‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﻰ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‬‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه‪:‬‬‫ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫ﻧﺎﺷﺮ ﭼﺎﭘﯽ‪:‬‬‫ﺟﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ‬‫ﻧﺎﺷﺮ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت راﯾﺎﻧﻪ اي ﻗﺎﺋﻤﯿﻪ اﺻﻔﻬﺎن‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 5‬از ‪211‬‬‫ﻓ ﻬ ﺮﺳ ﺖ‬‫ﻓ ﻬ ﺮﺳ ﺖ‬‫‪5‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫‪17‬‬‫ﻣ ﺸ ﺨ ﺼ ﺎ ت ﮐﺘ ﺎ ب‬‫‪17‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺆﻟ ﻒ‬‫‪17‬‬‫زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﺆﻟ ﻒ‬‫‪17‬‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ‬‫‪21‬‬‫اﺷﺎرة‬‫‪21‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫‪21‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ‬‫‪21‬‬‫رّدﯾﻪ ﻫﺎي ﺗﺤﻔﻪ‬‫‪23‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار‬‫‪25‬‬‫اﺷﺎرة‬‫‪25‬‬‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻧﺴﺨﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ‬‫‪25‬‬‫‪ -2‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺤﺚ و ﺳﺒﮏ اﺳﺘﺪﻻل‬‫‪27‬‬‫‪ -3‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ‬‫‪28‬‬‫‪ -4‬رﻋﺎﯾﺖ آداب ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ‬‫‪28‬‬‫‪ -5‬ﺷﯿﻮه رّد ﮐﺮدن‬‫‪29‬‬‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪31‬‬‫‪ -1‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻤﯽ‬‫‪31‬‬‫‪ -2‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬‫‪31‬‬‫‪ -3‬ﺑﻌﺪ دﯾﻨﯽ‬‫‪31‬‬‫‪ -4‬ﺑﻌﺪ اﺧﻼص‬‫‪32‬‬‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﻗﺘﺪا‬‫‪32‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 6‬از ‪211‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪33‬‬‫ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫‪34‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻗﺴﻢ دﻻﻟﺖ‬‫‪34‬‬‫اﻟﻤﻘﺪﻣﮥ‬‫‪34‬‬‫ﻣﻘﻠﺪﯾﻦ رازي ﺗﻘﻠﯿﺪا در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫‪34‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪34‬‬‫ﻧﺴﺒﺖ ﻗﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ أﺑﯽ داود دروغ اﺳﺖ‬‫‪37‬‬‫ﻗﺪح ﺣﻠﺒﯽ در ﺗﻮاﺗﺮ ﻏﺪﯾﺮ و ﺟﻮاب آن‬‫‪38‬‬‫ﻋﻠﯽ ﻗﺎري ﺣﻨﻔﯽ در ﻏﺪﯾﺮ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺗﻬﺎﻓﺖ ﺷﺪه‬‫‪39‬‬‫اﺳﺤﺎق ﻫﺮوي در ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺪش ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻋﻨﺎد ﺷﺪه‬‫‪40‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي ﺗﻌﺼﺒﺎ در ﻏﺪﯾﺮ ﻗﺪح ﻧﻤﻮده‬‫‪40‬‬‫ﺳﺨﻨﺎن دﻫﻠﻮي در ﻗﺪح ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺴﺨﺮه اﺳﺖ‬‫‪41‬‬‫اﺑﻮ داود ﻗﺎدح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪42‬‬‫در اﻣﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻗﺪح ﻗﺎدح اﺛﺮ ﻧﺪارد‬‫‪43‬‬‫اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ را در ﻣﺼﺤ ﻒ ﺧﻮد ﻧﻨﻮﺷﺖ‬‫‪45‬‬‫ﭼﺮا اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ را در ﻣﺼﺤ ﻒ ﺧﻮد ﻧﻨﻮﺷﺖ‬‫‪46‬‬‫اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﺳﺖ و ﻗﺪح ﻗﺎدﺣﯿﻦ در آن اﺛﺮ ﻧﺪارد‬‫‪49‬‬‫اﻧﮑﺎر ﺣﻠﯿﻤﯽ ﺑﺘﻮاﺗﺮ اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ ﺿﺮر ﻧﻤﯽزﻧﺪ‬‫‪50‬‬‫ﻋﺪم رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺘﻮاﺗﺮ ﻏﺪﯾﺮ ﺿﺮر ﻧﺪارد‬‫‪51‬‬‫ﺑﺮزﻧﺠﯽ ﻧﯿﺰ ﻗﺪح ﻏﺪﯾﺮ را ﺑﻪ أﺑﯽ داود ﻧﺴﺒﺖ داده‬‫‪51‬‬‫ﺳﻬﺎرﻧﭙﻮري ﻧﯿﺰ در اﺧﻔﺎي ﺣﻘﯿﻘﺖ ﮐﻮﺷﯿﺪه اﺳﺖ‬‫‪52‬‬‫اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ ﺗﻌﺼﺒﺎ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را از ﺻﺤﺎح ﺧﺎرج ﮐﺮده‬‫‪53‬‬‫ﻗﺪح ﺑﺨﺎري در ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻣﻀﺮ ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪53‬‬‫ﻗﺪح اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ در ﻏﺪﯾﺮ اﺛﺮ ﻧﺪارد‬‫‪54‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 7‬از ‪211‬‬‫ﻧﻬﯽ از ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﺻﻮر زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن‬‫‪58‬‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ از ﺳﺠﺪه ﮐﺮدن در ﻣﻘﺎﺑﻠﺶ ﻣﻨﻊ ﻧﻤﯽﮐﺮد‬‫‪59‬‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﺳﺘﺎد ﺑﺨﺎري را ﻗﺪح ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫‪59‬‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﻧﻮوي‬‫‪60‬‬‫ﻫﺬﯾﺎن اﺑﻦ ﺣﺰم در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫‪62‬‬‫ﻗﺪح اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در اﺑﻦ ﺣﺰم‬‫‪62‬‬‫ذﮐﺮ ﻧﺒﺬة ﻣﻦ اﻏﻼﻃﻪ ﻓﯽ وﺻ ﻒ اﻟﺮواة‬‫‪65‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم ﺑﮕﻔﺘﺎر ذﻫﺒﯽ‬‫‪67‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺰم از اﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ دﻓﺎع ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫‪68‬‬‫»ﻓﺨﺮ رازي و اﺗﺒﺎﻋﺶ در ﭘﺮده ﺗﺴﻨﻦ داد ﻧﺎﺻﺒﯿﺖ دادهاﻧﺪ«‬‫‪69‬‬‫»اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ از ﻋﻨﺎد ﺟﻤﯿﻊ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ )ع( را رد ﮐﺮده اﺳﺖ«‬‫‪70‬‬‫»رد اﺣﺎدﯾﺚ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ )ص( از اﻋﻤﺎل ﺷﻨﯿﻌﻪ ارﺑﺎب ﺟﺤﻮد اﺳﺖ«‬‫‪72‬‬‫ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮ ﺷﻔﯿﺮ ﻫﻼﮐﺖ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‬‫‪73‬‬‫اﻋﺮاض از ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺴﺎوق ﮐﻔﺮ اﺳﺖ‬‫‪74‬‬‫ﻣﻨﮑﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺨﺎﻟ ﻒ ﮐﺘﺎب و ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫‪74‬‬‫ﻣﻨﮑﺮ ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﮐﺎﻓﺮ اﺳﺖ‬‫‪76‬‬‫ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﺸﺎﻧﻪ اﻟﺤﺎد و ﻧﻔﺎق اﺳﺖ‬‫‪78‬‬‫ﺗﻀﻌﯿ ﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻋﻼﻣﺖ ﺗﻌﺼﺐ و ﻋﻨﺎد اﺳﺖ‬‫‪79‬‬‫ﮐﺸﻤﯿﺮي در اﻧﮑﺎر ﻏﺪﯾﺮ داد وﻗﺎﺣﺖ را داده اﺳﺖ‬‫‪80‬‬‫ﻧﺎﻗﻠﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از ﻗﺮن دوم ﺗﺎ ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي‬‫‪81‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪81‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ«‬‫‪82‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ«‬‫‪82‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺮاﺑﻌﮥ«‬‫‪83‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 8‬از ‪211‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺨﺎﻣﺴﮥ«‬‫‪84‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺴﺎدﺳﮥ«‬‫‪84‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺴﺎﺑﻌﮥ«‬‫‪85‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻣﻨﮥ«‬‫‪85‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺘﺎﺳﻌﮥ«‬‫‪86‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﻌﺎﺷﺮة«‬‫‪86‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸﺮ«‬‫‪87‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﻋﺸﺮ«‬‫‪87‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ ﻋﺸﺮ«‬‫‪88‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق«‬‫‪88‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪88‬‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل‬‫‪89‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ«‬‫‪91‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪91‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻣﻌﻤﺮ در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪91‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺳﺮاﺋﯿﻞ اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ«‬‫‪93‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪93‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺳﺒﯿﻌﯽ راوي ﻏﺪﯾﺮ«‬‫‪93‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ ﻧﺨﻌﯽ«‬‫‪94‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻏﻨﺪر«‬‫‪95‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪95‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻏﻨﺪر ﺑﺼﺮي در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪95‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ وﮐﯿﻊ«‬‫‪96‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ«‬‫‪98‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 9‬از ‪211‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪98‬‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ‬‫‪99‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ أﺑﯽ اﺣﻤﺪ زﺑﯿﺮي«‬‫‪99‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم«‬‫‪100‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪100‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪100‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫‪101‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪101‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫‪103‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ«‬‫‪106‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق«‬‫‪107‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪107‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‪.‬‬‫‪107‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﺑﻬﺮام«‬‫‪108‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪108‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪109‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ دﮐﯿﻦ«‬‫‪110‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪110‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪110‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ«‬‫‪112‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪112‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ راوي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ«‬‫‪112‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر«‬‫‪113‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪113‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 10‬از ‪211‬‬‫»ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر از ﺛﻘﺎت رﺟﺎل اﺳﺖ«‬‫‪113‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج«‬‫‪114‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪114‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج«‬‫‪114‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ«‬‫‪115‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪115‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ اﻻودي«‬‫‪115‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ«‬‫‪116‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪116‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻃﻨﺎﻓﺴﯽ«‬‫‪116‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ«‬‫‪118‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ«‬‫‪119‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﻮارﯾﺮي«‬‫‪121‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﻤﺮوزي«‬‫‪123‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪123‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪123‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ«‬‫‪125‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ«‬‫‪125‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪125‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻗﺘﯿﺒﻪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪126‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ«‬‫‪127‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪127‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪129‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻐﺪادي«‬‫‪132‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 11‬از ‪211‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪132‬‬‫»ﻫﺎرون ﺑﻐﺪادي و ﺟﻼﻟﺖ او از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪133‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر«‬‫‪134‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪134‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﺑﻨﺪار در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪134‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ«‬‫‪134‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪134‬‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪135‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﻪ«‬‫‪135‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪135‬‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﻪ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪136‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري«‬‫‪138‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪138‬‬‫»ﻣﺤﺎﻣﺪ ذﻫﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪138‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﯾﻮﺳ ﻒ اﺑﻦ ﺷﺎﻋﺮ اﻟﺜﻘﻔﯽ«‬‫‪139‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪139‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﻣﺤﺎﻣﺪ اﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪139‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺒﺪي اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺴﻤﻮﯾﻪ«‬‫‪140‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن«‬‫‪141‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪141‬‬‫»ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪142‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ«‬‫‪143‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪143‬‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ و ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻗﺰوﯾﻨﯽ در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪143‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 12‬از ‪211‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﻼذري«‬‫‪144‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ«‬‫‪144‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي«‬‫‪145‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪145‬‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺗﺮﻣﺬي از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪146‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ«‬‫‪146‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺠﺰي«‬‫‪147‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ«‬‫‪148‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺼﯿﺼﯽ«‬‫‪152‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪152‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺼﯿﺼﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫‪152‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺤﺮﻣﯽ«‬‫‪153‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪153‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺮﻣﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪153‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒﺰاز«‬‫‪154‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﻧﺴﺎﺋﯽ«‬‫‪154‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ«‬‫‪156‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪156‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪156‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ«‬‫‪158‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪158‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ از رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪158‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫‪159‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﻮي«‬‫‪161‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 13‬از ‪211‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻤﻌﺮوف« »ﺑﺎﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣﺬي«‬‫‪162‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻼﻣﮥ اﻟﻄﺤﺎوي«‬‫‪164‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ«‬‫‪164‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ«‬‫‪165‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪165‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل ﻋﺎﻣﻪ«‬‫‪166‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻘﺪة«‬‫‪168‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻨﺒﺮي«‬‫‪169‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺴﺠﺰي«‬‫‪170‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪170‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ دﻋﻠﺞ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل و ﺗﺮاﺟﻢ ﻋﺎﻣﻪ«‬‫‪171‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺰار اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ«‬‫‪171‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪171‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺷﺎﻓﻌﯽ از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪172‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ«‬‫‪172‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪172‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪173‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻃﺒﺮاﻧﯽ«‬‫‪173‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪173‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻃﺒﺮاﻧﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪175‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﻗﻄﯿﻌﯽ«‬‫‪175‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﻄﮥ«‬‫‪177‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ دار ﻗﻄﻨﯽ«‬‫‪178‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪178‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 14‬از ‪211‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ دار ﻗﻄﻨﯽ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل ﻋﺎﻣﻪ«‬‫‪178‬‬‫»رواﯾﺖ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ«‬‫‪179‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ«‬‫‪179‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪179‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺣﺎﮐﻢ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪181‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﺧﺮﮐﻮﺷﯽ«‬‫‪181‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪181‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺧﺮﮐﻮﺷﯽ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل ﻋﺎﻣﻪ«‬‫‪181‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺸﯿﺮازي«‬‫‪182‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ اﺻﺒﻬﺎﻧﯽ«‬‫‪182‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ«‬‫‪182‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪182‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ اﺑﻦ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪183‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺛﻌﻠﺒﯽ«‬‫‪183‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪183‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺛﻌﻠﺒﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫‪184‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ«‬‫‪184‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪184‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫‪185‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ اﻟﺴﻤﺎن اﻟﺮازي«‬‫‪185‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪185‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﺳﻤﺎن در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫‪186‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺑﯿﻬﻘﯽ«‬‫‪187‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪187‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 15‬از ‪211‬‬‫»ﻣﮑﺎﻧﺖ ﺑﯿﻬﻘﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫‪188‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻗﺮﻃﺒﯽ«‬‫‪188‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪188‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﻗﺮﻃﺒﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫‪189‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺧﻄﯿﺐ ﺑﻐﺪادي«‬‫‪189‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ واﺣﺪي«‬‫‪191‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ«‬‫‪191‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻣﻐﺎزﻟﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫‪192‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﮑﺎﻧﯽ«‬‫‪193‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺨﻠﻌﯽ«‬‫‪193‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﻏﺰاﻟﯽ«‬‫‪195‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد«‬‫‪196‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ رزﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻌﺒﺪري«‬‫‪196‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺎﺻﯽ«‬‫‪196‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ زﻣﺨﺸﺮي«‬‫‪200‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻧﻄﻨﺰي«‬‫‪200‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ«‬‫‪200‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم«‬‫‪201‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻردﺑﯿﻠﯽ«‬‫‪202‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ«‬‫‪203‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪203‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫‪203‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ«‬‫‪204‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪204‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 16‬از ‪211‬‬‫ﺟﻼﻟﺖ اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ راوي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫‪205‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻮرﺑﺸﺘﯽ«‬‫‪206‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح ﻋﺠﻠﯽ«‬‫‪206‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪206‬‬‫ﻣﺤﺎﻣﺪ اﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح ﻋﺠﻠﯽ راوي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫‪207‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫‪208‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 17‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺸﺨﺼﺎت ﮐﺘﺎب‬‫ﺳﺮﺷـﻨﺎﺳﻪ ‪ :‬ﮐﻨﺘﻮري ﺣﺎﻣﺪﺣﺴـﯿﻦﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪﻗﻠﯽ ‪1246 - 1306‬ق ﺷـﺎرح ﻋﻨﻮان و ﻧـﺎم ﭘﺪﯾـﺪآور ‪ :‬ﻋﺒﻘـﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﺛﺒﺎت اﻣﺎﻣﻪ اﻻﺋﻤﻪ‬‫اﻻﻃﻬـﺎر‪ /‬ﺗﺎﻟﯿﻒ ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼمرﺿﺎﺑﻦ ﻋﻠﯽاﮐﺒﺮ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻣﺸـﺨﺼﺎت ﻧﺸـﺮ ‪ :‬ﻗﻢ‬‫اﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ ‪1416‬ق = ‪.1374 -‬‬‫ﻓﺮوﺳﺖ ‪) :‬ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﻪ ﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﺑﻘﻢ اﻟﻤﺸﺮﻓﻪ‪(801‬‬‫ﺷﺎﺑﮏ ‪ :‬ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪ (1‬؛ ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪(1‬‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘـﺎب ﺣﺎﺿـﺮ ردﯾـﻪاي و ﺷـﺮﺣﯽ اﺳـﺖ ﺑﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸـﺮﯾﻪ اﺛﺮ ﻋﺒـﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤـﺪ دﻫﻠـﻮي ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﻋﺮﺑﯽ‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘﺎﺑﻨـﺎﻣﻪ ﻋﻨـﻮان دﯾﮕﺮ ‪ :‬اﻟﺘﺤﻔـﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸــﺮﯾﻪ ﺷــﺮح ﻣﻮﺿـﻮع ‪ :‬دﻫﻠـﻮي ﻋﺒــﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤــﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ‬‫اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ‪ --‬ﻧﻘﺪ و ﺗﻔﺴﯿﺮ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﺷﯿﻌﻪ ‪ --‬دﻓﺎﻋﯿﻪﻫﺎ و ردﯾﻪﻫﺎ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬اﻣﺎﻣﺖ ‪ --‬اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬دﻫﻠﻮي ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ﺷﺮح‬‫ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ‪ ،‬ﻣﺼـﺤﺢ ﺷـﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪرﺳـﯿﻦ ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات اﺳـﻼﻣﯽ رده ﺑﻨﺪي‬‫ﮐﻨﮕﺮه ‪/BP212/5 :‬د‪9‬ت‪1374 30218‬‬‫رده ﺑﻨﺪي دﯾﻮﯾﯽ ‪297/417 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺘﺎﺑﺸﻨﺎﺳﯽ ﻣﻠﯽ ‪ :‬م‪3739-77‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺆﻟﻒ‬‫زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﺳﯿـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري از ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﻣﺘﮑّﻠﻤﺎن و ﻋﻈﯿﻢﺗﺮﯾﻦ ﻋﺎﻟﻤﺎن و از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺷـﯿﻌﻪ در اواﺋﻞ ﺳـﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي‬‫ﻗﻤﺮي در ﺑﻠﺪه ﻣﯿﺮه ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1246‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪.‬‬‫اﯾﺸـﺎن ﺗﻌﻠﯿﻢ را از ﺳﻦ ‪ 6‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺎ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﮑﺘﺒﺨﺎﻧﻪ و ﭘﯿﺶ ﺷـﯿﺨﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷـﯿﺦ ﮐﺮﻣﻌﻠﯽ ﺷـﺮوع ﮐﺮد‪ .‬اّﻣﺎ ﭘﺲ از ﻣـﺪت ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﭘـﺪر‬‫اﯾﺸﺎن ﺧﻮد ﻋﻬﺪهدار ﺗﻌﻠﯿﻢ وي ﮔﺮدﯾﺪ و ﺗﺎ ﺳﻦ ‪ 14‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﮐﺘﺐ ﻣﺘﺪاول اﺑﺘﺪاﺋﯽ را ﺑﻪ وي آﻣﻮﺧﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﺳﻦ ‪ 15‬ﺳﺎﻟﮕﯽ و ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺑﺮاي ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺗﺤﺼﯿﻼت ﺑﻪ ﺳﺮاغ اﺳﺎﺗﯿﺪ دﯾﮕﺮ رﻓﺖ‪.‬‬‫ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﺮﯾﺮي و دﯾﻮان ﻣﺘﻨﺒﯽ را ﻧﺰد ﻣﻮﻟﻮي ﺳﯿﺪ ﺑﺮﮐﺖ ﻋﻠﯽ و ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ را ﻧﺰد ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس ﺗﺴﺘﺮي ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻮم ﺷﺮﻋﯿﻪ‬‫را ﻧﺰد ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ و ﺑﺮادر اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ‪ -‬ﮐﻪ ﻫﺮ دو از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ ﺷﯿﻌﻪ‬‫در ﻫﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ -‬و ﻋﻠﻮم ﻋﻘﻠﯿﻪ را ﻧﺰد ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺧﻼﺻﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬‫در اﯾﻦ زﻣﺎن اﯾﺸﺎن ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﻫﺞ اﻟﺘﺪﻗﯿﻖ را ﮐﻪ از ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎت ﻋﺎﻟﯿﻪ اﺳـﺘﺎدش ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺑﻮد از اﯾﺸﺎن أﺧﺬ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺣﻮاﺷـﯽ وي ﺑﺮ آن‬‫ﮐﺘﺎب ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻋﻈﻤﺖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﻗﺪرت ﻧﻘﺪ اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﯾﺸﺎن ﭘﺲ از ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﺳﺎل ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﺑﻪ أﻣﺮ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﭘﮋوﻫﺶ ﭘﺮداﺧﺖ و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ ﺗﺼـﺤﯿﺢ و ﻧﻘﺪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﭘﺪر‬‫ﺑﺰرﮔﻮارش ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺣﯿﺪرﯾﻪ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﺗﻘّﯿﻪ و ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل را ﺻﺮف ﺗﺼﺤﯿﺢ و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 18‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﺎرات اﯾﻦ ﮐﺘﺐ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ‪ -‬ﮐﻪ رّدﯾﻪاي ﺑﺮ ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﺑﻮد‪ -‬ﺑﺎ اﺻﻮل ﮐﺘﺐ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮐﺮد‪.‬‬‫ﻫﻨﻮز از اﯾﻦ ﮐﺎر ﻓﺎرغ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ﺗﻮﺳﻂ ﯾﮑﯽ از ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي در رّد ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺎ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت ﻓﺮاوان ﻧﺸـﺮ و ﮔﺴﺘﺮش ﯾﺎﻓﺖ ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﮐﻪ ﻋﺮﺻﻪ ﺑﺮ ﻋﻮام و ﺧﻮاص از ﺷﯿﻌﻪ ﺗﻨﮓ ﺷﺪ‪ .‬از ﯾﮏ ﻃﺮف ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﻣﺪﻋﯽ‬‫ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﻗﺎدر ﺑﺮ ﺟﻮاب ﻣﻄﺎﻟﺐ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮔﻔﺖ اﮔﺮ اوﻟﯿﻦ و آﺧﺮﯾﻦ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ‬‫ﺟﻮاب ﮐﺘـﺎب ﻣﺮا ﺑﻨﻮﯾﺴـﻨﺪ و از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤـﺎء ﺑﺰرگ ﺷـﯿﻌﻪ ﻫﻨـﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس‬‫ﺗﺴﺘﺮي و دﯾﮕﺮ أﻋﻼم ﺑﻪ ﺳـﺒﺐ اوﺿﺎع ﺧﺎص ﺳـﻠﻄﻨﺖ و ﻣﻼﺣﻈﺎت دﯾﮕﺮ اﻣﮑﺎن ﺟﻮاب دادن را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴـﯿﻦ وارد ﻣﯿـﺪان ﺷـﺪ و در ﻓﺎﺻـﻠﻪ ﺷـﺶ ﻣـﺎه ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻹﻓﺤﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم را ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ‬‫ﺣﯿﺮت ﻋﻠﻤﺎء ﺣﺘﯽ اﺳﺎﺗﯿﺪ اﯾﺸﺎن ﮔﺸـﺘﻪ و ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده آﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﺸﺮ آن ﭼﻨﺎن ﺿﺮﺑﻪاي ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ وارد ﮐﺮد ﮐﻪ ﻫﯿﭽﯿﮏ از‬‫آﻧـﺎن ﺣﺘﯽ ﺧﻮد ﻣﺆﻟﻒ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼـم ﭘﺲ از ﺳﺎﻟﻬـﺎ ﺗﻼش و ﮐﻤﮏ ﮔﺮﻓﺘﻦ از واﻟﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ و ﺑﺮﮔﺰاري اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻋﻬـﺪه‬‫ﺟﻮاب آن ﺑﺮﻧﯿﺎﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ از آن ﺑﻪ ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳـﭙﺲ ﻣﺸـﻐﻮل ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷـﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ آﺧﺮ ﻋﻤﺮ در اﻣﺮ‬‫ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺼﻨﯿﻒ آن ﻫّﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ‪.‬‬‫در ﺳـﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق ﻋـﺎزم ﺳـﻔﺮ ﺣـﺞ و ﺳـﭙﺲ ﻋﺘﺒـﺎت ﻋﺎﻟﯿـﺎت ﺷـﺪ اّﻣـﺎ در آﻧﺠـﺎ ﻫﻢ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺎز ﻧﻤﺎﻧـﺪ و در ﺣﺮﻣﯿﻦ‬‫ﺷﺮﯾﻔﯿﻦ ﯾﺎدداﺷـﺘﻬﺎﯾﯽ از ﮐﺘﺐ ﻧـﺎدر ﺑﺮداﺷﺖ و در ﻋﺮاق در ﻣﺤﺎﻓـﻞ ﻋﻠﻤﯽ ﻋﻠﻤـﺎء ﻋﺮاق ﺷـﺮﮐﺖ ﺟﺴﺖ ﮐﻪ ﻣـﻮرد اﺣـﺘﺮام ﻓﻮق‪ -‬اﻟﻌـﺎده‬‫اﯾﺸـﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬وي ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺣﺎﺻﻞ ﮐﺎر ﻋﻠﻤﯽ ﺧﻮد را در ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺘﺎب أﺳـﻔﺎر اﻻﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ أﻓﻀﻞ اﻻﺳـﻔﺎر ﮔﺮدآوري‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻋﺎﻟﻤﯽ ﭘﺮ ﺗﺘﺒﻊ و ﭘﺮ اﻃﻼع و ﻣﺤﯿﻂ ﺑﺮ آﺛﺎر و اﺧﺒﺎر و ﻣﯿﺮاث ﻋﻠﻤﯽ اﺳـﻼﻣﯽ ﺑﻮد ﺗﺎ ﺣّﺪي ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﻣﻌﺎﺻـﺮان و‬‫ﻣﺘـﺄﺧﺮان و ﺣـﺘﯽ ﺑﺴـﯿﺎري از ﻋﻠﻤـﺎء ﭘﯿﺸـﯿﻦ ﺑـﻪ ﭘـﺎﯾﻪ او ﻧﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮ ﺧـﻮﯾﺶ را ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و ﭘﮋوﻫﺶ در اﺳـﺮار اﻋﺘﻘـﺎدات دﯾﻨﯽ و‬‫ﺣﺮاﺳﺖ اﺳـﻼم و ﻣﺮزﺑـﺎﻧﯽ ﺣﻮزه دﯾﻦ راﺳﺘﯿﻦ ﮔﺬراﻧﯿـﺪ و ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ ﺧﻮد را در راه اﺳـﺘﻮاري ﺣﻘـﺎﯾﻖ ﻣﺴـﻠﻢ دﯾﻨﯽ از دﺳﺖ داد ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ‬‫ﻣﺆﻟﻒ رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻻدب در اﯾﻦ ﺑﺎره ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬و در ﻣﺪاﻓﻌﻪ از ﺣﻮزه دﯾﺎﻧﺖ و ﺑﯿﻀﻪ ﺷـﺮﯾﻌﺖ اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم داﺷـﺘﻪ و ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺳﺎﻋﺎت و دﻗﺎﯾﻖ ﻋﻤﺮ ﺷﺮﯾﻔﺶ در ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت دﯾﻨﯽ ﻣﺼﺮوف‬‫ﺑﻮده و آﻧﯽ ﻓﺮوﮔـﺬاري ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺗـﺎ آﻧﮑﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ او از ﮐﺜﺮت ﺗﺤﺮﯾﺮ و ﮐﺘـﺎﺑﺖ ﻋﺎﻃـﻞ ﺷـﺪه و در اواﺧﺮ ﺑـﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﻣﯽﻧﮕﺎﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪«...‬‬‫و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺆﻟﻒ ﻧﺠﻮم اﻟﺴـﻤﺎء زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ ﭼﭗ اﯾﺸﺎن ﻫﻢ از ﮐﺎر ﻣﯽاﻓﺘﺎده اﺳﺖ اﯾﺸﺎن دﺳﺖ از ﮐﺎر ﺑﺮﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﺑﺎ زﺑﺎن‬‫اﻣﻼء ﻣﯽﮐﺮده اﺳﺖ و ﻫﯿﭻ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ اﯾﺸﺎن را از ﺟﻬﺎد ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎز دارد‪.‬‬‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﯾﺸﺎن در ﻫﺠـﺪﻫﻢ ﻣﺎه ﺻـﻔﺮ ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق دﻋﻮت ﺣﻖ را ﻟﺒﯿـﮏ ﮔﻔﺖ و در ﺣﺴـﯿﻨﯿﻪ ﺟﻨﺎب ﻏﻔﺮان ﻣﺂب ﻣـﺪﻓﻮن ﺷـﺪ‪ .‬ﺧﺒﺮ‬‫وﻓﺎت اﯾﺸﺎن در ﻋﺮاق ﺑﺮﭘﺎﯾﯽ ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻣﺘﻌّﺪد ﻓﺎﺗﺤﻪﺧﻮاﻧﯽ را در ﭘﯽ داﺷﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺷﺮﯾﮏ ﻋﺰا ﮔﺸﺘﻪ و ﺑﺰرﮔﺎن زﯾﺎدي در رﺛﺎء او‬‫ﺑﻪ ﺳﺮودن ﻗﺼﯿﺪه و ﻣﺮﺛﯿﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫*ﺧﺎﻧﺪان و ﻧﯿﺎﮐﺎن‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي در داﻣﺎن ﺧﺎﻧـﺪاﻧﯽ ﭼﺸﻢ ﮔﺸﻮد و ﭘﺮورش ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ آﮔﺎه و ﻓﺎﺿـﻼﻧﯽ ﻣﺠﺎﻫـﺪ ﺑﻮدﻧـﺪ‪ .‬در ﻣﯿﺎن‬‫ﺑﺮادران و ﻓﺮزﻧﺪان و ﻓﺮزﻧﺪزادﮔﺎن وي ﻧﯿﺰ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ ﺧﺪﻣﺘﮕﺰار و ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧﺪ‪.‬‬‫از اﯾـﻦ ﺧﺎﻧـﺪان ﻣﻌﻈـﻢ در آﺳـﻤﺎن ﻋﻠـﻢ و ﻓﻘـﺎﻫﺖ ﺳـﺘﺎرﮔﺎﻧﯽ درﺧﺸـﺎن ﺑـﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧـﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾـﮏ در ﻋﺼـﺮ ﺧـﻮﯾﺶ راﻫﻨﻤـﺎي‬‫ﮔﻤﺸﺪﮔﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻨﮏ ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 19‬از ‪211‬‬‫‪ -1‬ﺟّﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺳﯿﺪ اﷲ ﮐﺮم ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‪.‬‬‫وي ﺟـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و از اﻋﻼـم ﻓﻘﻬـﺎء و زﻫـﺎد زﻣـﺎن و ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺮاﻣﺎت در ﻧﯿﻤﻪ دوم ﺳـﺪه دوازدﻫﻢ ﻫﺠﺮي اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻋﻼﻗﻪ‬‫زﯾـﺎدي ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺴﺎخ ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ و ﮐﺘﺐ ﻧﻔﯿﺴﻪ ﺑﻪ ﺧـﻂ ﺧـﻮد داﺷـﺘﻪ و ﻗﺮآن و ﺣـﻖ اﻟﯿﻘﯿﻦ و ﺗﺤﻔـﮥ اﻟﺰاﺋﺮ و ﺟـﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳـﯽ ﺑﻪ ﺧـﻂ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬واﻟﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫وي واﻟﺪ ﻣﺎﺟﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ و از ﭼﻬﺮهﻫﺎي درﺧﺸﺎن ﻋﻘﺎﺋﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات در ﻧﯿﻤﻪ اول ﻗﺮن ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫او در دوﺷﻨﺒﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺎه ذي ﻗﻌﺪه ﺳﺎل ‪ 1188‬ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪ .‬وي از ﺷﺎﮔﺮدان ﺑﺎرز ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي از اﻋﺎﻇﻢ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺷﯿﻌﻪ در ﻗﺮن‬‫ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﺑﻮده و در اﮐﺜﺮ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻣﺤﻘﻘﯽ ﺑﯽﻧﻈﯿﺮ ﺑﻮد و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ارزﻧﺪهاي از ﺧﻮد ﺑﻪﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﯾﮑﯽ از ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﻋﻠﻢ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات و از ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﮐﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺘﺒﻊ و اﺳﺘﻘﺼﺎء ﺑﻮد‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﻬﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1260‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺮادر ارﺷﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ‬‫او ﻧﯿﺰ ﭼﻮن ﭘـﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﻓﺮزاﻧﮕـﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ در ﻧﺰد ﭘـﺪرش و ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤـﺎء ﺷـﺎﮔﺮدي ﻧﻤﻮده اﺳﺖ اّﻣﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‬‫ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت وي در ﻋﻠـﻮم رﯾﺎﺿـﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘـﺎب ﺣـﻞ ﻣﻌﺎدﻻـت ﺟـﺒﺮ و ﻣﻘـﺎﺑﻠﻪ و رﺳـﺎﻟﻪاي در ﻣﺨﺮوﻃـﺎت ﻣﻨﺤﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸـﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‬‫ﻓﯿﻠﺴﻮف و ﭘﺰﺷﮑﯽ ﻧﺎﻣﯽ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ وﺟﻮد اﺷﺘﻐﺎل ﺑﻪ ﻋﻠﻮم ﻋﺮﺑﯿﻪ و ﻓﻨﻮن ﻗﺪﯾﻤﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺪي ﺑﺮ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ و ﻋﻠﻮم رﯾﺎﺿﯽ ﺗﺴﻠﻂ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‬‫ﮐﻪ ﺑﺰرﮔﺎن ﻧا ﮕﻠﯿﺲ در ﺣﯿﺮت ﻓﺮو رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﻼﻣﯽ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺎﻫﺮ در ﻓﻨﻮن ﺣﮑﻤﺖ ﻣﻐﺮب ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در ‪ 27‬رﺑﯿﻊ اﻷول ﺳﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق رﺣﻠﺖ ﮐﺮد‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﺮادر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ اﻋﺠﺎز ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻓﺮزﻧﺪ اوﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﺑﻮده و وﻻدﺗﺶ در ‪ 21‬رﺟﺐ ‪ 1240‬واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻧﯿﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻧﺎﻣﯽ ﺷﯿﻌﻪ در ﮐﺸﻮر ﻫﻨﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت و ﺗﺼﻨﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌﺪدي ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را در ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم در زﻣﯿﻨﻪ اﺳـﺘﺨﺮاج ﻣﻄـﺎﻟﺐ و اﺳـﺘﻨﺒﺎط ﻣﻘﺎﺻـﺪ ﮐﻤﮏ‬‫ﻓﺮاواﻧﯽ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﮐﺎر ﮐﺘﺎب را او اﻧﺠﺎم داد اّﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷﻬﺮت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم او اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ» ﺷﺬور اﻟﻌﻘﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﺮاﺟﻢ اﻷﻋﯿﺎن« و» ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ و اﻻﺳﺘﺎر ﻋﻦ اﺣﻮال اﻟﮑﺘﺐ و اﻻﺳﻔﺎر«‬‫اﺷﺎره ﮐﺮد‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن در ﻫﻔﺪﻫﻢ ﺷﻮال ‪ 1286‬ه‪ .‬ق و ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﮐﻮﺗﺎه اّﻣﺎ ﭘﺮﺑﺮﮐﺖ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫وي در ‪ 19‬ﺟﻤﺎدي اﻟﺜﺎﻧﯿﻪ ‪ 1284‬ه‪ .‬ق ﻣﺘﻮﻟـﺪ ﺷـﺪ‪ .‬او را در ﻋﻠﻢ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗﺎﻟﯽ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﭘـﺪر ﺷـﻤﺮدهاﻧﺪ ﭼﺮا ﮐﻪ ﻧﮕﺬاﺷﺖ زﺣﻤﺎت ﭘﺪرش ﺑﻪ‬‫ﻫـﺪر رود و ﻟﺬا ﺑﻪ ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺮداﺧﺖ و ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺟﻠﺪ دﯾﮕﺮ از آن را ﺑﻪ ﺳـﺒﮏ و ﺳـﯿﺎق ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺗﺄﻟﯿﻒ و ﺑﺎ ﻧﺎم اﯾﺸﺎن ﻣﻨﺘﺸـﺮ‬‫ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻣﺘﺒﺤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪ‪ ،‬اﺻﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث و رﺟﺎﻟﯽ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﺘﺒﻊ و ﻣﻔﺘﯽ و ﻣﺮﺟﻊ اﻫﺎﻟﯽ ﺑﻼد ﺧﻮد ﺑﻮده و اﯾﻦ ﻋﻠﻮم را از واﻟﺪ ﻣﻌﻈﻢ ﺧﻮد‬‫و ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس اﺧﺬ ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫در ﻧﻬﺎﯾﺖ اﯾﺸﺎن در ‪ 25‬ذي ﺣﺠﻪ ‪ 1361‬ه‪ .‬ق دار ﻓﺎﻧﯽ را وداع ﮔﻔﺖ و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ وﺻـﯿﺘﺶ در ﺟﻮار ﻣﺮﻗﺪ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي در آﮔﺮه ﻫﻨﺪ ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 20‬از ‪211‬‬‫‪ -6‬ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻧﯿﺰ ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻓﺎﺿﻞ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از ادﺑﺎء و ﺷﻌﺮاء زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮادرش را در ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎري ﻧﻤﻮد‪ .‬دﯾﻮان‬‫ﺷﻌﺮ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ و ﺗﻌﻠﯿﻘﺎﺗﯽ ﺑﺮ ﻋﺒﻘﺎت از آﺛﺎر اوﺳﺖ‪.‬‬‫‪ 7‬و ‪ -8‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ و ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼﯿﺮ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪان ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫اﯾﻦ دو ﺑﺰرﮔﻮار ﮐﻪ ﻧﻮهﻫﺎي ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻧﯿﺰ از ﻓﻀـﻼء و ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در ﻧﺠﻒ اﺷﺮف ﻧﺰد اﺳﺎﺗﯿﺪ‬‫ﺑﺮﺟﺴـﺘﻪ ﺗﺤﺼـﯿﻼت ﻋﺎﻟﯿﻪ ﺧﻮد را ﮔﺬراﻧﯿﺪﻧـﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨـﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺳـﻌﯿﺪ ﺷﺆون رﯾﺎﺳﺖ ﻋﻠﻤﯽ و دﯾﻨﯽ را ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ و‬‫آﺛﺎر و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌـﺪدي را از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎي ﮔـﺬاﺷﺖ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺳﺎل ‪ 1387‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨـﺪ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ و در ﺟﻮار ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش در‬‫ﺻﺤﻦ ﻣﺮﻗـﺪ ﻗﺎﺿـﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي ﺑﻪ ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷـﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼـﯿﺮ ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷـﺮاﯾﻂ ﺧﺎص زﻣﺎﻧﯽ وارد‬‫ﮐﺎرﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺷﺪه و از ﺟﺎﻧﺐ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﻧﯿﺎﺑﯽ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫او ﻧﯿﺰ ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﭘﺮﺑﺎر در ﻟﮑﻬﻨﻮ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد وﻟﯽ ﺟﺴـﺪ وي را ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼء ﺑﺮده و در ﺻـﺤﻦ ﺷـﺮﯾﻒ و در ﻣﻘﺒﺮه ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮدﻧﺪ‪.‬‬‫*ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫‪ -1‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻷﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر) ‪ 30‬ﻣﺠﻠّﺪ(‬‫‪ -2‬اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم و اﺳﺘﯿﻔـﺎء اﻻﻧﺘﻘﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم) ‪ 10‬ﻣﺠّﻠـﺪ( ﻃﺒﻊ ﻓﯽ ‪ 1315‬ه‪ .‬ق ﺑﺤﺚ ﻓﯽ ﺗﺤﺮﯾـﻒ اﻟﮑﺘـﺎب و اﺣﻮال‬‫اﻟﺤﺠﮥ و اﺛﺒﺎت وﺟﻮده و ﺷﺮح اﺣﻮال ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ و‪[...‬‬‫‪ -3‬ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص) ‪ 5‬ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫‪ -4‬ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﻓﯽ ﺣّﻞ اﻟﻤﺸﮑﻼت‬‫‪ -5‬اﻟﻌﻀﺐ اﻟﺘﺒﺎر ﻓﯽ ﻣﺒﺤﺚ آﯾﻪ اﻟﻐﺎر‬‫‪ -6‬اﻓﺤﺎم اﻫﻞ اﻟﻤﯿﻦ ﻓﯽ رّد ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ) ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي(‬‫‪ -7‬اﻟﻨﺠﻢ اﻟﺜﺎﻗﺐ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﺤﺎﺟﺐ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) در ﺳﻪ ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺒﯿﺮ و وﺳﯿﻂ و ﺻﻐﯿﺮ(‬‫‪ -8‬اﻟﺪرر اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺎﺗﯿﺐ و اﻟﻤﻨﺸﺂت اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‬‫‪ -9‬زﯾﻦ اﻟﻮﺳﺎﺋﻞ اﻟﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ) ﻓﯿﻪ ﻓﺘﺎوﯾﻪ اﻟﻔﻘﻬﯿﮥ(‬‫‪ -10‬اﺳﻔﺎر اﻷﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ اﻓﻀﻞ اﻻﺳﻔﺎر) ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ ﺳﻨﺢ ﻟﻪ ﻓﯽ ﺳﻔﺮه إﻟﯽ اﻟﺤﺞ و زﯾﺎرة اﺋﻤﮥ اﻟﻌﺮاق ﺳﻼم اﷲ ﻋﻠﯿﻬﻢ( ‪1‬‬‫‪ -11‬اﻟﺬراﺋﻊ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺸﺮاﺋﻊ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) ﻟﻢ ﯾﺘّﻢ(‬‫‪ -12‬اﻟﺸﺮﯾﻌﮥ اﻟﻐﺮاء) ﻓﻘﻪ ﮐﺎﻣﻞ( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -13‬اﻟﺸﻌﻠﮥ ﻟا ﺠﻮاﻟﮥ) ﺑﺤﺚ ﻓﯿﻪ اﺣﺮاق اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -14‬ﺷﻤﻊ اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ) ﻗﺼﺎﺋﺪ ﻟﻪ ﻓﯽ رﺛﺎء اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﺸﻬﺪاء ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم(‪.‬‬‫‪ -15‬اﻟﻄﺎرف‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ أﻟﻐﺎز و ﻣﻌﻤﯿﺎت‬‫‪ -16‬ﺻﻔﺤﮥ اﻻﻟﻤﺎس ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻻرﺗﻤﺎس) ﻓﯽ اﻟﻐﺴﻞ اﻻرﺗﻤﺎﺳﯽ(‬‫‪ -17‬اﻟﻌﺸﺮة اﻟﮑﺎﻣﻠﮥ) ﺣﻞ ﻓﯿﻪ ﻋﺸﺮة ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺸﮑﻠﮥ( ‪ 2‬ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -18‬ﺷﻤﻊ و دﻣﻊ) ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -19‬اﻟﻈﻞ اﻟﻤﻤﺪود و اﻟﻄﻠﺢ اﻟﻤﻨﻀﻮد‬‫‪ -20‬رﺟﺎل ﻟا ﻤﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 21‬از ‪211‬‬‫‪ -21‬درة اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ ‪3‬‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ‬‫اﺷﺎرة‬‫ﺧﺎﻧﺪان ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ از آﻏﺎز ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﯽرﯾﺰي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷـﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن ﺗﮑﻤﯿﻞ ﮔﺸﺖ و ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي‬‫ﻓﺮاوان و ﻧﻔﯿﺴـﯽ ﺑﻪ ﺗﺪرﯾـﺞ در آن ﮔﺮدآوري ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ ‪ 30 / 000‬ﻧﺴـﺨﻪ رﺳـﯿﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در دوران ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم وي ﻧﺎﻣﯿﺪه‬‫ﺷـﺪ و در زﻣﺎن ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳـﻌﯿﺪ و ﺗﻮﺳﻂ اﯾﺸﺎن ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﮔﺮﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﮐّﻤﯽ داراي ﻧﻈﺎﯾﺮ ﻓﺮاوان‬‫اﺳﺖ اّﻣﺎ از ﻧﻈﺮ ﮐﯿﻔﯽ و ﺑﻪ ﺟﻬﺖ وﺟﻮد ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي ﻧﺎدر ﮐﻢﻧﻈﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ‬‫در ﻧﯿﻤﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎي اﺳـﺘﻌﻤﺎر ﺑﻪوﯾﮋه اﻧﮕﻠﯿﺲ و ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊ ﺑﻪ ﺳـﺮزﻣﯿﻦ ﭘﻬﻨﺎور ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن دوﺧﺘﻪ‬‫ﺑﻮدﻧـﺪ و ﺑﯽﮔﻤﺎن اﺳـﻼم ﺳـّﺪ ﺑﺰرﮔﯽ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﯽآﻣﺪ ﯾﮑﯽ از ﻋﺎﻟﻤﺎن اﻫﻞ ﺗﺴـﻨﻦ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي ﮐﻪ ﺑﻪ»‬‫ﺳﺮاج اﻟﻬﻨﺪ«‬‫ﺷﻬﺮت داﺷﺖ و ﺑﺎ ‪ 31‬واﺳـﻄﻪ ﻧﺴـﺒﺶ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺧﻄﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ دوم ﻣﯽرﺳـﯿﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت او را ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺧﻄﺎب ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ را در رّد اﻋﺘﻘﺎدات و آراء ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺷﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮐﺮد و آن را» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ« ﻧﺎﻣﯿﺪ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ دﻧﯿﺎي اﺳـﻼم و واﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼﻣﯽ و ﺑﺪون ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺣﺪود و ﻗﻮاﻋﺪ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ و ﺑﺪون‬‫در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﺎﯾﮕﺎه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( و ﺧﺎﻧـﺪان ﭘﺎﮐﺶ ﻋﻘﺎﯾﺪ‪ ،‬اﺻﻮل‪ ،‬ﻓﺮوع‪ ،‬اﺧﻼق و ﺳﺎﯾﺮ آداب و اﻋﻤﺎل ﺷـﯿﻌﻪ را ﺑﺪون رﻋﺎﯾﺖ آداب‬‫ﻣﻨﺎﻇﺮه و اﻣﺎﻧﺖداري در ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻫﺪف ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ و اﻓﺘﺮاآت ﺧﻮد ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ دﻫﻠﻮي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸـﻤﯿﺮي در ﮐﺘﺎب اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﮐﻪ در رّد ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺳـﺮﻗﺘﯽ از ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ ﻣﻮﺑﻘﻪ ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي آن را ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه اﺳﺖ ‪ .4‬وي در ﭼﺎپ اول اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺮس از‬‫) ‪ (1‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن اﻟﺮﺣﻠﮥ اﻟﻤﮑﯿﮥ و اﻟﺴﻮاﻧﺢ اﻟﺴﻔﺮﯾﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ رﺿﺎ ﮐﺤﺎﻟﻪ آن را ذﮐﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ (2‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﺑﺎﺷﺪ‬‫) ‪ (3‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از آﺛﺎر ﻗﻠﻤﯽاش در ﻣﺠّﻠﺪ ﻣﺪﻧﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ .(4‬اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﯿﺰ در ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺷﺎره ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ در ﺑﺤﺚ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ذﯾﻞ ﺗﺼـﺮﯾﺢ‬‫ذﻫـﺒﯽ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و ﻧﺼـﺮ اﷲ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺷـﻔﯿﻊ ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﮐﻪ ﭘﯿﺮ و ﻣﺮﺷـﺪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ اﺳﺖ و ﺑﻀـﺎﻋﺖ‬‫ﻣﺰﺟـﺎﺗﺶ ﻣﺴـﺮوق از اﻓـﺎدات او ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ در) ﺻﻮاﻗﻊ( او را ﺑﻪ ﺷـﯿﺦ ﻋﻼـﻣﻪ و اﻣـﺎم اﻫـﻞ ﺣـﺪﯾﺚ وﺻﻒ ﻣﯽﮐﻨـﺪ و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﻗﻮل او‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ و ﺧﻮد ﻣﺨـﺎﻃﺐ) ﺻـﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( ﺑﺘﻘﻠﯿـﺪش در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺧﺎص ﻫﻢ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﯾﻌﻨﯽ) ﺗﺤﻔﻪ( او را ﺑﺎﻣﺎم اﻫﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻠﻘﺐ‬‫ﻣﯽﺳﺎزد و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﮐﻼﻣﺶ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ ﺷـﯿﻌﯽ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻮاب ﻧﺠﻒ ﺧﺎن اﺳﻢ ﺧﻮد را ﻣﺨﻔﯽ ﮐﺮد و ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب را» ﻏﻼم‬‫ﺣﻠﯿﻢ«‪ -‬ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺳﺎل ﺗﻮﻟّﺪ وي ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺣﺮوف أﺑﺠﺪ ﺑﻮد‪ -‬ﻧﺎﻣﯿﺪ اّﻣﺎ در ﭼﺎپ ﺑﻌﺪي ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﻮد وي ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪.‬‬‫در ﺳﺎل ‪ 1227‬ه‪ .‬ق ﺷﺨﺼـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻏﻼم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺳـﻠﻤﯽ در ﺷـﻬﺮ» ﻣﺪارس« ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن ﮐﺘﺎب» ﺗﺤﻔﻪ« را از ﻓﺎرﺳـﯽ ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 22‬از ‪211‬‬‫ﻋﺮﺑﯽ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮد و در ﺳﺎل ‪ 1300‬ه‪ .‬ق ﻣﺤﻤﻮد ﺷـﮑﺮي آﻟﻮﺳـﯽ در ﺑﻐﺪاد ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺮﺑﯽ آن ﭘﺮداﺧﺖ و آن را اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬﯿﮥ‬‫ﻧﺎﻣﯿﺪ و در ﻣﻘﺪﻣﻪاش آن را ﺑﻪ ﺳـﻠﻄﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺧﺎن ﺗﻘﺪﯾﻢ ﮐﺮد‪ .‬وﻟﯽ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺤﺪودﯾﺘﻬﺎي ﺳﯿﺎﺳـﯽ و ﮐﻢ ﺑﻮدن وﺳـﯿﻠﻪ ﻃﺒﻊ‬‫از ﭼـﺎپ و اﻧﺘﺸـﺎر آن در ﻋﺮاق ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﺷـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا در ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن و ﺷـﻬﺮ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ اﺟـﺎﻧﺐ ﺑﻮده و ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﺸـﺮ اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﻣﺴﺎﻋﯽ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﺒـﺬول ﻣﯽﺷـﺪ ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﮔﺮدﯾـﺪ و ﭘﺲ از ﻣـّﺪﺗﯽ ﻣﺠـّﺪدا در ﻣﺼـﺮ ﭼﺎپ ﺷـﺪ و ﺑﻌـﺪ از آن ﺑﻪ زﺑﺎن اردو در ﻻﻫﻮر‬‫ﭘﺎﮐﺴـﺘﺎن ﺑﻪ ﻃﺒﻊ رﺳـﯿﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣـﺎل ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﺗﺤّﻮﻻت و اﻧﺘﺸﺎر ﻣﺘﻌـّﺪد‪ ،‬در اﯾﺠﺎد اﺧﺘﻼف ﺑﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﺗﯿﺮه ﺳﺎﺧﺘﻦ رواﺑﻂ ﻓﺮق‬‫اﺳﻼﻣﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ و ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺣّﺲ ﺑﺪﺑﯿﻨﯽ و ﻋﺼﺒّﯿﺖ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺗﺄﺛﯿﺮ زﯾﺎدي ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اّﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﺼﺪاق ﻋﺪو ﺷﻮد‬‫ﺳﺒﺐ ﺧﯿﺮ اﮔﺮ ﺧﺪا ﺧﻮاﻫﺪ اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺳـﺒﺐ ﺷﺪ ﺗﺎ ﻋّﺪه زﯾﺎدي از ﻋﻠﻤﺎء و ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﺷـﯿﻌﻪ اﺣﺴﺎس وﻇﯿﻔﻪ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﻣﯿﺪان ﺑﯿﺎﯾﻨﺪ‬‫و ﺑﺎ ﻣﻨﻄﻖ و زﺑﺎن ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﺬﻫﺐ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮي ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﮔﺮاﻧﺴـﻨﮓ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار در اﯾﻦ‬‫ﻣﯿﺎن ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺘﺒﻊ ﻓﺮاوان و زﺣﻤﺎت ﻃﺎﻗﺖﻓﺮﺳﺎي ﻣﺆﻟﻒ آن از درﺧﺸﺶ ﺑﯿﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻧﺴـﺨﻪاي ﮐﻪ از ﺗﺤﻔﻪ ﻫﻢاﮐﻨﻮن ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭼـﺎپ دﻫﻠﯽ در ﺳـﺎل ‪ 1271‬ه‪ .‬ق اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺒﻊ ﺣﺴـﻨﯽ ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺣﺴﻦ آن را در ‪ 776‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ وزﯾﺮي ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﺎﻧﯿﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﭼﺎپ ﻧﺎم ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﺘﻮاي ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺷـﯿﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺆﻟﻒ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﮔﺮﭼﻪ در ﻣﻘـﺪﻣﻪ و در ﻣﺘﻦ ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴـﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‬‫ﻣﺴّﻠﻤﺎت ﺧﻮد ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﮐﻨﺪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را از ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﻨﺪ وﻟﯽ ﮐﻤﺘﺮ ﺑﻪ اﯾﻦ اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻤﻠّﻮ از‬‫اﻓﺘﺮاآت و ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻫﻠﻮي در ﺑﺨﺶ ﻫﻔﺘﻢ ﮐﺘﺎب ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را در دو ﺑﺨﺶ آورده اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺨﺶ اول‪ :‬آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺣﻀﺮت اﻣﯿﺮ) ع( اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ وي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ‪ 6‬آﯾﻪ اﮐﺘﻔﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬اﺣـﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ در راﺳـﺘﺎي اﺛﺒـﺎت وﻻـﯾﺖ و اﻣﺎﻣﺖ رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﻧﯿﺰ ﻓﻘﻂ ‪ 12‬رواﯾـﺖ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫و در ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺷﯿﻌﻪ را ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ‪ 6‬آﯾﻪ و ‪ 12‬رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ادﻟّﻪ و اﺳﺎﻧﯿﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺨﺪوش داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ أﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﮐﯿﻔﯿﺖ ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺸﯿﻊ و اﻧﺸﻌﺎب آن ﺑﻪ ﻓﺮق ﻣﺨﺘﻠﻔﻪ‬‫‪ -2‬در ﻣﮑﺎﺋﺪ ﺷﯿﻌﻪ و ﻃﺮق اﺿﻼل و ﺗﻠﺒﯿﺲ‬‫‪ -3‬در ذﮐﺮ أﺳﻼف ﺷﯿﻌﻪ و ﻋﻠﻤﺎء و ﮐﺘﺐ اﯾﺸﺎن‬‫‪ -4‬در اﺣﻮال أﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و ذﮐﺮ رواة آﻧﻬﺎ‬‫‪ -5‬در اﻟﻬﯿﺎت‬‫‪ -6‬در ﻧﺒّﻮت و اﯾﻤﺎن اﻧﺒﯿﺎء) ع(‬‫‪ -7‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫‪ -8‬در ﻣﻌﺎد و ﺑﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫‪ -9‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯿﻪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ در آن ﺧﻼف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫‪ -10‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺧﻠﻔﺎء ﺛﻼﺛﻪ و أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و دﯾﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‬‫‪ -11‬در ﺧﻮاص ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ‪ 3‬ﻓﺼﻞ) اوﻫﺎم‪ -‬ﺗﻌﺼﺒﺎت‪ -‬ﻫﻔﻮات(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 23‬از ‪211‬‬‫‪ -12‬در ﺗﻮّﻻ و ﺗﺒّﺮي) ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﻣﻘّﺪﻣﺎت ﻋﺸﺮه(‬‫ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﺷﺪ‪ ،‬آﺛﺎر ﻣﺘﻌّﺪدي از ﻋﻠﻤﺎء ﺷﯿﻌﻪ در ﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺮاق و اﯾﺮان در اﺑﻄﺎل و ﻧﻘﺾ آن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ‬‫ﺑﻌﻀﯽ ﺑﻪ رّد ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺑﺮﺧﯽ ﯾﮏ ﺑﺎب از آن را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و ﻧﻘﺪ ﻋﻠﻤﯽ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫رّدﯾﻪ ﻫﺎي ﺗﺤﻔﻪ‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﻫﻤﻪ اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫در دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬و ﻫﺮ دﻓﺘﺮ وﯾﮋه ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺻﻞ ﮐﺘﺎب‪ ،‬اﺛﺮ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸﻤﯿﺮي دﻫﻠﻮي) م ‪ 1235‬ه‪ .‬ق(‬‫اﻟﺒﺘﻪ ‪ 5‬دﻓﺘﺮ از آن ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ آن را دﯾﺪه از ﺑﻘﯿﻪ ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮ ﺑﻮده و در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﺎرﺗﻨـﺪ از ﺟﻮاﺑﯿﻪﻫـﺎي وي ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻬـﺎي ﯾﮑﻢ‪ ،‬ﺳﻮم‪ ،‬ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ و ﻧﻬﻢ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ اﻋﺘﺮاض ﻫﺸـﺘﻢ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم»‬‫ﺟﻮاب اﻟﮑﯿﺪ اﻟﺜﺎﻣﻦ« ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﺴﺢ اﺳﺖ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ و ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ آن در ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳﻼﻣﯽ ﺗﻬﺮان ﻧﮕﻬﺪاري‬‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺳـﯿﻒ اﷲ اﻟﻤﺴـﻠﻮل ﻋﻠﯽ ﻣﺨّﺮﺑﯽ دﯾﻦ اﻟﺮﺳﻮل) ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪه ﺑﻪ( اﻟﺼﺎرم اﻟﺘﺒﺎر ﻟﻘّﺪ اﻟﻔّﺠﺎر و ﻗّﻂ اﻻﺷﺮار در ﺷﺶ دﻓﺘﺮ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﺑﻮ اﺣﻤﺪ‬‫ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﮐﺒﺮآﺑﺎدي) ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪه در ﺳﺎل ‪ .1232‬ق(‬‫ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷـﺪه اﺳﺖ ﺑـﺪﯾﻨﺼﻮرت ﮐﻪ ﻋﺒﺎرات ﺗﺤﻔﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان» ﻣﺘﻦ« و ﮐﻼم ﺧﻮد در رّد آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان»‬‫ﺷﺮح« آورده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺠﻬﯿﺰ اﻟﺠﯿﺶ ﻟﮑﺴﺮ ﺻﻨﻤﯽ ﻗﺮﯾﺶ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ ﺑﻦ اﻣﺎن اﷲ دﻫﻠﻮي ﻋﻈﯿﻢ آﺑﺎدي) م ‪ 1260‬ه‪ .‬ق(‬‫ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ آﯾﺖ اﷲ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺎب اول‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺸﯿﻊ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺳـﯿﻒ ﻧﺎﺻـﺮي‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب اﺛﺮ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘـﻮري ﭘـﺪر ﺑﺰرﮔﻮار ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘـﺎت ﺑﻮده و در رّد ﺑـﺎب اول ﺗﺤﻔﻪ ﮐﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ‬‫ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺖ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ ﺧﺎن ﺷﺎﮔﺮد ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ‪ ،‬در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﮐﻮﭼﮑﯽ را ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ‬‫ﻣﺘﻘﺎﺑﻼ ﻋﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﺘﺎب اﻷﺟﻮﺑﮥ اﻟﻔﺎﺧﺮة ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻷﺷﺎﻋﺮة را ﻧﻮﺷﺖ و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻔّﺼﻠﯽ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ وي داد‪.‬‬‫ﺑﺎب دوم‪ :‬در ﻣﮑﺎﯾﺪ و ﺣﯿﻠﻪﻫﺎي ﺷﯿﻌﯿﺎن‪:‬‬‫‪ -2‬ﺗﻘﻠﯿﺐ اﻟﻤﮑﺎﺋﺪ‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺰ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﻠﮑﺘﻪ) ‪ .1262‬ق( ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺳﻮم‪ :‬در اﺣﻮال اﺳﻼف و ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺷﯿﻌﻪ‪:‬‬‫ﯾﮑﯽ از دﻓﺘﺮﻫﺎي ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﺑﻪ رّد اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﺗﻌﻠّﻖ دارد ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم‪ :‬در ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي اﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و رﺟﺎل آن‪:‬‬‫‪ -1‬ﻫﺪاﯾﮥ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺧﯿﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﻨﺪي إﻟﻪآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ( ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﯾﮑﯽ از ﻣﺠﻠّﺪات ﭼﺎﭘﯽ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ رّد ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﻟﻬّﯿﺎت‬‫‪ -1‬اﻟﺼﻮارم اﻹﻟﻬﯿﺎت ﻓﯽ ﻗﻄﻊ ﺷـﺒﻬﺎت ﻋﺎﺑﺪي اﻟﻌﺰي و اﻟﻼت‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق در‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 24‬از ‪211‬‬‫ﮐﻠﮑﺘﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺑﺎب اﺧﺘﺼﺎص دارد‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺷﺸﻢ‪ :‬در ﭘﯿﺎﻣﺒﺮي‬‫‪ -1‬ﺣﺴﺎم اﻻﺳﻼم و ﺳﻬﺎم اﻟﻤﻼم‪ ،‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫در رّد اﯾﻦ ﺑﺎب ﮐﻪ ﺟﻨﺠﺎﻟﯽﺗﺮﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽرود آﺛﺎر ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﯾﯽ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -1‬ﺧﺎﺗﻤﮥ اﻟﺼﻮارم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي‬‫‪ -2‬اﻟﺒﻮارق اﻟﻤﻮﺑﻘﻪ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬اﻻﻣﺎﻣﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -4‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳـﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻧﻬﻢ آن ﺑﻪ ﺑﺮرﺳـﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﺰاﻋﯽ ﻓﻘﻬﯽ ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ‬‫و ﺣّﻠﯿﺖ ﻧﮑﺎح ﻣﻮّﻗﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﻬﺠﮥ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺴﻌﺎدة‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﭘﺪر ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪.‬‬‫‪ -6‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻌﺒﻘﺮﯾـﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ ﻣﻔﺘﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس ﺷﻮﺷﺘﺮي اﺳـﺘﺎد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ ﮐﻪ در ﻫﻨـﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳـﯿﺪه‬‫اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺷﺒﻬﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﯿﺒﺖ ﺣﻀﺮت وﻟﯽ ﻋﺼﺮ) ﻋﺞ( را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬در آﺧﺮت‬‫‪ -1‬اﺣﯿﺎء اﻟﺴﻨﮥ و اﻣﺎﺗﮥ اﻟﺒﺪﻋﮥ ﺑﻄﻌﻦ اﻷﺳّﻨﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1281‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ اﻟﻨﺰﻫﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﮐﺸﻤﯿﺮي ﻧﯿﺰ در ﺧﺼﻮص رّد اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫ﺑﺎب ﻧﻬﻢ‪ :‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻓﻘﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ از اﻟﻨﺰﻫﮥ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت و ﺣّﻞ ﻣﺸﮑﻼت اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي اﻓﺮاد ﻋﻠﯽ‬‫ﮐﺎﻟﭙﻮي ﺳـّﻨﯽ ﮐﺘﺎب رﺟﻮم اﻟﺸـﯿﺎﻃﯿﻦ را در رّد اﯾﻦ دﻓﺘﺮ از ﻧﺰﻫﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﺟﻌﻔﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳﯽ ﺷﺎﮔﺮ ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻧﺰﻫﻪ ﻫﻢ ﺑﺎ ﮐﺘﺎب ﻣﻌﯿﻦ اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ ﺑﻪ اﺑﻄﺎل و اﺳﮑﺎت وي ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬ﺻﺎﺣﺐ ﻟا ﻨﺰﻫﮥ ﮐﺘﺎب دﯾﮕﺮي در ﻧﻘﺾ ﮐﯿﺪ ﻫﺸـﺘﻢ از اﯾﻦ ﺑﺎب در ﻣﻮﺿﻮع ﻧﮑﺎح ﻣﻮﻗّﺖ و ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ دارد ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ‬‫آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﺸـﺒﻬﻪ ﻋﻦ ﺣّﻠﯿـﮥ اﻟﻤﺘﻌﮥ اﺛﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻫﯽ ﮐﻪ در ﭘﺎﺳﺦ اﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه و در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﻮزه ﻣّﻠﯽ ﮐﺮاﭼﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب دﻫﻢ‪ :‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ‬‫‪ -1‬ﺗﺸـﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ و ﮐﺸﻒ اﻟﻀـﻐﺎﺋﻦ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﻪ در دو دﻓﺘﺮ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﺨﺶ ﻣﻌﻈﻤﯽ از آن در‬‫ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1283‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ(‬‫‪ -2‬ﺗﮑﺴﯿﺮ اﻟﺼﻨﻤﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻫﻨﺪي‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬ﻃﻌﻦ اﻟﺮﻣﺎح‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي در رّد ﺑﺨﺸﯽ از اﯾﻦ ﺑﺎب ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ داﺳﺘﺎن ﻓﺪك و ﺳﻮزاﻧﺪن ﺧﺎﻧﻪ ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﻪ‬‫ﺳﻼم اﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1308‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺗﻮﺳﻂ ﺷﯿﺦ ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي ﺳّﻨﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻘﺾ اﻟّﺮﻣﺎح ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬در اوﻫﺎم و ﺗﻌﺼﺒﺎت ﺷﯿﻌﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 25‬از ‪211‬‬‫‪ -1‬ﻣﺼﺎرع اﻷﻓﻬﺎم ﻟﻘﻠﻊ اﻷوﻫﺎم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري) ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ ﺑﺎب دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺗﻮﻟﯽ و ﺗﺒّﺮي و دﯾﮕﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ‬‫‪ -1‬ذو اﻟﻔﻘﺎر‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟـﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي) ﻓﺎرﺳـﯽ( و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻏﯿﺒﺖ اﻣﺎم زﻣﺎن) ﻋـﺞ( از‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎي دﯾﮕﺮي ﮐﻪ در رّد ﻗﺴﻤﺘﯽ از ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺻﻮارم اﻻﺳـﻼم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي‪ .‬رﺷـﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎن ﺳّﻨﯽ ﻣﺆﻟﻒ اﻟﺸﻮﮐﮥ اﻟﻌﻤﺮﯾﮥ‪ -‬ﮐﻪ از ﺷﺎﮔﺮدان ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ اﺳﺖ‪-‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب و اﻟﺼﻮارم اﻻﻟﻬﯿﺎت را ﺑﺎ ﺷـﺒﻬﺎﺗﯽ رّد ﻧﻤﻮده ﮐﻪ ﺣﮑﯿﻢ ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن از ﺷﺎﮔﺮدان ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ ﮐﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﺎت را ﭘﺎﺳـﺦ‬‫داده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﻟـﻮﺟﯿﺰة ﻓﯽ اﻷـﺻﻮل‪ :‬ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﺒﺤﺎن ﻋﻠﯿﺨـﺎن ﻫﻨـﺪي‪ ،‬وي در اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب ﭘﺲ از ﺑﺤﺚ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻋﻠﻢ اﺻﻮل و ذﮐﺮ اﺣـﺎدﯾﺚ داّل ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ) ع( ﺑﻪ ﺗﻌّﺮض و رّد ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻣﺠﻬﻮﻻت ﺧﻠﻔﺎي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ را ﺑﯿﺎن ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺼﺤﯿﻒ اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬّﯿﻪ ﻋﻦ اﻟﻨﻔﺜﮥ اﻟﺸﯿﻄﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬در رّد ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﻣﺤﻤﻮد آﻟﻮﺳﯽ) ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‪ :‬اﺛﺮ ﺷﯿﺦ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﺷﯿﺦ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﺧﺎﻟﺼﯽ ﮐﺎﻇﻤﯽ) م ‪ 1343‬ه‪ .‬ق(‬‫‪ -4‬رّد ﻋﻼﻣﻪ ﻣﯿﺮزا ﻓﺘﺢ اﷲ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ» ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ« اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ) م‪ 1339 .‬ه‪ .‬ق(‪ -‬وي ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﯽ در رّد اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻻﻟﻬﯿﻪ دارد‪.‬‬‫‪ -5‬اﻟﻬﺪﯾﮥ اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ رّد اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ‪ ):‬ﺑﻪ زﺑﺎن اردو( اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﻫﺎدي ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -6‬اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻟﻤﻨﻘﻠﺒﮥ‪ :‬در ﺟﻮاب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ) ﺑﻪ زﺑﺎن اردو(‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار‬‫اﺷﺎرة‬‫) ‪ (1‬ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷﺎﻫﮑﺎر ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﻣﺮﺣﻮم ﺳـﯿﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در رّد ﺑﺎب اﻣﺎﻣﺖ‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي‪ -‬ﮐﻪ در رّد ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه‪ -‬ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻧﺴﺨﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت در ﻧﻘﺾ و رّد ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ در زﻣﯿﻨﻪ ادﻟّﻪ اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﺎﻣﺖ را روﺷﻦ ﮐﻨﺪ و ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﮐﻪ اﺳﻼم آن دﯾﻨﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ در درﺑﺎر ﺧﻠﻔﺎ ﻣﻄﺮح ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺣﺮف ﺑﻪ ﺣﺮف ﻣّﺪﻋﯿﺎت دﻫﻠﻮي را ﺑﺎ ﺑﺮاﻫﯿﻦ اﺳﺘﻮار و ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﻘﺾ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫وي ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را در دو ﻣﻨﻬﺞ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ آﻣﺪه ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺨﺸﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬در آﯾﺎت‬‫از اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ ﻣﺸـﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺷـﺶ دﻓﺘﺮ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ) ﭼﻮن دﻫﻠﻮي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ‪ 6‬آﯾﻪ از آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ آن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ اﺷﺎره‬‫ﮐﺮده اﺳﺖ(‬‫) ‪ ](1‬ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻓﺘﺢ ﻋﯿﻦ و ﮐﺴـﺮ ﺑﺎء ﺟﻤﻊ ﻋﺒﻘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﭼﯿﺰي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻮي ﺧﻮش دارد و اﻧﻮار ﺑﻔﺘﺢ ﻧﻮن و ﺳﮑﻮن واو ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﮔﻞ‬‫و ﯾﺎ ﮔﻞ ﺳﻔﯿﺪ اﺳﺖ‬‫دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻬﺎ و ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده و ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﭼﺎپ ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪1 .‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ دوم‪ :‬در رواﯾﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 26‬از ‪211‬‬‫در اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﮏ ﯾﺎ دو دﻓﺘﺮ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ذﯾﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ‬‫ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧـﺎم ﺑﯿﺶ از ﯾﮑﺼـﺪ ﺗﻦ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺗـﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺗـﺎﺑﻊ ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺣّﻔﺎظ و ﭘﯿﺸﻮاﯾﺎن ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـّﻨﯽ از آﻏﺎز ﺗﺎ روزﮔﺎر ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮔﺰارﺷﯽ از اﺣﻮال آﻧﻬﺎ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﻣﺼﺎدر رواﯾﺖ‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ ﺧﺒﺮ و وﺟﻮه دﻻﻟﯽ و ﻗﺮاﯾﻦ ﭘﯿﭽﯿﺪه آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ) ع( و ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت دﻫﻠﻮي‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ اول در ﯾﮏ ﻣﺠﻠـﺪ ‪ 1251‬ﺻـﻔﺤﻪاي و ﺑﺨﺶ دوم در دو ﻣﺠّﻠﺪ در ﺑﯿﺶ از ﻫﺰار ﺻـﻔﺤﻪ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ) ‪ 1293‬و ‪.1294‬‬‫ق( ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه و ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺠﻠﺪ در ده ﺟﻠﺪ ﺣﺮوﻓﯽ ﺑﺎ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي در ﻗﻢ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‬‫ﺧﻼﺻﻪ اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﻧﺎم ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ از ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ‪ 462‬ﺻﻔﺤﻪ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪2 .‬‬‫ دﻓﺘﺮ دوم‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ» ﯾﺎ ﻋﻠﯽ أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ إﻻ أﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ اﺳﻨﺎد و دﻻﻟﺘﻬﺎ ﺳﺎﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣـﺎن ﺣﯿـﺎت ﻣﺆﻟﻒ در ‪ 977‬ﺻـﻔﺤﻪ ﺑﺰرگ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﺳـﺎل ‪ 1295‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷـﺪه و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﯾﮑﺼـﺪﻣﯿﻦ ﺳﺎﻟﮕﺮد‬‫درﮔﺬﺷﺖ ﻣﻮﻟﻒ در اﺻﻔﻬﺎن اﻓﺴﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﺳﻮم‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» إن ﻋﻠﯿﺎ ﻣﻨﯽ و أﻧﺎ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 585‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ رﺣﻠﯽ در ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﭼﻬـﺎرم‪ :‬وﯾﮋه ﺣـﺪﯾﺚ»‪ ...‬اﻟﻠﻬﻢ اﺋﺘﻨﯽ ﺑـﺄﺣّﺐ ﺧﻠﻘـﮏ إﻟﯿـﮏ ﯾﺄﮐـﻞ ﻣﻌﯽ ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﻄﯿﺮ« ﮐﻪ درﺑـﺎره داﺳـﺘﺎن ﻣﺮغ ﺑﺮﯾﺎن و آﻣـﺪن‬‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ) ع( ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﭘﺲ از ﮔﻔﺘﻦ اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺣﻀﺮت) ص( ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ).‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ(‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 736‬ﺻﻔﺤﻪ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﺑﺰرگ در ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﺑﺴﺘﺎن ﻣﺮﺗﻀﻮي(‬‫ دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﺑﻬﺎ‪«...‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در دو ﻣﺠّﻠﺪ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ ﻣﺠّﻠﺪ ﻧﺨﺴﺖ آن در ‪ 745‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1317‬ه‪ .‬ق و ﻣﺠّﻠـﺪ دوم آن در ‪ 600‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ‬‫ﺳﺎل ‪ 1327‬ه‪ .‬ق اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ).‬ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﻈﻔﺮ ﺣﺴﯿﻦ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﺷﺸﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ أراد أن ﯾﻨﻈﺮ إﻟﯽ آدم و ﻧﻮح‪ ...‬ﻓﯿﻨﻈﺮ إﻟﯽ ﻋﻠﯽ« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﯾﮑﯽ در ‪ 456‬ﺻﻔﺤﻪ و دﯾﮕﺮي در ‪ 248‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1301‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﻟﮑﻬﻨﻮ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬درﺑﺎره ﺧﺒﺮ» ﻣﻦ ﻧﺎﺻﺐ ﻋﻠّﯿﺎ اﻟﺨﻼﻓﮥ ﺑﻌﺪي ﻓﻬﻮ ﮐﺎﻓﺮ« ﮐﻪ ﭘﺎﮐﻨﻮﯾﺲ آن ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﮐﻨﺖ أﻧﺎ و ﻋﻠّﯽ ﻧﻮرا ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟّﻠﻪ ﻗﺒﻞ أن ﯾﺨﻠﻖ اﷲ آدم‪ «...‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر‬‫) ‪ (1‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ ﻏﯿﺮ ﻣﻄﺒﻮع ﻟﮑﻨﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺼﻨﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺴﯿﺪ رﺟﺐ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﺳﺒﺤﺎن اﻟﺰﻣﺎن‬‫ﻓﯽ ﺟﮑﺮاوان اﻟﺬي ﮐﺎن ﻣﻦ ﺗﻼﻣﯿﺬ اﻟﻤﺼﻨﻒ‪ )...‬اﻟﺬرﯾﻌﻪ(‬‫) ‪ (2‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺟﺰء ﯾﮑﻢ از ﻣﺠﻠـﺪات ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ» ﻋﺒﻘﺎت« در ﺗﻬﺮان ﺑﻪ دﺳـﺘﻮر ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺳـﯿﺪ ﺻﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﺻﺪر) ﺳﺎﮐﻦ ﻗﻢ و‬‫ﻣﺘﻮﻓﺎي ‪ (1373‬در ﻗﻄـﻊ رﺣﻠﯽ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﻓﻀـﻼي ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ‪ -‬ﭼﺎﭘﺨـﺎﻧﻪ ﺷـﺮﮐﺖ ﺗﻀـﺎﻣﻨﯽ ﻋﻠﻤﯽ) در ‪ 600‬ﺻـﻔﺤﻪ( ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه‬‫اﺳﺖ ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 786‬ﺻﻔﺤﻪ ﻗﻄﻊ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﺒﺮ راﯾﺖ در ﭘﯿﮑﺎر ﺧﯿﺒﺮ ﮐﻪ روي ﮐﺎﻏﺬ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﯾﮏ ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» ﻋﻠّﯽ ﻣﻊ اﻟﺤﻖ و اﻟﺤﻖ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ) ع(« ﮐﻪ دﺳﺖﻧﻮﺷﺖ ﻧﺎﻗﺼـﯽ از ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨـﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ وﺟﻮد داﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 27‬از ‪211‬‬‫دﻓﺘﺮ ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» إن ﻣﻨﮑﻢ ﻣﻦ ﯾﻘﺎﺗﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﺄوﯾﻞ اﻟﻘﺮآن ﮐﻤﺎ ﻗﺎﺗﻠﺖ ﻋﻠﯽ ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ«‪ .‬از اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ ﭘﺎﮐﻨﻮﺷﺘﯽ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪).‬‬‫در ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺑﺮرﺳـﯽ اﺳـﻨﺎد و دﻻﻻت ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﻌﺮوف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﭘﯿﻮﺳﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻔﺎد‪ ].‬ﭼﺎپ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺳﺎل‬‫‪ 1313‬و ‪ 1351‬ه‪ .‬ق اﺻﻔﻬﺎن ‪ 1380‬ه‪ .‬ق) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﻣﺪرﺳﮥ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﻬﺪي ‪ 1406‬ه‪ .‬ق اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﭼﺎپ ﺳـﻨﮕﯽ‬‫ﺑﻪ اﻧﺪازه رﺣﻠﯽ ﺧﻮرده و ﻃﺒﻊ ﺣﺮوﻓﯽ آن) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﺑﺎ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ روﺿﺎﺗﯽ در اﺻﻔﻬﺎن ﺑﻪ اﻧﻀﻤﺎم اﻧﺠﺎم ﻧﺎﻣﻪاي ﭘﺮﻓﺎﯾﺪه)‬‫درﺑﺎره ﻋﺒﻘﺎت و ﻣﺆﻟﻔﺶ و ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ و‪ (...‬ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻓﺸـﺮده ﻣﺒﺎﺣﺚ و ﻓﻮاﯾـﺪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ را ﻣﯽﺗﻮان در ﮐﺘﺎب ﻧﻔﺤﺎت اﻷزﻫﺎر ﻓﯽ ﺧﻼﺻﮥ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ‬‫ﻗﻠﻢ آﻗﺎي ﺳﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﯿﻼﻧﯽ ﺑﺪﺳﺖ آورد ﮐﻪ در ‪ 20‬ﺟﻠﺪ ﻣﺘﻮﺳﻂ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در ﻣﺠﻤﻮع از اﯾﻦ دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬ﭘﻨـﺞ دﻓﺘﺮ ﺑـﺪﺳﺖ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬ﺳﻪ دﻓﺘﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻـﺮ ﺣﺴـﯿﻦ و دو دﻓﺘﺮ آن‬‫ﺗﻮﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ ﻫﻤﺎن اﺳﻠﻮب ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ذﯾﻞ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -4‬ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -5‬ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ب‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎب از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ و ﺳﻔﯿﻨﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ج‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺎﺻﺒﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ ﻓﻘﻂ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫اﻟﺒﺘﻪ اﯾﻦ دو ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﭼﺎپ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﭘﻨﺞ ﺣﺪﯾﺚ اﺧﯿﺮ‪ -‬ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪ و ﻧﻮه ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ -‬را ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻗﺮار دادﻧﺪ ﺗﺎ از ﻣﻘﺎم‬‫ﺷﺎﻣـﺦ اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ ﺷﻮد و از ﻃﺮﻓﯽ اﯾﻦ دو ﻧﻔﺮ ﻫﻤﺎن ﻣﺴـﯿﺮي را ﭘﯿﻤﻮدﻧـﺪ ﮐﻪ ﺑﻨﯿﺎﻧﮕﺬار ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺗﺮﺳـﯿﻢ ﮐﺮده و رﺋﻮس ﻣﻄﺎﻟﺐ و‬‫ﻣﺼﺎدر آﻧﻬﺎ را ﺑﺠﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺳﯿﺮ ﺑﺮاي دﯾﮕﺮان آﻣﺎده ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘﺐ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از‪:‬‬‫‪ -1‬ﺗﺬﯾﯿﻞ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﺆﻟﻒ‬‫‪ -2‬ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺟﻠﺪ اول ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﺴﻦ ﻧﻮاب ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -3‬ﺗﻠﺨﯿﺺ ﺗﻤﺎم ﻣﺠﻠـﺪ دوم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﺷـﺸﻢ و ﺑﺨﺸـﯽ از ﻣﺠّﻠـﺪ ﯾﮑﻢ و ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺗﻤﺎﻣﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪات ﺑﻪ ﻧﺎم» اﻟﺜﻤﺮات« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﺴـﻦ‬‫ﻧﻮاب‬‫‪ -2‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺤﺚ و ﺳﺒﮏ اﺳﺘﺪﻻل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 28‬از ‪211‬‬‫وي ﻫﺮ ﻣﺠّﻠـﺪ از ﻣﻨﻬـﺞ دّوم ﮐﺘﺎب را در ﯾﮏ ﯾﺎ دو ﺟﺰء ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺨﺴﺖ در ﺳـﻨﺪ ﺣـﺪﯾﺚ و اﺛﺒﺎت ﺗﻮاﺗﺮ و ﻗﻄﻌﯽ اﻟﺼﺪور ﺑﻮدن‬‫آن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮق ﻋﺎّﻣﻪ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ اﺳـﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮه اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ از زﻣﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم) ص( و ﻋﺼـﺮ ﺻﺪور ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﺆﻟّﻒ)‬‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻗﺮن ﺑﻪ ﻗﺮن( اﺑﺘـﺪا ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌـﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از راوﯾﺎن ﺑﻼ واﺳـﻄﻪ ﺣـﺪﯾﺚ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل دﯾﮕﺮ ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و‬‫ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن آﻧﻬﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻃﺒﻘﺎت ﺑﻌﺪ از ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺘﺐ رﺟﺎل و‬‫ﺗﺮاﺟﻢ و ﺟﻮاﻣﻊ ﺣـﺪﯾﺜﯽ و ﻣﺼﺎدر ﻣﻮرد وﺛﻮق ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﺗﺎ ﺑﻪ زﻣﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺘﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬‫و ﺳـﭙﺲ وﺟﻮه اﺳـﺘﻔﺎده و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ دﻻﻟﺖ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﺮ وﻓﻖ ﻧﻈﺮ ﺷـﯿﻌﻪ ﺗﺸـﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده و در ﭘﺎﯾﺎن ﮐﻠﯿﻪ ﺷـﺒﻬﺎت و اﻋﺘﺮاﺿﺎت وارده از‬‫ﻃﺮف ﻋـﺎﻣﻪ را ﯾـﮏ ﺑﻪ ﯾـﮏ ﻧﻘـﻞ و ﺑﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬـﺎ ﭘﺎﺳـﺦ داده اﺳﺖ‪ .‬و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺮاي رّد دﻟﯿﻠﯽ از آﻧﺎن ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﺧﻮد آﻧﺎن‬‫اﺳﺘﺪﻻل ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻗـﺪرت ﻋﻠﻤﯽ و ﺳـﻌﻪ اﻃﻼع و اﺣﺎﻃﻪ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﺆﻟﻒ ﺑﺰرﮔﻮار از ﺳﺮاﺳـﺮ ﻣﺠّﻠـﺪات اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺨﻮﺑﯽ واﺿﺢ و آﺷـﮑﺎر اﺳﺖ ﻣﺜﻼ در‬‫ﯾﮏ ﺟﺎ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﺑﺮ ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ ﺑﻪ ‪ 66‬وﺟﻪ ﺑﯿﺎن ﻓﺮﻣﻮده و در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﺗﺨﻄﺌﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮ‬‫ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﻪ ‪ 165‬ﻧﻘﺾ و ﺗـﺎﻟﯽ ﻓﺎﺳـﺪ ﺟﻮاب داده و در اﺑﻄﺎل ادﻋﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻋﺘﺮت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي أﻗﺎرب اﺳﺖ و‬‫ﻻزﻣﻪاش واﺟﺐ اﻻﻃﺎﻋﻪ ﺑﻮدن ﻫﻤﻪ ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ أﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻓﻘﻂ‪ 51 ،‬ﻧﻘﺾ و اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ او وارد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﯾﺸـﺎن در ﻫﺮ ﻣﻄﻠﺐ و ﻣﺒﺤﺚ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻠﯿﻪ ﺟﻬﺎت و ﺟﻮاﻧﺐ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺤﺚ آﻧﺮا ﻣـّﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار داده و ﺣﻖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺘﺒﻊ را‬‫ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﻣﻨﺘﻬﯽ درﺟﻪ اداء ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﻨـﺪه را ﺑﺮاي ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ‬‫ﮐﺘـﺎب ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه از ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼﺎدر دﯾﮕﺮ ﺑﯽﻧﯿﺎز ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ در ﻣﻮرد ﺗﺮاﺟﻢ رﺟﺎل ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﻪ ﺷـﺮح ﺣﺎل آﻧﺎن را‬‫ﻧﻮﻋﺎ از ﺗﻤﺎﻣﯽ ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ و ﻣﻮاﺿﻌﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﻋﯿﻦ اﻟﻔﺎظ ﻧﻘﻞ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺪار ﻫﻢ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﮑﺮده و ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ و اﺳـﺘﺪﻻﻻت وي را از ﺳﺎﯾﺮ ﮐﺘﺐ او و ﺣﺘﯽ ﮐﻠﻤﺎت اﺳﺎﺗﯿﺪ وي ﻫﻤﭽﻮن‬‫ﭘﺪرش ﺷـﯿﺦ وﻟﯽ اﷲ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ و ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ‪ -‬ﮐﻪ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺮﮔﺮدان ﻓﺎرﺳﯽ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‬‫اﺳﺖ‪ -‬و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺸﺎﯾﺦ و ﺑﺰرﮔﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ‪1 .‬‬‫‪ -4‬رﻋﺎﯾﺖ آداب ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﯾﺮ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﯽ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ‪ ،‬آداب و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ و ﻣﻨﺎﻇﺮه را رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﻃﺮف‬‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮔﺮﭼﻪ ادﻋﺎي اﯾﻦ اﻣﺮ را ﻧﻤﻮده اّﻣﺎ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬از ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ ﮐﻼم ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را درﺑﺎره ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد و ﺑﺎ دﻗﺖ و أﻣﺎﻧﺖ ﻧﻘﻞ و‬‫ﺗﻘﺮﯾﺮ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﻣﺤﻞ اﺷﮑﺎل را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺟﻮاب ﻧﻘﻀﯽ ﯾﺎ ﺣﻠّﯽ آن ﺑﭙﺮدازد‪ .‬در اﯾﻨﺼﻮرت اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪن ادﻟّﻪ دو‬‫ﻃﺮف ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻗﻀﺎوت ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﻈﺮ ﺻﺤﯿﺢ ﯾﺎ أﺣﺴﻦ را اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺲ از ﺧﻄﺒﻪ ﮐﺘﺎب ﻋﯿﻦ ﻋﺒﺎرت دﻫﻠﻮي) ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( را ﺑﺪون ﮐﻢ و ﮐﺎﺳﺖ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ‬‫ﻫﺮ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ او در ﺣﺎﺷـﯿﻪ ﮐﺘـﺎﺑﺶ از ﺧﻮد ﯾﺎ ﻏﯿﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﻣﺘﻌﺮض ﻣﯽﺷﻮد و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺟﻮاب آن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬اّﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي‬‫اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه را رﻋﺎﯾﺖ ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻫﻢ ﺑﺪﺳـﺘﻮر أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﺎ ﻣّﺪﻋﯽ ﻣﺴﺎس‬‫ﻧـﺪارد« اّﻣﺎ ﺑﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﺷـﯿﻌﻪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﺷﺎرهاي ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬و ﺑﻌﺪ اﻟﻠﺘﯿﺎ و اﻟﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 29‬از ‪211‬‬‫دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻣﺪﻋﺎ ﻧﺪارد« اّﻣﺎ دﻟﯿﻞ ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﺮاي اﯾﻦ ﻣّﺪﻋﺎي ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤـﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭼﯿﺰي اﺣﺘﺠـﺎج ﮐﻨـﺪ ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘـﺎﺑﻠﺶ آن را ﺣﺠﺖ ﺑﺪاﻧـﺪ ﻧﻪ آن ﭼﯿﺰي ﮐﻪ در ﻧﺰد ﺧـﻮدش‬‫ﺣﺠﺖ اﺳﺖ و ﺑﻪ آن اﻋﺘﻤﺎد دارد‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در ﻫﺮ ﺑﺎﺑﯽ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ اﺣﺘﺠﺎج ﮐﺮده و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺣﻔﺎظ‬‫و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻋﻠﻤﺎء آﻧﻬﺎ در ﻋﻠﻮم ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳـﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ دﻫﻠﻮي اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻠﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه ﻧـﺪارد ﻟﺬا ﻣﯽﺑﯿﻨﯿﻢ ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﺣـﺪﯾﺚ» ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺑﺴـّﻨﺘﯽ و ﺳـﻨﮥ اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻟﺮاﺷـﺪﯾﻦ اﻟﻤﻬﺪﯾﯿﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي و ﻋﻀﻮا ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﻮاﺟﺬ« ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ اﯾﻦ‬‫رواﯾﺖ را ﻓﻘﻂ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ در ﻣﻘﺎم اﺣﺘﺠﺎج و رّد ﺑﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﻋﺘﺮاف ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺜﯽ را‬‫ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻪ آﻧﻬـﺎ اﺳـﺘﺪﻻل ﮐﻨـﺪ از ﻃﺮق اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﻣﺴـﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ رواﯾﺎﺗﯽ را ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻠﺶ ﺑﻪ آن اﺳـﺘﻨﺎد ﮐﺮده را ﻧﯿﺰ‬‫ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ و در اﯾﻦ راه ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﻧﮑﺮده و ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﯾﮑﯽ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺴﻨﺪه ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ اﺳﻨﺎد آن را ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﮐﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ آن را ﻣﯽﺗﻮان در ﺑﺮﺧﻮرد اﯾﺸﺎن ﺑﺎ رواﯾﺖ» اﻗﺘﺪوا ﺑﺎﻟﻠﺬﯾﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ«‪ -‬ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ» ﻃﯿﺮ«‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ -‬ﻣﺸﺎﻫـﺪه ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﯾﻖ» زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ« ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از ‪20‬‬‫ﻧﻔﺮ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ آن را ﻧﻘـﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬ﻋﻼـوه ﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﯿﺰ ﻧﺎﻗﺺ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺟﻤﻠﻪ» أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و اﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‬‫را ﮐﻪ در ﻣﺴﻨﺪ اﺣﻤﺪ و ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي آﻣﺪه از آن ﺣﺬف ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺷﯿﻮه رّد ﮐﺮدن‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻧﻘﻞ ﮐﻼم ﺧﺼﻢ ﺑﻪﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻗﺒﻼ اﺷﺎره ﺷﺪ اﯾﺸﺎن ﮐﻼم دﻫﻠﻮي را ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ آن را ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﯿﺰ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬ﺑﺤﺚ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ‬‫اﯾﺸـﺎن ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ وارد ﺷـﺪه ﺗﻤـﺎم ﺟﻮاﻧﺐ آن را ﺑﺮرﺳـﯽ ﮐﺮده و ﻣﻮرد دّﻗﺖ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا زﻣـﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺣﺮف‬‫ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را اﺑﻄﺎل ﮐﻨﺪ ﺑﻪ ﯾﮏ دﻟﯿﻞ و دو دﻟﯿﻞ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ را ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده و ﺑﻪاﻧﺪازهاي دﻟﯿﻞ و ﻣﺪرك‬‫اراﺋﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ از ﭘﺎﯾﻪ و اﺳﺎس ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺪح اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ وارد ﻣﯽﺷﻮد‬‫‪ 156‬وﺟﻪ در رّد آن ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ درﺑﺎره آن ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﻪ‬‫آن ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ ﺣﺘﯽ اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ در رّد ﻗﻮل دﻫﻠﻮي وارد ﺑﺤﺚ‬‫ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻼـم اﻓﺮاد دﯾﮕﺮي ﭼﻮن ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻃﺒﺮي و‪ ...‬را ﻧﯿﺰ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ‬‫دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده و دﻻـﻟﺖ آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻋﻠﯽ) ع( را اﻧﮑﺎر ﻣﯽﮐﻨـﺪ اّﻣﺎ ﻣﺘﻌﺮض ﺳـﻨﺪ آن ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‬‫اﺑﺘﺪا ‪ 92‬ﻧﻔﺮ از ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﻧﺎم ﻣﯽﺑﺮد) ﭼﻮن از ﻧﻈﺮ اﯾﺸﺎن ﺑﺤﺚ از ﺳـﻨﺪ ﻣﻘـّﺪم ﺑﺮ ﺑﺤﺚ از دﻻﻟﺖ اﺳﺖ( و‬‫ﻋّﻠﺖ ﻣﻄﺮح ﮐﺮدن ﻧـﺎم اﯾﻦ اﻓﺮاد آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﯽﺳـﻨﺪ داﻧﺴـﺘﻪ و ﻣﻨﮑﺮ ﺳـﻨﺪ‪ -‬ﺣﺘﯽ ﺿـﻌﯿﻒ‪ -‬ﺑﺮاي آن ﻣﯽﺷﻮد و‬‫ﺳﭙﺲ ﻧﺎم ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﺒﺮي ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در آﻧﻬﺎ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه را ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫د‪ :‬رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ ﺑﺤﺚ‬‫ﯾﮑﯽ از ﻗﻮاﻋﺪي ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد اﺳﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮده رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮاﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﺷﺪه و ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 30‬از ‪211‬‬‫ﻋﻨﻮان دﻟﯿﻞ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و از اﯾﻦ راه ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮﺑﯽ دﺳﺖ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ‪:‬‬‫‪ -1‬اﯾﺸـﺎن در ﺻـﺪد آن ﺑـﻮده ﮐﻪ روﺷﻦ ﮐﻨـﺪ دﻫﻠﻮي ﻣﻄﻠﺐ ﺟﺪﯾـﺪي را در ﮐﺘـﺎب ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﮑﺮده اﺳﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻤـﺎم ﻣﻄـﺎﻟﺐ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﭘﯿﺶ از وي ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه اﺳﺖ و ﻟـﺬا ﺑـﺎ ﺗﺤﻘﯿﻘـﺎت ﺧـﻮد ﺛـﺎﺑﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ دﻫﻠـﻮي ﺻﻮاﻗﻊ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐـﺎﺑﻠﯽ را ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه‬‫و ﻋﻼـوه ﺑﺮ آن ﻣﻄـﺎﻟﺒﯽ را از ﭘـﺪرش ﺣﺴـﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻬﺎرﻧﺒﻮري‪ -‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﻤﺮاﻓﺾ‪ -‬ﺑﻪ آن اﻓﺰوده اﺳﺖ و آن را ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺸﺮﯾﻪ« اراﺋﻪ ﮐﺮده اﺳﺖ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ» ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ« وي ﺑﺮﮔﺮدان» ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻤﺘﻄﻠﻊ« ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ دﻫﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﯾﺸﺎن در رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮال ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽرﺳﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ از اﻗﻮال ﯾﺎ ﻧﺴﺒﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﻌﻀﯽ اﻓﺮاد داده ﺷﺪه ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﻣﺜﻼـ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻗﻮل ﺷـﻌﺮاﻧﯽ در ﯾﻮاﻗﯿﺖ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﺷـﻤﺎر اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ آورده‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬اوﻻ ادﻋﺎي ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت از اﻗﺒﺢ اﻓﺘﺮاآت و اﺳـﻤﺞ اﺧﺘﻼﻗﺎت و اوﺿﺢ ﮐﺬﺑﺎت و اﻓﻀـﺢ‬‫ﺧﺰﻋﺒﻼـﺗﺴﺖ و ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از آن ﮐﻪ از ﺗﻔﺤﺺ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗـﺎم ﮐﺘـﺎب» اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت« اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺤﻤـﺪ اﷲ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﭘﯿﺶ‬‫ﻗﺎﺻـﺮ ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﻫﺮﮔﺰ اﺛﺮي از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﭘﯿﺪا ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺳﺎﺑﻘﺎ درﯾﺎﻓﺘﯽ ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﯾﻌﻨﯽ‬‫اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋـﺎت ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﯿﺰ ﺻـﺮاﺣﮥ اﻓـﺎده ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در ﻣﻮﺿﻮﻋـﺎت‬‫ﺧﻮد آن را ذﮐﺮ ﻧﻨﻤﻮده ﭘﺲ اﮔﺮ ﺷـﻌﺮاﻧﯽ اﺻﻞ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت را ﻧﺪﯾﺪه و ﺑﺮ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﻫﻢ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﮕﺮدﯾﺪه ﺑﻮد ﮐﺎش ﺑﺮ‬‫اﻓـﺎده اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻪ در ﻟﻮاﻗـﺢ اﻻﻧﻮار ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺪﺣﺖﺳـﺮاﯾﯽ او ﻧﻤﻮده ﻣﻄﻠﻊ ﻣﯽﮔﺮدﯾـﺪ و ﺧﻮﻓﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﺰي و اﻟﺨﺴـﺮان ﮔﺮد اﯾﻦ ﮐـﺬب و‬‫ﺑﻬﺘﺎن ﻧﻤﯽﮔﺮدﯾﺪ و‪«...‬‬‫) ‪ (1‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم) ص( ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ ...:‬و ﻟﮑﻦ اﷲ ﯾﺤﺐ ﻋﺒﺪا إذا ﻋﻤﻞ ﻋﻤﻼ أﺣﮑﻤﻪ‪ .‬اﻣﺎﻟﯽ ﺻﺪوق‪ -‬ص ‪[344‬‬‫‪ -3‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﺎ اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺧﻮد ﺗﺤﺮﯾﻔﺎت و ﺗﺼﺮﻓﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ اﻗﻮال و اﻧﺘﺴﺎبﻫﺎ روي داده را ﮐﺸﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر دﻫﻠﻮي ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ و در اﺳـﻨﺎد آن‪ ...‬در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﮐﻼم اﺑﻦ‬‫روزﺑﻬﺎن ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي ﻫﻢ از ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را أﺧﺬ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ .‬وي در اﯾﻦ ﺑﺎره‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﺑﻦ ﺟﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت آورده و ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻮده و در اﺳـﻨﺎد‬‫آن‪ «...‬ﺳﭙﺲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ﭼﻮن ﺑﻪ اﺟﻤﺎع أﻫﻞ ﺧﺒﺮ وﺿﻌﯽ اﺳﺖ و در اﺳﻨﺎد آن‪«...‬‬‫ﭘﺲ اﺟﻤـﺎع اﻫـﻞ ﺧﺒﺮ را در اﯾﻨﺠـﺎ ﮐـﺎﺑﻠﯽ اﺿـﺎﻓﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ اﯾﻨﮑﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﮐﺘﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮي ﻏﯿﺮ از ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر اﺳﺖ ‪ ...‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟّﻠﻪ» ص«‪ :‬ﺧﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﻤﺮان و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‬‫ﻣﻦ ﻃﯿﻨﮥ واﺣﺪة[‬‫ه‪ :‬ذﮐﺮ ﻣﻮارد ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻟﺘﺰام‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺪد‪ ،‬ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ ﻧﮑﺮدن ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ ﺗﻮﺳﻂ دﻫﻠﻮي و آﻧﭽﻪ ﮐﻪ وي ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ آن داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ دﻫﻠﻮي ﺧﻮد را ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻗﺎﻋـﺪه آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺘﺎب ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺧﺼﻮص أﺧﺒﺎر ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬اﺣﺎدﯾﺚ‬‫آن ﻗﺎﺑﻞ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪ -2‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﮐﻪ ﺳﻨﺪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﺻﻼ ﺑﻪ آن ﮔﻮش داده ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺎﯾﺪ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﺧﺒﺎر ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭼﻮن اﺧﺒﺎر ﻫﺮ ﻓﺮﻗﻪاي ﻧﺰد ﻓﺮﻗﻪ دﯾﮕﺮ ﺣﺠّﯿﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫‪ -4‬اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺚ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﺎﯾﺰ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫اّﻣﺎ در ﻋﻤﻞ در ﻣﻮارد زﯾﺎدي ﺑﺮ ﺧﻼف آﻧﻬﺎ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮارد ﺗﻮﺟﻪ داده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 31‬از ‪211‬‬‫و‪ :‬رّد ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺑﺎ ﮐﻼم ﺧﻮدﺷﺎن‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد ﻣﻄﺎﻟﺐ دﻫﻠﻮي ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت وي در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺎﺑﺶ ﯾﺎ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﭘﺪرش و ﺳﺎﯾﺮ ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﺟﻮاب‬‫داده و آن را ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ز‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ اﺣﺎدﯾﺚ از ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ وارد ﺑﺤﺚ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﯽﺷﻮد آن را از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺄن ﺻﺪور و ﻣﺘﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ و در‬‫ﻫﺮ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺎ ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﯽ دﻗﯿﻖ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻻزم را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ح ‪ :‬ﻧ ﻘ ﺾ و ﻣ ﻌ ﺎر ﺿ ﮥ‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌّﺪد اﺳﺘﺪﻻل ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ را ﺑﺎ ﻣﻮارد ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ -‬ﮐﻪ ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن اذﻋﺎن دارﻧﺪ‪ -‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي در ﺟﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﮔﺮ ﻧﻈﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﺑﯿﺎن ﮐﺮدن ﻣﺴـﺌﻠﻪ اﻣﺎﻣﺖ و ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد آن را ﺑﺎ ﻟﻔﻆ‬‫ﺻﺮﯾـﺢ ﻣﯽﮔﻔﺖ ﺗﺎ در آن اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻧﺒﺎﺷـﺪ« ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺑﺎ ﺣـﺪﯾﺚ» اﻷﺋﻤـﮥ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪي اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ« ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ اﻫﻞ‬‫ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﺟﻮاب ﺑﻌﺾ اﺳﺘﺪﻻﻻت آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﺎرض آﻧﻬﺎ از ﮐﺘﺐ و اﻗﻮال ﺧﻮدﺷﺎن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻟﺬا اﺳـﺘﺪﻻل دﻫﻠﻮي ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ» اﺻـﺤﺎﺑﯽ ﮐﺎﻟﻨﺠﻮم ﻓﺒﺄﯾﻬﻢ اﻗﺘﺪﯾﺘﻢ اﻫﺪﯾﺘﻢ« را ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ در ذّم اﺻـﺤﺎب در ﮐﺘﺐ ﺻـﺤﺎح اﻫﻞ ﺳﻨﮥ‬‫وارد ﺷﺪه ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪ -1‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻤﯿﻦ ﮐﻪ دﯾﺪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ دﯾﻦ و ﻋﻠﻢ و ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺷـﺮف ﻣﻮﺿﻊ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﯿﺢ اﺷﺘﺒﺎه اﻧﮕﯿﺰﯾﻬﺎي آن‬‫ﭘﺮداﺧﺖ و ﺟﻬﻞ ﭘﺮاﮐﻨﯿﻬﺎي آن را ﺟﺒﺮان و ﺗﻔﺮﻗﻪ آﻓﺮﯾﻨﯿﻬﺎي آن را ﺑﺎزﭘﺲ راﻧﺪه و دروﻏﻬﺎي آن را ﺑﺮ ﻣﻼ ﺳﺎﺧﺖ‬‫در اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺧﻮﯾﺶ و ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن ﻣﺂﺧﺬ و اﻃﻼﻋﺎت وﺳﯿﻊ ﻣﯽرود و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل از ﻋﻤﺮ ﺧﻮﯾﺶ را در اﯾﻦ راه‬‫ﺻﺮف ﻣﯽﮐﻨﺪ‪1 .‬‬‫در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫﺎي واﻫﯽ و ﺑﯽرﯾﺸﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﯾﮏ ﺻـﺪم ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت اﯾﺸﺎن ﻫﻢ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد‪ ،‬اّﻣﺎ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﺎ اﯾﻦ‬‫ﮐﺎر ﺧﻮد ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﮑﺘﺐ ﺗﺸﯿﻊ و ژرفﻧﮕﺮي ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ ﺷﯿﻌﯽ و اﺣﺘﺮام ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﺷﻌﻮر اﻧﺴﺎﻧﯽ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﻣﯽﮔﺬارد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺼـﺪ ﺗﺨﻄﺌﻪ و رّد ﻣـﺬﻫﺐ اﻫـﻞ ﺑﯿﺖ) ع( ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻘﯿﺮ ﻣﻔـﺎﻫﯿﻢ ﻋـﺎﻟﯽ اﺳـﻼم‪ ،‬رّد ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋـﺎدل‬‫ﻣﻌﺼﻮم ﺑﺮ ﺣﻖ‪ ،‬ﻃﺮﻓـﺪاري از ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺟﺒـﺎران‪ ،‬دور داﺷـﺘﻦ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن از ﭘﯿﺮوي ﻣﮑﺘﺒﯽ ﮐﻪ ﺑـﺎ ﻇﻠﻢ و ﻇـﺎﻟﻢ در ﺳﺘﯿﺰ اﺳﺖ و ﺧﯿـﺎﻧﺖ ﺑﻪ‬‫اﺳـﻼم و ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ اﺳﺖ و اﯾﻦ آﺛﺎر از ﺳـﻄﺢ ﯾﮏ ﺷـﻬﺮ و ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺷﺮوع ﺷﺪه و داﻣﻨﻪ آن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﺎﻟﯽ ﺑﺸﺮي ﻣﯽﮐﺸﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﮐﺘﺎﺑﻬﺎﯾﯽ‬‫ﮐﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ دﻓﺎع و ﻧﻪ ﻫﺠﻮم در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﻨﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﺎدرﺳﺖ دﯾﮕﺮان را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ و ﭘﯿﺮوي از آل ﻣﺤﻤﺪ) ص(‬‫درﺳﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﮐﻢ ﮐﻢ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﻖ و ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﻪ ﻫﻢ‪ -‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺤﯿﺢ آن ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﻌﺪ دﯾﻨﯽ‬‫اﻫﻤﯿﺖ ﻫﺮ دﯾﻦ و ﻣﺮام ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﻘﻠﯽ و ﻋﻠﻤﯽ آن اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺑﯿـﺎن دﯾﮕﺮ ﻣﻬﻤـﺘﺮﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﯾـﮏ دﯾﻦ و ﻋﻘﯿـﺪه ﺑﺨﺶ اﺟﺘﻬـﺎدي آن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 32‬از ‪211‬‬‫اﺳـﺖ ﻧـﻪ ﺑﺨﺶ ﺗﻘﻠﯿـﺪي‪ .‬ﭼـﻮن اﯾﻦ ﺑﺨﺶ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫـﻮﯾﺖ اﻋﺘﻘـﺎدي و ﺷﺨﺼـﯿﺖ دﯾﻨﯽ ﻓﺮد را ﻣﯽﺳـﺎزد‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﯾﻦ ﮐﻮﺷـﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ‬‫ﭘﯿﮕﯿﺮﯾﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ و ﭘﮋوﻫﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮان ﺧﻮﯾﺶ ﻣﺒﺎﻧﯽ اﻋﺘﻘﺎدي را ﺗﻮﺿـﯿﺢ ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﺣﺠﻢ دﻻﯾﻞ و ﻣﺴـﺘﻨﺪات دﯾﻦ را ﺑﺎﻻ ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ و ﺑﺮ‬‫ﺗﻮان اﺳـﺘﺪﻻﻟﯽ و ﻧﯿﺮوي ﺑﺮﻫﺎﻧﯽ دﯾﻦ ﻣﯽاﻓﺰاﯾﻨـﺪ و ﻧﻘﺎط ﻧﯿﺎزﻣﻨـﺪ ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺎد و ﺑﯿﺎن را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺳﺎزﻧـﺪ و روﺷﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬اﯾﻨﺎن در واﻗﻊ‬‫ﻫﻮﯾﺖ اﺳﺘﻮار دﯾﻦ را ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺟﺎذﺑﻪ ﻣﻨﻄﻖ ﻣﺴﺘﻘﻞ آﯾﯿﻦ ﺣﻖ را ﻧﯿﺮو ﻣﯽﺑﺨﺸﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﻌﺪ اﺧﻼص‬‫ﻧﻘﺶ اﺧﻼـص در زﻧـﺪﮔﺎﻧﯽ و ﮐﺎرﻧـﺎﻣﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪاي اﺳﺖ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﻬﻢ‪ .‬اﮔﺮ زﻧـﺪﮔﯽ و ﮐـﺎر و زﻫـﺪ و وﻓﻮر اﺧﻼص ﻧﺰد اﯾﻦ‬‫ﻋﺎﻟﻤـﺎن ﺑـﺎ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﮕﺮ ادﯾـﺎن و اﻗﻮام و ﯾـﺎ اﺳـﺘﺎدان و ﻣﺆﻟﻔـﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﻫـﻞ ﻣﻘـﺎم و ﻣﺪرﮐﻨـﺪ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺷﻮد اﻫﻤﯿﺖ آﻧﭽﻪ ﯾﺎد ﺷـﺪ آﺷـﮑﺎر‬‫ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺑﺎ اﺧﻼص و ﺑﻠﻨﺪ ﻫﻤﺖ و ﺗﻘﻮي ﭘﯿﺸﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ در ﻃﻮل ﻗﺮون و اﻋﺼﺎر اﻧﻮاع ﻣﺼﺎﺋﺐ را ﺗﺤﻤﻞ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺸﻌﻞ ﻓﺮوزان ﺣﻖ و‬‫ﺣﻖﻃﻠﺒﯽ را ﺳﺮدﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﭼﻨﺎن ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻨﺎن اﺧﻼﺻﯽ در ﮐﺎر و اﯾﻤﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮﯾﺶ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﻗﺘﺪا‬‫ﯾﻘﯿﻨـﺎ اﻃﻼـع از اﺣﻮال اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﮐﺎر و اﺧﻼص آﻧﺎن و ﮐﻮﺷﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮاﻧﯽ ﮐﻪ در راه ﺧـﺪﻣﺘﻬﺎي ﻣﻘـﺪس و ﺑﺰرگ‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻋﺎﻣﻠﯽ ﺗﺮﺑﯿﺖ ﮐﻨﻨﺪه و ﺳﺎزﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﭼﻪ ﺑﺴـﯿﺎر ﻋﺎﻟﻤـﺎﻧﯽ ﮐﻪ در زﯾﺴـﺘﻨﺎﻣﻪ آﻧـﺎن آﻣـﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺻـﺎﺣﺐ دوﯾﺴﺖ اﺛﺮ ﺑﻮدهاﻧـﺪ ﯾـﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‪ .‬آﻧـﺎن از ﻫﻤﻪ ﻟﺤﻈـﺎت ﻋﻤﺮ اﺳـﺘﻔﺎده‬‫ﻣﯽﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺎ ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﯽ از ﻫﻤﻪ ﺧﻮاﻫﺎﻧﯿﻬﺎ و ﻟّﺬﺗﻬﺎ دﺳﺖ ﺑﻪ اداي رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮﯾﺶ ﻣﯽزدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت روز و ﺷﺐ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻦ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اﺧﺘﺼﺎص داده ﺑﻮد و ﺟﺰ ﺑﺮاي ﮐﺎرﻫﺎي ﺿـﺮوري از ﺟﺎي ﺧﻮد ﺑﺮﻧﻤﯽﺧﺎﺳﺖ و‬‫ﺟﺰ ﺑﻪ ﻗﺪر ﺿﺮورت ﻧﻤﯽﺧﻮرد و ﻧﻤﯽﺧﻮاﺑﯿﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ در اﻋﻤﺎل و ﻋﺒﺎدات ﺷﺮﻋﯽ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﻓﺮاﺋﺾ اﮐﺘﻔﺎء ﻣﯽﮐﺮد‪.‬‬‫ﺗـﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ وي از ﮐﺘﺎﺑﺖ ﺑﺎزﻣﺎﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه از ﻧﺸﺴـﺘﻦ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ رو ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و‬‫ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ و اﮔﺮ ﺑـﺎز ﻫﻢ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و ﮐﺘﺎب را روي ﺳـﯿﻨﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﮔـﺬاﺷﺖ و ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ آﯾـﮥ اﻟﻠّﻪ‬‫اﻟﻌﻈﻤﯽ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻓﺮزﻧﺪ اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ »:‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺟﻨﺎزه اﯾﺸﺎن را روي ﻣﻐﺘﺴﻞ ﻗﺮار دادﻧﺪ اﺛﺮ ﻋﻤﯿﻖ‬‫ﯾﮏ ﺧﻂ اﻓﻘﯽ ﺑﺮ روي ﺳﯿﻨﻪ ﺷﺮﯾﻒ اﯾﺸﺎن ﮐﻪ ﺣﺎﮐﯽ از ﻣﺤﻞ ﻗﺮار دادن ﮐﺘﺎب ﺑﺮ آن ﺑﻮد دﯾﺪه ﺷﺪ‪«.‬‬‫درﺑﺎره ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي‪ -‬رﺣﻤﮥ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ‪ -‬ﻧﻮﺷـﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ از ﺑﺲ ﻧﻮﺷﺖ دﺳﺖ راﺳـﺘﺶ از ﮐﺎر اﻓﺘﺎد‪ .‬اﯾﻦ ﺗﻌﻬﺪ ﺷـﻨﺎﺳﺎن اﯾﻨﺴﺎن ﺑﻪ‬‫ﺑﺎزﺳﺎزﯾﻬﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﻠﻤﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﺑﺪﻧﯽ ﺧﻮد را در راه آرﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻬﺎده و ﺑﺎ ﻫﻤﺖ ﺑﻠﻨﺪ ﺗﻦ ﺑﻪ رﻧﺞ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‬‫ﺗﺎ ﺟﺎﻧﻬﺎي دﯾﮕﺮ ﻣﺮدﻣﺎن آﮔﺎه و آزاد ﮔﺮدد‪.‬‬‫) ‪ (1‬ﺗﻌﺪادي از ﻣﻨﺎﺑﻊ وي ﻣﺜﻞ زاد اﻟﻤﺴـﯿﺮ ﺳـﯿﻮﻃﯽ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﮐﻪ ﺑﻌﺪا ﺑﻪ ﺗﺸـﮑﯿﻞ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪-‬‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﺗﻌﺪادي از آﻧﻬﺎ را در ﺿـﻤﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﺑﻼد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻔﺮ ﺣﺞ و ﻋﺘﺒﺎت ﺧﺮﯾﺪاري ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎ از‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺣﺮﻣﯿﻦ ﺷـﺮﯾﻔﯿﻦ و ﻋﺮاق ﻧﯿﺰ اﺳـﺘﻔﺎدهﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﺮده و ﺑﻪ ﻧﺴـﺨﻪﻫﺎي اﺻـﻠﯽ دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻌـﺪادي از‬‫ﮐﺘﺐ ﻧﯿﺰ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻌﻀـﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ اﯾﺸﺎن ﺑﺮاﯾﺶ ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده از ﺑﻌﻀﯽ ﻣﺼﺎدر ﻧﯿﺰ ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺪه ﺗﺎ ﺑﺎ ﺗﻼش‬‫ﻓﺮاوان و ﯾﺎ ﺳﺨﺘﯽ از ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺼﻮﺻﯽ اﻓﺮاد ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷـﯿﺦ آﻗـﺎ ﺑﺰرگ ﭘﺲ از ﺑﺮﺷـﻤﺮدن ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ‪ »:‬اﻣﺮي ﻋﺠﯿﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﻧﻔﯿﺲ و اﯾـﻦ داﯾﺮة اﻟﻤﻌﺎرفﻫـﺎي ﺑﺰرگ را ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ در ﺣـﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺟﺰ ﺑـﺎ ﮐﺎﻏـﺬ و ﻣﺮﮐﺐ اﺳـﻼﻣﯽ) ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺎﻏـﺬ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 33‬از ‪211‬‬‫ﻣﺮﮐﺒﯽ ﮐﻪ در ﺳـﺮزﻣﯿﻨﻬﺎي اﺳـﻼﻣﯽ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻬﯿﻪ ﻣﯽﺷﺪه اﺳﺖ( ﻧﻤﯽﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ و اﯾﻦ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﻘﻮاي ﻓﺮاوان و ورع ﺑﺴﯿﺎر‬‫او ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺻﻮﻻ دوري وي از ﺑﮑﺎر ﺑﺮدن ﺻﻨﺎﯾﻊ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺸﻬﻮر ﻫﻤﮕﺎن اﺳﺖ«‪.‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت‬‫ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي و ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧﺪراﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث ﻧﻮري‪ ،‬ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺷﻬﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺷﺮﯾﻒ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺎج ﺳﯿﺪ‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺻﺪر‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ و اﮐﺜﺮ ﺑﺰرﮔﺎن آن زﻣﺎن‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺮ آن ﮐﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﻋﺎﻟﻢ ﺟﻠﯿﻞ ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ‬‫اﺣﻤﺪ اﻧﺼﺎري ﻫﻨﺪي ﺷـﯿﺮواﻧﯽ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم» ﺳﻮاﻃﻊ اﻷﻧﻮار ﻓﯽ ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده و در آن ﺗﺎ ﺑﯿﺴﺖ و‬‫ﻫﺸﺖ ﺗﻘﺮﯾﻆ از ﻋﻠﻤﺎء ﻃﺮاز اول ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ از آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺷﺪه ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﺮﮐﺖ آن ﮐﺘﺎب در ﯾﮏ ﺳﺎل‬‫ﺟﻤﻊ ﮐﺜﯿﺮي ﺷﯿﻌﻪ و ﻣﺴﺘﺒﺼﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎب در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻨﺘﺨـﺒﯽ از اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺳـﺎل ‪ 1322‬ه‪ .‬ق ﺑـﻪ ﭼـﺎپ رﺳـﯿﺪه ﮐـﻪ در دو ﺑﺨﺶ ﻣﺮﺗـﺐ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﺗﻘﺮﯾﻈﻬـﺎ و‬‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺣﯿﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت رﺳـﯿﺪه و ﺑﺨﺶ دوم آﻧﻬﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت وي و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮزاي ﺷﯿﺮازي در ﺑﺨﺸﯽ از ﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬واﺣﺪ أﺣﺪ أﻗﺪس‪ -‬ﻋﺰت اﺳـﻤﺎﺋﻪ‪ -‬ﮔﻮاه اﺳﺖ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺷـﮑﺮ ﻧﻌﻤﺖ وﺟﻮد ﺷـﺮﯾﻒ را ﻣﯿﮑﻨﻢ و ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼـّﻨﻔﺎت رﺷـﯿﻘﻪ ﺟﻨﺎﺑﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻣﺴـﺘﺄﻧﺴﻢ و ﺣﻖ زﺣﻤﺎت و ﺧـﺪﻣﺎت آن وﺟﻮد ﻋﺰﯾﺰ را در اﺳـﻼم ﻧﯿﮑﻮ ﻣﯽﺷـﻨﺎﺳﻢ‪ .‬اﻧﺼﺎف ﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺎﮐﻨﻮن در اﺳـﻼم در ﻓّﻦ ﮐﻼم‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺎﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﺎﻓﻊ و ﺗﻤﺎم ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﺣﺴﻨﺎت اﯾﻦ دﻫﺮ و ﻏﻨﺎﺋﻢ اﯾﻦ زﻣﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻢ ﻣﺘﺪﯾﻦ ﻻزم اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﮑﻤﯿﻞ ﻋﻘﺎﺋﺪ و اﺻﻼح ﻣﻔﺎﺳﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﮐﺘﺎب ﻣﺒﺎرك رﺟﻮع ﻧﻤﺎﯾﺪ و اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ و ﻫﺮ ﮐﺲ‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﻧﺤﻮ ﺗﻮاﻧﺪ در ﻧﺸـﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد أﺣﻘﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺳـﻌﯽ و ﮐﻮﺷـﺶ را ﻓﺮو ﮔﺬاﺷﺖ ﻧﺪارد ﺗﺎ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ اﻋﻼء ﮐﻠﻤﻪ‬‫ﺣﻖ و ادﺣﺎض ﺑﺎﻃﻞ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺘﯽ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪﺗﺮ از اﯾﻦ ﺑﻄﺮﯾﻘﻪ ﺣّﻘﻪ و ﻓﺮﻗﻪ ﻧﺎﺟﯿﻪ ﮐﻤﺘﺮ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪«.‬‬‫و در ﻧﺎﻣﻪاي دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫» ﻣﻦ در ﮐﺘﺎب ﺷـﻤﺎ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻋﺎﻟﯽ و ارﺟﻤﻨـﺪ ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬ﻧﺴـﯿﻢ ﺧﻮش ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﻤﺎ ﺑﺮاي ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدهاﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺮ‬‫ﻫﺮ ﻣﺸﮏ ﭘﺮورده و ﻣﻌﺠﻮن دﻣﺎﻏﭙﺮوري ﺑﺮﺗﺮي دارد‪ .‬ﻋﺒﺎرات رﺳﺎي ﮐﺘﺎب‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﭘﺨﺘﮕﯽ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه اﺳﺖ و اﺷﺎرات ﺟﻬﻞ زداي آن ﻣﺎﯾﻪ‬‫دﻗﺖ و آﻣﻮﺧﺘﻦ‪ .‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب از ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪﻫﺎي ﻓﮑﺮي ﺗﺎﺑﻨﺎك ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺠﺴـﻤﻪ اﺧﻼص‬‫و ﺗﻘﻮي ﺗﺄﻟﯿﻒ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آري ﮐﺘﺎب ﺑﺎﯾﺪ از اﯾﻦ دﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺆﻟﻒ از اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ و اﮔﺮ ﻏﯿﺮ از اﯾﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺒﺎد و ﻣﺒﺎد‪«.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑـﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧـﺪراﻧﯽ ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔـﺎن ﻫﻨـﺪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ و در آﻧﻬﺎ از ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ‬‫ﻣﯽﮐﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺗﺸﻮﯾﻖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﺗﺎ دﯾﮕﺮ آﺛﺎر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را ﺑﻪ ﭼﺎپ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺿـﻤﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻔﺼﻠﯽ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻟﯿﺎﻗﺖ و ﻣﺘﺎﻧﺖ و اﺗﻘﺎن ﺗﺎ اﻵن از ﺑﻨﺎن ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻧﺤﺮﯾﺮي ﺳـﺮ ﻧﺰده و ﺗﺼﻨﯿﻔﯽ در اﺛﺒﺎت ﺣّﻘﯿﺖ ﻣﺬﻫﺐ و اﯾﻘﺎن ﺗﺎ اﯾﻦ زﻣﺎن‬‫از ﺑﯿﺎن ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺣﺒﺮ ﺧﺒﯿﺮي ﺻﺎدر و ﻇﺎﻫﺮ ﻧﮕﺸـﺘﻪ‪ .‬از ﻋﺒﻘﺎﺗﺶ راﺋﺤﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ وزان و از اﺳـﺘﻘﺼﺎﯾﺶ اﺳـﺘﻘﺼﺎ ﺑﺮ ﺟﻤﯿﻊ دﻻﺋﻞ ﻋﯿﺎن و ﻟّﻠﻪ دّر‬‫ﻣﺆﻟّﻔﻬﺎ و ﻣﺼّﻨﻔﻬﺎ‪«...‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ﻓﻮاﺋﺪ اﻟﺮﺿﻮﯾﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 34‬از ‪211‬‬‫» وﺟﻮد آﻧﺠﻨﺎب از آﯾﺎت اﻟﻬﯿﻪ و ﺣﺠـﺞ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﺑﻮد ﻫﺮ ﮐﺲ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﺘﻄﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﻗﻠﻢ دررﺑﺎر آن ﺑﺰرﮔﻮار‬‫ﺑﯿﺮون آﻣﺪه ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﺪ ﻣﯽداﻧﺪ ﮐﻪ در ﻓﻦ ﮐﻼم ﺳّﯿﻤﺎ در ﻣﺒﺤﺚ اﻣﺎﻣﺖ از ﺻﺪر اﺳﻼم ﺗﺎﮐﻨﻮن اﺣﺪي ﺑﺪان ﻣﻨﻮال ﺳﺨﻦ ﻧﺮاﻧﺪه و ﺑﺮ آن‬‫ﻧﻤﻂ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻪ و اﻟﺤﻖ ﻣﺸﺎﻫﺪ و ﻋﯿﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﺣﺎﻃﻪ و اﻃﻼع و ﺳﻌﻪ ﻧﻈﺮ و ﻃﻮل ﺑﺎع ﻧﯿﺴﺖ ﺟﺰ ﺑﺘﺄﯾﯿﺪ و اﻋﺎﻧﺖ ﺣﻀﺮت إﻟﻪ‬‫و ﺗﻮﺟﻪ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﺼﺮ روﺣﻨﺎ ﻟﻪ ﻓﺪاه«‪.‬‬‫ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻗﺴﻢ دﻻﻟﺖ‬‫اﻟﻤﻘﺪﻣﮥ‬‫ﺑﺴﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺮﺣﯿﻢ اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﺬي اﮐﻤﻞ ﻟﻨﺎ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﺗﻢ ﻋﻠﯿﻨﺎ اﻟﻨﻌﻤﮥ‪ ،‬و ﺻﺎﻧﻨﺎ ﻋﻦ اﻻﻗﺘﺤﺎم ﻓﯽ ﻣﻬﻮي اﻟﻬﻮان‪ ،‬و اﻣﺘﻄﺎء ]‪ [1‬ﺻﻬﻮة‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﻘﻤﮥ‪.‬‬‫و اﻟﺼﻼة و ﻟا ﺴﻼم ﻋﻠﯽ ﻧﺒﯽ اﻟﺮﺣﻤﮥ‪ ،‬و ﺷﻔﯿﻊ اﻻﻣﮥ‪ ،‬و آﻟﻪ اﻟﻬﺪاة اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬اﻟﮑﺎﺷﻔﯿﻦ ﻟﮑﻞ ﻏﻤﮥ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻈﯿﻦ ﮐﻞ ﻋﻬﺪ و ذﻣﮥ‪.‬‬‫و ﺑﻌﺪ ﻓﯿﻘﻮل اﻟﻌﺒﺪ اﻟﻘﺎﺻﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﺴﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ اﻟﻤﻮﺳﻮي‪ ،‬ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ اﻟﯽ ﮐﻞ ﺧﯿﺮ ﻣﺂﻟﻪ‪:‬‬‫ان ﻫـﺬا ﻫﻮ اﻟﺠﺰء اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ اﻟﻤﺠﻠـﺪ اﻻول‪ ،‬ﻣﻦ ﻣﺠﻠـﺪات اﻟﻤﻨﻬـﺞ اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر« و اﻟﱠﻠﻪ اﺳﺄل‬‫ﺑﺎﻟﺨﻀﻮع و اﻻﺧﺒﺎت ]‪ [3‬اﻟﺘﺎم‪ ،‬ان ﯾﻔﯿﺾ ﻋﻠّﯽ ﻟﻄﻔﻪ اﻟﻌﺎم‪ ،‬و ﮐﺮﻣﻪ اﻟﺬي ﻟﯿﺲ ﻟﻪ اﻧﻔﺼﺎم‪ ،‬و ﯾﺮدع ﻋﻨﯽ ]‪ [1‬اﻻﻣﺘﻄﺎء‪ :‬اﻟﺮﮐﻮب‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﻬﻮة‪ :‬ﻣﻘﻌﺪ اﻟﻔﺎرس ﻣﻦ اﻟﻔﺮس‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻻﺧﺒﺎت‪ :‬اﻟﺘﺨﺸﻊ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪4 :‬‬‫ﺣﻮاﺟﺰ اﻻﯾﺎم‪ ،‬و ﯾﻘﻤﻊ ﻧﻮاﺟﻢ ]‪ [1‬اﻟﺼﻮارف اﻟﻤﻘﺒﻠﮥ ﺑﺎﻵﻻم و ﯾﺒﻠﻐﻨﯽ ﺳﺮﯾﻌًﺎ ذرﯾﻌﺎ ]‪ [2‬وﺣﯿﺎ ]‪ [3‬اﻟﯽ اﻗﺼﯽ اﻟﻤﺮام‪ ،‬و ﻗﻀﺎء اﻟﻮﻃﺮ ﺑﺎﻻﮐﻤﺎل‬‫و اﻻﺗﻤﺎم‪ ،‬ﺑﺤﻖ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺘﺎم ]‪ [4‬و آﻟﻪ اﻟﮑﺮام‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯿﻬﻢ آﻻف اﻟﺼﻼة و اﻟﺴﻼم‪.