Tractatus Juxta hunc textum<Introductio>
Juxta hunc textum tactum1 in libro Peri Hermeneias “de quolibet dicitur
affirmatio vel negatio2”, ideo quaero3 hanc conclusionem : utrum 4 aliqua sit5
consequentia bona et formalis quae de se non valet. Et quod6 sic arguitur7
multipliciter8.
<Primum argumentum9>
Primo sic : haec consequentia est bona « album erit hoc ; ergo hoc erit album »,et illa eadem non valet ; ergo conclusio vera10.
<Quod est bona>Consequentia patet11, et antecedens arguitur sic, scilicet12 quod illa13
consequentia sit14 bona : quia si iste terminus ‘album’ supponeret15 eodem modo aparte praedicati in consequente sicut a parte subjecti in antecedente, tunc foret
consequentia bona ; sed supponit sic, ut probabo ; ergo et cetera.
Prima consequentia est bona16. Consequentia patet, et minor probatur17 : namnullum nomen a sui natura habet suppositionem18 ; ergo nec iste terminus‘album19’ ; sed iste terminus ‘album’ habet suppositionem20 ; ergo a parte alterius ;sed non est dare21 aliquid22 a parte23 cujus habet1 suppositionem nisi verbum
1 tactum PV : tractatum F : om.R
2 negatio : et de nullo simul add.R
3 ideo quaero FPV : respondeo ad R
4 utrum FPV : om.R
5 sit FPV : est R
6 et quod FPV : quod R
7 arguitur PV : hic arguitur F : arguo R
8 multipliciter : probatur add.F
9 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
10 vera FPV : falsa R
11 patet FPV : est bona R
12 arguitur sic scilicet FPV : probatur pro utraque sui parte pro prima parte videlicet R
13 illa FPV : haec R
14 sit PV : sit quod F : est R
15 supponeret FPV : supponit R
16 prima consequentia est bona FPV : om.R
17 consequentia patet et minor probatur FPV : quod sic supponat probatur R
18 habet suppositionem FPV : habet a parte subjecti supponere R
19 ergo nec iste terminus album PV : om.R
20 suppositionem] sed ... suppositionem] LAC F
21 dare FPV : om.R
22 aliquid PVR : om.F
23 a parte FPV : respectu R-1-

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
respectu cujus supponit ; ergo2 habet suam3 suppositionem a verbo respectu cujus
supponit ; sed omnem suppositionem quam illud verbum attribuit sibi4 a partesubjecti, eandem vel consimilem attribuit vel attribuere potest illi5 a parte praedicati ;ergo ita bene et eodem modo supponit praedicatum sicut subjectum, vel6 detur
causa diversitatis.
<Quod non valet>
Et quod consequentia non valeat probatur : antecedens est verum, etconsequens est falsum ; ergo et cetera.
Quod antecedens sit verum declaratur : ponatur quod Socrates nunc sit albus etnumquam immediate post hoc erit albus, tunc notum est quod antecedens est
verum7, scilicet ‘album erit hoc’.
Quod probatur sic : hoc erit hoc, demonstrato Socrate, et hoc est vel eritalbum ; ergo album erit hoc.
Et quod consequens sit falsum patet : quia, immediate post hoc, hoc numquam
erit album ; ergo hoc non erit album, quod est contradictorium consequentis ; ergo
et cetera8.
<Responsio>
Ad illud principale respondeo9, et dico quod consequentia est satis bona,
quamvis10 communiter negetur, propter hoc quod praedicatum semper spectat ad
rem11 verbi et supponit ad differentiam verbi12 cujus est praedicatum.
Sed aliqui13 probant 14 quod illa ratio nulla est15.
Forte 16 aliquis diceret quod ex hac ratione sequeretur quod Socrates in eodem
instanti17 erit18 albus et niger : quia, posito quod Socrates nunc sit albus et quod
1 habet FPV : habeat R
2 ergo : iste terminus album add.R
3 suam FPV : om.R
4 attribuit sibi FPV : habet R
5 illi FPV : om.R
6 ergo ita bene et eodem modo supponit praedicatum sicut subjectum vel FPV : si non R
7 verum : et consequens falsum add.R
8 et quod consequentia non valeat probatur ... et cetera R : om.FPV
9 principale respondeo PVR : respondeo principaliter F
10 quamvis FPV : licet R
11 rem FPV : naturam R
12 et supponit ad differentiam verbi FPV : om.R
13 aliqui FPV : argumenta praedicta R
14 probant : #hoc# add.R
15 nulla est : et quod ratio non valet add. R
16 forte FPV : sed forte R
17 instanti PVR : om.F
18 erit P : sit FV : esset R-2-

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
numquam post hoc 1 erit albus sed niger continue per certum tempus, et sit A unum
instans post hoc, tunc in A instanti Socrates erit albus et in A instanti Socrates eritniger ; ergo in eodem instanti Socrates erit albus et niger ; consequens est falsum etimpossibile2 ; ergo et cetera.
Quod consequens sit falsum probo, et3 capio illam propositionem ‘in A instanti
4
hoc erit album et nigrum 5’ : in illa propositione praedicatur iste terminus ‘album etnigrum6’ ; ergo de tali est jam locutio vera7 ‘hoc est album et nigrum’ vel in A
instanti aliquando erit haec locutio vera ‘hoc est album et nigrum8’, sed9 jam non est
verum nec umquam erit verum ; ergo in nullo instanti erit haec vera ‘hoc est album
et nigrum’.
Nota quod haec consequentia est bona 10 communiter negata11 « hoc erit hoc, et
hoc est vel12 erit album ; ergo hoc erit album ». Ista consequentia patet perargumenta prius dicta13, et cetera14.

1 hoc : nunc add.F
2 et impossibile PVR : om.F
3 et FP : quia R : om.V
4 hoc FPV : Socrates R
5 album et nigrum FPV : albus et niger R
6 album et nigrum FPV : albus et niger R
7 locutio vera FPV : verum dicere R
8 vel in A instanti ... nigrum PV : om.FR
9 sed : hoc add.R
10 bona : et add.R
11 negata FPV : necessaria R
12 est vel FPV : om.R
13 prius dicta P : prius facta F : prius facta et praedicta V
14 ista consequentia patet ... et cetera FPV : om.R

-3-

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Secundum argumentum1>« Quoddam2 album non est coloratum ; ergo quoddam non coloratum3 non est
non album 4 », illa consequentia est bona, et haec5 eadem non valet ; ergo conclusio
vera6.
<Quod est bona>Consequentia est manifesta7, et antecedens probatur pro utraque sui parte.
Et probo primam partem8, scilicet9 quod illa consequentia sit bona : quia
arguitur ab uno convertibili ad reliquum10.
Antecedens probatur 11 : nam haec propositio ‘quoddam album non est
coloratum’ est particularis negativa ; ergo habet converti per contrapositionem12.
Consequentia patet13 : nam aliqua particularis negativa habet converti percontrapositionem, et non est major ratio quare una alterius quam alia14 ; ergo etcetera15. Si sit aliqua causa diversitatis, detur illa16.
Si illa17 debet converti per contrapositionem, tunc arguitur sic : quoddam18
album non est coloratum ; ergo quoddam non coloratum non est non album, sicut
patet in19 mutando terminos finitos20 in terminos infinitos ; ergo21 consequentia22
bona.

1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (1) — Version Alyngton manuscrits (1) —Version LSC (1)2 quoddam : secundo ad conclusionem arguitur sic quoddam R
3 coloratum FPR : album V
4 album FPR : coloratum V
5 haec FPR : om.V
6 vera FPV : falsa R
7 consequentia est (manifesta PV/manifestata F) FPV : om.R
8 probo primam partem FPV : primo pro prima parte R
9 scilicet PR : videlicet FV
10 reliquum : ergo et cetera consequentia est bona et add.R
11 probatur FR : arguitur PV
12 contrapositionem : #et non est major ratio# add.F
13 consequentia patet FV : consequentia probatur sic R : patet sic P
14 quare una alterius quam alia FPV : de una quam de alia R
15 ergo et cetera FPV : ergo habet converti R
16 si sit aliqua causa diversitatis detur illa FPV : et si sic detur illa causa diversitatis et cetera R
17 illa FPV : om.R
18 quoddam PV : quodlibet F
19 in FPV : om.R
20 finitos PV : infinitos F
21 ergo : illa add.V
22 consequentia : est add.V-4-

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Quod non valet>
Et quod1 non valet arguitur : nam2 casu possibili posito, antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo et cetera.
Consequentia tenet3, et antecedens probatur 4 : posito quod nullum album sit,tunc est hoc5 antecedens verum6 ‘quoddam album non est coloratum’ : quia ejus
contradictorium est falsum, scilicet ‘omne album est coloratum’ ; et tamen7
consequens est falsum, scilicet ‘aliquod8 non coloratum non est non album’ : quia
ejus contradictorium est verum, scilicet ‘omne non coloratum9 est non album10’,
tamen consequens est falsum11 de se ; ergo illa consequentia non valet.
<Responsio>
Ad illud solet dici a quibusdam12 quod nulla particularis negativa habet13
converti per contrapositionem quae fit ex terminis accidentalibus.
Sed contra illam responsionem arguitur sic14 : haec est15 particularis negativa interminis accidentalibus16 ‘quoddam album non est nigrum’, et habet17 converti percontrapositionem ; ergo responsio non est vera18.
Antecedens arguitur19 : nam illa sic convertitur « quoddam album non est
nigrum ; ergo 20 quoddam non nigrum non est non album », et haec est conversio
per contrapositionem ; ergo et cetera.
Et quod illa debeat sic converti probatur : nam aeque vere est hoc21 ‘quoddam
non nigrum non est non album’ sicut hoc1 ‘quoddam album non est2 nigrum3’ :1 quod : ista consequentia add.V
2 quoddam album non est coloratum ergo quoddam non coloratum non est ... nam FPV : om.R
3 tenet FPV : est bona R
4 probatur FPR : arguitur V

probatur : quia add.R
5 hoc FPV : om.R
6 verum : scilicet add.R
7 tamen FPV : om.R
8 aliquod FPV : quoddam R
9 coloratum FPV : album R
10 album FPV : coloratum R
11 tamen consequens (est FP/sit V) falsum FPV : sicut satis patet R
12 a quibusdam PVR : quidam F
13 nulla particularis negativa habet PVR : particularis negativa non habet F
14 sic PR : om.FV
15 est FPV : om.R
16 in terminis accidentalibus FPV : om.R
17 et habet FPV : potest R
18 non est vera FPV : est nulla R
19 arguitur FPV : sic probatur R
20 quoddam album non est nigrum ergo FPV : om.R
21 vere est hoc PV : ratione est hoc F : est haec vera R-5-

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
nam contradictorium illius ‘quoddam non nigrum4 non est non album5’ est falsum ;ergo hoc6 est verum.
Texte dans FPV

Texte dans R
Consequentia bona et antecedens
probatur
sic :
hoc
est
suum
contradictorium ‘omne non nigrum est
non album’, sed hoc est falsum ; ergo etcetera.

Antecedens7 probatur 8 : « omne
non nigrum est non album, sed9
quoddam album est non nigrum10 ;ergo quoddam album est non
album », consequens est falsum ;ergo et antecedens ; ergo patet quod
haec est vera ‘quoddam non nigrum
non est non album’ : quia11 ejus
contradictorium est falsum ; ergo
patet quod aliqua12 particularis
negativa
debet
converti
percontrapositionem.

Quod ipsum sit falsum probatur : quiasequitur « omne non nigrum est non
album, sed album est non nigrum ; ergo
album est non album », consequens est
falsum ; ergo et antecedens, et non pro
secunda parte ; ergo pro prima, sed
prima fuit ista ‘omne non nigrum est non
album’ ; ergo illa est falsa, quod fuitprobandum. Et si illa est falsa, tunc ejus
contradictorium est verum, sed ejus
contradictorium est illud ‘quoddam non
nigrum non est non album’ ; ergo ipsum
est verum. Et si sic ; ergo patet quomodo
aliqua particularis negativa in terminis
accidentalibus habet converti percontrapositionem.

1 sicut hoc FPV : sicut est haec R
2 est : non add.F
3 nigrum : quod probatur add.R
4 nigrum PVR : album F
5 album PVR : nigrum F
6 hoc : antecedens add.F
7 antecedens PV : om.F
8 arguitur nam PV : probatur nam F
9 sed FP : om.V
10 sed quoddam album non est nigrum : in mg.P
11 quia FP : et V
12 aliqua PV : om.F

-6-

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

Ideo aliter dico quod1 videndum
est quae particularis potest converti
per contrapositionem et quae non.

Ideo aliter respondeo. Pro quo
notandum quod aliqua est particularis
quae habet converti per contrapositionem
et aliqua non.

