Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

„Zabytki dawnej jurysdykcji
karnej na obszarze działania
Brzesko-Oławskiej Wsi
Historycznej”

Dobrzeń Wielki 2019

Słowo od autora
1Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Na początku chciałbym wyjaśnić Czytelnikowi, żeniniejsza praca nie jest opracowaniem naukowym i nie
ma na celu historyczno-archeologicznej analizy zjawiska
jurysdykcji karnej, a jest jedynie przedstawieniem
tematu, który jest nadal mało znany mieszkańcom iturystom odwiedzającym teren Brzesko-Oławskiej Wsi
Historycznej.
WstępJurysdykcja karna na Śląsku znalazła wiele
opracowań naukowych, jednak nie jest to temat
szczególnie znany i popularny wśród osób niezwiązanych
zawodowo, hobbystycznie z terenami naszego regionu.
Wielu mieszkańców nie zna historii kamiennych krzyży
rozsianychnaterenie
Brzesko-Oławskiej
Wsi
Historycznej, a tym bardziej nie zna przeznaczenia
kamiennych ław sądowych, nie orientuje się, gdzie
zlokalizowane były szubienice, miejsca straceń czypręgierze. Równie mało informacji można znaleźć na
temat instytucji, bez której ówczesny wymiar
sprawiedliwości nie mógł funkcjonować, czyli ostanowisku kata. To wszystko znajduje swoje przystępne
wyjaśnienie i opisanie w poniższej pracy i poparte jest
dodatkowo bogatym materiałem zdjęciowym.

2

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Rozdział I.
Idea zadośćuczynienia za dokonane zabójstwo
Obowiązek pokuty za zabójstwo sięga w Europie
czasów początków nowej ery, gdy Kościół zaczął
budować swoją strukturę. Wówczas pojawił się pomysł,
aby grzesznik odpokutował jeszcze na Ziemi swoje czynyi mógł powrócić do społeczności wiernych. Wpóźniejszych stuleciach, w okresie formowania się
struktur książęcych, konsolidowania władzy w Europie
Zachodniej praktyka pokuty za popełniona zbrodnię
obejmowała konglomerat świecko-kościelny. Podstawą
był tu kodeks frankijski odtworzony na podstawie prawa
zwyczajowego Franków („Lex Salica Francorum” z VI w.
n.e.) oraz ze zbioru praw Karola Wielkiego i jego syna
Ludwika Pobożnego z przełomu VIII i IX w. Zawarte w
nich regulacje prawne nakazywały zadośćuczynieniemajątkowe winowajcy na rzecz rodziny ofiary coraz
opłaty dla władcy, co zazwyczaj było spłacane w
zwierzętach gospodarskich. Wysokość kar finansowych
czy też majątkowych ustalano w zależności od statusu
społecznego, wieku, zamożności, pozycji w hierarchiimożnowładczej. Wedle stosowanych zapisów starano się
unikać kary śmierci, jednak czasami orzekano ją w
stosunku do biedoty, która nie była w stanie uiścić
grzywny i odszkodowania, ani też nikt z rodziny nie mógł
3Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

pokryć tego zobowiązania. Możemy sądzić, żeprawodawstwopaństwaFranków
zamierzało
wyeliminować z tradycji ludowej zemstę i karę śmierci,
która to wprowadzała w państwie chaos, trwogę i straty
materialne. Frankijską jurysdykcję karną kontynuowali
Karolingowie, a jeden z nich, Karol Wielki,rozpowszechnił tę ideę wraz z prowadzonymi przez
siebie podbojami na tereny od Morza Północnego po
Adriatyk i od Atlantyku po tereny puszty węgierskiej. Za
namową Kościoła zaczęto wprowadzać pewne zmiany w
kodyfikacji karnej, gdzie w zamian za wcześniejsze
wygnanie mordercy, wydalenie go z danej społeczności,wprowadzono nakaz odbycia pielgrzymki pokutnej.
Miało to zapobiec powstawaniu rzeszy banitów, którzy
stawali się z czasem przestępcami, a umożliwić zabójcy
powrót do społeczeństwa.
Zobowiązano zatem
winowajcę, który nie uiścił „główszczyzny”, czyli nie
wypłacił należnej kwoty rodzinie ofiary oraz nie pogodziłsię z nią, do odbycia pielgrzymki do jednego z miejsc
uważanego za święte i ważnego z punktu widzeniakościelnego (zazwyczaj wybór padał na Rzym lub Ziemię
Świętą). Było to również sposobem na opanowaniewcześniejszego,
wywodzącego
sięzczasówbarbarzyńskich obyczaju zemsty rodowej, wskutek czegoginęło po kilkunastu członków rodzin w akcie zemsty
toczonej przez dziesięciolecia. W wyniku umacniania się
4