‬‬‫)ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣﺴﻦ ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ‪ ،‬در ﻣﺎ ﺳﺒﻖ ﺑﺘﺼﺮﯾﺤﺎت اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﻣﺎﺛﻞ ﺑﺎرﻋﯿﻦ ﺳﻨﯿﻪ‪ ،‬ﺗﻮاﺗﺮ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬و ﺑﺎﺳﺘﯿﺼﺎل ﺷﺒﻬﺎت و ﺷﮑﻮك ﻓﺨﺮ رازي‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﮑﻤﺎل ﺟﺴﺎرت و ﺗﻬﻮر‪ ،‬اﻗﺪام ﺑﺮ ﻗﺪح و ﺟﺮح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ‬‫ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﺑﻄﺎل ﻏﺮاﯾﺐ اﯾﺮادات‪ ،‬و ﻃﺮاﯾﻒ اﻋﺘﺮاﺿﺎت او ﺑﺎﺑﻠﻎ وﺟﻮه و اﮐﻤﻞ ﻃﺮق وا رﺳﯿﺪي‬‫ﻣﻘﻠﺪﯾﻦ رازي ﺗﻘﻠﯿﺪا در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺣﺎﻻ ﺑﺎﯾـﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯽ از ﻣﺘﺄﺧﺮﯾﻦ ﻣﻘﻠـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﮐﻪ از ﻗﺎﻧﻮن ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﮐﻼم‪ ،‬و آداب ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺧﺼﺎم‪ ،‬ﺑﯿﮕﺎﻧﻪ اﻓﺘﺎدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻮن در ﮐﺘﺐ‬‫ﮐﻼﻣﯿﻪ ﺑﻤﻘﺎم اﻣﺎﻣﺖ رﺳـﯿﺪه‪ ،‬و ﻣﺒﺘﻼ ﺷﺪهاﻧﺪ ﺑﮕﻔﺘﮕﻮ در اﯾﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﺟﻠﯿﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻘﻠﯿﺪ رازي‪ ،‬ﮐﻪ او را اﻣﺎم اﻟﻤﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﻣﯽداﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﮐﻠﻤﺎت‬‫ﻏﺮاﺑﺖ آﯾـﺎت او را ﻋﻠﻖ ]‪ [5‬ﻧﻔﯿﺲ ﻣﯽاﻧﮕﺎرﻧـﺪ‪ ،‬ﯾﮑﯽ در ﭘﯽ دﯾﮕﺮي ﺧﻠﯿـﻊ ]‪ [6‬اﻟﻌـﺬار و ﮔﺴﺴـﺘﻪ ﻣﻬﺎر رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻠﻤﺎت ﻋﺠﯿﺒﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و‬‫ﺑﻘﺪح و ﺟﺮح در ﺗﻮاﺗﺮ و ﺻﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﺖ واﻻ ﻧﻬﻤﺖ ]‪ [7‬ﺧﻮد را ﺑﺎﻃﻔﺎي ]‪ [1‬اﻟﻨﻮاﺟﻢ‪ :‬اﻻﺻﻮل‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺬرﯾﻊ‪ :‬ﻟا ﺴﺮﯾﻊ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻮﺣﯽ‪ :‬ﻟا ﺴﺮﯾﻊ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 35‬از ‪211‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﻌﺘﺎم‪ :‬اﻟﻤﺨﺘﺎر‪.‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻌﻠﻖ )ﺑﮑﺴﺮ اﻟﻌﯿﻦ و ﺳﮑﻮن اﻟﻼم(‪ :‬اﻟﻨﻔﯿﺲ ﻣﻦ ﮐﻞ ﺷﯽء ﻟﺘﻌﻠﻖ اﻟﻘﻠﺐ ﺑﻪ‪.‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺨﻠﯿﻊ اﻟﻌﺬار‪ :‬اﻟﺬي اﺗﺒﻊ ﻫﻮاه و اﻧﻬﻤﮏ ﻓﯽ اﻟﻐﯽ ﮐﺄﻧﻪ ﮐﺎﻟﺪاﺑﮥ ﺑﻼ رﺳﻦ‪.‬‬‫]‪ [7‬اﻟﻨﻬﻤﮥ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻨﻮن و ﺳﮑﻮن اﻟﻬﺎء(‪ :‬ﺑﻠﻮغ اﻟﻬﻤﮥ و اﻟﺸﻬﻮة ﻓﯽ اﻟﺸﯽء‪ ،‬ﯾﻘﺎل »ﻗﻀﯽ ﻣﻨﻪ ﻧﻬﻤﺘﻪ« أي ﺷﻬﻮﺗﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪5 :‬‬‫ﭼﻨﯿﻦ ﻧﻮر روﺷﻦ ﮔﻤﺎﺷـﺘﻪاﻧﺪ‪» ،‬ﻣﻄﺎﻟﻊ اﻻﻧﻈﺎر ﺷـﺮح ﻃﻮاﻟﻊ اﻻﻧﻮار« و »ﻣﻮاﻗﻒ«‪ ،‬و »ﺷـﺮح ﻣﻘﺎﺻﺪ«‪ ،‬و »ﺷـﺮح ﻣﻮاﻗﻒ«‪ ،‬و »ﺷﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ« و‬‫اﻣﺜﺎل آن را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬و ﺑﺮ ﻣﺰﯾﺪ اﻧﺼﺎف و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﺣﯿﺮﺗﻬﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﻓﺨﺮ اﻻﻗﺎﺻﯽ و اﻻداﻧﯽ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ]‪ [1‬ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ و ﻧﺒﺎﻟﺖ و ﻫﻤﻪ داﻧﯽ‪ ،‬زﻣﺎم ﻗﻠﻢ را‬‫ﺑﻘﺎﯾﺪ ﻫﻮي ﺳﭙﺮده‪ ،‬و ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻘﻠﯿﺪ و ﺗﺮك ﺗﻨﻘﯿﺪ ﺳﭙﺮده‪ ،‬ﺣﻈﯽ واﻓﺮ از ﻣﺠﺎﻧﺒﺖ اﻧﺼﺎف و ﻣﺼﺎدﻣﺖ ﺑﺪاﻫﺖ ﺑﺮده‪.‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﺗﺸـﯿﯿﺪ اﻟﻘﻮاﻋﺪ ﺷـﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ اﻟﻌﻘﺎﺋﺪ« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬و ﻋﻦ اﻟﺮاﺑﻊ ان ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺑﺎب اﻵﺣﺎد‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﮑﻮن‬‫ﺣﺠﮥ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﺎب‪.‬‬‫و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ان اﻻﻣﮥ ﻣﺠﻤﻌﮥ ﻋﻠﯽ ﺻﺤﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﻻ ﻧﺴـﻠﻢ ان اﻻﻣـﮥ ﻣﺠﻤﻌـﮥ ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﺘﻪ ﻓﺎﻧﻪ ﻗـﺪ ﻃﻌﻦ ﻓﯿﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﺌﻦ ﺳـﻠﻢ‬‫اﺟﻤﺎع اﻻﻣﮥ ﻋﻠﯽ ﺻﺤﺘﻪ ﻟﮑﻦ ﻻ ﻧﺴﻠﻢ اﻧﻪ ﻣﻦ ﺟﻬﮥ اﻟﻘﻄﻊ‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﻦ ﺟﻬﮥ اﻟﻈﻦ ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫)و ﻧﯿﺰ اﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ در »ﻣﻄـﺎﻟﻊ اﻻﻧﻈـﺎر ﺷـﺮح ﻃﻮاﻟﻊ اﻻـﻧﻮار« ﺑﯿﻀﺎوي ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ(‪ [1] :‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﺜﻨـﺎء‪ ،‬ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻄﺎﻋﻮن ﻓﯽ اﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.749‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻘﻮاﻋﺪ ﻓﯽ ﺷﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ اﻟﻌﻘﺎﺋﺪ ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ آﯾﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻈﻤﯽ اﻟﻤﺮﻋﺸﯽ اﻟﻨﺠﻔﯽ ﻣﺪ ﻇﻠﻪ رﻗﻢ ‪.3613‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪6 :‬‬‫و اﻣﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻓﻬﻮ ﻣﻦ ﺑﺎب اﻵﺣﺎد‪ ،‬و ﻗﺪ ﻃﻌﻦ ﻓﯿﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪.[1‬‬‫)و ﻋﻀـﺪ اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻻﯾﺠﯽ ]‪ [2‬ﻗﺎﺿـﯽ در »ﻣﻮاﻗﻒ« ﺑﺠﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬اﻟﺠﻮاب ﻣﻨﻊ ﺻـﺤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و‬‫دﻋﻮي اﻟﻀﺮورة ﻣﮑﺎﺑﺮة‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ أﮐﺜﺮ أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ؟! اﻟﺦ ‪[3] .‬‬‫)و ﺳـﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ]‪ [4‬در »ﺷـﺮح ﻣﻘﺎﺻﺪ« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﺳـﺘﺪﻻل اﻫﻞ ﺣﻖ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬و اﻟﺠﻮاب ﻣﻨﻊ ﺗﻮاﺗﺮ‬‫اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬ﻓـﺎن ذﻟـﮏ ﻣﻦ ﻣﮑﺎﺑﺮات اﻟﺸـﯿﻌﮥ‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻗـﺪ ﻗـﺪح ﻓﯽ ﺻـﺤﺘﻪ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﺋﻤـﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ اﻟﻤﺤﻘﻘﻮن ﻣﻨﻬﻢ ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري و‬‫ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﻮاﻗﺪي؟![ ]‪.[5‬‬‫)و ﺳـﯿﺪ ﺷـﺮﯾﻒ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ ]‪ [6‬در »ﺷـﺮح ﻣﻮاﻗﻒ« ﮐﻤـﺎ ﺳـﻤﻌﺖ ﺳﺎﺑﻘـﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬اﻟﺠﻮاب ﻣﻨﻊ ﺻـﺤﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و دﻋﻮي‬‫اﻟﻀﺮورة ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ ﻟﮑﻮﻧﻪ ﻣﺘﻮاﺗﺮا ]‪ [1‬ﻣﻄﺎﻟﻊ اﻻﻧﻈﺎر ص ‪ 588‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة اﻟﻤﻮرخ ‪ 1311‬ه‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻻﯾﺠﯽ‪ :‬ﻋﻀﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻻدﯾﺐ اﻻﺻﻮﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻘﻠﻌﮥ ﮐﺮﻣﺎن ﻣﺴﺠﻮﻧﺎ ﺳﻨﮥ ‪.756‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﻮاﻗﻒ ج ‪ 3‬ص ‪ 272‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ‪ :‬ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻨﻄﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﺳﻨﮥ ‪.793‬‬‫]‪ [5‬ﺷﺮح اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ ص ‪.290‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻدﯾﺐ اﻟﻔﯿﻠﺴﻮف اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺸﯿﺮاز ﺳﻨﮥ ‪.816‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 36‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪7 :‬‬‫ﻣﮑﺎﺑﺮة‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ أﮐﺜﺮ أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و اﺿﺮاﺑﻬﻤﺎ و ﻗﺪ ﻃﻌﻦ ﺑﻌﻀﻬﻢ ﻓﯿﻪ ﮐﺎﺑﻦ اﺑﯽ داود اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ؟[ اﻟﺦ‪[1] .‬‬‫)و ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﻮﺷﺠﯽ ]‪ [2‬در »ﺷﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬و اﺟﯿﺐ ﺑﺄﻧﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ‬‫ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺑﻠﮥ اﻻﺟﻤﺎع‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻗﺪ ﻗﺪح ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ اﻟﻤﺤﻘﻘﻮن ﻣﻨﻬﻢ ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و اﻟﻮاﻗﺪي؟![ اﻟﺦ‬‫]‪.[3‬‬‫)از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرات و اﻣﺜـﺎل آن ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺒﺤﺮ و ﺗﻤﻬﺮ اﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺗﻔﺘـﺎزاﻧﯽ و اﯾﺠﯽ‪ ،‬و ﻗﻮﺷـﺠﯽ ﺗﻮان درﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﺧﺰﻋﺒﻼت ﮐﻪ‬‫اداﻧﯽ ﻃﻠﺒﻪ ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﺗﻔﻮه را ﺑﺂن ﻣﻮﺟﺐ ﺻﺪ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻨﮓ و ﻋﺎر‪ ،‬و ﺑﺎﻋﺚ ﻧﻬﺎﯾﺖ اﻓﺘﻀﺎح و اﺣﺘﻘﺎر ﻣﯽداﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻟﺴـﻨﻪ ﺧﻮد ﻣﯽآﻻﯾﻨﺪ‪ ،‬و ﻗﺼﺐ‬‫ﻣﺴـﺎﺑﻘﺖ در ﻣﻀـﻤﺎر ﺟﺴـﺎرت ﻣﯽرﺑﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬و ﭼﻨﯿﻦ ﻏﺮاﯾﺐ ﺗﻘﻮﻻت را ﺟﻮاب اﻟﺰاﻣﺎت اﻫﻞ ﺣﻖ ﺗﺼﻮر ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬ﻓﺎﻋﻮذ ﺑﺎﻟﻠّﻪ ﻣﻦ ﺗﺴـﻠﻂ‬‫اﻟﺨﺬﻻن‪ ،‬و اﻻﯾﻐﺎل ]‪ [4‬ﻓﯽ ﺗﯿﻪ اﻟﻌﺪوان‪.‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ ]‪ [5‬اﻟﻤﮑﯽ ﻫﻢ ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬داد اﻧﺼﺎف و ارﺷﺎد داده‪ ،‬در ﻗﺪح و ﺟﺮح آن ﻃﺮﻓﻪ‬‫رﻗﺺ ]‪ [1‬ﺷﺮح اﻟﻤﻮاﻗﻒ ﻟﻠﺠﺮﺟﺎﻧﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ 272‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة ‪.1311‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻘﻮﺷﺠﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻔﻠﮑﯽ اﻟﺮﯾﺎﺿﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.879‬‬‫]‪ [3‬ﺷﺮح اﻟﺘﺠﺮﯾﺪ ﻟﻠﻘﻮﺷﺠﯽ ص ‪.369‬‬‫]‪ [4‬اﻻﯾﻐﺎل‪ :‬اﻻدﺧﺎل‪.‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺒﺎﺣﺚ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﻨﮥ ‪.974‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪8 :‬‬‫ﺟﻤﻠﯽ ﺑﺮ روي ﮐـﺎر آورده‪ ،‬ﮐﻪ ﻗﺎﺑـﻞ ﺗﻤﺎﺷـﺎي اوﻟﯽ اﻻﺑﺼـﺎر‪ ،‬و ﻣـﺎﯾﻪ ﺣﯿﺮت أﺻـﺤﺎب اﻓﮑـﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ در »ﺻﻮاﻋﻖ« در وﺟﻮه رد‬‫ﺗﻤﺴـﮏ ﺑـﺎﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬اﺣـﺪﻫﺎ ان ﻓﺮق اﻟﺸـﯿﻌﮥ اﺗﻔﻘﻮا ﻋﻠﯽ اﻋﺘﺒﺎر اﻟﺘﻮاﺗﺮ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺴـﺘﺪّل ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎﻣـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻋﻠﻢ ﻧﻔﯿﻪ‪ ،‬ﻟّﻤﺎ ﻣّﺮ ﻣﻦ‬‫اﻟﺨﻼف ﻓﯽ ﺻﺤﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﻄﺎﻋﻨﻮن ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﺪوﻟﻪ اﻟﻤﺮﺟﻮع إﻟﯿﻬﻢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﮐﺎﺑﯽ داود اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪،‬‬‫و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻊ ﮐﻮﻧﻪ آﺣﺎدا ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﯽ ﺻـﺤﺘﻪ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ ﺳﺎغ ﻟﻬﻢ أن ﯾﺨﺎﻟﻔﻮا ﻣﺎ اﺗﻔﻘﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﺷﺘﺮاط اﻟﺘﻮاﺗﺮ ﻓﯽ اﺣﺎدﯾﺚ اﻻﻣﺎﻣـﮥ و‬‫ﯾﺤﺘﺠﻮن ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﺬا اﻻ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻗﺒﯿﺢ‪ ،‬و ﺗﺤﮑﻢ ﻟﻢ ﯾﻌﺘﻀﺪ ﺑﺸﯽء ﻣﻦ اﺳﺒﺎب اﻟﺘﺮﺟﯿﺢ![ ]‪.[1‬‬‫)ﻧـﺎﻇﺮ را ﺑﺎﯾـﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﮐﻼـم ﺣﯿﺮت ﻧﻈـﺎم ﺗﺄّﻣـﻞ ﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪ ،‬و درﯾﺎﺑـﺪ ﮐﻪ ﭼﻪ ﻗﺴﻢ ﺣﺴﻦ ﺣﻔـﻆ را ﺑﺎ ﮐﻤﺎل اﻧﺼﺎف‪ ،‬و ﻣﺰﯾـﺪ ﺗﺄﻣﻞ را ﺑﺎ‬‫ﻣﺠـﺎﻧﺒﺖ اﻋﺘﺴـﺎف ﺟﻤﻊ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻣﻌﺠﻮﻧﯽ ﻇﺮﯾﻒ ﺑﻬﻢ ﺳـﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻧﻤﯽﺑﯿﻨﯽ ﮐﻪ درﯾﻦ اﻓـﺎدات ﻣﺤّﯿﺮه ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠـﮥ أﻫﻞ ﺣﻖ‪ ،‬ﻗـﺪح ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻏـﺪﯾﺮ ذﮐﺮ ﻧﻤﻮده و ﻃﺎﻋﺘﯿﻦ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﻪ ﻣـﺪح و ﺛﻨﺎ ﯾﺎد ﮐﺮده‪ ،‬ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻗﻮلﺷﺎن ﮐﻪ ﺑﺰﻋﻢ ﺧﻮد ﮐﺮده‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺧﻮد ﻗﺒﻞ‬‫اﯾﻦ ﻋﺒﺎرات ﺑﻪ دو ﺳﻪ ﺳﻄﺮ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﺳﺘﺪﻻل اﻫﻞ ﺣﻖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]و ﺟﻮاب ﻫﺬه اﻟﺸﺒﻬﮥ اﻟﺘﯽ ﻫﯽ اﻗﻮي ﺷﺒﻬﻬﻢ ﯾﺤﺘﺎج اﻟﯽ ﻣﻘﺪﻣﮥ‪ ،‬و ﻫﯽ ﺑﯿﺎن اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻣﺨّﺮﺟﯿﻪ‪ [1] .‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ‪ :‬ص ‪.25‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪9 :‬‬‫ﺑﯿﺎﻧﻪ اﻧﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﻻ ﻣﺮﯾـﮥ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺧﺮﺟﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺎﻟﺘﺮﻣﺬي ]‪ ،[1‬و اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ]‪ ،[2‬و اﺣﻤﺪ ]‪ [3‬ﻓﻄﺮﻗﻪ ﮐﺜﯿﺮة ﺟـﺪا‪ ،‬و ﻣﻦ ﺛﻢ رواه‬‫ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ ﺻﺤﺎﺑﯿﺎ‪.‬‬‫و ﻓﯽ رواﯾﮥ ﻻﺣﻤﺪ اﻧﻪ ﺳـﻤﻌﻪ ﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺛﻼﺛﻮن ﺻﺤﺎﺑﯿﺎ‪ ،‬و ﺷﻬﺪوا ﺑﻪ ﻟﻌﻠّﯽ ﻟّﻤﺎ ﻧﻮزع أﯾﺎم ﺧﻼﻓﺘﻪ ﮐﻤﺎ ﻣّﺮ و ﺳﯿﺄﺗﯽ‪ ،‬و‬‫ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ ﺻـﺤﺎح و ﺣﺴﺎن‪ ،‬و ﻻ اﻟﺘﻔﺎت ﻟﻤﻦ ﻗﺪح ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ‪ ،‬و ﻻ ﻟﻤﻦ رده ﺑﺎن ﻋﻠﯿﺎ ﮐﺎن ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻟﺜﺒﻮت رﺟﻮﻋﻪ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و ادراﮐﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 37‬از ‪211‬‬‫اﻟﺤﺞ ﻣﻊ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﻮل ﺑﻌﻀﻬﻢ‪ :‬ان زﯾﺎدة‬‫»اﻟّﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه«‬‫اﻟﯽ آﺧﺮه ﻣﻮﺿﻮﻋﮥ‪ ،‬ﻣﺮدود ﻓﻘﺪ ورد ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻃﺮق ﺻﺤﺢ اﻟﺬﻫﺒﯽ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻨﻬﺎ[ ]‪[4‬‬‫ﻧﺴﺒﺖ ﻗﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ أﺑﯽ داود دروغ اﺳﺖ‬‫)و ﻧﺴﺒﺖ ﻗﺪح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ اﺑﻮ داود‪ ،‬ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﺮ آن ﺟﺴﺎرت ﻧﻤﻮده‪ ،‬از اﮐﺎذﯾﺐ ﺑﯽ اﺻﻞ‪ ،‬و ﻣﺠﺎزﻓﺎت ﺻﺮﯾﺤﮥ اﻟﻬﺰل اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻣﺎ ادﻋﺎي ﻋـﺪم ﺗﻮاﺗﺮ آن‪ ،‬ﭘﺲ آن ﻫﻢ از ﻋﺠﺎﯾﺐ اﻓﺎدات‪ ،‬و ﻏﺮاﯾﺐ ﻣﺰﻋﻮﻣﺎت اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ دﻋﻮاي ﻋﺪم ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﺰد ﺷـﯿﻌﻪ‪َ» ،‬ﮐﺒَُﺮْت‬‫َﮐﻠَِﻤًﮥ َﺗْﺨُﺮُج ﻣِْﻦ َأﻓْﻮاِﻫِﻬْﻢ ِإْن َﯾُﻘﻮﻟ ُﻮَن ِإﻟﱠﺎ َﮐِﺬﺑًﺎ«‬‫]‪.[5‬‬‫ﻧﻤﯽداﻧﻢ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺣـﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ از ﯾﮑﺼﺪ ﺻـﺤﺎﺑﯽ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ زﯾﺎده ﻣﺮوّي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺟﻤﻌﯽ از ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﻌﺘﺒﺮﯾﻦ‪ ،‬در اﺛﺒﺎت‬‫آن ﺑﻄﺮق ]‪ [1‬اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﺳﻮرة اﻟﺒﻮﻏﯽ ﻣﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺘﺮﻣﺬ ﺳﻨﮥ ‪.279‬‬‫]‪ [2‬اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻣﻀﺮوﺑﺎ ﺳﻨﮥ ‪.303‬‬‫]‪ [3‬اﺣﻤﺪ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬اﻣﺎم اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ اﺻﻠﻪ ﻣﻦ ﻣﺮو‪ ،‬و وﻟﺪ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ‪ 164‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.241‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ ص ‪.27 -26‬‬‫]‪ [5‬ﺳﻮرة اﻟﮑﻬﻒ‪.5 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪10 :‬‬‫ﮐﺜﯿﺮه ﮐﺘﺐ ﻋﺪﯾﺪه ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﮐﺪام ﻋﺎﻗﻞ ﻣﺘﻔﻮه ﺑﺎﯾﻦ ﻫﻔﻮه ﺑﺎﻃﻠﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺘﻔﺮد در دﻋﻮاي ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﮐﺎﺑﺮ ﺣّﻔﺎظ أﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻫﻢ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ اﯾﺸﺎن ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ ]‪ [1‬اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺗﺼﺤﯿﺢ او ﺧﻮد اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻘﺎم اﺣﺘﺠﺎج و اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻘﺪ ورد‬‫ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻃﺮق ﺻﺤﺢ اﻟﺬﻫﺒﯽ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻨﻬﺎ« ]‪.[2‬‬‫ﭘﺲ ﺣﯿﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﻪ ﺗﺼـﺤﯿﺢ ذﻫﺒﯽ ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺼـﺮﯾﺢ او ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﭼﺮا ﮔﻮش ﻧﻤﯽدﻫﺪ‪ ،‬و ﺧﻮد را‬‫ﻣﺼﺪاق »ﻓِﯽ آذاﻧِِﻬْﻢ َوﻗٌْﺮ«‬‫]‪ [3‬ﻣﯽﮔﺮداﻧﺪ!‪.‬‬‫و از ﻫﻤﻪ ﻟﻄﯿﻒﺗﺮ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬در ﻣﺒﺤﺚ ﻓﻀﺎﯾـﻞ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﺑﺠﻬﺖ ادﻋـﺎي رواﯾﺖ ﻫﺸﺖ ﮐﺲ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ اﻣﺎﻣﺖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‬‫را در ﺻـﻼة‪ ،‬دﻋﻮي ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺣﻖ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﮐﻪ زﯾﺎده از ﯾﮑﺼـﺪ‬‫ﺻﺤﺎﺑﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻻ اﻗﻞ آﻧﮑﻪ ﺑﻪ اﻋﺘﺮاف ﺧﻮد اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺷﺎﻧﺰده‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺳـﯽ ﺻـﺤﺎﺑﯽ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻏﯿﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ،‬ﻫﻞ‬‫ﻫـﺬا اﻻ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻗﺒﯿﺢ‪ ،‬و ﺗﺤّﮑﻢ ﻟﻢ ﯾﻌﺘﻀﺪ ﺑﺸـﯽء ﻣﻦ اﺳـﺒﺎب اﻟﺘﺮﺟﯿﺢ؟! ]‪ [1‬اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.748‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ ص ‪.25‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻮره ﻓﺼﻠﺖ‪.44 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪11 :‬‬‫و ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ]‪ [1‬در »اﻧﺴﺎن اﻟﻌﯿﻮن« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 38‬از ‪211‬‬‫]و ﻗـﺪ رد ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﺑﻤﺎ ﺑﺴـﻄﺘﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ اﻟﻤﺴـّﻤﯽ »ﺑﺎﻟﻘﻮل اﻟﻤﻄﺎع ﻓﯽ رد اﻫﻞ اﻻﺑﺘﺪاع« ﻟّﺨﺼﺖ ﻓﯿﻪ »اﻟﺼﻮاﻋﻖ« ﻟﻠﻌﻼﻣﮥ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‬‫اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ‪ ،‬و ذﮐﺮت ان اﻟﺮد ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﻦ وﺟﻮه‪:‬‬‫اﺣﺪﻫﺎ ان ﻫﺆﻻء اﻟﺸـﯿﻌﮥ و اﻟﺮاﻓﻀﮥ اﺗﻔﻘﻮا ﻋﻠﯽ اﻋﺘﺒﺎر اﻟﺘﻮاﺗﺮ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺴﺘﺪﻟّﻮن ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎﻣﮥ ﻣﻦ اﻻﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬و ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻊ ﮐﻮﻧﻪ آﺣﺎدا‪،‬‬‫ﻃﻌﻦ ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺄﺑﯽ داود‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺗﻘﺪم‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻨﺎﻗﻀﮥ[! ]‪[2‬‬‫ﻗﺪح ﺣﻠﺒﯽ در ﺗﻮاﺗﺮ ﻏﺪﯾﺮ و ﺟﻮاب آن‬‫)و اﯾﻦ ﻫﻤﺎن آﻫﻨﮓ ﺣﺠﺮي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻠﺒﯽ آن را ﺳﺮاﯾﯿﺪه‪ ،‬و از ﺳﻤﺎﺟﺖ و ﺷﻨﺎﻋﺖ آن ﺑﺎﮐﯽ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ ﮐﻪ‪:‬‬‫أوﻻ‪ :‬ﻧﻔﯽ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬دﻓﻊ ﺑﺪاﻫﺖ و ﻣﺼﺎدﻣﺖ ﺻﺮاﺣﺖ اﺳﺖ و اﺋﻤﻪ ﮐﺒﺎر ﺳﻨﯿﻪ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻣﺼﺮحاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ‪.‬‬‫و ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ :‬ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﺰد اﻫﻞ ﺣﻖ ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺛﺎﻟﺜﺎ‪ :‬در اﺣﺘﺠﺎج اﻟﺰاﻣﯽ‪ ،‬ﺗﻮاﺗﺮ ﺿﺮورت ﻧﺪارد‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺣﺘﺠﺎج و اﺳﺘﺪﻻل در اﻣﺎﻣﺖ ﺑﺎﺧﺒﺎر آﺣﺎدﻫﻢ رواﺳﺖ‪.‬‬‫و راﺑﻌﺎ‪ :‬ذﮐﺮ ﻃﻌﻦ اﺋﻤﻪ ﺧﻮد‪ ،‬در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ‪ ،‬در ﺣﻘﯿﻘﺖ اﺛﺒﺎت ﻃﻌﻦ اﯾﻦ اﺋﻤﻪ ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺧﺎﻣﺴﺎ‪ :‬ﻧﺴﺒﺖ ﻃﻌﻦ آن ﺑﻪ أﺑﯽ داود‪ ،‬ﮐﺬب ﺻﺮﯾﺢ‪ ،‬و ﺗﻬﻤﺖ ]‪ [1‬ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ :‬ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻻدﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ ‪ 1044‬ﺑﻤﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻧﺴﺎن اﻟﻌﯿﻮن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺴﯿﺮة اﻟﺤﻠﺒﯿﮥ ج ‪ 3‬ص ‪ 275‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪12 :‬‬‫واﻫﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻤﺎ درﯾﺖ ﺳﺎﺑﻘﺎ‪.‬‬‫و ﺷـﯿﺦ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻬﺮوي اﻟﻘﺎري اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ ،‬در ﺷـﺮح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ دﺳﺖ و ﭘﺎ ﮔﻢ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺘﻬﺎﻓﺘﻪ ﺑﺮ زﺑﺎن‬‫راﻧـﺪه‪ ،‬و اﻧﺼـﺎف و ﺣﻖ ﮐﺸـﯽ را ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿـﺪه‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﻣﺮﻗﺎة« ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺮواﯾﺖ ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬و زﯾـﺪ ﺑﻦ‬‫ارﻗﻢ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ(‪:‬‬‫]ﺛﻢ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻊ ﮐﻮﻧﻪ آﺣـﺎدا ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﯽ ﺻـﺤﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﯿﻒ ﺳـﺎغ ﻟﻠﺸـﯿﻌﮥ ان ﯾﺨـﺎﻟﻔﻮا ﻣـﺎ اﺗﻔﻘﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﺷﺘﺮاط اﻟﺘﻮاﺗﺮ ﻓﯽ اﺣﺎدﯾﺚ‬‫اﻻﻣﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﺬا اﻻ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺻﺮﯾﺢ و ﺗﻌﺎرض ﻗﺒﯿﺢ ]‪.[1‬‬‫)ﺳـﺒﺤﺎن اﻟﱠﻠﻪ در اﯾﻦ ﺟﺎ دﻋﻮي آﺣﺎد ﺑﻮدن اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺎﻟﺠﺰم و اﻟﻘﻄﻊ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻧﻘﻞ اﺧﺘﻼف در ﺻـﺤﺖ آن ﮔﺮدن ﻣﯽاﻓﺮازد‪،‬‬‫ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺧﻮد ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﺑﻪ دو ورق در ﺷـﺮح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﻪ ﺻـﺮف ﺑﺮواﯾﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺗﻌﺪد ﻣﺨﺮﺟﯿﻦ آن‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ( ‪:‬‬‫]و اﻟﺤﺎﺻﻞ ان ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﻻ ﻣﺮﯾﮥ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﻌﺾ اﻟﺤﻔﺎظ ﻋﺪه ﻣﺘﻮاﺗﺮا‪ ،‬إذ ﻓﯽ رواﯾﮥ ﻻﺣﻤﺪ اﻧﻪ ﺳـﻤﻌﻪ ﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﺛﻼﺛﻮن ﺻﺤﺎﺑﯿﺎ‪ ،‬و ﺷﻬﺪوا ﺑﻪ ﻟﻌﻠّﯽ ﻟّﻤﺎ ﺗﻮزع اﯾﺎم ﺧﻼﻓﺘﻪ ]‪.[2‬‬‫)ﭘﺲ ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺑﺮواﯾﺖ ﺳـﯽ ﺻـﺤﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻋﺘﺮاﻓﺶ ﻣﺮوّي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺾ ﺣﻔﺎظ اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ آن را ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز آن را ﺣﺘﻤﺎ از‬‫آﺣﺎد ﮔﻔﺘﻦ ﻏﺎﯾﺖ اﻧﺼﺎف و ﺗﺤﻘﯿﻖ و راﺳﺖ ﮔﻮﯾﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺰﯾﺪ ﺟﺴﺎرت ﻗﺎري ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﮐﻪ اﮐﺘﻔﺎ ﺑﻪ ﻧﻔﯽ ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺷﺮﯾﻒ ﻧﮑﺮده‪ [1] ،‬اﻟﻤﺮﻗﺎة ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة ج ‪ 5‬ص ‪.564‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺮﻗﺎة ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة ج ‪ 5‬ص ‪.568‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪13 :‬‬‫ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺣﯿﺎ و آزرم ذﮐﺮ اﺧﺘﻼف در ﺻﺤﺖ آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺗﻮﻫﯿﻦ آن ﻣﯽﺧﻮاﻧﺪ ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻻ ﻣﺮﯾﮥ ﻓﯿﻪ ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 39‬از ‪211‬‬‫)و ﻧﯿﺰ در ﻣﺮﻗﺎة ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]رواه اﺣﻤﺪ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه‪ ،‬و اﻗﻞ ﻣﺮﺗﺒﺘﻪ ان ﯾﮑﻮن ﺣﺴﻨﺎ‪ ،‬ﻓﻼ اﻟﺘﻔﺎت ﻟﻤﻦ ﻗﺪح ﻓﯽ ﺛﺒﻮت ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻧﺘﻬﯽ ]‪[1‬‬‫ﻋﻠﯽ ﻗﺎري ﺣﻨﻔﯽ در ﻏﺪﯾﺮ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺗﻬﺎﻓﺖ ﺷﺪه‬‫)ﺑﺎر ﺧﺪاﯾﺎ اﯾﻦ ﭼﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺣﺴﻦ ﺿـﺒﻂ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﯾﮏ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﺑﻞ در ﯾﮏ ﻣﺒﺤﺚ‪ ،‬ﮔﺎﻫﯽ ﯾﮏ ﺣﺪﯾﺚ را ﺑﻼ ﺷﮏ و ﺷـﺒﻬﻪ ﺻﺤﯿﺢ‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ ،‬و ﺗﻮاﺗﺮ آن از ﺑﻌﻀـﯽ ﺣﻔﺎظ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ ﺑﻼ رد و ﻧﮑﯿﺮ‪ ،‬ﺑﻞ اﯾﺮاد دﻟﯿﻞ ﻣﺴـﺘﻨﯿﺮ‪ ،‬و ﻗﺎدح آن را ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت ﻧﻤﯽداﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎز‬‫ﺧﻮد ﻧﻔﯽ ﺗﻮاﺗﺮ ﺑﺎﻟﺠﺰم و اﻟﻘﻄﻊ ﻣﯽﺳﺎزد‪ ،‬و ﺑﺮ ﻣﺤﺘّﺠﯿﻦ ﺑﻪ آن زﺑﺎن ﻃﻌﻦ و ﺗﺸـﻨﯿﻊ ﻣﯽﮔﺸﺎﯾـﺪ‪ ،‬ﺑﻞ ﮐﻼم و ﮔﻔﺘﮕﻮ در ﺻـﺤﺖ آن ﺑـﺬﮐﺮ‬‫ﻗﺪﺣﺶ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﺬا اﻻ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺻﺮﯾﺢ و ﺗﻌﺎرض ﻗﺒﯿﺢ؟! و اﮔﺮ ﺑﺎﻟﻔﺮض اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻧﻤﯽﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ اﺳﺘﺪﻻل‬‫اﻫﻞ ﺣﻖ ﺑﻼ رﯾﺐ ﺻﺤﯿﺢ و ﻣﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺑﺮي از ﺗﻮﺟﯿﻪ و ﺳﺎوس ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ ﻣﯽﺑﻮد ﺑﺪو وﺟﻪ‪:‬‬‫اول‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻧﺰد ﺧﻮد اﻫﻞ ﺣﻖ ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﺳﺖ و ﻗﺮﯾﻨﻪ ﺗﻌﺎﺿﺪ آن ﺑﺮواﯾﺎت ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﻣﻔﯿﺪ ﯾﻘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ :‬ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎﺧﺒﺎر آﺣﺎد ﺻـﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮاي اﻟﺰام و اﻓﺤﺎم ﺧﺼﺎم‪ ،‬اﺣﺘﺠﺎج و اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻬﺮ ﺗﻘﺪﯾﺮ‬‫]‪ [1‬اﻟﻤﺮﻗﺎة ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة ج ‪ 5‬ص ‪.584‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪14 :‬‬‫ﺻﺤﯿﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺨﺪوم ]‪ [1‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ در »ﻧﻮاﻗﺾ اﻟﺮواﻓﺾ« ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]و ﻣﺎ ادري ﻣﺎ اﻟﺬي ﯾﻮرث ﻓﯽ ﻃﺒﺎﺋﻌﻬﻢ اﻟﻤﻨﺤﺮﻓﮥ اﻟﺠﺰم ﺑﺪﻻﻟﮥ ﻣﺎ‬‫ﻧﻘﻞ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﻏﯿﺮ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﺼﺤﺎح اﻧﻪ ﻗﺎل ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻋﻠﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ ؟! )در اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﺳﺮاﺳﺮ ﺟﺴﺎرت‪ ،‬ﺗﻮﻫﯿﻦ و ﺗﻀﻌﯿﻒ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ ﻗﺼﻮي ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻧﻘﻞ آن را ﺑﻪ‬‫ﮐﺘﺐ ﻏﯿﺮ ﺻـﺤﺎح ﻣﻨﺴـﻮب ﺳـﺎﺧﺘﻪ و اﯾﻦ ﮐـﺬب ﺻـﺮﯾﺢ و ﻋـﺪوان ﻓﻀـﯿﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﻨﻘـﻮل ﺑـﻮدن آن در ﮐﺘﺐ ﺻـﺤﺎح‪ ،‬ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ اﺑﻦ‬‫روزﺑﻬﺎن ]‪ [2‬ﮐﻤﺎ ﺳـﯿﺠﯽء‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ »ﺻـﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« و »ﺻﺤﯿﺢ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ« و »ﻣﺴﺘﺪرك ﺣﺎﮐﻢ« و »ﺻﺤﯿﺢ اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن«‬‫و »ﻣﺨﺘـﺎره ﺿـﯿﺎء ﻣﻘﺪﺳـﯽ« و ﻣـﺎ ﻣﺎﺛﻠﻬـﺎ ﻣﮑـﺬب آن‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت اﺋﻤﻪ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺳـﻨﯿﻪ ﺑﻪ ﺻـﺤﺖ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳـﺒﻖ‬‫ﻧﻤﻮذﺟﻪ‪ ،‬ﻗﻤﻊ اﯾﻦ ﻫﻔﻮه واﻫﯿﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫و ﺑﺎﻻـﺗﺮ از ﻫﻤﻪ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد اﯾﻦ ﺑﺰرگ‪ ،‬ﺑﺎﻟﺠـﺎء ﺣﻖ ﺑﻌـﺪ اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت در ﻣﻘﺎم دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻧﻤﻮده‪،‬‬‫ﮐﻤﺎل ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﻓﻈﺎﻋﺖ و ﺳـﻤﺎﺟﺖ ﺗﻌﺼﺐ و اﻋﺘﺴﺎف ﺧﻮد ﺑﺎﻋﺘﺮاف ﺧﻮد ﺛﺎﺑﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﻋﺒﺎرت او ﮐﻪ ﻣﺼّﺮح ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫اﺳﺖ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷﻨﯿﺪي‪.‬‬‫و اﺳـﺤﺎق ﻫﺮوي ﺳـﺒﻂ ﻣﯿﺮزا ﻣﺨـﺪوم ﺻﺎﺣﺐ »ﻧﻮاﻗﺾ« در »ﺳـﻬﺎم ]‪ [1‬ﻣﯿﺮزا ﻣﺨـﺪوم‪ :‬ﻣﯿﺮ ﻣﻌﯿﻦ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ اﻟﺸـﯿﺮازي‬‫اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ ﺳﻨﮥ ‪.995‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ روزﺑﻬـﺎن‪ :‬ﻓﻀـﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ روزﺑﻬـﺎن ﺑﻦ ﻓﻀـﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺨﻨﺠﯽ اﻟﺸـﯿﺮازي اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﻘﺎﺳـﺎﻧﯽ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ اﻟﻌـﺎرف اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻟﻤﺤـﺪث‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ ‪.909‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪15 :‬‬‫ﺛﺎﻗﺒﻪ« ]‪ [1‬ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]ﻗﻠﻨﺎ اوﻻ ﻻ ﻧﺴـﻠﻢ ﺗﻮاﺗﺮ اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و ﮐﯿﻒ و ﻟﻢ ﯾـﺬﮐﺮه اﻟﺜﻘﺎت ﻣﻦ اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري ]‪ ،[2‬و ﻣﺴﻠﻢ ]‪ ،[3‬و اﻟﻮاﻗﺪي ]‪ ،[4‬و ﻗﺪ ﻗﺪح ﻓﯽ‬‫ﺻﺤـﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﺋﻤـﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺄﺑﯽ داود ]‪ ،[5‬و اﻟﻮاﻗـﺪي‪ ،‬و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ ]‪ ،[6‬و ﻏﯿﺮﻫـﻢ ﻣـﻦ اﻟﺜﻘـﺎت و ﻣـﻦ رواه ﻟﻢ ﯾﺮو أول‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 40‬از ‪211‬‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬أي‬‫ﻗﻮﻟﻪ »أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﮑﻢ«‬‫و ﻫﻮ اﻟﻘﺮﯾﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﮐﻮن اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ‬‫اﺳﺤﺎق ﻫﺮوي در ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺪش ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻋﻨﺎد ﺷﺪه‬‫)ﻋﺠﯿﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮوي ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻬﺮا ﺑﻤﺰﯾﺪ ﻣﮑﺎﺑﺮه دﻋﻮي ﻣﯽﮐﻨﺪ‪:‬‬‫ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﺛﻘﺎت ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎﯾﻦ ﺑﻬﺘﺎن و ﻋﺪوان ﺟﻤﻌﯽ ﮐﺜﯿﺮ و ﺟّﻤﯽ ﻏﻔﯿﺮ را از اﺟﻠﻪ اﺳﺎﻃﯿﻦ و‬‫ارﮐﺎن ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ ﺳـﻨﯿﻪ‪ ،‬ﮐﻪ اﺳـﻤﺎءﺷﺎن در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ﻣﯽﺷـﻨﻮي و از ﺟﻤﻠﻪﺷﺎن اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻧﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﺗﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ]‪ ،[7‬و‬‫اﻣﺜﺎل اﯾﺸﺎن ]‪ [1‬اﻟﺴـﻬﺎم اﻟﺜﺎﻗﺒﮥ‪ :‬ﻗﺎل اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺎﺷﺎ ﻓﯽ اﯾﻀﺎح اﻟﻤﮑﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪ :31‬اﻟﺴـﻬﺎم اﻟﺜﺎﻗﺒﮥ‪ :‬ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﺗﺎرﯾﺦ ﮐﺘﺎﺑﮥ اﻟﻨﺴﺨﮥ ﺳﻨﮥ‬‫‪.1186‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺼﺤﯿﺢ« اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.256‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺴﻠﻢ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.261‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻮاﻗﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ واﻗﺪ اﻟﺴﻬﻤﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.207‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻮ داود‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻻﺷﻌﺚ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ ‪.275‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.311‬‬‫]‪ [7‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺮاﺑﻌﯽ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.273‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪16 :‬‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬از ﺛﻘﺎت ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺧﺎرج ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻗﯿﺎﻣﺖ ﻋﻈﻤﯽ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺣﻀﺮات ﺳﻨّﯿﻪ اﻧﺪاﺧﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻫﺮوي ﺑﻤﻔﺎد ﮐﺎﺳﻪ ﮔﺮﻣﺘﺮ از آش‪ ،‬از دﯾﮕﺮ ﻗﺎدﺣﯿﻦ و ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ ﺑﺎﻻﺗﺮ رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻧﺴـﺒﺖ ﻗـﺪح ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﻪ واﻗﺪي‪ ،‬و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻫﻢ‬‫ﻧﻤﻮده ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﻣﺘﺒﻮﻋﯿﻦ او ﮐﻪ ﺳـﯿﺎق اﯾﻦ ﻋﺒﺎرﺗﺶ ﻣﺄﺧﻮذ از ﺧﺮاﻓﺎﺗﺸﺎن اﺳﺖ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺗﻬﻤﺖ ﺑﺎﻃﻠﻪ ﺟﺴﺎرت ﻧﮑﺮده ﺑﻮدﻧـﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﺑﺰرگ‪،‬‬‫ﺑﻤﺰﯾﺪ ﻏﻠﯿﺎن ﻋﻨﺎد و ﺛﻮران ﻟﺪاد ﺑﺮ ﮐﻠﻤﺎﺗﺸﺎن اﮐﺘﻔﺎ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﻧﺴـﺒﺖ ﻗﺪح ﻫﻢ ﺑﻮاﻗﺪي ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﺑﺮ آن ﻫﻢ اﮐﺘﻔﺎ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﻗﺪح ﺑﺎﯾﻦ‬‫ﺧﺰﯾﻤﻪ‪ ،‬ﺧﺮم دﯾﻦ و دﯾﺎﻧﺖ ﺧﻮد ﻓﺮﻣﻮده‪.‬‬‫و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺗﮑﺬﯾﺐ و ﺗﺨﺠﯿﻞ او در اﯾﻦ ﻣﮑﺎﺑﺮات و ﻣﺒﺎﻫﺘﺎت ﺻﺮف‪ ،‬اﻓﺎده ﺟﺪ ﻣﺘﻌﺼﺐ او‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻣﯿﺮزا ﻣﺨﺪوم‪ ،‬ﮐﺎﻓﯽ و واﻓﯽ‬‫اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ او ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺻﺮﯾﺢ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ آن ﮐﺮده‪ ،‬در ﺗﺴﻮﯾﺪ وﺟﻮه ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ و ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ‪ ،‬ﮐﻪ از ﺟﻤﻠﻪﺷﺎن ﺧﻮدش ﻧﯿﺰ در ﻣﻘﺎم دﯾﮕﺮ اﺳﺖ‪،‬‬‫ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﺑﮑﺎر ﺑﺮده‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ دﻫﻠﻮي ﺗﻌﺼﺒﺎ در ﻏﺪﯾﺮ ﻗﺪح ﻧﻤﻮده‬‫و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ]‪ [1‬ﻫﻢ‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ اﺗﺼﺎف ﺑﺴـﻼﻣﺖ ﻃﺒﻊ و اﺳـﺘﻘﺎﻣﺖ ذﻫﻦ‪ ،‬و ﻣﻬﺎرﺗﯽ اﻟﯽ ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﮐﺒﺎرﻫﻢ‪ ،‬در ﺷـﺮح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪،‬‬‫ﭼﻮن اﺑﻄﺎل ﺣﻖ ﺧﻮاﺳـﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺸﻮﯾﺶ ﻏﺮﯾﺐ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷـﺪه‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻢ ﺑﺨﺮاﻓﺎت ﻗﺎدﺣﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺜﻞ رازي و ﻣﻦ ﺷﺎﺑﻬﻪ‪ ،‬ﻣﺘﻤﺴﮏ ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬و ﻫﻢ‬‫ﺑﺼﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ]‪ [1‬ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﯿﻒ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1052‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪17 :‬‬‫ﺣﺘﻤﺎ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ]‪ [1‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 41‬از ‪211‬‬‫و اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﺑﯽ ﺷﮏ رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ آن را ﺟﻤﺎﻋﺘﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺮﻣﺬي‪ ،‬و ﻧﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻃﺮق وي ﮐﺜﯿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬رواﯾﺖ‬‫ﮐﺮدهاﻧـﺪ آن را ﺷﺎﻧﺰده ﺻـﺤﺎﺑﯽ‪ ،‬و در رواﯾﺘﯽ ﻣﺮ اﺣﻤﺪ را آﻣﺪه ﮐﻪ ﺷـﻨﯿﺪه اﺳﺖ آن را از ﺣﻀـﺮت ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺳـﯽ‬‫ﺻﺤﺎﺑﯽ‪ ،‬و ﮔﻮاﻫﯽ دادﻧﺪ ﺑﺪان ﻋﻠﯽ را در وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﻧﺰاع و ﺧﻼف ﮐﺮده ﺷﺪ ﺑﺎ وي در اﯾﺎم ﺧﻼﻓﺖ وي‪ ،‬و ﺑﺴﯿﺎري از اﺳﺎﻧﯿﺪ آن ﺻﺤﺎح‬‫و ﺣﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺎت ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻘﻮل ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺳﺨﻦ ﮐﺮده اﺳﺖ در ﺻﺤﺖ وي‪ ،‬و ﻧﻪ ﺑﻘﻮل ﺑﻌﻀﯽ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ زﯾﺎدة‬‫»اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه«‬‫ﻣﻮﺿـﻮع اﺳـﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐـﻪ وارد ﺷـﺪه اﺳﺖ از ﻃﺮق ﻣﺘﻌـﺪده ﮐﻪ ﺗﺼـﺤﯿﺢ ﮐﺮده اﺳﺖ اﮐـﺜﺮ آن را ذﻫـﺒﯽ‪ ،‬ﮐـﺬا ﻗـﺎل اﻟﺸـﯿﺦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ‬‫»اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ«‪.‬‬‫و ﻟﯿﮑﻦ ﻣﺎ ﮔﻮﯾﯿﻢ ﺑﻪ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻄﺮﯾﻖ اﻟﺰام‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﺸﺎن اﺗﻔﺎق ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﺑﺮ اﻋﺘﺒﺎر ﺗﻮاﺗﺮ در دﻟﯿﻞ اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪،‬‬‫ﺑـﺪان اﺳـﺘﺪﻻل ﺻـﺤﺖ اﻣـﺎﻣﺖ ﻧﺘـﻮان ﮐﺮد‪ ،‬و ﯾﻘﯿـﻦ اﺳـﺖ اﯾـﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﺘـﻮاﺗﺮ ﻧﯿﺴـﺖ‪ ،‬ﺑـﺎ وﺟـﻮد ﺧﻼـف در آن‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ آن ﺧﻼـف‬‫ﻣﺮدودﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑـﻪ ﻃﻌـﻦ ﮐﻨﻨـﺪه در آن ﺑﻌﻀـﯽ از اﺋﻤـﻪ ﺣـﺪﯾﺚ و ﻋـﺪول اﯾﺸﺎناﻧـﺪ‪ ،‬ﮐـﻪ رﺟـﻮع اﺳـﺖ ﺑﺎﯾﺸـﺎن در اﯾﻦ اﻣﺮ‪ ،‬ﮐـﺄﺑﯽ داود‬‫ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ رازي ]‪ [1] ،[2‬ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة‪ :‬ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﻦ ﺗﺎﻟﯿﻔﺎت اﻟﺪﻫﻠﻮي‪ ،‬و ﻫﻮ ﺷﺮح ﻟﮑﺘﺎب »ﻣﺸﮑﺎة اﻟﻤﺼﺎﺑﯿﺢ« ﺗﺄﻟﯿﻒ اﻟﺸﯿﺦ‬‫وﻟﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﻌﻤﺮي اﻟﺘـﺒﺮﯾﺰي ﻓﺮغ ﻣﻨﻬـﺎ ﺳـﻨﮥ ‪ ،737‬و ﻫﯽ ﺗﮑﻤﯿﻞ ﻟﮑﺘﺎب »اﻟﻤﺼﺎﺑﯿـﺢ« ﻟﻠﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‬‫اﻟﺒﻐﻮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.516‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ‪.277‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪18 :‬‬‫و ﺟﺰ اﯾﺸـﺎن‪ ،‬و رواﯾﺖ ﻧﮑﺮدهاﻧـﺪ آن را اﻫـﻞ ﺣﻔـﻆ و اﺗﻘﺎن‪ ،‬ﮐﻪ در ﻃﻠﺐ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻃﻮاف ﺑﻼد و ﺳـﯿﺮ اﻣﺼﺎر ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و‬‫ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و واﻗﺪي و ﺟﺰ اﯾﺸﺎن از اﮐﺎﺑﺮ اﻫﻞ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﯾﻦ اﮔﺮ ﭼﻪ ﻣﺨﻞ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﺼﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ دﻋﻮاي ﺗﻮاﺗﺮ در ﻣﺜﻞ اﯾﻦ از اﻋﺠﺐ‬‫و ﻋﺠﺎﯾﺐ اﺳﺖ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫در اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت اوﻻ ﻧﻘﻼ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺻﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻼ ﺷﺒﻬﻪ و ﮐﺜﺮت ﻃﺮق آن ﺑﻪ ﺗﺄﮐﯿﺪ و ﺗﮑﺮار ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‪ ،‬اﺣﺮاق ﻗﻠﻮب ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ و‬‫ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ ﺑﺎﺑﻠﻎ وﺟﻮه ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ در آﺧﺮ ﭘﯽ ﺳﭙﺮ ﻣﻀﻤﺎر ﭘﺮ ﺧﺎر ﺟﺤﻮد و اﻧﮑﺎر ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬در اﺑﻄﺎل ﺗﻮاﺗﺮ آن دﺳﺖ و ﭘﺎ زده‬‫ﺳﺨﻨﺎن دﻫﻠﻮي در ﻗﺪح ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺴﺨﺮه اﺳﺖ‬‫و ﺑﺮ ﻣﺘـﺪﺑﺮ ﻣﻨﺼـﻒ ﻣﺨﻔﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﻔﻮاﺗﯽ ﮐﻪ در ﻧﻔﯽ ﺗﻮاﺗﺮ ﺳـﺮاﯾﯿﺪه ﺿـﺤﮑﻪاي ﺑﯿﺶ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﻪ ﮐـﺜﺮت‬‫روات آن ﮐﻪ از اﻓﺎده ﺧﻮدش ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺘﺤﻘﻖ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯿﻤﺎ ﺣﮑﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :،‬و ﻃﺮق وي ﮐﺜﯿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫آن را ﺷﺎﻧﺰده ﺻﺤﺎﺑﯽ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﺷﺎﻧﺰده ﺻـﺤﺎﺑﯽ آن را رواﯾﺖ ﮐﺮده ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬و اﮐﺜﺮ ﻃﺮق آن ﺻـﺤﺎح و ﺣﺴﺎن ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬در ﺗﻮاﺗﺮ آن ﭼﻪ رﯾﺐ اﺳﺖ؟‪ ،‬و ﻧﺰد‬‫ﺳﯿﻨﻪ ﺑﮑﻤﺘﺮ از اﯾﻦ ﻋـﺪد ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺮواﯾﺖ ﻫﺸﺖ ﮐﺲ ﻫﻢ ﺗﻮاﺗﺮ را ﻣﺤﻘﻖ ﻣﯽداﻧﻨـﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻓﯽ »اﻟﺼﻮاﻋﻖ« ﭘﺲ ﺑﺮواﯾﺖ‬‫ﺷﺎﻧﺰده ﮐﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﺘﺤﻘﻖ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ؟! و ﻧﯿﺰ ﺣﺴﺐ ﻧﻘﻞ او ﺑﻨﺎﺑﺮ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺳﯽ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﮔﻮاﻫﯽ ﺑﺂن دادﻧﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪19 :‬‬‫و اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺑﺮ ﺣﺴﺐ ﻧﻘﻞ اوﺳﺖ‪ ،‬و اﻻ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ زﯾﺎده از ﺻﺪ ﺻﺤﺎﺑﻪ رواﯾﺖ آن ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ]‪ [1‬در »ﻣﺤﻠﯽ« در ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻋﺪم ﺟﻮاز ﺑﯿﻊ ﻣﺎء ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ رواﯾﺎت ﻣﻨﻊ ﺑﯿﻊ ﻣﺎء از ﭼﻬﺎر ﺻﺤﺎﺑﻪ‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ( ‪:‬‬‫]ﻓﻬﺆﻻء ارﺑﻌﮥ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻧﻘﻞ ﺗﻮاﺗﺮ ﻻ ﺗﺤﻞ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻪ ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 42‬از ‪211‬‬‫)از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻘـﻞ ﭼﻬـﺎر ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺗﻮاﺗﺮ اﺳﺖ ﮐﻤﺎل ﻋﺠﺐ ﮐﻪ از ﻧﻘﻞ ﭼﻬﺎر ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد‪ ،‬و از ﻧﻘﻞ‬‫ﺷﺎﻧﺰده ﯾﺎ ﺳـﯽ ﯾﺎ زﯾﺎده ﺗﻮاﺗﺮ در ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﻧﺸﻮد!‪ ،‬ﻫﻞ ﻫﺬا اﻻ ﺗﺤﮑﻢ ﻗﺒﯿﺢ و ﺗﻌﺼﺐ ﻓﻀـﯿﺢ؟! و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺳﺎﺑﻘﺎ داﻧﺴﺘﯽ‬‫ﮐﻪ اﺋﻤﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﻨﺘﻘـﺪﯾﻦ ﺳـﻨﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﻢ اﻟﺬﻫﺒﯽ اﻟﺬي اﺳـﺘﻨﺪ إﻟﯿﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻤﺎ ذﮐﺮه ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﻌﺒﺎرة‪ ،‬ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﻪ‬‫ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻨﺸﺄ ﻗﺪح در ﺗﻮاﺗﺮ و ﺟﺰم ﺑﻪ ﺑﻄﻼن آن‪ ،‬ﺟﺰ اﺧﺘﻼل ﺣﻮاس اﻣﺮي دﯾﮕﺮ ﻣﺘﺨﯿﻞ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬‫و از ﻋﺠـﺎﯾﺐ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ﻧﻔﯽ ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﻮﺟﻮد ﺧﻼـف در آن ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﻄﻼن آن در ﮐﻤﺎل وﺿﻮح و ﻋﯿﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا‬‫ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﻼـف ﺑـﺎﻋﺘﺮاف ﺧﻮدش ﻣﺮدود اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔـﺎه ﺧﻼف در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻣﺮدود اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻤﺴﮏ ﺑﺎﯾﻦ ﺧﻼف ﻣﺮدود در‬‫ﻗﺪح ﺗﻮاﺗﺮ ﺧﻮد ﻣﺮدود اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ اﻣﺮﯾﮑﻪ ﻣﺮدود ﺑﺎﺷﺪ ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ اﻋﺘﻨﺎ ﻧﺪارد‪ [1] .‬اﺑﻦ ﺣﺰم‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم اﻟﻈﺎﻫﺮي‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ‬‫اﻻﻧﺪﻟﺲ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.456‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺤﻠﯽ ج ‪ 9‬ص ‪ 7‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪20 :‬‬‫و ﻋﺠﺐ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ وﺻـﻔﯽ ﮐﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﺮدود ﺑﻮدن اﯾﻦ ﺧﻼف ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮده‪ ،‬ﺑﺎز ﺑﺠﻬﺖ ﺿﺮﺑﺎن ﻋﺮق ﺗﻌﺼﺐ‪ ،‬ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﻣﻘﺪوﺣﯿﻦ را‬‫ﺑﻪ ﻣﺪح و ﺛﻨﺎ ﻧﻮاﺧﺘﻪ‪.‬‬‫ﺑـﺎﻟﺠﻤﻠﻪ اﯾﻦ ﮐﻼـم ﺑﺤـﺪي واﻫﯽ و ﺑﯽ رﺑـﻂ و ﻣﺨﺘـﻞ و ﻓﺎﻗـﺪ اﻟﻀـﺒﻂ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻄﻼـن آن در ﺧﻮدش و ﮐﻼـﻣﺶ ﻇـﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﺗﺸﻮﯾﺶ و‬‫اﺿـﻄﺮاﺑﺸﺎن ادل دﻟﯿﻞ ﺑﺮ ﺷـﻨﺎﻋﺖ آﻧﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اوﻻ ﺑﻘﺪح ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و آن را ﻗﺎدح در ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﻣﯽﭘﻨﺪارد‪ ،‬و‬‫ﺑـﺎز ﺑﻪ ﻣﺮدود ﺑﻮدن اﯾﻦ ﺧﻼـف ﻧﺺ ﺻـﺮﯾﺢ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﺑـﺎز ﺑﻪ ﻣـﺪح و ﺛﻨﺎي ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﯾﻌﻨﯽ ﺣﮑﻢ ﺑﻌـﺪاﻟﺖ و اﻣﺎﻣﺖ اﯾﺸﺎن‪ ،‬و ﻣﺮﺟﻮع‬‫إﻟﯿﻬﻢ ﺑﻮدﻧﺸﺎن در اﻣﺮ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬اﺷﻌﺎر ﺑﻪ ﻣﺘﺎﻧﺖ ﻗﺪح اﯾﺸﺎن و اﻋﺘﻤﺎد و اﻋﺘﺒﺎر آن ﻣﯽﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ اﻣﺜﺎل اﯾﻦ ﺧﻼﻓﻬﺎي واﻫﯽ‪ ،‬و ﺗﻌﺼﺒﺎت‬‫ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬ﮐﻞ ﭘﯿﺮوان و ﻣﻘﻠﺪان ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﻫﻢ از ﻗﺒﻮل آن ﺳـﺮ ﻣﯽﺗﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺪح در ﻣﺘﻮاﺗﺮات ﺑﮑﻨﺪ‪ ،‬ﻻزم آﯾﺪ ﮐﻪ ﻗﺪح ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ اﺳﻼم و اﻧﮑﺎر و‬‫رّد اﯾﺸﺎن ﻧﯿﺰ‪ ،‬در ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﻌﺠﺰات ﺣﻀـﺮت ﺧﺎﺗﻢ اﻟﻨﺒﯿﯿﻦ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎدح ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻪ اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﻗﺪح در ﺑﻄﻼن و ﻓﺴﺎد و‬‫ﻣﺮدودﯾﺖ ﺑﺮاﺑﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻓﺮق ﺑﺮ آوردن در ﻗـﺎدﺣﯿﻦ‪ ،‬ﮐﻪ در اﯾﻨﺠـﺎ اﺋﻤﻪ ﻋﺪولاﻧـﺪ‪ ،‬و در آﻧﺠـﺎ ﻣﻠﺤـﺪﯾﻦ ﺟﻬﻮل‪ ،‬ﻻ ﯾُـْﺴ ِﻤُﻦ َو ﻻ ﯾُْﻐﻨِﯽ ﻣِْﻦ‬‫ُﺟﻮٍع‬‫‪ ،‬ﮐﻪ اوﻻ ﻫﻤﻪ ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺣﻖ از ﻗﺴﻢ واﺣﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﺛﺎﻧﯿﺎ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﮐﺮدﯾﻢ ﻓﺮق را ﻣﮕﺮ ﭼﻮن ﮐﻼم ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﺑﺎﻃﻞ و‬‫ﻣﺮدودﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻗـﺪح و اﻧﮑﺎر ﻣﻌﺠﺰات آن ﺣﻀـﺮت ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﻓﺮق در ﻫﺮ دو ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﻔﯿـﺪ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺑﺎ اﯾﻦ‬‫ﻫﻤﻪ ﻣﻨﺎط و ﺗﻮاﺗﺮ ﺑﺮ ﺗﺤﻘﻖ ﺷـﺮوط آﻧﺴﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﺎه آن ﺷـﺮوط ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺷﻮد ﺣﮑﻢ ﺑﺂن ﺑﺎﯾـﺪ ﮐﺮد‪ ،‬و ﻋﺪم ﻗﺪح ﻗﺎدﺣﯿﻦ را ارﺑﺎب اﺻﻮل در‬‫ﺷﺮوط ﺗﻮاﺗﺮ ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ دﻟﯿﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪21 :‬‬‫ﺣـﺎﮐﻢ اﻋﺘﺒﺎر آن‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه در اﻣﺮي ﺷـﺮوط ﺗﻮاﺗﺮ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ آن اﮔﺮ ﭼﻪ از اﺋﻤﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ و ﻓﻀـﻼي ﻣﺘﺒﺤﺮﯾﻦ ﺑﺎﺷـﻨﺪ ﺧﻮد‬‫ﻣﻄﻌﻮن ﺧﻮاﻫﻨـﺪ ﺷـﺪ‪ ،‬و ﻗـﺪحﺷﺎن ﺿـﺮري ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﺨﻮاﻫـﺪ رﺳﺎﻧﯿـﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼ اﮔﺮ ﻫﻤﯿﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ و اﻣﺜﺎل او وﺟﻮب ﺻﻮم و ﺻـﻼة را‬‫اﻧﮑﺎر ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻮﺟﺐ ﻗﺪح در ﺗﻮاﺗﺮ وﺟﻮب ﺻﻮم و ﺻﻼة ﻣﯽﺷﺪ ﯾﺎ در ﺧﻮد اﯾﺸﺎن ﻗﺪح ﻣﯽﻧﻤﻮد؟‬‫اﺑﻮ داود ﻗﺎدح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﯿﺴﺖ‬‫و ﻧﺴـﺒﺖ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ﻗـﺪح ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺑﻪ اﺑﻮ داود‪ ،‬ﺧﻮد ﮐﺬب واﻫﯽ و ﺗﻬﻤﺖ ﻣﺮدودﺳﺖ‪ ،‬و ﺳﺎﺑﻘﺎ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ اﺑﻮ داود رواﯾﺖ اﯾﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﺴﺒﺖ ﻗﺪح آن ﺑﻪ أﺑﯽ داود ﻋﺠﺐ ﮐﺬب ﺑﯽ اﺻﻞ اﺳﺖ‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺗﻌﺼﺐ ﻓﺎﺣﺶ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﮑﺬب‬‫و ﺑﻬﺘﺎن ذﯾﻞ ﺑﯿﭽﺎره اﺑﻮ داود را آﻟﻮده‪ ،‬او را ﻗﺎدح ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻣﯽﮔﺮداﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ وﺟﻮد اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ ﻣﺮدودﯾﺖ اﯾﻦ ﻗـﺪح‪ ،‬ﺗﻤﺴﮏ ﺑﺂن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 43‬از ‪211‬‬‫در ﻧﻔﯽ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮ ﺧﻼف ﺗﺼﺮﯾﺤﺎت ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﺑﺮ ﺧﻼف ﮐﺜﺮت ﻃﺮق ﮐﻪ ﺧﻮدش ذﮐﺮ ﮐﺮده ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‬‫در اﻣﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻗﺪح ﻗﺎدح اﺛﺮ ﻧﺪارد‬‫و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓﺎدات اﺋﻤﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺳﻨﯿﻪ ﺑﺎﺟﻤﺎع ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺳﻮره ﻓﺎﺗﺤﻪ و ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ از ﻗﺮآن ﺷﺮﯾﻒاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬و ﺟﺎﺣﺪ و‬‫ﻣﻨﮑﺮ آن ﮐﺎﻓﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪22 :‬‬‫ﺷﯿﺦ ﻋﻼﻣﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ ]‪ [1‬در »اﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﻨﻮوي ]‪ [2‬ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻟﻤﻬﺬب«‪ :‬اﺟﻤﻊ اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﻌّﻮذﺗﯿﻦ و اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ان ﻣﻦ ﺟﺤﺪ ﻣﻨﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ ﮐﻔﺮ[ ]‪.[3‬‬‫)و ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻌﯿﻦ ﮐﺘﺐ اﺧﺒﺎر ﻫﻮﯾـﺪا و آﺷـﮑﺎر اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ]‪ [4‬ﮐﻪ از اﻋـﺎﻇﻢ اﺻـﺤﺎب اﻋﯿـﺎن و اﮐﺎﺑﺮ اﯾﻦ ﺟﻤﺎﻋﺖ واﻻ ﺷﺄن ﺑﻮده‪،‬‬‫اﻧﮑﺎر ﻗﺮآﻧﯿﺖ ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﯽﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ أم اﻟﻘﺮآن را ﻫﻢ از ﻣﺼﺤﻒ ﺧﻮد ﺳﺎﻗﻂ ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫راﻏﺐ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ]‪ [5‬ﮐﻪ ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن او ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ »ﺑﻐﯿﻪ« ﺳـﯿﻮﻃﯽ و ﻏﯿﺮ آن ﻣﺨﻔﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬در »ﻣﺤﺎﺿﺮات« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و اﺳﻘﻂ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻦ‬‫ﻣﺼﺤﻔﻪ أم اﻟﻘﺮآن و اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ]‪.[6‬‬‫و ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »در ﻣﻨﺜﻮر« ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬اﺧﺮج ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﻤﺮوزي ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﺼـﻠﻮة«‪ [1] ،‬اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.911‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﻮوي‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف‪ ،‬اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻨﻮ اﻣﻦ ﻗﺮي ﺳﻮرﯾﮥ ﺳﻨﮥ ‪.676‬‬‫]‪ [3‬اﻻﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج ‪ 1‬ص ‪.271‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻏﺎﻓﻞ اﻟﻬﺬﻟﯽ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺳﻨﮥ ‪.32‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺮاﻏﺐ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﺴﺎﮐﻦ ﻓﯽ ﺑﻐﺪاد اﻻدﯾﺐ اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.502‬‬‫]‪ [6‬ﻣﺤﺎﺿﺮات اﻻدﺑﺎء ج ‪ 2‬ص ‪.434‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪23 :‬‬‫و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﻓﯽ »اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ« ﻋﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ ان أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﮐﺎن ﯾﮑﺘﺐ ﻓﺎﺗﺤـﮥ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﯾﺎك ﻧﻌﺒﺪ‪ ،‬و‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﻧﺎ ﻧﺴﺘﻌﯿﻨﮏ ]‪ ،[1‬و ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﻫـﺬا‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن ﻓﺎﺗﺤـﮥ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ]‪) .[2‬و ﻧﯿﺰ در »در‬‫ﻣﻨﺜﻮر« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ(‪:‬‬‫]اﺧﺮج ﻋﺒـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﯾﮑﺘﺐ ﻓﺎﺗﺤﮥ اﻟﮑﺘﺎب ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺤﻒ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟﻮ ﮐﺘﺒﺘﻬﺎ ﻟﮑﺘﺒﺖ ﻓﯽ اول ﮐﻞ ﺷـﯽء[‬‫]‪.[3‬‬‫)و ﻧﯿﺰ در »در ﻣﻨﺜﻮر« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ(‪:‬‬‫]اﺧﺮج اﺣﻤـﺪ و اﻟﺒّﺰار‪ ،‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻃﺮق ﺻـﺤﯿﺤﮥ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‪ ،‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﮏ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻻ ﯾﻘﺮأ ﺑﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺒﺰار ﻟﻢ ﯾﺘﺎﺑﻊ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺻﺢ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺮاءﺗﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة‬‫و اﺛﺒﺘﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺤﻒ ]‪.[4‬‬‫)و ﻧﯿﺰ در »دّر ﻣﻨﺜﻮر« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ(‪ [1] :‬ﻗﺎل ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ‪ :‬ان ﻓﯽ ﻣﺼﺤﻒ أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﺳﻮرﺗﯿﻦ ﻟﻢ ﺗﻮﺟﺪا ﻓﯽ ﻏﯿﺮه‪:‬‬‫اﻻـوﻟﯽ ﺳﻮرة اﻟﺨﻠﻊ و ﻫﯽ ﻫـﺬه‪ :‬ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻧـﺎ ﻧﺴـﺘﻌﯿﻨﮏ و ﻧﺴـﺘﻐﻔﺮك‪ ،‬و ﻧﺜﻨﯽ ﻋﻠﯿﮏ و ﻻ ﻧﮑﻔﺮك‪ ،‬و ﻧﺨﻠﻊ و ﻧﺘﺮك ﻣﻦ‬‫ﯾﻔﺠﺮك‪.‬‬‫اﻟﺜﺎﻧﯿـﮥ‪ :‬ﺳﻮرة اﻟﺤﻔـﺪ‪ ،‬و ﻫﯽ ﻫـﺬه‪ :‬ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﯿﻢ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﯾﺎك ﻧﻌﺒـﺪ‪ ،‬و ﻟﮏ ﻧﺼـﻠﯽ و ﻧﺴـﺠﺪ‪ ،‬و إﻟﯿﮏ ﻧﺴـﻌﯽ و ﻧﺤﻔـﺪ‪ ،‬ﻧﺮﺟﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 44‬از ‪211‬‬‫رﺣﻤﺘﮏ‪ ،‬و ﻧﺨﺸﯽ ﻋﺬاﺑﮏ‪ ،‬ان ﻋﺬاﺑﮏ ﺑﺎﻟﮑﻔﺎر ﻣﻠﺤﻖ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر ج ‪ 1‬ص ‪.1‬‬‫]‪ [3‬ﻧﻔﺲ اﻟﻤﺼﺪر ج ‪ 1‬ص ‪.1‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﺑﺎﻟﻤﺄﺛﻮر ج ‪ 6‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺳﻮرة اﻟﻌﻠﻖ ص ‪ ،416‬و اﻻﺗﻘﺎن ج ‪ 1‬ص ‪.271‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪24 :‬‬‫]اﺧﺮج اﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻀـﺮﯾﺲ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ‪ ،‬ﻋﻦ زر ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺶ ﻗﺎل‪ :‬اﺗﯿﺖ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪،‬‬‫ﻓﻠﻘﯿﺖ أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ اﺑﺎ اﻟﻤﻨﺬر اﻧﯽ رأﯾﺖ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻻ ﯾﮑﺘﺐ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﺼـﺤﻔﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻣﺎ و اﻟﺬي ﺑﻌﺚ ﻣﺤﻤﺪا ﺑﺎﻟﺤﻖ‬‫ﻟﻘﺪ ﺳﺌﻠﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺳﺄﻟﻨﯽ ﻋﻨﻬﻤﺎ أﺣﺪ ﻣﻨﺬ ﺳﺄﻟﺘﻪ ﻏﯿﺮك‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﯿﻞ ﻟﯽ‪ :‬ﻗﻞ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪:‬‬‫ﻓﻘﻮﻟﻮا ﻓﻨﺤﻦ ﻧﻘﻮل ﮐﻤﺎ ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ]‪.[1‬‬‫)و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﺗﻘﺎن« ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]اﺧﺮج اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ ]‪ [2‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ ]‪ [3‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺐ أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﻓﯽ ﻣﺼـﺤﻔﻪ ﻓﺎﺗﺤﮥ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﻧﺎ ﻧﺴﺘﻌﯿﻨﮏ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻬّﻢ‬‫اﯾﺎك ﻧﻌﺒﺪ‪ ،‬و ﺗﺮﮐﻬﻦ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد و ﮐﺘﺐ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻨﻬﻦ ﻓﺎﺗﺤﮥ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ]‪.[4‬‬‫)و ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﺒﺮي ]‪ [5‬اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﮑﯽ در »رﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة« در ﻣﻄﺎﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]و اﻣﺎ اﻟﺨﺎﻣﺴـﮥ ﻋﺸـﺮ و ﻫﯽ اﺣﺮاق ﻣﺼـﺤﻒ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻓﻠﯿﺲ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﯾﻌﺘـﺬر ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﻣﻦ اﮐﺒﺮ اﻟﻤﺼﺎﻟـﺢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻟﻮ ﺑﻘﯽ ﻓﯽ اﯾـﺪي‬‫اﻟﻨـﺎس ﻟﮑـﺎن اّدي ذﻟـﮏ اﻟﯽ اﻟﻔﺘﻨـﮥ اﻟﮑﺒﯿﺮة ﻓﯽ اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻟﮑﺜﺮة ﻣـﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺸـﺬوذ اﻟﻤﻨﮑﺮة ﻋﻨـﺪ اﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ]‪ [1‬اﻟـﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر ﻓﯽ‬‫اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﺑﺎﻟﻤﺄﺛﻮر ج ‪ 6‬ص ‪.416‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻬﺮوي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.401‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ اﻟﺒﺼﺮي اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﻌﺒﺮ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.110‬‬‫]‪ [4‬اﻻﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج ‪ 1‬ص ‪.226‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻄﺒﺮي‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﺘﮥ ‪.694‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪25 :‬‬‫و ﻟﺤﺬﻓﻪ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﻦ ﻣﺼـﺤﻔﻪ ﻣﻊ اﻟﺸـﻬﺮة ﻋﻨﺪ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ اﻧﻬﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﻟﻤﺎ ﻋﻮﻗﺐ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ :‬ﺧﺸﯿﺖ اﻟﻔﺘﻨﮥ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‬‫]‪.[1‬‬‫)و ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ دﯾﺎرﺑﮑﺮي ]‪ [2‬در »ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻤﯿﺲ« ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]اﻣﺎ اﺣﺮاق ﻣﺼـﺤﻒ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻓﻠﯿﺲ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﯾﻌﺘﺬر ﻋﻨﻪ ﺑﻞ ﻫﻮ ﻣﻦ اﮐﺒﺮ اﻟﻤﺼﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻟﻮ ﺑﻘﯽ ﻓﯽ اﯾﺪي اﻟﻨﺎس ﻻدي ذﻟﮏ اﻟﯽ ﻓﺘﻨﮥ‬‫ﮐﺒﯿﺮة ﻓﯽ اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻟﮑﺜﺮة ﻣﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺸـﺬوذ اﻟﻤﻨﮑﺮة ﻋﻨﺪ اﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻟﺤﺬﻓﻪ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﻦ ﻣﺼـﺤﻔﻪ‪ ،‬ﻣﻊ اﻟﺸـﻬﺮة ﻋﻨﺪ ﻟا ﺼـﺤﺎﺑﮥ‬‫اﻧﻬﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن ]‪.[3‬‬‫)و ﻣﻼ ﻣﺤﺴﻦ ﮐﺸﻤﯿﺮي در ﮐﺘﺎب »ﻧﺠﺎة اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ« ﺑﺠﻮاب ﻃﻌﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﺴﺒﺐ ﺿﺮب اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]و اﺳﻘﻂ أي )اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد( ﻋﻨﻪ‪ ،‬أي ﻋﻦ اﻟﻤﺼﺤﻒ‪ ،‬اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ و اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻎ ﻓﯽ اﻧﻬﺎ ﻟﯿﺴﺖ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻣﻊ ان اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ اﻣﻪ ‪.‬‬‫)و در ﻣﺴﻨﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ(‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺤﮏ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﻦ ﻣﺼﺎﺣﻔﻪ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﻬﻤﺎ ﻟﯿﺴﺘﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﯽ ]‪.[4‬‬‫)و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ رواﯾﺖ زر ]‪ [5‬ﻗﺎل‪ [1] :‬رﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﻌﺸﺮة ص ‪ 150‬ط ﻣﻄﺒﻌﮥ اﻟﺤﺴﯿﻨﯿﮥ ﺑﻤﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺪﯾﺎرﺑﮑﺮي‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﻮرخ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﻨﮥ ‪.966‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 45‬از ‪211‬‬‫]‪ [3‬ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻤﯿﺲ ﻓﯽ اﺣﻮال اﻧﻔﺲ ﻧﻔﯿﺲ ج ‪ 2‬ص ‪.273‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 5‬ص ‪ 129‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫]‪ [5‬زر ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺶ‪ :‬اﺑﻦ ﺣﺒﺎﺷﮥ اﻻﺳﺪي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ ﻋﺎش ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺳﻨﮥ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻮﻗﻌﮥ ﺑﺪﯾﺮ اﻟﺠﻤﺎﺟﻢ ﺳﻨﮥ ‪.83‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪26 :‬‬‫]ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ‪ :‬ان أﺧﺎك ﯾﺤﮑﻬﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﻤﺼﺤﻒ ]‪.[1‬‬‫)و ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﺿﻤﯿﺮ در ﯾﺤﮑﻬﻤﺎ ﺑﺮاي ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ اﺳﺖ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ(‪:‬‬‫]و ﻟﻘﺪ ﮐﺎن اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﯾﺮي رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻌّﻮذ ﺑﻬﻤﺎ اﻟﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻌﻪ ﯾﻘﺮأ ﺑﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ ﺻﻼﺗﻪ‪،‬‬‫ﻓﻈﻦ اﻧﻬﻤﺎ ﻋﻮذﺗﺎن و اﺻﺮ ﻋﻠﯽ ﻇﻨﻪ ]‪.[2‬‬‫)و در »ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ(‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ ،[3‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪة ﺑﻦ أﺑﯽ ﻟﺒﺎﺑﮥ‪ ،‬ﻋﻦ زر ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ اﺑﺎ اﻟﻤﻨﺬر ان‬‫اﺧﺎك اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﯾﻘﻮل ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﺑﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻗﻞ ﻓﻘﻠﺖ ﻓﻨﺤﻦ ﻧﻘﻮل ﮐﻤﺎ ﻗﺎل رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ]‪.[4‬‬‫)و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري« ]‪ [5‬در ﺷﺮح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﯾﻘﻮل ﮐﺬا و ﮐﺬا ﻫﮑﺬا وﻗﻊ ﻫﺬا اﻟﻠﻔﻆ ﻣﺒﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة اﺑﻬﻤﻪ ]‪ [1‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 5‬ص ‪ 130‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة ‪.1313‬‬‫]‪ [2‬ﻧﻔﺲ اﻟﻤﺼﺪر ج ‪ 5‬ص ‪.130‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺴﺎﻣﺮاء ﺳﻨﮥ ‪ 234‬ﯾﺤﺪث ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻣﺤﺪث‬‫اﻟﺤﺮم اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ ‪.198‬‬‫]‪ [4‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 6‬ص ‪.223‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.852‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪27 :‬‬‫اﺳـﺘﻌﻈﺎﻣﺎ ﻟﻪ‪ ،‬و اﻇﻦ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻓﺎن اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ]‪ [1‬اﺧﺮﺟﻪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻋﺒـﺪ اﻟﺠﺒﺎر ﺑﻦ اﻟﻌﻼء ]‪ ،[2‬ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﮐﺬﻟﮏ ﻋﻠﯽ اﻻﺑﻬﺎم‪،‬‬‫و ﮐﻨﺖ اﻇّﻦ اوﻻ ان اﻟـﺬي اﺑﻬﻤﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻻﻧﻨﯽ رأﯾﺖ اﻟﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺑﻪ ﻓﯽ رواﯾـﮥ اﺣﻤﺪ ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﻟﻔﻈﻪ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ‪ :‬ان اﺧﺎك ﯾﺤﮑﻬﻤﺎ‬‫ﻣﻦ اﻟﻤﺼـﺤﻒ‪ ،‬و ﮐﺬا اﺧﺮﺟﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪي ]‪ [3‬ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻘﯽ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »اﻟﻤﺴـﺘﺨﺮج«‪ ،‬و ﮐﺎن ﺳـﻔﯿﺎن ﺗﺎرة ﯾﺼـّﺮح ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬و‬‫ﺗـﺎرة ﯾﺒﻬﻤﻪ‪ ،‬و ﻗـﺪ اﺧﺮﺟﻪ اﺣﻤـﺪ اﯾﻀـﺎ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣـّﺒ ﺎن ]‪ [4‬ﻣﻦ رواﯾـﮥ ﺣﻤـﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋـﺎﺻﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻔـﻆ »ان اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﮐـﺎن ﻻ ﯾﮑﺘﺐ‬‫اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﺼـﺤﻔﻪ«‪ ،‬و اﺧﺮج اﺣﻤـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿـﺎش‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻔﻆ »ان ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻘﻮل ﻓﯽ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ«‪ ،‬و ﻫـﺬا اﯾﻀﺎ ﻓﯿﻪ‬‫ا ﺑﻬﺎم‬‫اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ را در ﻣﺼﺤﻒ ﺧﻮد ﻧﻨﻮﺷﺖ‬‫]و ﻗﺪ اﺧﺮﺟﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻓﯽ زﯾﺎدات اﻟﻤﺴﻨﺪ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻨﺨﻌﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﮐـﺎن اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﯾﺤﮏ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﻦ ﻣﺼﺎﺣﻔﻪ و ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﻬﻤﺎ ﻟﯿﺴـﺘﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‪ [1] .‬اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‬‫اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﻟا ﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.295‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺪ اﻟﺠﺒﺎر ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠﺒﺎر‪ ،‬اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻌﻄﺎر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.248‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 46‬از ‪211‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﻻﺳﺪي‪ ،‬اﺣﺪ اﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ ﺳﻨﮥ ‪.219‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪354‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪28 :‬‬‫ﻗﺎل اﻻﻋﻤﺶ ]‪ :[1‬و ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺎﺻﻢ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ زر‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ]‪ ،[3‬ﻓﺬﮐﺮ ﻧﺤﻮ ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺘﯿﺒﮥ ]‪ [4‬اﻟﺬي ﻓﯽ اﻟﺒﺎب اﻟﻤﺎﺿﯽ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺧﺮﺟﻪ‬‫اﻟﺒﺰار ]‪ [5‬و ﻓﯽ آﺧﺮه ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﻤﺎ اﻣﺮ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ان ﻧﺘﻌّﻮذ ﺑﻬﻤﺎ‪،‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺰار‪ :‬ﯾﺘﺎﺑﻊ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ اﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺻﺢ‬‫ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻧﻪ ﻗﺮأﻫﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫـﻮ ﻓﯽ »ﺻـﺤﯿﺢ« ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ ﻋﻘﺒـﮥ ﺑﻦ ﻋـﺎﻣﺮ‪ ،‬و زاد ﻓﯿﻪ اﺑﻦ ﺣﺒـﺎن ﻣﻦ وﺟﻪ آﺧﺮ ﻋﻦ ﻋﻘﺒـﮥ ﺑﻦ ﻋـﺎﻣﺮ‪ :‬ﻓـﺎن اﺳـﺘﻄﻌﺖ ان ﻻـ ﺗﻔﻮﺗﮏ‬‫ﻗﺮاءﺗﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﺻﻼة ﻓﺎﻓﻌﻞ‪.‬‬‫و اﺧﺮج اﺣﻤﺪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ أﺑﯽ اﻟﻌﻼء ﺑﻦ اﻟﺸﺨﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ رﺟﻞ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻗﺮأه اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟﻪ‪ :‬إذا اﻧﺖ‬‫ﺻّﻠﯿﺖ ﻓﺎﻗﺮأ ﺑﻬﻤﺎ‬‫و اﺳﻨﺎده ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬و‬‫ﻟﺴﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﺟﺒﻞ ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺻﻠﯽ اﻟﺼﺒﺢ ﻓﻘﺮأ ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ‬‫ﭼﺮا اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ را در ﻣﺼﺤﻒ ﺧﻮد ﻧﻨﻮﺷﺖ‬‫و ﻗـﺪ ﺗـﺎّول اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺎﻗﻼﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺘﺼﺎر« و ﺗﺒﻌﻪ ﻋﯿﺎض‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻣﺎ ﺣﮑﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﻨﮑﺮ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‬‫ﮐﻮﻧﻬﻤﺎ ﻣﻦ ﻟا ﻘﺮآن‪ ،‬و اﻧﻤﺎ اﻧﮑﺮ اﺛﺒﺎﺗﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺤﻒ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺮي ان ﻻ ﯾﮑﺘﺐ ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺤﻒ ﺷﯿﺌﺎ ]‪ [1‬اﻻﻋﻤﺶ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‬‫اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﺮازي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺠﻠﯿﻞ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ‪.148‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻨﺠﻮد ﺑﻬﺪﻟﮥ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﺣﺪ اﻟﻘﺮاء اﻟﺴﺒﻌﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ‪.127‬‬‫]‪ [3‬أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ‪ :‬ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﺨﺰرﺟﯽ‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﻮﺣﯽ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺳﻨﮥ ‪.21‬‬‫]‪ [4‬ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻞ اﻟﺒﻐﻼﻧﯽ اﻟﻤﺤﺪث ﺳﮑﻦ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.240‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺒﺰار‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺮﻣﻠﮥ ﺳﻨﮥ ‪.292‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪29 :‬‬‫اﻻ ان ﮐﺎن اﻟﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اذن ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﺘﻪ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺄﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺒﻠﻐﻪ اﻻذن ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﻬﺬا ﺗﺄوﯾﻞ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﺟﺤﺪا ﻟﮑﻮﻧﻬﻤﺎ‬‫ﻗﺮآﻧﺎ‪.‬‬‫و ﻫﻮ ﺗﺄوﯾﻞ ﺣﺴﻦ‪ ،‬اﻻ ان اﻟﺮواﯾﮥ اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ اﻟﺼﺮﯾﺤﮥ اﻟﺘﯽ ذﮐﺮﺗﻬﺎ ﺗﺪﻓﻊ ذﻟﮏ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﺟﺎء ﻓﯿﻬﺎ‪ :‬و ﯾﻘﻮل‪» :‬اﻧﻬﻤﺎ ﻟﯿﺴﺘﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ«‪.‬‬‫ﻧﻌﻢ ﯾﻤﮑﻦ ﺣﻤﻞ ﻟﻔﻆ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺼﺤﻒ ﻓﯿﻤﺸﯽ اﻟﺘﺄوﯾﻞ اﻟﻤﺬﮐﻮر‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮ اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ اﺧﺘﻼف اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻊ ﻏﯿﺮه ﻓﯽ ﻗﺮآﻧﯿﺘﻬﻤﺎ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ ﺻﻔﮥ ﻣﻦ ﺻﻔﺎﺗﻬﻤﺎ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻏﺎﯾﮥ ﻣﺎ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻧﻪ اﺑﻬﻢ ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻪ اﻟﻘﺎﺿﯽ ]‪ [1‬و ﻣﻦ ﺗﺄﻣﻞ ﺳﯿﺎق اﻟﻄﺮق اﻟﺘﯽ أوردﺗﻬﺎ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬اﺳﺘﺒﻌﺪ ﻫﺬا اﻟﺠﻤﻊ‪.‬‬‫و أﻣﺎ ﻗﻮل اﻟﻨﻮوي ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻟﻤﻬﺬب« ]‪ :[2‬اﺟﻤﻊ اﻟﻤﺴـﻠﻤﻮن ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ و اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ان ﻣﻦ ﺟﺤﺪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻨﻬﺎ ﮐﻔﺮ‪ ،‬و‬‫ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﺑﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻓﻔﯿﻪ ﻧﻈﺮ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺳـﺒﻘﻪ ﻟﺬﻟﮏ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﯽ اواﺋﻞ »اﻟﻤﺤﻠﯽ« ]‪ :[3‬ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻦ‬‫اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻣﻦ اﻧﮑﺎر ﻗﺮآﻧﯿـﮥ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻓﻬﻮ ﮐﺬب ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬و ﮐﺬا ﻗﺎل اﻟﻔﺨﺮ ]‪ [4‬اﻟﺮازي ﻓﯽ أواﺋﻞ ﺗﻔﺴـﯿﺮه‪ :‬اﻻﻏﻠﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﻈﻦ ان ﻫﺬا ]‪[1‬‬‫اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ :‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺎﻗﻼﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻤﺘﮑﻠﻢ اﻻﺷﻌﺮي اﻟﺒﺼﺮي ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ‪.403‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 47‬از ‪211‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻬـﺬب‪ :‬ﻓﯽ اﻟﻔﺮوع اﻟﻔﻘﻬﯿـﮥ ﻋﻠﯽ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻻﺑﯽ اﺳـﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸـﯿﺮازي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ ،476‬و ﺷﺮح‬‫اﻟﮑﺘﺎب ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻣﻨﻬﻢ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﻨﻮوي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.676‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺤﻠﯽ‪) :‬ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﻓﺘـﺢ اﻟﺤﺎء و اﻟﻼم اﻟﻤﺸـﺪدة( ﮐﺘﺎب ﻓﻘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟﺨﻼف ﻓﯽ ﻓﺮوع اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻻﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺰم اﻟﻈﺎﻫﺮي‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.456‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻔﺨﺮ اﻟﺮازي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺘﮑﻠﻢ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻻﺻﻮﻟﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻬﺮاة ﺳﻨﮥ ‪.606‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪30 :‬‬‫اﻟﻨﻘﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﮐﺬب ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬و اﻟﻄﻌﻦ ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﺎت اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ ﺑﻐﯿﺮ ﺳﻨﺪ ﻻ ﯾﻘﺒﻞ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﺮواﯾﮥ ﺻﺤﯿﺤﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺄوﯾﻞ ﻣﺤﺘﻤﻞ‪.‬‬‫و اﻻﺟﻤﺎع اﻟﺬي ﻧﻘﻠﻪ ان أراد ﺷـﻤﻮﻟﻪ ﻟﮑﻞ ﻋﺼﺮ ﻓﻬﻮ ﻣﺨﺪوش‪ ،‬و ان أراد اﺳﺘﻘﺮاره ﻓﻬﻮ ﻣﻘﺒﻮل‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺼﺒﺎغ ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ‬‫ﻣﺎﻧﻌﯽ اﻟﺰﮐﺎة‪ :‬و اﻧﻤﺎ ﻗﺎﺗﻠﻬﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﻠﯽ ﻣﻨﻊ اﻟﺰﮐﺎة‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻘﻞ اﻧﻬﻢ ﮐﻔﺮوا ﺑـﺬﻟﮏ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻔﺮوا ﻻن اﻻﺟﻤﺎع ﻟﻢ ﯾﮑﻦ اﺳـﺘﻘﺮ‪ ،‬ﻗﺎل و‬‫ﻧﺤﻦ اﻻـن ﻧﮑﻔﺮ ﻣﻦ ﺟﺤـﺪﻫﺎ‪ ،‬ﻗـﺎل و ﮐـﺬﻟﮏ ﻣـﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻓﯽ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺜﺒﺖ ﻋﻨـﺪه اﻟﻘﻄﻊ ﺑـﺬﻟﮏ ﺛﻢ ﺣﺼـﻞ‬‫اﻻﺗﻔﺎق ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻗﺪ اﺳﺘﺸـﮑﻞ ﻫﺬا اﻟﻤﻮﺿﻊ اﻟﻔﺨﺮ اﻟﺮازي ﻓﻘﺎل‪ :‬ان ﻗﻠﻨﺎ ان ﮐﻮﻧﻬﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن ﮐﺎن ﻣﺘﻮاﺗﺮا ﻓﯽ ﻋﺼﺮ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻟﺰم ﺗﮑﻔﯿﺮ ﻣﻦ أﻧﮑﺮﻫﻤﺎ‪،‬‬‫و ان ﻗﻠﻨـﺎ اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻣﺘﻮاﺗﺮا ﻟﺰم ان ﺑﻌﺾ اﻟﻘﺮآن ﻟﻢ ﯾﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬و ﻫـﺬه ﻋﻘـﺪة ﺻـﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﺟﯿﺐ ﺑﺎﺣﺘﻤـﺎل اﻧﻪ ﮐﺎن ﻣﺘﻮاﺗﺮا ﻓﯽ ﻋﺼـﺮ اﺑﻦ‬‫ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻟﻢ ﯾﺘﻮاﺗﺮ ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻓﺎﻧﺤﻠﺖ اﻟﻌﻘﺪة ﺑﻌﻮن اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ]‪.[2‬‬‫)و ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در ﮐﺘـﺎب »اﺗﻘـﺎن ﻓﯽ ﻋﻠـﻮم اﻟﻘﺮآن« ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ اﺣـﺎدﯾﺚ ﻋﺪﯾـﺪه در ﺑـﺎب ﺟﺰﺋﯿﺖ ﺑﺴـﻤﻠﻪ از ﻫﺮ ﺳـﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬ﻓﻬـﺬه‬‫اﻻﺣﺎدﯾﺚ ﺗﻌﻄﯽ اﻟﺘﻮاﺗﺮ اﻟﻤﻌﻨﻮي ﺑﮑﻮﻧﻬﺎ ﻗﺮآﻧﺎ ﻣﻨﺰﻻ ﻓﯽ اواﺋﻞ اﻟﺴﻮر و ﻣﻦ اﻟﻤﺸﮑﻞ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻻﺻﻞ ﻣﺎ ذﮐﺮه اﻻﻣﺎم ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻘﻞ‬‫ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻘﺪﯾﻤـﮥ ان اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﮐﺎن ﯾﻨﮑﺮ ﮐﻮن ﺳﻮرة اﻟﻔﺎﺗﺤـﮥ و اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﺼـﻌﻮﺑﮥ ﻻﻧﺎ ان ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ان‬‫اﻟﻨﻘـﻞ اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮ ﮐـﺎن ﺣﺎﺻـﻼ ﻓﯽ ﻋﺼـﺮ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ ﺑﮑﻮن ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻓﺎﻧﮑﺎره ﯾﻮﺟﺐ اﻟﮑﻔﺮ‪ ،‬و ان ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺣﺎﺻـﻼ ﻓﯽ ]‪ [1‬اﺑﻦ‬‫اﻟﺼﺒﺎغ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺴﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺒﻐﺪادي ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.487‬‬‫]‪ [2‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪ 8‬ص ‪ -604 -603‬ط ﻣﯿﺪان اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻻزﻫﺮ ﺑﻤﺼﺮ ﺳﻨﮥ ‪1348‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪31 :‬‬‫ذﻟـﮏ اﻟﺰﻣﺎن ﻓﯿﻠﺰم ان اﻟﻘﺮآن ﻟﯿﺲ ﺑﻤﺘﻮاﺗﺮ ﻓﯽ اﻻﺻﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و اﻻﻏﻠﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﻈﻦ ان ﻧﻘﻞ ﻫـﺬا اﻟﻤـﺬﻫﺐ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻧﻘﻞ ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬و ﺑﻪ‬‫ﯾﺤﺼﻞ اﻟﺨﻼص ﻋﻦ ﻫﺬه اﻟﻌﻘﺪة‪ ،‬و ﮐﺬا ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺼﺢ ﻋﻨﻪ اﻧﻬﺎ ﻟﯿﺴﺖ ﺑﻘﺮآن‪ ،‬و ﻻ ﺣﻔﻆ ﻋﻨﻪ اﻧﻤﺎ ﺣﮑﻬﺎ و أﺳـﻘﻄﻬﺎ ﻣﻦ‬‫ﻣﺼـﺤﻔﻪ اﻧﮑﺎرا ﻟﮑﺘﺎﺑﺘﻬﺎ ﻻ ﺟﺤﺪا ﻟﮑﻮﻧﻬﺎ ﻗﺮآﻧﺎ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﮐﺎﻧﺖ اﻟﺴﻨﮥ ﻋﻨﺪه أن ﻻ ﯾﮑﺘﺐ ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺤﻒ اﻻ ﻣﺎ أﻣﺮه اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‬‫ﺑﺎﺛﺒﺎﺗﻪ ﻓﯿﻪ و ﻟﻢ ﯾﺠﺪه ﮐﺘﺐ ذﻟﮏ و ﻻ ﺳﻤﻌﻪ أﻣﺮ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﻮوي ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻟﻤﻬـﺬب«‪ :‬اﺟﻤﻊ اﻟﻤﺴـﻠﻤﻮن ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ و اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ان ﻣﻦ ﺟﺤﺪ ﻣﻨﻬﺎ ﺷـﯿﺌﺎ ﮐﻔﺮ‪ ،‬و ﻣﺎ ﻧﻘﻞ‬‫ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﺎﻃﻞ ﻟﯿﺲ ﺑﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﯽ »اﻟﻤﺤﻠﯽ«‪ :‬ﻫﺬا ﮐﺬب ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻮﺿﻮع و اﻧﻤﺎ ﺻﺢ ﻋﻨﻪ ﻗﺮاءة ﻋﺎﺻﻢ ﻋﻦ‬‫زر ﻋﻨﻪ و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻤﻌﻮذﺗﺎن و اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎري« ﻗﺪ ﺻﺢ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻧﮑﺎر ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺮج أﺣﻤﺪ و اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﮐﺎن ﻻ ﯾﮑﺘﺐ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻓﯽ‬‫ﻣﺼـﺤﻔﻪ‪ ،‬و اﺧﺮج ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ زﯾﺎدات اﻟﻤﺴـﻨﺪ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ]‪ ،[2‬و اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ ]‪ [3‬ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪،‬‬‫ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻨﺨﻌﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﯾﺤﮏ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﻦ ﻣﺼﺎﺣﻔﻪ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﻬﻤﺎ ﻟﯿﺴـﺘﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و‬‫أﺧﺮج اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺒﺰار ﻣﻦ وﺟﻪ آﺧﺮ ﻋﻨﻪ‪ ،‬اﻧﻪ ﮐـﺎن ﯾﺤﮏ اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻣﻦ ]‪ [1‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 290‬زاد ﻋﻠﯽ ﻣﺴﻨﺪ اﺑﯿﻪ ﻧﺤﻮ ﻋﺸﺮة آﻻف ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 48‬از ‪211‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﯾﻮب اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن ﺳﻨﮥ ‪.360‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﮥ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﮥ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.410‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪32 :‬‬‫اﻟﻤﺼـﺤﻒ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﻤﺎ أﻣﺮ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ان ﻧﺘﻌﻮذ ﺑﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﯾﻘﺮأ ﺑﻬﻤﺎ‪ ،‬أﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ ﺻـﺤﯿﺤﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺒﺰار‪ :‬ﻟﻢ‬‫ﯾﺘﺎﺑﻊ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ أﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺻﺢ اﻧﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺮأ ﺑﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬ﻓﻘﻮل ﻣﻦ ﻗﺎل اﻧﻪ‬‫ﮐﺬب ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺮدود‪ ،‬و اﻟﻄﻌﻦ ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﺎت اﻟﺼـﺤﯿﺤﮥ ﺑﻐﯿﺮ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻻ ﯾﻘﺒﻞ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﺮواﯾﮥ ﺻﺤﯿﺤﮥ و اﻟﺘﺄوﯾﻞ ﻣﺤﺘﻤﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ اوﻟﻪ اﻟﻘﺎﺿﯽ و‬‫ﻏﯿﺮه ﻋﻠﯽ اﻧﮑﺎر اﻟﮑﺘﺎﺑﮥ ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ‪ ،‬ﻗﺎل و ﻫﻮ ﺗﺄوﯾﻞ ﺣﺴﻦ‪ ،‬اﻻ ان اﻟﺮواﯾﮥ اﻟﺼﺮﯾﺤﮥ اﻟﺘﯽ ذﮐﺮﺗﻬﺎ ﺗﺪﻓﻊ ذﻟﮏ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﺟﺎء ﻓﯿﻬﺎ و‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﻬﻤﺎ ﻟﯿﺴﺘﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‪،‬‬‫ﻗﺎل و ﯾﻤﮑﻦ ﺣﻤﻞ ﻟﻔﻆ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺼﺤﻒ ﻓﯿﺘﻢ اﻟﺘﺄوﯾﻞ اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻟﮑﻦ ﻣﻦ ﺗﺄﻣﻞ ﺳـﯿﺎق اﻟﻄﺮق اﻟﻤـﺬﮐﻮرة اﺳـﺘﺒﻌﺪ ﻫـﺬا اﻟﺠﻤﻊ ﻗﺎل‪ :‬و ﻗـﺪ أﺟﺎب اﺑﻦ اﻟﺼـﺒﺎغ ﺑﺄﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺴـﺘﻘﺮ ﻋﻨـﺪه اﻟﻘﻄﻊ ﺑـﺬﻟﮏ ﺛﻢ ﺣﺼـﻞ‬‫اﻻﺗﻔﺎق ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﺣﺎﺻﻠﻪ اﻧﻬﻤﺎ ﮐﺎﻧﺘﺎ ﻣﺘﻮاﺗﺮﺗﯿﻦ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻟﻢ ﯾﺘﻮاﺗﺮا ﻋﻨﺪه اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ]‪ [1‬ﻓﯽ »ﻣﺸـﮑﻞ اﻟﻘﺮآن«‪ :‬ﻇﻦ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ ان اﻟﻤﻌﻮذﺗﯿﻦ ﻟﯿﺴﺘﺎ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻻﻧﻪ رأي اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻌﻮذ ﺑﻬﻤﺎ اﻟﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺄﻗﺎم ﻋﻠﯽ ﻇﻨﻪ‪ ،‬و ﻻ ﻧﻘﻮل اﻧﻪ أﺻﺎب ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و اﺧﻄﺄ اﻟﻤﻬﺎﺟﺮون و اﻻﻧﺼﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و أﻣﺎ اﺳـﻘﺎﻃﻪ اﻟﻔﺎﺗﺤـﮥ ﻣﻦ ﻣﺼـﺤﻔﻪ‪ ،‬ﻓﻠﯿﺲ ﻟﻈﻨﻪ اﻧﻬﺎ ﻟﯿﺴﺖ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﻪ ذﻫﺐ اﻟﯽ ان اﻟﻘﺮآن اﻧﻤﺎ ﮐﺘﺐ و ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﻠﻮﺣﯿﻦ ﻣﺨﺎﻓﮥ اﻟﺸﮏ و اﻟﻨﺴـﯿﺎن و اﻟﺰﯾﺎدة و اﻟﻨﻘﺼﺎن‪ ،‬و رأي ان ذﻟﮏ ﻣﺄﻣﻮن ﻓﯽ ﺳﻮرة اﻟﺤﻤﺪ ﻟﻘﺼـﺮﻫﺎ و وﺟﻮب ﺗﻌﻠﻤﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﮐﻞ أﺣﺪ‬‫]‪ .[2‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و اﺳﻘﺎﻃﻪ اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ ﻣﻦ ﻣﺼﺤﻔﻪ أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺪﯾﻨﻮري اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ‪.276‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺸﮑﻞ اﻟﻘﺮآن ص ‪ 34 -33‬ﻣﻊ ﺗﺼﺮف ﻓﯽ اﻟﻌﺒﺎرة و اﺧﺘﺼﺎر‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪33 :‬‬‫ﺑﺴﻨﺪ ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺗﻘﺪم ﻓﯽ اواﺋﻞ اﻟﻨﻮع اﻟﺘﺎﺳﻊ ﻋﺸﺮ[ ]‪.[1‬‬‫)ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔـﺎه اﻧﮑﺎر اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻣﻌﻮذﺗﯿﻦ را ﻗﺎدح در ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻗـﺪح ﻣﺜﻞ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮ او در ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗـﺪح در‬‫ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻣﯽﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬ﮐﻪ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و اﺣﺰاب او ﺑﻪ ﺧﺎك ﭘﺎي اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻫﻢ ﻧﻤﯽرﺳـﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻏﺒﺎر اﻧﻒ ﻓﺮس أﺑﯽ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮد از‬‫ﻣﺜﻞ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮ او ﻋﻠﯽ ﺣﺴﺐ ﻣﺎ ﻧﻘﻠﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ »اﻟﺼﻮاﻋﻖ« ﻓﯽ ﺗﻔﻀﯿﻞ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻋﻠﯽ ﻋﻤﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪.‬‬‫اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﺳﺖ و ﻗﺪح ﻗﺎدﺣﯿﻦ در آن اﺛﺮ ﻧﺪارد‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﻨـﺎﺑﺮ ﺗﻮﻫﻢ ﻗـﺎدﺣﯿﻦ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﻗـﺪح اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮ او‪ ،‬ﻻزم ﻣﯽآﯾـﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﺠﺰه اﻧﺸـﻘﺎق ﻗﻤﺮ ﮐﻪ از اﻋﻈﻢ ﻣﻌﺠﺰات و‬‫اﻓﻀـﻞ ﮐﺮاﻣﺎت آن ﺳـﺮور اﺳﺖ ﻧﯿﺰ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ از ﻣﻼﺣﻈﻪ »ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻘﻮل« رازي‪ ،‬واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻠﯿﻤﯽ ]‪ [2‬ﻣﻨﮑﺮ اﻧﺸﻘﺎق‬‫ﻗﻤﺮ ﺑﻮده‪ ،‬و ﺣﻠﯿﻤﯽ از اﻋـﺎﻇﻢ اﮐـﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﺳـﻨﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﻋﻈﯿﻤﻪ و ﻣﻨـﺎﻗﺐ ﻓﺨﯿﻤﻪ او ﺑﺮ ﻧـﺎﻇﺮ »اﻧﺴﺎب« ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺗﺎرﯾـﺦ »وﻓﯿﺎت‬‫اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ اﺳﻨﻮي« و »ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي« و اﻣﺜﺎل آن ﻣﺨﻔﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫اﻣﺎ ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﻌﺠﺰه اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ‪ ،‬ﭘﺲ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺨﻄﯿﺐ ]‪ [1‬اﻻﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج ‪ 1‬ص ‪.273 -270‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﻠﯿﻤﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﺨﺎري ﺳﻨﮥ ‪.403‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪34 :‬‬‫اﻟﻘﺴﻄﻼﻧﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ]‪ [1‬در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻮاﻫﺐ اﻟﻠﺪﻧﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﻮّﯾﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ‪ :‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﻌﻨﯽ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬اﻧﺸـﻘﺎق اﻟﻘﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و روي ذﻟﮏ ﻋﻨﻬﻢ أﻣﺜﺎﻟﻬﻢ ﻣﻦ‬‫اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﻘﻠﻪ اﻟﺠﻢ اﻟﻐﻔﯿﺮ اﻟﯽ ان اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻨﺎ‪ ،‬و ﺗﺄﯾﺪ ﺑﺎﻵﯾﮥ اﻟﮑﺮﯾﻤﮥ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 49‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﻼﻣﮥ اﺑﻦ اﻟﺴﺒﮑﯽ ﻓﯽ »ﺷﺮﺣﻪ ﻟﻤﺨﺘﺼﺮ اﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ«‪ :‬اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻋﻨﺪي ان اﻧﺸﻘﺎق اﻟﻘﻤﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻨﺼﻮص ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻣﺮوي‬‫ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﻃﺮق ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻪ ﻃﺮق آﺧﺮ‬‫ﺷﺘﯽ ﺑﺤﯿﺚ ﻻ ﯾﻤﺘﺮي ﻓﯽ ﺗﻮاﺗﺮه ]‪ -[[2‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در ﮐﺘﺎب »اﺗﻤﺎم اﻟﺪراﯾﻪ ﻟﻘﺮاء اﻟﻨﻘﺎﯾﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺨﺒﺮ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ اﻋﻢ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ان ﺗﻌـﺪدت ﻃﺮﻗﻪ ﺑﻼ ﺣﺼـﺮ‪ ،‬ﺑﺎن اﺣﺎﻟﺖ اﻟﻌﺎدة ﺗﻮاﻃﺆﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﮑـﺬب او وﻗﻮﻋﻪ ﻣﻨﻬﻢ اﺗﻔﺎﻗﺎ ﺑﻼ‬‫ﻗﺼﺪ‪ ،‬و اﺗﺼﻒ ﺑﺬﻟﮏ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻃﺒﻘﺎﺗﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬أي ﯾﺴـﻤﯽ ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬و ﺳـﯿﺎﺗﯽ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ اﻧﻪ ﯾﻮﺟﺐ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﯿﻘﯿﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺤﺘﺎج اﻟﯽ‬‫اﻟﺒﺤﺚ ﻋﻦ ﺣﺎل رﺟﺎﻟﻪ‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺼﻼح‪ :‬و ﻣﺜﺎﻟﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﯾﻌﺰ وﺟﻮده‪ ،‬اﻻ ان ﯾﺪﻋﯽ ذﻟﮏ ﻓﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﮐﺬب ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻌﻤﺪا‬‫ﻓﻘﺪ رواه ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ﻧﺤﻮ اﻟﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﻤﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺗﻌﻘﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ اﻟﻌﺮاﻗﯽ ]‪ [3‬ﺑﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺴـﺢ اﻟﺨﻒ‪ ،‬ﻓﻘﺪ رواه ]‪ [1‬اﻟﻘﺴـﻄﻼﻧﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺼـﺮي‬‫اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.923‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻮاﻫﺐ اﻟﻠﺪﻧﯿﮥ ﻟﻠﻘﺴﻄﻼﻧﯽ ج ‪ 1‬ص ‪ 466‬ط ﻣﺼﺮ اﻟﻤﻮرخ ﺳﻨﮥ ‪.1281‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.806‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪35 :‬‬‫ﺳﺒﻌﻮن ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ رﻓﻊ اﻟﯿﺪﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة و ﻗﺪ رواه ﻧﺤﻮ ﺧﻤﺴﯿﻦ ﻣﻨﻬﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ]‪ :[1‬ﻣﺎ ادﻋﺎه اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ]‪ [2‬ﻣﻦ اﻟﻌﺰة و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻌﺪم ﻣﻤﻨﻮع‪ ،‬ﻻن ذﻟﮏ ﻧﺸﺄ ﻋﻦ ﻗﻠﮥ اﻻﻃﻼع‬‫ﻋﻠﯽ ﮐﺜﺮة اﻟﻄﺮق و اﺣﻮال اﻟﺮﺟﺎل و ﺻﻔﺎﺗﻬﻢ اﻟﻤﻘﺘﻀﯿﻪ ﻻﺑﻌﺎد اﻟﻌﺎدة ان ﯾﺘﻮاﻃﺌﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺬب او ﯾﺤﺼﻞ ﻣﻨﻬﻢ اﺗﻔﺎﻗﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ اﺣﺴﻦ ﻣﺎ ﯾﻘﺮر‬‫ﺑﻪ ﮐﻮن اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮ ﻣﻮﺟﻮدا وﺟﻮد ﮐﺜﺮة ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ان اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺸﻬﻮرة اﻟﻤﺘﺪاوﻟﮥ ﺑﺎﯾﺪي اﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺷﺮﻗﺎ و ﻏﺮﺑﺎ اﻟﻤﻘﻄﻮع ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﺼﺤﮥ‬‫ﻧﺴـﺒﺘﻬﺎ اﻟﯽ ﻣﺼـﻨﻔﯿﻬﺎ‪ ،‬إذا اﺟﺘﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ اﺧﺮاج ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺗﻌـﺪدت ﻃﺮﻗﻪ ﺗﻌـﺪدا ﺗﺤﯿـﻞ اﻟﻌﺎدة ﺗﻮاﻃﺆﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﮑـﺬب‪ ،‬اﻓﺎد اﻟﻌﻠﻢ اﻟﯿﻘﯿﻨﯽ‬‫ﺑﺼﺤﮥ ﻧﺴﺒﺘﻪ اﻟﯽ ﻗﺎﺋﻠﻪ و ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ ﻓﯽ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺸﻬﻮرة ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺻـﺪق ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم و ﺑّﺮ‪ ،‬و ﻣـﺎ ﻗﺎﻟﻪ ﻫﻮ اﻟﺼﻮاب‪ ،‬إذ ﻻ ﯾﻤﺘﺮي ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﻟﻪ ﻣﻤﺎرﺳـﮥ ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻻﻃﻼع‪ ،‬ﻓﻘـﺪ وﺻﻒ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺘﻘـﺪﻣﯿﻦ و اﻟﻤﺘـﺄﺧﺮﯾﻦ أﺣـﺎدﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮة ﺑـﺎﻟﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﺰل اﻟﻘﺮآن ﻋﻠﯽ ﺳـﺒﻌﮥ أﺣﺮف‪ ،‬و ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﺤﻮض‪ ،‬و اﻧﺸـﻘﺎق ﻟا ﻘﻤﺮ‪ ،‬و‬‫أﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻬﺮج و اﻟﻔﺘﻦ ﻓﯽ آﺧﺮ اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬و ﻗﺪ ﺟﻤﻌﺖ ﺟﺰءا ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ رﻓﻊ اﻟﯿﺪﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﺪﻋﺎء‪ ،‬ﻓﻮﻗﻊ ﻟﯽ ﻣﻦ ﻃﺮق ﺗﺒﻠﻎ اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻋﺰﻣﺖ‬‫ﻋﻠﯽ ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎب ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮة‪ ،‬ﯾﺴﺮ اﻟﱠﻠﻪ ذﻟﮏ ﺑﻤﻨﻪ اﻣﯿﻦ ]‪[3‬‬‫اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﺳﺖ و ﻗﺪح ﻗﺎدﺣﯿﻦ در آن اﺛﺮ ﻧﺪارد‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﻨـﺎﺑﺮ ﺗﻮﻫﻢ ﻗـﺎدﺣﯿﻦ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﻗـﺪح اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و ﻏﯿﺮ او‪ ،‬ﻻزم ﻣﯽآﯾـﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﺠﺰه اﻧﺸـﻘﺎق ﻗﻤﺮ ﮐﻪ از اﻋﻈﻢ ﻣﻌﺠﺰات و‬‫اﻓﻀـﻞ ﮐﺮاﻣﺎت آن ﺳـﺮور اﺳﺖ ﻧﯿﺰ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ از ﻣﻼﺣﻈﻪ »ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻘﻮل« رازي‪ ،‬واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻠﯿﻤﯽ ]‪ [2‬ﻣﻨﮑﺮ اﻧﺸﻘﺎق‬‫ﻗﻤﺮ ﺑﻮده‪ ،‬و ﺣﻠﯿﻤﯽ از اﻋـﺎﻇﻢ اﮐـﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﺳـﻨﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﻋﻈﯿﻤﻪ و ﻣﻨـﺎﻗﺐ ﻓﺨﯿﻤﻪ او ﺑﺮ ﻧـﺎﻇﺮ »اﻧﺴﺎب« ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺗﺎرﯾـﺦ »وﻓﯿﺎت‬‫اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ و »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ اﺳﻨﻮي« و »ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي« و اﻣﺜﺎل آن ﻣﺨﻔﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫اﻣﺎ ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﻌﺠﺰه اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ‪ ،‬ﭘﺲ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺨﻄﯿﺐ ]‪ [1‬اﻻﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج ‪ 1‬ص ‪.273 -270‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﻠﯿﻤﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﺨﺎري ﺳﻨﮥ ‪.403‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪34 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 50‬از ‪211‬‬‫اﻟﻘﺴﻄﻼﻧﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ]‪ [1‬در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻮاﻫﺐ اﻟﻠﺪﻧﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﻮّﯾﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ‪ :‬ﻗﺪ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﻌﻨﯽ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬اﻧﺸـﻘﺎق اﻟﻘﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و روي ذﻟﮏ ﻋﻨﻬﻢ أﻣﺜﺎﻟﻬﻢ ﻣﻦ‬‫اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﻘﻠﻪ اﻟﺠﻢ اﻟﻐﻔﯿﺮ اﻟﯽ ان اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻨﺎ‪ ،‬و ﺗﺄﯾﺪ ﺑﺎﻵﯾﮥ اﻟﮑﺮﯾﻤﮥ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﻼﻣﮥ اﺑﻦ اﻟﺴﺒﮑﯽ ﻓﯽ »ﺷﺮﺣﻪ ﻟﻤﺨﺘﺼﺮ اﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ«‪ :‬اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻋﻨﺪي ان اﻧﺸﻘﺎق اﻟﻘﻤﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻨﺼﻮص ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻣﺮوي‬‫ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﻃﺮق ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻪ ﻃﺮق آﺧﺮ‬‫ﺷﺘﯽ ﺑﺤﯿﺚ ﻻ ﯾﻤﺘﺮي ﻓﯽ ﺗﻮاﺗﺮه ]‪ -[[2‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در ﮐﺘﺎب »اﺗﻤﺎم اﻟﺪراﯾﻪ ﻟﻘﺮاء اﻟﻨﻘﺎﯾﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺨﺒﺮ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ اﻋﻢ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ان ﺗﻌـﺪدت ﻃﺮﻗﻪ ﺑﻼ ﺣﺼـﺮ‪ ،‬ﺑﺎن اﺣﺎﻟﺖ اﻟﻌﺎدة ﺗﻮاﻃﺆﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﮑـﺬب او وﻗﻮﻋﻪ ﻣﻨﻬﻢ اﺗﻔﺎﻗﺎ ﺑﻼ‬‫ﻗﺼﺪ‪ ،‬و اﺗﺼﻒ ﺑﺬﻟﮏ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻃﺒﻘﺎﺗﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬أي ﯾﺴـﻤﯽ ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬و ﺳـﯿﺎﺗﯽ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ اﻧﻪ ﯾﻮﺟﺐ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﯿﻘﯿﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺤﺘﺎج اﻟﯽ‬‫اﻟﺒﺤﺚ ﻋﻦ ﺣﺎل رﺟﺎﻟﻪ‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺼﻼح‪ :‬و ﻣﺜﺎﻟﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﯾﻌﺰ وﺟﻮده‪ ،‬اﻻ ان ﯾﺪﻋﯽ ذﻟﮏ ﻓﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﮐﺬب ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻌﻤﺪا‬‫ﻓﻘﺪ رواه ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ﻧﺤﻮ اﻟﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﻤﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺗﻌﻘﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ اﻟﻌﺮاﻗﯽ ]‪ [3‬ﺑﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺴـﺢ اﻟﺨﻒ‪ ،‬ﻓﻘﺪ رواه ]‪ [1‬اﻟﻘﺴـﻄﻼﻧﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺼـﺮي‬‫اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.923‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻮاﻫﺐ اﻟﻠﺪﻧﯿﮥ ﻟﻠﻘﺴﻄﻼﻧﯽ ج ‪ 1‬ص ‪ 466‬ط ﻣﺼﺮ اﻟﻤﻮرخ ﺳﻨﮥ ‪.1281‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.806‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪35 :‬‬‫ﺳﺒﻌﻮن ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ رﻓﻊ اﻟﯿﺪﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة و ﻗﺪ رواه ﻧﺤﻮ ﺧﻤﺴﯿﻦ ﻣﻨﻬﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ]‪ :[1‬ﻣﺎ ادﻋﺎه اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ]‪ [2‬ﻣﻦ اﻟﻌﺰة و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻌﺪم ﻣﻤﻨﻮع‪ ،‬ﻻن ذﻟﮏ ﻧﺸﺄ ﻋﻦ ﻗﻠﮥ اﻻﻃﻼع‬‫ﻋﻠﯽ ﮐﺜﺮة اﻟﻄﺮق و اﺣﻮال اﻟﺮﺟﺎل و ﺻﻔﺎﺗﻬﻢ اﻟﻤﻘﺘﻀﯿﻪ ﻻﺑﻌﺎد اﻟﻌﺎدة ان ﯾﺘﻮاﻃﺌﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺬب او ﯾﺤﺼﻞ ﻣﻨﻬﻢ اﺗﻔﺎﻗﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ اﺣﺴﻦ ﻣﺎ ﯾﻘﺮر‬‫ﺑﻪ ﮐﻮن اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮ ﻣﻮﺟﻮدا وﺟﻮد ﮐﺜﺮة ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ان اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺸﻬﻮرة اﻟﻤﺘﺪاوﻟﮥ ﺑﺎﯾﺪي اﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺷﺮﻗﺎ و ﻏﺮﺑﺎ اﻟﻤﻘﻄﻮع ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﺼﺤﮥ‬‫ﻧﺴـﺒﺘﻬﺎ اﻟﯽ ﻣﺼـﻨﻔﯿﻬﺎ‪ ،‬إذا اﺟﺘﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ اﺧﺮاج ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺗﻌـﺪدت ﻃﺮﻗﻪ ﺗﻌـﺪدا ﺗﺤﯿـﻞ اﻟﻌﺎدة ﺗﻮاﻃﺆﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﮑـﺬب‪ ،‬اﻓﺎد اﻟﻌﻠﻢ اﻟﯿﻘﯿﻨﯽ‬‫ﺑﺼﺤﮥ ﻧﺴﺒﺘﻪ اﻟﯽ ﻗﺎﺋﻠﻪ و ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ ﻓﯽ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺸﻬﻮرة ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺻـﺪق ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم و ﺑّﺮ‪ ،‬و ﻣـﺎ ﻗﺎﻟﻪ ﻫﻮ اﻟﺼﻮاب‪ ،‬إذ ﻻ ﯾﻤﺘﺮي ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﻟﻪ ﻣﻤﺎرﺳـﮥ ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻻﻃﻼع‪ ،‬ﻓﻘـﺪ وﺻﻒ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺘﻘـﺪﻣﯿﻦ و اﻟﻤﺘـﺄﺧﺮﯾﻦ أﺣـﺎدﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮة ﺑـﺎﻟﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﺰل اﻟﻘﺮآن ﻋﻠﯽ ﺳـﺒﻌﮥ أﺣﺮف‪ ،‬و ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﺤﻮض‪ ،‬و اﻧﺸـﻘﺎق ﻟا ﻘﻤﺮ‪ ،‬و‬‫أﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻬﺮج و اﻟﻔﺘﻦ ﻓﯽ آﺧﺮ اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬و ﻗﺪ ﺟﻤﻌﺖ ﺟﺰءا ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ رﻓﻊ اﻟﯿﺪﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﺪﻋﺎء‪ ،‬ﻓﻮﻗﻊ ﻟﯽ ﻣﻦ ﻃﺮق ﺗﺒﻠﻎ اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻋﺰﻣﺖ‬‫ﻋﻠﯽ ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎب ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮة‪ ،‬ﯾﺴﺮ اﻟﱠﻠﻪ ذﻟﮏ ﺑﻤﻨﻪ اﻣﯿﻦ ]‪[3‬‬‫اﻧﮑﺎر ﺣﻠﯿﻤﯽ ﺑﺘﻮاﺗﺮ اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ ﺿﺮر ﻧﻤﯽزﻧﺪ‬‫اﻣـﺎ اﻧﮑـﺎر ﺣﻠﯿﻤﯽ اﻧﺸــﻘﺎق ﻗﻤﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﺳﺎﺑﻘـﺎ از ﻋﺒـﺎرت ﻓﺨﺮ رازي ]‪ [1‬اﺑـﻮ اﻟﻔﻀـﻞ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬ﻫـﻮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﻟا ﮑﻨـﺎﻧﯽ‬‫اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.852‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ اﻟﺼﻼح‪ :‬ﻫﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺸﻬﺮزوري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ ‪.643‬‬‫]‪ [3‬اﺗﻤﺎم اﻟﺪراﯾﮥ ﻟﻘﺮاء اﻟﻨﻘﺎﯾﮥ ص ‪ 54‬ط ﻣﺼﺮ ﺑﻬﺎﻣﺶ ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻌﻠﻮم‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 51‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪36 :‬‬‫درﯾﺎﻓﺘﯽ‪ ،‬و ﺑﺎز در اﯾﻨﺠﺎ ﻣـﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي در »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل« اوﻻ‪ :‬اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﻃﺮﯾﻘﻪ اوﻟﯽ از ﻃﺮق‬‫اﺑﻄﺎل ﻧﺺ ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﺑﺎﯾﻦ ﻃﻮر ذﮐﺮ ﮐﺮده(‪:‬‬‫]ﺛﻢ ﻧﻘﻮل‪ :‬ﻻـ ﻧﺰاع ﻓﯽ ﺷـﯽء ﻣﻦ اﻟﻤﻘـﺪﻣﺎت اﻻ ﻓﯽ ﻗﻮﻟﮑﻢ‪» :‬اﻻﻣﺮ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﻮاﻗﻊ ﺑﻤﺸـﻬﺪ اﻟﺨﻠﻖ اﻟﻌﻈﯿﻢ ﻻ ﺑـﺪ و ان ﯾﺘﻮاﺗﺮ« ﻓﺎﻧﺎ ﻧﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﺲ‬‫اﻻﻣﺮ ﮐﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺎن اﻧﺸﻘﺎق اﻟﻘﻤﺮ‪ ،‬و ﻓﺘﺢ ﻣﮑﮥ اﻧﻪ ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺼﻠﺢ او ﺑﺎﻟﻘﻬﺮ؟‪ ،‬و ﮐﻮن ﺑ ِْﺴِﻢ اﻟﱠﻠِﻪ اﻟﱠﺮْﺣﻤِﻦ اﻟﱠﺮِﺣﯿِﻢ‬‫ﻫﻞ ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﻞ ﺳﻮرة أم ﻻ؟ و ﮐﻮن اﻻﻗﺎﻣـﮥ ﻣﺜﻨﯽ او ﻓﺮادي؟ ﻣﻊ ﻣﺸﺎﻫـﺪة اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ ﻟـﺬﻟﮏ ﻣﺪة ﺣﯿﺎة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﮐﻞ ﯾﻮم ﺧﻤﺲ ﻣﺮات‪ ،‬و ﮐـﺬﻟﮏ اﺣﮑﺎم اﻟﺼـﻠﻮة و اﻟﺰﮐﺎة‪ ،‬ﻣﻊ ﻣﺸﺎﻫـﺪﺗﻬﻢ ﻫﺬه اﻻﻣﻮر ﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﻣﺪة ﺣﯿﺎﺗﻪ ﮐﻞ ذﻟﮏ‬‫اﻣﻮر ﻋﻈﯿﻤﮥ وﻗﻌﺖ ﺑﻤﺸﻬﺪ اﮐﺜﺮ اﻻﻣﮥ و ﻟﻢ ﯾﻨﺘﺸﺮ ﺷﯽء ﻣﻨﻬﺎ[‪.‬‬‫)و در ﻣﻘﺎم ﺟﻮاب از اﯾﻦ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬أﻣﺎ اﻻﻧﺸﻘﺎق ﻓﻘﺪ ﻣﻨﻊ اﻟﺤﻠﯿﻤﯽ وﻗﻮﻋﻪ ﺑﺤﻤﻞ )َو اﻧ َْﺸﱠﻖ اﻟ َْﻘَﻤُﺮ(‬‫ﻋﻠﯽ اﻧﻪ ﺳـﯿﻨﺸﻖ و ان ﺳـﻠﻤﻨﺎ وﻗﻮﻋﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻌﻞ اﻟﻤﺸﺎﻫﺪﯾﻦ ﮐﺎﻧﻮا ﻓﯽ ﺣﺪ اﻟﺘﻮاﺗﺮ ﻻﻧﻪ آﯾﮥ ﻟﯿﻠﯿﮥ‪ ،‬و أﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس ﮐﺎﻧﻮا ﺗﺤﺖ اﻟﺴـﻘﻮف ﻓﻠﺬﻟﮏ ﻟﻢ‬‫ﯾﻨﺘﺸﺮ[‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫)و ﻫﺮ ﮔﺎه ﻗﺪح ﺣﻠﯿﻤﯽ ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ و ﮐﻤﺎل ﻧﺒﺎﻟﺖ‪ ،‬و ﻋﻠﻮ ﺷﺄن و ﺳـﻤﻮ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻨﺎء و ﻻﯾﻖ اﻟﺘﻔﺎت ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻗﺪح‬‫در ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﻌﺠﺰه ﺷﻖ ﻗﻤﺮ ﻧﮑﻨـﺪ‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻗـﺪح ﺑﻌﺾ ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ در ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻗﺎﺑـﻞ اﻋﺘﻨﺎء ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺰ ﻗـﺪﺣﯽ در ﺗﻮاﺗﺮ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮐﺮد‪.‬‬‫و از ﻏﺮاﺋﺐ اﻣﻮر آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬واﻟـﺪ ﻣﺎﺟﺪ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻫﻢ اﻧﮑﺎر ﻣﻌﺠﺰه ﺷﻖ ﻗﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﺷﻖ ﻗﻠﻮب اﻫﻞ اﯾﻤﺎن و‬‫ﺗﺄﯾﯿﺪ ]‪ [1‬ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﻔﺎروﻗﯽ اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1176‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪37 :‬‬‫ﺧﺮاﻓﺎت اﻫﻞ ﻋﺪوان‪ ،‬و ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻇﻬﻮر اﺻﺤﺎب ﺷﻨﺂن ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪(.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﺘﻔﻬﯿﻤﺎت اﻻﻟﻬﯿﮥ« اﻟﺘﯽ ﻫﯽ ﺣﻘﯿﻘﮥ ﺑﺄن ﺗﺴﻤﯽ ﺑﺎﻟﻮﺳﺎوس اﻟﻈﻠﻤﺎﻧﯿﮥ و اﻟﻬﻮاﺟﺲ اﻟﻨﻔﺴﺎﻧﯿﮥ‪:‬‬‫]أﻣﺎ ﺷﻖ اﻟﻘﻤﺮ ﻓﻌﻨﺪﻧﺎ ﻟﯿﺲ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺠﺰات‪ ،‬اﻧﻤﺎ ﻫﯽ ﻣﻦ آﯾﺎت اﻟﻘﯿﺎﻣﮥ ﮐﻤﺎ ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪» :‬اﻗَْﺘَﺮﺑَِﺖ اﻟﱠﺴﺎَﻋُﮥ َو اﻧ َْﺸﱠﻖ اﻟ َْﻘَﻤُﺮ«‬‫ﻟﮑﻨﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﺧﺒﺮ ﻋﻨﻪ ﻗﺒﻞ وﺟﻮده‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﻣﻌﺠﺰة ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﺴﺒﯿﻞ ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‬‫ﻋﺪم رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺘﻮاﺗﺮ ﻏﺪﯾﺮ ﺿﺮر ﻧﺪارد‬‫)اﻣﺎ ﻗﺪﺣﯽ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮐﺮده‪ ،‬اﻋﻨﯽ ﻋﺪم رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و واﻗﺪي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را‪ ،‬ﭘﺲ ﺟﻮاب‬‫آن ﺑﺒﺴﻂ ﺗﻤﺎم در رد رازي ﺳﺎﺑﻘﺎ ﮔﺬﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ آن ﻋـﺪم اﺧﺮاج اﯾﻨﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺘﺮاف ﺧﻮد ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ در ﻫﻤﯿﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻗﺪح در ﺻـﺤﺖ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه ﻗﺪح در ﺻـﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺪح در ﺗﻮاﺗﺮ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد؟! ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ دﻋﻮاي ﻋﺪم ﺗﻮاﺗﺮ در ﻣﺜﻞ‬‫اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻫﻔﻮات از اﻋﺠﺐ ﻋﺠـﺎب اﺳﺖ! و ﻟﻨﻌﻢ ﻣـﺎ ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ ﻓﯽ »ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎري« ﻓﯽ ﺷـﺮح ﺣـﺪﯾﺚ اﻧﺸـﻘﺎق‬‫اﻟﻘﻤﺮ‪] (:‬و اﻣﺎ ﻣﻦ ﺳﺄل ﻋﻦ اﻟﺴﺒﺐ ﻓﯽ ﮐﻮن أﻫﻞ اﻟﺘﻨﺠﯿﻢ ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮوه‪ ،‬ﻓﺠﻮاﺑﻪ اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻞ ﻋﻦ اﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ اﻧﻪ ﻧﻔﺎه‪ ،‬و ﻫﺬا ﮐﺎف‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﺤﺠﮥ‬‫ﻓﯿﻤﻦ أﺛﺒﺖ‪ ،‬ﻻ ﻓﯿﻤﻦ ﻟﻢ ﯾﻮﺟـﺪ ﻣﻨﻪ ﺻـﺮﯾﺢ اﻟﻨﻔﯽ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ان ﻣﻦ وﺟﺪ ﻣﻨﻪ ﺻـﺮﯾﺢ اﻟﻨﻔﯽ‪ ،‬ﯾﻘﺪم ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ وﺟﺪ ﻣﻨﻪ ﺻـﺮﯾﺢ اﻻﺛﺒﺎت ‪[1] [1] .‬‬‫ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪ 7‬ص ‪147‬‬‫ﺑﺮزﻧﺠﯽ ﻧﯿﺰ ﻗﺪح ﻏﺪﯾﺮ را ﺑﻪ أﺑﯽ داود ﻧﺴﺒﺖ داده‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 52‬از ‪211‬‬‫)و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺳﻮل ﺑﺮزﻧﺠﯽ ]‪ [1‬ﻫﻢ‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ ادﻋﺎي ﺳﯿﺎدت و اﻧﺘﺴﺎب ﺑﺪوﺣﻪ ﻋﻠﻮﯾﻪ‪ ،‬در ﻣﻐﺎك ﻫﻼك اﻓﺘﺎده‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺎ آﻧﮑﻪ ﺧﻮد‬‫ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺼـﺤﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺧﻮد را از ذﮐﺮ ﻃﻌﻦ اﺋﻤﻪ ﺧﻮد در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺑﺠﻬﺖ ﻣﺰﯾﺪ ﺗﻌﺼﺐ‪ ،‬ﺑﺎز ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﻪ‬‫ﻣـﺪح و ﺛﻨﺎي ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺳـﺘﻢ ﺑﺮ ﺧﺎﻣﻪ و ﻗﺮﻃﺎس روا داﺷـﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﺴـﺒﺐ اﺑﺘﻼء ﺑﻪ ﺗﻘﻠﯿـﺪ و اﺗﺒﺎع ﺑﻌﺾ ﻫﻤـﺞ رﻋﺎع‪ ،‬ﻧﺴـﺒﺖ ﻗـﺪح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺷﺮﯾﻒ ﺑﻪ اﺑﻮ داود ﺑﯿﭽﺎره‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻤﺮاﺣﻞ از اﯾﻦ ﻧﺴﺒﺖ واﻫﯿﻪ دورﺗﺮ اﺳﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﻧﻮاﻗﺾ« ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬و اﻟﺨﻼف ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ ﯾﻨﻔﯽ‬‫ﺗﻮاﺗﺮه‪ ،‬ﺑـﻞ ﯾﺨﺮﺟﻪ ﻋﻦ ﮐﻮﻧﻪ ﺻـﺤﯿﺤﺎ ﻣﺘﻔﻘـﺎ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﻄـﺎﻋﻨﻮن ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﺋﻤـﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ أﺟﻼء‪ ،‬ﮐﺄﺑﯽ داود اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻢ ‪ -‬اﻟﺦ‬‫ﺳﻬﺎرﻧﭙﻮري ﻧﯿﺰ در اﺧﻔﺎي ﺣﻘﯿﻘﺖ ﮐﻮﺷﯿﺪه اﺳﺖ‬‫)و ﺣﺴـﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑـﺎ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﺷـﯿﺦ ﺑـﺪﯾﻊ اﻟﺰﻣـﺎن ﺳـﻬﺎرﻧﭙﻮري در »ﻣﺮاﻓﺾ اﻟﺮواﻓﺾ« ﮔﻔﺘﻪ‪] (:‬اﻣﺎ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺗﻠﻘﯽ اﻣﺖ در‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﺴﻠﻢ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯽ از اﺋﻤﻪ ﻋﺪول و ﺛﻘﺎت ﻣﺤﺪﺛﺎن‪ ،‬ﮐﻪ در اﯾﻦ اﻣﺮ ﺷﺮﯾﻒ رﺟﻮع ﺑﺎﯾﺸﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ أﺑﻮ داود‬‫ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ رازي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ در آن ﺣﺪﯾﺚ ﻃﻌﻦ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و در ﺻﺤﺖ آن ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺷﯿﺦ اﺑﻦ ]‪ [1‬اﻟﺒﺮزﻧﺠﯽ‪:‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺳﻮل ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﯿﺪ اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺳﻨﮥ ‪.1103‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪39 :‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ در »ﺻﻮاﻋﻖ« و ﻣﯿﺮ ﻋﻠﯽ ﻗﻮﺷـﺠﯽ در »ﺷـﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ« ﺑﺪان ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺟﻤﻌﯽ از اﻫﻞ ﺣﻖ و اﯾﻘﺎن‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ‬‫ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻣﺜﻞ اﻣﺎم ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و واﻗﺪي‪ ،‬و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن ﮐﻪ از اﻋﺎﻇﻢ ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ اﺻـﺤﺎب ﺣﺪﯾﺚ و اﺧﺒﺎر‬‫ﺧﯿﺮ اﻟﺒﺮﯾﮥ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺼﻼة و اﻟﺘﺤﯿﮥ‪ ،‬و در ﻃﻠﺐ اﺣﺎدﯾﺚ و آﺛﺎر‪ ،‬ﺳﯿﺮ ﺑﻼد و اﻣﺼﺎر‪ ،‬و ﮔﺸﺖ ﺑﻠﺪان و دﯾﺎر ﻧﻤﻮده در اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﺎﻗﺼﯽ‬‫ﻏـﺎﯾﺖ و آﺧﺮﯾﻦ ﭘـﺎﯾﻪ ﮐﻤـﺎل و ﻧﻬﺎﯾﺖ ارﺗﻘﺎ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧـﺪ ﺑﺮواﯾﺖ آن ﺣـﺪﯾﺚ ﻟﺐ ﻧﮕﺸﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑـﺪان‬‫ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭘﺲ دﻋﻮاي ﺗﻠﻘﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻣﺖ در ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﻣﻄﻌﻮن ﺳﺮان ﻣﺤﺪﺛﺎن‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ﻣﺮوي ﺛﻘﺎت اﯾﺸﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ‪[...‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪] :‬و اﺛﺒﺎت ﺗﻮاﺗﺮ ﺑﺎ وﺟﻮد ﻃﻌﻦ اﺋﻤﻪ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ و ﻋﺪول اﯾﺸﺎن ﺑﺲ ﻣﺸﮑﻞ ]‪.[1‬‬‫اﯾﻦ ﺑﺰرگ ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ اﯾﻦ ﺧﺮاﻓﺎت را از اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ أﺧﺬ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻃﻌﻦ اﺑﻮ داود‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ را ﺣﻮاﻟﻪ ﺑﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‬‫ﻧﻤﻮده و ﻋﺪم رواﯾﺖ ﺟﻤﻌﯽ از ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺣﻮاﻟﻪ ﺑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﮐﺮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ در اﺧﻔﺎي ﺣﻖ و ﺗﺮوﯾﺞ ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬ﮔﻮي ﻣﺴﺎﺑﻘﺖ‬‫ﺑﺮ اﯾﺸﺎن رﺑﻮده‪ ،‬و در ﺗﻌﺼﺐ و ﺗﺼـﻠﺐ ﺑﺎﻻﺗﺮ از اﯾﺸﺎن ﺷـﺘﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﻗﺒﻞ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻗﺪح ﺻﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ‬‫ﺑﻼ رﯾﺐ‪ ،‬و ﮐﺜﺮت ﻃﺮق آن‪ ،‬رواﯾﺖ ﺷﺎﻧﺰده ﺻـﺤﺎﺑﯽ آن را‪ ،‬و ﺷـﻬﺎدت ﺳﯽ ﺻﺤﺎﺑﯽ ﺑﺂن‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ [2] ،‬و ﺻﺤﺖ و‬‫ﺣﺴﻦ ﺑﺴﯿﺎري از ﻃﺮق آن ﻫﻢ ]‪ [1‬ﻧﻮاﻗﺾ اﻟﺮواﻓﺾ ص ‪ 4‬ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺆﻟﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮاﻓﺾ ﻟا ﺮواﻓﺾ ص ‪ 158‬دﻟﯿﻞ دوم از ﻓﺼﻞ ﺳﻮم از ﺑﺎب ﺛﺎﻟﺚ‪ -‬ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺆﻟﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪40 :‬‬‫ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻗﺪح‪ ،‬ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﻪ ﻣﺮدودﯾﺖ اﯾﻦ ﻗﺪح ﻫﻢ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﺮاﻓﺾ اﻟﺮواﻓﺾ« ﮐﻠﻤﺎت ﺣﻘﻪ‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ را ﮐﺘﻤﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﻗﺘﺼﺎر ﺑﺮ أﺧـﺬ ﺧﺮاﻓﺎت ﺗﻌﺼﺐ آﯾﺎت از اﯾﺸﺎن ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺬﮐﺮ اﯾﻦ ﻫﺮ دو در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم اوﺷﺎن‬‫را روﺑﺮوي ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﻋﻼـم ﮐﻤـﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ رﺳﻮا ﺳـﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺤﺾ ﺣﻤـﺎﯾﺖ ﺑﺎﻃـﻞ ﺑﺮ ذﻣﻪ اﯾﺸـﺎن ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ اﯾﺸﺎن ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در‬‫ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺑﺎﻃﻞ ﺗﺸﻤﯿﺮ ذﯾﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﺎن ﺑﺎﻟﺠﺎي ﺣﻖ ﮐﻠﻤﺎت ﺣﻖ ﻫﻢ ﺑﺮ زﺑﺎن آوردهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ ﮐﻤﺎل ﺗﻌﺼﺐ ﺣﺴﺎم ﺑﯽ ﻧﻈﺎم ﺑﺎﯾﺪ دﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺟﺴﺎرت و ﻋﺪاوت اﻣﺎم اﻧﺎم ﻋﻠﯿﻪ آﻻف اﻟﺘﺤﯿﮥ و اﻟﺴﻼم‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻼف ﺗﺼﺮﯾﺤﺎت‬‫اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ اﻋﻼم‪ ،‬و اﻓﺎدات ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻓﺨﺎم‪ ،‬اﻧﻬﻤﺎك ﺗﻤﺎم در ﻗﺪح و ﺟﺮح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ دارد‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻼ ﺧﻮف و ﻫﺮاس از ﺗﻔﻀـﯿﺢ اﻫﻞ‬‫اﺳـﻼم ﻣﯽﺳـﺮاﯾﺪ ﮐـﻪ‪] :‬ﺟﻤﻌﯽ از اﺋﻤـﻪ و ﻋـﺪول و ﺛﻘـﺎت ﻣﺤـﺪﺛﺎن ﮐﻪ در اﯾﻦ اﻣﺮ ﺷـﺮﯾﻒ رﺟـﻮع ﺑﻪ اﯾﺸـﺎن اﺳﺖ در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﻌﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 53‬از ‪211‬‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و در ﺻﺤﺖ آن ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ[‪.‬‬‫و از ﻇﻬﻮر ﮐـﺬب و ﺑﻬﺘﺎن ﺧﻮد ﺑﻨﺴـﺒﺖ ﻗـﺪح اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺎﺑﯽ داود ﺑﯿﭽﺎره‪ ،‬ﮐﻪ از راوﯾﺎن و ﻣﺜﺒﺘﺎن اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ اﺳﺖ‪ ،‬اﺳـﺘﺤﯿﺎء‬‫ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﭼﻮن ﻣﻘﻠﺪ در ﻣﻘﻠﺪ اﺳﺖ‪ ،‬او را از اﯾﻦ ﺧﺰي و ﺷﻨﺎر‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﺎك و ﻋﺎر!؟‬‫و ﻃﺮﻓﻪ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﺮاﻓﺾ« ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را از اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﻧﻘﻞ‬‫ﮐﺮده‪ ،‬و اﯾﻨﺠﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺷﻮرش و ﺟﻔﺎ ﺑﺮ ﭘﺎ ﻧﻤﻮده«‬‫اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ ﺗﻌﺼﺒﺎ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را از ﺻﺤﺎح ﺧﺎرج ﮐﺮده‬‫)و اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ در »ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ« ]‪ [1‬ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪] (:‬أﻣﺎ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻓﻠﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﺎح‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻫﻮ ﻣﻤـﺎ رواه اﻟﻌﻠﻤـﺎء‪ ،‬و ﺗﻨـﺎزع اﻟﻨﺎس ﻓﯽ ﺻـﺤﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻨﻘﻞ ﻋﻦ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ [2] ،‬و ﻃﺎﺋﻔـﮥ ﻣﻦ اﻫﻞ‬‫اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ اﻧﻬﻢ ﻃﻌﻨﻮا ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﺿﻌﻔﻮه‪.‬‬‫و ﻧﻘﻞ ﻋﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻧﻪ ﺣﺴﻨﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺣﺴﻨﻪ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و ﻗﺪ ﺻﻨﻒ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ]‪ [3‬ﻣﺼﻨﻔﺎ ﻓﯽ ﺟﻤﻊ ﻃﺮﻗﻪ ]‪ -[4‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫)و ﺑﺮاي ﺗﮑﺬﯾﺐ اﯾﻦ ﺑﺎﻧﮓ ﺑﯽ ﻫﻨﮕﺎم اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﻧﻔﯽ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ از ﺻـﺤﺎح ﮐﺮده‪ ،‬ﻗﻮل ﺳـﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ در »ﺳـﯿﻒ ﻣﺴـﻠﻮل« ﮐﺎﻓﯽ‬‫اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده‪ :‬ﮐﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را در ﺻـﺤﺎح و ﺳـﻨﻦ و ﻣﺴﺎﻧﯿﺪ رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺳﺒﻖ ﻓﯿﻤﺎ ﻣﻀﯽ ﻓﻠﯿﺘﺬﮐﺮ‬‫]‪.[5‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ »ﺻـﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي« و »ﺻـﺤﯿﺢ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ« و »ﺻﺤﯿﺢ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻠﯿﻢ اﻟﺤﺮاﻧﯽ اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﻣﻌﺘﻘﻼ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ ‪.728‬‬‫]‪ [2‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻟا ﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ‪.285‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺰﯾﺪي اﻟﺠﺎرودي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ‪.332‬‬‫]‪ [4‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 2‬ص ‪.86‬‬‫]‪ [5‬ﺳﯿﻒ ﻣﺴﻠﻮل ص ‪ 108‬ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺳﻮم ﺑﺤﺚ اﻣﺎﻣﺖ‪ -‬ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺆﻟﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪42 :‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺒﺎن« و »ﻣﺴﺘﺪرك ﺣﺎﮐﻢ« ]‪ [1‬و »ﻣﺨﺘﺎره ﺿﯿﺎء ﻣﻘﺪﺳﯽ« ]‪ ،[2‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﮐﺘﺐ از ﺻﺤﺎح اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و در آﻧﻬﺎ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺷﺮﯾﻒ ﻣﺮوي ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﮑﺬﯾﺐ او دﻟﯿﻞ واﻓﯽ و ﺷﺎﻓﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫و اﺑﻦ روزﺑﻬـﺎن ﺑـﺎ آن ﻫﻤﻪ ﻋﺼﺒﯿﺖ ﻧﯿﺰ ﺗﮑـﺬﯾﺐ اﯾﻦ اﻣـﺎم ﺧﻮد ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ اﻋﺘﺮاف ﻧﻤﻮده ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ در ﺻـﺤﺎح ﺛﺎﺑﺖ‬‫ﺷﺪه‪) ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺠﯽء اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ(‪.‬‬‫و اﻫﻞ ﺣﻖ از ﺑﺨﺎري‪ ،‬ﺑﺠﻬﺖ ﻋﺪم اﺧﺮاج اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﻪ اﺿﻌﺎف ﻣﻀﺎﻋﻔﻪ ﺷﺮوط ﺗﻮاﺗﺮ در آن ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﯿﺮﺗﻬﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬‫از ﮐﻼـم اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ ﮔﻞ دﯾﮕﺮ ﺷـﮑﻔﺖ‪ ،‬ﮐﻪ از آن ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺨﺎري ﻋﺎري از ﺧﻮف ﺑﺎري‪ ،‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﻗـﺪر اﮐﺘﻔﺎ ﻧﻔﺮﻣﻮده‪ ،‬ﺑﺮ ﻗـﺪح و‬‫ﻃﻌﻦ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﻫﻢ اﻗﺪام ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﺑﻌﺪ اﺳﺘﻤﺎع ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻌﺼﺒﺎت‪ ،‬ﺑﭽﻪ ﻃﻮر ﺑﺮ ﻗﻮل اﯾﻦ ﺣﻀﺮات‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﯽ اﻋﺘﻤﺎد ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺮد‬‫ﻗﺪح ﺑﺨﺎري در ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻣﻀﺮ ﻧﯿﺴﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 54‬از ‪211‬‬‫و ﺑﻌﺾ ﻓﻀﺎﺋـﺢ و ﻗﻮادح ﺑﺨـﺎري ﻧﺰد اﺋﻤـﮥ ﻗﻮم ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷـﻨﯿﺪي‪ ،‬و ﺑﻌﺾ اﻓﺎدات اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات در ﻫﺘﮏ ﻧﺎﻣﻮس او در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ )اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ(‬‫ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ [1] .‬اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺒﯿﻊ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ‪.405‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻀﯿﺎء اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.643‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪43 :‬‬‫و از اﻓﺤﺶ ﻗﻮادح او آن اﺳﺖ ﮐﻪ آﺗﺶ ﺑﻐﺾ و ﻋﻨﺎد در ﮔﻠﺨﻦ ﺿـﻤﯿﺮ ﻧﺼﺐ ﺗﺨﻤﯿﺮش ﭼﻨﺎن ﺳﺮ ﮐﺸﯿﺪه‪ ،‬ﮐﻪ از ﺧﺪا و ﺟﻨﺎب رﺳﻮل و‬‫ارواح ﻃﯿﺒﻪ ﺟﻨـﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و ﺣﻀـﺮت ﺑﺘﻮل‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻌﻬﻢ اﻓﻀـﻞ اﻟﺼـﻠﻮات و اﻟﺘﺤﯿﺎت‪ ،‬ﺷـﺮم و آزرم ﻧﮑﺮده‪ ،‬در ﺟﻨﺎب اﻣﺎم ﺑﺤﻖ‬‫ﻧﺎﻃﻖ ﺣﻀـﺮت ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺼﻼة و اﻟﺴﻼم‪ ،‬ﺷﮏ و رﯾﺐ ورزﯾﺪه‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﻟﻌﯿﺎذ ﺑﺎﻟّﻠﻪ آن ﺣﻀﺮت را ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬از‬‫اﺧﺮاج رواﯾﺎت آن ﺣﻀـﺮت دﺳﺖ ﮐﺸﯿﺪه‪ ،‬و ﮐﻼم ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ]‪ [1‬اﻟﻘﻄﺎن )ﺟﻌﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎﻃﻨﺎ ﻓﯽ درﮐﺎت اﻟﻨﯿﺮان و اذاﻗﻪ ﻣﺮارة اﻟـﺬل و‬‫اﻟﻬﻮان(‪ ،‬ﺑﺴﻤﻊ اﺻﻐﺎء ﺷﻨﯿﺪه‪.‬‬‫ﻧﻪ ﺑﯿﻨﯽ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ از ﻏﻼف ﺑﺮ آﻣـﺪه‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﻧﺎﺻﺒﯿﺖ ﻣﯽاﻓﺮازد‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ اﻧﮑﺎر أﺧﺬ اﺋﻤﻪ ارﺑﻌﻪ ﻃﺎﺋﻔﻪ ﺳـﻨﯿﻪ ﻗﻮاﻋﺪ ﻓﻘﻪ را از ﺣﻀـﺮت اﻣﺎم‬‫ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم‪ ،‬رو ﺑﻪ ﺗﻬﺠﯿﻦ و ﺗﻮﻫﯿﻦ اﻋﺪاي آن ﺟﻨﺎب ﻣﯽآرد‪ ،‬و رﯾﺐ و ﺷﮏ ﺑﺨﺎري ﻣﺮﺗﺎب رﺋﯿﺲ اﻟﻨﺼﺎب در آن ﺟﻨﺎب‬‫ﻋـﺎﻟﯽ ﻗﺒـﺎب‪ ،‬ﻋﻠﯿﻪ آﻻف ﺗﺤﯿﺎت اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻮﻫﺎب‪ ،‬و ﻋـﺪم اﺧﺮاج ﺣـﺪﯾﺚ آن ﺣﻀـﺮت ﺑﺠﻬﺖ ﮐﻼم ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﻏﯿﺮ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬در آن‬‫ﺟﻨﺎب ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و دﯾﮕﺮ راوﯾﺎن ﺑﺨﺎري را‪ ،‬ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯽ از آﻧﻬﺎ ﻧﻮاﺻﺐ و ﺧﻮارج و ﻣﻄﻌﻮﻧﯿﻦاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﺮ آن ﺣﻀـﺮت )ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ( ﺗﺮﺟﯿﺢ‬‫ﻣ ﯽد ﻫ ﺪ( ‪.‬‬
