MINERALNOTAT

2002

Av Torgeir Garmo
Ny veg Sandane-Anda i Sogn og Fjordane vart
ferdig i november Ol. Vegen har til dels høgeskjeringar i gneisbergartar og anorthosittar nærastSandane.
Anorthositten har fleire stadar koronitt-strukturog tleire mindre linser (diameter 0,1- l m) med eklogitt. Han har elles enkeltlag og flater med fuchsitt og
minst ei merke leg linse med orthitt.
Av størst interesse for samlarar var likevel ei rekkje lag/linser med grøn aktinolitt i store krystallaggregat. Materialet var ennå friskt og kunne takast ut
som flotte prøver på opptil mange kilo ..
Den fYrste linsa fann vi omlag 400 m nord foravkjøyringa til Sandane Nord, og det var mange dei
neste hundre metrane sørover.
Den nye utskipingskaia på Åheim er nå ferdig
utskoten og området jamna til. I den grovt stripa
gneisen her har det i årtiar vore gjort gode funn av
mineral kvar gong det har vore arbeidd på kaia.
Bergarten er ein stripa, grov gneis med fleire mineraliserte sprekkar, til dels druserike, og på tvert av
stripinga. Det har tidlegare vore funne ypperlege
muskovittkrystallar her, til dels med kloritt, kvarts,rutil og kalsitt. Kvartsen har ofte tessinerhabitus, er
klar og kan bli opp til20cm.
Lokale samlarar har fYlgt med på arbeidet her, og
hadde i fjor berga ei heil kasse med mineral (klinoklor,kvarts og kalsitt) av tildels ypperleg kvalitet.
I april var berre eit par mindre sprekkar med flottekalsittkrystallar tilgjengelege nede på kaiområdet.
Men oppe på kanten var ein mineralisert sprekk med
druse full av seig leire tilgjengeleg. Her kunne vi
berge eit par titals stuffar med estetiske, grønsvarte
klinoklor-rosettar med diameter på 1-2,5 cm. Desse
forekjem til dels saman med klare kvartskrystallar med
tessinerform, kalsitt, og sjeldnare pyritt og turmalin.
Den velkjende hessonitt-forekomsta i Gråttådaleni Beiarn er nå nærast tømd, dvs. at den hessonittførande linsa i kalksteinen er teken heilt ut. Utan tvil
finst det fleire slike linser i nærleiken, men dei er alledekte av tett vegetasjon og vanske lege å oppdage.
I skjeringa ved sia av er det også hessonitt og ein
raudbrun vesuvian, men i dårlegare kvalitet.
Ved å bruke eit par dagar i Beiarn og langs RV 17
14

sør for Skjerstadfjorden og i fjella her, greidde vi åspore opp 6-8 andre, ulike skarnforekomster med
hessonitt, diopsid, vesuvian og andre mineral. Potensialet i denne delen av Nordland er utvilsomt stort,og eg er overtydd om at ein med litt arbeid her kan
finne nye forekomster med høg kvalitet på mineralane.
Ny E6 med ein lang tunnel er nå i arbeid under
Korgenfjellet mellom Mosjøen og Mo i Rana i Nordland.
På tippen og påhogget på nordsia fann vi ingenting av interesse, men dette kan vera fordi det var såstøvete.
På sørsida er det til dels høge skjeringar i ein glimmerskifer med talrike linser og gangar av pegmatitt.
Pegmatittane består nesten berre av kvit feltspat,kvarts og muskovitt, men i tynne soner kan det vera
ein vakkert raud, skarpkanta dodekaedrisk granat(pyralspes. ?) med diameter opp til 1,5 cm. Nokosjeldnare er grønblå apatitt i krystall ar opp til2cm og
pyrrhotitt.
På dette området vil det også vera vegarbeid neste
sommar.
Fyrste helga i november var eg på nytt sørover E
18 til Akland i Risør. Saman med Einar Bjordam og
Vegard Evja brukte eg dagen rett ved industriområdetder det etter kvart vil koma ei stor innkøyring.
I dette området er berggrunnen svært kompleks
med (vesentleg) Mg-rike bergartar.
Alt april kunne vi (Trond Bergstrøm og TorgeirGarmo) plukke mykje turmalin (dravitt?) i smale,pegmatittiske gangar i ein kvartsittb.a. som ogsåførde sillimanitt og feltspat-solstein.
Dravitten kunne unntaksvis nå lengder på 8-10cm, var skinande blank og godt terminert, men såsprø at han var nesten uråd å få heil ut. Eit stengleg,
gult mineral er nå køyrt på røntgen, og viser seg åbestå av ei blanding av kalsitt, kvarts og kalifeltspat.