Pro quo sciendum est quod
particularis negativa in terminis
substantialibus potest converti percontrapositionem et quaedam2 interminis accidentalibus, et hoc est ubi
neuter illorum terminorum inparticulari negativa non est inferior3ad alium vel superior ; sedparticularis negativa non potest
converti per contrapositionem interminis accidentalibus ubi subjectum
est inferius ad praedicatum vel e
converso. Et hoc sufficit pro
argumento principali4.

Pro quo sciendum est quod
particularis in terminis substantialibus
generaliter
potestconverti
percontrapositionem ; in terminis vero
accidentalibus, quaedam est particularis
negativa quae potest converti percontrapositionem, quaedam non, ut
dictum est. Illa particularis negativa interminis accidentalibus potest converti
per contrapositionem ubi illi termini suntsic se habentes quod neuter illorum sit
superior ad reliquum nec inferior. Illavero non potest converti ubi illi termini
sunt sic se habentes sicut superius etinferius et cetera.

1 ideo dico aliter quod P : sed primo FV
2 quaedam P : numquam FV
3 inferior FP : inferius V
4 pro argumento principali PV : per argumenta principalia F-7-Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Tertium argumentum1>
Tertio arguitur contra conclusionem2 sic3 : haec consequentia est bona« exclusum est4 exclusum, et nihil aliud quam exclusum est exclusum ; ergo tantum
exclusum est exclusum », et haec5 eadem non valet ; ergo conclusio vera6.
Consequentia tenet.
<Quod est bona>
Et antecedens probatur pro prima parte7 : quia in ista 8 arguitur ab exponentibus
ad expositam ; ergo consequentia est bona9.
<Quod non valet>
Et quod ista consequentia non valet probatur10 : quia11 casu possibili posito12,
antecedens est verum et consequens est falsum ; ergo consequentia non valet13.
Consequentia patet, et antecedens arguitur sic14 : ponatur quod aliquid15 sit
exclusum, tunc patet quod exclusum16 est exclusum et nihil aliud quam exclusum est
exclusum17 : quia si non, tunc 18 aliud quam exclusum est exclusum, consequens hoc
est manifeste falsum, sicut19 patet.
Quod consequens praedictae20 consequentiae sit falsum probo sic21 : in omni
exclusiva affirmativa vera22 praedicatum attribuitur subjecto et removetur ab
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (2) — Version Alyngton manuscrits (2)— Version LSC (2)2 contra conclusionem : om.V
3 tertio ... sic PVR : om.F
4 est : est add.V
5 haec : om.V
6 vera FPV : falsa R
7 pro prima parte PR : om.FV
8 in ista PV : illa F : om.R
9 consequentia est bona P : consequentia bona FV : et cetera R
10 probatur FPR : probo V
11 quia : aliquo add.V
12 et quod ista consequentia non valet ... posito FPV : et pro secunda parte probatur R
13 non valet FPV : nulla R
14 arguitur sic P : arguitur V : probatur F : probatur sic R
15 aliquid FPR : aliquod V
16 exclusum FPV : aliquid R
17 exclusum : quod probatur add.R
18 tunc FPV : ergo R
19 sicut : satis add.R
20 consequens praedictae FPV : antecedens primae R
21 sic FPV : nam R
22 vera PV : om.FR-8-

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
oppositis1 subjecti, sed2 hoc praedicatum3 attribuitur 4 tam subjecto5 quam opposito6
subjecti, ut7 probabo, sequitur quod8 exclusiva sit9 falsa10 « tantum exclusum est
exclusum ».
Consequentia tenet11, et major est regula communis de exclusivis.
Et minor arguitur12 sic : oppositum subjecti est exclusum13 ; ergo hoc
praedicatum ‘exclusum14’ attribuitur15 oppositis16 subjecti.
Consequentia tenet, et antecedens arguitur sic17 : nam oppositum18 subjecti
excluditur19, per communes regulas ; ergo et cetera20.
Item21 : ex hoc consequente ‘tantum exclusum est exclusum22’ sequitur
falsum23 ; ergo hoc 24 est falsum.
Consequentia patet, et antecedens arguitur25 : nam sequitur « tantum exclusum
est exclusum ; ergo non exclusum est exclusum26 ».
Probatur consequentia : quia27 ‘non exclusum’ est oppositum subjecti illius
exclusivae, et oppositum subjecti28 excluditur, sicut prius argutum est29 ; ergo cum‘non exclusum’ excluditur, ‘non exclusum’ est exclusum30, consequens est falsum ;1 oppositis FPR : opposito V
2 sed FPV : ergo cum R
3 praedicatum : exclusum add.V
4 attribuitur FPV : attribuatur R
5 subjecto FR : subjectis PV
6 opposito FVR : oppositis P
7 ut FPV : sicut R
8 sequitur quod PV : ergo F : sequitur quod illa R
9 sit PVR : est F
10 falsa : scilicet add.R
11 tenet PR : patet FV
12 arguitur FPV : probatur R
13 (quia add.V) oppositum subjecti est exclusum FPV : opposita subjecti excluduntur R
14 hoc praedicatum exclusum PV : hoc praedicatum R : om.F
15 attribuitur PR : dicitur de F : ad tribuitur V
16 oppositis PV : opposito FR
17 arguitur sic PV : probatur R
18 oppositum PV : opposita R
19 excluditur PV : excluduntur sicut patet R
20 et antecedens arguitur sic ... regulas ergo et cetera PV : antecedens probatur nam

opposita subjecti

exclunduntur sicut patet per communes regulas R : om.F
21 item : aliter arguitur add.R
22 tantum exclusum est exclusum PVR : om.F
23 falsum PVR : falsa scilicet tantum exclusum est exclusum F
24 hoc PV : ipsum R : om.F
25 arguitur PV : probatur FR
26 est exclusum PVR : om.F
27 quia FPV : om.R
28 subjecti : exclusivae add.P
29 argutum est FPV : dictum est R
30 est exclusum PVR : excluditur F-9-

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
ergo <et> illud ex quo sequitur, sed illud est consequens principalis consequentiae1 ;ergo consequens principalis consequentiae2 est falsum ; ergo illa consequentia nonvalet, quod fuit probandum3.
<Responsio>
Pro illo dicitur quod illa consequentia non valet4.
Et quando arguitur sic5 “hic arguitur ab exponentibus ad expositam ; ergo etcetera”, concedo consequentiam et nego antecedens, nec debet illa exclusiva sic
exponi6 « exclusum est exclusum, et cetera7 ; ergo tantum et cetera8 », sed oportet9
addere istam tertiam10 exponentem, scilicet istam ‘aliud quam exclusum est
exclusum’ super talem11 ‘non exclusum est exclusum’ : nam sicut argumentum
factum in oppositum illius consequentiae satis12 probat quod talis13 exclusiva ‘tantum
exclusum est exclusum’ formaliter includit14 opposita15, videlicet16 ‘nihil aliud quam
exclusum est exclusum’ et etiam17 ‘aliud18 quam exclusum est exclusum’, et ita
oportet quod copulativa facta ex ejus19 exponentibus formaliter includit20 opposita21
ad quod illa consequentia valeat ab22 exponentibus ad expositam. Consimiliter
respondendum est ad quamcumque23 exclusivam.

1 principalis consequentiae FPV : principale R
2 principalis consequentiae FPV : principale R
3 probandum : ergo et cetera add.R
4 valet : exclusum est exclusum et nihil aliud quam exclusum

est exclusum ergo tantum exclusum est
exclusum add.R
5 sic : probando eam add.R
6 exponi : scilicet add.R
7 et cetera FP : et nihil aliud quam exclusum est exclusum R : ergo et cetera V
8 ergo tantum et cetera P : ergo tantum exclusum est exclusum R : ergo et cetera F : ergo tantum exclusum
et cetera V
9 oportet FPV : debet sic exponi et R
10 istam tertiam FPV : unam aliam R
11 super talem FPV : vel istam R
12 satis FPV : om.R
13 talis FPR : ista V
14 includit FPV : includat R
15 opposita : in se add.R
16 videlicet : quod add.R
17 etiam FP : om.R
18 aliud FP : aliquid aliud R
19 ejus FP : suis R
20 includit FP : includat R
21 opposita : in se add.R
opposita] videlicet quod nihil aliud quam exclusum ... opposita] LAC V
22 ab : istis add.R
23 quamcumque FPV : omnem consimilem R- 10 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Quartum argumentum1>
Ad conclusionem arguitur sic2 : « Socrates curret, et nihil aliud a Socrate3
curret ; ergo tantum Socrates curret », haec consequentia est bona, et haec eademnon valet ; ergo conclusio vera4.
<Quod est bona>Consequentia tenet5, et antecedens arguitur pro prima parte6 : quia in illa
exclusiva7 arguitur ab exponentibus exclusivae8 ad ipsam exclusivam9, sicut
apparet10 ; ergo et cetera 11.
<Quod non valet>
Et quod illa consequentia non valet probatur12, et pono13 quod Socrates curretcras et quod nihil14 praeter Socratem curret in illo tempore in quo Socrates curret,
et quod Socrates corrumpatur in fine crastinae diei, et quod post sui corrumptionem
generentur alii homines et quod illi15 currant. Illo posito, antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo et cetera.
Antecedens probo sic16 : Socrates curret, ut17 patet, et nihil aliud a Socratecurret18 : quia si sic19, detur tunc20 : aliud a Socrate curret21 ; ergo quod est aliud a
Socrate curret22 vel quod1 erit aliud a Socrate curret. Consequentia tenet2 per hanc
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (3) — Version Alyngton manuscrits (3) —Version LSC (3)2 ad conclusionem arguitur sic PV : quarto arguitur ad conclusionem principalem sic R : om.F
3 a Socrate FPV : quam Socrates R
4 vera FPV : falsa R
5 tenet PV : bona FR
6 et antecedens arguitur pro prima parte P : et arguitur sic pro prima parte V : et antecedens probatur pro
prima parte F : et antecedens pro utraque parte probatur et primo pro prima parte arguitur sic R
7 quia in illa exclusiva FPV : hic R
8 exclusivae FPV : om.R
9 ipsam exclusivam FPV : expositam R
10 sicut apparet FPV : om.R
11 et cetera FPV : consequentia bona R
12 quod illa consequentia non valet probatur FPV : pro secunda parte arguitur sic R
13 pono FPV : ponatur R
14 nihil : aliud add.R
15 quod illi FPV : om.R
16 probo sic PR : arguitur quod F : scilicet quod V
17 ut PVR : om.F
18 curret : ergo et cetera add.R
19 sic FPV : nihil R
20 tunc FP : tunc sic V : ergo oppositum scilicet aliquid R
21 curret : tunc sic aliud a Socrate curret add.R
22 a Socrate curret FPV : om.R

- 11 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
regulam : terminus communis3 supponens respectu verbi de futuro indifferenter
supponit pro hiis qui sunt et pro hiis qui erunt4, sed nec uno modo5 nec alio modo,
ut probabo ; ergo et cetera.
Prima pars probatur, videlicet quod nihil quod est aliud a Socrate curret : quia
nihil est aliud a Socrate quod6 numquam curret, hoc7 patet per casum. Nec illud
quod8 erit aliud a Socrate post hoc9 curret : quia si sit sic10 ; ergo11 Plato ; tunc Plato
curret qui erit aliud a Socrate12.
Contra : omnis alietas13 requirit et exigit14 existentiam15 extremorum ; sed Plato
non erit16 quando Socrates erit17 ; ergo Plato18 numquam erit aliud a Socrate, et, peridem, nec aliquis alius19 homo ; ergo nec Plato erit aliud a Socrate. Et si sic, quamvis
multi homines currant, non20 sequitur quod aliud21 a Socrate curret22 : quia illud
quod curret non23 erit aliud a Socrate.
Iterum, si Plato qui curret24 erit aliud a Socrate ; ergo25 quando Socrates26 eritvel quando Socrates27 non erit. Non quando Socrates erit erit Plato aliud a
Socrate28 : quia tunc Plato29 non erit, ut patet per casum, et omnis alietas requirit
existentiam30 extremorum 1 ; nec2 quando Socrates non erit erit Plato aliud a
1 quod FPV : om.R
2 tenet FPV : patet R
3 communis FPV : om.R
4 indifferenter supponit ... qui erunt FPV : ampliatur ad supponendum pro eo quod est vel erit R
5 modo : est verum add.R
6 quod : post hoc add.R
7 hoc FPV : ut R
8 quod : est add.P
9 post hoc FPV : numquam R
10 si sit sic FPR : si sic V
11 ergo FPV : sit illud R
12 tunc Plato curret qui erit aliud a Socrate PV : tunc hoc currens quod erit aliud a Socrate F : ergo Plato eritaliud a Socrate R
13 omnis alietas PR : nota alietatis FV
14 et exigit FPV : om.R
15 existentiam FPV : essentiam R
16 erit FPV : currit R
17 erit FPV : currit R
18 Plato FPV : om.R
19 aliquis alius R : aliquis FP : alius V
20 non : tamen add.R
21 aliud PVR : alii F
22 curret PVR : currant F
23 non FPV : nec est nec R
24 qui curret FPV : om.R
25 ergo : erit aliud a Socrate add.R
26 Socrates FPV : om.R
27 Socrates PV : om.FR
28 erit Plato aliud a Socrate FPV : om.R
29 Plato PVR : om.F
30 existentiam corr. : essentiam R- 12 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Socrate, ut potest probari per idem argumentum ; ergo et cetera3. Et per idem
potest probari quod nullus homo generandus erit aliud a Socrate ; ergo sequitur
quod non erit ita quod aliud a Socrate curret.
<Responsio>
Pro illo dicitur4 quod ista consequentia non valet5 « Socrates curret, et nihil6
aliud a Socrate curret ; ergo tantum Socrates curret ».
Et cum7 infertur8 quod sic, quia arguitur ab exponentibus et cetera9, dicitur
quod non. Immo10, illa exclusiva et quaecumque consimilis, scilicet ‘tantum Socrates
curret’ debet11 sic exponi « Socrates curret, et nihil quod non erit Socrates curret ;ergo tantum Socrates curret », sed12 tunc minor est falsa isto13 casu posito etconsequens falsum14 : quia aliquid15 non16 Socrates curret : quia Plato17 non18
Socrates, curret, et sic de aliis. Consimiliter respondetur ad quamcumque similemprobationem19.