‫ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﻤﻨﻬﺎج«‪:‬‬‫]و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ ﻓﻬﺆﻻء اﻻﺋﻤـﮥ اﻻرﺑﻌﮥ ]‪ [2‬ﻟﯿﺲ ﻣﻨﻬـﻢ ﻣﻦ اﺧـﺬ ﻋﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﻗﻮاﻋـﺪ ]‪ [1‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ :‬ﺑﻦ ﻓﺮوخ اﻟﻘﻄـﺎن‪ ،‬اﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫اﻻﺣﻮل اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﺻﺤﺎب ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري و ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻘﻮل أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.198‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺋﻤﮥ اﻻرﺑﻌﮥ‪ :‬اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻧﺲ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪44 :‬‬‫اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ رووا ﻋﻨﻪ أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ﮐﻤﺎ رووا ﻋﻦ ﻏﯿﺮه‪ ،‬و أﺣﺎدﯾﺚ ﻏﯿﺮه اﺿـﻌﺎف أﺣﺎدﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﺑﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ]‪ [1‬و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻧﺴﺒﮥ ﻻ‬‫ﻓﯽ اﻟﻘﻮة‪ ،‬و ﻻ ﻓﯽ اﻟﮑﺜﺮة‪ ،‬و ﻗﺪ اﺳﺘﺮاب اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺑﻌﺾ أﺣﺎدﯾﺜﻪ ﻟﻤﺎ ﺑﻠﻐﻪ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن ﻓﯿﻪ ﮐﻼم‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺨّﺮج ﻟﻪ‪ ،‬و ﯾﻤﺘﻨﻊ‬‫]‪ [2‬ان ﯾﮑﻮن ﺣﻔﻈﻪ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ ﮐﺤﻔﻆ ﻣﻦ ﯾﺤﺘﺞ ﺑﻬﻢ اﻟﺒﺨﺎري ]‪[3‬‬‫ﻗﺪح اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ در ﻏﺪﯾﺮ اﺛﺮ ﻧﺪارد‬‫)اﻣﺎ ﻧﺴـﺒﺖ ﻗـﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از وﺟﻮه دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﺮاي رد ﻗﺪح اﺑﻦ أﺑﯽ داود و ﻏﯿﺮ او ﻣﺬﮐﻮر‬‫ﺷﺪه‪ ،‬ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ ﺑﺮاي رد آن‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﻀﺮت او ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﺷﺄن‪ ،‬اﺳﺘﺤﺴﺎن و اﺳﺘﻤﻼح ﻋﺸﻖ ﻣﻼح ﻣﯽﮐﺮد‪.‬‬‫ﺻﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺎﮐﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺨﺎزن ]‪ [4‬در »ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ(‪:‬‬‫]و ﻗـﺎل ﯾﺎﻗﻮت ]‪ :[5‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﺻـﺪﯾﻘﻨﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ]‪ [1‬اﻟﺰﻫﺮي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ‬‫اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.124‬‬‫]‪ [2‬ﻫﺬه اﻟﺠﻤﻠﮥ‪» :‬و ﯾﻤﺘﻨﻊ« اﻟﯽ آﺧﺮﻫﺎ ﻟﯿﺴﺖ ﻣﻮﺟﻮدة ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺨﮥ اﻟﺘﯽ ﻋﻨﺪي و ﻫﯽ اﻟﻤﻄﺒﻮﻋﮥ ﺑﻤﺼﺮ ﺳﻨﮥ ‪.1322‬‬‫]‪ [3‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 4‬ص ‪ 143‬ط ﺑﻮﻻق ﻣﺼﺮ ﺳﻨﮥ ‪ 1322‬ﻣﻦ اﻟﻬﺠﺮة‪.‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ ﺷﺎﮐﺮ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺎﮐﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ ‪.726‬‬‫]‪ [5‬ﯾﺎﻗﻮت‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺤﻤﻮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺆرخ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ اﻟﺠﻐﺮاﻓﯿﯿﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.626‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 55‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪45 :‬‬‫اﻟﻨﺠﺎر ]‪ ،[1‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺼﺒﺎغ ]‪ ،[2‬ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ]‪ ،[3‬ﻗﺎل ﮐﺎن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﺸﺒﺎن‬‫ﻟﻠﻘﺮاءة ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻔﻘﺪ أﺣﺪﻫﻢ اﯾﺎﻣﺎ‪ ،‬ﻓﺴﺄل ﻋﻨﻪ ﻣﻦ ﺣﻀﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺸﻐﻮل‪ ،‬ﺛﻢ ﺳﺄل ﯾﻮﻣﺎ آﺧﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻫﻮ ﻣﺸـﻐﻮل‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ اﺑﺘﻠﯽ ﺑﻤﺤﺒﮥ ﺷﺨﺺ ﺷﻐﻠﻪ ﻋﻦ اﻟﺤﻀﻮر‪ ،‬و ﻋﻈﻤﻮا اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ ان ﯾﺨﺒﺮوه ﺑﺠﻠﯿﮥ اﻟﺤﺎل‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺗﮑﺮر اﻟﺴﺆال ﻋﻨﻪ‪،‬‬‫و ﻫﻢ ﻻ ﯾﺰﯾﺪوﻧﻪ ﻋﻠﯽ اﻧﻪ ﻣﺸﻐﻮل‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﻗﻮم ان ﮐﺎن ﻣﺮﯾﻀﺎ ﻓﻘﻮﻣﻮا ﺑﻨﺎ ﻟﻨﻌﻮده‪ ،‬و ان ﮐﺎن ﻣﺪﯾﻮﻧﺎ اﺟﺘﻬﺪﻧﺎ ﻓﯽ ﻣﺴﺎﻋﺪﺗﻪ‪ ،‬أو ﻣﺤﺒﻮﺳﺎ ﺳﻌﯿﻨﺎ‬‫ﻓﯽ ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬ﻓﺨﺒﺮوﻧﯽ ﻋﻦ ﺟﻠﯿﮥ ﺣﺎﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺠﻠﮏ ﻋﻦ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﺑﺪ ان ﺗﺨﺒﺮوﻧﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬اﻧﻪ اﺑﺘﻠﯽ ﺑﻌﺸﻖ ﺻﺒﯽ‪ ،‬ﻓﻮﺟﻢ ]‪ [4‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫ﺳﺎﻋـﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺼﺒﯽ اﻟﺬي اﺑﺘﻠﯽ ﺑﻌﺸـﻘﻪ ﻫﻮ ﻣﻠﯿﺢ او ﻗﺒﯿﺢ؟ ﻓﻌﺠﺐ اﻟﻘﻮم ﻣﻦ ﺳـﺌﻮاﻟﻪ ﻋﻦ ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ ﻣﻊ ﺟﻼﻟﺘﻪ ﻓﯽ أﻧﻔﺴـﻬﻢ‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‬‫اﯾﻬﺎ اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺜﻠﮏ ﯾﺴﺄل ﻋﻦ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا؟!‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﺑﻠﻐﻨﯽ ان اﻻﻧﺴﺎن إذا اﺑﺘﻠﯽ ﺑﻤﺤﺒﮥ ﺻﻮرة ﻗﺒﯿﺤﮥ ﮐﺎن ﺑﻼء ﯾﺠﺐ اﻻﺳﺘﻌﺎذة ﻣﻦ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ان‬‫ﮐﺎن ﻣﻠﯿﺤﺎ ﮐﺎن اﺑﺘﻼء ﯾﺠﺐ اﻟﺼﺒﺮ ﻋﻠﯿﻪ و اﺣﺘﻤﺎل اﻟﻤﺸـﻘﮥ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻌﺠﺒﻨﺎ ﻣﻤﺎ اﺗﯽ ﺑﻪ ]‪ [1] .[5‬اﺑﻦ اﻟﺠﺎر‪ :‬ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد‬‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.643‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ ﻣﻌﺠـﻢ اﻻدﺑـﺎء ج ‪ 1‬ص ‪ :126‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﺼـﺒﺎغ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ ﺑﻬﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ و ﯾﻌﺮف ﺑﺠﻨﮏ اﻣﻼء‪ ،‬ﻗﺎل اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﻘﺮئ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺪاد ﻗﺎل‪ :‬اﻇﻨﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن ﺳﻨﮥ ‪.430‬‬‫]‪ [4‬وﺟﻢ ﯾﺠﻢ وﺟﻮﻣﺎ‪ :‬ﺳﮑﺖ ﻋﻦ ﻏﯿﻆ‪ ،‬او ﺳﮑﺖ و ﻋﺠﺰ ﻋﻦ اﻟﺘﮑﻠﻢ ﻣﻦ ﮐﺜﺮة اﻟﻐﻢ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪ 1‬ص ‪.3‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪46 :‬‬‫)از اﯾﻦ ﺣﮑـﺎﯾﺖ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﺣﺎل اﺑﺘﻼي ﺗﻠﻤﯿـﺬ ﺷﺎّب ﺧﻮد ﺑﻌﺸﻖ ﺑﻌﺾ ﺻﺒﯿﺎن ﺷـﻨﯿﺪ‪ ،‬اﺳـﺘﻔﺴﺎر ﮐﺮد ﮐﻪ اﯾﻦ‬‫ﺻﺒﯽ ﻣﻌﺸﻮق ﻣﻠﯿﺢ اﺳﺖ ﯾﺎ ﻗﺒﯿﺢ؟ و ﻣﺮدم از اﯾﻦ ﺳـﺌﻮال ﺻـﺮﯾﺢ اﻻﺧﺘﻼل ﺗﻌﺠﺐ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬و آن را ﻣﻨﺎﻓﯽ ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﺳـﻤّﻮ ﻣﮑﺎن آن‬‫ﻋﻤـﺪة اﻷﻋﯿـﺎن داﻧﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮐـﻪ اﯾـﻦ ﺑﯿﭽﺎرهﻫـﺎ از ذﮐﺮ اﺻـﻞ ﻋﺸـﻖ‪ ،‬در ﺧـﺪﻣﺖ ﺑـﺎ ﺟﻼـﻟﺘﺶ اﺳـﺘﺤﯿﺎء داﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ذﮐﺮ آن را ﻣﻨـﺎﻓﯽ ادب‬‫ﻣﯽداﻧﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﭼﻪ ﺑﻼ زد ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت او اﺻـﻼ ذﮐﺮ ﻋﺸﻖ ﺑﺎزي و ﺳـﺨﻦ ﺳﺎزي را در اﯾﻦ ﺑﺎب اﻧﮑﺎر ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻃﺎﻟﺐ ﺗﻔﺼﯿﻞ و‬‫ﺗﻮﺿﯿﺢ ﺣﺎل ﻣﻌﺸﻮق ﻣﻠﯿﺢ اﻟﻮﺻﺎل ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و از ﻓﻘﺮه )ﻣﺜﻠﮏ ﯾﺴﺌﻞ ﻋﻦ ﻣﺜﻠﻪ( ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻀﺎر ﻣﺠﻠﺲ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﺳﺌﻮال او را از ﻗﺒﺢ و ﺣﺴﻦ ﻣﻌﺸﻮق ﻗﺒﯿﺢ داﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ‬‫ﺣﻀـﺮت او اﺻـﻼ اﻟﺘﻔـﺎت ﺑـﺎﯾﻦ اﻧﮑﺎر و ﺗﻌﯿﯿﺮ و ﺗﻌﺮﯾﺾ و ﺗﺤﻘﯿﺮ ﻧﻔﺮﻣﻮده‪ ،‬ﺑﻼ ﻣﺤﺎﺑﺎ ﻗﺎﻋـﺪه ﮐﻠﯿﻪ ارﺷﺎد ﮐﺮد ﮐﻪ از آن اﺳـﺘﺤﺴﺎن ﻋﺸـﻖ‬‫ﺻﻮر ﻣﻼح ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺮدم از ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﺘﻌﺠﺐ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﮐﯿﻒ ﻻ ﮐﻪ ﻋﺸﻖ اﻣﺎ رد ﻣﻼﺣﺎ ﮐﺎﻧﻮا او ﻗﺒﺎﺣﺎ ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻗﺒﯿﺢ و ﺷﻨﯿﻊ و‬‫ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻓﻀﯿﺢ و ﻓﻀﯿﻊ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﯿﺎت ﺳﻨﺪي ]‪ ،[1‬ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺘﺒﺤﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ ﻣﺸـﻬﻮرﯾﻦ ﺳـﻨﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در ﺗﻘﺒﯿـﺢ و ﺗﻮﻫﯿﻦ ﻋﺸﻖ ﺻﻮر‬‫أﻣﺎرد و ﻧﺴﻮان‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪاي ﻧﻮﺷـﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﻌﺾ ﮐﻠﻤﺎت او را‪ ،‬ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﺷﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﯿﺎت ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و در اﯾﻨﺠﺎ‬‫ﻧﻘﻞ ﺗﻤﺎم ﻋﺒﺎرت ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷـﯿﺦ ﻣـﺬﮐﻮر از اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ ﮐﻪ از آن‪ ،‬ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﻋﻠّﻮ ﻣﻨﺰﻟﺖ او ﻫﻢ واﺿـﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫]‪ [1‬ﻣﺤﻤﺪ ﺣﯿﺎة ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺴﻨﺪي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻻﺻﻮﻟﯽ اﻟﺼﻮﻓﯽ؟؟؟؟ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪1163‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪47 :‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ]‪ [1‬در »اﺗﺤﺎف اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﯿﺎت ﺳـﻨﺪي ﻣﺪﻧﯽ از ﻋﻠﻤﺎي رﺑﺎﻧﯿّﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻈﻤﺎي ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﺎم واﻟﺪش ﻣﻼ ﻓﻼرﯾﻪ اﺳﺖ از ﻗﺒﯿﻠﻪ ﭼﺎﭼﺮ‪ ،‬ﺳﺎﮐﻦ اﻃﺮاف‬‫ﻋـﺎدﻟﭙﻮر‪ ،‬و ﭼﺎﭼﺮ ﺑﺮ وزن ﺳﺎﻏﺮ ﻗﻮﻣﯽ از ﮐﺸﻮر ﺳـﻨﺪ و ﻋﺎدﻟﭙﻮر اﺳﺖ از ﺗﻮاﺑﻊ ﺑﻬﮕﺮ‪ ،‬ﻣﻮﻟـﺪ و ﻣﻨﺸﺄ ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺣﯿﺎت ﺳـﻨﺪ اﺳﺖ و در‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 56‬از ‪211‬‬‫ﻋﻨﻔﻮان ﺷـﺒﺎب ﺗﻮﻓﯿﻖ زﯾـﺎرت ﺣﺮﻣﯿﻦ ﺷـﺮﯾﻔﯿﻦ ﯾـﺎﻓﺖ‪ ،‬در ﻣـﺪﯾﻨﻪ ﻣﻨﻮر ﺗﻮﻃﻦ و ﺗﺄﻫـﻞ ﮐﺮد‪ ،‬و ﮐﻤﺮ ﺑﻪ ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﻋﻠﻢ ﺑﺮ ﺑﺴﺖ‪ ،‬و ﺑـﺎ وﺟﻮد‬‫ﻓﻘـﺪان وﺟﻪ ﻣﻌـﺎش اﺳـﺘﻘﺎﻣﺖ را ﮐﺎر ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬و ﻧﺰد ﻋﻠﻤﺎء ﺣﺮﻣﯿﻦ ﺷـﺮﯾﻔﯿﻦ ﺳـّﯿﻤﺎ ﺷـﯿﺦ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳـﻨﺪي ]‪ [2‬ﻧﺰﯾﻞ ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻣﻨﻮره ﮐﺴـﺐ‬‫ﮐﻤﺎﻻـت ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﺑﺮﺧﯽ ﭘﯿﺶ ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﺼـﺮي ]‪ ،[3‬و ﺷـﯿﺦ أﺑﯽ اﻟﻤﮑﺎرم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺗﺘﻠﻤـﺬ ﮐﺮد‪ ،‬و ﺗﻤﺎم ﻋﻤﺮ در‬‫ﺧﺪﻣﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺻـﺮف ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬و ﺗﺒﺤﺮي ﻋﻈﯿﻢ در اﯾﻦ ﻓﻦ ﺷـﺮﯾﻒ اﻧﺪوﺧﺖ و ﻫﻤﯿﺸﻪ ﻧﺎﺷـﺮ ﻋﻠﻮم ﻟﻄﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻋﺎﻣﺮ اوﻗﺎت ﺷـﺮﯾﻔﻪ‬‫ﺑـﻮد‪ ،‬ﺧﻮاص و ﻋﻮام ﺣﺮﻣﯿﻦ ﻣﮑﺮﻣﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و روم‪ ،‬و ﺷـﺎم‪ ،‬اﻋﺘﻘـﺎد و اﺧﻼـص ﺧـﺎص ﺑﻪ او داﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و از آن ذات ﻫﻤـﺎﯾﻮن ﮐﺴـﺐ‬‫ﺑﺮﮐﺎت ﻣﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ آزاد ]‪ [4‬در »ﻣـﺂﺛﺮ اﻟﮑﺮام« ﻧﻮﺷـﺘﻪ‪ :‬وﻗﺘﯽ ﮐﻪ ﻓﻘﯿﺮ از ﻣـﺪﯾﻨﻪ ﻣﻨﻮره ]‪ [1‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺻـﺪﯾﻖ ﺧـﺎن ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻟﻄﻒ اﻟﱠﻠﻪ ﻟا ﺒﺨﺎري‬‫اﻟﻬﻨﺪي اﻟﻘﻨﻮﭼﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1307‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺸﯿﺦ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺴﻨﺪي‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻬﺎدي اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺳﻨﮥ ‪.1136‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺸﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺼﺮي‪ :‬ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﻨﮥ ‪.1134‬‬‫]‪ [4‬ﻣﯿﺮ آزاد‪ :‬ﻏﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﺒﻠﮑﺮاﻣﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻮي ﺑﺎورﻧﮏآﺑﺎد ‪.1194‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪48 :‬‬‫ﺑﻪ ﻣﮑﻪ ﻣﻌﻈﻤﻪ ﻣﻌﺎودت ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺷـﯿﺦ ﻗﺪس ﺳـﺮه ﻣﮑﺘﻮﺑﯽ ﻧﺎﻣﺰد ﻓﻘﯿﺮ ﻧﻤﻮد‪ ،‬و اﺳﻢ ﻓﻘﯿﺮ ﺳﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺿﺎﻓﺖ ﻏﻼم ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬از ﺟﻬﺖ‬‫آﻧﮑﻪ در ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ آﻣﺪه ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﮐﺲ ﻋﺒﺎد اﻟﱠﻠﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﻃﻼق ﻋﺒﻮدﯾﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻧﺒﺎﯾﺪ ﮐﺮد‪.‬‬‫ﻓﻘﯿﺮ در ﺟﻮاب ﻧﻮﺷﺖ‪ :‬ﻣﺴﻠﻢ رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ از‬‫أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮه ]‪ [1‬رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪» :‬ﻻ ﯾﻘﻮﻟﻦ أﺣـﺪﮐﻢ ﻋﺒـﺪي و اﻣﺘﯽ‪ ،‬ﮐﻠﮑﻢ ﻋﺒﺎد اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﮐﻞ ﻧﺴﺎﺋﮑﻢ‬‫إﻣﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻟﯿﻘﻞ ﻓﺘﺎي و ﻏﻼﻣﯽ« ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻗﻠﻤﯽ ﺳﺎﺧﺘﻢ ﮐﻪ اﮔﺮ واﺿﻊ اﺳﻢ ﻏﻼم را ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻋﺒﺪ اراده ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و دﯾﮕﺮي ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻓﺮزﻧﺪ ﺗﻠﻔﻆ ﻧﻤﺎﯾﺪ او را ﻣﯽرﺳﺪ‪،‬‬‫ﻟﮑﻞ اﻣﺮء ﻣﺎﻧﻮي‪.‬‬‫ﺷﯿـﺦ ﺑﻌﺪ وﺻﻮل ﺧﻂ‪ ،‬داد اﻧﺼﺎف داده و ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ اﺳﻢ ﻓﻘﯿﺮ‪ ،‬ﻏﻼم ﻋﻠﯽ ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﭼﻪ ﺧﻮب واﻗﻊ ﺷﺪ آﻧﭽﻪ اﺑﻦ ﻧﺠﺎر در »ﺗﺎرﯾﺦ‬‫ﺑﻐﺪاد« در ذﮐﺮ اﺣﻤﺪ ﻏﺰاﻟﯽ ]‪ [3‬آورده‪ :‬ﮐﻪ ﻧﻮﺑﺘﯽ ﻗﺎري در ﻣﺠﻠﺲ او اﯾﻦ آﯾﻪ ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪» :‬ﻗُْﻞ ﯾﺎ ِﻋﺒﺎِدَي اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َأْﺳَﺮﻓُﻮا َﻋﻠﯽ َأﻧ ُْﻔِﺴِﻬْﻢ«‬‫]‪ [4‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺷﺮﻓﻬﻢ ﺑﯿﺎء اﻻﺿﺎﻓﮥ اﻟﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﺑﻘﻮﻟﻪ‪» :‬ﯾﺎ ِﻋﺒﺎِدَي«‬‫ﺛﻢ ا ﻧ ﺸ ﺪ ‪:‬‬
‫و ﻫﺎن ﻋﻠّﯽ اﻟﻠﻮم ﻓﯽ ﺟﻨﺐ ﺣّﺒﻬﺎ و ﻗﻮل اﻻﻋﺎدي اﻧﻪ اﻟﺨﻠﯿﻊ‬‫اﺻّﻢ إذا ﻧﻮدﯾﺖ ﺑﺎﺳﻤﯽ و اﻧﻨﯽ إذا ﻗﯿﻞ ﻟﯽ ﯾﺎ ﻋﺒﺪﻫﺎ ﻟﺴﻤﯿﻊ‬‫]‪ [1‬اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺻﺨﺮ اﻟﺪوﺳﯽ اﺳﻠﻢ ﺳﻨﮥ ‪ 7‬و روي ﻋﻨﻪ ‪ 5374‬ﺣﺪﯾﺜﺎ ﺗﻮﻓﯽ ‪.59‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻟﻠﻤﻨﺬري ج ‪ 2‬ص ‪ 133‬ﺣﺪﯾﺚ ‪ -1413‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﺣﻤﺪ ﻏﺰاﻟﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﻮﺳﯽ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻘﺰوﯾﻦ ﺳﻨﮥ ‪.520‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة اﻟﺰﻣﺮ‪.53 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪49 :‬‬‫ﺷﯿـﺦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺣﯿﺎت در ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﯿﺴﺖ و ﺷـﺸﻢ ﺻـﻔﺮ‪ ،‬روز ﭼﻬﺎر ﺷـﻨﺒﻪ‪ ،‬ﺳـﻨﻪ ﺛﻠﺚ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ و اﻟﻒ ودﯾﻌﺖ ﺣﯿﺎت ﺳﭙﺮد‪ ،‬و در ﺑﻘﻌﻪ‬‫ﻣﺒﺎرﮐﻪ ﺑﻘﯿﻊ ﻣـﺪﻓﻮن ﮔﺮدﯾـﺪ »رﺣﻠـﮥ ﺷـﯿﺨﯽ« ﺗﺎرﯾـﺦ ﯾﺎﻓﺘﻢ‪ ،‬ﺗﺎي رﺣﻠـﮥ ﭘﻨـﺞ ﻋـﺪد ﻣﺤﺴﻮب اﺳﺖ زﯾﺮا ﮐﻪ ﻣﻌﺘﺒﺮ در ﻗﺎﻋﺪه ﺟﻤﻞ ﺻﻮرت‬‫ﮐﺘﺎﺑﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ ﺗﻠﻔﻆ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 57‬از ‪211‬‬‫ا ﻧﺘ ﻬ ﯽ ﮐ ﻼ ﻣ ﻪ ‪.‬‬
‫ﻣﺤّﺮر ﺳـﻄﻮر ﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﺗﻼﻣﺬه ﺷﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﯿﺎت ﺟﻤﻌﯽ از ﻋﻠﻤﺎء اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻨﻬﻢ اﻟﺸﯿﺦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺸﺎﻣﯽ‪ ،‬و اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ‬‫ﺻﻔﺮ‪ ،‬و اﻟﺸـﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺧﻠﯿﻞ ﮐﺪك ]‪ ،[1‬و اﻟﺴـﯿﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ]‪ ،[2‬و اﻟﺴﯿﺪ ﻏﻼم ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﻮح اﻟﺒﻠﮑﺮاﻣﯽ‪ ،‬و‬‫اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺎﺧﺮ اﻟﻤﺘﺨﻠﺺ ﺑﺰاﺋﺮ اﻹﻟﻪآﺑﺎدي ]‪.[3‬‬‫و ﻫﺮ ﯾﮑﯽ از اﯾﺸﺎن ﻓﺮﯾﺪ ﻋﺼـﺮ‪ ،‬و وﺣﯿﺪ دﻫﺮ‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ ﺳـﻼﺳﻞ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺟﺰ آن ﺑﻮد در وﻗﺖ ﺧﻮد‪ .‬و ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﯿﺎت رﺗﺒﻪ اﺟﺘﻬﺎد‬‫داﺷﺖ‪ ،‬ﺗﻘﻠﯿﺪ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﻧﻤﯽﮐﺮد‪.‬‬‫زاﺋﺮ در ﻣﺪح او ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺎد ﺑﺮ روي ﺻﻔﺤﻪ دوران ﻣﺤﻔﻞ آراي ﺣﻠﻘﻪ اﻧﺴﺎن‬‫ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم ﻋﺼﺮ ﻋﻼﻣﻪ در ﻓﻨﻮن ﺣﺪﯾﺚ ﻓﻬﺎﻣﻪ‬‫ﻣﻮ ﺷﮑﺎف دﻗﺎﺋﻖ اﯾﻤﺎن راز دار ﺣﻘﺎﯾﻖ اﯾﻘﺎن‬‫]‪ [1‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺧﻠﯿﻞ ﮐﺪك‪ :‬ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻞ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.1189‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﮑﻮﮐﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺼﻨﻌﺎء ﺳﻨﮥ ‪.1207‬‬‫]‪ [3‬زاﺋﺮ اﻹﻟﻪآﺑﺎدي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺎﺧﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﺮﻫﺎن ﭘﻮر ﺳﻨﮥ ‪.1164‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪50 :‬‬‫رﺳﺘﻪ از ﺣﺒﺲ رﺑﻘﻪ ﺗﻘﻠﯿﺪ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﺮ اﺟﺘﻬﺎد رأي ﻣﺰﯾﺪ‬‫درس ﻓﺮﻣﺎي ﻣﺴﺠﺪ ﻧﺒﻮي ﺑﻄﺮﯾﻖ رﺷﯿﻖ ﻣﺼﻄﻔﻮي‬‫آن ﻣﺤﻤﺪ ﺣﯿﺎت ﺑﺨﺖ ﺑﻠﻨﺪ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﻧﺒﯽ ﻗﻮي ﭘﯿﻮﻧﺪ‬‫ﻣﺘﻊ اﻟﱠﻠﻪ زﻣﺮة اﻷﻋﯿﺎن ﺑﺎﻓﺎداﺗﻪ اﻟﯽ اﻻزﻣﺎن‬‫ﺳﺮ ﻣﻦ ﺧﺎك ﭘﺎي او ﺑﺎدا ﺟﺎن ﻣﻦ در رﺿﺎي او ﺑﺎدا‬‫اﻧﺘﻬﯽ ﮐﻼﻣﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺜﻨﻮي‪.‬‬‫او را ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻨﻬﺎ »رﺳﺎﻟﮥ ﻓﯽ رد ﺑﺪﻋﮥ اﻟﺘﻌﺰﯾﮥ« و »رﺳﺎﻟﮥ ﻓﯽ رد اﻟﺘﻘﻠﯿﺪ« ﺳـﻤﺎﻫﺎ ﺗﺤﻔﮥ اﻻﻧﺎم ﻓﯽ اﻟﻌﻤﻞ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﻨﺒﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺼـﻠﻮة‬‫و اﻟﺴﻼم‪ .‬و دروي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ان اﻟﻤﻨﺴﻮخ ﻣﻦ اﻟﺴﻨﮥ ﻓﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻘﻠﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺟﻤﻌﻪ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻓﯽ ورﻗﺎت و ﻗﺎل‪ :‬اﻓﺮد ﻓﯿﻬﺎ ﻗﺪر ﻣﺎ ﺻﺢ ﻧﺴﺨﻪ او اﺣﺘﻤﻞ‪ ،‬و اﻋﺮض ﻋﻤﺎ ﻻ‬‫وﺟﻪ ﻟﻨﺴـﺨﻪ و ﻻ اﺣﺘﻤﺎل و ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﻦ ﺳـﻤﻊ ﺑﺤـﺪﯾﺚ ﯾـﺪﻋﯽ ﻓﯿﻪ اﻟﻨﺴﺦ و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻬﺎ ﻓﻬﺎﺗﯿﮏ دﻋﻮي و ﻗﺪ ﺗﺪﺑﺮﺗﻪ‪ ،‬ﻓﺎذا ﻫﻮ اﺣﺪ و ﻋﺸـﺮون‬‫ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬و ان اﻻﻧﺘﻘﺎل ﻣﻦ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﯽ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻣﻠﻮﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﺪر اﻻول‪ ،‬و ﻗﺪ اﻧﺘﻘﻞ ﮐﺒﺎر اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻣﻦ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﯽ ﻣﺬﻫﺐ‪.‬‬‫و ﻫﮑـﺬا ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و اﻻﺋﻤﮥ اﻻرﺑﻌﮥ ﯾﻨﺘﻘﻠﻮن ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟﯽ ﻗﻮل‪ ،‬و اﻟﺤﺎﺻﻞ ان اﻟﻌﻤﻞ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺤﺴﺐ ﻣﺎ ﺑﺪي‬‫ﻟﺼﺎﺣﺐ اﻟﻔﻬﻢ اﻟﻤﺴـﺘﻘﯿﻢ ﻣﻦ اﻟﻤﺼﻠﺤﮥ اﻟﺪﯾﻨﯿﮥ ﻫﻮ اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻋﻨﺪ اﻟﮑﻞ‪ ،‬و ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﯾﺪﻋﯽ ﻋﺪم ﻓﻬﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ إذا ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﻢ ﻻ ﺗﻌﻤﻞ‬‫ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ؟ ﻣﻊ ادﻋﺎﺋﻪ اﻟﻔﻀﯿﻠﮥ و ﺗﻌﻠﯿﻤﻪ و ﺗﻌﻠﻤﻪ و اﺳﺘﺪﻻﻟﻪ ﻟﻤﻦ ﻗﻠﺪه‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﻦ اﻏﺮب اﻟﻐﺮاﺋﺐ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﺒﺤﺮ اﻟﺮاﺋﻖ«‪ :‬ﯾﺠﻮز ﺗﻘﻠﯿﺪ ﻣﻦ ﺷﺎء ﻣﻦ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ و ان دوﻧﺖ اﻟﻤﺬاﻫﺐ ﮐﺎﻟﯿﻮم و ﻟﻪ اﻻﻧﺘﻘﺎل ﻣﻦ ﻣﺬﻫﺒﻪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و »رﺳﺎﻟﮥ ﻓﯽ اﻟﻨﻬﯽ ﻣﻦ ﻋﺸﻖ ﺻﻮر اﻟﻤﺮد و اﻟﻨﺴﻮان« و در وي ﻧﻮﺷﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪51 :‬‬‫]ﺗﻠـﮏ ﻟﻌﻤﺮو اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻔﺘﻨـﮥ اﻟﮑﺒﺮي‪ ،‬و اﻟﺒﻠﯿـﮥ اﻟﻌﻈﻤﯽ‪ ،‬اﺳـﺘﻌﺒﺪت اﻟﻨﻔﻮس ﻟﻐﯿﺮ ﺧﻼﻗﻬـﺎ‪ ،‬و ﻣﻠﮑﺖ اﻟﻘﻠﻮب ﻟﻤﻦ ﯾﺴﻮﻣﻬﺎ اﻟﻬﻮان ﻣﻦ ﻋﺸﺎﻗﻬﺎ‪ ،‬و‬‫اﻟﻘﺖ اﻟﺤﺮب ﺑﯿﻦ اﻟﻌﺸﻖ و اﻟﺘﻮﺣﯿﺪ‪ ،‬و دﻋﺖ اﻟﯽ ﻣﻮاﻻة ﮐﻞ ﺷﯿﻄﺎن ﻣﺮﯾﺪ[ ‪ ...‬اﻟﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 58‬از ‪211‬‬‫]و اﻧﻤـﺎ ﺣﮑﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺸﻖ ﻋﻦ ﮐﻔﺮة ﻗﻮم ﻟﻮط‪ ،‬و اﻣﺮأة اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ إذ ذاك ﻣﺸـﺮﮐﮥ‪ ،‬و اﻟﻔﺘﻨـﮥ ﺑﻌﺸﻖ اﻟﺼﻮر ﺗﻨﺎﻓﯽ ان ﯾﮑﻮن دﯾﻦ اﻟﻌﺒﺪ‬‫ﮐﻠﻪ ﻟّﻠﻪ ﺑـﻞ ﯾﻨﻘﺺ ﻣﻦ دﯾﻨﻪ ﺑﺤﺴﺐ ﻣـﺎ ﺣﺼـﻞ ﻟﻪ ﻣﻦ ﻓﺘﻨـﮥ اﻟﻌﺸﻖ‪ ،‬و رﺑﻤـﺎ اﺧﺮﺟﺖ ﺻﺎﺣﺒﻪ ﻣﻦ ان ﯾﺒﻘﯽ ﻣﻌﻪ ﺷـﯽء ﻣﻦ اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻟﻤﻔﺘﻮن‬‫ﺑﺎﻟﺼﻮر ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻟﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﻗُْﻞ‪ :‬ﻟ ِﻠُْﻤْﺆﻣِﻨِﯿَﻦ َﯾُﻐﱡﻀﻮا ﻣِْﻦ َأﺑ ْﺼﺎِرِﻫْﻢ َو َﯾْﺤَﻔُﻈﻮا ﻓُُﺮوَﺟُﻬْﻢ ذﻟ َِﮏ َأْزﮐﯽ ﻟَُﻬْﻢ‬‫]‪ «[1‬و اﻟﻤﺒﺘﻠﯽ ﺑﻬﺎ ﻟﯿﺲ ﺑﻐﺎض ﺑﺼﺮه‪ ،‬ﺑﻞ ﯾﻠﺘﺬ ﺑﺎﻟﻨﻈﺮ اﻟﺤﺮام‪ ،‬و رﺑﻤﺎ ﯾﻘﻊ ﻓﯽ اﻟﺰﻧﺎ[ ‪ ..‬اﻟﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫]ﻓﺎن ﺗﻌﺒﺪ اﻟﻘﻠﺐ ﻟﻠﻤﻌﺸﻮق ﺷﺮك‪ ،‬و ﻗﺪ اﺛﺒﺖ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﺳﻢ اﻟﺘﻌﺒﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤﺒﮥ ﻟﻐﯿﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ :‬ﺗﻌﺲ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺪﯾﻨﺎر و ﻋﺒﺪ اﻟﺪرﻫﻢ ‪ -‬اﻟﺦ ‪ ...‬و »اﻻﯾﻘﺎف ﻋﻠﯽ ﺳﺒﺐ اﻻﺧﺘﻼف«‪.‬‬‫و ﺑﻌﺾ اﯾﻦ رﺳﺎﺋﻞ را ﻓﻘﯿﺮ از ﻣﮑﻪ ﻣﻌﻈﻤﻪ آورده‪ ،‬و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤﺪ ‪.‬‬
‫ﻧﻬﯽ از ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﺻﻮر زﻧﺎن و ﮐﻮدﮐﺎن‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺸﻖ ﺻﻮر‪ ،‬ﻓﺘﻨﻪ ﮐﺒﺮي‪ ،‬و ﺑﻠﯿﻪ ﻋﻈﻤﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﻔﻮس را ﻋﺎﺑـﺪ ﻏﯿﺮ ﺧﻼـق رﺣﻤـﺎن‪ ،‬و ﻗﻠﻮب را ﻣﻤﻠﻮك‬‫ﺳـﺎﺋﻤﯿﻦ ﻫﻮان ﻣﯽﮔﺮداﻧـﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻓﺘﻨﻪ ﮐﺒﺮي و ﺑﻠّﯿﻪ ﻋﻈﻤﯽ ﺳـﺒﺐ ﺣﺮب ﺑـﺎ ﺗﻮﺣﯿـﺪ‪ ،‬و داﻋﯽ ﻣﻮاﻻـت ﻫﺮ ﺷـﯿﻄﺎن ﻣﺮﯾـﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻋﺸﻖ از‬‫ﺧﺼﺎل ذﻣﯿﻤﻪ ﮐﻔﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ آن را از ﮐﻔﺮه ﻗﻮم ﻟﻮط و اﻣﺮأة ﻋﺰﯾﺰ ﻧﻘﻞ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬و اﻣﺮأة ﻋﺰﯾﺰ وﻗﺖ ﻋﺸﻖ ﻣﺸـﺮﮐﻪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻓﺘﻨﻪ‬‫ﻋﺸﻖ ﺻﻮر ﻣﻨﺎﻓﺎت دارد ﺑﺂﻧﮑﻪ دﯾﻦ ﻋﺒـﺪ ﮐﻠﯿﮥ ﺑﺮاي ﺧﺪاي ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﮐﻢ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ از دﯾﻦ ﻣﻔﺘﻮن ﺑﻪ ﻣﻘﺪاري ﮐﻪ او را ﻓﺘﻨﻪ ﻋﺸـﻖ‬‫ﺣﺎﺻﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﮔﺎه اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻓﺘﻨﻪ ﻣﻔﺘﻮن را ﮐﻠّﯿﮥ ]‪ [1‬ﺳﻮره اﻟﻨﻮر‪30 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪52 :‬‬‫از دﯾﻦ ﺧﺎرج ﻣﯽﺳﺎزد و ﻣﻔﺘﻮن ﺑﺼﻮر ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻏﺾ ﺑﺼـﺮ ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ و اﻟﺘـﺬاذ ﺑﺤﺮام ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ و ﺗﻌﺒﺪ ﻗﻠﺐ‬‫ﺑﺮاي ﻣﻌﺸﻮق ﺷﺮك اﺳﺖ و ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖ ﻣﺂب ﺑﺮاي ﻣﺤﺒﺖ ﻏﯿﺮ ﺧﺪاي اﺳﻢ ﺗﻌﺒﺪ ﺛﺎﺑﺖ ﻓﺮﻣﻮده‪.‬‬‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﻤﺴﻌﻮدي ]‪ :[1‬ﮐـﺎﻧﺖ وﻓـﺎة اﻟﺤﺮﺑﯽ اﻟﻤﺤـﺪث اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻧﺐ اﻟﻐﺮﺑﯽ و ﻟﻪ ﻧّﯿﻒ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ]‪ [2‬ﺳـﻨﮥ و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻓﺼﯿﺤﺎ‬‫ﺟﻮادا ﻋﻔﯿﻔﺎ زاﻫـﺪا ﻧﺎﺳـﮑﺎ و ﮐﺎن ﻣﻊ ذﻟﮏ ﺿﺎﺣﮏ اﻟﺴﻦ ﻇﺮﯾﻒ اﻟﻄﺒﻊ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻣﻌﻪ ﺗﮑﺒﺮ و ﻻ ﺗﺠﺒﺮ ﯾﻤﺎزح ﻣﻊ اﺻـﺪﻗﺎﺋﻪ ﺑﻤﺎ ﯾﺴـﺘﺤﯿﯽ‬‫]‪ [3‬ﻣﻨﻪ و ﯾﺴﺘﻘﺒﺢ ﻣﻦ ﻏﯿﺮه ]‪.[4‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﻣﺰاح ﺑﺎ اﺻـﺪﻗﺎي ﺧﻮد ﺑﻨﻮﻋﯽ ﻣﯽﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﺮدم از آن اﺳـﺘﺤﯿﺎء ﮐﻨﻨﺪ و ﺻﺪور آن را از ﻏﯿﺮ‬‫او ﻗﺒﯿﺢ ﺷﻤﺎرﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﯾﺮوي ان اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻟﻤـﺎ ﺻـّﻨﻒ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻧﻔﯿﺲ ﮐﺎﻣﻞ ]‪ [1‬اﻟﻤﺴـﻌﻮدي‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮرخ ﻣﻦ ذرّﯾﮥ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪:‬‬‫ﮐﺎن ﺑﻐﺪادﯾﺎ و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﺼﺮ ‪.346‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺨﮥ اﻟﺘﯽ ﻋﻨﺪي ﻣﻦ »ﻣﺮوج اﻟﺬﻫﺐ«‪) :‬و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ(‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯽ ﻣﺮوج اﻟﺬﻫﺐ‪) :‬و رﺑﻤﺎ ﻣﺰح ﻣﻊ اﺻﺪﻗﺎﺋﻪ ﺑﻤﺎ ﯾﺴﺘﺤﺴﻦ ﻣﻨﻪ و ﯾﺴﺘﻘﺒﺢ ﻣﻦ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺮوج اﻟﺬﻫﺐ ﻟﻠﻤﺴﻌﻮدي ج ‪ 4‬ص ‪ 172‬ط ﺑﯿﺮوت دار اﻻﻧﺪﻟﺲ‪ -‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 13‬ص ‪.365‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪53 :‬‬‫ﻓﯽ ﻣﻌﻨﺎه ﻗﺎل ﺛﻌﻠﺐ ]‪ :[1‬ﻣﺎ ﻻﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ! رﺟﻞ ﻣﺤﺪث ﺛﻢ ﺣﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ ﻓﻠﻤﺎ ﺣﻀﺮ اﻟﻤﺠﻠﺲ ﺳﺠﺪ ﺛﻌﻠﺐ و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻇﻨﻨﺖ‬‫ان ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻرض ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺮﺟﻞ ]‪[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 59‬از ‪211‬‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ از ﺳﺠﺪه ﮐﺮدن در ﻣﻘﺎﺑﻠﺶ ﻣﻨﻊ ﻧﻤﯽﮐﺮد‬‫از ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺛﻌﻠﺐ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﺣﺎﺿـﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﮔﺮدﯾـﺪ ﺳـﺠﺪه ﻧﻤـﻮد و اﻧﮑـﺎري ﺑﺮ اﯾﻦ ﻓﻌـﻞ ﻧﻘﻞ‬‫ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻫﻢ ﻣﺠّﻮز ﺳﺠﺪه ﻣﺠﻠﺲ ﺧﻮد ﺑﺎﺷﺪ و ﮐﻤﺎل ﺷﻨﺎﻋﺖ ﺳﺠﺪه ﺑﺮاي ﻏﯿﺮ ﺧﺎﻟﻖ از اﻓﺎدات ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ در اواﺋﻞ ﺑﺎب‬‫ﻧﻬﻢ ﻫﻤﯿﻦ ﮐﺘﺎب »ﺗﺤﻔﻪ« ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻫﻢ در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯿﻪ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻫﺮ ﯾﮏ ﻣﺘﻤﺴﮏ ﺑﻘﺮآن و اﺣﺎدﯾﺚ و آﺛﺎر اﺳﺖ ﻃﺮق ﻣﺘﻨﻮﻋﻪ در‬‫ﻓﻬﻢ ﻣﻌـﺎﻧﯽ و ﻋﻠﻞ ﺷـﺮاﯾﻊ ﻣﻮﺟﺐ اﺧﺘﻼف اﯾﻨﻬﺎ ﮔﺮدﯾـﺪه ﺑﺨﻼف اﯾﻦ ﮔﺮوه ﮐﻪ اﺻـﻼ ﺷـﺮاﯾﻊ ﻣﺨﺘﺼﻪ اﯾﺸﺎن ﺑﺎ اﺳـﻠﻮب ﻗﺮآن و ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﯿﺴﺖ ﮔﻮﯾﺎ ﺷﺮﯾﻌﺖ ﯾﻬﻮدﯾﺖ ﯾﺎ ﻧﺼﺮاﻧﯿﺖ اﺳﺖ ﯾﺎ ﺑﯿﺪاﻧﺖ و ﺷﺎﺳﺘﺮ ﻫﻨﻮد اﺳﺖ ﯾﺎ دﺳﺎﺗﯿﺮ ﺻﺎﺑﺌﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﭼﻮن اﯾﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﺑﻐـﺎﯾﺖ ﺗﻄﻮﯾـﻞ ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﻧﺎﭼـﺎر ﻧﻤﻮﻧﻪ از ﺧﺮواري و اﻧـﺪﮐﯽ از ﺑﺴـﯿﺎري در اﯾﻨﺠـﺎ ذﮐﺮ ﻣﯽﻧﻤﺎﺋﯿﻢ ﮐﻪ اﻟﻌﺎﻗﻞ ﺗﮑﻔﯿﻪ‬‫اﻻﺷﺎرة[ ‪...‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﺳـﺠﻮد ﺑﺮاي ﺳﻼﻃﯿﻦ ﻇﻠﻤﻪ ﮐﻪ آﺧﻮﻧﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﯽ و دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤﺎي اﯾﺸﺎن ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ -‬ﮐﻪ ﺻﺮﯾﺢ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻗﻮاﻋﺪ‬‫ﮐﻠﯿﺎت ﺷﺮﯾﻌﺖ اﺳﺖ‪ [1] .‬ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ اﻣﺎم اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ‪.291‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 13‬ص ‪ 361‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪54 :‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﻻ َﺗْﺴُﺠُﺪوا ﻟ ِﻠﱠﺸْﻤِﺲ َو ﻻ ﻟ ِﻠَْﻘَﻤِﺮ َو اْﺳُﺠُﺪوا ﻟ ِﱠﻠِﻪ اﻟﱠِﺬي َﺧَﻠَﻘُﻬﱠﻦ ِإْن ُﮐﻨْﺘُْﻢ ِإﱠﯾﺎُه َﺗْﻌﺒُُﺪوَن‬‫]‪.[1‬‬‫و ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬أﻟﱠﺎ َﯾْﺴُﺠُﺪوا ﻟ ِﱠﻠِﻪ اﻟﱠِﺬي ﯾُْﺨِﺮُج اﻟ َْﺨْﺐَء ﻓِﯽ اﻟﱠﺴﻤﺎواِت َو اﻟ َْﺄْرِض َو َﯾْﻌَﻠُﻢ ﻣﺎ ﺗُْﺨُﻔﻮَن َو ﻣﺎ ﺗُْﻌﻠِﻨُﻮَن‬‫]‪.[2‬‬‫و دﯾﮕﺮ آﯾـﺎت ﺑﺴـﯿﺎر دﻻـﻟﺖ ﺑﺮ اﻧﺤﺼـﺎر ﺳـﺠﺪه ﻣﯽﮐﻨـﺪ در ﺣﻖ ﺧـﺎﻟﻖ ﺗﻮاﻧـﺎ ﮐﻪ داﻧـﺎي ﭘﻨﻬـﺎن و آﺷـﮑﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ در ﺷـﺮﯾﻌﺖ‬‫ﻣﺼـﻄﻔﻮي و ﺗﻤﺴﮏ ﺑﺴﺠﺪه ﻣﻼﺋﮑﻪ ﺑﺮاي آدم ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﯽ ﺟﺎ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣﮑﺎم آدﻣﯽ را ﺑﺮ اﺣﮑﺎم ﻣﻼﺋﮑﻪ ﻗﯿﺎس‬‫ﻧﺘﻮان ﮐﺮد‪ ،‬و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻤﺴـﮏ ﺑﺴـﺠﻮد اﺧﻮه ﯾﻮﺳﻒ ﺑﺮاي ﯾﻮﺳﻒ ﮐﻪ اول ﺳـﺠﻮد ﻣﺼـﻄﻠﺢ ﻧﺒﻮد دوم ﺗﻤﺴـﮏ ﺑﺸـﺮاﯾﻊ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻨـﺎ وﻗـﺘﯽ‬‫درﺳﺖ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ در ﺷـﺮﯾﻌﺖ ﻧﺴـﺦ آن ﻧﯿﺎﻣـﺪه ﺑﺎﺷـﺪ و اﯾﻦ ﺣﮑﻢ ﺑﻼ ﺷـﺒﻬﻪ در ﺷـﺮﯾﻌﺖ ﻣﻨﺴﻮخ اﺳﺖ و اﻻ اﺣﻖ و اوﻟﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺗﻌﻈﯿﻢ‬‫ﺣﻀـﺮت ﭘﯿﻐﻤـﺒﺮ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺣﻀـﺮت اﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم و ﺳـﺒﻄﯿﻦ ﻋﻠﯿﻬﻤـﺎ اﻟﺴـﻼم و دﯾﮕﺮ اﺋﻤﻪ ﺷﺪﻧـﺪ ﻧﻪ ﺷـﺎه ﻋﺒـﺎس و ﺷـﺎه‬‫ﻃﻬﻤﺎﺳﺐ ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ ]‪ [3‬ﺳـﺒﺤﺎن اﻟﱠﻠﻪ! ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ ﺑﮑﺬب و ﺑﻬﺘﺎن ﺑﻼ ذﮐﺮ ﺷﺎﻫﺪ و ﺑﺮﻫﺎن ﻧﺴـﺒﺖ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﺳـﺠﻮد ﺑﺮاي ﺳﻼﻃﯿﻦ ﻇﻠﻤﻪ ﺑﺎﻫﻞ‬‫ﺣﻖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ و ﺑﻨﺎي ﮐﻤﺎل ﺗﺸـﻨﯿﻊ ﺑﺮ آن ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ و از اﯾﻦ ﺳـﺠﻮد ﺛﻌﻠﺐ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﺳﻨّﯿﻪ اﺳﺖ و ﻋﺪم اﻧﮑﺎر ﺣﺮﺑﯽ و اﻣﺜﺎل آن‬‫ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻧﺎﻇﺮ اﻟﻨﺰﻫﮥ ﺧﺒﺮي ﺑﺮ ﻧﻤﯽدارﻧﺪ‪ [1] .‬ﺳﻮره ﻓﺼﻠﺖ‪.37 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮره اﻟﻨﻤﻞ‪.25 :‬‬‫]‪ [3‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ص ‪396 -395‬‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﺳﺘﺎد ﺑﺨﺎري را ﻗﺪح ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫و ﻧﯿﺰ ﺗﻌﻨـﺖ ﺑا ﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ رﺳـﯿﺪه ﺑـﻮد ﮐﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ اﺳـﺘﺎد ﺣﻀـﺮت ﺑﺨـﺎري را ﻣﻌﺘﻤـﺪ و ﻣﻌﺘـﺒﺮ ﻧﻤﯽداﻧﺴﺖ و ﻗـﺪح و ﺟﺮح او‬‫ﻣﯽﮐﺮد و ﻣﯽﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﮐﻪ ﻧﺰد ﻣﻦ از ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻗﻤﻄﺮي ﻫﺴﺖ )ﯾﻌﻨﯽ از اﺣﺎدﯾﺚ( و ﺗﺤﺪﯾﺚ ﻧﻤﯽﮐﻨﻢ از او ﺑﭽﯿﺰي‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 60‬از ‪211‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ]‪ :[1‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻋﻨﺪي ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻗﻤﻄﺮ و ﻻ اﺣﺪث ﻋﻨﻪ ﺑﺸﯽء ﻻﻧﻪ رأﯾﺘﻪ اﻟﻤﻐﺮب و‬‫ﺑﯿﺪه ﻧﻌﻠﻪ ﻣﺒﺎدرا ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬اﻟﯽ أﯾﻦ؟ ﻗﺎل‪ :‬أﻟﺤﻖ اﻟﺼﻠﻮة ﻣﻊ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻈﻨﻨﺘﻪ ﯾﻌﻨﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺛﻢ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫داود ]‪.[3] [[2‬‬‫)ﻫﺮ ﮔﺎه اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ ﺗﺮك رواﯾﺎت ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ اﺳـﺘﺎد و ﻣﻼذ ﺣﻀـﺮت ﺑﺨﺎري ﻧﻤﺎﯾـﺪ و او را ﻣﻘﺪوح و ﻣﺠﺮوح ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ او‬‫ﻗﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﮐﻼﻣﺶ ﭼﻪ اﻟﺘﻔﺎت و اﺣﺘﻔﺎل اﺳﺖ؟‬‫ﺣﺎﻻ ﻧﺒـﺬي از ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﺤﺎﻣـﺪ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﻏﺮر ﻣﺂﺛﺮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻫﻢ ﺑﺮ زﺑﺎن اﮐﺎﺑﺮ ﻗﻮم ﺑﺎﯾﺪ ﺷـﻨﯿﺪ ﺗﺎ ﺳـﻘﻮط‬‫ﮐﻼـم اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ از اﻋﺘﺒـﺎر و اﻧﻬﻤـﺎك او در ﺗﻌﻨﺖ و ﺗﻌﺼﺐ ﻧﺎﻫﻨﺠﺎر ﻧﺰد اﺳﺎﻃﯿﻦ ﮐﺒﺎر ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺮدد‪ [1] .‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪354‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻣﻔﻠﻮﺟﺎ ﺑﺒﻐﺪاد ‪240‬‬‫]‪ [3‬ﺳﯿﺮ أﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 13‬ص ‪ 369‬ط ﺑﯿﺮوت‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﻧﻮوي‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﻧﻮوي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻻﻣﺎم ﻫﻮ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻧﺠﯿﺢ اﻟﺴﻌﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﻋﺮوة ﺑﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﺴﻌﺪي‪ ،‬ﻣﻦ‬‫ﺑﻨﯽ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ و اﺑﻦ اﺑﯽ ]‪ [1‬ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬اﺻﻠﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬و ﻫﻮ ﺑﺼﺮي‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﺣﺪ اﺋﻤﮥ اﻻﺳﻼم اﻟﻤﺒﺮزﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺻﻨﻒ ﻓﯿﻪ ﻣﺎﺋﺘﯽ ﻣﺼﻨﻒ ﻟﻢ ﯾﺴﺒﻖ اﻟﯽ ﻣﻌﻈﻤﻬﺎ و ﻟﻢ ﯾﻠﺤﻖ ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﺎ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺑﺎه و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ ]‪ ،[2‬و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ]‪ ،[3‬و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن ]‪ ،[4‬و ﺧﻼﺋﻖ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ ]‪ ،[5‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﻟﺒﺨﺎري و ﺧﻼﺋﻖ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ و اﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ ﺟﻼﻟﺘﻪ و اﻣﺎﻣﺘﻪ و ﺑﺮاﻋﺘﻪ ﻓﯽ ﻫﺬا ﻟا ﺸﺄن‪ ،‬و‬‫ﺗﻘﺪﻣﻪ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮه‪ [1] .‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺤﻔﺎظ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.327‬‬‫]‪ [2‬ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ :‬ﺑﻦ درﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ ‪.179‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن اﻟﻬﻼﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ‪.198‬‬‫]‪ [4‬ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.198‬‬‫]‪ [5‬ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ‪ :‬ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﻌﻨﺒﺮي اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.196‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪57 :‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﺼﺮي ]‪ :[1‬اﺣﺴﻦ اﻟﻨﺎس ﮐﻼﻣﺎ ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺛﻼﺛﮥ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‬‫ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون ]‪ [2‬ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ]‪ [3‬ﻓﯽ وﻗﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻫﻮ اﺣﺪ ﺷﯿﻮخ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﺗﻠﻮﻣﻮﻧﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﺣﺐ ﻋﻠﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﮐﻨﺖ اﺗﻌﻠﻢ ﻣﻨﻪ‬‫اﮐﺜﺮ ﻣﻤﺎ ﯾﺘﻌﻠﻢ ﻣﻨﯽ و ﮐﺎن ﺳﻔﯿﺎن ﯾﺴﻤﯿﻪ ﺣﯿﮥ اﻟﻮادي و ﮐﺎن إذا ﺳﺌﻞ ﻋﻦ ﺷﯽء ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻮ ﮐﺎن ﺣﯿﮥ اﻟﻮادي‪.‬‬‫و ﻗـﺎل ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻣﺤﺒﻮب ]‪ :[4‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨـﺪ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻣﻌﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ و اﺑﻦ اﻟﺸﺎذﮐﻮﻧﯽ ]‪ [5‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺎم اﺑﻦ اﻟﻤﺪﻧﯽ ﻗﺎل ﺳـﻔﯿﺎن‪ :‬إذا‬‫ﻗﺎﻣﺖ اﻟﺨﯿﻞ ﻟﻢ ﻧﺠﻠﺲ ﻣﻊ اﻟﺮﺟﺎﻟﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 61‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ]‪ :[6‬رأﯾﺖ ﻟﻌﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮه ﻣﮑﺘﻮب اﻟﻤﺎﺋﮥ و اﻟﻨﯿﻒ و اﻟﺴﺘﻮن ﻣﻦ ﻋﻠﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺎس اﻟﻌﻨﺒﺮي ]‪ :[7‬ﮐﺎﻧﻮا ﯾﮑﺘﺒﻮن ﻗﯿﺎم اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﻗﻌﻮده و ﻟﺒﺎﺳﻪ و ﮐﻞ ﺷـﯽء ﯾﻘﻮل و ﯾﻔﻌﻞ او ﻧﺤﻮ ﻫﺬا و ﮐﺎن اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ إذا‬‫ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﺗﺼﺪر ]‪ [1‬ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.409‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(294‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد )‪.(385‬‬‫]‪ [4‬ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻣﺤﺒﻮب‪ :‬ﻣﺎ وﺟﺪﺗﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﺘﺮاﺟﻢ و اﻟﺮﺟﺎل‪.‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺸﺎذﮐﻮﻧﯽ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود اﻟﻤﻨﻘﺮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(234‬‬‫]‪ [6‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.258‬‬‫]‪ [7‬اﻟﻌﺒﺎس ﻟا ﻌﻨﺒﺮي‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(246‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪58 :‬‬‫ﺑﺎﻟﺤﻠﻘﮥ‪ ،‬و ﺟﺎء اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ]‪ [1‬و ﺧﻠﻒ ]‪ ،[2‬و اﻟﻤﻌﯿﻄﯽ و اﻟﻨﺎس ﯾﺘﻨﺎﻇﺮون ﻓﺎذا اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﯽ ﺷﯽء ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﻋﯿﻦ ]‪ :[3‬رأﯾﺖ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻣﺴﺘﻠﻘﯿﺎ و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ]‪ [4‬ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻦ ﯾﺴﺎره و ﻫﻮ ﯾﻤﻠﯽ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺎ اﺳﺘﺼﻐﺮت ﻧﻔﺴﯽ ﻋﻨﺪ اﺣﺪ ﻗﻂ إﻻ ﻋﻨﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﻟا ﻘﻄﺎن‪ :‬ﻧﺤﻦ ﻧﺴﺘﻔﯿﺪ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﮐﺜﺮ ﻣﻤﺎ ﯾﺴﺘﻔﯿﺪ ﻣﻨﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻬﺪي ]‪ :[5‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ أﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ و ﺧﺎﺻﮥ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﺑﻦ‬‫ﻋﯿﯿﻨ ﮥ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻋﻠﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻌﻠﻞ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻻ ﯾﺴﻤﯿﻪ ﺑﻞ ﯾﮑﻨﯿﻪ اﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺗﺒﺠﯿﻼ و ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﺳﻤﺎه ﻗﻂ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻟﯿﻮﻣﯿﻦ ﺑﻘﯿﺎ ﻣﻦ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﺎﻟﻌﺴﮑﺮ[ ]‪.[6‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]خ د ت س ]‪ [1] [7‬ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(198‬‬‫]‪ [2‬ﺧﻠﻒ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﻨﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(231‬‬‫]‪ [3‬اﻻﻋﯿﻦ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺘﺎب اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(240‬‬‫]‪ [4‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(233‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﺑﻦ ﺣﺴﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(198‬‬‫]‪ [6‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء ﻟﻠﻨﻮوي ج ‪ 1‬ص ‪.351 -350‬‬‫]‪ [7‬خ د ت س‪ :‬رﻣﻮز اﺧﺮاج ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري و ﺳﻨﻦ أﺑﯽ داود و اﻟﺘﺮﻣﺬي و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪59 :‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻦ اﺑﯿﻪ و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ]‪ [1‬و اﻟﻄﺒﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ خ‪ -‬د ]‪ [2‬و اﻟﺒﻐﻮي و اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺷﯿﺨﻪ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( و ﺧﺎﺻﮥ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﺗﻠﻮﻣﻮﻧﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﺣﺐ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و اﻟﱠﻠﻪ اﺗﻌﻠﻢ ﻣﻨﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﻤﺎ ﺗﻌﻠﻢ ﻣﻨﯽ و ﮐﺬا ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺎ اﺳﺘﺼﻐﺮت ﻧﻔﺴﯽ اﻻ ﺑﯿﻦ ﻋﻠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 62‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﺧﻠﻘﻪ ﻟﻬﺬا اﻟﺸﺄن‬‫ﻫﺬﯾﺎن اﺑﻦ ﺣﺰم در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ در ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﯽآﯾﺪ از اﺑﻦ ﺣﺰم ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪:‬‬‫]و اﻣﺎ‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻓﻼ ﯾﺼـﺢ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﺜﻘﺎت اﺻـﻼ[‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ ]‪) [3‬ﻓﺎﻋﻮذ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻣﻦ اﻟﮑـﺬب و اﻟﺒﻬﺘﺎن و اﻟﺘﻔﻮه ﺑﻤﺜﻞ ﻫـﺬا اﻟﻬـﺬر و اﻟﻬـﺬﯾﺎن ﮐﺴـﯽ از ﻋﻘﻼء‬‫ﭼﻨﯿﻦ ﮐﻼم را درﺑﺎره ﻫﻤﭽﻮ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﮐﻪ ﺑﺴـﯿﺎري از ﻃﺮق آن ﺑﻨﺺ أﺋﻤﻪ ﻗﻮم ﺻـﺤﯿﺢ اﺳﺖ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﻤﯽﺗﻮان آورد ﺣﯿﺮاﻧﻢ ﮐﻪ ﻧﺰد‬‫اﺑﻦ ﺣﺰم ﻧـﺎﺻﺒﯽ ﻣﻌﻨـﺎي )ﺛﻘـﺎت( ﭼﯿﺴﺖ؟! ﻏﺎﻟﺒـﺎ ﻣﺮاد او از ﺛﻘﺎت ﻧﻮاﺻﺐ ﮐﺎذﺑﯿﻦ و ﺧﻮارج ﻣﻔﺘﺮﯾﻦ ﺑﻮده ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ [1] .‬ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪:‬‬‫اﻟﻀﺒﻌﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺸﯿﻌﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(178‬‬‫]‪ [2‬خ‪ -‬د‪ :‬رﻣﺰان ﻟﺼﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري و ﺳﻨﻦ أﺑﯽ داود‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 4‬ص ‪.86‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪60 :‬‬‫و ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﺑا ﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ ﻫﻢ ﻣﺜﻞ اﯾﻦ ﮐﻼم ﺧﺮاﻓﺖ ﻧﻈﺎم ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺗﺄﯾﯿﺪ آن ﻣﯽﭘﺮدازد ﮐﻤﺎ ﺳـﯿﻈﻬﺮ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻟﮑﻦ اﻟﮑﻔﺮ‬‫ﻣﻠﮥ واﺣﺪة‪.‬‬‫و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤـﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻓﺨﺎم در ﻗـﺪح و ﺟﺮح و ﻫﺘﮏ ﻧﺎﻣﻮس اﺑﻦ ﺣﺰم و ﺧﺮم اﻧﻒ اوﺳـﻌﯽ ﺑﻠﯿﻎ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺟﺰاي‬‫ﺗﻌﺼﺒﺎت ﻓﺎﺣﺸﻪ او ﺑﮑﻨﺎرش ﻧﻬﺎده و ﻧﺎﺻﺒﯿﺖ او ﻇﺎﻫﺮ ﮐﺮده‬‫ﻗﺪح اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در اﺑﻦ ﺣﺰم‬‫ﻋﻼـﻣﻪ ﻧﺤﺮﯾﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﻟﺴـﺎن اﻟﻤﯿﺰان« ﮔﻔﺘـﻪ‪] (:‬ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ‬‫اﻟﻔﺎرﺳﯽ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻠﺒﻠﯽ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻼم و ﺳﮑﻮن اﻟﻤﻮﺣﺪة ﺛﻢ اﻟﻼم( اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻈﺎﻫﺮي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺑﻘﺮﻃﺒﮥ ﺳﻨﻪ ‪ 384‬و ﻧﺸﺄ ﻓﯽ ﻧﻌﻤـﮥ و رﯾﺎﺳـﮥ و ﮐﺎن اﺑﻮه ﻣﻦ اﻟﻮزراء و وﻟﯽ ﻫﻮ وزارة ﺑﻌﺾ اﻟﺨﻠﻔﺎء ﻣﻦ ﺑﻨﯽ أﻣّﯿﮥ ﺑﺎﻻﻧﺪﻟﺲ ﺛﻢ ﺗﺮك و‬‫اﺷـﺘﻐﻞ ﻓﯽ ﺻـﺒﺎه ﺑﺎﻻدب و اﻟﻤﻨﻄﻖ و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ و ﻗﺎل اﻟﺸـﻌﺮ و ﺗﺮﺳﻞ ﺛﻢ أﻗﺒﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﻘﺮء »اﻟﻤﻮﻃﺄ« ]‪ [1‬و ﻏﯿﺮه ﺛﻢ ﺗﺤﻮل ﺷﺎﻓﻌﯿﺎ ﻓﻤﻀـﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ذﻟـﮏ وﻗﺖ ﺛﻢ اﻧﺘﻘﻞ اﻟﯽ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟﻈﺎﻫﺮﯾـﮥ و ﺗﻌﺼﺐ ﻟﻪ ]‪ [2‬و ﺻـﻨﻒ ﻓﯿﻪ ورد ﻋﻠﯽ ﻣﺨـﺎﻟﻔﯿﻪ و ﮐﺎن واﺳﻊ اﻟﺤﻔﻆ ﺟـﺪا اﻻ اﻧﻪ ﻟﺜﻘﺘﻪ‬‫ﺑﺤﺎﻓﻈﺘﻪ ﮐﺎن ﯾﻬﺠﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﻮل ﻓﯽ اﻟﺘﻌـﺪﯾﻞ و اﻟﺘﺠﺮﯾـﺢ و ﺗﺒﯿﯿﻦ اﺳـﻤﺎء اﻟﺮواة ]‪ [1‬اﻟﻤﻮﻃـﺄ‪ :‬ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻟﻤﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻧﺲ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(179‬‬‫ﺷﺮﺣﻪ ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻻﻋﻼم‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻈﺎﻫﺮﯾﮥ‪ :‬ﻣﺬﻫﺐ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ اﻧﺸﺄه داود ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (270‬و ﺳﻤﯿﺖ ﺑﺎﻟﻈﺎﻫﺮﯾﮥ ﻻﻧﻬﻢ ﯾﺄﺧﺬون ﺑﻈﺎﻫﺮ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﺴﻨﮥ‬‫و ﯾﻌﺮﺿﻮن ﻋﻦ اﻟﺘﺄوﯾﻞ و اﻟﻘﯿﺎس‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪61 :‬‬‫ﻓﯿﻘﻊ ﻟﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أوﻫﺎم ﺷـﻨﯿﻌﮥ و ﻗﺪ ﺗﺘﺒﻊ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻨﻬﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻗﻄﺐ ]‪ [1‬اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﻠﺒﯽ ﺛﻢ اﻟﻤﺼﺮي ﻣﻦ »اﻟﻤﺤﻠﯽ« ﺧﺎﺻﮥ ]‪ [2‬و ﺳﺄذﮐﺮ ﻣﻨﻬﺎ‬‫اﺷﯿﺎء‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻣﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺠﺴﻮر ]‪ [3‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ وﺟﻪ اﻟﺠﻨﮥ ]‪ [4‬و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻐﯿﺚ ]‪ [5‬و ﺣﻤﺎم ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 63‬از ‪211‬‬‫]‪ [6‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﻨﺎن ]‪ [7‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ ]‪ [8‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﺑﻦ ﻧﺎﻣﯽ ]‪ [9‬و ﺗﻠﻤﺬ ﻟﻪ و ﻧﺸﺮ ذﮐﺮه ﺑﺎﻟﻤﺸﺮق وﻟﺪه اﺑﻮ‬‫راﻓﻊ اﻟﻔﻀﻞ ]‪ [10‬و آﺧﺮون‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺟﺎزة ﺷﺮﯾﺢ ]‪ [11‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺮﯾﺢ اﻟﻤﻘﺮي ﻓﮑﺎن ﺧﺎﺗﻤﮥ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اول ﺳﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺻﺎﻋﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ]‪ :[12‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﺣﺰم أﺟﻤﻊ أﻫﻞ اﻻﻧـﺪﻟﺲ ﮐﻠﻬﻢ ﻟﻌﻠﻮم اﻻﺳـﻼم ]‪ [1‬ﻗﻄﺐ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺤﻠﺒﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻨﻮر‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﺼﺮ )‪.(735‬‬‫]‪ [2‬اﺳﻢ ﮐﺘﺎب اﻟﻘﻄﺐ ﻫﻮ )اﻟﻘﺪح اﻟﻤﻌﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺤﻠﯽ(‪.‬‬‫]‪ [3‬أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺠﺴﻮر‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(401‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ وﺟﻪ اﻟﺠﻨﮥ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(402‬‬‫]‪ [5‬ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻐﯿﺚ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(429‬‬‫]‪ [6‬ﺣﻤﺎم ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(421‬‬‫]‪ [7‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن‪ :‬ﻻ ادري ﻣﻦ ﻫﻮ و اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯽ اﺳﻢ ﺟﺪه ﻫﻞ ﻫﻮ »ﺳـﻨﺎن« ﮐﻤﺎ ﺿﺒﻂ ﻫﻨﺎ او »ﺑﯿﺎن« ﮐﻤﺎ ﻓﯽ ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان او‬‫»ﻧﺒﺎت« ﮐﻤﺎ ﻓﯽ ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺬﻫﺒﯽ‪.‬‬‫]‪ [8‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ رﺑﯿﻊ‪ :‬ﻣﺎ وﺟﺪت ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﻋﻨﺪي‪.‬‬‫]‪ [9‬اﺑﻦ ﻧﺎﻣﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺠﻬﻮل ﻋﻨﺪي ﮐﺼﺎﺣﺒﻪ‪.‬‬‫]‪ [10‬اﺑﻮ راﻓﻊ اﻟﻔﻀﻞ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﻟﺤﺰم ﻗﺘﻞ ﺳﻨﮥ )‪.(479‬‬‫]‪ [11‬ﺷﺮﯾﺢ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺮﻋﯿﻨﯽ اﻻﺷﺒﯿﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(539‬‬‫]‪ [12‬ﺻﺎﻋﺪ‪ :‬ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(462‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪62 :‬‬‫و أوﺳﻌﻬﻢ ﻣﻌﺮﻓﮥ و ﻟﻪ ﻣﻊ ذﻟﮏ ﺗﻮﺳﻊ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺒﯿﺎن و ﺣﻆ ﻣﻦ اﻟﺒﻼﻏﮥ و ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟﺴﯿﺮ و اﻻﻧﺴﺎب‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ وﻟﺪه‪ :‬اﻧﻪ اﺟﺘﻤﻊ ﻋﻨﺪه ﺑﺨﻂ أﺑﯿﻪ ﻣﻦ ﺗﺂﻟﯿﻔﻪ أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﻣﺠﻠﺪ ﯾﺤﺘﻮي ﻋﻠﯽ ﻧﺤﻮ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ أﻟﻒ ورﻗﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮه وزﯾﺮا ﻟﻠﻤﻨﺼﻮر ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﻣﺮ ]‪ [1‬ﺛﻢ ﻟﻠﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺼﻮر ]‪ [2‬ﺛﻢ وزر ﻫﻮ ﻟﻠﻤﺴﺘﻈﻬﺮ ﺑﻦ ]‪ [3‬اﻟﻤﺆﯾﺪ ﺛﻢ ﺗﺮك‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿـﺪي ]‪ :[4‬ﮐـﺎن ﺣﺎﻓﻈـﺎ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺴـﺘﻨﺒﻄﺎ ﻟﻼﺣﮑـﺎم ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﺴـﻨﮥ ﻣﺘﻔﻨﻨﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم ﺟﻤـﮥ ﻋﺎﻣﻼ ﺑﻌﻠﻤﻪ ﻣﺎ رأﯾﻨﺎ ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯿﻤﺎ‬‫اﺟﺘﻤﻊ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟـﺬﮐﺎء و ﺳـﺮﻋﮥ اﻟﺤﻔـﻆ و اﻟﺘـﺪﯾﻦ و ﮐﺮم اﻟﻨﻔﺲ و ﮐـﺎن ﻟﻪ ﻓﯽ اﻻﺛﺮ ﺑﺎع واﺳﻊ و ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻣﻦ ﯾﻘﻮل اﻟﺸـﻌﺮ أﺳـﺮع ﻣﻨﻪ و ﻗﺪ‬‫ﺟﻤﻌﺖ ﺷﻌﺮه ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف اﻟﻤﻌﺠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺗﺘﺒﻊ أﻏﻼﻃﻪ ﻓﯽ اﻻﺳﺘﺪﻻل و اﻟﻨﻈﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ]‪ [5‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﻧﺼﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺳﻤﺎه »اﻟﺮد ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤﻠﯽ«‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﯿﺴﻊ ]‪ [6‬اﻟﻤﻮرخ اﻟﻐﺎﻓﻐﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤﻔﻮﻇﮥ اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻌﺠﺎج و ﻟﻘﺪ ﺣﻔﻆ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ ﻋﻠﻮﻣﻬﻢ و ارﺑﯽ ]‪ [7‬ﻋﻠﯽ اﻫﻞ ﮐﻞ دﯾﻦ و أﻟﻒ‬‫»اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨﺤﻞ«‪ [1] .‬اﻟﻤﻨﺼﻮر‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﻣﯿﺮ اﻻﻧﺪﻟﺲ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(392‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻈﻔﺮ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺎﻣﺮي اﻣﯿﺮ اﻻﻧﺪﻟﺲ ﺗﻮﻓﯽ )‪.(399‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺴﺘﻈﻬﺮ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم اﻻﻣﻮي اﻣﯿﺮ ﻗﺮﻃﺒﮥ اﻟﻤﻘﺘﻮل )‪.(414‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(488‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﺮاﮐﺶ )‪.(631‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻐﺎﻓﻐﯽ‪ :‬اﻟﯿﺴﻊ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة )‪.(575‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 64‬از ‪211‬‬‫]‪ [7‬ارﺑﯽ‪ :‬ﻓﯽ ﻧﺴﺨﮥ ﻣﻦ »ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان« ﻋﻨﺪي ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد )‪ (1330‬ﺑﺪل ﮐﻠﻤﮥ »ارﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻫﻞ« رادا ﻋﻠﯽ اﻫﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪63 :‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ واﺟﺐ ]‪ :[1‬ﻗﺎل ﮐﻨﺎ ﺑﺎﺷﺒﯿﻠﯿﮥ ﻧﺪرس اﻟﻔﻘﻪ ﻓﺪﺧﻞ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺴـﻤﻊ ﺛﻢ ﺳﺄل ﻋﻦ ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻪ ﻓﺄﺟﺒﺖ ﻓﺎﻋﺘﺮض ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﻟﯿﺲ ﻫﺬا ﻣﻦ ﻣﻨﺘﺤﻼﺗﮏ ]‪ [2‬ﻓﻘﺎم و ﻗﻌﺪ و دﺧﻞ ﻣﻨﺰﻟﻪ و ﺣﻠﻒ ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎن ﺑﻌﺪ اﺷﻬﺮ ﻗﺮﯾﺒﮥ ﻗﺼﺪﻧﺎ اﻟﯽ ذﻟﮏ اﻟﻤﻮﺿﻊ ﻓﻨﺎﻇﺮ اﺣﺴﻦ ﻣﻨﺎﻇﺮة‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺎن ذﻟﮏ ﺟﺮي ﻟﻪ ﺑﻌﺪ اﻟﻘﺼﮥ اﻟﺘﯽ ذﮐﺮﻫﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ واﻟﺪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ]‪ [3‬ﻓﺎﻧﻪ ﺣﮑﯽ ان اﺑﻦ ﺣﺰم ذﮐﺮ‬‫ﻟﻪ اﻧﻪ ﺷـﻬﺪ ﺟﻨﺎزة ﻓﺪﺧﻞ اﻟﻤﺴـﺠﺪ ﻓﺠﻠﺲ ﻗﺒﻞ ان ﯾﺼـﻠﯽ ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻗﻢ ﻓﺼﻞ ﺗﺤﯿﮥ اﻟﻤﺴـﺠﺪ ﻓﻔﻌﻞ ﺛﻢ ﺣﻀـﺮ اﺧﺮي ﻓﺒﺪأ ﺑﺎﻟﺼﻼة ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪:‬‬‫اﺟﻠﺲ ﻟﯿﺲ ﻫﺬا وﻗﺖ ﺻـﻼة و ﮐﺎن ﺑﻌﺪ اﻟﻌﺼﺮ ﻓﺤﺼﻞ ﻟﻪ ﺧﺰي ﻓﻘﺎل ﻟﻠﺬي رﺑﺎه دﻟﻨﯽ ﻋﻠﯽ دار اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻓﻘﺼﺪه و ﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ »اﻟﻤﻮﻃﺎ« ﺛﻢ ﺟﺪ‬‫ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻌـﺪ ذﻟﮏ اﻟﯽ أن ﺻﺎر ﻣﻨﻪ ﻣﺎ ﺻﺎر و ﻟﻢ ﯾﺰل ﻣﺴـﺘﻈﻬﺮا اﻟﯽ ان ﻗﺪم أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺒﺎﺟﯽ ]‪ [4‬ﻣﻦ اﻟﻌﺮاق و ﻗﺪ ﺗﻮﺳﻊ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم‬‫اﻟﻨﻈﺮ و ﻟﻘﯽ اﻻﺋﻤﮥ ﻓﻨﺎﻇﺮ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﺎﻧﺘﺼﻒ ﻣﻨﻪ و ﻟﻬﻤﺎ ﻣﻨﺎﻇﺮات ﻣﺪوﻧﮥ ﻓﯽ ﺟﺰء ﺛﻢ ﺗﻌﺼﺐ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﻬﺎء اﻟﻤﺎﻟﮑﯿﮥ ﺑﺄﻣﺮاء ﺗﻠﮏ اﻟﺪﯾﺎر ﻓﻤﻘﺘﻮه‬‫و آذوه و ﻃﺮدوه و ﺣﺮﻗﻮا ﮐﺘﺒﻪ ﻋﻼﻧﯿﮥ‪ -‬وﻟﺪ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪:‬‬‫ﻓﺎن ﺗﺤﺮﻗﻮا ﻟا ﻘﺮﻃﺎس ﻻ ﺗﺤﺮﻗﻮا اﻟﻠﺬي ﺗﻀﻤﻨﻪ اﻟﻘﺮﻃﺎس ﺑﻞ ﻫﻮ ﻓﯽ ﺻﺪري‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻫﺬا اﻟﻘﺪر ﻻ ﯾﻌﺮف ﻻﺣﺪ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻻﺳﻼم اﻻ ﻻﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﻮرخ اﻻﻧﺪﻟﺲ أﺑﻮ ﻣﺮوان ]‪ [5‬ﺑﻦ ﺣﯿﺎن‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﺣﺰم ﺣﺎﻣﻞ ﻓﻨﻮن ]‪ [1‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ واﺟﺐ‪ :‬ﻣﺎ وﺟﺪت ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﺘﺮاﺟﻢ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻨﺘﺤﻼﺗﮏ‪ :‬ﻓﯽ »ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان« اﻟﺬي »ﻣﺴﺘﺠﻼﺗﮏ«‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻘﺎﺿﯽ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺷﺒﯿﻠﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(543‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺒﺎﺟﯽ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(474‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻮ ﻣﺮوان‪ :‬ﺣﯿﺎن ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(469‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪64 :‬‬‫ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ و ﻓﻘﻪ و ﻧﺴﺐ و ادب ﻣﻊ اﻟﻤﺸﺎرﮐﮥ ﻓﯽ أﻧﻮاع اﻟﺘﻌﺎﻟﯿﻢ اﻟﻘﺪﯾﻤﮥ و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺨﻠﻮا ﻓﯽ ﻓﻨﻮﻧﻪ ﻣﻦ ﻏﻠﻂ ﻟﺠﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺴﻮر ﻋﻠﯽ ﮐﻞ‬‫ﻓﻦ و ﻣﺎل أوﻻ اﻟﯽ ﻗﻮل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻧﺎﺿﻞ ﻋﻨﻪ ﺣﺘﯽ ﻧﺴﺐ اﻟﯽ اﻟﺸﺬوذ و اﺳـﺘﻬﺪف ﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻓﻘﻬﺎء ﻋﺼـﺮه ﺛﻢ ﻋﺪل اﻟﯽ اﻟﻈﺎﻫﺮ ]‪ [1‬ﻓﺠﺎدل‬‫ﻋﻨﻪ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻠﻄﻒ ﻓﯽ ﺻﺪﻋﻪ ]‪ [2‬ﺑﻤﺎ ﻋﻨﺪه ﺑﺘﻌﺮﯾﺾ و ﻻ ﺗﺪرﯾﺞ ﺑﻞ ﯾﺼﮏ ﺑﻪ ﻣﻌﺎرﺿﻪ ﺻﮏ اﻟﺠﻨﺪل ]‪ [3‬و ﯾﻨﺸﻖ ﻓﯽ اﻧﻔﻪ اﻧﺸﺎق ]‪[4‬‬‫اﻟﺨﺮدل ﻓﺘﻤﺎﻻ ]‪ [5‬ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﻬـﺎء ﻋﺼـﺮه و أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ ﺗﻀـﻠﯿﻠﻪ و ﺷـﻨﻌﻮا ﻋﻠﯿﻪ و ﺣـﺬرﻫﺎ اﮐﺎﺑﺮﻫﻢ ﻣﻦ ﻓﺘﻨﺘﻪ و ﻧﻬﻮا ﻋﻮاﻣﻬﻢ ﻋﻦ اﻻﻗﺘﺮاب ﻣﻨﻪ‬‫ﻓﻄﻔﻘﻮا ﯾﻌﻀﻮﻧﻪ و ﻫﻮ ﻣﺼﺮ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻘﺘﻪ ﺣﺘﯽ ﮐﻤﻞ ﻟﻪ ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ وﻗﺮ ﺑﻌﯿﺮ ﻟﻢ ﯾﺘﺠﺎوز أﮐﺜﺮﻫﺎ ﻋﺘﺒﮥ ﺑﺎﺑﻪ ﻟﺰﻫﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﯿﻬﺎ ﺣﺘﯽ ﻟﻘﺪ اﺣﺮق‬‫ﺑﻌﻀـﻬﺎ ﺑﺎﺷﺒﯿﻠﯿﮥ و ﻣﺰﻗﺖ ﻋﻼﻧﯿﮥ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻣﻊ ذﻟﮏ ﺳﺎﻟﻤﺎ ﻣﻦ اﺿﻄﺮاب رأﯾﻪ و ﮐﺎن ﻻ ﯾﻈﻬﺮ ﻋﻠﯿﻪ أﺛﺮ ﻋﻠﻤﻪ ﺣﺘﯽ ﯾﺴﺄل ﻓﯿﻨﻔﺠﺮ ﻣﻨﻪ ﻋﻠﻢ ﻻ‬‫ﺗﮑﺪره اﻟﺪﻻء و ﮐﺎن ﻣﻤﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﻓﯽ ﺑﻐﺾ اﻟﻨﺎس ﺗﻌﺼﺒﻪ ﻟﺒﻨﯽ أﻣّﯿﮥ ﻣﺎﺿﯿﻬﻢ و ﺑﺎﻗﯿﻬﻢ و اﻋﺘﻘﺎده ﺑﺼﺤﮥ اﻣﺎﻣﺘﻬﻢ ﺣﺘﯽ ﻧﺴﺐ اﻟﯽ اﻟﻨﺼﺐ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻻﺑﻦ ﺣﺰم اﺑﻦ ﻋﻢ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻼء ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ﯾﮑﻨﯽ اﺑﺎ اﻟﻌﻼء و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻮزراء و ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻣﻨﺎﻓﺴـﮥ و ﻣﺨﺎﻟﻔﮥ‬‫ﻓﻮﻗﻒ ﻋﻠﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ ﺗﺂﻟﯿﻒ أﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﮑﺘﺐ إﻟﯿﻪ رﺳﺎﻟﮥ ﺑﻠﯿﻐﮥ ﯾﻌﯿﺐ ذﻟﮏ اﻟﻤﺆﻟﻒ ﻗﺪ ﺳﺎﻗﻬﺎ اﺑﻦ ﺑّﺴﺎم ]‪ [6‬ﻓﯽ ]‪ [1‬اﻟﻈﺎﻫﺮ‪ :‬ﻣﺬﻫﺐ داود‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻈﺎﻫﺮي اﻟﺬي ﻣﺮ ذﮐﺮه‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﺪع‪ :‬اﻟﮑﺸﻒ و اﻻﻇﻬﺎر‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺠﻨﺪل‪ :‬ﻋﻠﯽ وزن ﺟﻌﻔﺮ أي اﻟﺤﺠﺮ‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻻﻧﺸﺎق ﻓﯽ اﻻﻧﻒ‪ :‬اﻟﺼﺐ ﻓﯿﻬﺎ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﺗﻤﺎﻷ اﻟﻘﻮم ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺮ‪ :‬اﺟﺘﻤﻌﻮا و ﺗﻌﺎوﻧﻮا ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻦ ﺑﺴﺎم‪ :‬ﻋﻠﯽ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(542‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 65‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪65 :‬‬‫»اﻟﺬﺧﯿﺮة« ]‪.[1‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﮑﺘﺐ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻟﻪ اﻟﺠﻮاب و ﻧﺼﻪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ و اﻃﻌﺖ ﻟﻘﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪َ) :‬و َأْﻋِﺮْض َﻋِﻦ اﻟ ْﺠﺎِﻫﻠِﯿَﻦ(‬‫]‪ [2‬و ﺳﻠﻤﺖ و اﻧﻘﺪت‬‫ﻟﻘﻮل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪) :‬ﺻﻞ ﻣﻦ ﻗﻄﻌﮏ و اﻋﻒ ﻋﻤﻦ ﻇﻠﻤﮏ(‬‫و رﺿﯿﺖ ﺑﻘﻮل اﻟﺤﮑﯿﻢ‪ :‬ﮐﻔﺎك اﻧﺘﺼﺎرا ﻣﻤﻦ آذاك اﻋﺮاﺿﮏ ﻋﻨﻪ و اﻧﺸﺪ ﺑﻌﺪﻫﺎ اﺑﯿﺎﺗﺎ ﻣﻨﻬﺎ‪:‬‬‫ﮐﻔﺎﻧﯽ ذﮐﺮ اﻟﻨﺎس ﻟﯽ و ﻟﻤﺎ ﺗﺮي و ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯿﻬﻢ ﯾﺎ ﺑﻦ ﻋﻤﯽ ذاﮐﺮ‬‫و ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯿﻬﻢ ﻣﻦ ﺻﺪﯾﻖ ﻓﺘﺸﺘﻔﯽ و ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯿﻬﻢ ﻣﻦ ﻋﺪو ﺗﻨﺎﮐﺮ‬‫و ﻗﻮﻟﯽ ﻣﺴﻤﻮع ﻟﻪ و ﻣﺼﺪق و ﻗﻮﻟﮏ ﻣﻨﺒﺚ ﻣﻊ اﻟﺮﯾﺢ ﻃﺎﺋﺮ‬‫و ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ‪ :‬اﺑﺘﺪأ اﺑﻦ ﺣﺰم أوﻻ ﻓﺘﻌﻠﻖ ﺑﻤﺬﻫﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺛﻢ اﻧﺘﺴﺐ اﻟﯽ داود ﺛﻢ ﺧﻠﻊ اﻟﮑﻞ و اﺳـﺘﻘﻞ و زﻋﻢ اﻧﻪ اﻣﺎم‬‫اﻻﺋﻤﮥ ﯾﻀﻊ و ﯾﺮﻓﻊ و ﯾﺤﮑﻢ و ﯾﺸﺮع و اﺗﻔﻖ ﮐﻮﻧﻪ ﺑﯿﻦ اﻗﻮام ﻻ ﺑﺼﺮ ﻟﻬﻢ اﻻ ﺑﺎﻟﻤﺴﺎﺋﻞ ﻓﯿﻄﺎﻟﺒﻬﻢ ﺑﺎﻟﺪﻟﯿﻞ و ﯾﺘﻀﺎﺣﮏ ﻟﻬﻢ و ذﮐﺮ ﺑﻘﯿﮥ اﻟﺤﻂ‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﻮاﺻﻢ و اﻟﻘﻮاﺻﻢ«‪.‬‬‫و ﻣﻤـﺎ ﯾﻌـﺎب ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺣﺰم وﻗﻮﻋﻪ ﻓﯽ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﮑﺒـﺎر ﺑـﺄﻓﺤﺶ ﻋﺒـﺎرة و أﺷـﻨﻊ رد و ﻗـﺪ وﻗﻌﺖ ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﻟﺒـﺎﺟﯽ ﻣﻨﺎﻇﺮات و‬‫ﻣﻨﺎﻓﺮات‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ]‪ [3‬ﺑﻦ اﻟﻌﺮﯾﻒ اﻟﺼﺎﻟﺢ اﻟﺰاﻫﺪ‪ :‬ﻟﺴﺎن اﺑﻦ ﺣﺰم و ﺳﯿﻒ اﻟﺤﺠﺎج ﺷﻘﯿﻘﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻐﺰاﻟﯽ ]‪ [4‬ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻻﺳﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﯽ«‪ :‬وﺟﺪت ﻻﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ]‪ [1‬اﻟﺬﺧﯿﺮة‪ :‬ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻫﻞ اﻟﺠﺰﯾﺮة و ﻫﻮ ﻓﯽ ‪ 8‬ﻣﺠﻠﺪات‬‫ﺗﺸﻤﻞ )‪ (154‬ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻟﻼدﺑﺎء اﻟﺴﯿﺎﺳﯿﯿﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻻﻋﺮاف‪.199 :‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ اﻟﻌﺮﯾﻒ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﺮاﮐﺶ )‪.(536‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻐﺰاﻟﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺠﮥ اﻻﺳﻼم اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(505‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪66 :‬‬‫ﮐﻼﻣﺎ ﻓﯽ اﻻﺳﻤﺎء ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﻋﻈﻢ ﺣﻔﻈﻪ و ﺳﯿﻼن ذﻫﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم ]‪ :[1‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻻﺳﻼم ﻣﺜﻞ »اﻟﻤﺤﻠﯽ« ﻻﺑﻦ ﺣﺰم و »اﻟﻤﻐﻨﯽ« ﻟﻠﺸﯿﺦ اﻟﻤﻮﻓﻖ ]‪[2‬‬‫ذﮐﺮ ﻧﺒﺬة ﻣﻦ اﻏﻼﻃﻪ ﻓﯽ وﺻﻒ اﻟﺮواة‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ »ﻻ ﺻﻼة ﺑﻌﺪ ﻃﻠﻮع اﻟﻔﺠﺮ اﻻ رﮐﻌﺘﯽ اﻟﻔﺠﺮ«‬‫‪ :‬اﻟﺮواﯾﮥ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﺎب ﺳﺎﻗﻄﮥ ﻣﻄﺮﺣﮥ ﻣﮑﺬوﺑﮥ‪.‬‬‫ﻓﺬﮐﺮ ﻣﻨﻬﺎ ﻃﺮﯾﻖ ﯾﺴﺎر ﻣﻮﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻋﻦ ﮐﻌﺐ ﺑﻦ ﻣﺮة ﻗﺎل‪ :‬و ﯾﺴﺎر ﻣﺠﻬﻮل و ﻣﺪﻟﺲ و ﮐﻌﺐ ﻻ ﯾﺪري ﻣﻦ ﻫﻮ ]‪.[3‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ ]‪ :[4‬ﯾﺴﺎر ﻣﺪﻧﯽ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺎﯾﺸﻪ »ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻗّﺼﺮت و اﺗﻤﻤﺖ و ﺻﻤﺖ و اﻓﻄﺮت‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺣﺴﻨﺖ ﯾﺎ ﻋﺎﺋﺸﮥ«‬‫‪ :‬اﻧﻔﺮد ﺑﻪ اﻟﻌﻼء ﺑﻦ زﻫﯿﺮ ]‪ [5‬و ﻫﻮ ﻣﺠﻬﻮل‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻘﻄﺐ‪ :‬أﺧﺮج اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﻟـﺪار ﻗﻄﻨﯽ ]‪ [6‬و روي ﻋﻦ اﻟﻌﻼـء وﮐﯿـﻊ ]‪ [7‬و اﺑـﻮ ﻧﻌﯿﻢ ]‪ [8‬و اﻟﻔﺮﯾـﺎﺑﯽ ]‪ [9‬و ﻏﯿﺮﻫـﻢ‪ [1] .‬ﻋﺰ‬‫اﻟﺪﯾﻦ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(660‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 66‬از ‪211‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻮﻓﻖ‪ :‬اﺑﻦ ﻗﺪاﻣﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(620‬‬‫]‪ [3‬ﮐﻌﺐ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺮة اﻟﺒﻬﺰي اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻻردن )‪.(59‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ )‪.(280‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻌﻼء‪ :‬اﻻزدي وﺛﻘﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(233‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد )‪.(385‬‬‫]‪ [7‬وﮐﯿﻊ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(197‬‬‫]‪ [8‬اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﯽ اﻟﻨﺨﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(216‬‬‫]‪ [9‬اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(212‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪67 :‬‬‫و ﻗ ﺎ ل ا ﺑ ﻦ ﻣ ﻌﯿ ﻦ ‪ :‬ﺛ ﻘ ﮥ ‪.‬‬
‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ أم ﺳﻠﻤﮥ‪» :‬ﮐﻨﺖ اﻟﺒﺲ اوﺿﺎﺣﺎ ]‪ [1‬ﻣﻦ ذﻫﺐ« اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﺘﺎب ﻣﺠﻬﻮل‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻘﻄﺐ‪ :‬اﺧﺮج اﻟﺤﺪﯾﺚ اﺑﻮ داود ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ اﻟﻄﺒﺎع ]‪ [2‬ﻋﻦ ﻋﺘﺎب‪ ،‬و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﻋﺠﻼن ]‪ ،[3‬ﻋﻦ ﻋﻄﺎ‪،‬‬‫ﻋﻨﻬـﺎ‪ ،‬و ﻋﺘﺎب ﻫﻮ اﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ اﻟﺠﺰري ]‪ ،[4‬روي ﻋﻨﻪ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫـﻮﯾﻪ ]‪ [5‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻼم اﻟﺒﯿﮑﻨﺪري ]‪ [6‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و‬‫أﺧﺮج اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺬﮐﻮر اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ »اﻟﻤﺴﺘﺪرك«‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﺬي أﺧﺮﺟﻪ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﻤﺮﻗﻊ ]‪ [7‬ﺑﻦ ﺻـﯿﻔﯽ ﻋﻦ ﺟﺪه رﺑﺎح ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ ]‪» ،[8‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﺮﺟﻞ‪:‬‬‫ادرك ﺧﺎﻟﺪا ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻻ ﺗﻘﺘﻞ ذرﯾﮥ‪ ،‬و ﻻ ﻋﺴﯿﻔﺎ« ]‪[9‬‬‫‪ :‬اﻟﻤﺮﻗﻊ ﻣﺠﻬﻮل‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻘﻄﺐ‪ :‬روي ﻋﻨﻪ وﻟﺪه ﻋﻤﺮ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ]‪ [10‬اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و ﯾﻮﻧﺲ ]‪ [1] [11‬اﻻوﺿﺎح‪ :‬ﺟﻤﻊ اﻟﻮﺿﺢ أي اﻟﺤﻠﯽ و اﻟﺨﻠﺨﺎل‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(224‬‬‫]‪ [3‬ﺛﺎﺑﺖ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺠﻼن اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺤﻤﺼﯽ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺘﺎب‪ :‬ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ اﻟﺠﺰري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(190‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(238‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺒﯿﮑﻨﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻼم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(225‬‬‫]‪ [7‬ﻣﺮﻗﻊ‪ :‬ﺑﻦ ﺻﯿﻔﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻻﺳﯿﺪي اﻟﮑﻮﻓﯽ‪.‬‬‫]‪ [8‬رﺑﺎح‪ :‬ﺑﻦ رﺑﯿﻊ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﺒﺼﺮة‪.‬‬‫]‪ [9‬اﻟﻌﺴﯿﻒ‪ :‬اﻻﺟﯿﺮ‪.‬‬‫]‪ [10‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻧﺼﺎري‪ :‬اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(143‬‬‫]‪ [11‬ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(159‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪68 :‬‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺰﻧﺎد ]‪ ،[1‬و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ ]‪ ،[2‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﻘﺎت‪ ،‬ﻓﻠﯿﺲ ﺑﻤﺠﻬﻮل‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﺷﯽء ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻤﻮﻓﻖ‪.‬‬‫ﻣﺎت أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ -‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﯽ اﻟﺘﯽ ﺑﻌﺪﻫﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 67‬از ‪211‬‬‫ذﮐﺮﺗﻪ ﻻن اﻟـﺬﻫﺒﯽ اﺧﻞ ﺑﻪ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﺷـﺮﻃﻪ ﻓﻘـﺪ ذﮐﺮ ﻣﻦ اﻧﻈﺎره و ﻣﻤﻦ ﻫﻮ ﻓﻮﻗﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻨﻬﻢ اﻣﺎم أﻫﻞ اﻟﻈﺎﻫﺮ داود ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و‬‫ذﮐﺮ ﻋﻠﯽ أوﻟﯽ ﻣﻦ ذﮐﺮ داود‪ -‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ]‪[3‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم ﺑﮕﻔﺘﺎر ذﻫﺒﯽ‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗـﺎل أﺑـﻮ ﻣﺮوان ﺑﻦ ﺣﯿـﺎن‪ :‬ﮐـﺎن اﺑﻦ ﺣﺰم رﺣﻤـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺎﻣـﻞ ﻓﻨـﻮن ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ و ﻓﻘﻪ و ﺟـﺪل و ﻧﺴﺐ‪ ،‬و ﻣـﺎ ﯾﺘﻌﻠـﻖ ﺑﺄذﯾـﺎل اﻻـدب‪ ،‬ﻣﻊ‬‫اﻟﻤﺸﺎرﮐـﮥ ﻓﯽ أﻧﻮاع اﻟﺘﻌـﺎﻟﯿﻢ اﻟﻘﺪﯾﻤـﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﻨﻄﻖ و اﻟﻔﻠﺴـﻔﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺐ ﮐﺜﯿﺮة ﻟﻢ ﯾﺨـﻞ ﻓﯿﻬـﺎ ﻣﻦ ﻏﻠﻂ ﻟﺠﺮاءﺗﻪ ﻓﯽ اﻟﺘﺴﻮر ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻨﻮن ﻻ‬‫ﺳﯿﻤـﺎ اﻟﻤﻨﻄﻖ‪ ،‬ﻓـﺄﻧﻬﻢ زﻋﻤﻮا اﻧﻪ زل ﻫﻨـﺎك‪ ،‬و ﺿﻞ ﻓﯽ ﺳـﻠﻮك اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ‪ ،‬و ﺧﺎﻟﻒ ارﺳـﻄﺎﻃﺎﻟﯿﺲ ]‪ [4‬واﺿﻊ اﻟﻔﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔـﮥ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﻔﻬﻢ‬‫ﻏﺮﺿﻪ و ﻻ ارﺗﺎض‪ ،‬و ﻣﺎل أوﻻ اﻟﯽ اﻟﻨﻈﺮ ﻋﻠﯽ رأي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻧﺎﺿﻞ ﻋﻦ ﻣـﺬﻫﺒﻪ ﺣﺘﯽ و ﺳﻢ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺳـﺘﻬﺪف ﺑﺬﻟﮏ ﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ ،‬و‬‫ﻋﯿﺐ ﺑﺎﻟﺸـﺬوذ‪ ،‬ﺛﻢ ﻋـﺪل اﻟﯽ ﻗﻮل أﺻـﺤﺎب اﻟﻈﺎﻫﺮ ﻓﻨﻘﺤﻪ و ﺟﺎدل ﻋﻨﻪ و ﺛﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﯽ ان ﻣﺎت‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﻤﻪ ﻫـﺬا‪ ،‬و ﯾﺠﺎدل ﻋﻨﻪ‬‫ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻒ ﻋﻠﯽ اﺳﺘﺮﺳﺎل ﻓﯽ ﻃﺒﺎﻋﻪ و ﻣـﺬل ]‪ [5‬ﺑﺄﺳـﺮاره‪ ،‬و اﺳﺘﻨﺎد اﻟﯽ اﻟﻌﻬﺪ اﻟﺬي أﺧﺬه اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬اﺑﻮ اﻟﺰﻧﺎد‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ذﮐﻮان اﻟﻤﺪﻧﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.131‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ‪ :‬اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ‪.141‬‬‫]‪ [3‬ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان‪ -‬ج ‪ -4‬ص ‪202 -198‬‬‫]‪ [4‬ارﺳﻄﺎﻃﺎﻟﯿﺲ‪ :‬ﻓﯿﻠﺴﻮف ﯾﻮﻧﺎﻧﯽ ﺗﻮﻓﯽ )‪ 322‬ق م(‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺬل‪ :‬ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻣﺬل ﺑﺴﺮه‪ ،‬أي ﺿﺠﺮ و ﻗﻠﻖ ﺣﺘﯽ اﻓﺸﺎه‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪69 :‬‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻟَﺘَُﺒﱢﯿﻨُﱠﻨُﻪ ﻟ ِﻠﱠﻨﺎِس َو ﻻ َﺗْﮑﺘُُﻤﻮَﻧُﻪ‬‫]‪ ،[1‬ﻓﻠﻢ ﯾﮏ ﯾﻠﻄﻒ ﻓﯽ ﺻـﺪﻋﻪ ﺑﻤﺎ ﻋﻨﺪه ﺑﺘﻌﺮﯾﺾ و ﻻ ﺑﺘﺪرﯾﺞ‪ ،‬ﺑﻞ ﯾﺼﮏ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻋﺎرﺿﻪ ﺻﮏ اﻟﺠﻨﺪل‪ ،‬و ﯾﻨﺸـﻘﻪ اﻧﺸﺎق اﻟﺨﺮدل‪ ،‬ﻓﺘﻨﻔﺮ‬‫ﻋﻨﻪ اﻟﻘﻠﻮب‪ ،‬و ﯾﻮﻗﻊ ﺑﻪ اﻟﻨﺪوب ﺣﺘﯽ اﺳـﺘﻬﺪف ﻟﻔﻘﻬﺎء وﻗﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺘﻤﺎﻟﺌﻮا ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ ﺗﻀﻠﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﺷّﻨﻌﻮا ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﺣﺬروا ﺳﻼﻃﯿﻨﻬﻢ ﻣﻦ‬‫ﻓﺘﻨﺘﻪ‪ ،‬و ﻧﻬﻮا ﻋﻮاﻣﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﺪﻧﻮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻄﻔﻖ اﻟﻤﻠﻮك ﯾﻘﺼﻮﻧﻪ ﻋﻦ ﻗﺮﺑﻬﻢ‪ ،‬و ﯾﺴّﯿﺮوﻧﻪ ﻋﻦ ﺑﻼدﻫﻢ‪ ،‬اﻟﯽ ان اﻧﺘﻬﻮا ﺑﻪ ﻣﻨﻘﻄﻊ أﺛﺮه ﺑﻠﺪة ﻣﻦ ﺑﺎدﯾﮥ‬‫ﻟﺒﻠﮥ ]‪ ،[2‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻏﯿﺮ ﻣﺮﺗﺪع و ﻻ راﺟﻊ‪ ،‬ﯾﺒّﺚ ﻋﻠﻤﻪ ﻓﯿﻤﻦ ﯾﻨﺘﺎﺑﻪ ]‪ [3‬ﻣﻦ ﺑﺎدﯾﮥ ﺑﻠﺪه‪ ،‬ﻣﻦ ﻋﺎﻣﮥ اﻟﻤﻘﺘﺒﺴﯿﻦ ﻣﻦ أﺻﺎﻏﺮ اﻟﻄﻠﺒﮥ اﻟﺬﯾﻦ ﻻ‬‫ﯾﺨﺸﻮن ﻓﯿﻪ ﻟا ﻤﻼﻣـﮥ‪ ،‬ﯾﺤـﺪﺛﻬﻢ و ﯾﻔﻘﻬﻬﻢ و ﯾﺪارﺳـﻬﻢ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﮐﻤﻞ ﻣﻦ ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ وﻗﺮ ﺑﻌﯿﺮ ﻟﻢ ﯾﻌـﺪ أﮐﺜﺮﻫﺎ ﺑﺎدﯾﺘﻪ ﻟﺰﻫـﺪ اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﺣﺘﯽ‬‫أﺣﺮق ﺑﻌﻀـﻬﺎ ﺑﺎﺷﺒﯿﻠﯿﮥ ]‪ ،[4‬و ﻣﺰﻗﺖ ﻋﻼﻧﯿـﮥ‪ ،‬و أﮐﺒﺮ ﻣﻌﺎﯾﺒﻪ زﻋﻤﻮا ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺼـﻨﻒ ﺟﻬﻠﻪ ﺑﺴـﯿﺎﺳﮥ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﺘﯽ أﻋﻮص اﻻﺷـﯿﺎء‪ ،‬و ﺗﺨﻠﻔﻪ ﻋﻦ‬‫ذﻟﮏ ﻋﻠﯽ ﻗﻮة ﺳـﺒﺤﻪ ﻓﯽ ﻏﻤﺎره‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﺎﻟﺴـﻠﯿﻢ ﻣﻦ اﺿـﻄﺮاب رأﯾﻪ و ﻣﻐﯿﺐ ﺷﺎﻫـﺪ ﻋﻠﻤﻪ ﻋﻨﻪ ﻋﻨـﺪ ﻟﻘﺎﺋﻪ اﻟﯽ أن ﯾﺤﺮك‬‫ﺑﺎﻟﺴﺆال‪ ،‬ﻓﯿﻨﻔﺠﺮ ﻣﻨﻪ ﺑﺤﺮ ﻋﻠﻢ ﻻ ﺗﮑـﺪره اﻟﺪﻻء‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻤﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﻓﯽ ﺷـﻨﺂﻧﻪ ﺗﺸـّﯿﻌﻪ ﻻﻣﺮاء ﺑﻨﯽ أﻣﯿﮥ‪ ،‬ﻣﺎﺿـﯿﻬﻢ و ﺑﺎﻗﯿﻬﻢ‪ ،‬و اﻋﺘﻘﺎده ﺑﺼـﺤﮥ‬‫اﻣﺎﻣﺘﻬﻢ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻧﺴﺐ اﻟﯽ اﻟﻨﺼﺐ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻣﻦ ﺗـﺂﻟﯿﻔﻪ ﮐﺘـﺎب »ﺗﺒـﺪﯾﻞ اﻟﯿﻬﻮد و اﻟﻨﺼـﺎري ﻟﻠﺘﻮراة و اﻻﻧﺠﯿﻞ«‪ ،‬و ﻗـﺪ أﺧـﺬ اﻟﻤﻨﻄﻖ أﺑﻌـﺪه اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ ﻋﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﻦ‬‫اﻟﻤﺬﺣﺠﯽ ]‪ [5‬اﻟﺰﺑﯿﺪي و أﻣﻌﻦ ]‪ [1‬ﺳﻮرة آل ﻋﻤﺮان‪.187 :‬‬‫]‪ [2‬ﻟﺒﻠﮥ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻼﻣﯿﻦ و ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﺑﺎء ﻣﻮﺣﺪة ﺳﺎﮐﻨﮥ ﺑﻠﺪة ﻓﯽ اﻻﻧﺪﻟﺲ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻧﺘﺎب ﯾﻨﺘﺎب زﯾﺪ ﻋﻤﺮوا‪ :‬ﻗﺼﺪه‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺪﯾﻨﮥ اﺷﺒﯿﻠﯿﮥ ﻣﻦ ﻣﺪن اﺳﺒﺎﻧﯿﺎ‪.‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻤﺬﺣﺠﯽ‪ :‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﮑﺘﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ )‪.(400‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 68‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪70 :‬‬‫ﻓﯿﻪ ﻓﺰﻟﺰﻟﻪ ﻓﯽ أﺷﯿﺎء[ ]‪ -[1‬اﻧﺘﻬﯽ‬‫اﺑﻦ ﺣﺰم از اﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ دﻓﺎع ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫و از دﻻﺋـﻞ ﺑـﺎﻫﺮه ﺑﺮ ﻧﺎﺻﺒﯿﺖ اﺑﻦ ﺣﺰم آﻧﺴﺖ ﮐﻪ او ﺑﺎ ﮐﻤﺎل ﺟﺴﺎرت و ﺗﻬﻮر‪ ،‬و ﻏﺎﯾﺖ ﻋﻨﺎد و ﺗﻌﺼﺐ‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﺑﺎﺟﺘﻬﺎد اﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ در ﻗﺘﻞ‬‫ﺟﻨـﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﻧﻤﻮده )ﻓـﺄﻟﺠﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻠﺠـﺎم ﻣﻦ ﻧﺎر‪ ،‬و ﺟﺰاه ﺷـّﺮ ﺟﺰاء اﻻﺷـﺮار(‪ ،‬در »ﻣﺤﻠﯽ« ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﭘﯿﺶ‬‫ﺣﻘﯿﺮ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺴﺌﻠﮥ‪ :‬ﻣﻘﺘﻮل ﮐﺎن ﻓﯽ أوﻟﯿﺎﺋﻪ ﻏﺎﺋﺐ‪ ،‬أو ﺻﻐﯿﺮ‪ ،‬أو ﻣﺠﻨﻮن‪.‬‬‫اﺧﺘﻠﻒ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ ﻫﺬا‪:‬‬‫ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ :‬إذا ﮐﺎن ﻟﻠﻤﻘﺘﻮل ﺑﻨﻮن و ﻓﯿﻬﻢ واﺣﺪ ﮐﺒﯿﺮ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﺻﻐﺎر‪ ،‬أّن ﻟﻠﮑﺒﯿﺮ أن ﯾﻘﺘﻞ و ﻻ ﯾﻨﺘﻈﺮ ﺑﻠﻮغ اﻟﺼﻐﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎن ﮐﺎن ﻓﯿﻬﻢ ﻏﺎﺋﺐ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻠﺤﺎﺿـﺮ ان ﯾﻘﺘﻞ ﺣﺘﯽ ﯾﻘـﺪم اﻟﻐﺎﺋﺐ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻗﻮل اﻟﻠﯿﺚ ]‪ [2‬اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﯾﻘﻮل ﺣﻤﺎد ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن‬‫]‪.[3‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺎﻟﮏ ]‪ [4‬ﻣﺜـﻞ ذﻟـﮏ ﺳﻮاء ﺳﻮاء‪ ،‬و زاد‪ :‬ان اﻟﻤﻘﺘﻮل ان ﮐﺎن ﻟﻪ وﻟـﺪ ﺻـﻐﯿﺮ و أخ ﮐﺒﯿﺮ أو اﺧﺖ ﮐﺒﯿﺮة‪ ،‬ﻓﻠﻼخ و ﻟﻼﺧﺖ أن ﯾﻘﺘﻼ‬‫ﻓﻮرا و ﻻ ﯾﻨﺘﻈﺮ ﺑﻠﻮغ اﻟﺼـﻐﯿﺮ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻟﻠﻌﺼـﺒﮥ أﯾﻀﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻗﻮل اﻻوزاﻋﯽ ]‪ [5‬و رأي ﻣﺎﻟﮏ ﻟﻠﻌﺼـﺒﮥ إذا ﮐﺎن اﻟﻮﻟﺪ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء‪ -‬ج‬‫‪ -18‬ص ‪.200‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻠﯿﺚ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة )‪.(175‬‬‫]‪ [3‬ﺣﻤﺎد‪ :‬اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(120‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺎﻟﮏ‪ :‬ﺑﻦ اﻧﺲ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻣﺎم اﻟﻤﺎﻟﮑﯿﮥ ﺗﻮﻓﯽ )‪.(179‬‬‫]‪ [5‬اﻻوزاﻋﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﯿﺮوت )‪.(157‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪71 :‬‬‫ﺻﻐﯿﺮا ان ﯾﺼﺎﻟﺤﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﺪﯾﮥ و ﯾﻨﻔﺬ ﺣﮑﻤﻬﻢ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ ]‪ [1‬و اﻟﺤﺴـﻦ ﺑﻦ ﺣﯽ ]‪ [2‬و أﺑـﻮ ﯾﻮﺳﻒ ]‪ [3‬و اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻣﺤﻤـﺪ‪ :‬ﻻ ﯾﺴـﺘﻔﯿﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺒﻨﯿﻦ ﺣﺘﯽ ﯾﺒﻠﻎ اﻟﺼـﻐﯿﺮ‪ ،‬و‬‫روي ﻫﺬا اﻟﻘﻮل ﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ]‪ ،[4‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬اﻟﻈﺎﻫﺮ ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ان اﻟﻤﺠﻨﻮن ﮐﺎﻟﺼـﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ اﺧﺘﻠﻔﻮا ﮐﻤﺎ ذﮐﺮﻧﺎ وﺟﺐ أن‬‫ﻧﻨﻈﺮ ﻓﯿﻤـﺎ اﺣﺘﺠﺖ ﺑﻪ ﮐـّﻞ ﻃﺎﺋﻔـﮥ ﻟﻨﻌﻠﻢ اﻟﺤﻖ ﻓﻨﺘﺒﻌﻪ‪ ،‬ﻓﻨﻈﺮﻧـﺎ ﻗﻮل أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔـﮥ‪ ،‬ﻓﻮﺟـﺪﻧﺎه ﻇـﺎﻫﺮ اﻟﺘﻨـﺎﻗﺾ‪ ،‬إذ ﻓّﺮق ﺑﯿﻦ اﻟﻐﺎﺋﺐ و اﻟﺼـﻐﯿﺮ‪ ،‬و‬‫وﺟـﺪﻧﺎ ﺣﺠﺘﻬﻢ ﻓﯽ ﻫـﺬا ان اﻟﻐـﺎﺋﺐ ﻻـ ﯾﻮﻟﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬و ﮐﻤﺎ ﮐﺎن أﺣـﺪ اﻻوﻟﯿﺎء ﯾﺰوج‪ ،‬إذا ﮐﺎن ﻫﻨﺎ ﻟﮏ ﺻـﻐﯿﺮ ﻣﻦ اﻻوﻟﯿﺎء ﻓﮑـﺬﻟﮏ‬‫ﯾ ﻘﺘ ﻞ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻗﺪ ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ و ﻟﻌﻠﯽ ﺑﻨﻮن ﺻﻐﺎر و ﻫﻢ ﺑﺤﻀﺮة اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ ﻣﻦ دون‬‫ﻣﺨﺎﻟﻒ ﯾﻌﺮف ﻟﻪ ﻣﻨﻬﻢ ‪ -[...‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪:‬‬‫]و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻋﺘﺮاض اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﯿﻦ أن ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ان اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﻨﻈﺮ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﺑﺤﻖ اﻻﻣﺎﻣـﮥ و ﻗﺘﻠﻪ ﺑﺎﻟﻤﺤﺎرﺑـﮥ‪ ،‬ﻻ‬‫ﻗﻮدا‪.‬‬‫و ﻫـﺬا ﻟﯿﺲ ﺑﺸـﯽء‪ ،‬ﻻن ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ ﻟﻢ ﯾﺤﺎرب و ﻻ أﺧﺎف اﻟﺴﺒﯿﻞ و ﻟﯿﺲ ﻟﻼﻣﺎم ﻋﻨﺪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﯿﻦ و ﻻ ﻟﻠﻮﺻـﯽ أن ﯾﺄﺧﺬ اﻟﻘﻮد‬‫ﺑﺼﻐﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﯾﺒﻠﻎ‪ ،‬ﻓﺒﻄﻞ ﺷﻐﺒﻬﻢ‪.‬‬‫و ﻫـﺬه اﻟﻘﺼـﮥ ﻋﺎﺋـﺪة ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻨﻔﯿﯿﻦ ﺑﻤﺜـﻞ ﻣـﺎ ﺷـﻨﻌﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﯿﻦ ﺳﻮاء ﺳﻮاء‪ ،‬ﻻﻧﻬﻢ و اﻟﻤﺎﻟﮑﯿﯿﻦ ﻻ ﯾﺨﺘﻠﻔﻮن ﻓﯽ ان ﻣﻦ ﻗﺘﻞ آﺧﺮ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 69‬از ‪211‬‬‫ﺗﺄوﯾﻞ ﻓﻼ ﻗﻮد ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻻ ]‪ [1‬اﺑﻦ اﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(148‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﺣﯽ‪ :‬اﻟﺰﯾﺪي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(168‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ‪ :‬ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(182‬‬‫]‪ [4‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ :‬اﻟﺨﻠﯿﻔﮥ اﻻﻣﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(101‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪72 :‬‬‫ﺧﻼف ﺑﯿﻦ أﺣﺪ ﻣﻦ اﻻﻣﮥ ﻓﯽ ان ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ ﻟﻢ ﯾﻘﺘﻞ ﻋﻠّﯿﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ اﻻ ﻣﺘﺄوﻻ ﻣﺠﺘﻬﺪا‪ ،‬ﻣﻘﺪرا ﻋﻠﯽ اﻧّﻪ ﺻﻮاب‪ ،‬و ﻓﯽ ﻫﺬا‬‫ﯾﻘﻮل ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﺣﻄﺎن ]‪ [1‬ﺷﺎﻋﺮ اﻟﺼﻔﺮﯾﮥ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﺿﺮﺑﮥ ﻣﻦ ﺗﻘﯽ ﻣﺎ أراد ﺑﻬﺎ اﻻ ﻟﯿﺒﻠﻎ ﻣﻦ ذي اﻟﻌﺮش رﺿﻮاﻧﺎ‬‫اﻧﯽ ﻻذﮐﺮه ﺣﯿﻨﺎ ﻓﺄﺣﺴﺒﻪ أو ﻓﯽ اﻟﺒﺮﯾﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﯿﺰاﻧﺎ‬‫ﻓﻘﺪ ﺣﺼﻞ اﻟﺤﻨﻔّﯿﻮن ﻓﯽ ﺧﻼف اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺜﻞ ﻣﺎ ﺷـﻨﻌﻮا ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌّﯿﯿﻦ و ﻣﺎ ﯾﻨﻔّﮑﻮن أﺑﺪا ﻣﻦ رﺟﻮع ﺳـﻬﺎﻣﻬﻢ ﻋﻠﯿﻬﻢ و ﻣﻦ‬‫اﻟﻮﻗﻮع ﻓﯿﻤﺎ ﺣﻀﺮوه‪ ،‬ﻓﻈﻬﺮ ﺗﻨﺎﻗﺾ اﻟﺤﻨﻔﯿّﯿﻦ و اﻟﻤﺎﻟﮑّﯿﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻔﺮق ﺑﯿﻦ اﻟﻐﺎﺋﺐ و اﻟﺼﻐﯿﺮ[ ]‪.[2‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻧﺤﺮﯾﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺻﻼح اﻻﻣﯿﺮ ]‪ [3‬در ﮐﺘﺎب »روﺿﻪ ﻧﺪﯾﻪ ﺷﺮح ﺗﺤﻔﻪ ﻋﻠﻮّﯾﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻨﻮاﺻﺐ ﻗﺪ أﺧﻄﺄ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻓﯽ اﻻﺟﺘﻬﺎد و أﺧﻄﺄ ﻓﯿﻪ ﺻﺎﺣﺒﻪ‬‫و اﻟﻌﻔﻮ ﻓﯽ ذاك ﻣﺮﺟﻮ ﻟﻔﺎﻋﻠﻪ و ﻓﯽ أﻋﺎﻟﯽ ﺟﻨﺎن اﻟﺨﻠﺪ راﮐﺒﻪ‬‫ﻗﻠﻨﺎ ﮐﺬﺑﺘﻢ ﻓﻠﻢ ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﻟﻨﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺎر ﻗﺎﺗﻞ ﻋﻤﺎر و ﺳﺎﻟﺒﻪ‬‫و ﻣﺎ دﻋﻮي اﻻﺟﺘﻬﺎد ﻟﻤﻌﺎوﯾـﮥ ﻓﯽ ﻗﺘﺎﻟﻪ اﻟّﺎ ﮐـﺪﻋﻮي اﺑﻦ ﺣﺰم اّن اﺑﻦ ﻣﻠﺠﻢ أﺷـﻘﯽ اﻵﺧﺮﯾﻦ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﻓﯽ ﻗﺘﻠﻪ ﻟﻌﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺣﮑﺎه‬‫ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ »ﺗﻠﺨﯿﺺ« ﺑﻪ و إذا ﮐﺎن ﻣﻦ ارﺗﮑﺐ ﻫﻮاه و ﻟﻔﻖ ﺑﺎﻃﻼ ﯾﺮوج ﺑﻪ ﻣﺎ ﯾﺮاه اﺟﺘﻬﺎدا ﻟﻢ ﯾﺒﻖ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻣﺒﻄﻞ إذ ﻻ ﯾﺄﺗﯽ‬‫أﺣﺪ ﻣﻨﮑﺮا اﻟّﺎ و ﻗﺪ أﻫﺐ ﻟﻪ ﻋﺬرا‪ ،‬و ﻫﺆﻻء ﻋﺒﺪة اﻻوﺛﺎن‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻣﺎ َﻧْﻌﺒُُﺪُﻫْﻢ ِإﻟﱠﺎ ﻟ ِﯿَُﻘﱢﺮﺑ ُﻮﻧﺎ ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ ُزﻟ ْﻔﯽ‬‫]‪ -[4‬اﻟﺦ‪ [1] .‬ﻋﻤﺮان‪ :‬ﺧﻄﯿﺐ اﻟﺼﻔﺮﯾﮥ ﻣﻦ اﻟﺨﻮارج اﻟﻬﺎﻟﮏ )‪.(84‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺤﻠﯽ‪ :‬ج ‪ -10‬ص ‪ -484 -483‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻻﻣﯿﺮ اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺼﻨﻌﺎء )‪.(1182‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة اﻟﺰﻣﺮ‪3 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪73 :‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ از اﯾﻦ ﺑﯿﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯽ از ﻋﻠﻤﺎي ﺣﻀـﺮات ﺳـﻨّﯿﻪ‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ رد و ﻗﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺷﻨﺎﻋﺖ رد اﯾﻦ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ‪ ،‬و دﻻـﻟﺖ آن ﺑﺮ ﺗﻌﺼﺐ و ﺟﺤﻮد و ﻧـﺎﺻﺒﯿﺖ‪ ،‬و ﻗﺼـﺪ اﻃﻔﺎي اﻧﻮار ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﻠﻮﯾﻪ‪ ،‬ﺑﺮ أدﻧﯽ ﻋﺎﻗﻞ ﭘﻮﺷـﯿﺪه ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ‬‫ﭼﻮن ارﺗﮑـﺎب اﯾﻦ ﺗﻌﺼﺐ ﺷـﻨﯿﻊ از ﺣﻀـﺮات اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ‪ ،‬در ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺑﺴـﯿﺎر و ﻣﻮاﺿﻊ ﺑﯿﺸـﻤﺎر واﻗﻊ ﺷـﺪه‪ ،‬ﻟﻬـﺬا ﺑﺎﻧﮑﺎر ﺷـﻨﺎﻋﺖ آن ﻫﻢ‬‫ﻣﯽﭘﺮدازﻧﺪ و ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ رد و ﻗﺪح‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻧﻘﺪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺠﻬﺖ ﺗﻌﺼﺐ‪.‬‬‫ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺑﺪﯾﻬﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﮐﺴـﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻣﻌﺠﺰات آن ﺟﻨﺎب را اﻧﮑﺎر‬‫ﮐﻨـﺪ و ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﯾﻬﻮد و ﻧﺼﺎري در اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ اﺧﺘﯿﺎر ﻧﻤﺎﯾـﺪ و ﻫﻔﻮات و ﺧﺮاﻓﺎﺗﺸﺎن را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﺑﮑﻠﻤﺎﺗﺸﺎن اﺣﺘﺠﺎج و اﺳـﺘﺪﻻل ﮐﻨﺪ‪،‬‬‫اﻫﻞ اﺳﻼم در ﺣﻖ او ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ؟!‪ ،‬آﯾﺎ او را ﻣﻠﺤﺪ و ﮐﺎﻓﺮ و ﻣﻨﮑﺮ اﺳﻼم ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ‪ ،‬ﯾﺎ ﻧﺎﻗﺪ و ﻣﺤﻘﻖ و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﺪﻗﻖ؟!‬‫»ﻓﺨﺮ رازي و اﺗﺒﺎﻋﺶ در ﭘﺮده ﺗﺴﻨﻦ داد ﻧﺎﺻﺒﯿﺖ دادهاﻧﺪ«‬‫ﭘﺲ ﭼﻮن رازي ﺑﺮّد ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻓﻀـﯿﻠﺖ ﻋﻈﯿﻤﻪ واﻗﻌﯿﻪ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم را اﻧﮑﺎر ﮐﺮده و ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻧﻮاﺻﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 70‬از ‪211‬‬‫را در اﺑﻄﺎل ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ اﺧﺘﯿﺎر ﻧﻤﻮده و ﻗﻮل ﺟﺎﺣﻆ ]‪ [1‬ﻧـﺎﺻﺒﯽ را‪ ،‬ﮐﻪ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻄﺎﻋﻦ و ﻧﻘﺎﺋﺺ اﻋـﺪاي ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم« وارد ﮐﺮده‪ ،‬ﺣﺠﺖ ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪ ،‬و اﻓﺘﺨﺎرا و ﻣﺒﺎﻫﺎﺗﺎ روﺑﺮوي اﻫﻞ ﺣﻖ ﭘﯿﺶ ﻧﻤﻮده و آن را ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﻣﻌﺘﻤﺪ داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻧﺎﺻﺒﯽ و‬‫ﻣﺒﻐﺾ ﻧﺒﺎﺷﺪ؟! ]‪ [1‬اﻟﺠﺎﺣﻆ‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺑﺤﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(255‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪74 :‬‬‫اﻟﺤﺎﺻﻞ ﻋﺎﻗﻞ ﻣﻨﺼﻒ رﯾﺒﯽ ﻧﺪارد ﮐﻪ رازي و دﯾﮕﺮ اﺋﻤﻪ ﻗﻮم ﮐﻪ در اﻧﮑﺎر ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬داد ﻫﺮزه ﺳـﺮاي دادهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻮاﺻﺐ ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ و‬‫ﻣﻌﺎﻧﺪﯾﻦ دﯾﻨﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در ﭘﺮده ﺗﺴﻨﻦ‪ ،‬داد ﻧﺎﺻﺒّﯿﺖ دادهاﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻣﻌﻬـﺬا اﮔﺮ ﺣﻀـﺮات اﻫـﻞ ﺳـﻨﺖ در ﺑﻌﺾ اﺣـﺎدﯾﺚ ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﻣﺨﺘﺼﻪ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬ﻗـﺪﺣﯽ و ﺟﺮﺣﯽ ﻣﯽﮐﺮدﻧـﺪ‪،‬‬‫ﺣﻤﺎﺗﺸﺎن اﺣﺘﻤﺎل ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﻨﻘﯿﺪ را در آن ﻣﯽﮔﻨﺠﺎﻧﯿﺪﻧﺪ‪.‬‬‫اﯾﻦ را ﭼﻪ ﺗﻮان ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات را‪ ،‬آن ﭼﻨـﺎن ﻏﯿﻆ و ﺣﻨﻖ داﻣﻦﮔﯿﺮ ﺷـﺪه‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺎ وﺻﻒ آﻧﮑﻪ اﻣﺎم اﻻﺋﻤﻪﺷﺎن ﺣﻀـﺮت‬‫اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ در ﺣﻖ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ از اﺻـﺤﺎب ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪ ﺣﺴﺎن‪ ،‬آن ﻗﺪر ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻣﺮوي ﻧﺸﺪه ﮐﻪ در ﺣﻖ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‬‫وارد ﺷـﺪه ﮐﻤـﺎ ﻓﯽ »اﻟﺼﻮاﻋﻖ« و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﺑـﺎز اﺣـﺎدﯾﺚ ﺳـﺨﯿﻔﻪ ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﺛﻼﺛﻪ را‪ ،‬ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ أﺋﻤﻪ اﯾﺸﺎن آن را از ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت‬‫أﺧﺒﺎر و ﺧﺮاﻓﺎت أﺳـﻤﺎر واﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﮐﻨﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻤﺬﻫﺐ ﺑﮑﺮﯾﻪ ﮔﺮاﯾﻨﺪ و ﻧﺼﻮص ﺟﻠّﯿﻪ ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﺛﻼﺛﻪ‪ ،‬از وﻋﯿﺪ »ﻣﻦ ﮐﺬب ﻋﻠّﯽ‬‫ﻣﺘﻌﻤـﺪا« ﺑـﺎﮐﯽ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﺠﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻨﺴﻮب ﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ و ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ‪ ،‬ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﺼﻪ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ‬‫اﻟﻤـﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم را ﮐﻠﯿﻪ اﻧﮑـﺎر ﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ و ﯾـﮏ ﻓﻀـﯿﻠﺘﯽ ﻫﻢ ﮐﻪ ﻣﺨﺘﺺ ﺑﺠﻨـﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤـﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬از ﻗـﺪح ﺳـﺎﻟﻢ‬‫ﻧﮕﺬارﻧﺪ‬‫»اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ از ﻋﻨﺎد ﺟﻤﯿﻊ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ )ع( را رد ﮐﺮده اﺳﺖ«‬‫اﮔﺮ ﭼﻪ ﺻـﺪق اﯾﻦ دﻋﻮي ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻊ اﺳـﻔﺎر اﯾﺸـﺎن واﺿـﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ در اﯾﻨﺠـﺎ ﺑﺮ ﻧﻘـﻞ ﮐﻼم اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽﮐﻨﻢ ﮐﻪ او ﺑﭽﻨـﺪ ﮐﻠﻤﻪ‬‫ﻣﻮﺟﺰه‪ ،‬ﺟﻤﯿﻊ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻣﺨﺘﺼﻪ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم را رّد ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬در »ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪75 :‬‬‫ﻣﺘﺼﻞ ﺑﻌﺒﺎرﺗﯽ ﮐﻪ آﻧﻔﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم‪ :‬اﻟﺬي ﺻﺢ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﻠﯽ ﻓﻬﻮ ﻗﻮل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪) :‬أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬اﻻ‬‫اﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي(‬‫و ﻗﻮﻟﻪ‪) :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ اﻟﺮاﯾﮥ ﻏﺪا رﺟﻼ ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ و ﯾﺤﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ(‬‫‪ ،‬و ﻫﺬه ﺻﻔﮥ واﺟﺒﮥ ﻟﮑﻞ ﻣﺴﻠﻢ و ﻣﺆﻣﻦ و ﻓﺎﺿﻞ‪ ،‬و ﻋﻬﺪه ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪:‬‬‫)ان ﻋﻠﯿﺎ ﻻ ﯾﺤّﺒﻪ اﻟّﺎ ﻣﺆﻣﻦ و ﻻ ﯾﺒﻐﻀﻪ اﻻ ﻣﻨﺎﻓﻖ(‪،‬‬‫و ﻗﺪ ﺻﺢ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا ﻓﯽ اﻻﻧﺼﺎر رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪:‬‬‫)اﻧﻪ ﻻ ﯾﺒﻐﻀﻬﻢ ﻣﻦ ﯾﺆﻣﻦ ﺑﺎﻟّﻠﻪ و اﻟﯿﻮم اﻵﺧﺮ(‬‫‪ ،‬و أﻣﺎ‬‫)ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه(‬‫ﻓﻼ ﯾﺼﺢ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﺜﻘﺎت أﺻﻼ‪.‬‬‫و أﻣﺎ ﺳﺎﺋﺮ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺘﯽ ﺗﺘﻌﻠﻖ ﺑﻬﺎ اﻟﺮواﻓﺾ‪ ،‬ﻓﻤﻮﺿﻮﻋﮥ ﯾﻌﺮف ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻟﻪ أدﻧﯽ ﻋﻠﻢ ﺑﺎﻻﺧﺒﺎر و ﻧﻘﻠﺘﻬﺎ‪.‬‬‫ﻓﺎن ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﻠﻢ ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 71‬از ‪211‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﯽ »اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻪ‪) :‬اﻧﮏ ﻣﻨﯽ و أﻧﺎ ﻣﻨﮏ(‬‫‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻤﺒﺎﻫﻠﮥ‪ ،‬و اﻟﮑﺴﺎء‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﻘﺼﻮد اﺑﻦ ﺣﺰم اﻟﺬي ﻓﯽ »اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ« ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺬي ﻻ ﯾﺬﮐﺮ ﻓﯿﻪ اﻟّﺎ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و أﻣﺎ ﺗﻠﮏ ﻓﻔﯿﻬﺎ ذﮐﺮ ﻏﯿﺮه ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﮐﻼم وﻗﺎﺣﺖ ﻧﻈﺎم اﺑﻦ ﺣﺰم ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ )ﮐﻪ ﻧﺰد ﺣﻀـﺮات ﺳـﻨّﯿﻪ‪ :‬ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم و ﻋﻤـﺪه ﻋﻠﻤﺎي أﻋﻼم و ﻣﻘﺘﺪاي أﻧﺎم و ﻣﺮﺟﻊ‬‫ﺧﻮاص و ﻋﻮام اﺳﺖ( ذﮐﺮ ﮐﺮده و ﺗﺄﯾﯿﺪ آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬واﺿﺢ ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ ﺟﺰ اﯾﻦ اﺣﺎدﯾﺚ ﺛﻼﺛﻪ‪ ،‬اﺻﻼ ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ‬‫اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﺸﺪه‪ ،‬و ﺣﺎل اﯾﻦ اﺣﺎدﯾﺚ ﻫﻢ از ﮐﺘﺐ ﻫﻤﯿﻦ ﺣﻀـﺮات ﺑﺎﯾﺪ ﺟﺴﺖ ﮐﻪ آن را اﺻـﻼ داّل ﺑﺮ ﻓﻀﯿﻠﺘﯽ ﻣﻌﺘّﺪ‬‫ﺑﻬﺎ ﻧﺪاﻧﻨﺪ‪.‬‬‫أﻣﺎ »اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﺰﻟﮥ«‪ :‬ﭘﺲ ﮔﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺮاد از آن اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﺎب ]‪ [1‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ‪ :‬ج ‪ -4‬ص ‪ -86‬ط ﺑﻮﻻق ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪76 :‬‬‫اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم در اﯾﻦ اﺳﺘﺨﻼف ﺧﺎص‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻘﻮل اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ )ﮐﻤﺎ ﺳﯿﻈﻬﺮ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ(‪ :‬أﺿﻌﻒ و أوﻫﻦ اﺳﺘﺨﻼﻓﺎت ﻧﺒﻮﯾﻪ ﺑﻮد و‬‫ﺑﻬﺘﺮ از آن اﺳـﺘﺨﻼف‪ ،‬ﺑـﺪﯾﮕﺮان ﻣﺜﻞ اﺑﻦ أم ﻣﮑﺘﻮم ]‪ [1‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ ]‪ ،[2‬ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﻤﻨﺰﻟﻪ‬‫ﺣﻀﺮت ﻫﺎرون از ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺠﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻪ در دﯾﮕﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﮐﻤﺎﻻت‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﻤﻘﺘﻀﺎي ﻫﻔﻮات اﯾﺸﺎن‪ ،‬ﻻزم ﻣﯽآﯾﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻣﺴﺎوات ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺑﺎ اﺑﻦ أم ﻣﮑﺘﻮم و ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ اﻓﻀﻞ از اﯾﻦ اﺳﺘﺨﻼف ﻧﺼﯿﺒﺸﺎن ﺷﺪه‪ ،‬ﻫﻢ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﺣﺴﺐ ﻣﺰﻋﻮم ﺷﻮم ﯾﻮﺳﻒ أﻋﻮر‬‫]‪) ،[3‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺠﯽء ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ( ]‪ ،[4‬ﻣﻌـﺎذ اﻟﱠﻠﻪ دﻻـﻟﺖ ﺑﺮ ذم و ﻧﻘﺺ و ﺣﻂ ﻣﺮﺗﺒﺖ دارد‪ ،‬و ﺣﺎل ﺣـﺪﯾﺚ ﺧﯿﺒﺮ را ﺧﻮد اﺑﻦ ﺣﺰم ﺑﯿﺎن ﮐﺮده‬‫ﮐﻪ‪ :‬اﯾﻦ ﺻـﻔﺖ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﻮام ﺣﺎﺋﮑـﺎن‪ ،‬و ﻫﺮ ﻓـﺎﺳﻖ و ﻓﺎﺟﺮ ﻫﻢ ﺗﺤﺖ ﻣﻔﻬﻮم آن داﺧﻞ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺘﺤﻘﻖ اﺳﺖ‪ ،‬و در ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﺛﺎﻟﺚ ﺧﻮد ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده ﮐﻪ ﻣﺜﻞ آن در ﺷﺄن اﻧﺼﺎر وارد ﺷﺪه‪ .‬و ﺑﺴـﻤﺎع ﺷﻨﺎﯾﻊ اﻓﻌﺎل ﺟﻤﻌﯽ از اﻧﺼﺎر ﻣﻮ ﺑﺮ ﺗﻦ ﻣﯽﺧﯿﺰد! ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺘﺘﺒﻊ ﻻﺳﻔﺎرﻫﻢ و اﻟﻤﺘﻔﺤﺺ ﻻﺧﺒﺎرﻫﻢ‪.‬‬‫ﻣﻼ ﯾﻌﻘﻮب ﻻﻫﻮري در »ﺧﯿﺮ ﺟﺎري« در ﺷﺮح‬‫ﺣﺪﯾﺚ‪» :‬آﯾﮥ اﻻﯾﻤﺎن ﺣﺐ اﻻﻧﺼﺎر و آﯾﮥ اﻟﻨﻔﺎق ﺑﻐﺾ اﻻﻧﺼﺎر«‬‫از »ﮐﺘﺎب اﻻﯾﻤﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﺤﺎﺻﻞ اّن ﺣﺒﻬﻢ ﻣﻦ ﺣﯿﺚ اﻧﻬﻢ أﻧﺼﺎر اﻟﺮﺳﻮل آﯾﮥ اﻻﯾﻤﺎن‪ ،‬و ﺑﻐﻀـﻬﻢ ]‪ [1‬اﺑﻦ أم ﻣﮑﺘﻮم‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻀﺮﯾﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫)‪.(23‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﮥ‪ :‬اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ )‪.(43‬‬‫]‪ [3‬ﯾﻮﺳﻒ أﻋﻮر‪ :‬اﻟﺠﻤﺎل اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻘﺮن اﻟﺘﺎﺳﻊ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﺳﯿﺠﯽء ﮐﻼم اﻻﻋﻮر و رده ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﺰﻟﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪77 :‬‬‫ﺑﺘﻠﮏ اﻟﺤﯿﺜﯿﮥ آﯾﮥ اﻟﻨﻔﺎق‪ ،‬و أﻣﺎ ﺑﻐﻀﻬﻢ و ﻣﺤﺒﺘﻬﻢ ﻻ ﻣﻦ ﺗﻠﮏ اﻟﺤﯿﺜﯿﮥ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻮﺟﺐ ﺷﯿﺌﺎ[‪.‬‬‫و ﺑﻨﺎﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﯽﺑﺎﯾـﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ آن ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻐﺾ آن ﺟﻨﺎب ﻣﻦ ﺣﯿﺚ اﻻﯾﻤﺎن‪ ،‬ﻧﻔﺎق اﺳﺖ و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺤﺒﺖ آن ﺟﻨﺎب ﻣﻦ‬‫ﺣﯿﺚ اﻻﯾﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻼﻣﺖ اﯾﻤﺎن اﺳﺖ و اﯾﻦ ﺻﻔﺖ ﻫﻢ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ و ﮔﻮ ﺑﺮ اﻧﻮاع ﻓﺴﻖ و ﻓﺠﻮر اﻗﺪام ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ از ﻫﺮ دو ﺣﺪﯾﺚ آﺧﺮﯾﻦ ﻫﻢ‪ ،‬اﺻـﻼ ﻓﻀـﯿﻠﺘﯽ ﺑﺮاي آن ﺟﻨﺎب ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬و ﻣﺤﺾ ﻣﺜﻞ ﺳﺎﺋﺮ ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺻﻔﺖ در آن‬‫ﺟﻨﺎب )ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ( ﻣﺘﺤﻘﻖ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻮد و »ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ« را‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﺨﯿﺎل رﻓﻊ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﺷـﯿﺨﯿﻦ )ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ( از ﻗﺒﯿﻞ ﻣﻬﻤﻼت ﻗﺮار‬‫دادهاﻧـﺪ ﮐﻪ دﻻـﻟﺖ آن را ﺑﺮ ﻣﺤﺾ اﺳـﺘﺨﻼف ﺧﺎص ﻣﻘﺼﻮر ﺳﺎزﻧـﺪ و آن اﻣﺮي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻘﻮل ﻧﻮاﺻﺐ ﻫﺮ ﮐﺲ ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ آن را دارد‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 72‬از ‪211‬‬‫ﺑﻠﮑﻪ )ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ( ﺑﺰﻋﻢ أﻋﻮر »ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ« دﻟﯿﻞ ﻧﻘﺺ و ﻋﯿﺐ و ذم اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﻨﺎﺑﺮ اﯾﻦ ﺧﺮاﻓﺎت‪ ،‬ﻫﯿـﭻ ﺣـﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ دﻻﻟﺖ ﮐﻨـﺪ ﺑﺮ ﻓﻀـﯿﻠﺖ ﻣﺨﺘﺼﻪ ﺑﺮاي ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻓﺄّي ﻋﻨﺎد‬‫أﺑﻠﻎ ﻣﻦ ذﻟﮏ‬‫»رد اﺣﺎدﯾﺚ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ )ص( از اﻋﻤﺎل ﺷﻨﯿﻌﻪ ارﺑﺎب ﺟﺤﻮد اﺳﺖ«‬‫و ﺑﺎﯾـﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ذّم رد اﺣـﺎدﯾﺚ و اﺧﺒـﺎر‪ ،‬و ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﻓﻈـﺎﻋﺖ ارﺑـﺎب ﺟﺤﻮد‪ ،‬و اﻧﮑـﺎر ارﺷﺎدات ﺳـﺮور اﺧﯿﺎر ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‬‫اﻻﻃﻬﺎر در ﮐﻼم ﻋﻠﻤﺎء ﮐﺒﺎر و ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ آﺛﺎر‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎر از ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺳﻤﻬﻮدي ]‪ [1‬در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ]‪ [1‬اﻟﺴﻤﻬﻮدي‪ :‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺆرخ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(911‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪78 :‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]اﺧﺮج اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ]‪ ،[1‬ﻋﻦ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ ﯾﺴﺎر ]‪ :[2‬اّن ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﺎع ﺳﻘﺎﯾﮥ ﻣﻦ ذﻫﺐ أو ورق ﺑﺄﮐﺜﺮ ﻣﻦ وزﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ أﺑﻮ اﻟﺪرداء‬‫]‪ [3‬رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺜـﻞ ﻫـﺬا اﻟّـﺎ ﻣﺜﻼ ﺑﻤﺜﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ‪ :‬ﻣﺎ أري ﺑﺄﺳﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ‬‫اﻟﺪرداء‪ :‬ﻣﻦ ﯾﻌﺬرﻧﯽ ﻣﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ ،‬اﺧﺒﺮه ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و ﯾﺨﺒﺮﻧﯽ ﻋﻦ رأﯾﻪ‪ ،‬ﻻ أﺳﺎﮐﻨﮏ ﺑﺄرض أﻧﺖ ﺑﻬﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻓﺮأي أﺑﻮ اﻟـﺪرداء اﻟﺤﺠـﮥ ﺗﻘﻮم ﺑﺨﺒﺮه‪ ،‬و ﻟﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ ذﻟﮏ ﻓﺎرق أﺑﻮ اﻟﺪرداء اﻷرض اﻟﺘﯽ ﻫﻮ ﺑﻬﺎ اﻋﻈﺎﻣﺎ‬‫ﻻن ﺗﺮك ﺧﺒﺮا ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬و اﺧﺒﺮﻧﺎ اّن أﺑﺎ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري ]‪ [4‬ﻟﻘﯽ رﺟﻼ ﻓﺄﺧﺒﺮه ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺨﺎﻟﻔﻪ‪ :‬ﻓﻘﺎل اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ‬‫آواﻧﯽ و اﯾﺎك ﺳﻘﻒ ﺑﯿﺖ اﺑﺪا[ ]‪.[5‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﺪرداء از ﻧﻬﺎﯾﺖ درد دﯾﻦ ﺑﺴـﺒﺐ آﻧﮑﻪ ﻣﻌﺎوﯾﻪ اﺑﺪاء رأي ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ ﺧﺒﺮ او ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻏﻀـﺒﻨﺎك ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺤﺪي‬‫ﮐﻪ از ﻣﺴﺎﮐﻨﺖ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾﮥ در ﯾﮏ زﻣﯿﻦ اﺣﺘﺮاز ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﺣﻀـﺮت ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻫﻢ اﯾﻦ ﻫﺠﺮان و ﻋﺘﺎب و ﻏﻀﺐ و اﻟﺘﻬﺎب را ﭘﺴﻨﺪﯾﺪه ﮐﻪ وﺟﻪ‬‫آن ﺑﯿﺎن ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺷـﺎﻓﻌﯽ ﺣﮑـﺎﯾﺖ ﻏﻀﺐ و ﻫﺠﺮان اﺑـﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧـﺪري ﺷﺨﺼـﯽ را ﮐﻪ ]‪ [1‬اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻤﺤـﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‬‫)‪.(458‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻄﺎء‪ :‬اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(103‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ اﻟﺪرداء‪ :‬ﻋﻮﯾﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺸﺎم )‪.(32‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺨﺪري‪ :‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ )‪.(74‬‬‫]‪ [5‬ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ ص ‪ -33‬ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ آﯾﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻈﻤﯽ اﻟﻤﺮﻋﺸﯽ اﻟﻨﺠﻔﯽ ﺑﻘﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪79 :‬‬‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺧﺒﺮ اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺧﺪري ﺑﯿﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻀﻤﻮن را ﻣﺆﮐﺪ و ﻣﺸّﯿﺪ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔـﺎه اﻋﺮاض از ﺧﺒﺮ واﺣـﺪ ﺑـﺎﯾﻦ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺷـﻨﯿﻊ و ﻓﻈﯿﻊ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬اﻧﮑﺎر ﭼﻨﯿﻦ ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ در أﻗﺼﺎي ﻣﺮاﺗﺐ ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﻓﻈﺎﻋﺖ‪ ،‬و أﺑﻠﻎ‬‫ﻣﺪارج ﻗﺒﺢ و ﺳﻤﺎﺟﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫و ﺣﺎﻓﻆ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻻدﻣﯽ ]‪ :[1‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد ]‪:[2‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ رّد ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﻬﻮ ﻋﻠﯽ ﺷﻔﺎ ﻫﻠﮑﮥ«[ ]‪[3‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 73‬از ‪211‬‬‫ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮ ﺷﻔﯿﺮ ﻫﻼﮐﺖ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ارﺷﺎد ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ‪:‬‬‫ﻫﺮ ﮐﻪ رّد ﺣﺪﯾﺚ ﺣﻀﺮت رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﭘﺲ او ﺑﺮ ﮐﻨﺎر ﻫﻼﮐﺖ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﻈﻬﺮ ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻻح اّن اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ ﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻐـﺪﯾﺮ‪ ،‬اﻟـﺬي أﺧﺮﺟﻪ ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﻤﺸﺎﻫﯿﺮ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﻢ ﻫـﺬا اﻻﻣﺎم اﻟﻨﺤﺮﯾﺮ ﻣﻦ اﻟﻬﻼك‬‫ﻋﻠﯽ ﺷﻔﯿﺮ‪.‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻀﺮﯾﺮ ]‪ :[4‬ﻣﺎ ذﮐﺮت اﻟّﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟﺮﺷﯿﺪ اﻟّﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﺳّﯿﺪي‪ ،‬و ﺣﺪﺛﺘﻪ ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ ﺻّﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ [1] :‬اﻻدﻣﯽ‪ :‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﯿﺦ اﻟﻘﺮاء اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(327‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد‪ :‬اﻟﻘﻄﺎن ﮐﺎن ﻣﻤﻦ اﮐﺜﺮ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء‪ -‬ج ‪ -11‬ص ‪ -297‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(195‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪80 :‬‬‫)وددت اﻧﯽ اﻗﺎﺗﻞ ﻓﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺄﻗﺘﻞ(‪ ،‬ﻓﺒﮑﯽ ﺣﺘﯽ اﻧﺘﺤﺐ‪.‬‬‫و ﺣـﺪﺛﺘﻪ ﯾﻮﻣﺎ ﺣـﺪﯾﺚ »اﺣﺘـﺞ آدم و ﻣﻮﺳـﯽ« و ﻋﻨـﺪه رﺟﻞ ﻣﻦ وﺟﻮه ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﻘﺮﺷـﯽ‪ :‬ﻓﺄﯾﻦ ﻟﻘﯿﻪ؟ ﻓﻐﻀﺐ اﻟﺮﺷـﯿﺪ و ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻨﻄﻊ و‬‫اﻟﺴﯿﻒ‪ ،‬زﻧﺪﯾﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ :‬ﻓﻤﺎ زﻟﺖ اﺳﮑﻨﻪ و أﻗﻮل‪ :‬ﯾﺎ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﮐﺎﻧﺖ ﻣﻨﻪ ﺑﺎدرة ﺣﺘﯽ ﺳﮑﻦ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﻧﺤﺮﯾﺮ اﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﺿـﺮﯾﺮ در ﻣﻘﺎم اﺛﺒﺎت ﻓﻀﻞ و ﺗﺪّﯾﻦ رﺷـﯿﺪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت او ﻧﺰد رﺷـﯿﺪ‪،‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ اﺣﺘﺠﺎج ﺣﻀـﺮت آدم و ﺣﻀـﺮت ﻣﻮﺳﯽ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ اﻟﺴﻼم را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﻣﺮدي از وﺟﻮه ﻗﺮﯾﺶ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ‪ :‬ﮐﺠﺎ ﻣﻼﻗﺎت ﮐﺮد آدم‬‫ﻣﻮﺳﯽ را‪ ،‬و ﯾﺎ ﻣﻮﺳﯽ آدم را؟‬‫ﺑﻤﺠﺮد اﯾﻦ ﮐﻼم اﺳـﺘﻔﻬﺎم‪ ،‬رﺷﯿﺪ ﺑﻨﻬﺎﯾﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻏﻀﺒﻨﺎك ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﻃﻠﺐ ﻧﻄﻊ و ﺳﯿﻒ ﮐﺮد و اراده ﻗﺘﻞ ﻗﺎﺋﻞ ﮐﻠﻤﻪ )أﯾﻦ ﻟﻘﯿﻪ( ﮐﺮد و‬‫ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮد ﺑﺂﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﺷﺨﺺ زﻧﺪﯾﻖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻃﻌﻦ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‪.‬‬‫ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﺠﺮد ﮐﻠﻤﻪ )أﯾﻦ ﻟﻘﯿﻪ( ﻣﻮﺟﺐ زﻧﺪﻗﻪ و ﮐﻔﺮ‪ ،‬و ﺳـﺒﺐ اﺑﺎﺣﺖ ﻗﺘﻞ‪ ،‬و ﻣﻮﺟﺐ اﻫﻼك و اﻓﻨﺎء ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻧﮑﺎر ﺻﺮﯾﺢ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬و‬‫اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم در اﺑﻄﺎل و اﻓﺴﺎد آن‪ ،‬ﮐﻪ از رازي و اﺗﺒﺎع و اﺷﯿﺎع او ﺳﺮزده‪ ،‬ﺑﺎﻻوﻟﯽ ﻣﻮﺟﺐ ﮐﻔﺮ و ﻧﻔﺎق و ﻣﺒﯿﺢ ﻗﺘﻞ و ازﻫﺎق ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد‪ ،‬ﻋﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﻎ اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ ]‪ [2‬اّن ﻣﺎﻟﮑﺎ ]‪ [3‬ﻻ ﯾﺄﺧﺬ ﺑﺤﺪﯾﺚ‬‫»اﻟﺒّﯿﻌﺎن ﺑﺎﻟﺨﯿﺎر«‬‫‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺴﺘﺘﺎب‪ ،‬ﻓﺎن ﺗﺎب‪ ،‬و اﻟّﺎ ﺿﺮﺑﺖ ]‪ [1‬ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎء ص ‪.265‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(159‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺎﻟﮏ‪ :‬ﺑﻦ أﻧﺲ رﺋﯿﺲ اﻟﻤﺎﻟﮑﯿﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ )‪.(179‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪81 :‬‬‫ﻋﻨﻘﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬و ﻣﺎﻟﮏ ﻟﻢ ﯾﺮّد اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﮑﻦ ﺗﺄوﻟﻪ ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ ﺧﺒﺮ رﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 74‬از ‪211‬‬‫»اﻟﺒّﯿﻌﺎن ﺑﺎﻟﺨﯿﺎر«‬‫‪ ،‬ارﺷﺎد ﻧﻤﻮد ﮐﻪ‪ :‬اﺳﺘﺘﺎﺑﺖ ﮐﺮده ﺷﻮد ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺗﻮﺑﻪ ﮐﻨﺪ‪ ،‬وﮔﺮﻧﻪ ﮔﺮدن زده ﺷﻮد‪.‬‬‫و اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﺗﺨﻠﯿﺺ ﮔﻠﻮي اﻣﺎم ﻣﺎﻟﮏ و ﺣﻤﺎﯾﺖ او اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ‪ :‬ﻣﺎﻟﮏ رد ﺣﺪﯾﺚ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺗﺄوﯾﻞ آن ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫ﭘﺲ‪ ،‬از اﯾﻦ اﻓـﺎده ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻫﻢ‪ ،‬ﺣﮑﻢ را ﺑﺎﺳـﺘﺘﺎﺑﺖ و ﺿـﺮب ﻋﻨﻖ در ﺻﻮرت ﻋـﺪم ﺗﻮﺑﻪ‪ ،‬اﮔﺮ رد ﺣـﺪﯾﺚ از‬‫ﻣﺎﻟﮏ واﻗﻊ ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬اﻧﮑﺎر ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﮐﺮد‬‫اﻋﺮاض از ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺴﺎوق ﮐﻔﺮ اﺳﺖ‬‫و ﻫﺮ ﮔﺎه اﻋﺮاض از ﺣﺪﯾﺚ‬‫»اﻟﺒﯿﻌﺎن ﺑﺎﻟﺨﯿﺎر«‬‫ﺑﺎﯾﻦ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺷـﻨﯿﻊ و ﻓﻈﯿﻊ ﺑﺎﺷـﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ ﺑﺮ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ‪ ،‬ﺣﮑﻢ اﺳـﺘﺘﺎﺑﺖ و ﺿـﺮب ﻋﻨﻖ در ﺻﻮرت ﻋـﺪم‬‫ﺗﻮﺑﻪ ﺟـﺎري ﺳـﺎزد‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ ﻫﻢ اﻧﮑـﺎر اﯾﻦ ﺣﮑﻢ اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ در ﺻﻮرت رد ﺧـﺒﺮ ﻧﮑﻨـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ رد و اﻧﮑـﺎر ﺧـﺒﺮ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﮐﻪ‬‫ﺑﻤﺮاﺗﺐ ﺑﯽﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﺣﺪﯾﺚ‬‫»اﻟﺒﯿﻌﺎن ﺑﺎﻟﺨﯿﺎر«‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺼﺪ اوﻟﻮﯾﺖ ﻣﻮﺟﺐ ﺿﺮب ﻋﻨﻖ در ﺻﻮرت ﻋﺪم ﺗﻮﺑﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ اﻟﺠﻮزﯾﮥ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ ]‪ [1‬در »زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫـﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﻮﯾﻞ از ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻦ اﺣﻤﺪ در ذﮐﺮ ﻗﺪوم وﻓﺪ ﺑﻨﯽ اﻟﻤﻨﺘﻔﻖ ]‪ [2‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺒﯿﺮ ﺟﻠﯿﻞ ﺗﻨﺎدي ﺟﻼﻟﺘﻪ و ﻓﺨﺎﻣﺘﻪ و ﻋﻈﻤﺘﻪ ﻋﻠﯽ اﻧﻪ ﻗﺪ ﺧﺮج ﻣﻦ ]‪ [1‬اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ‪ :‬ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(751‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻨﺘﻔﻖ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ‪ :‬ﺟﺪ ﺟﺎﻫﻠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪82 :‬‬‫ﻣﺸـﮑﺎة اﻟﻨﺒﻮة ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟّﺎ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺪﻧﯽ ]‪ ،[1‬رواه ﻋﻨـﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﺰﺑﯿﺮي ]‪ ،[2‬و‬‫ﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻫﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﺛﻘﺘﺎن ﯾﺤﺘﺞ ﺑﻬﻤﺎ ﻓﯽ »اﻟﺼﺤﯿﺢ«‪ ،‬اﺣﺘﺞ ﺑﻬﻤﺎ اﻣﺎم أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري ‪[...‬‬‫اﻟﯽ أ ن ﻗﺎل ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻨـﺪة ]‪ :[3‬روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﺼـﻐﺎﻧﯽ ]‪ [4‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ .‬و ﻗـﺪ رواه ﺑﺎﻟﻌﺮاق‬‫ﺑﻤﺠﻤﻊ ﻣﻦ ﻟا ﻌﻠﻤﺎء و اﻫﻞ اﻟﺪﯾﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬اﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي ]‪ [5‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﺮه‬‫أﺣﺪ و ﻟﻢ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ أﺳﻨﺎده‪ ،‬ﺑﻞ رووه ﻋﻠﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟﻘﺒﻮل و اﻟﺘﺴﻠﯿﻢ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﺮ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬اﻟّﺎ ﺟﺎﻫﺪ ﺟﺎﻫﻞ‪ ،‬أو ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻟﻠﮑﺘﺎب و اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫ﻫﺬا ﮐﻼم أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﻨﺪة رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ‪6] .‬‬‫ﻣﻨﮑﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﮐﺘﺎب و ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﻣﻨـﺪة ارﺷﺎد ﮐﺮده ﮐﻪ‪ :‬اﻧﮑﺎر ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺟﺎﺣﺪ ﺟﺎﻫﻞ‪ ،‬ﯾﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺳـﻨﺖ و ﮐﺘﺎب‪ .‬ﺣﺎل‬‫آﻧﮑﻪ رواﯾﺖ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ در ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻣﻨﺤﺼـﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻮد اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده ﺑـﺂﻧﮑﻪ‪ :‬ﺷـﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ از ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﻨﮑﺮ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﮐﻪ از ﯾﮏ ﮐﺲ ﻫﻢ ﺗﺠﺎوز ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺟﺎﺣـﺪ ﺟﺎﻫﻞ‪ ،‬ﯾﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﮐﺘﺎب و ﺳـﻨﺖ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﻨﮑﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 75‬از ‪211‬‬‫ﺗﻮاﺗﺮ آن ]‪ [1‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(186‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺰﺑﯿﺮي‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(230‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻣﻨﺪة‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(301‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺼﻐﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(270‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(264‬‬‫]‪ [6‬زاد اﻟﻤﻌﺎد‪ -‬ج ‪ -2‬ص ‪.56‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪83 :‬‬‫ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬ﺑﺄوﻟﻮﯾﺖ ﺑﺴﯿﺎر ﺟﺎﺣﺪ ﺟﺎﻫﻞ‪ ،‬ﯾﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﮐﺘﺎب و ﺳﻨﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬ﮐﻪ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ ]‪ [1‬در »ﻣﺮآت اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‬‫و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم‪ ،‬ﻗﺪوة اﻻوﻟﯿﺎء اﻟﮑﺮام‪ ،‬اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »ﻗﻮت اﻟﻘﻠﻮب« ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﺤﺎرﺛﯽ‪ ،‬ﻧﺸﺄ ﺑﻤﮑﮥ‪،‬‬‫و ﺗﺰﻫﺪ‪ ،‬و ﻟﻘﯽ اﻟﺼﻮﻓﯿﮥ‪ ،‬و ﺻّﻨﻒ‪ ،‬و وﻋﻆ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺒﺪاﯾﮥ ﺻﺎﺣﺐ رﯾﺎﺳﮥ و ﻣﺠﺎﻫﺪة ﻓﯽ اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﺻﺎﺣﺐ أﺳﺮار و ﻣﺸﺎﻫﺪة[ ]‪.[2‬‬‫در ﮐﺘﺎب »ﻗﻮت اﻟﻘﻠﻮب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ رد اﺧﺒـﺎر اﻟﺼـﻔﺎت ﺑﻄﻼن ﺷـﺮاﯾﻊ اﻻﺳـﻼم ]‪ ،[3‬ﻓﺎﻟﻌـﺪل ﻣﻘﺒﻮل اﻟﻘﻮل ﻓﯽ ﮐـّﻞ ﻣـﺎ ﻧﻘﻠﻮه‪ ،‬و ان ﮐـﺎﻧﻮا ﮐـﺬﺑﻮا ﻓﯿﻤـﺎ ﻧﻘﻠﻮا ﻣﻦ اﺧﺒـﺎر‬‫اﻟﺼـﻔﺎت‪ ،‬ﻓﺎﻟﮑـﺬاب ﻣﺮدود اﻟﻘﻮل ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﺎ ﺟﺎء ﺑﻪ‪ ،‬و اﻟﮑـﺬب ﻋﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﮐﻔﺮ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ ﺗﻘﺒﻞ ﺷـﻬﺎدة ﮐﺎﻓﺮ؟‪ ،‬و إذا ﺟﺎز ان ﯾﺠﺘﺮﻣﻮا‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ ﺑﺄن ﯾﺰﯾﺪوا ﻓﯽ ﺻـﻔﺎﺗﻪ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻌﻮه ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻬﻢ ان ﯾﮑﺬﺑﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﺮﺳﻮل ﻓﯿﻤﺎ ﻧﻘﻠﻮا ﻣﻦ‬‫اﻻﺣﮑﺎم اوﻟﯽ‪ ،‬ﻓﻔﯽ ذﻟﮏ اﺑﻄﺎل اﻟﺸـﺮع و ﺗﮑﻔﯿﺮ اﻟﻨﻘﻠـﮥ ﻣﻦ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ ﺑﺎﺣﺴﺎن‪ [1] ،‬اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺆرخ اﻟﻤﺘﺼﻮف اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﻨﮥ ‪.768‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‪ -‬ج ‪ -2‬ص ‪ -430‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد دﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯽ اﻟﻨﺴـﺨﮥ اﻟﻤﻄﺒﻮﻋﮥ اﻟﺘﯽ ﺑﺄﯾﺪﯾﻨﺎ ﺑﯿﻦ ﮐﻠﻤﮥ »اﻻﺳـﻼم« و ﮐﻠﻤﮥ »ﻓﺎﻟﻌﺪل« ﯾﮑﻮن ﻫﮑﺬا‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ان اﻟﻨﺎﻗﻠﯿﻦ إﻟﯿﻨﺎ ذﻟﮏ ﻫﻢ ﻧﺎﻗﻠﻮا ﺷﺮاﯾﻊ‬‫اﻟﺪﯾﻦ و اﺣﮑﺎم اﻻﯾﻤﺎن‪ ،‬ﻓﺎن ﮐﺎﻧﻮا ﻋﺪوﻻ ﻓﯿﻤﺎ ﻧﻘﻠﻮه ﻣﻦ اﻟﺸﺮﯾﻌﮥ ‪...‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪84 :‬‬‫ﻓﻠﺬﻟﮏ ﮐّﻔﺮ اﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﻧﻔﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺼﻔﺎت ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ رد اﺧﺒﺎر ﺻـﻔﺎت ﻣﻮﺟﺐ اﺑﻄﺎل ﺷـﺮاﯾﻊ اﺳـﻼم‪ ،‬و ﺳـﺒﺐ دﺧﻮل در زﻣﺮه ﮐﻔﺮه ﻟﺌﺎم اﺳﺖ‪ ،‬و ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﺧﺒﺮ ﻏﺪﯾﺮ ﻫﺮﮔﺰ ﮐﻢ از اﺧﺒﺎر ﺻـﻔﺎت ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ رد آن ﻫﻢ ﻣﺜﻞ رد اﺧﺒﺎر ﺻـﻔﺎت ﺑﺎﻋﺚ ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻟﻮم و ﻣﻼم‪ ،‬و ﻣﻮﺟﺐ ﺗﮑﻔﯿﺮ و ﺧﺮوج‬‫از اﺳﻼم ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫و ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »اﻟﺒﺘﺮي« ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮﺣﺪة و ﺳـﮑﻮن اﻟﺘﺎء ﺛﺎﻟﺚ اﻟﺤﺮوف و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ اﻟﺮاء‪ :‬ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ ﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﺸﯿﻌﮥ ﻣﻦ اﻟﻔﺮﻗﮥ اﻟﺰﯾﺪﯾﮥ‪ ،‬و ﻫﯽ‬‫اﺣﺪي اﻟﻔﺮق اﻟﺜﻠﺚ ﻣﻦ اﻟﺰﯾﺪﯾﮥ‪ ،‬و ﻫﻢ اﻟﺠﺎرودﯾﮥ‪ ،‬و اﻟﺴﻠﯿﻤﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﺒﺘﺮّﯾﮥ‪.‬‬‫و أّﻣـﺎ اﻟﺒﺘﺮﯾـﮥ‪ :‬ﻫﻢ اﺻـﺤﺎب ﮐـﺜﯿﺮ اﻟﻨﻮوي‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﺣﯽ‪ ،‬و ﻗﻮﻟﻬﻢ ﮐﻘﻮل اﻟﺴـﻠﯿﻤﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬ﻏﯿﺮ اﻧّﻬﻢ ﺗﻮﻗﻔﻮا ﻓﯽ ﻋﺜﻤـﺎن و أﻣﺮه و‬‫ﺣﺎﻟﻪ‪ ،‬و اﺿـﻠﻠﻨﺎ ﻫﺬه اﻟﻄﺎﺋﻔﮥ‪ ،‬ﻷﻧّﻬﻢ ﺷـﮑﻮا ﻓﯽ اﯾﻤﺎن ﻋﺜﻤﺎن و أﺟﺎزوا ﮐﻮﻧﻪ ﮐﺎﻓﺮا ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﻨﺎر‪ ،‬و ﻣﻦ ﺷﮏ ﻓﯽ اﯾﻤﺎن ﻣﻦ اﺧﺒﺮ اﻟﻨﺒﯽ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم اﻧّﻪ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺠﻨﮥ ﻓﻘﺪ ﺷﮏ ﻓﯽ ﺻﺤﮥ ﺧﺒﺮه و اﻟﺸﺎك ﻓﯽ ﺧﺒﺮه ﮐﺎﻓﺮ‪.‬‬‫و ﻫـﺬه اﻟﻔﺮق اﻟﺜﻼﺛـﮥ ﻣﻦ اﻟﺰﯾﺪﯾﮥ ﯾﮑّﻔﺮ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﺑﻌﻀﺎ ﻷّن اﻟﺠﺎرودّﯾﮥ اﮐﻔﺮت اﺑﺎ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬و اﻟﺴـﻠﯿﻤﺎﻧّﯿﮥ و اﻟﺒﺘﺮّﯾﮥ اﮐﻔﺮت ﻣﻦ اﮐﻔﺮﻫﻤﺎ[‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 76‬از ‪211‬‬‫]‪.[2‬‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻀﺮت ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺷﺎّك در ﺧﺒﺮ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﮐﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ [1] .‬ﻗﻮت اﻟﻘﻠﻮب ﻓﯽ ﻣﻌﺎﻣﻠﮥ اﻟﻤﺤﺒﻮب‪ -‬ج ‪ -2‬ص ‪ 124‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬أﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ص ‪ 65‬ط اﻻﻓﺴﺖ ﺑﺒﻐﺪاد ‪ -1970‬م‬‫ﻣﻨﮑﺮ ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﮐﺎﻓﺮ اﺳﺖ‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﺷﺎك در ﺧﺒﺮ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﮐﺎﻓﺮ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﻨﮑﺮ ﺧﺒﺮ آن ﺣﻀـﺮت‪ ،‬و ﺧﺼﻮﺻﺎ ﭼﻨﯿﻦ ﺧﺒﺮ‬‫ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺸﻬﻮر و ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻻوﻟﯽ ﮐﺎﻓﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و اﻋﺠﺒـﺎه ﮐﻪ ﺣﮑﻢ ﺑﮑﻔﺮ ﻣﺘـﻮﻗﻔﯿﻦ در ﺑـﺎره ﻋﺜﻤـﺎن ﺻـﺤﯿﺢ و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺛـﺎﺑﺖ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻧﺰد اﯾﻦ ﻣﺘـﻮﻗﻔﯿﻦ و اﻫﻞ‬‫ﻣﺬﻫﺒﺸﺎن ﺧﺒﺮ ﺟﻨﺘﯽ ﺑﻮدن ﻋﺜﻤﺎن ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﻌﻬﺬا ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮐﻪ اﻫﻞ ﻣﺬﻫﺒﺸﺎن ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻌﺪ ﻃﺒﻘﻪ‬‫رواﯾﺖ آن ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ و اﺋّﻤﻪ و اﺳﺎﻃﯿﻨﺸﺎن ﻣﻌﺘﺮف و ﻣﺼـﺮح ﺑﺘﻮاﺗﺮ آن ﻣﯽﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬ﮐﺎﻓﺮ و ﺿﺎل ﻧﺒﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻮﺻﻮف ﺑﺘﻌﺼﺐ و ﺗﻌﻨﺖ و‬‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‪ ،‬اﻧﺼﺎف ﻫﻢ ﻧﮑﺮدﻧﺪ‪.‬‬‫ﻣﺎ ﻫﺬا اﻟّﺎ ﺟﻮر ﺻﺮﯾﺢ و ﺣﯿﻒ ﻓﻀﯿﺢ! و ﻣﻠﮏ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ دوﻟﺖآﺑﺎدي در ﮐﺘﺎب »ﻫﺪاﯾﮥ اﻟﺴﻌﺪاء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ »اﻟﻤﻀـﻤﺮات« ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺸﻬﺎدات‪ :‬و ﻣﻦ اﻧﮑﺮ اﻟﺨﺒﺮ اﻟﻮاﺣﺪ و اﻟﻘﯿﺎس و ﻗﺎل‪ :‬اﻧّﻪ ﻟﯿﺲ ﺑﺤﺠﮥ ﻓﺎﻧّﻪ ﯾﺼﯿﺮ ﮐﺎﻓﺮا‪ ،‬و ﻟﻮ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ‬‫ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺢ و ﻫﺬا اﻟﻘﯿﺎس ﻏﯿﺮ ﺛﺎﺑﺖ ﻻ ﯾﺼﯿﺮ ﮐﺎﻓﺮا و ﻟﮑﻦ ﯾﺼﯿﺮ ﻓﺎﺳﻘﺎ[‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻀـﻤﺮات« اﻧﮑﺎر ﺻـﺤﺖ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ ﻣﻮﺟﺐ ﻓﺴﻖ و ﻓﺠﻮر و دﺧﻮل در ارﺑﺎب ﻣﺠﻮن‬‫و زور اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻓﺴﻖ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻘﺪﯾﺮي ﮐﻪ از اﺧﺒﺎر آﺣﺎد ﻣﯽﺑﻮد‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻀـﻤﺮات« ﻣﻈﻬﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺻﻮرت ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻓﺴﻖ ﻫﻢ ﺑﺮاي اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪86 :‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻠﯿﻢ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻌﺎﺻﺮﯾﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﺳﻨّﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در رﺳﺎﻟﻪ »ﻧﻈﻢ اﻟﺪرر ﻓﯽ ﺳﻠﮏ ﺷﻖ اﻟﻘﻤﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻋﻠﻢ اﻧّﻪ ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم اّن ﺣﺪﯾﺚ ﺷﻖ اﻟﻘﻤﺮ ﺧﺒﺮ ﻣﺸﻬﻮر‪ ،‬أو ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ اﻻول ﻣﻨﮑﺮه ﯾﻀﻠﻞ و ﻋﻠﯽ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﯾﮑّﻔﺮ‪.‬‬‫ﻗـﺎل ﻋﻠﯽ اﻟﻘـﺎري ﻓﯽ ﺷـﺮح »اﻟﻔﻘﻪ اﻻـﮐﺒﺮ« و ﻓﯽ »اﻟﻤﺤﯿـﻂ«‪ :‬ﻣﻦ اﻧﮑﺮ اﻻﺧﺒـﺎر اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮة ﻓﯽ اﻟﺸـﺮﯾﻌﮥ ﮐﻔﺮ‪ ،‬ﻣﺜـﻞ ﺣﺮﻣـﮥ ﻟﺒﺲ اﻟﺤﺮﯾﺮ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬و ﻣﻦ اﻧﮑﺮ اﺻﻞ اﻟﻮﺗﺮ و اﺻﻞ اﻻﺿﺤﯿﮥ ﮐﻔﺮ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ اّن ﻗﯿﺪه ﺑﻘﻮﻟﻪ‪» :‬ﻓﯽ اﻟﺸـﺮﯾﻌﮥ« ﻷﻧّﻪ ﻟﻮ اﻧﮑﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻓﯽ ﻏﯿﺮ اﻟﺸـﺮﯾﻌﮥ ﮐﺎﻧﮑﺎر ﺟﻮد ﺣﺎﺗﻢ و ﺷـﺠﺎﻋﮥ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻻ‬‫ﯾﮑﻔﺮ‪.‬‬‫ﺛﻢ اﻋﻠﻢ اﻧﻪ أراد ﺑـﺎﻟﺘﻮاﺗﺮ ﻫﯿﻬﻨـﺎ اﻟﺘﻮاﺗﺮ اﻟﻤﻌﻨﻮي ﻻ اﻟﻠﻔﻈﯽ‪ ،‬ﻟﻌـﺪم ﺛﺒﻮت ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻟﺒﺲ اﻟﺤﺮﯾﺮ و أﺻﻞ اﻟﻮﺗﺮ و اﻻﺿـﺤﯿﮥ ﺑﺎﻟﺘﻮاﺗﺮ اﻟﻤﺼـﻄﻠﺢ‪،‬‬‫ﻓﺎن اﻻﺧﺒﺎر اﻟﻤﺮوﯾـﮥ ﻋﻨﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﺛﻼث ﻣﺮاﺗﺐ ﮐﻤﺎ ﺑّﯿﻨﺘﻪ ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻟﻨﺨﺒـﮥ« و ﻧﺨﺒﺘﻪ ﻫﯿﻬﻨﺎ اﻧﻪ اﻣﺎ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻫﻮ ﻣﺎ رواه‬‫ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻻـ ﯾﺘﺼـﻮر ﺗﻮاﻃﺆﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﮑـﺬب‪ ،‬ﻓﻤﻦ اﻧﮑﺮه ﮐﻔﺮ‪ ،‬و ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣـﺎ رواه واﺣـﺪ‪ ،‬ﺛﻢ ﺟﻤﻊ ﻋﻦ ﺟﻤﻊ ﻻـ ﯾﺘﺼﻮر‬‫ﺗﻮاﻓﻘﻬﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺬب‪ ،‬ﻓﻤﻦ اﻧﮑﺮه ﮐﻔﺮ ﻋﻨﺪ اﻟﮑﻞ اﻟّﺎ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ اﺑﺎن‪ ،‬ﻓﺎّن ﻋﻨﺪه ﯾﻀﻠﻞ و ﻻ ﯾﮑﻔﺮ و ﻫﻮ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬أو ﺧﺒﺮ اﻟﻮاﺣﺪ‪ ،‬و ﻫﻮ ان‬‫ﯾﺮوﯾﻪ واﺣﺪ ﻋﻦ واﺣﺪ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﮑﻔﺮ ﺟﺎﺣﺪه‪ ،‬ﻏﯿﺮ اﻧﻪ ﯾﺄﺛﻢ ﺑﺘﺮك اﻟﻘﺒﻮل إذا ﮐﺎن ﺻﺤﯿﺤﺎ أو ﺣﺴﻨﺎ‪.‬‬‫و ﻓﯽ »اﻟﺨﻼﺻﮥ«‪ :‬ﻣﻦ رّد ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬ﻗﺎل ﺑﻌﺾ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ‪ :‬ﯾﮑﻔﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻤﺘﺄﺧﺮون‪:‬‬‫ان ﮐﺎن ﻣﺘﻮاﺗﺮا ﮐﻔﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 77‬از ‪211‬‬‫أﻗﻮل‪ :‬ﻫﺬا ﻫﻮ اﻟﺼﺤﯿﺢ اﻟّﺎ إذا ﮐﺎن رّد ﺣﺪﯾﺚ اﻵﺣﺎد ﻣﻦ اﻻﺧﯿﺎر ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻﺳﺘﺨﻔﺎف و اﻻﺳﺘﺤﻘﺎر و اﻻﻧﮑﺎر[‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﮑﺎر ﺧﺒﺮ ﻣﺸﻬﻮر ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻀﻠﯿﻞ اﺳﺖ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪87 :‬‬‫و اﻧﮑﺎر ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﺳﺒﺐ ﺗﮑﻔﯿﺮ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﭼﻮن ﺗﻮاﺗﺮ ﺧﺒﺮ ﻏﺪﯾﺮ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﺘﺼﺮﯾﺤﺎت ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺳّﻨﯿﻪ درﯾﺎﻓﺘﯽ‪ ،‬ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ آن ﻣﻼﺣﺪه و ﮐﻔﺎر ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و اﮔﺮ از ﺗﻮاﺗﺮ ﺗﻨﺰل ﮐﻨﯿﻢ‬‫و اﻗﺘﺼﺎر ﺑﺮ وﺻﻒ ﺧﺒﺮ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻤﺤﺾ ﺷﻬﺮت ﻧﻤﺎﺋﯿﻢ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ در ﺗﻀﻠﯿﻞ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ رﯾﺒﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻬﺮوي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻘـﺎري در رﺳـﺎﻟﻪاي ﮐﻪ ﺑﺠـﻮاب اﻣـﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ اﺑﻮ اﻟﻤﻌـﺎﻟﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠـﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺠﻮﯾﻨﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﻣﻄﺎﻋﻦ اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮐﺮده‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻨﻬﺎ‪:‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ان ﻣﻦ ﺗﻮّﺿﺄ ﺑﻨﺒﯿﺬ اﻟﺘﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﺟﻌﻞ ﻧﻔﺴﻪ ﺷﻬﺮة ﻟﻠﻌﺎﻟﻤﯿﻦ و ﻧﮑﺎﻻ ﻟﻠﺨﻠﻖ أﺟﻤﻌﯿﻦ«‪.‬‬‫و ﻧﺴﺐ ﻣﺜﻞ ﻫـﺬا اﻟﻘﻮل اﻟﯽ اﻟﻘﻔﺎل‪ ،‬زﻋﻤﺎ ﻣﻨﻪ اﻧّﻪ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﻗﻠﯿﻦ اﻟﮑﺎﻣﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻊ اّن ﻫﺬا ﻣﻮﺟﺐ ﻟﮑﻔﺮ اﻟﻄﺎﻋﻨﯿﻦ و اﻟﻘﺎﺋﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎّن اﻻﻣﺎم أﺑﺎ ﺣﻨﯿﻔﮥ‬‫رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﺬﻫﺐ اﻟﯽ ﻫﺬا اﻟﻘﻮل ﺑﺮأﯾﻪ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﻤﺎ ﺛﺒﺖ ﻋﻨﺪه ﻣﻦ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﺮوﯾﮥ ﻋﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﻤﺮﺳﻠﯿﻦ ﺑﻮاﺳﻄﮥ اﺟﻼء أﺻﺤﺎﺑﻪ رﺿﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ أﺟﻤﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻣﻨﻔﺮدا ﺑﻪ أﯾﻀﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ‪ ،‬إذ ذﻫﺐ إﻟﯿﻪ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻋﮑﺮﻣﮥ أﯾﻀﺎ ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﻗﺪ ورد ﻣﻦ ﻃﺮق ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪ :‬اّن اﻟﻨﺒّﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺧﻄﺐ ذات ﻟﯿﻠﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﯿﻘﻢ ﻣﻌﯽ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ ﻗﻠﺒﻪ‬‫ﻣﺜﻘﺎل ذّرة ﻣﻦ ﮐﺒﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎم ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‪ ،‬ﻓﺤﻤﻠﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻊ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ :‬ﺧﺮﺟﻨﺎ ﻣﻦ ﻣﮑﮥ‪ ،‬ﻓﺨّﻂ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺣﻮﻟﯽ ﺧﻄـﺎ‪ ،‬و ﻗـﺎل‪» :‬ﻻـ ﺗﺨﺮج ﻋﻦ ﻫـﺬا اﻟﺨـﻂ‪ ،‬ﻓﺎﻧﮏ ان ﺧﺮﺟﺖ ﻋﻨﻪ ﻟﻢ ﺗﻠﻘﻨﯽ اﻟﯽ ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣـﮥ«‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ذﻫﺐ ﯾـﺪﻋﻮ اﻟﺠّﻦ اﻟﯽ اﻻﯾﻤﺎن و ﯾﻘﺮأ اﻟﻘﺮآن ﺣﺘﯽ ﻃﻠﻊ اﻟﻔﺠﺮ‪ ،‬ﺛﻢ رﺟﻊ ﺑﻌﺪ ﻃﻠﻮع اﻟﻔﺠﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟﯽ‪» :‬ﻫﻞ ﻣﻌﮏ ﻣﺎء أﺗﻮﺿﺄ ﺑﻪ؟« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻻ‪،‬‬‫اﻟّﺎ ﻧﺒﯿﺬ اﻟﺘﻤﺮ ﻓﯽ ادواة‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﺗﻤﺮة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪88 :‬‬‫ﻃﯿﺒﮥ و ﻣﺎء ﻃﻬﻮر«‪ ،‬و أﺧﺬه و ﺗﻮﺿﺄ ﺑﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫و روي أﺑﻮ داود‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣـﺬي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣـﺎﺟﻪ‪ ،‬و اﻟـﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‪ :‬اﻧﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻗـﺎل ﻟﯿﻠـﮥ اﻟﺠﻦ‪» :‬ﻣـﺎ ﻓﯽ‬‫ادواﺗﮏ؟«‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﺒﯿﺬ ﺗﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﺗﻤﺮة ﻃﯿﺒﮥ و ﻣﺎء ﻃﻬﻮر«‪ ،‬و ﻓﯽ رواﯾﮥ‪ :‬ﻓﺘﻮﺿﺄ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و رواه اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﻣﻄﻮﻻ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ‪» :‬ﻫﻞ ﻣﻌﮏ ﻣﻦ وﺿﻮء؟«‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻻ‪ ،‬ﻗﺎل ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻓﻤﺎ ﻓﯽ ادواﺗﮏ؟«‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﺒﯿﺬ ﺗﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ »ﺗﻤﺮة ﺣﻠﻮة و ﻣﺎء ﻃﯿﺐ«‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﻮﺿﺄ و اﻗﺎم اﻟﺼﻠﻮة‪.‬‬‫و روي اﻟﻄﺤﺎوي‪ :‬اّن اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﮐﺎن ﻣﻊ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻟﯿﻠـﮥ اﻟﺠﻦ‪ ،‬و اﻧﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اﺣﺘﺎج اﻟﯽ ﻣﺎء ﯾﺘﻮﺿﺄ ﺑﻪ‬‫ﻫﺬا‪ .‬و اﻟﺒﺨﺎري أﺛﺒﺖ ﮐﻮﻧﻪ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﺎﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ وﺟﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻠﺘﻔﺖ اﻟﯽ ﻣﺎ روي ﻋﻦ ﺑﻌﻀﻬﻢ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ أﮐﻦ‬‫ﻣﻌﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻋﻠﯽ اّن اﻻﺛﺒﺎت ﻣﻘـﺪم ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻔﯽ ﻋﻨـﺪ اﻻﺛﺒﺎت‪ ،‬أو ﯾﻌﻨﯽ ﺑـﺬﻟﮏ ﺣﺎل ﺧﻄﺎﺑﻪ اﻟﺠﻦ‪ ،‬ﻣﻊ اّن ﻟﯿﻠـﮥ اﻟﺠﻦ ﮐﺎﻧﺖ‬‫ﺳﺖ ﻣّﺮات‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري ﻃﻌﻦ را ﺑﺮ وﺿﻮء ﺑﻪ ﻧﺒﯿﺬ ﻣﻮﺟﺐ ﮐﻔﺮ ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ واﻧﻤﻮده ﺑﻪ ادﻋﺎي ﺛﺒﻮت اﯾﻦ ﺣﮑﻢ از اﺣﺎدﯾﺚ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﻃﻌﻦ ﺑﺮ وﺿﻮء ﺑﻪ ﻧﺒﯿـﺬ ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺮوي ﺑﻮدن آن ﻣﻮﺟﺐ ﮐﻔﺮ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻃﻌﻦ ﺑﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﺸـﻬﻮر و ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻮﺟﺐ‬‫ﮐﻔﺮ ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ و ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ؟‬‫ﻟّﻠﻪ اﻧﺼـﺎف ﺑﺎﯾـﺪ داد ﮐﻪ آﯾﺎ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﺜﻞ رواﯾﺖ وﺿﻮء ﺑﻪ ﻧﺒﯿـﺬ ﺗﻤﺮ ﻫﻢ ﻧﯿﺴﺖ؟‪ ،‬ﮐﻪ ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ ﺑﺮ وﺿﻮء ﺑﻪ ﻧﺒﯿـﺬ ﺗﻤﺮ ﮐﻪ اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ‬‫ﺳﻨﯿﻪاﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﺜـﻞ ﻗﻔـﺎل ﺑـﺎ ﮐﻤـﺎل‪ ،‬و ﺣـﺎوي ﺟﻼﺋﻞ ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﻣﻌﺎﻟﯽ ﺣﻀـﺮت اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ اﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ‪) ،‬ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ( ﮐﺎﻓﺮ ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 78‬از ‪211‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪89 :‬‬‫اﺳﺘﻔﺎﺿﻪ و ﺗﻮاﺗﺮ و اﺷﺘﻬﺎر ﻃﺒﻘﮥ ﺑﻌﺪ ﻃﺒﻘﮥ‪ ،‬و اﺗﻔﺎق و اﺟﻤﺎع اﻣﺖ ﺑﺮ آن‪ ،‬از ﻋﻠﻤﺎء ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﺤﺴﻮب ﮔﺮدﻧﺪ؟