤﯿﺴـﺮ ﺑﻔﻀـﻠﻪ ﮐّﻞ ﻋﺴﯿﺮ‪ ،‬ﺣﯿﺚ وﺿﺢ ﻋﻠﯽ ﮐّﻞ ذي ﺧﺒﺮ ﺑﺼﯿﺮ‪ ،‬ﺑﺮواﯾﮥ ﻫﺬا اﻟﺠﻬﺒﺬ اﻟّﻨﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬و اﻟّﻨﺎﻗﺪ اﻟﺨﺒﯿﺮ‪ ،‬أّن ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫اﻟﻘـﺎﻃﻊ ﻋﺮي ﮐـّﻞ ﺗﻠﻤﯿﻊ و ﺗﺰوﯾﺮ‪ ،‬اﻟﻘـﺎﻟﻊ أﺳـﺲ ﮐـّﻞ ﺗﺨـﺪﯾﻊ و ﺗﻌﺰﯾﺮ‪ ،‬ﻣّﻤـ ﺎ ﻻـ ﯾﻌﺘﺮﯾﻪ إﻧﮑـﺎر و ﻻـ ﺗﻨﮑﯿﺮ‪ ،‬و ﻻـ ﯾـﺪاﻧﯿﻪ إﻟﻄﺎط و ﻻ ﺗﻐﻤﯿﺮ‪،‬‬‫ﻓﺎﻟﻤﻤﺘﺮي ﻓﯿﻪ ﺻﺎﻏﺮ ﺿﺌﯿﻞ ﻗﻤّﯽ ﺣﻘﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺠﺘﺮي ﻋﻠﯿﻪ ﺿﺎﻏﻦ ﺑﻐﯿﺾ أﺛﯿﻢ وﻗﯿﺮ‪.‬‬‫‪ -103‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﺿﯿﺎء اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺨﺘﺎره« ﮐﻪ در آن أﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﺎح را ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮده اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺬﯾﻔﻪ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ‬‫اﻟﻐﻔﺎري ﯾﺎ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ اﺧﺮاج ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ از ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳـﺨﺎوي در »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف« و اﻓﺎده ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳﻤﻬﻮدي در‬‫»ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« واﺿﺢ و آﺷﮑﺎر ﺷﺪ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔـﺎري‪ ،‬أو زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤـﺎ‪ :‬ﻟّﻤﺎ ﺻـﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻣﻦ ﺣّﺠـ ﮥ اﻟﻮداع ﻧﻬﯽ‬‫أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻋﻦ ﺷـﺠﺮات ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت أن ﯾﻨﺰﻟﻮا ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﺛّﻢ ﺑﻌﺚ إﻟﯿﻬّﻦ ﻣﻦ ﯾﻘّﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬّﻦ ﻣﻦ اﻟّﺸﻮك و ﻋﻤـﺪ إﻟﯿﻬّﻦ و ﺻـﻠّﯽ ﺗﺤﺘﻬّﻦ‬‫)ﺛّﻢ ﻗﺎل ﻓﻘﺎل‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻗـﺪ ﻧّﺒﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻪ ﻟﻦ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒﯽ إﻟّﺎ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟّـﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ و إﻧّﯽ ﻷﻇﻦ أﻧّﯽ‬‫ﯾﻮﺷﮏ أن ادﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و إﻧّﮑﻢ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻮن ﻓﻤﺎ ذا أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ أﻧّﮏ ﻗﺪ ﺑّﻠﻐﺖ و ﺟﻬﺪت و ﻧﺼﺤﺖ‪ ،‬ﻓﺠﺰاك‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا! ﻓﻘﺎل أ ﻟﯿﺲ ﺗﺸﻬﺪون أن ﻻ إﻟﻪ إﻟّﺎ اﻟﱠﻠﻪ و أّن ﻣﺤّﻤﺪا ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ و أّن ﺟّﻨﺘﻪ ﺣّﻖ و ﻧﺎره ﺣّﻖ و أّن اﻟﻤﻮت ﺣّﻖ و أّن اﻟﺒﻌﺚ ﺣّﻖ‬‫ﺑﻌﺪ اﻟﻤﻮت َو َأﱠن اﻟﱠﺴﺎَﻋَﮥ آﺗَِﯿٌﮥ ﻻ َرﯾَْﺐ ﻓِﯿﻬﺎ َو َأﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﯾﺒَْﻌُﺚ َﻣْﻦ ﻓِﯽ اﻟ ُْﻘﺒُﻮِر‬‫؟ ﻗﺎﻟﻮا ﺑﻠﯽ! ﻧﺸﻬﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪439 :‬‬‫ﺑـﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬّﻢ اﺷـﻬﺪ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨـﺎس! إّن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟّﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و أﻧﺎ أوﻟﯽ ﺑﻬﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬـﺬا‬‫ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻠـّﯿ ﺎ ع اﻟﻠّﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻـه و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و إﻧّﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﺣﻮض أﻋﺮض‬‫ﻣّﻤـ ﺎ ﺑﯿـﻦ ﺑﺼـﺮي إﻟﯽ ﺻـﻨﻌﺎء‪ ،‬ﻓﯿـﻪ ﻋـﺪد اﻟّﻨﺠـﻮم ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓـّﻀ ﮥ و إﻧّﯽ ﺳـﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤـﻮض ﻋﻦ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓـﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 294‬از ‪316‬‬‫ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬اﻟّﺜﻘﻞ اﻷﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾـﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و ﻻ ﺗﻀـﻠّﻮا و ﻻ ﺗﺒّﺪﻟﻮا و ﻋﺘﺮﺗﯽ‬‫أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻓـﺈﻧﻪ )ﻗـﺪ ﺻـﺒﺢ ظ( ﻧـّﺒ ﺄﻧﯽ اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﻧّﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗـﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﻄﺒﺮاﻧّﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ و اﻟـّﻀ ﯿﺎء ﻓﯽ‬‫»اﻟﻤﺨﺘﺎرة« ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟّﺸّﮏ ﻓﯽ ﺻﺤﺎﺑﯿﻪ ﻫﻞ ﻫﻮ ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ أﺳﯿﺪ أو زﯾﺪ‬‫ﺑﻦ أرﻗﻢ و أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »اﻟﺤﻠﯿﮥ« و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ و ﻗﺪ ﺣـّﺴ ﻨﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬّي و ﺿـّﻌﻔﻪ ﻏﯿﺮه ﻋﻦ ﻣﻌﺮوف ﺑﻦ‬‫ﺧّﺮﺑﻮذ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟّﻄﻔﯿﻞ و ﻫﻤﺎ ﻣﻦ رﺟﺎل اﻟّﺼﺤﯿﺢ؛ ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ وﺟﺪه ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺷّﮏ ‪.‬‬
‫و از اﻓـﺎده ﻋﻼـﻣﻪ ﻣﻨـﺎوي در »ﻓﯿﺾ اﻟﻘـﺪﯾﺮ« و ﻧﻘﻞ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ زﻣﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »ﻗﻮل ﻣﺴـﺘﺤﺴﻦ« واﺿـﺢ و آﺷـﮑﺎر ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ‬‫ﻣﻘﺪﺳﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را در ﮐﺘﺎب »ﻣﺨﺘﺎره« ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﮐﻪ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﻟﻔﻆ‬‫»إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﺘﯿﻦ«‬‫ﺳﺖ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﮐﺮده ﮐﻤﺎ ﺳﺘﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻣﺒﻬﺮه و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻣﺰﻫﺮه و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺳـﻨّﯿﻪ و ﻣﺪاﺋﺢ ﻣﻀـّﯿﮥ ﺿﯿﺎء ﻣﻘﺪﺳﯽ ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺐ أﺳﻔﺎر در ﮐﻤﺎل اﺷﺮاق و اﺳﻔﺎرﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻄﺮي‬‫از آن ﻋّﻠـﺎﻣﻪ ذﻫـﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« و »ﺗﺎرﯾـﺦ اﻹﺳـﻼم« و »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺷـﺎﮐﺮ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﮑﺘﺒﯽ در »ﻓﻮات‬‫اﻟﻮﻓﯿﺎت« و ﺟﻼل اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« و أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« و ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در »ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ« و‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« و »ﺗﺎج ﻣﮑﻠّﻞ« آوردهاﻧﺪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] » :‬و اﻟّﺸﯿﺦ اﻟّﻀﯿﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪440 :‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣﺪ اﻷﻋﻼم‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳّﺘﯿﻦ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺨﻀـﺮ ﺑﻦ‬‫ﻃـﺎوس و ﻃﺒﻘﺘـﻪ ﺑـﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻌﻄـﻮش و ﻃﺒﻘﺘﻪ ﺑﺒﻐـﺪاد؛ و ﻣﻦ اﻟﺒﻮﺻـﯿﺮي و ﻃﺒﻘﺘﻪ ﺑﻤﺼـﺮ‪ ،‬و ﻣﻦ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ اﻟـّﺼ ﯿﺪﻻﻧﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‬‫ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ أﺑﯽ روح و اﻟﻤﺆّﯾﺪ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ ﺑﺨﺮاﺳﺎن‪ ،‬و أﻓﻨﯽ ﻋﻤﺮه ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن ﻣﻊ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﯿﻦ و اﻟﻮرع و اﻟﻔﻀـﯿﻠﮥ اﻟّﺘﺎّﻣﮥ و اﻟّﺜﻘﮥ و‬‫اﻹﺗﻘﺎن و اﻧﺘﻔﻊ اﻟّﻨﺎس ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ و اﻟﻤﺤّﺪﺛﻮن ﺑﮑﺘﺒﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻟّﻠﻪ ﯾﺮﺣﻤﻪ و ﯾﺮﺿﯽ ﻋﻨﻪ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺳﺎدس و اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة[‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﻬـﺪي ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ در »ﻣﻘﺎﻟﯿﺪ اﻷﺳﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﻣﻮاﻓﻘﺎت اﻷﺋّﻤﮥ اﻟﺨﻤﺴﮥ« ﻟﻠـّﻀ ﯿﺎء اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ و ﻋّﺪﺗﻬﺎ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ أﺣﺎدﯾﺚ اﺗّﻔﻖ اﻟﺸـﯿﺨﺎن و‬‫أﺑﻮ داود و اﻟّﺘﺮﻣـﺬي و اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ ﻋﻠﯽ إﺧﺮاﺟﻬـﺎ ﻋﻦ ﺷـﯿﺦ واﺣـﺪ ﻗﺮأﺗﻬـﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﺟﻤﯿﻌﻬﺎ ﺑﺴـﻨﺪه إﻟﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﻼل اﻟّﺴـ ﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ‬‫ﺑﺠﻤﯿﻊ ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ اﻟـّﻀ ﯿﺎء ﺟﻼـل اﻟـّﺪﯾﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻠﻘﻦ اﻷﻧﺼـﺎري إﺟـﺎزة ﻋﻦ أﺑﯽ إﺳـﺤﺎق اﻟّﺘﻨﻮﺧﯽ ﻋﻦ اﻟّﺘﻘﯽ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﻤﺰة‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺿـﯿﺎء اﻟـّﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ ﻓﺬﮐﺮﻫﺎ‪ .‬و ﺑﺎﻟـّﺴ ﻨﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺿـﯿﺎء اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ أّول اﻷﺣﺎدﯾﺚ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟـّﺼ ﯿﺪﻻﻧﯽ ﺑﻘﺮاءﺗﯽ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﺳـﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن و ﮐّﻞ ﺳﻤﺎﻋﻪ ﻣﻦ اﻟﺼّﺪاد ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮة ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن‪ ،‬ﻗﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬أﺧﺒﺮك اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺤّﺪاد و أﻧﺖ ﺣﺎﺿﺮ؟ ﻓﺄﻗّﺮ ﺑﻪ‪،‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ ﻓﯽ ﺷﺄن ﻓﺎﻃﻤﮥ اﻟﺰﻫﺮاء ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ اﻟﺴﻼم‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ إﺳـﺤﺎق ﻗﺮاءة ﻋﻠﯿﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﻤﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﻟﻠّﯿﺚ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻠﯿﮑﮥ أﻧّﻪ ﺳـﻤﻊ اﻟﻤﺴﻮر ﺑﻦ ﻣﺨﺮﻣﻪ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻨﻬﻤﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬إﻧّﻪ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﯾﻘﻮل و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ إّن‪ :‬ﺑﻨﯽ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﺳﺘﺄذﻧﻮﻧﯽ ﻓﯽ أن ﯾﻨﮑﺤﻮا اﺑﻨﺘﻬﻢ‬‫ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻓﻼ آذن ﺛﻢ ﻻ آذن إﻟّﺎ أن ﯾﺤّﺐ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ أن ﯾﻄّﻠﻖ اﺑﻨﺘﯽ‬‫و ﯾﻨﮑﺢ اﺑﻨﺘﻬﻢ ﻓﺈﻧّﻤﺎ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻀﻌﮥ ﻣّﻨﯽ ﯾﺮﯾﺒﻨﯽ ﻣﺎ أراﺑﻬﺎ و ﯾﺆذﯾﻨﯽ ﻣﺎ آذاﻫﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 295‬از ‪316‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻷﺋّﻤﮥ اﻟﺨﻤﺴﮥ ﻋﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻤﺜﻠﻪ أو ﻧﺤﻮه‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬ﻣﻌّﺮف‪ :‬ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻹﻣﺎم اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪441 :‬‬‫اﻟﺤّﺠـ ﮥ ﻣﺤـّﺪث اﻟّﺸﺎم ﺷـﯿﺦ اﻟـّﺴ ّﻨﮥ ﺿـﯿﺎء اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﺎن اﻟـّﺴ ﻌﺪي اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ ﺛّﻢ‬‫اﻟّﺪﻣﺸـﻘﯽ اﻟّﺼﺎﻟﺤﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳّﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و أﺟﺎز ﻟﻪ اﻟّﺴـ ﻠﻔّﯽ و ﺷﻬﺪه و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ‬‫اﺑﻦ اﻟﻤﻮازﯾﻨﯽ و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺜﻘﻔﯽ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻮﺻـﯿﺮي و اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ اﻟـّﺼ ﯿﺪﻻﻧﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن و اﻟﻤﺆّﯾﺪ اﻟّﻄﻮﺳّﯽ‬‫و أﺑﯽ اﻟﻤﻈّﻔﺮ اﻟـّﺴ ﻤﻌﺎﻧﯽ و ﺧﻼﺋﻖ ﺑﺪﻣﺸﻖ و ﻣﺼـﺮ و ﺑﻐﺪاد و أﺻﺒﻬﺎن و ﻫﻤﺪان و ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻫﺮاة و ﻣﺮو و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺣّﺼﻞ اﻷﺻﻮل ﮐﺜﯿﺮة و‬‫ﺻّﻨﻒ و ﺻّﺤﺢ و ﻟّﯿﻦ و ﺟﺮح و ﻋﺪل و ﮐﺎن اﻟﻤﺮﺟﻮع إﻟﯿﻪ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن ﺷﯿﺦ وﻗﺘﻪ و ﻧﺴﯿﺞ وﺣﺪه ﻋﻠﻤﺎ و ﺣﻔﻈﺎ و ﺛﻘﮥ و دﯾﻨﺎ ﮐﺎن ﺷﺪﯾﺪ‬‫اﻟّﺘﺤّﺮي ﻓﯽ ﻟا ّﺮواﯾـﮥ ﻣﺠﺘﻬـﺪا ﻓﯽ اﻟﻌﺒﺎدة ﮐﺜﯿﺮ اﻟّﺬﮐﺮ ﻣﻨﻘﻄﻌﺎ ﻣﺘﻮاﺿـﻌﺎ‪ ،‬ﺳـﺌﻞ اﻟّﺰﮐّﯽ اﻟﺒﺮزاﻟّﯽ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺟﻠﯿﻞ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﻨﺠﺎر‪:‬‬‫ﺣﺎﻓـﻆ ﻣﺘﻘـﻦ ﺣـّﺠ ﮥ ﻋـﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟّﺮﺟـﺎل ورع ﺗﻘّﯽ ﻣـﺎ رأﯾـﺖ ﻣﺜﻠـﻪ ﻓﯽ ﻧﺰاﻫﺘـﻪ و ﻋّﻔﺘـﻪ و ﺣﺴﻦ ﻃﺮﯾﻘﺘﻪ‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ اﻟـﺒﺮزاﻟّﯽ و اﺑﻦ أﺧﯿﻪ و اﺑﻦ‬‫اﻟﺒﺨـﺎري و ﻟا ﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺧّﻠـﺎل و آﺧﺮون و ﻗـﺪ اﺳـﺘﻮﻓﯿﺖ ﺳـﯿﺮﺗﻪ و ﺗﻮاﻟﯿﻔﻪ ﻓﯽ »اﻟّﺘﺎرﯾـﺦ اﻟﮑﺒﯿﺮ« ﻋـﺎش أرﺑﻌﺎ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺟﻤﺎدي‬‫اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺣﺎﻓﻈﻬﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟّﻀﯿﺎء اﻟﻤﻘﺪﺳّﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺨﺘﺎرة‪ ،‬اﻟّﺬي ﻻ ﺗﻔﯽ ﻟﻬﻢ ﺑﻌّﺪ ﻣﻔﺎﺧﺮه ﮐﻼم و ﻻ ﻋﺒﺎرة‪ ،‬ﻗﺪ آﺛﺮ اﻟﯿﻘﯿﻦ و اﺧﺘﺎره‪ ،‬و ﻧﺼﺮ‬‫اﻟﺤّﻖ و أﻧﺼﺎره‪ ،‬و أﺿﺎء اﻟّﺼﻮاب و أﻧﺎره‪ ،‬و أﺑﺎن اﻟّﺼﺪق و أﺛﺎره‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻋّﺪ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﻷﺣﺎدﯾﺚ اﻟـّﺼ ﺤﺎح اﻟﻤﺨﺘﺎرة و أدﺧﻠﻬﺎ ﻓﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻪ رﻏﻤﺎ ﻵﻧﺎف أﻫﻞ اﻟّﻠـﺪد و اﻟـّﺪﻋﺎرة‪ ،‬ﻓﻤﻦ أﻗﺒﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﻠّﻘﯿﻪ ﺑﺎﻻذﻋﺎن و اﻟﻘﺒﻮل رﺑـﺢ ﻓﯽ ﺗﺠﺎرﺗﻪ و أرﺑﺢ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ﺗﺠﺎرة‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﺎد ﻋﻨﻪ‬‫ﺑﺎﻹﻋﺮاض و اﻟّﻨﮑﻮل ﺣﺼﻞ ﺑﺴﻮء ﻣﺘﺎﺟﺮﺗﻪ ﻋﻠﯽ اﻹﺧﻔﺎق و اﻟﺨﺴﺎرة‪ ،‬و ﻣﻦ ﺷـﺮح ﺑﻪ ﺻـﺪرا ﻋـّﺪ ﻟﺨﺒﺮﺗﻪ ﻣﻦ أرﺑﺎب اﻟّﻨﻈﺮ و اﻟﺒﺼﺎرة‪ ،‬و ﻣﻦ‬‫ﺿﺎق ﺑﻪ ذرﻋﺎ دّﯾﺚ ﻟﻨﮑﺮﺗﻪ ﺑﺎﻟﻘﻤﺎءة و اﻟﺤﻔﺎرة‪.‬‬‫‪ -104‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ إﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ از ﻋﺒﺎرت »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻄﺎﻟﺐ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪442 :‬‬‫ﮐﻨﺠﯽ ﻇـﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺷـﺪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟـﺎ ﺷـﻄﺮي از ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻋﺎﻟﯿـﮥ اﻟﻤﻘـﺪار و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻏﺎﻟﯿـﮥ اﻷﺳـﻌﺎر او ﺑﺎ رﻋﺎﯾﺖ اﯾﺠﺎز و اﺧﺘﺼﺎر ﻣﻦ ﻏﯿﺮ‬‫إﻃﻨﺎب و اﮐﺜﺎر ﺑﺮ زﺑﺎن ﺑﻌﻀﯽ از أﺟّﻠﻪ أﺣﺒﺎر و أﻓﺎﺧﻢ ﮐﺒﺎر ﺳّﻨّﯿﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﺑﻦ اﻟّﻨﺠـﺎر‪ -‬اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻹﻣﺎم اﻟﺒﺎرع ﻣﻮّرخ اﻟﻌﺼـﺮ ﻣﻔﯿـﺪ اﻟﻌﺮاق ﻣﺤّﺐ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ و ﺳﻤﻊ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﺑﻦ ﮐﻠﯿﺐ و ذاﮐﺮ ﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ اﻟﻤﻌﻄﻮش و اﺑﻦ اﻟﺠﻮزّي و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و أّول ﺷـﯽء ﺳﻤﻊ و ﻟﻪ ﻋﺸﺮ ﺳﻨﯿﻦ و أّول ﻋﻨﺎﯾﺘﻪ‬‫ﺑﺎﻟّﻄﻠﺐ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ و ﺗﻠﯽ ﺑﺎﻟّﺮواﯾﺎت اﻟﮑﺜﯿﺮة ﻋﻠﯽ أﺑﯽ أﺣﻤﺪ ﺳﮑﯿﻨﮥ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﺑﺈﺻﺒﻬﺎن ﻣﻦ ﻋﯿﻦ اﻟّﺸﻤﺲ ﻟا ّﺜﻘﻔّﯿﮥ و‬‫ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻣﻦ اﻟﻤﺆّﯾﺪ و زﯾﻨﺐ‪ ،‬و ﺑﻬﺮاة ﻣﻦ أﺑﯽ روح‪ ،‬و ﺑﺪﻣﺸﻖ ﻣﻦ اﻟﮑﻨﺪي‪ ،‬و ﺑﻤﺼـﺮ ﻣﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ و ﺧﻼﺋﻖ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ‬‫ﻓﺄوﻋﯽ و ﮐﺘﺐ اﻟﻌﺎﻟﯽ و اﻟﻨﺎزل و ﺧّﺮج ﻟﻐﯿﺮ واﺣﺪ و ﺟﻤﻊ »ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟـّﺴ ﻼم« و ذّﯾﻞ ﺑﻪ و اﺳﺘﺪرك ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﻫﻮ ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ ﺟﺰء‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻋﯿﺎن اﻟﺤﻔﺎظ اﻟّﺜﻘﺎت ﻣﻊ اﻟّﺪﯾﻦ و اﻟـّﺼ ﯿﺎﻧﮥ و اﻟﻔﻬﻢ وﺳـﻌﮥ اﻟّﺮواﯾﮥ و ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﺑﻦ اﻟّﺼﺎﺑﻮﻧﯽ و أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس ﻟا ﻔﺎروﻧﯽ‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟّﺸّﺮﯾﺸـﯽ و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺮاﻗﯽ و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﻠﯿـﺎن و أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻘّﺰاز اﻟﺤـﺪاﻧﯽ و آﺧﺮون و ﺑﺎﻹﺟﺎزة أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 296‬از ‪316‬‬‫اﻟّﻄﺎﻫﺮ و ﺗﻘّﯽ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ و أﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ اﺑﻦ اﻟﺒﺎﻟﺲ‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟّﺴﺎﻋﯽ‪ :‬ﮐﺎﻧﺖ رﺣﻠﮥ اﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر ﺳـﺒﻌﺎ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و اﺷﺘﻤﻠﺖ ﻣﺸﯿﺨﺘﻪ ﻋﻠﯽ‬‫ﺛﻠﺜﮥ آﻻف ﺷﯿﺦ‪ ،‬أﻟّﻒ ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﻤﺮ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« ذﮐﺮ ﮐّﻞ ﺻﺤﺎﺑّﯽ و ﻣﺎﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﮐﺘﺎب »ﮐﻨﺰ اﻷﻧﺎم )اﻹﻣﺎم‪.‬‬‫ن‪ .‬ظ( ﻓﯽ اﻟـّﺴ ﻨﻦ و اﻷﺣﮑـﺎم« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ« ذّﯾـﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻـ و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻤّﺘﻔﻖ و اﻟﻤﻔﺘﺮق« و ﮐﺘﺎب »أﻧﺴﺎب‬‫اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ إﻟﯽ اﻵﺑﺎء و اﻟﺒﻠﺪان« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﻮاﻟﯽ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺠﻢ« و ﮐﺘﺎب »ﺟّﻨﮥ اﻟّﻨﺎﻇﺮﯾﻦ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﻘﺪ اﻟﻔﺎﺋﻖ« و‬‫ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل ﻓﯽ اﻟّﺮﺟﺎل« و ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ »ذﯾﻞ اﻟّﺘﺎرﯾﺦ« ﻋﻤﻠﻪ ﻓﯽ ﺳـّﺘﮥ ﻋﺸـﺮ ﻣﺠﻠّﺪا و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟّﺪرر اﻟّﺜﻤﯿﻨﮥ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ« و ﮐﺘﺎب‬‫»روﺿﮥ اﻷوﻟﯿﺎء ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪443 :‬‬‫ﻣﺴـﺠﺪ إﯾﻠﯿﺎ« و ﮐﺘﺎب »ﻧﺰﻫﮥ اﻟﻮري ﻓﯽ ذﮐﺮ أّم اﻟﻘﺮي« و ﮐﺘﺎب »اﻷزﻫﺎر ﻓﯽ أﻧﻮاع اﻷﺷـﻌﺎر« و ﮐﺘﺎب »ﻋﯿﻮن اﻟﻔﻮاﺋﺪ« ﺳـّﺘﮥ أﺳﻔﺎر و ﮐﺘﺎب‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ«‪ .‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪:‬‬‫و أوﺻـﯽ إﻟﯽ وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﺎﻟّﻨﻈﺎﻣـّﯿ ﮥ ﻣﻨﻔـﺬ إﻟﯽ اﻟّﺴﺘﺮ ﻟﺘﺤﻤﻞ ﺟﻨﺎزﺗﻪ و رﺛﺎه ﺟﻤﺎﻋـﮥ و ﮐﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟّﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺧﺎﻣﺲ‬‫ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫و ﺻـﻼح اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺷـﺎﮐﺮ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺨـﺎزن اﻟﮑﺘﺒﯽ در »ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿـﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﺎﺳﻦ‪ .‬ﻫﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﺤّﺐ اﻟّﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺎرﯾﺦ وﻟﺪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﺳـﻤﻊ‬‫ﻣﻦ اﺑﻦ ﮐﻠﯿﺐ و اﺑﻦ اﻟﺠﻮزّي و أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺮﺣﻠﮥ اﻟﻮاﺳﻌﮥ إﻟﯽ اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼﺮ و اﻟﺤﺠﺎز و أﺻﺒﻬﺎن و ﺧﺮاﺳﺎن و‬‫ﻣﺮو و ﻫﺮاة و ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﺣّﺼﻞ اﻷﺻﻮل و اﻟﻤﺴﺎﻧﯿـﺪ و ﺻـّﻨﻒ اﻟّﺘﺎرﯾﺦ اﻟّﺬي ذّﯾﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻄﯿﺐ« و اﺳـﺘﺪرك ﻓﯿﻪ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﺠﺎء ﻓﯽ ﺛﻼﺛﯿﻦ ﻣﺠّﻠـﺪا دّل ﻋﻠﯽ ﺗﺒّﺤﺮه ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟّﺸﺄن وﺳـﻌﮥ ﺣﻔﻈﻪ و ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﺛﻘـﮥ ﺣّﺠﮥ ﻣﻘﺮﯾﺎ ﻣﺠّﻮدا ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿـﺮة‬‫ﮐّﯿﺴﺎ ﻣﺘﻮاﺿـﻌﺎ اﺷـﺘﻤﻠﺖ ﻣﺸـﯿﺨﺘﻪ ﻋﻠﯽ ﺛﻠﺜﮥ آﻻف ﺷـﯿﺦ و رﺣﻞ ﺳـﺒﻌﺎ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺳـﻨﮥ‪ .‬ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﺣﻀﺮ ﻣﻊ ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﮑﻨﺪي ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ‬‫اﻟﻤﻌّﻈﻢ ﻋﯿﺴـﯽ و اﻷﺷـﺮف ﻣﻮﺳﯽ ﻷﻧّﻪ ذﮐﺮه و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻷﺷﺮف‪ :‬اﺣﻀﺮه ﻓﺴﺄﻟﻪ اﻟّﺴﻠﻄﺎن ﻋﻦ وﻓﺎة اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﯽ ﮐﺎﻧﺖ‪ ،‬ﻓﺒﻬﺖ و‬‫ﻫﺬا ﻣﻦ اﻟّﺘﻌﺠﯿﺰ ﻟﻤﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻤﻘﺪار ﻓﺴﺒﺤﺎن ﻣﻦ ﻟﻪ اﻟﮑﻤﺎل‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﻤﺮ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻟﻠﮑﺒﯿﺮ« ذﮐﺮ ﮐّﻞ ﺻﺤﺎﺑﯽ و‬‫ﻣـﺎﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻟﻪ ﮐﺘـﺎب »ﮐﻨﺰ اﻹﻣـﺎم ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟّﺴـ ﻨﻦ و اﻷﺣﮑـﺎم« و »اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ و اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ« ذّﯾﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ و »اﻟﻤّﺘﻔﻖ و‬‫اﻟﻤﻔﺘﺮق« و »ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ إﻟﯽ اﻻﺑـﺎء و اﻟﺒﻠـﺪان« ﮐﺘـﺎب ﻋﻮاﻟﯿﻪ‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﻣﻌﺠﻤﻪ‪» ،‬ﺟّﻨـﮥ اﻟﻨﺎﻇﺮﯾﻦ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟّﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« »اﻟﮑﻤﺎل ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ‬‫اﻟّﺮﺟﺎل« »اﻟﻌﻘـﺪ اﻟﻔﺎﺋﻖ ﻓﯽ ﻋﯿﻮن أﺧﺒﺎر اﻟـّﺪﻧﯿﺎ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺗﻮارﯾـﺦ اﻟﺨﻼﺋﻖ« »اﻟـّﺪّرة اﻟّﺜﻤﯿﻨـﮥ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ« »ﻧﺰﻫـﮥ اﻟﻮري ﻓﯽ أﺧﺒﺎر أمّ‬‫اﻟﻘﺮي« »روﺿـﮥ اﻷوﻟﯿﺎء ﻓﯽ ﻣﺴـﺠﺪ اﯾﻠﯿﺎ« »اﻷزﻫﺎر ﻓﯽ أﻧﻮاع اﻷﺷـﻌﺎر« »ﺳـﻠﻮة اﻟﻮﺣﯿـﺪ« »ﻏﺮر اﻟﻔﻮاﺋـﺪ« ﺳّﺖ ﻣﺠّﻠـﺪات‪» ،‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ« و‬‫وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﺎﻟّﻨﻈﺎﻣّﯿﮥ و »اﻟّﺰﻫﺮ ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺷﻌﺮاء أﻫﻞ اﻟﻌﺼﺮ« و ﮐﺘﺎب ﻧﺤﺎ ﻓﯿﻪ ﻧﺤﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪444 :‬‬‫»ﻧﺸﻮان اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة« ﻣﻤﺎ اﻟﺘﻘﻄﻪ ﻣﻦ أﻓﻮاه اﻟﺮﺟﺎل و »ﻧﺰﻫﮥ اﻟﻈﺮف ﻓﯽ أﺧﺒﺎر أﻫﻞ اﻟﻄﺮف« »إﺧﺒﺎر اﻟﻤﺸﺘﺎق إﻟﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﻌﺸﺎق« »اﻟّﺸﺎﻓﯽ« ﻓﯽ‬‫اﻟّﻄﺐ‪ .‬إﻟﺦ ‪.‬‬
‫و ﺻﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ أﯾﺒﮏ اﻟﺼﻔﺪي در »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ‬‫ﻣﺤّﺐ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ ،‬وﻟﺪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ و ﺳﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﺑﻦ‬‫ﮐﻠﯿﺐ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و ذاﮐﺮ ﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ و أﺑﯽ اﻟﻔﺮج ﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و أﺻـﺤﺎب اﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ و اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻓﺄﮐﺜﺮ‪ ،‬و أّول ﺳﻤﺎﻋﻪ و‬‫ﻟﻪ ﻋﺸـﺮ ﺳـﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟّﺮﺣﻠﮥ اﻟﻮاﺳـﻌﮥ إﻟﯽ اﻟّﺸﺎم و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺤﺠﺎز و أﺻـﺒﻬﺎن و ﺧﺮاﺳﺎن و ﻣﺮو و ﻫﺮاة و ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﺣـّﺼ ﻞ‬‫اﻷﺻﻮل و اﻟﻤﺴﺎﻧﯿـﺪ و ﺧّﺮج ﻟﻨﻔﺴﻪ و ﻟﺠﻤﺎﻋـﮥ و ﺟﻤﻊ اﻟﺘﺎرﯾـﺦ اﻟّـﺬي ذّﯾﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻄﯿﺐ« ﻟﺒﻐﺪاد و اﺳـﺘﺪرك ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﻟا ﺨﻄﯿﺐ‬‫ﻓﺠـﺎء ﻓﯽ ﺛﻼـﺛﯿﻦ ﻣﺠﻠـﺪا دّل ﻋﻠﯽ ﺗﺒّﺤﺮه ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﺸـﺄن و ﺳـﻌﮥ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﺣـّﺠ ﮥ‪ ،‬ﻣﻘﺮﯾﺎ‪ ،‬ﻣﺠّﻮدا ﺣﻠﻮ اﻟﻤﺤﺎﺿـﺮة‪ ،‬ﮐﯿﺴﺎ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 297‬از ‪316‬‬‫ﻣﺘﻮاﺿـﻌﺎ‪ ،‬اﺷﺘﻤﻠﺖ ﻣﺸﯿﺨﺘﻪ ﻋﻠﯽ ﺛﻼث )ﺛﻼﺛﮥ‪ .‬ظ( آﻻف ﺷﯿﺦ و رﺣﻞ ﺳﺒﻌﺎ و ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﯾﻘﺎل إﻧّﻪ ﺣﻀﺮ ﻣﻊ اﻟّﺸﯿﺦ ﺗﺎج اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﮑﻨﺪي‬‫ﻟﯿﻠﮥ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﻌﻈﻢ ﻋﯿﺴﯽ و اﻷﺷﺮف ﻣﻮﺳﯽ ﻷﻧّﻪ ﮐﺎن ذﮐﺮه و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪:‬‬‫أﺣﻀـﺮه‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﻪ اﻟـّﺴ ﻠﻄﺎن ﻋﻦ وﻓﺎة اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﯽ ﮐﺎﻧﺖ‪ ،‬ﻓﺒﻬﺖ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﻦ اﻟّﺘﻌﺠﯿﺰ ﻟﻤﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻘﺪر‪ ،‬ﻓﺴﺒﺤﺎن ﻣﻦ ﻟﻪ ﻟا ﮑﻤﺎل‪.‬‬‫و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﻤﺮ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« ذﮐﺮ ﮐّﻞ ﺻﺤﺎﺑّﯽ و ﻣﺎ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﮐﻨﺰ اﻹﻣﺎم ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺴﻨﻦ و اﻷﺣﮑﺎم‪ .‬و‬‫اﻟﻤﺨﺘﻠـﻒ؟؟؟ و اﻟﻤﺆﺗﻠـﻒ‪ ،‬ذّﯾـﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻـ‪ .‬و اﻟﻤﺘﻔﻖ و اﻟﻤﻔـﺘﺮق‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻣﻨﻬـﺎج ﮐﺘـﺎب اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ .‬ﻧﺴﺐ اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ إﻟﯽ اﻵﺑـﺎء و‬‫اﻟﺒﻠـﺪان‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻋﻮاﻟﯿﻪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺠﻤﻌﻪ‪ .‬ﺟﻨﮥ اﻟﻨﺎﻇﺮﯾﻦ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ .‬اﻟﮑﻤﺎل ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟّﺮﺟﺎل‪ .‬اﻟﻌﻘﺪ اﻟﻔﺎﺋﻖ ﻓﯽ ﻋﯿﻮن أﺧﺒﺎر اﻟّﺪﻧﯿﺎ و‬‫ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺗﻮارﯾـﺦ اﻟﺨﻼﺋﻖ‪ .‬اﻟـّﺪرة اﻟﺜﻤﯿﻨـﮥ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﻤـﺪﯾﻨﻪ‪ .‬ﻧﺰﻫﮥ اﻟﻮري ﻓﯽ أﺧﺒﺎر أّم اﻟﻘﺮي‪ .‬روﺿﮥ اﻷوﻟﯿﺎء ﻓﯽ ﻣﺴـﺠﺪ إﯾﻠﯿﺎ‪ .‬اﻷزﻫﺎر ﻓﯽ‬‫أﻧﻮاع اﻷﺷـﻌﺎر‪ .‬ﺳـﻠﻮه اﻟﻮﺣﯿﺪ‪ .‬ﻏﺮر اﻟﻔﻮاﺋﺪ‪ ،‬ﺳﺖ ﻣﺠّﻠﺪات‪ .‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ .‬و أﻧﻮار اﻟّﺰﻫﺮ ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺷـﻌﺮ ﺷـﻌﺮاء اﻟﻌﺼـﺮ‪ .‬ﮐﺘﺎب ﻧﺤﺎ ﻓﯿﻪ‬‫ﻧﺤﻮ »ﻧﺸﻮان ﻟا ﻤﺤﺎﺿﺮة« ﻣﻤﺎ اﻟﺘﻘﻄﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪445 :‬‬‫ﻣﻦ أﻓﻮاه اﻟّﺮﺟـﺎل و ﻣﻨﺜﻮر درر اﻟﻘﻼﺋـﺪ‪ .‬ﻧﺰﻫـﮥ اﻟﻄﺮف ﻓﯽ أﺧﺒـﺎر أﻫـﻞ اﻟﻈﺮف‪ .‬إﺧﺒـﺎر اﻟﻤﺸـﺘﺎق إﻟﯽ أﺧﺒـﺎر اﻟﻌّﺸﺎق اﻟﮑﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﺼـﻼح‪.‬‬‫اﻟّﺸﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻟّﻄﺐ و وﻗﻒ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﺎﻟﻨﻈﺎﻣّﯿﮥ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳﺖ ﻣﺎﺋﮥ[ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﻧﺎدرة اﻷﻋﺼﺎر‪ ،‬و ﺑﺎﻗﻌﮥ اﻷدوار‪ ،‬ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺸـﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر‪ ،‬ﻗﺎﺋﺪﻫﻢ اﻟﻌﺮﯾﻖ اﻟّﻨﺠﺎر‪ ،‬و ﺑﺎرﻋﻬﻢ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﻔﺨﺎر‪ ،‬و ﺳﺎﺑﻘﻬﻢ اﻟّﺴﺮﯾﻊ‬‫إﻟﯽ اﻟﻤﻀـﻤﺎر‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﺼﺎﻓﯽ ﻋﻦ اﻟﺸﻮاﺋﺐ و اﻷﮐـﺪار‪ ،‬اﻟﻨﺎﻓﯽ ﻟﻸﻗـﺬاء و اﻷﻗـﺬار‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻨﮑﺐ ﻋﻦ اﻟﺤﻖ اﻟـّﺼ ﺮﯾﺢ اﻟﻌﺰﯾﺰ‬‫اﻟﻤﺴـﺘﺸﺎر‪ ،‬و ﻻ ﯾﺼـﺪف ﻋﻦ اﻟﺼـﺪق اﻟﺼـﺤﯿﺢ اﻟّﺜﺎﺑﺖ ﺑﻮاﺿـﺤﺎت اﻷﻋﻼم و اﻵﺛﺎر‪ ،‬إﻟّﺎ اﻟّﺮواغ اﻟﺘﯿﺎل اﻟﺘﯿﺎه اﻟﻤﺤﯿﺎر‪ ،‬اﻟﻠﺪود اﻟﻌﻨﻮد اﻟﮑﻔﻮر‬‫اﻟﺨﺘﺎر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻮاﻗﯽ ﻋﻦ اﻻرﺗﺒﺎك ﻓﯽ ﺷﺒﺎﮐﻪ ﺑﺎﻻﻧﺨﺪاع و اﻻﻏﺘﺮار‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟّﺼﺎﺋﻦ ﻋﻦ اﻟﻮﻗﻮع ﻓﯽ ﻣﻬﺎوﯾﻪ ﺑﺎﻟّﺰﻟﮥ و اﻟﻌﺜﺎر‪.‬‬‫‪ -105‬أﻣﺎ رواﯾﺖ رﺿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺼﻐﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار اﻟﻨﺒﻮﯾﮥ« ﻣﻦ ﺻﺤﺎح اﻷﺧﺒﺎر اﻟﻤﺼﻄﻔﯿﮥ« آورده‪:‬‬‫]م‪ .‬زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ .‬أﻣﺎ ﺑﻌﺪ؛ أﻻ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻓﯿﻪ اﻟّﻨﻮر و اﻟﻬـﺪي ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬و ﻓﯽ رواﯾﮥ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻣﻦ اﺳـﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ و أﺧﺬ ﺑﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ أﺧﻄﺎه ﺿّﻞ‪ .‬و ﻓﯽ رواﯾﮥ‪ :‬ﻫﻮ‬‫ﺣﺒﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﺗّﺒﻌﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪي و ﻣﻦ ﺗﺮﮐﻪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﻟّﻀﻼﻟﮥ[‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ رﺿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺿﻐﺎﻧﯽ‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺻﻐﺎﻧﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎي أﻋﻼم و أﻣﺎﺛﻞ ﻧﺒﻬﺎي ﻓﺨﺎم ﺳّﻨّﯿﮥ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺻﻼح اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺷﺎﮐﺮ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﮑﺘﺒﯽ در »ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿـﺪر ﺑﻦ اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ رﺿـﯽ‬‫اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﻌﺪوي اﻟﻌﻤﺮي اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻠّﻐﻮي اﻟﻨّﺤﻮي اﻟﺼﺎﻏﺎﻧﯽ ﻗﺎل اﻟّﺪﻣﯿﺎﻃﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺷـﯿﺨﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﺻﻤﻮﺗﺎ‬‫ﻋﻦ ﻓﻀﻮل اﻟﮑﻼم ﺻﺪوﻗﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ إﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟّﻠﻐﮥ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ و ﺣﻀﺮت دﻓﻨﻪ ﺑﺪاره ﺑﺎﻟﺤﺮﯾﻢ اﻟﻈﺎﻫﺮي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪446 :‬‬‫ﺛّﻢ ﻧﻘﻞ ﺑﻌﺪ ﺧﺮوﺟﯽ ﻣﻦ ﺑﻐﺪاد إﻟﯽ ﻣﮑﮥ و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ أوﺻـﯽ ﺑﺬﻟﮏ و أﻋّﺪ ﺧﻤﺴـﯿﻦ دﯾﻨﺎرا ﻟﻤﻦ ﯾﺤﻤﻠﻪ و ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و‬‫ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﻘﻀﺎة ﺗﻘّﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟـّﺴ ﺒﮑﯽ‪ :‬ﺣﮑﯽ ﻟﯽ اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﺷﺮف اﻟﺪﯾﻦ اﻟّﺪﻣﯿﺎﻃﯽ أّن اﻟّﺼﺎﻏﺎﻧّﯽ ﮐﺎن ﻣﻌﻪ وﻟﺪ و ﻗﺪ ﺣﮑﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 298‬از ‪316‬‬‫ﻓﯿﻪ ﺑﻤﻮﺗﻪ ﻓﯽ وﻗﺖ و ﮐﺎن ﯾﺘﺮﻗّﺐ ذﻟﮏ اﻟﻮﻗﺖ ﻓﺤﻀﺮ ذﻟﮏ اﻟﯿﻮم و ﻫﻮ ﻣﻌﺎﻓﯽ ﻗﺎﺋﻢ ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﻋﻠّﮥ ﻓﻌﻤﻞ ﻻﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﻼﻣﺬﺗﻪ ﻃﻤﺎﻣﺎ ﺷﮑﺮا و‬‫ﻓﺎرﻗﻨﺎه و ﻋّﺪﯾﺖ اﻟّﺸّﻂ ﻓﻠﻘﯿﻨﯽ ﻣﻦ أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺑﻤﻮﺗﻪ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬اﻟّﺴﺎﻋﮥ ﻓﺎرﻗﺘﻪ! ﻓﻘﺎل‪ :‬و اﻟّﺴﺎﻋﮥ وﻗﻊ اﻟﺤﻤﺎم ﺑﻪ ﻓﺠﺄة أو ﮐﻤﺎ ﻗﺎل رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫و ﻋﻔﺎ ﻋﻨﻪ و ﻋّﻨﺎ ﺑﻤّﻨﻪ و ﮐﺮﻣﻪ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻘـﺎدر ﺑـﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ در »ﺟـﻮاﻫﺮ ﻣﻀـّﯿﻪ ﻓﯽ ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿـﺪر ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻌﺪوي اﻟﻌﻤﺮي ﻣﻦ وﻟﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب‪ ،‬اﻟّﺼﻐﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﺤﺪ اﻟﻠّﻮﻫﻮرّي )اﻟﻤﻮﻟﺪ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( اﻟﺒﻐﺪادّي اﻟﻮﻓﺎة‬‫اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺤـّﺪث اﻟّﻠﻐﻮي اﻟﻤﻨﻌﻮت ﺑﺎﻟّﺮﺿـّﯽ‪ ،‬و اﻟّﻠﻮﻫﻮري‪ -‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻼم و ﺳـﮑﻮن اﻟﻮاوﯾﻦ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻫﺎء ﻣﻔﺘﻮﺣﮥ و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ راء‪ -‬ﻧﺴـﺒﮥ إﻟﯽ‬‫ﻟﻮﻫﻮر ﻣﺪﯾﻨـﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﻣﻦ ﺑﻼد اﻟﻬﻨـﺪ ﮐﺜﯿﺮة اﻟﺨﯿﺮ و ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ »ﻟﻬﺎوور«‪ ،‬أﯾﻀﺎ و ﺑﻬﺎ وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ ﯾﻮم ﻟا ﺨﻤﯿﺲ‬‫ﻋﺎﺷـﺮ ﺻﻔﺮ و ﻧﺸﺄ ﺑﻐﺰﻧﮥ و دﺧﻞ ﺑﻐﺪاد ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺗﺎﺳﻊ ﻋﺸﺮ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‬‫و دﻓﻦ ﺑﺪاره ﻓﯽ اﻟﺤﺮﯾﻢ اﻟﻈﺎﻫﺮي ﺛّﻢ ﻧﻘﻞ ﺑﻪ إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ و ﮐﺎن أوﺻـﯽ ﺑﺬﻟﮏ و ﺟﻌﻞ ﻟﻤﻦ ﯾﺤﻤﻠﻪ و ﯾﺪﻓﻨﻪ ﺑﻤّﮑﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ دﯾﻨﺎرا‪،‬‬‫راﺳﻞ ﺑﺮﺳﺎﻟﮥ إﻟﯽ ﺑﻼد اﻟﻬﻨﺪ ﻣﻦ اﻟّﺪﯾﻮان اﻟﻌﺰﯾﺰ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ ﻋﺸﺮة و رﺟﻊ ﺑﻬﺎ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و اﻋﯿﺪ إﻟﯿﻬﺎ رﺳﻮﻻ ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ﻣﻦ اﻟﺴﻨﮥ‬‫و رﺟﻊ ﻣﻨﻬﺎ إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻼﺛﯿﻦ‪ .‬ﺳﻤﻊ ﺑﻤّﮑﮥ و ﻋﺪن و اﻟﻬﻨﺪ و ﺻّﻨﻒ و »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ« ﻓﯽ اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ ﺳﻔﺮا‪ ،‬و ﺻّﻨﻒ »اﻟﻌﺒﺎب«‬‫ﻣﺎت ﻗﺒﻞ ان ﯾﮑﻤﻠﻪ ﺑﺜﻼﺛﮥ أﺣﺮف أو أﮐﺜﺮ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ »اﻟﺸﻮارد« ﻓﯽ اﻟﻠﻐﺎت و »ﺷـﺮح اﻟﻘﻼدة اﻟـّﺴ ﻤﻄﯿﮥ ﻓﯽ ﺗﻮﺷﯿﺢ اﻟﺪرﯾﺪّﯾﮥ« »اﻟﺘﺮاﮐﯿﺐ« و‬‫»ﻓﻌﺎل ﻋﻠﯽ وزن ﺣﺰام و »ﻗﻄﺎم« و ﻓﻌﻼن ﻋﻠﯽ وزن ﺷـﯿﺒﺎن« و ﮐﺘﺎب »اﻻﻓﺘﻌﺎل« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻔﻌﻮل« و ﮐﺘﺎب »اﻷﺿﺪاد« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﺮوض«‬‫و »ﮐﺘﺎب ﻓﯽ أﺳﻤﺎء اﻷﺳﺪ« و »ﮐﺘﺎب ﻓﯽ أﺳﻤﺎء اﻟﺬﺋﺐ« و ﮐﺘﺎب »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار اﻟﻨﺒﻮﯾﮥ« و »ﻣﺼﺒﺎح اﻟﺪﺟﯽ« و »اﻟّﺸﻤﺲ اﻟﻤﻨﯿﺮة«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪447 :‬‬‫ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و »ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎري« ﻓﯽ ﻣﺠّﻠﺪ و »دّر اﻟّﺴﺤﺎﺑﮥ ﻓﯽ وﻓﯿﺎت اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ« و »ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻟﻮﻓﯿﺎت« و ﮐﺘﺎب »اﻟّﻀﻌﻔﺎء« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻔﺮاﺋﺾ«‬‫و ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟـّﺼ ﻐﺎﻧﯽ اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ رﺿـﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿﺪر اﻟﻌﺪوي اﻟﻌﻤﺮي اﻟﻬﻨﺪي اﻟﻠﻐﻮي ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪ .‬وﻟﺪ‬‫ﺳﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﻠﻮﻫﻮر و ﻧﺸﺄ ﺑﻐﺰﻧﮥ و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد و ذﻫﺐ ﻓﯽ اﻟّﺮﺳﺎﻟﮥ ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة و ﺳﻤﻊ ﺑﻤّﮑﮥ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﻮح ﺑﻦ اﻟﺤﺼﺮي و‬‫ﺑﺒﻐـﺪاد ﻣﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟـّﺪراز و ﮐﺎن إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟﻠّﻐـﮥ‪ ،‬ﻟﻪ ﻣﺼـّﻨﻔﺎت ﮐﺒﺎر ﻓﯽ ذﻟﮏ و ﻟﻪ ﺑﺼـﺮ ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻊ اﻟﺪﯾﻦ و‬‫اﻷﻣﺎﻧﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن و ﺣﻤﻞ إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ ﻓﺪﻓﻦ ﺑﻬﺎ[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ رﺿـﯽ اﻟّﺪﯾﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺼ ﻐﺎﻧﯽ اﻟﻌﺪوي‬‫اﻟﻌﻤﺮي اﻟﻬﻨـﺪي اﻟّﻠﻐﻮي ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐـﺪاد و ﮐﺎن إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟّﻠﻐﮥ‪ ،‬ﻟﻪ ﻣﺼـّﻨﻔﺎت ﮐﺒﺎر ﻓﯽ ذﻟﮏ و ﻟﻪ ﺑﺼـﺮ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻊ‬‫اﻟّﺪﯾﻦ و اﻻﻣﺎﻧﮥ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺷـﺤﻨﻪ در »روض اﻟﻤﻨﺎﻇﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﻣـﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯿﻬﺎ‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻌﻠّﺎﻣـﮥ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟّﺼﺎﻏﺎﻧﯽ‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ إﻣﺎم اﻟّﻠﻐـﮥ و ﮐﺎن ﻣﻮﻟـﺪه ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﻣﻦ ﻣﺆﻟّﻔﺎﺗﻪ »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ« ﻓﯽ اﻟّﻠﻐـﮥ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ ﻣﺠّﻠﺪا و »اﻟﻌﺒﺎب«‬‫ﻋﺸﺮة و ﻟﻢ ﯾﮑّﻤﻞ و »اﻟّﺸﻮارق )اﻟّﺸﻮارد‪ .