1 et omnis alietas ... extremorum R : et omnis alietas et cetera P : quia nota alietatis non cadit nisi interexistentia ergo et cetera FV
2 nec FVR : et illud non P
3 ergo et cetera FPV : om.R
4 dicitur FVR : dico breviter P
5 ista consequentia non valet FPV : non valet consequentia et quando arguitur sic R
6 nihil PVR : om.F
7 cum PR : consequens F : ergo et cetera V
8 infertur : arguendo add.R
9 et cetera FPV : ad expositam R
10 immo PVR : ideo dicitur quod F
11 quaecumque consimilis scilicet tantum Socrates curret debet FPV : quaelibet talis habet R
12 sed RV : et P : om.F
13 isto FPV : in R
14 et consequens falsum F : et cetera et consequens falsum P : et cetera consequens est falsum V : om.R
15 aliquid : quod add.R
16 non : erit add.R
17 Plato : qui add.R
18 non : erit add.R
19 probationem FV : propositionem P
Consimiliter respondetur ... probationem FPV : om.R

- 13 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Quintum argumentum1>
Quinto principaliter ad conclusionem arguitur sic2 : haec consequentia est bona
« A desinit esse verum, et nihil aliud ab A desinit esse verum ; ergo tantum A desinit
esse verum », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera3.
<Quod est bona>Consequentia patet, et antecedens arguitur4.
Et 5 quod illa consequentia sit6 bona arguitur7 : quia arguitur ab exponentibus ad
expositam, ut apparet ; ergo et cetera8.
<Quod non valet>
Et quod illa consequentia non valet probo9 : quia10 antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo et cetera.
Consequentia tenet11, et antecedens arguitur sic12 : pono quod A nunc primo 13
sit verum et quod post hoc numquam erit verum14, et pono15 quod nihil sit verum16
nisi A, sed quod B immediate ante hoc fuerit verum et nunc non sit verum. Isto
posito, A desinit esse verum, per casum : quia A nunc est verum, et immediate post
hoc17 non erit verum ; ergo A desinit esse verum18, et19 nihil aliud ab A desinit20 esse
verum21 : quia nihil quod est aliud ab A22 desinit esse verum23 nisi A vel B, sed B
1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 quinto principaliter ad conclusionem arguitur sic PV : quinto

arguitur ad conclusionem principalem
sic R : om.F
3 conclusio vera FV : conclusio falsa R : et cetera P
4 arguitur PV : probatur FR
5 et : primo probatur add.R
6 sit FPV : est R
7 arguitur FPV : om.R
8 ut apparet ergo et cetera P : ut apparet V : ut prius F : ergo consequentia bona R
9 probo FPV : probatur R
10 quia : casu possibili posito add.R
11 tenet FPV : patet R
12 arguitur sic FPV : probatur R
13 A nunc primo PR : nunc A V : A numquam F
14 verum] et quod post ... verum] LAC R
15 pono : nunc add.P
16 verum : nunc add.R
17 hoc : A add.R
18 A desinit esse verum FPV : et cetera R
19 et : quod add.R
20 desinit FPV : desinat R
21 verum : probatur add.R
22 quod est aliud ab A FPV : om.R
23 verum : quia nihil desinit esse verum add.P- 14 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
non est aliud ab A : quia B non est A1, similiter nec2 A est aliud a B ; ergo 3 nihil
quod est aliud ab A desinit esse verum nec aliquid quod fuit aliud ab A desinit esse
verum : quia B numquam fuit aliud ab A : quia B nec fuit aliud ab A4 quando A fuit
nec quando A non fuit.
Texte dans FPV

Texte dans R

Quia A5 per casum numquam fuit, sed
A nunc primo est ; ergo quod fuit aliudab A non desinit esse verum nec quod
est aliud ab A desinit esse verum ; ergo
nihil aliud ab A desinit esse verum6,
consequens falsum.

Et non primo modo quando A fuit :quia quando A fuit, non fuit B nec
positum est per casum, nec quando A
non fuit, cum alietas debeat cadere interentia ; ergo quod est aliud ab A nec
quod fuit aliud ab A desinit esse verum ;ergo nihil aliud ab A desinit esse verum,
quod fuit minor probanda.

Modo probatur7 quod consequens principalis consequentiae sit falsum, videlicet
illud ‘tantum A desinit esse verum’ : quia sequitur « tantum A desinit esse verum ;ergo omne desinens esse verum est vel desinit esse A8, et B est desinens esse
verum ; ergo B est vel desinit esse A9 ».
Consequentia patet : quia syllogismus10 in prima figura, et minor patet percasum : quia B desinit esse verum11 ; ergo B est desinens esse verum.
Consequentia patet juxta12 communem resolutionem verbi in suum participium
et in hoc verbo ‘est’.
<Responsio>
Pro illo dico13, sicut prius, quod illa consequentia non valet nec debet sic
exponi14, sed exponitur sic15 : « A desinit esse verum, et nihil1 non 2 A desinit esse
1 est : A add.F
2 similiter nec FPV : nec R
3 ergo FPV : quia R
4 fuit aliud ab A] quia B nec fuit aliud ab A] LAC FV
5 quia A P : quia F : sed V
6 esse verum ergo nihil aliud ab A desinit esse verum P : esse verum V : om.F
7 probatur FPV : om.R
8 est vel desinit esse A PV : est A vel desinens esse A F : est A R
9 B est vel desinit esse A FPV : B est A R
10 quia syllogismus FPV : om.R
11 verum PR : om.FV
12 juxta FPV : per R
13 dico PV : dicendum F : dicitur R
14 debet sic exponi FPV : bene exponitur R
15 exponitur sic FPV : debet sic exponi R- 15 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
verum ; ergo tantum A desinit esse verum », et tunc minor est falsa. Similiter
respondetur ad quamcumque consimilem3.

1 nihil : quod add.R
2 non : est add.R
3 similiter respondetur ad quamcumque consimilem PV : similiter respondetur ad consimilem F : ergo etcetera R- 16 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Sextum argumentum1>
Item principaliter ad conclusionem arguitur2 : haec consequentia est bona « nihil
aliud a Socrate currit ; ergo tantum Socrates currit », et haec3 eadem non valet,sicut satis patet ; ergo conclusio vera4.
<Quod non valet>
Nam5 quod illa consequentia non valet patet6 : quia hic7 arguitur ab una
exponente ad suam8 expositam, et sic arguendo est9 fallacia consequentis ; ergo
conclusio vera10.
Texte dans FPV

Texte dans R

Consequentia patet et antecedens
arguitur11 :Secundo etiam probatur quod illaconsequentia non valet : quia casu
possibili posito antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo consequentia
non valet.

nam posito quod nihil currat, tunc12
antecedens est verum ‘nihil aliud a
Socrate currit’

Assumptum probatur : posito quodnihil currat13, tunc antecedens est verum
et consequens falsum ; ergo consequentia
non valet.

: quia « nihil currit ; ergo nihil aliud a
Socrate currit »,Et quod antecedens sit verum satis
patet : quia bene sequitur « nihil currit ;ergo nihil aliud a Socrate currit »,1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (4) — Version Alyngton manuscrits (4) —Version LSC (4)2 item principaliter ad conclusionem arguitur PV : sexto arguitur ad conclusionem sic R : om.F
3 haec PVR : om.F
4 vera FPV : falsa R
vera : sicut satis patet : add.FV
5 nam FPV : consequentia bona et assumptum probatur scilicet quoad ejus secundam partem videlicet R
6 valet patet PV : valeat patet F : valet R
7 hic FPV : om.R
8 suam FPV : om.R
9 est FPV : generaliter non valet argumentum immo sic arguendo committitur R
10 ergo conclusio vera FPV : om.R
11 arguitur PV : probatur F
12 posito quod nihil currat tunc PV : nullum currit F
13 currat : quod add.R- 17 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
et tamen1 consequens est 2 falsum3, scilicet4 ‘tantum Socrates currit’ : quia sequitur5« tantum Socrates currit ; ergo Socrates currit »,Texte dans FPV

Texte dans R

consequens est falsum6.

Consequentia illa tenet ab exclusiva
ad suam particularem, et tunc illa stabunt
simul ‘nihil currit’ et ‘Socrates currit’.

<Quod sit bona>
Et quod7 illa consequentia [non8]
valet arguitur statim : nam9 sequitur« nihil aliud a Socrate currit ; ergo
nihil currens est idem non Socrati ;ergo nihil currens est non
Socrates » :Sed quod consequentia sit bonaprobatur : quia sequitur « nihil aliud a
Socrate currit ; ergo nullum currens est
non idem Socrati ».

quia oppositum consequentis non statcum antecedente.

Illa consequentia
tenet :
quia
oppositum consequentis non potest stare
cum antecedente ; ergo consequentia
bona.
Assumptum probatur : quia illa nonpossunt stare simul ‘aliquod currens est
non idem Socrati’ et ‘nihil aliud a Socrate
currit’, ut satis patet,

1 et tamen P : tamen FV : sed quod R
2 est FPV : sit R
3 falsum : probatur add.R
4 scilicet FPV : videlicet R
5 quia sequitur FPV : quia repugnat positi ut sic arguatur R
6 falsum : et contra casum add.V
7 et quod PV : ergo F
8 non FV : alb. P
9 nam PV : nam non F- 18 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

Et similiter ultra1 : « nihil currens
est idem2 non Socrati ; ergo nihil
currens est non idem Socrati »,« nihil currens est non idem Socrati ;ergo nihil currens est non
Socrates3 », « nihil currens est non
Socrates ; ergo 4 nihil currens non est
Socrates5 ».

et tunc ultra « nullum currens est nonidem Socrati ; ergo nullum currens est
non Socrates », et ultra « nullum currens
est non Socrates ; ergo nullum currens
non est Socrates ».

Consequentia tenet : quia arguitur6 a propositione7 de praedicato infinito8 ad
seipsam9 negativam de praedicato finito10 ; ergo consequentia bona11, et12 ultra
sequitur « nihil13 currens non est Socrates ; ergo omne currens est Socrates ».
Consequentia tenet per istam regulam post contra14, et tunc sequitur15 ultra« omne currens est Socrates ; ergo tantum Socrates currit ».
Consequentia patet16 ab universali ad suam exclusivam de terminis transpositis,
et in rectis ; ergo a17 primo ad ultimum18, sequitur 19 « nihil aliud a Socrate currit ;ergo tantum Socrates currit », et sic potest argui quod a propositione habente plurescausas veritatis ad unam illarum20 est consequentia bona. Et non est fallacia
consequentis : quia sic argutum est quod ista consequentia sit bona « nihil aliud a
Socrate currit ; ergo tantum Socrates currit21 ».
Probatur : quia 22, ex opposito consequentis1 sequitur oppositum2 antecedentis3 :quia4 sequitur « non tantum Socrates currit ; ergo aliud a Socrate currit »,1 ergo nihil currens est non Socrates quia oppositum ... (ultra P/ulterius F) FP : om.V
2 idem FV : non currens P
3 nihil currens est non Socrates V : om.F
4 ergo] nihil currens est non idem Socrati ... ergo] LAC P
5 ergo nihil currens non est Socrates PV : om.F
6 quia arguitur FPV : om.R
7 propositione : affirmativa add. R
8 infinito FPV : finito R
9 seipsam PV : ipsam F : om.R
10 finito FPV : infinito R
11 ergo consequentia bona FPV : om.R
12 et : tunc add.R
13 sequitur nihil FPV : nullum R
14 post contra FPV : negatio postposita facit aequipollere suo contrario R
15 sequitur FPV : om.R
16 patet FPV : illa tenet R
17 et in rectis ergo a FPV : et tunc de R
18 ad ultimum FVR : om.P
19 sequitur FPV : si R
20 illarum : causarum add.V
21 et sic potest argui quod ... Socrates currit FPV : ergo consequentia prima fuit bona R
22 probatur quia FPV : secundo R- 19 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Texte dans FPV

Texte dans R

et regula a propositione et cetera ;ergo consequentia bona.