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

dynastii panujących oraz wzrostu potęgi i autorytetu
Kościoła ograniczono swoistą wendetę, walkę rodową w
akcie zemsty. Na podstawie praw Franków władcy
sąsiednich krain tworzyli swoje kodeksy, które wkrótcezaczęły ujednolicać całą chrześcijańską Europę.
Zaczęto kodyfikować system praworządności izadośćuczynienia, tworząc zręby jurysdykcji karnej, która
obecna była w Europie przez kolejne stulecia. Istotna
była tu tzw. umowa kompozycyjna, która przetrwała w
Europie Środkowej do XVI w. W jej myśl rodzina ofiary
zawierała swego rodzaju porozumienie z zabójcą. To
polubowne postępowanie
zakładało, że rodzina
zabitego rezygnowała z postępowania sądowego
zmierzającego do ukarania winnego, przystając naumorzenie sprawy. Z kolei winowajca, który przed takimsądem polubownym stawał się równy w prawie drugiej
stronie,zobowiązywałsiędouiszczenia„odszkodowania” na rzecz pokrzywdzonej strony. Tak
sformułowane„compositio”
obejmowałozadośćuczynienie rodzinie ofiary w szerokich zakresach.
Wachlarz opłat obejmował: wypłatę finansową za„głowę” ofiary (część sumy trafiała do rodziny zabitego,jednak większa część zasilała skarbiec feudała danej
ziemi lub rady miejskiej), pokrycie kosztów pogrzebu iposiłku spożytego podczas obrad rady polubownej, a w
tym pracy ławników, notariuszy, a nawet krawców, czy
5Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

golibrody i służących, łożenie na utrzymanie sierot pozabitym, opłatę mszy zadusznych, datki na biednych.
Istotnym
elementem„compositio”
byłozadośćuczynienie w postaci ufundowania przez zabójcę
kamiennego krzyża stawianego w miejscu zbrodni,często z wizerunkiem przedmiotu, którym dokonano
zbrodni i inskrypcją na nim. W przypadku nie uiszczenia
przez winowajcę zobowiązań zawartych w umowie
kompozycyjnej sprawa trafiała ponownie pod sąd, który
wymierzał zabójcy karę śmierci.
Najwcześniej kodyfikacja prawa karnego zaczęła
być stosowana w krajach niemieckojęzycznych, skądszybko rozprzestrzeniała się na kraje sąsiednie. Tu, wielki
wpływ wywarł kodeks prawa zwyczajowego spisany w
latach 1220-1235 przez Saksończyka Eike von Repkow,
czyli „Sachsenspiegel”, tzw. ”Zwierciadło Saskie”.
Napisane zostało początkowo w łacinie, a wkrótce
przetłumaczone zostało na język niemiecki. Łączyło wsobie prawo ziemskie, tzn. „Landrecht” z prawem
lennym, czyli ”Lehnrecht”. Regulowało ono wszelkie
stosunki społeczno-prawne, stając się podstawą prawa
niemieckiego, na którego zapisach lokowano wsie imiasta w Europie Środkowej. Wyrosło z niego prawo
magdeburskie, które zaczęto wkrótce stosować naŚląsku.