‬ظ(« و »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و »ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎري« و »اﻟﻤﻔّﺼﻞ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿـﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻠﻐﻮﯾﯿﻦ و اﻟﻨﺤﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿـﺪر ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻌـﺪوي‬‫اﻟﻌﻤﺮي اﻹﻣﺎم رﺿـﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ اﻟـّﺼ ﻐﺎﻧﯽ‪ -‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟّﺼﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺗﺨﻔﯿﻒ اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻟّﺼﺎﻏﺎﻧﯽ ﺑﺎﻷﻟﻒ‪ -‬اﻟﺤﻨﻔﯽ‬‫ﺣﺎﻣﻞ ﻟﻮاء اﻟّﻠﻐﮥ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒّﯽ‪ :‬وﻟﺪ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﻟﻮﻫﻮر ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ و ﻧﺸﺄ ﺑﻐﺰﻧﮥ و دﺧﻞ ﺑﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و‬‫ذﻫﺐ ﻣﻨﻬﺎ ﺑﺎﻟّﺮﯾﺎﺳﮥ )ﺑﺎﻟّﺮﺳﺎﻟﮥ‪ .‬ظ( اﻟّﺸﺮﯾﻔﮥ إﻟﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻬﻨﺪ ﻓﺒﻘﯽ ﻣّﺪة و ﺣّﺞ و دﺧﻞ اﻟﯿﻤﻦ ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪448 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 299‬از ‪316‬‬‫ﺛّﻢ إﻟﯽ اﻟﻬﻨـﺪ ﺛّﻢ إﻟﯽ ﺑﻐـﺪاد و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟّﻨﻈﺎم اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟﻠّﻐـﮥ و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل ﻷﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ :‬اﺣﻔﻈﻮا ﻏﺮﯾﺐ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪ‬‫ﻓﻤﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻣﻠﮏ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر ﻓﺈﻧّﯽ ﺣﻔﻈﺘﻪ ﻣﻠﮑﺘﻬﺎ )ﻓﻤﻠﮑﺘﻬﺎ‪ .‬ظ( و أﺷـﺮت إﻟﯽ ﺑﻌﺾ أﺻﺤﺎﺑﯽ ﺑﺤﻔﻈﻪ ﻓﺤﻔﻈﻪ و ﻣﻠﮑﻬﺎ‪ .‬ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ ﺷﺮف‬‫اﻟّﺪﻣﯿﺎﻃﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ :‬ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ ﻓﯽ اﻟّﻠﻐﮥ‪ .‬اﻟّﺘﮑﻤﻠﮥ ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﺎح اﻟﻌﺒﺎب‪ ،‬وﺻﻞ ﻓﯿﻪ إﻟﯽ ﻓﺼﻞ »ﺑﮑﻢ« و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫إّن اﻟّﺼﻐﺎﻧّﯽ ﻟا ّﺬي ﺣﺎز اﻟﻌﻠﻮم و اﻟﺤﮑﻢ‬‫ﮐﺎن ﻗﺼﺎري أﻣﺮه أن اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯽ ﺑﮑﻢ‬‫اﻟﻨﻮادر ﻓﯽ اﻟّﻠﻐﮥ‪ .‬ﺗﻮﺷﯿﺢ اﻟّﺪرﯾﺪّﯾﮥ‪ .‬اﻟﺘﺮاﮐﯿﺐ‪ .‬ﻓﻌﺎل ﻓﻌﻼن‪ .‬اﻷﺿﺪاد‪.‬‬‫أﺳﻤﺎء اﻟﻐﺎرة‪ .‬اﻷﺳﺪ‪ .‬اﻟّﺬﺋﺐ‪ .‬ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎري ﻣﺠّﻠﺪ‪.‬‬‫دّر اﻟـّﺴ ﺤﺎﺑﮥ ﻓﯽ وﻓﯿﺎت اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ‪ .‬اﻟﻌﺮوض‪ .‬ﺷﺮح أﺑﯿﺎت اﻟﻤﻔّﺼﻞ‪ ،‬ﺑﻐﯿﮥ )ﻧﻐﺒﮥ‪ .‬ظ( اﻟّﺼﺪﯾﺎن و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺪﻣﯿﺎﻃﯽ‪ :‬و ﮐﺎن ﻣﻌﻪ ﻣﻮﻟﻮد‬‫و ﻗﺪ ﺣﮑﻢ ﻓﯿﻪ ﺑﻤﻮﺗﻪ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و ﮐﺎن ﯾﺘﺮّﻗﺐ ذﻟﮏ اﻟﯿﻮم ﻓﺤﻀـﺮ ذﻟﮏ اﻟﯿﻮم و ﻫﻮ ﻣﻌﺎﻓﯽ ﻓﻌﻤﻞ ﻷﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻃﻌﺎم ﺷـﮑﺮان ذﻟﮏ و ﻓﺎرﻗﻨﺎه و‬‫ﻋﺪﯾﺖ إﻟﯽ اﻟّﺸﻂ ﻓﻠﻘﯿﻨﯽ ﺷـﺨﺺ أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺑﻤﻮﺗﻪ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬اﻟّﺴﺎﻋﮥ ﻓﺎرﻗﺘﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬و اﻟّﺴﺎﻋﮥ وﻗﻊ اﻟﺤﻤﺎم ﺑﺨﺒﺮ ﻣﻮﺗﻪ ﻓﺠﺄة و ذﻟﮏ ﺳﻨﻪ ﺧﻤﺴﯿﻦ‬‫و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺷﻌﺮه‪:‬‬‫ﯾﺎ راﺣﻢ اﻟّﻄﻔﻞ اﻟّﺮﺿﯿﻊ اﻟﻤﺰﻋﺞ ﯾﺎ ﻓﺎﺗﺢ اﻟﺒﺎب اﻟﻤﻨﯿﻊ اﻟﻤﺮﺗﺞ‬‫إن ﮐﺎن ﻏﯿﺮي ﺑﺎﺋﺴﺎ ﻣﺴﺘﯿﺌﺴﺎ ﻓﺄﻧﺎ اﻟﻤﺴﯿﮑﯿﻦ اﻟﻔﻘﯿﺮ اﻟﻤﺮﺗﺠﯽ‬‫أو ﮐﺎن ﻏﯿﺮي آﻣﻨﺎ ﻓﯽ ﺳﺮﺑﮥ ﻓﺄﻧﺎ اﻟﻤﻠﯿﺢ اﻟﻤﺴﺘﺠﯿﺮ اﻟﻤﺮﺗﺞ‬‫إن ﻧﺎﻃﺖ )ﻓﺎﺗﺖ‪ .‬ظ( اﻟّﺮاﺣﺎت ﻋّﻨﯽ ﻓﺎﺋﺘﻨﺎ ﯾﺎ ﻣﻦ ﯾﻐّﺮب ﮐّﻞ ﻧﺎء ﻣﺮﺗﺞ‬‫أﻧﺖ اﻟّﺬي ﻣﻨﻪ ﺷﻔﺎء اﻟّﺴﻘﻢ ﻻ ﻗﺼﺐ اﻟّﺬرﯾﺮة أو دواء اﻟﻤﺮﺗﺞ‬‫أﺳﻨﺪﻧﺎ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻓﯽ »اﻟّﻄﺒﻘﺎت اﻟﮑﺒﺮي« و ذﮐﺮﻧﺎ ﻣﺎ ﻏّﺮز ﺑﻪ ﺑﯿﺘﯽ اﻟﺤﺮﯾﺮي ﻣﺬﮐﻮر ﻓﯽ »ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ« ﻓﯽ ﺑﺎب ﮐﺎن ‪.‬‬
‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﮐﻔﻮي در »ﮐﺘﺎﺋﺐ أﻋﻼم اﻷﺧﯿﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟّﺸﯿﺦ اﻹﻣﺎم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪449 :‬‬‫اﺳـﺘﺎد اﻟﻔﻘﻬﺎء و اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ و ﺳـﻨﺪ اﻟّﺮواة اﻟّﺮاﺳـﺨﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ و ﺿـﺒﻂ أﻗﺴﺎم اﻟﺨﺒﺮ ﻣﻮﻗﻮﻓﻪ و ﻣﺮﻓﻮﻋﻪ اﻟﻌﺎﻟﻢ‬‫اﻟّﺮﺑّﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺎرف ﺑﺎﻷﺣﮑﺎم و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿﺪر اﻟـّﺼ ﻐﺎﻧﯽ‪ ،‬روي أﻧّﻪ ﮐﺎن ﻣﻦ ﻧﺴﻞ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨّﻄﺎب ﯾّﺘﺼـﻞ‬‫ﺳﻠﺴـﻠﮥ آﺑـﺎﺋﻪ إﻟﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄـﺎب و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻣﺤـّﺪﺛﺎ ﻟﻐﻮّﯾﺎ و ﻟﻪ ﻣﺸﺎرﮐـﮥ ﺗﺎّﻣـﮥ ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻌﻠﻮم‪ .‬إﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب اﻟّﺸﻮارد ﻓﯽ‬‫اﻟّﻠﻐﺎت‪ .‬و ﺷﺮح اﻟﻌﻼﻣﮥ )اﻟﻘﻼدة ظ( اﻟﺴﻤﻄّﯿﮥ ﻓﯽ ﺗﻮﺷﯿﺢ اﻟّﺪرﯾﺪﯾﮥ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻻﻓﺘﻌﺎل‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻌﺮوض و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار اﻟّﻨﺒﻮّﯾﮥ‬‫ﻓﯽ ﺻـﺤﺎح اﻷﺧﺒﺎر اﻟﻤﺼـﻄﻔﻮّﯾﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ :‬ﻣﺼـﺒﺎح اﻟّﺪﺟﯽ و اﻟّﺸـ ﻤﺲ اﻟﻤﻨﯿﺮة‪ ،‬ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎرّي‪ .‬و دّرة )دّر‪ .‬ظ( اﻟّﺴﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و‬‫ﺷﺮﺣﻪ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺮاﺋﺾ‪ ،‬ﻣﻮﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺎب اﻟﻌﺒﺎب ﻓﯽ اﻟّﻠﻐﮥ ﻓﺎﺧﺘﺮﻣﺘﻪ اﻟﻤﻨّﯿﮥ ﻗﺒﻞ أن ﯾﮑّﻤﻠﻪ ﺑﺜﻼﺛﮥ أﺣﺮف ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺷﻬﻮر ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و‬‫ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬اﻟﺦ ‪.‬‬
‫و ﻏﻼـم ﻋﻠﯽ آزاد »ﺳـﺒﺤﮥ اﻟﻤﺮﺟـﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﻮﻻﻧـﺎ اﻟﺤﺴﻦ اﻟـّﺼ ﻐﺎﻧﯽ اﻟّﻠـﺎﻫﻮري رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺑﺸـﺮ ﻣﮑّﯽ و ﻋﻨﺼـﺮ ﻓﻠﮑّﯽ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫اﻟّﺮﺑّﺎﻧّﯿﯿﻦ و اﻟﮑﻤﻼء اﻟّﻨﻮراﻧّﯿﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺴﻘﻂ رأﺳﻪ ﻻﻫﻮر‪ ،‬ﺟﺎء واﺣﺪ ﻣﻦ أﺳﻼﻓﻪ ﻣﻦ ﺻﻐﺎن إﻟﯿﻬﺎ و ﺗﻮّﻃﻦ ﺑﻬﺎ و ﻟﻬﺬا ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ اﻟّﺼﻐﺎﻧﯽ‪.‬‬‫و ﺻﻐﺎن‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺼﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ ﻣﻦ ﺑﻼد ﻣﺎوراء اﻟّﻨﻬﺮ‪ -‬ﮐﺬا ﻓﯽ »ﻣﺒﺎرق اﻷزﻫﺎر ﻧﺸﺮح ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار«‪ .‬ﻗﺎل ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻣﺤﻤﻮد‬‫ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺸـﻬﯿﺮ ﺑﺎﻟﮑﻔﻮي ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺴـﻤﯽ ﺑﮑﺘﺎﺋﺐ أﻋﻼم اﻷﺧﯿﺎر ﻣﻦ ﻓﻘﻬﺎء ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﻨﻌﻤﺎن اﻟﻤﺨﺘﺎر‪ :‬روي أن اﻟّﺸـ ﯿﺦ اﻹﻣﺎم اﻟﻌﺎﻟﻢ‬‫اﻟﺮﺑّﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺎرف ﺑﺎﻷﺣﮑﺎم و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿﺪر اﻟﺼـﻐﺎﻧﯽ ﮐﺎن ﻣﻦ ﻧﺴﻞ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨّﻄﺎب رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و‬‫ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻣﺤّﺪﺛﺎ و ﻟﻪ ﻣﺸﺎرﮐﮥ ﻓﯽ ﻏﯿﺮ )ﺟﻤﯿﻊ‪ .‬ظ( اﻟﻌﻠﻮم و ﮐﺎن ﻓﯽ أﺻـﻠﻪ ﻻﻫﻮرّﯾﺎ و ﻫﯽ ﺑﻠﺪه ﻣﻦ ﺑﻼد اﻟﻬﻨﺪ وﻟﺪ ﺑﻬﺎ ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ‬‫و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﺨﺎﻣﺲ ﻋﺸـﺮ ﻣﻦ ﺻﻔﺮ و ﻧﺸﺄ ﺑﻐﺰﻧﮥ و اﺷﺘﻐﻞ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ )ﻓﯽ‪ .‬ظ( اﻟﻌﻠﻮم و أﺧﺬ ﻋﻦ واﻟﺪه و ﺣّﺼﻞ و وﺻﻞ و ﮐّﻤﻞ ﺛّﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 300‬از ‪316‬‬‫رﺣﻞ إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮة و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ ﻣّﺪة و ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﺪﯾﺪة‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب اﻟّﺸﻮارد ﻓﯽ اﻟﻠّﻐﺎت‪ .‬و ﺷﺮح اﻟﻘﻼدة‬‫اﻟّﺴـ ﻤﻄﯿﮥ ﻓﯽ ﺗﻮﺷـﯿﺢ اﻟّﺪرﯾﺪﯾـﮥ و ﮐﺘﺎب اﻻﻓﺘﻌﺎل‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻌﺮوض و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ :‬ﻣﺼـﺒﺎح ﻟا ّﺪﺟﯽ و‬‫اﻟّﺸﻤﺲ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ .‬و ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎري‪ .‬و دّرة )دّر ظ(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪450 :‬‬‫اﻟﺴـﺤﺎﺑﮥ‪ .‬و ﺷـﺮﺣﻬﺎ‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺮاﺋﺾ‪ ،‬و ﺻـّﻨﻒ ﮐﺘﺎب اﻟﻌﺒﺎب ﻓﯽ اﻟﻠّﻐـﮥ ﻓﺎﺧﺘﺮﻣﺘﻪ اﻟﻤﻨﯿﮥ ﻗﺒﻞ أن ﯾﮑّﻤﻠﻪ ﺑﺜﻼث أﺣﺮف ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺷـﻬﻮر‬‫ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ‪ .‬و ﮐﺎن أوﺻـﯽ ﺑﻨﻘﻞ ﻣﯿﺘﻪ إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ و دﻓﻨﻪ ﺑﻬﺎ و ﺟﻌﻞ ﻟﮑّﻞ ﻣﻦ ﯾﺤﻤﻠﻪ و ﯾﺪﻓﻨﻪ ﺑﻤّﮑﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ دﯾﻨﺎرا و دﻓﻦ ﺑﺪاره‬‫ﻓﯽ اﻟﺤﺮم اﻟﻈﺎﻫﺮي ﺛّﻢ ﻧﻘﻞ ﺣﺴﺐ وﺻـّﯿﺘﻪ و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟّﺴـ ﻨﮥ و ﮐﺎن ﻗﺪ أﻗﺎم ﺑﻤّﮑﮥ ﻣﺠﺎورا ﻣّﺪة ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و ارﺳﻞ ﺑﺮﺳﺎﻟﮥ‬‫إﻟﯽ ﺑﻼد اﻟﻬﻨﺪ ﻣﻦ اﻟّﺪﯾﻮان ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ ﻋﺸﺮة و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ و رﺟﻊ ﺑﻬﺎ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ و اﻋﯿﺪ إﻟﯿﻬﺎ رﺳﻮﻻ ﺛّﻢ رﺟﻊ إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد‬‫ﺳﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ و ﺳـﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻤّﮑﮥ و ﻋﺪن و اﻟﻬﻨﺪ ﻣﻦ ﺷﯿﻮخ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ دّﯾﻨﺎ و ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ .‬اﻧﺘﻬﯽ ﮐﻼﻣﻪ‪ .‬أﻗﻮل‪:‬‬‫ﻗـﺪ دﻋﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻮﻗﻮع ﻣﻮﺗﻪ و ﻗﺒﺮه ﺑﻤـّﮑ ﮥ اﻟﻤﻌّﻈﻤـﮥ ﻓﯽ ﻣﺒﺪء »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪ :‬أﻣﺎﺗﻪ ﺑﻬﺎ ﺣﻤﯿﺪا ﻓﺄﻗﺒﺮه ﺛّﻢ إذا ﺷﺎء أﻧﺸـﺮه‪.‬‬‫ﻓﺴﻤﻊ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻧﺪاءه و أﺟﺎب دﻋﺎءه‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »أﺑﺠـﺪ اﻟﻌﻠﻮم« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿﺪر اﻟـّﺼ ﻐﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار«‬‫أﺻﻠﻪ ﻣﻦ ﺻﻐﺎن ﺑﻠﺪة ﻣﻦ ﺑﻼد ﻣﺎوراء اﻟّﻨﻬﺮ و وﻟﺪ ﺑﻼﻫﻮر ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 577‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﻧﺴﻞ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨّﻄﺎب رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻣﺤـّﺪﺛﺎ ﻟﻐﻮّﯾﺎ ﻓﻘﯿﻬﺎ أﺧـﺬ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻦ واﻟﺪه و رﺣﻞ إﻟﯽ ﺑﻐﺪاد و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ ﻣّﺪة‪ ،‬ﻟﻪ ﻣﺸﺎرﮐﮥ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم و اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻌﺪﯾﺪة اﻟﻤﻔﯿﺪة ﻓﯿﻬﺎ‪،‬‬‫ﻣﻨﻬـﺎ‪ :‬ﮐﺘـﺎب اﻟّﺸﻮارد ﻓﯽ اﻟّﻠﻐﺎت‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻻﻓﺘﻌﺎل‪ .‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻌﺮوض‪ .‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺼـﺒﺎح اﻟـّﺪﺟﯽ‪ .‬و اﻟﺸـﻤﺲ اﻟﻤﻨﯿﺮة‪ .‬و ﺷـﺮح اﻟﺒﺨﺎري و‬‫اﻟﻌﺒﺎب ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ ،650‬أوﺻـﯽ ﺑﻨﻘﻞ ﻣﯿﺘﻪ إﻟﯽ ﻣّﮑﮥ ﻓﺪﻓﻦ ﺑﻬﺎ و ﮐﺎن ﻗﺪ أﻗﺎم ﺑﻤّﮑﮥ ﻣﺠﺎورا ﻣّﺪة ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و‬‫ارﺳﻞ ﺑﺮﺳﺎﻟﮥ إﻟﯽ اﻟﻬﻨﺪ و ﺳـﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻤّﮑﮥ و ﻋﺪن و اﻟﻬﻨﺪ ﻣﻦ ﺷﯿﻮخ ﮐﺜﯿﺮة و ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ دّﯾﻨﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ و ﻗﺪ دﻋﺎ ﻟﻮﻗﻮع ﻣﻮﺗﻪ و ﻗﺒﺮه‬‫ﺑﻤّﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﻓﯽ ﻣﺒﺪء »ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار« ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪ :‬أﻣﺎﺗﻪ ﺑﻬﺎ ﺣﻤﯿﺪا ﻓﺄﻗﺒﺮه ﺛّﻢ إذا ﺷﺎء أﻧﺸﺮه‪ ،‬ﻓﺴﻤﻊ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻧﺪاءه ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﺻﺪﯾﻖ ﻣﻌﺎﺻﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬رﺿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﯿﺪر اﻟّﺼﻐﺎﻧﯽ اﻟّﻠﺎﻫﻮري‪،‬‬‫ﻋﺎﻟﻢ رﺑّﺎﻧﯽ و داﻧﺎي ﻏﻮاﻣﺾ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﺑﻮد‪ ،‬در ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻮم دﯾﮕﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﻋﺎﻟﯽ داﺷﺖ‪ ،‬وﻻدت او در ﻻﻫﻮر ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪451 :‬‬‫ﺻﻔﺮ ﺳـﻨﻪ ﺳـﺒﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ واﻗﻊ ﺷﺪ‪ ،‬ﺻـﻐﺎﻧﯽ او را ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر أﺻﻞ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ .‬ﺻـﻐﺎن‪ -‬ﺑﻔﺘﺢ ﺻﺎد ﻣﻬﻤﻠﻪ و ﻏﯿﻦ ﻣﻌﺠﻤﻪ‪ -‬ﺷﻬﺮي از‬‫ﺑﻼد ﻣﺎوراء اﻟّﻨﻬﺮﺳﺖ‪ ،‬اﺑﺘـﺪاي ﺣﺎل ﻧﺰد واﻟﺪ ﺧﻮد ﺗﻠّﻤﺬ ﮐﺮد و ﻓﻨﻮن ﮐﺜﯿﺮة ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﻧﻤﻮد و اﺳـﺘﻌﺪاد ﻋﺎﻟﯽ ﺑﻬﻤﺮﺳﺎﻧﯿﺪ و در ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺴـﮥ‬‫ﻋﺸﺮ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ ﺑﺒﻐﺪاد رﻓﺖ و ﺳﺎﻟﻬﺎ در آن ﺟﺎ رﺣﻞ اﻗﺎﻣﺖ اﻓﮑﻨﺪ و ﺑﺘﺪرﯾﺲ و ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻣﺸﻐﻮل ﮔﺸﺖ از آﻧﺠﺎ ﺑﻤّﮑﮥ ﻣﻌﻈﻤﻪ ﺷﺘﺎﻓﺖ و‬‫ﻣّﺪﺗﯽ ﺑﻤﺠﺎورت ﺑﯿﺖ اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﻌﺎدت اﻧﺪوﺧﺖ و ﺟﺎﻧﺐ ﻋﺮاق ﻋﻄﻒ ﻋﻨﺎن ﻧﻤﻮد‪ ،‬در ﺳـﻨﻪ ﺳﺒﻌﮥ ﻋﺸﺮ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ ﺧﻠﯿﻔﻪ وﻗﺖ او را ﺑﺮ ﺳﺒﯿﻞ‬‫رﺳﺎﻟﺖ ﺑﻬﻨﺪ ﻓﺮﺳـﺘﺎد و در ﺳـﻨﻪ أرﺑﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ از ﻫﻨﺪ ﺑﻌﺮاق ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﮐّﺮت ﺛﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﺳﺒﯿﻞ ﺳﻔﺎرت از آﻧﺠﺎ ﺑﻬﻨﺪ آﻣﺪ و در‬‫ﺳﻨﻪ ‪ 637‬ﺑﺒﻐـﺪاد ﻣﻌﺎودت ﻧﻤﻮد و در ﻣّﮑﻪ ﻣﻌّﻈﻤﻪ و ﻋﺮاق ﻋﺮب و ﻫﻨﺪ از ﺷـﯿﻮخ ﻓﺮاوان ﺣﺪﯾﺚ را ﺳـﻤﺎع ﻧﻤﻮد و ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻏّﺮا ﭘﺮداﺧﺖ‬‫ﻣﺜﻞ ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار ﮐﻪ ﺷـﻬﺮت ﺗﻤﺎم دارد‪ ،‬و ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و دّر اﻟـّﺴ ﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﺷﺮح آن‪ ،‬ﻫﻤﻪ در ﻓﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب ﺷﻮارد‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﺎب‪ ،‬و ﺷـﺮح اﻟﻘﻼدة اﻟـّﺴ ﻤﻄﯿﮥ ﻓﯽ ﺗﻮﺷﯿﺢ اﻟّﺪرﯾﺪﯾﻪ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب اﻻﻓﺘﻌﺎل در ﻟﻐﺖ و ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺮاﺋﺾ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب اﻟﻌﺮوض‪ .‬وﻓﺎﺗﺶ در ﺑﻐﺪاد‬‫ﺳﻨﻪ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﮥ در ﻋﻬﺪ ﻣﺴـﺘﻌﺼﻢ ﺧﺘﻢ ﺧﻠﻔﺎي ﻋﺒﺎﺳـّﯿﻪ اﺗﻔﺎق اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد را وﺻّﯿﺖ ﮐﺮده ﮐﻪ ﻧﻌﺶ او را ﺑﻤّﮑﮥ ﻣﻌّﻈﻤﻪ‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬أّول او را در ﺣﺮم ﻇﺎﻫﺮي واﻗﻊ ﺑﻐـﺪاد ﺑﺨﺎﻧﻪ ﺧﻮدش أﻣﺎﻧﺖ ﮔﺬاﺷـﺘﻨﺪ و در ﺳﺎل ﻣـﺬﮐﻮر ﺑﻤّﮑﻪ ﻣﻘّﺪﺳﻪ آورده دﻓﻦ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﻮﻻﻧﺎ در آﻏﺎز ﻣﺸﺎرق ﺗﻤّﻨﺎي ﻗﺒﺮ ﺧﻮد در آن ﺑﻘﻌﻪ ﻓﺎﺧﺮه ﺑﯿﺎن ﮐﺮده و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬أﻣﺎﺗﻪ ﺑﻬﺎ ﺣﻤﯿـﺪا ﻓﺄﻗﺒﺮه ﺛّﻢ إذا ﺷﺎء أﻧﺸـﺮه‪ .‬ﻫﮑـﺬا ﻓﯽ »ﻣﺂﺛﺮ‬‫اﻟﮑﺮام‪ -‬ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻠﮕﺮام« ﻟﻠـّﺴ ّﯿﺪ ﻏﻼم ﻋﻠﯽ آزاد اﻟﻮاﺳـﻄﯽ اﻟﺒﻠﮕﺮاﻣﯽ‪ .‬و در »ﺗﺤﻔﻪ اﻷﺧﯿﺎر« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻣﺸﺎرق اﻷﻧﻮار ﻧﻮﺷـﺘﻪ‪ :‬ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ اﯾﺸﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 301‬از ‪316‬‬‫ﺑﺴـﯿﺎر اﺳﺖ از آن ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘﺎب‪» :‬ﻣﺼـﺒﺎح اﻟـّﺪﺟﯽ ﻣﻦ ﺻـﺤﺎح أﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺼـﻄﻔﯽ« و ﮐﺘﺎب »اﻟّﺸـ ﻤﺲ اﻟﻤﻨﯿﺮة ﻣﻦ اﻟـّﺼ ﺤﺎح اﻟﻤﺄﺛﻮرة« و‬‫ﮐﺘـﺎب »ﻋﻘﻠـﮥ اﻟﻌﺠﻼـن« و ﮐﺘـﺎب »وﻓﯿﺎت اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ« و ﮐﺘﺎب »زﺑـﺪة اﻟﻤﻨﺎﺳﮏ« و ﮐﺘﺎب »درﺟﺎت اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﻠﻤﺎء« و ﮐﺘﺎب »اﻟﺘﮑﻤﻠﻪ« در‬‫ﻟﻐﺖ و در وي ﺑﺎﺻـﻼح ﻏﻠـﻂ ﺟﻮﻫﺮي در »ﺻـﺤﺎح« ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻟﻐـﺎﺗﯽ ﮐﻪ در آن ﻧﺒﻮد در وي داﺧـﻞ ﺳـﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ«‬‫ﺣﺎﻓﻞ ﺟﻤﯿﻊ ﻟﻐﺖ ﻋﺮب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪452 :‬‬‫ﻟﻐﺎﯾﺖ ﮐﻼﻧﺴﺖ‪ ،‬و وراي اﯾﻦ؛ او را ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ دﯾﮕﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻟﯿﻞ ﺑﺮ ﮐﻤﺎل ﻋﻠﻢ وﯾﺴﺖ‪ .‬اﻧﺘﻬﯽ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا رﺿـﯽ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺼـﻐﺎﻧﯽ ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺸـﺎرق«‪ ،‬ﻧـﺎﺑﻬﻬﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﯿﻨﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻐـﺎرب و اﻟﻤﺸـﺎرق‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﺆﺗﻠﻖ‬‫اﻟﺒﻮارق‪ ،‬و آﺛﺮ ﻫـﺬا اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻤﻠﺘﻤﻊ اﻟّﺸﻮارق‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺤﯿـﺪ ﻋﻦ اﻻﻧﻘﯿﺎد ﻟﻪ إﻟّﺎ ﺣﺎﺋـﺪ ﻋﻦ رﺑﻘـﮥ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺎرق‪ ،‬أو ﺣﺎﺋﺪ ﻟﻤﻸة اﻟّﻨﺼﻒ ﺧﺎرق‪ ،‬أو‬‫ﻣﻌﺎﻧﺪ ﻓﯽ ﻟّﺠﮥ اﻟﻌﻤﻪ ﻏﺎرق‪ ،‬أو ﺟﺎرد ﻋﻠﯽ اﻟﺤّﻖ ﻷﻧﯿﺎﺑﻪ ﺣﺎرق‪.‬‬‫‪ -106‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻨﺼﯿﺒﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻟّﺴﺌﻮل ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟّﺮﺳﻮل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ روي ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﺑﺴـﻨﺪه ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺣّﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼـﯿﻦ اﺑﻦ ﺳﺒﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ إﻟﯽ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻠّﻤﺎ‬‫ﺟﻠﺴـﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻗﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ و ﺳﻤﻌﺖ ﺣﺪﯾﺜﻪ و ﻏﺰوت ﻣﻌﻪ و ﺻّﻠﯿﺖ‬‫ﺧﻠﻘﻪ‪ ،‬ﻟﻘـﺪ ﻟﻘﯿﺖ )ﯾﺎ زﯾـﺪ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ( ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺎ زﯾﺪ! ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻦ أﺧﯽ! ﻟﻘﺪ‬‫ﮐﺒﺮت ﺳـّﻨﯽ و ﻗـﺪم ﻋﻬﺪي و ﻧﺴـﯿﺖ ﺑﻌﺾ اﻟّﺬي ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﻤﺎ أﺣّﺪﺛﮑﻢ )ﺣّﺪﺛﺘﮑﻢ ظ( ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه و‬‫ﻣﺎﻻ ﻓﻼ ﺗﮑّﻠﻔﻮﻧﯿﻪ‪.‬‬‫ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﯾﻮﻣﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾـﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑـ ﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪) ،‬أﻻ! ﯾﺎ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ )اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﺻـﺢ‪ .‬ظ(‪ .‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬ﯾﺎ زﯾﺪ! أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﺑﺄﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ‬‫ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻌﺪه ‪.‬‬