Quod probatur sic : nam benesequitur « non tantum Socrates currit ;ergo Socrates currit, et aliud a Socrate
currit », et ultra « Socrates currit, et aliuda Socrate currit ; ergo aliud a Socrate
currit », et tunc contingit probare quod a
propositione habente plures causas
veritatis ad unam illarum est bonaconsequentia.

<Responsio>
Pro illo dico quod consequentia
principalis non valet.

Pro illo dico quod illa consequentia
non valet, scilicet « nihil aliud a Socrate<currit> ; ergo tantum Socrates currit ».

1 consequentis PR : om.FV
2 oppositum FVR : contradictorium P
3 antecedentis PR : om.FV

antecedentis : ergo consequentia bona antecedens probatur add.R
4 quia : bene add.R- 20 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

Et tamen ad probationem,
conceditur1 totum usque ad illam« nihil currens est non Socrates ;ergo nihil currens non2 est
Socrates », et illam nego, et
quamcumque consimilem3 : quia statantecedens4
etoppositumconsequentis esse propositiones
consimiles. Sed illud bene sequitur« omne currens est non Socrates ;ergo nihil currens non
est
5
Socrates » : nam regula allegata vultquod ab affirmativa de praedicato
infinito sequitur negativa6depraedicato finito, cujusmodi nonarguitur hic. Et sic7 evitatur illud
inconveniens quod ibi deducitur,
scilicet a propositione habente plurescausas8 et cetera.

Et cum probatur, quia bene sequitur« nihil aliud a Socrate currit ; ergo nullum
currens est non idem Socrati », concedo
totum usque ad illam consequentiam« nullum currens est non idem Socrati ;ergo nullum currens non est Socrates »,et illam nego, et quamcumque talem :quia antecedens est propositio negativa depraedicato infinito : nam regula allegata
vult quod ab affirmativa de predicato
infinito ad negativam de praedicato[in]finito valet consequentia. Modo non
est sic in dicta consequentia, sed benesequitur « omne currens est non homo ;ergo nullum currens est homo », et sic
vitatur inconveniens ad quod deducitur.

1 conceditur V : concedo P : concedatur F
2 non PV : om.F
3 talem P : consimilem FV
4 antecedens : esse add.F
5 non est Socrates PV : non Socrates est Socrates F
6 sequitur negativa PV : ad negativam F
7 sic PV : om.F
8 plures causas F : plures V : et cetera P- 21 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Septimum argumentum1>
Item principaliter ad conclusionem2 : haec consequentia est bona « contingit tecurrere ; ergo contingit te non currere », et haec eadem non valet ; ergo conclusio
vera3.
<Quod est bona>Consequentia tenet4, et antecedens arguitur5, quod illa6 sit bona per Aristotilem
in libro Priorum7 dicentem8 “propositio de contingenti ad utrumlibet debet9
converti per10 oppositas qualitates11”.
<Quod non valet>
Et quod illa12 non13 valet arguitur sic : quia si illa consequentia valeret, sic14
valeret e contra sic arguendo « contingit te non currere ; ergo contingit te currere ».
Consequentia probatur15 : quia in omni conversione per accidens16, convertens
et conversa sunt convertibilia, et generaliter17 ab uno convertibili18 ad reliquum tenet
consequentia et e contra19, ut satis patet advertenti.
Et 20 quod non valet arguendo e contra arguitur21 sic « contingit te non currere ;ergo contingit te currere » probatur 22 : quia cras23 antecedens erit1 verum sineconsequente ; ergo consequentia non valet2.
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (10) — Version Alyngton manuscrits (10)— Version LSC (10)2 item principaliter ad conclusionem PV : septimo ad eandem conclusionem arguitur sic R : om.F
3 vera FPV : falsa R
4 tenet PV : patet F : est bona R
5 arguitur FPV : probatur R
6 quod illa FV : quod illa consequentia P : scilicet quod R
7 in libro Priorum FPV : primo Peri hermeneias R
8 dicentem : quod add.R
9 debet FPV : habet R
10 per : in add.R
11 oppositas qualitates FPV : oppositam qualitatem R
12 illa FPV : consequentia R
13 non FPV : in mg.R
14 sic FP : tunc R : om.V
15 probatur FPV : patet R
16 per accidens FV : praeterquam in conversione per accidens P : om.R
17 generaliter FPV : sic R
18 convertibili FPV : convertibilium R
19 tenet consequentia et e contra FPV : est consequentia bona R
20 et FPV : sed probatur R
21 arguendo e contra arguitur FPV : e contra arguendo R
22 probatur PV : om.FR
23 cras FPV : casu possibili posito R- 22 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Consequentia patet, et antecedens arguitur : ponatur quod3 quod cras eris4
corruptus, tunc cras5 haec erit vera ‘contingit te non currere’ : quia cras erit ejus
contradictorium falsum, scilicet6 istud7 ‘necesse est te currere’, ut satis patet : quia
tunc8 erit haec propositio9 vera ‘impossibile est te10 currere’ ; ergo cras erit haec
propositio11 vera ‘contingit te non12 currere’ tamquam sibi subalternam13 etalterius14 contradicens. Isto posito, arguitur15 ultra sic16 : cras erit hoc antecedens
verum ‘contingit te non currere’, et consequens cras erit falsum17 ‘contingit18 tecurrere19’ : quia sequitur « contingit te currere ; ergo possibile est te currere », et20,
tunc sequitur quod21 duo contradictoria sunt22 simul vera, videlicet ‘possibile est tecurrere’ et ‘impossibile est te currere’ ; ergo23 principalis consequentia non valet, et
illa valet24, ut prius25 argutum est ; ergo conclusio vera26.
<Responsio>
Pro illo dico27 quod consequentia principalis est satis bona28.
Et ad probationem, quando arguitur1 sic “contingit te non currere ; ergo etcetera2”, concedo.
1 erit FPV : est R
2 sine consequente ergo consequentia non valet FPV : et consequens falsum R
3 consequentia patet et antecedens arguitur ponatur quod FPV : quod probatur sic posito R
4 eris FPV : sis R
5 tunc cras FPV : om.R
6 scilicet FPV : videlicet R
7 istud PVR : om.F
8 tunc FPV : cras R
9 propositio FPV : om.R
10 te : non add.F
11 haec propositio V : haec PR : om.F
12 non PR : om.FV
13 subalternam FPV : subalternans R
14 alterius FPV : alteri R
15 isto (posito FV/habito P) arguitur FPV : et tunc R
16 sic FPV : om.R
17 et consequens cras erit falsum FPV : sed quod istud videlicet R
18 contingit FPV : contingens est R
19 currere : sit falsum probatur add.R
20 quia sequitur contingit te currere ergo possibile est te currere et PV : et F : quia sequitur contingit te currere

ergo possibile est te currere et R
21 quia sequitur contingit … sequitur quod FPV : quia si non tunc R
22 sunt FPV : erunt R
23 ergo PV : quia bene sequitur contingens est te currere ergo possibile est te currere ergo sequitur
quod R : om.F
24 et illa valet PV : om.FR
25 prius FPV : om.R
26 ergo conclusio vera FPV : om.R
27 dico FPV : dicitur R
28 bona FPV : communis R- 23 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Et tunc 3 ad improbationem, quando arguitur4, admittitur casus.
Et quando dicitur quod antecedens est verum5 ‘contingit te non currere’, potest
aliquis dupliciter respondere6.
Primo, negando illud.
Tunc dicitur contra7 ejus contradictorium est falsum, scilicet hoc8 ‘necesse est tecurrere’ ; ergo ista est vera ‘contingit te non currere9’, potest negari10 quod est
suum11 contradictorium, sed hoc est suum contradictorium12 ‘non contingit13 te noncurrere’. Si quaeratur de ejus contradictorio ‘necesse est te currere’, potest dici14
quod15 hoc est suum contradictorium ‘contingit te non currere’, capiendo li‘contingit’ pro ‘potest’, et haec propositio in casu non erit vera16.
Texte dans FPV

Texte dans R

Vel
potestaliterdici
distinguendo17 de contingenti : quia
quoddamest
contingensapropositione necessaria formaliterdistincta, et quoddam non est
distinctum a propositione necessaria,
sicut dicimus quod hoc est
contingens ‘deus est’ : quia18
possibile.

Vel potest aliter dici de contingenti :quodquoddamest
contingens
propositioni
necessariae
formaliter
contradicens et ab illo distinctum a
propositione necessaria, et sic dicimus
quod haec est contingens ‘deus est’ : quia
est necessaria.

1 arguitur : quod non quia tunc sequitur e contra arguendo add.R
2 ergo et cetera FPV : ergo contingit te currere R
3 tunc FPV : om.R
4 improbationem quando arguitur PV : probationem quando arguitur F : probationem R
5 verum : scilicet add.R
6 potest aliquis dupliciter respondere FPV : potest responderi dupliciter R
7 tunc dicitur contra FPV : et quando dicitur quod R
8 hoc FPV : om.R
9 ergo ista est vera contingit te non currere FPV : om.R
10 negari FPV : responderi negando R
11 est suum FPV : illud sit ejus R
12 hoc est suum contradictorium FPV : est istud R
13 contingit FPV : contingens est R
14 potest dici FPV : dico R
15 quod FPV : om.R
16 hoc est suum contradictorium contingit te non currere capiendo li contingit pro potest et haec propositio in

casu non erit vera FPV : est istud contingens ad utrumlibet est te non currere ergo illa propositio in casu illo est
falsa R
17 distinguendo FPV : om.R
18 quia : est add.F- 24 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

Et cui des1 possibile, contingens
detur eidem2, et consimilis distinctio
datur impossibili.

Et distinctionem quam das de possibili
et de contingenti, eandem vel consimilem
poteris dare de impossibili.

Et per illam diffinitionem3 satis
contingit probare argumentum4 ;
ideo eligat5 respondens responsionem
quam voluerit, tamen sine dubio
prima responsio apparet melior.

Istam distinctionem satis contingit
probare, responsionem tamen eligat
respondens quam voluerit, prima tamen
modo dicta, ut mihi apparet, melior est.

1 cui des PV : cui detur F
2 contingens detur eidem PV : contingens detur F
3 diffinitionem PV : distinctionem F
4 argumentum PV : consequentiam F
5 eligat PV : eligit F- 25 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Octavum argumentum1>
Aliter2 ad conclusionem arguitur sic3 : haec consequentia est bona « aliquod
videns4 illum hominem non est asinus, et ille homo est aliquis homo ; ergo aliquod
videns5 aliquem hominem non est asinus », et haec eadem non valet ; ergo conclusio
vera6.
<Quod est bona>Consequentia patet, et7 antecedens arguitur8.
Probo 9 quod illa consequentia10 sit bona11 : quia arguitur ab inferiori ad suum
superius12 negatione postposita cum minori addita ; ergo consequentia est bona13.
<Quod non valet>
Et quod illa consequentia14 non valet15 probatur : in16 casu possibili posito
antecedens est verum et consequens falsum ; ergo et cetera.
Antecedens probatur : ponatur17 quod nihil videat illum hominem de quo fit
mentio in antecedente18 nec asinus nec aliud ab asino19, et sit Plato ille homo de quo
fit mentio in antecedente, sed ponatur quod20, asinus21 videat Socratem22, et quod 23
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (5) — Version Alyngton manuscrits (5) —Version LSC (5)2 aliter PV : octavo R
3 aliter ... sic PVR : om.F
4 aliquod videns FPV : videns R
5 aliquod videns FPV : videns R
6 vera FPV : falsa R
7 consequentia patet et PVR : om.F
8 arguitur PV : probatur F : probatur sic R
9 probo PV : primo F : scilicet R
10 consequentia FPV : om.R
11 bona : consequentia add.R : probatur add.F
12 superius : cum constantia subjecti add.R
13 negatione postposita cum minori addita ergo consequentia est bona FPV : negatione postposita tam
inferiori quam superiori ergo et cetera R
14 illa consequentia FPV : om.R
15 valet FPV : valeat R
16 in PV : quia R : om.F
17 ponatur PV : et ponatur F : quia ponitur R
18 fit mentio in antecedente PR : fuit locutio V
19 de quo fit mentio in antecedente nec asinus nec aliud ab asino PV : om.R
20 sed ponatur quod PV : om.R
illum hominem ... antecedente R : Platonem nec asinus nec aliud ab asino et quod F
21 asinus : vero add.R
22 Socratem P : hominem qui sit Socrates R: Ciceronem FV
23 quod PV : om.R