6

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Rozdział II.
Kodyfikacja prawa karnego na Śląsku
Jurysdykcja karna na Śląsku sięga czasów
wczesnego średniowiecza i jest związana z tradycją
wyniesioną z krajów niemieckich i sąsiednich Czech.
Henrykowie śląscy, wspierając w XIII w. kolonizację
swoich ziem przez osadników z krajów niemieckichzaczęli przeszczepiać na swój grunt prawo obowiązujące
w krajach kolonistów. Szła za tym lokacja miast i wsi oraz
kodyfikacja prawa. Pod koniec XIII w. przetłumaczono nałacinę Zwierciadło Saskie. Zbiór praw w tej wersji, tzw.
„Versio Vratislaviensis” został przetłumaczony przez
Konrada z Opola na zlecenie mu tego przez biskupa
wrocławskiego, Tomasza II. Z kolei Czechy, będące
dłużej w orbicie wpływów kultury niemieckiej, po hołdzie
lennym książąt śląskich, zaczęły równie silnie
oddziaływać kulturowo i obyczajowo na ziemie
nadodrzańskie. Stąd też prawo karne zmodyfikowano za
panowania króla Jana Luksemburskiego w roku 1356.
Król Czech powołał wtedy we Wrocławiu specjalna
komisję, która miała zreformować i uporządkować
dotychczasową wersję prawa sądowego, tworząc
wrocławską wersję „Landrechtu”, czyli prawa
ziemskiego. Wrocław, stolica Śląska, zyskał wtedy na
dodatkowym prestiżu, gdyż kancelaria miejska stała się
7

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

główną kancelarią królewską Korony Czeskiej na Śląsk.
Wkrótce, w drugiej połowie XIV w., we Wrocławiu
stworzono zbiór praw dla innych miast śląskich”Landrecht śląski”. Tak zreformowane sądownictwo
funkcjonowało do XVI w., kiedy to wraz z przejściem
Korony Czeskiej, a tym samym Śląska pod berło
Habsburgów nastąpiła kolejna, istotna zmiana w
prawodawstwie. W 1536 r. Sejm Rzeszy, po uprzednimogłoszeniu przez cesarza Karola V, przyjął ustawę karną
„Constitutio Criminalis Carolina”, wzorowaną na
kodyfikacji karnej biskupstwa Bambergu, którą napisał
Jan Schwarzenberg. Istotną zmianą wprowadzoną w tych
zapisach prawnych było zniesienie praktykowanej odstuleci możliwości wykupienia się winowajcy od kary, ajednocześnie wniesiono kary o znacznie bardziej
surowym wymiarze.

Egzekucja prawa na Śląsku
Jurysdykcja karna to nie tylko suche zapisy prawne, ale
to także elementy egzekucji prawa i jego wyroków.
Orzekanie i wykonywanie wyroków śmierci miało swoją
rangę publiczną oraz służyło jako element pewnej
profilaktyki społecznej w naszym, współczesnym
rozumieniu. Opiszemy poniżej najważniejsze elementyówczesnego wymiaru sprawiedliwości związane z
8Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

wydawaniem wyroków i ich wykonywaniem, czyli stołysądowe, pręgierze i miejsca straceń i szubienice.
Wzorem miast niemieckich w miastach lokacyjnych naŚląsku zaczął wykształcać się cały system „infrastruktury”
egzekucji prawa. Przed przejęciem przez ratusze miejskie
funkcji sądowniczych miejsca procesów sądowych iogłaszania ich wyroków wyznaczano na Rynku, tuż przyratuszu (z czasem rozbudowa budynków ratuszowych
powodowała zapewne wchłonięcie miejsca posiedzeń
sądowych, gdzie powstawały Sale Sądowe). W tych
pierwotnych miejscach obrad sądów zasiadano przykamiennych ławach, stołach sądowych. W wieku XIII
takie udokumentowane miejsce posiedzeń posiadałStrzelin i zapewne Wrocław. W jego przypadku nie mana to dowodów, ale trudno wyobrazić sobie, by stolicaŚląska, która posiadał przywilej sądowy od 1261 r. nie
dysponowała stołem sądowym w tym czasie.
Do egzekucji zasądzonych kary służyły pręgierze, „klatki
wariatów” („budy wariatów”), szafoty i szubienice. Przypręgierzach wymierzano kary cielesne (chłosta,
obcinanie uszu, nosa, rąk) i na honorze, tzn. wystawienie
na widok publiczny winowajcy, którego przykuwano dopręgierza. Podobna rolę do wykonywania kary na
honorze pełniła tzw. „buda wariatów”, czyli klatka na
drewnianym słupie. Tu umieszczano osoby, które
9Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