‫و ﻋﻼـﻣﻪ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ ﻗﺮﺷـﯽ از أﺟﻠّﻪ ﺣّﻔـ ﺎظ أﻋﻼـم و أﻓﺎﺧﻢ ﻓﻘﻬﺎي ﻋﻈﺎم ﺳـّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺷـﻄﺮي از ﺣﺎﻻت ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ و رﻓﻌﺖ و‬‫ﻧﺒﺎﻟﺖ او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﻋﻔﯿﻒ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺟﻤﺎل اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪453 :‬‬‫اﻟﺤﺴﻦ اﻷﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻷﺳﺪي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﮥ و »ﻋﺠﺎﻟﮥ اﻟّﺮاﮐﺐ و ﺑﻠﻐﮥ ﻟا ّﻄﺎﻟﺐ«‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﻐّﻔﺎر ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌﻠﻮي اﻟﻌّﮑﯽ اﻟﻌـﺪﺛﺎﻧﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻏﯿﺮ آن واﺿـﺢ و ﻇﺎﻫﺮﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﺧﺘﺼﺎر‪ ،‬ﺑﻌﻀـﯽ از ﻋﺒﺎرات ﻣﻮﺿـﺤﻪ ﺳـﻤّﻮ‬‫ﻣﺮﺗﺒﺖ و ﻋﻠّﻮ ﻣﻨﺰﻟﺖ او در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫ﺗﺠﻠﯿﻞ ﮔﻨﺠﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ و دﯾﮕﺮان از ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻨﺠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻄﺎﻟﺐ« در ذﮐﺮ آﯾﺎت ﻧﺎزﻟﻪ در ﺷﺄن ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ‪:‬‬‫ﻣﺎ أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺷـﯿﺨﻨﺎ ﺣﺠﮥ اﻹﺳﻼم ﺷﺎﻓﻌﯽ اﻟﺰﻣﺎن أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﺣﻠﺐ و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 302‬از ‪316‬‬‫اﻟّﻨّﺠﺎر ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺆّﯾـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺠّﺒﺎر اﻟﺨﻮاري‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺮث‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﺣـّﺴ ﺎن‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ اﻟّﻀﺒّﯽ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟّﺮّزاق‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻮّﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﺠﺎﻫﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋّﺒﺎس ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ »اﻟﱠِﺬﯾَﻦ ﯾُﻨِْﻔُﻘﻮَن َأﻣْﻮاﻟَُﻬْﻢ ﺑ ِﺎﻟﱠﻠﯿِْﻞ َو اﻟﱠﻨﻬﺎِر ِﺳ‪‬ﺮا َو َﻋﻼﻧَِﯿًﮥ«‬‫ﻗﺎل ‪:‬‬‫ﻧﺰﻟﺖ ﻓﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﮐﺎن ﻋﻨﺪه أرﺑﻌﮥ دراﻫﻢ ﻓﺄﻧﻔﻖ ﺑﺎﻟّﻠﯿﻞ واﺣﺪا و ﺑﺎﻟّﻨﻬﺎر واﺣﺪا و ﻓﯽ اﻟّﺴﺮ واﺣﺪا و ﻓﯽ اﻟﻌﻼﻧﯿﮥ واﺣﺪا[‪.‬‬‫ازﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮﺳﺖ ﮐﻪ ﻋّﻠـﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ ﺷـﯿﺦ و اﺳـﺘﺎد ﮐﻨﺠﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺘﺤـﺪﯾﺚ او ﮐﻨﺠﯽ اﯾﻦ ﺧـﺒﺮ را درﯾﻦ ﮐﺘـﺎب ﺑﺴـﻠﮏ رواﯾﺖ‬‫ﮐﺸـﯿﺪه و او را ﺑﺮ ﺷـﯿﺦ دﯾﮕﺮ ﺧﻮد أﻋﻨﯽ ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ اﻟّﻨﺠﺎر در ذﮐﺮ؛ ﺷـﺮف ﺗﻘـﺪﯾﻢ ﺑﺨﺸـﯿﺪه و ﺣﻀـﺮﺗﺶ را ﺑﺄﻟﻘﺎب ﺟﻠﯿﻠﻪ ﺷـﯿﺨﻨﺎ‪ ،‬ﺣّﺠﮥ‬‫اﻹﺳـﻼم‪ ،‬ﺷﺎﻓﻌّﯽ اﻟّﺰﻣﺎن؛ ﻣـﺪح ﻧﻤﻮده و ﺑﺎﯾﻦ ﺻـﻔﺎت ﺛﻼﺛﻪ ﻧﺒﯿﻠﻪ ﮐﻪ ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ آن ﺑﻨﻬﺎﯾﺖ وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر و ﺳـﻄﻮع و ﺳـﻔﻮر ﺑﺮ‬‫ﻣـﺎﻫﺮان ﻋﻠﻢ رﺟـﺎل؛ واﺿـﺢ و ﻋﯿـﺎﻧﺴﺖ ﮐﻤﺎل ﻋﻠّﻮﺷﺎن و رﻓﻌﺖ ﻣﮑﺎﻧﺶ ﺑﺮ ﻫﻤﮑﻨﺎن ﺛﺎﺑﺖ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬و ﻓﯽ ذﻟﮏ ﺧﯿﺮ ﻣﻘﻨﻊ و ﮐﻔﺎﯾـﮥ ﻷﻫﻞ‬‫اﻟّﺘﺒّﺼﺮ و اﻟّﺪراﯾﮥ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﮐﻨﺠﯽ در »ﮐﻔﺎﯾـﮥ اﻟّﻄـ ﺎﻟﺐ« در ذﮐﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺣﻀـﺮت ﺧـﺪﯾﺠﻪ ﺳـﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻣﻦ ﻣﻨﺎﻗﺒﻬﺎ‪ :‬ﺳـﺒﻖ ﻫـﺪاﯾﺘﻬﺎ و ﺑﺸﺎرﺗﻬﺎ ﻟﻠّﻨﺒّﯽ‬‫ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ و ﻣﺸﻮرﺗﻬﺎ ﻣﻊ ورﻗﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪454 :‬‬‫اﺑﻦ ﻧﻮﻓـﻞ ﻓﯽ أﻣﺮ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯽ ﺑـﺪو اﻟﻮﺣﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺎ أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺋّﻤـ ﮥ اﻷﻣﺼﺎر و ﺣّﻔﺎظ اﻟﻮﻗﺖ ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم ﺣّﺠﮥ‬‫اﻟﻌﺮب أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻤﺮﺳـﯽ ﺑﻤّﮑﮥ‪ ،‬ﺷّﺮﻓﻬﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و أوﺣﺪ دﻫﺮه أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻟا ﺼﻼح‪،‬‬‫و ﻗـﺪوة أﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟـّﺼ ﺮﯾﻔﯿﻨﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﺑﻘﯿﮥ اﻟـّﺴ ﻠﻒ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ‬‫ﺑﺠﺒﻞ ﻗﺎﺳـﯿﻮن‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ اﻟﻤﺬاﻫﺐ ﻋّﻠﺎﻣﮥ اﻟّﺰﻣﺎن أﺑﻮ اﻟّﺜﻨﺎ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺼـﯿﺮي ﺑﺪﻣﺸﻖ أﯾﻀﺎ و ﻣﻮﻟﺪه ﺑﺒﺨﺎري ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و أرﺑﻌﯿﻦ و‬‫ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻷﺣـﺪ ﺛﺎﻣﻦ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺣﺠـﮥ اﻹﺳـﻼم‪ ،‬ﺷﺎﻓﻌﯽ اﻟﻮﻗﺖ‪ ،‬أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‬‫اﻟﻨﺼـﯿﺒﯽ‪ ،‬و ﻣﻮّرخ اﻟﻌﺮاق أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟّﻨّﺠﺎر ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﻮﻟﺪه ﻟﯿﻠﮥ اﻷﺣﺪ ﺛﺎﻟﺚ ﻋﺸـﺮﯾﻦ )ﻋﺸـﺮي‪ .‬ظ(‬‫ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺑﮑﺮة اﻟّﺜﻠﺜﺎء ﺧﺎﻣﺲ ﺷـﻌﺒﺎن ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ و ﺗﻘّﺪم ﻓﯽ اﻟـّﺼ ﻠﻮة ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﺷﯿﺨﻨﺎ اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ رﺋﯿﺲ اﻷﺻﺤﺎب ﺷﺮﻗﺎ و ﻏﺮﺑﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻓﺎ اﻟﺒﺎدراﺋﯽ و دﻓﻦ ﺑﺎﻟﺸﻬﺪاء ﻣﻦ ﺑﺎب ﺣﺮب‪،‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا ﺟﻤﯿﻌﺎ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﻤﻘﺮي أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺆّﯾـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻄﻮﺳـﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ‬‫اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟـّﺴ ّﺮاج‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ اﺑﻦ اﻟّﺰﺑﯿﺮ‬‫أّن ﻋﺎﺋﺸـﮥ زوج اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ أﺧﺒﺮﺗﻪ أﻧّﻬـﺎ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﮐﺎﻧﺖ أّول ﻣﺎ ﺑـﺪي ﺑﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﻟﻮﺣﯽ اﻟّﺮؤﯾﺎ اﻟّﺼﺎدﻗـﮥ ﻓﯽ اﻟّﻨﻮم و‬‫ﮐﺎن ﻻ ﯾﺮي رؤﯾﺎ إﻟّﺎ ﺟﺎءت ﻣﺜﻞ ﻓﻠﻖ اﻟﺼﺒﺢ‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫ازﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻧﯿﺰ ﻣﺜﻞ ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ واﺿـﺤﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﮐﻨﺠﯽ از ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ رواﯾﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻤﻮده و او را ﺑﻌـﺪ ﻣﻌﺪود ﻧﻤﻮدن از‬‫أﺋّﻤﻪ أﻋﺼـﺎر و ﺣّﻔـ ﺎظ وﻗﺖ ﺑﺤـّﺠ ﮥ اﻹﺳـﻼم و ﺷـﺎﻓﻌّﯽ اﻟﻮﻗﺖ ﯾـﺎد ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬و ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟّﺘﺒﺠﯿﻞ اﻟﺠﻠﯿﻞ و اﻟّﺘﻔﺨﯿﻢ اﻟﻌﻈﯿﻢ ﻣﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ذي ﻗﻠﺐ ﺳﻠﯿﻢ و ﻃﺒﻊ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ‪.‬‬‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸـﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ« در ذﮐﺮ أوﻻد أﻣﺠﺎد ﺟﻨﺎب إﻣﺎم ﺣﺴﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻗﺎل اﻟّﺸـ ﯿﺦ اﻟﻌﺎﻟﻢ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟّﺸﺎﻣﯽ‪ :‬ﮐﺎﻧﻮا ﺧﻤﺴﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪455 :‬‬‫ﻋﺸـﺮ ﻧﻔﺮا و ﻋـّﺪ ﺳﻮي اﻷرﺑﻌـﮥ اﻷوﻟﯽ ]‪ [1‬ﻗﺎﺳــﻤﺎ و ﺣﺴـﯿﻨﺎ و ﻣﺤّﻤـ ﺪا و أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ و ﺣﻤﺰة و ﺟﻌﻔﺮ و ﻃﻠﺤـﮥ و إﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ و ﯾﻌﻘـﻮب و ﻋﺒﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 303‬از ‪316‬‬‫اﻟّﺮﺣﻤﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺜﺎﻧﯽ ‪.‬‬
‫ازﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﺑﺼـﺮاﺣﺖ ﻇﺎﻫﺮﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑـﺪﺧﺸﺎﻧﯽ ﺑﮑﻼم اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد اﺳـﺘﻨﺎد ﮐﺮده و ﺑﻌﺪ وﺻﻒ او ﺑﺸـﯿﺦ ﻋﺎﻟﻢ‬‫ﻧﺎﻣﺶ ﺑﺮده‪.‬‬‫و ﻣﺤّﻤﺪ ﻣﺤﺒﻮب ﻋﺎﻟﻢ ﮐﻪ از أﮐﺎﺑﺮ اوﻟﯿﺎ و ﻋﺮﻓﺎ و أﻓﺎﺧﻢ ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻀـﻼي ﺳـّﻨّﯿﻪ اﺳﺖ در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺷﺎﻫﯽ« ﮐﻪ ﻏﺎﯾﺖ اﺳﺘﻨﺎد و ﻧﻬﺎﯾﺖ اﻋﺘﻤﺎد‬‫او ﺑﺮ ﻧـﺎﻇﺮ اﻓـﺎده ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ در ﻫﻤﯿﻦ ﮐﺘـﺎب »ﺗﺤﻔﻪ« و ﻣﺘﺘّﺒﻊ ﮐﻼـم ﺗﻠﻤﯿـﺬ رﺷـﯿﺪ او در »اﯾﻀـﺎح« ﻣﺨﻔﯽ و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ در ﻣﻘﺎﻣﺎت‬‫ﻋﺪﯾﺪه دﺳﺖ ﺗﻤّﺴﮏ ﺑﺮواﯾﺎت »ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻟـّﺴ ﺌﻮل« اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ زده ﺑﺈﮐﺜﺎر و ﺗﻮﻗﯿﺮ از ﻣﻄﺎﻟﺐ آن ﻧﻘﻞ آورده‪ ،‬و ﻗﺪ ذﮐﺮﻧﺎ ﻧﺒﺬا ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﻣﺠّﻠﺪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ اﻟّﺘﺸﺒﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺮاﺟﻊ إﻟﯿﻪ إن ﺷﺌﺖ ﺗﺴﺘﻔﺪ ﺑﻤﺎ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ‪ ،‬ﻓﻬـﺬا اﺑﻦ ﻃﻠﺤـﮥ اﻟﻤﮑﻨﯽ ﺑﺄﺑﯽ ﺳﺎﻟﻢ أﺣﺪ أرﮐﺎﻧﻬﻢ اﻷﻋﻼم‪ ،‬اﻟﻤﻮﺻﻮف ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﺸﺎﻓﻌّﯽ اﻟّﺰﻣﺎن و ﺣّﺠﮥ اﻹﺳـﻼم‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻌﻤﯽ ﮐّﻞ اﻏﺴﺎق و اﻇﻼم‪ ،‬اﻟﻤﺒﯿﺮ ﻣﻦ اﻟّﺰﯾﻎ ﻟﮑّﻞ ﻧﺎﺟﻢ ﺑﺎﺻـﻄﻼم‪ ،‬اﻟﻤﻮﺿﺢ ﻣﻦ آﯾﺎت اﻟﺤّﻖ ﺑﺎﻫﺮات اﻷﻋﻼم اﻟﻤﻮﺻـﻞ‬‫ﺑﺎرﺷـﺎده إﻟﯽ ﺟـﺪد اﻷـﻣﻦ و ﻧﻬـﺞ اﻟـّﺴ ﻼم‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻟﻌّﻠﺎم ﺣﯿﺚ وﺿـﺢ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟّﻨﻬﯽ و أرﺑﺎب اﻷﺣﻼم‪ ،‬أنّ‬‫ﺷﺒﻬﺎت اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ أﺿﻐﺎث أﺣﻼم‪ ،‬و أّن ﻫﻔﻮات اﻟﻤﺒﻄﻠﯿﻦ ﻣﻦ ﺧﻄﻞ اﻟﻘﻮل و زﯾﻒ اﻟﮑﻼم‪.‬‬‫‪ -107‬اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻗﺰﻏﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺴﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺗﺬﮐﺮة ﺧﻮاص اﻷﻣﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺒﺎب اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻋﺸﺮ‪ -‬ﻓﯽ ذﮐﺮ اﻷﺋّﻤﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪ :‬ﺛﻨﺎ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ إﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻫﻞ‬‫ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ واﺣـﺪ ﻣﻨﻬـﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒـﻞ ﻣﻤـﺪود ﺑﯿﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء و‬‫اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ]‪ [1‬ﯾﺮﯾﺪ ﺑﻬﻢ زﯾﺪا و اﻟﺤﺴﻦ و ﻋﻤﺮا و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ )‪.(12‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪456 :‬‬‫ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬أﻻ! ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎن ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﻘـﺪ ﻗﺎل ﺟـّﺪك ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻮاﻫﯿـﮥ«‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻷﻧﻤﺎﻃﯽ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ]‪ [1‬اﻟﻌـﺘﯿﻘﯽ ﻋﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟـّﺪﺧﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺨﻠﻮاﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ داﻫﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘّﺪوس‪ ،‬ﻋﻦ اﻷﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄّﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺑﻤﻌﻨﺎه‪.‬‬‫ﺛّﻢ ﻗﺎل ﺟّﺪك‪) :‬ﻋﻄّﯿﮥ ﺻﺢ ظ( ﺿﻌﯿﻒ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘّﺪوس‪ ،‬راﻓﻀﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ داﻫﺮ ﻟﯿﺲ ﺑﺸﯽء ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟّﺬي روﯾﻨﺎه أﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ إﺳـﻨﺎده أﺣﺪ ﻣّﻤﻦ ﺿـّﻌﻔﻪ ﺟّﺪي و ﻗﺪ أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ داود ﻓﯽ ﺳـﻨﻨﻪ و اﻟّﺘﺮﻣﺬّي أﯾﻀﺎ )و ﻋﺎّﻣﮥ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ .‬ن( و ذﮐﺮه‬‫رزﯾﻦ ﻓﯽ »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟّﺼﺤﺎح« و اﻟﻌﺠﺐ ﮐﯿﻒ ﺧﻔﯽ ﻋﻦ ﺟّﺪي ﻣﺎ‬‫روي ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﻘﺎل ﻟﻪ »ﺧّﻢ« أو ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ‬‫ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﺎ‬‫ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬أو ﺛﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟّﻨﻮر و اﻟﻬﺪي‪ ،‬ﻓﺨﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴﮑﻮا ﺑﻪ‪.‬‬‫ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗـﺎل و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻗﺎﻟﻬﺎ ﻣّﺮﺗﯿﻦ ]‪ [2‬ﻓﻘﺎل ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮة ﻟﺰﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬و‬‫ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾﺎ زﯾﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻓﻘﺎل زﯾﺪ‪ :‬ﻧﻌﻢ! ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪.‬‬‫و ﻓﯽ رواﯾـﮥ‪ :‬ﻓﻘﺎل زﯾﺪ‪ :‬ﻻ و اﯾﻢ اﻟﱠﻠﻪ! إّن اﻟﻤﺮأة ﻗﺪ ﺗﮑﻮن ﻣﻊ اﻟّﺮﺟﻞ اﻟﻌﺼـﺮ و )ﻣﻦ ظ( اﻟّﺪﻫﺮ ﺛّﻢ ﯾﻄﻠّﻘﻬﺎ ﻓﺘﺮﺟﻊ إﻟﯽ أﺑﯿﻬﺎ و ﻗﻮﻣﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ‬‫أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻋﺼـﺒﺘﻪ اﻟّـﺬﯾﻦ ﯾﺤﺮم ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺼﺪﻗـﮥ‪ .‬ﻗـﺎل ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗـﺎل‪ :‬آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿـﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋّﺒﺎس‪ .‬و اﻟّﺜﻘﻼن‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 304‬از ‪316‬‬‫اﻟﺨﻄﯿﺮان اﻟﻌﻈﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﻓﯽ اﻟﻤﺴـﻨﺪ‪ :‬ﺛﻨﺎ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ]‪ [1] [3‬ﻓﯽ اﻟﻨﺴـﺨﮥ اﻟﺤﺎﺿﺮة ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻫﻮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ‬‫اﻟﻌﺘﯿﻘﯽ ﻓﻠﯿﺘﻨﺒﻪ )‪ .12‬ن(‪ [2] .‬اﻟﻤﺤﻔﻮظ ﻓﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« اﻧﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻗﺎﻟﻬﺎ ﺛﻼث ﻣﺮات ﻓﻠﯿﺘﻨﺒﻪ )‪ .13‬ن‪ [3] .‬ﻫﺬا ﺳﺒﻘﮥ‬‫ﻣﻦ ﻗﻠﻢ اﻟﻤﺼـﻨﻒ أو ﻏﻠﻂ ﻣﻦ اﻟﻨﺎﺳـﺦ‪ ،‬و اﻟﺼـﺤﯿﺢ اﻟﻤﻮﺟﻮد ﻓﯽ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﮐﻤﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺘﻦ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﻫﻮ ﻫﮑﺬا‪ :‬ﺛﻨﺎ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ‬‫اﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ .‬اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ .13‬ن(‪ .‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪،‬‬‫ج‪ ،18‬ص‪457 :‬‬‫ﺑﺎﻻﺳﻨﺎد اﻟﻤﺘﻘّﺪم إﻟﯽ ﻋﻠﯽ ]‪ [1‬ﺑﻤﻌﻨﺎه ‪.‬‬