- 26 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
nullus homo videtur1 nisi solus Socrates, nec Socrates videtur 2 ab alia 3 re nisi a soloasino4. Illo posito, antecedens est verum et consequens falsum ; ergo et cetera : nam
prima pars antecedentis patet, videlicet5 ‘aliquod 6 videns illum hominem7 non est
asinus’ : quia nullum8 videns illum hominem9 est asinus ; ergo aliquod10 videns illum
hominem non est asinus.
Consequentia patet ab universali negativa ad11 particularem sibi subalternam12,
et antecedens illius13 habetur ex casu : quia14 nihil videns illum hominem est, percasum15, et minor patet ex casu, videlicet16 ‘ille homo est aliquis homo’, et tamen
consequens principalis consequentiae est falsum, videlicet17 ‘aliquod18 videns aliquem
hominem non est asinus’ : quia ejus contradictorium est verum, scilicet ‘omne
videns aliquem hominem est asinus’ : quia per casum19 nihil videt aliquem hominem
nisi solus asinus : quia per casum20 solus Socrates videtur a solo asino21 ; ergo
videtur quod consequentia principalis non valet, et22 est bona, ut prius argutum est ;ergo et conclusio vera23.
<Responsio>
Pro illo dico breviter24 quod consequentia principalis25 non valet, sicut
argumentum in oppositum satis probat26.
1 videtur PV : videatur R
2 videtur PV : videatur R
3 alia PV : aliqua R
4 nullus homo videatur nisi solus Socrates ... asino PVR : om.F
5 videlicet FPV : scilicet R
6 aliquod FPV : aliquid R
7 illum hominem FPR : Ciceronem V
8 nullum FPV : nullus R
9 illum hominem FPR : Ciceronem V
10 aliquod FPV : aliquid R
11 ad : suam add.R
12 sibi subalternam FPV : negativam R
13 antecedens illius P : antecedens illud R : consequens illius FV
14 quia FPV : om.R
15 per casum FPV : asinus R
16 videlicet FPV : om.R
17 videlicet FPV : scilicet R
18 aliquod FPV : aliquid R
19 quia ejus contradictorium est verum scilicet omne videns

aliquem hominem est asinus quia percasum FPV : hoc patet per casum quia R
20 per casum PV : om.R
21 quia per casum solus Socrates ... asino PVR : om.F
22 et FPV : et nec R
23 conclusio vera FPV : et cetera R
24 breviter FPV : om.R
25 principalis PV : om.FR
26 sicut argumentum (est F/om.PV) in oppositum satis probat FPV : ut prius argutum est R- 27 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Et tunc ad probationem, cum1 allegatur regula, concedo bene ipsam2. Underegula non3 dicit quod ab inferiori ad superius negatione postposita4 cum
quacumque5 constantia subjecti tenet consequentia6, sed tenet quando arguitur7
cum8 constantia tali9 quod totum subjectum primae10 propositionis11 sit subjectum inminori12, et sic non arguitur13 in proposito, sed pars subjecti primae propositionis est
subjectum in minori. Oportet14 enim sic argui15 aliquod videns16 illum hominem non
est asinus, et aliquod17 videns illum18 hominem est19, ita quod illud quod est
subjectum in prima propositione sit subjectum in secunda, et20 tunc bene concluditur
quod21 aliquod22 videns aliquem hominem non est asinus, sed tunc minor est falsa23
illo casu posito24, sicut patet25.
Et consimiliter dicendum est ad quamcumque26 consimilem, videlicet27 quod
oportet quod idem sit28 subjectum in majori et minori, et non pars subjecti inmajori29 sit totum30 subjectum in minori31 : quia sic arguendo numquam valet

1 cum FPV : quando R
2 bene ipsam FP : bene regulam V : regulam R
3 unde regula non FPV : sed nego consequentiam quia regula R
4 negatione postposita FP : cum negatione postposita V : om.R
5 quacumque PVR : om.F
6 tenet consequentia P : sit consequentia bona FV : non semper tenet consequentia R
7 tenet quando arguitur PR : om.FV
8 cum : debita add.R
9 tali FPR : talis V

tali : sic add.R
10 primae FPV : om.R
11 propositionis : majoris add.R
12 minori : cum constantia subjecti add.R
13 arguitur PVR : probatur F
14 oportet FPV : debet R
15 argui : demonstrato illo add.R
16 aliquod videns FPV : videns R
17 aliquod FPV : aliquid R
18 illum PVR : aliquem F
19 est : videns aliquem hominem add.R
20 in secunda et FPV : in minori R
21 quod FV : ergo P : om.R
22 aliquod FPV : aliquid R
23 falsa : cum add.R
24 posito FPV : supposito R
25 patet : advertenti add.P : adiscenti(?) add.V
26 quamcumque PVR : om.F
27 videlicet FPV : om.R
28 oportet quod idem sit FPV : idem debet esse R
29 in majori PV : majoris R
30 totum PV : om.R
31 in minori PV : minoris R
et non pars subjecti ... minori PVR : om.F

- 28 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
consequentia ab inferiori ad suum superius negatione postposita, et hoc sufficiat pro
regula1.

1 quia sic arguendo numquam valet consequentia ab inferiori ad suum superius negatione postposita (et hoc

sufficiat pro regula PV/et cetera F) FPV : om.R

- 29 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Nonum argumentum1>
Similiter arguitur sic : haec consequentia est bona2 « praecise sicut est aliqua
propositio significat ; ergo omnis3 propositio est vera4 », et haec eadem non valet ;ergo conclusio vera5.
<Quod non valet>
Consequentia tenet, et antecedens arguitur sic6, scilicet pro minori7, quod haec
consequentia non valet. Patet8 : quia, posito quod aliqua propositio sit vera et aliqua
falsa, tunc antecedens est verum et consequens falsum, tunc9 ista est vera ‘praecise
sicut est aliqua10 propositio11 significat’ : quia praecise sicut est propositio verasignificat12, et omnis propositio vera est aliqua propositio ; ergo praecise sicut est
aliqua propositio significat.
Et tamen13 consequens est falsum : quia non omnis propositio est vera : quiaaliqua propositio est falsa.
<Quod est bona>
Et quod illa consequentia sit bona arguitur14 : praecise sicut est aliqua propositio
significat ; ergo sicut est aliqua propositio significat 15, et non aliter quam sicut est
aliqua propositio significat16.
Consequentia tenet per communem expositionem17 istius termini ‘praecise’,qui18 communiter dicitur esse19 terminus exclusivus, tunc20 « sicut est aliqua
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (6) — Version Alyngton manuscrits (6) —Version LSC (6)2 similiter arguitur sic haec consequentia est bona PV : haec consequentia est bona F : nono ad eandem
conclusionem arguitur sic R
3 omnis FPV : quaelibet R
4 vera : haec consequentia est bona add.R
5 vera FPV : falsa R
6 arguitur sic PV : probatur F : est verum R
7 scilicet pro minori PV : et primo F : et primo probatur R
8 patet FPV : om.R
9 tunc FPV : antecedens probatur quia R
10 aliqua FPV : om.R
11 propositio : vera add.R
12 quia (praecise FP/om.V) sicut est propositio vera significat FPV : om.R
13 tamen FPV : tunc R
14 illa consequentia sit bona arguitur FPV : valeat probatur sic R
15 ergo sicut est aliqua propositio significat FPV : om.R
16 significat : ergo et cetera add.R
17 expositionem P : positionem R
18 qui corr. : quia R : quae P
19 esse P : om.R
20 tunc : sic add.R- 30 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
propositio significat, et non aliter quam sicut est aliqua propositio significat ; ergoomnis propositio est vera1 ».
Illa2 consequentia ultima arguitur : quia3 oppositum consequentis repugnat
antecedenti ; ergo consequentia bona.
Consequentia patet, et antecedens arguitur4 : nam illa non stant simul ‘nonomnis propositio est vera’ et tamen5 ‘sicut est aliqua propositio significat et non
aliter quam sicut est aliqua propositio significat’ : quia sequitur « non omnis
propositio est vera6, et aliqua propositio est ; ergo aliqua propositio est falsa », etultra « aliqua propositio est falsa7 ; ergo aliter quam sicut8 est aliqua propositio
significat », quod9 repugnat antecedenti prius accepto, videlicet10 isti ‘non aliterquam sicut11 est aliqua propositio significat12’.
Et sic apparet quod ista consequentia sit13 bona « praecise sicut est aliqua
propositio significat ; ergo omnis propositio est vera », et ista14 videtur non bona,
sicut prius argutum est ; ergo conclusio vera15.
<Responsio>
Pro illo16 dicitur quod in omnibus talibus dicendum est breviter quod17 illaconsequentia est satis bona, sicut patet per18 argumentum.
Et ad ejus improbationem, admitto casum et nego quod19 antecedens est20
verum in casu supposito21.
Et quando arguitur “praecise sicut est propositio vera significat, et omnis
propositio vera22 est aliqua propositio ; ergo praecise sicut est aliqua propositio
1 consequentia tenet per communem ... vera PR : ergo omnis propositio est vera FV
2 illa FVR : om.P
3 ultima arguitur quia FPV : probatur sic R
4 arguitur FPV : probatur R
5 tamen PVR : om.F
6 vera : et tamen sicut est aliqua propositio significat et non aliter quam sicut est aliqua propositio significat

quia sequitur non omnis propositio est vera add.V
7 aliqua propositio est falsa FPV : om.R
8 sicut FPV : om.R
9 quod R: quia PV
10 videlicet PV : scilicet R
11 sicut PV : om.R
12 significat] quod repugnat antecedenti ... significat] LAC F
13 sit FPV : est R
14 ista PV : propositio F
15 et ista videtur non bona sicut prius argutum est ergo conclusio vera FPV : om.R
16 pro illo FPV : ad illud R
17 in omnibus talibus dicendum est breviter quod FPV : om.R
18 per FPV : om.R
19 quod FPV : om.R
20 est FPV : esse R
21 supposito PVR : posito F
22 vera PR : om.FV- 31 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
significat”, nego illam consequentiam, et causa quare1 tales consequentiae non valent
est2 quia in illis arguitur ab inferiori ad3 superius cum dictione habente vim
negationis praeposita4, cujusmodi est iste terminus ‘praecise’.

1 et causa quare PV : quia de casu F : et causa est quia R
2 est PV : om.FR
3 ad : suum add.R
4 praeposita FPV : postposita R- 32 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Decimum argumentum1>
Aliter ad idem sic2 : « praecise 3 sicut est quaelibet4 propositio significat ; ergoquaelibet5 propositio est vera », haec consequentia est bona6 et haec eadem nonvalet ; ergo conclusio vera7.
<Quod est bona>Consequentia patet8, et antecedens arguitur9 pro prima parte10 : quia dequocumque11 praedicatur diffinitio12, praedicatur13 diffinitum ; sed diffinitio
propositionis verae est ‘significare praecise sicut est’ ; ergo si haec diffinitio14‘significare15 praecise sicut est’ affirmatur de qualibet propositione, hoc diffinitum‘propositio vera’ debet affirmari de qualibet propositione, et si16 sic, sequitur17« praecise sicut est quaelibet propositio significat ; ergo18 quaelibet propositio est
vera19 ».
<Quod non valet>
Et quod illa consequentia20 non valet21 probatur sic1 : ponatur ut prius2 quodmultae sint3 propositiones4 verae et multae5 falsae, tunc consequens est falsum6
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (6) — Version Alyngton manuscrits (6) —Version LSC (6)2 aliter ad idem sic PV : decimo arguitur sic ad conclusionem R : om.F
3 praecise PVR : haec consequentia est bona praecise F
4 quaelibet FPV : omnis R
5 quaelibet PV : omnis FR
6 haec consequentia est bona PVR : om.F
7 vera FPV : falsa R
8 patet FPV : tenet R
9 arguitur FPV : probatur R
10 parte : et arguitur sic add.R
11 quocumque : dicitur vel add.R
12 diffinitio : de eodem dicitur vel R
13 praedicatur : et add. V
14 haec diffinitio PV : hoc praedicatum R
15 significare PV : om.R
16 si PV : om.R
17 sequitur : quod si add.R
18 ergo PV : quod R
19 ergo si haec diffinitio ... vera PVR : sed de qualibet propositione verificatur significare praecise sicut est#cum de qualibet propositione# ergo de qualibet propositione verificabitur diffinitio propositionis verificaretur verum<et> diffinitio propositionis verae est significare praecise sicut est cum de qualibet propositione verificatursignificare praecise sicut est ergo de qualibet propositione verificatur diffinitio propositionis verae praecise sicut est
quaelibet propositio significat ergo de qualibet propositione significare praecise sicut est arguitur consequentia F
20 illa consequentia FPV : om.R
21 valet FPV : valeat R- 33 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury‘quaelibet propositio est vera’, sicut satis patet 7, et tamen8 antecedens9 est verum 10‘praecise sicut est quaelibet propositio significat’ : quia sicut est quaelibet propositio
significat et non aliter quam sicut est quaelibet propositio significat ; ergo praecise
sicut est quaelibet propositio significat. Et ponatur in casu priori quod quaelibet
illarum propositionum significat sicut est, sicut frequenter contingit quod aliqua
propositio significat sicut est11, sed non 12 praecise sicut est. Et sic ista propositio13‘homo est asinus14’, non obstante quod15 illa16 sit falsa, significat sicut est
secundarie17, tamen ex consequente18 : quia illa19 significat quod homo est animal etquod homo est, et quod homo est20 ens, et multas talibus modis ; et ita potest esse
verum21 a multo fortiori22 de aliis propositionibus falsis consimilibus, tunc ista
propositio23 quae est impossibilis significat sicut est.
Item24, quamvis propositio falsa25 significet26 sicut est27, non est inconveniens28,
cum omnis propositio falsa significet29 omne sequens ad illam juxta communem
regulam, et frequenter ad falsum sequitur verum, ideo30 apparet quod31 propositio