iDette materialet er ennå tilgjengeleg, men vi konsentrerte oss nå om andre bergartar.
Rett under det komande krysset skjer traseen ein
minst 10m brei bergartshorisont med nesten berre
sillimanitt og amfibolar (anthophyllitt/aktinolitt ?), ibinokular kan eg sjå at det her er rikeleg med skarpt

Fra E 18, Brokelandsheia

litt nordfor Akelandforekomsten.

raude, stundom velforma rutilkrystallar opp til 2-3mm. På staden meinte eg også å kunne skjelne xls av
komerupin?
Inne i denne sillimanittbergarten eller tett inntil ligg
gangar av kvarts med store mengder bleikblåeordieritt. Stundom ligg eordieritten meire som avrunda linser og knollar i gangdrag i bergarten, og
han er da nesten alltid full av hematittfloss slik athan får ein flott solstein-sehiller. Dei beste stykka er
raudfarga tvert igjennom, og er eit unikt smykkemateriale. (ref. framsida STEIN nrA/02)
I gangane der kvartsen dominerer er sehillereffekten svært dempa eller manglar heilt, til gjengjeld
finst det her mindre knollar med eordieritt av fasettkvalitet. Større knollar av eordieritt viser i snitt (vedsaging) ulike farger og sehiller-effekt, stundom erdelar av eordieritten omvandla til ei grøn, utflytande
masse.
Krystallar av eordieritt finst i enkelte, serie g større
knollar. Dei er vanlegvis grønblå og uklåre og vanskeleg å preparere ut fordi sprekkane frå kvartsen gårtvert igjennom dei.
I eordierittlinsene finst det vidare litt flogopitt som
ofte er omdanna til flott vermieulitt, unntaksvis i flak!

Foto Trond Bergstrøm.

masser opp til l Ox lOem, av og til også hematitt. Avandre mineral i desse gangane registrerte eg berrezirkon.
I ein kvarts-/eordierittgang i amfibolitt oppe i fjellsida på austsida av traseen fann eg vidare skarpe,
brune sillimanittxls opp til l x 6 cm. Her henta eg ut
fleire flotte stuffar.
Ein stor knoll står ennå att der det blir påkøyringfrå Akland. Store delar av denne ser ut til å bestå av
ein albitt-bergart med mykje innvaksen horublendeog rutil. Talrike druser er avdekte på sidene og påtoppen, her er det henta ut vakre stuffar med krystallar av dei nemnde minerala.
På toppen av knollen: Albitten er kvitlbleikrosa i
xls opp til l cm. Homblende forekjem i grønsvarte,ofte terminerte xls til 6-7cm, og rutil i (vanlegvis) mindre, skarpkanta, brune xls til 3em.
Nede i vegskjeringa 50-100m lenger sør: Innvaksen i albititten finst rutilen i relativt skarpe xls
opp tillOem!
I drusene (vanlegvis små) finst klare albitt xls og
grøn homblende, i mindre mengder finst zeolittar(heulanditt + ehabazitt), sjeldnare brun titanitt og eit