złamały prawo w błahym wymiarze, uchybiły porządkowi
publicznemu. Do wykonywania najcięższych kar,wyroków śmierci, przeznaczone był tzw. „Rabenstein” szafoty, miejsca łamania kołem i ścięć, gdzie pracę swoją
wykonywał kat. Szafoty były zarówno drewniane, jak i
murowane, a te ostatnie często przypominały późniejsze
szubienice w formie studni i pojawiły się w wieku XVI. Z
kolei szubienice („Hochgerichte”) to z początku
drewniane konstrukcje w formie kolankowej, które od
XVI wieku zaczęły być budowane w formie murowanych
studni. Wizerunki lub oznaczenia lokalizacji śląskich
szubienic widzimy na rycinach (Prudnik, Wrocław) i
planach Wernera z połowy XVIII w. (ówczesne,
podwrocławskie Huby). Do dzisiaj natomiast zachowały
się relikty murowanych szubienic w Kątach Wrocławskich,
Lipie, Mościsku, Ścięgnach, Wojcieszowie i w ZłotnikachLubańskich. Miejsca straceń znajdowały się początkowo na
rynkach miejskich, jednak z czasem zaczęto lokalizować jepoza murami miejskimi, przy głównych drogach do miast, aszczególnie szubienice znajdowały się w widocznych
miejscach, na okolicznych wzniesieniach. Stąd do dzisiajwystępują lokalne nazwy dla miejsc zwanych w języku
niemieckim jako Galgenber - Szubieniczna Góra, Góra
Wisielców, Wisielcza Góra. Wyroki śmierci wykonywano
najczęściej jako ścięcie i powieszenie. Ścięcie traktowane było
jako honorowy rodzaj śmierci i wykonywano je na Rynku, zkolei powieszenie uznawano za podłą, niegodziwą śmierć. Z

10

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

racji tego, że wisielca zostawiano na szubienicy ku
przestrodze, zatem ze względów sanitarnych wyroki
powieszenia wykonywano poza murami miejskimi.

Kat- pogardzana profesja
Przy omawianiu jurysdykcji karnej nie sposób nie
wspomnieć o najistotniejszej instytucji egzekucji prawa,
czyli o stanowisku kata. Profesja ta pojawia się już w XIII
w. i związana jest z nadaniem miastom przywilejówsądowychwykonywania
wyroków
śmierci.
Niemieckojęzyczna nazwa „Hencker”, czy polski kat,mistrz nie oddają tego, kim był człowiek zadający śmierć
w imieniu prawa i sprawiedliwości społecznej. Pełnię
jego zawodu oddają łacińskie określenia : „executor”,„magister iustitiae”, „magister tortor”, które mówią nam
o wykonawcy sprawiedliwości, egzekutorze prawa. Wówczesnym czasie kat zajmował się torturowaniem
skazańców wedle ustalonych instrukcji, a zadawał śmierć
na różne sposoby. Było to wieszanie, łamanie kołem,
topienie, spalenie na stosie (szczególnie od XIV do XVII
w. jako efekt procesów o czary), a nawet nabijanie napal. Ścięcie stanowiło, jak już było wspomniane,
honorową śmierć i dokonywane było toporem lubciężkim, dwuręcznym mieczem. Kat miał swoich
pomocników, zazwyczaj synów, którzy kształcili się w
fachu przy boku ojca przez kilkanaście lat. Kat, choćdobrze opłacany i wykonujący wyroki sądowe w imieniu
11Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

społeczeństwa i często ku jego uciesze, był pogardzany
społecznie, ukrywał swą twarz pod maską lub kapturem.
Często zdarzało się nawet, że zostawał pobity, gdy
egzekucja przebiegała nie po myśli ciżby, niesatysfakcjonowała jej dostatnio, czy też nieumiejętnie
zadał śmierć. Mistrz zajmował się także sprzątaniem
ulic, grzebaniem zmarłych, prowadzeniem domu
publicznego, jak również był hyclem miejskim, co
również nie dodawało mu prestiżu.
Krzyże kamienne jako specyficzna pamiątka
jurysdykcji karnej.
W myśl umów zawieranych przed sądem miedzy
zabójcą a rodziną ofiary, tzw. „compositio”, o czym była
mowa na wstępie niniejszego opracowania, winowajca
zobowiązany był do wystawienia kamiennego krzyża w
miejscu dokonanej zbrodni. Był to jeden z elementów
pojednania, pokuty i odkupienia winy. Rozmiar i kształtkrzyży różniły się nieznacznie, a zawierały ryt narzędzia
zbrodni (miecz, kusza, topór) i łacińską sentencję.
Stawiane, fundowane w myśl umowy pojednawczejkrzyże kamienne zwane krzyżami pokutnymi lub
pojednania były zwyczajem panującym w XIV-XVI w.
związanymzkulturą
średniowieczną
krajówniemieckojęzycznych. Zabytki te są do dzisiaj, podobnie
jak mniej liczne kamienne kapliczki pokutne, trwałym
12Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

elementem krajobrazu Śląska (województwa lubuskie,
dolnośląskie, opolskie i śląskie).