1 sic FPV : et R
2 ut prius FPV : om.R
3 multae sint FPV : sint multae R
4 propositiones : quarum aliquae sunt add.R
5 multae FPV : aliquae R
6 falsum : scilicet quod add.R
7 sicut satis patet FPV : om.R
8 tamen FPV : om.R
9 antecedens PVR : om.F
10 verum : scilicet add.R
11 sicut est] quaelibet propositio significat ergo praecise ... sicut est] LAC R
12 sed non FPV : et non tamen R
13 propositio FPV : om.R
14 asinus : et add.R
15 quod PVR : quia F
16 illa FPV : om.R
17 secundarie PV : tamen secundarie R : primarie F
18 tamen ex consequente PV: ex consequente F: om.R
19 illa FPV : om.R
20 homo est] et quod homo est] LAC R
21 verum FPV : om.R
22 a multo fortiori FPV : multo fortior R
23 propositio : falsa add.R
24 item FPV : ideo R
25 propositio falsa FPV : om.R
26 significet : quod omnis propositio significat add.R
27 est : tamen add.R
28 inconveniens : quod omnis propositio significet sicut est add.R
29 falsa significet FPV : est significans R
30 ideo FPV : quare R
31 quod : omnis add.R- 34 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
falsa significat vero modo1, sed non praecise vero modo2 : quia tunc propositio falsa
esset propositio3 vera.
Quo habito, arguitur sic : sicut est quaelibet propositio significat, et non aliterquam sicut est quaelibet propositio significat4 ; ergo praecise sicut est5 quaelibet
propositio significat6.
Minor arguitur sic7 : quia si aliter quam sicut est quaelibet propositio significat,
et propositio vera est propositio ; ergo aliter quam sicut8 est propositio verasignificat, consequens est9 falsum ; ergo et antecedens, et antecedens est oppositum
minoris ; ergo minor vera10.
<Responsio>
Ideo11 dico breviter12 quod illa13 consequentia non valet « praecise sicut est
quaelibet propositio significat ; ergo quaelibet propositio est vera », et concedo14
quod falsum significat15 sicut est, sed non16 praecise sicut est.
Concedo tamen17 quod haec consequentia sit bona18 « quaelibet propositio
praecise sicut est significat19 ; ergo quaelibet propositio est vera », sed haec
consequentia multum differt a priori20. Concedo, sicut prius concessum est, quod
bene sequitur « praecise sicut est aliqua21 propositio significat ; ergo quaelibet22
propositio est vera », sed non sequitur23 « aliqua propositio significat praecise sicut
est ; ergo omnis propositio est vera24 ».
1 vero modo FP : uno modo V : vero modo sicut est R
2 vero modo FP : uno modo V : verum R
3 propositio FPV : om.R
4 significat] et non aliter ... significat] LAC V
5 praecise sicut est FPV : om.R
6 significat FPV : est vera R
7 arguitur sic FPV : probatur R
8 sicut F : om.PVR
9 est FPV : om.R
10 ergo et antecedens et antecedens est oppositum minoris ergo minor vera FPV : ergo et cetera R
11 ideo FPV : ad illud R
12 breviter : sicut arguitur add.PV
13 illa FPV : om.R
14 praecise sicut est quaelibet propositio significat ergo quaelibet propositio est vera et concedo FPV : et R
15 significat PR : om.FV
16 sed non FPV : non tamen R
17 concedo tamen FPV : similiter concedo R
18 quod haec consequentia sit bona FPV : hanc consequentiam R
19 praecise sicut est significat FPV : significat praecise sicut est R
20 priori : unde add.R
21 aliqua FPV : quaelibet R
22 quaelibet P : aliqua R
23 sed non sequitur P : similiter concedo hanc consequentiam non esse bonam R
24 omnis propositio est vera : sed bene sequitur praecise sicut est aliqua propositio significat ergo omnis

propositio est vera add.R
ergo quaelibet propositio est vera sed non sequitur ... vera : om.FV- 35 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Et tunc 1 ad argumentum, cum sic arguitur2 “de quocumque dicitur diffinitio 3 etdiffinitum et4 cetera”, conceditur 5 illud6.
Et cum arguitur ultra “ergo si de qualibet propositione praedicatur ‘significare
praecise sicut est’, quod est diffinitio propositionis verae, ergo et diffinitum
praedicatur de qualibet propositione”, conceditur consequentia et consequens 7. Ideo
bene sequitur « quaelibet propositio significat praecise sicut est ; ergo quaelibet
propositio est vera », sed numquam sequitur « praecise sicut est significat quaelibet
propositio8 ; ergo quaelibet propositio est vera », et causa est quia in illa propositione‘praecise sicut est et cetera9’ ponuntur duo officialia sive duo10 exponibilia, sicut11‘praecise’ et ‘quaelibet’ ; ideo primum habet exponi et secundum non : propter
hoc12 non sequitur « praecise sicut est quaelibet propositio significat ; ergo praecise
sicut est illa propositio significat13, et illa14, et sic de singulis ».
Solent tamen sophistae concedere15 quod falsum significat sicut est et16 quod
falsum significat praecise sicut est, et hoc propter istam causam : quia ipsi arguuntsic « falsum significat sicut est ; ergo falsum significat praecise sicut est ».
Consequentiam arguunt sic17 : omnis 18 propositio19 affirmativa convertitur cum se
ipsa dictione exclusiva addita20 praedicato, sicut sequitur « tu es homo ; ergo tu es
tantum homo », ita21 per illos debet sequi quod 22 propositio falsa significat sicut est ;ergo propositio falsa significat praecise sicut est. Et sicut concedunt23 antecedens
esse verum, ita concedunt24 consequens esse verum. Et 25 antecedens est verum
propter 26 causam praedictam, scilicet istam1 : quia2 quaelibet propositio significat
1 et tunc FPV : tunc R
2 cum sic arguitur FPV : om.R
3 diffinitio : aliquo add.P
4 et] diffinitum et] LAC PR
5 conceditur PV : concedo FR
6 illud FPV : om.R
7 ergo si de qualibet propositione praedicatur ... et consequens FPV : totum conceditur consequens R
8 significat quaelibet propositio PVR : om.F
9 praecise sicut est et cetera FPV : om.R
10 sive duo PV : seu F : vel R
11 sicut PV : videlicet sicut F : scilicet R
12 propter hoc FPV : quia R
13 significat] ergo praecise ... significat] LAC V
14 et illa FPV : om.R
15 sophistae concedere PV : sophistice concedere F : sophistae tenere R
16 et : etiam add.V
17 et hoc propter istam causam ... consequentiam arguunt sic FPV : nam arguitur sic R
18 omnis FPV : quaelibet R
19 propositio : quae est add.P
20 addita PR : in mg. F : om.V
21 ita : quod add.F
22 quod FPV : om.R
23 et sicut concedunt PV : et sic excedunt F : sicut est concedendum R
24 concedunt PV : excedunt F : est concedendum R
25 et FPV : sed R
26 propter FPV : per R- 36 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
quidquid3 ad eam sequitur ; sed ad eam sequitur verum ; ergo falsum significat sicut
est. Sed illam rationem tamquam vanam et frivolam relinquo4 sophistis qui5 ad
verba potius quam ad rei actum vadunt6. Si placet7 respondenti concedere8 quod
propositio falsa praecise significat9 sicut est propter 10 causam dictam11, numquamtamen habet concedere12 quod praecise sicut est propositio falsa significat, sicut patet
ex dictis ; ideo eligat respondens responsionem quam voluerit13.

1 scilicet istam FPV : om.R
2 quia FPR : quod V
3 quidquid FPV : qualiter R
4 sed illam rationem ... relinquo FPV : sed illa tamquam vana et femela vanis relinquo R
5 sophistis qui PVR : sophisticis quia F
6 ad verba potius quam ad rei actum vadunt FPV : ad verba et ad voces potius tendunt quam ad rei veritatem R
7 placet FVR : placeat P
8 concedere FPV : conceditur R
9 praecise significat FP : significat praecise R : significat V
10 propter PVR : per F
11 dictam FPV : praedictam R
12 habet concedere FPV : conceditur R
13 sicut patet ex (dictis P/praedictis V) ideo eligat respondens responsionem quam voluerit (etcetera add.V) PV : ideo eligat respondens responsionem quae plus sibi placet R : sicut ex praedictis patet F- 37 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Undecimum argumentum1>« Tu2 credis quod aliquis homo decipitur3 ; ergo aliquis homo decipitur4 », illaconsequentia est bona5, et haec eadem non valet ; ergo conclusio est vera6.
<Quod non valet>
Consequentia tenet7, et antecedens arguitur8 pro minori9 : quoniam10 si illa11
valeret, valeret12 in omni materia consimili13, sed modo non sequitur14 « tu credis
quod homo est asinus ; ergo homo est asinus15 » ; ergo non16 valet17 « tu credis
quod aliquis homo decipitur18 ; ergo aliquis homo decipitur19 ».
<Quod est bona>Modo20 quod consequentia sit bona arguitur sic21 : non solum de materia22, sed
etiam23 de forma24 : nam oppositum consequentis repugnat antecedenti ; ergo etcetera25.
Antecedens probatur : nam illa26 formaliter repugnant ‘tu credis quod aliquis
homo decipitur’ et ‘nullus homo decipitur1’ : nam sequitur formaliter2 « nullus
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (8) — Version Alyngton manuscrits (8) —Version LSC (8)2 tu PV : undecimo ad conclusionem arguitur sic tu R : haec consequentia est bona tu F
3 decipitur PVR : decipiatur F
4 ergo aliquis homo decipitur : in mg. R
5 illa consequentia est bona PVR : om.F
6 vera FPV : falsa R
7 tenet PVR : patet F
8 arguitur PV : probatur F
9 pro minori FPV : om.R
10 quoniam FPV : quia R
11 illa FPV : om.R
12 valeret : talis forma add.R
13 consimili FPV : om.R
14 modo non sequitur FPV : non valet scilicet R
15 asinus : in alia materia add.P
16 non FV : haec non P : nec R
17 valet : haec consequentia add.V : consequentia add.F
18 decipitur PVR : decipiatur F
19 decipitur : ergo et cetera add.R
20 modo PV : et FR
21 consequentia sit bona arguitur sic FPV : valeat probatur R
22 materia FPV : forma R
23 etiam FPV : tamen R
24 forma FPV : materia R
25 ergo et cetera FPV : ergo consequentia est formalis R
26 antecedens probatur nam illa R : nam illa P- 38 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
homo decipitur, et tu credis3 quod aliquis homo decipitur4 ; ergo tu deciperis, et tu
es aliquis homo ; ergo aliquis homo decipitur », et sic apparet quod consequentia sit5
bona de forma.
<Quod non valet>
Sed6 quod non valet nec7 de forma nec de materia probatur8 : antecedens potest
esse verum sine consequente ; ergo et cetera.
Consequentia tenet, et antecedens arguitur9 : ponatur quod nullus alius a te
decipiatur et10 tu credis praecise quod aliquis homo decipitur11, antecedens est
verum et consequens12 falsum ; ergo nec13 valet de forma nec de materia.
Antecedens arguitur quod antecedens sit verum : ponit casus expresse14.
Et quod consequens sit falsum15 arguitur16 : oppositum consequentis est verum ;ergo consequens est falsum.
Antecedens arguitur17 : nam nullus homo decipitur ; ergo et cetera.
Antecedens18 arguitur19 : nullus homo alius a te decipitur, juxta casum, nec tu
deciperis20, et tu es aliquis homo ; ergo nullus21 homo decipitur.
Consequentia patet22 ex casu, et minor23 arguitur : quia24 si dicatur quod tu
deciperis, contra : « tu credis praecise sicut est ; ergo tu non deciperis »,consequentia patet secundum modum exponendi illam dictionem ‘decipi25’.
1 decipitur : quia ex uno sequitur formaliter oppositum alterius ergo et cetera add.P

antecedens probatur nam illa … decipitur PR : om.FV
2 formaliter FPV : om.R
3 credis : praecise add.R
4 decipitur PVR : decipiatur F
5 sit FPV : est R
6 sed FPV : et R
7 nec FPV : om.R
8 probatur : quia add.R
9 arguitur FPV : est notum quia R
10 et : quod add.P
11 decipitur : tunc add.R
12 consequens : est add.F
13 nec FPV : consequentia non R
14 antecedens arguitur quod antecedens sit verum ponit casus expresse FPV : antecedens est notum quia hoc
ponitur casus R
15 et quod consequens sit falsum : om.F
16 arguitur PV : probatur quia R
17 arguitur PV : patet R
18 antecedens] arguitur nam nullus homo ... antecedens] LAC F
19 arguitur PV : probatur FR
20 deciperis : quia si tu deciperis add.R
21 nullus FPV : aliquis R
22 patet FV : patet et major P : tenet et antecedens patet R
23 et minor FPV : minor R
24 arguitur quia PV : probatur quia F : probatur R
25 consequentia patet secundum modum exponendi illam dictionem (decipi PV/decipit F) FPV : om.R