15•

Mørke grønne Diopsidkrystaller, ca. 4 cm, medlysrosa albitt. Foto Trond Bergstrøm.
eplegrønt mineral bestemt til å vera ei blanding av
klinozoisitt og sepiolitt. Røykkvarts opp til 15 cm
med lag av hematitt er funne i ei druse så langt.
Det er vel knapt naudsynt å nemne at samlaranestår i kø og ventar på neste sprengning.
På sidevegen inn til pukkverket passerte vi eitfelt med amfibolittbergart. I større og mindre druser idenne var det flotte tremolitt-xls opp til3cm og også(hydroxyl- 7) apatitt i cm-lange, kvite xls.
70m lengre inne stikk ein mindre knoll med rosa,
og også til dels vakker blå-kvarts i dagen.
Vi køyrde også ein liten kilometer nordover traseen litt forbi der det nå blir støypt ei lita bru. I ein
halvmeter brei gang i amfibolitt står det her klumpar
av vakkert raud granat i biotitt omtrent loddrett i
vegskjeringa på austsida. Trass i stor aktivitet frå ei
rekkje samlarar, var det ennå råd og hente ut store
stykke.
Mindre parti av denne granaten ser ut til å vera
heil nok til å kunna facettslipast, og syner ei vakker
raudfarge.
Det skal vera funnen klar gul beryll i ein pegmatitt
litt lengre nord. Denne har eg ikkje sett sjølv.
RAVNEBERGET,SØNDELED.
Her var vi snøgt innom like før dei gav seg fordagen. Det hadde ikkje vore sprengt på ei stund pågrunn av dårleg ver, og ny sprengning var ikkje bestemt. Rundsag sjølv var sjukmeld, og kona sat ibua. Ho visste fram ei lita samling med mineral hohadde frå brotet, og fekk litt av meg frå E 18.
Her må eg ta med nokre pene, preparerte prøver tilhenne neste gong.
Vi rusla rundt ein halvtimes tid og fann ein rimeleg
bra molybdenitt. I ei open druse i veggen ut mot

16vegen plukka eg ut ein delleireklumpar, ved vasking
viste eit par av desse seg å vera fine homblendestuffar. Elles låg det att ein del gul prehnitt underveggen til høgre.
VALBERqKRAGERØ.
Adgangen til dette brotet ser nå ut til å vera litt
enklare att, og vi køyrde heilt oppI øvste etasjen fann vi grøne skapolittmasser som
likna svært påjade, og truleg egnar seg glimrande tilsliping.
I druser i nysprengt materiale fann vi litt kvartskrystallar, horn blende og klinoklor.
På det nedre nivået var ei kjempeblokk med ei stor
linse med kvit kalsitt som gav flotte spaltestykke. I ei
druse i denne var bra kalsittxls, kvartsxls opp til3cm,litt albitt og, eit grått, stengleg mineral i flotte rosettar. Hans Jørgen Berg på MGM har bestemt dettemineralet til å vera tremolitt.
I veggen rett under øvre nivå fann Vegar ei
kjempedruse med store mengder kalsittxls. Dessverre
var krystallane grå og enkle, og i matriks rundt var
det berre klare /kvite albittxls. Vi arbeidde lenge idrusa og fjerna mykje gulgrå leire, og det tok da til åkoma fram kvartsxls. Dei mindre var klare, med sterktetsa, dei større (lO cm og større) uklare og nokouskarpe. Her tok eg etter kvart ut den største kvartsxl
eg har funne, 58 cm lang og 38 kg, i 3 delar. Vegar skal
lime denne, og han går i den samlinga driftselskapetskal leggje opp !)I ein del av kvartsen er det skittenbrune, omvandlaskapolittxls, enkelte av dei skarpe og terminerte.
Vi kunne ane fleire kjempekvartsar innover i drusa,men på grunn av arbeidstilhøva måtte vi gjeva oss(Vi måtte forankre oss med tau, det var 10m ned, og
det var minus-grader og heldt på å bli myrkt).
Øvre Otta-utbyggjinga
i Skjåk i Oppland er nå igang, og i løpet av dei neste par åra skal det sky tast
15-20 km med tunellar her, byggjast nye vegar m.m.
Pr. desember 02 har arbeidet kome vel ein kilometerinn i fjellet, og på tippen har eg funne ein breksje
med mørkeraude saumar av piemontitt. I sjeldnare
tilfelle opnar det seg druser med xls opp til3mm, ofte
med laumontitt. I vegskjeringa nedafor har ei liknande
minerali-sering, men med prehnitt i tillegg, vore kjendi25år.
H0GTUVA,NORDLAND:
Dei store bleikt brun grå xls eg fann i ein pegmatitt
40m frå høgtuvaitt-lokaliteten er nå bestemt på MGMtil å vera cummingtonitt, delvis med innblanding av
kvarts og vennikulitt.
Fleire foto neste utgåve. red.

i