Rozdział III.
Zabytki średniowiecznej jurysdykcji karnej na
terenie Brzesko-Oławskiej Wsi Historycznej
Obszardziałania
Brzesko-Oławskiej
Wsi
Historycznej złożony z terenów powiatu brzeskiego ipowiatu oławskiego jest obszarem dawnych ziemksięstwa brzeskiego i księstwa wrocławskiego, silniezwiązanych z niemieckojęzyczną kulturą średniowieczną.
Stąd też spotykamy tu tak liczne nagromadzenie
zabytków jurysdykcji karnej właściwej dla omawianegookresu. Występują tu zatem: pręgierz, miejsca straceń, aprzede wszystkim kamienne krzyże pojednania(pokutne). Poniżej przedstawiam wybrane miejscawystępowania zabytków dawnej jurysdykcji karnej imiejsc związanych z egzekucją prawa.
Powiat brzeski
Galgenberg (Wzgórze Wisielców), Michałów
Wyniosłe wzgórze robi szczególne wrażenie podczas podróży drogą gminną Michałów-Pogorzela. Wzno13

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

sząc się na 180 m.n.p.m. stanowi jedno z najwyższych
wzniesień Wału Łosiowskiego, który ciągnie się od Doliny
Odry w okolicach Zwanowic przez Łosiów, a dalej wynosi
się nad Dolinę Nysy Kłodzkiej przez Nową Wieś Małą,Jasionę do Michałowa. Wzgórze Wisielców (na dawnych
mapach pod niemiecką nazwą „Galgenber”) było, wg
niepotwierdzonych danych, miejscem straceń łotrów ibandytów grasujących po okolicy podczas zawieruchy
wojny trzydziestoletniej i tuż po niej. Kto nie wierzy,niech odważy się stanąć o północy w noc pełni Księżyca.

Krzyże pojednania/pokutneKrzyż w Zawadnie, gm. Lewin Brzeski
14Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Krzyż pokutny znajdujemy po lewej stronie starej
drogi z Wronowa do Kopani, wzdłuż której podziwiać możemy
aleję wiekowych dębów szypułkowych (grupowy pomnik
przyrody 15 drzew). Nie ma informacji historycznych, kto był
sprawcą zbrodni, kto ofiarą. Jedyne wzmianki znajdujemy w
legendzie.

Krzyż w Lewinie BrzeskimKrzyż pokutny w Lewinie Brzeskim znajduje się naobrzeżach miasta, w starorzeczu Nysy Kłodzkiej przy dawnym
trakcie morawskim (droga do Michałowa), przy ścieżce
prowadzącej nad rzekę, ok. 100 m od cmentarza przy drodze
wjazdowej od strony Kantorowic. Widniejąca na nim data to
15.04.1617 r. lub 1677 r (nieczytelny zapis). Inskrypcja na
15Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

krzyżu mówi, że “15 kwietnia 1617? (1677?) roku został w tym
miejscu zakłuty bez powodu George Friedrich Brandtner,
młodzieniec mający lat 20 i pół, przez mordercę Georga …
rodem z Saksonii.” . Nie ma tu nazwiska mordercy, które
zostało zatarte jeszcze w okresie, gdy tragedia ta była żywawśród lokalnej społeczności. Krzyż jest z czasów o wielepóźniejszych od średniowiecznej praktyki zawierania umów
pojednania między zabójcą a rodziną ofiary, a w efekcie
czego morderca zobowiązany był do postawienia krzyża
pojednania w miejscu dokonanej zbrodni. Sądzi się zatem, żekrzyż został postawiony przez rodzinę ofiary na wzór żywej
jeszcze w społeczeństwach tamtego czasu tradycji stawiania
krzyży pojednania rodem z średniowiecza.