‬‫ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﺸﺎﻧﻪ اﻟﺤﺎد و ﻧﻔﺎق اﺳﺖ‬‫و ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ در ﮐﺘﺎب »ﺗﻔﻬﯿﻤﺎت اﻟﻬّﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺗﻔﻬﯿﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﮐﺎن ﻣﻘﻠـﺪا ﻟﻮاﺣـﺪ ﻣﻦ اﻻﺋﻤـﮥ‪ ،‬و ﺑﻠﻐﻪ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﺎ ﯾﺨﺎﻟﻒ ﻗﻮﻟﻪ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ‪ ،‬و ﻏﻠﺐ ﻋﻠﯽ ﻇﻨﻪ ان‬‫ذﻟﮏ ﻧﻘﻞ ﺻـﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻓﻠﯿﺲ ﻟﻪ ﻋﺬر ﻓﯽ ان ﯾﺘﺮك ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم اﻟﯽ ﻗﻮل ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﺎ ذﻟﮏ ﺷﺄن اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﯾﺨﺸـﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻨﻔﺎق ان‬‫ﻓ ﻌﻞ ذ ﻟ ﮏ ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﺑﻠﯿﻐﻪ و اﻓﺎدات ﻣﺘﯿﻨﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﯾﮑﯽ از ﻣﻘﻠﺪﯾﻦ اﺋﻤﻪ ارﺑﻌﻪ را ﺣﺪﯾﺜﯽ از ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‬‫ﺑﺮﺳـﺪ ﮐﻪ ﻣﺨـﺎﻟﻒ ﻗﻮل او ﺑﺎﺷـﺪ و ﻏـﺎﻟﺐ ﺷﻮد ﺑﺮ ﻇﻦ او ﺻـﺤﺖ ﻧﻘﻞ آن‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮاي او ﻋـﺬري ﻧﯿﺴﺖ در ﺗﺮك ﺣـﺪﯾﺚ و رﺟﻮع ﺑﻘﻮل‬‫دﯾﮕﺮي‪ ،‬و ﻧﯿﺴﺖ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺷﺄن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه ﮐﺴﯽ ﭼﻨﯿﻦ ﮐﺎري ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮف ﮐﺮده ﺷﻮد ﺑﺮ او ﻧﻔﺎق‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﺠﺮد ﺗﺮك ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻈﻨﻮن اﻟﺼﺤﮥ‪ ،‬ﺧﻼف ﺷﺄن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻃﺮﯾﻘﻪ ﻣﻠﺤﺪﯾﻦ و ﻣﻨﺎﻓﻘﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻮﺟﺐ ﻃﻌﻦ و ﺗﺸﻨﯿﻊ ﺑﻠﯿﻎ در ﺣﻖ‬‫ﻣﻘﻠﺪﯾﻦ اﺋﻤﻪ أرﺑﻌﻪ ﻣﺘﺴﻨﻨﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬رد و اﻧﮑﺎر ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﻌﺮوف ﺑﺎﻻوﻟﯽ ﺳﺒﺐ اﺗّﺠﺎه اﯾﻦ ذﻣﺎﺋﻢ ﺷﻨﯿﻌﻪ‪ ،‬و ﺑﺎﻋﺚ اﺗﺼﺎف ﺑﺎﯾﻦ‬‫ﻗﺒﺎﺋﺢ ﻓﻈﯿﻌﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫و اﮔﺮ اﯾﻦ ﻓﻀﺎﯾـﺢ و ﻗﺒﺎﯾـﺢ ﻣﺨـﺎﻟﻔﺖ ﺑـﺎ اﺣـﺎدﯾﺚ‪ ،‬و رّد و اﻧﮑﺎر آن‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺨﺠﯿﻞ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺳـﺒﺐ اﻧﮑﺴﺎر ﻗﻠﻮب ﻣﺤﺎﻣﯿﻨﺸﺎن ﻧﺸﻮد‪،‬‬‫اﯾﻨﮏ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص ذم اﻧﮑﺎر ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم از زﺑﺎن ﻋﻤﺪة اﻟﻤﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﺳﻨﯿﻪ ﺑﻌﺮض ﻣﯽرﺳﺎﻧﻢ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﺑﺠﻮاب »ﻧﻬﺞ اﻟﺤﻖ« ﺟﺎﺋﯽ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪90 :‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﺣﻠﯽ ﻃﺎب ﺛﺮاه ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫]روي اﻟﺠﻤﻬﻮر اﻧﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﻟّﻤﺎ ﺑﺮز اﻟﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒـﺪود اﻟﻌﺎﻣﺮي ﻓﯽ ﻏﺰوة اﻟﺨﻨﺪق‪ ،‬و ﻗﺪ ﻋﺠﺰ ﻋﻨﻪ اﻟﻤﺴـﻠﻤﻮن‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﺑﺮز اﻻﯾﻤﺎن ﮐﻠﻪ اﻟﯽ اﻟﮑﻔﺮ ﮐﻠﻪ«[‪،‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]أﻗﻮل‪ :‬اﻧﻪ ﺻﺢ ﻫﺬا أﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و ﻫﺬا أﯾﻀﺎ ﻣﻦ ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ و ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ اﻟﺘﯽ ﻻ ﯾﻨﮑﺮﻫﺎ اﻟّﺎ ﺳـﻘﯿﻢ اﻟﺮأي‪ ،‬ﺿـﻌﯿﻒ اﻻﯾﻤﺎن‪ ،‬و ﻟﮑﻦ اﻟﮑﻼم ﻓﯽ‬‫اﺛﺒﺎت اﻟﻨﺺ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻻ ﯾﺜﺒﺘﻪ ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت اﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﺑﮑﻤﺎل وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر ﻋﯿﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ‬‫»ﺑﺮز اﻻﯾﻤﺎن ﮐﻠﻪ اﻟﯽ اﻟﮑﻔﺮ ﮐﻠﻪ«‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و ﻓﻀﺎﺋﻞ آن ﺣﻀـﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ اﻧﮑﺎر ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ آن را ﻣﮕﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺳﻘﯿﻢ اﻟﺮأي و ﺿﻌﯿﻒ اﻻﯾﻤﺎن‬‫ﺑ ﺎﺷ ﺪ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻤﺮاﺗﺐ ﺑﯽ اﻧﺘﻬﺎء در ﺛﺒﻮت و ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺎﻻﺗﺮ اﺳﺖ از‬‫ﺣﺪﯾﺚ »ﺑﺮز اﻻﯾﻤﺎن ﮐﻠﻪ اﻟﯽ اﻟﮑﻔﺮ ﮐﻠﻪ«‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﻣﻨﮑﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺳـﻘﯿﻢ اﻟﺮأي و ﺿـﻌﯿﻒ اﻻﯾﻤﺎن ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﻨﮑﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓﺎده اﺑﻦ روزﺑﻬﺎن‪،‬‬‫ﻣﺴـﺘﺤﻖ زﯾـﺎدت ﻃﻌﻦ و ﺗﺸـﻨﯿﻊ‪ ،‬و ﻗﻄﻌـﺎ و ﺣﺘﻤـﺎ ﻫﺎﺑﻂ از ﻣﻘﺎم رﻓﯿﻊ‪ ،‬و واﺻﻞ درﮐﺎت ﺳـﻘﻢ رأي و ﺿـﻌﻒ اﯾﻤﺎن‪ ،‬و داﺧﻞ زﻣﺮه ارﺑﺎب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 79‬از ‪211‬‬‫ﺟﺤﻮد و ﻋﺪوان ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫و اﮔﺮ ﻧﺎﻇﺮ را ﺷـﻐﻔﯽ ﺑﺴـﻤﺎع ﻧﺺ واﺿﺢ ﺑﺮ ﺗﻌﺼﺐ و ﺑﯽ اﻋﺘﺒﺎري راّد و ﻗﺎدح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از زﺑﺎن اﮐﺎﺑﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻨﮏ ﺑﺤﻤﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎﺛﺒﺎت ﻣﯽرﺳﺎﻧﻢ ﮐﻪ ﺑﻌﺾ ﺛﻘﺎت اﻋﻼم اﯾﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدهاﻧـﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻗﺪح در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻣﺘﻌﺼﺐ ﺟﺎﺣﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﻋﺘﺒﺎري‬‫ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻘﻮل او‬‫ﺗﻀﻌﯿﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻋﻼﻣﺖ ﺗﻌﺼﺐ و ﻋﻨﺎد اﺳﺖ‬‫ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﯽ ﮐﻪ ﺑﻨﺺ ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ در »اﯾﻀﺎح«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪91 :‬‬‫از ﻋﻈﻤﺎي اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬در »ﻧﺰل اﻻﺑﺮار« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫]ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺸﻬﻮر‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ اﻟّﺎ ﻣﺘﻌﺼﺐ ﺟﺎﺣﺪ ﻻ اﻋﺘﺒﺎر ﺑﻘﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻓﺎّن اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻄﺮق ﺟﺪا‪ ،‬و ﻗﺪ اﺳﺘﻮﻋﺒﻬﺎ اﺑﻦ‬‫ﻋﻘﺪة ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »ﻣﻔﺮد«‪ ،‬و ﻗﺪ ﻧﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻋﻠﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻃﺮﻗﻪ ﺑﺎﻟﺼﺤﮥ‪ ،‬و رواه ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ﻋﺪد ﮐﺜﯿﺮ[ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﮐﻼـم ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤـﺪﺧﺎن ﺛـﺎﺑﺖ ﮔﺮدﯾـﺪ ﮐﻪ ﮐﺴـﺎﻧﯽ ﮐﻪ از راه ﻟـﺪاد و ﻓﺮط ﺑﻐﺾ و ﻋﻨﺎد ﮐﻼم در ﺻـﺤﺖ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﮐﺎﻟﺒﺨـﺎري‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺰم‪ ،‬و اﻟﻔﺨﺮ اﻟﺮازي‪ ،‬و أﻣﺜﺎﻟﻬﻢ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ‬‫ﺟﺎﺣﺪﯾﻨﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻘﻮﻟﺸﺎن اﻋﺘﺒﺎري ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻟﻠّﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﺣﻤﺪا ﺟﺰﯾﻼ‪.‬‬‫و ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷـﻨﯿﺪي ﮐﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﺰري در ﮐﺘﺎب »اﺳﻨﯽ اﻟﻤﻄﺎﻟﺐ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ« ﺑﻌﺪ ﺗﺼﺮﯾﺢ‬‫ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻻ ﻋﺒﺮة ﺑﻤﻦ ﺣﺎول ﺗﻀﻌﯿﻔﻪ ﻣﻤﻦ ﻻ اﻃﻼع ﻟﻪ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻌﻠﻢ ]‪.[2‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﻗﺼﺪ ﺗﻀﻌﯿﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬او ﻓﺎﻗﺪ اﻻﻃﻼع و ﻗﺼﯿﺮ اﻟﺒﺎع و ﻏﺎﻓﻞ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎﻟﺖ اﻟﻨﻮاﺻﺐ ﺧﺬﻟﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ ﻋﻠﯽ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﻓﺮض ﺻﺤﺘﻪ ﻣﻨﺴﻮخ ﺑﻤﺎ ﺻﺢ ﻋﻨﺪﮐﻢ‬‫ﻓﯽ اﻟﺼﺤﺎح اّن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬اّن آل أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻟﯿﺴﻮا ﻟﯽ ﺑﺄوﻟﯿﺎء‪ ،‬اﻧّﻤﺎ وﻟﯿﯽ اﻟﱠﻠﻪ و ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ«‪.‬‬‫و اﺟﺎب أﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ اّن اﺳﻢ ]‪ [1‬ﻧﺰل اﻻﺑﺮار ص ‪.21‬‬‫]‪ [2‬أﺳﻨﯽ اﻟﻤﻄﺎﻟﺐ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ص ‪.4‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪92 :‬‬‫أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﺻﺤﺎﺣﻨﺎ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻟﻔﻆ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪» :‬اّن آل أﺑﯽ ﻓﻼن«‬‫ﻓﻠﻌﻠﻪ أراد أﺑـﺎ ﻟﻬﺐ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣـﺬﻫﺐ اﮐﺜﺮ أﻫـﻞ اﻟﺴـﻨﮥ ﺣﯿﺚ ﺧﺼـﺼﻮا اﻟﺨﻤﺲ ﺑﻤـﺎ ﻋـﺪا أوﻻـده‪ ،‬و ان ذﮐﺮه ﺑﻌﺾ اﻟﻨﻮاﺻﺐ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ ﻓﻼ‬‫ﯾﮑﻮن ﺣﺠﮥ ﻋﻠﯿﻨﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻗﺪ ﺻﺢ ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﺎص اﻧّﻪ ذﮐﺮ أﺑﺎ ﻃﺎﻟﺐ‪.‬‬‫ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺼﺢ ﻋﻨﺪﻧﺎ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﺻﺢ ﻋﻨﺪﮐﻢ‪ ،‬و ﻟﻮ ﻓﺮض ﺻـﺤﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﺮاد ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺣﯿﻨﺌﺬ ﻣﺆﻣﻨﺎ ﮐﺄﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و ﺑﻨﯿﻪ‪ ،‬ﻻ ﺳـﯿﺪﻧﺎ و ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻋﻠﯽ‬‫و أﺧﻮاه ﺟﻌﻔﺮ و ﻋﻘﯿﻞ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﯾﺼﺢ دﻋﻮي ﻧﺴﺦ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠّﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫و أﯾﻀﺎ دﻋﻮي اﻟﻨﺴﺦ اﻧﻤﺎ ﯾﻤﮑﻦ إذا ﻋﻠﻢ اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 80‬از ‪211‬‬‫و اﺟﺎب ﺑﻌﺾ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ ﺑﺎّن اﻟﺨﺒﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺑﺎب اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬و اﻻﺧﺒﺎر ﻻ ﯾﺤﺘﻤﻞ اﻟﻨﺴﺦ‪ ،‬و رّده اﻟﻨﻮاﺻﺐ اّن اﻟﺨﺒﺮ ﻣﺘﯽ ﺗﻀـﻤﻦ ﺣﮑﻤﺎ ﮐﻘﻮﻟﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪:‬‬‫)ُﮐﺘَِﺐ َﻋَﻠﯿُْﮑْﻢ ِإذا َﺣَﻀَﺮ َأَﺣَﺪُﮐُﻢ اﻟ َْﻤْﻮُت ِإْن َﺗَﺮَك َﺧﯿْﺮًا اﻟ َْﻮِﺻﱠﯿُﮥ ﻟ ِﻠْﻮاﻟ َِﺪﯾِْﻦ َو اﻟ َْﺄﻗَْﺮﺑ ِﯿَﻦ(‬‫]‪ ،[1‬و ﻧﺤﻮه ﺻﺢ ﻧﺴﺨﻪ‪ ،‬و‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠّﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻋﻠﯽ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﻓﺮض ﺻﺤﺘﻪ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻘﺒﯿﻞ‪ ،‬ﻓﺎﻧّﻪ ﯾﺘﻀﻤﻦ اﯾﺠﺎب ﻣﺤﺒﺘﻪ ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻮاﺻﺐ ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﻨﯿﻊ ﻧﯿﺰ ﺑﺮ ﺗﻘـﺪﯾﺮ ﺻـﺤﺖ آن ﻣﻨﺴﻮخ ﮔﺮدﯾﺪه‪ .‬ﭘﺲ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﮐﻪ رد‬‫اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﻨﯿﻊ ﻧـﻮاﺻﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ رازي و ﻣﻘﻠـﺪﯾﻦ او ﮐﻪ اﻫﺘﻤـﺎم ﺑﻠﯿـﻎ در رد و اﺑﻄـﺎل ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬از اﺗﺒـﺎع و اﺷـﯿﺎع‬‫ﻧﻮاﺻﺐ‪ ،‬و ﻣﺆﯾﺪﯾﻦ ﻣﻘﺎﻻت آن اﺷﻘﯿﺎي ﮐﻮاذب ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬‫ﺑﻠﮑﻪ در اﯾﻦ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ از ﻧﻮاﺻﺐ ﻧﻘـﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺎﺑﻄـﺎل و اﻓﺴـﺎد اﺻﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ واﻗﻊ‪ ،‬و ﺻـﺮف ﺗﺸـﮑﯿﮏ در‬‫ﺻﺤﺖ از آن ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة‪.180 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪93 :‬‬‫واﺿﺢ‪ ،‬و ﺑﺮ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﺻﺤﺖ آن دﻋﻮي ﻧﺴﺦ آن ﻣﺬﮐﻮر‪.‬‬‫ﭘﺲ رازي و دﯾﮕﺮ ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ از ﻧﻮاﺻﺐ ﻫﻢ ﺑﺎﻻﺗﺮ رﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺼﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم اﺑﻄﺎل و ﺗﮑﺬﯾﺐ آن ﮐﺮدﻧﺪ‬‫ﮐﺸﻤﯿﺮي در اﻧﮑﺎر ﻏﺪﯾﺮ داد وﻗﺎﺣﺖ را داده اﺳﺖ‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻦ ﮐﺸـﻤﯿﺮي ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻮاﻫﺐ ﻋﻠﯿﻪ« ﺣﺎﺷـﯿﻪ »ﺷﺮح ﻋﻘﺎﺋﺪ ﻋﻀﺪي« در ﻗﺪح و ﺟﺮح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از اواﺋﻞ و أواﺧﺮ ﺧﻮد ﻫﻢ‬‫ﮔﻮي ﻣﺴـﺎﺑﻘﺖ رﺑﻮده‪ ،‬و داد وﻗـﺎﺣﺖ و ﻋـﺪم اﺳـﺘﺤﯿﺎء‪ ،‬و ﺧﺒـﻂ و ﻏﻠـﻂ و ﮐـﺬب و ﺑﻬﺖ داده‪ ،‬روح ﻣﺴـﯿﻠﻤﻪ ﮐـﺬاب و اﻣﺜﺎل او را ﺷﺎد‬‫ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬در »ﻧﺠﺎة اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﻣﺎ ﻋﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﺒﻮﺟﻮه‪ :‬أﻣﺎ أوﻻ ﻓﺒﺄن اﻟﻤﻬﺮة ﮐﺄﺑﯽ داود‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي ﻗـﺪ ﺿـﻌﻔﻮا ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻣﺎ أﺧﺮﺟﻪ اﻻ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ و اﻟﻀﻌﯿﻒ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎح‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺻﺮح ﺑﻪ ﻣﻬﺮة ﻓﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ ﺿﻌﯿﻒ‪،‬‬‫ﻓﻼ ﯾﺼﺢ ﻟﻠﺤﺠﯿﮥ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل‪ ،‬ﺳّﯿﻤﺎ ﻓﯽ أﺻﻞ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺨّﺮج ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﺜﻘﺎت اﻟّﺎ اﻟﺠﺰء اﻻﺧﯿﺮ ﻣﻦ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه«[‪.‬‬‫ﺷﻨﺎﻋﺖ اﯾﻦ ﻫﻔﻮات ﺳﻤﺎﺟﺖ آﯾﺎت ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﺑﻮﺟﻮه ﻋﺪﯾﺪه‪:‬‬‫اول‪ :‬آﻧﮑﻪ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺗﻀـﻌﯿﻒ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ أﺑﯽ داود ﮐﺬب ﻣﺤﺾ و ﺑﻬﺘﺎن ﺑﺤﺖ اﺳﺖ‪ ،‬آري ﻧﺴـﺒﺖ ﻗﺪح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ اﺑﻦ‬‫أﺑﯽ داود ﮐﻪ ﻓﻀﺎﯾﺢ و ﻗﺒﺎﯾﺢ او ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﮐﺬاب ﺑﻮدن او ﺑﺘﺼﺮﯾﺢ واﻟﺪ ﻣﺎﺟﺪش درﯾﺎﻓﺘﯽ‪ ،‬ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﮐﺸﻤﯿﺮي ﺑﺘﻘﻠﯿﺪ ﺑﻌﺾ ﻣﻐﻔﻠﯿﻦ‪ ،‬ﺑﺠﺎي ﭘﺴﺮ ﮐﺬاب‪ ،‬ﭘﺪر ﻋﺎﻟﯽ ﺟﻨﺎب را ﮔﺬاﺷﺘﻪ و اﻋﻼم ﺗﻔﻀﯿﺢ و ﺗﻘﺒﯿﺢ ﺧﻮد اﻓﺮاﺧﺘﻪ‪.‬‬‫دوم‪ :‬آﻧﮑﻪ ﺟﻮاب از ادﻋﺎي ﻗﺪح أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ و اﻣﺜﺎل او در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪94 :‬‬‫ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷﻨﯿﺪي و ﺳﺨﺎﻓﺖ ﺧﺮاﻓﺘﯽ ﮐﻪ ﺑﺂن ﻣﺘﻤﺴﮏ ﮔﺮدﯾﺪهاﻧﺪ ﺑﻤﯿﺰان ﻋﻘﻞ ﺳﻨﺠﯿﺪي‪.‬‬‫ﺣﯿﺮت آن اﺳﺖ ﮐﻪ اﺋﻤﻪ اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﮐﻪ ﺗﺼﺤﯿﺢ و ﺗﺤﺴﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﺴﺎن از ﻣﻬﺮه ﺧﺎرج ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ؟! ﺑﺎر إﻟﻬﺎ ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ‬‫ﻣﻬﺎرت ﻣﻨﺤﺼﺮ در ﻗﺎدﺣﯿﻦ و ﺟﺎرﺣﯿﻦ و ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﮐﺸـﻤﯿﺮي ﻗـﺪح اﺋﻤﻪ ﺧﻮد در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬و ﯾﺎد ﮐﺮدن ﺧﺮاﻓﺘﺸﺎن ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ ﭼﻨﺪان ﻋﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 81‬از ‪211‬‬‫رازي‪ ،‬و اﯾﺠﯽ و ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ‪ ،‬و ﻗﻮﺷﭽﯽ‪ ،‬و اﻣﺜﺎﻟﻬﻢ ﺑﺎ وﺻﻒ آن ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ و اﻣﺎﻣﺖ و ذﮐﺎء و ﻓﻬﻢ از ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻫﻔﻮات دﺳﺖ ﻧﮑﺸﯿﺪﻧﺪ‪،‬‬‫و از اﻓﺘﻀﺎح ﺧﻮد و اﺋﻤﻪ ﺧﻮد ﻧﺘﺮﺳﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﯿﭽﺎره ﮐﺸﻤﯿﺮي ﮐﻪ آب در دﯾﺪه ﻧﺪارد‪ ،‬و ﮐﺬب و ﺑﻬﺖ و ﺑﯽ ﺑﺎﮐﯽ از اداﻧﯽ ﺻﻔﺎت او اﺳﺖ‬‫ﭼﮕﻮﻧﻪ دﺳﺖ از آن ﮐﺸﺪ و ﺑﺸﻨﺎﺧﺖ آن وارﺳﺪ‪.‬‬‫ﺳﻮم‪ :‬آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﮐﺸـﻤﯿﺮي‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ ﮐﻤﺎل اﻧﻬﻤﺎك در ﻋﺪاوت ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬و اﻧﮑﺎر ﻓﻀﺎﺋﻞ وﺻـﯽ ﺣﻀـﺮت ﺑﺸﯿﺮ و‬‫ﻧﺬﯾﺮ ﺳﺮاﯾﯿﺪه‪:‬‬‫ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را اﺧﺮاج ﻧﮑﺮده ﻣﮕﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در »ﻣﺴﻨﺪ« ﺧﻮد‪.‬‬‫و اﯾﻦ ﻋﺠﺐ ﮐـﺬب و ﺑﻬﺖ و ﻫـﺬﯾﺎن و ﺑﻬﺘﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﯿﺎن ﻧﻤﯽﮔﻨﺠﺪ! اﺳـﻼف ﺑﯽ اﻧﺼﺎف اﯾﻦ ﺑﺰرگ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﯽﺳـﺮاﯾﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ را واﻗﺪي و ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ اﺳﺤﺎق رواﯾﺖ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺾ اﻫﻞ ﺣﺪﯾﺚ در آن ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن دل ﮐﺸﻤﯿﺮي ﺑﺮ‬‫اﯾﻦ ﻫـﺬﯾﺎن ﺳـﯿﺮ ﻧﺸـﺪ ﻧﺎﭼﺎر ﻗـﺪﻣﯽ ﻓﺮاﺗﺮ از اﯾﺸﺎن ﻧﻬﺎد‪ ،‬و اﻧﮑﺎر ﻣﻄﻠﻖ از ﻣﺜﻞ ﭼﻨﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و آن را ﺻـﺮف در رواﯾﺖ‬‫اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬اﯾﻦ ﺑﺪان ﻣﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ ﺑﮕﻮﯾﺪ‪ :‬ﮐﻪ وﺟﻮب ﺻﻼة و زﮐﺎة را ﻣﻬﺮه ﻓﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ ﻫﻨﻮد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪95 :‬‬‫و ﯾﻬﻮد‪ ،‬و ﻧﺼﺎري ﺗﻀﻌﯿﻒ ﮐﺮدهاﻧﺪ و رواﯾﺖ ﻧﮑﺮده آن را ﻣﮕﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﻣﺴﻨﺪ ﺧﻮﯾﺶ‪.‬‬‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬آﻧﮑﻪ ادﻋﺎي اﺷـﺘﻤﺎل »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺮ ﺻﺤﯿﺢ و ﺿﻌﯿﻒ ﺣﺴﺐ اﻓﺎدات ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﻣﺜﻞ ﺳﺒﮑﯽ ]‪ [1‬و ﻏﯿﺮ او‬‫ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺠﯽء ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻤﻨﻮع اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ ﺻﺤﺖ ﺑﺴﯿﺎري از ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﺘﺼﺮﯾﺤﺎت اﺋﻤﻪ ﻓﻦ ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﺸﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻗﻮل او‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ ﺿـﻌﯿﻒ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺠﺐ ﮐﺬب واﻫﯽ و ﺳـﺨﯿﻒ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮاﺗﺮ آن و ﺻﺤﺖ آن ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪،‬‬‫ﺣﺴﺐ اﻓﺎدات اﺋﻤﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ ﺳﻨﯿﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﯿﺎن ﮐﺮدﯾﻢ‪.‬‬‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻣﺤﺴﻦ ﮐﺸـﻤﯿﺮي از ﮐﻤـﺎل وﻗﺎﺣﺖ اﮐﺘﻔﺎء ﺑﺮ اﯾﻦ اﮐﺎذﯾﺐ واﻫﯿﻪ ﻧﮑﺮده‪ ،‬در آﺧﺮ ﻋﺒﺎرت ﮐـﺬﺑﯽ ﻋﺠﯿﺐﺗﺮ از اﮐﺎذﯾﺐ ﺳﺎﺑﻘﻪ‬‫ﺑﺮ زﺑﺎن آورده‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﭼﻨﺎن ﺳﺮاﯾﯿﺪه‪ :‬ﮐﻪ اﺧﺮاج ﻧﮑﺮده ﻏﯿﺮ او‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ از ﺛﻘﺎت ﻣﮕﺮ ﺟﺰء آﺧﺮ از ﻗﻮل آن ﺣﻀﺮت‪:‬‬‫»اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه«‬‫و اﯾﻦ اﻋﺎده ﻫﻤﺎن ﮐﺬب ﺳﺎﺑﻖ اﺳﺖ ﺑﺰﯾﺎدت ﺣﺼﺮ اﺧﺮاج ﺛﻘﺎت در ﺟﺰء اﺧﯿﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻤﺎ ﯾﺤﯿﺮ ﻋﻘﻞ ﮐﻞ ﻧﺎﻗﺪ ﺑﺼﯿﺮ‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ ﮔﻤﺎن ﻧﺪارم ﮐﻪ اﺣﺪي از ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ و ﻣﺘﺪﯾﻨﯿﻦ ﮐﻪ ﻧﺎم ﺗﺪﯾﻦ و اﺳﻼم را و ﻟﻮ ﺑﺎﻟﻠﺴﺎن ﺑﺮ ﺧﻮد ﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺜﻞ اﯾﻦ ﮐﺬب ﺻﺮﯾﺢ‬‫و دروغ ﻓﻀـﯿﺢ ﮐﻪ ﺷـﻨﺎﻋﺖ آن ﺑﺮ ﻋﻮام ﻫﻢ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﻓﻀـﻼ ﻋﻦ اﻟﺨﻮاص ﺟﺴـﺎرت ﮐﻨـﺪ‪ ،‬و ﺧﻮد را ﻧﺰد اﻫـﻞ ﻧﺤﻠﻪ ﺧﻮﯾﺶ ﻫﻢ ﺑـﺎﺑﻠﻎ‬‫وﺟﻮه رﺳﻮا ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬و اﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﻌﺪ ﺛﺒﻮت ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﻋﺘﺮاف اﺋﻤﻪ ﺳﻨﯿﻪ و رواﯾﺖ ﮐﺮدن ﺑﺴﯿﺎري ]‪ [1‬اﻟﺴﺒﮑﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻄﺎﻋﻮن ﻓﯽ دﻣﺸﻖ )‪(771‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪96 :‬‬‫از ﺻـﺤﺎﺑﻪ آن را و ﺻـﺤﺖ اﮐﺜﺮ ﻃﺮق آن‪ ،‬ﺣﺎﺟﺖ ﺑـﺪﻓﻊ ﻫـﺬﯾﺎن ﮐﺸـﻤﯿﺮي ﻧﯿﺴﺖ‪ .‬ﻟﯿﮑﻦ ﺑﺮاي ﻣﺰﯾﺪ ﺗﻔﻀـﯿﺢ و ﺗﻘﺒﯿﺢ اﯾﻦ درﯾﺪه دﻫﺮ و‬‫ﺗﮑﺬﯾﺐ اﻣﺜﺎل او ﮐﺎﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﻬﺮوي و اﺑﻦ ﺣﺰم و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ اﺳﻤﺎء ﺟﻤﻠﻪ از اﻋﯿﺎن ﮐﻪ رواﯾﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﮐﺮدهاﻧﺪ در اﯾﻨﺠﺎ ذﮐﺮ‬‫ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‬‫ﻧﺎﻗﻠﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از ﻗﺮن دوم ﺗﺎ ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 82‬از ‪211‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺨﺮﺟﯿﻦ و ﻧﺎﻗﻠﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺟﻤﻌﯽ ﮐﺜﯿﺮ و ﺟﻤﯽ ﻏﻔﯿﺮ از اﺋﻤﻪ اﻋﻼم و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻓﺨﺎم و ﺷـﯿﻮخ اﺳﻼم‪ ،‬و ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‬‫واﻻـ ﻣﻘـﺎم‪ ،‬و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻋﻈﺎم‪ ،‬و ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ اﺛﺒﺎت و ﻣﻌﺘﻤـﺪﯾﻦ ﺛﻘﺎت‪ ،‬و ﺻـﺪور ﺣﻔﺎظ و ﻣﻬﺮه اﯾﻘﺎظ و ﻣﺘﺒﺤﺮﯾﻦ ﻧﻘﺎد و ﻣﺘﻤﻬﺮﯾﻦ اﻣﺠﺎد‪ ،‬و‬‫ﺟﻬﺎﺑـﺬه ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ و اﺳﺎﺗﺬه ﻧﺤﺎرﯾﺮ‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎي ﺣﺬاق و ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ آﻓﺎق‪ ،‬و ﺣﺎوﯾﺎن ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﺣﺎﺋﺰان ﻣﺂﺛﺮ و ﻣﺠﺎﻣﻊ ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﺤﺎﺳﻦ زاﻫﺮه و‬‫ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ ﻣﻨﺎﻗﺐ و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺑﺎﻫﺮه و ﺣﺎﻣﻠﯿﻦ أﻟﻮﯾﻪ ﺻﻨﺎﻋﺖ و ﺳﺎﺑﻘﯿﻦ ﺣﻠﺒﺎت ﺑﺮاﻋﺖ و ﺑﺎرﻋﯿﻦ ﺑﺎﻓﻀﻞ و ﮐﻤﺎل و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻓﻦ ﺣﺪﯾﺚ و رﺟﺎل و‬‫ﺣﻤﺎت ذﻣﺎر دراﯾﺖ و اﺻﻮل و اﮐﺎﺑﺮ ﺻﺪور و اﻋﺎﻇﻢ ﻓﺤﻮﻟﻨﺪ ﻣﺜﻞ‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ«‬‫‪ -1‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 151‬و ﻗﯿﻞ‪.152 :‬‬‫‪ -2‬ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺮوة اﻻزدي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 153‬و ﻗﯿﻞ‪.154 :‬‬‫‪ -3‬اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ اﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 160‬و ﻗﯿﻞ‪.162 :‬‬‫‪ -4‬ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.177‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪97 :‬‬‫‪ -5‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻐﻨﺪر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.193‬‬‫‪ -6‬اﻟﻮﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح ﺑﻦ ﻣﻠﯿﺢ اﻟﺮواﺳﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.197‬‬‫‪ -7‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.199‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ«‬‫‪ -8‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻮ اﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي اﻟﺤﺒﺎل اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.200‬‬‫‪ -9‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻻﻣﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.203‬‬‫‪ -10‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.204‬‬‫‪ -11‬اﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.208‬‬‫‪ -12‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.211‬‬‫‪ -13‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.213‬‬‫‪ -14‬اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 218‬أو ‪.219‬‬‫‪ -15‬ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺼﻔﺎر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.220‬‬‫‪ -16‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.227‬‬‫‪ -17‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 231‬او ‪.232‬‬‫‪ -18‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ اﻻودي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.231‬‬‫‪ -19‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.233‬‬‫‪ -20‬ﻫﺪﯾﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 235‬أو ‪.236‬‬‫‪ -21‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ اﻟﻌﺒﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.235‬‬‫‪ -22‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﻮارﯾﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.235‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 83‬از ‪211‬‬‫‪ -23‬اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.238‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪98 :‬‬‫‪ -24‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.239‬‬‫‪ -25‬ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.240‬‬‫‪ -26‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.241‬‬‫‪ -27‬ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺤﻤﺎل اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.243‬‬‫‪ -28‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻟﻌﺒﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.252‬‬‫‪ -29‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.252‬‬‫‪ -30‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ اﻟﻌﺒﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.257‬‬‫‪ -31‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.258‬‬‫‪ -32‬ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.259‬‬‫‪ -33‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺴﻤﻮﯾﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.267‬‬‫‪ -34‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن اﻟﻌﺎﻣﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.270‬‬‫‪ -35‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.273‬‬‫‪ -36‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﻼذري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.279‬‬‫‪ -37‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺪﯾﻨﻮري‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.276‬‬‫‪ -38‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﺳﻮرة اﻟﺘﺮﻣﺬي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.279‬‬‫‪ -39‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.287‬‬‫‪ -40‬زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺠﺰي ]‪ [1‬اﻟﺨﯿﺎط اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.289‬‬‫‪ -41‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.290‬‬‫‪ -42‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺼﯿﺼﯽ ]‪ [1] .[2‬اﻟﺴﺠﺰ‪ :‬ﺑﺎﻟﺴﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ اﻟﻤﮑﺴﻮرة و ﺳﮑﻮن اﻟﺠﯿﻢ اﺳﻢ ﻟﺴﺠﺴﺘﺎن‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺼﯿﺼﯽ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟﺼﺎد‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺷﯿﻮخ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪99 :‬‬‫‪ -43‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺤﺮﻣﯽ‪.‬‬‫‪ -44‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒﺰار اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.292‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺮاﺑﻌﮥ«‬‫‪ -45‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.303‬‬‫‪ -46‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﻨﺴﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.303‬‬‫‪ -47‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.307‬‬‫‪ -48‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.310‬‬‫‪ -49‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.317‬‬‫‪ -50‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣﺬي ]‪ -51 [1‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻼﻣﮥ اﻟﻄﺤﺎوي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.321‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 84‬از ‪211‬‬‫‪ -52‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.328‬‬‫‪ -53‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.330‬‬‫‪ -54‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻘﺪة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.332‬‬‫‪ -55‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻨﺒﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.344‬‬‫‪ -56‬دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴﺠﺰي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.351‬‬‫‪ -57‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺰار اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.354‬‬‫‪ -58‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.354‬‬‫‪ -59‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ [1] .360‬اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ :‬ﮐﺎن ﺣﯿﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(318‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪100 :‬‬‫‪ -60‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.368‬‬‫‪ -61‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.385‬‬‫‪ -62‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﻄﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.387‬‬‫‪ -63‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.393‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺨﺎﻣﺴﮥ«‬‫‪ -64‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.405‬‬‫‪ -65‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺨﺮﮐﻮﺷﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.407‬‬‫‪ -66‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻔﺎرﺳﯽ اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.407‬‬‫‪ -67‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﮥ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.410‬‬‫‪ -68‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ -69 421‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.427‬‬‫‪ -70‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.430‬‬‫‪ -71‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ زﻧﺠﻮﯾﻪ اﻟﺮازي‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺴﻤﺎن اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.445‬‬‫‪ -72‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.458‬‬‫‪ -73‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ اﻟﻨﻤﺮي اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.463‬‬‫‪ -74‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.463‬‬‫‪ -75‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻮاﺣﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.468‬‬‫‪ -76‬ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.477‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪101 :‬‬‫‪ -77‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﻼﺑﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.483‬‬‫‪ -78‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺤﺴﮑﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ ‪.490‬‬‫‪ -79‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺨﻠﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.492‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺴﺎدﺳﮥ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 85‬از ‪211‬‬‫‪ -80‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻟﻐﺰاﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.505‬‬‫‪ -81‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.516‬‬‫‪ -82‬رزﯾﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻌﺒﺪري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.535‬‬‫‪ -83‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺎﺻﻤﯽ‪.‬‬‫‪ -84‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.338‬‬‫‪ -85‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ اﻟﻨﻄﻨﺰي ]‪.[1‬‬‫‪ -86‬ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.562‬‬‫‪ -87‬ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.568‬‬‫‪ -88‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻀﺮ اﻻردﺑﯿﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻤﻼ‪.‬‬‫‪ -89‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.571‬‬‫‪ -90‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ [1] .581‬اﻟﻨﻄﻨﺰي اﻟﻤﻮﻟﻮد )‪ (480‬و ﻟﻢ ﯾﻮﺟﺪ ﺗﺎرﯾﺦ وﻓﺎﺗﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪102 :‬‬‫‪ -91‬ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺘﻮرﺑﺸﺘﯽ‪.‬‬‫‪ -92‬اﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.600‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺴﺎﺑﻌﮥ«‬‫‪ -93‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺮازي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.606‬‬‫‪ -94‬ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺴﻌﺎدات اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.606‬‬‫‪ -95‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺠﺰري‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.630‬‬‫‪ -96‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.643‬‬‫‪ -97‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﻨﺼﯿﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.652‬‬‫‪ -98‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﺒﻠﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺸﯿﺦ ]‪.[1‬‬‫‪ -99‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻗﺰاوﻏﻠﯽ ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.654‬‬‫‪ -100‬ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮕﻨﺠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.658‬‬‫‪ -101‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ رزق اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮﺳﻌﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.661‬‬‫‪ -102‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﻨﻮوي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.676‬‬‫‪ -103‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻄﺒﺮي اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.694‬‬‫‪ -104‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻮﺻﺎﺑﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫‪ -105‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻔﺮﻏﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ [1] .699‬اﺑﻦ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺣﺪود )‪.(605‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻣﻨﮥ«‬‫‪ -106‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﻮﯾﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.742‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 86‬از ‪211‬‬‫‪ -107‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻼء اﻟﺪوﻟﮥ اﻟﺴﻤﻨﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.736‬‬‫‪ -108‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺰي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.742‬‬‫‪ -109‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.748‬‬‫‪ -110‬ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ‪ ،‬ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ اﻻﻋﺮج اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ‪ -111‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬وﻟﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪.‬‬‫‪ -112‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﺑﻮ ﺣﻔﺺ اﻟﻤﻌﺮي اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.749‬‬‫‪ -113‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﮑﺘﻮم‪ ،‬ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻘﯿﺴﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.749‬‬‫‪ -114‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺰرﻧﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺑﻀﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫‪ -115‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﮑﺎزروﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.758‬‬‫‪ -116‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.768‬‬‫‪ -117‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.774‬‬‫‪ -118‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬اﺑﻮ ﺣﻔﺺ اﻟﻤﺮاﻏﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.778‬‬‫‪ -119‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.786‬‬‫‪ -120‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.789‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺘﺎﺳﻌﮥ«‬‫‪ -121‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺨﻮاﺟﻪ ﭘﺎرﺳﺎ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.822‬‬‫‪ -122‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺠﺰري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.833‬‬‫‪ -123‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻘﺎدر اﻟﻤﻘﺮﯾﺰي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.845‬‬‫‪ -124‬ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺪوﻟﺖآﺑﺎدي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.849‬‬‫‪ -125‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.852‬‬‫‪ -126‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺼﺒﺎغ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.855‬‬‫‪ -127‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻌﯿﻨﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.855‬‬‫‪ -128‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﯿﺰدي اﻟﻤﯿﺒﺬي ]‪ [1‬اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.870‬‬‫‪ -129‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺑﺎﺻﯿﻞ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.883‬‬‫‪ -130‬ﻓﻀـﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﺑﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺨﻨﺠﯽ اﻟﺸـﯿﺮازي ]‪ [1] [2‬ﻗﺎل اﻟﻌﻼﻣـﮥ اﻻﻣﯿﻨﯽ ﻓﯽ »اﻟﻐﺪﯾﺮ« ج ‪ 1‬ص ‪ :133‬اﻟﻤﯿﺒﺬي‪ ،‬ﺷﺎرح‬‫اﻟﺪﯾﻮان اﻟﻤﻨﺴﻮب اﻟﯽ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ )ع( ﺷﺮﺣﻪ ﺳﻨﮥ )‪ (890‬و اﻟﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﮑﻤﮥ و اﻟﻔﻠﺴﻔﮥ ﺑﺸﯿﺮاز ﺳﻨﮥ )‪ (897‬و ﻟﻪ ﺷﺮح ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻔﻪ‬‫ﺳﻨﮥ )‪ -(980‬ﻓﻤﺎ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﻌﺎﺟﻢ ﻣﻦ اﻧﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (870‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﻣﺤﻠﻪ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻟﺴـﺨﺎوي ﻓﯽ اﻟﻀﻮء اﻟﻼﻣﻊ ج ‪ 6‬ص ‪ 171‬و ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﻤﺎﺋﮥ اﻧﻪ ﮐﺎن ﮐﺎﺗﺒﺎ ﻓﯽ دﯾﻮان ﻟا ﺴﻠﻄﺎن‬‫ﯾﻌﻘﻮب ‪...‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﻌﺎﺷﺮة«‬‫‪ -131‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺴﻤﻬﻮدي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.911‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 87‬از ‪211‬‬‫‪ -132‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺠﻼل اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.911‬‬‫‪ -133‬ﻋﻄﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺠﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺤﺪث ]‪.[1‬‬‫‪ -134‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ رﻓﯿﻊ اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.932‬‬‫‪ -135‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.973‬‬‫‪ -136‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.975‬‬‫‪ -137‬ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻔﺘﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.981‬‬‫‪ -138‬ﻣﯿﺮزا ﻣﺨﺪوم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ ‪.995‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸﺮ«‬‫‪ -139‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻬﺮوي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻘﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1014‬‬‫‪ -140‬ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮؤف ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ اﻟﻤﻨﺎدي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ -141 1031‬ﺷﯿﺦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﯿﺪروس اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1041‬‬‫‪ -142‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﯿﺨﺎﻧﯽ اﻟﻘﺎدري اﻟﻤﺪﻧﯽ ]‪.[2‬‬‫‪ -143‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ [1] .1044‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1000‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺆﻟﻒ »اﻟﺼﺮاط اﻟﺴﻮي ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﻨﺒﯽ«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪106 :‬‬‫‪ -144‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1047‬‬‫‪ -145‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﺑﻦ ﺳﯿﻒ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1052‬‬‫‪ -146‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺼﺮي ]‪.[1‬‬‫‪ -147‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﻔﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﻤﺤﺒﻮب ﻋﺎﻟﻢ ]‪.[2‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﻋﺸﺮ«‬‫‪ -148‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺮﻋﯽ ﺑﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﺸﺒﺮﺧﯿﺘﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1106‬‬‫‪ -149‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي اﻟﻤﻘﺒﻠﯽ ]‪.[3‬‬‫‪ -150‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺳﻮل اﻟﺒﺮزﻧﺠﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1130‬‬‫‪ -151‬ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﯾﺰﯾﺪ اﻟﺴﻬﺎرﻧﺒﻮري ]‪.[4‬‬‫‪ -152‬ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن اﻟﺒﺪﺧﺸﺎﻧﯽ ]‪.[5‬‬‫‪ -153‬ﻣﺤﻤﺪ ﺻﺪر ﻋﺎﻟﻢ ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻌﺎرج اﻟﻌﻠﯽ« ]‪.[6‬‬‫‪ -154‬وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1176‬‬‫‪ -155‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺻﻼح اﻻﻣﯿﺮ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ [1] .1182‬ﻣﺆﻟﻒ »اﻟﺪرر اﻟﻌﻮال ﺑﺤﻞ اﻟﻔﺎظ ﺑﺪء اﻟﻤﺂل«‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺆﻟﻒ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﺸﻬﯿﺮ ب »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺷﺎﻫﯽ«‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﻘﺒﻠﯽ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﺒﺎرع ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻌﻠﻮم اﻻﺳﻼﻣﯿﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1108‬‬‫]‪ [4‬ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ‪ :‬ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﺮاﻓﺾ اﻟﺮواﻓﺾ«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 88‬از ‪211‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺒﺪﺧﺸﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺆﻟﻒ »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ« و »ﻧﺰل اﻻﺑﺮار« ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ ‪.1126‬‬‫]‪» [6‬ﻣﻌﺎرج ﻟا ﻌﻼء ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ« اﻟﻔﻪ ﺳﻨﮥ ‪.1146‬‬‫»اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ ﻋﺸﺮ«‬‫‪ -156‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﺒﺎن‪.‬‬‫‪ -157‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﻌﺠﯿﻠﯽ‪.‬‬‫‪ -158‬رﺷﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎن اﻟﺪﻫﻠﻮي ﺗﻠﻤﯿﺬ اﻟﻤﺨﺎﻃﺐ‪.‬‬‫‪ -159‬اﻟﻤﻮﻟﻮي ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺒﯿﻦ اﻟﻠﮑﻬﻨﻮي‪.‬‬‫‪ -160‬ﻣﺤﻤﺪ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﺪﻫﻠﻮي‪.‬‬‫‪ -161‬اﻟﻤﻮﻟﻮي وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻠﮑﻬﻨﻮي‪.‬‬‫‪ -162‬اﻟﻤﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ اﻟﻔﯿﺾآﺑﺎدي اﻟﻤﻌﺎﺻﺮ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ ﺳﺎﺑﻘـﺎ اﻓـﺎدات ﻋﻠﻤـﺎي اﻋﻼـم و ﻣﺴـﺘﻨﺪﯾﻦ ﻓﺨﺎم ﺳـﻨﯿﻪ ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﺷﺎﻣﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺳﻮل ﺑﺮزﻧﺠﯽ‪ ،‬و‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴـﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻬﺎرﻧﺒﻮري‪ ،‬ﮐﻪ از آن رواﯾﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را ﺛـﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺷـﻨﯿﺪي‪ ،‬و ﻋﻼـوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‪،‬‬‫ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻫﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﻨﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را رواﯾﺖ ﮐﺮده و ﻧﺎﻫﯿﮏ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﺟﻤﻌﯽ ﮐﺜﯿﺮ از اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺣﺬاق و ﻣﻬﺮه ﺳﺒﺎق ﺑﻤﺒﺎﻟﻐﻪ و اﻏﺮاق در ﻣﺪح و ﺛﻨﺎي اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﮐﻮﺷﯿﺪهاﻧﺪ ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﺷﻌﺒﻪ از ﻏﺎﯾﺖ ﺑﯽاﻧﺪاﻣﯽ‬‫ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ او را ﺑﻠﻘﺐ »اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« ﺳـﺘﻮده و أي ﺗﺒﺠﯿﻞ اﺑﻠﻎ ﻣﻦ ذﻟﮏ؟! ﻋﻼﻣﻪ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در‬‫ﮐﺘﺎب »دول اﻻﺳﻼم« ﮐﻪ ﺑﻔﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﻌﺎم ﺑﻌﺪ ﺟﺪ و ﺟﻬﺪ ﺗﻤﺎم ﺑﺪﺳﺖ اﯾﻦ اﻗﻞ اﻻﻧﺎم آﻣﺪه‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪108 :‬‬‫در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﺪﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴﯿﺮة اﻟﺬي ﯾﻘﻮل ﻓﯿﻪ ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ‪.‬‬
‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻻﻣﺎم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﻄﻠﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻤـﺪﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴـﯿﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻣﻦ ﺑﺤﻮر اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ذﮐﯿﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻃﻼﺑـﮥ ﻟﻠﻌﻠﻢ‪،‬‬‫اﺧﺒﺎرﯾﺎ‪ ،‬ﻧﺴﺎﺑﮥ‪ ،‬ﺛﺒﺘﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻨﺪ اﮐﺜﺮ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬و اﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟﺴﯿﺮ ﻓﻼ ﯾﺠﻬﻞ اﻣﺎﻣﺘﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺰﻫﺮي‪ :‬ﻣﻦ أراد اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﻌﻠﯿﻪ ﺑﺎﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪.‬‬‫و روي ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ أراد ان ﯾﺘﺒﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﻬﻮ ﻋﯿﺎل ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﻣﺎ ادرﮐﺖ أﺣﺪا ﯾﺘﻬﻢ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن اﻧﻬﻢ وﺛﻘﻮا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق و اﺣﺘﺠﻮا ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 89‬از ‪211‬‬‫و اﻧﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺨﺮج اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻨﻪ و ﻗﺪ وﺛﻘﻪ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻋﻨﻪ اﻻ ﺣﺪﯾﺜﺎ واﺣﺪا ﻓﯽ اﻟﺮﺟﻢ‪ ،‬ﻣﻦ اﺟﻞ ﻃﻌﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ‬‫اﻧﺲ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻃﻌﻦ ﻓﯿﻪ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﺑﻠﻐﻪ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺎﺗﻮا ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺎﻧﺎ ﻃﺒﯿﺐ ﻟﻌﻠﺘﻪ‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و دﻓﻦ ﻓﯽ ﻣﻘﺒﺮة اﻟﺨﯿﺰران ﺑﺎﻟﺠﺎﻧﺐ اﻟﺸـﺮﻗﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻨﺴﻮﺑﮥ اﻟﯽ اﻟﺨﯿﺰران ]‪ [1‬أم ﻫﺎرون اﻟﺮﺷﯿﺪ و اﺧﯿﻪ اﻟﻬﺎدي و‬‫اﻧﻤﺎ ﻧﺴﺒﺖ إﻟﯿﻬﺎ ﻻﻧﻬﺎ ]‪ [1‬اﻟﺨﯿﺰران‪ :‬زوﺟﮥ اﻟﻤﻬﺪي اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ‪ ،‬اﻟﺤﺎزﻣﮥ اﻟﻤﺘﻔﻘﻬﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯿﺖ ﺑﺒﻐﺪاد ‪.173‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪109 :‬‬‫ﻣﺪﻓﻮﻧﮥ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻫﯽ اﻗﺪم اﻟﻤﻘﺎﺑﺮ اﻟﺘﯽ ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻧﺐ اﻟﺸﺮﻗﯽ‪.‬‬‫و ﻣﻦ ﮐﺘﺐ ﺑا ﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﻤـﺬﮐﻮر اﺧـﺬ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ ﺳـﯿﺮة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﮐـﺬﻟﮏ ﮐﻞ ﻣﻦ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯽ ﻫـﺬا‬‫اﻟﺒﺎب ﻓﻌﻠﯿﻪ اﻋﺘﻤﺎده و إﻟﯿﻪ اﺳﻨﺎده ]‪.[1‬‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ ﺳـﯿﺪ اﻟﻨـﺎس در ﺷـﺮوع ﮐﺘـﺎب »ﻋﯿﻮن اﻻﺛﺮ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟﺴـﯿﺮ«‬‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]و ﻋﻤﺪﺗﻨﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﻧﻮرد ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬إذ ﻫﻮ اﻟﻌﻤﺪة ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﺎب ﻟﻨﺎ و ﻟﻐﯿﺮﻧﺎ‪ ،‬ﻏﯿﺮ اﻧﯽ ﻗﺪ أﺟﺪ اﻟﺨﺒﺮ ﻋﻨﺪه ﻣﺮﺳﻼ و ﻫﻮ‬‫ﻋﻨﺪ ﻏﯿﺮه ﻣﺴـﻨﺪ ﻓﺄذﮐﺮه ﻣﻦ ﺣﯿﺚ ﻫﻮ ﻣﺴـﻨﺪ ﺗﺮﺟﯿﺤﺎ ﻟﻤﺤﻞ اﻻﺳـﻨﺎد‪ ،‬و ان ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ ﻣﺮﺳﻞ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق زﯾﺎدة اﺗﺒﻌﺘﻪ ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﻢ أﺗﺘﺒﻊ اﺳﻨﺎد‬‫ﻣﺮاﺳﯿﻠﻪ و اﻧﻤﺎ ﮐﺘﺒﺖ ذﻟﮏ ﺑﺤﺴﺐ ﻣﺎ وﻗﻊ ﻟﯽ‪ ،‬و ﮐﺜﯿﺮا ﻣﺎ أﻧﻘﻞ ﻋﻦ اﻟﻮاﻗﺪي ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ و ﻏﯿﺮه أﺧﺒﺎرا‪ ،‬و ﻟﻌﻞ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻨﻬﺎ ﻻ‬‫ﯾﻮﺟﺪ ﻋﻨﺪ ﻏﯿﺮه ﻓﺎﻟﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻧﺘﻬﯽ ذﻟﮏ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ان ﮐﺎن ﻗﺪ وﻗﻊ ﻻﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﮐﻼم ﻓﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﮐﻼم ﻓﯽ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻮاﻗـﺪي أﺷـﺪ ﻣﻨﻪ ﻓﻨـﺬﮐﺮ ﻧﺒـﺬة ﻣﻤﺎ اﻧﺘﻬﯽ اﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﮑﻼم ﻓﯿﻬﻤﺎ ﺟﺮﺣﺎ و ﺗﻌﺪﯾﻼ‪ ،‬ﻓﺎذا اﻧﺘﻬﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻠﻪ ﻣﻦ ذﻟﮏ أﺧﺬت ﻓﯽ‬‫اﻻﺟﻮﺑﮥ ﻋﻦ اﻟﺠﺮح ﻓﺼﻼ ﻓﺼﻼ‪ ،‬ﺑﺤﺴﺐ ﻣﺎ ﯾﻘﺘﻀﯿﻪ اﻟﻨﻈﺮ و ﯾﺆدي إﻟﯿﻪ اﻻﺟﺘﻬﺎد و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ‪.‬‬‫ﻓﺄﻣﺎ اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﻓﻬﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر ﺑﻦ ﺧﯿﺎر‪ ،‬و ﯾﻘﺎل اﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﺑﻦ ﮐﻮﺗﺎن اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﻣﺨﺮﻣﮥ ﺑﻦ اﻟﻤﻄﻠﺐ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ ﻣﻨﺎف‪ ،‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻗﯿﻞ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫رأي أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﯿﺐ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼﺪﯾﻖ‪ ،‬و أﺑﺎن ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎن‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ‪ ،‬و أﺑﺎ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻫﺮﻣﺰ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن ج ‪ 1‬ص ‪-313‬‬‫‪.314‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪110 :‬‬‫اﻻﻋﺮج‪ ،‬و ﻧﺎﻓﻌﺎ ﻣﻮﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و اﻟﺰﻫﺮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﺣﺪث ﻋﻨﻪ أﺋﻤﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻣﻨﻬﻢ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ‪ ،‬و ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺎدان ]‪ ،[1‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪،‬‬‫و ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺨﻌﯽ و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪.‬‬‫ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ اﻧﻪ ﺳﻤﻊ اﺑﻦ ﺷﻬﺎب ﯾﻘﻮل ﻻ ﯾﺰال ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻠﻢ ﻣﺎ ﺑﻘﯽ ﻫﺬا ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و روي اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي اﻧﻪ رآه ﻣﻘﺒﻼ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﺰال ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز ﻋﻠﻢ ﻣﺎدام ﺑﻬﺎ ذاك اﻻﺣﻮل‪ -‬ﯾﺮﯾﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.-‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺷﻌﺒﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺻﺪوق ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻣﻦ رواﯾﮥ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ ﻋﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﺤﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ :‬ﻧﺎ اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﯾﻘﻮل أﺻﺤﺎﺑﮏ ﻓﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺬاب‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻻ ﺗ ﻘﻞ ذ ﻟ ﮏ ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 90‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﺳـﺌﻞ ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬و ﻟﻢ ﯾﺮو أﻫﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺎﻟﺴﺘﻪ ﻣﻨﺬ ﺑﻀﻊ و‬‫ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﻣﺎ ﯾﺘﻬﻤﻪ أﻫﻞ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﻮﻟﻮن ﻓﯿﻪ ﺷﯿﺌﺎ‪.‬‬‫و ﺳﺌﻞ أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻫﻮ ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﯾﮑﺘﺐ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻣﺪار ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﺳﺘﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺻﺎر ﻋﻠﻢ اﻟﺴﺘﮥ ﻋﻨﺪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ أﺣﺪﻫﻢ اﺑﻦ‬‫اﺳﺤﺎق‪ [1] .‬ﻟا ﺤﻤﺎدان‪ :‬ﻫﻤﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (167‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ درﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(179‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪111 :‬‬‫و ﺳﺌﻞ اﺑﻦ ﺷﻬﺎب ﻋﻦ اﻟﻤﻐﺎزي‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا أﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻣﻦ أراد أن ﯾﺘﺒﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻐﺎزي ﻓﻬﻮ ﻋﯿﺎل ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ زﻫﯿﺮ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻗﺘﺎدة‪ :‬ﻻ ﯾﺰال ﻓﯽ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﻢ ﻣﺎ ﻋﺎش ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤـﮥ‪ :‬ﻧﺎ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻣﻌﺮوف ]‪ ،[1‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﻣﻦ أﺣﻔﻆ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﮑﺎن إذا ﮐﺎن ﻋﻨﺪ‬‫اﻟﺮﺟﻞ ﺧﻤﺴﮥ أﺣﺎدﯾﺚ أو أﮐﺜﺮ ﺟﺎء ﻓﺎﺳﺘﻮدﻋﻬﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺣﻔﻈﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺎن ﻧﺴﯿﺘﻬﺎ ﮐﻨﺖ ﻗﺪ ﺣﻔﻈﺘﻬﺎ ﻋﻠّﯽ‪.‬‬‫و روي اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺑﺄﺳـﻨﺎد ﻟﻪ اﻟﯽ اﺑﻦ ﻧﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﺎﺋـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ إذا ﺟﻠﺴـﻨﺎ اﻟﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﻓﺄﺧـﺬ ﻓﯽ ﻓﻦ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ ﻗﻀـﯽ‬‫ﻣﺠﻠﺴﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ اﻟﻔﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و اﻟﻨﺼـﺮي‪ :‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﻗﺪ أﺟﻤﻊ اﻟﮑﺒﺮاء‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻠﯽ اﻻﺧﺬ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و‬‫ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺎدان‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ ﻣﻦ اﻻﮐﺎﺑﺮ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺒﯿﺐ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺧﺘﺒﺮه أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﺮأوا ﺻﺪﻗﺎ و ﺧﯿﺮا ﻣﻊ ﻣﺪﺣﮥ اﺑﻦ ﺷﻬﺎب ﻟﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ذاﮐﺮت دﺣﯿﻤﺎ ﻗﻮل ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺮأي ان ذﻟﮏ ﻟﯿﺲ ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﻻﻧﻪ اﺗﻬﻤﻪ ﺑﺎﻟﻘﺪر‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﻨﺎس ﯾﺸﺘﻬﻮن ﺣﺪﯾﺜﻪ و ﮐﺎن ﯾﺮﻣﯽ ﺑﻐﯿﺮ ﻧﻮع ﻣﻦ اﻟﺒﺪع‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺮﻣﯽ ﺑﺎﻟﻘﺪر و ﮐﺎن أﺑﻌﺪ اﻟﻨﺎس ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﮑﻮن ﻟﻪ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﻨﻔﺮد ﺑﻬﺎ اﻻ ﯾﺸﺎرﮐﻪ ﻓﯿﻬﺎ أﺣﺪ ]‪ [1‬ﻫﺎرون‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺰاز اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(231‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪112 :‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﺪا ﯾﺘﻬﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺠﻌﻔﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ادرﯾﺲ ﻣﻌﺠﺒﺎ ﺑﺎﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺬﮐﺮ ﻟﻪ ﯾﻨﺴﺒﻪ اﻟﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ و اﻟﺤﻔﻆ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﺼﻌﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎﻧﻮا ﯾﻄﻌﻨﻮن ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺸﯽء ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺟﻨﺲ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬ﻟﻮ ﺳﻮد اﺣﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﺴﻮد ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ ﻓﯿﻪ‪ :‬اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و روي ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم‪ ،‬ﻧﺎ اﺑﻮ ﺷﻬﺎب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﺷﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج‪ :‬ﻋﻠﯿﮏ ﺑﺎﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ ارﻃﺎة‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ‪ :‬ﻗﺎل ﺷـﻌﺒﮥ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﮐﯿﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺻـﺤﯿﺢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻨﺪي ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻗﻠﺖ ﻟﻪ ﻓﮑﻼم‬‫ﻣﺎﻟﮏ ﻓﯿﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺠﺎﻟﺴﻪ و ﻟﻢ ﯾﻌﺮﻓﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل ﻋﻠﯽ‪ :‬اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق أي ﺷـﯽء ﺣـﺪث ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ؟ ﻗﻠﺖ ﻟﻪ ﻓﻬﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة ﻗﺪ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‬‫ﻋﻠﯽ‪ :‬اﻟﺬي ﻗﺎل ﻫﺸﺎم ﻟﯿﺲ ﺑﺤﺠﮥ‪ ،‬ﻟﻌﻠﻪ دﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻣﺮأﺗﻪ و ﻫﻮ ﻏﻼم‪ ،‬ﻓﺴﻤﻊ ﻣﻨﻬﺎ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ان ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻟﯿﺘﺒﯿﻦ ﻓﯿﻪ اﻟﺼﺪق‪ ،‬ﯾﺮوي ﻣﺮة ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺑﻮ اﻟﺰﻧﺎد‪ ،‬و ﻣﺮة ذﮐﺮ اﺑﻮ اﻟﺰﻧﺎد‪.‬‬‫و روي ﻋﻦ رﺟﻞ‪ ،‬ﻋﻤﻦ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﺎﻟﻢ أﺑﯽ اﻟﻨﻀﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﺻﻮم ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 91‬از ‪211‬‬‫و ﻫﻮ ﻣﻦ اروي اﻟﻨﺎس ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻨﻀﺮ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل ﺣﺪﺛﻨﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪ ،‬ﻋﻦ اﯾﻮب‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﻓﯽ ﺳﻠﻒ و ﺑﯿﻊ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ اروي‬‫اﻟﻨﺎس ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪113 :‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ‪ :‬ﻟﻢ أﺟـﺪ ﻻﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻻ ﺣﺪﯾﺜﯿﻦ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ‪ ،‬اﻟﯽ ان ﻗﺎل ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﻫﺬﯾﻦ اﻟﺤﺪﯾﺜﯿﻦ‪] :‬و ﻗﺎل ﻣﺮة‪ :‬وﻗﻊ اﻟﯽ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﺷـﯽء ﻓﻤﺎ‬‫اﻧﮑﺮت ﻣﻨﻪ اﻻ أرﺑﻌﮥ اﺣﺎدﯾﺚ ﻇﻨﻨﺖ ان ﺑﻌﻀﻪ ﻣﻨﻪ و ﺑﻌﻀﻪ ﻟﯿﺲ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺒﺨـﺎري‪ :‬رأﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﯾﺤﺘـﺞ ﺑﺤـﺪﯾﺜﻪ ﻓﻘـﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻧﻈﺮت ﻓﯽ ﮐﺘـﺎﺑﻪ ﻓﻤـﺎ وﺟـﺪت ﻋﻠﯿﻪ اﻻـ ﺣـﺪﯾﺜﯿﻦ‪ ،‬و ﯾﻤﮑﻦ ان ﯾﮑﻮﻧﺎ‬‫ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و روي اﻟﻤﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻏﺴﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﮏ ﺷﯽء ﻣﻦ ﺻﺪﻗﻪ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬ﻫﻮ ﺻﺪوق‪.‬‬‫و روي اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﺴﻔﯿﺎن‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺟﺎﻟﺲ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ اﻟﻤﻨﺬر؟‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﯽ اﻧﻬﺎ ﺣﺪﺛﺘﻪ‪ ،‬و اﻧﻪ دﺧﻞ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪.‬‬‫ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻫﺬه ﻫﯽ زوج ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻫﺸﺎم ﯾﻨﮑﺮ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق رواﯾﺘﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻘﺪ دﺧﻠﺖ ﺑﻬﺎ و ﻫﯽ ﺑﻨﺖ ﺗﺴﻊ ﺳﻨﯿﻦ و ﻣﺎ‬‫رآﻫﺎ ﻣﺨﻠﻮق ﺣﺘﯽ ﻟﺤﻘﺖ ﺑﺎﻟّﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺛﺮم‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﺣﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪ -[1‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ﻋﻦ اﺳﺎﻣﯽ اﻟﮑﺘﺐ و اﻟﻔﻨﻮن« در ذﮐﺮ ﻋﻠﻢ ﺳﯿﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اول ﻣﻦ ﺻـﻨﻒ ﻓﯿﻪ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق رﺋﯿﺲ اﻫﻞ اﻟﻤﻐﺎزي‪ ،‬اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[ ]‪ [1] .[2‬ﻋﯿﻮن اﻻﺛﺮ‬‫ﻓﯽ ﻓﻨﻮن اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟﺴﯿﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.17 -10‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪1012‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻤﺎد اﻟﺪﯾﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻮد در ﺑﯿﺎن ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ :‬اﻧﺎ ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺰﻟﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫و ﺳـﻠﻢ ﻋﻨـﺪ ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺚ ﻣﻨﺎدﯾـﺎ ﯾﻨـﺎدي‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ اﺟﺘﻤﻌﻨﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ آﺑﺎﺋﮑﻢ؟«‪ ،‬ﻗﻠﻨﺎ ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أ‬‫ﻟﺴﺖ؟«‪ ،‬ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﺎن ﻋﻠﯿﺎ ﺑﻌﺪي ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ اﺻﺒﺤﺖ اﻟﯿﻮم وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ ]‪.[1‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻣﻌﻤﺮ در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 92‬از ‪211‬‬‫و ﻣﺴـﺘﺘﺮ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷـﺪ‪ ،‬ﺷـﯿﺦ راﺷـﺪ و ﻋﺎﻟﻢ زاﻫـﺪ‪ ،‬و ﻣﺤـﺪث ﻧﺎﻗﺪ اﺳﺖ و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻠﯿﻠﻪ و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺟﻤﯿﻠﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻓﺎﺧﺮه‪ ،‬و‬‫ﻣﺪاﯾﺢ زاﻫﺮه او در ﮐﺘﺐ اﺋﻤﻪ ﻗﻮم ﻣﺬﮐﻮر و ﻣﺴﻄﻮر‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷـﺪ ﻣﻮﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺪوس اﺧﻮ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺪوس و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﻬﻠﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺻـﻔﺮة‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻌﻤﺮ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة ﺳﮑﻦ اﻟﯿﻤﻦ‪ [1] .‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪.349‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪115 :‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺷﺎﻣﯽ ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻋﻤﯿﺮ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﯽ اﻟﻌﺒﺴـﯽ اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺴﺠﺪ ﮐﻞ ﯾﻮم اﻟﻒ ﺳﺠﺪة‪ ،‬و ﯾﺴﺒﺢ ﻣﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺗﺴﺒﯿﺤﮥ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﺣﺠﺮ اﻟﺴﻌﺪي ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻬﻠﺒﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻦ اﻟﻘـﺪﻣﺎء اﺑﻮ ﻋﻤﺮة ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷـﺪ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ ﻣﻮﻟﯽ اﻻزد ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺒﺼـﺮة ﺳـﮑﻦ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫ﺛﻘﺎت اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬و اﻻﻋﻤﺶ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ‪ :‬اﻟﺜﻮري و ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬و اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ‪ ،‬و ﻣﺮوان اﻟﻔﺰاري‪ ،‬و رﺑﺎح اﻟﺼـﻨﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻮز‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ‪ :‬ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺑﻬﺬا اﻟﺮﺟﻞ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻌﻤﺮا‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺒﻖ ﻣﻦ اﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ اﻋﻠﻢ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﺳﺌﻞ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻋﻦ ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺄﺟﺎﺑﻨﯽ ]‪ [1‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻣﻌﻤﺮ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ان ﻣﻌﻤﺮا ﺷﺮب ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﺎﻧﻘﻊ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﻌﻤﺮ‪ :‬ﺟﻠﺴﺖ اﻟﯽ ﻗﺘﺎدة و اﻧﺎ اﺑﻦ ارﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﺣﺪﯾﺜﺎ اﻻ ﮐﺄﻧﻪ ﻣﻨﻘﻮش ﻓﯽ ﺻﺪري‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﻌﻤﺮ‪ :‬ﺧﺮﺟﺖ ﻣﻊ اﻟﺼﺒﯿﺎن و اﻧﺎ ﻏﻼم اﻟﯽ ﺟﻨﺎزة اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬و ﻃﻠﺒﺖ اﻟﻌﻠﻢ ﺳﻨﮥ ﻣﺎت اﻟﺤﺴﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻟا ﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻧﻈﺮت ﻓﺎذا اﻻﺳـﻨﺎد ﯾـﺪور ﻋﻠﯽ ﺳـﺘﮥ ﻓﻼﻫﻞ اﻟﺒﺼـﺮة‪ :‬ﺷـﻌﺒﮥ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑﮥ‪ ،‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ‬‫راﺷﺪ و ﯾﮑﻨﯽ اﺑﺎ ﻋﺮوة ﻣﻮﻟﯽ ﺣﻤﺪان ]‪ [1‬ﻻ ﯾﻈﻬﺮ ﻣﻦ ﻫـﺬه اﻟﺤﮑﺎﯾﮥ اﺳﻢ ﻗﺎﺋﻞ ﻓﺎﺟﺎﺑﻨﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻨﺒﻐﯽ ان ﯾﺬﮐﺮ اﺳﻢ اﻟﻘﺎﺋﻞ ﺑﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل‬‫ﻓﻼن‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻋﻦ ﺷﯽء ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻓﺎﺟﺎﺑﻨﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪116 :‬‬‫و ﻣﺎت ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ :‬اﻧﺘﻬﯽ اﻻﺳـﻨﺎد اﻟﯽ ﺳـﺘﮥ ﻧﻔﺮ‪ ،‬ادرﮐﻬﻢ ﻣﻌﻤﺮ و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻬﻢ ﻻ أﻋﻠﻢ اﺟﺘﻤﻊ ﻻﺣـﺪ ﻏﯿﺮ ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﺤﺠﺎز‪ :‬اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ :‬اﺑﻮ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﻣﻦ اﻟﺒﺼﺮة‪ :‬ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و ﻣﻦ اﻟﯿﻤﺎﻣﮥ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻻ ﯾﻀﻢ اﺣﺪ اﻟﯽ ﻣﻌﻤﺮ اﻻ وﺟﺪت ﻣﻌﻤﺮا اﻃﻠﺐ ﻟﻠﻌﻠﻢ ﻣﻨﻪ ‪.‬‬
‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ اﻻزدي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﺮوة ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺰﻫﺮي ﮐﻬﻼ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﺷﻬﺪ ﺟﻨﺎزة اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬و اﻗﺪم ﺷﯿﻮﺧﻪ ﻣﻮﺗﺎ ﻗﺘﺎدة‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﯾﻀﻢ ﻣﻌﻤﺮ اﻟﯽ اﺣﺪ اﻻ وﺟﺪﺗﻪ ﻓﻮﻗﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬ﺻﺎﻟﺤﺎ ﺧّﯿﺮا و ﻫﻮ اول ﻣﻦ ارﺗﺤﻞ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻠﻘﯽ ﺑﻬﺎ ﻫﻤﺎم ﺑﻦ ﻣﻨﺒﻪ ﺻﺎﺣﺐ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪[1] [.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 93‬از ‪211‬‬‫]و ﺷﯿﺦ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ اﻻزدي اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺮوة‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ ﻋﺎﻟﻢ اﻟﯿﻤﻦ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و ﻫﻤﺎم‪ [1] ،‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 220‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪117 :‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻏﻨﺪر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﻌﻤﺮ‪ :‬ﻃﻠﺒﺖ اﻟﻌﻠﻢ ﺳﻨﮥ ﻣﺎت اﻟﺤﺴﻦ و ﻟﯽ ارﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬ﻻ ﺗﻀﻢ ﻣﻌﻤﺮا اﻟﯽ أﺣﺪ اﻻ وﺟﺪﺗﻪ ﯾﺘﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬ﮐﺎن اﻃﻠﺐ اﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ﻟﻠﻌﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻋﺸﺮة آﻻف‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ‪.[1] [.153‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﻪ ﺛﻼث و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﻣﻨﻬﺎ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ اﻻزدي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺣﻤـﺪ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﯾﻀﻢ ﻣﻌﻤﺮ اﻟﯽ اﺣﺪ اﻻ وﺟﺪﺗﻪ ﻓﻮﻗﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﮐﺎن ﺻﺎﻟﺤﺎ ﺧّﯿﺮا‪ ،‬و ﻫﻮ اول ﻣﻦ ارﺗﺤﻞ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪،‬‬‫ﻓﻠﻘﯽ ﺑﻬﺎ ﻫﻤﺎم ﺑﻦ ﻣﻨﺒﻪ اﻟﯿﻤﻨﯽ‪ ،‬ﻓﺴﻤﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و ارﺗﺤﻞ إﻟﯿﻪ اﻟﺜﻮري و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﻏﻨﺪر‪ ،‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‬‫ﻗﺎﺿﯽ ﺻﻨﻌﺎء‪ ،‬و اﺧﺬ ﻋﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﻓﻘﯿﻪ اﻟﯿﻤﻦ و ﻣﺤﺪث ﺻﻨﻌﺎء[ ]‪.[2‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﺎﻓﻆ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷـﺪ اﻻـزدي اﻟﺤﺮاﻧﯽ اﻟﺒﺼـﺮي ﻧﺰﯾـﻞ اﻟﯿﻤﻦ اﺑﻮ ﻋﺮوة ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو و روي ﻋﻦ اﻻـﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﮑـﺪر‪ ،‬و ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و‬‫اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﯾﻮب‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻣﻦ ﺷﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﻟﺴﻔﯿﺎﻧﺎن ]‪ ،[3‬و ﻋﺪة‪ [1] .‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 3‬ص ‪.164‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 1‬ص ‪.323‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺴﻔﯿﺎﻧﺎن‪ :‬اﻟﺴﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪118 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ورﻋﺎ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺳﺮاﺋﯿﻞ اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﭘﺲ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و روي ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬ﻋﻦ اﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ و ﻋﺒـﺪ ﺧﯿﺮ ]‪ ،[2‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺳـﻤﻌﻨﺎ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻮل ﺑﺮﺣﺒـﮥ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻓﻘﺎم ﻋﺪة ﻣﻦ اﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ذﻟﮏ ]‪.[3‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺳﺒﯿﻌﯽ راوي ﻏﺪﯾﺮ«‬‫و اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻣﺤﺪث ﺟﻠﯿﻞ و ﺣﺎﻓﻆ ﻧﺒﯿﻞ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن در ﮐﺘﺎب »اﻟﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 94‬از ‪211‬‬‫]اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬اﺧﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و ﺳﻤﺎك‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﻨﯿﺘﻪ اﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ‪ [1] .‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.51‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺪ ﺧﯿﺮ‪ :‬ﻣﺸﺘﺮك اﺣﺪﻫﻤﺎ‪ :‬اﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺨﯿﺮاﻧﯽ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﻌﻤﺮ اﻟﯽ )‪.(120‬‬‫ﺳﻨﮥ‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬اﺑﻦ ﻧﺎﺟﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﺻﺎدق اﻻزدي ﻣﻦ اﺻﺤﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم و ﺣﺎﻟﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﻌﻠﻮم‪ ،‬و اﻟﺮاوي ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ ﻫﻮ اﻻول‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪.347‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪119 :‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺪورﻗﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﻗﺎل اﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ :‬ﮐﻨﺖ أﺣﻔﻆ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق ﮐﻤﺎ أﺣﻔﻆ اﻟﺴﻮرة ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن ‪.‬‬
‫و ﺟﻼل ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ‪ ،‬اﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ و ﺳﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب‪ ،‬و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﺮدة‪ ،‬و ﻋﺎﺻﻢ اﻻﺣﻮل‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و اﺑﻮ داود اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﯾﺎس‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻬﺪي و اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ ]‪ ،[1‬و وﮐﯿﻊ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪ :‬اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻓﻮق أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ ،‬و ﮐﺎن اﺣﻤﺪ ﯾﺘﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬اﺳﺮاﺋﯿﻞ أﺻﺢ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ اﻻ ﻓﯽ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻓﺎن ﺷﺮﯾﮑﺎ اﺿﺒﻂ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪[2] [162‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ ﻧﺨﻌﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺨﻌﯽ‪:‬‬‫ﭘﺲ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﺷﺎﻣﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻮد در ذﮐﺮ ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و رواه اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﻨﺶ‪ ،‬ﻋﻦ رﺑـﺎح ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬ﻗﺎل ﺑﯿﻨﻤﺎ ﻧﺤﻦ ﺟﻠﻮس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒـﮥ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ إذ ﺟﺎء رﺟﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﺛﺮ‬‫اﻟﺴﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮏ ﯾﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﺑﻮ اﯾﻮب‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ]‪ [1‬اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ :‬ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺘﺮﮐﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(301‬‬‫و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ان رواﯾﮥ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ ﻋﻦ اﺳﺮاﺋﯿﻞ ﻻ ﯾﺼﺢ ﻻﻧﻪ وﻟﺪ ﺑﻌﺪ وﻓﺎﺗﻪ ﺑﺴﺒﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ﺳﯿﻮﻃﯽ ص ‪.90‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪120 :‬‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫و ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻌﯿﻦ ﮐﺘﺐ و اﺳـﻔﺎر اﺳﺎﻃﯿﻦ ﮐﺒﺎر‪ ،‬ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪ و ﺳـﻤﻮ ﻗﺪر و ﻋﻠﻮ ﻓﺨﺮ ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬ﮐﻪ ﺷﺮﯾﮏ اﻋﯿﺎن و ارﮐﺎن ﺳﻨﯿﻪ‬‫در ﺣﻔﻆ و اﺗﻘﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ اﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸﺮ« در ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﺗﻮﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء اﯾﺎم اﻟﻤﻬﺪي ]‪ [2‬ﺛﻢ ﻋﺰﻟﻪ اﻟﻬـﺎدي ]‪ [3‬و ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ‬‫ﻋﺎدﻻ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺼﻮاب‪ ،‬ﺣﺎﺿـﺮ اﻟﺠﻮاب‪ ،‬ذﮐﺮ ﻋﻨـﺪه ﻣﻌﺎوﯾـﮥ ]‪ [4‬ﺑـﺎﻟﺤﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺤﻠﯿﻢ ﻣﻦ ﺳـﻔﻪ اﻟﺤﻖ و ﻗﺎﺗﻞ ﻋﻠﯿﺎ‪ ،‬وﻟـﺪ ﺑﺒﺨﺎري ﺳـﻨﮥ‬‫ﺧ ﻤ ﺲ و ﺗ ﺴ ﻌﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫و ذﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 95‬از ‪211‬‬‫]و ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ و ﻣﻔﺘﯿﻬﺎ ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺨﻌﯽ ﻋﻦ ﻧﯿﻒ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳـﻨﮥ[ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳـﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ‬‫ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺨﻌﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬و ﻟﻪ ﻧﯿﻒ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ[ ]‪.[5‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪.350‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻬﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﺼﻮر اﻟﺨﻠﯿﻔﮥ اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ اﻟﻬﺎﻟﮏ )‪.(169‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻬﺎدي‪ :‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺼﻮر اﻟﺨﻠﯿﻔﮥ اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ اﻟﻤﻘﺘﻮل )‪.(170‬‬‫]‪ [4‬ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن اﻻﻣﻮي اﻟﻬﺎﻟﮏ ﺳﻨﮥ )‪.(60‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 1‬ص ‪.370‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪121 :‬‬‫]ﺷﺮﯾﮏ اﻟﻨﺨﻌﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﺮﯾﮏ اﻟﻌﺎﺻﻤﯽ اﻟﻨﺨﻌﯽ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪.‬‬‫روي ﻋﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﻼﻗﮥ‪ ،‬و ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﺮ‪ ،‬و ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ و أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻋﺒﺎد ﺑﻦ اﻟﻌﻮام و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺻﺪوق ﺛﻘﮥ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ إذا ﺧﺎﻟﻒ ﻓﻐﯿﺮه أﺣﺐ إﻟﯿﻨﺎ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻏﻨﺪر«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻐﻨﺪر‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ اﺳـﺤﺎق ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺸﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس؟ ﻓﻘﺎم‬‫ﺧﻤﺴﮥ أو ﺳـﺘﮥ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﺸـﻬﺪوا ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ‬‫ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[2‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻏﻨﺪر ﺑﺼﺮي در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﻓﻀـﻞ و ﺟﻼـﻟﺖ و ﻋﻠﻮ و ﻧﺒـﺎﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﺷـﺄن و ﺣﻔـﻆ و اﺗﻘﺎن ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻇﻬﺮ و اﺷـﻬﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘﺎج ﺑﯿﺎن ﺑﺎﺷـﺪ‪[1] .‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﺳﯿﻮﻃﯽ ص ‪.98‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.118‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪122 :‬‬‫ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ وﻓﺎت اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪه ﺑﺎﯾﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻏﻨﺪر اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺷﻌﺒﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي ﻋﻦ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻤﻌﻠﻢ و ﻃﺎﺋﻔﮥ و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﺰﻣﺖ ﺷﻌﺒﮥ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﺻﺢ اﻟﻨﺎس ﮐﺘﺎﺑﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 96‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل آﺧﺮ‪ :‬ﻣﮑﺚ ﻏﻨﺪر ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﯾﺼﻮم ﯾﻮﻣﺎ و ﯾﻔﻄﺮ ﯾﻮﻣﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻬﺬﻟﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻏﻨﺪر اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫ﻋﻦ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻤﻌﻠﻢ و ﺷﻌﺒﮥ و ﻫﻮ زوج اﻣﻪ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺣﻤﺪ و اﻟﻔﻼس و ﺑﻨﺪار‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬أراد ﺑﻌﻀـﻬﻢ ان ﯾﺨﻄﺌﻪ ﻓﻠﻢ ﯾﻘﺪر و ﮐﺎن ﻣﻦ اﺻﺢ اﻟﻨﺎس ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺑﻘﯽ ﯾﺼﻮم ﯾﻮﻣﺎ و ﯾﻔﻄﺮ ﯾﻮﻣﺎ ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﻋﺎﻣﺎ ﻣﺎت ‪ 193‬ﻓﯽ‬‫ذي اﻟﻘﻌﺪة رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ‪.‬‬
‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ وﻓﺎت اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪه ]‪ [2‬ﺑﺎﯾﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻐﻨﺪر‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﺻﺢ اﻟﻨﺎس ﮐﺘﺎﺑﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﮑﺚ ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﯾﺼﻮم ﯾﻮﻣﺎ و ﯾﻔﻄﺮ ﯾﻮﻣﺎ[ ]‪.[3‬‬‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﯽ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 311‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺑﻌﺪه‪ :‬أي ﺑﻌﺪ وﻓﺎة اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 1‬ص ‪ 443‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪123 :‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻬﺬﻟﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﻐﻨﺪر اﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ و ﻫﻮ رﺑﯿﺐ ﺷﻌﺒﮥ و ﺻﺎﺣﺒﻪ‪.‬‬‫ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻏﻨﺪر ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻏﻨﺪر ﺑﻀﻢ اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟﻨﻮن و ﻓﺘﺢ اﻟﺪال و اﻟﺮاء اﻟﻤﻬﻤﻠﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻫﺬه ﮐﻠﻤﮥ اﺳﻢ رﺟﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ﯾﻘﺎل‬‫ﻟﻪ ﻏﻨﺪر‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺼﺤﯿﺢ« اﻻﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻏﻨﺪر ﻟا ﺬي ﻓﯽ رﺟﺎل »ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري« ﻫﻮ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺮﺟﻤﮥ و ﻟﮑﻦ ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮخ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﺷﯿﺦ ﺷﯿﻮﺧﻪ و ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر‬‫اﻟﺤﻔﺎظ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬أراد ﺑﻌﻀﻬﻢ ان ﯾﺨﻄﺌﻪ ﻓﻠﻢ ﯾﻘﺪر‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أﺻﺢ اﻟﻨﺎس ﮐﺘﺎﺑﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي ﻋﻦ ﺷـﻌﺒﮥ ﻓﺎﮐﺜﺮ‪ ،‬و ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﻤﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﻋﻮف اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬و ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ‪ ،‬و اﻟﺴـﻔﯿﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑﮥ‪ ،‬و‬‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻏﯿﺎث‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﻨﺪ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ‪ ،‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﻣﺴﺪد و ﻋﺒﯿﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﻮارﯾﺮي‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻼس‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ[‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ وﮐﯿﻊ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ وﮐﯿﻊ‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم« ﺗﺼﻨﯿﻒ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ وﮐﯿﻊ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻻﻋﻤﺶ ﻋﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪124 :‬‬‫اﺑﯿﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‪.‬‬‫و وﮐﯿﻊ ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ رﻓﯿﻊ و ﻣﺠﺪ ﻣﻨﯿﻊ و ﺷﺄن ﺑﺪﯾﻊ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 97‬از ‪211‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﺴﺘﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح ﺑﻦ ﻣﻠﯿـﺢ ﺑﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﻓﺮس ﺑﻦ ﺣﻤﺤﻤﮥ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ اوس اﻟﺮواﺳـﯽ ﻣﻦ اﻫﻞ‬‫اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺘﻪ اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ و اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ روي ﻋﻨﻪ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و اﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ‪.‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻮن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻓﯿﺎض ﺑﻦ زﻫﯿﺮ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻣﺎ رأﯾﻨﺎ ﺑﯿﺪ وﮐﯿﻊ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻗﻂ ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﮐﺘﺒﻪ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪ وﮐﯿﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺖ أو ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﻔﯿﺪ ﻓﯽ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ[‪.‬‬‫و ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﻨﻮوي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح ﺑﻦ ﻣﻠﯿـﺢ ﺑﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﻓﺮس ﺑﻦ ﺣﻤﺤﻤﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺑﻦ ﻓﺮس ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ رؤاس )ﺑﻬﻤﺰة‬‫ﺑﻌﺪ اﻟﺮاء( ﺑﻦ ﮐﻼب ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﺻﻌﺼﻌﮥ اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺮؤاﺳﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺗﺎﺑﻌﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ و اﻻﻋﻤﺶ و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻮن و ﻋﺰرة ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﺣﻨﻈﻠﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻣﻐﻮل‬‫و ﮐﻬﻤﺲ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ و زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق و ﻓﻀـﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان‪ ،‬و ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﻻوزاﻋﯽ‪ ،‬و اﻟﺴﻔﯿﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻼﺋﻖ ﻣﻦ‬‫ا ﻟ ﮑﺒ ﺎ ر ‪.‬‬
‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻗﺘﯿﺒﮥ و اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪125 :‬‬‫و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و اﻟﺤﻤﯿـﺪي و ﻣﺴـﺪد و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ]‪ [1‬و اﺑﻨﺎه ﻣﻠﯿﺢ و ﺳـﻔﯿﺎن اﺑﻨﺎ وﮐﯿﻊ‪ ،‬و‬‫اﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﻮاري و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﺧﻼﺋﻖ‪.‬‬‫و اﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ ﺟﻼﻟﺘﻪ و وﻓﻮر ﻋﻠﻤﻪ و ﺣﻔﻈﻪ و اﺗﻘﺎﻧﻪ و ورﻋﻪ و ﺻﻼﺣﻪ و ﻋﺒﺎدﺗﻪ‪ ،‬و ﺗﻮﺛﯿﻘﻪ و اﻋﺘﻤﺎده‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اوﻋﯽ ﻟﻠﻌﻠﻢ و ﻻ اﺣﻔﻆ ﻣﻦ وﮐﯿﻊ‪ ،‬ﻣﺎ رأﯾﺘﻪ ﺷﮏ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻻ ﯾﻮﻣﺎ واﺣﺪا‪ ،‬و ﻻ رأﯾﺖ ﻣﻌﻪ ﮐﺘﺎﺑﺎ و ﻻ رﻗﻌﮥ‬‫ﻗﻂ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ أﯾﻀﺎ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﻦ ﻟﻢ ﺗﺮ ﻋﯿﻨﺎك ﻣﺜﻠﻪ‪ :‬وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺣﻤـﺪ‪ :‬ﻫﻮ اﺣﺐ اﻟّﯽ ﻣﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻓﻘﯿـﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﮐﯿﻒ ﻓﻀـﻠﺖ وﮐﯿﻌـﺎ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺎن وﮐﯿﻊ ﺻـﺪﯾﻘﺎ ﻟﺤﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ وﻟﯽ‬‫اﻟﻘﻀﺎء ﻫﺠﺮه وﮐﯿﻊ و ﮐﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺻﺪﯾﻘﺎ ﻟﻤﻌﺎذ ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ‪ ،‬ﻓﻮﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء ﻣﻌﺎذ و ﻟﻢ ﯾﻬﺠﺮه ﯾﺤﯿﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺣﻤـﺪ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ رﺟﻼ ﻗﻂ ﻣﺜﻞ وﮐﯿﻊ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬و اﻻﺳـﻨﺎد و اﻻﺑﻮاب و ﯾﺤﻔﻆ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺟﯿـﺪا و ﯾﺬاﮐﺮ ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ ﻣﻊ ورع و‬‫اﺟﺘﻬﺎد و ﻻ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ أﺣﺪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣـﺪا ﯾﺤﺪث ﻟّﻠﻪ ﻏﯿﺮ وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح و ﻫﻮ أﺣﺐ اﻟﯽ ﺳـﻔﯿﺎن ﻣﻦ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و أﺣﺐ اﻟّﯽ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و ﻣﺎ‬‫رأﯾﺖ رﺟﻼ ﻗﻂ اﺣﻔﻆ ﻣﻦ وﮐﯿﻊ‪ ،‬و وﮐﯿﻊ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﮐﺎﻻوزاﻋﯽ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬وﮐﯿﻊ ﮐﻮﻓﯽ ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻋﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻣﻦ ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻋﻤـﺎر‪ :‬ﻣـﺎ ﮐﺎن ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ ﻓﯽ زﻣﻦ وﮐﯿﻊ أﻓﻘﻪ و ﻻ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻦ وﮐﯿﻊ ﮐﺎن ﺟﻬﺒـﺬا‪ [1] .‬اﺑﻨـﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﺜﻤﺎن‬‫اﻟﻠﺬان ﺳﺒﻖ ذﮐﺮﻫﻤﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪126 :‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ وﮐﯿﻊ ﺑﻔﯿﺪ ]‪ [1‬ﻣﻨﺼـﺮﻓﺎ ﻣﻦ اﻟﺤﺞ ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺬا ﻗﺎل اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬وﻟﺪ وﮐﯿﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 98‬از ‪211‬‬‫]وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح أﺑﻮ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺮؤاﺳـﯽ‪ ،‬أﺣـﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬و ﻋﻨﻪ‪ :‬أﺣﻤـﺪ‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻘﺼﺎر‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪.128‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أوﻋﯽ ﻟﻠﻌﻠﻢ ﻣﻨﻪ و ﻻ أﺣﻔﻆ‪ ،‬ﮐﺎن اﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ :‬ﻟﻮ ﺷﺌﺖ ﻟﻘﻠﺖ اﻧﻪ أرﺟﺢ ﻣﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻟﻤﺎ وﻟﯽ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث اﻟﻘﻀﺎء ﻫﺠﺮه وﮐﯿﻊ‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﻘﯿﺪ ﯾﻮم ﻋﺎﺷﻮرا ‪[3] [197‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﮑﻨﺪي‪ ،‬ﻋﻦ زاذان اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ‬‫ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ و ﻫﻮ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﺷـﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل ﻣﺎ ﻗﺎل ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا اﻧﻬﻢ‬‫ﺳﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ [1] :‬ﻓﯿﺪ ﺑﻔﺘﺢ ﻓﺴﮑﻮن‪ :‬ﺑﻠﯿﺪة ﻓﯽ ﻧﺼﻒ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء ج ‪ 2‬ص ‪.144‬‬‫]‪ [3‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 3‬ص ‪.227‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪127 :‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺗﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪،‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ان ﺧﺘﻨـﺎ ﻟﯽ ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﻋﻨـﮏ ﺑﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺷﺄن ﻋﻠﯽ ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﺄﻧﺎ أﺣﺐ أن أﺳـﻤﻌﻪ ﻣﻨﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﮑﻢ ﻣﻌﺸـﺮ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‬‫ﻓﯿﮑﻢ ﻣـﺎ ﻓﯿﮑﻢ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻋﻠﯿـﮏ ﻣﻨﯽ ﺑﺄس‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﮐﻨﺎ ﺑﺎﻟﺠﺤﻔـﮥ ﻓﺨﺮج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ إﻟﯿﻨﺎ ﻇﻬﺮا و ﻫﻮ آﺧﺬ‬‫ﺑﻌﻀـﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪» :‬أﯾﻬـﺎ اﻟﻨـﺎس أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻗﺎل‬‫ﻓﻘﻠﺖ ﻫﻞ ﻗﺎل ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻤﺎ اﺧﺒﺮك ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﺎﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺪاﺋﺢ ﺳﺎﻣﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺳﻨﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺑﻬﯿﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﺑﻤﻼﺣﻈﮥ ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟﯿﻪ ﻗﻮم ﻇﺎﻫﺮ و روﺷﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺮﺟﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﺨﺎرﻓﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﺳـﻤﻊ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬و اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﻤﺮي‪ ،‬و اﻻﻋﻤﺶ‪،‬‬‫و أﺑﺎ ﺣﯿﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺠﻬﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻣﻐﻮل‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻄﺎ‪ ،‬و ﻣﺴـﻌﺮ ﺑﻦ ﮐﺪام‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋـﺪة‪ ،‬و ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬و اﻻوزاﻋﯽ‪ ،‬و ﺳـﯿﻒ اﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﺣﺴﺎن‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬و‬‫ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬و ﺑﺪر ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ]‪ [1‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.84‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 4‬ص ‪.368‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪128 :‬‬‫و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و أﺷﻌﺚ ﺑﻦ ﺳﻮار‪ ،‬و ﻋﻤﺎرة ﺑﻦ زاذان‪ ،‬و اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ ارﻃﺎة‪ ،‬و ﺣﻨﻈﻠﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 99‬از ‪211‬‬‫روي ﻋﻨﻪ‪ :‬اﺑﻨﻪ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ‬‫ﻣﺴﻌﻮد أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮات اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب اﻟﻄﺎﺋﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻗﺪاﻣﮥ اﻟﺴﺮﺧﺴﯽ‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻄﻮﺳﯽ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ اﻟﺤﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺠﻌﻔﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻوﯾﺴـﯽ‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻔﺮوي‪ ،‬و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ‬‫اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﺳﺌﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ اﻟﺮﺟﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﺑﻦ ادرﯾﺲ أﺣﺐ إﻟﯿﮏ ﻓﯽ اﻻﻋﻤﺶ أو اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺛﻘﺘﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ اﻻﻣﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﺣﺪث ﻋﻨﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﻌﺒﺪي‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن اﻟﻌﺎﻣﺮي‪ ،‬و ﺑﯿﻦ وﻓﺎﺗﯿﻬﻤﺎ ﺳـﺒﻊ و‬‫ﺳﺘﻮن ﺳﻨﮥ[ ﻟا ﺦ‪.‬‬‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة و اﻻﻋﻤﺶ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ‪ :‬اﺑﻨﻪ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﺣﺠﮥ ﺗﻮﻓﯽ ‪.[199‬‬‫و ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ اﻟﻬﻤـﺪاﻧﯽ اﻟﺨﺎرﻓﯽ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ‪ :‬اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ‬‫ﻋﺮوة‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪129 :‬‬‫ﻋﻤﺮ و ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺠﻬﻨﯽ‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة‪ ،‬و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و ﺣﻨﻈﻠﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﺳﯿﻒ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و اﻻوزاﻋﯽ‪ ،‬و‬‫ﻋﺜﻤـﺎن ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻋﻤﺮو اﺑﻦ ﻋﺜﻤـﺎن ﺑﻦ ﻣﻮﻫﺐ‪ ،‬و ﻣﺠﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ‬‫ﻣﻐﻮل‪ ،‬و ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﻏﺰوان‪ ،‬و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨـﻪ‪ :‬اﺑﻨﻪ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ‪ ،‬و أﺑـﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻋﺜﻤـﺎن اﺑﻨـﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و أﺑـﻮ ﻗـﺪاﻣﮥ‬‫اﻟﺴﺮﺧﺴـﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ و أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻻﺷﺞ‪ ،‬و ﻫﻨﺎد ﺑﻦ اﻟﺴـﺮي‪ ،‬و أﺑﻮ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺮب اﻟﻄﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﺳﺌﻞ ﺳﻔﯿﺎن ﻋﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ اﻟﺮﺟﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺪارﻣﯽ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬اﺑﻦ ادرﯾﺲ أﺣﺐ إﻟﯿﮏ ﻓﯽ اﻻﻋﻤﺶ أو اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺴـﺘﻘﯿﻢ اﻻﻣﺮ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻨﻪ ﻣﺤﻤﺪ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ وﻟﺪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و‬‫ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﻘﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺻﺪوﻗﺎ[ ]‪.[1‬‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﺑﻨﻮن ﻣﺼـﻐﺮا‪ ،‬اﻟﻬﻤـﺪاﻧﯽ أﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺘﺎﺳـﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و‬‫ﺗﺴﻌﯿﻦ ‪ [1] .‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 6‬ص ‪ 57‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ أﺑﯽ اﺣﻤﺪ زﺑﯿﺮي«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 100‬از ‪211‬‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻮ اﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺒﺎل‪:‬؟‬‫ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ اﻟﺮﺑﯿﻊ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ اﻻﺳـﻠﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ زﯾﺎد ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫زﯾﺎد اﻻﺳﻠﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ ﻣﺴـﻠﻤﺎ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻣﺎ ﻗﺎل؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺸﺮ ﺑﺪرﯾﺎ ﻓﺸﻬﺪوا[ ]‪.[1‬‬‫و اﻋﺘﺒﺎر و اﻋﺘﻤﺎد و وﺛﻮق و ﺟﻼﻟﺖ و ﻧﺒﺎﻟﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺮ أدﻧﯽ ﻣﻤﺎرﺳﯽ ﻣﺨﻔﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺒﺎل ]‪ [2‬ﻋﻦ ﻓﻄﺮ و ﻣﺴﻌﺮ و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮات‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺑﻨﺪار‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ‪ .‬و ﻗﺎل آﺧﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺼﻮم اﻟﺪﻫﺮ‪ ،‬ﻣﺎت ‪.[3] [203‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﻻﺳﺪي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻋﺎﺑﺪا‪ ،‬ﻣﺠﺘﻬﺪا[ ]‪ [1] .[4‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.88‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﺬي رأﯾﻨﺎه‪» :‬اﻟﺨﺒﺎز«‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 3‬ص ‪.60‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.8‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨـﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺣﻨﺶ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻟﻘﯿﻂ اﻟﻨﺨﻌﯽ اﻻﺷـﺠﻌﯽ‪ ،‬ﻋﻦ رﺑﺎح ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺎء رﻫﻂ‬‫اﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﺎﻟﺮﺣﺒﮥ ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮏ ﯾﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ أﮐﻮن ﻣﻮﻻﮐﻢ و أﻧﺘﻢ ﻗﻮم ﻋﺮب؟‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﺎن ﻫﺬا ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫ﻗﺎل رﺑﺎح‪ :‬ﻓﻠﻤﺎ ﻣﻀﻮا اﺗﺒﻌﺘﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﺖ ﻣﻦ ﻫﺆﻻء؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻔﺮ ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎر ﻓﯿﻬﻢ أﺑﻮ أﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎري ]‪.[1‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن از اﺋﻤﮥ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن‪ ،‬و اﺻﺤﺎب ﺣﻔﻆ و ﻓﻘﻪ و اﺗﻘﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻻﻣﻮي ﻣﻮﻟﯽ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﯿﻂ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﮑﻮﻓﯽ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم ﻟﻢ ﯾﺪرك اﻻﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪،‬‬‫و روي ﻋﻦ ﻓﻄﺮ اﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻣﻐﻮل‪ ،‬و ﻣﺴـﻌﺮ و اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻃﻬﻤﺎن‪ ،‬و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻨﻬﺸﻠﯽ‪ ،‬و‬‫ﻣﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻬﻠﻬﻞ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 101‬از ‪211‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ]‪ [1‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.584‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪132 :‬‬‫و أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﺛﻘﻪ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫و ﺳﺌﻞ أﺑﻮ داود ﻋﻨﻪ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ واﺣﺪ اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪ اﻟﺒﺪن‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﺳﻦ ﻣﺘﻘﺪم ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ أي‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﮐﺎن ﻋﻨﺪه‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم اﻻ ذﮐﺮت اﻟﺸﻌﺒﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ أﺳﺎﻣﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ رأس اﻟﻨﺎس‪ ،‬و ﻫﻮ ﺟﺎﻣﻊ‪ ،‬و ﺑﻌﺪه اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و‬‫ﺑﻌﺪه اﻟﺸﻌﺒﯽ‪ ،‬و ﺑﻌﺪه اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﻌﺪ اﻟﺜﻮري ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﺎت ﺑﻔﻢ اﻟﺼﻠﺢ ]‪ [1‬ﻓﯽ ﻧﺼﻒ رﺑﯿﻊ اﻻول ﺳﻨﮥ ﺛﻼث و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن و اﻟﺴـﻨﮥ و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬ﺿـﺒﻂ ﺣﺮوف ﻋﺎﺻﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ ،‬و راﺟﻌﻪ ﻓﯿﻬﺎ ﻣـﺪة‪ ،‬و ﺣﺮرﻫﺎ و دارت ﻗﺮاءة‬‫أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬اﺧﺬﻫﺎ ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ اﯾﻮب اﻟﺼﺮﯾﻔﯿﻨﯽ ]‪ ،[2‬و اﺑﻮ ﺣﻤﺪون اﻟﻄﺒﯿﺐ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬و ﺧﻠﻒ اﻟﺒﺰار‪ ،‬و اﺑﻮ ﻫﺸﺎم اﻟﺮﻓﺎﻋﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻮﮐﯿﻌﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺮﻓﺎﻋﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش ﻋﻦ ﺣﺮوف ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺘﯽ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﮑﺮاﺳﮥ ارﺑﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﺣﺪﺛﻨﯽ ﺑﻬﺎ ﺣﺮﻓﺎ ﺣﺮﻓﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺒﺮ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪.‬‬‫اﺧـﺬ اﻟﻘﺮاءة ﻋـﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿـﺎش‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﯾـﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻓﻄﺮ ]‪ [1‬ﻓﻢ اﻟﺼـﻠﺢ‪ :‬ﻧﻬﺮ ﮐﺒﯿﺮ ﻓﻮق واﺳـﻂ ﮐﻤـﺎ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻢ‬‫اﻟﺒﻠﺪان‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﺮﯾﻔﯿﻦ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺼﺎد و ﮐﺴﺮ اﻟﺮاء ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ اﻋﻤﺎل واﺳﻂ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪133 :‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ‪ ،‬و ﻫﺬه اﻟﻄﺒﻘﮥ و ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ‪ :‬ﮐﺎن ﺑﻌﺪ اﻟﺜﻮري ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ داود‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم واﺣﺪ اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﻟا ﻤﺪﯾﻨﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ أي ﻋﻠﻢ ﮐﺎن ﻋﻨﺪه![ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺒﺮ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ]‪.[2‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻻﻣﻮي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ اﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و اﻟﺴﻔﯿﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﺪة ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪[3] [203‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 102‬از ‪211‬‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﺷـﯿﺦ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﻟا ﺠﺰري‬‫]‪ [1] [4‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 343‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.10‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ص ‪.152‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ اﻻـﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﻨﻬﺎﯾـﮥ« ﻫﻮ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤﺤـﺪث اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪ 606‬و اﻣـﺎ اﺑـﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﺰري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪ 630‬ﻓﻬﻮ ﺻﺎﺣﺐ »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ« ﻻ »اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ« ﻓﻌﻠﯽ ﻫﺬا ﻧﺴﺒﮥ »اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ« اﻟﯽ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﺳﻬﻮ ﻣﻦ ﻗﻠﻤﻪ اﻟﺸﺮﯾﻒ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪134 :‬‬‫اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ در »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻠﻐﮥ« در ﻟﻐﺖ وﻟﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ﺗﮑﺮر ذﮐﺮ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺳﻢ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴـﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪،‬‬‫و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻊ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻌﻘﯿﺪ و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺪ و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و اﮐﺜﺮﻫﺎ ﻗﺪ ﺟﺎءت ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﯿﻀﺎف ﮐﻞ واﺣﺪ اﻟﯽ ﻣﺎ ﯾﻘﺘﻀﯿﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻮارد ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﮐﻞ ﻣﻦ وﻟﯽ اﻣﺮا او ﻗﺎم ﺑﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻه و وﻟﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗـﺪ ﯾﺨﺘﻠﻒ ﻣﺼﺎدر ﻫـﺬه اﻻﺳـﻤﺎء‪ ،‬ﻓﺎﻟﻮﻻﯾـﮥ ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺐ و اﻟﻨﺼـﺮة و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻮﻻﯾﮥ ﺑﺎﻟﮑﺴـﺮ ﻓﯽ اﻻﻣﺎرة و اﻟﻮﻻء ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و‬
‫اﻟﻤﻮاﻻة ﻣﻦ واﻟﯽ اﻟﻘﻮم‪.‬‬‫و ﻣﻨ ﻪ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫و ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﮐﺜﺮ اﻻﺳﻤﺎء اﻟﻤﺬﮐﻮرة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺬﻟﮏ وﻻء اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ذﻟ َِﮏ ﺑ َِﺄﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َو َأﱠن اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ ﻻ َﻣْﻮﻟﯽ ﻟَُﻬْﻢ‬‫]‪ [[1‬اﻟﺦ ]‪ [2‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺼـﺪﯾﻘﯽ اﻟﻔﺘﻨﯽ اﻟﮑﺠﺮاﺗﯽ ﻫﻢ ﻗﻮل ﺷﺎﻓﻌﯽ را ﮐﻪ در ﻋﺒﺎرت »ﻧﻬﺎﯾـﮥ« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ در »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺎر« ذﮐﺮ‬‫ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ اﻟﺨﻠﺨﺎﻟﯽ در »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ ﺷﺮح ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﻌﻨﺎه ﻣﻦ ﮐﻨﺖ اﺗﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﯾﺘﻮﻻه‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ ﺿـﺪ اﻟﻌﺪو‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ اﺣﺒﻪ ﻓﻌﻠﯽ ﻣﺤﺒﻪ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﻌﻨﺎه ﻣﻦ ﯾﺘﻮﻻﻧﯽ ﻓﻌﻠﯽ ]‪ [1‬ﺳﻮرة‬‫ﻣﺤﻤﺪ )ص(‪.11 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻻﺛﺮ ج ‪ 5‬ص ‪.228‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪135 :‬‬‫ﯾﺘﻮﻻه‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﺳﺒﺐ ذﻟﮏ‪،‬‬‫ان أﺳﺎﻣـﮥ ﺑﻦ زﯾﺪ ﻗﺎل ﻟﻌﻠﯽ‪ :‬ﻟﺴﺖ ﻣﻮﻻي‪ ،‬اﻧﻤﺎ ﻣﻮﻻي رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ‬‫ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫و ﻧﻘﻞ ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬أراد ﺑﺬﻟﮏ وﻻء اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ذﻟ َِﮏ ﺑ َِﺄﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا‬‫]‪ [1‬أي وﻟﯿﻬﻢ و ﻧﺎﺻﺮﻫﻢ اﻟﺦ‪.‬‬‫و اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺘﻮرﭘﺸﺘﯽ در »ﻣﻌﺘﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺘﻘﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]از ﺟﻤﻠﻪ آﻧﭽﻪ ﺑﺪان اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ در ﺧﻼﻓﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﺪ از رﺳﻮل اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 103‬از ‪211‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ‪ :‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ دﻟﯿﻞ اﺳﺖ ﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ اوﻟﯽ ﺗﺮ ﻣﺮدﻣﺎن اﺳﺖ ﺑﺨﻼﻓﺖ‪.‬‬‫ﺟﻮاب آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺗﺎوﯾـﻞ ﻣﺴـﺘﻘﯿﻢ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﻔـﺎء ﺗﻌﻘﯿﺐ وﻻـﯾﺖ ﻋﻠﯽ را ﺑﺮ وﻻـﯾﺖ ﺧﻮد ﻋﻄﻒ ﮐﺮد‪ ،‬و ﺑـﺎ ﻓـﺎء ﺗﻌﻘﯿﺐ ﺗﺮاﺧﯽ‬‫ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﻪ ﭼﻮن وﻻﯾﺖ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ‪ ،‬وﻻﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﺮ ﻋﻘﺐ اﯾﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﻮد‪ ،‬و از آﻧﺠﺎ ﻻزم آﯾﺪ‬‫ﮐﻪ وﻻﯾﺖ ﻋﻠﯽ در زﻣﺎن رﺳﻮل ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و آن روا ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻪ وي ﺑﺎ رﺳﻮل ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ در ﺣﮑﻢ‬‫وﻻﯾﺖ ﻣﺸﺎرك ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﻣﻘﺘﻀﺎي اﯾﻦ ﺻـﯿﻐﻪ در ﺣﯿﺎت رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ در ﺣﮑﻢ اﯾﻦ ﺗﺎوﯾﻞ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺸﻮد ﺑـﺪاﻧﭽﻪ‬‫ﺑﻌـﺪ از وﻓﺎت اﺳﺖ در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﻤﺎ را ﻣﺘﻤﺴﮏ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺮاد از اﯾﻦ ﻣﻮاﻻت دﯾﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻔﻬﻮم اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﻪ‬‫ﻣﻦ دوﺳﺖ و ﯾﺎور وﯾﻢ‪ ،‬ﻋﻠﯽ دوﺳﺖ و ﯾﺎر وي اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺮﺣﻤﮥ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻣﺮاد ازﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮاﻻة اﺳﻼم اﺳﺖ ‪ [1] .‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ )ص(‪.11 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪136 :‬‬‫و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻓﺎﺧﺮه‪ ،‬و ﻣﮑﺎرم ﻇﺎﻫﺮه‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﺎﻫﺮه‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺪ زاﻫﺮه‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺟﻠﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﺪاﺋﺢ ﺟﻤﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﻔﺎﺧﺮ أﺻﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﺎﺛﺮ اﺛﯿﻠﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ‬‫ﺑﺎﻻﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ اﺣﺎﻃﻪ آن ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻻﺧﺘﺼﺎر ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف اﻟﻨﻮوي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻣﺎﻣﻨﺎ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻫﻮ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺷﺎﻓﻊ ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﻄﻠﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻨﺎف ﺑﻦ ﻗﺼـﯽ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﻤﻄﻠﺒﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺤﺠﺎزي اﻟﻤﮑﯽ اﺑﻦ ﻋﻢ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻠﺘﻘﯽ ﻣﻌﻪ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒ ﺪ ﻣﻨ ﺎ ف ‪.‬‬
‫و ﻗﺪ اﮐﺜﺮ اﻟﻌﻠﻤﺎء رح ﻣﻦ اﻟﻤﺼـﻨﻔﺎت ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و اﺣﻮاﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻘﺪﻣﯿﻦ و اﻟﻤﺘﺄﺧﺮﯾﻦ ﮐﺪاود اﻟﻈﺎﻫﺮي‪ ،‬و اﻟﺴﺎﺟﯽ‪ ،‬و ﺧﻼﺋﻖ ﻣﻦ‬‫ا ﻟ ﻤﺘ ﻘ ﺪ ﻣﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫و اﻣﺎ اﻟﻤﺘﺄﺧﺮون ﮐﺎﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و اﻻﺟﺮي‪ ،‬و اﻟﺮازي‪ ،‬و اﻟﺼﺎﺣﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺎد‪ ،‬و اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ و ﺧﻼﺋﻖ ﻻ ﯾﺤﺼﻮن‪.‬‬‫ﻓﮑﺘﺒﻬﻢ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ ﻣﺸـﻬﻮرة‪ ،‬و ﻣﻦ اﺣﺴـﻨﻬﺎ و اﺗﻘﻨﻬﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺠﻠﺪﺗﺎن ﺿﺨﻤﺘﺎن ﻣﺸﺘﻤﻠﺘﺎن ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺎﺋﺲ ﻣﻦ ﮐﻞ ﻓﻦ‪ ،‬اﺳﺘﻮﻋﺐ‬‫ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻌﻈﻢ اﺣﻮاﻟﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ ﺑﺎﻻﺳﺎﻧﯿﺪ اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ و اﻟﺪﻻﺋﻞ اﻟﺼﺮﯾﺤﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎﺑﻨـﺎ ﻫـﺬا ﻣﺒﻨﯽ ﻋﻠﯽ اﻻﺧﺘﺼﺎر ﻓﻼ ﯾﻠﯿﻖ ﺑﻪ اﻟﺒﺴﻂ ﺑﺎﻟﺘﻄﻮﯾﻞ و اﻻﮐﺜﺎر‪ ،‬ﻓﺎﻗﺘﺼـﺮ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ان ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﻋﻠﯽ اﻻﺷﺎرة اﻟﯽ ﻧﺒـﺬ ﻣﻦ ﺗﻠﮏ‬‫اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ‪ ،‬و اﻟﺮﻣﺰ اﻟﯽ ﺟﻤﻞ ﺗﻠﮏ اﻟﮑﻠﯿﺎت و اﻟﻤﻌﺎﻗﺪ‪.‬‬‫ﻓﺎﻗﻮل ﻣﺴﺘﻌﯿﻨﺎ ﺑﺎﻟﻠّﻪ ﻣﺘﻮﮐﻼ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻔﻮﺿﺎ اﻣﺮي إﻟﯿﻪ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪137 :‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗـﺎل اﻟﻨﻮوي‪» ] :‬ﻓﺼـﻞ ﻓﯽ ﺗﻠﺨﯿﺺ ﺟﻤﻠـﮥ اﺣﻮال اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ« اﻋﻠﻢ اﻧﻪ رح ﮐﺎن ﻣﻦ اﻧﻮاع اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ ﺑﺎﻟﻤﺤﻞ اﻻﻋﻠﯽ و اﻟﻤﻘﺎم اﻻﺳـﻨﯽ‪،‬‬‫ﻟﻤﺎ ﺟﻤﻌﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺨﯿﺮات و وﻓﻘﻪ ﻟﻪ ﻣﻦ ﺟﻤﯿﻞ اﻟﺼﻔﺎت‪ ،‬و ﺳﻬﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻧﻮاع اﻟﻤﮑﺮﻣﺎت‪.‬‬‫ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ ﺷـﺮف اﻟﻨﺴﺐ اﻟﻄﺎﻫﺮ و اﻟﻌﻨﺼـﺮ اﻟﺒﺎﻫﺮ‪ ،‬و اﺟﺘﻤﺎﻋﻪ ﻫﻮ و رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺐ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﺸﺮف و‬‫ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﺤﺴﺐ‪.‬‬‫و ﻣﻦ ذﻟﮏ ﺷﺮف اﻟﻤﻮﻟﺪ و اﻟﻤﻨﺸﺄ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ وﻟﺪ ﺑﺎﻻرض اﻟﻤﻘﺪﺳﮥ و ﻧﺸﺄ ﺑﻤﮑﮥ‪.‬‬‫و ﻣـﻦ ذﻟـﮏ اﻧـﻪ ﺟـﺎء ﺑﻌـﺪ ان ﻣﻬـﺪت اﻟﮑﺘـﺐ و ﺻـﻨﻒ و ﻗﺮرت اﻻﺣﮑـﺎم و ﻧﻘﺤـﺖ‪ ،‬ﻓﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﻣـﺬاﻫﺐ اﻟﻤﺘﻘـﺪﻣﯿﻦ‪ ،‬و اﺧـﺬ ﻋﻦ اﻻـﺋﻤﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 104‬از ‪211‬‬‫اﻟﻤﺒﺮزﯾﻦ‪ ،‬و ﻧﺎﻇﺮ اﻟﺤﺬاق و اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺒﺤﺚ ﻣﺬاﻫﺒﻬﻢ و ﺳﺒﺮﻫﺎ و ﺗﺤﻘﻘﻬﺎ و ﺧﺒﺮﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻠﺨﺺ ﻣﻨﻬﺎ ﻃﺮﯾﻘﮥ ﺟﺎﻣﻌﮥ ﻟﻠﮑﺘﺎب و اﻟﺴﻨﮥ و اﻻﺟﻤﺎع‬‫و اﻟﻘﯿﺎس‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻘﺘﺼﺮ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﺾ ذﻟﮏ ﮐﻤﺎ وﻗﻊ ﻟﻐﯿﺮه‪.‬‬‫و ﺗﻔﺮغ ﻟﻼﺧﺘﯿﺎر و اﻟﺘﮑﻤﯿﻞ و اﻟﺘﻨﻘﯿـﺢ ﻣﻊ ﮐﻤﺎل ﻗﻮﺗﻪ و ﻋﻠﻮ ﻫﻤﺘﻪ و ﺑﺮاﻋﺘﻪ ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻧﻮاع اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬و اﺿـﻄﻼﻋﻪ ﻣﻨﻬﺎ اﺷﺪ اﺿـﻄﻼع‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫اﻟﻤﺒﺮز ﻓﯽ اﻻﺳـﺘﻨﺒﺎط ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬اﻟﺒﺎرع ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻨﺎﺳﺦ و اﻟﻤﻨﺴﻮخ و اﻟﻤﺠﻤﻞ و اﻟﻤﺒﯿﻦ و اﻟﺨﺎص و اﻟﻌﺎم و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﻣﻦ ﺗﻘﺎﺳﯿﻢ‬‫اﻟﺨﻄـﺎب‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺴـﺒﻘﻪ اﺣـﺪ اﻟﯽ ﻓﺘـﺢ ﻫـﺬا اﻟﺒﺎب‪ ،‬ﻻﻧﻪ اول ﻣﻦ ﺻـﻨﻒ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ ﺑﻼ اﺧﺘﻼف و ﻻ ارﺗﯿﺎب‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟـﺬي ﻻ ﯾﺴﺎوي ﺑﻞ ﻻ‬‫ﯾﺪاﻧﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﺳﻨﮥ رﺳﻮﻟﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ورد ﺑﻌﻀﻬﺎ اﻟﯽ ﺑﻌﺾ ‪.‬‬