‫ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي از ﺻـﺪور ﺣّﻔـ ﺎظ ﺑـﺎرﻋﯿﻦ و ﻗﺮوم ﻓﻘﻬـﺎي ﻣـﺎﻫﺮﯾﻦ و أﺳﺎﻃﯿﻦ ﻧﺒﻬﺎي ﮐﺎﺑﺮﯾﻦ و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻧﺒﻼي ﻓﺎﺿـﻠﯿﻦ ﺳـّﻨّﯿﻪ‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺷﻄﺮي از ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ و رﻓﻌﺖ و ﻧﺒﺎﻟﺖ و وﺛﻮق و اﻋﺘﻤﺎد و ﺷﻤﻮخ و اﺳﺘﻨﺎد او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »ﺟﺎﻣﻊ ﻣﺴﺎﻧﯿﺪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ« ﺗﺼﻨﯿﻒ‬‫أﺑﻮ اﻟﻤﺆّﯾـﺪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺨﻮارزﻣﯽ و »ﮐﻔﺎﯾـﮥ اﻟﻄﺎﻟﺐ« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻨﺠﯽ و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﻘﻀﺎة اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن و‬‫»ﻣﻨﻈﺮ اﻹﻧﺴـﺎن« ﯾﻮﺳـﻒ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺴـﺠﺰي و »ذﯾـﻞ ﻣﺮآة اﻟﺰﻣـﺎن« ﺗـﺎﻟﯿﻒ ﻗﻄﺐ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟﯿـﻮﻧﯿﻨﯽ اﻟﺒﻌﻠﺒﮑﯽ و ﮐﺘـﺎب‬‫»اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸﺮ« ﻷﺑﯽ اﻟﻔﺪاء إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻷﯾﻮﺑﯽ و »ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸﺮ« ﻟﺰﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺣﻔﺺ‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ اﻟﺸـﻬﯿﺮ ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ﻟﺸـﻤﺲ اﻟـّﺪﯾﻦ اﻟـّﺬﻫﺒﯽ و »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺻـﻼح اﻟـّﺪﯾﻦ ﺻـﻔﺪي و »ﻣﺮآة‬‫اﻟﺠﻨـﺎن« ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﯿـﺎﻓﻌﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀـﯿﻪ« ﻣﺠـﺪ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻔﯿﺮوزآﺑﺎدي‬‫اﻟﺸـﯿﺮازي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌـّﯿ ﮥ« ﺗﻘﯽ اﻟـﺪﯾﻦ اﺳـﺪي و »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘـﺪﯾﻦ« ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﻤﻬﻮدي و »ﺣﺴﻦ اﻟﻤﻘﺼﺪ« ﺟﻼل‬‫اﻟـﺪﯾﻦ اﻟـّﺴ ﯿﻮﻃﯽ و »ﻗﻮل ﻣﻨﺒﯽ« ﺷـﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﺳـﺨﺎوي و »إﺗﺤﺎف اﻟﻮري« ﻟﻨﺠﻢ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻓﻬﺪ اﻟﻤﮑﯽ و »ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻤﺮام ﺑﺄﺧﺒﺎر ﺳـﻠﻄﻨﮥ‬‫اﻟﺒﻠـﺪ اﻟﺤﺮام« ﻋّﺰ اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻓﻬـﺪ اﻟﻤّﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔـّﺴ ﺮﯾﻦ« ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪاودي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ و‬‫»ﮐﺘﺎﺋﺐ أﻋﻼم اﻷﺧﯿﺎر« ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻔﻮي و »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ﻓﺎﺿﻞ ازﻧﯿﻘﯽ و »أﺛﻤﺎر ﺟﻨّﯿﻪ ﻓﯽ أﺳﻤﺎء اﻟﺤﻨﻔّﯿﻪ« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﻄﺎن‬‫ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﻗﺎري و »إﻧﺴﺎن اﻟﻌﯿﻮن« ﻧﻮر اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻠﺒﯽ و »دّر ﻣﺨﺘﺎر« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺼـﮑﻔﯽ و »ﻣﻔﺘﺎح‬‫اﻟﻨﺠﺎ« ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸـﯽ و »ﮐﺸﻒ اﻟّﻈﻨﻮن« ﻓﺎﺿﻞ ﭼﻠﭙﯽ و »ﺻﻮاﻗﻊ« ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼـﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﺎﺑﻠﯽ و »ﺳـﯿﻒ ﻣﺴﻠﻮل« ﻗﺎﺿﯽ‬‫ﺛﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﭘﺎﻧﯽﭘﺘﯽ و ﻫﻤﯿﻦ ﮐﺘﺎب »ﺗﺤﻔﻪ« ﺧﻮد ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ و »اﯾﻀﺎح« رﺷـﯿﺪ اﻟـﺪﯾﻦ ﺧﺎن ﺗﻠﻤﯿﺬ رﺷـﯿﺪ ﻣﺨﺎﻃﺐ وﺣﯿﺪ و »إزاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ« ]‪[1‬‬‫اﻟﻤﺮاد ﻋﻠﯽ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ اﻟﺮاوي ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ )‪ .12‬ن(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪458 :‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻣﻌﺎﺻﺮ و »أﺑﺠﺪ اﻟﻌﻠﻮم« ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ؛ واﺿﺢ و آﺷﮑﺎرﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي أﺣﺪ ﺛﻘﺎﺗﻬﻢ اﻷﻋﯿﺎن‪ ،‬و ﻓﺮد ﺣّﻔﺎﻇﻬﻢ اﻷرﮐﺎن‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺘﻬّﺪل اﻷﻏﺼﺎن‪ ،‬اﻟﻤﺘﻨّﻀﺮ اﻷﻓﻨﺎن‪ ،‬ﻣﻦ ﻏﯿﺮ‬‫إﯾﻬـﺎء و ﻻـ إﯾﻬﺎن‪ ،‬و ﻻ إﺿـﺠﺎع و ﻻ ادﻫﺎن‪ ،‬ﺑﻞ أوﺿـﺢ ﺑﺒﺎﻫﺮ ﺗﺤﻘﯿﻘﻪ و أﺑﺎن؛ ﺑﻮار ﻣﺎ ﺗﻔّﻮه ﺑﻪ اﻟﺠﺎﺣـﺪ اﻟﻤﻌﺎﻧـﺪ اﻟﻤﻬﺎن‪ ،‬و ﻓﺴﺎد ﻣﺎ أﺗﯽ ﺑﻪ‬‫اﻟﻤﻨﮑﺮ ﻣﻦ اﻟﺨﻄـﻞ اﻟﻮاﺿـﺢ اﻟﻬﻮان‪ ،‬ﻓﯿـﺎ ﻟﻪ ﻣﻦ ﻓﺎرس ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ ﻗـﺪ ﺑـّﺬ و ﺷّﻒ ﻋﻠﯽ ﻗﺎﻃﺒـﮥ اﻟﻔﺮﺳﺎن‪ ،‬و ﺳـﺒﻖ و ﻓﺎق ﻋﻠﯽ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻘﺮوم ﻣﻦ‬‫اﻷﻗﺮان‪ ،‬ﺣّﺘﯽ أﺻﺎب ﺧﺼﻞ اﻟّﺴـ ﺒﻖ إﻟﯽ اﻟﻐﺎﯾـﮥ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﯿﺪان‪ ،‬و اﺳـﺘﺒّﺪ ﻟﺘﻘّﺪﻣﻪ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﺤﻠﺒﮥ ﺑﺎﻟّﺴـ ﺒﻘﮥ و اﻟّﺮﻫﺎن‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﺮك ﻓﯽ ﺟﺤﺪ‬‫ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﺮـّﺻ ﺺ اﻟﺒﻨﯿﺎن‪ ،‬اﻟﻤﻮـّﺻ ﺺ اﻷرزان؛ ﻣﺠﺎﻻ ﻷﻫﻞ اﻟﺒﻐﯽ و اﻟﻌﺪوان‪ ،‬و ﻣﻘﺎﻻ ﻷرﺑﺎب اﻟّﺰﯾﻎ و اﻟﻄﻐﯿﺎن‪ ،‬و ﮐﻼﻣﺎ ﻷﺻـﺤﺎب‬‫اﻟّﺸﻨﻒ و اﻟّﺸﻨﺌﺎن‪ ،‬و ﻣﻼﮐﺎ ﻟﺬوي اﻷﺣﻘﺎد و اﻷﺿﻐﺎن‪.‬‬‫‪ -108‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﮑﻨﺠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 305‬از ‪316‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻄﺎﻟﺐ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺒﺎب اﻷول‪ -‬ﻓﯽ ﺑﯿﺎن ﺻـّﺤﮥ ﺧﻄﺒﺘﻪ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻤّﮑﮥ ﺣﺮﺳﻬﺎ اﻟﱠﻠﻪ و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ ﺳـﻼم ﺑﻘﺮاءﺗﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﯿﻦ ﻗـﺒﺮ اﻟﻨـﺒّﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ و ﻣﻨﺒﺮه و اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‬‫ﺑﻤﺪﯾﻨـﮥ ﺑﺼـﺮي و إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺮﮐـﺎت اﻟﺨﺸـﻮﻋﯽ ﺑﺠـﺎﻣﻊ دﻣﺸﻖ و ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟّﻨـّﺠ ﺎر ﺑﻤـﺪﯾﻨﮥ‬‫اﻟّﺴﻼم‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻨّﺠﺎر ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺆّﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻄﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻼم و اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ ﺻﺪﻗـﮥ اﻟﺤّﺮاﻧﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺨﺸﻮﻋﯽ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﻣﻮّرخ اﻟّﺸﺎم‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻔﺮاوي‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮوﯾﻪ اﻟﺠﻠﻮدي أﺧﺒﺮﻧﺎ‬‫إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪459 :‬‬‫اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟّﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب و ﺷﺠﺎع ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‪ ،‬ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻠّﯿﮥ‪ ،‬ﻗﺎل زﻫﯿﺮ‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ‬‫ﺣـّﯿ ﺎن‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺰﯾـﺪ اﺑﻦ ﺣـّﯿ ﺎن‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﻧﻄﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﺣﺼـﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﺒﺮة و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ إﻟﯽ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻠّﻤﺎ ﺟﻠﺴـﻨﺎ إﻟﯿﻪ ﻗﺎل ﻟﻪ‬‫ﺣﺼﯿﻦ‪ :‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ :‬رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ و ﺳﻤﻌﺖ ﺣﺪﯾﺜﻪ و ﻏﺰوت ﻣﻌﻪ و ﺻﻠّﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ‪ ،‬ﻟﻘﺪ ﻟﻘﯿﺖ ﯾﺎ‬‫زﯾﺪ ﺧﯿﺮا ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﯾﺎ زﯾﺪ! ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ؟ ﻗﺎل ﯾﺎ ﺑﻦ أﺧﯽ! و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﮐﺒﺮت ﺳّﻨﯽ و ﻗﺪم ﻋﻬﺪي و‬‫ﻧﺴـﯿﺖ ﺑﻌﺾ اﻟّـﺬي ﮐﻨﺖ أﻋﯽ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻤـﺎ ﺣـّﺪﺛﺘﮑﻤﻮه ﻓﺎﻗﺒﻠﻮا و ﻣﺎﻻ اﺣـّﺪﺛﮑﻢ ﻓﻼ ﺗﮑّﻠﻔﻮﻧﯿﻪ‪ .‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﯾﻮﻣﺎ ﻓﯿﻨﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾـﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣـّﮑ ﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋﻆ و ذّﮐﺮ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻣﺎ‬‫ﺑﻌـﺪ أﻻـ ﯾـﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ ﻫـﺪي و ﻧﻮر ﻓﺨـﺬوا‬‫ﺑﮑﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ اذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﻓﻘﺎل ﺣﺼـﯿﻦ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪ ،‬و ﻫﻢ آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋّﺒﺎس‪ .‬اﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﮐﻤﺎ أﺧﺮﺟﻨﺎ و‬‫رواه أﺑﻮ داود و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫إّن ﺗﻔﺴـﯿﺮ زﯾـﺪ أﻫـﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻏﯿﺮ ﻣﺮﺿـّﯽ ﻷـﻧّﻪ ﻗـﺎل‪ :‬أﻫـﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗـﮥ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻻ ﯾﻨﺤﺼـﺮون ﻓﯽ اﻟﻤـﺬﮐﻮرﯾﻦ ﻓﺈّن ﺑﻨﯽ اﻟﻤﻄﻠّﺐ‬‫ﯾﺸﺎرﮐﻮﻧﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺤﺮﻣﺎن و ﻷّن آل اﻟّﺮﺟﻞ ﻏﯿﺮه ﻋﻠﯽ اﻟّﺼﺤﯿﺢ‪ .‬ﻓﻌﻠﯽ ﻗﻮل زﯾﺪ ﯾﺨﺮج أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻋﻦ أن ﯾﮑﻮن ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫اﻟﺒﯿﺖ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟّﺼﺤﯿﺢ أّن أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻋﻠّﯽ ع و ﻓﺎﻃﻤﮥ و اﻟﺤﺴﻨﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ‬‫رواه ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﺎﺳـﻨﺎده ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ أن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﺧﺮج ذات ﻏﺪاة و ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺮط ﻣﺮﺣﻞ ﻣﻦ ﺷﻌﺮ أﺳﻮد ﻓﺠﺎء اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ ﻓﺄدﺧﻠﻪ ﺛﻢ ﺟﺎء اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻓﺄدﺧﻠﻪ ﺛﻢ ﺟﺎءت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻓﺄدﺧﻠﻬﺎ ﺛﻢ ﺟﺎء ﻋﻠﯽ ﻓﺄدﺧﻠﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ِ :‬إﱠﻧﻤﺎ ﯾُِﺮﯾُﺪ اﻟﱠﻠُﻪ ﻟ ِﯿُْﺬِﻫَﺐ َﻋﻨُْﮑُﻢ اﻟﱢﺮْﺟَﺲ‬‫َأْﻫَﻞ اﻟ َْﺒﯿِْﺖ َو ﯾَُﻄﱢﻬَﺮُﮐْﻢ َﺗْﻄِﻬﯿﺮًا‬‫‪.‬‬‫و ﻫﺬا دﻟﯿﻞ ﻋﻠﯽ أّن أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ ﻫﻢ اﻟّﺬﯾﻦ ﻧﺎداﻫﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻘﻮﻟﻪ »أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ« و أدﺧﻠﻬﻢ اﻟّﺮﺳﻮل ﻓﯽ اﻟﻤﺮط‪ .‬و أﯾﻀﺎ‬‫روي ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺎﺳﻨﺎده أﻧّﻪ ﻟّﻤﺎ ﻧﺰﻟﺖ آﯾﮥ اﻟﻤﺒﺎﻫﻠﮥ دﻋﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪460 :‬‬‫ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻋﻠّﯿﺎ و ﻓﺎﻃﻤﮥ و ﺣﺴﻨﺎ و ﺣﺴﯿﻨﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ و ﻗﺎل‪ :‬اﻟّﻠﻬﻢ ﻫﺆﻻء أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﮐﻨﺠﯽ در »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻄﺎﻟﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 306‬از ‪316‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻟا ﻤﻨﺠﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻠّﺘﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻮﻗﺖ ﻋﺒـﺪ اﻷّول ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻟـّﺪارﻣﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﻮﯾﻪ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ إﺳـﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻢ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻹﻣﺎم أﺑﻮ ﻣﺤّﻤﺪ ﻋﺒﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟّﺮﮐﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ ﺣّﺴﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴﮑﺘﻢ )ﺑﻪ‪ .‬ظ( ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ‬‫ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﮑﺬا أﺧﺮﺟﻪ ﻓﯽ »اﻟﻤﻨﺘﺨﺐ« ﻣﻦ ﻣﺴﻨﺪه ‪.‬‬
‫و ﮐﻤـﺎل ﻓﻀـﻞ و ﺟﻼـﻟﺖ و أﻗﺼﺎي ﻋﻈﻢ و ﻧﺒﺎﻟﺖ و ﻏﺎﯾﺖ ﻋﻠّﻮ درﺟﺎت و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺳـﻤّﻮ رﺗﺒﺖ ﺣﺎﻓﻆ ﮐﻨﺠﯽ در ﻋﻠﻮم أﺣﺎدﯾﺚ و أﺧﺒﺎر و‬‫ﻓﻨﻮن رواﯾـﺎت و آﺛﺎر ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻓﺎدات أﺋّﻤﻪ ﮐﺒﺎر و أﺳﺎﻃﯿﻦ أﺣﺒﺎر ﺳـّﻨّﯿﻪ در ﻣﺠّﻠـﺪات ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﻌﻮن اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﺎم ﺑﺘﻮﺿـﯿﺢ ﺗﻤﺎم ﻣﻔّﺼﻞ و ﻣﺒّﯿﻦ و‬‫ﻣﺤّﻘﻖ و ﻣﺒﺮﻫﻦ ﮔﺮدﯾﺪه‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻨﺠﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺣـﺪ اﻷﻋﻼـم اﻷـﻓﺮاد‪ ،‬و واﺣـﺪ اﻷﺣﺒـﺎر اﻟّﻨّﻘﺎد‪ ،‬اﻟﻤﻀـﻄﻠﻌﯿﻦ ﺑﺎﻋﺒﺎء ﻋﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﯿﻦ اﻟﻌﺒﺎد‪،‬‬‫اﻟﻤﺨﺘﺒﺮ اﻟـّﺴ ﺎﺑﺮ اﻟﺨﺎﺑﺮ ﻣﻦ اﻟﺨﺒﺮ ﺑﺎﻟﻤﺘﻦ و اﻹﺳـﻨﺎد‪ ،‬ﻗـﺪ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﮑﺜﯿﺮ اﻹﺳـﻌﺎد‪ ،‬اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻹﻧﺠﺎد‪ ،‬اﻟّﺴﺎﺑﻖ ﻓﯽ اﻹرﻓﺎد‪ ،‬ﻟا ﺒﺎﻟﻎ ﻓﯽ‬‫اﻻرﺷﺎد‪ ،‬اﻟﻤﻮﺿـﺢ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﺳـﻨﻦ اﻟّﺼﻮاب و اﻟّﺴﺪاد‪ ،‬اﻟﻤﻨﺒﻂ اﻟﻤﺜﯿﺮ ﮐﻮاﻣﻦ اﻟﻬﺪي و اﻟّﺮﺷﺎد‪ ،‬و ﺻـّﺤﺤﻪ رﻏﻤﺎ ﻵﻧﺎف اﻟﻤﺆﺛﺮﯾﻦ ﻟﻠﻌﻨﺎد‪ ،‬و ﺛّﺒﺘﻪ‬‫ﺟﺪﻋﺎ ﻟﻤﻌﺎﻃﺲ اﻟﻤﻨﺒﺮﯾﻦ ﺑﺎﻟّﻠﺪاد‪ ،‬و أﻃﺪه دﻓﻌﺎ ﻟﺰواﻓﺮ ﻗﺼﺮه اﻟﻤﺸﺎد‪ .‬و ﺷّﯿﺪه دﻋﻤﺎ ﻟﺸﺠﻮب ﺻﺮﺣﻪ اﻟﻤﺼﻮن ﻋﻦ اﻟّﺘﺪاﻋﯽ و اﻻﻧﻬﺪاد‪.‬‬‫‪ -109‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻻﺑﯿﻮردي ]‪ [1‬اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫]‪ [1‬ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻻﺗﺤﺎف«‪ :‬اﻻﺑﺎوردي‪ -‬ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻬﻤﺰه و ﻓﺘـﺢ اﻟﻤﻮﺣـﺪة اﻟﻤﺨﻔﻔـﮥ و اﻟﻮاو و ﺳـﮑﻮن اﻟﺮاء آﺧﺮه دال ﻣﻬﻤﻠـﮥ‪ .‬إﻟﯽ اﺑﺎورد ﺑﻠﯿﺪة‬‫ﺑﺨﺮاﺳﺎن و ﯾﻘﺎل ﺑﻼ ﻫﻤﺰة و ﯾﻘﺎل أﺑﯽ ورد ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻬﻤﺰة و اﻟﻮاو و ﮐﺴﺮ اﻟﻤﻮﺣﺪة و ﺳﮑﻮن اﻟﺘﺤﺘﯿﮥ و اﻟﺮاء و ﻫﻮ اﻷﺷﻬﺮ‪ .‬و أﯾﻀﺎ ﻗﺎل ﻓﯿﻪ‪:‬‬‫اﻻﺑﯿﻮردي ﻣﺮ ﻓﯽ اﻻﺑﺎوردي‪ .‬و أﯾﻀﺎ ﻗﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬اﻟﺒﺎوردي ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻮاو و ﺳﮑﻮن اﻟﺮاء اﻟﯽ اﺑﯿﻮرد‪ ،‬ﻗﺪ ﺗﻘﺪم ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻌﯿﻦ )‪.(12‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪461 :‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »إﺣﯿﺎء اﻟﻤﯿﺖ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺨﺎﻣﺲ و اﻟﺨﻤﺴﻮن‪-‬‬‫أﺧﺮج اﻟﺒﺎوردي ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀّﻠﻮا ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫و ﻣﺮزا ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟّﻨﺠﺎ« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﺧﺮاج ﻃﺒﺮاﻧﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را از أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺧﺪري ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ اﻟﺒﺎوردّي ﻋﻨﻪ ﺑﻠﻔﻆ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ إن ﺗﻤـّﺴ ﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠّﻮا ﺑﻌﺪي ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ‬‫ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮﻓﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و إﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔّﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ أﺑﯿﻮردي‬‫و أﺑﯿﻮردي از أﻣﺎﺛﻞ ﺣّﻔﺎظ و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ و أﻓﺎﺿﻞ أﯾﻘﺎظ ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻧﺰد ﺳّﻨّﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷـﺑﯿﻮردي‪ -‬اﻹﻣـﺎم اﻟﻤﺤـّﺪث اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻤﻔﯿـﺪ زﯾﻦ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤّﻤـ ﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‬‫اﻻﺑﯿﻮردي اﻟّﺼﻮﻓﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ؛ ﻇّﻨﺎ‪ ،‬و ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﮐﻬﻮﻟﺘﻪ ﻓﺴـﻤﻊ ﻣﻦ ﮐﺮﯾﻤـﮥ اﻟّﺰﺑﯿﺮّﯾـﮥ و‬‫اﻟّﺴﺨﺎوي و اﻟّﻀﯿﺎء اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و أﺻﺤﺎب اﻟّﺴﻠﻔﯽ و اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﺛﻢ ﻧﺰل إﻟﯽ أﺻﺤﺎب اﻟﺒﻮﺻﯿﺮي و اﻟﺨﺸﻮﻋﯽ ﺛّﻢ ﻧﺰل إﻟﯽ أﺻﺤﺎب‬‫اﺑﻦ ﺑﺎﻓـﺎ و ﮐﺘﺐ اﻟﮑﺜﯿﺮ و ﺗﻌﺐ و ﺳّﻮد »اﻟﻤﻌﺠﻢ« و ﻗـّﻞ ﻣﺎ روي‪ ،‬ﻋﻮﺿﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎﻟﻌﻔﻮ و اﻟﻤﻐﻔﺮة‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺸـ ﺮﯾﻒ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت )ﻓﯽ »اﻟﻮﻓﯿﺎت«‪ .‬ظ(‪:‬‬‫ﮐﺎن ﺣﺮﯾﺼﺎ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﺤﺼـﯿﻞ ﺻﺎﺑﺮا ﻋﻠﯽ ﮐﻠﻒ اﻻﺳﺘﻔﺎدة‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ و ﮐﺎن أﻫﻼ ﻟﻠّﺪﯾﻦ و اﻟّﺼﻼح و اﻟﻌﻔﺎف و ﻟﻪ ﻓﻬﻢ و ﻓﯿﻪ ﺗﯿّﻘﻆ‪ ،‬ﺧّﺮج‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 307‬از ‪316‬‬‫ﻣﻌﺠﻤﻪ و وﻗﻒ أﺟﺰاءه و ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺣﺎدي ﻋﺸﺮ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳّﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟّﺪﻣﯿﺎﻃّﯽ ﺑﯿﺘﯿﻦ ﻣﻦ ﻧﻈﻤﻪ و ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺨﺎﻧﻘﺎه ﺳﻌﯿﺪ اﻟّﺴﻌﺪاء[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﻪ ﺳـﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﻻﺑﯿﻮردي‪ -‬اﻟﺤﺎﻓﻆ زﯾﻦ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﻟّﺼﻮﻓﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻊ و ﻫﻮ اﺑﻦ أرﺑﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻣﻦ ﮐﺮﯾﻤﮥ و اﺑﻦ ﻗﻤﯿﺮة ﻓﻤﻦ ﺑﻌﺪﻫﻤﺎ ﺣّﺘﯽ ﮐﺘﺐ ﻋﻦ أﺻﺤﺎب ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺎد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪462 :‬‬‫و ﺷـﺮع ﻓﯽ »اﻟﻤﻌﺠﻢ« و ﺣﺮص و ﺑﺎﻟﻎ ﻓﻤﺎ أﻓﺎق ﻣﻦ اﻟّﻄﻠﺐ إﻟّﺎ و اﻟﻤﻨّﯿﮥ ﻗﺪ ﻓﺠﺄﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ذا دﯾﻦ و ورع‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺨﺎﻧﮑﺎه ﺳـﻌﯿﺪ اﻟّﺴﻌﺪاء ﻓﯽ‬‫ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷﻌﺮ[‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷﺑﯿﻮردي‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﻤﺤـّﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻔﯿـﺪ زﯾﻦ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 601‬و ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻬﻼ ﻓﺴﻤﻊ ﻣﻦ اﻟّﺴﺨﺎوي و اﻟّﻀﯿﺎء اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫أﻫﻞ اﻟّﺪﯾﻦ و اﻟّﺼﻼح و ﻟﻪ ﻓﻬﻢ و ﯾﻘﻈﮥ‪ ،‬ﺧّﺮج ﻣﻌﺠﻤﻪ و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺣﺎدي ﻋﺸﺮ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ‪.[667‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮه« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻷﺑﯿﻮردي‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﻤﺤّﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ زﯾﻦ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻧﺰﯾﻞ‬‫اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﻟّﺴﺨﺎوي و ﻏﯿﺮه و أﻟّﻒ و ﺧّﺮج‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳّﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻹﻣﺎم اﻟﻤﺤـّﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ زﯾﻦ اﻟـّﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﻷﺑﯿﻮردي‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬در ﺳـﻨﻪ إﺣﺪي و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ ﻣﺘﻮﻟّﺪ ﺷﺪه و از ﺳـﺨﺎوي و ﻏﯿﺮه ﺷﻨﯿﺪه و ﺗﺄﻟﯿﻒ و ﺗﺨﺮﯾﺞ ﻧﻤﻮده در ﺳﻨﻪ ﺳﺒﻊ و‬‫ﺳﺘﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ درﮔﺬﺷﺖ ‪.‬‬