16

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Krzyż w Wierzbniku, gm. Grodków
Krzyż znajduje się przy gotyckim murze kościoła św.
Archanioła. Zabójstwa dokonał rycerz Lorenc Rorawe w roku
1449, czego dowodzić ma umowa kompozycyjna zawarta w
tym roku w Otmuchowie. Sam kościół wzmiankowany jest w
XIV w. jako nadanie panów z Pogorzeli. Wielokrotnie
przebudowany. Obecny, barokowy kształt uzyskał po
przebudowie w 1766 r., co było prawdopodobnie wynikiem
niszczącego świątynię pożaru. Kościół posiada bogate
wyposażenie wnętrz, od gotyckich drzwi przez elementy
renesansowe, barokowe i klasycystyczne. Zachowały się
natomiast relikty gotyckiej murarki w dolnych partiach murówkościelnych.

17Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Krzyż w Kolnicy, gm. Grodków
Krzyż (z XIV-XVI w.) znajduje się tuż przy murze
okalającym kościół p.w. św. Wawrzyńca. Nie ma informacji nt.
historii powstania tego zabytku jurysdykcji karnej.
Krzyż w Wojsławiu, gm. Grodków
Krzyż (z XIV-XVI w.) znajduje się przy południowej
bramie kościoła Narodzenia NMP. Jak głosi legenda został on
postawiony przez mężczyznę, który podczas strzelania na
wiwat zabił przez nieuwagę swoją żoną.

18

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Krzyż w Gałążczycach, gm. Grodków
Krzyż (z XIV-XVI w.) w niespotykanej często formie
trójramiennej (krzyż św. Antoniego) zlokalizowany jest przykościele pw. Matki Boskiej Królowej Świata i św. Marcina.
Wedle legendy, młody mężczyzna zabił tu swoją narzeczoną.
Mikołajowa, gm. Grodków
Krzyż (z XIV- XVI w.) znajduje się w zaroślach przydrodze do Gałążczyc. Nie ma informacji nt. umowy
kompozycyjnej dotyczącej zdarzenia. Nie jest znana również
legenda mówiąca o dokonanej tu tragedii.
Krzyż w MałujowicachKrzyż datowany na XIV-XVI w. znajduje się przywewnętrznej stronie kościelnego muru w centrum wsi
Małujowice. Wedle legendy postawił go zabójca, którego byłanarzeczona wyszła za mąż za innego mężczyznę. Winowajcazabił kobietę widłami, których ryt widnieje na krzyżu. Nie maniestety zachowanej umowy kompozytowej do tegozdarzenia, stąd historię znamy jedynie z zachowanej legendy.
Jej pełną treść można znaleźć w przedwojennym opracowaniu
Paula Fragera, nauczyciela z Brzegu, który w 1922 r. wydał
zbiór legend Ziemi Brzeskiej pt. ”Legendy Brzegu i okolic” –„Legenda o widłach do gnoju i o drzwiach zamurowanych”.

19Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Powiat oławskiKrzyże pojednania/pokutneKrzyż w Niwniku, gm. Oława
Na początku wsi Niwnik, tuż przy skręcie drogi z
Jaczkowic w kierunku kościoła na terenie posesji nr 1
(budynku mieszkalny już nie istnieje) widnieje pozostałość
kamiennego krzyża pokutnego (XIV-XVI w. ). Nie zachowała
się tu żadna informacji na temat zdarzenia, ofiary i winowajcy,
a nie wspomina o tej historii żadna legenda. Na podstawie
fragmentu rytu miecza na krzyżu możemy jedynie domyślać
się narzędzia, jakim dokonano zbrodni.
20Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Krzyż nr 1 w Sobocisku, gm. OławaKrzyż z XIV-XVI w. zlokalizowany przy murze
gotyckiego kościoła Wniebowzięcia NMP z pierwszej połowy
XIV w. Nie ma informacji na temat historii dokonanego tu
zabójstwa, nie zachowała się umowa kompozycyjna, ani też
nie ma śladu o historii w lokalnych legendach.

21

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Krzyż nr 2 w Sobocisku, gm. OławaKrzyż z XIV-XVI w. zlokalizowany przy posesji nr 38 wewsi. Nie ma informacji na temat historii dokonanego tu
zabójstwa, nie zachowała się umowa kompozycyjna, ani też
nie ma śladu o historii w lokalnych legendach.