‫اﻟﯽ ان ﻗـﺎل ﻟا ﻨﻮوي‪] :‬و ﻣﻦ ذﻟـﮏ ﺷـﺪة اﺟﺘﻬـﺎده ﻓﯽ ﻧﺼـﺮة اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﺗﺒﺎع اﻟﺴـﻨﮥ و ﺟﻤﻌﻪ ﻓﯽ ﻣـﺬﻫﺒﻪ ﺑﯿﻦ اﻃﺮاف اﻻدﻟـﮥ ﻣﻊ اﻻﺗﻘﺎن و‬‫اﻟﺘﺤﻘﯿـﻖ و اﻟﻌﺮض اﻟﺘـﺎم ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌـﺎﻧﯽ و اﻟﺘـﺪﻗﯿﻖ ﺣـﺘﯽ ﻟﻘﺐ ﺣﯿﻦ ﻗـﺪم اﻟﻌﺮاق ﺑﻨﺎﺻـﺮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻏﻠﺐ ﻓﯽ ﻋﺮف اﻟﻌﻠﻤـﺎء اﻟﻤﺘﻘـﺪﻣﯿﻦ و‬‫اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯿﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﺒﻌﯽ ﻣﺬﻫﺒﻪ ﻟﻘﺐ اﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﻘﺪﯾﻢ و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روﯾﻨﺎ ﻋﻦ اﻣﺎم اﻻﺋﻤﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪138 :‬‬‫ﺣﻔﻆ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺴﻨﮥ ﺑﺎﻟﻐﺎﯾﮥ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ‪ ،‬اﻧﻪ ﺳﺌﻞ ﻫﻞ ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﺻﺤﯿﺤﮥ ﻟﻢ ﯾﻮدﻋﻬﺎ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻ[‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل اﻟﻨﻮوي‪] :‬ﻓﺼﻞ ﻓﯽ ﺷـﻬﺎدات ﻋﻠﻤﺎء اﻻﺳـﻼم اﻟﻤﺘﻘـﺪﻣﯿﻦ ﻓﻤﻦ ﺑﻌـﺪﻫﻢ ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ ﺑﺎﻟﺘﻘﺪم ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و اﻋﺘﺮاﻓﻬﻢ ﻟﻪ ﺑﻪ‪ ،‬و ﺣﺴﻦ ﺛﻨﺎﺋﻬﻢ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﺟﻤﯿـﻞ دﻋﺎﺋﻬﻢ ﻟﻪ‪ ،‬و وﺻـﻔﻬﻢ ﻟﻪ ﺑﺎﻟﺼـﻔﺎت اﻟﺠﻤﯿﻠـﮥ و اﻟﺨﻼل اﻟﺤﻤﯿـﺪة‪ ،‬و ﻫـﺬا اﻟﺒﺎب رﺑﻤﺎ اﺗﺴﻊ ﺟـﺪا ﻟﮑﻦ ﻧﺮﻣﺰ اﻟﯽ اﺣﺮف ﻣﻨﻪ‬‫ﺗﻨﺒﯿﻬﺎ ﺑﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺳﻮاﻫﺎ‪ ،‬و اﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ ﮐﻠﻬﺎ ﻣﻮﺟﻮدة ﻣﺸﻬﻮرة ﻟﮑﻦ ﻧﺤﺬﻓﻬﺎ اﺧﺘﺼﺎرا‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻟﻪ ﺷﯿﺨﻪ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻧﺲ رض‪ :‬ان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﻗﺪ اﻟﻘﯽ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺒﮏ ﻧﻮرا ﻓﻼ ﺗﻄﻔﺌﻪ ﺑﺎﻟﻤﻌﺼﯿﮥ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ رح‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺣﻠﺖ اﻟﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺴـﻤﻊ ﮐﻼﻣﯽ ﻧﻈﺮ اﻟﯽ ﺳﺎﻋـﮥ و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻤﺎﻟﮏ ﻓﺮاﺳـﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ اﺳـﻤﮏ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ‬‫ﻣﺤﻤﺪ اﺗﻖ اﻟﱠﻠﻪ و اﺟﺘﻨﺐ اﻟﻤﻌﺎﺻـﯽ ﻓﺎﻧﻪ ﺳﯿﮑﻮن ﻟﮏ ﺷﺄن‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ و ﮐﺮاﻣﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬إذا ﮐﺎن ﻏﺪا ﺗﺠﯽء و ﯾﺠﯽء ﻣﻦ ﯾﻘﺮأ ﻟﮏ اﻟﻤﻮﻃﺎ‪،‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬اﻧﯽ اﻗﺮأه ﻇﺎﻫﺮا‪ ،‬ﻓﻐـﺪوت إﻟﯿﻪ و اﺑﺘﺪأت‪ ،‬ﻓﮑﻠﻤﺎ ﺗﻬﯿﺒﺖ ﻣﺎﻟﮑﺎ و اردت ان اﻗﻄﻊ اﻋﺠﺒﺘﻪ ﻗﺮاءﺗﯽ و اﻋﺮاﺑﯽ ]‪ [1‬ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎﻓﺘﯽ زد‪ ،‬ﺣﺘﯽ‬‫ﻗﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ اﯾﺎم ﯾﺴﯿﺮة‪ ،‬ﺛﻢ اﻗﻤﺖ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ اﻟﯽ ان ﺗﻮﻓﯽ ﻣﺎﻟﮏ رض‪ ،‬ﺛﻢ ذﮐﺮ ﺧﺮوﺟﻪ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪.‬‬‫و ﻓﯽ رواﯾﮥ ﻓﻘﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺮﺑﻤﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﯽ ﻓﯽ ﺷـﯽء ﻗﺪ ﻣﺮ اﻋﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺬا‪ ،‬ﻓﺎﻋﯿﺪه ﺣﻔﻈﺎ و ﮐﺎن اﻋﺠﺒﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﺖ ﺗﺤﺐ ان ﺗﮑﻮن ﻗﺎﺿـﯿﺎ‪،‬‬‫و ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﺮواﯾﮥ اﺗﯿﺘﻪ و اﻧﺎ اﺑﻦ ﺛﻠﺚ ﻋﺸﺮ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺷـﯿﺨﻪ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻗـﺪ ﻗﺮئ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﺮﻗﺎﺋﻖ ﻓﻐﺸـﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﻘﯿﻞ‪ :‬ﻗﺪ ﻣﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺳـﻔﯿﺎن‪ :‬ان ﮐﺎن ﻗﺪ‬‫ﻣﺎت ﻓﻘﺪ ﻣﺎت اﻓﻀﻞ اﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ [1] .‬اﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬أي اﻓﺼﺎﺣﯽ ﻣﻊ ﻋﺪم اﻟﻠﺤﻦ ﻓﯽ اﻻﻋﺮاب‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪139 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺪر ]‪ [1‬اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﯽ و ﻋﻤﯽ ﯾﻘﻮﻻن‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ إذا ﺟﺎءه ﺷـﯽء ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و اﻟﻔﺘﯿﺎ اﻟﺘﻔﺖ اﻟﯽ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻠﻮا ﻫﺬا‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﯾﻌﻈﻤﻪ و ﯾﺠﻠﻪ و ﻓﺴـﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺑﺤﻀـﺮة ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﺣﺪﯾﺜﺎ اﺷـﮑﻞ ﻋﻠﯽ ﺳـﻔﯿﺎن‬‫ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬ﺟﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا ﻣﺎ ﯾﺠﯿﺌﻨﺎ ﻣﻨﮏ اﻻ ﻣﺎ ﻧﺤﺐ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿﺪي ﺻﺎﺣﺐ ﺳـﻔﯿﺎن‪ :‬ﮐﺎن ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬و ﺷﯿﻮخ ﻣﮑﮥ‬‫ﯾﺼﻔﻮن اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﯾﻌﺮﻓﻮﻧﻪ ﻣﻦ ﺻﻐﺮه ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﺎﻟﺬﮐﺎء و اﻟﻌﻘﻞ و اﻟﺼﯿﺎﻧﮥ‪ ،‬و ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﻟﻢ ﻧﻌﺮف ﻟﻪ ﺻﺒﻮة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﯾﻘﻮل ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ رح ﻗﺪ و اﻟﱠﻠﻪ آن ﻟﮏ ان ﺗﻔﺘﯽ و اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﺑﻦ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن اﻣﺎم اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ﻓﯽ زﻣﻨﻪ اﻧﺎ ادﻋﻮ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ ﺻﻼﺗﯽ ﻣﻨﺬ ارﺑﻊ ﺳﻨﯿﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 105‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻘﻄﺎن ﺣﯿﻦ ﻋﺮض ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺘﺎب اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اﻋﻘﻞ او اﻓﻘﻪ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي اﻟﻤﻘـﺪم ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ ﻋﻠﻤﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ ﺣﯿﻦ ﺟـﺎءﺗﻪ رﺳﺎﻟـﮥ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻃﻠﺐ ﻣﻦ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ان ﯾﺼﻨﻒ ﮐﺘﺎب اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺛﻨﺎء ﺟﻤﯿﻼ و اﻋﺠﺐ ﺑﺎﻟﺮﺳﺎﻟﮥ اﻋﺠﺎﺑﺎ ﮐﺜﯿﺮا و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﺻﻠﯽ ﺻﻼة اﻻ ادﻋﻮ ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯿﻬﺎ‪.‬‬‫و ﺑﻌﺚ اﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺣﯿﻦ ﺧﺮج ﻣﻦ ﻋﻨﺪ ﻫﺎرون اﻟﺮﺷـﯿﺪ ﯾﻘﺮﺋﻪ اﻟﺴـﻼم و ﯾﻘﻮل ﺻﻨﻒ اﻟﮑﺘﺐ ﻓﺎﻧﮏ اوﻟﯽ ﻣﻦ ﯾﺼﻨﻒ‬‫ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺰﻣﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺴﺎن اﻟﺮازي‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﯾﻌﻈﻢ اﺣﺪا ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﺬي ﻃﺒﻊ ﺑﺒﯿﺮوت‪» :‬ﺑﻨﺖ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ« و ﻟﻌﻞ‬‫اﻟﺒﺪر ﮐﺎن ﻣﺼﺤﻒ ﺑﻨﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪140 :‬‬‫ﺗﻌﻈﯿﻤﻪ ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﯾﻮب ﺑﻦ ﺳﻮﯾـﺪا اﻟﺮﻣﻠﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺣـﺪ ﺷـﯿﻮخ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻣﺎت ﻗﺒﻞ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺑﺎﺣـﺪي ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ‪ :‬ﻣﺎ ﻇﻨﻨﺖ اﻧﯽ اﻋﯿﺶ ﺣﺘﯽ اري ﻣﺜﻞ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺒﻮﯾﻄﯽ‪ :‬ﻗـﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﺴـﺎن‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻣﺜﻞ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﮐﺎن ﺷﺪﯾـﺪ اﻟﻤﺤﺒـﮥ ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ ﻗـﺪم ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻤﺎ ﺟﺌﺖ ﻟﻠﺴـﻼم ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ أﺑﯽ‪ :‬ﻻ ﺗﺘﺮك ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ ﺣﺮﻓﺎ اﻻ اﮐﺘﺒﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬و ﻗﺪ ﺳﺌﻞ ﻋﻤﻦ ﯾﮑﺘﺐ ﮐﺘﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ؟ ﻓﻘﺎل ﻋﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬ﻣﺎت اﻟﺜﻮري و ﻣﺎت اﻟﻮرع‪ ،‬و ﻣﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻣﺎﺗﺖ اﻟﺴﻨﻦ‪ ،‬و ﺑﻤﻮت اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﻈﻬﺮ اﻟﺒﺪع‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﻟﻮ وﺻﻠﺘﻨﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻟﮑﺘﺒﺘﻬﺎ ﻣﺎ رأت ﻋﯿﻨﺎي اﮐﯿﺲ ﻣﻨﻪ اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺎﻓﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺗﻤﺎم اﻟﺴﺒﮑﯽ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ﮐﺎن ﻋﻦ ﻟﻨﺎ أن ﻧﻌﻘﺪ ﻟﻤﻨﺎﻗﺐ اﻻﻣﺎم اﻻﻋﻈﻢ اﻟﻤﻄﻠﺒﯽ و اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻻﻗﻮم اﺑﻦ ﻋﻢ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﺎﺑﺎ ﯾﻘﺪم اﻟﺘﺮاﺟﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻋﺎﻟﻢ‬‫ﻗﺮﯾﺶ اﻟﺬي ﻣﻸ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ ﻃﺒﺎق اﻻرض ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و رﻓﻊ ﻣﻦ ﻃﺒﺎﻗﻬﺎ اﻟﯽ ﻃﺒﺎق اﻟﺴـﻤﺎء ﺑﺬاﺗﻪ اﻟﻄﺎﻫﺮة ﻣﻦ ﻫﻮ أﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﻧﺠﻮﻣﻬﺎ و أﺳـﻤﯽ‪ ،‬و أﺛﺒﺖ‬‫ﺑﺎﺳـﻤﻪ ﻓﯽ ﻃﺒﺎق اﺟﺮاﻣﻬﺎ اﺳﻢ ﻣﻦ ﯾﺴـﻤﻊ آذاﻧﺎ ﺻـﻤﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻟﻮ ﻗﺎﻟﺖ ﺑﻨﻮ آدم ﻋﻠﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺳـﻤﺎء ﻟﻘﯿﻞ ﮐﻤﺎ أﺑﺮز ﻣﻨﻪ ﻟﮑﻢ أﺑﺎ و ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‬‫اﻣﺎ‪ ،‬و اﻟﺤﺒﺮ ﻟا ﺬي اﺳـﺲ ﺑﻌﺪ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﯿﺘﻪ ﺑﯿﺖ اﻟﻨﺒﻮة و اﻗﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬و ﺷـﯿﺪ ﻣﺒﺎﻧﯽ اﻻﺳﻼم ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﺟﻬﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﻼﻟﻬﺎ و ﺣﺮاﻣﻬﺎ‪ ،‬و أﯾﺪ‬‫دﻋﺎﺋﻢ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﻨﻪ ﺑﻤﻦ ﺳـﻬﺮ ﻓﯽ ﻣﺤﻮ ﻟﯿﺎﻟﯽ اﻟﺸﺒﻬﺎت إذا ﺳﻬﺮ ﻏﯿﺮه اﻟﻠﯿﺎﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺸﻬﻮات أو ﻧﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﺎ ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت‪ -‬ج‬‫‪ -1‬ص ‪ 44‬ﻟا ﯽ ص ‪.60‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪141 :‬‬‫رأﯾﻨﺎ اﻟﺨﻄﺐ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻋﻈﯿﻤﺎ‪ ،‬و اﻻﻣﺮ ﯾﺴﺘﺪﻋﯽ ﻣﺠﻠﺪات و ﻻ ﯾﻨﻬﺾ ﺑﻤﻌﺸﺎر ﻣﺎ ﯾﺤﺎوﻟﻪ ﻣﻦ اوﺗﯽ ﺑﺴﻄﮥ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺠﺴﻢ إذا ﮐﺎن ﻋﻠﯿﻤﺎ‬‫ﺟﺴﯿﻤﺎ‪ ،‬ﺛﻢ رأﯾﻨﺎ اﻻﺋﻤﮥ ﻗﺒﻠﻨﺎ اﻟﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﻘﺼﺪ ﻗﺪ ﺳﺒﻘﻮا و ﺗﻨﻮﻋﻮا ﻓﯿﻤﺎ ﻓﻌﻠﻮه‪ ،‬و أﮐﺜﺮوا اﻟﻘﻮل و ﺻﺪﻗﻮا‪ ،‬و أول ﻣﻦ ﺑﻠﻐﻨﯽ ﺻﻨﻒ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻻﻣﺎم داود ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﻣﺎم أﻫﻞ اﻟﻈﺎﻫﺮ ﻟﻪ ﻣﺼـﻨﻔﺎت ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﺛﻢ ﺻﻨﻒ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺎﺟﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﺛﻢ ﺻـﻨﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻ ﺑﺮي ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺣﺎﻓﻼ رﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ أرﺑﻌﮥ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺑﺎﺑﺎ‪ ،‬ﺛﻢ أﻟﻒ اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺒﯿﻊ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺼﻨﻔﺎ ﺟﺎﻣﻌﺎ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﻤﮑﺎن اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮا ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻨﻮع‪.‬‬‫ﺛﻢ ﺻﻨﻒ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﺎﮐﺮ اﻟﻘﻄﺎن ﻣﺨﺘﺼﺮه اﻟﻤﺸﻬﻮر‪.‬‬‫ﺛﻢ ﺻﻨﻒ اﻻﻣﺎم اﻟﺰاﻫﺪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﺮﺧﺴﯽ اﻟﻘّﺮاب ﻣﺠﻤﻮﻋﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻼ‪ ،‬رﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎﺋﮥ و ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ ﺑﺎﺑﺎ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﺻﻨﻒ اﻻﺳﺘﺎد اﻟﺠﻠﯿﻞ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺒﻐﺪادي ﮐﺘﺎﺑﯿﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 106‬از ‪211‬‬‫أﺣﺪﻫﻤﺎ ﮐﺒﯿﺮ ﺣﺎﻓﻞ ﻣﺨﺘﺺ ﺑﺎﻟﻤﻨﺎﻗﺐ‪ ،‬و اﻵﺧﺮ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻣﺤﻘﻖ ﯾﺨﺘﺺ ﺑﺎﻟﺮد ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺬي ﺗﻌﺮض ﻟﺠﻨﺎب ﻫﺬا اﻻﻣﺎم‪.‬‬‫ﺛﻢ ﺻـﻨﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ اﻟﻤﺸـﻬﻮر اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﻤﺤﻘﻖ‪ ،‬و ﮐﺘﺒﺎ أﺧﺮ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻨﻮع ﻣﺜﻞ ﺑﯿﺎن ﺧﻄﺎء‬‫ﻣﻦ ﺧﻄﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫ﺛﻢ ﺻﻨﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻣﺠﻤﻮﻋﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ و ﻣﺨﺘﺼﺮا ﻓﯽ اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﺻﻨﻒ اﻻﻣﺎم ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺮازي ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺸﻬﻮر اﻟﻤﺮﺗﺐ ﻋﻠﯽ أﺑﻮاب و ﺗﻘﺎﺳﯿﻢ‪.‬‬‫و ﺻﻨﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪142 :‬‬‫ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻤﻘﺮي ﮐﺘﺎﺑﯿﻦ‪ :‬أﺣﺪﻫﻤﺎ ﺳﻤﺎه »ﺷﻔﺎء اﻟﺼﺪور ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺻﺪر اﻟﺼﺪور« و اﻵﺧﺮ ﻣﺠﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ و ﻫﻮ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻣﻦ ﺷﻔﺎء اﻟﺼﺪور ﺳﻤﺎه‬‫اﻟﮑﺘﺎب اﻟﺬي أﻋﺪه ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻻﻣﺎم اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫و ﺻﻨﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻓﻨﺪق ﮐﺘﺎﺑﺎ ﮐﺒﯿﺮا ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ‪.‬‬‫و ﺻـﻨﻒ اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ اﻟﺠﻮﯾﻨﯽ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﯾﺨﺘﺺ ﺑﻤﺴﺄﻟـﮥ ﺗﺮﺟﯿـﺢ ﻣـﺬﻫﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻤﺬاﻫﺐ‪ ،‬و ﺗﻌﯿﯿﻦ اﻧﻪ اﻟﺬي ﯾﺠﺐ ﻋﻠﯽ ﮐﻞ‬‫ﻣﺨﻠﻮق اﻻﻋﺘﺰاء إﻟﯿﻪ و ﺗﻘﻠﯿﺪه ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻣﺠﺘﻬﺪا‪.‬‬‫ﻓﻠﻤﺎ رأﯾﺖ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﺎب ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻋﯿﻮن أوﻟﯿﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻤﺎ ﯾﺴـﺮه ﻋﻠﯽ اﻟﺴﺎﺑﻘﯿﻦ ﻗﺮﯾﺮة‪ ،‬و ﻋﯿﻮن اﻟﻨﺎس ﯾﮑﺘﻔﻮن ﺑﻤﺎ ﺳـﺒﻖ ﻻﻧﻬﻢ أﻫﻞ‬‫ﺑﺼﯿﺮة‪ ،‬ﻋﺪﻟﺖ ﻋﻦ ذﻟﮏ و ﺷﺮﻋﺖ ﻓﯽ ﻣﻘﺼﻮد ﻫﺬا اﻟﻤﺠﻤﻮع ]‪.[1‬‬‫و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ در »ﺣﻠﯿﮥ اﻻوﻟﯿﺎء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻨﻬـﻢ اﻻﻣـﺎم اﻟﮑﺎﻣـﻞ اﻟﻌـﺎﻟﻢ اﻟﻌﺎﻣـﻞ‪ ،‬ذو اﻟﺸـﺮف اﻟﻤﻨﯿـﻒ و اﻟﺨﻠـﻖ اﻟﻈﺮﯾـﻒ‪ ،‬ﻟـﻪ اﻟﺴـﺨﺎء و اﻟﮑﺮم‪ ،‬و ﻫـﻮ اﻟﻀـﯿﺎء ﻓﯽ اﻟﻈﻠﻢ‪ ،‬أوﺿـﺢ‬‫اﻟﻤﺸـﮑﻼت‪ ،‬و أﻓﺼﺢ ﻋﻦ اﻟﻤﻌﻀـﻼت‪ ،‬اﻟﻤﻨﺘﺸـﺮ ﻋﻠﻤﻪ ﺷـﺮﻗﺎ و ﻏﺮﺑﺎ‪ ،‬اﻟﻤﺴـﺘﻔﯿﺾ ﻣﺬﻫﺒﻪ ﺑﺮا و ﺑﺤﺮا‪ ،‬اﻟﻤﺘﺒﻊ ﻟﻠﺴﻨﻦ و اﻻﺛﺎر‪ ،‬و اﻟﻤﻘﺘﺪي ﺑﻤﺎ‬‫اﺟﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻟا ﻤﻬـﺎﺟﺮون و اﻻﻧﺼـﺎر‪ ،‬اﻗﺘﺒﺲ ﻋﻦ اﻻﺋﻤـﮥ اﻻﺧﯿﺎر‪ ،‬ﻓﺤـﺪث ﻋﻨﻪ اﻻﺋﻤـﮥ اﻻﺣﺒﺎر‪ ،‬اﻟﺤﺠﺎزي اﻟﻤﻄﻠﺒﯽ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ادرﯾﺲ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺣﺎز اﻟﻤﺮﺗﺒﮥ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ‪ ،‬و ﻓﺎز ﺑﺎﻟﻤﻨﻘﺒﮥ اﻟﺴﺎﻣﯿﮥ‪ ،‬إذا اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ و اﻟﻤﺮاﺗﺐ ﯾﺴـﺘﺤﻘﻬﺎ ﻣﻦ ﻟﻪ اﻟﺪﯾﻦ و اﻟﺤﺴﺐ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻇﻔﺮ ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫رﺣﻤـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻬﻤﺎ ﺟﻤﯿﻌﺎ‪ ،‬ﻟﺸـﺮف اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﻤﻞ ﺑﻪ و ﺷـﺮف اﻟﺤﺴﺐ ﻗﺮﺑﮥ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬و ﺷـﺮﻓﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﻣﺎ‬‫ﺧﺼﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﻪ ﺑﺼﺮﻓﻪ ﻓﯽ وﺟﻮه اﻟﻌﻠﻢ و ﺑﺒﺴﻄﻪ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن اﻟﺤﮑﻢ‪ [1] ،‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ اﻟﮑﺒﺮي ﻟﻠﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 1‬ص ‪ 185‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪143 :‬‬‫ﻓﺎﺳﺘﻨﺒﻂ ﺧﻔﯿﺎت اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺷﺮح ﺑﻔﻬﻤﻪ اﻻﺻﻮل و اﻟﻤﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻧﺎل ذﻟﮏ ﺑﻤﺎ ﺧﺺ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ ﻗﺮﯾﺸﺎ ﻣﻦ ﻧﺒﻞ اﻟﺮأي اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﮥ اﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ :‬ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺑﯽ ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬اﻧﺒﺄ أﺑﻮ اﺳـﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﺳﺘﺸـﻬﺪ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻨـﺎس ﻓﻘﺎل أﻧﺸـﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ ﺳـﻤﻊ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه«؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎم ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ ﻓﺸﻬﺪوا[ ]‪.[2‬‬‫و اﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﺎﻣﺮ رﺑﻮع ﻓﻀﻞ ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﺷـﺮف ﻓﺎﺧﺮ‪ ،‬و ﺷﺄن ﺑﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻣﺠـﺪ زاﻫﺮ‪ ،‬و ﻣﻤـﺪوح اﺳﺎﻃﯿﻦ اﮐﺎﺑﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻋﺎﻟﯽ ﻣﺂﺛﺮ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﯿﺦ ﺷﻬﺎب ﻟا ﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻻﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺸﺎﻣﯽ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 107‬از ‪211‬‬‫روي ﻋﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺎدﯾﻦ‪ ،‬و اﻟﺜﻮري‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺛﻮر‪ ،‬و ﻋﻤﺮو اﻟﻨﺎﻗﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ‪ ،‬و اﻟﺼـﻐﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺪارﻣﯽ‪ ،‬و ﻟا ﺤﺎرث‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ ﺧﺎﺗﻤﮥ اﺻﺤﺎﺑﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺑﻘﯿﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ اﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ‪ [1] .‬ﺣﻠﯿﮥ اﻻوﻟﯿﺎء و ﻃﺒﻘﺎت اﻻﺻﻔﯿﺎء ج ‪ 9‬ص ‪ 63‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 5‬ص ‪.370‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪144 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻻ ﺑﺎس ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪:‬‬‫ﺻﺪوق ﺻﺎﻟﺢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ ،208‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﻘﺎت و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎت اول ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺒﺎن در »ﺛﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻻﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﻟﻘﺒﻪ ﺷﺎذان اﺻـﻠﻪ ﻣﻦ اﻟﺸﺎم‪ ،‬ﺳـﮑﻦ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬و ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺷﯿﺒﮥ و اﻫﻞ اﻟﻌﺮاق ﻣﺎت ﺑﺒﻐﺪاد اول ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ از ﻋﺒـﺎرت اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﮐﻪ در ذﮐﺮ رواﯾﺖ ﻣﻌﻤﺮ و اﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻣـﺬﮐﻮر ﺷـﺪه واﺿـﺢ اﺳﺖ‪ ،‬و در ﻣﻨـﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‬‫ﺗﺼﻨﯿﻒ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﻌﻤﺮ ﻋﻦ ﻃﺎووس ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻌﺚ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﻠﯿﺎ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ ﻋﻠﯿﻨﺎ و ﺧﺮج ﺑﺮﯾﺪة اﻻﺳﻠﻤﯽ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺚ ﻋﻠﯽ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﺴﺒﯽ ﻓﺸﮑﺎه ﺑﺮﯾﺪة اﻟﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‪.‬‬‫]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ ﻟا ﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪.340‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪145 :‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﮕﻔﺘﺎر اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق از اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺣﺬاق‪ ،‬و اﺟﻠﻪ اﻋﯿﺎن ﺳﺒﺎق‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻓﯽ اﻵﻓﺎق‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ اﺋﻤﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﻃﻼق اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺣﻨﺒﻠﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﻤﺎل ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺮﺟﺎل« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق از ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻀـﺮاري ]‪[1‬‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺑﻠﻐﻨﺎ‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﺑﺼـﻨﻌﺎء ﻋﻨـﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬ان ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﺗﺮﮐﻮا ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق و ﮐﺮﻫﻮه‪ ،‬ﻓﺪﺧﻠﻨﺎ ﻣﻦ‬‫ذﻟﮏ ﻏﻢ ﺷﺪﯾﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻠﻨﺎ‪:‬‬‫ﻗﺪ أﻧﻔﻘﻨﺎ و ﺗﻌﺒﻨﺎ و آﺧﺮ ذﻟﮏ ﺳـﻘﻂ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻢ أزل ﻓﯽ ﻏﻢ ﻣﻦ ذﻟﮏ اﻟﯽ وﻗﺖ اﻟﺤﺞ ﻓﺨﺮﺟﺖ ﻣﻦ ﺻـﻨﻌﺎء اﻟﯽ ﻣﮑﮥ‪ ،‬ﻓﺮاﻓﻘﺖ ﺑﻬﺎ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ زﮐﺮﯾﺎ ﻣﺎ اﻟـﺬي ﺑﻠﻐﻨﺎ ﻋﻨﮑﻢ ﻓﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻫﻮ؟ ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﺎ اﻧﮑﻢ ﺗﺮﮐﺘﻢ ﺣﺪﯾﺜﻪ و رﻏﺒﺘﻢ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 108‬از ‪211‬‬‫ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻟﻮ ارﺗﺪ ﻋﻦ اﻻﺳﻼم ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫و روﯾﻨﺎ ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪﻣﺖ ﻣﮑﮥ‪ ،‬ﻓﻤﮑﺜﺖ ﺛﻠﺜﮥ أﯾﺎم ﻻ ﯾﺠﯿﺌﻨﯽ أﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻤﻀـﯿﺖ و ﻃﻔﺖ و ﺗﻌﻠﻘﺖ ﺑﺄﺳـﺘﺎر اﻟﮑﻌﺒﮥ‪،‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ رب ﻣﺎ ﻟﯽ أ ﮐﺬاب أ ﻣﺪﻟﺲ أﻧﺎ؟ ﻓﺮﺟﻌﺖ اﻟﯽ اﻟﺒﯿﺖ ﻓﺠﺎءوﻧﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤـﮥ‪ :‬ﺳـﺌﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﻋﻦ أﺻـﺤﺎب اﻟﺜﻮري‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻣﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ‬‫اﻟﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬و أﺑـﻮ ﻋـﺎﺻﻢ و ﻃﺒﻘﺘﻬـﻢ ﮐﻠﻬﻢ ﻓﯽ ﺳـﻔﯿﺎن ﻗﺮﯾﺐ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻣﻦ ﺑﻌﺾ‪ ،‬و ﻫﻢ دون ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي‪ ،‬و‬‫وﮐﯿﻊ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬رأﯾﺖ أﺣﺪا أﺣﺴﻦ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻦ ]‪ [1‬اﻟﻀﺮاري‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﺿﺮار‪ ،‬أﺑﻮ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﺮازي‪ ،‬ﺻﺪﻗﻪ أﺑﻮ‬‫ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي ﮐﻤﺎ ﻓﯽ »اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ« ﻻﺑﻨﻪ ج ‪ 7‬ص ‪.190‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪146 :‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق أﺣﺪ ﻣﻦ ﺛﺒﺖ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ اﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬روي ﻟﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎ رﺣﻞ اﻟﯽ أﺣﺪ ﺑﻌﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﺜﻞ ﻣﺎ رﺣﻞ إﻟﯿﻪ ‪.‬‬
‫و ﺣﺎﻓﻆ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت ﻣﺤﺪث اﻟﯿﻤﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ اﻟﺴـﻨﮥ اﻟﻤـﺬﮐﻮرة ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻌﻼﻣـﮥ اﻟﻤﺮﺗﺤـﻞ إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻵﻓﺎق‪ ،‬اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﺼـﻨﻌﺎﻧﯽ اﻟﺤﻤﯿﺮي‬‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت ﻋﻦ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ‪ ،‬و اﻻوزاﻋﯽ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫و رﺣﻞ إﻟﯿﻪ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎ رﺣﻞ اﻟﻨﺎس اﻟﯽ أﺣﺪ ﺑﻌﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﺜﻞ ﻣﺎ رﺣﻠﻮا إﻟﯿﻪ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﺧﻼـﺋﻖ ﻣﻦ أﺋﻤـﮥ اﻻﺳـﻼم‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ اﻻﻣـﺎم ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬و اﻻﻣﺎم اﺣﻤـﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.367‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺨﺘﺼﺮ دول اﻻﺳﻼم ج ‪ 1‬ص ‪.100‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪147 :‬‬‫ﻏﯿﻼن ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﺑﻬﺮام«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام‪ :‬ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻓﻄﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺟﻤﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‬‫ﻟﻬﻢ‪ :‬أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻞ اﻣﺮئ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻣﺎ ﺳﻤﻊ ﻟّﻤﺎ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜﻮن ﻣﻦ اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 109‬از ‪211‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻓﻘﺎم ﻧﺎس ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺸـﻬﺪوا ﺣﯿﻦ أﺧﺬه ﺑﯿﺪه‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻌﻢ ﯾﺎ رﺳﻮل ﻟا ﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬـﺬا ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺨﺮﺟﺖ و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧﻔﺴـﯽ ﺷـﯽء ﻓﻠﻘﯿﺖ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪:‬‬‫اﻧﯽ ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﺎ ﺗﻨﮑﺮ؟ ﻗﺪ ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ذﻟﮏ ﻟﻪ ]‪.[2‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫و ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام از اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻓﺨﺎم‪ ،‬و ارﮐﺎن ﻋﻈﺎم‪ ،‬و اﻋﯿﺎن ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻘﺎم‪ ،‬و ﻣﻬﺮه ﺣﻔﺎظ اﻋﻼم اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﯿﺦ ﺷﻬﺎب ﻟا ﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.52‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 4‬ص ‪.370‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪148 :‬‬‫]اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ و ﯾﻘﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺆدب اﻟﻤﺮوذي ﺳﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ .‬روي ﻋﻦ اﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم‪ ،‬و‬‫أﺑﯽ ﻏﺴﺎن ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﻣﻄﺮف‪ ،‬و ﺷـﯿﺒﺎن اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ‪ ،‬و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻓﻀﺎﻟـﮥ‪ ،‬و أﯾﻮب ﺑﻦ ﻋﺘﺒﮥ‪ ،‬و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ‪ ،‬و ﺷـﺮﯾﮏ‬‫اﻟﻨﺨﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ اوﯾﺲ اﻟﻤﺪﻧﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺠﻮﻫﺮي‪ ،‬و أﺑﻮ ﺧﯿﺜﻤـﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و‬‫اﻟﺬﻫﻠﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق اﻟﺤﺮﺑﯿﺎن‪ ،‬و ﻋﺒﺎس اﻟﺪوري‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و ﺣﺪث ﻋﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻣﺎت ﻗﺒﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ آﺧﺮ ﺧﻼﻓﮥ اﻟﻤﺄﻣﻮن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﻗﺎل ﻟﯽ أﺣﻤﺪ‪ :‬اﮐﺘﺒﻮا ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﻘﺎت‪ .‬و ﻗﺎل ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ‪ ،213‬و ﻗﺎل ﻣﻄﯿﻦ‪ :‬ﺳـﻨﮥ ‪ .14‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﯽ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﻤﺮوزي أﺗﯿﺘﻪ ﻣﺮات ﺑﻌﺪ ﻓﺮاﻏﻪ ﻣﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺷﯿﺒﺎن و ﺳﺄﻟﺘﻪ أن ﯾﻌﯿﺪ ﻋﻠّﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺠﻠﺲ ﻓﻘﺎل ﺑّﮑﺮ ﺑّﮑﺮ و ﻟﻢ أﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺷﯿﺌﺎ‪.‬‬‫ﺛﻢ ذﮐﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام‪ ،‬و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ اﻧﻪ ﻣﺠﻬﻮل ﻓﮑﺄﻧﻪ ﻇﻦ اﻧﻪ ﻏﯿﺮ اﻟﻤﺮوزي و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪15‬‬‫و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ وﺿﺎح‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام ﺻﺪوق‪ .‬و‬‫ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪:‬‬‫ﺑﺼﺮي‪ ،‬ﺛﻘﮥ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ ،‬اﺑﻮ اﺣﻤﺪ‪ ،‬او اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺮوذي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪149 :‬‬‫ﺑﺘﺸﺪﯾﺪ اﻟﺮاء و ﺑﺬال ﻣﻌﺠﻤﮥ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺳﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ ﻋﺸﺮة و ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﺴﻨﮥ أو ﺳﻨﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻮ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﺆدب اﻟﻤﺮوزي ﺑﺒﻐﺪاد ﻋﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ذﺋﺐ‪ ،‬و ﺷﯿﺒﺎن‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻋﺒﺎس اﻟﺪوري‪ ،‬و اﺳﺤﺎق اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪ 213‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ[‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 110‬از ‪211‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ دﮐﯿﻦ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ ﮐﻪ ﺷﯿﺦ ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ ﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة ﻗﺎل‪ :‬ﻏﺰوت‬‫ﻣﻊ ﻋﻠﯽ ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ ﻓﺮأﯾﺖ ﻣﻨﻪ ﺟﻔﻮة‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ذﮐﺮت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﺘﻨﻘﺼـﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﺘﻐﯿﺮ ﻓﻘﺎل‪» :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾـﺪة أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‬‫]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﺎﻗﺐ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻏﺰوت ﻣﻊ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ ﻣﻨﻪ ﺟﻔﻮة‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ذﮐﺮت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﺘﻨﻘﺼﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫و ﺳﻠﻢ ﯾﺘﻐﯿﺮ ﻓﻘﺎل‪» :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ]‪ [1‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 5‬ص ‪.347‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪150 :‬‬‫ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﻓﻀـﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ ﺟﻠﯿﻞ‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﻣﺠـﺪ اﺛﯿﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﻔﻆ و اﺗﻘﺎن‪ ،‬و ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻠﻮ ﺷﺄن او ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻠﻤﺎي اﻋﯿﺎن‪ ،‬و ﭼﺴﺎن‬‫ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺑﺨﺎري ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺮوزي در »اﻧﺴﺎب« ﺑﻨﺴﺒﺖ ﻣﻼﺋﯽ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]و اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ‪ ،‬و دﮐﯿﻦ ﻟﻘﺐ‪ ،‬و اﺳـﻤﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﻫﯿﺮ اﺑﻦ درﻫﻢ اﻻﺣﻮل اﻟﻤﻼﺋﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ آل ﻃﻠﺤـﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻘﺮﺷﯽ‪.‬‬‫ﻣﻦ اﻫـﻞ اﻟﮑﻮﻓـﮥ و اﺋﻤﺘﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷـﺮﯾﮏ ﻋﺒـﺪ اﻟﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﺣﺮب ﻓﯽ دﮐﺎن واﺣـﺪ ﯾﺒﯿﻌﺎن اﻟﻤﻼء ]‪ ،[2‬و ﮐـﺎن ﻣﻦ اﻟﺮواة ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻋﻨـﺪه ﻋﻨﻪ‬‫اﻟﻮف‪.‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﻣﺴﻌﺮ ﺑﻦ ﮐﺪام‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة‪ ،‬و اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﻓﻄﺮ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬اﺑﻨﺎ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازﯾﺎن‪ ،‬و اﺳﺤﺎق‬‫ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻋﺎﻟﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن او ﺗﺴﻊ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺻﻐﺮ ﻣﻦ وﮐﯿﻊ ﺑﺴﻨﮥ‪ .‬و ﮐﺎن ﻓﯿﻪ دﻋﺎﺑﮥ و ﻣﺰاح و ﻟﮑﻦ ﮐﺎن ﺛﻘﮥ اﻣﺎﻣﺎ[‪ [1] .‬ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮﯾﺪة ﻣﻮﺟﻮد ﻓﯽ »ﻣﺴﺘﺪرك اﻟﺤﺎﮐﻢ« ج ‪ 3‬ص‬‫‪ -110‬و »ﺣﻠﯿﮥ اﻻوﻟﯿﺎء« ج ‪ 4‬ص ‪ 473‬و اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب ﻻﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 473‬و اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺼﻐﯿﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 555‬و ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص‬‫‪.397‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻼء‪ :‬ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ ﺟﻤﻊ اﻟﻤﻼﺋﮥ و ﻫﯽ ﺛﻮب ﯾﻠﺒﺲ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺨﺬﯾﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 111‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪151 :‬‬‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﯽ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬اﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﻤﻼﺋﯽ ﺛﻢ ذﮐﺮ ﻋﺒﺎرة »اﻻﻧﺴﺎب«‪.‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﻤﺰي ﻓﯽ »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل«‪ :‬ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻫﻮ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ وﮐﯿﻊ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ رﺟﻠﯿﻦ‪ :‬أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و ﻋﻔﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬اﺟﻤﻊ اﺻﺤﺎﺑﻨﺎ ان اﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ ﮐﺎن ﻏﺎﯾﮥ ﻓﯽ اﻻﺗﻘﺎن‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ«[‪.‬‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ ﻣﺤﺪث اﻟﮑﻮﻓﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اﺛﺒﺖ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ و ﻋﻔﺎن‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺣﻤـﺪ‪ :‬ﮐـﺎن ﯾﻘﻈﺎن ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎ‪ ،‬و ﻗﺎم ﻓﯽ اﻣﺮ اﻻﻣﺘﺤﺎن‪ ،‬ﺑﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﻘﻢ ﺑﻪ ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﮐﺎن اﻋﻠﻢ ﻣﻦ وﮐﯿﻊ ﺑﺎﻟﺮﺟﺎل و اﻧﺴﺎﺑﻬﻢ‪ ،‬و‬‫وﮐﯿﻊ اﻓﻘﻪ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻟﻤﺎ اﻣﺘﺤﻨﻮه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻘﯽ اﻫﻮن ﻣﻦ زري ﻫﺬا‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﻄﻊ زره و رﻣﯽ ﺑﻪ ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ و ﻫﻮ ﻟﻘﺐ‪ ،‬و اﺳﻤﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﻤﻼﺋﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ 79‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪152 :‬‬‫أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪.‬‬‫روي ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ زاﺋﺪة‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ ،‬و اﻟﺴﻔﯿﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺎدﯾﻦ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ و اﺳﺤﺎق‪ ،‬و اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﻟﺪارﻣﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ ]‪ [1‬و اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﻮﺿﻊ ﻟﻠﺤﺠﮥ ﯾﺰاﺣﻢ ﺑﻪ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.[2] [218‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ در »رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﺳﻤﻪ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ )ﺑﻀﻢ اﻟﺪال و ﻓﺘﺢ اﻟﮑﺎف و ﺳﮑﻮن اﻟﺘﺤﺘﺎﻧﯿﮥ( اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﻤﻼﺋﯽ )ﺑﻀﻢ ﻣﯿﻢ و ﺧﻔﮥ ﻻم و ﺑﺎﻟﻤﺪ و اﻟﺘﺤﺘﺎﻧﯿﮥ(‬‫ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺑﯿﻊ اﻟﻤﻼء ﻧﻮع ﻣﻦ اﻟﺜﯿﺎب‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻣﻮﻟﯽ آل ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬و دﮐﯿﻦ ﻟﻘﺐ‪ ،‬و اﺳﻤﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻧﺲ‪ ،‬و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و اﻣﻤﺎ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ‪.‬‬‫ﻗـﺪم ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬و ﺣـﺪث ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﺰاﺣﺎ ذا دﻋﺎﺑـﮥ ﻣﻊ ﻓﻘﻬﻪ‪ ،‬و دﯾﻨﻪ‪ ،‬و اﻣﺎﻧﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻏﺎﯾـﮥ ﻓﯽ اﻻﺗﻘﺎن‪ ،‬و اﻟﺤﻔﻆ و ﻫﻮ ﺣﺠﮥ‪ [1] .‬ﻋﺒﺪ‪ :‬ﻫﻮ‬‫اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﮑﺴﯽ )ﺑﮑﺴﺮ اﻟﮑﺎف( اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(249‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪ 159‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪153 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 112‬از ‪211‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ ﻋﺸﺮة ﻓﯽ ﺳﻠﺦ ﺷﻌﺒﺎن ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﻓﯽ اﯾﺎم اﻟﻤﻌﺘﺼﻢ ﺑﻦ اﻟﺮﺷﯿﺪ‪ ،‬و روي ﻟﻪ‬‫اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ[‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﯿﻤﻮن أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ و اﻧﺎ‬‫اﺳـﻤﻊ‪ :‬ﻧﺰﻟﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﻮاد‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬وادي ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺎﻟﺼـﻼة‪ ،‬ﻓﺼﻼﻫﺎ ﺑﻬﺠﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﺨﻄﺒﻨﺎ و ﻇﻠﻞ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﺜﻮب ﻋﻠﯽ ﺷﺠﺮة ﺳﻤﺮة ﻣﻦ اﻟﺸﻤﺲ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن‪ ،‬او ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‬‫و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﺎﻗﺐ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﻗﺎل ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪:‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻨﺰﻟﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬و ﻧﻮدي ﻓﯿﻨﺎ اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺑﯿﻦ ﺷـﺠﺮﺗﯿﻦ‬‫]‪ ،[2‬ﻓﺼﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ‪ [1] ،‬اﻟﻤﺴﻨﺪ ج ‪ 4‬ص ‪ ،372‬و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ان اﻟﻤﺆﻟﻒ ﻗﺪس ﺳـﺮه ﺳـﻬﯽ ﻗﻠﻤﻪ اﻟﺸﺮﯾﻒ ﻓﯽ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻄﺮﯾﻖ‬‫اﻟﯽ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﻻن اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﻤﺴـﻨﺪ ﻫﮑـﺬا‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ‪ ...‬اﻟـﺦ‪ ،‬و ﺳـﻔﯿﺎن ﻫﻮ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (198‬ﻧﻌﻢ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺘﺎﻟﯽ ﻫﻮ اﻟﻤﺮوي ﻋﻦ ﻋﻔﺎن‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﻤﻄﺒﻮع ﺑﻤﺼﺮ‪) :‬ﺗﺤﺖ ﺷﺠﺮﺗﯿﻦ(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪154 :‬‬‫و اﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل »أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﺎﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ‬‫وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻﺒﺤﺖ و اﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪.[1‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ راوي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ«‬‫و اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﻋﻔﺎن ﻫﻢ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺑﺨﺎري واﻻ ﺷﺄن‪ ،‬و اﺟﻠﻪ اﺳﺎﻃﯿﻦ اﻋﯿﺎن‪ ،‬و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻣﻬﺮه ارﮐﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺼﻔﺎر اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸﺎم اﻟﺪﺳﺘﻮاﺋﯽ‪ ،‬و ﻫﻤﺎم‪ ،‬و اﻟﻄﺒﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ خ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و اﻣﻢ و ﮐﺎن ﺛﺒﺘﺎ ﻣﻦ ﺣﮑﺎم اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ‪ ،‬ﻣﺎت )‪.(219‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 113‬از ‪211‬‬‫]ﻋﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺼﻔﺎر اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺒﺼﺮي اﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﻧﺰل ﺑﻐﺪاد و روي ﻋﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺎدﯾﻦ‪ ،‬و ﻫﻤﺎم‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﮥ‪ [1] .‬اﻟﻤﺴﻨﺪ ج ‪ 4‬ص ‪.281‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪155 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬اﻣﺎم‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻦ‪ ،‬ﻣﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪[219‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫] »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻃﺐ ]‪ ،[1‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ]‪.[2‬‬‫ش ]‪ ،[3‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫ﺣﻢ ]‪ ،[4‬ﻃﺐ‪ ،‬ص ]‪ ،[5‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﯾﻮب‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫ك ]‪ [6‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻃﻠﺤﮥ‪.‬‬‫ﺣﻢ‪ ،‬ﻃﺐ‪ ،‬ص‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬و ﺛﻠﺜﯿﻦ رﺟﻼ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ« ﻋﻦ ﺳﻌﺪ‪.‬‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻋﻦ اﻧﺲ ]‪.[7‬‬‫»ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر از ﺛﻘﺎت رﺟﺎل اﺳﺖ«‬‫و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر از اﻓﺎﺧﻢ ﺻﺪور اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻃﺐ رﻣﺰ ﻟﻠﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ«‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(73‬‬‫]‪ [3‬ش‪ :‬رﻣﺰ ﻻﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(235‬‬‫]‪ [4‬ﺣﻢ‪ :‬رﻣﺰ ﻻﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ‪.‬‬‫]‪ [5‬ص‪ :‬رﻣﺰ ﻟﺴﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻓﯽ اﻟﺴﻨﻦ‪.‬‬‫]‪ [6‬ك‪ :‬رﻣﺰ ﻟﻤﺴﺘﺪرك اﻟﺤﺎﮐﻢ‪.‬‬‫]‪ [7‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.154‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪156 :‬‬‫]ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﺷﻌﺒﮥ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪.‬‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﺴﻨﻦ و اﻟﺰﻫﺪ«‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ و اﻟﻠﯿﺚ‪ ،‬و ﻓﻠﯿﺢ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 114‬از ‪211‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ داود‪ ،‬و اﺑﻮ ﺛﻮر‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺛﺮم‪ ،‬و اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﺼﺪق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ اﻻﺛﺒﺎت ﻣﻤﻦ ﺟﻤﻊ و ﺻﻨﻒ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺑﻤﮑﮥ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫و ﺣﺎﻓﻆ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺴﻨﻦ«‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻓﻠﯿﺢ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﺟﺎور ﺑﻤﮑﮥ‪ ،‬و ﺑﻬﺎ ﻣﺎت ﻓﯽ رﻣﻀﺎن‪ ،‬و ﻗﺪ روي اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻦ رﺟﻞ ﻋﻨﻪ ‪[2] .‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺨﺮاﺳـﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﺴـﻨﻦ« ﺑﻤﮑـﮥ ﻋﻦ ﻓﻠﯿـﺢ‪ ،‬و اﻟﻠﯿﺚ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ م د ]‪ ،[3‬و ﺑﻬﻠـﻮل ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﻮ ﺷـﻌﯿﺐ‬‫اﻟﺤﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺎت ‪.[227‬‬‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪.179‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.299‬‬‫]‪ [3‬م د‪ :‬رﻣﺰان ﻟﻤﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج و أﺑﯽ داود‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪157 :‬‬‫]ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﺷﻌﺒﮥ اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ ﻣﮑﮥ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻣﺼﻨﻒ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺮﺟﻊ ﻋﻤﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻟﺸﺪة وﺛﻮﻗﻪ ﺑﻪ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻗﯿﻞ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺸﺎﻣﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻮد ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را از ﻣﻌﻤﺮ ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﻣﻨﻘﻮل‬‫ﺷ ﺪ ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]و رواه اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺪﯾﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﺦ ‪.‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج«‬‫و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج از اﮐﺎﺑﺮ ﺣﻔﺎظ و اﺳﺎﻃﯿﻦ اﻫﻞ ﻟﺠﺎج اﺳﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﻨﺎﺟﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﺑﻮ اﺳﺤﺎق‪ ،‬أﺣﺪ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﻦ اﻟﺤﻤﺎدﯾﻦ‪ ،‬و أﺑﺎن اﻟﻌﻄﺎر‪ ،‬و وﻫﯿﺐ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﺪوﺳﯽ‪ ،‬و ﻗﺰﻋﮥ ﺑﻦ ﺳﻮﯾﺪ‪ ،‬و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺧﺮزاد‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.[231‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 115‬از ‪211‬‬‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ص ‪.94‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪158 :‬‬‫]اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﻨﺎﺟﯽ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺒﺼﺮي‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و وﻫﯿﺐ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و أﺑﺎن ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺤﻤﺎل‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﻮﺳﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ ،231‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻘﯿﮥ ﮐﻼم اﺑﻦ ﺣﺒﺎن أو ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻓﯽ »اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ«‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ اﻻودي‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ ﻟا ﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ اﻻودي ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬و ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺸﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ إﻻ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ﺳـﻌﺪ ﺳـﺘﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻗﺒﻞ زﯾﺪ ﺳـﺘﮥ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا أﻧﻬﻢ ﺳﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﻟﻌﻠﯽ ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬أ ﻟﯿﺲ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ أوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[2‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ اﻻودي«‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ اودي از ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﺻﻼح‪ ،‬و وﺛﺎﻗﺖ و ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ او از اﻓﺎدات ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ [1] .‬ﺗﻬﺬﯾﺐ‬‫اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪.113‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.118‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪159 :‬‬‫اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ ﺑﻦ ذﺑﯿـﺎن اﻻـودي أﺑـﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑـﻮﻓﯽ‪ ،‬روي ﻋﻦ اﺑﻦ ادرﯾﺲ و اﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك‪ ،‬و ﺣﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮواﺳـﯽ‪ ،‬و‬‫ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺨﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ زﺑﯿـﺪ ﻋﺒﺜﺮ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬و ﺷـﻬﺎب ﺑﻦ ﻋﺒﺎد‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻬﺮ‪ ،‬و ﻣﺼـﻌﺐ اﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام‪ ،‬و‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ »اﻻدب«‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و روي اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺧﺮزاد ﻋﻨﻪ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺼـﻠﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻬﺮوي‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺧﯿﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺤﻀـﺮﻣﯽ‪ ،‬و ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪان ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻻﻫﻮازي‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﺑﺎر‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎزم ﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﺮزة‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﻏﻨﺎم و‬‫اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﯿﺐ اﻟﺸﻌﺮاﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺠﻨﯿﺪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 116‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺟﺮي ﻋﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬ﺻﺪوق ﺧﺮج ﻣﻊ أﺑﯽ اﻟﺴﺮاﯾﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻀﺮﻣﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻓﯿﻬﺎ أرﺧﻪ اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ و زاد‪ :‬ﻓﯽ رﻣﻀﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺻﺎﻟﺤﺎ و ﻓﯽ اﻟﺰﻫﺮة روي ﻋﻨﻪ م ﺣﺪﯾﺜﯿﻦ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ‪ [1] :‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 7‬ص ‪.311‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪160 :‬‬‫ﭘﺲ در ﺳﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺳﺎﺑﻂ و ﻫﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪم ﻣﻌﺎوﯾﮥ‬‫ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﺣﺠﺎﺗﻪ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮوا ﻋﻠﯿﺎ ﻓﻨﺎل ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻐﻀﺐ ﺳﻌﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻘﻮل ﻫﺬا ﻟﺮﺟﻞ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ ،‬و ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻻ اﻧﻪ‬‫ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي«‪ ،‬و ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ اﻟﺮاﯾﮥ اﻟﯿﻮم رﺟﻼ ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ«[ ]‪.[1‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻃﻨﺎﻓﺴﯽ«‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻃﻨﺎﻓﺴﯽ از اﺟﻠﻪ ﺛﻘﺎت‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ اﺛﺒﺎت اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ آن ﮐﻪ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ او را ﺑﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ در ﻓﻀﻞ و ﺻﻼح ﺗﺮﺟﯿﺢ‬‫داد‪.‬‬‫ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﺪاد و ﯾﻘﺎل ﺑﺎﺳـﻘﺎط اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﯾﻘﺎل اﺳﻢ ﺟـﺪه ﺷـﺮوي‪ ،‬و ﯾﻘﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل ﻧﺒﺎﺗـﮥ‪ ،‬أﺑﻮ‬‫اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻣﻮﻟﯽ آل اﻟﺨﻄﺎب‪ ،‬ﺳﮑﻦ اﻟﺮي و ﻗﺰوﯾﻦ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﺧﺎﻟﯿﻪ ﻣﺤﻤﺪ و ﯾﻌﻠﯽ اﺑﻨﯽ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴـﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ادرﯾﺲ‪ ،‬و ﺣﻔﺺ اﺑﻦ ﻏﯿﺎث‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ ،‬و وﮐﯿﻊ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﺑا ﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪،‬‬‫و اﻟﻤﺤﺎرﺑﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن‪ ،‬و أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ‪ ،‬و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ ،‬و أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﻨﻘﺰي‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻣﻮي و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪ [1] .‬ﺳﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ج ‪ 1‬ص ‪ 45‬ﺣﺪﯾﺚ ‪.121‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪161 :‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ‪ ،‬و روي اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻓﯽ »ﻣﺴـﻨﺪ« ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ اﯾﻮب اﻟﻄﻮﺳـﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ وارة‪ ،‬و اﺑﻨﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴـﯽ ﻗﺎﺿﯽ ﻗﺰوﯾﻦ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﯾﻮب اﻟﻀﺮﯾﺲ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب‬‫ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ أﺣﺐ اﻟّﯽ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﺼﻼح‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﮐﺜﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ و أﻓﻬﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬أﻗﺎم ﻫﻮ و أﺧﻮه اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻘﺰوﯾﻦ و ﻟﻬﻤﺎ ﻣﺤﻞ ﻋﻈﯿﻢ و ارﺗﺤﻞ إﻟﯿﻬﻤﺎ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺳﻨﮥ ‪ 222‬و ﻋﻠﯽ ﺳﻨﮥ ‪.232‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت« و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ 35‬أو ﻗﺒﻠﻬﺎ ﺑﻘﻠﯿﻞ‪ ،‬أو ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻘﻠﯿﻞ ]‪.[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 117‬از ‪211‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺗﺨﻔﯿﻒ اﻟﻨﻮن و ﺑﻌﺪ اﻻﻟﻒ ﻓﺎء ﺛﻢ ﻣﻬﻤﻠﮥ( ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻋﺎﺑﺪ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ ]‪.[2‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﻄﻨﺎﻓﺴـﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ ﻗﺰوﯾﻦ‪ ،‬ﻋﻦ ﺧﺎﻟﯿﻪ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و ﯾﻌﻠﯽ اﺑﻨﯽ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ‬‫وﻫﺐ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ق ]‪ [3‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻨﯿﺪ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ أﺣﺐ اﻟّﯽ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﺼﻼح و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﻣﺎت ‪ [1] .[233‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 7‬ص ‪.379‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ص ‪.186‬‬‫]‪ [3‬ق‪ :‬اﺷﺎرة اﻟﯽ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪162 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ«‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب اﻻرﺑﺎب درﯾﻦ زﻣﺎن ﺑﺪﺳﺖ اﻓﺘﺎده‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﺪاد و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺑﺪل اﺳﺤﺎق ﺷﺮوي و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﻧﺒﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺜﺒﺖ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث ﻗﺰوﯾﻦ و ﻋﺎﻟﻤﻬﺎ‪.‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ أﺧﻮاﻟﻪ ]‪ [1‬ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ وﻫﺐ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺮازﯾﻮن‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻋﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ أﯾﻮب ﻋﻨﻪ ﻓﯽ »ﻣﺴﻨﺪ« ﻋﻠﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺻﺪوق‪ ،‬ﻫﻮ أﺣﺐ اﻟّﯽ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﺼﻼح‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﮐﺜﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻨﻪ و أﻓﻬﻢ‪.‬‬‫ﻗـﺎل أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬أﻗـﺎم ﻋﻠﯽ و أﺧﻮه ﺑﻘﺰوﯾﻦ‪ ،‬و ارﺗﺤـﻞ إﻟﯿﻬﻤـﺎ اﻟﮑﺒﺎر و ﻟﻬﻤﺎ ﻣﺤﻞ ﻋﻈﯿﻢ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻋﻠﯽ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ راﻓﻊ اﻟﺮاﻓﻌﯽ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ در ﮐﺘﺎب »اﻟﺘﺪوﯾﻦ ﻓﯽ‬‫ذﮐﺮ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻘﺰوﯾﻦ« ﮐﻪ ﺑﺎﻟﻄﺎف ﻧﺎﻣﺘﻨﺎﻫﯿﻪ اﻟﻬﯿﻪ‪ ،‬در اﯾﻦ أوان ﺑﺸﺎرت ﻧﺸﺎن‪ ،‬ﺑﺪﺳﺖ اﯾﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﺼﯿﺎن آﻣﺪه‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺷﺮوي أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ اﺑﻦ اﺧﺖ ﯾﻌﻠﯽ و ﻣﺤﻤﺪ و ﻋﻤﺮ ﺑﻨﯽ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ‪.‬‬‫ذﮐﺮ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬اﻧﻪ ﺧﺮج ﻣﻦ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻣﻊ أﺧﯿﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﯽ ]‪ [1‬أﺧﻮاﻟﻪ‪ :‬اﻟﺼﺤﯿﺢ )ﺧﺎﻟﯿﻪ( اﻻ أن ﯾﮑﻮن اﻟﺠﻤﻊ ﻣﻨﻄﻘﯿﺎ و ﻫﻮ‬‫ﺑ ﻌﯿ ﺪ ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 2‬ص ‪.445‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪163 :‬‬‫ﻗﺰوﯾﻦ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺜﻘﺎت‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ ،‬و وﮐﯿﻊ‪ ،‬و اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻀﺮﯾﺮ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ زﯾﺎد ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و اﺑﻨﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺻﺪوق و ﻫﻮ أﺣﺐ اﻟﯽ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ[‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ راﻓﻌﯽ ﺻﺎﺣﺐ »ﺗﺪوﯾﻦ« از اﺟﻠﻪ ارﮐﺎن و ﻣﻬﺮه اﻋﯿﺎن ﺑﻮده‪.‬‬‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي در »ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎي ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 118‬از ‪211‬‬‫]اﻟﺮاﻓﻌﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻣﺎم اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ اﻟﺮاﻓﻌﯽ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺸـﺮح اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﮐﺎﻟﻌﻠﻢ اﻟﻤﻨﺸﻮر« و إﻟﯿﻪ ﯾﺮﺟﻊ ﻋﺎﻣﮥ اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻣﻦ أﺻﺤﺎﺑﻨﺎ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻻﻋﺼﺎر ﻓﯽ ﻏﺎﻟﺐ اﻻﻗﺎﻟﯿﻢ و اﻻﻣﺼﺎر‪ ،‬و ﻟﻘﺪ‬‫ﺑﺮز ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻤﻦ ﺗﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬و ﺣﺎز ﻗﺼﺐ اﻟﺴﺒﻖ ﻓﻼ ﯾﺪرك ﺷﺎوه اﻻ ﻣﻦ وﺿﻊ ﯾﺪﯾﻪ ﺣﯿﺚ وﺿﻊ ﻗﺪﻣﻪ‪.‬‬‫ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ واﻟﺪه و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺳﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺼـﻼح‪ :‬أﻇﻦ اﻧﯽ ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﺑﻼد اﻟﻌﺠﻢ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﮐﺎن ذا ﻓﻨﻮن‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﺴـﯿﺮة‪ ،‬ﺟﻤﯿﻞ اﻻﻣﺮ‪ ،‬ﺻـﻨﻒ »ﺷﺮح اﻟﻮﺟﯿﺰ« ﻓﯽ ﺑﻀﻌﮥ ﻋﺸﺮ‬‫ﻣﺠﻠﺪا ﻟﻢ ﯾﺸﺮح »اﻟﻮﺟﯿﺰ« ﺑﻤﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﻮوي‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺼﺎﻟﺤﯿﻦ اﻟﻤﺘﻤﮑﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ ﮐﺮاﻣﺎت ﮐﺜﯿﺮة ﻇﺎﻫﺮة‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ ﻓﯽ »اﻻرﺑﻌﯿﻦ« ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ‪ :‬ﻫﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪164 :‬‬‫ﺷﯿﺨﻨﺎ اﻣﺎم اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻧﺎﺻـﺮ اﻟﺴـﻨﮥ ﺻﺪﻗﺎ‪ ،‬ﮐﺎن أوﺣﺪ ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﺪﯾﻨﯿﮥ اﺻﻮﻻ و ﻓﺮوﻋﺎ‪ ،‬و ﻣﺠﺘﻬﺪ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬و ﻓﺮﯾﺪ وﻗﺘﻪ‬‫ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻪ ﻣﺠﻠﺲ ﺑﻘﺰوﯾﻦ ﻟﻠﺘﻔﺴـﯿﺮ و ﺗﺴـﻤﯿﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺻـﻨﻒ ﺷـﺮﺣﺎ ﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و أﺳـﻤﻌﻪ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﺷﺮﺣﺎ ﻟﻠﻮﺟﯿﺰ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ﺻﻨﻒ أوﺟﺰ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن زاﻫﺪا‪ ،‬ورﻋﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻮاﺿﻌﺎ‪ ،‬ﺳﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟـﺬﻫﺒﯽ‪ :‬و ﯾﻈﻬﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻋﺘﻨﺎء ﻗﻮي ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻓﻨﻮﻧﻪ ﻓﯽ ﺷـﺮح »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« و ﻗﯿﻞ اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺠـﺪ زﯾﺘﺎ ﻟﻠﻤﻄﺎﻟﻌـﮥ ﻓﯽ ﻗﺮﯾـﮥ ﺑﺎت ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺘﺄﻟﻢ‬‫ﻓﺎﺿﺎء ﻟﻪ ﻋﺮق ﮐﺮﻣﻪ‪ ،‬ﻓﺠﻠﺲ ﯾﻄﺎﻟﻊ و ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻠﯿﻪ ‪ -‬اﻟﺦ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﮐﻪ ﺑﻌﺾ آن ﺳﺎﺑﻘﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬واﺿﺤﺴﺖ‪.‬‬‫ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯽ ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ‪:‬‬‫]و رواه اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ ﻋﻦ ﻫﺪﺑـﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠـﺎج اﻟﺸـﺎﻣﯽ ﻋﻦ ﺣﻤـﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾـﺪ‪ [1] ،‬و أﺑﯽ ﻫـﺎرون‬‫اﻟﻌﺒﺪي‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻪ ]‪.[2‬‬‫و ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﻣﺤﺪث زاﻫﺪ‪ ،‬و ﺛﻘﻪ‪ ،‬و ﻋﺎﺑﺪ‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و اﺑﻮ داود اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﺑﻮ ﺧﺎﻟﺪ ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻘﯿﺴﯽ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻫﻤﺎم ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ]‪ [1‬اﺑﻮ زﯾﺪ‪ :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اوس اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (215‬و ﻻ‬‫ﯾﺨﻔﯽ ان ﮐﻠﻤﮥ أﺑﯽ زﯾﺪ ﺧﻄﺎء و ﺳﻬﻮ و اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺎﻋﺎن‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 5‬ص ‪.210 -209‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪165 :‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ آﺧﺮ ﻫﻢ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي ‪.‬‬
‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﯽ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﺪﺑـﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻘﯿﺴـﯽ اﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ و ﻗﺎل ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﻣﺎ ذﮐﺮ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ارﺧﻬﺎ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ و ﮐﺎن‬‫ﯾﻠﻘﺐ ﻫﺪاب‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي اﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻓﻀﺎﻟﮥ‪ ،‬و اﺑﺎن ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻌﻄﺎر و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ ﺑا ﻮ داود اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺰار‪ ،‬و اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻔﻀﻠﮏ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 119‬از ‪211‬‬‫ﺑـﻦ ﺟـﺎﺑﺮ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ اﻟﻨﻀـﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫـﺎب اﻟﻨﯿﺴـﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺠﺮﺟـﺎﻧﯽ‪ ،‬و زﮐﺮﯾـﺎ اﻟﺴـﺎﺟﯽ‪ ،‬و ﺑا ـﻮ ﯾﻌﻠﯽ‬‫اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﺒﻠﺨﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ«‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻘﯿﺴـﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﺑﻮ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺴﻨﺪ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ ﻫﺪاب ﻋﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﺣﺎزم و ﻋﻨﻪ خ‪ ،‬م‪ ،‬د‪ [1] ،‬و اﺑﻮ‬‫ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﺻﺪوق‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﻻ اﻋﺮف ﻟﻪ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻨﮑﺮا‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪[2] .[235‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻘﯿﺴﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﺑﻮ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻓﻀﺎﻟﮥ‪ ،‬و اﻟﮑﺒﺎر ﻓﺎﮐﺜﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪان اﻻﻫﻮازي‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻻ ﻧﺼﻠﯽ ﺧﻠﻒ ﻫﺪﺑﮥ ﻣﻤﺎ ﯾﻄﻮل‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﺴﺒﺢ ﻓﯽ ]‪ [1‬خ‪ -‬م‪ -‬د‪ :‬رﻣﻮز اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﯽ داود‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 3‬ص ‪.218‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪166 :‬‬‫اﻟﺮﮐﻮع و اﻟﺴﺠﻮد ﻧﺤﻮ ﻧﯿﻔﺎ و ﺛﻼﺛﯿﻦ ﺗﺴﺒﯿﺤﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ اﺷﺒﻪ ﺧﻠﻖ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻬﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪ ،‬ﻟﺤﯿﺘﻪ و وﺟﻬﻪ‪ ،‬و ﮐﻞ ﺷﯽء ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺻﻼﺗﻪ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻠﺜﯿﻦ أﯾﻀﺎ ﻫﺪﺑﮥ ﺑﺎﻟﻤﻮﺣﺪة اﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻘﯿﺴﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪان‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻻ ﻧﺼﻠﯽ ﺧﻠﻒ ﻫﺪﺑﮥ‪ ،‬ﻣﻤﺎ ﯾﻄﻮل ﮐﺎن ﯾﺴﺒﺢ ﻓﯽ اﻟﺮﮐﻮع و اﻟﺴﺠﻮد ﻧﯿﻔﺎ و ﺛﻼﺛﯿﻦ ﺗﺴﺒﯿﺤﮥ[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﻪ‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻨﺰﻟﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﻨﻮدي اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﺗﺤﺖ اﻟﺸـﺠﺮة‪ ،‬ﻓﺼـﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ وﻟﯽ ﻟﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﺎﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ و ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻﺒﺤﺖ و اﻣﺴﯿﺖ ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.423‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.117‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪167 :‬‬‫ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ ش ]‪.[2] [[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪.‬‬‫ﻃﺐ ]‪ [3‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪.‬‬‫ش ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫ﺣﻢ ]‪ ،[4‬ﻃﺐ‪ ،‬ص ]‪ ،[5‬ﻋﻦ اﺑﯽ اﯾﻮب و ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 120‬از ‪211‬‬‫ك ]‪ [6‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ و ﻃﻠﺤﮥ‪.‬‬‫ﺣﻢ‪ ،‬ﻃﺐ‪ ،‬ص‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬و ﺛﻼﺛﯿﻦ رﺟﻼ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ« ﻋﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻋﻦ اﻧﺲ ‪[7] .‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺑﺮﯾـﺪة ﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺮرت ﻣﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ ﻣﻨﻪ ﺟﻔﻮة‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ذﮐﺮت‬‫ﻋﻠﯿـﺎ‪ ،‬ﻓﻨﻘﺼـﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺠﻌـﻞ وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﺘﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾـﺪة‪ ،‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ]‪ [1‬ش‪ :‬اﺷﺎرة اﻟﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.397‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺐ‪ :‬رﻣﺰ ﻟﻠﻄﺒﺮاﻧﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(360‬‬‫]‪ [4‬ﺣﻢ‪ :‬اﺷﺎرة اﻟﯽ ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫]‪ [5‬ص‪ :‬رﻣﺰ ﻟﺴﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ﺳﺒﻖ ذﮐﺮه‪.‬‬‫]‪ [6‬ك‪ :‬رﻣﺰ ﻟﻤﺴﺘﺪرك اﻟﺤﺎﮐﻢ‪.‬‬‫]‪ [7‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.154‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪168 :‬‬‫ﻣﻮﻻه«‪ ،‬ش و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ]‪.[1‬‬‫و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﺎﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺳﺎﻣﯿﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻮم ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻣﺪح او در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻫﻢ‬‫ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬـﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﻫﻮ اﻻﻣـﺎم اﺣـﺪ اﻻﻋﻼـم ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺜﻤـﺎن اﻟﻌﺒﺴـﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ‬‫ا ﻟﺘ ﺼ ﺎ ﻧﯿ ﻒ ا ﻟ ﮑﺒ ﺎ ر ‪.‬‬
‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺮم و ﻟﻪ ﺑﻀﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺷﺮﯾﮏ ﻓﻤﻦ ﺑﻌﺪه‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪ‪ :‬اﻧﺘﻬﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﯽ ارﺑﻌﮥ‪ :‬أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ و ﻫﻮ اﺳـﺮدﻫﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺟﻤﻌﻬﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫اﻋﻠﻤﻬﻢ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻓﻘﻬﻬﻢ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة‪ :‬اﺣﻔﻆ ﻣﻦ رأﯾﺖ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺬاﮐﺮة اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ‪ :‬ﻟﻤﺎ ﻗﺪم اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﺑﻐﺪاد ﻓﯽ اﯾﺎم اﻟﻤﺘﻮﮐﻞ‪ ،‬ﺣﺮزوا ﻣﺠﻠﺴﻪ ﺑﺜﻠﺜﯿﻦ اﻟﻔﺎ ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم‪ ،‬اﺣﺪ اﻻﻋﻼم اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺒﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ‪ :‬اﻧﺘﻬﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﯽ ارﺑﻌﮥ‪ :‬أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻫﻮ ]‪ [1‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.397‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.421‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪169 :‬‬‫اﺳﺮدﻫﻢ ﻟﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻫﻮ اﺟﻤﻌﻬﻢ ﻟﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﻫﻮ اﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﻪ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻫﻮ اﻓﻘﻬﻬﻢ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 121‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ‪ :‬ﻟﻤﺎ ﻗﺪم اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ﺑﻐﺪاد ﻓﯽ اﯾﺎم اﻟﻤﺘﻮﮐﻞ‪ ،‬ﺣﺮزوا ﻣﺠﻠﺴﻪ ﺑﺜﻠﺜﯿﻦ اﻟﻔﺎ[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﻮارﯾﺮي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﻮارﯾﺮي‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﺗﺎرﯾﺦ« اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﻓﯽ »ﻣﺴـﻨﺪ« اﺑﯿﻪ‪ :‬ﺛﻨﺎ اﻟﻘﻮارﯾﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪ ،‬ﯾﻨﺎﺷﺪ اﻟﻨﺎس اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه ﻟﻤﺎ ﻗﺎم ﻓﺸﻬﺪ«؟‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ ﺑﺪرﯾﺎ‪ ،‬ﮐﺎﻧﯽ اﻧﻈﺮ اﻟﯽ أﺣﺪﻫﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﺳـﺮاوﯾﻞ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ أﻧﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‬‫ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ و أزواﺟﯽ اﻣﻬﺎﺗﻬﻢ؟«‪ ،‬ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫»ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[2‬‬‫و در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﻮارﯾﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ [1] :‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ 1168‬ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 5‬ص ‪.211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪170 :‬‬‫ﺷﻬـﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒـﮥ‪ ،‬ﯾﻨﺸـﺪ اﻟﻨﺎس اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ‬‫ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻟﻤﺎ ﻗﺎم ﻓﺸﻬﺪ؟ ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪:‬‬‫ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ ﺑﺪرﯾﺎ ﮐﺎﻧﯽ اﻧﻈﺮ اﻟﯽ اﺣﺪﻫﻢ ]‪ [1‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ‬‫ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ و ازواﺟﯽ اﻣﻬـﺎﺗﻬﻢ؟« ﻓﻘﻠﻨـﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾـﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه«[ ]‪.[2‬‬‫و ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻨﺎﻗﺐ و ﻣﺤﺎﻣﺪ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻗﻮارﯾﺮي ﻧﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻣﺤﺘﺎج ﺑﺘﻘﺮﯾﺮ ﻧﯿﺴﺖ و او از ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ داود اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در ﻧﺴﺒﺖ ﻗﻮارﯾﺮي در »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﯿﺴﺮة اﻟﺠﺸﻤﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻘﻮارﯾﺮي ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬ﺳﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﻣﮑﺜﺮا‬‫ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ ،‬و اﺑﺎ ﻋﻮاﻧﮥ اﻟﻮﺿﺎح‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﻫﺸـﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﻗﺪاﻣـﮥ اﻟﺴﺮﺧﺴـﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﺼـﻐﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ داود اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ و اﺑﻮ زرﻋﮥ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازﯾﺎن‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي و اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﯿﺎر اﻟﻤﺮوزي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ار ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﻦ رأﯾﺖ ﻣﺜﻞ ﻣﺴـﺪد ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و اﻟﻘﻮارﯾﺮي ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﺻﺪﻗﮥ ﺑﻤﺮو‪ ،‬و ﺛﻘﻪ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻏﯿﺮه‪ [1] .‬ﻓﯽ اﻟﻠﻔﻆ ﺳﻘﻂ راﺟﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺴﺎﺑﻖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.191‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪171 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 122‬از ‪211‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺟﺰرة اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬اﻟﻘﻮارﯾﺮي اﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﺰﻫﺮاﻧﯽ‪ ،‬و اﺷـﻬﺮ‪ ،‬و اﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﺒﺼـﺮة و ﻣﺎ رأﯾﺖ اﺣﺪا اﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﺒﺼـﺮة ﻣﻨﻪ‪ ،‬و‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺮﺑﺎﻟﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬رأﯾﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﻮارﯾﺮي ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﺻـﻨﻊ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻏﻔﺮ ﻟﯽ و‬‫ﻋ ﺎﺗﺒﻨ ﯽ‪ ،‬و ﻗ ﺎ ل ‪:‬‬
‫ﯾـﺎ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺧـﺬت ﻣﻦ ﻫﺆﻻـء اﻟﻘﻮم‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾـﺎ رب أﻧﺖ أﺣﻮﺟﺘﻨﯽ إﻟﯿﻬﻢ‪ ،‬و ان ﻟﻢ ﺗﺤﻮﺟﻨﯽ ﻟﻢ آﺧـﺬ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎل‪ :‬إذا ﻗـﺪﻣﻮا ﻋﻠﯿﻨﺎ‬‫ﮐﺎﻓﯿﻨﺎﻫﻢ ﻋﻨﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻢ ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬أ ﻣﺎ ﺗﺮﺿﯽ ان ﮐﺘﺒﺖ ﻓﯽ أم اﻟﮑﺘﺎب ﺳﻌﯿﺪا[‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﻣﺎت ﻣﺤﺪث اﻟﺒﺼﺮة ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﻮارﯾﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﻫﻮ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ رأﯾﺖ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺑﻠﺪه ‪.‬‬
‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﯿﺴﺮة اﻟﺠﺸﻤﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻘﻮارﯾﺮي اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺒﺼﺮي ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬روي ﻋﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‬‫اﻟﺒﺼـﺮي‪ ،‬اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و ﺣﺮﻣﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺎرة‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺜﻘﻔﯽ‪ ،‬و ﻓﻀﯿﻞ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪،‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻻﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻻﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﻟﻤﺎﺟﺸﻮن‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ زرﯾﻊ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ اﻟﻌﻨﺒﺮي‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻏﻨﺪر‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و أﺑﯽ أﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي‪ ،‬و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ داود‪.‬‬‫و روي اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي ﻋﻨﻪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤـﮥ و أﺑﻮ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋـﮥ‪ ،‬و اﻟﺼـﻐﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺻﺎﻟـﺢ ﺟﺰرة‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪172 :‬‬‫أﺑﯽ اﻟـﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎدي‪ ،‬و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ‪ ،‬و آﺧﺮون ﻣﻦ‬‫آﺧﺮﻫﻢ أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ أﺣﻤﺪ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻗﺪاﻣﮥ اﻟﺴﺮﺧﺴﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪:‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻫﻮ أﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﺰﻫﺮاﻧﯽ‪ ،‬و أﺷﻬﺮ و أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﺒﺼﺮة‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﯿﺎر‪ :‬ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﻦ رأﯾﺖ ﻣﺜﻞ ﻣﺴﺪد ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة و اﻟﻘﻮارﯾﺮي ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﺻﺪﻗﮥ ﺑﻤﺮو‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻌﻨﯽ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﻮارﯾﺮي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻬﻢ‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻓﯿﻬﺎ أرﺧﻪ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻄﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ و ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺛﺒﺖ‪.‬‬‫و اﻟﻔﺮات‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﯿﺜﻤﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮ‪ :‬اﻧﻪ وﻟﺪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ اﻟﯽ اﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت« و ﻗﺎل ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻠﺜﯿﻦ ﮐﺬا ﻗﺎل‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 123‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﺰﻫﺮة روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﺧﻤﺴﮥ و ﻣﺴﻠﻢ أرﺑﻌﯿﻦ ]‪ [1] .[1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 7‬ص ‪41 -40‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﻤﺮوزي«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﺮوزي‪ :‬ﭘﺲ ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻨﺒﯽ )ص( أﺧﺬ ﺑﯿﺪه ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺰاد اﻟﻨﺎس ﺑﻌﺪه »اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و‬‫ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺳـﺤﺎق اﺑـﻦ راﻫـﻮﯾﻪ ﮐـﻪ ﺷـﯿﺦ‪ ،‬ﺑﺨـﺎري‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﺗﺮﻣـﺬي اﺳﺖ‪ ،‬از اﮐـﺎﺑﺮ ﺣﻔـﺎظ ﻣﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ اﺋﻤﻪ ﻣﻌﺘﻤـﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻓـﺎﺧﻢ ﺷـﯿﻮخ‬‫ﻣﺴﺘﻨﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن در ﮐﺘﺎب »اﻟﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺑا ﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﺮوزي اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬راﻫﻮﯾﻪ‪.‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺴـﺒﺖ ﻻرﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺧﻠﺖ ﻣﻦ ﺷﻬﺮ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﻗﺒﺮه ﻣﺸﻬﻮر ﯾﺰار‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺳﺤﺎق ﻣﻦ ﺳﺎدات أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﻘﻬﺎ‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬و ﻧﻈﺮا ﻣﻤﻦ ﺻﻨﻒ اﻟﮑﺘﺐ و ﻓﺮع اﻟﻔﺮوع ﻋﻠﯽ اﻟﺴﻨﻦ‪ ،‬و ذب ﻋﻨﻬﺎ و ﻗﻤﻊ ﻣﻦ‬‫ﺧﺎﻟ ﻔﻬﺎ[ ‪.‬‬
‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.406‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪174 :‬‬‫]و ﻓﯿﻬـﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻻﻣـﺎم ﻋﺎﻟﻢ اﻟﺸـﺮق أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﺳـﺤﺎق اﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي ﺛﻢ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺪراوردي‪ ،‬و ﺑﻘﯿﮥ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻋﺎش ﺳﺒﻌﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك و ﻫﻮ ﺻﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺘﺮك اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻟﺼﻐﺮه‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻟﻪ ﻧﻈﯿﺮا و ﻣﺎ ﻋﺒﺮ اﻟﺠﺴﺮ ﻣﺜﻞ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺳﻠﻢ‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ أﺣﺪا أﺧﺸﯽ ﻟﻠّﻪ ﻣﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و ﻟﻮ ﮐﺎن ﺳﻔﯿﺎن ﺣﯿﺎ ﻻ أﺣﺘﺎج اﻟﯽ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ أﻣﻠﯽ ﻋﻠﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻋﻦ ﻇﻬﺮ ﻗﻠﺒﻪ‪.‬‬‫و ﺟﺎء ﻣﻦ ﻏﯿﺮ وﺟﻪ‪ ،‬ان اﺳﺤﺎق ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ روي أﺣﺪ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺑا ﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﺮوزي اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﺧﺮاﺳﺎن‪ .‬ﻋﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و اﻟﺪراوردي‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻤﺮ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ خ م د ت س ]‪ ،[2‬و ﺑﻘﯿﮥ ﺷﯿﺨﻪ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺴﺮاج‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 124‬از ‪211‬‬‫أﻣﻠﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫ﻣﺎت ‪ ،238‬و ﻋﺎش ﺳﺒﻌﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳـﻌﺪ ﯾـﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻟﻌـﺒﺮ ﻓﯽ ﺧـﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 426‬ط‬‫اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬خ ‪ ...‬اﻟﺦ‪ :‬رﻣﻮز اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و أﺑﻮ داود‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 1‬ص ‪.106‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪175 :‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻤﺸﺮق‪ ،‬اﻟﻤﺤﺪث اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪.‬‬‫روي اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﯾﺬاﮐﺮ ﺑﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺷﯿﺌﺎ ﻗﻂ اﻻ ﺣﻔﻈﺘﻪ و ﻻ ﺣﻔﻈﺖ ﻓﻨﺴﯿﺘﻪ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﻮرع‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻓﯿﻤﻦ روي ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫و ﻋﺪه اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻓﯽ أﺻـﺤﺎب اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻧﺎﻇﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ ﺟﻮاز ﺑﯿﻊ دور ﻣﮑﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺳﺘﻮﻓﯽ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺮازي ﺻﻮره ذﻟﮏ ﻟا ﻤﺠﻠﺲ‬‫ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ »ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ« ﻓﻠﻤﺎ ﻋﺮف اﺳﺤﺎق ﻓﻀﻠﻪ ﻧﺴﺦ ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﻣﺼﻨﻔﺎﺗﻪ ﺑﻤﺼﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ‪ :‬اﺳـﺤﺎق ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ رﺣﻞ اﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﺳـﻤﻊ اﻟﺒﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و اﻟﺘﺮﻣـﺬي‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﻟﻘﺐ أﺑﻮه ﺑﺮاﻫﻮﯾﻪ ﻻﻧﻪ وﻟـﺪ ﻓﯽ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﮑـﮥ و‬‫اﻟﻄﺮﯾﻖ ﺑﺎﻟﻔﺎرﺳﯿﮥ‪ :‬راه و )وﯾﻪ( ﻣﻌﻨﺎه و ﺟﺪه ﻓﮑﺎﻧﻪ و ﺟﺪ ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻄﺮ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﺮوزي‪.‬‬‫ﻧﺰﯾﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬أﺣﺪ أﺋﻤﮥ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ و ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬اﺟﺘﻤﻊ ﻟﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬و اﻟﺼﺪق‪ ،‬و اﻟﻮرع‪ ،‬و اﻟﺰﻫﺪ‪.‬‬‫و رﺣﻞ اﻟﯽ ﻟا ﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﻋﺎد اﻟﯽ ﺧﺮاﺳﺎن‪ [1] .‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.121‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪176 :‬‬‫روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ‪ ،‬و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة‪ ،‬و ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﻋﺪي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و ﺧﻼﺋﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﺳﻮي اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺴﺮاج و ﻫﻮ آﺧﺮ ﻣﻦ ﺣﺪث ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ‪.166‬‬‫ﻗﺎل وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ :‬ﺟﺰي اﻟﱠﻠﻪ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و ﺻﺪﻗﮥ‪ ،‬و ﯾﻌﻤﺮ ﻋﻦ اﻻﺳﻼم ﺧﯿﺮا أﺣﯿﻮا اﻟﺴﻨﮥ ﺑﺄرض اﻟﻤﺸﺮق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻢ ﻻﺳﺤﺎق ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻧﻈﯿﺮا‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪارﻣﯽ‪ :‬ﺳﺄل ]‪ [1‬اﺳﺤﺎق أﻫﻞ اﻟﻤﺸﺮق و اﻟﻤﻐﺮب ﻟﺼﺪﻗﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟـﺬﻫﻠﯽ‪ :‬اﺟﺘﻤﻊ ﻓﯽ اﻟﺮﺻﺎﻓـﮥ أﻋﻼم أﺻـﺤﺎب اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﺻﺪر اﻟﻤﺠﻠﺲ ﻻﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬اﺳﺤﺎق اﻣﺎم ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬ﻟﻮ ﮐﺎن اﺳﺤﺎق ﻓﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ ﻻﻗﺮوا ﻟﻪ ﺑﺤﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻋﻠﻤﻪ‪ ،‬و ﻓﻘﻬﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬إذا ﺣﺪﺛﮏ أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﺘﻤﺴﮏ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺳﺤﺎق‪ :‬ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺷﯿﺌﺎ اﻻ ﺣﻔﻈﺘﻪ و ﻻ ﺣﻔﻈﺘﻪ ﻓﻨﺴﯿﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﯽ أﻧﻈﺮ اﻟﯽ ﺳﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﮐﯿﺲ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 125‬از ‪211‬‬‫و ﻗـﺎل‪ :‬أﻋﺮف ﻣﮑﺎن ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺎﻧﯽ أﻧﻈﺮ إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬و أﺣﻔﻆ ﺳـﺒﻌﯿﻦ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﻇﻬﺮ ﻗﻠﺒﯽ‪ ،‬و أﺣﻔﻆ أرﺑﻌـﮥ آﻻف ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻣﺰورة‪.‬‬‫ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ ﻣﻌﻨﯽ ﺣﻔﻆ اﻟﻤﺰورة؟ ﻗﺎل‪ :‬إذا ﻗﺮئ ﻣﻨﻬﺎ ﺣـﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺼـﺤﯿﺤﮥ‪ ،‬ﻓﻠﯿﺘﻪ ﻣﻨﻬﺎ ﻓﻠﯿﺎ ]‪ [1] .[2‬ﺳﺄل‪ :‬ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺨﮥ اﻟﻤﻄﺒﻮﻋﮥ‬‫ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة )ﺳﺎد(‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻓﻠﯿﺘﻪ‪ :‬ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻓﻠﯽ اﻟﺸﻌﺮ‪ :‬ﺗﺪﺑﺮه و اﺳﺘﺨﺮج ﻣﻌﺎﯾﺒﻪ و ﻏﺮاﺋﺒﻪ‪ ،‬و ﻓﻠﯽ رأﺳﻪ أو ﺛﻮﺑﻪ ﻧﻘﺎﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﻘﻤﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪177 :‬‬‫أﻣﻠﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﮐﺎن ﯾﺤﺪث اﻻ ﺣﻔﻈﺎ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ ﻧﺼﻒ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ‪[1] [238‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻻﮐﺘﻔﺎء ﻓﯽ ﻓﻀﻞ اﻻرﺑﻌﮥ اﻟﺨﻠﻔﺎء« ﺗﺼﻨﯿﻒ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ وﺻﺎﺑﯽ ﯾﻤﻨﯽ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺷﯿﺒﮥ ﻓﯽ ﺳﻨﻨﻪ‪ ،‬و أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻓﯽ ﺳﻨﺘﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص ‪.‬‬
‫و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ از اﺟﻠﻪ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻧﺤﺎرﯾﺮ‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ داود‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺒﺴﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ ﺷﺮﯾﮏ و ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻻﺣﻮص‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ خ م د ن ]‪ ،[2‬و اﺑﻨﻪ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﻣﺤﺮم ‪.[239‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬـﺎ ﻋﺜﻤـﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ اﻟﻌﺒﺴـﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ ،‬و ﮐـﺎن أﮐﺒﺮ ﻣﻦ أﺧﯿﻪ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬رﺣﻞ‪ ،‬و ﻃﻮف‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و‬‫اﻟﻤﺴﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ ]‪ [1‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ 188‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫]‪ [2‬خ م د ن‪ :‬اﺷﺎرات اﻟﯽ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و أﺑﯽ داود‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪178 :‬‬‫ﺛﻼﺛﻮن أﻟﻔﺎ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﺷﺮﯾﮏ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻻﺣﻮص‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ]‪.[1‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ اﻟﻌﺒﺴـﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ و ﮐﺎن أﺳﻦ ﻣﻦ أﺧﯿﻪ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬رﺣﻞ‪ ،‬و ﻃﻮف‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ‬‫ﺛﻠﺜﻮن أﻟﻔﺎ[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 126‬از ‪211‬‬‫ﭘﺲ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻧﺴﺎﺋﯽ« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻗﺎل ﺛﻨﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺪي‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻮف‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﯿﻤﻮن أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬ﻗﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن أﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻧﺸﻬﺪ ﻻﻧﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ‬‫ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻗﺎل ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪:‬‬‫»ﻓﺎﻧﯽ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه« و أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ]‪.[3‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻗﺘﯿﺒﻪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫و ﻗﺘﯿﺒﻪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﯿﻞ و ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﺪث ﻧﺒﯿﻞ و رﺷـﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﻘﺘﺪاي ﻓﺨﯿﻢ و ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ داود‪ ،‬و ﺗﺮﻣﺬي‬‫و ﻧﺴﺎﺋﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻐﻼﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﺷﺘﻬﺮ ﺑﻬﺬه اﻟﻨﺴﺒﮥ أﺑﻮ رﺟﺎ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻞ ﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.430‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.122‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ ﻟﻠﻨﺴﺎﺋﯽ ص ‪.16‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪179 :‬‬‫اﻟﺒﻐﻼﻧﯽ اﻟﻤﺤﺪث ﻓﯽ اﻟﺸـﺮق و اﻟﻐﺮب‪ ،‬ﻟﻪ رﺣﻠﮥ اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﺸﺎم و دﯾﺎر ﻣﺼﺮ و ﻋﻤﺮ اﻟﻌﻤﺮ اﻟﻄﻮﯾﻞ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ اﻟﺒﻄﻮن‪،‬‬‫و رﺣﻞ إﻟﯿﻪ أﺋﻤﮥ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻣﻦ اﻻﻣﺼﺎر‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ‪ ،‬و اﻟﻠﯿﺚ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬و أﻗﺮاﻧﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺨﻤﺴﮥ‪ ،‬اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ داود‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻻ ﯾﺤﺼﯽ ﮐﺜﺮة‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﻼن ﻣﺴﺘﻬﻞ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻋﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻻن وﻻدﺗﻪ ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻗﺘﯿﺒﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻻﺛﺮم ﻋﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬اﻧﻪ ذﮐﺮ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﻓﺄﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻮ آﺧﺮ ﻣﻦ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﻦ ﻟﻬﯿﻌﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬زاد اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﮑﺮﺑﯿﺴـﯽ ]‪ :[2‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﻗﺘﯿﺒـﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﻦ ﻋﻼﻣـﮥ اﻟﺤﻤﺮة ﻓﻬﻮ ﻋﻼﻣـﮥ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻣﻦ‬‫ﻋﻼﻣﮥ اﻟﺨﻀﺮة ﻓﻬﯽ ﻋﻼﻣﮥ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوة‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬اﻧﺤﺪرت اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق أول ﺧﺮوﺟﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﻨﺖ ﯾﻮﻣﺌﺬ اﺑﻦ ﺛﻠﺚ و‬‫ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺮﺳﺎﻧﯽ‪ :‬ﻗﺘﯿﺒـﮥ ﺻـﺪوق‪ ،‬ﻟﯿﺲ أﺣـﺪ ﻣﻦ اﻟﮑﺒﺎر اﻻ و ﻗـﺪ ﺣﻤﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و ﻗﺎل‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺮرت ﺑﻤﻨﯽ ﻋﻠﯽ‬‫ﻗﺘﯿﺒﮥ ﻓﺠﺰﺗﻪ و ﻟﻢ أﺣﻤﻞ ﻋﻨﻪ ﻓﻨﺪﻣﺖ ‪.‬‬
‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ [1] :‬اﻻﻧﺴﺎب ﻟﻠﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 2‬ص ‪ 276‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺨﮥ اﻟﻤﻄﺒﻮﻋﮥ ﺑﺤﯿﺪرآﺑﺎد )اﻟﮑﺮﻣﯿﻨﯽ(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪180 :‬‬‫]و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪ :‬ﻣﺎت ﻗﺘﯿﺒﮥ ﯾﻮم اﻻرﺑﻌﺎء ﻣﺴﺘﻬﻞ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ أرﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ‪ :‬ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و أرﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 127‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن اﻟﻔﺎﺳـﯽ‪ :‬ﻻ ﯾﻌﺮف ﻟﻪ ﺗـﺪﻟﯿﺲ‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﺰﻫﺮة‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ و ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ و‬‫ﺳﺘﯿ ﻦ ] ‪. [ 1‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺘﯿﺒـﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ أﺑﻮ رﺟﺎ اﻟﺒﻠﺨﯽ ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﻠﯿﺚ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ق ﺑﻮاﺳـﻄﮥ و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و اﻟﺴـﺮاج‪ ،‬ﻣﺎت ﻋﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ‬‫ﺳﻨﮥ ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ‪.[2] [240‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ارﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺤﺪث ﺧﺮاﺳﺎن أﺑﻮ رﺟﺎ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺜﻘﻔﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﻠﺨﯽ ﺛﻢ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ و اﺳﻤﻪ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﻠّﯽ‪ ،‬و ﻟﻘﺒﻪ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﺎﻟﮑﺎ و اﻟﻠﯿﺚ و اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و رﺣﻞ اﻟﻌﻠﻤﺎء إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻻﻗﻄﺎر‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻻﻏﻨﯿﺎء اﻟﺴﺎدة ﺑﺒﻐﺪاد[ ]‪.[3‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻞ ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺠﯿﻢ اﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ اﻟﺜﻘﻔﯽ أﺑﻮ رﺟﺎء اﻟﺒﻐﻼﻧﯽ ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﻮﺣﺪة و ﺳـﮑﻮن اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ ،‬ﯾﻘﺎل اﺳﻤﻪ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﻋﻠّﯽ ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ أرﺑﻌﯿﻦ ﻋﻦ ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[ ]‪.[4‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻞ ﺑﻦ ﻃﺮﯾﻒ اﻟﺒﻠﺨﯽ أﺑﻮ رﺟﺎ اﻟﺜﻘﻔﯽ أﺣﺪ أﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ [1] .‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 8‬ص ‪.358‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 2‬ص ‪.397‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 433‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.123‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪181 :‬‬‫روي ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﻠﯿﺚ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻟﻬﯿﻌﮥ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺨﻤﺴﮥ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و آﺧﺮون أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫آﺧﺮ ﻣﻦ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻟﻬﯿﻌﮥ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ 240‬ﻋﻦ ﻧﺤﻮ ‪ 90‬ﺳﻨﮥ[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرات ﺳﺎﺑﻘﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ او در »ﻣﺴـﻨﺪ« ﺧﻮﯾﺶ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﺑﻄﺮق ﻣﺘﻌﺪده و اﺳﺎﻧﯿﺪ ﻣﺘﻨﻮﻋﻪ از ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺧﻮد رواﯾﺖ‬‫ﮐﺮده و در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات از »ﻣﺴـﻨﺪ« او ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺎت رﺑﺎﻧﯽ و ﺗﺄﯾﯿﺪات ﯾﺰداﻧﯽ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب در ﻣﺠﻠﺪات ﻋﺪﯾﺪه‪ ،‬ﻧﺰد آﺛﻢ ﺧﺎﮐﺴﺎر‬‫ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫ﻓﻔﯽ »اﻟﻤﺴﻨﺪ«‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﺛﻨﺎ ﻋﻔﺎن ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻋﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪ ﻋﻦ ﻣﯿﻤﻮن أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل ﻗﺎل زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬و أﻧﺎ أﺳﻤﻊ‬‫ﻧﺰﻟﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﻮاد‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻟﻪ وادي ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺎﻟﺼﻠﻮات‪ ،‬ﻓﺼﻼﻫﺎ ﺑﻬﺠﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﺨﻄﺒﻨﺎ‪ ،‬و ﻇﻠﻞ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﺜﻮب ﻋﻠﯽ ﺷـﺠﺮة ﺳـﻤﺮة ﻣﻦ اﻟﺸﻤﺲ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن؟ أو ﻟﺴﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون أﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﺑﻠﯽ ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 128‬از ‪211‬‬‫و أﯾﻀﺎ ﻓﯽ » ﻟا ﻤﺴـﻨﺪ«‪ [1] :‬ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ [2] .195‬ﻣﺴـﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 4‬ص ‪ .372‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣـﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪،6‬‬‫ص‪182 :‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨـﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﯿﻤﻮن أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨـﺪ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻓﺠﺎء رﺟﻞ ﻣﻦ‬‫أﻗﺼـﯽ اﻟﻔﺴـﻄﺎط‪ ،‬ﻓﺴﺄل ﻋﻦ ذا‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﯿﻤﻮن‪ :‬ﻓﺤﺪﺛﻨﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻘﻮم ﻋﻦ زﯾﺪ‪ ،‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺑﺎﺳﺎﻧﯿﺪ ﮐﺜﯿﺮه در »ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ« ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ‬‫د ر آ ن ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻨﺰﻟﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬و ﻧﻮدي ﻓﯿﻨﺎ اﻟﺼـﻠﻮة‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( ﺑﯿﻦ ﺷـﺠﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺼﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ‪ ،‬و‬‫أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠّﯽ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪» :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن‪ ،‬اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل »أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ‬‫ﻧﻔﺴﻪ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠّﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل )ص(‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬أﺻﺒﺤﺖ و أﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ ]‪.[2‬‬‫و أﯾﻀﺎ‬‫ﻋﻨﻪ ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﯿﻤﻮن أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬و أﻧﺎ أﺳـﻤﻊ‬‫ﻧﺰﻟﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﻮاد‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻟﻪ وادي‪ ،‬ﺧﻢ ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺎﻟﺼﻼة ﻓﺼﻠﯽ ]‪ [1‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 4‬ص ‪ 372‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 4‬ص ‪.281‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪183 :‬‬‫ﻗﺎل ﻓﺨﻄﺒﻨﺎ و ﻇﻠﻞ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﺜﻮب ﻋﻠﯽ ﺷﺠﺮة ﻣﻦ اﻟﺸﻤﺲ ﻓﻘﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪:‬‬‫»أو ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻤﻠﻮن؟ أرﺳﻠﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟«‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ]‪.[1‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﯾﻀﺎ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ و أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻓﻄﺮ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﺟﻤﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻞ اﻣﺮئ ﻣﺴـﻠﻢ‬‫ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻣﺎ ﺳـﻤﻊ ﻟﻤﺎ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜﻮن ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻓﻘﺎم ﻧﺎس ﮐﺜﯿﺮ ﻓﺸـﻬﺪوا ﺣﯿﻦ‬‫أﺧـﺬ ﺑﯿﺪه ﻓﻘﺎل ﻟﻠﻨﺎس‪» :‬أ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻌﻢ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال‬‫ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[2‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﯾﺤﺪث ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺴـﺮﯾﺤﮥ أو زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﺷـﻌﺒﮥ‬‫اﻟﺸﺎك ﻋﻦ ﻟا ﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﻧﻪ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ :‬و أﻧﺎ ﻗﺪ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻗﺎل‪ :‬أﻇﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺘﻤﺘﻪ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪ [1] :‬اﻟﻤﺴﻨﺪ ج ‪ 4‬ص ‪ [2] .372‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 4‬ص ‪ [3] .370‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﻻﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ج ‪ 7‬ص ‪ 29‬ﻋﻦ ﻃﺮﯾﻖ أﺣﻤﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪184 :‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم ﻗـﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺣﻨﺶ ﺑﻦ اﻟﺤـﺎرث ﺑﻦ ﻟﻘﯿـﻂ اﻟﻨﺨﻌﯽ ﻋﻦ رﯾـﺎح ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺎء رﻫﻂ اﻟﯽ ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﻟﺮﺣﺒـﮥ ﻓﻘﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 129‬از ‪211‬‬‫اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮏ ﯾﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﯿﻒ أﮐﻮن ﻣﻮﻻﮐﻢ و أﻧﺘﻢ ﻗﻮم ﻋﺮب؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫ﻗﺎل رﯾﺎح‪ :‬ﻓﻠﻤﺎ ﻣﻀﻮا اﺗﺒﻌﺘﻬﻢ و ﺳﺄﻟﺖ ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻔﺮ ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎر ﻓﯿﻬﻢ أﺑﻮ أﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎري ]‪.[1‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﮑﻨﺪي ﻋﻦ زاذان ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ و ﻫﻮ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﺷـﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫)ص( و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل ﻣﺎ ﻗﺎل؟ ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ ﻓﺸﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪،‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[2‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﻋﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ ﻗﺎل‪ :‬أﺗﯿﺖ زﯾﺪ اﺑﻦ أرﻗﻢ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ان ﺧﺘﻨﺎ ﻟﯽ ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻋﻨﮏ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺷﺄن‬‫ﻋﻠّﯽ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻓﺄﻧﺎ أﺣﺐ أن أﺳﻤﻌﻪ ﻣﻨﮏ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﮑﻢ ﻣﻌﺸﺮ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ ﻓﯿﮑﻢ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻋﻠﯿﮏ ﻣﻨﯽ ﺑﺄس ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﮐﻨﺎ‬‫ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ ﻓﺨﺮج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ إﻟﯿﻨﺎ ﻇﻬﺮا و ﻫﻮ آﺧﺬ ﺑﻌﻀﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪» :‬أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‬‫ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻫﻞ ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ »اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و‬‫ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه؟« ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻤﺎ اﺧﺒﺮك ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ]‪ [1] .[3‬ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 5‬ص ‪.419‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.84‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 4‬ص ‪ 368‬و ذﮐﺮه اﻟﻤﺘﻘﯽ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.390‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪185 :‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺸـﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﻘﺎم ﺧﻤﺴﮥ أو ﺳـﺘﮥ ﻣﻦ‬‫أﺻﺤﺎب اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﺸﻬﺪوا ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ]‪.[1‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻤﺮو زاد ﻓﯿﻪ ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه و أﺣﺐ ﻣﻦ أﺣﺒﻪ و اﺑﻐﺾ ﻣﻦ أﺑﻐﻀﻪ«‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﯿﻨﮥ ]‪ [2‬ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻋﻦ ﺑﺮﯾـﺪة ﻗﺎل‪ :‬ﻏﺰوت‬‫ﻣﻊ ﻋﻠّﯽ اﻟﯿﻤﻦ ﻓﺮأﯾﺖ ﻣﻨﻪ ﺟﻔﻮة ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ذﮐﺮت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﺘﻨﻘﺼﺘﻪ ﻓﺮأﯾﺖ وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺘﻐﯿﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة »أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‪.‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫و ﻧﺒـﺬي از ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﺎرﻋﻪ و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻧﺎﺻـﻌﻪ و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﺷﺎﻣﺨﻪ و ﻣﺪاﺋﺢ ]‪ [1‬ﻣﺴـﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 5‬ص ‪ 366‬و رواه اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ‬‫ﺧﺼﺎﺋﺼﻪ ص ‪.22‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺬا ﻓﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻻﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 5‬ص ‪ 347‬و ﻓﯽ ﻣﺴﺘﺪرك اﻟﺤﺎﮐﻢ ج ‪ 3‬ص ‪) 110‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﻨﯿﮥ(‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﺤﻠﯿﻪ ﻻﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪) :‬اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ(‬‫و ﻓﯽ ﻫﺎﻣﺶ اﻟﻐﺪﯾﺮ ج ‪ 1‬ص ‪:20‬‬‫)اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺘﺒﮥ( و ﻓﯽ ﺑﻌﻀﻬﺎ‪) :‬اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ( و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻟﺼﺤﯿﺢ )اﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﻨﯿﮥ( ﮐﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺘﺪرك‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪186 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 130‬از ‪211‬‬‫ﺑﺎذﺧﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻟﮑﻦ ﺑﺮاي رﻓﻊ اﻧﺘﻈﺎر ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ در »رﺟﺎل ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻫﻮ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻦ ﻫﻼل ﺑﻦ أﺳﺪ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ ﺷﯿﺒﺎن اﻻﺻﻐﺮ اﺑﻦ أﺧﯽ‬‫ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺒـﮥ اﻟﻤﺮوزي و ﯾﻨﺘﻬﯽ ﻧﺴـﺒﻪ اﻟﯽ رﺑﯿﻌﮥ ﺑﻦ ﻧﺰار ﺑﻦ ﻣﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺪﻧﺎن اﻟﯽ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺨﻠﯿﻞ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ اﻟﺴـﻼم ﮐﺎن ﻃﻮاﻻ‬‫أﺳﻤﺮ ﺷﺪﯾﺪ اﻟﺴﻤﺮة‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻻول ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻣﺎت ﺑﻬﺎ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ وﻗﺖ اﻟﻀﺤﯽ و دﻓﻦ ﺑﻌﺪ اﻟﻌﺼﺮ‬‫و ﻟﻪ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﺰﻫﺪ و اﻟﻮرع و اﻟﻌﺒﺎدة و ﺑﻪ ﯾﻌﺮف اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻣﻦ اﻟﺴﻘﯿﻢ و اﻟﻤﺠﺮوح و اﻟﻤﻌﺪل‪.‬‬‫ﻧﺸﺄ ﺑﺒﻐﺪاد و ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻬﺎ ﻓﻠﻤﺎ ﻓﺮغ ﻣﻦ ﺳﻤﺎع اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺗﻠﮏ اﻟﻨﺎﺣﯿﮥ ارﺗﺤﻞ اﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ و اﻟﺒﺼﺮة و ﻣﮑﮥ و‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ و اﻟﯿﻤﻦ و اﻟﺸﺎم و اﻟﺠﺰﯾﺮة‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ ﻋﻠﻤﺎء ذﻟﮏ اﻟﻌﺼـﺮ ﻣﺜﻞ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ و ﻫﺸـﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن و‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و أﺑﻮ داود اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ و وﮐﯿﻊ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ ﻫﻤﺎم و‬‫ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﺳﻮاﻫﻢ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ اﺑﻨـﺎه ﺻﺎﻟـﺢ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺑﻦ ﻋﻤﻪ ﺣﻨﺒـﻞ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و أﺑﻮ‬‫زرﻋﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و أﺑﻮ داود اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪187 :‬‬‫و ﻓﻀـﺎﺋﻠﻪ ﮐﺜﯿﺮة و ﻣﻨـﺎﻗﺒﻪ ﺟﻤـﮥ و ﻣـﺂﺛﺮه ﻓﯽ اﻻﺳـﻼم ﻣﺸـﻬﻮرة و ﻣﻘﺎﻣﺎﺗﻪ ﻓﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣـﺬﮐﻮرة اﻧﺘﺸـﺮ ذﮐﺮه ﻓﯽ اﻵﻓﺎق و ﺳـﺮي ﺣﻤـﺪه ﻓﯽ‬‫اﻻرﻓﺎق‪.‬‬‫و ﻫﻮ أﺣﺪ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ اﻟﻤﻌﻤﻮل ﺑﻘﻮﻟﻪ و رأﯾﻪ و ﻣﺬﻫﺒﻪ ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺒﻼد‪.‬‬‫و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم و اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻌﻈﺎم ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺠﮥ ﺑﯿﻦ اﻟﱠﻠﻪ و ﺑﯿﻦ ﻋﺒﺎده ﻓﯽ أرﺿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﺧﺮﺟﺖ ﻣﻦ ﺑﻐﺪاد و ﻣﺎ ﺧﻠﻘﺖ ﻓﯿﻬﺎ أﺗﻘﯽ و ﻻ أورع و ﻻ أﻓﻘﻪ و ﻻ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺪارﻣﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺳﻮد اﻟﺮأس أﺣﻔﻆ ﻟﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و ﻻ أﻋﻠﻢ ﺑﻔﻘﻬﻪ و ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ ﻣﻦ أﺑﯽ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﻘﯿﻄﺎن‪ :‬ﻣﺎ ﻗﺪم ﻋﻠّﯽ ﻣﺜﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻋﻦ وﮐﯿﻊ‪ :‬ﻣﺎ ﻗﺪم اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻣﺜﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ اﻧﻪ ﻏﻀﺐ و ﻗﺎل ﺗﻀﺤﮑﻮن و ﻋﻨﺪي أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻨﺎن‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون ﻻﺣﺪ أﺷﺪ ﺗﻌﻈﯿﻤﺎ ﻣﻨﻪ ﻻﺣﻤﺪ و ﮐﺎن ﯾﻌﻘﺪه اﻟﯽ ﺟﻨﺒﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻓﻘﻪ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻻ أورع‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﻟﻮ ﻻ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻻﺣﺪﺛﻮا ﻓﯽ اﻟﺪﯾﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﻫﻮ اﻣﺎم اﻟﺪﻧﯿﺎ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ :‬اﻧﺘﻬﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﯽ أرﺑﻌـﮥ و ﮐـﺎن أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ أﻓﻘﻬﻬﻢ ﻓﯿﻪ و ﮐـﺎن اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﻪ و ﮐﺎن ﺑا ﻦ ﻣﻌﯿﻦ‬‫أﺟﻤﻌﻬﻢ و ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ أﺣﻔﻈﻬﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 131‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ أﻓﻀﻞ أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻫﻼل ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ :‬ﻣّﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﺑﺄﺣﻤﺪ ﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﻨﮥ و ﻟﻮ ﻻ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪188 :‬‬‫ذﻟﮏ ﻟﮑﻔﺮ ﻟا ﻨﺎس‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺧﯿﺮا ﻣﻦ أﺣﻤﺪ ﻗﻂ ﻣﺎ اﻓﺘﺨﺮ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺑﺎﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﻗﻂ و ﻻ ذﮐﺮﻫﺎ ﺑﻐﯿﺮ اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺒﻐﺪاد اﻻ ذاك اﻟﺮﺟﻞ ﯾﻌﻨﯽ أﺣﻤﺪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻣﺎﻣﻨﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺮﺑﯿﻊ‪ :‬ﻣﺎ ﺷﺒﻬﺖ أﺣﻤﺪ اﻻ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﻓﯽ ﺳﻤﺘﻪ و ﻫﺪﯾﻪ و ﻫﯿﺒﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬ﻟﻮ ﻻ أﺣﻤﺪ و ﺑﺬل ﻧﻔﺴﻪ ﻟﻤﺎ ﺑﺬﻟﻬﺎ ﻟﻪ ﻟﺬﻫﺐ اﻻﺳﻼم‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ أﺻﺤﺎﺑﻨﺎ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻤﯿﻤﻮﻧﯽ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة ﺑﻌـﺪ اﻟﻤﺤﻨـﮥ ﯾﺎ ﻣﯿﻤﻮﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﻗﺎم أﺣـﺪ ﻓﯽ اﻻﺳـﻼم ﻣﺜﻞ ﻣﺎ ﻗﺎم أﺣﻤﺪ ﻓﻌﺠﺒﺖ ﻣﻦ ﻫﺬا و أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﻗﺪ ﻗﺎم ﻓﯽ اﻟﺮدة ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﺑﺄي ﺷﯽء؟ ﻗﺎل‪ :‬ان أﺑﺎ ﺑﮑﺮ وﺟﺪ أﻧﺼﺎرا و ان أﺣﻤﺪ ﻟﻢ ﯾﺠﺪ ﻧﺎﺻﺮا‪.‬‬‫و ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬أرادوا ﻣﻨﺎ أن ﻧﮑﻮن ﻣﺜﻞ أﺣﻤﺪ ﻻ و اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﻧﻘﻮي ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻘﻪ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺤـﺎرث ﺑﻦ ﻋﺒـﺎس‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ ﻣﺴـﻬﺮ‪ :‬ﺗﻌﺮف أﺣـﺪا ﯾﺤﻔﻆ ﻋﻠﯽ ﻫـﺬه اﻻﻣـﮥ أﻣﺮ دﯾﻨﻬﺎ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻤﻪ اﻻ ﺷﺎﺑﺎ ﺑﺎﻟﻤﺸـﺮق ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒ ﻞ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل اﻻﺛﺮم‪ :‬ﻗﻠﺖ ﯾﻮﻣﺎ و ﻧﺤﻦ ﻋﻨﺪ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ ﺷـﯿﺌﺎ ﻓﻘﺎل ﺑﻌﺾ ﻣﻦ ﺣﻀـﺮ‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺎل ﻫﺬا؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﺷـﺮق اﻻرض و ﻻ‬‫ﻏﺮﺑﻬﺎ أﺻﺪق ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ داود اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ :‬أدرﮐﺖ ﻣﺎﺋﺘﯽ ﺷﯿﺦ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻤﺎ رأﯾﺖ أﺣﺪا ﻣﺜﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﻣﺠﻠﺲ أﺣﻤﺪ ﻣﺠﻠﺲ اﻵﺧﺮة و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺬﮐﺮ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺴﻪ ﻗﻂ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪189 :‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻋﯿﻨﺎي ﻣﺜﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺰﻫﺪ و اﻟﻔﻘﻪ و ﻓﯽ ﮐﻞ ﺧﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﮐﺎن أﺣﻤﺪ ﯾﺤﻔﻆ أﻟﻒ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ ﯾﺪرﯾﮏ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ذاﮐﺮﺗﻪ ﻓﺄﺧﺬت ﻋﻠﯿﻪ اﻻﻣﺎرات اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻣﺎم اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه اﻟﺴـﯿﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻓﺮﯾـﺪ دﻫﺮه ذو اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﻤﻞ و اﻟﺤﻖ و اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ و اﻟﺰﻫـﺪ اﻟﺼﺎدق و اﻟﻮرع اﻟـﺪﻗﯿﻖ‬‫اﻟﻤﻌﻈﻢ اﻟﻤﺒﺠﻞ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺮوزي اﻻﺻﻞ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ اﻟﮑﺒﺎر و رﺣﻞ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق ﻓﯽ ﺻـﻨﻌﺎء و اﻻﻣﺎم اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ ﻓﯽ ﻋـﺪن و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﺷﯿﻮخ اﻟﯿﻤﻦ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ أﻟﻒ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ أﺻﺤﺎب اﻻﻣﺎم اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﺧﻮاﺻﻪ و اﻟﻤﺤﺒﯿﻦ ﻟﻪ و اﻟﻤﻌﺘﻘﺪﯾﻦ ﻓﻀﻠﻪ و اﻟﻤﻌﻈﻤﯿﻦ ﻗﺪره و اﻟﻤﺒﺠﻠﯿﻦ ﻣﺤﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗـﺪ ﺗﻘـﺪم ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻻﺷﺎرة اﻟﯽ ﺗﻔﺨﯿﻢ اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﻟﻪ و ﮐﺬﻟﮏ ﮐﺎن اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﯾﻔﺨﻤﻪ و ﻟﻤﺎ ارﺗﺤﻞ اﻟﯽ ﻣﺼـﺮ ﻗﺎل ﻓﯽ ﺣﻘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 132‬از ‪211‬‬‫ﺧﺮﺟﺖ ﻣﻦ ﺑﻐﺪاد و ﻣﺎ ﺧﻠﻔﺖ ﺑﻬﺎ أﺗﻘﯽ و ﻻ أﻓﻘﻪ ﻣﻦ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﮑﯽ ان اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻟﺤﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم ﮐﺎﻧﻪ ﺧﺮج ﻣﻦ ﻣﺴـﺠﺪ اﻟﺮﺻﺎﻓـﮥ و ﻓﯽ ﮐﻤﻪ ﺷـﯽء‬‫ﯾﺘﺤﺮك ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮏ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻏﻔﺮ ﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ و أﮐﺮﻣﻨﯽ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻫﺬا اﻟﺬي ﻓﯽ ﮐﻤﮏ؟ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫و ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ روح أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﻨﺜﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺪر و اﻟﯿﺎﻗﻮت و ﻫﺬا ﻣﻤﺎ اﻟﺘﻘﻄﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪190 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﻓﻌﻞ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﻓﻼن ﺳﻤﺎه ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺗﺮﮐﺘﻬﻤﺎ و ﻗﺪ زارا رب اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ و وﺿﻌﺖ ﻟﻬﻤﺎ اﻟﻤﻮاﺋﺪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻠﻢ ﻟﻢ ﺗﺄﮐﻞ ﻣﻌﻬﻤﺎ أﻧﺖ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﻋﺮﻓﺖ ﻫﻮ ان اﻟﻄﻌﺎم ﻋﻠّﯽ ﻓﺄﺑﺎﺣﻨﯽ اﻟﻨﻈﺮ اﻟﯽ وﺟﻬﻪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺣﺴﻦ اﻟﻮﺟﻪ رﺑﻌﮥ ﯾﺨﻀﺐ ﺑﺎﻟﺤﻨﺎء ﺧﻀﺎﺑﺎ ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻟﻘﺎﻧﯽ ]‪ [1‬و ﻓﯽ ﻟﺤﯿﺘﻪ ﺷﻌﺮات ﺳﻮد ﻗﺪ ﺟﺎوز ﺳﺒﻌﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺟﻤﻊ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي أﺧﺒﺎره ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ و ﮐﺬﻟﮏ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ و اﻟﻬﺮوي‪.‬‬‫و ﻣﻦ ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ أﯾﻀﺎ ﻣﺎ ذﮐﺮ ﺑﻌﺾ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻻﻣﺎم اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻋﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﺧﺮج اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﯽ ﻣﺼـﺮ و أﻧﺎ ﻣﻌﻪ ﮐﺘﺐ ﮐﺘﺎﺑﺎ و ﻗﺎل‪:‬‬‫ﯾﺎ رﺑﯿﻊ ﺧﺬ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻫﺬا و اﻣﺾ ﺑﻪ اﻟﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺋﺘﻨﯽ ﺑﺎﻟﺠﻮاب‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺮﺑﯿﻊ‪ :‬ﻓـﺪﺧﻠﺖ ﺑﻐـﺪاد و ﻣﻌﯽ اﻟﮑﺘـﺎب ﻓﻠﻘﯿﺖ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ ﺻـﻼة اﻟﺼـﺒﺢ ﻓﺼـﻠﯿﺖ ﻣﻌﻪ ﻓﻠﻤﺎ اﻧﺘﻘﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺮاب ﺳـﻠﻤﺖ إﻟﯿﻪ‬‫اﻟﮑﺘﺎب و ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻫﺬا ﮐﺘﺎب اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻣﻦ ﻣﺼﺮ ﻓﻘﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻧﻈﺮت ﻓﯿﻪ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻻ ﻓﮑﺴﺮ اﻟﺨﺘﻢ و ﻗﺮأ اﻟﮑﺘﺎب ﻓﺘﻐﺮﻏﺮت ﻋﯿﻨﺎه ﺑﺎﻟﺪﻣﻮع ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬أﯾﺶ ﻓﯿﻪ؟‬‫ﻗـﺎل‪ :‬ﯾـﺬﮐﺮ ﻧا ﻪ رأي اﻟﻨـﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﻘـﺎل ﻟﻪ‪ :‬اﮐﺘﺐ اﻟﯽ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ و اﻗﺮأ ﻣﻨﯽ اﻟﺴـﻼم و ﻗـﻞ ﻟﻪ‪ :‬اﻧﮏ‬‫ﺳﺘﻤﺘﺤﻦ و ﺗﺪﻋﯽ ﻟﻠﻘﻮل ﺑﺨﻠﻖ اﻟﻘﺮآن ﻓﻼ ﺗﺠﺒﻬﻢ ﻓﺴﺘﺮﻓﻊ ﻟﮏ ﻋﻠﻢ اﻟﯽ ﯾﻮم اﻟﻘﯿﻤﮥ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺮﺑﯿـﻊ‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ اﻟﺒﺸـﺎرة ﻓﺨﻠـﻊ ﻗﻤﯿﺼﻪ اﻟـﺬي ﯾﻠﯽ ﺟﻠـﺪه و دﻓﻌﻪ اﻟّﯽ و أﺧـﺬت ﺟﻮاب اﻟﮑﺘـﺎب و ﺧﺮﺟﺖ اﻟﯽ ﻣﺼـﺮ ﻓﺴـﻠﻤﺖ اﻟﮑﺘـﺎب‬‫ﻟﻠﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﯾﺎ رﺑﯿﻊ اﯾﺶ اﻟﺬي دﻓﻊ إﻟﯿﮏ ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﻘﻤﯿﺺ اﻟﺬي ﯾﻠﯽ ﺟﻠﺪه ﻓﻘﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ]‪ [1‬اﻟﻘﺎﻧﯽ‪ :‬ﺷﺪﯾﺪ اﻟﺤﻤﺮة‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪191 :‬‬‫ﻻ ﻧﻔﺠﻌﮏ ﺑﻪ و ﻟﮑﻦ ﺑﻠّﻪ و ادﻓﻊ اﻟّﯽ اﻟﻤﺎء ﺣﺘﯽ اﮐﻮن ﺷﺮﯾﮑﺎ ﻟﮏ ﻓﯿﻪ« ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻐﺪادي«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻐﺪادي‪:‬‬‫ﭘﺲ در ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﯽ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﻤﺎل ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺼﻌﺐ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻓﻄﺮ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪.‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ داود ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻓﻄﺮ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠـﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﺟﻤﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫اﻧﺸﺪ ﺑﺎﻟﻠّﻪ ﮐﻞ اﻣﺮئ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻗﺎل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ‪» :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« و ﻫﻮ‬‫ﻗﺎﺋﻢ ﺛﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ :‬ﻓﺨﺮﺟﺖ و ﻓﯽ ﻧﻔﺴـﯽ ﻣﻨﻪ ﺷﯽء ﻓﻠﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ و اﺧﺒﺮﺗﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺸﮏ؟ اﻧﺎ ﺳﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ و اﻟﻠﻔﻆ ﻻﺑﯽ داود[ ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 133‬از ‪211‬‬‫و ﻫﺎرون ﺣﺎﻓﻈﯽ اﺳﺖ ﻣﻮﺛﻮق ﺑﻪ و ﻣﺄﻣﻮن و از ﻏﻮاﺋﻞ ﻗـﺪح و ﺟﺮح ﻣﺼﻮن و ﮐﺘﺐ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻗﻮم ﺑﻤﻨﺎﻗﺐ و ﻣﺪاﺋـﺢ او ﻣﺸـﺤﻮن و او ﺷـﯿﺦ‬‫ﻣﺴﻠﻢ اﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج و اﺑﻮ داود و ﻧﺴﺎﺋﯽ و ﺗﺮﻣﺬي و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫»ﻫﺎرون ﺑﻐﺪادي و ﺟﻼﻟﺖ او از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ 134‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺧﺼﺎﺋﺺ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ص ‪.100‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪192 :‬‬‫]ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺮوان اﻟﺒﻐـﺪادي اﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺒﺰاز اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺤﻤﺎل ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﺴﯽ و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻓﺪﯾﮏ و ﺣﺴﯿﻦ اﻟﺠﻌﻔﯽ و أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ و أﺑﯽ داود اﻟﺤﻔﺮي و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ م ‪ [1] 4‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ و اﺑﻨﻪ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺤﻤﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ و اﻟﺒﻐﻮي و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﺮوزي‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﮐﺘﺐ ﻋﻦ ﻫﺎرون اﻟﺤﻤﺎل؟ ﻗﺎل‪ :‬أي و اﻟﱠﻠﻪ و ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﺻـﺪوق ﻟﻮ ﮐﺎن اﻟﮑﺬب ﺣﻼﻻ ﻟﺘﺮﮐﻪ‬‫ﺗﻨﺰﻫﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬و اﻧﻤﺎ ﺳﻤﯽ اﻟﺤﻤﺎل ﻻﻧﻪ ﺣﻤﻞ رﺟﻼ ﻓﯽ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮه ﻓﺎﻧﻘﻄﻊ ﺑﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﻘﺎل‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻨﻪ ﻣﻮﺳـﯽ‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي أو اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺗﺎﺳﻊ ﺷﻮال ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻗﺎل ﺑﻌﻀـﻬﻢ‪ :‬ﺳـﺘﮥ و‬‫أرﺑﻌﯿﻦ و ﻫﻮ ﻏﻠﻂ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺮوان اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺒﺰاز اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤﻤﺎل ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ م ‪ 4‬و ﺑا ﻨﻪ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪ .‬ﺛﻘﮥ ﺣﻤﻞ رﺟﻼ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮه اﻧﻘﻄﻊ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ ﻣﺎت ‪.[2] [243‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺮوان اﻟﺒﻐﺪادي أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺤﻤﺎل ﺑﺎﻟﻤﻬﻤﻠﮥ اﻟﺒﺰاز ]‪ [1‬م ‪ :4‬اﺷﺎرة اﻟﯽ ﻣﺴـﻠﻢ و اﻻرﺑﻌﮥ أي اﺑﺎ داود و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و‬‫اﻟﺘﺮﻣﺬي و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 3‬ص ‪.214‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪193 :‬‬‫ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻗﺪ ﻧﺎﻫﺰ اﻟﺜﻤﺎﻧﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺣﻤﺎل ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺑﻬﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺮوان اﻟﺤﻤﺎل و اﺑﻨﻪ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺤﻤﺎل و ﻫﺎرون ﮐﺎن‬‫ﺑﺰازا ﻓﺘﺰﻫﺪ ﻓﺼﺎر ﯾﺤﻤﻞ اﻻﺷﯿﺎء ﺑﺎﻻﺟﺮة و ﯾﺄﮐﻞ ﻣﻨﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﻟﻘﺐ ﺑﺎﻟﺤﻤﺎل ﻟﮑﺜﺮة ﻣﺎ ﺣﻤﻞ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ و ﺑﻘﯽ ﻋﻠﯽ اﺑﻨﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﺳـﯿﺎر ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة و أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ و أﺑﺎ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ و أﺑﺎ‬‫أﺳﺎﻣﮥ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻨﻪ ﻣﻮﺳﯽ و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ و أﺑﻮ زرﻋﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازﯾﺎن‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ذﮐﺮ ﻫﺎرون اﻟﺤﻤﺎل ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺎءﻧﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺎﻟﻠﯿﻞ ﻓﺪق اﻟﺒﺎب ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﺬا؟‪ :‬ﻓﻘﺎل أﺣﻤﺪ ﻓﺒﺎدرت ان‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 134‬از ‪211‬‬‫ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯿﻪ ﻓﻤﺴﺎﺗﯽ و ﻣﺴـﯿﺘﻪ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺣﺎﺟﮥ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﺷﻐﻠﺖ اﻟﯿﻮم ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻤﺎ ذا ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺰت ﻋﻠﯿﮏ اﻟﯿﻮم و أﻧﺖ‬‫ﻗﺎﻋﺪ ﺗﺤﺪث اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﻔﯽء و اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺸﻤﺲ ﺑﺄﯾﺪﯾﻬﻢ اﻻﻗﻼم و اﻟﺪﻓﺎﺗﺮ ﻻ ﺗﻔﻌﻞ ﻣﺮة اﺧﺮي إذا ﻗﻌﺪت ﻣﻊ اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫و ﮐـﺎن اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﺪوﻗﺎ ﻟﻮ ﮐﺎن اﻟﮑـﺬب ﺣﻼﻻ ﻟﺘﺮﮐﻪ ﺗﻨﺰﻫﺎ و ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‬‫]‪ [1] .[2‬اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.312‬‬‫]‪ [2‬أﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 4‬ص ‪ 228‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﺻﺤﯿﺢ« ﺗﺮﻣﺬي ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻧﺎ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﯾﺤﺪث ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﺮﯾﺤﮥ أو زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‬‫ﺷﮏ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ )ص( ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« و ﻫـﺬا ﺣـﺪﯾﺚ ﺣﺴﻦ ﻏﺮﯾﺐ و روي ﺷـﻌﺒﮥ ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﻣﯿﻤﻮن أﺑﯽ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﺤﻮه و أﺑﻮ ﺳﺮﯾﺤﮥ ﻫﻮ ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ أﺳﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻨﺒﯽ )ص([ ]‪.[1‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﺑﻨﺪار در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺑﻨﺪار از ﺣﻔﺎظ ﮐﺒﺎر و اﻋﻼم ﻋﺎﻟﯽ ﻓﺨﺎر و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺟﻠﯿﻞ اﻻﻋﺘﺒﺎر و ﺷـﯿﺦ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و اﺑﻮ داود و ﺗﺮﻣﺬي و ﻧﺴﺎﺋﯽ‬‫و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺑﻨﺪار ]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻟﺒﺼﺮي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻤﻊ ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﻏﻨﺪرا ]‪ [3‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ [1] .‬ﺻﺤﯿﺢ ﻟا ﺘﺮﻣﺬي‬‫ج ‪ 5‬ص ‪ 633‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺑﻨـﺪار ﻓﯽ اﻻﺻﻞ‪ :‬ﻣﻦ ﻓﯽ ﯾـﺪه اﻟﻘﺎﻧﻮن و ﻫﻮ أﺻﻞ دﯾﻮان اﻟﺨﺮاج و اﻧﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﻟﻪ ﺑﻨـﺪار ﻻﻧﻪ ﮐﺎن ﺑﻨـﺪارا ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺟﻤﻊ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻠﺪه‬‫)ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 9‬ص ‪.(70‬‬‫]‪ [3‬ﻏﻨﺪر‪ :‬ﺑﻀﻢ اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﻌﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟﻨﻮن و ﻓﺘﺢ اﻟﺪال اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻗﺪ ﺗﻀﻢ )ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 9‬ص ‪.(96‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪195 :‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﺧﻤﺴﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ]‪.[1‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻌﺒﺪي اﻟﺒﺼﺮي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻨﺪار ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة ﻣﺎت ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻟﻪ ﺑﻀﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﭘﺲ ﻧﺴﺎﺋﯽ در ﺧﺼﺎﺋﺺ ﺧﻮد آورده‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 135‬از ‪211‬‬‫]أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎم ﺧﻤﺴﮥ أو ﺳﺘﮥ ﻣﻦ أﺻﺤﺎب اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﺸﻬﺪوا ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[3‬‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ از اﮐـﺎﺑﺮ ﻣﻬﺮه اﻋﯿـﺎن و أﻋـﺎﻇﻢ أﺻـﺤﺎب ﺣﻔﻆ و اﺗﻘﺎن و اﻓﺎﺧﻢ ﺣـﺬاق واﻻ ﺷﺄن و او و اﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﻫﺮ دو ﻣﺜﻞ ﻓﺮﺳـﯽ‬‫رﻫﺎن و او ﻫﻢ ﺷﯿﺦ اﺋﻤﻪ ﺳﺘﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و ﺗﺮﻣﺬي و ﻧﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺑﻨﺴﺒﺖ ﻋﻨﺰي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﻌﻨﺰي ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻏﻨﺪر روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و اﻟﻨﺎس ‪.‬‬
‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﯽ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 10‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻘﺮﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.147‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ ص ‪.22‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪196 :‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﺒﺼـﺮي أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺰﻣﻦ أﺣـﺪ اﻻﺋﻤﮥ ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﯽ أن ﻗﺎل ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‬‫اﻟﻌﻨﺰي ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة‪.‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻏﻨﺪر روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ أرﺧﻬﺎ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ و ﮐﺎن ﻟﻪ ﯾﻮم ﻣﺎت ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻫﻮ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻟﻌﺒﺪي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺒﻨﺪار ﻓﺮﺳﯽ رﻫﺎن ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻻﺗﻘﺎن و وﻟﺪا ﻓﯽ ﺳﻨﮥ واﺣﺪة و ﻫﯽ اﻟﺴﻨﮥ‬‫اﻟﺘﯽ ﻣﺎت ﻓﯿﻬﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ﻣﺎﺗﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ واﺣﺪة‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﮐﻞ ﻣﻨﻬﻤﺎ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺴﺘﮥ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و أﺑﻮ داود و اﻟﺘﺮﻣﺬي و اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ و ﻫﺬا ﻣﻦ ﻋﺠﯿﺐ اﻻﺗﻔﺎق! و ﻗﺪ ذﮐﺮﻫﻤﺎ‬‫اﻟﺬﻫﺒﯽ و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ«[‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬـﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﺰﻣﻦ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌـﺪة و ﻣﻮﻟـﺪه ﻋﺎم ﺗﻮﻓﯽ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺳـﻤﻊ ﻣﻌﺘﻤﺮ ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن و ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻌﻨﺰي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻌﻤﯽ و ﻋﻨﻪ ع و اﺑﻮ ﻋﺮوﺑﮥ و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﺛﻘﮥ ورع ﻣﺎت ‪.[2] [252‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻌﻨﺰي ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻔﻨﻮن و اﻟﺰاي اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺒﺼﺮي ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 10‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 3‬ص ‪.93‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪197 :‬‬‫اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺰﻣﻦ ﻣﺸﻬﻮر ﺑﮑﻨﯿﺘﻪ و ﺑﺎﺳﻤﻪ‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻫﻮ و ﺑﻨﺪار ﻓﺮﺳﯽ رﻫﺎن‪ ،‬و ﻣﺎﺗﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ واﺣﺪة[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﻪ«‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 136‬از ‪211‬‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻌﺒﺪي‪:‬‬‫ﭘﺲ در ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ اﻟﻌﺒﺪي‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎزم اﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻀـﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺳﺎﺑﻂ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪم ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﺣﺠﺎﺗﻪ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮوا ﻋﻠﯿﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺳﻌﺪ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﻟﻪ‪ :‬ﺛﻠﺚ ﺧﺼـﺎل‪ ،‬ﻟﺌﻦ ﯾﮑﻮن ﻟﯽ واﺣـﺪة ﻣﻨﻬﻦ‪ ،‬اﺣﺐ اﻟﯽ ﻣﻦ اﻟـﺪﻧﯿﺎ و ﻣـﺎ ﻓﯿﻬـﺎ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺘﻪ‪،‬‬‫ﯾﻘـﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه«‪ ،‬و ﺳـﻤﻌﺘﻪ‪ ،‬ﯾﻘـﻮل‪» :‬ﻻـﻋﻄﯿﻦ اﻟﺮاﯾـﮥ رﺟﻼـ ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ«‪ ،‬و ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬اﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ‬‫ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي«‪ ،‬اﺳﻨﺎده ﺣﺴﻦ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﻮه ]‪.[2‬‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﻪ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫و ﺟﻼﺋﻞ ﻣﺪاﺋﺢ و ﻣﻨﺎﻗﺐ و ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﺤﺎﻣﺪ و ﻣﮑﺎرم و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺣﺼﺎ ﮐﺮده ﺷﻮد‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.204‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﺪاﯾـﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪ 341‬و ﻟﮑﻦ ﻓﯿﻪ ﻫﮑـﺬا‪ :‬ﻓﻘـﺎل ﺳـﻌﺪ‪ :‬ﻟﻪ ﺛﻠﺚ ﺧﺼﺎل ﻟﺌﻦ ﺗﮑﻮن ﻟﯽ واﺣـﺪة ﻣﻨﻬﻦ اﺣﺐ اﻟﯽ ﻣﻦ اﻟـﺪﻧﯿﺎ و ﻣﺎ‬‫ﻓﯿ ﻬ ﺎ‪،‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ‪ ...‬اﻟﺦ‪ .‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪198 :‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺜﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺴﻨﺪ وﻗﺘﻪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺒﺪي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺆدب‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻫﺸﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ‬‫ﺳﻌﯿـﺪ اﺧﯽ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬و زﯾﺎد اﻟﺒﮑﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﻋﺒﺎد اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻦ ﺣﺮب‪ ،‬و ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺤﻤﯿـﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿـﺎش‪ ،‬و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬و اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻇﻬﯿﺮ‪ ،‬و ﻣﺮﺣﻮم ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻌﻄـﺎر‪ ،‬و ﻗﺮآن ﺑﻦ ﺗﻤـﺎم‪ ،‬و ﻣﻌﻤﺎر ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺜـﻮري‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ ﺛـﺎﺑﺖ اﻟﺠﺰري‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺼـﻤﺪ اﻟﻌﻤﯽ‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻤﺮﯾـﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟـﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻏﯿـﺎث‪ ،‬و‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯿـﮥ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻻﺑﺎر‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺤﺎرﺑﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺎد ﺑﻦ اﻟﻌﻮام‪ ،‬و أﺑﯽ‬‫ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ ،‬و ﻣﺮوان ﺑﻦ ﺷﺠﺎع‪ ،‬و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺣﺪث ﻋﻨﻪ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ ﺧﯿﺎط اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎﺳﻢ اﻟﻤﻄﺮز‪ ،‬و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ‪.‬‬
‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪] :‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ ذاك اﻟﻤﻌﻠﻢ اﻟﺬي ﻓﯽ اﻟﻤﺮﺑﻌﮥ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬أ ﻫﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻧﻌﻢ‪ .‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ‪ .‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﺨﺘﻠﻒ اﻟﯽ أﺑﯽ‪.‬‬‫و روي ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺪورﻗﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺎس‪ ،‬اذﻫﺐ إﻟﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ أﺑﯽ ﺑﺴﺎﻣﺮاء‪ ،‬و ﺳﺌﻞ ﻋﻨﻪ أﺑﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻻ ﺑﺎس ﺑﻪ‪ .‬و ﻗﺪ روي اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻋﻦ رﺟﻞ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﯿﺐ اﻻرﻏﯿﺎﻧﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪199 :‬‬‫ﻋﻨﯽ ﺧﻤﺴﮥ ﻗﺮون‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﻌﻨﯽ ﺧﻤﺲ ﻃﺒﻘﺎت‪ ،‬ﻓﺎﻟﻄﺒﻘـﮥ اﻻوﻟﯽ‪ :‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬اﻟﺜﺎﻧﯿـﮥ‪ :‬اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟـﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻟﺜـﮥ‪ :‬ﻃﺒﻘـﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ ،‬اﻟﺮاﺑﻌﮥ‪ :‬ﻃﺒﻘﮥ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 137‬از ‪211‬‬‫اﻟﺨﺎﻣﺴﮥ‪ :‬اﻟﺼﻔﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻋﺎش اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮ ﺳﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻪ اوﻻد ﺳﻤﺎﻫﻢ ﺑﺎﺳﺎﻣﯽ اﻟﻌﺸﺮة ]‪ [1‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧـﺎ اﻟﻤﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﻼـن‪ ،‬و ﻣﺆﻣـﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ إﺟﺎزة‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ اﻟﯿﻤﻦ اﻟﮑﻨـﺪي‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫اﺟﺎز ﻟﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﮑﯽ اﻟﻤﺼـﺮي‪ ،‬و ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻋﻨﻪ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ رزﯾﻖ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ رﺷـﯿﻖ‪،‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ اﻟﺼﺪﻓﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ‪ ،‬و ﺳﺌﻞ ﮐﻢ ﺗﻌﺪ ﻣﻦ اﻟﺴﻨﯿﻦ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻣﺎﺋﮥ ﺳﻨﮥ و ﻋﺸﺮ ﺳﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺒﻠﻎ اﺣﺪ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻫﺬا اﻟﺴﻦ ﻏﯿﺮي‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺪ ﺑﻠﻎ اﯾﻀﺎ ﻫﺬا اﻟﺴﻦ ﺣﺴﺎن ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬و ﺣﮑﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﺰام‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﺳﻮﯾﺪ ﺑﻦ ﻏﻔﻠﮥ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻤﻦ‬‫ﺷﺎرﮐﻪ ﻓﯽ اﻟﺴﻦ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺤﺠﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺨﻼل اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬وﻟﺪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ :‬اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﺑﺸﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﻒ اﻟﺒﺰار‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ[‪.‬‬‫اﻟﯽ ا ن ﻗﺎل ‪:‬‬‫]و ﮐﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﮥ و اﺗﺒﺎع‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﻐﻮي‪ :‬ﻣﺎت ﺑﺴﺎﻣﺮاء ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎت ﻻرﺑﻊ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ ذي اﻟﺤﺠـﮥ ﻣﻨﻬﺎ‪ [1] .‬اﻟﻌﺸـﺮة‪ :‬اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻻرﺑﻌـﮥ‪ ،‬و ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬و اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬و ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﻮف‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ زﯾﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪200 :‬‬‫و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻫﻮ وﻫﻢ‪[1] .‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻌﺒﺪي اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺻﺪوق ﻣﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻗﺪ ﺟﺎوز اﻟﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺒﺪي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺆدب‪.‬‬‫روي ﻋـﻦ ﻋﻤـﺎر ﺑـﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑـﻦ اﺧـﺖ اﻟﺜـﻮري‪ ،‬ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﯾـﻮﻧﺲ‪ ،‬و ﻫﺸـﯿﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿـﺎش‪ ،‬و اﺑﻦ ادرﯾﺲ‪ ،‬و‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ]‪ [3‬اﻻﺑﺎر‪ ،‬و ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔـﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺜﻮري‪ ،‬و اﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪.‬‬‫و روي اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻟﻪ ﺑﻮاﺳﻄﮥ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﺴﺎﺟﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻮراق‪ ،‬و ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺼﻐﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺒﺎﻏﻨﺪي‪ ،‬و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪ ،‬و اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺼﻔﺎر‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺴﺘﻮري ﺧﺎﺗﻤﮥ اﺻﺤﺎﺑﻪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﺨﺘﻠﻒ اﻟﯽ اﺑﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟـﺪورﻗﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑـﺎس و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺧﯿﺮا‪ [1] .‬ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 11‬ص ‪ -551 -547‬ط ﺑﯿﺮوت ﻣﺆﺳﺴﮥ‬‫اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ‪ 1‬ص ‪.168‬‬‫]‪ [3‬ﯾﺤﺘﻤﻞ ان اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻻﺑﺎر ﮐﻤﺎ ﻣﺮ ﻋﻦ اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ »ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 138‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪201 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ اﺑﯽ و ﻫﻮ ﺻﺪوق‪ .‬و ﻗﺎل اﺑﯽ‪ :‬ﻫﻮ ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻻ ﺑﺎس ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﯿﺐ اﻻرﻏﯿﺎﻧﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺐ ﻋﻨﯽ ﺧﻤﺴﮥ ﻗﺮون‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻋﺎش اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮ ﺳﻨﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﻐﻮي‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.257‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻻ ﺑﺎس ﺑﻪ‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﯿﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﺷﯿﻮخ اﺑﯽ داود‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬روي ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺰﻫﺪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ‪ :‬اﻧﺎ ﻋﻨﻪ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري«‬‫اﺷﺎره‬‫ﭘﺲ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻫﺎﻧﯽ ﺑﻦ اﯾﻮب‪،‬‬‫ﻋﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻻﯾﺎﻣﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﻤﯿﺮة ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬اﻧﻪ ﺳـﻤﻊ ﻋﻠﯿﺎ و ﻫﻮ ﯾﻨﺸﺪ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ ،‬ﻓﻘﺎم ﺑﻀﻌﮥ ﻋﺸﺮ ﻓﺸﻬﺪوا[ ]‪ [1] .[2‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.293‬‬‫]‪ [2‬ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻧﺴﺎﺋﯽ ص ‪.16‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪202 :‬‬‫»ﻣﺤﺎﻣﺪ ذﻫﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﺷـﺮف و ﺟﻼﻟﺖ‪ ،‬و ﺗﺼـﺪر و رﯾﺎﺳﺖ‪ ،‬و ﺣـﺬاﻗﺖ و ﻣﻬﺎرت‪ ،‬و ﻧﺒﺎﻟﺖ و ﻧﺒﺎﻫﺖ‪ ،‬و دﯾﺎﻧﺖ و اﻣﺎﻧﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﮐﻪ از اﺟﻠﻪ ﺷـﯿﻮخ‬‫ﺑﺨﺎري‪ ،‬و اﺑﻮ داود‪ ،‬و ﺗﺮﻣـﺬي‪ ،‬و ﻧﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻊ ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟﯿﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺳﺎﺑﻘﺎ ﻧﺒـﺬي از ﻣﺤﺎﻣـﺪ او ﻣـﺬﮐﻮر ﺷﺪه‪،‬‬‫در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﺑﺎز ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ زﻫﺮي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و اﻣﺎ اﻻﻣﺎم ﺑا ﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻣﺎم اﻫﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه و رﺋﯿﺲ اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻣﻘﺪﻣﻬﻢ‪ ،‬ﻟﻘﺐ ﺑﺎﻟﺰﻫﺮي ﻟﺠﻤﻌﻪ‬‫اﻟﺰﻫﺮﯾﺎت‪ ،‬و ﻫﻮ اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺰﻫﺮي ]‪.[1‬‬‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ در »ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ اﻟـﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﺣـﺪ اﻻﺋﻤـﮥ‪ ،‬ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﺰﻫﺮي ﻓﺬﮐﺮ ﻋﺒﺎرة »اﻻﻧﺴﺎب« ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ارﺧﻬﺎ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻪ ﯾﻮم ﻣﺎت ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﺜﻘﺎت‬‫اﻻﺛﺒـﺎت‪ ،‬و اﺟﻠـﮥ ﺷـﯿﻮخ اﻟﺒﺨـﺎري‪ ،‬و أﺑﯽ داود‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣـﺬي‪ ،‬و اﻟّﻨﺴـﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑـﻦ ﻣﺎﺟـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻟﻘﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤـﻦ ﺑـﻦ ﻣﻬـﺪي‪ ،‬و اﺑـﺎ داود‬‫اﻟﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و ﻋﻔﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻌـﺪﻫﻢ ﻓﺴـﻤﻊ ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ اﻗﺘﺼـﺮ اﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻣﻦ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﻘﺪر ﻟﺸـﻬﺮﺗﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ ذﮐﺮه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 139‬از ‪211‬‬‫اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ«[‪.‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 6‬ص ‪.329‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪203 :‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس اﻟـﺬﻫﻠﯽ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻬـﺪي‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ‪ ،‬و‬‫اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ خ ]‪ [1‬و اﻻرﺑﻌﮥ ]‪ ،[2‬و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﯿﺪاﻧﯽ‪ ،‬و ﻻ ﯾﮑﺎد اﻟﺒﺨﺎري ﯾﻔﺼﺢ ﺑﺎﺳﻤﻪ ﻟﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﮐﺎن اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ اﻣﺎم اﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪ 258‬و ﻟﻪ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ]‪.[3‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس ﺑﻦ ذوﯾﺐ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﯿﻞ ﻣﻦ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸﺮة‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ و ﻟﻪ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ]‪[4‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﺑﻦ ﺷﺎﻋﺮ اﻟﺜﻘﻔﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺷﺎﻋﺮ‪ :‬ﭘﺲ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ در »ﻣﺴﻨﺪ« واﻟﺪ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﯽ ﺣﺠﺎج ﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺷﺒﺎﺑﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﮑﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺑﻮ ﻣﺮﯾﻢ‪ ،‬و رﺟﻞ ﻣﻦ ﺟﻠﺴﺎﺋﻪ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ان اﻟﻨﺒﯽ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺰاد اﻟﻨﺎس ]‪ [5‬ﺑﻌﺪ »وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[6‬‬‫]‪ [1‬خ‪ :‬رﻣﺰ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻻرﺑﻌﮥ‪ :‬اﺑﻮ داود‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ ،3‬ص ‪.107‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.217‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺤﮑﻢ ﺑﺎﻟﺰﯾﺎدة ﻣﺮدود و ﺑﺎﻃﻞ‪.‬‬‫]‪ [6‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.152‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪204 :‬‬‫و ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﺷﺎﻋﺮ از اﺟﻠﻪ ﺷﯿﻮخ اﮐﺎﺑﺮ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ اﺳﺎﻃﯿﻦ واﻻ ﻣﻔﺎﺧﺮ‪ ،‬و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ ﻋﺎﻟﯽ ﻣﺂﺛﺮ‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﻣﺴﻠﻢ و اﺑﻮ داودﺳﺖ‪.‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﻣﺤﺎﻣﺪ اﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﺣﺠﺎج ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻓﻬﻤﺎ ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ و ﻫﻮ ﺛﻘـﮥ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ ﻣﻤﻦ ﯾﺤﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺳـﺌﻞ أﺑﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺻﺪوق اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪] :‬و ﺳـﺌﻞ ﺑا ﻮ داود‬‫اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬اﯾﻤﺎ اﺣﺐ إﻟﯿﮏ اﻟﺮﻣﺎدي أو ﺣﺠﺎج ﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ؟‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺣﺠﺎج ﺧﯿﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﻣﺜﻞ اﻟﺮﻣﺎدي‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 140‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ‪ ،‬ﺑﻐﺪادي‪ ،‬ﺛﻘﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﺠﺎج اﻟﺜﻘﻔﯽ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻮﺳﻒ ﺷﺎﻋﺮا ﺻـﺤﺐ اﺑﺎ ﻧﻮاس‬‫و ﮐﺎن ﯾﻠﻘﺐ ﻟﻘﻮة‪.‬‬‫روي ﺣﺠﺎج ﻋﻦ روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة‪ ،‬و ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬و اﻻ ﺷـﯿﺐ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ ،‬و ﺷـﺒﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬و‬‫اﺑﯽ اﺣﻤﺪ اﻟﺰﺑﯿﺮي و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و أﺑﯽ داود اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ ،‬و اﺑﯽ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ داود‪ ،‬و اﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﺑﻮه و اﺑﻦ ﺧﺮاش‪ ،‬و ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ و اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ آﺧﺮ ﻣﻦ ﺣﺪث ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ ﻣﻤﻦ ﯾﺤﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ [1] .‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 8‬ص ‪ 20‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪205 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ داود‪ :‬ﺧﯿﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﻣﺜﻞ اﻟﺮﻣﺎدي‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﻘﺎت‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ‪ 259‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ ‪.[1] [257‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺠـﺎج ﺑﻦ أﺑﯽ ﯾﻌﻘﻮب ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﺠـﺎج اﻟﺜﻘﻔﯽ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻦ اﻟﺤﺎدﯾـﮥ ﻋﺸـﺮة‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و‬‫ﺧ ﻤ ﺴﯿ ﻦ ] ‪. [ 2‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ ﺷﺎﻋﺮ‪ ،‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﺠﺎج اﻟﺜﻘﻔﯽ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﺪادي‪.‬‬‫ﮐﺎن اﺑﻮه ﺷﺎﻋﺮا ﺻﺤﺐ اﺑﺎ ﻧﻮاس‪ ،‬و اﻣﺎ اﺑﻨﻪ ﻫﺬا ﻓﺎﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻻﺷﯿﺐ‪ ،‬و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة‪ ،‬و زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﻋﺪي‪ ،‬و اﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ داود‪ ،‬و اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و ﺑﻘﯽ ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ‪ ،‬و ﺻﺎﻟـﺢ ﺟﺰرة‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﺑﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و اﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و اﻟﺤﺴـﯿﻦ‬‫ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬ﻣﻤﻦ ﯾﺤﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ‪[3] [259‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺒﺪي اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺴﻤﻮﯾﻪ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺒـﺪي اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺴـﻤﻮﯾﻪ‪ :‬ﭘﺲ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﻌﺒﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ ﻟا ﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.210‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.154‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.244‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪206 :‬‬‫]و ﻻﺣﻤﺪ‬‫ﻓﯽ رواﯾﮥ اﺧﺮي‪ ،‬و ﻻﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ ،‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﺑﺸﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺒﺪي اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺑﺴﻤﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪،‬‬‫ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺑﻠﻔﻆ ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة »أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 141‬از ‪211‬‬‫و ﺳﺎﺑﻘﺎ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫] »ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ؟ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﺣﻢ ﻃﺐ و ﺳﻤﻮﯾﻪ ك ص ]‪.[3] [[2‬‬‫و ﻣﺪاﺋـﺢ و ﻣﺤـﺎﺳﻦ ﻋـﺎﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻔـﺎﺧﺮ و ﻣﮑﺎرم ﺳﺎﻣﯿﻪ ﺳـﻤﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﺟﻼﻟﺖ و ﻧﺒﺎﻫﺖ‪ ،‬و ﻣﻬﺎرت و ﺣـﺬاﻗﺖ او ﺑﻤﻼﺣﻈـﮥ ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟﯿﻪ ﻇﺎﻫﺮ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺳﻤﻮﺋﯽ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]و اﺷﺘﻬﺮ ﺑﻬﺬه أﺑﻮ اﻟﺒﺸﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻌﺒﺪي اﻟﺴّﻤﻮﺋﯽ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺴﻤﻮﯾﻪ‪.‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﻔﺺ‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬و ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪ ،‬و اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ اﻟﻤﺆذن‪ ،‬و‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﺤﺎرﺑﯽ‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﺴﻬﺮ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻬﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﻨﺎ ﻣﻨﻪ و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق ]‪ [1] .[4‬ﻧﺰل اﻻﺑﺮار ص ‪.21‬‬‫]‪ [2‬ﺣﻢ و ﻃﺐ‪ ،‬و ك‪ :‬و ص‪ ،‬رﻣﻮز ﻟﻤﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪.‬‬‫]‪ [3‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.397‬‬‫]‪ [4‬اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 7‬ص ‪.151‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪207 :‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﺒﺸﺮ اﻟﻌﺒﺪي اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ﺳﻤﻮﯾﻪ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪ ،‬و أﺑﺎ ﻣﺴﻬﺮ‪ ،‬و ﺧﻠﻘﺎ ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﻄﺒﻘﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺸﯿﺦ‪ :‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﯾﺬاﮐﺮ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺳﻤﻮﯾﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن و ﻣﺤﺪث ﻣﺼﺮ[‪.‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺳـﻤﻮﯾﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻘﻦ اﻟﻄﻮاف‪ ،‬أﺑﻮ ﺑﺸﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻌﺒﺪي اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ .‬ﺳﻤﻊ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪ ،‬و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﻣﺮﯾﻢ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﻘﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ و اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﯾﺬاﮐﺮ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺗﺄﻣﻞ »ﻓﻮاﺋﺪه اﻟﻤﺮوﯾﮥ« ﻋﻠﻢ اﻋﺘﻨﺎءه ﺑﻬﺬا اﻟﺸﺄن‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن‪ :‬ﭘﺲ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ در »ﺗﺎرﯾـﺦ« ﺧﻮد در ذﮐﺮ ﻃﺮق ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﺛﻨﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﮐﯿﺴﺎن اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺒﺠﻠﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 142‬از ‪211‬‬‫ﻣﺴﻌﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ اﻟﻤﺼﺮف ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 41‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.243‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪208 :‬‬‫ﻋﻦ ﻋﻤﯿﺮة ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ ﯾﻨﺎﺷﺪ أﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ اﻻ ﻗﺎم ﻓﺸﻬﺪ؟‬‫ﻓﻘـﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺸـﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳـﻤﻌﻮه »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫و رواه اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘـﺪة اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺸـﯿﻌﯽ ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن اﻟﻌﺎﻣﺮي ﻋﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻓﻄﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪،‬‬‫ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺮة‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ اﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬و ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳﻤﻌﻨﺎ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻮل ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫وﻓﯿﻪ‪ :‬ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜـﮥ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ ﻓﺸـﻬﺪوا ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و أﺣﺐ‬‫ﻣﻦ أﺣﺒﻪ و اﺑﻐﺾ ﻣﻦ أﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺣﯿﻦ ﻓﺮغ ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ أي أﺷﯿﺎخ ﻫﻢ ]‪[1‬‬‫»ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن از اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﺣﺬاق اﻋﯿﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن در ﮐﺘﺎب »اﻟﺜﻘﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن اﻟﻌﺎﻣﺮي ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ .‬ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،‬و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ‪.‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻨﻪ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺎﺟﯽ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﻨﯿﺘﻪ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ[‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﻋﻦ اﺳﺒﺎط‪ ،‬و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ]‪ [1‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﻻﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ج ‪ 7‬ص ‪.347‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪209 :‬‬‫و اﻟﺼﻔﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﻟﻘﺮﺷﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن اﻟﻌﺎﻣﺮي أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ أﺳﺎﻣـﮥ‪ ،‬و زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺒـﺎب‪ ،‬و ﻣﻌﺎوﯾـﮥ ﺑﻦ ﻫﺸـﺎم‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ آدم‪ ،‬و ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺿـﺮ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﻮرع ]‪ ،[2‬و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻻﺣﻤﺴﯽ ]‪ [3‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﻟﺴﺮاج‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر ﺷﮑﺮ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺼﻔﺎر‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺻﺪوق و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ :‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ ﺧﻠﺖ ﻣﻦ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ‪.270‬‬‫و ذﮐﺮ ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﻨﺒﻞ ان أﺑﺎ داود روي ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪ .‬و ﺷـﺒﻬﺘﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ ان أﺑﺎ داود روي ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﺨﺎﺗﻢ« ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ‬‫ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻻﺷـﻬﺐ ﺣـﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬ﻫﮑـﺬا ﻗﺎﻟﻪ ﻋﻨﻪ ﻋﺎﻣﮥ اﻟﺮواة‪ ،‬و اﻧﻔﺮد اﺑﻦ داﺳﮥ ﻓﯿﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ داود ﺑﻘﻮﻟﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 143‬از ‪211‬‬‫ﺑﻦ ﻋﻔﺎن‪ ،‬ﻗﻠﺖ و ﻗﺎل ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻨﺒﻞ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻻﻃﺮاف ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻨﺪي اﻧﻪ اﻟﺨﻼل‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ و أﺧﻮه ﻣﺤﻤﺪ ]‪[1‬‬‫اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 1‬ص ‪.224‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﺎﺿـﺮ ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﮐﺴـﺮ اﻟﻀﺎد‪ ،‬و اﻟﻤﻮرع ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﻓﺘـﺢ اﻟﻮاو و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟﺮاء اﻟﻤﮑﺴﻮرة ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻋﯿﻦ ﻣﻬﻤﻠﮥ‪ -‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ‬‫ج ‪ 10‬ص ‪.-51‬‬‫]‪ [3‬اﻻﺣﻤﺴـﯽ‪ :‬ﻣﺎ وﺟـﺪﺗﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﺮﺟﺎل و ﯾﺤﺘﻤﻞ اﻧﻪ ﺗﺼـﺤﯿﻒ اﻻﻋﻤﺸـﯽ و ﻫﻮ اﺑﻮ ﺣﺎﻣـﺪ اﻻﻋﻤﺸـﯽ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪون اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(321‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪210 :‬‬‫ﺛﻘﺘﺎن‪ .‬و ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ‪ :‬ﮐﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻨﻪ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻔﺎن اﻟﻌﺎﻣﺮي‪ ،‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺻﺪوق ﻣﻦ اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸـﺮة ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ان أﺑﺎ داود روي ﻋﻨﻪ‬‫]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮐﻪ در ذﮐﺮ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ ﻣﺬﮐﻮر ﺷﺪه ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ در »ﺳﻨﻦ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺟـﺪﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ ﻟا ﺒﺮاء ﺑﻦ‬‫ﻋﺎزب رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠﺘﻪ اﻟﺘﯽ ﺣﺞ‪ ،‬ﻓﻨﺰل ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ اﻟﺼـﻠﻮة‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﮥ‬‫]‪ ،[3‬ﻓﺄﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟«‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻬﺬا وﻟﯽ ﻣﻦ أﻧﺎ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[4‬‬‫و ﻣﺤﺎﻣﺪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ زاﻫﺮه‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ و ﻣﺂﺛﺮ ﺑﺎﻫﺮه اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.302‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.168‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺼﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺑﺎﻟﻨﺼﺐ‪ .‬اﻟﺼﻠﻮة ﻣﻔﻌﻮل‪ ،‬و ﺟﺎﻣﻌﮥ ﺣﺎل‪.‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ ج ‪ 1‬ص ‪.43‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪211 :‬‬‫آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺳﺘﯿﻌﺎب آن ﺗﻮان ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻧﻤﻮذج ﺑﺮ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ و ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻗﺰوﯾﻨﯽ در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺴـﻨﻦ« و »اﻟﺘﺎرﯾﺦ« ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﻌﻠﻮﻣﻪ و ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ‪،‬‬‫ارﺗﺤﻞ اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و اﻟﮑﻮﻓـﮥ‪ ،‬و ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬و ﻣﮑـﮥ‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و اﻟﺮي ﻟﮑﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ أﺣﺪ اﻟﮑﺘﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 144‬از ‪211‬‬‫اﻟﺴﺘﮥ اﻟﺘﯽ ﻫﯽ اﺻﻮل اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻣﻬﺎﺗﻪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﮑﺬا ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻌﻀـﻬﻢ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻨﻮاوي رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ان اﻣﻬﺎت اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺧﻤﺴﮥ ﺻﺤﯿﺤﺎ‪» :‬اﻟﺒﺨﺎري« و »ﻣﺴﻠﻢ« و »ﺳﻨﻦ أﺑﯽ‬‫داود« و »اﻟﺘﺮﻣﺬي« و »اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ« و اﻟﺬﯾﻦ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻫﯽ ﺳـﺘﮥ‪ ،‬اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﺒﻌﻀﻬﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﺴﺎدس ﻫﯽ »ﺳﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ« اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻬﻢ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻫﻮ اﻟﻤﻮﻃﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ اﻟﺮﺑﻌﯽ )ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺮاء و اﻟﻤﻮﺣـﺪة( اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ )ﺑﺘﺨﻔﯿﻒ اﻟﺠﯿﻢ( ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺴـﻨﻦ« أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ ﺣﺎﻓﻆ‪،‬‬‫ﺻﻨﻒ اﻟﺴﻨﻦ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻟﻪ أرﺑﻊ و ﺳﺘﻮن ]‪.[2‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.188‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪.220‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪212 :‬‬‫]اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺮﺑﻌﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﺴﻨﻦ« و »اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ«‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺑﺨﺮاﺳﺎن‪ ،‬و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و ﻣﺼﺮ‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﺧﻠـﻖ‪ :‬ﻣﻨﻬﻢ أﺑـﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐـﺪادي‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻌﺴـﮑﺮي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﻘﻄﺎن‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬ﺛﻘـﮥ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺤﺘﺞ ﺑﻪ‪ ،‬ﻟﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣﻔﻆ‪ ،‬و ﻣﺼـﻨﻔﺎت ﻓﯽ اﻟﺴـﻨﻦ و اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﻬﺬا‬‫اﻟﺸﺄن ‪ -‬اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﻼذري«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﻼذري ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﭘﺲ در ادﻟﻪ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻋﺒﺎرت او اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻧﻘﻞ ﺧﻮاﻫﺪ‬‫ﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻫﻤﺎﻧﺠﺎ ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﺷﺄن ﺑﻼذري ﻋﻤﺪة اﻷﻋﯿﺎن اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن روﺷﻦ و ﻋﯿﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ از ﻣﻼﺣﻈﻪ ﮐﺘﺎب »اﻻﻣﺎﻣﮥ و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ« ﺗﺼﻨﯿﻒ او ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﯿﺚ‬‫ﻗ ﺎ ل ﻓﯿ ﻪ ‪:‬‬‫]وﻗﻮع ﻋﻤﺮو ﻓﯽ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ذﮐﺮوا ان رﺟﻼ ﻣﻦ ﻫﻤـﺪان ﯾﻘﺎل ﻟﻪ ﺑﺮد ﻗﺪم ﻋﻠﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﻓﺴـﻤﻊ ﻋﻤﺮوا ﯾﻘﻊ ﻓﯽ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ‬‫ﻋﻤﺮو ان أﺷﯿﺎﺧﻨﺎ ﺳﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻓﺤﻖ ذﻟﮏ أم ﺑﺎﻃﻞ؟ ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.278‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪213 :‬‬‫ﻗﺎل ﻋﻤﺮو‪ :‬ﺣﻖ‪ ،‬و أﻧﺎ ازﯾﺪك‪ :‬اﻧﻪ ﻟﯿﺲ أﺣﺪ ﻣﻦ ﺻـﺤﺎﺑﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻟﻪ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻣﺜﻞ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻔﺮغ اﻟﻔﺘﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‬‫ﻋﻤﺮو‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻦ أﺧﯽ اﻧﻪ أﻓﺴﺪﻫﺎ ﺑﺄﻣﺮه ﻓﯽ ﻋﺜﻤﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 145‬از ‪211‬‬‫ﻗﺎل ﺑﺮد‪ :‬ﻫﻞ أﻣﺮ أو ﻗﺘﻞ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ و ﻟﮑﻨﻪ آوي و ﻣﻨﻊ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻬﻞ ﺑﺎﯾﻌﻪ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﯿﻬﺎ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﺎ أﺧﺮﺟﮏ ﻣﻦ ﺑﯿﻌﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬اﺗﻬﺎﻣﯽ اﯾﺎه ﻓﯽ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و أﻧﺖ أﯾﻀﺎ ﻗﺪ اﺗﻬﻤﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺻﺪﻗﺖ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﺧﺮﺟﺖ اﻟﯽ ﻓﻠﺴﻄﯿﻦ‪.‬‬‫ﻓﺮﺟﻊ اﻟﻔﺘﯽ اﻟﯽ ﻗﻮﻣﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﺎ أﺗﯿﻨﺎ ﻗﻮﻣﺎ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬﻧﺎ ﺑﺎﻟﺤﺠﮥ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻣﻦ أﻓﻮاﻫﻬﻢ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻖ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻤﯽ اﺳﺖ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﺣﺒﺮي اﺳﺖ ﻣﻌﻈﻢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﻈﻬﺮ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎب »اﻻﻣﺎﻣﮥ و اﻟﺴـﯿﺎﺳﮥ« ﮐﺘﺎﺑﯽ اﺳﺖ ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸـﻬﻮر و در »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺷﺎﻫﯽ« ﻧﻘﻠﻬﺎ از آن ﻣﺬﮐﻮر‪ ،‬و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻠﻮي ﻫﻢ از‬‫آن ﻧﻘﻞ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻒ ﺑﺎء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ذﮐﺮ اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒـﮥ ﻓﯽ »اﻻﻣﺎﻣـﮥ و اﻟﺴـﯿﺎﺳﮥ«‪ :‬اﻧﻪ ﻟﻤـﺎ ﻗـﺪم ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺠـﺎج ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻗـﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ اﺳـﻤﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‬‫اﻟﺤﺠﺎج‪ :‬ﺑﻞ أﻧﺖ ﺷﻘﯽ اﺑﻦ ﮐﺴﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬اﻣﯽ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﺳﻤﯽ و اﺳﻢ أﺑﯽ ﺷﻘﯿﺖ و ﺷﻘﯿﺖ اﻣﮏ ]‪ -[2‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺨﯿﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﻬﺪ ﻣﮑﯽ ﻫﻢ از آن ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و آن را ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺗﻤﺎم ﺑﻌﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ]‪ [1‬اﻻﻣﺎﻣﮥ و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ ص ‪.93‬‬‫]‪ [2‬أﻟﻒ ﺑـﺎء ﻟﯿﻮﺳﻒ اﻟﺒﻠﻮي ص ‪ -478‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ -‬و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﺑـﺪﯾﻊ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺎﺿـﺮات ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻪ اﻟﻤﺆﻟﻒ ﻻﺑﻨﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﻓﻮاﺋﺪ ﮐﺜﯿﺮة‬‫ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻤﺘﻨﻮﻋﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪214 :‬‬‫ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻻﺗﺤﺎف اﻟﻮري ﺑﺄﺧﺒﺎر أم اﻟﻘﺮي«‪:‬‬‫]و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻣﺎﻣﮥ و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ«‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻣﺴـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺮوان واﻟﯿﺎ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ ﻣﮑﮥ‪ ،‬ﻓﺒﯿﻨﺎ ﻫﻮ ﯾﺨﻄﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ إذ أﻗﺒﻞ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﺮي ﻣﻦ اﻟﺸﺎم واﻟﯿﺎ‬‫ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻞ اﻟﻤﺴـﺠﺪ ﻓﻠﻤﺎ ﻗﻀـﯽ ﻣﺴـﻠﻤﮥ ﺧﻄﺒﺘﻪ‪ ،‬ﺻﻌﺪ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻤﻨﺒﺮ ﻓﻠﻤﺎ ارﺗﻘﯽ ﻓﯽ اﻟﺪرﺟﮥ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ ﺗﺤﺖ ﻣﺴﻠﻤﮥ أﺧﺮج ﻃﻮﻣﺎرا ﻓﻔﻀﻪ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ﻗﺮأه ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ]‪ -[1‬اﻟﺦ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ او ﮐﻪ در ذﮐﺮ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﻣـﺬﮐﻮر ﺷﺪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم ﺳـﻨﯿﻪ ﻫﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را از‬‫ﺗﺮﻣﺬي ﻧﻘﻞ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪) ،‬ﺣﻢ( ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء )ﺣﻢ( ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة )ت ن( ]‪ [2‬و اﻟﻀﯿﺎء ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺪاﺋﺢ ﻋﻈﯿﻤﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻓﺨﯿﻤﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺟﻠﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺟﻤﯿﻠﻪ ﺗﺮﻣﺬي اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ ﻣﻔﺼـﻼ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪،‬‬‫ﻟﮑﻦ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻫﻢ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ذﮐﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ [1] .‬اﻻﻣﺎﻣﮥ و اﻟﺴﯿﺎﺳﮥ ج ‪ 2‬ص ‪.42‬‬‫]‪ [2‬ﺣﻢ‪ -‬ت‪ -‬ن‪ :‬رﻣﻮز ﻻﺣﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺼﻐﯿﺮ ص ‪ 181‬ط ﺑﯿﺮوت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 146‬از ‪211‬‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺗﺮﻣﺬي از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫»ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺗﺮﻣﺬي از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﺳﻮرة ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ اﻟﻀﺤﺎك‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺳﻮرة ﺑﻦ اﻟﺴﮑﻦ اﻟﺴﻠﻤﯽ أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﻟا ﺘﺮﻣﺬي‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻀﺮﯾﺮ أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم و ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺠﺎﻣﻊ« و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ‪.‬‬
‫اﻟﯽ أ ن ﻗﺎل ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﺷﯿﺨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻤﻦ ﺟﻤﻊ و ﺻﻨﻒ و ﺣﻔﻆ و ذاﮐﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺴﺘﻐﻔﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﻣﺎت أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﺎﻟﺘﺮﻣﺬ‪ ،‬ﻟﯿﻠﮥ اﻻﺛﻨﯿﻦ ﻟﺜﻼث ﻋﺸﺮ ﻣﻀﺖ ﻣﻦ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﺼـﻨﻒ »اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻓﯽ اﻟﺴـﻨﻦ« أﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﺳﻮرة اﻟﺴﻠﻤﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻤﻘﺘﺪي ﺑﻬﻢ ﻓﯽ‬‫ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻀـﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﺷﺎرﮐﻪ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﺷـﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺿـﺮﯾﺮا ﻗﯿﻞ‪ :‬وﻟﺪ‬‫اﮐﻤﻪ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﮐﺘﺎب اﻟﺴﻨﮥ« ﮐﻪ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟﭽﻠﺒﯽ در ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.193‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪216 :‬‬‫»ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ﻋﻦ اﺳﺎﻣﯽ اﻟﮑﺘﺐ و اﻟﻔﻨﻮن« در ذﮐﺮ آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﮐﺘﺎب اﻟﺴﻨﮥ« ﻻﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زاذان ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ و ﻫﻮ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﺷﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل ﻣﺎ ﻗﺎل؟ ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸﺮ‬‫رﺟﻼ ﻓﺸـﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳـﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﺣﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ‬‫ﻓﯽ »اﻟﺴﻨﮥ«[ ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻣﺎم ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬و ﻓﻘﯿﻪ ﺣﺎزم‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻤﮑﺎرم اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻀـﺤﺎك ﺑﻦ ﻣﺨﻠـﺪ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎﺿـﯽ اﺻـﺒﻬﺎن و ﺻﺎﺣﺐ‬‫اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت‪ ،‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻋﺸﺮ اﻟﺘﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺟﺪه ﻻﻣﻪ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮﯾﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ ورﻋﺎ‪ ،‬ﮐﺒﯿﺮ اﻟﻘﺪر‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺎﻗﺐ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻀﺤﺎك اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﺼﺮي ]‪ [1‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪.1425‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 147‬از ‪211‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.407‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 85‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪217 :‬‬‫ﻗﺎﺿﯽ اﺻﺒﻬﺎن ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت ]‪.[1‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻨﺒﯿﻞ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺰاﻫﺪ ﻗﺎﺿـﯽ اﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬ﻟﻪ اﻟﺮﺣﻠﮥ اﻟﻮاﺳـﻌﮥ و‬‫اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻨﺎﻓﻌﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ذﻫﺒﺖ ﮐﺘﺒﻪ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﻓﯽ ﻓﺘﻨﮥ اﻟﺰﻧﺞ ]‪ ،[2‬ﻓﺄﻋﺎد ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﺧﻤﺴﯿﻦ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮي ]‪ [3‬اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ‪[4] [287‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺠﺰي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺠﺰي‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﯽ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ داود‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ أﯾﻤﻦ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ان ﺳـﻌﺪا ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ [2] .215‬ﻓﺘﻨﮥ اﻟﺰﻧﺞ ﻫﺬه ﮐﺎﻧﺖ ﺳﻨﮥ ‪ 255‬ه‪ ،‬ﺣﯿﻦ ﺧﺮج اﻟﻌﻠﻮي ﻗﺎﺋﺪ اﻟﺰﻧﺞ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﻓﻌﺴﮑﺮ‬‫و دﻋﺎ اﻟﯽ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﺒﺎدر اﻟﯽ دﻋﻮﺗﻪ ﻋﺒﯿـﺪ أﻫﺎﻟﯽ اﻟﺒﺼـﺮة و اﻟﺴﻮدان‪ ،‬و ﻣﻦ ﺛﻢ ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﺰﻧﺞ‪ ،‬ﻓﻬﺰم ﺟﯿﻮش اﻟﺨﻠﯿﻔﮥ‪ ،‬و اﺳـﺘﺒﺎح اﻟﺒﺼـﺮة و ﻏﯿﺮﻫﺎ‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺘﻞ ﺳﻨﮥ ‪ - .270‬ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﻄﺒﺮي ج ‪ 9‬ص ‪ [3] -410‬اﻟﻈﺎﻫﺮي‪ :‬ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ أﺻﺤﺎب اﻟﻈﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻃﺎﺋﻔﮥ ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻬﺎء ﯾﻨﺘﺤﻠﻮن ﻣﺬﻫﺐ‬‫داود ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘـﻮﻓﯽ ‪ 270‬و ﻫـﻢ ﯾﺠﺮون اﻟﻨﺼـﻮص ﻋﻠﯽ ﻇﻮاﻫﺮﻫـﺎ‪ -‬اﻟﻠﺒـﺎب ج ‪ 2‬ص ‪ [4] .99‬ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪.380‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪218 :‬‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫و زﮐﺮﯾـﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺧﯿـﺎط‪ ،‬ﺛﻘﻪ ﻣﺤﺘـﺎط اﺳﺖ و ﻓﻀـﻞ و ﺟﻼـﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ و ﻣﻬـﺎرت او ﺑﻤﺮﺗﺒﻪاي رﺳـﯿﺪه ﮐﻪ او را ﺑﺨﯿـﺎط اﻟﺴـﻨﻪ ﻣﻠﻘﺐ‬‫ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺠﺰي اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺧﯿﺎط اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫ﻋﻦ ﺷﯿﺒﺎن‪ ،‬و ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ رﻓﯿﻘﻪ )س( ]‪ [2‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﺛﻘﮥ‪ ،‬وﻟﺪ ‪ 195‬و ﻣﺎت ‪.[3] [289‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺴﺠﺰي اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺧﯿﺎط اﻟﺴﻨﮥ ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻧﯿﻒ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺴﻌﯿﻦ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓﺮوخ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻻﺛﺮ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ]‪.[4‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ إﯾﺎس ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ اﻟﺴﺠﺰي‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺨﯿﺎط اﻟﺴﻨﮥ ]‪ ،[5‬ﺳﮑﻦ دﻣﺸﻖ‪.‬‬‫روي ﻋـﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ راﻫـﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺠـﻮﻫﺮي و داود ﺑﻦ رﺷـﯿﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﻌﻤﺮ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‪ ،‬و ﺻـﻔﻮان ﺑﻦ‬‫ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ﺑﻨﯽ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ [1] ،‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ ص ‪.95‬‬‫]‪) [2‬س(‪ :‬رﻣﺰ ﻟﻠﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 148‬از ‪211‬‬‫]‪ [3‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 1‬ص ‪.324‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.85‬‬‫]‪ [5‬ﻓﯽ »اﻟﺨﻼﺻﮥ«‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺨﯿﻂ أﮐﻔﺎن أﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪219 :‬‬‫و دﺣﯿﻢ‪ ،‬و ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻌـﺎذ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﻟﻌـﺪﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﻮﺳـﯽ و ﺑﻨـﺪار‪ ،‬و اﻟﻔﻼس‪ ،‬و أﺑﯽ ﮐﺎﻣﻞ اﻟﺠﺤـﺪري‪ ،‬و‬‫ﻫﺎرون اﻟﺤﻤﺎل‪ ،‬و ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ و ﻫﻮ ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺟﻮﺻﺎ و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﻨﺠﻨﯿﻘﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻘﺴﻢ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ‬‫اﻟﻘﺴﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻘﺐ و أﺑﻮ اﻟﻤﯿﻤﻮن اﻟﺒﺠﻠﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﻗﺪم ﻣﺼﺮ و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ و ﺧﺮج‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺑﻌﺪ اﻟﺜﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ‪ 195‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﺳﻨﮥ ‪.[1] [289‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ إﯾﺎس ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ اﻟﺴـﺠﺰي )ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺳـﮑﻮن اﻟﺠﯿﻢ ﺑﻌﺪﻫﺎ زاء( أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ دﻣﺸﻖ‪ ،‬ﯾﻌﺮف ﺑﺨﯿﺎط‬‫اﻟﺴﻨﮥ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﻋﺸﺮة‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﻮن ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات او ﺳﺎﺑﻘﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات را در اﯾﻨﺠﺎ ذﮐﺮ ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 3‬ص ‪.334‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪.262‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪220 :‬‬‫ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬در »ﻣﺴﻨﺪ« اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ واﻟﺪ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﻟﻌﺒـﺎس ﺑﻦ اﻟﻔﻀـﻞ اﻻﺳـﻘﺎﻃﯽ‪ ،‬ﺛﻨـﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻨـﺎ ﻋﻤﺮان ﺑﻦ أﺑﺎن‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﻮﯾﺮث‪،‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﻋﻦ ﺟﺪي ﻗﺎل‪ :‬رﻗﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻟﻤﻨﺒﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫و در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس‪:‬‬‫أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ‪ ،‬و أزواﺟﯽ اﻣﻬﺎﺗﻬﻢ؟«‬‫ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ﻋﻢ ع اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﺧﻂ س ]‪.[3] [[2‬‬‫و اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﺷﺎﻣﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ »ﻣﺴـﻨﺪ« أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﻟﻘﻮارﯾﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ [1] :‬ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺰواﺋﺪ ﻟﻠﻬﯿﺜﻤﯽ ج ‪ 9‬ص ‪ 108‬ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪.‬‬‫]‪) [2‬ﻋﻢ( رﻣﺰ ﻟﻌﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و )ع( رﻣﺰ ﻻﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ ﻓﯽ ﻣﺴﻨﺪه‪ ،‬و )ﺧﻂ( رﻣﺰ ﻟﻠﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي و )س( رﻣﺰ ﻟﻠﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 149‬از ‪211‬‬‫]‪ [3‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 13‬ص ‪ -170‬و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ان ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ ﺳﻘﻄﺎ‪ ،‬و اﻟﺼﺤﯿﺢ ﮐﻤﺎ‬‫ﻓﯽ »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ« ج ‪ 4‬ص ‪ 28‬ﻫﮑﺬا‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﯾﻨﺎﺷﺪ اﻟﻨﺎس‪ :‬أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻟﻤﺎ ﻗﺎم؟ ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ ﺑﺪرﯾﺎ ﮐﺎﻧﯽ أﻧﻈﺮ اﻟﯽ أﺣﺪﻫﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﺳﺮاوﯾﻞ ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ و أزواﺟﯽ اﻣﻬﺎﺗﻬﻢ؟ ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ‬‫ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‬‫و ﮐﻤﺎ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ج ‪ 7‬ص ‪ 346‬و ﻧﻘﻠﻪ اﻟﻤﺆﻟﻒ ﻗﺪس ﺳﺮه‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪221 :‬‬‫ﺷﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﯾﻨﺎﺷﺪ اﻟﻨﺎس أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ‬‫ﻣﻮﻻه؟«‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ ﺑﺪرﯾﺎ ﮐﺄﻧﯽ أﻧﻈﺮ اﻟﯽ أﺣﺪﻫﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﺳـﺮاوﯾﻞ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ اﻧﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ و أزواﺟﯽ اﻣﻬﺎﺗﻬﻢ؟« ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫»ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ در »ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم« ﺗﺼﻨﯿﻒ واﻟﺪ ﺧﻮد‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﺠﺎج ]‪ ،[2‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد ]‪ ،[3‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء و ﻫﻮ اﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﺣﺘﯽ ﮐﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﻨﻮدي ﻓﯿﻨﺎ اﻟﺼـﻠﻮة اﻟﺠﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﯿﻦ ﺷﺠﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬و‬‫أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص(‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟«‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص(‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻫـﺬا ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ أﻧﺎ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻃﺎﻟﺐ أﺻﺒﺤﺖ و أﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪.[4‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪] :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ]‪ [1‬اﻟﺒﺪاﯾـﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪ [2] .346‬ﺣﺠﺎج‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ‬‫ﻣﻨﻬﺎل اﻟﺴـﻠﻤﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [3] .(217‬ﺣﻤﺎد‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [4] .(167‬اﻟﻔﻀﺎﺋـﻞ اﻟﻤﻌﺰو اﻟﯽ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‬‫ص ‪ 126‬ﻣﺨﻄﻮط ﯾﻈﻦ ﮐﺘﺎﺑﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺴﺎدﺳﮥ ﮐﻤﺎ ﻗﺎل آﯾﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻈﻤﯽ اﻟﻨﺠﻔﯽ اﻟﻤﺮﻋﺸﯽ دام ﻇﻠﻪ ﻓﯽ ﻣﺴﺘﺪرﮐﺎت ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ ﻓﯽ‬‫»اﺣﻘﺎق اﻟﺤﻖ« ج ‪ 3‬ص ‪ .323‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪222 :‬‬‫ﻋﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ اﻟﮑﻨﺪي اﻧﻪ ﺣﺪﺛﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬و ﻧﺤﻦ ﻧﻨﺘﻈﺮ ﺟﻨﺎزة‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﻪ رﺟﻞ ﻣﻦ اﻟﻘﻮم‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬أ ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﻟﻌﻠﯽ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﻗﺎل أﺑﻮ ﻟﯿﻠﯽ‪:‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻬﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻬﺎ أرﺑﻊ ﻣﺮات ]‪.[1‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﯾﻀﺎ‪] :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺼﻘﺮ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﮐﺎﺳﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻔﯿﺎن ]‪ ،[2‬ﻋﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺠﯿـﺢ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و رﺑﯿﻌـﮥ اﻟﺠﺮﺷـﯽ اﻧﻪ ذﮐﺮ ﻋﻠﯽ ﻋﻨﺪ رﺟﻞ‪ ،‬و‬‫ﻋﻨـﺪه ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺳـﻌﺪ‪ :‬أ ﺗﺬﮐﺮ ﻋﻠﯿﺎ؟ ان ﻟﻪ ﻣﻨﺎﻗﺐ أرﺑﻌﺎ ﻻن ﺗﮑﻮن ﻟﯽ واﺟﺪة ﻣﻨﻬﻦ أﺣﺐ اﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬و ذﮐﺮ‬‫ﺣﻤﺮ اﻟﻨﻌﻢ‪ :‬ﻗـﻮﻟﻪ‪» :‬ﻻـﻋﻄﯿﻦ اﻟﺮاﯾـﮥ« و ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫـﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ« و ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه« و ﻧﺴـﯽ ﺳـﻔﯿﺎن‬‫واﺣﺪة[ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺮزﻧﺪ ارﺟﻤﻨﺪ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ از اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺣﺎذﻗﯿﻦ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﺷـﯿﻮخ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺣﻨﺒﻠﯽ ﻣﻘﺪﺳﯽ در »ﮐﻤﺎل ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺮﺟﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 150‬از ‪211‬‬‫]ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‪ .‬ﺳـﻤﻊ أﺑﺎه و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و أﺑﺎ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻨﯽ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و أﺑﺎ‬‫ﺧﯿﺜ ﻤ ﮥ [ ‪.‬‬
‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ [1] :‬اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬اﻟﻨﺴﺨﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة ص ‪.133‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(198‬‬‫]‪ [3‬رواه اﺑﻦ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻓﯽ »اﻟﻌﻤﺪة« ص ‪.48‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪223 :‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﻓﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺑﺪر ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﺪر اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺟﻬﺒﺬ اﺑﻦ ﺟﻬﺒﺬ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎدي‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ أروي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﺳـﻤﻊ اﻟﻤﺴـﻨﺪ و ﻫﻮ ﺛﻠﺜﻮن أﻟﻔﺎ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و ﻫﻮ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮون‬‫أﻟﻔﺎ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻬﺎ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ أﻟﻔﺎ‪ ،‬و اﻟﺒﺎﻗﯽ و ﺟﺎدة و »اﻟﻨﺎﺳﺦ و اﻟﻤﻨﺴﻮخ« و اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﻘﺪم و اﻟﻤﻮﺧﺮ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪،‬‬‫و اﻟﺠﻮاﺑﺎت ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و اﻟﻤﻨﺎﺳﮏ اﻟﮑﺒﯿﺮ و اﻟﺼﻐﯿﺮ و ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺸﯿﻮخ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ زﻟﻨﺎ ﻧﺮي اﮐﺎﺑﺮ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ‪ ،‬ﯾﺸـﻬﺪون ﻟﻪ ﺑﻤﻌﺮﻓـﮥ اﻟﺮﺟﺎل و ﻋﻠﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻷﺳـﻤﺎء و اﻟﮑﻨﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻮاﻇﺒـﮥ ﻋﻠﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ‬‫اﻟﻌﺮاق و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﯾـﺬﮐﺮون ﻋﻦ أﺳـﻼﻓﻬﻢ اﻻﻗﺮار ﻟﻪ ﺑﺬﻟﮏ ﺣﺘﯽ ان ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻟﯿﺴـﺮف ﻓﯽ ﺗﻘﺮﯾﻈﻪ اﯾﺎه ﺑﺎﻟﻤﻌﺮﻓﮥ و زﯾﺎدة اﻟﺴـﻤﺎع ﻟﻠﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻋﻠﯽ أﺑﯿﻪ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ اﻟﯿﻤﻦ اﻟﮑﻨـﺪي‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻔﺮا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬وﺟﺪت ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮ ﮐﺘﺎب‬‫رواه اﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺴﻮﺳـﻨﺠﺮدي‪ ،‬ﻋﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺨﻄﺒﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ]‪ [1‬اﻧﻪ ﻗـﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬اﺑﻨﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ أو ﻣﻦ ﺣﻔﻆ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﺬاﮐﺮﻧﯽ اﻻ ﺑﻤﺎ اﺣﻔﻆ‪.‬‬‫و ﺑﻪ اﻧﺒﺄ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﻮري‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺼـﺮي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﻤﻠﺤﻤﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺎﺳﺎ اﻟـﺪوري‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﯾﻮﻣﺎ ﻋﻨـﺪ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻓـﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﯾﺎ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ان اﺑﺎ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻗﺪ وﻋﯽ ﻋﻠﻤﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻌﻪ ﻣﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﮐﺘﺐ ]‪ [1‬اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻫﻮ اﻟﺮازي ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(264‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪224 :‬‬‫اﻟّﯽ ﺑﻤﺴﺎﺋﻞ أﺑﯿﻪ و ﺑﻌﻠﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋـﺪي‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻧﺒـﻞ ﺑﺄﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻣﺤﻞ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺄﺣﯿﺎ ﻋﻠﻢ أﺑﯿﻪ ﻣﻦ‬‫ﻣﺴـﻨﺪه اﻟـﺬي ﻗﺮأه ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻮه ﺧﺼﻮﺻﺎ ﻓﻠﻢ ﯾﻘﺮأه ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﻤﺎ ﺳﺄل اﺑﺎه ﻋﻦ رواة اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﺎﺧﺒﺮه ﺑﻪ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺴﺄﻟﻪ ﻏﯿﺮه و ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻦ‬‫أﺣﺪ اﻻ ﻣﻦ أﻣﺮه اﺑﻮه ان ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺼّﻮاف‪ :‬وﻟﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺨﻄﺒﯽ‪ :‬ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﺑﻦ اﺧﯿﻪ‪ ،‬و دﻓﻦ ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺑﺮ »ﺑﺎب اﻟﺘﯿﻦ« و ﮐﺎن اﻟﺠﻤﻊ ﮐﺜﯿﺮا ﻓﻮق اﻟﻤﻘﺪار[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻦ ﻫﻼل ﺑﻦ اﺳﺪ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺒﻐﺪادي‪.‬‬‫روي ﻋـﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠـﺎج اﻟﺸـﺎﻣﯽ‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿـﻊ اﻟﺒﻐـﻮي‪ ،‬و أﺑﯽ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺘﺮﺟﻤـﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﺎد ﺳـﺠﺎدة‪ ،‬و اﻟﺤﮑﻢ اﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و داود ﺑﻦ رﺷﯿﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﺰﻫﺮاﻧﯽ‪ ،‬و داود ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻀﺒﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﻟا ﻨﺮﺳﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 151‬از ‪211‬‬‫و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ اﻟﻌﻨﺒﺮي‪ ،‬و ﺳﺮﯾﺞ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﺠﺤﺪري‪ ،‬و اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺧﺎرﺟﮥ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ‬‫ﻋﺒـﺪوﯾﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﻬـﺪي‪ ،‬و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺰاﺣﻢ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻮرﮐﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺼـﺒﺎح اﻟﺪوﻻﺑﯽ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و‬‫ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﺣـﺪﯾﺜﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ زﯾﺎد‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻨﺠﺎد‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ]‪ ،[1‬و اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﺻﺎﻋﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺨﻠﺪ ]‪ [1‬اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ :‬ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (323‬و ﺑﯿﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪225 :‬‬‫و دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎدي‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ اﺣﻤﺪ اﻟﻌﺴﺎل‬‫اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﻠّﯽ اﻟﺼﻮاف‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺎس اﻟﺪوري‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺪ وﻋﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﺒﯽ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﺣﻤﺪ‪ :‬اﺑﻨﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻈﻮظ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﺬاﮐﺮ اﻻ ﺑﻤﺎ ﻻ أﺣﻔﻆ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﻮاف‪ :‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﮐﻞ ﺷﯽء أﻗﻮل‪ :‬ﻗﺎل أﺑﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﺳﻤﻌﺘﻪ ﻣﺮﺗﯿﻦ أو ﺛﻠﺜﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺘﺐ اﻟّﯽ ﺑﻤﺴﺎﺋﻞ أﺑﯿﻪ و ﺑﻌﻠﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎدي‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ أﺣﺪ أروي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« و ﻫﻮ ﺛﻠﺜﻮن أﻟﻔﺎ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و ﻫﻮ ﻣﺎﺋﮥ و‬‫ﻋﺸـﺮون أﻟﻔﺎ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ أﻟﻔﺎ‪ ،‬و اﻟﺒﺎﻗﯽ و ﺟﺎدة‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺳﺦ و اﻟﻤﻨﺴﻮخ و اﻟﺘﺎرﯾﺦ و ﺣﺪﯾﺚ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﺟﻮاﺑﺎت اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و اﻟﻤﻨﺎﺳﮏ‪ ،‬و‬‫ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺸﯿﻮخ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ زﻟﻨﺎ ﻧﺮي أﮐﺎﺑﺮ ﺷﯿﻮﺧﻨﺎ ﯾﺸﻬﺪون ﻟﻪ ﺑﻤﻌﺮﻓﮥ اﻟﺮﺟﺎل و ﻋﻠﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﮑﻨﯽ و اﻟﻤﻮاﻇﺒﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﻄﻠﺐ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ان ﺑﻌﻀﻬﻢ‬‫اﺳﺮف ﻓﯽ ﺗﻘﺮﯾﻈﻪ اﯾﺎه ﺑﺎﻟﻤﻌﺮﻓﮥ و زﯾﺎدة اﻟﺴﻤﺎع ﻋﻠﯽ أﺑﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﻧﺒﻞ ﺑﺄﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻣﺤﻞ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻦ أﺣﺪ اﻻ ﻣﻦ أﻣﺮه أﺑﻮه أن ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺑﺪر اﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﺪر اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺟﻬﺒﺬ اﺑﻦ ﺟﻬﺒﺬ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺛﺒﺘﺎ ﻓﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﻮاف‪ :‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 213‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪ - .290‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(330‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪226 :‬‬‫و ﮐﺬا أرﺧﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺨﻄﺒﯽ و زاد ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺴﻠﻤﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺛﻘﺘﺎن ﻧﺒﯿﻼن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻼل‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ ﺻﺎﻟﺤﺎ‪ ،‬ﺻﺎدق اﻟﻠﻬﺠﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﯿﺎء[ ]‪.[1‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة‪ ،‬و ﻟﻪ ﺳـﺒﻊ و‬‫ﺳﺒﻌﻮن ﺳﻨﮥ ﮐﺄﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﺧﺒﯿﺮا ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻠﻪ ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أروي اﻟﻨﺎس ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺻﻐﺎر ﺷﯿﻮخ أﺑﯿﻪ و ﻫﻮ‬‫اﻟﺬي رﺗﺐ »ﻣﺴﻨﺪ« واﻟﺪه ]‪.[2‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ اﻟﺴﻨﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﺧﺒﯿﺮا ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻋﻠﻠﻪ ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻓﯿﻪ ]‪.[3‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﺧﻠﻖ‪ .‬و ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 152‬از ‪211‬‬‫و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻨﺠﺎد و اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬اﺑﻨﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻈﻮظ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﺬاﮐﺮﻧﯽ اﻻ ﺑﻤﺎ ﻻ اﺣﻔﻆ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﻧﺒﻞ ﺑﺄﺑﯿﻪ و ﻟﻪ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻣﺤﻞ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺎﺣﯿﯽ ﻋﻠﻢ أﺑﯿﻪ و ﻟﻢ ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 5‬ص ‪.143 -141‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 92‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.218‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪227 :‬‬‫ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻦ اﺣـﺪ اﻻ ﻋﻤﻦ أﻣﺮه أﺑﻮه أن ﯾﮑﺘﺐ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﺛﺒﺘﺎ ﻓﻬﻤﺎ وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ ﻋﺸـﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺼﯿﺼﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺼﯿﺼﯽ‪ :‬ﭘﺲ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻤﺼﯿﺼﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ]‪ ،[2‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق ]‪ ،[3‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ :‬اﻧﻪ ﻗﺎم ﻣﻤﺎ ﯾﻠﯿﻪ ﺳﺘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ‪ :‬و ﻗﺎم ﻣﻤﺎ ﯾﻠﯿﻨﯽ ﺳﺘﮥ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا‬‫اﻧﻬﻢ ﺳﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[4‬‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺼﯿﺼﯽ از اﻓﺎﺧﻢ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺛﻘﺎت‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﺛﺒﺎت و ﺻﺪور ﻗﻀﺎت ﻋﺎﻟﯽ درﺟﺎت اﺳﺖ‪.‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺼﯿﺼﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل«‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻀﺎء اﻟﻤﺼﯿﺼﯽ ﻗﺎﺿﯿﻬﺎ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﺼﯿﺎد‪ ،‬و ﻧﺠﺪة ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و داود ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و داود ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ اﻟﻌﺘﮑﯽ‪،‬‬‫و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﺑﻦ اﻟﻄﺒﺎع‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﺒﻮراﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﺼﯿﺼـﯽ‪ ،‬و اﻟﻬﯿﺜﻢ ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص‬‫‪.288‬‬‫]‪ [2‬ﺧﻠﻒ‪ :‬ﻫﻮ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ اﻟﺒﺠﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(206‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ اﺳﺤﺎق‪ :‬ﻫﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(129‬‬‫]‪» [4‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ« ﻟﻠﻨﺴﺎﺋﯽ ص ‪.22‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪228 :‬‬‫اﺑﻦ اﻟﺠﻤﯿﻞ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﻣﻄﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺻﺪﻗﮥ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺒﺮذﻋﯽ ]‪ ،[1‬و اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﺳﻮادة‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﺮﺑﯿﻌﯽ ]‪،[2‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺷﮑﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم ﺑﻦ اﯾﻮب‪ ،‬ﻣﮑﺤﻮل اﻟﺒﯿﺮوﺗﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ذﮐﺮه ﻣﺴﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ و ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 153‬از ‪211‬‬‫و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻓﯽ ﻣﺸﯿﺨﺘﻪ‪ :‬ﻧﻌﻢ اﻟﺸﯿﺦ ﮐﺎن ]‪[3‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺤﺮﻣﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺤﺮﻣﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﺎ ﺣﺮﻣﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﺮﺳﻮﺳﯽ ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﻏﺴﺎن ]‪ [4‬ﻗﺎل‪:‬‬‫اﺧﺒﺮﻧـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺴـﻼم‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺼـﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺳﺎﺑـﻂ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﺟﺎﻟﺴﺎ ﻓﺘﻨﻘﺼﻮا ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ )رض(‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻟﻘـﺪ ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﺧﺼﺎل ﺛﻠﺚ ﻻن ﯾﮑﻮن ﻟﯽ واﺣﺪة ﻣﻨﻬﻦ أﺣﺐ اﻟّﯽ ﻣﻦ ﺣﻤﺮ اﻟﻨﻌﻢ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺘﻪ‬‫ﯾﻘﻮل‪» :‬اﻧﻪ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي«‪ ،‬و ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ اﻟﺮاﯾﮥ ﻏﺪا رﺟﻼ ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ و ﯾﺤﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫و رﺳﻮﻟﻪ« و ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪ [1] .[5‬اﻟﺒﺮذع ﺑﻠـﺪ ﻣﻦ اﻋﻤﺎل آذرﺑﯿﺠﺎن‪ -‬ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 2‬ص‬‫‪.743‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﺬي راﺟﻌﻨﺎ‪ :‬اﻟﺮﺳﻌﻨﯽ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺗﻬﺬﯾﺐ ﻟا ﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 7‬ص ‪.380‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ ﻏﺴﺎن‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(219‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ ﻟﻠﻨﺴﺎﺋﯽ ص ‪.4‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪229 :‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺮﻣﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﻣﯽ از اﮐﺎﺑﺮ ﺛﻘﺎت ﻣﺤﺘﺮﻣﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ اﺛﺒﺎت ﻣﻌﻈﻤﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺆدب‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ .‬و ﻋﻨﻪ )س( و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬ﺛﻘﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ ﻃﺮﺳﻮس‪ ،‬ﻟﻘﺒﻪ ﺣﺮﻣﯽ ﺑﻤﻬﻤﻠﺘﯿﻦ ﺻﺪوق ﻣﻦ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸﺮة[ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ ﻃﺮﺳﻮس ﯾﻌﺮف ﺑﺤﺮﻣﯽ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻤﺆدب‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ]‪ ،[3‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ اﻻﺳﻮاﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺜﻘﻔﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺻﺪوق‪ .‬ﻗﻠﺖ و ﻗﺎل ﻓﯽ اﺳﺎﻣﯽ ﺷﯿﻮﺧﻪ‪ :‬اﻟﺒﺄس ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪ :‬ﯾﻐﺮب‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ان أﺑﺎ داود روي ﻋﻨﻪ ]‪ [1] .[4‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ج ‪ 1‬ص ‪.97‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪.47‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 154‬از ‪211‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻫﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(218‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻬﺬﯾﺐ ﻟا ﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪185‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒﺰاز«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ اﻟﺒﺰار ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺮة‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬و زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳﻤﻌﻨﺎ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻧﺸﺪت اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻣﺎ ﻗﺎل ﻟﻤﺎ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ‬‫ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪،‬‬‫و أﺣﺐ ﻣﻦ أﺣﺒﻪ‪ ،‬و أﺑﻐﺾ ﻣﻦ أﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«‪.‬‬‫اﻟﺒﺰار‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و اﻟﺨﻠﻌﯽ ﻓﯽ اﻟﺨﻠﻌﯿﺎت‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ‪ :‬رﺟﺎل إﺳﻨﺎده ﺛﻘﺎت‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬و ﻟﮑﻨﻬﻢ ﺷﯿﻌﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﺰار از ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﮐﺒﺎر‪ ،‬و ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ ﻋﺎﻟﯽ ﻓﺨﺎر‪ ،‬و اﺳﺎﻃﯿﻦ واﻻ ﺗﺒﺎر‪ ،‬و ﺑﺴﺒﺐ ﮐﻤﺎل ﻋﻠﻢ و ﻋﻈﻤﺖ در ﻏﺎﯾﺖ اﺷﺘﻬﺎرﺳﺖ‪.‬‬‫ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺒﺰار اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﻌﻼﻣـﮥ اﻟﺸـﻬﯿﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺨـﺎﻟﻖ اﻟﺒﺼـﺮي ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻤﻌﻠﻞ‪ ،‬رﺣﻞ ﺑﺂﺧﺮ ﻋﻤﺮه اﻟﯽ‬‫اﺻﻔﻬﺎن و اﻟﺸﺎم ﯾﻨﺸﺮ ﻋﻠﻤﻪ ﻣﺎت ﺑﺎﻟﺮﻣﻠﮥ ﺳﻨﮥ ‪ [1] .[2] [292‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.403‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪285‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﻧﺴﺎﺋﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ او ﮐﻪ در ذﮐﺮ رواﯾﺎت ﻣﺸﺎﯾـﺦ او ﮔﺬﺷـﺘﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ او اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﺘﻌﺪده و اﺳﺎﻧﯿﺪ ﻣﺘﻨﻮﻋﻪ‬‫رواﯾﺖ ﮐﺮده و ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات او در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻫﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪:‬‬‫]أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺳـﺮاﺋﯿﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺮة ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﻬﺪت‬‫ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪ ،‬ﯾﻨﺸﺪ اﺻـﺤﺎب ﻣﺤﻤﺪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ :‬اﯾﮑﻢ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻣﺎ ﻗﺎل؟‬‫ﻓﻘـﺎم أﻧﺎس ﻓﺸـﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳـﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه‪ ،‬و أﺣﺐ ﻣﻦ أﺣﺒﻪ‪ ،‬و أﺑﻐﺾ ﻣﻦ أﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]أﻧﺒﺄﻧﺎ اﺑﻮ داود ]‪ [2‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺛﻨﺎ اﻟﺤﮑﻢ ]‪ ،[3‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤـﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﯽ ﺑﺮﯾـﺪة ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻌﺚ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻠﯿﺎ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﻨﻘﺼـﺘﻪ ﻓﺠﻌﻞ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺘﻐﯿﺮ وﺟﻬﻪ و ﻗﺎل‪» :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟«‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ]‪ [1‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ ص ‪ 19‬و ﻓﯽ ﻃﺒﻌﮥ ص ‪.26‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ داود‪ :‬ﻫﻮ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﯿﻒ اﻟﺤﺮاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(272‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺤﮑﻢ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﻋﺘﯿﺒﮥ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﮑﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(114/115‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 155‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪232 :‬‬‫ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫و دﯾﮕﺮ اﺋﻤﻪ اﻋﻼم ﺳﻨﯿﻪ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را از ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﺷﺎﻣﯽ در »ﺗﺎرﯾﺦ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ]‪ ،[2‬و اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻗﺎﻻـ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻓﻄﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﺟﻤﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒـﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻧﺸـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻞ‬‫اﻣﺮء ﻣﺴﻠﻢ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻣﺎ ﺳﻤﻊ ﻟﻤﺎ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم ﺟﻤﻊ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻓﻘـﺎم ﻧﺎس ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺸـﻬﺪوا ﺣﯿﻦ اﺧـﺬ ﺑﯿـﺪه‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻠﻨﺎس‪» :‬أ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه ﻓﻬـﺬا ﻣﻮﻻـه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺨﺮﺟﺖ و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﺷـﯽء‪ ،‬ﻓﻠﻘﯿﺖ زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬اﻧﯽ‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻮل ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﺎ ﺗﻨﮑﺮ ﻟﻘﺪ ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ذﻟﮏ ﻟﻪ‪.‬‬‫رواه اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﻨﻪ ]‪.[3‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪) ،‬ﺣﻢ( ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء )ﺣﻢ( ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة )ت( )ن( ]‪ [4‬و اﻟﻀﯿﺎء ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ]‪.[5‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺗﻔﺴﯿﺮ در ﻣﻨﺜﻮر« در ذﯾﻞ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ [1] :‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ ﻟﻠﻨﺴﺎﺋﯽ ص ‪ 21‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(213‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﺪآﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 5‬ص ‪.208‬‬‫]‪ [4‬ﺣﻢ‪ ،‬ت‪ ،‬ن‪ :‬رﻣﻮز أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺼﻐﯿﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ -555‬اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ -9000 :‬ط ﻣﺼﺮ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻣﺤﻤﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪233 :‬‬‫اﻟﱠﻨﺒِﱡﯽ َأْوﻟﯽ ﺑ ِﺎﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨِﯿَﻦ ﻣِْﻦ َأﻧ ُْﻔِﺴِﻬْﻢ‬‫]‪ [1‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺧﺮج اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺑﺮﯾـﺪة رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻏﺰوت ﻣﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ ﻣﻨﻪ ﺟﻔﻮة‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ذﮐﺮت ﻋﻠﯿﺎ‪ ،‬ﻓﺘﻨﻘﺼﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺗﻐﯿﺮ و ﻗﺎل‪» :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ‬‫ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﺒـﺬي از ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﮐﺜﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﻏﺰﯾﺮه‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ اﺛﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﺪاﺋـﺢ ﺷـﻬﯿﺮه ﻧﺴﺎﺋﯽ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺷـﺪ‪ .‬ﺑﻌﺾ‬‫ﻋﺒﺎرات در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻫﻢ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم أﺣـﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ]‪ [3‬ﻓﯽ ﺛﺎﻟﺚ ﻋﺸﺮ ﺻﻔﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق ]‪ ،[4‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ ،‬ﺑﺨﺮاﺳﺎن و اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و اﻟﻌﺮاق و ﻣﺼﺮ و اﻟﺠﺰﯾﺮة‪.‬‬‫و ﮐﺎن رﺋﯿﺴﺎ ﻧﺒﯿﻼ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﺒﺰة‪ ،‬ﮐﺒﯿﺮ اﻟﻘﺪر‪ ،‬ﻟﻪ أرﺑﻊ زوﺟﺎت ﯾﻘﺴﻢ ﻟﻬﻦ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺨﻠﻮ ﻣﻦ ﺳـﺮﯾﮥ‪ ،‬ﻟﻨﻬﻤﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺘﻤﺘﻊ‪ ،‬و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻓﮑﺎن ﯾﺼﻮم‬‫ﺻﻮم داود ]‪ [5‬و ﯾﺠﺘﻬﺪ‪ [1] .‬ﺳﻮرة اﻻﺣﺰاب‪.6 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﺑﺎﻟﻤﺄﺛﻮر ج ‪ 5‬ص ‪ 182‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻨﻮن و اﻟﺴﯿﻦ و ﺑﻌﺪ اﻻﻟﻒ ﻫﻤﺰة و ﯾﺎء اﻟﻨﺴﺒﮥ‪ ،‬ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ ﺑﺨﺮاﺳﺎن ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ »ﻧﺴﺎء«‪ .‬اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 3‬ص ‪.223‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 156‬از ‪211‬‬‫]‪ [4‬اﺳﺤﺎق‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(238‬‬‫]‪[5‬‬‫ﺟﺎء ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ‪ :‬أﺣﺐ اﻟﺼﯿﺎم اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺻﯿﺎم داود‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﺼﻮم ﯾﻮﻣﺎ و ﯾﻔﻄﺮ ﯾﻮﻣﺎ‪ -‬اﻟﺦ‪ - .‬ﮐﺸﻒ اﻟﺨﻔﺎ ج ‪ 1‬ص ‪-52‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪234 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺘﻬﻢ ﺑﻤﺼـﺮ ﯾﺼـﻔﻮن اﺟﺘﻬﺎد اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻓﯽ اﻟﻌﺒﺎدة ﺑﺎﻟﻠﯿﻞ و اﻟﻨﻬﺎر‪ ،‬و اﻧﻪ ﺧﺮج اﻟﯽ اﻟﻐﺰاة ﻣﻊ أﻣﯿﺮ ﻣﺼـﺮ ﻓﻮﺻﻒ‬‫ﻣﻦ ﺷﻬﺎﻣﺘﻪ‪ ،‬و اﻗﺎﻣﺘﻪ اﻟﺴﻨﻦ ﻓﯽ ﻓﺪاء اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ و اﺣﺘﺮازه ﻋﻦ ﻣﺠﺎﻟﺲ اﻻﻣﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﺧﺮج ﺣﺎﺟﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺘﺤﻦ ﺑﺪﻣﺸﻖ و أدرك اﻟﺸﻬﺎدة‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫اﺣﻤﻠﻮﻧﯽ اﻟﯽ ﻣﮑﮥ ﻓﺤﻤﻞ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن أﻓﻘﻪ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﻣﺼﺮ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه و اﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻘﺮﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷـﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن ﺑﻦ ﺑﺤﺮ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴـﻨﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ :‬ﭘﺲ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ در »ﺗﺎرﯾﺦ« در ذﯾﻞ ذﮐﺮ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻫﺪﺑﮥ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد اﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻫﺎرون‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ‬‫ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ أﺗﯿﻨﺎ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﺗﺤﺖ ﺷـﺠﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﻮدي ﻓﯽ اﻟﻨﺎس اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و دﻋﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﻠﯿﺎ و أﺧﺬ ﺑﯿﺪه‪ ،‬ﻓﺄﻗﺎﻣﻪ ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻞ اﻣﺮئ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﺎن ﻫﺬا ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ أﻧﺎ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ‬‫ﺑﻦ ]‪ [1‬ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.129‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪.16‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪235 :‬‬‫اﻟﺨﻄﺎب‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ‪ ،‬أﺻﺒﺤﺖ و أﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪.[1‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋـﺎﻣﺮ‪ ،‬ﺷـﯿﺦ و ﻣﻘﺘـﺪاي اﺳـﺎﻃﯿﻦ اﮐـﺎﺑﺮ‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻤـﺪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻌﻮل ﻓﺤﻮل ﻋـﺎﻟﯽ ﻣﺂﺛﺮ‪ ،‬و ﻣﺮﺟﻊ و ﻣﻼذ اﺳـﻼف و اﻻ‬‫ﻣﻔﺎﺧﺮ‪ ،‬و ﺣﺎوي ﻓﻀﻞ زاﻫﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﻧﺒﻞ ﺑﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺑﺬﮐﺮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺎﻟﻮزي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺒﺎﻟﻮزي ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮﺣﺪة ﺑﻌﺪﻫﺎ اﻻﻟﻒ و اﻟﻼم و اﻟﻮاو و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ اﻟﺰاي ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ اﻟﯽ ﺑﺎﻟﻮز‪ ،‬و ﻫﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي ﻧﺴﺎ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﺛﻠﺚ‬‫أو أرﺑﻊ ﻓﺮاﺳﺦ ﻣﻨﻬﺎ‪.‬‬‫ﺧﺮﺟﺖ إﻟﯿﻬـﺎ ﻟﺰﯾﺎرة ﻗﺒﺮ أﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﺑﻦ اﻟﻨﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﺎﻟﻮزي اﻟﻨﺴﻮي ﻣﻦ ﻗﺮﯾﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 157‬از ‪211‬‬‫ﺑﺎﻟﻮز‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻣﺤﺪث ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﯽ ﻋﺼﺮه‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻌﻠﻢ و اﻻدب‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﺮﺣﻠﮥ اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺛﻮر اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺒﻪ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺑﻤﺮو ﺣﺒﺎن ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ‪ ،‬و ﺑﺒﻠﺦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﺑﺒﻐﺪاد أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪،‬‬‫و ﺑﺒﺼـﺮة اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﺸﺎﻣﯽ‪ ،‬و ﻫﺪﺑـﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و أﺑﺎ ﮐﺮﯾﺐ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ ،‬و ﺑﻤﮑﮥ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫ﺑﻦ اﻟﻤﻨـﺬر ﻟا ﺤﺰاﻣﯽ ]‪ ،[2‬و ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ أﺑـﺎ ﻣﺼـﻌﺐ اﻟﺰﻫﺮي و ﺑﻤﺼـﺮ ﺣﺮﻣﻠـﮥ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ رﻣـﺢ‪ ،‬و ﺑـﺪﻣﺸﻖ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪[1] .‬‬‫اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 5‬ص ‪.209‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﺰاﻣﯽ‪ :‬ﺑﮑﺴﺮ اﻟﺤﺎء و ﺑﺎﻟﺰاي و ﺑﺎﻟﻤﯿﻢ ﺑﻌﺪ اﻻﻟﻒ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺟﺪه اﻻﻋﻠﯽ ﺣﺰام اﺑﻦ ﺧﻮﯾﻠﺪ‪ -.‬اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 1‬ص ‪-296‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪236 :‬‬‫و ﺻﻨﻒ »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و »اﻟﺠﺎﻣﻊ« و »اﻟﻤﻌﺠﻢ«‪.‬‬‫و ﻫﻮ اﻟﺮواﯾـﮥ ﺑﺨﺮاﺳﺎن ﻟﻤﺼـﻨﻔﺎت اﻻﺋﻤﮥ و ﮐﺘﺐ اﻻﻣﻬﺎت ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﻋﻦ آﺧﺮﻫﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻣﺼـﻨﻔﺎت اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺣﺒﺎن ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﮑﺸﻤﯿﻬﻨﯽ ]‪ [1‬و »اﻟﻤﻮﻃﺎ اﻟﮑﺒﯿﺮ« ﻣﻦ ﺣﺮﻣﻠﮥ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و »اﻟﺴـﻨﻦ« ﻣﻦ اﻟﻤﺴﯿﺐ ﺑﻦ واﺿﺢ و »اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ« ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻘﺪﻣﯽ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ إﻟﯿﻪ اﻟﺮﺣﻠﮥ ﺑﺨﺮاﺳﺎن ﻣﻦ أﻗﻄﺎر اﻻرض‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﺒـﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻹﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و اﻣﺎم‬‫اﻻﺋﻤـﮥ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ )و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ( و أﺑﻮ ﺣﺎﻣـﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺸـﺮﻗﯽ ]‪ ،[2‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان اﻟﺤﯿﺮي‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻗﺮأ اﻻدب ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻀﺮ ]‪ [3‬ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ‪ ،‬و ﮐﻨﺎه ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﺄﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس و ﻗﺮأ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ‪.‬‬‫و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺒﺮه ﺑﻘﺮﯾﮥ ﺑﺎﻟﻮز ﻣﺸﻬﻮر ﯾﺰار زرﺗﻪ ]‪.[4‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬـﺎ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻨﺴﻮي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺛﻮر‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤـﺬﻫﺒﻪ‪[1] .‬‬‫اﻟﮑﺸﻤﯿﻬﻨﯽ‪ :‬ﺑﺎﻟﻀﻢ ﺛﻢ اﻟﺴﮑﻮن و ﻓﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﮐﺴﺮ اﻟﻬﺎء ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي ﻣﺮو‪ .‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان ج ‪ 4‬ص ‪-413‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺸﺮﻗﯽ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺸﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟﺮاء و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ ﻗﺎف‪ ،‬ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ اﻟﺠﺎﻧﺐ اﻟﺸﺮﻗﯽ ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻻ ﯾﺨﻔﯽ اﻧﻪ ﻻ ﯾﺼﺢ ﻗﺮاءة اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﻧﻀﺮ ﻻن اﻟﺤﺴﻦ وﻟﺪ ﺑﻌﺪه ﺑﻌﺸﺮ ﺳﻨﯿﻦ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(213‬‬‫]‪ [4‬أﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 2‬ص ‪ 60‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪237 :‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺣﺠﮥ‪ ،‬واﺳﻊ اﻟﺮﺣﻠﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤﺪث ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﯽ ﻋﺼﺮه‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺜﺒﺖ و اﻟﮑﺜﺮة و اﻟﻔﻬﻢ و اﻻدب و اﻟﻔﻘﻪ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻﻣﺎم ﺷﯿﺦ ﺧﺮاﺳﺎن أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻨﺴﻮي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و »اﻻرﺑﻌﯿﻦ«‪.‬‬‫ﻟﻘﯽ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺛﻮر و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤﺬﻫﺒﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤﺪث ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﯽ ﻋﺼﺮه‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺜﺒﺖ‪ ،‬و اﻟﮑﺜﺮة و اﻟﻔﻬﻢ‪ ،‬و اﻻدب‪ .‬ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻧﻈﯿﺮ‪.‬‬‫دﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺤﯿﺮي‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﺮازي‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻫﺬا ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺎت ﻓﻘﺮأ ﺛﻢ أدﺧﻞ‬‫اﺳـﻨﺎدا ﻓﯽ اﺳـﻨﺎد ﻓﺮده ﺛﻢ ﺑﻌﺪ ﻗﻠﯿﻞ ﻓﻌﻞ ذﻟﮏ ﻓﺮده‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ ﻗﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻗﺪ اﺣﺘﻤﻠﺘﮏ ﻣﺮﺗﯿﻦ و أﻧﺎ اﺑﻦ ﺗﺴـﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺗﻖ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 158‬از ‪211‬‬‫اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ‪ ،‬ﻓﺮﺑﻤﺎ اﺳـﺘﺠﯿﺒﺖ ﻓﯿﮏ دﻋﻮة‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ :‬ﻻ ﺗﺆذ اﻟﺸـﯿﺦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻤﺎ أردت أن ﺗﻌﻠﻢ اﻧﻪ ﯾﻌﺮف ﺣـﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ رﻣﻀﺎن‬‫ﺳﻨﮥ ‪.[2] [303‬‬‫و ﻗﺎﺿﯽ ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﮥ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻻﺳﺪي در »ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎي ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ اﻟﻨﻌﻤﺎن اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻨﺴﻮي أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﺼﻨﻒ »اﻟﻤﺴﻨﺪ«‪ [1] .‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‬‫ج ‪ 2‬ص ‪ 130‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ص ‪.305‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪238 :‬‬‫ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺛﻮر و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤﺬﻫﺒﻪ‪ .‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤﺪث ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﯽ ﻋﺼﺮه‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺜﺒﺖ‪ ،‬و اﻟﮑﺜﺮة و اﻟﻔﻬﻢ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ و اﻻدب‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﺄﮐﺜﺮ‪ ،‬و ذﮐﺮه ﻓﯽ »اﻟﺜﻘﺎت«‪ .‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺟﺎوز اﻟﺴﺒﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺣﺮﻣﻠﮥ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻓﯽ رﺟﻞ ﻓﯽ ﻓﻤﻪ ﺗﻤﺮة‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﺰوﺟﺘﻪ‪ :‬ان أﮐﻠﺖ ﻫﺬه اﻟﺘﻤﺮة ﻓﺄﻧﺖ ﻃﺎﻟﻖ‪ ،‬و ان‬‫ﻃﺮﺣﺘﻬﺎ ﻓﺄﻧﺖ ﻃﺎﻟﻖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺗﺄﮐﻞ ﻧﺼﻔﻬﺎ و ﺗﻄﺮح ﻧﺼﻔﻬﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ‪ :‬ﺳﻤﻊ ﻣﻨﯽ اﺑﻦ ﺷﺮﯾﺢ ﻫﺬه اﻟﻤﺴﺌﻠﮥ‪ ،‬و ﺑﻨﯽ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻟﻄﻼق‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس أﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه؟« ﻓﺸـﻬﺪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ ﺑﺪرﯾﺎ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﺎ ﺷﻬﺪﻧﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﺧﻢ‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ‪ ،‬و أزواﺟﯽ اﻣﻬﺎﺗﻬﻢ؟« ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪239 :‬‬‫وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« )ﻋﻢ( )ع( اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ )ﺧﻂ( )ض( ]‪.[2] [[1‬‬‫و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺳﺎﻣﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻋﺎﻟﯿﻪ اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ذﮐﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ از رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‪ ،‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ«‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ‪ ،‬و ﻏﺴﺎن ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ‪ ،‬و اﻟﮑﺒﺎر‪.‬‬‫و ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺻﺎﻟﺤﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ ﯾﺤﻔﻆ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ و ﻟﻪ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ[ ]‪.[3‬‬‫و اﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ اﻟﺠﻌﻔﺮي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ در ﮐﺘﺎب »اﺳﺎﻧﯿﺪ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 159‬از ‪211‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺜﻘﮥ ﻣﺤﺪث اﻟﺠﺰﯾﺮة أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻫﻼل اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و »اﻟﻤﻌﺠﻢ«‪ .‬ﺳﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓﺮوخ‪ ،‬و اﻣﻤﺎ ﺳﻮاﻫﻢ‪ .‬ﺣﺪث ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ‬‫ﺣﺒﺎن‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﻤﺪان‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﻘﺮي و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻزدي‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺼﺪق و اﻻﻣﺎﻧﮥ‪ ،‬و اﻟﺪﯾﻦ ]‪ [1‬ﻋﻢ‪ -‬ع‪ -‬ﺧﻂ‪ -‬ض‪ :‬اﺷﺎرات اﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و‬‫أﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ و اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬و اﻟﻀﯿﺎء اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.407‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 140‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪240 :‬‬‫و اﻟﺤﻠﻢ‪ ،‬ﻏﻠﻘﺖ أﮐﺜﺮ اﻻﺳﻮاق ﯾﻮم ﻣﻮﺗﻪ‪ ،‬و ﺣﻀﺮ ﺟﻨﺎزﺗﻪ ﻣﻦ اﻟﺨﻠﻖ أﻣﺮ ﻋﻈﯿﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺤﯿﺮي‪ :‬و ذﮐﺮ أﺑﺎ ﯾﻌﻠﯽ ﻓﻔﻀﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪:‬‬‫ﮐﯿﻒ ﺗﻔﻀﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﻣﺴﻨﺪ اﻟﺤﺴﻦ أﮐﺒﺮ و ﺷﯿﻮﺧﻪ أﻋﻠﯽ؟ ﻗﺎل‪ :‬ان أﺑﺎ ﯾﻌﻠﯽ ﮐﺎن ﯾﺤﺪث اﺣﺘﺴﺎﺑﺎ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﮐﺎن ﯾﺤﺪث اﮐﺘﺴﺎﺑﺎ‪.‬‬‫و وﺛﻘﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن و وﺻﻔﻪ ﺑﺎﻻﺗﻘﺎن و اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺛﻠﺜﮥ أﻧﻔﺲ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺮأت اﻟﻤﺴﺎﻧﯿﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺴﻨﺪ اﻟﻌﺪﻧﯽ و »ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ« و ﻫﯽ ﮐﺎﻻﻧﻬﺎر‪،‬‬‫و »ﻣﺴﻨﺪ أﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ« ﮐﺎﻟﺒﺤﺮ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻮﻟـﺪه ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ارﺗﺤﻞ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ و ﻋﻤﺮ و ﺗﻔﺮد و رﺣﻞ اﻟﻨﺎس إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و‬‫ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺑﺤﺎﺟﯽ ﺧﻠﯿﻔﻪ در »ذﮐﺮ ﻣﺴﺎﻧﯿﺪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻻﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬اﻟﻤﺴﺎﻧﯿﺪ ﮐﻠﻬﺎ ﮐﺎﻻﻧﻬﺎر‪ ،‬و »ﻣﺴﻨﺪ‬‫أﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ« ﮐﺎﻟﺒﺤﺮ ﻓﯿﮑﻮن ﻣﺠﻤﻊ اﻻﻧﻬﺎر[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ از ]‪ [1‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 2‬ص ‪.707‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪.1679‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪241 :‬‬‫ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« درﯾﺎﻓﺘﯽ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬ﻓﻨﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪،‬‬‫ﺛﻢ ﻗـﺎم‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪» :‬ﮐﺄن ﻗـﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ‪ ،‬اﻧﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟﺴـﻤﺎء اﻟﯽ‬‫اﻻـرض‪ ،‬و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض« ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ان اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟﯽ‬‫ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ« ﺛﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾﺪ‪ :‬أﻧﺖ ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺪوﺣﺎت أﺣﺪ اﻻ ﻗﺪر رآه ﺑﻌﯿﻨﯿﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺎذﻧﯿﻪ‪ .‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ]‪.[1‬‬‫أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 160‬از ‪211‬‬‫أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﻣﯿﻤﻮن أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨـﺪ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﻓﺠﺎء رﺟﻞ ﻓﺴﺄل ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‬‫ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ ﺑﯿﻦ ﻣﮑـﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ ﻓﻨﺰﻟﻨﺎ ﻣﮑﺎﻧﺎ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﺎذن اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺘﻤﻊ اﻟﻨﺎس ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﯾﺎ أﯾﻬﺎ‬‫اﻟﻨـﺎس أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑـﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟« ﻗﻠﻨـﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾـﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻧﺤﻦ ﻧﺸـﻬﺪ اﻧـﮏ أوﻟﯽ ﺑﮑـﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﺎﻧﯽ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ‬‫ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه« ﻓﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ و ﻻ اﻋﻠﻤﻪ اﻻ ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ]‪.[3‬‬‫أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ]‪ [1‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.390‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.390‬‬‫]‪ [3‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.390‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪242 :‬‬‫و ﺳـﻠﻢ أﺧـﺬ ﺑﻌﻀـﺪي ﻋﻠﯽ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﺑﺄرض اﻟﺠﺤﻔﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﻟﻌﻠﯽ ﺛﻠﺚ ﺧﺼﺎل‪ ،‬ﻻن ﯾﮑﻮن ﻟﯽ واﺣﺪة ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬أﺣﺐ اﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﺪﻧﯿﺎ و ﻣﺎ‬‫ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫»أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌـﺪي« و ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻷﻋﻄﯿّﻦ اﻟﺮاﯾـﮥ ﻏـﺪا رﺟﻼ ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ و ﯾﺤﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ و‬‫رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﺑﻔﺮار« و ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ[ ]‪.[2‬‬‫و ﺳﺎﺑﻘـﺎ رواﯾﺖ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را‪ ،‬و ﺗﺼـﻨﯿﻒ او ﮐﺘـﺎﺑﯽ ﺧـﺎص در ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬از اﻗـﻮال ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ ﺑـﺎرﻋﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‬‫ﮐﺎﻣﻠﯿﻦ ﻣﺜﻞ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺎﻗﻮت ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺤﻤﻮي اﻟﺒﻐﺪادي در »ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان« و ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟـﺬﻫﺒﯽ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻧﻘﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ در »روﺿﮥ ﻧﺪﯾﻪ«‪ ،‬و اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در »ﺗﺎرﯾﺦ« ﺧﻮد ﺷـﻨﯿﺪي‪ ،‬و‬‫ﻧﺒـﺬي از ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺳﺪﯾـﺪه‪ ،‬و اوﺻﺎف ﺣﻤﯿـﺪه ﻃﺒﺮي‪ ،‬و ﮐﻤﺎل ﺛﻘﺖ و اﻋﺘﻤﺎد او اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ﺑﺘﻔﺼـﯿﻞ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و‬‫ﻧﻤﻮذج آن ﺳﺎﺑﻘﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻣﺪح و ﺛﻨﺎ و ﺗﺒﺠﯿﻞ و اﻃﺮاي او در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ ذﮐﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺤﺒﺮ اﻟﺒﺤﺮ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ [1] ،‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.390‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.405‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪243 :‬‬‫و اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ ،‬و اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت اﻟﮑﺜﯿﺮة‪ .‬ﺳﻤﻊ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﺮازي و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﺠﺘﻬﺪا ﻻ ﯾﻘﻠﺪ أﺣﺪا‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻣﺎم اﻻﺋﻤﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ ﻋﻠﯽ اﻻرض أﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﻟﻘﺪ ﻇﻠﻤﺘﻪ اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ :‬ﻟﻮ ﺳﺎﻓﺮ رﺟﻞ اﻟﯽ اﻟﺼﯿﻦ ﺣﺘﯽ ﯾﺤﺼﻞ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﮐﺜﯿﺮا‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻣﻮﻟﺪه ﺑﺂﻣﻞ ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻮﻣﯿﻦ ﺑﻘﯿﺎ ﻣﻦ ﺷﻮال‪ ،‬و ﮐﺎن ذا زﻫﺪ و ﻗﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد[ ]‪.[1‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد اﻟﺤﺒﺮ اﻟﻨﺤﺮﯾﺮ اﻻﻣﺎم أﺣﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻻﻋﻼم ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺘﺎرﯾﺦ اﻟﺸﻬﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت اﻟﻌﺪﯾﺪة‪ ،‬و اﻻوﺻﺎف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 161‬از ‪211‬‬‫اﻟﺤﻤﯿﺪة‪ ،‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﺠﺘﻬﺪا ﻻ ﯾﻘﻠﺪ أﺣﺪا‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻣﺎم اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬ﻣﺎ أﻋﻠﻢ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻرض أﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﻟﻘﺪ ﻇﻠﻤﺘﻪ اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻻﻣﺎم ﻣﻔﺘﯽ اﻻﻧﺎم أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ :‬ﻟﻮ ﺳﺎﻓﺮ رﺟﻞ اﻟﯽ اﻟﺼﯿﻦ ﺣﺘﯽ ﯾﺤﺼﻞ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﮐﺜﯿﺮا‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻧﺎﻫﯿﮏ ﺑﻬﺬا اﻟﺜﻨﺎء اﻟﻌﻈﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﺪح اﻟﮑﺮﯾﻢ ﻣﻦ ﻫﺬﯾﻦ اﻻﻣﺎﻣﯿﻦ اﻟﻨﺒﯿﻠﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﺪه ﺑﻄﺒﺮﺳﺘﺎن ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ذا زﻫﺪ و ﻗﻨﺎﻋﮥ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ أواﺧﺮ ﺷﻮال ﻣﻦ اﻟﺴـﻨﮥ اﻟﻤـﺬﮐﻮرة‪ ،‬و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻨﻬﺎ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﺘﺎرﯾـﺦ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ و ﻟﻪ‬‫ﻣﺼﻨﻔﺎت ﻣﻠﯿﺤﮥ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ‪ 2‬ص ‪.152‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪244 :‬‬‫ﻋﺪﯾﺪة ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﺳﻌﮥ ﻋﻠﻤﻪ و ﻏﺰارة ﻓﻀﻠﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻓﯽ ﻧﻘﻠﻪ و ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺗﺎرﯾﺨﻪ أﺻﺢ اﻟﺘﻮارﯾﺦ و أﺛﺒﺘﻬﺎ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﻟﺸﯿﺦ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق‬‫ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﻮي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﻮي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ در »رﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﻌﺸﺮة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻋﻦ رﯾﺎح ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺟﺎء رﻫﻂ اﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﺎﻟﺮﺣﺒﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪:‬‬‫اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮏ ﯾﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ أﮐﻮن ﻣﻮﻻﮐﻢ و أﻧﺘﻢ ﻋﺮب؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه«‪ .‬ﻗـﺎل رﯾـﺎح‪ :‬ﻓﻠﻤـﺎ ﻣﻀﻮا ﺗﺒﻌﺘﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺴـﺄﻟﺖ ﻣﻦ ﻫﺆﻻـء؟ ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻔﺮ ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎر ﻓﯿﻬﻢ أﺑﻮ أﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬ﺧﺮﺟﻪ‬‫أﺣﻤﺪ ]‪.[2‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﯿﻨﻤﺎ ﻋﻠﯽ ﺟﺎﻟﺲ‪ ،‬إذ ﺟﺎء رﺟﻞ ﻓﺪﺧﻞ و ﻋﻠﯿﻪ أﺛﺮ اﻟﺴﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮏ ﯾﺎ ﻣﻮﻻي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻫﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ أﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ‪:‬‬‫أﻓﺮﺟﻮا ﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻔﺮﺟﻮا‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ أﯾﻮب‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫ﺧﺮﺟﻪ اﻟﺒﻐﻮي ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﻪ ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺳﻨﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺑﻬﯿﻪ ﺑﻐﻮي ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﻣﻘﺎم ﻗﺪح اﺑﻦ أﺑﯽ داود از »اﻧﺴﺎب« ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ‪ ،‬و »ﻃﺒﻘﺎت« ]‪[1‬‬‫ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.261‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج ‪ 2‬ص ‪.169‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج ‪ 2‬ص ‪.169‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪245 :‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ و ﻏﯿﺮ آن ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺎز ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﻔﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺒﻐﻮي ]‪ [1‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬ﻟﯿﻠﮥ ﻋﯿﺪ اﻟﻔﻄﺮ ﺑﺒﻐﺪاد و ﻟﻪ ﻣﺎﺋﮥ و ﺛﻠﺚ ﺳﻨﯿﻦ و ﺷﻬﺮ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﺤـﺪﺛﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻣﺠﻮدا‪ ،‬ﻣﺼـﻨﻔﺎ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻋﻠﻮ اﻻﺳـﻨﺎد ﻓﯽ اﻟـﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﺳـﻤﻊ ﻓﯽ اﻟﺼـﻐﺮ ﺑﻌﻨﺎﯾﮥ ﺟﺪه ﻻﻣﻪ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ‪ ،‬و ﻋﻤﻪ‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ و ﺣﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺲ ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و روي اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌـﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺤﻤﺎﻧﯽ و أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ اﻟﺘﻤﺎر‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و أول ﻣﺎ ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻧﺎﺳﺨﺎ ﻣﻠﯿﺢ اﻟﺨﻂ ﻧﺴﺦ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻟﻨﻔﺴﻪ و ﻟﺠﺪه و ﻋﻤﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﺒﯿﻊ اﺻﻮل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 162‬از ‪211‬‬‫ﻧﻔﺴﻪ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻤﻌﺮوف« »ﺑﺎﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣﺬي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪:‬‬‫ﭘﺲ ﻋﺎﻟﻢ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤـﺪ ﺧﺎن ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﻓﺎﺿﻞ رﺷـﯿﺪ در »اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل« از ﻋﻈﻤﺎي اﻫﻞ‬‫ﺳﻨﺖ اﺳﺖ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﻌﺒﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺮج اﻟﺤﮑﯿﻢ ﻓﯽ »ﻧﻮادر اﻻﺻﻮل«‪ ،‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﺑﺴـﻨﺪ ﺻـﺤﯿﺢ ﻓﯽ »اﻟﮑﺒﯿﺮ« ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ان‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺧﻄﺐ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﺗﺤﺖ ﺷﺠﺮة‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﯾﺎ أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس اﻧﯽ ﻗﺪ ]‪ [1‬اﻟﺒﻐﻮي‪ :‬ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺑﻠﺪ ﻣﻦ ﺑﻼد ﺧﺮاﺳﺎن‬‫ﺑﯿﻦ ﻣﺮو و ﻫﺮاة ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﺑﻎ و ﺑﻐﺸﻮر‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 176‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪246 :‬‬‫ﻧﺒـﺄﻧﯽ اﻟﻠﻄﯿـﻒ اﻟﺨـﺒﯿﺮ اﻧـﻪ ﻟـﻢ ﯾﻌﻤﺮ ﻧـﺒﯽ اﻻـ ﻧﺼـﻒ ﻋﻤﺮ اﻟـﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ و اﻧﯽ ﻗـﺪ ﯾﻮﺷـﮏ أن ادﻋﯽ ﻓـﺎﺟﯿﺐ و اﻧﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و اﻧﮑﻢ‬‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬ﻓﻤﺎ ذا أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﮏ ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ‪ ،‬و ﺟﻬﺪت‪ ،‬و ﻧﺼﺤﺖ‪ ،‬ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸـﻬﺪون أن ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ و ان ﻣﺤﻤﺪا ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ و ان ﺟﻨﺘﻪ ﺣﻖ‪ ،‬و ان ﻧﺎره ﺣﻖ و ان اﻟﻤﻮت ﺣﻖ‪ ،‬و ان اﻟﺴﺎﻋﮥ آﺗﯿﮥ ﻻ رﯾﺐ‬‫ﻓﯿﻬـﺎ‪ ،‬و ان اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺒﻌﺚ ﻣﻦ ﻓﯽ اﻟﻘﺒﻮر؟« ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﻧﺸـﻬﺪ ﺑـﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻗـﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﺷـﻬﺪ«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬ﯾـﺎ أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ان اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي‪ ،‬و أﻧﺎ ﻣﻮﻟﯽ‬‫اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬و أﻧـﺎ أوﻟﯽ ﺑﻬﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻬـﺬا ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﯾﺎ أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس‬‫اﻧﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و اﻧﮑﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤـﻮض‪ ،‬ﺣﻮض أﻋﺮض ﻣﻤـﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي اﻟﯽ ﺻـﻨﻌﺎء ﻓﯿﻪ آﻧﯿـﮥ ﻋـﺪد اﻟﻨﺠﻮم‪ ،‬ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓﻀـﮥ‪ ،‬و اﻧﯽ‬‫ﺳـﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠّﯽ ﻋﻦ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓـﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤـﺎ اﻟﺜﻘـﻞ اﻻـﮐﺒﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟـﻞ‪ ،‬ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮف‬‫ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ‪ ،‬ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ ،‬ﻻ ﺗﻀـﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒﺪﻟﻮا‪ ،‬و اﻟﺜﻘﻞ اﻻﺻـﻐﺮ‪ :‬ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬و اﻧﻪ ﻗﺪ ﻧﺒﺄﻧﯽ اﻟﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ‪ :‬اﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻨﻘﻀـﯿﺎ ﺣﺘﯽ‬‫ﯾﺮدا ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض« ]‪.[[1‬‬‫و ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣﺬي از اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ و ﻋﺮﻓﺎ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺸﺎﯾﺦ و ﻧﺒﻼ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ‪ ،‬و ﺛﻘﺎت ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻣﺸﻬﻮرﯾﻦ اﯾﺸﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﺮﯾﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻄﺎر در »ﺗﺬﮐﺮة اﻻوﻟﯿﺎء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ذﮐﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺗﺮﻣﺬي رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬آن ﺳﻠﯿﻢ ﺳﻨﺖ‪ ،‬آن ﻋﻈﯿﻢ ﻣﻠﺖ‪ ،‬آن ﻣﺠﺘﻬﺪ اوﻟﯿﺎء‪ ،‬آن ﻣﻨﻔﺮد اﺻﻔﯿﺎ‪ ،‬آن ﻣﺤﺮم ﺣﺮم اﯾﺰدي‬‫ﺷﯿﺦ وﻗﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺗﺮﻣﺬي رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬از ﻣﺤﺘﺸﻤﺎن ﺷﯿﻮخ‪ ،‬و از ﻣﺤﺘﺮﻣﺎن اﻫﻞ وﻻﯾﺖ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑﻬﻤﻪ زﺑﺎﻧﻬﺎ ﺳﺘﻮده‪ ،‬و آﯾﺘﯽ ﺑﻮد‬‫در ﺷـﺮح ﻣﻌـﺎﻧﯽ‪ ،‬و در اﺣﺎدﯾﺚ و رواﯾﺎت اﺧﺒﺎر ﺛﻘـﮥ ﺑﻮد‪ ،‬و در ﺑﯿﺎن ﻣﻌﺎرف ]‪ [1‬ﻧﻮادر اﻻﺻﻮل ﻟﻠﺤﮑﯿﻢ اﻟﺘﺮﻣـﺬي ج ‪ 5‬ص ‪ 209‬و ج ‪7‬‬‫ص ‪.348‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪247 :‬‬‫و ﺣﻘﺎﺋﻖ اﻋﺠﻮﺑﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻗﺒﻮﻟﯽ ﺑﮑﻤﺎل‪ ،‬و ﺣﻠﻤﯽ ﺷـﮕﺮف و ﺷﻔﻘﺘﯽ واﻓﺮ‪ ،‬و ﺧﻠﻘﯽ ﻋﻈﯿﻢ داﺷﺖ‪ ،‬و او را رﯾﺎﺿﺎت و ﮐﺮاﻣﺎت ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫در ﻓﻨﻮن ﻋﻠﻢ ﮐﺎﻣﻞ‪ ،‬و در ﺷـﺮﯾﻌﺖ و ﻃﺮﯾﻘﺖ ﻣﺠﺘﻬـﺪ‪ ،‬و ﺗﺮﻣﺬﯾﺎن ﺟﻤﺎﻋﺘﯽ اﻧﺪاز ﻣﺘﺼﻮﻓﻪ ﮐﻪ ﺑﻪ وي اﻗﺘﺪا ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺬﻫﺐ او ﺑﺮ ﻋﻠﻢ ﺑﻮده‬‫اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﺎﻟﻢ رﺑﺎﻧﯽ ﺑﻮد و ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺸﻒ و اﺳﺮار ﺑﻮد‪ ،‬و ﺣﮑﻤﺘﯽ ﺑﻐﺎﯾﺖ داﺷﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ او را ﺣﮑﯿﻢ اﻻوﻟﯿﺎء ﺧﻮاﻧﻨﺪ‪.‬‬‫و ﺻـﺤﺒﺖ اﺑﻮ ﺗﺮاب‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺧﻀـﺮوﯾﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﻼـ را درﯾـﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑـﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌـﺎذ ﺳـﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﯾﮏ روز ﺳـﺨﻨﯽ‬‫ﻣﯽﮔﻔﺘﻢ در ﻣﻨﺎﻇﺮهاي‪ ،‬اﻣﯿﺮ ﯾﺤﯿﯽ ﻣﺘﺤﯿﺮ ﺷﺪ در آن ﺳﺨﻦ‪.‬‬‫و او را ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺑﺴـﯿﺎر اﺳﺖ ﻫﻤﻪ ﻣﺸـﻬﻮر و ﻣﺬﮐﻮر‪ ،‬و در وﻗﺖ او در ﺗﺮﻣﺬ ﮐﺴـﯽ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ ﺳـﺨﻦ او ﻓﻬﻢ ﮐﺮدي‪ ،‬و از اﻫﻞ ﺷﻬﺮ ﻣﺠﺒﻮر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 163‬از ‪211‬‬‫ﺑﻮدي‪.‬‬‫و دو اﺑﺘﺪا ﺑﺎ دو ﮐﺲ از ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﻢ راﺳﺖ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﻄﻠﺐ ﻋﻠﻢ روﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻋﺰم درﺳﺖ ﺷﺪ ﻣﺎدرش ﮔﻔﺖ‪ :‬أي ﺟﺎن ﻣﺎدر‪ ،‬ﻣﻦ ﺿـﻌﯿﻔﻢ و‬‫ﺑﯿﮑﺲ و ﺗـﻮ ﻣﺘـﻮﻟﯽ ﮐـﺎر ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺮا ﺑﻪ ﮐﻪ ﻣﯽﮔـﺬاري؟ از اﯾﻦ ﺳـﺨﻦ دردي ﺑﻪ دل او ﻓﺮود آﻣـﺪ‪ ،‬و ﺗﺮك ﺳـﻔﺮ ﮐﺮد‪ ،‬و آن دو رﻓﯿﻖ او ﺑﻪ‬‫ﻃﻠﺐ ﻋﻠﻢ رﻓﺘﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﭘﻨـﺞ ﻣـﺎه ﺑﺮ آﻣـﺪ‪ ،‬روزي در ﮔﻮرﺳـﺘﺎن ﻧﺸﺴـﺘﻪ ﺑﻮد و ﻣﯽﮔﺮﯾﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻬﻤـﻞ و ﺟﺎﻫﻞ ﻣﺎﻧـﺪم‪ ،‬و ﯾﺎران ﻣﻦ ﻓﺮدا‬‫ﺑﺎزآﯾﻨﺪ ﻋﻠﻢ ﺣﺎﺻﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﻧﺎﮔﺎه ﭘﯿﺮي ﻧﻮراﻧﯽ ﭘﺪﯾﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﻣﺮا ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا ﻣﯽﮔﺮﯾﯽ؟ ﻣﻦ ﺣﺎل ﺑﮕﻔﺘﻢ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪:‬‬‫ﻣﯽﺧﻮاﻫﯽ ﺗﺎ ﻣﻦ ﺗﺮا ﻫﺮ روز ﺳـﺒﻘﯽ ﺑﮕﻮﯾﻢ؟ ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺷﺎﯾﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ روز آﻧﺠﺎ ﻣﯽآﻣﺪ‪ ،‬و ﻣﺮا ﺳـﺒﻘﯽ ﻣﯽﮔﻔﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺳﻪ ﺳﺎل ﺑﺮ آﻣﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از‬‫آن ﻣﺮا ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﮐﻪ او ﺧﻀـﺮ ﺑﻮد ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬و اﯾﻦ دوﻟﺖ ﺑﺮﺿﺎي ﻣﺎدر ﯾﺎﻓﺘﻢ‪ .‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ وراق ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﻫﺮ ﯾﮑﺸﻨﺒﻪ ﺧﻀﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‬‫ﭘﯿﺶ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺣﮑﯿﻢ ﺗﺮﻣﺬي آﻣﺪي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪248 :‬‬‫و ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮؤف ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ اﻟﻤﻨﺎوي در »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﮑﯿﻢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺮﻣـﺬي اﻟﻤﺆذن اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و ﻧﺤﻮه‪ ،‬و ﺣﺪث ﻋﻦ‬‫ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﻘﺮن اﻟﺜﺎﻟﺚ ﻣﻦ ﻃﺒﻘﮥ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﻠﻤﯽ‪ :‬ﻧﻔﻮه ﻣﻦ ﺗﺮﻣﺬ و ﺷﻬﺪوا ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﻟﮑﻔﺮ ﺑﺴﺒﺐ ﺗﻔﻀﯿﻠﻪ اﻟﻮﻻﯾﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺒﻮة‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻣﺮاده وﻻﯾﮥ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻋﻄـﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﮐـﺎن اﻟﻌﺎرﻓـﺎن‪ :‬اﻟﺸﺎذﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﺮﺳـﯽ ﯾﻌﻈﻤﺎﻧﻪ ﺟـﺪا‪ ،‬و ﻟﮑﻼﻣﻪ ﻋﻨـﺪﻫﻤﺎ اﻟﺤﻈﻮة اﻟﺘﺎﻣـﮥ‪ ،‬و ﯾﻘﻮﻻن‪ :‬ﻫﻮ أﺣـﺪ اﻻوﺗﺎد‬‫اﻻرﺑﻌﮥ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑـﻦ أﺑﯽ ﺟﻤﺮة ]‪ [2‬ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب »اﻟﻤﺨﺘﺎرة« ]‪ ،[3‬و اﺑـﻦ اﻟﻘﯿـﻢ ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب »اﻟﻠﻤﺤـﮥ ﻓﯽ اﻟﺮد ﻋﻠﯽ اﺑـﻦ ﻃﻠﺤـﮥ«‪ :‬اﻧـﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻣﻦ أﻫﻞ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ و رواﺗﻪ‪ ،‬و ﻻ ﻋﻠﻢ ﻟﻪ ﺑﻄﺮﻗﻪ و ﺻـﻨﺎﻋﺘﻪ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻓﻨﻪ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﺷﺎرات اﻟﺼﻮﻓﯿﮥ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺧﺮج ﻋﻦ ﻗﺎﻋﺪة اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ ،‬و اﺳـﺘﺤﻖ اﻟﻄﻌﻦ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻃﻌﻦ ﻋﻠﯿﻪ أﺋﻤﮥ اﻟﻔﻘﻬﺎء و اﻟﺼﻮﻓﯿﮥ‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ادﺧﻞ ﻓﯽ اﻟﺸـﺮﯾﻌﮥ ﻣﺎ ﻓﺎرق ﺑﻪ اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻣﻸ ﮐﺘﺒﻪ اﻟﻔﻈﯿﻌﮥ ﺑﺎﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﮥ و ﺣﺸﺎﻫﺎ ﺑﺄﺧﺒﺎر ﻻ ﻣﺮوﯾﮥ و ﻻ ﻣﺴﻤﻮﻋﮥ ‪ ...‬اﻟﯽ آﺧﺮ ﻣﺎ‬‫ﻗﺎﻻ ﻣﻦ اﻟﻬﺬﯾﺎن و اﻟﺒﻬﺘﺎن! ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ أﻫﻞ ﻫﺬا اﻟﺸﺄن‪.‬‬‫ﮐﯿﻒ و ﻗـﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻣﻦ أﺋﻤـﮥ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ ﻟﻪ اﻟﻤﺼـﻨﻔﺎت اﻟﮑﺒﺎر ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟـﺪﯾﻦ و ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪،‬‬‫ﻟﻘﯽ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬و أﺧﺬ ]‪ [1‬ﺗﺬﮐﺮة اﻻوﻟﯿﺎء ج ‪ 2‬ص ‪ 77‬از ﭼﺎپ ﻧﯿﮑﻠﺴﻮن‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺟﻤﺮة‪ :‬ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻻـﻣﻮي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (599‬و ﺑﯿﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ ﻟا ﻤﺤﺪث‬‫اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(695‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة اﻟﺬي راﺟﻌﻨﺎه »اﻟﺨﺘﺎن« ﺑﺪل »اﻟﻤﺨﺘﺎرة«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪249 :‬‬‫ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬و ﻓﯽ ﺷﯿﻮﺧﻪ ﮐﺜﺮة‪ ،‬ﺛﻢ أﻃﺎل ﻓﯽ ﺑﯿﺎﻧﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺴﻠﻤﯽ ﻓﯽ »اﻟﻄﺒﻘﺎت«‪ :‬ﻟﻪ اﻟﻠﺴﺎن اﻟﻌﺎﻟﯽ و اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺸﻬﻮرة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻔﺸﯿﺮي ﻓﯽ »اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ«‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺸﯿﻮخ‪ ،‬و أﻃﺎل ﻓﯽ اﻟﺜﻨﺎء ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »اﻟﺤﻠﯿـﮥ«‪ :‬ﻟﻪ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺜﯿﺮة ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻫﻮ ﻣﺴـﺘﻘﯿﻢ اﻟﻄﺮﯾﻘﮥ‪ ،‬ﺗﺎﺑﻊ ﻟﻼﺛﺮ ﯾﺮد ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺮﺟﺌﮥ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﺣﮑﻢ ﻋﻠﯿﮥ اﻟﺸﺄن‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﮐﻔﯽ ﺑﺎﻟﻤﺮء ﻋﯿﺒﺎ أن ﯾﺴﺮه ﻣﺎ ﯾﻀﺮه‪ ،‬و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و ﻗﺪ ﺳﺌﻞ ﻋﻦ اﻟﺨﻠﻖ ﺿﻌﻒ ﻇﺎﻫﺮ و دﻋﻮي ﻋﺮﯾﻀﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﮑﻼﺑﺎذي ﻓﯽ »اﻟﺘﻌﺮف«‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﺼﻮﻓﯿﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 164‬از ‪211‬‬‫اﻟﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﮑﻼم ﻓﯽ ﺷﺄن ﻫﺬا اﻻﻣﺎم‪ ،‬و اﻧﻤﺎ أﻃﻠﺖ ﻓﯿﻪ دﻓﻌﺎ ﻟﺬﻟﮏ اﻻﻓﺘﺮاء ﻓﻼ ﺗﮑﻦ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻤﺮاء[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻼﻣﮥ اﻟﻄﺤﺎوي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻼﻣﻪ اﻟﻄﺤﺎوي‪ :‬ﭘﺲ در »ﺷﺮح ﻣﺸﮑﻼت اﻻﺛﺎر« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﻨﺎ أﺑﻮ أﻣّﯿﮥ أي اﻟﻄﺮﺳﻮﺳـﯽ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴـﻨﺪ« ﺛﻨﺎ ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﺒﺠﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮه ﺑﻪ و زاد‪» :‬و أﺣﺐ ﻣﻦ أﺣﺒﻪ‪ ،‬و اﺑﻐﺾ ﻣﻦ أﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬و أﻋﻦ ﻣﻦ أﻋﺎﻧﻪ‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«[ ]‪.[2‬‬‫و ﻃﺤﺎوي از اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﻧﻘﺎد‪ ،‬و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻓﻘﻬﺎي ﺟﻠﯿﻞ اﻻﻋﺘﻤﺎد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ ﺷﺮح اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺼﻐﯿﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 116‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺸﮑﻞ اﻻﺛﺎر ج ‪ 2‬ص ‪ 307‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪250 :‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻼﻣﮥ اﻻزدي اﻟﻄﺤﺎوي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺼـﺮي‪ ،‬ﺑﺮع ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‬‫اﻟﻤﻔﯿﺪة‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق‪ :‬اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ رﯾﺎﺳﮥ اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ﺑﻤﺼﺮ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﮐﺎن ﺷﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﺟﺎء ﻣﻨﮏ ﺷـﯽء‪ ،‬ﻓﻐﻀﺐ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﻦ ذﻟﮏ‪ ،‬و اﻧﺘﻘﻞ اﻟﯽ‬‫أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮان اﻟﺤﻨﻔﯽ و اﺷـﺘﻐﻞ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﻤـﺎ ﺻـﻨﻒ ﻣﺨﺘﺼـﺮه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رﺣﻢ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬ﻟﻮ ﮐﺎن ﺣﯿﺎ ﻟﮑﻔﺮ ﻋﻦ‬‫ﯾ ﻤﯿﻨ ﻪ ‪.‬‬