‫ﻓﻬـﺬا اﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﺒﺎرع اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻟﻨﻘﺎب‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ اﻷﺑﯿﻮردي اﻟﻤﺤﺮز ﻟﻌﻘﺎﺋﻞ اﻟـّﺴ ﻤﺎت و ﺟﻼﺋﻞ اﻷﻟﻘﺎب‪ ،‬ﻗـﺪ ﻓﺘـﺢ ﺑﺮواﯾـﮥ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﺎب‬‫اﻟّﺮﺷـﺪ و اﻟّﺼﻮاب‪ ،‬و ردم ﺑﺘﺤـﺪﯾﺜﻪ و ﺗـﺎج اﻟﻐّﯽ و اﻟّﺘﺒـﺎب‪ ،‬ﻓﻼـ ﯾﺼـﺪف ﻋﻦ اﻟﺤّﻖ اﻟّﺴﺎﻃﻊ اﻟّﺴﺎﻓﺮ ﮐﺎﻟّﺸـ ﻬﺎب‪ ،‬اﻟﺒﺎرق اﻟﺒﺎﻫﺮ ﮐﺎﻟﻤﺘﻬﻠّﻞ ﻣﻦ‬‫اﻟـّﺴ ﺤﺎب؛ إﻟّﺎ ﻣﻦ ﺳـﻠﮏ ﻣﺴـﻠﮏ اﻟﻌـﺪوان ﺑﺎﺗّﺒﺎع اﻟّﻨﺼﺎب‪ ،‬ﻓﺎﺑﺘﻠﯽ ﻟﻌﻤﺎه ﻣﻦ اﻟﻌﻤﻪ و اﻟﻌﺘﻪ ﺑﺄﻧﺠﺲ اﻷوﺻﺎب‪ ،‬ﺣّﺘﯽ ﻗﺎدﺗﻪ اﻟﻌﺼﺒـّﯿ ﮥ اﻟﻤﻮﺑﻘﮥ‬‫إﻟﯽ ﺳﻮء اﻟﻤﺂب‪ ،‬و أوردﺗﻪ اﻟﺤﻤّﯿﮥ اﻟﻤﺮدﯾﮥ ﻋﻠﯽ ﺧﺴﺮ اﻟﺤﺴﺎب‪.‬‬‫‪ -110‬أﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﻨﻮوي‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘـﺎب »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻷﺳـﻤﺎء و اﻟّﻠﻐـﺎت« در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺟﻨـﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم در ﺑﯿـﺎن ﻓﻀﺎﺋﻞ آن ﺟﻨﺎب‬‫آورده‪] :‬‬‫و ﻓﯽ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« أﯾﻀﺎ ﻋﻦ زﯾﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪463 :‬‬‫اﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﯽ ﺟﻤﻠـﮥ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﻮﯾﻞ ﻗﺎل‪ .‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ ﻓﯿﻨﺎ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﺑﻤﺎء ﯾﺪﻋﯽ ﺧّﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣّﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و‬‫أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و وﻋـﻆ و ذّﮐﺮ ﺛّﻢ ﻗـﺎل‪ :‬أّﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أﻻـ أّﯾﻬـﺎ اﻟّﻨـﺎس ﻓﺈﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸـﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن ﯾﺄﺗﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﺎ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫أّوﻟﻬﻤـﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬـﺪي و اﻟّﻨﻮر‪ ،‬ﻓﺨـﺬوا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ .‬ﻓﺤّﺚ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ )أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻓﻘﯿﻞ‪ :‬و ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﯾﺎ زﯾﺪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ اﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ و ﻟﮑّﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗﮥ ﺑﻌﺪه‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﻫﻢ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬آل ﻋﻠّﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋّﺒﺎس ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 308‬از ‪316‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻧﻮوي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ﻧﻮوي از أﻋﻼـم ﺣّﻔـ ﺎظ ﻣﺘﺒّﺤﺮﯾﻦ و أﺣﺒـﺎر ﻓﻘﻬﺎي ﻣﺘﻤّﻬﺮﯾﻦ ﺳـﻨّﯿﻪ ﺑﻮده‪ ،‬ﻧﺒـﺬي از ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺳﺎﻣﯿﻪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻃﺎﻣﯿﻪ او ﺑﺮ‬‫ﻣﺘﺘّﺒﻊ »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﺗﺘّﻤـ ﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« زﯾﻦ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈّﻔﺮ اﻟّﺸـ ﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ‬‫اﻟﻮردي و »ﻧﺠﻮم زاﻫﺮه« ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺗﻐﺮي ﺑﺮدي اﻷﺗﺎﺑﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺟﻤﺎل اﻟّﺪﯾﻦ اﺳـﻨﻮي و »ﻃﺒﻘﺎت‬‫ﺷـﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺗﻘﯽ اﻟـﺪﯾﻦ اﻷﺳـﺪي« و »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤّﻔـ ﺎظ« ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »إﺗﺤـﺎف اﻟّﻨﺒﻼـء« ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧـﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ و ﻏﯿﺮ آن ﻇﺎﻫﺮ و‬‫ﺑﺎﻫﺮﺳﺖ در اﯾﻦ ﺟﺎ روﻣﺎ ﻟﻼﺧﺘﺼﺎر‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﺒﺎرات ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟّﻨﻮاوي‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻷوﺣـﺪ اﻟﻘﺪوة ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم ﻋﻠﻢ اﻷوﻟﯿﺎء ﻣﺤﯿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﺷﺮف ﺑﻦ ﻣﺮي اﻟﺤﺰاﻣﯽ اﻟﺤﻮازﺑﯽ )اﻟﺤﻮراﻧﯽ‪ .‬ظ( اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ ﻣﻮﻟﺪه ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳـﻨﮥ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ و‬‫ﻗﺪم دﻣﺸﻖ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ ﻓﺴﮑﻦ ﻓﯽ اﻟّﺮواﺟﯿﮥ )اﻟّﺮواﺣﯿﮥ‪ .‬ظ( ﯾﺘﻨﺎول ﺧﺒﺰ اﻟﻤﺪرﺳﮥ ﻓﺤﻔﻆ »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻪ« ﻓﯽ أرﺑﻌﮥ أﺷﻬﺮ و ﻧﺼﻒ وﻗﺮ أرﺑﻊ‬‫»اﻟﻤﻬّﺬب« ﺣﻔﻈﺎ ﻓﯽ ﺑﺎﻗﯽ اﻟﺴـّﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﺷـﯿﺨﻪ اﻟﮑﻤﺎل ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺛﻢ ﺣّﺞ ﻣﻊ أﺑﯿﻪ و أﻗﺎم ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺷـﻬﺮا و ﻧﺼﻔﺎ و ﻣﺮض أﮐﺜﺮ اﻟّﻄﺮﯾﻖ ﻓﺬﮐﺮ‬‫ﺷﯿﺨﻨـﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﻄـﺎر أّن اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ ذﮐﺮ ﻟﻪ أﻧّﻪ ﮐـﺎن ﯾﻘﺮأ ﮐـّﻞ ﯾﻮم اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ درﺳﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ ﺷـﺮﺣﺎ و ﺗﺼـﺤﯿﺤﺎ‪:‬‬‫درﺳﯿﻦ ﻓﯽ »اﻟﻮﺳﯿﻂ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪464 :‬‬‫و درﺳـﺎ ﻓﯽ »اﻟﻤﻬـّﺬب« و درﺳـﺎ ﻓﯽ »اﻟﺠﻤـﻊ ﺑﯿﻦ اﻟـّﺼ ﺤﯿﺤﯿﻦ« و درﺳـﺎ ﻓﯽ »ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« و درﺳـﺎ ﻓﯽ »اﻟّﻠﻤﻊ« ﻻـﺑﻦ ﺟﻨﯽ و درﺳـﺎ ﻓﯽ‬‫»إﺻـﻼح اﻟﻤﻨﻄﻖ« و درﺳـﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺼـﺮﯾﻒ و و درﺳـﺎ ﻓﯽ أﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ و درﺳـﺎ ﻓﯽ أﺳـﻤﺎء اﻟّﺮﺟﺎل و درﺳﺎ ﻓﯽ أﺻﻮل اﻟـّﺪﯾﻦ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﻨﺖ‬‫أﻋّﻠﻖ ﺟﻤﯿﻊ ﻣـﺎ ﯾﺘﻌّﻠﻖ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﻞ و وﺿﻮح ﻋﺒﺎرة و ﺿـﺒﻂ ﻟﻐـﮥ و ﺑﺎرك اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﯽ وﻗﺘﯽ و ﺧﻄﺮ ﻟﯽ أن أﺷـﺘﻐﻞ ﻓﯽ اﻟﻄّﺐ و‬‫اﺷﺘﻐﻠﺖ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﺎﻧﻮن« و أﻇﻠﻢ ﻗﻠﺒﯽ و ﺑﻘﯿﺖ أّﯾﺎﻣﺎ ﻻ أﻗﺪر ﻋﻠﯽ اﻻﺷﺘﻐﺎل ﻓﺄﻓﻘﺖ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﯽ و ﺑﻌﺖ »اﻟﻘﺎﻧﻮن« ﻓﻨﺎر ﻗﻠﺒﯽ ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﻟّﺮﺿـﯽ اﺑﻦ اﻟﺒﺮﻫﺎن و ﺷـﯿﺦ اﻟّﺸـ ﯿﻮخ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤـ ﺪ اﻷﻧﺼﺎري و زﯾﻦ اﻟـّﺪﯾﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ و ﻋﻤﺎد اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‬‫اﻟﺨﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ )اﻟﺤﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ‪ .‬ظ( و زﯾﻦ اﻟّﺪﯾﻦ ﺧﻠﻒ اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ و ﺗﻘﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﯿﺴﺮ و ﺟﻤﺎل اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟّﺼﯿﺮﻓﯽ و ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﻋﻤﺮ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و ﺳـﻤﻊ »اﻟﮑﺘﺐ اﻟـّﺴ ّﺘﮥ« و »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و »اﻟﻤﻮّﻃـ ﺄ« و »ﺷـﺮح اﻟـّﺴ ﻨﮥ« ﻟﻠﺒﻐـﻮي و »ﺳـﻨﻦ اﻟـّﺪار ﻗﻄﻨﯽ« و أﺷـﯿﺎء ﮐـﺜﯿﺮة و ﻗﺮأ‬‫»اﻟﮑﻤﺎل« ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ )ﻋﻠﯽ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻋﻼء اﻟّﺪﯾﻦ و ﺷـﺮح ﻓﯽ أﺣﺎدﯾﺚ اﻟّﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤّﺪث أﺑﯽ إﺳﺤﺎق إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‬‫اﻟﻤﺮادي‪ ،‬و أﺧﺬ اﻷﺻﻮل ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟّﺘﻔﻠﯿﺴـﯽ‪ ،‬و ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻤﺎل إﺳﺤﺎق اﻟﻤﻌّﺮي و ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻧﻮح و ﻋّﺰ اﻟّﺪﯾﻦ‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻹرﺑﻠﯽ و اﻟﮑﻤﺎل ﺳـﻠّﺎر اﻹرﺑﻠﯽ‪ ،‬و ﻗﺮأ اﻟﻠّﻐﮥ ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﯿﺦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺼﺮي و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻣﻦ ﺗﺼﻨﯿﻔﻪ‪ ،‬و‬‫ﻻزم اﻻﺷـﺘﻐﺎل و اﻟّﺘﺼـﻨﯿﻒ و ﻧﺸﺮ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﺒﺎدة و اﻷوراد و اﻟّﺼﯿﺎم و اﻟّﺬﮐﺮ و اﻟّﺼﺒﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﯿﺸﮥ اﻟﺨﺸﻨﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺄﮐﻞ و اﻟﻤﻠﺒﺲ ﮐّﻠﯿﮥ ﻻ‬‫ﻣﺰﯾﺪ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻠﺒﺴﻪ ﺛﻮب ﺧﺎم و ﻋﻤﺎﻣﺘﻪ ﺳـﺒﺠﺎﻧّﯿﮥ ﺻـﻐﯿﺮة ﺗﺨّﺮج ﺑﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺻﺪر )اﻟﺼﺪر ظ( ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻟا ﺠﻌﻔﺮي‬‫و ﺷـﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻮان و ﺷـﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ اﻹرﺑﺪي و ﻋﻼء اﻟّﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟﻌّﻄﺎر‪ ،‬و ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ و اﻟﻤّﺰي و اﺑﻦ اﻟﻌّﻄﺎر‪.‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪» .‬ح«‪ .‬و أﺟﺎز ﻟﯽ ﺳّﺖ اﻟﻌﺮب ﺳّﺖ ﯾﺤﯿﯽ‪،‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا؛ ﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﯿﻤﻦ اﻟﮑﻨﺪّي‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺷـﯿﺒﺎن‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺣّﻤﺎد‬‫ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﻃﻠﺐ اﻟّﺸﻬﺎدة ﺻﺎدﻗﺎ ﻣﻦ ﻗﻠﺒﻪ أﻋﻄﯿﻬﺎ و ﻟﻮ ﻟﻢ ﺗﺼﺒﻪ‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪465 :‬‬‫ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻦ ﺷﯿﺒﺎن‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻌّﻄﺎر‪ :‬ذﮐﺮ ﻟﯽ ﺷﯿﺨﻨﺎ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ أﻧّﻪ ﮐﺎن ﻻ ﯾﻀﯿﻊ ﻟﻪ وﻗﺘﺎ ﻻ ﻓﯽ ﻟﯿﻞ و ﻻ ﻓﯽ ﻧﻬﺎر ﺣّﺘﯽ ﻓﯽ اﻟّﻄﺮق و أﻧّﻪ دام ﺳّﺖ ﺳﻨﯿﻦ ﺛﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 309‬از ‪316‬‬‫أﺧﺬ ﻓﯽ اﻟﺘﺼـﻨﯿﻒ و اﻹﻓﺎدة و اﻟّﻨﺼـﯿﺤﮥ و ﻗﻮل اﻟﺤّﻖ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻊ ﻣﺎ ﻫﻮ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺠﺎﻫﺪة ﺑﻨﻔﺴﻪ و اﻟﻌﻤﻞ ﺑﺪﻗﺎﺋﻖ اﻟﻮرع و اﻟﻤﺮاﻗﺒﮥ و ﺗﺼﻔﯿﮥ‬‫اﻟّﻨﻔﺲ ﻣﻦ اﻟّﺸﻮاﺋﺐ و ﻣﺤﻘﻬﺎ ﻣﻦ أﻏﺮاﺿـﻬﺎ ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ و ﻓﻨﻮﻧﻪ و رﺟﺎﻟﻪ و ﺻﺤﯿﺤﻪ و ﻋﻠﯿﻠﻪ رأﺳﺎ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل ﺷﯿﺨﻨﺎ‬‫اﻟّﺮﺷـﯿﺪ اﺑﻦ ﻟا ﻤﻌﻠﻢ‪ :‬ﻋﺬﻟﺖ اﻟﺸـﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﻓﯽ ﻋﺪم دﺧﻮﻟﻪ اﻟﺤّﻤﺎم و ﺗﻀـﯿﯿﻖ اﻟﻌﯿﺶ ﻓﯽ ﻣﺄﮐﻠﻪ و ﻣﻠﺒﺴﻪ و أﺣﻮاﻟﻪ و ﺧّﻮﻓﺘﻪ ﻣﻦ ﻣﺮض‬‫ﯾﻌّﻄﻠﻪ ﻋﻦ اﻻﺷـﺘﻐﺎل ﻓﻘﺎل‪ :‬إّن ﻓﻼﻧﺎ ﺻﺎم و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣّﺘﯽ اﺧﻀـّﺮ ﺟﻠﺪه و ﮐﺎن ﯾﻤﺘﻨﻊ ﻣﻦ أﮐﻞ اﻟﻔﻮاﮐﻪ و اﻟﺨﯿﺎر و ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺧﺎف أن ﯾﺮﻃﺐ‬‫ﺟﺴﻤﯽ و ﯾﺠﻠﺐ اﻟّﻨﻮم! و ﮐﺎن ﯾﺄﮐﻞ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠّﯿﻠﮥ أﮐﻠﮥ و ﯾﺸﺮب ﺷﺮﺑﮥ واﺣﺪة ﻋﻨﺪ اﻟّﺴﺤﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻌّﻄﺎر‪ :‬ﮐّﻠﻤﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﺎﮐﻬـﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬دﻣﺸﻖ ﮐﺜﯿﺮة اﻷوﻗﺎف و أﻣﻼك ﻣﻦ ﺗﺤﺖ اﻟﺤﺠﺮ و اﻟّﺘﺼـﺮف ﻟﻬﻢ ﻻ ﯾﺠﻮز إﻟّﺎ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻟﻐﺒﻄﮥ‬‫ﻟﻬﻢ ﺛّﻢ اﻟﻤﻌﺎﻣﻠـﮥ ﻓﯿﻬـﺎ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻟﻤﺴﺎﻗـﺎة و ﻓﯿﻬـﺎ ﺧﻼـف‪ ،‬ﻓﮑﯿـﻒ ﺗﻄﯿﺐ ﻧﻔﺴـﯽ ﺑﺄﮐـﻞ ذﻟـﮏ؟! و ﻗـﺪ ﺟﻤﻊ اﺑﻦ اﻟﻌّﻄـ ﺎر ﺳـﯿﺮﺗﻪ ﻓﯽ ﺳـّﺖ‬‫ﮐﺮارﯾﺲ‪ .‬ﻓﻤﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪» :‬ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ« و »رﯾﺎض اﻟّﺼﺎﻟﺤﯿﻦ« و »اﻷذﮐﺎر« و »اﻷرﺑﻌﯿﻦ« و »اﻹرﺷﺎد« ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ و »اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ«‬‫ﻣﺨﺘﺼـﺮه و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻬّﻤﺎت« و »ﺗﺤﺮﯾﺮ اﻷﻟﻔﺎظ« و »اﻟﻌﻤـﺪة« و »ﺗﺼـﺤﯿﺢ اﻟّﻨﺴـﺒﮥ« و »اﻹﯾﻀﺎح« و »اﻟﻤﻨﺎﺳﮏ« ﻣﺠﻠّـﺪ‪ .‬و ﻟﻪ ﺛﻼﺛﮥ ﻣﻨﺎﺳـﮏ‬‫ﺳﻮاه‪ ،‬و »اﻟﺘﺒﯿﺎن ﻓﯽ آداب ﺣﻤﻠﮥ اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬و ﻓﺘﺎواه ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ ﻓﯽ ﻣﺠﯿﻠﯿﺪ )ﻣﺠﯿﻠﺪ‪ .‬ظ( و »اﻟّﺮوﺿﮥ« أرﺑﻌﻪ أﺳﻔﺎر و »ﺷﺮح اﻟﻤﻬﺬب« إﻟﯽ ﺑﺎب‬‫اﻟﻤﺼـﺮاة ﻓﯽ أرﺑﻊ ﻣﺠّﻠـﺪات‪ ،‬و ﺷـﺮح ﻗﻄﻌﮥ ﻣﻦ »اﻟﺒﺨﺎري« و ﻗﻄﻌﮥ ﻣﻦ »اﻟﻮﺳـﯿﻂ« و ﻋﻤﻞ ﻗﻄﻌﮥ ﻣﻦ اﻷﺣﮑﺎم و ﺟﻤﻠﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻦ اﻷﺳـﻤﺎء و‬‫اﻟّﻠﻐﺎت و »ﻣﺴّﻮدة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء« و ﻣﻦ اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ إﻟﯽ ﺑﺎب ﺻـﻼة اﻟﻤﺴﺎﻓﺮ‪ .‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻣﻦ أﺣـﺪ ﺷـﯿﺌﺎ إﻟّﺎ ﻓﯽ اﻟّﻨﺎدر ﻣّﻤﻦ ﻻ ﯾﺸـﺘﻐﻞ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬أﻫﺪي ﻟﻪ ﻓﻘﯿﺮ إﺑﺮﯾﻘﺎ ﻓﻘﺒﻠﻪ و ﻋﺰم ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﺑﺮﻫﺎن اﻟّﺪﯾﻦ اﻹﺳـﮑﻨﺪراﻧﯽ أن ﯾﻔﻄﺮ ﻋﻨﺪه ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺣﻀـﺮ اﻟّﻄﻌﺎم إﻟﯽ ﻫﻨﺎ و ﻧﻔﻄﺮ ﺟﻤﻠﮥ‪،‬‬‫ﻓﺄﮐﻞ ﻣﻦ ذﻟﮏ و ﮐﺎن ﻟﻮﻧﯿﻦ‪.‬‬‫و رﺑّﻤﺎ ﺟﻤﻊ اﻟّﺸﯿﺦ ﺑﻌﺾ اﻷوﻗﺎت ﺑﯿﻦ إداﻣﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻮاﺟﻪ اﻟﻤﻠﻮك و اﻟّﻈﻠﻤﮥ ﺑﺎﻹﻧﮑﺎر و ﯾﮑﺘﺐ إﻟﯿﻬﻢ و ﯾﺨّﻮﻓﻬﻢ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﮐﺘﺐ ﻣّﺮة‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﻮاوي‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪466 :‬‬‫ﺳﻼـم اﻟﱠﻠﻪ و رﺣﻤﺘﻪ و ﺑﺮﮐـﺎﺗﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻤﺤﺴﻦ ﻣﻠﮏ اﻻﻣﺮاء ﺑـﺪر اﻟـﺪﯾﻦ أدام اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ اﻟﺨﯿﺮات و ﺗﻮﻟّﺎه ﺑﺎﻟﺤﺴـﻨﺎت و ﺑّﻠﻐﻪ ﻣﻦ ﺧﯿﺮات‬‫اﻟّﺪﻧﯿﺎ و اﻵﺧﺮة ﮐّﻞ آﻣﺎﻟﻪ و ﺑﺎرك ﻟﻪ ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ أﺣﻮاﻟﻪ‪ ،‬آﻣﯿﻦ و ﯾﻨﻬﯽ إﻟﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟّﺸـ ﺮﯾﻔﮥ أّن أﻫﻞ اﻟّﺸﺎم ﻓﯽ ﺿـﯿﻖ و ﺿـﻌﻒ ﺣﺎل ﺑﺴﺒﺐ‬‫ﻗّﻠـﮥ اﻻﻣﻄﺎر‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻓﺼـﻼ ﻃﻮﯾﻼ و ﻓﯽ ﻃّﯽ ذﻟﮏ ورﻗﮥ إﻟﯽ اﻟﻤﻠﮏ اﻟّﻈﺎﻫﺮ‪ .‬ﻓﺮّدوا ﺟﻮاﺑﻬﺎ رّدا ﻋﻨﯿﻔﺎ ﻣﻮﻟﻤﺎ ﻓﺘﻨّﮑﺪت ﺧﻮاﻃﺮ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﻏﯿﺮ رﺳﺎﻟﮥ إﻟﯽ اﻟﻤﻠﮏ اﻟّﻈﺎﻫﺮ ﻓﯽ اﻷﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﺑﻦ ﻓﺮح ﯾﺸـﺮح ﻋﻠﯽ اﻟّﺸﯿﺦ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻘﺎل ﻧﻮﺑﮥ اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﻗﺪ‬‫ﺻـﺎر إﻟﯽ ﺛﻼث ﻣﺮاﺗﺐ ﮐّﻞ ﻣﺮﺗﺒـﮥ ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ ﻟﺸـﺨﺺ ﻟﺸـّﺪت إﻟﯿﻪ اﻟّﺮﺣﺎل‪ :‬اﻟﻌﻠﻢ و اﻟّﺰﻫـﺪ و اﻷﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف و اﻟّﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪ .‬ﻓﺴﺎﻓﺮ‪.‬‬‫)ﺳﺎﻓﺮ‪ .‬ظ( اﻟّﺸـ ﯿﺦ ﻓﺰار ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘـﺪس و ﻋﺎد إﻟﯽ ﻧﻮي ﻓﻤﺮض ﻋﻨﺪ واﻟﺪه ﻓﺤﻀـﺮﺗﻪ اﻟﻤﻨّﯿﮥ ﻓﺎﻧﺘﻘﻞ إﻟﯽ رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ اﻟّﺮاﺑﻊ و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ‬‫رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ و ﻗﺒﺮه ﻇﺎﻫﺮ ﯾﺰار‪ .‬ﻗﺎﻟﻪ اﻟّﺸﯿﺦ ﻗﻄﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﯿﻮﻧﯿﻨﯽ و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن أوﺣﺪ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻮرع و اﻟﻌﺒﺎدة‬‫و اﻟﺘﻘّﻠـﻞ و ﺧﺸﻮﻧـﮥ اﻟﻌﯿﺶ‪ ،‬واﻗﻒ اﻟﻤﻠﮏ اﻟّﻈﺎﻫﺮ ﺑـﺪار اﻟﻌـﺪل ﻏﯿﺮ ﻣّﺮة ﻓﺤﮑﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻠﮏ اﻟّﻈﺎﻫﺮ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ أﻓﺰع ﻣﻨﻪ! وﻟﯽ ﻣﺸـﯿﺨﮥ دار‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬وﻟﯿﻬﺎ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳّﺘﯿﻦ ﺑﻌﺪ أﺑﯽ ﺷﺎّﻣﮥ إﻟﯽ أن ﻣﺎت‪ .‬و ﻗﺎل اﻟّﺸﯿﺦ ﺷﻤﺲ اﻟّﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﺨﺮ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ‪:‬‬‫ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﺑﺎرﻋﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ أﺗﻘﻦ ﻋﻠﻮﻣﺎ ﺟّﻤﮥ و ﺻّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺠّﻤﮥ و ﮐﺎن ﺷﺪﯾﺪ اﻟﻮرع و اﻟّﺰﻫﺪ ﺗﺎرﮐﺎ ﻟﺠﻤﯿﻊ اﻟﻤﺄﮐﻮل إﻟّﺎ ﻣﺎ ﯾﺄﺗﯿﻪ ﺑﻪ‬‫أﺑﻮه ﻣﻦ ﮐﻌﮏ وﺗﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻠﺒﺲ اﻟّﺜﯿﺎب اﻟّﺮدّﯾـﮥ اﻟﻤﺮﻗﻌﮥ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺪﺧﻞ اﻟﺤّﻤﺎم‪ ،‬و ﺗﺮك اﻟﻔﻮاﮐﻪ ﺟﻤﯿﻌﻬﺎ و ﻟﻢ ﯾﺘﻨﺎول ﻣﻦ اﻟﺠﻬﺎت‪ ،‬رﺣﻤﻪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘّﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﻪ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻓﯿﻬـﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم اﻟﻌـﺎﻟﻢ اﻟّﺮﺑـﺎﻧﯽ اﻟّﺰاﻫـﺪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف اﺑﻦ ﻣﺮي اﻟّﻨﻮاوي و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﻮن ﺳـﻨﮥ و‬‫ﻧﺼﻒ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺳـﯿﺮة ﻣﻔﺮدة ﻓﯽ ﻋﻠﻮﻣﻪ و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ و دﯾﻨﻪ و ﯾﻘﯿﻨﻪ و ورﻋﻪ و زﻫـﺪه و ﻗﻨﺎﻋﺘﻪ ﺑﺎﻟﯿﺴـﯿﺮ و ﺗﻌـّﺒ ﺪه و ﺗﻬّﺠﺪه و ﺧﻮﻓﻪ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫وﻟﯽ ﻣﺸﯿﺨﮥ دار اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺪﻣﺸﻖ و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺘﻨﺎول ﻣﻦ ﻣﻌﻠﻮﻣﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ و ﻗﺒﺮه ﻇﺎﻫﺮ ﯾﺰار ﺑﻨﻮي‪ .‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 310‬از ‪316‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪467 :‬‬‫ﻟﻘﯿﺖ ﺧﯿﺮا ﯾﺎ ﻧﻮي!* و ﺣﺮﺳﺖ ﻣﻦ أﻟﻢ اﻟّﻨﻮي‬‫ﻓﻠﻘﺪ ﻧﺸﺎ ﺑﮏ زاﻫﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ أﺧﻠﺺ ﻣﺎ ﻧﻮي‬‫و ﻋﻠﯽ ﻋـﺪاه ﻓﻀـﻠﻪ ﻓﻀـﻞ اﻟﺤﺒﻮب ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻮي‪ .‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪ .‬و ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟﻨﻮوي‪ -‬اﻹﻣﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻷوﺣﺪ اﻟﻘﺪوة ﺷـﯿﺦ اﻹﺳـﻼم ﻋﻠﻢ اﻷوﻟﯿﺎء ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺷﺮف ﺑﻦ ﻣﺮي اﻟﺤّﺮاﻧﯽ اﻟﺤﻮراﻧﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ .‬وﻟﺪ ﻓﯽ‬‫اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ‪ 631‬و ﻗﺪم دﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ ‪ 49‬و ﺣّﺞ ﻣّﺮﺗﯿﻦ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟّﺮﺿﯽ ﺑﻦ اﻟﺒﺮﻫﺎن و اﻟّﻨﻌﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﯿﺴﺮ و اﻟﻄﺒﻘﮥ و ﺻّﻨﻒ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‬‫اﻟّﻨﺎﻓﻌﮥ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬ﮐﺸﺮح ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬و اﻟّﺮوﺿﮥ‪ .‬و ﺷﺮح اﻟﻤﻬّﺬب‪ .‬و اﻟﻤﻨﻬﺎج‪ .‬و اﻟّﺘﺤﻘﯿﻖ‪ .‬و اﻷذﮐﺎر‪ .‬و رﯾﺎض اﻟّﺼﺎﻟﺤﯿﻦ‪ .‬و‬‫اﻹرﺷﺎد‪ .‬و اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ‪ ،‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬و ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻷﺳﻤﺎء و اﻟّﻠﻐﺎت‪ .‬و ﻣﺨﺘﺼﺮ اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ ﻓﯽ اﻟّﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫و اﻟﻤﺒﻬﻤﺎت‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ .‬و ﮐﺎن إﻣﺎﻣﺎ ﺑﺎرﻋﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ أﺗﻘﻦ ﻋﻠﻮﻣﺎ ﺷّﺘﯽ و ﺑﺎرك اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﻟﺤﺴﻦ ﻗﺼـﺪه‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷﺪﯾﺪ‬‫اﻟـﻮرع و اﻟّﺰﻫـﺪ آﻣﺮا ﺑـﺎﻟﻤﻌﺮوف ﻧﺎﻫﯿـﺎ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪ ،‬ﺗﻬـﺎﺑﻪ اﻟﻤﻠﻮك‪ ،‬ﺗﺎرﮐـﺎ ﻟﺠﻤﯿﻊ ﻣﻼـذ اﻟـّﺪﻧﯿﺎ و ﻟﻢ ﯾـﺘﺰّوج و وﻟﯽ ﻣﺸـﯿﺨﮥ دار اﻟﺤـﺪﯾﺚ‬‫اﻷﺷـﺮﻓّﯿﮥ ﺑﻌﺪ أﺑﯽ ﺷﺎّﻣﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﺘﻨﺎول ﻣﻨﻬﺎ درﻫﻤﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ راﺑﻊ ﻋﺸﺮي رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ‪ .676‬ﻗﻠﺖ‪ :‬أﻓﺮزت ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﺑﺎﻟّﺘﺄﻟﯿﻒ‪ .‬ﻗﺎل اﻟّﺬﻫﺒﯽ‪ :‬و ﻫﻮ‬‫ﺳّﯿﺪ اﻟﻄﺒﻘﮥ اﻵﺗﯿﮥ و إﻧّﻤﺎ ذﮐﺮ ﻫﻨﺎ ﻟﺘﻘّﺪم ﻣﻮﺗﻪ ‪.‬‬