22

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

ZakończenieŚredniowieczna jurysdykcja karna odcisnęła
swoje znamię na ówczesnej świadomości społecznej,będąc elementem systemu kształtowania postaw
wobec prawa i współobywateli. Swoją drastycznością,wyszukanymi metodami była tworem tamtych czasów imiała oddziaływać profilaktycznie, odstręczając
człowieka od wyrządzenia zła lub nakazywać odpłacić
wyrządzone zbrodnie. Dzisiaj myślimy o tym z
przerażenie, a szczególne memento stanowią
zachowane do dziś zabytki jurysdykcji karnej, które

23

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

były tematem niniejszego
historii regionalnej.

opracowania

amatoraZabytki jurysdykcji karnej na terenie obszaru
działania Stowarzyszenia Brzesko-Oławskiej Wsi
Historycznej są unikatowe w skali kraju i w zasadzie niewystępują poza terenami historycznego Śląska. Są onezwiązane z wpływami kultury niemieckiej i czeskiej,
jakie kształtowały przez stulecia ziemie wokół Oławy i
Brzegu. W większości przypadków opisanych tu miejsc
nie dysponujemy zapiskami kronikarskimi, czy też
historycznymi dokumentującymi tragiczne zdarzenia z
przeszłości. Rzadko kiedy powie nam coś o nich lokalna
legenda, podanie, czyniąc je tym bardziej tragicznymi,
bo zapomnianymi. Każdy z tych pomników historii kryje
za sobą tajemnicę zbrodni i ludzkiego charakteru.
Zatrzymajmy się zatem, spójrzmy na tych świadków
zamierzchłych zdarzeń, i jak mówią łacińskie słowa naniektórych z kamiennych krzyży, „in memento” - ku ichpamięci pozwólmy sobie na chwilę refleksji nad
ludzkim nieszczęściem, które setki lat temu
skrzyżowało w tych miejscach drogi życiowe ofiary i
zbrodniarza.

24

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Bibliografia:
Banik Joanna, „Lewin Brzeski. Monografia miasta.”, Lewin
Brzeski 2005
Frager Paul, „Legendy Brzegu i okolic”, przeł. W. Skibiński,Opole 2008
Gałwiaczek T. ,Jakubowicz Z., „Nad Odrą i Oławą- szkice
turystyczno-krajoznawcze z okolic Oławy”, Wrocław 2012

Gałwiaczek T., ”Rzemiosło katowskie w nowożytnej
Oławie na podstawie rachunków miejskich i ksiąg
metrykalnych” w „Ziemia Oławska - tradycja awspółczesność”, Oława 2018
Wrzesiński Sz., „Pomniki bólu i śmierci. Zabytki dawnego
prawa na ziemiach polskich”, Zakrzewo 2008

Opracowania internetowe
https://depot.ceon.pl/bitstream/handle/123456789/170
00/Piotr%20Bukowczyk_Doktorat_wersja%20do%20pub
likacji.pdf?sequence=1&isAllowed=y Stworzenie publi-

kacji dot. zabytków dawnej jurysdykcji karnej na
obszarze obecnego terenu działania Brzesko - Oław-

25

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

skiej Wsi Historycznej oraz przeniesienie praw autorskich
http://dolnoslaskosc.pl/zasadzcy-na-dolnymslasku,1125.html
www.muzeum.edu.pl/pl/radom/zwierciadlo-saskie-iprawo-magdeburskie-%E2%80%93-fundamentem-dlaeuropy,167.html
http://wratislavia.archeo.uni.wroc.pl/6-tom/2.pdf
www.zabytki.org.hostingasp.pl/Wykaz.aspx?typ=1&woj=
1www.zjk.centrix.pl

26

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa
inwestująca w obszary wiejskie. Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020– Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Spis treści
Słowo od autora………………………………………………………..2
Wstęp………………………………………………………………………..2
Rozdział I. Idea zadośćuczynienia za dokonane
zabójstwo…………………………………………………………………..3
Rozdział II. Kodyfikacja prawa karnego na Śląsku……….7
Rozdział III. Zabytki średniowiecznej jurysdykcji karnej
na terenie Brzesko-Oławskiej Wsi Historycznej……….. 13Zakończenie……………………………………………………………..23
Bibliografia……………………………………………………………….25

27