‫و ذﮐﺮ أﺑـﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب »اﻻرﺷـﺎد« ]‪ [1‬ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ :‬ان اﻟﻄﺤـﺎوي اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﮐـﺎن اﺑﻦ اﺧﺖ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬و ان أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸﺮوﻃﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﻠﺖ ﻟﻠﻄﺤﺎوي‪ :‬ﻟﻢ ﺧﺎﻟﻔﺖ ﺧﺎﻟﮏ و اﺧﺘﺮت ﻣﺬﻫﺐ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ أري ﺧﺎﻟﯽ ﯾﺪﯾﻢ اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ ،‬ﻓﻠﺬﻟﮏ اﻧﺘﻘﻠﺖ‬‫إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺒـﺎ ﻣﻔﯿـﺪة‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬أﺣﮑﺎم اﻟﻘﺮآن« و »اﺧﺘﻼف اﻟﻌﻠﻤﺎء« و »ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻻﺛﺎر« و »اﻟﺸـﺮوط« و ﻟﻪ‪» :‬ﺗﺎرﯾـﺦ ﮐﺒﯿﺮ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و‬‫ﻧﺴﺒﺘﻪ اﻟﯽ »ﻃﺤﺎ« و ﻫﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﺑﺼﻌﯿﺪ ﻣﺼﺮ‪ ،‬و اﻟﯽ »اﻻزد« و ﻫﯽ ﻗﺒﯿﻠﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﻣﺸﻬﻮرة ﻣﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ اﻟﯿﻤﻦ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ‪ :‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب ]‪ [1‬اﻻرﺷﺎد‪ :‬ﻓﯽ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺒﻼد‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫ﻋﻠﯽ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻟا ﺒﻼد اﻟﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ -.‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن‪-‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ -281‬و ﻟﻠﻄﺤﺎوي ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻓﯽ »اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ« ج ‪ 11‬ص ‪ 174‬و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ ،808‬و‬‫»ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿـﺮة« ج ‪ 1‬ص ‪ 350‬و »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﻟﻠﺴـﯿﻮﻃﯽ ص ‪ -337‬و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸـﯿﺮازي« ص ‪ ،142‬و »اﻟﻌـﺒﺮ« ج ‪ 2‬ص ‪ -192‬و‬‫»ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان« ج ‪ 1‬ص ‪ -274‬و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ج ‪ 1‬ص ‪.71‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪251 :‬‬‫»ﻋﻘﺪ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]أﺳﻠﻢ ﻋﻠﯽ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ و ﻫﻮ أول ﻣﻦ ﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ان ﻣﺤﻤﺪا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص(‪ ،‬و‬‫ﻗـﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼـﺮه‪ ،‬و اﺧـﺬل ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 165‬از ‪211‬‬‫ﺧﺬﻟﻪ‪ ،‬و أدر اﻟﺤﻖ ﻣﻌﻪ ﺣﯿﺚ دار«‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬أ ﻣﺎ ﺗﺮﺿﯽ أن ﺗﮑﻮن ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﻏﯿﺮ اﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي«[‪-‬‬‫ا ﻟ ﺦ ]‪. [ 1‬‬‫و ﺑﻌﺾ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻓﺎﺧﺮه اﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﺟﺰء اول اﯾﻦ ﺟﻠﺪ از ﻟﺴﺎن ﻟﺴﺎن اﻟﺪﯾﻦ ﺷـﻨﯿﺪي ]‪ ،[2‬در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ ﺗﺒﺠﯿﻞ و ﺗﻌﻈﯿﻢ او ﺑﺮ زﺑﺎن‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪ ،‬در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﻋﻤﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ رﺑﻪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﺣـﺪﯾﺮ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺮوان ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ اﻻﻣﻮي‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻤﮑﺜﺮﯾﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺤﻔﻮﻇﺎت‪ ،‬و اﻻﻃﻼع ﻋﻠﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﻨﺎس‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﻌﻘﺪ« و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﻤﺘﻌﮥ ﺣﻮي ﻣﻦ ﮐﻞ‬‫ﺷﯽء‪ ،‬و ﻟﻪ دﯾﻮان ﺟﯿﺪ ‪[...‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﻧﺒﺬ ﻣﻦ أﺷﻌﺎره‪] :‬و ﻟﻪ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﮐﻞ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻠﯿﺢ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﻋﺎﺷﺮ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻻﺣﺪ ﺛﺎﻣﻦ ﻋﺸﺮ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و دﻓﻦ ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﻘﺒﺮة ﺑﻨﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻘﺮﻃﺒﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ‬‫أﺻﺎﺑﻪ اﻟﻔﺎﻟـﺞ ﻗﺒﻞ ذﻟﮏ ]‪ [1‬ﻋﻘـﺪ اﻟﻔﺮﯾﺪ ج ‪ 5‬ص ‪ 61‬ط ﺑﯿﺮوت‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺨﮥ ﺟﻤﻠﺘﺎ‪» :‬و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼـﺮه و اﺧﺬل ﻣﻦ‬‫ﺧﺬﻟﻪ« و ﮐﺬﻟﮏ ﺟﻤﻠﮥ‪» :‬و أدر اﻟﺤﻖ ﻣﻌﻪ ﺣﯿﺚ دار«‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺑﻪ ج ‪» 5‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار« ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻤﯿﻦ ﻃﺒﻊ ص ‪ 262‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪252 :‬‬‫ﺑﺄﻋﻮام رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻓﯽ أﻣﺎﻟﯿﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ]‪.[2‬‬‫و در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻓﯽ أﻣﺎﻟﯿﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺣﻀـﺮ اﻟﺸـﺠﺮة ﺑﺨﻢ‪ ،‬ﺛﻢ ﺧﺮج آﺧـﺬا ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس‪ ،‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸـﻬﺪون ان اﻟﱠﻠﻪ و‬‫رﺳﻮﻟﻪ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﮑﻢ و ان اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻣﻮﻻﮐﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻤﻦ ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﺎن ﻫـﺬا ﻣﻮﻻه‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ‬‫ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ ان أﺧﺬﺗﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀﻠﻮا ﺑﻌﺪه‪ ،‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺒﺒﻪ ﺑﯿﺪه و ﺳﺒﺒﻪ ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ‪ ،‬و أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ« و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻓﯽ‬‫]‪ [1‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪ 110‬و ﯾﻮﺟﺪ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ »ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑﺎء« ج ‪ 4‬ص ‪ 211‬و »اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ« ج ‪ 11‬ص ‪ -193‬و »ﯾﺘﯿﻤﮥ‬‫اﻟﺪﻫﺮ« ج ‪ 2‬ص ‪ 100 -74‬و »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ص ‪ -161‬و ﻧﻔﺢ اﻟﻄﯿﺐ ج ‪ 4‬ص ‪ -217‬و »ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ« ج ‪ 2‬ج ‪ 2‬ص ‪ 312‬و » ﻟا ﻤﺨﺘﺼﺮ‬‫ﻓﯽ أﺧﺒﺎر اﻟﺒﺸﺮ« ج ‪ 2‬ص ‪ -92‬و »اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة« ج ‪ 3‬ص ‪ [2] .266‬اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺼﻐﯿﺮ ﻓﯽ ﺣﺮف اﻟﻌﯿﻦ ص ‪ [3] .66‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص‬‫‪ .153‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪253 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 166‬از ‪211‬‬‫أ ﻣ ﺎ ﻟﯿ ﻪ ] ‪. [ 1‬‬‫و در »ﻣﺮﻗﺎة ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري در ﺷﺮح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻌﺪ ﻗﻮل ﻣﺼﻨﻒ‪ :‬رواه اﺣﻤﺪ و اﻟﺘﺮﻣﺬي ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫و ﻓﯽ »اﻟﺠـﺎﻣﻊ« رواه أﺣﻤـﺪ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﻋﻦ ﺑﺮﯾـﺪة‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣـﺬي و اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ و اﻟﻀـﯿﺎء ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻓﻔﯽ اﺳـﻨﺎد‬‫اﻟﻤﺼﻨﻒ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ اﻟﯽ أﺣﻤﺪ و اﻟﺘﺮﻣﺬي ﻣﺴﺎﻣﺤﮥ ﻻ ﺗﺨﻔﯽ‪.‬‬‫و ﻓﯽ رواﯾﮥ ﻻﺣﻤﺪ و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ و اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة ﺑﻠﻔﻆ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ«‪.‬‬‫و روي اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻓﯽ أﻣﺎﻟﯿﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس و ﻟﻔﻈﻪ »ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ از اﻓﺎﺧﻢ ﺣﺎﻣﻠﯿﻦ ﻟﻮاء ﺻﻨﺎﻋﺖ‪ :‬و اﻋﺎﻇﻢ اﺻﺤﺎب دراﯾﺖ و ﺑﺮاﻋﺖ اﺳﺖ‪.‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل ﻋﺎﻣﻪ«‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺑﻨﺴﺒﺖ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﺎن اﻟﻀﺒﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬ﺻﺎدﻗﺎ‪ ،‬دﯾﻨﺎ‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺻﺪوﻗﺎ و أول ﺳﻤﺎﻋﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻟﻪ ﻋﺸـﺮ ﺳـﻨﯿﻦ و ﺷﻬﺪ ﻋﻨﺪ اﻟﻘﻀﺎة و ﻟﻪ ﻋﺸﺮون ﺳﻨﮥ‪ ،‬وﻟﯽ ﻗﻀﺎء اﻟﮑﻮﻓﮥ ﺳﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ .‬ﺳﻤﻊ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‬‫اﻟﻘﻄـﺎن‪ ،‬و أﺑـﺎ ﻫﺸـﺎم اﻟﺮﻓﺎﻋﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟـﺪورﻗﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺼـﺒﺎح اﻟﺒﺰاز‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻼس‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ]‪ [1‬ﮐﻨﺰ‬‫اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.399‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺮﻗﺎة ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة ج ‪ 5‬ص ‪.568‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪254 :‬‬‫اﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﻌﻨﺰي ]‪ [1‬و أﺑﺎ اﻻﺷﻌﺚ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﺧﻠﻘﺎ ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﻄﺒﻘﮥ و ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺴـﺠﺰي‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺠﻌﺎﺑﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ‬‫اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ‪.‬‬‫و آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺒﯿﻊ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻣﻼﺋﻪ ﻋﺸﺮة آﻻف رﺟﻞ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ‪ ،‬أو ﺳﺖ و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻀﺒﯽ اﻟﺒﻐﺪادي ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و أول ﺳﻤﺎﻋﻪ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻫﺸﺎم اﻟﺮﻓﺎﻋﯽ‪ ،‬و أﻗﺪم ﺷﯿﺦ ﻟﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺴﻬﻤﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺪاودي‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻋﺸﺮة آﻻف رﺟﻞ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ذﮐﺮ وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ اﻟﺸﻬﯿﺮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﺬي راﺟﻌﻨﺎه‪ :‬اﻟﻌﻨﺒﺮي‪.‬‬‫]‪ [2‬أﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺮف اﻟﻤﯿﻢ‪ ،‬اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.228‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪255 :‬‬‫اﻟﻀﺒﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﻋﺎش ﺧﻤﺴﺎ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 167‬از ‪211‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺪاودي‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻋﺸﺮة آﻻف رﺟﻞ ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷﯿﺦ ﺑﻐﺪاد و ﻣﺤﺪﺛﻬﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻀﺒﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ ،235‬و ﺳﻤﻊ اﻟﻔﻼس و اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﺒﮑﺎر‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺴﻬﻤﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ و ﺟﻤﻊ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ دﻋﻠﺞ‪ ،‬و اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ .‬و ﮐﺎن ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬دﯾﻨﺎ‪ ،‬ﺻﺪوﻗﺎ‪.‬‬‫وﻟﯽ ﻗﻀﺎء اﻟﮑﻮﻓﮥ ﺳﻨﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻢ اﺳﺘﻌﻔﯽ‪ .‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ ﻋﺸﺮة آﻻف رﺟﻞ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ‪.[2] [330‬‬‫و در »ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ اﻟﻤﺠﻤﻮع« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺳﻨﺪ »أﻣﺎﻟﯽ« ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ و اول آن ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻟﻤﻊ ﻣﻦ ﺗﻌﺮﯾﻔﻪ ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷﯿﺦ ﺑﻐﺪاد و ﻣﺤﺪﺛﻬﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻀﺒﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ أول ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و أول ﺳﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﺣﺬاﻗﮥ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺴﻬﻤﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻼس‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺪام اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫اﻟﺪورﻗﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﻌﻨﺰي‪ ،‬و اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ و ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ ﻓﺄﮐﺜﺮ و ﺻﻨﻒ و ﺟﻤﻊ‪ [1] .‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.297‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.343‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪256 :‬‬‫روي ﻋﻨﻪ دﻋﻠﺞ‪ ،‬و اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺧﺮﺷﯿﺪ ]‪ [1‬ﻗﻮﻟﻪ و آﺧﺮون‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬دﯾﻨﺎ‪ ،‬ﺻﺎدﻗﺎ‪ ،‬ﺷﻬﺪ ﻋﻨﺪ اﻟﻘﻀﺎة‬‫و ﻟﻪ ﻋﺸﺮون ﺳﻨﮥ وﻟﯽ ﻗﻀﺎء اﻟﮑﻮﻓﮥ ﺳﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ‪ :‬ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﺳﺒﻌﻮن ﻧﻔﺴﺎ ﻣﻦ أﺻﺤﺎب ﺳﻔﯿﺎن اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟـﺪاودي‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺤﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻋﺸـﺮة آﻻف رﺟﻞ و اﺳـﺘﻌﻔﯽ ﻋﻦ اﻟﻘﻀﺎء أﺧﯿﺮا و ﮐﺎن ﻣﺤﻤﻮدا ﻓﯽ وﻻﯾﺘﻪ ﻋﻘﺪ‬‫ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ داره ﻣﺠﻠﺴﺎ ﻟﻠﻔﻘﻪ ﻓﻠﻢ ﯾﺰل أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻨﻈﺮ ﯾﺨﺘﻠﻔﻮن إﻟﯿﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ :‬رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﻨﻮم ﮐﺄن ﻗﺎﺋﻼ ﯾﻘﻮل‪ :‬ان اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿﺪﻓﻊ ﻋﻦ أﻫﻞ ﺑﻐﺪاد اﻟﺒﻼء ﺑﺎﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ‪ :‬ﺣﻀﺮ ﻣﻌﻨﺎ اﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ ﺣﻔﺺ ﻣﺎ ﻋﺪﻣﻨﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ اﻻ ﻏﯿﺒﺘﻪ‬‫ﯾﺮﯾﺪ ان اﻟﺤﺎﻣﻠﯽ ﻧﻈﯿﺮ اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮ و اﻟﺜﻘﮥ‪.‬‬‫أﻣﻠﯽ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﻣﺠﻠﺴﺎ ﮐﻌﺎدﺗﻪ ﻓﯽ ﺛﺎﻧﯽ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻣﺮض‪ ،‬و ﻣﺎت ﺑﻌﺪ أﺣﺪ ﻋﺸﺮ ﯾﻮﻣﺎ‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ]‪.[2‬‬‫و ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در »ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ« ﺑﺎﻧﺘﺤﺎل اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫]ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ ﻫﻢ از ﻣﺤـﺪﺛﺎن ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬و ﻣﺸﺎﯾـﺦ آن ﻣﺒﺎرك ﺑﻨﯿﺎد اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻨﯿﺖ او اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻧﺎم او ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺿﺒﯽ‬‫ﺑﻐﺪادي اﺳﺖ و او را ]‪ [1‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﻔﯿﺮوزآﺑﺎدي ﻓﯽ اﻟﻘﺎﻣﻮس‪ :‬ﻗﻮﻟﻪ ﺑﻀﻢ اﻟﻘﺎف ﻟﻘﺐ ﻻﺑﻦ ﺧﺮﺷﯿﺪ ﺷﯿﺦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻘﺸﯿﺮي‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 3‬ص ‪.824‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪257 :‬‬‫ﻗﺎﺿﯽ ﺣﺴﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﺮ ﻗﻀﺎي ﮐﻮﻓﻪ ﺗﺎ ﻣﺪت ﺷﺼﺖ ﺳﺎل ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬‫ﺗﻮﻟﺪ او در اول ﺳﺎل دو ﺻﺪ و ﺳـﯽ و ﭘﻨﺞ ﺳﺖ‪ ،‬و اﺑﺘﺪاي ﻃﻠﺐ او در ﺳﺎل ﭼﻬﻞ و ﭼﻬﺎر‪ ،‬از اﺑﻮ ﺣﺬاﻗﻪ ﺳﻬﻤﯽ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻧﺴﺨﻪ »ﻣﻮﻃﺎ«‬‫و از ﺷﺎﮔﺮدان اﻣﺎم ﻣﺎﻟﮏ اﺳﺖ اﺧـﺬ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﮐﺮده و از ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻓﻼس‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘـﺪام‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟـﺪورﻗﯽ‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺜﻨﯽ ﻋﻨﺰي و زﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪ ،‬و دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤﺎي آن ﻃﺒﻘﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪.‬‬‫و دار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﻤﯿﻊ‪ ،‬و دﻋﻠﺞ‪ ،‬و دﯾﮕﺮ ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻋﻤﺪه از او اﻗﺘﺒﺎس ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و او را ﻗﺮﯾﺐ ﻫﻔﺘﺎد ﮐﺲ از اﺻـﺤﺎب ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 168‬از ‪211‬‬‫ﺷﯿﺦ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬در ﻣﺠﻠﺲ اﻣﻼي او ﻗﺮﯾﺐ ده ﻫﺰار ﮐﺲ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ و آﺧﺮﻫﺎ از ﻗﻀﺎء اﺳﺘﻌﻔﺎء ﻧﻤﻮد و ﻣﺎدام ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺖ‬‫ﻗﻀـﺎ ﺑﻮد ﻣﺤﻤﻮد ﺧﻼـﺋﻖ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﯿﭽﮑﺲ اﻧﮕﺸﺖ اﻋﺘﺮاض و اﺗﻬﺎم ﺑﺮ وي ﻧﻨﻬﺎده‪ ،‬و در ﮐﻮﻓﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺧﻮد را ﻣﺠﻤﻊ اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺮ‬‫روز ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﺷﻐﻞ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﺷﺮﯾﻒ در ﺧﺎﻧﻪ او ﺟﻤﻊ ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ و ﻓﺎﺋﺪهﻫﺎ ﻣﯽﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﺑﺰرﮔﺎن آن ﻋﻬـﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻦ ﺑﺨﻮاب دﯾﺪم ﮐﻪ ﮔﻮﯾﺎ ﮔﻮﯾﻨﺪهاي ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ از‬‫اﻫﻞ ﺑﻐـﺪاد ﺑﺒﺮﮐﺖ ﻣﺤﺎﻣﻠﯽ ﺑﻼ را دﻓﻊ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬در دوم رﺑﯿﻊ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﺳﺎل ﺳﻪ ﺻﺪ و ﺳـﯽ ﺑﻌﺪ ﻓﺮاغ از ﻣﺠﻠﺲ درس ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮاﻓﻖ ﻋﺎدت‬‫ﺧﻮد ﺑﺮﺧـﺎﺳﺖ و ﻣﺮﯾﺾ ﺷـﺪ و ﺑﻌـﺪ از ﭘـﺎﻧﺰده روز وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ ]‪ [1] .[1‬و ﯾﻮﺟـﺪ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﻟﻤﺤـﺎﻣﻠﯽ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻋﻼم اﻟﺰرﮐﻠﯽ ج ‪ 2‬ص‬‫‪ -251‬و ﻫﺪﯾـﮥ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ج ‪ 1‬ص ‪ -305‬و ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪ 8‬ص ‪ -19‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤـﺆﻟﻔﯿﻦ ج ‪ 3‬ص ‪ -315‬و اﻟﻔﻬﺮﺳﺖ ﻻﺑﻦ اﻟﻨـﺪﯾﻢ ج ‪1‬‬‫ص ‪ -233‬و ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ص ‪ -1418 -1417 -588‬و ﺳﻬﯽ ﺣﺎﺟﯽ ﺧﻠﯿﻔﮥ ﻓﯽ اﻟﮑﺸﻒ ﺣﯿﺚ ارخ وﻓﺎة اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ ﺳﻨﮥ )‪(373‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻘﺪة«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻘﺪه ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﺟﺰء اول‬‫اﯾﻦ ﺟﻠـﺪ درﯾـﺎﻓﺘﯽ ﮐﻪ اﺑﻦ ﻋﻘـﺪه ﮐﺘـﺎﺑﯽ ﻣﻔﺮد در ﺟﻤﻊ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﻓـﺎﺧﻢ ﻣﺸﺎﯾـﺦ‪ ،‬و اﻋـﺎﻇﻢ و اﮐـﺎﺑﺮ‬‫ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ ﺳﻨﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻠﯿﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ در »ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﻪ« و ﺷﯿﺦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ‬‫ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ در »ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري«‪ ،‬و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﯿﺨﺎﻧﯽ اﻟﻘﺎدري در »ﺻﺮاط ﺳﻮي«‪ ،‬و ﺳﯿﺪ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴـﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« و ﻋﺒﺪ اﻟﺮءوف ﻣﻨﺎوي در »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ ﺷـﺮح ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ«‪ ،‬و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن‬‫ﺑﺪﺧﺸﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ« ذﮐﺮ آن ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬در اﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﻌﺾ رواﯾﺎت اﺑﻦ ﻋﻘﺪه ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﻤﻬﻮدي در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ان ﻋﻠﯿﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎم ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺷـﻬﺪ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ اﻻ ﻗﺎم؟ و ﻻ ﯾﻘﻮم رﺟﻞ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﯽ ﻧﺒﺌﺖ او ﺑﻠﻐﻨﯽ اﻻ رﺟﻞ ﺳـﻤﻌﺖ اذﻧﺎه و وﻋﺎه ﻗﻠﺒﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎم ﺳـﺒﻌﮥ ﻋﺸﺮ‬‫رﺟﻼ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬ﺧﺰﯾﻤـﮥ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬و ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬و ﻋـﺪي ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬و اﺑﻮ اﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و اﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ ،‬و اﺑﻮ‬‫ﺷﺮﯾـﺢ اﻟﺨﺰاﻋﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻗﺪاﻣـﮥ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و اﺑﻮ ﻟﯿﻠﯽ ]‪ [1‬و اﺑﻮ اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ اﻟﺘﯿﻬـﺎن و رﺟـﺎل ﻣﻦ ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﻋﻨﻬﻢ‪:‬‬‫ﻫﺎﺗﻮا ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺘﻢ ]‪ [1‬ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻻﻟﻔﺎظ‪ :‬اﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻻﻧﺼﺎري و ﻫﻮ ﺷﺪاد ﺑﻦ اوس اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(58‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪259 :‬‬‫ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ اﻧﺎ اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﺣﺘﯽ إذا ﮐﺎن اﻟﻈﻬﺮ ﺧﺮج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪،‬‬‫ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺸﺠﺮات ﻓﺸﺬﺑﻦ و اﻟﻘﯽ ﻋﻠﯿﻬﻦ ﺛﻮب‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﺎدي ﺑﺎﻟﺼﻼة‪ ،‬ﻓﺨﺮﺟﻨﺎ ﻓﺼﻠﯿﻨﺎ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗﺎم ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﻣﺎ اﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﺷﻬﺪ« ﺛﻠﺚ ﻣﺮات‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻧﯽ اوﺷﮏ ان ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ و اﻧﯽ ﻣﺴﺌﻮل و اﻧﺘﻢ ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن«‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬أﻻـ ان دﻣـﺎءﮐﻢ و اﻣﻮاﻟﮑﻢ ﺣﺮام ﮐﺤﺮﻣـﮥ ﯾﻮﻣﮑﻢ ﻫـﺬا و ﺣﺮﻣـﮥ ﺷـﻬﺮﮐﻢ ﻫـﺬا‪ ،‬اوﺻـﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟﻨﺴـﺎء‪ ،‬اوﺻـﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟﺠـﺎر‪ ،‬اوﺻـﯿﮑﻢ‬‫ﺑﺎﻟﻤﻤﺎﻟﯿﮏ‪ ،‬اوﺻﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟﻌﺪل و اﻻﺣﺴﺎن«‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬أﯾﻬـﺎ اﻟﻨـﺎس اﻧﯽ ﺗـﺎرك ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ اﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻧﺒﺄﻧﯽ ﺑـﺬﻟﮏ‬‫اﻟﻌﻠﯿﻢ اﻟﺨﺒﯿﺮ«‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ان ﻟا ﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و اﻧﺎ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻤﻠﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﮑﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﺛﻼﺛﺎ‪ ،‬ﺛﻢ اﺧﺬ ﺑﯿﺪك ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ‬‫و ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻋﻠﯽ ﺻﺪﻗﺘﻢ و اﻧﺎ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﺸﺎﻫﺪﯾﻦ«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 169‬از ‪211‬‬‫اﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻋﻦ ﻓﻄﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﺠﺎرود ﮐﻠﯿﻬﻤﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺬﮐﻮرﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺿـﻤﯿﺮة اﻻﺳـﻠﻤﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ اﻧﺼـﺮف رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬اﻣﺮ ﺑﺸﺠﺮات ﻓﻘﻤﻤﻦ ﺑﻮادي‬‫ﺧﻢ‪ ،‬و ﻫﺠﺮ‪ ،‬ﻓﺨﻄﺐ اﻟﻨـﺎس ﻓﻘـﺎل‪» :‬اﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ اﯾﻬـﺎ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﻣﻘﺒﻮض او ﺷﮏ ان ادﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ ﻓﻤﺎ اﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟« ]‪ [1‬ﺣﮑﺎه اﻟﻘﻨﺪوزي‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ ﻓﯽ ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ اﻟﻤﻮدة ص ‪ 38‬ﻋﻦ اﻟﺴﻤﻬﻮدي ﻧﻘﻼ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ »اﻟﺤﻠﯿﮥ«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪260 :‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﮏ ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ و ﻧﺼﺤﺖ و ادﯾﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪» :‬اﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ ان ﺗﻤﺴﮑﺘﻢ ﺑﻪ ﻟﻦ ﺗﻀﻠﻮا‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻋﺘﺮﺗﯽ اﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬أﻻ و اﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا‬‫ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ«‪.‬‬‫اﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻓﯽ اﻟﻤﻮاﻻة[ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ ﻋﻘﺪه ﻋﺎﻗﺪ ﻣﻌﺎﻗﺪ ﻓﻀﻞ و ﻣﻬﺎرت‪ ،‬و ﻗﺎﻃﻦ ﻣﻌﺎﻫﺪ ﺣﺬق و ﺑﺮاﻋﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﺒﺬي از ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻓﺎﺧﺮه و ﻣﺪاﺋﺢ ﺑﺎﻫﺮه او ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷـﻨﯿﺪي‪،‬‬‫ﻓﻼ ﺣﺎﺟﮥ اﻟﯽ اﻻﻋﺎدة ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻨﺒﺮي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻨﺒﺮي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ در »ﻣﺴﺘﺪرك« ﺣﺎﮐﻢ ﻣﺬﮐﻮرﺳﺖ‪:‬‬‫]و اﻣﺎ ﻣﺎ‬‫ذﮐﺮ ﻣﻦ اﻋـﺘﺰال ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗـﺎص ﻋﻦ اﻟﻘﺘـﺎل ﻓﺤـﺪﺛﻨﺎه اﺑﻮ زﮐﺮﯾـﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻌﻨﺒﺮي‪ ،‬ﺛﻨـﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ‪ ،‬ﺛﻨـﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﻨﺬر‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺑﻦ ﻓﻀﯿﻞ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻤﻼﺋﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺧﯿﺜﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﻗﺎل ﻟﻪ رﺟﻞ‪ :‬ان ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻊ ﻓﯿﮏ اﻧﮏ‬‫ﺗﺨﻠﻔﺖ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﺳـﻌﺪ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻧﻪ ﻟﺮأي رأﯾﺘﻪ‪ ،‬و اﺧﻄﺄ رأﯾﯽ‪ ،‬ان ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ اﻋﻄﯽ ﺛﻼﺛﺎ ﻻن اﮐﻮن اﻋﻄﯿﺖ اﺣـﺪاﻫﻦ اﺣﺐ اﻟﯽ ﻣﻦ اﻟـﺪﻧﯿﺎ و ﻣﺎ‬‫ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻟﻘـﺪ ﻗﺎل ﻟﻪ رﺳﻮل ]‪ [1‬ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺼـﻨﻒ ﻗﺪس ﺳـﺮه ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ ﻋﻦ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﺴـﺨﺎوي ﻓﯽ »اﺳﺘﺠﻼب ارﺗﻘﺎء اﻟﻐﺮف«‬‫ﻋﻦ ﮐﺘﺎب » ﻟا ﻤﻮاﻻة« ﻻﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﻠﻤﯽ ﻋﻦ ﺣﺴﯿﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺿﻤﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺪه ‪...‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺮﺟﻢ ﻻﺑﻦ ﻋﻘـﺪة ﺟﻤﻊ ﻣﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﻟﻔﺮﯾﻘﯿﻦ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ج ‪ 3‬ص ‪ ،839‬و اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد« ج ‪ 5‬ص‬‫‪ 14‬و اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﺘﺬﮐﺮة« ص ‪ -348‬و اﻟﺴﯿﺪ ﻣﺤﺴﻦ اﻻﻣﯿﻦ ﻓﯽ »اﻷﻋﯿﺎن« ج ‪ 9‬ص ‪.428‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪261 :‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﺑﻌﺪ ﺣﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﺜﻨﺎء ﻋﻠﯿﻪ‪» :‬ﻫﻞ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ؟«‪ ،‬ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ‬‫ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫و ﺟﯽء ﺑﻪ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻫﻮ أرﻣﺪ ﻣﺎ ﯾﺒﺼﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ اﻧﯽ أرﻣﺪ‪ ،‬ﻓﺘﻔﻞ ﻓﯽ ﻋﯿﻨﯿﻪ و دﻋﺎ ﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺮﻣﺪ ﺣﺘﯽ ﻗﺘﻞ‪ ،‬و ﻓﺘﺢ ﻋﻠﯿﻪ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و‬‫اﺧﺮج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﻤﻪ اﻟﻌﺒﺎس و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻤﺴﺠﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﻌﺒﺎس‪ :‬ﺗﺨﺮﺟﻨﺎ و ﻧﺤﻦ ﻋﺼﺒﺘﮏ و ﻋﻤﻮﻣﺘﮏ و ﺗﺴﮑﻦ‬‫ﻋﻠﯿﺎ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ اﻧﺎ اﺧﺮﺟﮑﻢ و اﺳﮑﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ اﻟﱠﻠﻪ اﺧﺮﺟﮑﻢ و اﺳﮑﻨﻪ![ ]‪.[1‬‬‫و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻨﺒﺮي از اﻋﯿﺎن ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ و اﻓﺎﺿﻞ ﺳﺎﺑﻘﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻤﻦ ﻻ ﯾﺸﻖ ﻏﺒﺎره و ﻻ ﯾﺠﺎري آﺛﺎره‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻐﯿﺎﻧﯽ از ﮐﺘﺎب »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻌﻨﺒﺮ ﺑﻦ ﻋﻄﺎ ﺑﻦ ﺻـﻠﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻐﯿﺎن اﻟﻌﻨﺒﺮي اﻟﺒﻐﯿﺎﻧﯽ ﻣﻮﻟﯽ أﺑﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 170‬از ‪211‬‬‫ﺧﺮﻗﺎء اﻟﺴﻠﻤﯽ ﻣﻦ اﻫﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪.‬‬‫ﮐﺎن ادﯾﺒﺎ ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و اﻟﻠﻐﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻨﺎس ﯾﺘﻌﺠﺒﻮن ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻨﺎ ﻟﻬـﺬه اﻻﺳﺎﻧﯿﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻌﻨﺒﺮي ﯾﺤﻔﻆ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬ﻣﺎ ﻟﻮ ﮐﻠﻔﻨﺎ ﺣﻔﻆ ﺷـﯽء‬‫ﻣﻨﻬﺎ ﻟﻌﺠﺰﻧﺎ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ اﻋﻠﻢ اﻧﯽ رأﯾﺖ ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ذﻫﺒﺖ اﻟﻔﻮاﺋـﺪ ﻣﻦ ﻣﺠﺎﻟﺴـﻨﺎ ﺑﻌﺰﻟﮥ أﺑﯽ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻌﻨﺒﺮي و ذﻟﮏ ان اﺑﺎ زﮐﺮﯾﺎ اﻋﺘﺰل‬‫اﻟﻨﺎس و ﻗﻌﺪ ﻋﻦ ﺣﻀﻮر اﻟﻤﺤﺎﻓﻞ ﺑﻀﻊ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ‪ [1] .‬اﻟﻤﺴﺘﺪرك ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ ج ‪ 3‬ص ‪.116‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪262 :‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺤﺮﺷﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ زﯾﺎد اﻟﻘﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬و اﮐﺜﺮ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﻮس اﻟﻤﻔﺴﺮ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺠﺎﺟﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﺸﺎﯾﺦ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ زﮐﺮﯾﺎ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻠﺖ ﻣﻊ واﻟـﺪي ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻮﺷـﻨﺠﯽ ﻓﻘﺎل ﻻﺑﯽ‪ :‬ﯾﺎ اﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻠﻐﻨﯽ ان اﺑﻨﮏ ﻫﺬا ﻗﺪ ﺗﺄدب‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﯾﺶ ﻋﻠﻤﺘﻪ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﻗﺮأ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ ﻓﺎﻟﺘﻔﺖ اﻟﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﻣﺎ اﻟﻌﻘﺮب؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻋﻘﺮب اﻟﻤﯿﺰان‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ اﻟﻌﻘﺮب؟‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬داﺑﮥ ﯾﻠﺬع‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ اﻟﻌﻘﺮب؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻋﻘﺮب اﻟﺼﺪﻏﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺣﺴﻨﺖ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﻨﺒﺮي ]‪ [2‬اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻌﺪل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻔﺴﺮ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﻮﺷﻨﺠﯽ ]‪ ،[3‬و ﻃﺒﻘﺘﻪ و ﻟﻢ ﯾﺮﺣﻞ‪ ،‬و ﻋﺎش ﺳﺘﺎ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ :‬اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎ ﻧﻌﺠﺰ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ اﻋﻠﻢ اﻧﯽ رأﯾﺖ ﻣﺜﻠﻪ ]‪ [1] .[4‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 2‬ص ‪.278 -277‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﻨﺒﺮي‪ :‬ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ اﻟﻌﻨﺒﺮ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ و ﯾﻘﺎل ﻟﻬﻢ‪ :‬ﺑﻠﻌﻨﺒﺮ اﯾﻀﺎ‪ -‬اﻟﻠﺒﺎب‪.-‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﻮﺷﻨﺠﯽ‪ :‬ﺑﻀﻢ اﻟﺒﺎء و ﻓﺘﺢ اﻟﺸﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺑﻮﺷﻨﺞ‪ ،‬ﻫﯽ ﺑﻠﺪة ﻋﻠﯽ ﺳﺒﻌﮥ ﻓﺮاﺳﺦ ﻣﻦ ﻫﺮاة‪ -‬اﻟﻠﺒﺎب‪.-‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 271‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪263 :‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﻪ ﻣﺬﮐﻮره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﻨﺒﺮي اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ‪1] .‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺴﺠﺰي«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ دﻋﻠـﺞ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﺴـﺠﺰي‪ :‬ﭘﺲ در »ﻣﺴـﺘﺪرك« ﺣﺎﮐﻢ ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ ﺣـﺪﯾﺚ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻬـﺬا وﻟﯿﻪ« ﺑﺮواﯾﺖ زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‬‫ﻣﺬﮐﻮرﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎه اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺴـﺠﺰي‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬اﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﯾﻮب‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﻻزرق ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺣﺴﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪،‬‬‫ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ اﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠﮥ‪ ،‬اﻧﻪ ﺳﻤﻊ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻧﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﯿﻦ ﻣﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻋﻨﺪ ﺳﻤﺮات ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 171‬از ‪211‬‬‫ﺧﻤﺲ دوﺣﺎت ﻋﻈﺎم‪ ،‬ﻓﮑﻨﺲ اﻟﻨﺎس ﻣﺎ ﺗﺤﺖ اﻟﺴـﻤﺮات‪ ،‬ﺛﻢ راح رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﺸﯿﮥ‪ ،‬ﻓﺼﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎم ﺧﻄﯿﺒﺎ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ذﮐﺮ و وﻋـﻆ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻣـﺎ ﺷـﺎء اﻟﱠﻠﻪ ان ﯾﻘﻮل‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬اﯾﻬـﺎ اﻟﻨـﺎس اﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ أﻣﺮﯾﻦ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠﻮا ان اﺗﺒﻌﺘﻤﻮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻫﻤﺎ‬‫ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و اﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ ﻋﺘﺮﺗﯽ«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬أ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﺛﻠﺚ ﻣﺮات‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[3‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ دﻋﻠﺞ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل و ﺗﺮاﺟﻢ ﻋﺎﻣﻪ«‬‫و دﻋﻠﺞ ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ اﺑﻠﺞ‪ ،‬از ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ اﺳﺖ‪ [1] .‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.337‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻤﺮات‪ :‬ﺟﻤﻊ اﻟﺴﻤﺮة ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﻫﯽ ﺿﺮب ﻣﻦ ﺷﺠﺮ اﻟﻄﻠﺢ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺴﺘﺪرك ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ ج ‪ 3‬ص ‪.109‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪264 :‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ دﻋﻠﺞ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﺠﺰي اﻟﻤﻌﺪل‪ ،‬و ﻟﻪ ﻧﯿﻒ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫رﺣﻞ و ﻃﻮف و اﮐﺜﺮ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﻫﺸﺎم اﻟﺴﯿﺮاﻓﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻐﻮي و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬اﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻣﺼﻨﻔﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤﺬﻫﺒﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ اﺛﺒﺖ ﻣﻦ دﻋﻠﺞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ اﯾﺴﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬اﺷﺘﺮي ﺑﻤﮑﮥ دار اﻟﻌﺒﺎﺳﯿﮥ ﺑﺜﻠﺜﯿﻦ اﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﻟا ﺬﻫﺐ ﻓﯽ داره ﺑﺎﻟﻘﻔﺎف‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﻌﺮوف و اﻟﺼﻼت‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة[ ]‪.[1‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]دﻋﻠﺞ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﺠﺰي‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬اﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ ﻣﺼﻨﻔﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻔﺘﯽ ﺑﻤﺬﻫﺒﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟـﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻟﻢ أر ﻓﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ اﺛﺒﺖ ﻣﻦ دﻋﻠـﺞ و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻟـﺪﻧﯿﺎ اﯾﺴـﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬اﺷﺘﺮي ﺑﻤﮑـﮥ دار اﻟﻌﺒﺎس ﺑﺜﻠﺜﯿﻦ اﻟﻒ‬‫دﯾﻨﺎر‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﻟا ﺬﻫﺐ ﻓﯽ داره ﺑﺎﻟﻘﺎف ]‪ ،[2‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﻌﺮوف و اﻟﺼﻼت ]‪.[3‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ دﻋﻠﺞ اﻻﻣﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺤﺪث ﺑﻐﺪاد اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴـﺠﺰي اﻟﻤﻌﺪل‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ .‬و ﺳﻤﻊ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و ﻣﻨﻪ اﻟﺪار‬‫ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ [1] .‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.297‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻘﻔﺎف ﮐﮑﺘﺎب‪ :‬ﺟﻤﻊ اﻟﻘﻒ و ﻫﻮ ﻣﺎ ارﺗﻔﻊ ﻣﻦ اﻻرض دون اﻟﺠﺒﻞ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.347‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪265 :‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ اوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﺑﺤﻮر اﻟﺮواﯾﮥ‪ ،‬و ﺷﯿﺦ اﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺻﻨﻒ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« اﻟﮑﺒﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ‪ ،351‬و ﺧﻠﻒ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ دﯾﻨﺎر[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺰار اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 172‬از ‪211‬‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺰار اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﻋﺒﺎرت آن از اﺻﻞ »ﻓﻮاﺋﺪ« او اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫﻢ‬‫ﮐﺮد‪ ،‬درﯾﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ ﮐﻪ او در »ﺗﺎرﯾﺦ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗـﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﺛﻨـﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺑﻮ اﺳـﺮاﺋﯿﻞ اﻟﻤﻼﺋﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﺆذن‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬اّن ﻋﻠﯿﺎ اﺳـﺘﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس‪ :‬ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«؟‪ ،‬ﻓﻘﺎم ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا ﺑﺬﻟﮏ و ﮐﻨﺖ ﻓﯿﻬﻢ ]‪.[3‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺷﺎﻓﻌﯽ از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﻣﺰﯾـﺪ وﺛﻮق و اﻋﺘﻤﺎد‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺟﻼﻟﺖ و اﻋﺘﺒﺎر اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﺎﻓﻌﯽ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ درﯾﻦ ﺟﺎ ﻫﻢ ﻣﺪح‬‫و اﻃﺮاي او ﺑﺮ زﺑﺎن ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻋﻤﺪة اﻷﻋﯿﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ ﮐﻪ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪ -360‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ‬‫اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ 881‬و ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪ 8‬ص ‪ -387‬و اﻻﻋﻼم ﻟﻠﺰرﮐﻠﯽ ج ‪ 3‬ص ‪.18‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﮑﻢ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﻋﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﮑﻨﺪي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.14/15/(113‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪.346‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪266 :‬‬‫]اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺠﮥ اﻟﻤﻔﯿﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺪث اﻟﻌﺮاق ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪوﯾﻪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺒﺰار وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪.260‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﻮّﺷﺎء ]‪ ،[1‬ﺧﺎﺗﻤﮥ اﺻﺤﺎب ﺑﻦ ﻋﻠﯿﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺪاد اﻟﻤﺴﻤﻌﯽ ﺧﺎﺗﻤﮥ اﺻﺤﺎب ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪.‬‬‫ﺣﺪث ﻋﻨﻪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺷﺎﻫﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺷﺎذان‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺖ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﺘﺼﻨﯿﻒ‪ ،‬ﺟﻤﻊ اﺑﻮاﺑﺎ و ﺷﯿﻮﺧﺎ‪ ،‬و اﻣﻠﯽ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة اﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻟﺒﺴﺘﯽ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﻣﺤﺐ اﻟـﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﺒﺮي در ﮐﺘﺎب »رﯾﺎض‬‫اﻟﻨﻀﺮة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿـﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ‪ :‬اﻧﺸـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻞ اﻣﺮئ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻟﻤﺎ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم ﻧﺎس‬‫ﻓﺸـﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳـﻤﻌﻮه‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ اﻟﻨـﺎس ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪،‬‬‫ﻓﺎن ﻫﺬا ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻓﺨﺮﺟﺖ و ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ ﻣﻦ رﯾﺒﮥ ﺷﯽء‪ ،‬ﻓﻠﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮت ﻟﻪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻗﺪ ﺳـﻤﻌﻨﺎه ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﻟﻪ ذﻟﮏ‪ [1] .‬اﻟﻮّﺷﺎء‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻮاو و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟﺸﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺑﯿﻊ اﻟﻮﺷﯽ‪ ،‬و‬‫ﻫﻮ ﻧﻮع ﻣﻦ اﻟﺜﯿﺎب اﻟﻤﻌﻤﻮﻟﮥ ﻣﻦ اﻻﺑﺮﯾﺴﻢ‪ -‬اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 3‬ص ‪.274‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.360‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪267 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﻔﻄﺮ ﯾﻌﻨﯽ اﻟﺬي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 173‬از ‪211‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ :‬ﮐﻢ ﺑﯿﻦ اﻟﻘﻮل و ﺑﯿﻦ ﻣﻮﺗﻪ؟‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎﺋـﮥ ﯾﻮم‪ .‬ﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ .‬و ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺮﯾـﺪ ﻣﻮت ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و ﺧﺮﺟﻪ أﺣﻤﺪ[‬‫]‪.[1‬‬‫و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﻌﺒﺎء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ رواﯾﮥ اﺧﺮي ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ ،‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﺑﺸـﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺑﺴﻤﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬ﺑﻠﻔﻆ‪» :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة! أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[2‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن از ﻧﻈﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن از اﮐﺎﺑﺮ و اﺟﻠﻪ اﻋﯿﺎن‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ واﻻ ﺷﺄﻧﺴﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺤﺒﺮ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﻦ ﻣﻌﺎذ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺒﺴﺘﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﮥ اﻟﺠﻤﺤﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺨﺮاﺳﺎن‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﻣﺼﺮ‪ ،‬و اﻟﺠﺰﯾﺮة‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ اوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و اﻟﻮﻋﻆ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ اﻟﺦ ]‪ [1] .[3‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج ‪ 2‬ص ‪.169‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ‪ ،‬و ﻧﺰل اﻻﺑﺮار ص ‪.21‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 306‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻟﺒﺪاﯾﻪ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻃﺒﺮاﻧﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻃﺒﺮاﻧﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪:‬‬‫ﭘﺲ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺴﻄﻮرﺳﺖ‪:‬‬‫] »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﻋﻦ ﻣﻦ اﻋﺎﻧﻪ« ﻃﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺮة‪ ،‬و زﯾﺪ‬‫ﺑﻦ ارﻗﻢ ﻣﻌﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺴﻄﻮرﺳﺖ‪:‬‬‫] »اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼـﺮه‪ ،‬و اﻋﻦ ﻣﻦ اﻋﺎﻧﻪ«‪ ،‬ﻃﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺒﺸـﯽ ﺑﻦ ﺟﻨﺎدة[‬‫]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺴﻄﻮرﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﻤﯿﺮة ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ ﻧﺎﺷﺪا اﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﯾﻘﻮل ﻣـﺎ ﻗﺎل؟ ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺸـﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳـﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻃﺲ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺴـﻄﻮرﺳﺖ‪ :‬و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ -11‬ص ‪ 295‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -374‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ 920‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج‬‫‪ 3‬ص ‪ 16‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ -131‬و ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 5‬ص ‪ 112‬و ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 3‬ص ‪ -506‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 3‬ص‬‫‪.-342‬‬‫]‪ [1‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ﻟﻠﻤﺘﻘﯽ اﻟﻬﻨﺪي ج ‪ 6‬ص ‪.154‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 174‬از ‪211‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.154‬‬‫]‪ [3‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.403‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪269 :‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﻤﯿﺮه ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ان ﻋﻠﯿﺎ ﺟﻤﻊ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪ ،‬و اﻧﺎ ﺷﺎﻫﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه«؟‬‫ﻓﻘﺎم ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا اﻧﻬﻢ ﺳﻤﻌﻮا اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻃ ﺲ ]‪. [ 2] [ [ 1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺴﻄﻮرﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺸـﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ‬‫ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﻗـﺎل‪» :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«؟‪ ،‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ‪،‬‬‫ﻓﺸﻬﺪوا ﺑﺬﻟﮏ‪ .‬ﻃﺲ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻃﺒﺮاﻧﯽ در »ﻣﻌﺠﻢ ﺻﻐﯿﺮ« ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب ﻗﺪﯾﺮ ﭘﯿﺶ اﯾﻦ ﻓﻘﯿﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﮐﯿﺴﺎن اﻟﺜﻘﻔﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺴﻌﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼﺮف‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﯿﺮة اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ ﯾﻨﺎﺷﺪ اﺻﺤﺎب رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﻣﺎ ﻗﺎل ﯾﻘﻮم ﻓﯿﺸﻬﺪ؟ ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ ﻣﻨﻬﻢ‬‫اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮه‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬و اﻧﺲ ]‪ [4‬ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا ]‪ [1‬ﻃﺐ‪ :‬رﻣﺰ ﻟﻠﻤﻌﺠﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﻟﻠﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬و ﻃﺲ‪ :‬رﻣﺰ ﻟﻤﻌﺠﻤﻪ اﻻوﺳﻂ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.403‬‬‫]‪ [3‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.403‬‬‫]‪ [4‬ان اﻧﺴﺎ ﮐﺎن ﻣﻤﻦ ﺣﻮل اﻟﻤﻨﺒﺮ ﻻ ﻣﻦ ﺷـﻬﻮد اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻫﻮ اﻟﺬي اﺻﺎﺑﺘﻪ دﻋﻮة اﻻﻣﺎم ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﮐﻤﺎ ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻔﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﺘﻦ‬‫ﮐﻤﺎ اﺷﺎر إﻟﯿﻪ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻻﻣﯿﻨﯽ ﻗﺪس ﺳﺮه ﻓﯽ اﻟﻐﺪﯾﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 182‬ﻓﯽ اﻟﺬﯾﻞ ﺗﺤﺮﯾﻒ واﺿﺢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪270 :‬‬‫اﻧﻬﻢ ﺳـﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻـه‪ ،‬و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻟﻢ ﯾﺮوه ﻋﻦ‬‫ﻣﺴﻌﺮ اﻻ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻌﺠﻢ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻌﺎﺑﺪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮات اﻟﺮازي‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﺳﻔﯿﺎن ]‪ [2‬ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪،‬‬‫ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨﺎر ﻋﻦ ﻃﺎوس‪ ،‬ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة ﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﺐ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫ﻟﻢ ﯾﺮوه ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ اﻻ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺗﻔﺮد ﺑﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮات ]‪.[3‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻋﻤﺎد اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔـﺪاء اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ ﻫﻢ رواﯾﺖ ﻃﺒﺮاﻧﯽ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﺗﺎرﯾـﺦ« ﺧﻮد‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ :‬ﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﮐﯿﺴﺎن اﻟﻤﺪﻧﯽ‪ ،‬ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﺠﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺴﻌﺮ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻣﺼـﺮف‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﯿﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺷﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ‪ ،‬ﯾﻨﺎﺷﺪ أﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ إﻻ ﻗﺎم ﻓﺸـﻬﺪ؟ ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬و اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا اﻧﻬﻢ‬‫ﺳﻤﻌﻮا رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه ]‪ [1‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪ -347‬و اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻟﺼﻐﯿﺮ ص‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 175‬از ‪211‬‬‫‪ 33‬ﻣﻄﺒﻌﮥ اﻻﻧﺼﺎري ﺑﺎﻟﻬﻨﺪ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﯾﻈﻬﺮ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﺴـﻨﺪ ان ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ اﺧﺬ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ و ﻟﻢ ﯾﺒﻠﻎ اﻟﻌﺸﺮة ﻣﻦ ﻋﻤﺮه إذ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﺎﺋﮥ و‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨﺎر ﺳﻨﮥ )‪ -116/(115‬اﻟﻐﺪﯾﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.-56‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻟﺼﻐﯿﺮ ﻟﻠﻄﺒﺮاﻧﯽ ص ‪ 37‬ط اﻻﻧﺼﺎري ﺑﺎﻟﻬﻨﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪271 :‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه ]‪[1‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ ﻃﺒﺮاﻧﯽ از ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﻃﺒﺮاﻧﯽ از اﻓﺎﺧﻢ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻃﺮف ﺛﺎﻧﯽ اﺳﺖ و ﻓﻀﻞ و ﺟﻼﻟﺖ‪ ،‬و ﻧﻘﺪ و ﺑﺮاﻋﺖ‪ ،‬و ﺛﻘﺖ و اﻣﺎﻧﺖ‪ ،‬و اﻋﺘﻤﺎد و‬‫دﯾﺎﻧﺖ‪ ،‬و رزاﻧﺖ و ﻣﺘﺎﻧﺖ او از اﻓﺎدات ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻫﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﻌﺼـﺮ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﯾﻮب اﻟﻠﺨﻤﯽ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﺎﺋﮥ‬‫ﺳﻨﮥ و ﻋﺸﺮة اﺷﻬﺮ‪.‬‬‫ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬واﺳﻊ اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬ﺑﺼﯿﺮا ﺑﺎﻟﻌﻠﻞ و اﻟﺮﺟﺎل و اﻻﺑﻮاب‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫و اول ﺳـﻤﺎﻋﺎﺗﻪ ﺑﻄﺒﺮﯾﮥ‪ ،‬ﺛﻢ رﺣﻞ اﻟﯽ اﻟﻘﺪس‪ ،‬ﺛﻢ اﻟﯽ ﺣﻤﺺ‪ ،‬و ﺟﺒﻠﮥ‪ ،‬و ﻣﺪاﺋﻦ اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﺣﺞ‪ ،‬و دﺧﻞ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬و ورد اﻟﯽ ﻣﺼـﺮ‪ ،‬ﺛﻢ رﺣﻞ‬‫اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﺻﻔﻬﺎن و ﻓﺎرس اﻟﺦ ]‪ [1] .[2‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 7‬ص ‪.347‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ -372‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﯾﻀـﺎ ﻓﯽ اﻟﺒﺪاﯾـﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾـﮥ ج ‪ 11‬ص ‪ 270‬و ﺗﺎرﯾـﺦ اﺻـﺒﻬﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ -335‬و ﻃﺒﻘﺎت‬‫اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -372‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ 912‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -30‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ -49‬و اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ج ‪ 7‬ص‬‫‪ 54‬و اﻟﻌـﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ -321‬و ﻟﺴـﺎن اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 3‬ص ‪ -73‬و ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘـﺪال ج ‪ 2‬ص ‪ 195‬و اﻟﻨﺠـﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 4‬ص ‪ -59‬و وﻓﯿﺎت‬‫اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪215‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﻗﻄﯿﻌﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﻗﻄﯿﻌﯽ‪ :‬ﭘﺲ در »ﻣﺴﺘﺪرك« ﺣﺎﮐﻢ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤـﺪان اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ ﺑﺒﻐـﺪاد‪ ،‬ﻣﻦ اﺻﻞ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﺑﻠﺞ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﯽ ﻟﺠﺎﻟﺲ ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس إذ اﺗﺎه ﺗﺴﻌﮥ رﻫﻂ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﯾﺎ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬اﻣﺎ ان ﺗﻘﻮم‬‫ﻣﻌﻨﺎ‪ ،‬و اﻣﺎ ان ﺗﺨﻠﻮ ﺑﻨﺎ ﻣﻦ ﺑﯿﻦ ﻫﺆﻻء ﻓﻘﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻞ اﻧﺎ اﻗﻮم ﻣﻌﮑﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻫﻮ ﯾﻮﻣﺌﺬ ﺻﺤﯿﺢ ﻗﺒﻞ ان ﯾﻌﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﺎﻧﺘﺪوا ]‪ ،[1‬ﻓﺘﺤـﺪﺛﻮا ﻓﻼـ ﻧـﺪري‪ ،‬ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻮا؟‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺠﺎء ﯾﻨﻔﺾ ﺛﻮﺑﻪ و ﯾﻘﻮل‪ :‬اف و ﺗﻒ ]‪ ،[2‬وﻗﻌﻮا ﻓﯽ رﺟﻞ ﻟﻪ ﺑﻀﻊ ﻋﺸـﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻟﯿﺴﺖ‬‫ﻻﺣﺪ ﻏﯿﺮه‪ ،‬وﻗﻌﻮا ﻓﯽ رﺟﻞ ﻗﺎل ﻟﻪ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ :‬ﻷﺑﻌﺜﻦ رﺟﻼ ﻻ ﯾﺨﺰﯾﻪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﺪا‪ ،‬ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ و ﯾﺤﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ‪،‬‬‫ﻓﺎﺳﺘﺸـﺮف ﻟﻬﺎ ﻣﺴﺘﺸـﺮف‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﯾﻦ ﻋﻠﯽ؟‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬اﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﯽ ﯾﻄﺤﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺎ ﮐﺎن اﺣـﺪ ﻟﯿﻄﺤﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺠﺎء و ﻫﻮ ارﻣـﺪ ﻻ ﯾﮑﺎد ان‬‫ﯾﺒﺼﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻨﻔﺚ ﻓﯽ ﻋﯿﻨﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻫﺰ اﻟﺮاﯾﮥ ﺛﻼﺛﺎ ﻓﺎﻋﻄﺎﻫﺎ اﯾﺎه‪ ،‬ﻓﺠﺎء ﻋﻠﯽ ﺑﺼﻔﯿﮥ ﺑﻨﺖ ﺣﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬ﺛﻢ ﺑﻌﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﻼﻧﺎ ﺑﺴﻮرة اﻟﺘﻮﺑﮥ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺚ ﻋﻠّﯿﺎ ﺧﻠﻔﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺬﻫﺎ ﻣﻨﻪ و ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﺬﻫﺐ ﺑﻬﺎ اﻻ رﺟﻞ‬‫ﻫﻮ ﻣﻨﯽ و اﻧﺎ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ :‬ﻟﺒﻨﯽ ﻋﻤﻪ اﯾﮑﻢ ﯾﻮاﻟﯿﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ و اﻵﺧﺮة ﻓﺄﺑﻮا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻋﻠﯽ ﺟﺎﻟﺲ ﻣﻌﻬﻢ ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯽ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 176‬از ‪211‬‬‫اﻧﺎ او إﻟﯿﮏ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻓﯽ و اﻵﺧﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺘﺮﮐﻪ ﻣﻌﻬﻢ‪ :‬و اﻗﺒﻞ ﻋﻠﯽ رﺟﻞ رﺟﻞ ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﯾﮑﻢ ﯾﻮاﻟﯿﻨﯽ ]‪ [1‬اﻧﺘﺪوا ﺟﻠﺴﻮا ﻓﯽ اﻟﻨﺎدي‪.‬‬‫]‪ [2‬اف و ﺗﻒ ﻟﻪ‪ :‬أي ﻗـﺬر ﻟﻪ‪ ،‬و ﮐﻠﻤـﮥ اف ﺑﻀﻢ اﻟﻬﻤﺰة و ﺗﺸﺪﯾـﺪ اﻟﻔـﺎء‪ ،‬و ﻓﯿﻬـﺎ ﺳﺖ ﻟﻐـﺎت ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻔـﺎء و اﻟﻀﻢ و اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﻊ اﻟﺘﻨﻮﯾﻦ و‬‫ﺑﺪوﻧﻬﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪273 :‬‬‫ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ و اﻵﺧﺮة؟ ﻓﺄﺑﻮا ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯽ‪ :‬اﻧﺎ او إﻟﯿﮏ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ و اﻵﺧﺮة‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻌﻠﯽ‪:‬‬‫اﻧﺖ وﻟﯿﯽ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ و اﻵﺧﺮة‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اول ﻣﻦ آﻣﻦ ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﺑﻌﺪ ﺧﺪﯾﺠﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و اﺧـﺬ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺛﻮﺑﻪ ﻓﻮﺿـﻌﻪ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯽ و ﻓﺎﻃﻤـﮥ و ﺣﺴﻦ و ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ِ) :‬إﱠﻧﻤﺎ ﯾُِﺮﯾـُﺪ اﻟﱠﻠُﻪ ﻟ ِﯿُْﺬِﻫَﺐ َﻋﻨُْﮑُﻢ‬‫اﻟﱢﺮْﺟَﺲ َأْﻫَﻞ اﻟ َْﺒﯿِْﺖ َو ﯾَُﻄﱢﻬَﺮُﮐْﻢ َﺗْﻄِﻬﯿﺮًا ]‪([1‬‬‫‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﺷﺮي ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻠﺒﺲ ﺛﻮب اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﺎم ﻣﮑﺎﻧﻪ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺸـﺮﮐﻮن ﯾﺮﻣﻮن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﺠﺎء اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻠﯽ ﻧﺎﺋﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﯾﺤﺴﺐ اﻧﻪ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﻧﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﻋﻠﯽ‪ :‬ان ﻧﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺪ اﻧﻄﻠﻖ ﻧﺤﻮ ﺑﺌﺮ ﻣﯿﻤﻮن ]‪ [2‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﻧﻄﻠﻖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻓﺪﺧﻞ ﻣﻌﻪ اﻟﻐﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﺟﻌـﻞ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﯾﺮﻣﯽ ﺑﺎﻟﺤﺠـﺎرة ﮐﻤـﺎ ﮐـﺎن ﯾﺮﻣﯽ ﻧﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻮ ﯾﺘﻀﻮر و ﻗـﺪ ﻟﻒ رأﺳﻪ ﻓﯽ اﻟﺜﻮب ﻻ ﯾﺨﺮﺟﻪ ﺣﺘﯽ اﺻـﺒﺢ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ﮐﺸﻒ ﻋﻦ رأﺳﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬اﻧﮏ ﻟﻠﺌﯿﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺎﺣﺒﮏ ﻻ ﯾﺘﻀﻮر و ﻧﺤﻦ ﻧﺮﻣﯿﻪ‪ ،‬و اﻧﺖ ﺗﺘﻀﻮر و ﻗﺪ اﺳﺘﻨﮑﺮﻧﺎ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻓﻘـﺎل اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس‪ :‬و ﺧﺮج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﻏﺰوة ﺗﺒﻮك و ﺧﺮج اﻟﻨـﺎس ﻣﻌﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﻋﻠﯽ‪ :‬اﺧﺮج ﻣﻌﮏ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﻘﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪:‬‬‫ﻻـ‪ ،‬ﻓﺒﮑﯽ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪» :‬اﻣﺎ ﺗﺮﺿـﯽ ان ﺗﮑﻮن ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﻟﯿﺲ ﺑﻌـﺪي ﻧﺒﯽ‪ ،‬اﻧﻪ ﻻ ﯾﻨﺒﻐﯽ ان اذﻫﺐ‪ ،‬اﻻ و اﻧﺖ‬‫ﺧﻠﯿﻔﺘﯽ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﻗﺎل ﻟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬أﻧﺖ وﻟﯽ ﮐﻞ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻻﺣﺰاب‪.33 :‬‬‫]‪ [2‬ﺑﺌﺮ ﻣﯿﻤﻮن‪ :‬ﮐﺎﻧﺖ آﺧﺮ ﺑﺌﺮ ﺣﻔﺮت ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬ﺣﻔﺮﻫﺎ ﻣﯿﻤﻮن اﻟﺤﻀﺮﻣﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﻤﺎد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪274 :‬‬‫ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻌﺪي و ﻣﺆﻣﻨﮥ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﺳـﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اﺑﻮاب اﻟﻤﺴـﺠﺪ ﻏﯿﺮ ﺑﺎب ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﯾﺪﺧﻞ اﻟﻤﺴـﺠﺪ ﺟﻨﺒﺎ و ﻫﻮ ﻃﺮﯾﻘﻪ ﻟﯿﺲ ﻟﻪ‬‫ﻃﺮﯾﻖ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﺎن ﻣﻮﻻه ﻋﻠﯽ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﻗﺪ اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ :‬اﻧﻪ رﺿـﯽ ﻋﻦ اﺻـﺤﺎب اﻟﺸـﺠﺮة‪ ،‬ﻓﻌﻠﻢ ﻣﺎ ﻓﯽ ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻬﻞ اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻧﻪ ﺳـﺨﻂ ﻋﻠﯿﻬﻢ‬‫ﺑ ﻌ ﺪ ذ ﻟ ﮏ؟ ‪.‬‬
‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬و ﻗﺎل ﻧﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻟﻌﻤﺮ‪ ،‬ﺣﯿﻦ ﻗﺎل‪ :‬اﺋﺬن ﻟﯽ ﻓﺎﺿـﺮب ﻋﻨﻘﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﻨﺖ ﻓﺎﻋﻼ و ﻣﺎ ﯾﺪرﯾﮏ‪ ،‬ﻟﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻗﺪ اﻃﻠﻊ اﻟﯽ اﻫﻞ ﺑﺪر ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻋﻤﻠﻮا ﻣﺎ ﺷﺌﺘﻢ‪ .‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ اﻻﺳﻨﺎد و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ﺑﻬﺬه اﻟﺴﯿﺎﻗﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان از اﮐﺎﺑﺮ و اﺟﻠﻪ اﻋﯿﺎن‪ ،‬و ﺻﻠﺤﺎي ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺑﻨﺴﺒﺖ ﻗﻄﯿﻌﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 177‬از ‪211‬‬‫]اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺸﻬﻮر اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ ﻣﻦ ﻗﻄﯿﻌﮥ اﻟﺪﻗﯿﻖ ﻣﺤﻠﮥ ﻓﯽ اﻋﻠﯽ ﻏﺮي ﺑﻐﺪاد‪.‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯿﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﮑﺠﯽ ﻓﮑﺎن ﯾﺮوي ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻋﻦ اﺑﯿﻪ و‬‫ﮐﺎن ﻣﮑﺜﺮا‪.‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ اﻟﺒﯿﻊ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬آﺧﺮﻫﻢ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻮﻫﺮي‪.‬‬‫و ﻣﺎت ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[ ]‪ [1] .[2‬اﻟﻤﺴﺘﺪرك ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ ج ‪ 3‬ص ‪.132‬‬‫]‪ [2‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 10‬ص ‪ 465‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪275 :‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﺒﻐﺪادي ﻣﺴﻨﺪ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺴﮑﻦ ﺑﻘﻄﯿﻌﮥ اﻟﺪﻗﯿﻖ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ »اﻟﻤﺴﻨﺪ«‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و اﻟﮑﺒﺎر‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﻮن‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷﯿﺨﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﻄﮥ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﻄﮥ‪ :‬ﭘﺲ در ﺑﺤﺎر اﻻﻧﻮار ﻧﻘﻼ ﻋﻦ »ﻣﻨﺎﻗﺐ« اﺑﻦ ﺷﻬﺮآﺷﻮب ﻃﺎب ﺛﺮاه ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺣﻤـﺪ و اﺣﺎدﯾﺚ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﺑﺎﻧﮥ اﺑﻦ ﺑﻄﮥ‪ ،‬و ﮐﺸﻒ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﮐﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﻨﺎدي ان اﻟﺼﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺴﺢ ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺗﺤﺖ ﺷﺠﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أو ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻨﻔﺴﻪ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻫـﺬا ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ اﻧﺎ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه«‪ .‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻـﺒﺤﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪ [1] .[2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ج ‪ 2‬ص‬‫‪ -352‬و ﺗﺮﺟﻤﻪ أﯾﻀﺎ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪ 4‬ص ‪ -74‬و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 1‬ص ‪ -145‬و اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﻠﺒﺎب ج ‪2‬‬‫ص ‪ -273‬و اﻟﺰرﮐﻠﯽ ﻓﯽ اﻻﻋﻼم ج ‪ 1‬ص ‪ -103‬و اﻟﮑﺤﺎﻟﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤﺆﻟﻔﯿﻦ ج ‪ 1‬ص ‪182‬‬‫]‪ [2‬ﺑﺤﺎر اﻻﻧﻮار ج ‪ 37‬ص ‪ 159‬ط اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺒﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪276 :‬‬‫و اﺑﻦ ﺑﻄﮥ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﺟﻠﯿﻞ اﻻﻋﺘﻤﺎد‪ ،‬و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﺻﻠﺤﺎء و زﻫﺎد اﺳﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻄﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﺑﻄﮥ اﻟﻌﮑﺒﺮي اﻟﺒﻄﯽ ﻣﻦ اﻫﻞ ﻋﮑﺒﺮا‪ ،‬ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻓﻘﻬﻪ‬‫اﮐﺜﺮ ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ ﻓﻘﻬﺎء اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ‪.‬‬‫ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺤﺴﻨﮥ اﻟﻤﻔﯿﺪة[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺑﻨﺴﺒﺖ ﺣﻨﺒﻠﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﺷﺘﻬﺮ ﺑﻬﺬه اﻟﻨﺴﺒﮥ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﺑﻄﮥ اﻟﻌﮑﺒﺮي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ ﻣﻦ أﻫﻞ ﻋﮑﺒﺮا‪.‬‬‫ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﺎﺿﻼ زاﻫﺪا‪.‬‬‫ﺣﺪث ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 178‬از ‪211‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻮﻫﺮي و اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ .‬زرت ﻗﺒﺮه ﺑﻌﮑﺒﺮا[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ دار ﻗﻄﻨﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ دار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﭘﺲ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺧﻄﺐ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻣﺮأ ﻧﺸﺪة ]‪ [1‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 2‬ص ‪.261‬‬‫]‪ [2‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 4‬ص ‪ -281‬و ﻟﻪ اﯾﻀﺎ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ -153 -144‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 4‬ص ‪ -354‬و اﻟﺒﺪاﯾﮥ ج‬‫‪ 11‬ص ‪ -321‬و اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 1‬ص ‪ -324‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -122‬و اﯾﻀﺎح اﻟﻤﮑﻨﻮن ج ‪ 1‬ص ‪ -8‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤﺆﻟﻔﯿﻦ ج ‪ 6‬ص‬‫‪.245‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪277 :‬‬‫اﻻﺳﻼم ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ اﺧﺬ ﺑﯿﺪي‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﯾﺎ ﻣﻌﺸﺮ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﮑﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«‪ ،‬اﻻ ﻗﺎم ﻓﺸﻬﺪ؟‪.‬‬‫ﻓﻘﺎم ﺑﻀﻌﮥ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ‪ ،‬ﻓﺸﻬﺪوا‪ ،‬و ﮐﺘﻢ ﻗﻮم ﻓﻤﺎ ﻓﻨﻮا ﻣﻦ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﺣﺘﯽ ﻋﻤﻮا و ﺑﺮﺻﻮا‪.‬‬‫ﻗﻂ ﻓﯽ اﻻﻓﺮاد[ ]‪[1‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ دار ﻗﻄﻨﯽ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل ﻋﺎﻣﻪ«‬‫و دار ﻗﻄﻨﯽ دار ﻓﻀـﻞ و ﺑﺮاﻋﺖ‪ ،‬و ﻋﺎﻣﺮ رﺑﻊ ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ اﺳﺖ و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺑﻬﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺳـﻨﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺪاﺋـﺢ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣـﺪ وﺿـﯿﺌﮥ او‬‫ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺸﻬﻮر‪ ،‬و ﺑﺮ اﻓﻮاه اﮐﺎﺑﺮ و ﺻﺪور ﻣﺬﮐﻮر‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﻬﻮر‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة و ﻟﻪ ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳـﻨﮥ‪ .‬روي‬‫ﻋﻦ اﻟﺒﻐﻮي و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪.‬‬‫ذﮐﺮه اﻟﺤـﺎﮐﻢ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﺻـﺎر اوﺣـﺪ ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﺤﻔـﻆ‪ ،‬و اﻟﻔﻬﻢ‪ ،‬و اﻟﻮرع‪ ،‬و اﻣﺎﻣـﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮاء و اﻟﻨﺤـﺎة‪ ،‬ﺻـﺎدﻓﺘﻪ ﻓﻮق ﻣـﺎ وﺻﻒ ﻟﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﻣﺼﻨﻔﺎت ﯾﻄﻮل ذﮐﺮﻫﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﻓﺮﯾﺪ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬و ﻗﺮﯾﻊ دﻫﺮه‪ ،‬و ﻧﺴـﯿﺞ وﺣﺪه‪ ،‬و اﻣﺎم وﻗﺘﻪ اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻋﻠﻢ اﻻﺛﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟﻌﻠﻞ‪ ،‬و اﺳﻤﺎء اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﻣﻊ‬‫اﻟﺼﺪق‪ ،‬و ﺻـﺤﮥ اﻻﻋﺘﻘﺎد و اﻻﺿـﻄﻼع ﻣﻦ ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﺳﻮي ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻨﻬﺎ اﻟﻘﺮاءات‪ ،‬و ﻗﺪ ﺻـﻨﻒ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺼـﻨﻔﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ﺑﻤﺬاﻫﺐ‬‫اﻟﻔﻘﻬـﺎء‪ ،‬و ﺑﻠﻐﻨﯽ اﻧﻪ درس ﻓﻘﻪ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻻﺻـﻄﺨﺮي‪ ،‬و ﻣﻨﻬـﺎ اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ ﺑﺎﻻـدب و اﻟﺸـﻌﺮ‪ ،‬ﻓﻘﯿـﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ دواوﯾﻦ‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ [1] .‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.397‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪278 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ذر اﻟﻬﺮوي‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﻠﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻫﻞ رأﯾﺖ ﻣﺜﻞ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ اﻣﺎم ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ اﻧﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﯾﻤﻠﯽ ﻋﻠّﯽ اﻟﻌﻠﻞ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿﯽ اﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮي‪ :‬اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪.[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 179‬از ‪211‬‬‫»رواﯾﺖ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﭘﺲ ﻣﺤﺐ ﻃﺒﺮي در »رﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة« ﺑﻌﺪ رواﯾﺖ رﯾﺎح‪ ،‬و ﺑﺮاء ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻠﻪ ﺧﺮﺟﻬﻤﺎ اﺣﻤﺪ ﻓﯽ »ﻣﺴﻨﺪه« و ﺧﺮج اﻻول اﺑﻦ اﻟﺴﻤﺎن‪ ،‬و ﺧﺮج اﺣﻤﺪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻣﻌﻨﺎه‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و زاد‬‫ﺑﻌﺪ ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺣﺐ ﻣﻦ اﺣﺒﻪ«‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬أو ﻗﺎل »اﺑﻐﺾ ﻣﻦ اﺑﻐﻀﻪ«‪.‬‬‫و ﺧﺮج اﺑﻦ اﻟﺴﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻨﻪ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫و ﺧﺮﺟﻪ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺒﺸﯽ ﺑﻦ ﺟﻨﺎدة و ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻌﺪ »و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه و اﻋﻦ ﻣﻦ اﻋﺎﻧﻪ«‪.‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ ﻣﺎ ﺑﻌﺪه ]‪.[2‬‬‫و ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻧﺎﺻﻌﻪ‪ ،‬و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺧﺎﻟﺼﻪ ﻣﺨﻠﺺ ذﻫﺒﯽ از اﻓﺎدات ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻋﺎﻟﯽ درﺟﺎت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ -28‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص‬‫‪ -331‬و ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪ 12‬ص ‪ -34‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ -310‬و اﻟﺒﺪاﯾﮥ ج ‪ 11‬ص ‪ 317‬و اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 1‬ص ‪ -404‬و اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ج‬‫‪ 7‬ص ‪ -183‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 4‬ص ‪ 172‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ -991‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪.393‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج ‪ 2‬ص ‪.169‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪279 :‬‬‫]اﻟﻤﺨﻠﺺ ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﻓﺘﺢ اﻟﺨﺎء و ﮐﺴـﺮ اﻟﻼم و ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ اﻟﺼﺎد‪ ،‬ﻫﺬا اﻻﺳﻢ ﻟﻤﻦ ﯾﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺐ ﻣﻦ اﻟﻐﺶ‪ ،‬و ﯾﻔﺼﻞ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬و اﺷﺘﻬﺮ‬‫ﺑﻪ اﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻤﺨﻠﺺ ﻣﻦ اﻫﻞ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﺻﺎﻟﺤﺎ ﻣﮑﺜﺮا ﻣﻦ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و اﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻄﻮﺳﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴﮑﺮي‪ ،‬و رﺿﻮان ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺼﯿﺪﻻﻧﯽ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻣﺜﺎﻟﻬﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﻗـﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ اﻻـزﻫﺮي‪ ،‬و اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺨﻼـل و ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻼﻟﮑـﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ‬‫اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻨﻘﻮر‪ ،‬ﻓﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻘﺪﻣﯿﻦ و اﻟﻤﺘﺄﺧﺮﯾﻦ آﺧﺮﻫﻢ اﻟﺸﺮﯾﻒ اﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺰﯾﻨﺒﯽ اﻟﺼﻮﻓﯽ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬و اول ﺳـﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻣﻦ اﺑﻦ ﺑﻨﺖ ]‪ [1‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﻨﯿﻊ اﻟﺒﻐﻮي‪.‬‬‫و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﭘﺲ در »ﻣﺴﺘﺪرك« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺑﻨﺖ ﻣﻨﯿﻊ اﻟﺒﻐﻮي‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (317‬و اﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ اﻟﺒﻐﻮي ﻫﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 12‬ص ‪ 141‬ط ﺣﯿـﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪ -‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪ 2‬ص ‪ -322‬و اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 3‬ص ‪-111‬‬‫و اﻻﻋﻼم ج ‪ 7‬ص ‪ -63‬و ﻫﺪﯾﮥ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ج ‪ 2‬ص ‪ -57‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤﺆﻟﻔﯿﻦ ج ‪ 10‬ص ‪.140‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 180‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪280 :‬‬‫رواﯾﺖ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ در ذﮐﺮ رواﯾﺖ دﻋﻠﺞ ﮔﺬﺷﺘﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ ،‬و اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎزم اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬و ﺛﻨﺎ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻤﺮي ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ]‪ ،[1‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ]‪ ،[2‬و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺘﺒﮥ‬‫]‪ ،[3‬ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟـﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس‪ ،‬ﻋﻦ ﺑﺮﯾـﺪة اﻻﺳـﻠﻤﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻏﺰوت ﻣﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ ﻣﻨﻪ‬‫ﺟﻔﻮة و ﻗﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﺘﻨﻘﺼـﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺘﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮط ﻣﺴﻠﻢ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ]‪.[4‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﺘﺪرك« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻗﻼﺑﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺮﻗﺎﺷﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪ ،‬و ﺣﺪﺛﻨﯽ‬‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒﺰار‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪،‬‬‫و ﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﺛﻨﺎ‬‫اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺟﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ]‪ [1‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(311‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(258‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻨﺴـﺦ‪ :‬اﺑـﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬و ﻓﯽ »اﻟﺤﻠﯿـﮥ« ﻻـﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ .‬و ﻗـﺎل اﻻـﻣﯿﻨﯽ ﻗـﺪس ﺳـﺮه‪ :‬ﻓﯽ »اﻟﻐـﺪﯾﺮ« ج ‪ 1‬ص ‪ :20‬و ﯾﻘـﺎل‬‫اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ :‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﻏﻨﯿﮥ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺘﺪرك‬‫]‪ [4‬ﻣﺴﺘﺪرك اﻟﺤﺎﮐﻢ ج ‪ 3‬ص ‪.110‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪281 :‬‬‫ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬و ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬اﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت‪ ،‬ﻓﻘﻤﻤﻦ ﻗـﺎل‪» :‬ﮐـﺄﻧﯽ ﻗـﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺎﺟﺒﺖ‪ ،‬اﻧﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬اﺣـﺪﻫﻤﺎ اﮐﺒﺮ ﻣﻦ‬‫اﻵـﺧﺮ‪ ،‬ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﻓـﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤـﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻤـﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗـﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض« ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ‬‫ﻣﻮﻻي‪ ،‬و اﻧﺎ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ«‪ ،‬ﺛﻢ اﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه«‪.‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮط اﻟﺸﯿﺨﯿﻦ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ﺑﻄﻮﻟﻪ ﺷﺎﻫﺪه ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ أﯾﻀﺎ‬‫ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻃﻬﻤﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ اﻟﺬي ﺳﺒﻖ ﻓﯽ ذﮐﺮ رواﯾﮥ دﻋﻠﺞ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﺘﺪرك« در ﻣﻨﺎﻗﺐ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎزم اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﮐﺎﻣﻞ أﺑﻮ اﻟﻌﻼء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺣﺒﯿﺐ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﯾﺨﺒﺮ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﺪة ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺧﺮﺟﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ )و آﻟﻪ( و ﺳﻠﻢ ﺣﺘﯽ‬‫اﻧﺘﻬﯿﻨﺎ اﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺪوح‪ ،‬ﻓﮑﺴﺢ ﻓﯽ ﯾﻮم ﻣﺎ اﺗﯽ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﯾﻮم ﮐﺎن اﺷﺪ ﺣﺮا ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪» :‬ﯾﺎ اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس اﻧﻪ ﻟﻢ‬‫ﯾﺒﻌﺚ ﻧﺒﯽ ﻗﻂ اﻻ ﻣﺎ ﻋﺎش ﻧﺼﻒ ﻣﺎ ﻋﺎش اﻟـﺬي ﮐﺎن ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و اﻧﯽ اوﺷﮏ ان أدﻋﯽ ﻓﺎﺟﯿﺐ‪ ،‬و اﻧﯽ ﺗﺎرك ﻓﯿﮑﻢ ﻣﺎ ﻟﻦ ﺗﻀـﻠﻮا ﺑﻌﺪه‪ :‬ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ« ﺛﻢ ﻗﺎم ﻓﺎﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﯾﺎ أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﮑﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ اﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ .‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ اﻻﺳﻨﺎد و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﺘﺪرك« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ [1] :‬ﻣﺴﺘﺪرك اﻟﺤﺎﮐﻢ ج ‪ 3‬ص ‪.109‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺴﺘﺪرك اﻟﺤﺎﮐﻢ ج ‪ 3‬ص ‪.533‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 181‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪282 :‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪة‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ]‪ ،[1‬ﺛﻨﺎ رﻓﺎﻋﮥ ﺑﻦ اﯾﺎس اﻟﻀﺒﯽ‪،‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟـﺪه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻞ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺚ اﻟﯽ ﻃﻠﺤـﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ان اﻟﻘﻨﯽ ﻓﺎﺗﺎه ﻃﻠﺤـﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﺸﺪﺗﮏ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻫﻞ ﺳـﻤﻌﺖ‬‫رﺳـﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻـه‪ ،‬و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋـﺎداه«؟‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻓﻠﻢ‬‫ﺗﻘﺎﺗﻠﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ اذﮐﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﻧﺼﺮف ﻃﻠﺤﮥ[ ]‪[2‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺣﺎﮐﻢ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﺣﺎﮐﻢ اﻣﺎم ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﺷﻬﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﻓﻀﻞ ﻏﺰﯾﺮ‪ ،‬و ﺣﺎوي ﻧﺒﻞ اﺛﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﯾﺎﻓﻌﯽ در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬـﺎ اﻻﻣـﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺸـﻬﯿﺮ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺤﺎﮐﻢ ﺑﻦ اﻟﺒﯿﻊ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬اﻣﺎم أﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ‬‫وﻗﺘﻪ‪ ،‬ﮐﺘﺐ ﻋﻦ ﻧﺤﻮ اﻟﻔﯽ ﺷﯿﺦ‪ ،‬و ﺑﺮع ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻓﻨﻮﻧﻪ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫و ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎم أﺑﯽ ﺳـﻬﻞ اﻟﺼـﻌﻠﻮﮐﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻻزﻣﻪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻘﻔﺎل اﻟﺸﺎﺷﯽ‪ [3] ،‬و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ‬‫اﻻﺋﻤﮥ[ ]‪ [1] .[4‬ﻗﺎل اﻻﻣﯿﻨﯽ ﻗﺪس ﺳﺮه ﻓﯽ »اﻟﻐﺪﯾﺮ« ج ‪ 1‬ص ‪ 186‬ﻓﯽ ذﯾﻞ اﻟﺼﻔﺤﮥ‪ :‬ﮐﺬا ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺦ‪ ،‬و اﻟﺼﺤﯿﺢ ﺑﻤﮑﺎن رﻓﺎﻋﮥ‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ‬‫ﺣﺴﻦ اﻻﺷﻘﺮ اﻟﻔﺰاري اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(208‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺴﺘﺪرك ج ‪ 3‬ص ‪.371‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺸﺎش‪ :‬ﻣﺪﯾﻨﮥ وراء ﻧﻬﺮ ﺳﯿﺤﻮن‪ -.‬اﻟﻠﺒﺎب‪.-‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺮآت اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ -14‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ 1039‬و ﻋـﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ -91‬و‬‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴـﺒﮑﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ -64‬و ﻏﺎﯾـﮥ اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ 184‬و ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘـﺪال ج ‪ 3‬ص ‪ -85‬و ﻟﺴـﺎن اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 5‬ص ‪ -232‬و ﺗﺎرﯾﺦ‬‫ﺑﻐﺪاد ج ‪ 5‬ص ‪ 473‬و اﻟﻮاﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪ 3‬ص ‪320‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﺧﺮﮐﻮﺷﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﺧﺮﮐﻮﺷـﯽ‪ :‬ﭘﺲ اﺑﻦ ﺷﻬﺮآﺷﻮب ﻃﺎب ﺛﺮاه در ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ« در ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮐﻤﺎ ﻓﯽ‬‫»اﻟﺒﺤﺎر« ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫]اﻟﺨﺮﮐﻮﺷـﯽ ﻓﯽ »ﺷـﺮف اﻟﻤﺼـﻄﻔﯽ«‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب ﻓﯽ »ﺧﺒﺮ«‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه«‪ ،‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻﺒﺤﺖ و اﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪.[1‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺧﺮﮐﻮﺷﯽ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل ﻋﺎﻣﻪ«‬‫و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺣﻤﯿﺪه‪ ،‬و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺳﺪﯾﺪه اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻊ ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟﯿﻪ ﻣﺨﻔﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﻘﺪوة‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨﺮﮐﻮﺷـﯽ ]‪ [2‬ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺎب »اﻟﺰﻫﺪ«‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »دﻻﺋﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 182‬از ‪211‬‬‫اﻟﻨﺒﻮة« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻟﻢ أر اﺟﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و زﻫـﺪا‪ ،‬و ﺗﻮاﺿـﻌﺎ‪ ،‬و ارﺷﺎدا اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬زاده اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻮﻓﯿﻘﺎ‪ ،‬و اﺳـﻌﺪﻧﺎ ﺑﺎﯾﺎﻣﻪ‪ [1] .‬ﺑﺤﺎر اﻻﻧﻮار ج ‪ 37‬ص‬‫‪ 159‬ط ﺑﯿﺮوت‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ اﺑﻦ ﺷﻬﺮآﺷﻮب ج ‪ 3‬ص ‪ 36‬ط ﻗﻢ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺨﺮﮐﻮﺷﯽ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺨﺎء و ﺿﻢ اﻟﮑﺎف و آﺧﺮه ﺷﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺳﮑﮥ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ -‬اﻟﻠﺒﺎب‪.-‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪284 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬روي ﻋﻦ ﺣﺎﻣﺪ اﻟﺮﻓﺎء و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺸﯿﺮازي«‬‫اﻣـﺎ رواﯾﺖ ﺑا ﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﺸـﯿﺮازي‪ ،‬ﭘﺲ در ﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ در دﻟﯿﻞ اول از ادﻟﻪ دﻻﻟﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ‪،‬‬‫ﻋﺒـﺎرت او اﻧﺸـﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﻮاﻫﯽ ﺷـﻨﯿﺪ‪ ،‬و ﺧﻮاﻫﯽ درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﺷـﯿﺮازي ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﺎب«‪ ،‬از اﺋﻤﻪ ﻋﺎﻟﯽ اﻟﻘﺎب‪ ،‬و ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ واﻻ‬‫ﻧﺼﺎب اﺳﺖ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ اﺻﺒﻬﺎﻧﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ اﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ :‬ﭘﺲ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﻌﺒﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺧﺮج اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻣﺮﻓﻮﻋﺎ‪» ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﺧـﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ‪،‬‬‫و اﺑﻐﺾ ﻣﻦ اﺑﻐﻀﻪ«[ ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺪاﺋـﺢ ﺟﻠﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻤﯿﻠﻪ و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺑﻬﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺂﺛﺮ ﺳـﻨﯿﻪ اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن ﮐﺜﯿﺮ اﻻﻃﻼع اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻊ ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻫﺮ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻋـﺒﺮ ﻓﯽ ﺧـﺒﺮ ﻣﻦ ﻏـﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ 96‬ط اﻟﮑـﻮﯾﺖ و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤـﮥ أﯾﻀـﺎ ﻓﯽ اﻧﺴـﺎب‬‫اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 5‬ص ‪ -101‬و ﺗـﺒﯿﯿﻦ ﮐـﺬب اﻟﻤﻔﺘﺮي ص ‪ -233‬و ﺷـﺬرات اﻟـﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -184‬و اﻻﻋﻼـم ج ‪ 4‬ص ‪ 310‬و ﻃﺒﻘﺎت‬‫اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 3‬ص ‪.282‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺮﺟﻤـﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺸـﯿﺮازي ﺗﻮﺟﺪ ﻓﯽ ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -184‬اﻻﻋﻼم ج ‪ 1‬ص ‪ 142‬و ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ -20‬ﺗﺬﮐﺮة‬‫اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ -1065‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤﺆﻟﻔﯿﻦ ج ‪ 2‬ص ‪.246‬‬‫]‪ [3‬ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻤﻨﺎر ج ‪ 6‬ص ‪ 463‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪285 :‬‬‫]اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻌﻼﻣـﮥ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« و »اﻟﺘﺎرﯾﺦ« و »اﻟﻤﺴـﺘﺨﺮج ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺒﺨﺎري«‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و ﺧﻠﻘﺎ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻗﯿﻤﺎ ﺑﻬﺬا اﻟﺸﺄن‪ ،‬ﺑﺼﯿﺮا ﺑﺎﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﻃﻮﯾﻞ اﻟﺒﺎع‪ ،‬ﻣﻠﯿﺢ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ ،333‬و ﻣﺎت ﻟﺴﺖ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ‪[1] [410‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ«‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 183‬از ‪211‬‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺴـﮑﻮﯾﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻧـﺪﯾﻢ اﻟﻔﺮﯾـﺪ«‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ در‬‫»ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﺑﺬﮐﺮ آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻧﺪﯾﻢ اﻟﻔﺮﯾﺪ ﻻﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ‪ ،‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 421‬اﺣﺪي و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[2‬‬‫در ﮐﺘﺎﺑﯽ ﮐﻪ ﻣﺄﻣﻮن ﺑﺠﻮاب ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻓﻠﻢ ﯾﻘﻢ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﮐﻘﯿﺎم ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻓﺎﻧﻪ آزره‪ ،‬و وﻗﺎه ﺑﻨﻔﺴﻪ‪ ،‬و ﻧﺎم ﻓﯽ ﻣﻀﺠﻌﻪ‪،‬‬‫ﺛﻢ ﻟﻢ ﯾﺰل ﺑﻌـﺪ ﻣﺘﻤﺴـﮑﺎ ﺑـﺎﻃﺮاف اﻟﺜﻐﻮر‪ ،‬ﯾﻨـﺎزل اﻻﺑﻄﺎل‪ ،‬و ﻻ ﯾﻨﮑﻞ ﻋﻦ ﻗﺮن‪ ،‬و ﻻ ﯾﻮﻟﯽ ﻋﻦ ﺟﯿﺶ‪ ،‬ﻣﻨﯿﻊ اﻟﻘﻠﺐ‪ ،‬ﯾﺆﻣﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻤﯿﻊ‪ ،‬و ﻻ‬‫ﯾﺆﻣﺮ ﻋﻠﯿﻪ أﺣـﺪ‪ ،‬اﺷـﺪ اﻟﻨـﺎس وﻃـﺄة ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺸـﺮﮐﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﻈﻤﻬﻢ ﺟﻬـﺎدا ﻓﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و اﻓﻘﻬﻬﻢ ﻓﯽ دﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و اﻗﺮأﻫﻢ ﻟﮑﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و اﻋﺮﻓﻬﻢ‬‫ﺑﺎﻟﺤﻼل و اﻟﺤﺮام‪ ،‬و ﻫﻮ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻮﻻﯾﮥ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬اﻧﺖ ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -412‬و ﻟﻪ أﯾﻀﺎ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﺻﺒﻬﺎن ج ‪ 1‬ص ‪ 168‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج‬‫‪ 3‬ص ‪ -1050‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -190‬و اﻟﻌﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ -102‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 4‬ص ‪ -254‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 1‬ص ‪.246‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪.1937‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪286 :‬‬‫ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻻ اﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي« اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫»ﺟﻼﻟﺖ اﺑﻦ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫و ﻃﯿﺐ ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ ﺿﺎﺋﻊ‪ ،‬و ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﺷﺎن او ﺷﺎﺋﻊ اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي در »ﯾﺘﯿﻤﮥ اﻟﺪﻫﺮ ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻫﻞ اﻟﻌﺼﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺴـﮑﻮﯾﻪ اﻟﺨﺎزن ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟـﺬروة اﻟﻌﻠﯿﺎء ﻣﻦ اﻟﻔﻀﻞ و اﻻدب‪ ،‬و اﻟﺒﻼﻏـﮥ و اﻟﺸـﻌﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ رﯾﻌﺎن ﺷـﺒﺎﺑﻪ ﻣﺘﺼـﻼ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻌﻤﯿﺪ‬‫ﻣﺨﺘﺼﺎ ﺑﻪ‪.‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻢ ﺗﻨﻘﻠﺖ ﺑﻪ أﺣﻮال ﺟﻠﯿﻠـﮥ ﻓﯽ ﺧﺪﻣـﮥ ﺑﻨﯽ ﺑﻮﯾﻪ‪ ،‬و اﻻﺧﺘﺼﺎص ﺑﺒﻬﺎء اﻟﺪوﻟـﮥ‪ ،‬و ﻋﻈﻢ ﺷﺎﻧﻪ‪ ،‬و ارﺗﻔﻊ ﻣﻘﺪاره‪ ،‬ﻓﺘﺮﻓﻊ ﻋﻦ ﺧﺪﻣﮥ‬‫اﻟﺼﺎﺣﺐ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﻮﻓﻖ اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ اﻟﺨﺰرﺟﯽ اﻟﻄﺒﯿﺐ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﺻﯿﺒﻌﮥ در »ﻋﯿﻮن اﻻﻧﺒﺎء ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻻﻃﺒﺎء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺴـﮑﻮﯾﻪ ﻓﺎﺿـﻞ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﺤﮑﻤﯿـﮥ‪ ،‬ﻣﺘﻤﯿﺰ ﻓﯿﻬـﺎ‪ ،‬ﺧـﺒﯿﺮ ﺑﺼـﻨﺎﻋﮥ اﻟﻄﺐ‪ ،‬ﺟﯿـﺪ ﻓﯽ اﺻﻮﻟﻬـﺎ و ﻓﺮوﻋﻬـﺎ‪ ،‬و ﻟﻤﺴـﮑﻮﯾﻪ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪» :‬ﮐﺘـﺎب‬‫اﻻﺷﺮﺑﮥ«‪» ،‬ﮐﺘﺎب اﻟﺒﻄﯿﺦ« ﮐﺘﺎب »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺧﻼق«[ ]‪ [1] .[3‬ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ اﻟﻤﻮدة ص ‪ 484‬اﻟﺒﺎب اﻟﺜﺎﻧﯽ و اﻟﺘﺴﻌﻮن‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑﺎء ج ‪ 5‬ص ‪ 7‬ﻧﻘﻼ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻋﯿﻮن اﻻﻧﺒﺎء ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻻﻃﺒﺎء ج ‪ 1‬ص ‪ -245‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ارﺷﺎد اﻻرﯾﺐ ج ‪ 2‬ص ‪ 49‬و اﻻﻣﺘﺎع و اﻟﻤﺆاﻧﺴﮥ ج ‪ 1‬ص ‪ 32‬و‬‫ص ‪ -136‬و آداب اﻟﻠﻐـﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ -317‬و اﻟﺬرﯾﻌﮥ ج ‪ 4‬ص ‪ -66‬و ﻫﺪﯾﮥ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ج ‪ 1‬ص ‪ 73‬و ﻫﻮ ﻓﯿﻪ »اﺑﻦ ﻣﺴـﮑﻮﯾﻪ« ﮐﻤﺎ ﻓﯽ داﺋﺮة‬‫اﻟﻤﻌﺎرف اﻻﺳﻼﻣﯿﮥ ج ‪ 1‬ص ‪.277‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺛﻌﻠﺒﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣـﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺛﻌﻠﺒﯽ‪ :‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ او ﻣﺴـﻤﯽ »ﺑﺎﻟﮑﺸﻒ و اﻟﺒﯿﺎن« ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب ﻣﻨﺎن ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﻣﺰﯾﻦ ﺑﺎﺟﺎزات‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 184‬از ‪211‬‬‫ﻋﻠﻤﺎي اﻋﯿﺎن ﻧﺰد اﯾﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﺼﯿﺎن ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺴـﺮي‪ ،‬اﻧﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻣﺴـﻠﻢ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﺠﯽ‪،‬‬‫ﻧﺎ ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﻨﻬﺎل‪ ،‬ﻧﺎ ﺣﻤﺎد ]‪ [1‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﻧﺰﻟﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ‬‫ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع ﮐﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﻨﺎدي ان اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺴﺢ ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺗﺤﺖ ﺷـﺠﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ‬‫اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟«‪ ،‬ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾـﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻫـﺬا ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ اﻧﺎ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻﺒﺤﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪.[2‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺛﻌﻠﺒﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫و ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺛﻌﻠﺒﯽ ﺑﺘﻔﺼـﯿﻞ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﻮاﻫﯽ ﺷـﻨﯿﺪ‪ ،‬در اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺮ ﻋﺒﺎرت ﻗﺎﺿـﯽ ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ‬‫اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ اﻻرﺑﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ﻓﯽ اﻧﺒﺎء اﺑﻨﺎء اﻟﺰﻣﺎن«‪ [1] :‬ﺣﻤﺎد‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(167‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﺸﻒ و اﻟﺒﯿﺎن‪ -‬ﻣﺨﻄﻮط ﺣﺪود اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺴﺎﺑﻌﮥ ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ آﯾﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺠﻔﯽ اﻟﻤﺮﻋﺸﯽ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺣﮑﯽ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﺴﺘﺪرﮐﺎت ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ‬‫ﻓﯽ ذﯾﻞ »اﺣﻘﺎق اﻟﺤﻖ« ج ‪ 3‬ص ‪.325‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪288 :‬‬‫]أﺑﻮ اﺳﺤﺎق أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺸﻬﻮر ﮐﺎن اوﺣﺪ زﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ »اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ«‬‫اﻟﺬي ﻓﺎق ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺎﺳﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﺮاﺋﺲ« ﻓﯽ ﻗﺼﺺ اﻻﻧﺒﯿﺎء ﺻﻠﻮات اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ذﮐﺮه اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ و ﻗﺎل‪ :‬ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‪ ،‬و اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ و ﻫﻮ ﻟﻘﺐ ﻟﻪ و ﻟﯿﺲ ﺑﻨﺴﺐ ﻗﺎﻟﻪ ﺑﻌﺾ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ اﻟﻘﺸـﯿﺮي‪ :‬رأﯾﺖ رب اﻟﻌﺰة ﻋﺰ و ﺟـﻞ ﻓﯽ اﻟﻤﻨـﺎم و ﻫﻮ ﯾﺨـﺎﻃﺒﻨﯽ و اﺧـﺎﻃﺒﻪ‪ ،‬ﻓﮑـﺎن ﻓﯽ اﺛﻨﺎء ذﻟﮏ ان ﻗﺎل اﻟﺮب ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫اﺳﻤﻪ‪ :‬اﻗﺒﻞ اﻟﺮﺟﻞ اﻟﺼﺎﻟﺢ ﻓﺎﻟﺘﻔﺖ ﻓﺎذا أﺣﻤﺪ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ ﻣﻘﺒﻞ‪.‬‬‫و ذﮐﺮه ﻋﺒﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻔﺎرﺳﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »ﺳﯿﺎق ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر« و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﺻﺤﯿﺢ اﻟﻨﻘﻞ‪ ،‬ﻣﻮﺛﻮق ﺑﻪ‪.‬‬‫ﺣﺪث ﻋﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬و اﻻﻣﺎم أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺸﯿﻮخ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺮم ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻻرﺑﻌﺎء ﻟﺴـﺒﻊ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺮم ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ]‪ [1] .[1‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪،79‬‬‫و ﺗﻮﺟﺪ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴـﺒﮑﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ -23‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑﺎء ج ‪ 5‬ص ‪ -36‬و اﻧﺒﺎه اﻟﺮواة ج ‪ 1‬ص ‪ -119‬و اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 1‬ص‬‫‪ 119‬و ﺑﻐﯿـﮥ ﻟا ﻮﻋﺎة ص ‪ -154‬و ﻏﺎﯾـﮥ اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 1‬ص ‪ -100‬و اﻟﻌﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ -161‬و اﻟﺸﺬرات ج ‪ 3‬ص ‪ -230‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪4‬‬‫ص ‪ -283‬و ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ص ‪ -109‬و اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 12‬ص ‪ -40‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪1090‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ‪ :‬ﭘﺲ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪.‬‬‫] »اﻻ ان اﻟﱠﻠﻪ وﻟﯿﯽ و اﻧﺎ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 185‬از ‪211‬‬‫)ﻃﺐ( ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ )ش( ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة و اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ ﻣﻦ اﻟﺼﺢ‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫و اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ از اﻣﺎﺛﻞ اﻋﻼم ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﻓﺎﺿﻞ ﻓﺨﺎم ﻣﺘﺒﺤﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﺣﻔﺎظ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ اﯾﻘﺎظ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻻﺣﻮل‪ ،‬ﺳـﺒﻂ اﻟﺰاﻫﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ‬‫اﻟﺒﻨﺎء‪ ،‬ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن‪ ،‬ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺮم و ﻟﻪ أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫اﻋﺘﻨﯽ ﺑﻪ اﺑﻮه و ﺳـﻤﻌﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺑﻌﺪﻫﺎ اﺳـﺘﺠﺎز ﻟﻪ ﺧﯿﺜﻤﮥ اﻻﻃﺮاﺑﻠﺴـﯽ‪ ،‬و اﻻﺻﻢ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﺗﻔﺮد ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ‬‫ﺑﻌﻠﻮ اﻻﺳﻨﺎد ﻣﻊ اﻟﺤﻔﻆ و اﻻﺳﺘﺒﺤﺎر ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻓﻨﻮﻧﻪ‪ [1] .‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.154‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪290 :‬‬‫روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻓﺎرس‪ ،‬و اﻟﻌﺴﺎل‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺒﺪ اﻟﺴﻤﺴﺎر‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺼﻮاف‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺧﻼد و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و‬‫ﺧﺮاﺳﺎن‪.‬‬‫و ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺒﺎر اﻟﻤﺸﻬﻮرة ﻓﯽ اﻻﻗﻄﺎر[ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺸـﯿﺦ اﻟﻌﺎرف اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﺼﻮﻓﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »ﺣﻠﯿـﮥ اﻻوﻟﯿﺎء« ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫اﻋﻼم اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﻤﻔﯿـﺪﯾﻦ‪ ،‬اﺧـﺬ ﻋﻦ اﻻﻓﺎﺿﻞ و اﺧـﺬوا ﻋﻨﻪ و اﻧﺘﻔﻌﻮا ﺑﻪ و ﮐﺘﺎب »اﻟﺤﻠﯿـﮥ« ﻣﻦ اﺣﺴﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻣﺎ‬‫ﻃﻌﻦ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻓﯿﻬﺎ و ﺗﻨﻘﯿﺼﻪ ﻟﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﻦ ﺑﺎب ﻗﻮﻟﯽ‪:‬‬‫ﻟﺌﻦ ذﻣﻬﺎ ﺟﺎراﺗﻬﺎ و ﺿﺮاﺋﺮ و ﻋﺒﻦ ﺟﻤﺎﻻ ﻓﯽ ﺣﻼﻫﺎ و ﻓﯽ اﻟﺤﻠﯽ‬‫ﻓﻤﺎ ﺳﻠﻤﺖ ﺣﺴﻨﺎء ﻣﻦ ذم ﺣﺎﺳﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻖ ﻣﻦ ﻋﺪاوة ﻣﺒﻄﻞ‬‫ﻣﻊ اﺑﯿﺎت اﺧﺮي ﻓﯽ ﻣﺪح اﻻﻣﺎم أﺑﯽ ﺣﺎﻣﺪ اﻟﻐﺰاﻟﯽ‪.‬‬‫و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ و ﮐﻼﻣﻪ اﻟﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﺗﺎرﯾﺦ اﺻﻔﻬﺎن«‪ ،‬ﺗﻔﺮد ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﺑﻌﻠﻮ اﻻﺳﻨﺎد ﻣﻊ اﻟﺤﻔﻆ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ اﻟﻤﺸﺎﯾﺦ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز و اﻟﺨﺮاﺳﺎن‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸﻬﻮرة ﻓﯽ اﻻﻗﻄﺎر[ ]‪ [1] .[2‬ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻋﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪170‬‬‫ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ 52‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪ -26‬و ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 1‬ص ‪ -201‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ج‬‫‪ 3‬ص ‪ 7‬و اﻟﻤﻨﺘﻈـﻢ ج ‪ 8‬ص ‪ -100‬و اﻟﺒﺪاﯾـﮥ ج ‪ 12‬ص ‪ -45‬و ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ 1092‬و ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -423‬و ﻟﺴﺎن‬‫اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 1‬ص ‪ -201‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان ج ‪ 1‬ص ‪ 298‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 5‬ص ‪ -30‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪245‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ اﻟﺴﻤﺎن اﻟﺮازي«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣـﺎ رواﯾﺖ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ زﻧﺠـﻮﯾﻪ اﻟﺮازي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﺴـﻤﺎن‪ :‬ﭘﺲ در »رﯾـﺎض اﻟﻨﻀـﺮة« ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ رواﯾﺖ رﯾـﺎح‬‫ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﻋﻨﻪ ﻗﺎل ﺑﯿﻨﻤﺎ ﻋﻠﯽ ﺟﺎﻟﺲ إذ ﺟﺎء رﺟﻞ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻞ و ﻋﻠﯿﻪ اﺛﺮ اﻟﺴﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 186‬از ‪211‬‬‫اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮏ ﯾﺎ ﻣﻮﻻي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻫﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺑﻮ اﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ‪:‬‬‫اﻓﺮﺟﻮا ﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻔﺮﺟﻮا‪ ،‬ﻓﻘـﺎل اﺑﻮ اﯾﻮب‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ .‬ﺧﺮﺟﻪ اﻟﺒﻐﻮي ﻓﯽ‬‫ﻣﻌﺠﻤﻪ‪.‬‬‫و ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻨﺰﻟﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﻨﻮدي ﻓﯿﻨﺎ اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺗﺤﺖ ﺷﺠﺮة‪ ،‬ﻓﺼﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ و اﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ و ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪،‬‬‫ﻓﺎﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ و ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻌـﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻـﺒﺤﺖ و اﻣﺴـﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨـﮥ‪ .‬و ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﺧﺮﺟﻬﻤﺎ أﺣﻤﺪ ﻓﯽ »ﻣﺴـﻨﺪه«‪ ،‬و ﺧﺮج اﻻول اﺑﻦ‬‫اﻟﺴﻤﺎن‪ ،‬و ﺧﺮج أﺣﻤﺪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﻣﻌﻨﺎه ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﺧﺮج اﺑﻦ اﻟﺴﻤﺎن ﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻨﻪ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ .‬و ﺧﺮﺟﻪ اﻟﻤﺨﻠﺺ اﻟﺬﻫﺒﯽ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪ [1] :‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج ‪ 2‬ص ‪.169‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج ‪ 2‬ص ‪.161‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪292 :‬‬‫]و ﻋﻦ ﻋﻤﺮ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻮﻻه‪.‬‬‫و ﻋﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﻗﯿﻞ ﻟﻌﻤﺮ‪ :‬اﻧﮏ ﺗﺼﻨﻊ ﺑﻌﻠﯽ ﺷﯿﺌﺎ ﻣﺎ ﺗﺼﻨﻌﻪ ﺑﺎﺣﺪ ﻣﻦ أﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﻣﻮﻻي ]‪.[1‬‬‫و ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﻗـﺪ ﺟﺎء اﻻﻋﺮاﺑﯿﺎن ﯾﺨﺘﺼـﻤﺎن‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻌﻠﯽ‪ :‬اﻗﺾ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﯾﺎ اﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻓﻘﻀـﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﺣـﺪﻫﻤﺎ‪ :‬أ ﻫﺬا ﯾﻘﻀـﯽ ﺑﯿﻨﻨﺎ؟‬‫ﻓﻮﺛﺐ إﻟﯿﻪ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و اﺧـﺬ ﺑﺘﻠﺒﯿﺒﻪ‪ ،‬و ﻗـﺎل‪ :‬وﯾﺤـﮏ‪ ،‬ﻣـﺎ ﺗـﺪري ﻣﻦ ﻫـﺬا؟ ﻫـﺬا ﻣﻮﻻـي و ﻣﻮﻟﯽ ﮐـﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻠﯿﺲ‬‫ﺑﻤﺆﻣﻦ ]‪.[2‬‬‫و ﻋﻨﻪ و ﻗـﺪ ﻧـﺎزﻋﻪ رﺟﻞ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻨﮏ ﻫـﺬا اﻟﺠﺎﻟﺲ‪ ،‬و اﺷﺎر اﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﺮﺟﻞ‪ :‬ﻫـﺬا اﻻﺑﻄﻦ؟ ﻓﻨﻬﺾ‬‫ﻋﻤﺮ ﻋﻦ ﻣﺠﻠﺴﻪ‪ ،‬و اﺧﺬ ﺑﺘﻠﺒﯿﺒﻪ ﺣﺘﯽ ﺷﺎﻟﻪ ﻣﻦ اﻻرض‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أ ﺗﺪري ﻣﻦ ﺻـﻐﺮت؟ اﻧﻪ ﻣﻮﻻي و ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ .‬ﺧﺮﺟﻬﻦ اﺑﻦ اﻟﺴـﻤﺎن‬‫]‪.[3‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﺳﻤﺎن در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺳﻤﺎن ﻣﻤﺪوح اﮐﺎﺑﺮ اﻋﯿﺎن‪ ،‬و از ﺣﻔﺎظ ﮐﺒﺎر‪ ،‬و ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﻋﺎﻟﯽ ﺷﺄن اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ راﻓﻊ اﻟﺮاﻓﻌﯽ در »ﺗﺪوﯾﻦ ﻓﯽ اﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻘﺰوﯾﻦ«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺴـﻤﺎن اﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟﺮازي ﺣﺎﻓـﻆ ﻣﮑﺜﺮ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ و ﺟﻤﻊ و ﮐﺘﺐ و ﻃـﺎف اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻣﻌﺠﻢ ﺷـﯿﻮﺧﻪ و »ﻣﻌﺠﻢ‬‫اﻟﺒﻠﺪان« ﻣﻦ ﺟﻤﻌﻪ ﯾﻮﺿـﺤﺎن ﺳﻌﮥ رﺣﻠﺘﻪ و ﻃﻠﺒﻪ و ﺳﻤﺎﻋﻪ‪ ،‬و ورد ﻗﺰوﯾﻦ و ﺗﻔﺤﺺ ﻋﻦ ﺷﯿﻮﺧﻬﺎ ﺣﯿﻦ ورد‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ]‪ [1‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج‬‫‪ 2‬ص ‪.170‬‬‫]‪ [2‬ذﺧﺎﺋﺮ اﻟﻌﻘﺒﯽ ﻟﻠﻤﺤﺐ اﻟﻄﺒﺮي ص ‪.68‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺮﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة ج ‪ 2‬ص ‪ 170‬ط اﻻﺗﺤﺎد اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻄﺒﻌﮥ اﻻوﻟﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪293 :‬‬‫ﻣﻦ اﻟﻤﺸﻬﻮرﯾﻦ و اﻟﺤﺎﻣﻠﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﺘﺒﻊ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﻤﺎع ﻋﻠﯽ اﻻﺻﻮل و ﻣﻌﺠﻢ ﺷﯿﻮﺧﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺣﮑﺎه اﻟﻌﺎد ﯾﺸﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻒ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ارﺑﻌﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 187‬از ‪211‬‬‫و ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺷﯿﺨﺎ‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ اﺑﻮ ﻃـﺎﻫﺮ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﻀـﻠﮑﺎن‪ ،‬و اﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒـﺎس اﻟﻮﮐﯿـﻞ اﻟﺮازي و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ[‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در ذﮐﺮ وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ارﺑﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟﺴـﻤﺎن اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺮازي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و ﻣﮑﮥ و ﻣﺼـﺮ و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و روي ﻋﻦ اﻟﻤﺨﻠﺺ و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ .‬ﻗﺎل ﻟا ﮑﻨﺎﻧﯽ‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﮑﺒﺎر زاﻫـﺪا ﻋﺎﺑـﺪا‪ ،‬ﯾـﺬﻫﺐ اﻟﯽ اﻻﻋﺘﺰال‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺘﺒﺤﺮا ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻘﺎﺋﻞ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻟﻢ ﯾﺘﻐﺮﻏﺮ‬‫ﺑﺤﻼوة اﻻﺳـﻼم‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة‪ .‬ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺛﻠﺜﮥ آﻻف ﺷـﯿﺦ‪ ،‬و ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬ﺑﺼﯿﺮا ﺑﻤﺬﻫﺒﯽ‬‫أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ و اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻟﮑﻨﻪ ﻣﻦ رؤس اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﻪ و ﮐﺎن ﯾﻘﺎل اﻧﻪ ﻣﺎ رأي ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ذﮐﺮ ﺣﻮادث ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ارﺑﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﺴﻤﺎن اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺮازي‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬زاﻫﺪا‪ ،‬ﻋﺎﺑﺪا و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺛﻠﺜﮥ آﻻف ﺷﯿﺦ‪.‬‬‫و ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ‪ .‬ﺑﺼﯿﺮا ﺑﻤﺬﻫﺒﯽ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ و اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻟﮑﻨﻪ ﻣﻦ رؤس اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﮥ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻣﺎ ﺳﻤﻌﺖ ان اﺣﺪا ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺸﯿﻮخ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﻤﺬﮐﻮر اﻻ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﺎ ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ 209‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪294 :‬‬‫ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﺎن ﺷﯿﻮﺧﻪ ﯾﺰﯾﺪون ﻋﻠﯽ ارﺑﻌﮥ آﻻف ﺷﯿﺦ ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺴﻤﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻤﺘﻘﻦ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ زﻧﺠﻮﯾﻪ اﻟﺮازي‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺑﺎ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﺨﻠﺺ و اﻟﻄﺒﻘﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬اﻣﺎﻣﺎ ﺑﻼ ﻣﺪاﻓﻌﮥ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬و اﻟﻔﺮاﺋﺾ‪ ،‬و اﻟﺸـﺮوط‪،‬‬‫و ﻓﻘﻪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔـﮥ‪ ،‬و اﻟﺨﻼـف زاﻫـﺪا‪ ،‬ورﻋـﺎ‪ ،‬ﻣﻌﺘﺰﻟﯿـﺎ و ﻣﻊ ذﻟـﮏ‪ .