‫ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ دﯾﺎرﺑﮑﺮي در »ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ رﺟﺒﻬﺎ ﻣﺎت ﺷﯿﺦ اﻹﺳﻼم ﺷﯿﺦ اﻟّﺸﺎﻓﻌّﯿﮥ‬‫اﻟﻘﺪوة اﻟّﺰاﻫﺪ اﻟﻌﻠﻢ ﻣﺤﯿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف اﻟّﻨﻮوي‪ ،‬و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﻮن ﺳﻨﮥ و ﻧﺼﻒ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻣﺘﻔّﺮد ﻓﯽ ﻋﻠﻮﻣﻪ و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ و دﯾﻨﻪ و‬‫ﯾﻘﯿﻨﻪ و ورﻋﻪ و زﻫﺪه و ﻗﻨﺎﻋﺘﻪ ﺑﺎﻟﯿﺴﯿﺮ و ﺗﻌّﺒﺪه و ﺗﻬّﺠﺪه و ﺧﻮﻓﻪ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻗﺒﺮه ﺑﻨﻮي ﯾﺰار[‪.‬‬‫و وﻟﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﺧﻄﯿﺐ در »أﺳـﻤﺎء رﺟـﺎل ﻣﺸـﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻹﻣـﺎم اﻟّﻨﻮوي‪ -‬ﻫﻮ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﻣﺤﯿﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف اﻟّﻨﻮوي إﻣﺎم أﻫﻞ‬‫زﻣﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻓﺎﺿﻼ ﻣﺘﻮرﻋﺎ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻣﺤّﺪﺛﺎ ﺛﺒﺘﺎ ﺣّﺠﮥ‪ .‬ﻟﻪ ﻣﺼّﻨﻔﺎت ﮐﺜﯿﺮة ﻣﺸﻬﻮرة و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﻋﺠﯿﺒﮥ ﻣﻔﯿﺪة ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪468 :‬‬‫ﻣﺜﻞ »اﻟّﺮوﺿـﮥ« و ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ »اﻟﺮﯾﺎض« و »اﻷذﮐﺎر« و ﻓﯽ ﺷـﺮﺣﻪ ﻣﺜﻞ »ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟّﻠﻐﮥ‪،‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ اﻟﮑﺒﺎر و ﻣﻨﻪ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ و أﺟﺎز رواﯾﮥ ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ و اﻷذﮐﺎر ﻟﺠﻤﯿﻊ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ »ﻧﻮي« ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ أﻋﻤﺎل‬‫دﻣﺸﻖ ﻧﺸـﺄ ﺑﻬـﺎ و ﺣﻔـﻆ اﻟﺨﺘﻤـﮥ و ﻗـﺪم دﻣﺸﻖ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ و ﻟﻪ ﺗﺴﻊ ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ ﻓﺘﻔّﻘﻪ و ﺑﺮع‪ ،‬و ﮐﺎن ﺧﺸﻦ اﻟﻌﯿﺶ ﻗﺎﻧﻌﺎ‬‫ﺑﺎﻟﻘﻮت ﺗﺎرﮐﺎ ﻟﻠّﺸـ ﻬﻮات ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﺎدة و ﺧﻮف و ﮐﺎن ﻗّﻮاﻻ ﺑﺎﻟﺤّﻖ ﺻـﻐﯿﺮ اﻟﻌﻤﺎﻣﮥ ﮐﺒﯿﺮ اﻟّﺸﺄن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺴـﻬﺮ ﻣﮑّﺒﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﻤﻞ ﻣﺎت‬‫ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ و ﻗﺒﺮه ﯾﺰار ﺑﻨﻮي‪ ،‬ﻋﺎش ﺧﻤﺴﺎ و أرﺑﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[‪.‬‬‫و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در »أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬اﻟّﻨﻮوّي‪ -‬ﻫﻮ اﻟّﺸﯿﺦ اﻹﻣﺎم ﻣﺤﯿﯽ اﻟّﺪﯾﻦ أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﺤﺰاﻣﯽ‪-‬‬‫ﺑﺤﺎء ﻣﻬﻤﻠـﮥ ﻣﮑﺴﻮرة و اﻟّﺰاء‪ -‬اﻟّﻨﻮوي‪ ،‬ﻣﺤّﺮر ﻣـﺬﻫﺐ اﻟّﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻣﻤّﻬﺪه و ﻣﻨّﻘﺤﻪ و ﻣﺮﺗّﺒﻪ ﺻﺎﺣﺐ اﻟّﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة اﻟﻤﺒﺎرﮐﮥ اﻟﻨﺎﻓﻌﮥ‪.‬‬‫وﻟـﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﺸـﺮ اﻷّول ﻣﻦ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳـﻨﮥ إﺣـﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳـّﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﻨﻮي ﻣﻦ اﻟّﺸﺎم ﻣﻦ ﻋﻤﻞ دﻣﺸﻖ و ﻗﺮأ ﺑﻬﺎ اﻟﻘﺮآن و ﻗﺪم دﻣﺸﻖ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻗﺮأ »اﻟّﺘﻨﺒﯿﻪ« ﻓﯽ أرﺑﻌﮥ أﺷـﻬﺮ و ﻧﺼـﻔﻪ )ﻧﺼﻒ‪ .‬ظ( و ﺣﻔﻆ رﺑﻊ اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻓﯽ ﺑﻘّﯿﮥ اﻟـّﺴ ﻨﮥ و ﻣﮑﺚ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺳـﻨﺘﯿﻦ ﻻ ﯾﻀﻊ‬‫ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻠﯽ اﻷرض و ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟّﻠﯿﻠـﮥ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ درﺳﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ ﻓﯽ ﻋـّﺪة ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم و ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ و أﮐﺜﺮ اﻧﺘﻔﺎﻋﻪ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻤـﺎل إﺳـﺤﺎق اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ و ﮐﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﺟﺎﻧﺐ ﮐﺜﯿﺮ )ﮐﺒﯿﺮ‪ .‬ظ( ﻣﻦ اﻟﻌﻤﻞ و اﻟّﺰﻫـﺪ و اﻟّﺼﺒﺮ ﻋﻠﯽ ﺧﺸﻮﻧـﮥ اﻟﻌﯿﺶ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ‬‫ﯾﺪﺧﻞ اﻟﺤّﻤﺎم و ﻻ ﯾﺄﮐﻞ إﻟّﺎ أﮐﻠﮥ واﺣﺪة ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠّﯿﻠﮥ ﺑﻌﺪ اﻟﻌﺸﺎء اﻵﺧﺮة و ﻻ ﯾﺸـﺮب إﻟّﺎ ﺷـﺮﺑﮥ واﺣﺪة ﻋﻨﺪ اﻟّﺴـ ﺤﺮ و ﻻ ﯾﺸﺮب ﺑﺎﻟّﺜﻠﺞ‬‫ﮐﻤﺎ ﯾﻌﺘﺎده اﻟّﺸﺎﻣّﯿﻮن‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﺰّوج‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟـّﺴ ﻬﺮ ﻓﯽ اﻟﻌﺒﺎدة و اﻟّﺘﺼﻨﯿﻒ‪ ،‬و ﮐﺎن آﻣﺮا ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف ﻧﺎﻫﯿﺎ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ ﯾﻮاﺟﻪ ﺑﻪ ﻟا ﻤﻠﻮك‬‫ﻓﻤﻦ دوﻧﻬﻢ و ﺣّﺞ ﻣّﺮﺗﯿﻦ و ﺗﻮﻟّﯽ دار اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻷﺷـﺮﻓّﯿﮥ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳّﺘﯿﻦ ﻓﻠﻢ ﯾﺄﺧﺬ ﻣﻦ ﻣﻌﻠﻮﻣﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ إﻟﯽ أن ﺗﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻠﺒﺲ ﺛﻮﺑﺎ‬‫ﻗﻄﻨـﺎ )ﻗﻄﻨﯿﺎ‪ .‬ظ( و ﻋﻤﺎﻣﺘﻪ ﺳـﺤﺘﺎﻧّﯿﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻟﺤﯿﺘﻪ ﺷـﻌﺮات ﺑﯿﺾ و ﻋﻠﯿﻪ ﺳـﮑﯿﻨﮥ و وﻗﺎر ﻓﯽ اﻟﺒﺤﺚ ﻣﻊ اﻟﻔﻘﻬﺎء و ﻓﯽ ﻏﯿﺮه ﻟﻢ ﯾﺰل ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 311‬از ‪316‬‬‫ذﻟﮏ إﻟﯽ أن ﺳﺎﻓﺮ إﻟﯽ ﺑﻠﺪه و زار اﻟﻘﺪس و اﻟﺨﻠﯿﻞ ﺛّﻢ ﻋﺎد إﻟﯿﻬﺎ ﻓﻤﺮض ﺑﻬﺎ ﻋﻨﺪ أﺑﻮﯾﻪ و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻷرﺑﻌﺎء راﺑﻊ ﻋﺸﺮ ﺷﻬﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪469 :‬‬‫رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ و دﻓﻦ ﺑﺒﻠﺪه‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻋﺒﺎده اﻟّﺼﺎﻟﺤﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي در ﻣﻘـّﺪﻣﻪ »أﺷـﻌﮥ اﻟّﻠﻤﻌـﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إﻣﺎم ﻧﻮوي‪ -‬ﻟﻘﺐ وي ﻣﺤﯿﯽ اﻟـّﺪﯾﻦ و ﮐﻨﯿﺖ وي أﺑﻮ زﮐﺮّﯾﺎ و ﻧﺎم وي‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﺣﺰاﻣﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و ﺣﺰاﻣﯽ‪ -‬ﺑﺤﺎء ﻣﻬﻤﻠﻪ ﻣﮑﺴﻮره و ﺑﺰاي‪ -‬ﻧﺴﺒﺘﺴﺖ ﺑﺤﺰام ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از أﺟﺪاد اوﺳﺖ‪.‬‬‫وﻻدت وي در ﻋﺸـﺮه أّول از ﻣﺤّﺮم ﺳـﻨﻪ إﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﻪ اﺳﺖ در »ﻧﻮي« از ﺷﺎم ﮐﻪ از أﻋﻤﺎل دﻣﺸﻘﺴﺖ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻮي »ﻧﻮاوي«‬‫ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ .‬ﻗﺮاﺋﺖ ﮐﺮد ﻗﺮآن ﻣﺠﯿﺪ را ﭘﺲ ﻗﺪوم آورد ﺑﺪﻣﺸﻖ در ﺳﻨﻪ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻮاﻧﺪ »ﺗﻨﺒﯿﻪ« را ﮐﻪ ﮔﻮﯾﻨﺪ در ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯿﺴﺖ‬‫در ﭼﻬـﺎر و ﻧﯿﻢ ﻣـﺎه و ﯾﺎد ﮔﺮﻓﺖ رﺑﻊ ﻣـﺬﻫﺐ را در ﺑﻘّﯿﻪ ﺳﺎل و ﻣﮑﺚ ﮐﺮده دو ﺳﺎل ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﻬﻠﻮ ﻧﻨﻬﺎده ﺑﺮ زﻣﯿﻦ‪ ،‬ﻣﯽﺧﻮاﻧـﺪ در ﺷﺐ و‬‫روز دوازده درس ﺑﺮ ﻣﺸﺎﯾﺦ در أﻧﻮاع ﻋﻠﻮم دﯾﻨّﯿﻪ و ﺗﻔّﻘﻪ ﮐﺮد ﺑﺮ ﺑﺴﯿﺎري از ﻣﺸﺎﯾﺦ و أﮐﺜﺮ اﻧﺘﻔﺎع وي ﺑﮑﻤﺎل اﻟّﺪﯾﻦ إﺳﺤﺎق ﻣﻐﺮﺑﯽ ﺑﻮد و‬‫وي ﻣﺤّﺮر ﻣـﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ و ﻣﻤّﻬﺪ و ﻣﻨّﻘﺢ و ﻣﺮﺗّﺐ اوﺳﺖ ﺑﻌﺪ از راﻓﻌﯽ‪ ،‬و اﻵن ﻣﺪار ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺑﺮ ﺗﺼـﺤﯿﺢ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اوﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻮد‬‫وي رﺣﻤـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺮ ﺟﺎﻧﺐ ﮐﺜﯿﺮ )ﮐﺒﯿﺮ‪ .‬ظ( از ﻋﻤﻞ و زﻫﺪ و ﺻﺒﺮ ﺑﺮ ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻋﯿﺶ‪ ،‬در ﻧﻤﯽآﻣﺪ ﺑﺤﻤﺎم و ﻧﻤﯽﺧﻮرد از ﻓﻮاﮐﻪ‬‫دﻣﺸﻖ ﮐﻪ أﮐﺜﺮ ﻗﻮت أﻫﻞ دﯾﺎر ﺑﺮ آﻧﺴﺖ ﺑﺠﻬﺖ آﻧﭽﻪ در ﺿـﻤﺎﻧﯿﺖ آن ﺑﻮد از ﺧﯿﺎﻧﺖ و ﺷـﺒﻬﻪ و ﻗﻮت ﻣﯽﮐﺮد ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻣﯽآﻣﺪ از ﺑﻠﺪ وي‬‫از ﻧﺰد واﻟـﺪﯾﻦ وي‪ ،‬و أﮐـﻞ ﻧﻤﯽﮐﺮد ﻣﮕﺮ ﯾـﮏ ﺑـﺎر ﺑﻌـﺪ از ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎ و ﺷـﺮب ﻧﻤﯽﮐﺮد ﻣﮕﺮ ﯾﮏ ﺑﺎر ﻧﺰد ﺳـﺤﺮ و ﻧﻤﯽﺧﻮرد آب ﺑﺮف‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻋﺎدت ﺷﺎﻣﯿﺎﻧﺴﺖ و اﺧﺘﯿﺎر ﮐﺮد ﺗﺠّﺮد و اﻧﻔﺮاد را و اﺗّﻔﺎق ﻧﯿﻔﺘﺎد ﻣﺮ او را ﺗﺰّوج‪ ،‬و ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﯽﮐﺮد ﺑﯿﺪاري را از ﻋﺒﺎدت و ﺗﺼﻨﯿﻒ‬‫و ﻣﯽﮐﺮد أﻣﺮ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﯽ ﻣﻨﮑﺮ ﺑﻤﻠﻮك و اﻣﺮا و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و راه ﻧﻤﯽداد ﻣـﺪاﻫﻨﺖ را درﯾﻦ ﮐﺎر‪ ،‬و دو ﺑﺎر ﺑﺤّﺞ رﻓﺖ و ﻣﺘﻮﻟّﯽ ﺷﺪ دار‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ أﺷـﺮﻓّﯿﻪ را در ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺲ و ﺳّﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﮕﺮﻓﺖ از وﻇـﺎﺋﻒ وي ﭼﯿﺰي ﺗﺎ رﻓﺖ ازﯾﻦ ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬و ﻧﺒﻮد در ﻟﺤﯿﻪ ﻣﺒﺎرك وي ﻣﮕﺮ ﭼﻨﺪ‬‫ﻣﻮي ﺳـﻔﯿﺪ‪ ،‬و ﻏـﺎﻟﺐ ﺑﻮد ﺑﺮوي ﺳـﮑﯿﻨﻪ و وﻗـﺎر در ﺑﺤﺚ و در ﺟﻤﯿﻊ أﺣﻮال‪ ،‬و ﻣﻨّﺰه ﺑﻮد از ﺗﻌّﺼﺐ ﺑﺸﺎﻓﻌّﯿﺖ‪ ،‬و ﻣّﺘﺼﻒ ﺑﻮد ﺑﺎﻧﺼﺎف‪ ،‬و‬‫ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﺮد در ﮐﺘﺐ ﺧﻮد از أﻗﻮال أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻣّﺘﺼﻒ ﺑﻮد ﺑﺘﺼّﻮف و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪470 :‬‬‫اﻋﺘﻘـﺎد ﻣﺸﺎﯾـﺦ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از آن ﻣﺴـﺎﻓﺮت ﮐﺮد ﺑﺒﻠـﺪه ﺧﻮد و زﯾﺎرت ﮐﺮد ﻗـﺪس ﺧﻠﯿﻞ را ﺑﺎز ﺑﻮﻃﻦ آﻣـﺪ و ﺑﯿﻤﺎر اﻓﺘﺎد و ﻧﺰد واﻟـﺪﯾﻦ ﺧﻮدش‬‫وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ در ﺷﺐ ﭼﻬﺎرﺷـﻨﺒﻪ ﭼﻬﺎردﻫﻢ ﺷـﻬﺮ رﺟﺐ ﺳـﻨﻪ ﺳّﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ و ﻫﻢ در ﺷﻬﺮ ﺧﻮد ﻣﺪﻓﻮن ﮔﺸﺖ‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻋﺒﺎد اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺼﺎﻟﺤﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻـﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧـﺎن ﻣﻌﺎﺻـﺮ در »إﺗﺤﺎف اﻟّﻨﺒﻼ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﺤﯿﯽ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف اﻟﺤﺰاﻣﯽ‪ -‬ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﺤﺎء و ﻓﺘﺢ‬‫اﻟﺰاء‪ -‬ﻧﺴﺒﮥ إﻟﯽ )ﺑﻌﺾ‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( أﺟﺪاده‪ ،‬اﻟّﻨﻮوي‪ .‬وﻻدت وي در ﻋﺸﺮه أّول از ﻣﺤّﺮم ﺳﻨﻪ إﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳّﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﻮده در ﻗﺮﯾﻪ ﻧﻮي‬‫از ﺷﺎم‪ ،‬أﻋﻤﺎل دﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻮي »ﻧﻮاوي« ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨـﺪ‪ .‬ﻗﺮاﺋﺖ ﮐﺮد ﻗﺮآن را ﭘﺲ ﻗـﺪوم آورد ﺑﺪﻣﺸﻖ در ﺳـﻨﻪ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻮاﻧﺪ‬‫ﮐﺘﺎب »ﺗﻨﺒﯿﻪ« را ﮐﻪ در ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯿﺴﺖ در ﭼﻬﺎر و ﻧﯿﻢ ﻣﺎه و ﯾﺎد ﮔﺮﻓﺖ رﺑﻊ ﻣﺬﻫﺐ را در ﺑﻘّﯿﻪ ﺳﺎل و ﻣﮑﺚ ﮐﺮد دو ﺳﺎل ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﻬﻠﻮ‬‫ﻧﻨﻬﺎد ﺑﺮ زﻣﯿﻦ و ﻣﯽﺧﻮاﻧـﺪ در ﺷﺐ و روز دوازده درس ﺑﺮ ﻣﺸﺎﯾـﺦ در أﻧﻮاع ﻋﻠﻮم دﯾﻨّﯿﻪ و ﺗﻔّﻘﻪ ﮐﺮد ﺑﺮ ﺑﺴـﯿﺎري از ﻣﺸﺎﯾـﺦ و اﮐﺜﺮ اﻧﺘﻔﺎع‬‫وي ﺑﺮ ﮐﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ إﺳـﺤﺎق ﻣﻐﺮﺑﯽ ﺑﻮد‪ .‬و وي ﻣﺤّﺮر ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ و ﻣﻤّﻬﺪ و ﻣﻨّﻘﺢ و ﻣﺮﺗّﺐ اوﺳﺖ ﺑﻌﺪ از راﻓﻌﯽ‪ ،‬و اﻵن )ﻣﺪار‪ .‬ﺻﺢ‪.‬‬‫ظ( ﻣـﺬﻫﺐ ﺷـﺎﻓﻌﯽ ﺑﺮ ﺗﺼـﺤﯿﺢ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اوﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻮد وي )رح( ﺑﺮ ﺟـﺎﻧﺐ ﮐـﺜﯿﺮ )ﮐـﺒﯿﺮ‪ .‬ظ( از ﻋﻤـﻞ و زﻫـﺪ و ﺻـﺒﺮ ﺑﺮ ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻋﯿﺶ‪،‬‬‫ﻧﻤﯽدرآﻣﺪ ﺑﺤﻤﺎم و ﻧﻤﯽﺧﻮرد از ﻓﻮاﮐﻪ دﻣﺸﻖ ﮐﻪ أﮐﺜﺮ ﻗﻮت أﻫﻞ آن دﯾﺎر ﺑﺮ آﻧﺴﺖ ﺑﺠﻬﮥ آﻧﭽﻪ در ﺿﻤﺎﻧﺖ آن ﺑﻮد از ﺧﯿﺎﻧﺖ و ﺷﺒﻬﻪ‬‫و ﻗﻮت ﻣﯽﮐﺮد آﻧﭽﻪ ﻣﯽآﻣﺪ از ﺑﻠﺪ وي از ﻧﺰد واﻟﺪﯾﻦ )او‪.‬‬‫ﺻﺢ‪ .‬ظ( و وي أﮐﻞ ﻧﻤﯽﮐﺮد در ﺷﺐ و روز ﻣﮕﺮ ﯾﮏ ﺑﺎر ﺑﻌﺪ از ﻧﻤﺎز ﻋﺸﺎ و ﺷـﺮب ﻧﻤﯽﮐﺮد ﻣﮕﺮ ﯾﮏ ﺑﺎر ﻧﺰد ﺳـﺤﺮ‪ ،‬ﻧﻤﯽﺧﻮرد آب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺠﺪﻫﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 312‬از ‪316‬‬‫ﺑﺮف ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ ﻋـﺎدت ﺷﺎﻣﯿـﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬اﺧﺘﯿﺎر ﮐﺮد ﺗﺠّﺮد و اﻧﻔﺮاد )را‪ .‬ﺻـﺢ ظ( و اﺗّﻔﺎق ﻧﯿﻔﺘﺎد ﻣﺮ او را ﺑﺘﺰّوج‪ ،‬ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﯽﮐﺮد ﺑﯿـﺪاري را در‬‫ﻋﺒﺎدت و راه ﻧﻤﯽداد ﻣـﺪاﻫﻨﺖ را درﯾﻦ ﮐﺎر و دو ﺑﺎر ﺑﺤّﺞ رﻓﺖ و ﻣﺘﻮﻟّﯽ ﺷﺪ دار اﻟﺤﺪﯾﺚ أﺷـﺮﻓّﯿﻪ را در ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺲ و ﺳّﺘﯿﻦ و ﻧﮕﺮﻓﺖ‬‫از وﻇﺎﺋﻒ وي ﭼﯿﺰي ﺗﺎ رﻓﺖ ازﯾﻦ ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬و ﻧﺒﻮد ﻟﺤﯿﻪ ﻣﺒﺎرك وي ﻣﮕﺮ ﭼﻨـﺪ ﻣﻮي ﺳـﻔﯿﺪ‪ ،‬و ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻮد ﺑﺮ وي ﺳـﮑﯿﻨﻪ و وﻗﺎر در ﺑﺤﺚ و‬‫در ﺟﻤﯿﻊ أﺣﻮال و ﻣﻨّﺰه ﺑﻮد از ﺗﻌّﺼﺐ ﺷﺎﻓﻌّﯿﺖ و ﻣّﺘﺼﻒ ﺑﺎﻧﺼﺎف و ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﺮد در ﮐﺘﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪471 :‬‬‫ﺧﻮد از أﻗﻮال أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ و ﻣّﺘﺼﻒ ﺑﻮد ﺑﺘﺼّﻮف و اﻋﺘﻘﺎد ﻣﺸﺎﯾـﺦ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از آن ﻣﺴﺎﻓﺮت ﮐﺮد ﺑﺒﻠـﺪ ﺧﻮد و زﯾﺎرت ﮐﺮد ﻗـﺪس ﺧﻠﯿﻞ را ﺑﺎز‬‫ﺑﻮﻃﻦ آﻣﺪ و ﺑﯿﻤﺎر اﻓﺘﺎد ﻧﺰد واﻟﺪﯾﻦ ﺧﻮد ﭘﺲ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ در ﺷﺐ ﭼﺎر ﺷـﻨﺒﻪ ﭼﻬﺎردﻫﻢ رﺟﺐ ﺳـﻨﻪ ﺳّﺖ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺳّﺖ ﻣﺎﺋﻪ و ﻫﻢ در‬‫ﺷﻬﺮ ﺧﻮد ﻣﺪﻓﻮن ﮔﺸﺖ‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ .‬ﻫﮑﺬا ﻓﯽ »أﺷّﻌﮥ اﻟّﻠﻤﻌﺎت‪ -‬ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﻮة« ﻟﻠﺸﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤّﻖ اﻟﺪﻫﻠﻮي )رح([‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﻨﻮوي ﻓﺮد أﻋﻼﻣﻬﻢ اﻷﺟﺒﺎل‪ ،‬و واﺣﺪ ﻋﻈﻤﺎﺋﻬﻢ اﻷﻗﯿﺎل‪ ،‬اﻟﻤﻮﺻﻮف ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻤﺂﺛﺮ أﺛﯿﺮة ﻻ ﺗﻨﺎل‪ ،‬اﻟﻤﺬﮐﻮر ﺑﻤﻔﺎﺧﺮ ﻋّﺰ ﻟﻬﻢ ﻣﺜﻠﻬﺎ ﻓﯽ‬‫اﻷﺳـﻼف و اﻷﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺼﻮن ﻋﻦ اﻻﻧﺤﻼل‪ ،‬اﻟﻤﺒّﺮء ﻋﻦ اﻻﺿـﻤﺤﻼل‪ ،‬ﻓﻤﻦ أذﻋﻦ ﻟﻪ ﺑﺎﻟّﺮﮐﻮن و اﻹﻗﺒﺎل‪ ،‬و ﺑﺎدر ﻓﯽ‬‫أﻣﺮه ﺑـﺎﻟﺨﻀﻮع و اﻻﻣﺘﺜـﺎل‪ ،‬ﻓـﺎز ﺑﻤـﺎ ﻻـ ﯾﻔﯽ ﺑﻮﺻـﻔﻪ ﻣﻨﻄﻖ و ﻣﻘﺎل‪ ،‬و أﺣﺮز ﻣﺎﻻ ﯾـﺪرك ﮐﻨﻬﻪ ﺑﻀـﺮب ﻣﺜﻞ و رﺳﻢ ﻣﺜﺎل‪ ،‬و ﻣﻦ أدﺑﺮ ﻋﻨﻪ‬‫ﺑﺎﻟّﺘﻌّﻠﻞ و اﻻﻋﺘﻼل‪ ،‬و اﻟّﺘﺤّﻮل و اﻻﺣﺘﯿﺎل؛ اﺣﺘﻘﺐ ﻓﻮادح اﻟﻮزر و اﻟﻮﺑﺎل‪ ،‬و اﻋﺘﻘﺐ ﺟﻮاﺋﺢ اﻟﺨﺴﻒ و اﻟّﻨﮑﺎل‪.‬‬‫‪ -111‬أﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻄﺒﺮي اﻟﻤﮑﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ذﺧﺎﺋﺮ اﻟﻌﻘﺒﯽ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ ذوي اﻟﻘﺮﺑﯽ »ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺒﺎب اﻟﺨﺎﻣﺲ‪ -‬ﻓﯽ ﻓﻀﻞ أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ‪ .‬ذﮐﺮ ﺑﯿﺎن أﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ و اﻟﺤّﺚ ﻋﻠﯽ اﻟّﺘﻤّﺴﮏ ﺑﻬﻢ و ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و اﻟﺨﻠﻒ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ :‬إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﻣﺎ إن ﺗﻤّﺴـ ﮑﺘﻢ ﺑﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﺗﻀـّﻠﻮا ﺑﻌـﺪي أﺣﺪﻫﻤﺎ‬‫أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ‬‫ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬أﺧﺮﺟﻪ اﻟّﺘﺮﻣﺬّي‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﺧﻄﯿﺒﺎ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬أّﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﯾﺎ أّﯾﻬﺎ اﻟّﻨﺎس! إﻧّﻤﺎ أﻧﺎ ﺑﺸﺮ ﯾﻮﺷﮏ أن‬‫ﯾﺄﺗﯿﻨﯽ رﺳﻮل رﺑّﯽ ﻓﺄﺟﯿﺒﻪ و إﻧّﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ أّوﻟﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﻪ اﻟﻬﺪي و اﻟّﻨﻮر ﻓﺘﻤّﺴﮑﻮا ﺑﮑﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ و ﺧﺬوا ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﺣّﺚ ﻓﯿﻪ )ﻋﻠﯿﻪ‪ .‬ظ( و رّﻏﺐ ﻓﯿﻪ ﺛّﻢ ﻗﺎل‪ :‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أذّﮐﺮﮐﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻋّﺰ و ﺟّﻞ ﻓﯽ أﻫﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،18‬ص‪472 :‬‬‫ﺑﯿﺘﯽ؛ ﺛﻠﺚ ﻣّﺮات‪ .‬ﻓﻘﯿـﻞ ﻟﺰﯾـﺪ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ أ ﻟﯿﺲ ﻧﺴﺎؤه ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﯽ! و ﻟﮑّﻦ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻣﻦ ﺣﺮم اﻟّﺼﺪﻗـﮥ ﻋﻠﯿﻬﻢ )ﻗﯿﻞ‪ :‬و ﻣﻦ‬‫ﻫﻢ؟‪ .‬ﺻﺢ‪ .‬ظ( ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻢ آل ﺟﻌﻔﺮ و آل ﻋﻠﯽ و آل ﻋﻘﯿﻞ و آل اﻟﻌّﺒﺎس‪ .‬ﻗﺎل )ﻗﯿﻞ(‪ :‬أ ﮐّﻞ ﻫﺆﻻء ﻣﻦ ﺣﺮم ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺼﺪﻗﮥ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ! أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﻋﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻤﻌﻨﺎه ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ و ﻟﻔﻈﻪ أﻧﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠّﻢ إﻧّﯽ أوﺷﮏ أن أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و إﻧّﯽ‬‫ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟّﺜﻘﻠﯿﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤﺪود ﻣﻦ اﻟـّﺴ ﻤﺎء إﻟﯽ اﻷرض و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬إن اﻟّﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﻧّﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣّﺘﯽ‬‫ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﺑﻤﺎ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ[‪.