- 39 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Et antecedens probatur : quia si tu deciperis, et tu es aliquis homo ; ergo aliquis
homo decipitur, et tu credis sic praecise ; ergo tu credis praecise sicut est, ex quo
sequitur quod1 tu non deciperis, nec alius a te decipitur ; ergo nullus homo decipitur,quod fuit probandum.
<Responsio>
Pro illo2 dicitur distinguendo de consequentia bona et formali : quia quaedam est
consequentia3 bona et formalis generaliter et4, quaedam specialiter. Consequentia
bona et5 formalis generaliter est quando oppositum consequentis formaliter repugnat
antecedenti6 et consimilis forma valet in omni materia cujusmodi7 est8 syllogistica
ubicumque arguitur ab uno convertibili ad reliquum. Consequentia bona9 specialiter
est cujus oppositum consequentis10 formaliter repugnat antecedenti, non tamen11
valet12 in omni materia consimili13, sicut14 non sequitur « tu credis quod aliquis
homo currit ; ergo aliquis homo currit ». Et propter hoc respondetur adargumentum.
Et quando arguitur quod illa consequentia non sit formalis, quia consimilis forma
non valet in omni materia, dicitur15 quod illa non sit formalis formaliter16 generaliter,
sed solum17 specialiter, et hoc sufficit.
Ad illud, cum18 arguitur quod antecedens est verum et consequens falsum incasu possibili posito ; ergo et cetera19, conceditur consequentia et negatur
antecedens.
Et ad probationem antecedentis20, dico breviter21 negando casum ibidem
positum, et hoc pro tanto : nam pro1 eo ipso quod tu debeas2 credere aliquem
1 ergo tu credis praecise sicut est ex quo sequitur quod FPV : ergo R
2 pro illo FPV : ad illud R
3 consequentia PV : om.FR
4 et FPV : om.R
5 bona et FVR : om.P
6 formaliter repugnat antecedenti FPR : repugnat formaliter antecedenti V
7 cujusmodi FPV : cujus R
8 est : materia add.R
9 bona : et formalis add.R
10 consequentis FPV : om.R
11 non tamen FPV : tamen non R
12 valet : consimilis forma add.R
13 consimili FPV : om.R
14 sicut FPV : quia R
15 et propter hoc respondetur ... dicitur FPV : per argumentum quando arguitur R
16 formalis formaliter FPV : bona et formalis R
17 solum FPV : om.R
18 cum FPV : quando R
19 ergo et cetera PVR : om.F

et cetera : tamen add.R
20 antecedentis FPV : om.R
21 dico breviter FPV : dicitur R- 40 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
hominem3 decipi cum non possit4 aliquis decipi, juxta communem intellectum datum
de hac dictione ‘decipi’, nisi credat aliquo5 modo ex quo modo6 credit7 ipsum
decipi, sicut notum est intelligenti8 istum terminum ‘decipi’, sequitur quod si9 tu
credas10 quod aliquis homo decipitur11, tu credis aliquem hominem credere aliomodo, ex quo tu credis alium a te decipi, et sic impossibile esset praecise crederealiquem hominem decipi12, quod tamen13 ponit casus ; ideo casus est negandus.
Aliter respondent alii14 admittendo casum15 et negant quod16 oppositum
consequentis stat17 cum antecedente.
Et bene negant18 quod 19 nullus homo decipitur, immo dicunt20 quod Socrates
decipitur.
Et ad argumentum21 quando arguitur quod non, quia qualitercumque Socrates
credit22 est ; ergo et cetera, concedunt consequentiam et negant23 antecedens.
Et 24 ad 25 argumentum, Socrates credit praecise quod aliquis homo decipitur, et
sic est ; ergo qualitercumque Socrates credit ita26 est 27, negant consequentiam28 etbene29, et 1 causa est2 quia Socrates credit quod aliquis homo decipitur qui est alius3
1 pro FP : in R : om.V
2 tu debeas PV : tu debebas F : debeat R
3 hominem FPV : om.R
4 possit FPV : potest R
5 aliquo FPV : alio R
6 modo FPV : non R
7 credit FPV : credat R
8 intelligenti FVR : intuenti P
9 si FPV : om.R
10 credas FPV : credis R

credas : aliquem hominem decipi add.R
11 decipitur : ergo add.R
12 credere alio modo ex quo tu credis alium a te decipi et sic impossibile esset (praecise PV/om.F) crederealiquem hominem decipi FPV : decipi R
13 tamen FPV : non R
14 respondent alii PV : tamen respondent aliqui R : aliqui dicunt F
15 casum : positum add.R
16 et negant quod FPV : negando tamen R
17 stat FPV : stare R
18 bene negant FPV : breviter negatur R
19 quod FPR : quia V
20 dicunt FPV : dico R
21 ad argumentum PV : ad aliud argumentum F : om.R
22 credit : sic add.R
23 negant PV : negatur F
24 et : tunc add.P
25 ad : aliud add.P
26 ita V : sic P : om.F
27 ergo et cetera concedunt consequentiam... est FPV : ergo Socrates non decipitur R
28 negant consequentiam PV : negatur consequentia FR
29 bene : #conceditur# add.R- 41 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
ab illo, et ista propositio ‘aliquis homo decipitur’ solum verificatur pro Socrate, ita4
illa consequentia nulla est.
Unde frequenter5 fallit consimilis6 modus arguendi sic arguendo7 : « aliquis
homo currit8, et Socrates credit praecise quod aliquis homo currit9 ; ergo
qualitercumque Socrates credit, ita est10 » : quia ponatur11 quod Plato currat et quod
Socrates12 credat praecise quod Cicero currat13, et sit ita quod Cicero sedeat14, tunc
antecedens est15 verum et consequens est16 falsum : nam aliquis homo currit, quia
Plato currit17, et 18 Socrates credit praecise19 quod aliquis homo currit, quia credit
praecise20 quod Cicero21 currit et22 quod Cicero est23 aliquis homo24, et tamen25
consequens est26 falsum, scilicet ‘qualitercumque Socrates27 credit, ita est’ : quia
Socrates28 credit aliter quam29 est, ut30 patet per casum.
Immo31 debet sic argui ad hoc quod32 consequentia valeat33 « aliquis homo
currit, et Socrates34 credit praecise quod ille idem aliquis homo currit qui de facto
1 et PVR : om.F
2 est FR : om.PV
3 alius FPV : alter R
4 ita FPV : ergo R
5 nulla est unde frequenter FPV : non est formalis et similiter R
6 consimilis PR : talis FV
7 sic arguendo FPV : om.R
8 currit FPV : credit R
9 currit FPV : credit R
10 ita est FPV : ita praecise aliquis homo credit R
11 ponatur FPV : posito R
12 currat et quod Socrates FPV : om.R
13 currat FPV : currit R
14 sedeat : et quod Socrates credat quod Tullius currat et si sic sit add.R
15 est FPV : om.R
16 est PV : om.FR
17 aliquis homo currit quia Plato currit FPV : om.R
18 et FPV : tunc R
19 praecise FPV : om.R
20 praecise FPV : om.R
21 Cicero FPV : Tullius R
22 et : Plato etiam credit add.R
23 Cicero est FPV : om.R
24 homo : currit quia credit quod Cicero currat add.R
25 tamen PV : tamen hoc F : quod R
26 est FV : sit R : om.P
27 Socrates FPV : Plato R
28 Socrates FPV : Plato R
29 quam : sicut add.FV
30 ut R : sicut est P : om.FV
31 immo FPV : respondeo et dico quod R
32 ad hoc quod FPV : ut R
33 valeat FVR : valeret P
34 Socrates FPV : Plato R- 42 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
currit1 ; ergo Socrates2 credit praecise sicut est », et tunc foret minor falsa3. Et
consimiliter debet argui in proposito, sic videlicet4 « aliquis homo decipitur, etSocrates credit praecise quod ille aliquis homo decipitur5, qui de facto decipitur ;ergo Socrates credit praecise sicut est », tunc consequentia foret bona et minor
falsa : quia Socrates non credit quod ille aliquis homo decipitur qui de facto
decipitur : quia ipsemet decipitur6, et nullus alius ab eo decipitur, et ipse credit
aliquem hominem7 alium ab eo8 decipi9.

1 qui de facto currit FPV : quem de facto Plato credit currere R
2 Socrates FPV : Plato R
3 et tunc foret minor falsa FPV : om.R
4 in proposito sic videlicet PV : in opposito sic videlicet F : in proposito R
5 et Socrates credit praecise quod ille aliquis homo decipitur FPV : om.R
6 ergo Socrates credit praecise sicut est tunc consequentia bona et minor falsa quia Socrates non credit quod

(ille PV/om.F) aliquis homo decipitur qui de facto decipitur (quia PV/om.F) ipsemet decipitur FPV : quia ipse non
decipitur R
7 hominem FPV : om.R
8 eo FVR : ipso P
9 decipi : quare et cetera add.R : et cetera add.V- 43 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Duodecimum argumentum1>
Aliter arguitur principaliter sic ad conclusionem2 : haec consequentia est bona3« Socrates nunc non est albus, et immediate ante hoc fuit albus ; ergo Socrates
desinit esse albus4 », et5 eadem non valet ; ergo conclusio vera6.
<Quod est bona>Consequentia tenet, et antecedens arguitur7 : nam prima pars videtur vera, cum8
arguitur ab exponentibus ad expositum.
<Quod non valet>
Et quod non valet arguitur9 : capio10 horam elapsam, et divido illam 11 in partes
proportionales12 versus hoc instans praesens13 ita quod hoc instans sit ultimum
instans illius14 horae, et quod Socrates fuit albus15 in prima16 parte proportionali17
illius horae18 et19 in tertia et20 in quinta, et sic21 in omnibus22 partibus
proportionalibus23 imparibus, et ponatur quod ipse fuit24 niger in parte
proportionali25 pari, ut in secunda et1 quarta2, et sic de aliis partibus3 paribus, et sit
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (9) — Version Alyngton manuscrits (9) —Version LSC (9)2 aliter arguitur principaliter sic ad conclusionem V : item principaliter arguitur sic ad conclusionem P :duodecimo arguitur sic R : om.F
3 haec consequentia est bona Socrates FPV : om.R
4 albus : haec consequentia est bona add.R
5 et : haec add.FR
6 vera FPV : falsa R
7 consequentia tenet et antecedens (arguitur PV/probatur F) FPV : antecedens est notum R
8 cum PV : quia FR
9 valet arguitur FPV : valeat probatur et R
10 capio : unam add.F
11 illam FPV : eam R
12 proportionales PVR : proportionabiles F
13 praesens FV: om.PR
14 illius FPV : om.R
15 quod Socrates fuit albus FPV : om.R
16 prima PV : qualibet FR
17 proportionali PVR : proportionabili F
18 illius horae PV : impari F : impari sit Socrates albus R
19 et P : ut FR : om.V
20 et FPV : om.R
21 sic : deinceps add.R
22 omnibus FPV : om.R
23 proportionalibus PV : proportionabilibus F : om.R
24 fuit FPV : sit R
25 proportionali PVR : proportionabili F- 44 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
jam ultimum instans4 illius horae, et sit nunc Socrates rubeus. Arguitur tunc5 sic :Socrates nunc non est albus, quia nunc est rubeus, et immediate ante hoc6 fuit albus,
quia immediate ante hoc fuit aliqua pars impar, et in omni7 parte proportionali8
impari9 Socrates fuit albus ; ergo immediate ante hoc Socrates fuit albus ; ergo etcetera.
Texte dans FPV