‬ﻗﺎل ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺘﻐﺮﻏﺮ ]‪ [2‬ﺑﺤﻼوة اﻻﺳـﻼم‪ ،‬ﺻﻨﻒ‬‫ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ‪.[3] [445‬‬‫و در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »اﻟﻤﻮاﻓﻘﮥ ﺑﯿﻦ اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ و اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ و ﻣﺎ رواه ﮐﻞ ﻓﺮﯾﻖ ﻓﯽ ﺣﻖ اﻵﺧﺮ« ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﺳﻌﺪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﻧﺠﻮﯾﻪ اﻟﺮازي ﻟا ﺴﻤﺎن‪،‬‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 445‬ﺧﻤﺲ و ارﺑﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬اﺧﺘﺼـﺮه اﻟﻌﻼﻣـﮥ ﺟـﺎر اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و‬‫ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﺤﺬف اﻻﺳﺎﻧﯿﺪ و اﻟﺘﮑﺮار و اﻗﺘﺼﺮ ﻋﻠﯽ ﻧﺼﻮص اﻻﺧﺒﺎر[ ]‪[4‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺑﯿﻬﻘﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﺷﯿﺦ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ 63‬ط داﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻐﺮﻏﺮ ﺑﺎﻟﻤﺎء‪ :‬رددﻫﺎ ﻓﯽ ﺣﻠﻘﻪ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -430‬و ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﺗﻮﺟـﺪ اﯾﻀـﺎ ﻓﯽ ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ 1121‬و ﺷـﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -273‬و ﻟﺴﺎن‬‫اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 1‬ص ‪ -421‬و ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 1‬ص ‪ 239‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 5‬ص ‪ -51‬و اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻤﻀﯿﺌﮥ ج ‪ 1‬ص ‪.156‬‬‫]‪ [4‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪.1890‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 188‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪295 :‬‬‫ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺼﺒﺎغ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﮑﯽ در »ﻓﺼﻮل ﻣﻬﻤﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و روي اﻻﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ »ﻣﺴـﻨﺪه« ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻓﯽ ﺳـﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻨﺰﻟﻨﺎ ﺑﻐـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻓﻨﻮدي ﻓﯿﻨﺎ اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌـﮥ‪ ،‬و‬‫ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺗﺤﺖ ﺷﺠﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺼﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ و اﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ )ع(‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻﺒﺤﺖ و اﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ‪.‬‬‫و روي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﯾﻀﺎ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻠﻔﻈﻪ ﻣﺮﻓﻮﻋﺎ اﻟﯽ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب ]‪.[1‬‬‫و اﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم ﻫﻢ رواﯾﺎت ﻋﺪﯾـﺪه از ﺑﯿﻬﻘﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺰرﻧـﺪي ﻫﻢ در »ﻧﻈﻢ درر اﻟﺴـﻤﻄﯿﻦ« ]‪[2‬‬‫رواﯾﺖ ﺑﯿﻬﻘﯽ ذﮐﺮ ﮐﺮده ﮐﻤﺎ ﺳﺘﺴﻤﻊ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻋﻠﻮ ﻣﻨﺰﻟﺖ‪ ،‬و ﺳـﻤﻮ ﻣﺮﺗﺒﺖ‪ ،‬و ﺗﺒﺤﺮ و ﺗﻤﻬﺮ‪ ،‬و رﯾـﺎﺳﺖ و ﺗﺼـﺪر‪ ،‬و ﻧﻘـﺪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺑﺮاﻋﺖ و ﺣﻔـﻆ‪ ،‬و اﺗﻘـﺎن و ﻣﻬﺎرت‪ ،‬و ﻋﻈﻤﺖ و‬‫ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن ﺑﯿﻬﻘﯽ ﺣﺎﺟﺖ ﺑﯿﺎن ﻧﺪارد‪.‬‬‫»ﻣﮑﺎﻧﺖ ﺑﯿﻬﻘﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺳﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ]‪ [1‬اﻟﻔﺼﻮل اﻟﻤﻬﻤﮥ ص ‪.25‬‬‫]‪ [2‬ﻧﻈﻢ درر اﻟﺴﻤﻄﯿﻦ ص ‪ 109‬ط ﻃﻬﺮان ﺑﺘﺤﻘﯿﻖ اﻟﺪﮐﺘﻮر ﻫﺎدي اﻻﻣﯿﻨﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪296 :‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺷﯿﺦ ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺨﺴﺮوﺟﺮدي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ 384‬ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن‪ ،‬و ﻟﺰم اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﺗﺨﺮج ﺑﻪ و اﮐﺜﺮ ﻣﻨﻪ ﺟﺪا و ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺑﻞ زاد ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﻧﻮاع ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم‪.‬‬‫ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣﻔﻈﻪ ﻣﻦ ﺻﺒﺎه و ﺑﺮع‪ ،‬و اﺧﺬ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل‪ ،‬و اﻧﻔﺮد ﺑﺎﻻﺗﻘﺎن و اﻟﻀﺒﻂ و اﻟﺤﻔﻆ و رﺣﻞ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻨﺪه »ﺳﻨﻦ ﻟا ّﻨﺴﺎﺋﯽ«‬‫و ﻻ »ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺘﺮﻣﺬي« و ﻻ »ﺳـﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ« و ﻋﻤﻞ ﮐﺘﺒﺎ ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻖ إﻟﯿﻬﺎ »ﮐﺎﻟﺴـﻨﻦ اﻟﮑﺒﺮي« و »اﻟﺼـﻐﺮي« و »ﺷـﻌﺐ اﻻﯾﻤﺎن« و »اﻻﺳـﻤﺎء و‬‫اﻟﺼـﻔﺎت« و »دﻻﺋـﻞ اﻟﻨﺒﻮة« و »و اﻟﺒﻌﺚ« و »اﻵـداب« و »اﻟـﺪﻋﻮات« و »اﻟﻤـﺪﺧﻞ« و »اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ« و »اﻟـﺘﺮﻏﯿﺐ و اﻟـﺘﺮﻫﯿﺐ« و »اﻟﺨﻼﻓﯿـﺎت« و‬‫»اﻟﺰﻫﺪ« و »اﻟﻤﻌﺘﻘﺪ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﯾﻘﺎرب اﻟﻒ ﺟﺰء‪.‬‬‫و ﺑﻮرك ﻟﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ ﻟﺤﺴﻦ ﻗﺼﺪه‪ ،‬و ﻗﻮة ﻓﻬﻤﻪ و ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﺳﯿﺮة اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻗﺎﻧﻌﺎ ﺑﺎﻟﯿﺴﯿﺮ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﻓﯽ ﻋﺎﺷﺮ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 458‬ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر و ﻧﻘﻞ ﻓﯽ ﺗﺎﺑﻮت اﻟﯽ ﺑﯿﻬﻖ ﻣﺴﯿﺮة ﯾﻮﻣﯿﻦ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻗﺮﻃﺒﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ اﻟﻨﻤﺮي ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -433‬و ﺗﻮﺟﺪ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ‬‫اﻻﻧﺴﺎب ج ‪ 2‬ص ‪ 412‬و اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 12‬ص ‪ -94‬و ﺗﺒﯿﯿﻦ ﮐﺬب اﻟﻤﻔﺘﺮي ص ‪ -265‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ 1132‬و ﺷﺬرات‬‫اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -304‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 4‬ص ‪ 8‬و اﻟﻌﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ 242‬و اﻟﻠﺒﺎب ج ‪ 1‬ص ‪ -165‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان ج ‪ 1‬ص ‪ -804‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 189‬از ‪211‬‬‫اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ج ‪ 8‬ص ‪ 242‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 5‬ص ‪ -77‬و وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪.20‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪297 :‬‬‫اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ در »اﺳﺘﯿﻌﺎب ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻻﺻـﺤﺎب« ﮐﻪ ﻧﺴﺦ ﻋﺪﯾﺪه آن ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب اﻻرﺑﺎب ﺑﻨﻈﺮ ﺧﺎدم اﻟﻄﻼب رﺳـﯿﺪه‪،‬‬‫و ﺑﺘﺼﺮﯾﺢ ﮐﺎﺗﺐ ﺟﻠﺒﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮐﺘﺎب ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻘﺪر اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و روي ﺑﺮﯾﺪة و اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬و اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬و زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﮐﻞ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻧﻪ ﻗﺎل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺤﺎﺳﻦ و ﻣﺪاﺋﺢ‪ ،‬و ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﺟﻼﺋﻞ‪ ،‬و ﻣﮑﺎرم و ﻣﺄﺛﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﺻﺎﺣﺐ »اﺳﺘﯿﻌﺎب« در ﺑﺮ و ﺑﺤﺮ ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸﻬﻮر‪ ،‬و ﺑﺮ اﻟﺴﻨﻪ اﮐﺎﺑﺮ‬‫و ﺻﺪور ﻣﺬﮐﻮر و اﺳﺘﯿﻌﺎب آن ﻣﻔﻀﯽ ﺑﺘﻄﻮﯾﻞ و اﻃﻨﺎب‪.‬‬‫»ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﻗﺮﻃﺒﯽ در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ«‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ذﮐﺮ وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺳﺘﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‪ ،‬اﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و ﻋﻤﺮه ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ و ﺧﻤﺴﮥ اﯾﺎم‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ و ﻟﯿﺲ ﻻﻫﻞ اﻟﻤﻐﺮب اﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ اﻟﺜﻘﮥ‪ ،‬و اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻟﻨﺰاﻫﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺒﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ و اﻻﺧﺒﺎر[‪.‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪] :‬و ﮐﺎن ﻟﻪ ﺑﺴﻄﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻨﺴﺐ ﻣﻊ ﻣﺎ ﺗﻘﺪم ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻪ و اﻻﺧﺒﺎر و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ[ ]‪ [1] .[2‬اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب ج ‪ 2‬ص ‪.473‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ -89‬و ﺗﻮﺟﺪ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ 1128‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -432‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ‬‫ج ‪ 3‬ص ‪ -314‬و اﻟﻌﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ 255‬و وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ -348‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 9‬ص ‪316‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺧﻄﯿﺐ ﺑﻐﺪادي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻫﯽ ﻫﺬه‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﺷـﻬﺪت ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻟﻤﺎ ﻗﺎم ﻓﺸـﻬﺪ؟ ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ ﺑـﺪرﯾﺎ ﮐﺎﻧﯽ اﻧﻈﺮ اﻟﯽ اﺣـﺪﻫﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ اﻧﺎ ﺳـﻤﻌﻨﺎ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( ﯾﻘﻮل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ‪ ،‬و ازواﺟﯽ اﻣﻬﺎﺗﻬﻢ؟« ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ‬‫وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻋﻢ )ع( اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﺧﻂ ]‪) [1‬ص([ ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺧﻄﯿﺐ ﻣﺤﺪث ﻟﺒﯿﺐ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ارﯾﺐ‪ ،‬و ﻓﺎﻗﺪ ﺣﺴﯿﺐ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ ﺷﺄن ﻋﺠﯿﺐ‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﻓﻀﻞ ﻏﺮﯾﺐ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺳﺘﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻮاﻟﯿﻒ اﻟﻤﻨﺘﺸﺮة ﻓﯽ اﻻﺳﻼم‪ ،‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻐﺪادي‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﺼﻠﺖ اﻻﻫﻮازي و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و رﺣﻞ اﻟﯽ ﻟا ﺒﺼﺮة و ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر و اﺻﺒﻬﺎن و دﻣﺸﻖ و اﻟﮑﻮﻓﮥ و اﻟﺮي‪.‬‬‫و ﺻﻨﻒ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﻣﺼﻨﻒ‪ ،‬و ﻓﻀﻠﻪ اﺷﻬﺮ ﻣﻦ ان ﯾﻮﺻﻒ‪) [1] .‬ﻋﻢ( و )ع( و )ﺧﻂ( و )ص( رﻣﻮز ﻟﻌﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪.‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.397‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 190‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪299 :‬‬‫و اﺧﺬ اﻟﻔﻘﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮي‪.‬‬‫و ﮐـﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﯾﻐﻠﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﺘﺎرﯾـﺦ‪ .‬ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ ﺳﺎﺑﻊ ذي اﻟﺤﺠـﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﺷﻮال‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق‬‫اﻟﺸﯿﺮازي ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﻦ ﺣﻤﻞ ﻧﻌﺸﮥ و ﮐﺎن ﯾﺮاﺟﻌﻪ ﻓﯽ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻌﻠﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر ﺑﺴﻨﺪه ان أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ زﻫﯿﺮا اﻟﺼﻮﻓﯽ ﮐﺎن ﻗﺪ أﻋﺪ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﻗﺒﺮا اﻟﯽ ﺟﺎﻧﺐ ﻗﺒﺮ ﺑﺸﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻤﻀﯽ إﻟﯿﻪ‬‫ﻓﯽ ﮐﻞ اﺳـﺒﻮع ﻣﺮة و ﯾﻨﺎم ﻓﯿﻪ و ﯾﻘﺮأ ﻓﯿﻪ اﻟﻘﺮآن ﮐﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻣﺎت اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﮐﺎن ﻗـﺪ اوﺻـﯽ ان ﯾـﺪﻓﻦ اﻟﯽ ﺟﺎﻧﺐ ﻗﺒﺮ ﺑﺸـﺮ‪ ،‬ﺟﺎء أﺻـﺤﺎب‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﯽ اﺑﻦ زﻫﯿﺮ او ﺳﺄﻟﻮه ان ﯾﺪﻓﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ اﻟﻘﺒﺮ اﻟﺬي اﻋﺪه ﻟﻨﻔﺴﻪ و ان ﯾﺆﺛﺮ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ ﻣﻦ ذﻟﮏ اﻣﺘﻨﺎﻋﺎ ﺷﺪﯾﺪا‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻋﺪدﺗﻪ ﻟﻨﻔﺴـﯽ ﻣﻨﺬ ﺳﻨﯿﻦ ﯾﺆﺧﺬ ﻣﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ رأوا ذﻟﮏ‪ ،‬ﺟﺎؤا اﻟﯽ اﻟﺸﯿﺦ أﺑﯽ ﺳﻌﺪ اﻟﺼﻮﻓﯽ‪ ،‬و ذﮐﺮوا ﻟﻪ ذﻟﮏ ﻓﺎﺳﺘﺤﻀﺮه‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟﻪ‪ :‬أﻧﺎ ﻻ‬‫اﻗﻮل اﻋﻄﻬﻢ اﻟﻘﺒﺮ و ﻟﮑﻦ اﻗﻮل ﻟﮏ‪ :‬ﻟﻮ ان ﺑﺸـﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻻﺣﯿﺎء و اﻧﺖ اﻟﯽ ﺟﺎﻧﺒﻪ‪ ،‬ﻓﺠﺎء أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﯾﻘﻌﺪ دوﻧﮏ أ ﮐﺎن ﯾﺤﺴﻦ‬‫ﺑـﮏ ان ﺗﻘﻌـﺪ اﻋﻠﯽ ﻣﻨﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺑﻞ ﮐﻨﺖ اﻗﻮم اﺟﻠﺴﻪ ﻓﯽ ﻣﮑﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻬﮑـﺬا ﯾﻨﺒﻐﯽ ان ﯾﮑﻮن اﻻن‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻄﺎب ﻗﻠﺒﻪ و اذن ﻟﻬﻢ ﻓﯽ دﻓﻨﻪ‬‫ﻓﯽ اﻟﻘﺒﺮ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﯽ ﺑﺎب ﺣﺮب‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻗﺪ ﺗﺼﺪق ﺑﺠﻤﯿﻊ ﻣﺎﻟﻪ و ﻫﻮ ﻣﺎﺋﺘﺎ دﯾﻨﺎر و ﻓﺮﻗﻬﺎ ﻋﻠﯽ ارﺑﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻬﺎء و اﻟﻔﻘﻬﺎء ﻓﯽ ﻣﺮﺿﻪ‪ ،‬و أوﺻـﯽ ان ﯾﺘﺼﺪق‬‫ﻋﻨﻪ ﺑﺠﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺜﯿﺎب‪ ،‬و وﻗﻒ ﺟﻤﯿﻊ ﮐﺘﺒﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﻋﻘﺐ‪ ،‬و رﺋﯿﺖ ﻟﻪ ﻣﻨﺎﻣﺎت ﺻﺎﻟﺤـﮥ ﺑﻌـﺪ ﻣﻮﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ‬‫اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻠﺒﻐﺪادﯾﯿﻦ ﺑﻌﺪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻣﺜﻞ اﻟﺨﻄﯿﺐ ]‪.[1‬‬‫و ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪.87‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪300 :‬‬‫اﻻﺳﺪي در »ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎي ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬أﺣﺪ ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺿﺎﺑﻄﯿﻪ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮي‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﻣﻠﯽ‪ ،‬و اﺳﺘﻔﺎد ﻣﻦ اﻟﺸﯿﺦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺸﯿﺮازي‪ ،‬و أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ اﻟﺼﺒﺎغ‪.‬‬‫و ﺷـﻬﺮﺗﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﻐﻨﯽ ﻋﻦ اﻻﻃﻨﺎب ﻓﯽ ذﮐﺮ ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﺗﻌﺪاد اﻟﺒﻠﺪان اﻟﺘﯽ رﺣﻞ إﻟﯿﻬﺎ و ﺳـﻤﻊ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪،‬‬‫ﻓﺎﻧﻬﺎ ﺗﺰﯾﺪ ﻋﻠﯽ ﺳﺘﯿﻦ ﻣﺼﻨﻔﺎ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬ﮐﺎن آﺧﺮ اﻷﻋﯿﺎن ﻣﻤﻦ ﺷﺎﻫﺪﻧﺎه ﻣﻌﺮﻓﮥ و ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬و اﺗﻘﺎﻧﺎ‪ ،‬و ﺿـﺒﻄﺎ ﻟﺤﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬و ﺗﻔﻨﻨﺎ ﻓﯽ‬‫ﻋﻠﻠﻪ و اﺳﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺼﺤﯿﺤﻪ و ﻏﺮﯾﺒﻪ و ﻓﺮده و ﻣﻨﮑﺮه‪ .‬و ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻠﺒﻐﺪادﯾﯿﻦ ﺑﻌﺪ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺸﯿﺮازي‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﯾﺸﺒﻪ ﺑﺎﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﻧﻈﺮاﺋﻪ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻬﯿﺒﺎ‪ ،‬وﻗﻮرا‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺘﺤﺮﯾﺎ‪ ،‬ﺣﺠﮥ ﺣﺴﻦ اﻟﺨﻂ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻀﺒﻂ‪ ،‬ﻓﺼﯿﺤﺎ‪ ،‬ﺧﺘﻢ ﺑﻪ اﻟﺤﻔﺎظ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺘﻠﻮ ﻓﯽ ﮐﻞ ﯾﻮم و ﻟﯿﻠﮥ ﺧﺘﻤﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺣﺴﻦ اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬ﺟﻬﻮري اﻟﺼﻮت‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺳﺘﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و دﻓﻦ اﻟﯽ ﺟﺎﻧﺐ ﺑﺸﺮ اﻟﺤﺎﻓﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺧﻠﮑـﺎن‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ان اﻟﺸـﯿﺦ أﺑـﺎ اﺳـﺤﺎق ﻣﻤﻦ ﺣﻤﻞ ﺟﻨﺎزﺗﻪ ﻻﻧﻪ اﻧﺘﻔﻊ ﺑﻪ ﮐﺜﯿﺮا و ﮐﺎن ﯾﺮاﺟﻌﻪ ﻓﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺘﯽ ﯾﻮدﻋﻬﺎ ﮐﺘﺒﻪ‬‫ﺗﮑﺮر اﻟﻨﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ اواﺋﻞ اﻟﻘﻀﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪301 :‬‬‫ﻣﻦ اﻟﺮوﺿﮥ[ ]‪[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 191‬از ‪211‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ واﺣﺪي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻮاﺣﺪي‪ :‬ﭘﺲ ﻋﺒﺎرت او در ادﻟﻪ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺪﯾﺮ ذﮐﺮ ﺧﻮاﻫﻢ ﮐﺮد ]‪.[2‬‬‫و واﺣـﺪي از اﺟﻠﻪ ﻣﻔﺴـﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺘﻘﺪﻣﯿﻦ‪ ،‬و اﺳـﺘﺎد زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻣﺘﻔﺮد و ﯾﮕﺎﻧﻪ در ﻧﺤﻮ و ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺑﻮده‪ ،‬و ﺳـﻌﺎدت در ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺑﺮاي او‬‫ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه و ﻣﺮدﻣﺎن ﺑﺮ ﺣﺴﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﺶ اﺟﻤﺎع ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺪرﺳﯿﻦ در ﻣﺪارس ﺧﻮد ﺑﺘﺪرﯾﺲ آن ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن اﻻرﺑﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺘﻮﯾﻪ اﻟﻮاﺣﺪي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻔﺎﺳﯿﺮ اﻟﻤﺸﻬﻮرة‪.‬‬‫ﮐﺎن اﺳـﺘﺎد ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و رزق اﻟﺴﻌﺎدة ﻓﯽ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬و اﺟﻤﻊ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﯽ ﺣﺴﻨﻬﺎ‪ ،‬و ذﮐﺮﻫﺎ اﻟﻤﺪرﺳﻮن ﻓﯽ ﺗﺪرﯾﺴﻬﻢ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‬‫»اﻟﺒﺴـﯿﻂ ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ« و ﮐـﺬﻟﮏ »اﻟﻮﺳـﯿﻂ« و ﮐﺬﻟﮏ اﻟﻮﺟﯿﺰ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ اﺧﺬ أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻟﻐﺰاﻟﯽ ]‪ [1‬ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺗﻮﺟﺪ ﻓﯽ‬‫ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ﻣﻦ ﮐﺘﺐ اﻟﺘﺮاﺟﻢ و إﻟﯿـﮏ ﺑﻌﻀـﻬﺎ‪ :‬ﻣﻨﻬﺎ وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪ 32‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑـﺎء ج ‪ 4‬ص ‪ -13‬اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ج ‪ 8‬ص ‪-265‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ -12‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 3‬ص ‪ -312‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -1312‬و اﻟﻌﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ 253‬و اﻟﻠﺒﺎب ج ‪1‬‬‫ص ‪ -191‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 5‬ص ‪ -87‬و اﻟﺒﺪاﯾﮥ ج ‪ 12‬ص ‪.101‬‬‫]‪ [2‬ذﮐﺮ اﻟﻮاﺣﺪي ﻓﯽ اﺳﺒﺎب اﻟﻨﺰول ص ‪ 150‬ﺑﺄﺳﻨﺎده ﻧﺰول آﯾﮥ اﻟﺘﺒﻠﯿﻎ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻓﯽ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪302 :‬‬‫اﺳﻤﺎء ﮐﺘﺒﻪ ﻟا ﺜﻠﺜﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﺳﺒﺎب اﻟﻨﺰول« و »اﻟﺘﺤﺒﯿﺮ ﻓﯽ ﺷﺮح اﺳﻤﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻟﺤﺴﻨﯽ«[‪.‬‬‫اﻟﯽ ا ن ﻗﺎل ‪:‬‬‫]و ﮐﺎن اﻟﻮاﺣﺪي اﻟﻤﺬﮐﻮر ﺗﻠﻤﯿﺬ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺪم ذﮐﺮه ﻓﯽ ﺣﺮف اﻟﻬﻤﺰة‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺧﺬ ﻋﻠﻢ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و أرﺑﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﻋﻦ ﻣﺮض ﻃﻮﯾﻞ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ«‬‫اﻣـﺎ رواﯾﺖ ﺑا ـﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ :‬ﭘﺲ ﺳﺎﺑﻘـﺎ ﻇـﺎﻫﺮ ﮔﺮدﯾـﺪ ﮐﻪ او ﻫﻢ ﮐﺘـﺎﺑﯽ ﻣﻔﺮد‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺠﻠـﺪات آن ﺑﻬﻔـﺪه ﻣﺠﻠﺪ‬‫ﻣﯽرﺳـﺪ‪ ،‬در ﺟﻤﻊ ﻃﺮق ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و آن را ﺑﮑﺘـﺎب »دراﯾﻪ ﻓﯽ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﻮﻻﯾـﮥ« ﻣﻮﺳﻮم ﺳـﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬درﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﻌﺾ‬‫رواﯾﺎت او ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺴﻌﻮد ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب ﻣﺬﮐﻮر از ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪:‬‬‫]ﻗﺎل ﻟﻤﺎ ﺧﺮج اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻟﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﻧﺰل ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺗﺎه ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮه ان ﯾﻘﻮم ﺑﻌﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪» :‬أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس‪ ،‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺰﻋﻤﻮن اﻧﯽ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪،‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﺣﺐ ﻣﻦ اﺣﺒﻪ‪ ،‬و اﺑﻐﺾ ﻣﻦ اﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﻋﺰ ﻣﻦ اﻋﺰه‪ ،‬و اﻋﻦ ]‪ [1‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن‬‫ج ‪ 3‬ص ‪ -303‬و ﺗﻮﺟـﺪ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﻟﻮاﺣﺪي أﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻧﺒﺎه اﻟﺮواة ج ‪ 2‬ص ‪ 223‬و اﻟﻨﺠـﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 5‬ص ‪ -104‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪3‬‬‫ص ‪ -289‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 5‬ص ‪.59‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪303 :‬‬‫ﻣﻦ اﻋﺎﻧﻪ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬وﺟﺒﺖ و اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ اﻋﻨﺎق اﻟﻘﻮم ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ زاﻫﺮ‪ ،‬و ﻧﺒﻞ ﺑﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻣﺠﺪ ﻓﺎﺧﺮ اﺳﺖ و ﻣﺪح و ﺛﻨﺎي او ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﺮ زﺑﺎن اﻋﻼم اﮐﺎﺑﺮ ﺷﻨﯿﺪي ﻓﻠﯿﺘﺬﮐﺮ ]‪[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 192‬از ‪211‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻣﻐﺎزﻟﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﻼﺑﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ‪:‬‬‫ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم« ﺗﺼﻨﯿﻒ او ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺎرة اﻟﻌﻄﺎر ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎﻧﯽ ﻋﺸﺮ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ]‪ [3‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻻﺳﻮد اﻟﻌﺠﻠﯽ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺼﻠﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺷﺮﯾﮏ ﻋﻦ داود ﻫﻮ اﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻻودي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪ [1] .[4‬ﻧﻘﻠﻪ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﻤﺠﻠﺴـﯽ ﻗﺪس ﺳﺮه‬‫ﻓﯽ »اﻟﺒﺤﺎر« ج ‪ 37‬ص ‪ -180‬ط ﺑﯿﺮوت‪ ،‬ﻋﻦ »اﻟﻄﺮاﺋﻒ« ﻋﻦ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﻘـﺎت ج ‪ 1‬ص ‪ -155 - 153‬ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﻄﺒﻊ‪ -‬و ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﺗﻮﺟـﺪ أﯾﻀـﺎ ﻓﯽ ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ 447‬و ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔـﺎظ ج ‪ 4‬ص‬‫‪ -1216‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -357‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 8‬ص ‪ -117‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤﺆﻟﻔﯿﻦ ج ‪ 12‬ص ‪.231‬‬‫]‪ [3‬ﺣـﺪث ﺑا ﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ ،(482‬ﻋﻦ اﻟﺴـﯿﺪ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﺠﻌﻔﺮي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻻﻣـﺎﻣﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﻼﺑﯽ ﻣﺤـﺪث دﻣﺸﻖ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺧﯽ ﺗﺒﻮك اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ ،(396‬ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﻄﺎر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(323‬‬‫]‪ [4‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ )ع( ﻻﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ )ص ‪.(443‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪304 :‬‬‫و اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ در ﺻﺪر ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ« ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺑﻄﺮق ﮐﺜﯿﺮه‪ ،‬و اﺳﺎﻧﯿﺪ ﻋﺪﯾﺪه رواﯾﺖ ﮐﺮده‪.‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺷـﯿﺦ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺳـﺪي اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﺮﺑﻌﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻗـﺪس اﻟﱠﻠﻪ ﻧﻔﺴﻪ اﻟﺰﮐﯿـﮥ در ﮐﺘﺎب »ﻋﻤـﺪه« ﺑﻌﺪ‬‫ذﮐﺮ رواﯾﺎت ﻋﺪﯾﺪه ﮐﻪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ﻣﻦ اﺣﺎدﯾﺚ ﯾﻮم اﻟﻐﺪﯾﺮ ﻣﺎ ﻗﺪﻣﻨﺎ ذﮐﺮه ﻣﻦ ﻃﺮق اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻧﺸـﯿﺮ اﻟﯽ اول راو‪ ،‬و اﻟﯽ ﻣﻦ ﯾﺮﻓﻊ اﻟﺨﺒﺮ إﻟﯿﻪ‪،‬‬‫ﮐﺮاﻫﯿﮥ اﻟﺘﻄﻮﯾﻞ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ اﺛﺎرة ﻧﻔﻊ زاﺋﺪ‪.‬‬‫ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ اﻧﻪ روي اﺣﺪ ذﻟﮏ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ أﺑﯽ اﻟﻀﺤﯽ اﻟﯽ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ]‪.[1‬‬‫و اﻟﺜﺎﻧﯽ ﯾﺮوﯾﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﯿﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﻠﺖ اﻻﻫﻮازي ]‪ ،[2‬ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ ﻋﻄﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري ]‪.[3‬‬‫اﻟﺜﺎﻟﺚ‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ ﺣﺒﮥ اﻟﻌﺮﻧﯽ ﯾﺬﮐﺮ‬‫ﯾﻮم اﻟﻐﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ ﻣﻦ اﻫﻞ ﺑﺪر ﻣﻨﻬﻢ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ]‪.[4‬‬‫اﻟﺮاﺑﻊ‬‫ﻋﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻌﺪل اﻟﻌﻠﻮي ]‪ [1‬اﻟﻤﻨـﺎﻗﺐ ص ‪ -20‬اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ [2] .(25‬ﻫﻮ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ اﻟﺼﻠﺖ اﻻﻫﻮازي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [3] .(409‬اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ص ‪ -20‬اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ [4] .(26‬اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ص ‪-21‬‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ .(27‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪305 :‬‬‫اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ ﺑﺮﯾﺪة ﯾﺬﮐﺮ ﺧﺮوﺟﻪ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬و ﺷـﮑﺎﯾﺘﻪ ﻋﻠﯿﺎ و ﻗﻮل اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻟﻪ ﻋﻨﺪ ذﻟﮏ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ‬‫ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬و ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ«‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺗﻘﺪﻣﺖ ﺳﯿﺎﻗﮥ اﻟﺨﺒﺮ ]‪.[1‬‬‫اﻟﺨﺎﻣﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 193‬از ‪211‬‬‫ﯾﺮوﯾﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺮﺟﯽ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﻦ اﺑﯿﻪ ﻋﻠﯽ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ]‪.[2‬‬‫اﻟﺴﺎدس‬‫ﯾﺮوﯾﻪ ﻋﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺒﺰاز‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺪل ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ رﯾﺎح ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪ ،‬إذ‬‫ﺟﺎء رﮐﺐ ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎر‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯿﮏ ﯾﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ ذا و اﻧﺘﻢ ﻗﻮم ﻣﻦ اﻟﻌﺮب؟‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳـﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﺛﻢ اﻧﺼﺮﻓﻮا‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ اﻟﻘﻮم؟ ﻓﻘﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻗﻮم ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎر و ﻓﯿﻨﺎ اﺑﻮ اﯾﻮب اﻻﻧﺼﺎري ]‪.[3‬‬‫ا ﻟ ﺴ ﺎ ﺑﻊ‬‫ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻌﺪل ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﮑﻢ اﻟﺤﻮاري ]‪ ،[4‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ‬‫ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺼﻮﻓﯽ ]‪ [5‬ﻗـﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﮑﻢ اﻟﺜﻘﻔﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﺷﺎذان‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ]‪ [1‬اﻟﻤﻨـﺎﻗﺐ ص ‪ -21‬اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫)‪ [2] .(28‬ﻣﻨـﺎﻗﺐ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ص ‪ -21‬اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ [3] .(29‬اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ص ‪ -22‬اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ [4] .(30‬ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ اﻟـﺬي ﺣﻘﻘﻪ اﻟﺒﻬﺒﻮدي‪:‬‬‫»اﻟﺠﻮارﺑﯽ« ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ذﮐﺮ اﻻﺳﻢ‪ ،‬و ﻟﻌﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [5] .(321‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺪر اﻟﺴﺎﺑﻖ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‬‫اﻟﺼﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﯾﺤﺘﻤـﻞ اﻧﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮﯾـﺎ اﻻـزدي اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ .(264‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣـﮥ اﻻﺋﻤـﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪:‬‬‫‪306‬‬‫ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻮﯾﺪ ]‪ [1‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯿﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻟﻌﻠﯽ‪» :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ]‪.[2‬‬‫ا ﻟﺜ ﺎ ﻣ ﻦ‬‫ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ]‪ [3‬ﻋﻦ ﻋﻠﻘﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‪ ،‬ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ]‪.[4‬‬‫ﺛﻢ ذﮐﺮ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ارﺑﻊ اﺧﺒﺎر أﺧﺮ‪ ،‬ﺳﻨﺬﮐﺮ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺛﻠﺜﮥ ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬و اﻟﺮاﺑﻊ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮﯾﺪة[‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﮑﺎﻧﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴـﮑﺎﻧﯽ‪ :‬ﭘﺲ ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﺟﺰء اول ]‪ [5‬اﯾﻦ ﺟﻠـﺪ ﺷـﻨﯿﺪي ﮐﻪ او ﮐﺘﺎب ﺧﺎص در ﻃﺮق ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻧﻤﻮده و آن را »دﻋﺎء اﻟﻬﺪاة اﻟﯽ اداء ﺣﻖ اﻟﻤﻮاﻻة« ﻧﺎم ﻧﻬﺎده‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺨﻠﻌﯽ«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﺨﻠﻌﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮ و ذي ﻣﺮ‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬و زﯾـﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ [1] :‬ﺳﻮﯾﺪ‪ :‬اﻇﻦ اﻧﻪ ﺗﺼـﺤﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﺼﺤﯿﺢ ﺳﻬﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺻﺎﻟـﺢ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺑﻮ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺴـﻤﺎن اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [2] .(138‬ﻣﻨـﺎﻗﺐ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ص ‪ -22‬اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ [3] .(31‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ‬‫ﻗﯿﺲ ﺑﻦ اﻻـﺳﻮد اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [4] .(95‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ص ‪ -23‬اﻟﺤﺪﯾﺚ )‪ -(32‬اﻟﻌﻤﺪة ﻻﺑﻦ ﺑﻄﺮﯾﻖ ص ‪[5] .54 -53‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ج ‪ 1‬ص ‪ .137‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪307 :‬‬‫ﺳﻤﻌﻨﺎ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻧﺸـﺪت اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻣﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸـﺮ رﺟﻼ‪،‬‬‫ﻓﺸـﻬﺪوا ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 194‬از ‪211‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه و اﺣﺐ ﻣﻦ اﺣﺒﻪ‪ ،‬و اﺑﻐﺾ ﻣﻦ اﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺧﺬل ﻣﻦ‬‫ﺧﺬﻟﻪ«‪ .‬اﻟﺒﺰار‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ و اﻟﺨﻠﻌﯽ ﻓﯽ »اﻟﺨﻠﻌﯿﺎت«‪،‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ‪ :‬رﺟﺎل اﺳﻨﺎده ﺛﻘﺎت‪ .‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬و ﻟﮑﻨﻬﻢ ﺷﯿﻌﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و ﺧﻠﻌﯽ از أﺻـﺤﺎب ﮐﺸﻒ و ﮐﺮاﻣﺖ‪ ،‬و اﮐـﺎﺑﺮ و اﻋﯿـﺎن اﻫـﻞ ﺳـﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ و اﺟﻠﻪ ﺣﺎﻣﻠﯿﻦ ﻟﻮاء ﺻـﻨﺎﻋﺖ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﺣﺎﺋﺰﯾﻦ ﮐﻤﺎل و‬‫ﺑﺮاﻋﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﯿﺪﺗﺮ از اوﻫﺎم ارﺑﺎب ﺧﻼﻋﺖ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ذﻫﺒﯽ در »ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺨﻠﻌﯽ اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻘﺪوة‪ ،‬ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﺪﯾﺎر اﻟﻤﺼﺮﯾﮥ‪ ،‬اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ اﻻﺻﻞ‬‫اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺨﻠﻌﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ«‪ :‬و راوي اﻟﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﻮﯾﮥ‪ ،‬ﻣﻮﻟﺪه ﺑﻤﺼﺮ ﻓﯽ اول ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻊ أﺑﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻨﺤﺎس‪ ،‬و أﺑﺎ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﺤﺎج‪ ،‬و أﺑﺎ ﺳـﻌﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ‪ ،‬و أﺑﺎ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﻨﯿﺮ‬‫ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﺸﺎب ]‪ [2‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ رﺟﺎء اﻻدﯾﺐ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﮑﻠﻠﯽ ]‪ ،[3‬و أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻈﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﺤﺼﯿﺐ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬و ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﻬﺎل‪ ،‬و أﺑﺎ ﻧﻌﻤﺎن ﺗﺮاب ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ [1] ،‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ 6‬ص ‪.403‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس‪ :‬ﻣﻨﯿﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﺸﺎب ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﻌﺪل اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(412‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع اﻟﺬي راﺟﻌﻨﺎه‪ :‬اﻟﮑﻠﻠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪308 :‬‬‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻟا ﺤﺴﯿﻦ اﻟﻌﻄﺎر‪ ،‬و أﺑﺎ ﺣﺎزم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺑﮑﺮان‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﮑﺮام‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن آﺧﺮ ﻣﻦ ﺣﺪث ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺎﺑﻦ اﻟﻨﺤﺎس‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ‪.‬‬‫ﺣـﺪث ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺼـﺪﻓﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﺳـﻠﻄﺎن ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ ،‬و‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻼﻣﮥ اﻟﺮوﺣـﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﺳـﻮار اﻟﺘﮑﮑﯽ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺒﺎﻧﯿﺎﺳـﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﻐﺮﻗﯽ‬‫اﻟﻠﻐﻮي‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ رﻓﺎﻋﮥ اﻟﺴﻌﺪي و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﮑﺮة‪ :‬ﻫﻮ ﻓﻘﯿﻪ‪ ،‬ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء و ﺣﮑﻢ ﯾﻮﻣﺎ واﺣﺪا و اﺳﺘﻌﻔﯽ‪ ،‬و اﻧﺰوي ﺑﺎﻟﻘﺮاﻓﮥ ]‪ ،[1‬و ﮐﺎن ﻣﺴﻨﺪ ﻣﺼﺮ ﺑﻌﺪ اﻟﺤﺒﺎل‪ .‬و‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ‪ :‬ﺷﯿﺦ ﻣﻌﺘﺰل ﻓﯽ اﻟﻘﺮاﻓﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻋﻠﻮ ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ‪ ،‬و ﻋﻨﺪه »ﻓﻮاﺋﺪ«‪ ،‬و ﻗﺪ ﺣﺪث ﻋﻨﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ ،‬و ﻋﺒﺮ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟﻘﺮاﻓﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل آﺧﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺒﯿﻊ اﻟﺨﻠﻊ ﻟﻤﻠﻮك ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻻﻧﻤﺎﻃﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺻﺎدق ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﻀﺎﻋﯽ اﻟﻤﺤـﺪث‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﻌﺎﻟﻢ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﻨﺖ أﺑﯽ ﺳـﻌﺪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐـﺎن اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﺨﻠﻌﯽ ﯾﺤﮑﻢ ﺑﯿﻦ اﻟﺠﻦ‪ ،‬و اﻧﻬﻢ أﺑﻄﺌﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻗـﺪر ﺟﻤﻌـﮥ‪ ،‬ﺛﻢ اﺗﻮه‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﮐﺎن ﻓﯽ ﺑﯿﺘﮏ‬‫اﺗﺮج‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﻻ ﻧﺪﺧﻞ ﻣﮑﺎﻧﺎ ﯾﮑﻮن ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫ﻗـﺎل أﺑﻮ اﻟﻤﯿﻤﻮن ﺑﻦ وردان‪ :‬ﻧـﺎ أﺑﯽ اﻟﻔﻀـﻞ‪ ،‬ﻧﺎ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺠﻮﻫﺮي اﻟﻮاﻋﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ اﺗﺮدد اﻟﯽ اﻟﺨﻠﻌﯽ‪ ،‬ﻓﻘﻤﺖ‬‫ﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ ﻣﻘﻤﺮة‪ ،‬ﻇﻨﻨﺖ اﻟﺼـﺒﺢ‪ ،‬ﻓﺎذا ﻋﻠﯽ ﺑﺎب ﻣﺴـﺠﺪه ﻓﺮس ﺣﺴـﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺼﻌﺪت‪ :‬ﻓﻮﺟﺪت ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ ﺷﺎﺑﺎ ﻟﻢ ]‪ [1‬اﻟﻘﺮاﻓﮥ‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻘﺎف و اﻟﺮاء‬‫اﻟﻤﺨﻔﻔﮥ ﻗﺮاﻓﺘﺎن‪ :‬اﻟﮑﺒﺮي و ﻫﯽ اﻟﺘﯽ ﺑﻈﺎﻫﺮ ﻣﺼﺮ و اﻟﺼﻐﺮي و ﻫﯽ ﺑﻈﺎﻫﺮ اﻟﻘﺎﻫﺮة و ﺑﻬﺎ ﻗﺒﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪309 :‬‬‫أر اﺣﺴﻦ ﻣﻨﻪ ﯾﻘﺮأ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻓﺠﻠﺴﺖ اﺳﺘﻤﻊ اﻟﯽ ان ﻗﺮأ ﺟﺰءا‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل ﻟﻠﺸﯿﺦ‪:‬‬‫آﺟﺮك اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻔﻌﮏ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﺰل‪ ،‬ﻓﻨﺰﻟﺖ ﺧﻠﻔﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ اﺳـﺘﻮي ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺮس ﻃﺎرت ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻐﺸـﯽ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﯾﺼـﯿﺢ ﺑﯽ اﺻـﻌﺪ ﯾﺎ أﺑﺎ‬‫اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬ﻓﺼﻌﺪت‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﻣﻦ ﻣﺆﻣﻨﯽ اﻟﺠﻦ ﯾﺄﺗﯽ ﻓﯽ اﻻﺳﺒﻮع ﻣﺮة ﯾﻘﺮأ ﺟﺰءا و ﯾﻤﻀﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻻﻧﻤﺎﻃﯽ‪ :‬ﻗﺒﺮ اﻟﺨﻠﻌﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮاﻓﮥ ﯾﻌﺮف ﺑﻘﺒﺮ ﻗﺎﺿﯽ اﻟﺠﻦ و اﻻﻧﺲ ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺟﺎﺑﮥ اﻟﺪﻋﺎء ﻋﻨﺪه‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 195‬از ‪211‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﺳﺄﻟﺖ ﺷﺠﺎﻋﺎ اﻟﻤﺪﻟﺠﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺨﻠﻌﯽ اﻟﻨﺴﺒﮥ اﻟﯽ أي ﺷﯽء ﻓﻤﺎ أﺧﺒﺮﻧﯽ أﺣﺪ ﺑﺸﯽء‪.‬‬‫و ﺳـﺄﻟﺖ اﻟﺴﺪﯾـﺪ اﻟﺮﺑﻌﯽ و ﮐﺎن ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺄﺧﺒﺎر اﻟﻤﺼـﺮﯾﯿﻦ ﻋـﺪﻻ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮه ﺑﺰازا‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ اﻣﺮاء اﻟﻤﺼـﺮﯾﯿﻦ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺼـﺮ ﯾﺸﺘﺮون‬‫اﻟﺨﻠﻊ ﻣﻦ ﻋﻨﺪه‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺘﺼﺪق ﺑﺜﻠﺚ ﻣﮑﺴﺒﻪ ‪...‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻌﺎﺑﺪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺸﯿﺦ ﺑﻦ ﺑﺨﺘﺸﺎه ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻧﺪﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺨﻠﻌﯽ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺴﻪ‪،‬‬‫ﻓﻨﺠﺪه ﻓﯽ اﻟﺸـﺘﺎء و اﻟﺼﯿﻒ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﻤﯿﺺ واﺣﺪ‪ ،‬و وﺟﻬﻪ ﻓﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻻ ﯾﺘﻐﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺒﺮد و ﻻ ﻣﻦ اﻟﺤﺮ ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ ﻋﻦ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺘﻐﯿﺮ وﺟﻬﻪ و‬‫دﻣﻌﺖ ﻋﯿﻨﺎه‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أ ﺗﮑﺘﻢ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ اﻗﻮل؟ ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻏﺸـﯿﺘﻨﯽ ﺣﻤﺎة ﯾﻮﻣﺎ‪ ،‬ﻓﻨﻤﺖ ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﻠﯿﻠﮥ‪ ،‬ﻓﻬﺘﻒ ﻫﺎﺗﻒ ﻓﻨﺎداﻧﯽ ﺑﺎﺳـﻤﯽ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻟﺒﯿﮏ داﻋﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﻞ ﻟﺒﯿﮏ رﺑﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺎ‬‫ﺗﺠﺪ ﻣﻦ اﻻﻟﻢ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﻬﯽ و ﺳـﯿﺪي ﻗﺪ اﺧﺬت اﻟﻠﯿﻠﮥ ﻣﻨﯽ اﻟﺤﻤﯽ ﻣﺎ ﻗﺪ ﻋﻠﻤﺖ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺪ أﻣﺮﺗﻬﺎ ان ﺗﻘﻠﻊ ﻋﻨﮏ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬اﻟﻬﯽ و اﻟﺒﺮد اﯾﻀﺎ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺪ اﻣﺮت اﻟﺒﺮد اﯾﻀﺎ ان ﯾﻘﻠﻊ ﻋﻨﮏ ﻓﻼ ﺗﺠﺪ اﻟﻢ اﻟﺒﺮد و ﻻ اﻟﺤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ أﺣﺲ ﺑﻤﺎ اﻧﺘﻢ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺮ و ﻻ ﻣﻦ اﻟﺒﺮد‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻻﮐﻔﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎت اﻟﺨﻠﻌﯽ ﺑﻤﺼﺮ ﻓﯽ اﻟﺴﺎدس و اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ ذي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪310 :‬‬‫اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﺨﻠﻌﯽ‪ ،‬اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺼﺮي‪ ،‬اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻨﺤﺎس‪ ،‬و اﺑﺎ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻋﻠﻮ اﻻﺳﻨﺎد ﺑﻤﺼﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﮑﺮة‪ :‬ﻓﻘﯿﻪ ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ وﻟﯽ اﻟﻘﻀﺎء و ﺣﮑﻢ ﯾﻮﻣﺎ و اﺳﺘﻌﻔﯽ‪ ،‬و اﻧﺰوي ﺑﺎﻟﻘﺮاﻓﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﻮﺻﻒ ﺑﺪﯾﻦ‬‫و ﻋﺒﺎدة[ ]‪.[2‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺳﻨﻮي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻘﺎﺿﯽ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ اﻻﺻﻞ اﻟﺨﻠﻌﯽ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺑﯿﻊ اﻟﺨﻠﻊ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺒﯿﻌﻬﺎ ﻟﻤﻠﻮك ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫وﻟـﺪ ﺑﻤﺼـﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺮم ﻣﻦ اﻟﺴـﻨﮥ اﻟﺨﺎﻣﺴﮥ ﺑﻌﺪ ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﻟﻪ ﮐﺮاﻣﺎت و ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ و رواﯾﺎت ﻣﺘﺴـﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻋﻠﯽ اﻫﻞ‬‫ﻣﺼﺮ اﺳﻨﺎدا ﺟﻤﻊ ﻟﻪ اﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺸﯿﺮازي ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺟﺰء ﺧﺮﺟﻬﺎ ﻋﻨﻪ و ﺳﻤﺎﻫﺎ اﻟﺨﻠﻌﯿﺎت‪.‬‬‫ﺗﻮﻟﯽ ﻗﻀﺎء اﻟﺪﯾﺎر اﻟﻤﺼـﺮﯾﮥ ﻓﺎﻗﺎم ﻓﯿﻪ ﯾﻮﻣﺎ واﺣﺪا‪ ،‬ﺛﻢ اﺳـﺘﻌﻔﯽ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﺼـﺮ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و‬‫ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﻌﺒﺮ« و اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬و ﮐﺎن واﻟﺪه اﯾﻀﺎ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺷﺎﻓﻌﯿﺎ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 19‬ص ‪.74‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪ 334‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪311 :‬‬‫ﺑﻤﺼﺮ ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ارﺑﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﻏﺰاﻟﯽ«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ اﺑﻮ ﺣﺎﻣـﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻏﺰاﻟﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﮐﺘﺎب او ﻣﺴـﻤﯽ ب »ﺳـﺮ اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ و ﮐﺸﻒ ﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺪارﯾﻦ«‬‫ﮐﻪ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬واﺿﺢ و ﻻﺋﺢ ﻣﯽﮔﺮدد ]‪ [2‬و ﻣﺪاﺋﺢ و ﻣﺤﺎﺳﻦ و ﻣﺂﺛﺮ و ﻣﻌﺎﻟﯽ ﻏﺰاﻟﯽ ﻫﻢ‪ ،‬در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ‬‫ﺑﺴﻤﻊ ﺗﻮ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﯿﺪ‪ ،‬ﻓﮑﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﺮﺑﺼﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 196‬از ‪211‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب او »ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ اﻟﺴﻨﮥ« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[ ]‪.[3‬‬‫و ﺑﻐﻮي از اﻋﺎﻇﻢ ﺣﻔﺎظ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﺤﯿﯿﻦ دﯾﻦ ﻣﺘﺴﻨﻨﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺴـﻨﮥ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬اﻻﻣﺎم اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻔﺮاء اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﯾﻠﻘﺐ اﯾﻀﺎ رﮐﻦ اﻟﺪﯾﻦ‬‫ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻻﺳﻨﻮي ج ‪ 1‬ص ‪ 479‬ط ﺑﻐﺪاد‪ -‬و ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﺨﻠﻌﯽ ﺗﻮﺟﺪ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 5‬ص ‪-253‬‬‫و وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ -317‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 5‬ص ‪ 164‬و اﻟﺸﺬرات ج ‪ 3‬ص ‪ -398‬و ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة ج ‪ 1‬ص ‪ -228‬و ﻣﺮآة‬‫اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ 255‬و ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 1‬ص ‪ -722‬و اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 5‬ص ‪ -178‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 5‬ص ‪.82‬‬‫]‪ [2‬ﺳﺮ اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ و ﮐﺸﻒ ﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺪارﯾﻦ ص ‪.9‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ ﻟا ﺴﻨﮥ ج ‪ 2‬ص ‪.199‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪312 :‬‬‫و »ﺷﺮح اﻟﺴﻨﮥ« و »اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« و »اﻟﻤﺼﺎﺑﯿﺢ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺣﺴﯿﻦ و ﺣﺪث ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻠﯿﺤﯽ‪.‬‬‫و ﺑﻮرك ﻟﻪ ﻓﯽ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬ﻟﻘﺼﺪه اﻟﺼﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﺮﺑﺎﻧﯿﯿﻦ‪ ،‬ذا ﺗﻌﺒﺪ و ﻧﺴﮏ و ﻗﻨﺎﻋﮥ ﺑﺎﻟﯿﺴﯿﺮ‪.‬‬‫و آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺟﺎزة اﺑﻮ اﻟﻤﮑﺎرم ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ اﻟﺬي اﺟﺎز ﻟﻠﻔﺨﺮ ﺑﻦ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺑﻤﺮواﻟﺮوذ ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳﻨﮥ ﺳﺖ ﻋﺸﺮة و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ رزﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻌﺒﺪري«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ رزﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻌﺒﺪري ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼﺤﺎح اﻟﺴﺘﮥ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﺮﯾﺤﮥ‪ ،‬او زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‪.‬‬‫و رزﯾﻦ ﻋﺎﻟﻢ رزﯾﻦ و ﺷﻬﯿﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﺪث ﻣﺘﯿﻦ و ﮐﺒﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺧﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و رزﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺒﺪري اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﺴﺮ ﻗﺴﻄﯽ ﻣﺼﻨﻒ »ﺗﺠﺮﯾﺪ اﻟﺼﺤﺎح« روي »ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري« ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﮑﺘﻮم ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ذر و »ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ« ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -457‬و ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ اﯾﻀﺎ ﺗﻮﺟﺪ ﻓﯽ اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 12‬ص ‪ 193‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 4‬ص‬‫‪ -1257‬و ﺷـﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 4‬ص ‪ -48‬و اﻟﻌﺒﺮ ج ‪ 4‬ص ‪ 37‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 7‬ص ‪ -75‬و ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ -213‬و ﻣﻌﺠﻢ‬‫اﻟﺒﻠﺪان ج ‪ 1‬ص ‪ 695‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 5‬ص ‪ -223‬و وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪.145‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪313 :‬‬‫ﻋﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻟا ﻄﺒﺮي‪ ،‬و ﺟﺎور ﺑﻤﮑﮥ دﻫﺮا‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺮم ]‪[1‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺎﺻﯽ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 197‬از ‪211‬‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺎﺻﯽ ﭘﺲ در »زﯾﻦ اﻟﻔﺘﯽ ﻓﯽ ﺷﺮح ﺳﻮرة ﻫﻞ اﺗﯽ« ]‪ [2‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻓﻘﺪ ﺳﺄﻟﻨﯽ ﺑﻌﺾ ﻣﻦ اوﺟﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ ﺣﻘﻪ و ذﻣﺎﻣﻪ‪ ،‬و اﻟﺰﻣﺖ ﻧﻔﺴـﯽ اﺗﺤﺎﻓﻪ و اﮐﺮاﻣﻪ‪ ،‬ﻟﻤﺎ اﻧﻔﻖ ﻓﯽ اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻨﺎ اﯾﺎﻣﻪ‪،‬‬‫ان اذﮐﺮ ﻟﻪ ﻧﮑﺘـﺎ ﻣﻦ ﺷـﺮح ﺳﻮرة اﻻﻧﺴـﺎن‪ ،‬و اﺟﻌـﻞ ذﻟـﮏ إﻟﯿﻪ ﻣﻦ ﻏﺮر اﻟﺼـﻨﺎﺋﻊ و اﻻﺣﺴـﺎن‪ ،‬ﺑﻌـﺪ ﻣـﺎ رآﻧﯽ ﻟﺨﺼﺖ ﺑﻌﺾ ﻓﻮاﺋـﺪ ﺳﻮرة‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و اﺳـﺘﺨﺮﺟﺖ اﺻﻮﻻ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﺛﻢ راﺟﻌﻨﯽ ﻓﯿﻪ ﻣﺮة ﺑﻌﺪ اﺧﺮي‪ ،‬ﻟﯿﮑﻮن ذﻟﮏ ﻟﻪ ﻋﻈﮥ و ذﮐﺮي‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ اﻻﺷـﺘﻐﺎل ﺑﺎﺳﻌﺎﻓﻪ‬‫اوﻟﯽ و اﺣﺮي‪ ،‬ﻣﺮاﻋﺎة ﻟﺤﻘﻮﻗﻪ و ﺣﻘﻮق اﺳـﻼﻓﻪ‪ ،‬و ﻣﺒﺎداة اﻟﯽ اﻧﻌﺎﻣﻪ و اﺗﺤﺎﻓﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺎة ﻋﻠﯽ اوﻟﯿﺎﺋﻪ و اﺧﻼﻓﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺑﺘـﺪأت ﺑﻌـﺪ اﻻﺳـﺘﺨﺎرة‪،‬‬‫ﻣﻌﺘﺼـﻤﺎ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻧﻌﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ و ﻧﻌﻢ اﻟﻨﺼﯿﺮ‪ ،‬و راﻏﺒﺎ إﻟﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ و ﻋﺪ ﻣﻦ اﻻﺟﺮ‪ ،‬ﻓﺎن ذﻟﮏ ﻋﻠﯿﻪ ﯾﺴﯿﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﯾﺸﺎء ﻗﺪﯾﺮ‪ ،‬و‬‫ﻟﻘـﺪ ﮐﺎن ﻣﻦ اوﮐﺪ ﻣﺎ دﻋﺎﻧﯽ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و اﺷﺪ ﻣﺎ ﺣﺪاﻧﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ اﻟﺬي ﻗﺪﻣﺖ ذﮐﺮه‪ ،‬و ﺑﯿﻨﺖ اﻣﺮه‪ ،‬ﻇﻦ ﺑﻌﺾ اﻟﺠﻬﻠﮥ اﻻﻏﺜﺎم‪ ،‬و اﻟﻐﻔﻠﮥ اﻟﺬﯾﻦ‬‫ﻫﻢ ﻓﯽ ﺑﻼدة اﻻﻏﻨﺎم ﺑﻨﺎ ﻣﻌﺎﺷﺮ آل اﻟﮑﺮام‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ اﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ و اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ اﻻﺣﮑﺎم‪ ،‬اﻧﺎ ﻧﺴﺘﺠﯿﺰ اﻟﻮﻗﯿﻌﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬رﺿﻮان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و‬‫ﺣﺒﺎه ﺧﯿﺮ ﻣﺎ ﻟﺪﯾﻪ و ﻓﯽ اوﻻده‪ ،‬ﺛﻢ ﻓﯽ ﺷﯿﻌﺘﻪ و اﺣﻔﺎده‪ ،‬و ﮐﯿﻒ ﻧﺴﺘﺠﯿﺰ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﺬي‬‫ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 4‬ص ‪ 95‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪ -‬و ﺗﻮﺟﺪ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪4‬‬‫ص ‪ -106‬و اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ اﻟﻤﺴﺘﻄﺮﻓﮥ ص ‪ -130‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 3‬ص ‪ 46‬و ﻫﺪﯾﮥ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ج ‪ 1‬ص ‪ 367‬و ارخ وﻓﺎﺗﻪ ﺳﻨﮥ )‪.(524‬‬‫]‪ [2‬ﻗﺎل اﻻﻣﯿﻨﯽ رﺿﻮان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ :‬ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﻣﻦ اﻧﻔﺲ ﮐﺘﺐ اﻟﻌﺎﻣﮥ‪ -‬ﻓﯿﻪ آﯾﺎت اﻟﻌﻠﻢ و ﺑﯿﻨﺎت اﻟﻌﺒﻘﺮﯾﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪314 :‬‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺗﻠﻘﺘﻪ اﻻﻣﮥ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻮاﻓﻖ ﻟﻼﺻﻮل‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﺰاﻫﺪ ﺟﺪي أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻬﺎﺟﺮﯾﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ارﺿﺎه‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﺰاﻫﺪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺮوي اﻻدﯾﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺮوة‪:‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد‪ ،‬و ﻋﻦ ﻣﺴـﻠﻢ‬‫ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻻ أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ وﺟﻬﻪ ﯾﻨﺸﺪ اﻟﻨﺎس ﯾﻘﻮل اﻧﺸﺪ ﮐﻞ اﻣﺮئ ﻣﺴـﻠﻢ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﯾﻘﻮل اﻻ ﻗﺎم؟ ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ ﺑﺪرﯾﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا اﺧﺬ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ‬‫ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬـﺬا ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺼﺎﻟﺢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺠﻼب رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺮازي ﻟا ﺼﻮﻓﯽ‬‫ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﮥ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺴـﻤﺴﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺤﻀﺮﻣﯽ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﮑﻨﺪي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ اﻟﺴـﺮي ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺸـﺪ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ وﺟﻬﻪ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﺮﺣﺒﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‬‫ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ رﺟﻼ ﻓﺸﻬﺪوا‪.‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺷﯿﺨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺠﻼب رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪315 :‬‬‫أﺣﻤـﺪ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺼـﻔﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻗﺎدم‪ ،‬ﻗﺎل ﺣﺪﺛﻨﺎ‬‫ﻓﻄﺮ‪ .‬ﻗﺎل ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺷﻬﺪ ﻋﻠﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪ .‬ﻗﺎل اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻼ‪ ،‬ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﯾﻘﻮل ﻣﺎ ﻗﺎل اﻻ ﻗﺎم؟‬‫ﻗﺎل ﻓﻘﺎم ﻗﻮم ﻓﺸﻬﺪوا أن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ .‬ﻗﺎل ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 198‬از ‪211‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻓﻘﻤﺖ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ ﺷﯽء‪ ،‬ﻓﻠﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﻓﺄﺧﺒﺮﺗﻪ ﺑﻤﺎ ﻗﺎل ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫و ﻣﺎ ﺗﻨﮑﺮ ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮﻟﻪ‪.‬‬‫و ﻟﻬﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻃﺮق ﺳﻮي ﻣﺎ ذﮐﺮﻧﺎه ﯾﺎﺗﯿﮏ ﻓﯽ اﻟﻔﺼﻞ اﻟﺨﺎﻣﺲ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب ان ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »زﯾﻦ اﻟﻔﺘﯽ« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﻣﻦ ذﻟﮏ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ ﺷـﯿﺨﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﺒﺎﻟـﮥ اﻟﻘﻬﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻗﺮﯾﺶ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﻌـﮥ ﺑﻦ ﻓﻠﻒ اﻟﻘـﺎﺋﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﯾﺤﯿﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ‬‫اﻟﻤﻘﺮي ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب ﻗﺎل ﻟﻤﺎ ﻗﺎل‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻗﺎل ﻋﻤﺮ‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ اﺻﺒﺤﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫و أﺧـﺒﺮﻧﯽ ﺷـﯿﺨﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗﺮئ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺮوﯾﻪ‬‫اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﺑﻬﺎ و أﻧﺎ أﺳﻤﻊ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ داود ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺮﺿﺎ )ع(‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪316 :‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻦ اﺑﯿﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ‬‫ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه«[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »زﯾﻦ اﻟﻔﺘﯽ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺸـﯿﺦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﺟﻤﻊ‪ ،‬ﻗﺎل اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺪرﺳﮑﯽ اﻟﺮاﻣﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ‬‫اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﻻﻣﺎم أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺮام رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﻗﺎل ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﺧﻮ ﺣﻤﺰة اﻟﺰﯾﺎت‪ ،‬ﻋﻦ‬‫أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ]‪ ،[1‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ان ﻧﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﺗﯽ ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻓﺨﻄﺐ اﻟﻨﺎس ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﺣﺘﯽ إذا ﻓﺮغ ﻣﻦ ﺧﻄﺒﺘﻪ اﺧـﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ و ﺑﻌﻀﺪه ﺣﺘﯽ رﺋﯽ ﺑﯿﺎض اﺑﻄﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‬‫و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋـﺎداه و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼـﺮه و اﻋﻦ ﻣﻦ اﻋـﺎﻧﻪ و اﺣﺐ ﻣﻦ اﺣﺒﻪ«‪ .‬ﺛﻢ ﻗـﺎل ﻟﻌﻠﯽ‪» :‬ﯾـﺎ ﻋﻠﯽ اﻻ اﻋﻠﻤﮏ ﮐﻠﻤﺎت ﺗـﺪﻋﻮ ﺑﻬﻦ ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ‬‫ذﻧﻮﺑﮏ ﻣﺜﻞ ﻋﺪد اﻟﺬر ﻟﻐﻔﺮ ﻟﮏ ﻣﻊ اﻧﮏ ﻣﻐﻔﻮر؟ ﻗﻞ اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻻ اﻟﻪ اﻻ أﻧﺖ ﺗﺒﺎرﮐﺖ ﺳﺒﺤﺎﻧﮏ رب اﻟﻌﺮش اﻟﻌﻈﯿﻢ«[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »زﯾﻦ اﻟﻔﺘﯽ« در ذﮐﺮ ﻣﺸﺎﺑﻬﮥ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺑﺎ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﻣﺎ اﻟﻤﻮﻟﯽ و اﻟﻮﻻﯾﮥ‪،‬‬‫ﻓﺎن اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮﯾﺎ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻌﺪل‪ ،‬ﻗﺎل‪ [1] :‬ﻋﻤﺮو‪ :‬ﯾﺤﺘﻤﻞ اﻧﻪ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺮة اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫)‪ .(116‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪317 :‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴـﯿﺮاﻓﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺎج ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺰﯾﺪ ]‪ [1‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻟﯿﻠﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻧﺸـﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ان ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﺎن ﻋﻠﯿﺎ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه«؟‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 199‬از ‪211‬‬‫ﻓﻘﺎم اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮ ﺑﺪرﯾﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟«‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﻠﻨﺎ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻣﺬﮐﻮر ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻟﯿﻠﯽ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ‪.‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧـﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮﯾـﺎ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻣﻦ اﺻـﻞ ﺳـﻤﺎﻋﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و ارﺑﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‬‫ﻟﻔﻄﺮ‪ :‬ﮐﻢ ﺑﯿﻦ ﻗﻮل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻟﻌﻠﯽ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه« اﻟﯽ وﻓﺎﺗﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎﺋـﮥ ﯾﻮم ﻓﻄﺮ ﻟﻌﻠﻪ اﺑﻦ‬‫ﺧﻠﯿﻔﮥ ]‪.[2‬‬‫و اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮﯾﺎ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ اﻟﻬﻤﺬاﻧﯽ اﻟﻮﺻّﯽ‪.‬‬‫ﻗـﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻣﻦ ﺑﺨﺎرا ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﺻﺪﻗﮥ اﻟﺮﻗﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻟﺮﻣﻠﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﯽ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ]‪ [1‬ﯾﺰﯾﺪ‪ :‬ﻫﻮ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [2] .(136‬ﻓﻄﺮ‪ :‬ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ اﻟﺤﻨﺎط اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ .(153‬ﻋﺒﻘﺎت‬‫اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪318 :‬‬‫ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺮﺿﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﺎدق‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺪه ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«‪.‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧـﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮﯾـﺎ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺑﻬﺘـﮥ اﻟﺒﺰاز ﺑﻘﺮاءة‪ ،‬أﺑﯽ اﻟﻔﺘـﺢ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻟا ﻔﻮارس‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺒﻐـﺪاد ﻓﺄﻗﺮ ﺑﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻘﺪة اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ ﻗﺮاءة‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ أﺻﻞ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺑﻐﺪاد‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺮب ﺑﻦ ﺻﺒﯿﺢ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ اﺧﺖ ﺣﻤﯿﺪ ﻟا ﻄﻮﯾﻞ‪،‬‬‫ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن ]‪ [1‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺴـﯿﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻟﺴﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص‪ :‬اﻧﯽ ارﯾﺪ ان اﺳﺄﻟﮏ ﻋﻦ ﺷﯽء و اﻧﯽ اﺗﻘﯿﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻞ ﻋﻤﺎ‬‫ﺑـﺪا ﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻤﺎ اﻧﺎ ﻋﻤﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻘﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﮑﻢ ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎم ﻓﯿﻨﺎ ﺑﺎﻟﻈﻬﯿﺮة‪ ،‬ﻓﺄﺧـﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ و ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ اﻣﺴﯿﺖ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ‪.‬‬‫و اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﮐﺮﯾﺎ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻌﻠﻮي اﻟﺮﺿﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﺰاز ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻤﻘﺒﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻌﻤﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻏﯿﺎث ﺑﻦ‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﻪ ﻋﯿﺴﯽ ]‪ [1] [2‬اﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ [2] .(129‬ﻋﯿﺴﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ‬‫ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (100‬أو )‪ .(101‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪319 :‬‬‫ﻋﻦ ﻃﻠﺤﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﺧﺒﺮﻧﯽ ﺷـﯿﺨﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﻠﺒﺎد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻓﻄﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺟﻤﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪،‬‬‫ﻓﻘـﺎل‪ :‬أﻧﺸـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐـﻞ اﻣﺮئ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ آﺧـﺬ ﺑﯿـﺪي‪ ،‬و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل‪ :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 200‬از ‪211‬‬‫أ ﻧ ﻔ ﺴ ﻬﻢ ؟ ﻟ ﻤ ﺎ ﻗ ﺎ م ﻓ ﺸ ﻬ ﺪ ؟‬‫ﻓﻘﺎم ﻧﺎس ﮐﺜﯿﺮ ﻓﺸـﻬﺪوا أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪:‬‬‫ﻓﺨﺮﺟﺖ و ﻓﯽ ﻧﻔﺴـﯽ ﺷـﯽء ﻓﻠﻘﯿﺖ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ﻓﻘﻠﺖ ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﯾﻘﻮل ﮐﺬا و ﮐﺬا ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻢ ﺗﻨﮑﺮ ذﻟﮏ ﻓﻘﺪ ﺳـﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﯾﻘﻮل ذﻟﮏ ‪.‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ زﻣﺨﺸﺮي«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ زﻣﺨﺸـﺮي ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »رﺑﯿﻊ اﻻﺑﺮار و ﻧﺼﻮص اﻻﺧﺒﺎر« ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻧﺴﺦ ﻋﺪﯾﺪه‬‫آن از ﻧﻈﺮ اﯾﻦ ﺧﺎﮐﺴﺎر ﮔﺬﺷﺘﻪ در ﺑﺎب ﺣﺎدي و ارﺑﻌﻮن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣـﺞ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ ﻓﻄﻠﺐ اﻣﺮأة ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ‪ :‬دارﻣﯿـﮥ اﻟﺤﺠﻮﻧﯿـﮥ ﻣﻦ ﺷـﯿﻌﮥ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﺳﻮداء ﺿـﺨﻤﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ ﺣﺎﻟﮏ ﯾﺎ ﺑﻨﺖ‬‫ﺣـﺎم؟ ﻓﻘـﺎﻟﺖ‪ :‬ﺑﺨﯿﺮ و ﻟﺴﺖ ﺑﺤـﺎم اﻧﻤـﺎ أﻧﺎ اﻣﺮأة ﻣﻦ ﮐﻨﺎﻧـﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺻـﺪﻗﺖ‪ ،‬ﻫﻞ ﺗﻌﻠﻤﯿﻦ ﻟﻢ دﻋﻮﺗﮏ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﯾﺎ ﺳـﺒﺤﺎن اﻟﱠﻠﻪ و اﻧﯽ ﻟﻢ أﻋﻠﻢ‬‫اﻟﻐﯿﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﻷﺳﺄﻟﮏ ﻟﻢ اﺟﺒﺖ ﻋﻠﯿﺎ و اﺑﻐﻀﺘﻨﯽ‪ ،‬و واﻟﯿﺘﻪ و ﻋﺎدﯾﺘﻨﯽ؟‬‫ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬أ و ﺗﻌﻔﯿﻨﯽ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬اﻣﺎ إذا اﺑﯿﺖ ﻓﺄﻧﯽ اﺟﺒﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﺪﻟﻪ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪320 :‬‬‫اﻟﺮﻋﯿـﮥ‪ ،‬و ﻗﺴـﻤﻪ ﺑﺎﻟﺴﻮﯾﮥ‪ ،‬اﺑﻐﻀـﺘﮏ ﻋﻠﯽ ﻗﺘﺎل ﻣﻦ ﻫﻮ اوﻟﯽ ﺑﺎﻻﻣﺮ ﻣﻨﮏ‪ ،‬و ﻃﻠﺒﮏ ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﻟﮏ‪ ،‬و واﻟﯿﺖ ﻋﻠﯿﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻋﻘﺪ ﻟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﻮﻻﯾﮥ ﯾﻮم ﺧﻢ ﺑﻤﺸﻬﺪ ﻣﻨﮏ‪ ،‬و ﺣﺒﻪ ﻟﻠﻤﺴﺎﮐﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﻈﺎﻣﻪ ﻻﻫﻞ اﻟﺪﯾﻦ ‪ ...‬إﻟﺦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »رﺑﯿﻊ اﻻﺑﺮار« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻟﯿﻠـﮥ اﻟﻐـﺪﯾﺮ ﻣﻌﻈﻤـﮥ ﻋﻨﺪ اﻟﺸـﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻣﺤﯿﺎة ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﺎﻟﺘﻬﺠﺪ‪ ،‬و ﻫﯽ اﻟﻠﯿﻠﮥ اﻟﺘﯽ ﺧﻄﺐ ﻓﯿﻬﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻋﻠﯽ‬‫اﻗﺘﺎب اﻟﺠﻤﺎل‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ ﺧﻄﺒﺘﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«[‪.‬‬‫و ﻓﻀﻞ و ﺟﻼﻟﺖ و ﮐﻤﺎل و ﺑﺮاﻋﺖ زﻣﺨﺸﺮي ﻋﻤﺪة اﻻﺣﺒﺎر‪ ،‬ﺷﺎﺋﻊ در اﻗﻄﺎر و اﻣﺼﺎر‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻠﻤﺎي ﮐﺒﺎر اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻓﺎ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ در »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي‪ ،‬اﻻﻣﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬اﻟﻤﻀـﺮوب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻻدب‪ ،‬ﻟﻘﯽ اﻟﻔﻀـﻼء‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪:‬‬‫اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬و ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ دﯾﻮان ﺷﻌﺮ‪ ،‬و ﺷﻬﺮﺗﻪ ﺗﻐﻨﯽ ﻋﻦ اﻻﻃﻨﺎب ﺑﺬﮐﺮه‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺑﺰﻣﺨﺸـﺮ‪ ،‬ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ ﻗﺮي ﺧﻮارزم‪ ،‬ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ و ﺗﻮﻓﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﺠﺮﺟﺎﻧﯿﮥ ﺧﻮارزم‪ ،‬ﻟﯿﻠﮥ ﻋﺮﻓﮥ ﺳﻨﮥ‬‫ﺳﺒﻊ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ و اﺟﺎز ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴﻠﻔﯽ ]‪ [1] .[1‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻤﻀـﯿﺌﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ 160‬و ﯾﻮﺟﺪ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ‬‫وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ -81‬و ارﺷﺎد اﻻرﯾﺐ ج ‪ 7‬ص ‪ -147‬و ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 6‬ص ‪ -4‬و اﻻﻋﻼم ج ‪ 8‬ص ‪ -55‬و ﻧﺰﻫﮥ اﻻﻟﺒﺎء ص‬‫‪ -469‬و آداب اﻟﻠﻐﮥ ج ‪ 3‬ص ‪46‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻧﻄﻨﺰي«‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻨﻄﻨﺰي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‪ :‬ﭘﺲ ﻋﺒﺎرت او از ﮐﺘﺎب »ﺧﺼﺎﺋﺺ« در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 201‬از ‪211‬‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﭘﺲ ﻋﻼﻣﻪ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺠﻮاد‬‫اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﺒﺤﺮاﻧﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در »ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻤﺮام« از »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ« ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪:‬‬‫]ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﺣﺘﯽ إذا ﮐﻨﺎ ﺑﻐﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻧﻮدي ﻓﯿﻨﺎ اﻟﺼﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ و‬‫ﮐﺴﺢ ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺗﺤﺖ ﺷﺠﺮﺗﯿﻦ ﻓﺎﺧﺬ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﻬﻢ؟«‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪» :‬ﻓﺎن ﻫـﺬا ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ أﻧﺎ ﻣﻮﻻه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ .‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ‬‫ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ اﺻﺒﺤﺖ و اﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻤﺮام« از »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ« ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة ﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻤﺮام« از »ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ« ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ‪ [1] .‬ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻤﺮام ص ‪.85‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪322 :‬‬‫]ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﺰل ﺑﻐـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬و اﻣﺮ ﻓﮑﺴـﺢ ﺑﯿﻦ ﺷـﺠﺮﺗﯿﻦ و ﺻـﯿﺢ ﺑﯿﻦ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﺎﺟﺘﻤﻌﻮا‪ ،‬ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﺛﻨﯽ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ آﺑﺎﺋﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓـﺪﻋﺎ ﻋﻠﯿﺎ ﻓﺎﺧﺬ‬‫ﺑﻌﻀﺪه ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻫﺬا وﻟﯿﮑﻢ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ﻓﻘﺎم ﻋﻤﺮ اﻟﯽ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﯿﻬﻨﺌﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ اﺻﺒﺤﺖ‬‫او ﻗﺎل‪ :‬اﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در آن از »ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ« ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺳـﺎﻟﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺠﻌـﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﯿﻞ ﻟﻌﻤﺮ‪ :‬اﻧﮏ ﺗﺼـﻨﻊ ﺑﻌﻠﯽ ﻣﺎ ﻻ ﺗﺼـﻨﻌﻪ ﺑﺎﺣـﺪ ﻣﻦ ﺻـﺤﺎﺑﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻﻧﻪ‬‫ﻣﻮﻻي ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻤﺮام« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ« ﻻﺑﯽ اﻟﻤﻈﻔﺮ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬اﯾﻀﺎ ﺑﺎﺳـﻨﺎده‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪم اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة و دﺧﻞ اﻟﻤﺴـﺠﺪ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺘﻤﻌﻨﺎ ﺣﻮﻟﻪ‪ ،‬و ﻗﺎم رﺟﻞ و ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻧﺸـﺪك اﻟﯽ اﺳﺄﻟﮏ ان ﺣﺪﯾﺜﺎ ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و‬‫ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﻧﯽ راﯾﺘﮏ واﻟﯿﺖ اﻋﺪاﺋﻪ و ﻋﺎدﯾﺖ اوﻟﯿﺎﺋﻪ ‪.‬‬
‫و ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﻣﺎﺛﻞ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﺘﺒﺤﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﺳﺖ ﮐﻤﺎ ﺳﯿﻈﻬﺮ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم«‬‫اﻣـﺎ رواﯾﺖ ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم‪ :‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم« ﺗﺼـﻨﯿﻒ او‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ‬‫رب ﻣﻨﻌﺎم‪ ،‬دو ﺗﺎ ﻧﺴﺨﻪ آن ﺑﻨﻈﺮ اﯾﻦ ﻋﺒﺪ ﻣﺴﺘﻬﺎم رﺳﯿﺪه ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪323 :‬‬‫]و ﺑﻬﺬا اﻻﺳﻨﺎد‬‫ﻋﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ]‪ [1‬ﻫـﺬا ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻬـﺬا ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﻤـﺪان‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‬‫اﻟﻤﺆدب ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺜﻤﺎن ]‪ ،[2‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺒﺎب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ‬‫ﺛـﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ ﻟا ﺒﺮاء ﻗـﺎل‪ :‬اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠﺘﻪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ إذا ﮐﻨﺎ ﺑﯿﻦ ﻣﮑـﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ ﻧﺰل‪ ،‬ﻓﺎﻣﺮ ﻣﻨﺎدﯾﺎ ﺑﺎﻟﺼـﻼة‬‫ﺟﺎﻣﻌـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟«‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 202‬از ‪211‬‬‫ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻬﺬا وﻟﯽ ﻣﻦ اﻧﺎ وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫ﻓﻠﻘﯿﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻﺒﺤﺖ و اﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم در ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ« در ﺿﻤﻦ ﮐﺘﺎب ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﺴﻮي ﻣﻌﺎوﯾﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪:‬‬‫]و اﻣﺎ ﻣﺎ‬‫ﻧﺴـﺒﺖ اﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ اﺧﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و وﺻـﯿﻪ اﻟﯽ اﻟﺤﺴﺪ و اﻟﺒﻐﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬و ﺳﻤﯿﺖ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ﻓﺴﻘﮥ‪ ،‬و زﻋﻤﺖ اﻧﻪ‬‫اﺷﻼﻫﻢ ﻋﻠﯽ ﻗﺘﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﮐﺬب و ﻏﻮاﯾﮥ‪ ،‬وﯾﺤﮏ ﯾﺎ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻣﺎ ﻋﻠﻤﺖ ان اﺑﺎ ﺣﺴﻦ ﺑﺬل ﻧﻔﺴﻪ ﺑﯿﻦ ﯾﺪي رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و‬‫ﺑﺎت ﻋﻠﯽ ﻓﺮاﺷﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴـﺒﻖ اﻟﯽ اﻻﺳـﻼم و اﻟﻬﺠﺮة و ﻗﺪ ﻗﺎل ﻓﯿﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪» :‬ﻫﻮ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ‬‫ﻣﻮﺳﯽ اﻻ اﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي«‪ [1] .‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(458‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺜﻤﺎن‪ :‬ﻫﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(239‬‬‫]‪ [3‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ ص ‪.94‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪324 :‬‬‫و ﻗﺪ ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪» :‬اﻻ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼﺮ‬‫ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻨﺎﻗﺐ« اﺧﻄﺐ از اﺻﺒﻎ ﺑﻦ ﻧﺒﺎﺗﻪ ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ ﮐﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و‬‫ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ :‬ﯾﺎ ﺻﺎﺣﺐ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ اﻧﯽ اﺣﻠﻔﮏ ﺑﺎﻟّﻠﻪ اﻟﺬي ﻻ اﻟﻪ اﻻ ﻫﻮ ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻐﯿﺐ و اﻟﺸـﻬﺎدة‪ ،‬و ﺑﺤﻖ ﺣﺒﯿﺒﮥ اﻟﻤﺼـﻄﻔﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‬‫اﻻ اﺧﺒﺮﺗﻨﯽ اﺷﻬﺪت ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﯽ ﺷـﻬﺪﺗﻪ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل ﻓﯽ ﻋﻠﯽ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪،‬‬‫و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼـﺮه و اﺧـﺬل ﻣﻦ ﺧـﺬﻟﻪ« ﻗﻠﺖ ﻟﻪ ﻓﺄذن اﻧﺖ واﻟﯿﺖ ﻋـﺪوه و ﻋﺎدﯾﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺘﻨﻔﺲ اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة ﺻـﻌﺪاء و ﻗﺎل‪ِ :‬إﱠﻧﺎ ﻟ ِﱠﻠِﻪ َو ِإﱠﻧﺎ ِإﻟَﯿِْﻪ‬‫راِﺟُﻌﻮَن‬‫[ ]‪[2‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻردﺑﯿﻠﯽ«‬‫اﻣـﺎ رواﯾﺖ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ در »وﺳـﯿﻠﮥ اﻟﻤﺘﻌﺒـﺪﯾﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ اﻟﺤﻠﯽ ﻃﺎب ﺛﺮاه ﻓﯽ ﮐﺘﺎب‬‫»اﻻﻧﻮار اﻟﺒﺪرﯾﮥ ﻟﮑﺸﻒ ﺷﺒﻪ اﻟﻨﻮاﺻﺐ اﻟﻘﺪرﯾﮥ« آورده‪:‬‬‫]ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﻗﺎل‪ :‬اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع ﺣﺘﯽ إذا ﮐﻨﺎ ﺑﻐـﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻧﻮدي ﻓﯿﻨﺎ اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌـﮥ‪ ،‬و ﮐﺴـﺢ‬‫ﻟﺮﺳـﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺗﺤﺖ ﺷـﺠﺮﺗﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﺧـﺬ اﻟﻨـﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ‬‫اﻧﻔﺴﻬﻢ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أ ﻟﺴﺖ اوﻟﯽ ﺑﮑﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟‬‫ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬أ ﻟﯿﺲ ازواﺟﯽ اﻣﻬـﺎﺗﮑﻢ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎن ﻫـﺬا ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ اﻧﺎ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬ﻓﻠﻘﯿﻪ ﺑﻌﺪ‬‫ذﻟﮏ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ [1] :‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ ص ‪.124‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ ص ‪.130‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪325 :‬‬‫ﻫﻨﯿﺌﺎ ﻟﮏ ﯾﺎ ﺑا ﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬اﺻﺒﺤﺖ و اﻣﺴﯿﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 203‬از ‪211‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ ﭘﺲ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ در »ﺗﺎرﯾﺦ« ﺧﻮد در ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ رواه ﻣﻌﺮوف ﺑﻦ ﺧﺮﺑﻮذ اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ اﺳﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﻗﻔﻞ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬اﻣﺮ اﺻـﺤﺎﺑﻪ ان ﯾﻨﺰﻟﻮا ﻋﻨﺪ ﺷﺠﺮات ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء‪ ،‬ﻓﻨﺰﻟﻮا ﺣﻮﻟﻬﻦ ﺛﻢ اﻣﺮ ﻓﻘﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬﻦ ﻣﻦ اﻟﺸﻮك و‬‫ﺷﺬﺑﻦ ﺑﻤﻘﺪار اﻟﺮؤس‪ ،‬ﺛﻢ ﺑﻌﺚ إﻟﯿﻬﻢ ﻓﺼﻠﯽ ﺗﺤﺘﻬﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎم‪.‬‬‫ﻓﻘـﺎل‪ :‬اﯾﻬـﺎ ﻟا ﻨﺎس‪ ،‬ﻟﻘـﺪ ﻧﺒﺄﻧﯽ اﻟﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒﯽ اﻻ ﻣﺜﻞ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟـﺬي ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و اﻧﯽ ﻻﻇﻦ اﻧﻪ ﯾﻮﺷﮏ ان ادﻋﯽ‪ ،‬ﻓﺎﺟﯿﺐ و‬‫اﻧﯽ ﻣﺴﺌﻮل و اﻧﺘﻢ ﻣﺴﺌﻮﻟﻮن ﻓﻤﺎ ذا اﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﺸﻬﺪ اﻧﮏ ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ و ﻧﺼﺤﺖ و ﺟﻬﺪت ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪» :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸـﻬﺪون ان ﻻـ اﻟﻪ اﻻـ اﻟﱠﻠﻪ و ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒـﺪه و رﺳﻮﻟﻪ و ان اﻟﺠﻨـﮥ ﺣﻖ و ان اﻟﻨﺎر ﺣﻖ و ان اﻟﻤﻮت ﺣﻖ و ان اﻟﺒﻌﺚ ﺣﻖ ﺑﻌﺪ‬‫اﻟﻤﻮت و ان اﻟﺴﺎﻋﮥ آﺗﯿﮥ ﻻ رﯾﺐ ﻓﯿﻬﺎ و ان اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺒﻌﺚ ﻣﻦ ﻓﯽ اﻟﻘﺒﻮر«؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻧﺸﻬﺪ ﺑﺬﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﺷﻬﺪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ان اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و اﻧﺎ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و اﻧﺎ اوﻟﯽ ﺑﻬﻢ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪،‬‬‫و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس‪ ،‬اﻧﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ و اﻧﮑﻢ واردون ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺣﻮض اﻋﺮض ﻣﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء‪ ،‬ﻓﯿﻪ آﻧﯿـﮥ ﻋـﺪد اﻟﻨﺠﻮم ﻗـﺪﺣﺎن‬‫ﻣﻦ ذﻫﺐ‪ ،‬و ﻗـﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓﻀﮥ‪ ،‬و اﻧﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠﯽ ﻣﻦ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ [1] :‬روي اﻟﺤﺪﯾﺚ اﯾﻀﺎ اﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﻨﺪ ج ‪ 4‬ص ‪.281‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪326 :‬‬‫اﻟﺜﻘﻞ اﻻﮐﺒﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮف ﺑﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻃﺮف ﺑﺎﯾـﺪﯾﮑﻢ‪ ،‬ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و ﻻ ﺗﻀـﻠﻮا و ﻻ ﺗﺒـﺪﻟﻮا‪ ،‬و ﻋﺘﺮﺗﯽ اﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﻧﺒﺄﻧﯽ‬‫اﻟﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻧﻬﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‪.‬‬‫رواه اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﺑﻄﻮﻟﻪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻌﺮوف ﮐﻤﺎ ذﮐﺮﻧﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻘﯽ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ رﻓﺎﻋـﮥ ﺑﻦ اﯾﺎس اﻟﻀﺒﯽ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟـﺪه ]‪ [2‬ﻗـﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻞ ﻓﺒﻌﺚ اﻟﯽ ﻃﻠﺤـﮥ ان اﻟﻘﻨﯽ ﻓﻠﻘﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﺸـﺪك اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻـه‪ ،‬و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋـﺎداه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻢ‬‫ﺗﻘﺎﺗﻠﻨﯽ‪ .‬ﮐﺮ[‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ ﺣﺎوي ﻣﻌﺎﻟﯽ ﻣﺂﺛﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮ‪ ،‬و ﻣﻤﺪوح اﺳﺎﻃﯿﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ در ﮐﺘﺐ رﺟﺎل اﻫﻞ ﺳﻨﺖ«‬‫ﻗﺎﺿﯽ ﺗﻘﯽ ﻟا ﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﮥ اﻻﺳﺪي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﮑـﺒﯿﺮ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺴـﺎﮐﺮ‪ ،‬ﻓﺨﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯿـﮥ‪ ،‬و اﻣـﺎم أﻫﻞ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﺣﺎﻣﻞ ﻟﻮاﺋﻬﻢ ﺻﺎﺣﺐ »ﺗﺎرﯾﺦ دﻣﺸﻖ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت اﻟﻤﻔﯿﺪة اﻟﻤﺸﻬﻮرة‪.‬‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﻓﯽ ﻣﺴـﺘﻬﻞ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و رﺣﻞ اﻟﯽ ﺑﻼد ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﺳﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻧﺤﻮ أﻟﻒ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺷﯿﺦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ اﻣﺮأة‪ ،‬و‬‫ﺗﻔﻘﻪ ﺑﺪﻣﺸﻖ و ﺑﻐﺪاد ]‪ [1‬اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 5‬ص ‪ -209‬و ج ‪ 7‬ص ‪.348‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 204‬از ‪211‬‬‫]‪ [2‬ﻫﻮ ﻧﺬﯾﺮ )ﺑﺎﻟﺘﺼﻐﯿﺮ( اﻟﻀﺒﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪327 :‬‬‫و ﮐﺎن دﯾﻨﺎ ﺧﯿﺮا‪ ،‬ﯾﺨﺘﻢ ﻓﯽ ﮐﻞ ﺟﻤﻌـﮥ‪ ،‬و أﻣﺎ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﻓﻔﯽ ﮐﻞ ﯾﻮم‪ ،‬ﻣﻌﺮﺿﺎ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﺎﺻﺐ ﺑﻌـﺪ ﻋﺮﺿـﻬﺎ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻻﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف و‬‫اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪ ،‬ﻗﻠﯿﻞ اﻻﻟﺘﻔﺎت اﻟﯽ اﻻﻣﺮاء و اﺑﻨﺎء اﻟﺪﻧﯿﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬ﻫﻮ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻏﺰﯾﺮ اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻦ‪ ،‬دﯾﻦ ﺧﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﺴـﻤﺖ‪ ،‬ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﮥ‬‫اﻟﻤﺘﻮن و اﻻﺳﺎﻧﯿﺪ‪ ،‬ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬ﻣﺘﺜﺒﺖ ﻣﺤﺘﺎط‪ ،‬رﺣﻞ و ﺑﺎﻟﻎ ﻓﯽ اﻟﻄﻠﺐ‪ ،‬اﻟﯽ أن ﺟﻤﻊ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺠﻤﻊ ﻏﯿﺮه‪ ،‬و أرﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ‬‫اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﺧﺮج اﻟﺘﺨﺎرﯾﺞ‪ ،‬و ﺷﺮع ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ﻟﺪﻣﺸﻖ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺮﻫﺎوي‪ :‬رأﯾﺖ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴـﻠﻔﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﺎ اﻟﻌﻼء اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﺎ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻓﯿﻬﻢ‬‫ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﻤﻘﺒﺮة ﺑﺎب اﻟﺼـﻐﯿﺮ ﺷـﺮﻗﯽ اﻟﺤﺠﺮة اﻟﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﻗﺒﺮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ‬‫ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة »اﻟﺘﺎرﯾﺦ اﻟﮑﺒﯿﺮ« ﺛﻤﺎن ﻣﺎﺋﮥ ﺟﺰء ﻓﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﻣﺠﻠﺪة‪» ،‬اﻟﻤﻮاﻓﻘﺎت« اﺛﻨﺎن و ﺳﺒﻌﻮن ﺟﺰء‪» ،‬اﻻﻃﺮاف ﻟﻠﺴﻨﻦ اﻻرﺑﻌﮥ« ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ‬‫و ارﺑﻌﻮن‪» ،‬ﻣﻌﺠﻢ ﺷـﯿﻮﺧﻪ« اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ ﺟﺰء‪» ،‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺸـﺒﺎن« ﺧﻤﺴـﮥ ﻋﺸـﺮ ﺟﺰء‪» ،‬ﻓﻀﻞ اﺻـﺤﺎب اﻟﺤـﺪﯾﺚ« اﺣﺪ ﻋﺸـﺮ ﺟﺰء »ﺗﺒﯿﯿﻦ ﮐﺬب‬‫اﻟﻤﻔﺘﺮي ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺷـﻌﺮي« ﻣﺠﻠﺪ[ ]‪ [1] .[1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻟﻠﺴـﺒﮑﯽ ج ‪ 4‬ص ‪ 273‬و ﺗﻮﺟـﺪ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺗﺬﮐﺮة‬‫اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪ 474‬و ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 4‬ص ‪ -1328‬و اﻟﺒﺪاﯾﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 12‬ص ‪ -294‬و اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪4‬‬‫ص ‪ -212‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 4‬ص ‪ 239‬و ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪ -393‬و اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ج ‪ 10‬ص ‪ -261‬و اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 6‬ص ‪77‬‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﯿﺴـﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻌﻘﺪﯾﻦ« ﺳـﯿﺪ ﻋﻠﯽ‬‫ﺳﻤﻬﻮدي ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﻋﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿـﻤﺮة‪ ،‬و ﺣﺬﯾﻔﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري‪ ،‬رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ‬‫اﻟﻮداع و ﻟﻢ ﯾﺤـﺞ ﻏﯿﺮﻫـﺎ‪ ،‬اﻗﺒـﻞ ﺣﺘﯽ إذا ﮐـﺎن ﺑﺎﻟﺠﺤﻔـﮥ‪ ،‬ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﺷـﺠﺮات ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت ان ﻻ ﯾﻨﺰﻟﻮا ﺗﺤﺘﻬﻦ ﺣﺘﯽ إذا ﻧﺰل اﻟﻘﻮم و‬‫أﺧـﺬوا ﻣﻨـﺎزﻟﻬﻢ ﺳـﻮاﻫﻦ‪ ،‬ارﺳـﻞ إﻟﯿﻬﻦ ﻓﻘﻢ ﻣـﺎ ﺗﺤﺘﻬﻦ ﻓﺸـﺬ ﺑﻦ ﻋﻦ رؤس اﻟﻘﻮم‪ ،‬ﺣـﺘﯽ إذا ﻧﻮدي ﻟﻠﺼـﻼة ﻏـﺪا إﻟﯿﻬﻦ ﻓﺼـﻠﯽ ﺗﺤﺘﻬﻦ ﺛﻢ‬‫اﻧﺼـﺮف اﻟﯽ اﻟﻨﺎس و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬و ﺧﻢ ﻣﻦ اﻟﺠﺤﻔﮥ و ﻟﻪ ﺑﻬﺎ ﻣﺴـﺠﺪ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﯾﺎ أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس اﻧﻪ ﻗﺪ ﻧﺒﺄﻧﯽ اﻟﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ‬‫اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒﯽ اﻻـ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟـﺬي ﯾﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و اﻧﯽ ﻻـﻇﻦ ان ادﻋﯽ ﻓـﺄﺟﯿﺐ‪ ،‬و اﻧﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و اﻧﻬﻢ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬ﻫﻞ ﺑﻠﻐﺖ؟ ﻓﻤﺎ أﻧﺘﻢ‬‫ﻗﺎﺋﻠﻮن«؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻘﻮل‪ :‬ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ‪ ،‬و ﺟﻬﺪت‪ ،‬و ﻧﺼﺤﺖ ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا ﻗﺎل‪:‬‬‫»أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون أن ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و أن ﻣﺤﻤﺪا ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬و ان ﺟﻨﺘﻪ ﺣﻖ و ان ﻧﺎره ﺣﻖ‪ ،‬و اﻟﺒﻌﺚ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﻮت ﺣﻖ«؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫»اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﺷـﻬﺪ«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬ﯾـﺎ أﯾﻬـﺎ اﻟﻨﺎس أ ﻻ ﺗﺴـﻤﻌﻮن؟ أﻻ ﻓﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﮑﻢ‪ ،‬أﻻ و ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬـﺬا ﻋﻠﯽ‬‫ﻣﻮﻻـه«‪ ،‬و أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﺮﻓﻬـﺎ ﺣﺘﯽ ﻋﺮﻓﻪ اﻟﻘﻮم أﺟﻤﻌﻮن‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻـه‪ ،‬و ﻋـﺎد ﻣﻦ ﻋـﺎداه«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬أﯾﻬـﺎ اﻟﻨﺎس أﻧﯽ‬‫ﻓﺮﻃﮑﻢ و أﻧﺘﻢ واردون ﻋﻠّﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺣﻮض اﻋﺮض ﻣﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﺑﺼـﺮي و ﺻـﻨﻌﺎء ﻓﯿﻪ ﻋـﺪد ﻧﺠﻮم اﻟﺴـﻤﺎء ﻗﺪﺣﺎن ﻣﻦ ﻓﻀﮥ‪ ،‬اﻻواﻧﯽ ﺳﺎﺋﻠﮑﻢ‬‫ﺣﯿﻦ ﺗﺮدون ﻋﻠﯽ ﻋﻦ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﺣﯿﻦ ﺗﻠﻘﻮﻧﯽ«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪329 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 205‬از ‪211‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻣﺎ اﻟﺜﻘﻼن ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﺜﻘﻞ اﻻﮐﺒﺮ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ ﻃﺮﻓﻪ ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻃﺮف ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ ﻓﺎﺳﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ‪ ،‬ﻻ ﺗﻀﻠﻮا ﺑﻌﺪي و ﻻ‬‫ﺗﺒﺪﻟﻮا‪ ،‬و اﻟﺜﻘﻞ اﻻﺻﻐﺮ‪:‬‬‫ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﻗﺪ ﻧﺒﺄﻧﯽ اﻟﺨﺒﯿﺮ أن ﻻ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﻠﻘﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺳﺄﻟﺖ اﻟﱠﻠﻪ رﺑﯽ ﻟﻬﻢ ذﻟﮏ ﻓﺄﻋﻄﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﻼ ﺗﺴـﺒﻘﻮﻫﻢ ﻓﺘﻬﻠﮑﻮا‪ ،‬و ﻻ ﺗﻌﻠﻤﻮﻫﻢ ﻓﻬﻢ أﻋﻠﻢ‬‫ﻣﻨ ﮑﻢ ‪.‬‬
‫أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﻓﯽ »اﻟﻤﻮاﻻة« ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة أورده أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‬‫ﻓﯽ »ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ« و ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﻏﺮﯾﺐ ﺟﺪا‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﻌﺠﻠﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﻤﻮﺟﺰ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺨﻠﻔﺎء«[ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري در »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﺎﻣﯿﻞ‪ :‬أورده اﺑﻦ ﻋﻘﺪة وﺣﺪه‪ ،‬روي ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و اﯾﻤﻦ ﺑﻦ ﻧﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﺎﻣﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ .‬أﺧﺮﺟﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ]‪.[2‬‬‫و در »اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ« رواﯾﺎت دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ از اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻤﺎ ﺳﯿﻈﻬﺮ ﻋﻦ ﻗﺮﯾﺐ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﺟﻼﻟﺖ اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ راوي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫و اﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ از ﺣﺎﺋﺰﯾﻦ ﻓﻀﻞ اﺳﻨﯽ‪ ،‬و ﺣﺎوﯾﻦ ﻧﺒﻞ اﺑﻬﯽ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺒﯿﻦ ﮐﻤﺎل اﺳﻤﯽ‪ ،‬و ﻓﺎﺋﺰﯾﻦ ﻣﻘﺎم اﻋﻠﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ]‪ [1‬ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ اﻟﻤﻮدة ص ‪ -38‬و اﻻﺻﺎﺑﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ -257‬و أﺳﺪ‬‫اﻟﻐﺎﺑﮥ ج ‪ 3‬ص ‪.92‬‬‫]‪ [2‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ ج ‪ 3‬ص ‪.274‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪330 :‬‬‫اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﻏﺎﻧﻢ اﻟﺒﺮﺟﯽ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﺻﺤﺎب أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ ]‪ ،[1‬و ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﺑﻌﺪه ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻊ ﺑﺮاﻋﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﺮﺟﺎل ﺻﺎﺣﺐ ورع و ﻋﺒﺎدة و ﺟﻼﻟﮥ و ﺗﻘﯽ ]‪.[2‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﺳﻨﻮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻟﯿﻠﮥ اﻻرﺑﻌﺎء ﺗﺎﺳﻊ ﻋﺸﺮ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺗﺨﺮج ﺑﺎﻻﻣﺎم اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻨﻪ اﻟﻤﺬﻫﺐ و ﻋﻠﻮم‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺧﻼﺋﻖ ﮐﺜﯿﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸﻬﻮرة اﻟﻨﺎﻓﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ورﻋﺎ زاﻫﺪا‪ ،‬ﻣﺘﻮاﺿﻌﺎ ﻣﺘﻌﻔﻔﺎ ﻋﻤﺎ ﻓﯽ أﯾﺪي ﻟا ﻨﺎس ﻻ‬‫ﯾﻘﺒﻞ ﻻﺣﺪ ﺷﯿﺌﺎ ﻗﻂ ﻣﻊ اﻟﻬﺮب ﻣﻦ اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟـﺪﺑﯿﺜﯽ‪ :‬و ﻋﺎش ﺣﺘﯽ ﺻﺎر أوﺣـﺪ وﻗﺘﻪ و ﺷـﯿﺦ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻣﻨﺘﺼﻒ ﯾﻮم اﻻرﺑﻌﺎء ﺗﺎﺳﻊ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و‬‫ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ذﮐﺮه ﻓﯽ »اﻟﻌﺒﺮ« ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﺑﻌﺪه ﻣﺜﻠﻪ ]‪.[3‬‬‫و ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﮥ در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ [1] .‬أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬ﻫﻮ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(430‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 4‬ص ‪.246‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻟﻸﺳﻨﻮي ج ‪ 2‬ص ‪.162‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 206‬از ‪211‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪331 :‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ ذي ﻟا ﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺗﺨﺮج ﺑﺎﻻﻣﺎم اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻨﻪ اﻟﻤﺬﻫﺐ و ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ‬‫اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﻠﯿﺤـﮥ اﻟﻤﻔﯿـﺪة اﻟﻤﺸـﻬﻮرة‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ »ﺗﺘﻤﮥ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ« ذﯾﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﮐﺘﺎب »ﺗﺘﻤﮥ‬‫اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« و ﮐﺘﺎب »ﻋﻮاﻟﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬واﺳﻊ اﻟﺪاﺋﺮة‪ ،‬ﺟﻢ اﻟﻌﻠﻮم‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻨﻪ و ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻨﻪ و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ ﺻﺪوق‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺪﺑﯿﺜﯽ‪ :‬ﻋﺎش ﺣﺘﯽ ﺻﺎر أوﺣﺪ وﻗﺘﻪ و ﺷﯿﺦ زﻣﺎﻧﻪ اﺳﻨﺎدا و ﺣﻔﻈﺎ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮون‪ :‬ﻣﻨﻬﻢ اﻟﺤﻔﺎظ اﻻرﺑﻌﮥ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﺎزﻣﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺗﺨﺮج و اﻧﺘﻔﻊ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺮﻫﺎوي‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﮑﯽ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ و ﻗﺪ اﻓﺮدت ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﺑﺎﻟﺘﺼﻨﯿﻒ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻮرﺑﺸﺘﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺣﮑﻢ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻮرﺑﺸﺘﯽ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر و ﺷـﻬﺮت ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ :‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺘﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺘﻘﺪ« ﮐﻪ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« در ذﮐﺮ آن‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫] »ﻣﻌﺘﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺘﻘﺪ« ﻟﻼﻣﺎم ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻮرﺑﺸﺘﯽ ذﮐﺮه اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻮاﻋﻆ ﻓﯽ ﺗﺤﻔﮥ اﻟﺼﻠﻮة[ ]‪.[1‬‬‫ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ و ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬و ﺟﻮاب از ﻫﺮ دو ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻌﺘﺒﺮ‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﻦ دو ﻃﺎﺋﻔﻪ ﺑـﺪان ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﺳﺎزﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﺸـﻬﻮر و ﻣﻌﺘﺒﺮ اﯾﻦ دو ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ وﺟﻪ آن ﯾﺎد ﮐﺮدﯾﻢ‪ ،‬و آﻧﭽﻪ‬‫ﻏﯿﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ اﻣﺎ ﺿﻌﯿﻒ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺠﺖ را ﻧﺸﺎﯾﺪ‪ ،‬و اﻣﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﮐﻪ ﺗﻠﻔﻆ ﺑﺪان روا ]‪ [1‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪.1733‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪332 :‬‬‫ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ اﺳﺘﺪﻻل اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻮرﺑﺸﺘﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ ﺟﻠﯿﻞ‪ ،‬و ﺣﺎوي ﻣﺠﺪ اﺛﯿﻞ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻮرﺑﺸﺘﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺴـﺒﮑﯽ ﻓﯽ »اﻟﻄﺒﻘﺎت اﻟﮑﺒﺮي« ﻓﻘﯿﻪ ﻣﺤﺪث ﻣﻦ أﻫﻞ ﺷﯿﺮاز‪ ،‬ﺷﺮح »ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ اﻟﺒﻐﻮي« ﺷﺮﺣﺎ ﺣﺴﻨﺎ‪ ،‬و ﻟﻌﻠﻪ ﮐﺎن‬‫ﻓﯽ ﺣﺪود اﻟﺴﺘﯿﻦ و اﻟﺴﺘﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﺗﻮرﺑﺸﺖ ﺑﻀﻢ اﻟﺘﺎء اﻟﻤﺜﻨﺎة ﻣﻦ ﻓﻮق‪ ،‬ﺑﻌـﺪﻫﺎ واو ﺳﺎﮐﻨﮥ‪ ،‬ﺛﻢ راء ﻣﮑﺴﻮرة‪ ،‬ﺛﻢ ﺑﺎء ﻣﻮﺣﺪة ﻣﮑﺴﻮرة‪ ،‬ﺛﻢ ﺷـﯿﻦ ﻣﻌﺠﻤﮥ ﺳﺎﮐﻨﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺎء ﻣﺜﻨﺎة‬‫ﻣﻦ ﻓﻮق‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح ﻋﺠﻠﯽ«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣـﺎ رواﯾﺖ اﺑـﻮ اﻟﻔﺘـﻮح اﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﭘﺲ ﺷـﯿﺦ ﻧﻮر اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ‬‫اﻟﺼﺒﺎغ در »ﻓﺼﻮل ﻣﻬﻤﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و روي اﻟﺤﺎﻓـﻆ أﺑـﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﺳـﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋـﻞ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻌﺠﻠﯽ ﻓﯽ ﮐﺘـﺎﺑﻪ »اﻟﻤﻮﺟﺰ ﻓﯽ ﻓﻀـﻞ اﻟﺨﻠﻔـﺎء اﻻرﺑﻌـﮥ« ﯾﺮﻓﻌﻪ ﺑﺴـﻨﺪه اﻟﯽ‬‫ﺣﺬﯾﻔـﮥ ﺑﻦ أﺳـﯿﺪ اﻟﻐﻔﺎري و ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻟﯿﻠﯽ ﺑﻦ ﺿـﻤﺮة ﻗﺎﻻ‪ :‬ﻟﻤﺎ ﺻﺪر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع و ﻟﻢ ﯾﺤﺞ ﻏﯿﺮﻫﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﺷﺸﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 207‬از ‪211‬‬‫اﻗﺒـﻞ ﺣﺘﯽ إذا ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺠﺤﻔـﮥ‪ ،‬ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﺳـﻤﺮات ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎت ﺑﺎﻟﺒﻄﺤﺎء أن ﻻ ﯾﻨﺰل ﺗﺤﺘﻬﻦ أﺣـﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ إذا أﺧـﺬ اﻟﻘﻮم ﻣﻨﺎزﻟﻬﻢ ارﺳﻞ ﻓﻘﻢ ﻣﺎ‬‫ﺗﺤﺘﻬﻦ ﺣﺘﯽ إذا ﻧﻮدي ﺑﺎﻟﺼﻼة ﺻﻼة اﻟﻈﻬﺮ ﻋﻤﺪ إﻟﯿﻬﻦ ﻓﺼﻠﯽ ﺑﺎﻟﻨﺎس ﺗﺤﺘﻬﻦ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﺛﻢ ﺑﻌﺪ ﻓﺮاﻏﻪ ﻣﻦ اﻟﺼﻼة ﻗﺎل‪:‬‬‫»أﯾﻬـﺎ اﻟﻨـﺎس اﻧﻪ ﻗـﺪ ﻧﺒـﺄﻧﯽ اﻟﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﻌﻤﺮ ﻧﺒﯽ اﻻـ ﻧﺼﻒ ﻋﻤﺮ اﻟﻨﺒﯽ اﻟـﺬي ﮐـﺎن ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و اﻧﯽ ﻻـﻇﻦ ﺑﺄﻧﯽ أدﻋﯽ ﻓﺄﺟﯿﺐ و أﻧﯽ‬‫ﻣﺴﺌﻮل‪ ،‬ﻫﻞ ﺑﻠﻐﺖ؟ ﻓﻤﺎ اﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻘﻮل ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ و و ﺟﻬﺪت و ﻧﺼﺤﺖ‪ ،‬ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪333 :‬‬‫ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﺸﻬﺪون أن ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ان ﻣﺤﻤﺪا ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬و ان ﺟﻨﺘﻪ ﺣﻖ‪ ،‬و ان ﻧﺎره ﺣﻖ‪ ،‬و اﻟﺒﻌﺚ ﺑﻌﺪ اﻟﻤﻮت ﺣﻖ؟«‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ ﻧﺸﻬﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﻠﻬﻢ اﺷﻬﺪ«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫»أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس أ ﻻ ﺗﺴـﻤﻌﻮن؟ أﻻ ﻓﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﮑﻢ‪ ،‬أﻻ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ ،‬و أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﺮﻓﻪ ]‪[1‬‬‫ﺣﺘﯽ ﻧﻈﺮه اﻟﻘﻮم‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﻮر اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻤﻬﻮدي ﻧﯿﺰ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ رواﯾﺖ را ﻋﺠﻠﯽ وارد ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ از ﻋﺒﺎرت او ﮐﻪ در ذﮐﺮ رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺪﯾﻨﯽ‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮدم واﺿﺢ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻓﺎﺧﺮه‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﺑﺎﻫﺮه اﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺐ اﺋﻤﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻣﻔﺘﻮح اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﺎﻣﺪ اﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح ﻋﺠﻠﯽ راوي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬـﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻌﻼﻣـﮥ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﻌﺠﻠﯽ ﻣﻨﺘﺠﺐ اﻟـﺪﯾﻦ أﺳـﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﺎﺋـﻞ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ اﻟﻮاﻋـﻆ‪ ،‬ﺷـﯿﺦ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ‪ .‬ﻋﺎش ﺧﻤﺴﺎ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ .‬و روي ﻋﻦ ﻓﺎﻃﻤﮥ اﻟﺠﻮزداﻧﯿﮥ و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ .‬و ﮐﺎن ﯾﻘﺘﻨﻊ و ﯾﻨﺴﺦ‪ .‬ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﻣﺸﮑﻼت اﻟﻮﺟﯿﺰ« و ﮐﺘﺎب‬‫»ﺗﺘﻤﮥ اﻟﺘﺘﻤﮥ«‪ .‬و ﺗﺮك اﻟﻮﻋﻆ و أﻟﻒ ﮐﺘﺎب »آﻓﺎت اﻟﻮﻋﻆ«[ ]‪.[3‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﻌﺠﻠﯽ ﻣﻨﺘﺠﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع ﺑﺎﻟﻨﺠﻒ اﻻﺷﺮف ﻓﯽ ﻣﻄﺒﻌﮥ اﻟﻌﺪل‪:‬‬‫ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ ﺣﺘﯽ ﻧﻈﺮه اﻟﻘﻮم‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻔﺼﻮل اﻟﻤﻬﻤﮥ ص ‪ 41‬ط اﻟﻨﺠﻒ اﻻﺷﺮف‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 4‬ص ‪.311‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪334 :‬‬‫اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻮاﻋﻆ‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﻔﻀـﻼء اﻟﻤﻮﺻﻮﻓﯿﻦ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺰﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺸـﻬﻮرا ﺑﺎﻟﻌﺒﺎدة و اﻟﻨﺴﮏ و اﻟﻘﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬ﻻ ﯾﺄﮐﻞ اﻻ ﻣﻦ ﮐﺴﺐ ﯾﺪﯾﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻮرق و‬‫ﯾﺒﯿﻊ ﻣﺎ ﯾﺘﻘﻮت ﺑﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن واﻋﻈﺎ ﺛﻢ ﺗﺮك اﻟﻮﻋﻆ‪ ،‬و أﻟﻒ ﮐﺘﺎب »آﻓﺎت اﻟﻮﻋﺎظ« ﺳـﻤﻊ ﺑﺒﻠﺪه اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻨﻬﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻮﻓﺎ ﻏﺎﻧﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺠﻠﻮدي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻤﻄﻬﺮ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﻔﻀـﻞ‬‫اﻟﺼﯿﺪﻻﻧﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺪم ﺑﻐـﺪاد و ﺳـﻤﻊ ﺑﻬـﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒـﺎﻗﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ إﺟـﺎزة ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﻬـﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻘـﺎﺳﻢ زاﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻻﺧﺸـﯿﺪي‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻤﺒﺎرك ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻻزدي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻋﺎد اﻟﯽ ﺑﻠﺪه‪ ،‬و ﺗﺒﺤﺮ و ﺗﻤﻬﺮ و اﺷـﺘﻬﺮ و ﺻـﻨﻒ ﻋﺪة‬‫ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ذﻟـﮏ ﮐﺘـﺎب »ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﻼت اﻟﻮﺳـﯿﻂ و اﻟﻮﺟﯿﺰ« ﻟﻠﻐّﺰاﻟﯽ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻮاﺿﻊ اﻟﻤﺸـﮑﻠﮥ ﻣﻦ اﻟﮑﺘـﺎﺑﯿﻦ و ﻧﻘﻞ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 208‬از ‪211‬‬‫اﻟﻤﺒﺴﻮﻃـﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﺗﺘﻤـﮥ اﻟﺘﺘﻤﮥ« ﻟﻠﻤﺘﻮﻟﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺎن اﻻﻋﺘﻤﺎد ﻓﯽ اﻟﻔﺘﻮي ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬و اﻟﻌﺠﻠﯽ ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﺳـﮑﻮن‬‫اﻟﺠﯿﻢ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﻋﺠﻞ ﺑﻦ ﻟﺠﯿﻢ ﺑﻀﻢ اﻟﻼم و ﻓﺘﺢ اﻟﺠﯿﻢ ]‪.[1‬‬‫و ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﻪ در ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺘﺠﺐ اﻟﺪﯾﻦ ]‪ [2‬أﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﻌﺠﻠﯽ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺼـﻨﻒ »اﻟﺘﻌﻠﯿﻖ ﻋﻠﯽ اﻟﻮﺳﯿﻂ و اﻟﻮﺟﯿﺰ« و‬‫ﻫﻮ ﺟﺰ آن و »ﺗﺘﻤﻪ اﻟﺘﺘﻤﮥ«‪.‬‬‫وﻟـﺪ ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن ﻓﯽ اﺣـﺪي اﻟﺮﺑﯿﻌﯿﻦ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻣﮑﺜﺮا ﻣﻦ اﻟﺮواﯾﮥ زاﻫﺪا ورﻋﺎ‪ ،‬ﯾﺄﮐﻞ ﻣﻦ ﮐﺴﺐ ﯾﺪه‪،‬‬‫ﯾﮑﺴﺐ و ﯾﺒﯿﻊ ﻣﺎ ﯾﺘﻘﻮت ﺑﻪ ﻻ ﻏﯿﺮ و ﮐﺎن ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻤﻌﺘﻤﺪ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن ﻓﯽ اﻟﻔﺘﻮي‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻌﻆ‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺮك اﻟﻮﻋﻆ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﻓﯽ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‬‫ج ‪ 3‬ص ‪.499‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 5‬ص ‪ :50‬ﻣﻨﺘﺨﺐ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﺎﻟﺨﺎء اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،6‬ص‪335 :‬‬‫ذﻟﮏ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻤﺎه »آﻓﺎت اﻟﻮﻋﺎظ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺪﺑﯿﺜﯽ‪ :‬ﮐﺎن زاﻫﺪا ﻟﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن‪.‬‬‫ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ اﻟﺮاﻓﻌﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺴـﺌﻠﮥ اﻟﺸـﺮﯾﺤﯿﮥ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻞ ﻋﻦ أﺣـﺪ أﻗﺮب زﻣﺎن إﻟﯿﻪ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﺮاﻓﻌﯽ اﮐﻤﻞ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺑﻌﺪ وﻓﺎة اﻟﻌﺠﻠﯽ ﺑﺜﻨﺘﯽ ﻋﺸـﺮة‬‫ﺳﻨ ﮥ [ ‪.‬‬
‫اﻧﺘﻬﯽ اﻟﺠﺰء ﻟا ﺴﺎدس ﻣﻦ ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ ﺣﺴﺐ ﺗﺠﺰﺋﺘﻨﺎ و ﯾﻠﯿﻪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺠﺰء اﻟﺴﺎب‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﺑ ِْﺴِﻢ اِﷲ اﻟ َّﺮْﺣَﻤِﻦ اﻟ َّﺮﺣﯿِﻢ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯿﺜﺎق آﺳﻤﺎﻧﯽ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ‪،‬ﭼﺮا ﮐﻪ در آن روز دﯾﻦ ﺧﺪا ﮐﺎﻣﻞ و ﻧﻌﻤﺖ اﻟﻬﯽ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ رﺳﯿﺪ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻋﻨﻮاِن ﻋﻘﯿﺪه و دﯾِﻦ ﻣﺎﺳﺖ‪،‬و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ آن‪،‬ﯾﻌﻨﯽ اﯾﻤﺎن ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد و ﺷﮑﺮ ﮔﺰاري اﻧﺴﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻤﮥ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻧﺎزل ﺷﺪة او‪.‬‬‫ﺑﺮ اﺳـﺎس اﻣﺮ ﺑﻪ ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم در آﯾﻪ ﺷـﺮﯾﻔﻪ ‪َ :‬ﯾـﺎ َأﱡﯾَﻬـ ﺎ اﻟﱠﺮُﺳﻮُل ﺑَﱢﻠْﻎ َﻣـ ﺎ ُأﻧِﺰَل ِإﻟَﯿـْ َﮏ ﻣِﻦ ﱠرﺑﱢَﮏ َوِإن ﻟﱠْﻢ َﺗْﻔَﻌْﻞ َﻓَﻤﺎ ﺑَﱠﻠْﻐَﺖ‬‫ِرَﺳﺎﻟَﺘُﻪ؛ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﺑﺎزﮔﻮﯾﯽ واﻗﻌﻪ ﻏـﺪﯾﺮ و اﻧﺠﺎم ﺳـﻔﺎرش ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳـﻠﻢ در رﺳﺎﻧﺪن ﭘﯿﺎم ﻏﺪﯾﺮ ﺑ‪،‬ﺮ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ واﺟﺐ‬‫ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺳﺮ ﭘﯿﭽﯽ از اﯾﻦ واﺟﺐ اﻟﻬﯽ ﮔﻨﺎﻫﯽ اﺳﺖ ﻧﺎ ﺑﺨﺸﻮدﻧﯽ‪.‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳﻠﻢ ﮐﻪ داراي ﻣﺎﻫّﯿﺖ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و ﻏﯿﺮ اﻧﺘﻔﺎﻋﯽ اﺳﺖ‪،‬ﺑﺎ اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ ﺑﺮ اﯾﻦ‬‫ﺑـﺎور ﺗﻮﺣﯿـﺪي و ﺑـﺎ ﻫـﺪف ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻧﺸـﺮ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺳﺘﺮگ ﺑﺸـﺮي‪،‬ﺑﺎ ﺗﺄﯾﯿـﺪات اﻟﻬﯽ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣـﺪاﻓﻊ راﺳﺘﯿﻦ ﺣﺮﯾﻢ اﻣﺎﻣﺖ و‬‫وﻻﯾﺖ ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺣﺎج ﺳـﯿﺪ ﺣﺴﻦ ﻓﻘﯿﻪ اﻣﺎﻣﯽ ﻗـﺪس ﺳـﺮه‪،‬در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت اﯾﻦ ﺑﺰرﮔﻮار و ﻫﻤﺖ وﺗﻼش ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و ﺷـﺒﺎﻧﻪ روزي‬‫ﺟﻤﻌﯽ از ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ وﻻﯾﺖ ﻣـﺪار از ﺳﺎل ‪ 1381‬ﭘﺎﯾﻪ ﮔـﺬاري ﮔﺮدﯾـﺪه وﺗﺎ ﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﭼﺸﻢ ﮔﯿﺮ ﺧﻮد اداﻣﻪ داده اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﺰﯾﻨﻪ‬‫ﻫـﺎي آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮدﻣﯽ و از ﻃﺮﯾﻖ وﺟﻮﻫﺎت ﺷـﺮﻋﯿﻪ‪،‬ﺑﺎ اﺟﺎزات ﻣﺮاﺟﻊ ﻋﻈﺎم ﺗﻘﻠﯿـﺪ‪،‬ﻫـﺪاﯾﺎ ‪،‬ﻧـﺬورات‪،‬ﻣﻮﻗﻮﻓﺎت و ﻫﻤﯿﺎري اﻓﺮاد ﺧﯿﺮ‬‫اﻧﺪﯾﺶ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺑﺎ ﺗﯿﻤﯽ ﻣﺮﮐﺐ از ﻓﺮﻫﯿﺨﺘﮕﺎن و ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ ﺣﻮزه وداﻧﺸـﮕﺎه‪،‬ﻫﻨﺮﻣﻨﺪان رﺷﺘﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪،‬ﻣﺮدم وﻻﯾﺖ ﻣﺪار‪،‬ﻫﯿﺌﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ‬‫و ﮐﺴﺒﻪ ﺑﺎزار ﺳﻌﯽ ﻧﻤﻮده ﺗﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠِﻒ ﺗﺒﻠﯿﻎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﻬﺎﻧﯽ‪،‬اﻗﺪام ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﻣﻌﺎرف ﻣﺘﻌﺎﻟﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﯿﺪ‬‫ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﮥ ﺧﻮد ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻈﺮات و ﭘﯿﺸـﻨﻬﺎدات‪،‬ﮐﻤﮑﻬﺎي ﻣﺎﻟﯽ در اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻢ ﺳـﻬﯿﻢ ﺑﻮده و ﺟﺰء ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎﺷﯿﺪ‪ .‬ﻣﻨﺘﻈﺮ‬‫ﺗﻤﺎﺳﻬﺎي ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﯿﻢ‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 209‬از ‪211‬‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﺗﻤﺎس‪03112206252 -03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﮑﺲ‪03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه‪09118000109 :‬‬‫ﺳﺎﯾﺖ ‪www.Ghadirestan.com-www.Ghadirestan.ir :‬‬‫اﯾﻤﯿﻞ‪info@Ghadirestan.com :‬‬‫آدرس ﻣﺮﮐﺰ‪ :‬اﺻـﻔﻬﺎن‪ -‬ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ -‬ﻧﺒﺶ ﺧﯿﺎﺑﺎن ﺣﮑﯿﻢ‪ -‬ﻃﺒﻘﻪ دوم ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﺖ‪ -‬ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻﻠﯽ‬‫اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ‪ -‬ﮐﺪ ﭘﺴﺘﯽ‪8147865894 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﺣﺴﺎب ﻣﻠﯽ ﺳﯿﺒﺎ‪327564722005 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺎرت ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﯽ‪6037991146890243 :‬‬‫و آﻧﭽﻪ از دﺳﺘﺎوردﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ در ﭘﯿِﺶ رو دارﯾﺪ ﺣﺎﺻﻞ از ﻓﻀﻞ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﺧﺎدﻣﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت دﯾﺠﯿﺘﺎل و ﮐﻼﺳﯿﮏ ‪:‬‬
‫راه اﻧـﺪازي ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ و ﺟﺎﻣﻌﺘﺮﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼـﯽ‪ -‬دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ در ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬‫ﮐﻼﺳﯿﮏ ﺑﺮاي ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ در ﻣﺤﻞ ﻣﺮﮐﺰي ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن اﻣﮑﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎ وﻧﺸﺴﺘﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼﯽ‪:‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎي اﺳﺘﻘﺒﺎل از ﻏﺪﯾﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي ﻣﺘﻮاﻟﯽ از ﺳﺎل ‪ 88‬ﺣﺪود ﯾﮏ ﻣﺎه ﻗﺒﻞ از ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي ﺟﺸﻦ ﻫﺎي‬‫دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ﺑـﺎ اﺳـﺘﻘﺒﺎل اﻗﺸـﺎر ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮدم وﻻﯾﺘﻤـﺪار و ﺣﻀﻮر ﮐﺎرﺷـﻨﺎﺳﺎن اﻣﻮر ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎﺷـﮑﻮﻫﯽ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ و‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﺸـﺴﺖ ﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺑﺮرﺳـﯽ در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏـﺪﯾﺮ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﯿﺎن ارﺗﺒﺎط ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ‬‫ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﻫـﺎي ﻣـﺬﻫﺒﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓـﺎﻃﻤﯿﻪ و ﻣﻬـﺪوﯾﺖ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻧﻮﯾﺴـﻨﺪﮔﺎن ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻـت ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺑﯿﺮ ﺧﺎﻧﻪ‬‫ﻧﺸﺴﺖ ارﺳﺎل ﻧﻤﻮده و ﭘﺲ از ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻫﯿﺌﺖ داوران ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻت ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه در ﻧﺸﺴﺖ اراﺋﻪ و ﭼﺎپ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﻠﺴﺎت ﻫﻔﺘﮕﯽ ﺷـﺮح ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﮑﺎن ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻮزﯾﻊ ﮐﺘﺎب ﻫﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ و ﺗﺸﻮﯾﻖ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻓﺮازﻫﺎي آن‪،‬‬‫ﺑﺎ ﻫﺪف ﻧﺸﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ ﺧﻄﺎﺑﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ‪.‬‬
‫دوره ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ‪:‬‬‫اﯾﻦ دوره ﻫﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﺟﺬب و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺟﻬﺖ اﻋﺰام ﻧﯿﺮوي اﻧﺴﺎﻧﯽ در ﺳـﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪ ،‬در راﺳـﺘﺎي اﻫﺪاف ﻋﺎﻟﯿﻪ ي ﻣﺮﮐﺰ‬‫و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﺷﻨﺎﯾﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻃﻼب ‪ ،‬داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن و ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‪،‬ﺑﺎ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﺸـﻨﻬﺎي ﻏﺪﯾﺮ از ﯾﮏ روز ﺑﻪ ﯾﮏ دﻫﻪ ﺑﺎ ﻫﺪف اﻧﺠﺎم وﻇﯿﻔﻪ ي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺗﻌﻈﯿﻢ ﺷـﻌﺎﺋﺮ اﻟﻬﯽ ﺑﻮده و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺮوﯾﺞ و‬‫ﮔﺴﺘﺮش ﺟﺸﻦ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯽ ﮔﺮدد ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ﻓﺮﺻﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي را ﺑﺮاي ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ و ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اراﺋﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏﺪﯾﺮ و ﭘﺬﯾﺮش آن ﻓﺮاﻫﻢ‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﺗﻮﻟﯿﺪات ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﻧﺮ م اﻓﺰار ﻫـﺎي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه و راه اﻧـﺪازي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺮ روي وب ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ‪ ،‬ﺑﺎ اﻣﮑﺎن‬‫داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﺑﺮ روي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﻫﻤﺮاه ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺗﻮﺳﻌﻪ ي ﻧﺸﺮ و اﻃﻼع رﺳﺎﻧﯽ ﻣﻌﺎرف ﻗﺮآن وﻋﺘﺮت و دﻓﺎع از ﺣﺮﯾﻢ ﺷﯿﻌﻪ ‪.‬‬

‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 210‬از ‪211‬‬‫ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ ‪ ،‬ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ و ﭘﻮﺳﺘﺮﻫﺎ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﻏﺪﯾﺮ و وﻻﯾﺖ و اﻣﮑﺎن داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن آﻧﻬﺎ از روي ﺳﺎﯾﺖ ﺑﺮاي ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‬‫راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﮐﺰ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﺑﺎ درك رﺳﺎﻟﺖ ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺧﻮد درراﺳﺘﺎي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ﭘﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ي ﺟﻬﺎﻧﯽ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﺗﻼش ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن و‬‫ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ اﻗﺪام ﺑﻪ راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎﯾﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ‪ :‬ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ‪ ،‬ﺳﺎﯾﺖ دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮو ﺳﺎﯾﺖ دﻋﺎ ﺑﺮاي‬‫وارث ﻏـﺪﯾﺮ )ﻣﮑﯿﺎل اﻟﻤﮑﺎرم( ‪،‬ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد ﺑﺴﺘﺮ ﺟﺎﻣﻊ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﯽ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﺎرف ﻏﻨﯽ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﻧﮕﯿﺰه‬‫ﻧﺸـﺮ ﻣﻌـﺎرف‪،‬ﺳـﺮوﯾﺲ دﻫﯽ ﺑﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻃﻼـب‪،‬ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﻏﻨﯽ ﮐﺮدن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨـﺪان ﺑﻪ ﻧﺮم اﻓﺰار ﻫﺎي‬‫ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﯽ در دﺳﺘﺮس ﺑﻮدن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻻزم ﺟﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟِﺖ رﻓﻊ اﺑﻬﺎم از ﺷﺒﻬﺎت ﻣﻨﺘﺸﺮه در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪،‬ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﻬﺪ ﮐﻮدك ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﻬـﺪﻫﺎي ﮐﻮدك ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬وﯾﮋه ي ﺧﺮدﺳﺎﻻن ‪،‬ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﻤﺎﯾﺸـﻬﺎ و ﻣﺮاﺳـﻤﺎت دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺷـﮑﻮﻓﺎﯾﯽ‬‫ﻣﺤﺒﺖ دروﻧﯽ آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﻘﺎﺷﯽ ﻫﺎي زﯾﺒﺎ ‪،‬ﺑﯿﺎن ﻗﺼﻪ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ و اﻫﺪاي ﺑﺴﺘﻪ ﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ‪ ،‬از‬‫ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺳﻔﺮه اﺣﺴﺎن اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ‪:‬‬
‫ﺳﻔﺮه ﻫﺎي اﺣﺴﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺮوﯾﺞ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴـﻨﻪ اﻃﻌﺎم و اﻫﺪاي ﻧﺎن در روز ﻏﺪﯾﺮ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎي ﺣﺎوي‬‫ﻣﻌـﺎرف ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﺟﻠﻮه اي زﯾﺒﺎ در ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻫﺎ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺷـﻬﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي اﺧﯿﺮ‪،‬ﺟﻬﺖ ﺗﺮوﯾـﺞ و ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺴﺘﺮده ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار‬‫ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬ﺑﻪ ﺣﻤﺪ اﷲ ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﻫﯿﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﺧﯿﺮﯾﻦ ﻣﺤﺘﺮم و اﺳـﺘﻘﺒﺎل ﻣﺮدم از اﯾﻦ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴﻨﻪ ي اﻧﺒﯿﺎي اﻟﻬﯽ و اﺋﻤﻪ ي اﻃﻬﺎر‬‫ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‪،‬ﺧﺎﺻﻪ ﺣﻀﺮت رﺿﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ در ﺣﺎل ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪:‬‬
‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﻣﺮاﺳـﻤﺎت ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎ ﺷﮑﻮﻫﯽ ﺑﺎ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﭼﻬﺮه ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از اﻓﺮادي ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ‬‫ﻧﺤﻮي ﺧﺪﻣﺘﮕـﺬار ﻏـﺪﯾﺮ و اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻮده اﻧـﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﯽ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ ‪ ،‬ﻣﺮاﮐﺰ ‪،‬‬‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ‪ ،‬ﺳﺘﺎد ﻫﺎ و ﻧﻬﺎدﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻏﺪﯾﺮ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ و ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺗﻨﺪﯾﺲ‪ ،‬ﻟﻮح ﺗﻘﺪﯾﺮ و ﻫﺪاﯾﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮاﮐﺰ‪.‬‬‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ ‪:‬‬
‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ و ﻫﻤﮑﺎري ﺑﺎ آﻧﻬﺎ و اراﺋﻪ راﻫﮑﺎرﻫﺎي ﻋﻤﻠﯽ‪ ،‬ﻃﺮﺣﻬﺎ‪ ،‬ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ و ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻏﺪﯾﺮ‬‫و وﻻﯾﺖ‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪن ﺟﺸﻨﻬﺎي ﺑﺰرگ ﻏﺪﯾﺮ در اﯾﺎم ﺳﺮور آل ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي آﯾﻨﺪه ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫راه اﻧﺪازي ﭘﻮرﺗﺎل ﺟﺎﻣﻊ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﯿﺖ اﻣﺎﻣﺖ در ﺷﺒﮑﻪ اﯾﻨﺘﺮﻧﺖ‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﻣﻮزه ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع وﻻﯾﺖ واﻣﺎﻣﺖ ﺟﻬﺖ ﺑﺎزدﯾﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن داﺧﻠﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺒﮑﻪ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺨﺶ و ﺗﻮﻟﯿﺪ آﻣﻮزه ﻫﺎي دﯾﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺤﻮر اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‬‫اﯾﺠﺎد ﻣﮑﺎﻧﻬﺎﺋﯽ ﺑﺮاي ﮔﺬراﻧﺪن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﺑﺮاي ﮐﻠﯿﻪ ﺳﻄﻮح و ﺳﻨﯿﻦ‬‫ﺑﺮﭘﺎﺋﯽ اردوﻫﺎي ﺳﯿﺎﺣﺘﯽ وزﯾﺎرﺗﯽ ﺑﺮاي ﻧﺨﺒﮕﺎن وﻓﻌﺎﻻن در زﻣﯿﻨﻪ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ اﺟﺮاي ﻣﺎﮐﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﺮاﮐﺰ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺧﺎص وﺣﺴﺎس‬