‬‬‫ﻣﺂﺧﺬ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ ﻃﺒﺮي‬‫و ﻣﺪاﺋـﺢ ﺟﻠﯿﻠﻪ و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﺟﺰﯾﻠﻪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻏﺰﯾﺮه و ﻣﮑﺎرم وﻓﯿﺮه ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﻣﺤّﺐ اﻟـّﺪﯾﻦ ﻃﺒﺮي ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤّﻔﺎظ« و »ﻣﻌﺠﻢ« و »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 313‬از ‪316‬‬‫ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« و »دول اﻹﺳـﻼم« ذﻫﺒﯽ و »ﺗﺘّﻤـ ﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ« اﺑﻦ اﻟﻮردي و »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷـﺎﻓﻌّﯿﻪ« ﺳـﺒﮑﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟّﺸﺎﻓﻌـّﯿ ﮥ« أﺳـﻨﻮي و »واﻓﯽ‬‫ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺻـﻔﺪي و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤّﻔﺎظ« ﺳـﯿﻮﻃﯽ و »ﺗﻮﺿـﯿﺢ اﻟـّﺪﻻﺋﻞ« ﺷـﻬﺎب اﻟّﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ و »ﻋﺠﺎﻟﮥ اﻟّﺮاﮐﺐ« ﻋﺒﺪ اﻟﻐّﻔﺎر ﻋّﮑﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ و‬‫»وﺳـﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ و »روﺿﻪ ﻧﺪّﯾﻪ« ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ إﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻷﻣﯿﺮ و »ذﺧﯿﺮة اﻟﻤﺂل« ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﻋﺠﯿﻠﯽ؛ ﻣﺨﻔﯽ‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻣﺎﻣﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﻠﯿﻞ اﻟﻤﺤّﺐ اﻟّﻄﺒﺮي ﺷـﯿﺦ اﻟﺤﺮم‪ ،‬اﻟّـﺬي ﺷﺎب رأﺳﻪ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟّﺸﺄن ﺣّﺘﯽ أدرك اﻟﻬﺮم‪ ،‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻻ‬‫ﺟﺮم‪ ،‬و ﺳـﺎق ﻃﺮﻗـﺎ ﻣﻨﻪ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺑﺮم‪ ،‬ﻓﻘﻄﻊ ﺑﺈﺛﺒـﺎﺗﻪ أﺳـﺒﺎب اﻟّﺸـ ﺒﻬﺎت و ﺻـﺮم‪ ،‬و ﺛﻠﻢ ﺑﺘﺸـﯿﯿﺪه ﺑﻨﯿﺎن اﻟﻨﺰﻏﺎت و ﺧﺮم‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﻧﮑﺺ ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﻘﺒﯿﻪ ﻣﻨﻊ ﻧﻔﺴﻪ ﻋﻦ اﻟّﺼﻮاب و ﺣﺮم‪ ،‬و ﻣﻦ ﻋﺎد ﺑﺎﻏﯿﺎ ﻟﻠﮑﯿﺪ ﻧﻔﺦ ﻓﯽ ﻏﯿﺮ ﺿﺮم‪.‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﺑ ِْﺴِﻢ اِﷲ اﻟ َّﺮْﺣَﻤِﻦ اﻟ َّﺮﺣﯿِﻢ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯿﺜﺎق آﺳﻤﺎﻧﯽ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ‪،‬ﭼﺮا ﮐﻪ در آن روز دﯾﻦ ﺧﺪا ﮐﺎﻣﻞ و ﻧﻌﻤﺖ اﻟﻬﯽ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ رﺳﯿﺪ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻋﻨﻮاِن ﻋﻘﯿﺪه و دﯾِﻦ ﻣﺎﺳﺖ‪،‬و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ آن‪،‬ﯾﻌﻨﯽ اﯾﻤﺎن ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد و ﺷﮑﺮ ﮔﺰاري اﻧﺴﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻤﮥ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻧﺎزل ﺷﺪة او‪.‬‬‫ﺑﺮ اﺳـﺎس اﻣﺮ ﺑﻪ ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم در آﯾﻪ ﺷـﺮﯾﻔﻪ ‪َ :‬ﯾـﺎ َأﱡﯾَﻬـ ﺎ اﻟﱠﺮُﺳﻮُل ﺑَﱢﻠْﻎ َﻣـ ﺎ ُأﻧِﺰَل ِإﻟَﯿـْ َﮏ ﻣِﻦ ﱠرﺑﱢَﮏ َوِإن ﻟﱠْﻢ َﺗْﻔَﻌْﻞ َﻓَﻤﺎ ﺑَﱠﻠْﻐَﺖ‬‫ِرَﺳﺎﻟَﺘُﻪ؛ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﺑﺎزﮔﻮﯾﯽ واﻗﻌﻪ ﻏـﺪﯾﺮ و اﻧﺠﺎم ﺳـﻔﺎرش ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳـﻠﻢ در رﺳﺎﻧﺪن ﭘﯿﺎم ﻏﺪﯾﺮ ﺑ‪،‬ﺮ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ واﺟﺐ‬‫ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺳﺮ ﭘﯿﭽﯽ از اﯾﻦ واﺟﺐ اﻟﻬﯽ ﮔﻨﺎﻫﯽ اﺳﺖ ﻧﺎ ﺑﺨﺸﻮدﻧﯽ‪.‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳﻠﻢ ﮐﻪ داراي ﻣﺎﻫّﯿﺖ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و ﻏﯿﺮ اﻧﺘﻔﺎﻋﯽ اﺳﺖ‪،‬ﺑﺎ اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ ﺑﺮ اﯾﻦ‬‫ﺑـﺎور ﺗﻮﺣﯿـﺪي و ﺑـﺎ ﻫـﺪف ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻧﺸـﺮ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺳﺘﺮگ ﺑﺸـﺮي‪،‬ﺑﺎ ﺗﺄﯾﯿـﺪات اﻟﻬﯽ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣـﺪاﻓﻊ راﺳﺘﯿﻦ ﺣﺮﯾﻢ اﻣﺎﻣﺖ و‬‫وﻻﯾﺖ ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺣﺎج ﺳـﯿﺪ ﺣﺴﻦ ﻓﻘﯿﻪ اﻣﺎﻣﯽ ﻗـﺪس ﺳـﺮه‪،‬در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت اﯾﻦ ﺑﺰرﮔﻮار و ﻫﻤﺖ وﺗﻼش ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و ﺷـﺒﺎﻧﻪ روزي‬‫ﺟﻤﻌﯽ از ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ وﻻﯾﺖ ﻣـﺪار از ﺳﺎل ‪ 1381‬ﭘﺎﯾﻪ ﮔـﺬاري ﮔﺮدﯾـﺪه وﺗﺎ ﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﭼﺸﻢ ﮔﯿﺮ ﺧﻮد اداﻣﻪ داده اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﺰﯾﻨﻪ‬‫ﻫـﺎي آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮدﻣﯽ و از ﻃﺮﯾﻖ وﺟﻮﻫﺎت ﺷـﺮﻋﯿﻪ‪،‬ﺑﺎ اﺟﺎزات ﻣﺮاﺟﻊ ﻋﻈﺎم ﺗﻘﻠﯿـﺪ‪،‬ﻫـﺪاﯾﺎ ‪،‬ﻧـﺬورات‪،‬ﻣﻮﻗﻮﻓﺎت و ﻫﻤﯿﺎري اﻓﺮاد ﺧﯿﺮ‬‫اﻧﺪﯾﺶ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺑﺎ ﺗﯿﻤﯽ ﻣﺮﮐﺐ از ﻓﺮﻫﯿﺨﺘﮕﺎن و ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ ﺣﻮزه وداﻧﺸـﮕﺎه‪،‬ﻫﻨﺮﻣﻨﺪان رﺷﺘﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪،‬ﻣﺮدم وﻻﯾﺖ ﻣﺪار‪،‬ﻫﯿﺌﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ‬‫و ﮐﺴﺒﻪ ﺑﺎزار ﺳﻌﯽ ﻧﻤﻮده ﺗﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠِﻒ ﺗﺒﻠﯿﻎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﻬﺎﻧﯽ‪،‬اﻗﺪام ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﻣﻌﺎرف ﻣﺘﻌﺎﻟﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﯿﺪ‬‫ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﮥ ﺧﻮد ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻈﺮات و ﭘﯿﺸـﻨﻬﺎدات‪،‬ﮐﻤﮑﻬﺎي ﻣﺎﻟﯽ در اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻢ ﺳـﻬﯿﻢ ﺑﻮده و ﺟﺰء ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎﺷﯿﺪ‪ .‬ﻣﻨﺘﻈﺮ‬‫ﺗﻤﺎﺳﻬﺎي ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﯿﻢ‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﺗﻤﺎس‪03112206252 -03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﮑﺲ‪03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه‪09118000109 :‬‬‫ﺳﺎﯾﺖ ‪www.Ghadirestan.com-www.Ghadirestan.ir :‬‬‫اﯾﻤﯿﻞ‪info@Ghadirestan.com :‬‬‫آدرس ﻣﺮﮐﺰ‪ :‬اﺻـﻔﻬﺎن‪ -‬ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ -‬ﻧﺒﺶ ﺧﯿﺎﺑﺎن ﺣﮑﯿﻢ‪ -‬ﻃﺒﻘﻪ دوم ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﺖ‪ -‬ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻﻠﯽ‬‫اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ‪ -‬ﮐﺪ ﭘﺴﺘﯽ‪8147865894 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﺣﺴﺎب ﻣﻠﯽ ﺳﯿﺒﺎ‪327564722005 :‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 314‬از ‪316‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺎرت ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﯽ‪6037991146890243 :‬‬‫و آﻧﭽﻪ از دﺳﺘﺎوردﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ در ﭘﯿِﺶ رو دارﯾﺪ ﺣﺎﺻﻞ از ﻓﻀﻞ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﺧﺎدﻣﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت دﯾﺠﯿﺘﺎل و ﮐﻼﺳﯿﮏ ‪:‬‬
‫راه اﻧـﺪازي ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ و ﺟﺎﻣﻌﺘﺮﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼـﯽ‪ -‬دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ در ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬‫ﮐﻼﺳﯿﮏ ﺑﺮاي ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ در ﻣﺤﻞ ﻣﺮﮐﺰي ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن اﻣﮑﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎ وﻧﺸﺴﺘﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼﯽ‪:‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎي اﺳﺘﻘﺒﺎل از ﻏﺪﯾﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي ﻣﺘﻮاﻟﯽ از ﺳﺎل ‪ 88‬ﺣﺪود ﯾﮏ ﻣﺎه ﻗﺒﻞ از ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي ﺟﺸﻦ ﻫﺎي‬‫دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ﺑـﺎ اﺳـﺘﻘﺒﺎل اﻗﺸـﺎر ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮدم وﻻﯾﺘﻤـﺪار و ﺣﻀﻮر ﮐﺎرﺷـﻨﺎﺳﺎن اﻣﻮر ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎﺷـﮑﻮﻫﯽ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ و‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﺸـﺴﺖ ﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺑﺮرﺳـﯽ در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏـﺪﯾﺮ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﯿﺎن ارﺗﺒﺎط ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ‬‫ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﻫـﺎي ﻣـﺬﻫﺒﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓـﺎﻃﻤﯿﻪ و ﻣﻬـﺪوﯾﺖ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻧﻮﯾﺴـﻨﺪﮔﺎن ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻـت ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺑﯿﺮ ﺧﺎﻧﻪ‬‫ﻧﺸﺴﺖ ارﺳﺎل ﻧﻤﻮده و ﭘﺲ از ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻫﯿﺌﺖ داوران ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻت ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه در ﻧﺸﺴﺖ اراﺋﻪ و ﭼﺎپ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﻠﺴﺎت ﻫﻔﺘﮕﯽ ﺷـﺮح ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﮑﺎن ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻮزﯾﻊ ﮐﺘﺎب ﻫﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ و ﺗﺸﻮﯾﻖ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻓﺮازﻫﺎي آن‪،‬‬‫ﺑﺎ ﻫﺪف ﻧﺸﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ ﺧﻄﺎﺑﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ‪.‬‬
‫دوره ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ‪:‬‬‫اﯾﻦ دوره ﻫﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﺟﺬب و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺟﻬﺖ اﻋﺰام ﻧﯿﺮوي اﻧﺴﺎﻧﯽ در ﺳـﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪ ،‬در راﺳـﺘﺎي اﻫﺪاف ﻋﺎﻟﯿﻪ ي ﻣﺮﮐﺰ‬‫و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﺷﻨﺎﯾﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻃﻼب ‪ ،‬داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن و ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‪،‬ﺑﺎ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﺸـﻨﻬﺎي ﻏﺪﯾﺮ از ﯾﮏ روز ﺑﻪ ﯾﮏ دﻫﻪ ﺑﺎ ﻫﺪف اﻧﺠﺎم وﻇﯿﻔﻪ ي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺗﻌﻈﯿﻢ ﺷـﻌﺎﺋﺮ اﻟﻬﯽ ﺑﻮده و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺮوﯾﺞ و‬‫ﮔﺴﺘﺮش ﺟﺸﻦ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯽ ﮔﺮدد ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ﻓﺮﺻﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي را ﺑﺮاي ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ و ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اراﺋﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏﺪﯾﺮ و ﭘﺬﯾﺮش آن ﻓﺮاﻫﻢ‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﺗﻮﻟﯿﺪات ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﻧﺮ م اﻓﺰار ﻫـﺎي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه و راه اﻧـﺪازي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺮ روي وب ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ‪ ،‬ﺑﺎ اﻣﮑﺎن‬‫داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﺑﺮ روي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﻫﻤﺮاه ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺗﻮﺳﻌﻪ ي ﻧﺸﺮ و اﻃﻼع رﺳﺎﻧﯽ ﻣﻌﺎرف ﻗﺮآن وﻋﺘﺮت و دﻓﺎع از ﺣﺮﯾﻢ ﺷﯿﻌﻪ ‪.‬‬
‫ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ ‪ ،‬ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ و ﭘﻮﺳﺘﺮﻫﺎ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﻏﺪﯾﺮ و وﻻﯾﺖ و اﻣﮑﺎن داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن آﻧﻬﺎ از روي ﺳﺎﯾﺖ ﺑﺮاي ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‬‫راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﮐﺰ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﺑﺎ درك رﺳﺎﻟﺖ ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺧﻮد درراﺳﺘﺎي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ﭘﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ي ﺟﻬﺎﻧﯽ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﺗﻼش ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن و‬‫ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ اﻗﺪام ﺑﻪ راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎﯾﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ‪ :‬ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ‪ ،‬ﺳﺎﯾﺖ دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮو ﺳﺎﯾﺖ دﻋﺎ ﺑﺮاي‬‫وارث ﻏـﺪﯾﺮ )ﻣﮑﯿﺎل اﻟﻤﮑﺎرم( ‪،‬ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد ﺑﺴﺘﺮ ﺟﺎﻣﻊ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﯽ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﺎرف ﻏﻨﯽ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﻧﮕﯿﺰه‬‫ﻧﺸـﺮ ﻣﻌـﺎرف‪،‬ﺳـﺮوﯾﺲ دﻫﯽ ﺑﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻃﻼـب‪،‬ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﻏﻨﯽ ﮐﺮدن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨـﺪان ﺑﻪ ﻧﺮم اﻓﺰار ﻫﺎي‬‫ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﯽ در دﺳﺘﺮس ﺑﻮدن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻻزم ﺟﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟِﺖ رﻓﻊ اﺑﻬﺎم از ﺷﺒﻬﺎت ﻣﻨﺘﺸﺮه در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪،‬ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﻬﺪ ﮐﻮدك ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 315‬از ‪316‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﻬـﺪﻫﺎي ﮐﻮدك ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬وﯾﮋه ي ﺧﺮدﺳﺎﻻن ‪،‬ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﻤﺎﯾﺸـﻬﺎ و ﻣﺮاﺳـﻤﺎت دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺷـﮑﻮﻓﺎﯾﯽ‬‫ﻣﺤﺒﺖ دروﻧﯽ آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﻘﺎﺷﯽ ﻫﺎي زﯾﺒﺎ ‪،‬ﺑﯿﺎن ﻗﺼﻪ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ و اﻫﺪاي ﺑﺴﺘﻪ ﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ‪ ،‬از‬‫ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺳﻔﺮه اﺣﺴﺎن اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ‪:‬‬
‫ﺳﻔﺮه ﻫﺎي اﺣﺴﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺮوﯾﺞ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴـﻨﻪ اﻃﻌﺎم و اﻫﺪاي ﻧﺎن در روز ﻏﺪﯾﺮ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎي ﺣﺎوي‬‫ﻣﻌـﺎرف ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﺟﻠﻮه اي زﯾﺒﺎ در ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻫﺎ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺷـﻬﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي اﺧﯿﺮ‪،‬ﺟﻬﺖ ﺗﺮوﯾـﺞ و ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺴﺘﺮده ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار‬‫ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬ﺑﻪ ﺣﻤﺪ اﷲ ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﻫﯿﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﺧﯿﺮﯾﻦ ﻣﺤﺘﺮم و اﺳـﺘﻘﺒﺎل ﻣﺮدم از اﯾﻦ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴﻨﻪ ي اﻧﺒﯿﺎي اﻟﻬﯽ و اﺋﻤﻪ ي اﻃﻬﺎر‬‫ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‪،‬ﺧﺎﺻﻪ ﺣﻀﺮت رﺿﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ در ﺣﺎل ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪:‬‬
‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﻣﺮاﺳـﻤﺎت ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎ ﺷﮑﻮﻫﯽ ﺑﺎ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﭼﻬﺮه ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از اﻓﺮادي ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ‬‫ﻧﺤﻮي ﺧﺪﻣﺘﮕـﺬار ﻏـﺪﯾﺮ و اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻮده اﻧـﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﯽ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ ‪ ،‬ﻣﺮاﮐﺰ ‪،‬‬‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ‪ ،‬ﺳﺘﺎد ﻫﺎ و ﻧﻬﺎدﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻏﺪﯾﺮ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ و ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺗﻨﺪﯾﺲ‪ ،‬ﻟﻮح ﺗﻘﺪﯾﺮ و ﻫﺪاﯾﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮاﮐﺰ‪.‬‬‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ ‪:‬‬
‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ و ﻫﻤﮑﺎري ﺑﺎ آﻧﻬﺎ و اراﺋﻪ راﻫﮑﺎرﻫﺎي ﻋﻤﻠﯽ‪ ،‬ﻃﺮﺣﻬﺎ‪ ،‬ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ و ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻏﺪﯾﺮ‬‫و وﻻﯾﺖ‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪن ﺟﺸﻨﻬﺎي ﺑﺰرگ ﻏﺪﯾﺮ در اﯾﺎم ﺳﺮور آل ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي آﯾﻨﺪه ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫راه اﻧﺪازي ﭘﻮرﺗﺎل ﺟﺎﻣﻊ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﯿﺖ اﻣﺎﻣﺖ در ﺷﺒﮑﻪ اﯾﻨﺘﺮﻧﺖ‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﻣﻮزه ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع وﻻﯾﺖ واﻣﺎﻣﺖ ﺟﻬﺖ ﺑﺎزدﯾﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن داﺧﻠﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺒﮑﻪ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺨﺶ و ﺗﻮﻟﯿﺪ آﻣﻮزه ﻫﺎي دﯾﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺤﻮر اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‬‫اﯾﺠﺎد ﻣﮑﺎﻧﻬﺎﺋﯽ ﺑﺮاي ﮔﺬراﻧﺪن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﺑﺮاي ﮐﻠﯿﻪ ﺳﻄﻮح و ﺳﻨﯿﻦ‬‫ﺑﺮﭘﺎﺋﯽ اردوﻫﺎي ﺳﯿﺎﺣﺘﯽ وزﯾﺎرﺗﯽ ﺑﺮاي ﻧﺨﺒﮕﺎن وﻓﻌﺎﻻن در زﻣﯿﻨﻪ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ اﺟﺮاي ﻣﺎﮐﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﺮاﮐﺰ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺧﺎص وﺣﺴﺎس‬