Texte dans R

Et quod consequens, videlicet ‘Socrates desinit esse
albus10’ sit falsum arguitur : quoniam11 immediate ante hoc
non fuit12 albus, et non est nunc albus ; ergo Socrates non
desinit esse albus.
Consequentia patet : quia si Socrates desinit esse albus,
oportet quod nunc non sit albus et quod 13 immediate ante fuitalbus, juxta communes regulas.
Et antecedens arguitur14 : minor patet, scilicet quod
Socrates immediate ante hoc non fuit albus, quia15 immediate
ante hoc fuit niger, et numquam quando fuit niger fuit albus
pro eadem mensura ; ergo immediate ante hoc non fuit albus.
Item, si immediate ante hoc fuit niger, sed non simul etsemel fuit albus et niger ; ergo immediate ante hoc non16 fuitalbus
Et quod immediate ante hoc fuit17 niger arguitur18 : quia19 nullum fuit instansante hoc quin post hoc instans20 fuit21 niger ; ergo immediate ante hoc fuit niger.
1 et FPV : om.R
2 quarta : sexta et octava add.R
3 partibus : proportionalibus add.R
4 jam ultimum instans FPV : nunc instans ultimum R
5 arguitur tunc PV : tunc arguitur R : arguitur F
6 hoc : Socrates add.R
7 omni PR : qualibet FV
8 proportionali PVR : proportionabili F
9 impari : semper add.R
10 albus : probatur add.F
11 quoniam PV : quia F
12 non fuit FV : fuit non P
13 quod : ipse add.F
14 arguitur : sic add.F
15 quia PV : et quod F
16 non PV : om.F
17 fuit FPV : fuerit R
18 arguitur : sic add.R
19 quia FVR : om.P
20 hoc instans PV : hoc F : illud R
21 fuit FPV : fuerit R- 45 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Consequentia patet1 juxta communem modum exponendi istum terminum‘immediate’, et antecedens patet per casum : quia2 nullum fuit instans3 ante hoc quininter illud instans4 et hoc instans5 fuerunt6 infinitae partes proportionales7 quarum
una semper8 fuit par et alia impar9, et in omni parte pari10 fuit Socrates niger11, sicut
patet ex casu ; ergo nullum fuit instans ante hoc quin post illud instans12 Socrates
fuit niger, et si sic ; ergo immediate ante hoc13 fuit niger14.
<Responsio>
Ideo pro illo respondeo et15 dico quod illa consequentia16 accepta est satis bona.
Cum17 arguitur quod in casu possibili posito antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo et cetera, conceditur consequentia et18 negatur
antecedens19.
Et ad casum, admittitur casus, quo admisso20, concedo quod Socrates desinit
esse albus.
Et cum arguitur quod non, quia Socrates21 immediate ante hoc non fuit albus
nec est albus nunc ; ergo Socrates non desinit esse albus22, negatur consequentia.
Et ad probationem, conceditur quando arguitur23 “si 24 Socrates desinit esse
albus, vel25 oportet quod Socrates26 nunc 27 sit albus vel1 immediate ante hoc fuit2
1 patet FPV : tenet R
2 quia FPR : quod V
3 fuit instans PVR : om.F
4 illud instans PVR : hoc F
5 hoc instans PVR : illud F
6 fuerunt FPV : sint R
7 proportionales PVR : proportionabiles F
8 semper FPV : om.R
9 et alia impar PVR : om.F
10 pari : suit une interpollation avec la conclusion 11 dans P
11 niger FPV : om.R
12 instans FPV : om.R
13 hoc : Socrates add.R
14 niger : quod fuit probandum add.R

niger] et si sic ergo immediate ... niger] LAC F
15 ideo pro illo respondeo et FPV : ad illud R
16 consequentia : #non# add.V
17 cum FPV : et quando R
18 ergo et cetera conceditur consequentia et PV : conceditur consequentia et F : om.R
19 antecedens FPV : om.R
20 quo admisso FPV : et R
21 Socrates PV : om.F
22 cum arguitur quod non quia ... albus FPV : cum aliter arguitur R
23 conceditur quando arguitur FPV : cum dicitur R
24 si PVR : om.F
25 vel PV : om.FR
26 Socrates FPV : om.R
27 nunc : non add.R- 46 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
albus”, conceditur3, et tamen non sequitur, si immediate ante hoc non fuit albus nec
est nunc albus, quod Socrates non desinit esse albus 4, sed oportet sic arguere « non
immediate ante hoc instans fuit Socrates albus, nec est nunc5 albus ; ergo non desinit
esse albus », tunc6 est consequentia bona, et major7 falsa, scilicet ‘non immediate
ante hoc fuit8 Socrates albus’ : quia ejus contradictorium est verum, scilicet‘immediate ante hoc fuit Socrates albus9’, sicut argumentum deducit ; sed haec
propositio est10 vera ‘immediate ante hoc non fuit Socrates11 albus’, sed
praeponendo negationem, ipsa est falsa sic12, videlicet ‘non immediate ante hoc fuit
Socrates albus13’.
Ex illis patet quod ista consequentia non sit14 bona15 « immediate ante hoc nonfuit Socrates16 albus ; ergo non immediate ante hoc fuit Socrates17 albus »,antecedens est verum in casu prius18 posito et consequens est19 falsum20.
Ex istis patet 21 quod illa duo non convertuntur22 ‘immediate ante hoc non fuit
Socrates23 albus’ et ‘non24 immediate ante hoc Socrates fuit albus’, et25 consimiliter
respondetur ad quamcumque consimilem26 ubi negatio praeponitur huic termino‘immediate’ in una propositione et postponitur in alia27 sibi consimili28, sicut in illis29
1 vel PV: vel quod F: et R
2 fuit PV : fuerit FR
3 conceditur PV : concedo R : om.F
4 si immediate ante hoc non fuit albus nec est nunc albus quod Socrates non desinit esse albus FPV : ulterius

consequentia R
5 nec est nunc FPV : et non est modo R
6 tunc FPV : om.R
7 major PV : minor F : minor est R
8 fuit PVR : non fuit F
9 quia ejus contradictorium est verum scilicet immediate ante hoc fuit Socrates albus PV : om.FR
10 propositio est FPV : est propositio R
11 non fuit Socrates FP : Socrates non fuit R : fuit Socrates V
12 sic PVR : sicut F
13 ante (hoc PV/om.F) fuit Socrates albus FPV : et cetera R
14 sit FPV : est R
15 bona : Socrates add.R
16 Socrates FPV : om.R
17 fuit Socrates FPV : Socrates fuit R
18 prius FPV : possibili R
19 est FV: om.PR
20 falsum : ergo et cetera add.R
21 patet : immediate add.R
22 convertuntur FPV : contradicunt R
23 non fuit Socrates FPV : Socrates non fuit R
24 non FPV : om.R
25 et FPV : taliter vel R
26 consimilem FPV : similem R
27 alia : eadem add.R
28 consimili PVR : simili F
29 in illis FPV : om.R

- 47 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury‘immediate ante hoc non fuit Socrates1 albus’ et ‘non immediate ante hoc Socrates2
fuit albus3’, ita quod semper est dicendum quod fallit consequentia4 ab una ad aliam,
sed in majori parte sunt tales propositiones sibi invicem5 impertinentes sive sint 6 depraeterito sive de futuro, sicut7 sic arguendo « immediate post hoc Socrates non erit
albus ; ergo non immediate post hoc Socrates8 erit albus ». Quod consequentia nonvalet potest ostendi per causam similem de futuro, sicut prior casus qui ponitur depraeterito, ponendo semper9 quod in omni parte proportionali10 impari futura sit
ipse11 Socrates12 albus et in omni13 pari sit ipse14 niger, et computenter15 partes16
proportionales horae futurae17 versus hoc instans18. Et satis19 patet quod illaconsequentia20 non valet, videlicet « immediate post hoc Socrates non erit albus ;ergo non immediate post hoc Socrates erit albus » : quia21 antecedens erit22 verum
et consequens falsum23.

1 non fuit Socrates FPV : Socrates non fuit R
2 Socrates : non add.F
3 albus : et non immediate ante hoc Socrates fuit albus add.F
4 est dicendum quod fallit consequentia corr. : fallit consequentia R :est dicendum quod fallit P : est
advertendum quod fallit V : est ibi quod fallac(?) F
5 invicem FPV : immediate R
6 sint FPV : sumendae R
7 sicut FPV : om.R
8 Socrates : non add.R
9 semper FPV : om.R
10 proportionali PVR : proportionabili P
11 futura sit ipse FPV : horae futurae R
12 Socrates : erit add.R
13 omni : parte add.R
14 sit ipse FPV : erit R
15 computenter FPV : quod R
16 partes : minores add.R
17 horae futurae FPV : sint terminatae R
18 instans : quod est praesens add.R
19 satis FPV : statim R
20 consequentia : facta add.P
21 videlicet immediate post hoc Socrates (non FP/in mg. V) erit albus ergo non immediate post hoc Socrates
erit albus quia FPV : om.R
22 antecedens erit : antecedens enim est add.R
23 falsum : ergo et cetera add.R : et cetera add.V- 48 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Tertium decimum argumentum1>
Ad principalem conclusionem2 : haec consequentia est bona3 « tantum non
omnis homo est albus ; ergo non omnis homo est albus4 », et haec eadem5 nonvalet ; ergo conclusio vera6.
<Quod est bona>Consequentia7 patet, et antecedens probatur8 quod consequentia sit bona9 : quia
arguitur ab exclusiva ad suum praejacens ; ergo et cetera10.
Antecedens arguitur11 per illam communem regulam : praejacens exclusivae est
et cetera12.
<Quod non valet>
Et 13 quod illa consequentia non valet14 probo : quia in casu antecedens est15
verum et consequens falsum ; ergo et cetera.
Antecedens probo, et pono quod omnis homo sit albus, et quod16 multi sint
masculi et multae femellae 17, quo posito antecedens est verum18 et19 consequens20
falsum21.
Probo 22 quod consequens sit falsum : quia suum contradictorium est verum, percasum1, scilicet ‘omnis2 homo est albus’ ; ergo hoc consequens est falsum ‘nonomnis homo est albus3’.
1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 ad principalem conclusionem V : principaliter ad conclusionem P : tertio decimo arguitur sic R : om.F
3 haec consequentia est bona FPV : om.R
4 albus : haec consequentia est bona add.R
5 haec eadem FR : ista consequentia V : ista P
6 ergo conclusio vera corr. : ergo et cetera V : et cetera P : ergo conclusio falsa R : om.F
7 consequentia : vera add.V
8 probatur R : arguitur per (istam V/om.F) regulam communem (propono F/pono V) FV : arguitur primo P
9 quod consequentia sit bona PV : quod consequentia sit vera F : quod illa sit bona consequentia R
10 ergo et cetera FPV : ergo consequentia bona R
11 arguitur FPV : est #verum# notum R
12 praejacens exclusivae est et cetera FPV : om.R
13 et : nota add.F
14 valet FPV : sit bona R
15 in casu antecedens est FPV : casu possibili posito potest esse antecedens R
16 quod FPV : om.R
17 multae femellae P : femellae multae R : feminae F : feminae multae V
18 verum : per casum scilicet omnis homo est albus add.FV
19 et PR : ergo hoc V : ergo F
20 consequens : est add.FV
21 falsum : (scilicet V/om.F) non omnis homo est albus add.FV

falsum : ergo et cetera add.R
22 probo P : antecedens patet quia hoc ponit casus sed probo R- 49 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Et 4 quod antecedens principale sit verum, scilicet ‘tantum non omnis homo est
albus’, probatur5 : quia illud antecedens sequitur ex vero in consequentia6 formali ;ergo et cetera.
Consequentia patet, et major patet7 : quia8 « omne album est non omnis homo ;ergo tantum non omnis homo est albus ».
Consequentia patet, et9 antecedens arguitur10 : quia11 hoc album est non omnis
homo, et hoc12, et sic de singulis13 ; ergo et cetera 14.
Consequentia patet a singularibus ad universalem15, et antecedens est verum ;ergo et consequens.
Consequentia patet16, et antecedens similiter17 : quia, quocumque albo
demonstrato, illud non est 18 omnis homo19, et si sic ; ergo20 omne 21 album est non
omnis homo22.

1 per casum P : om.R
2 omnis P : non omnis R
3 ergo hoc consequens est falsum non omnis homo est albus P : om.R

antecedens patet quia hoc ponit ... albus : om.FV
4 et : adhuc probo add.R
5 scilicet tantum non omnis homo est albus probatur FPV : om.R
6 consequentia : bona et add.R
7 et major patet P : et antecedens probatur R : om.FV
8 quia : sequitur add.R
9 consequentia patet et FPV : et quod R
10 arguitur FPV : sit verum probatur R
11 quia : non add.F
12 hoc : album est non omnis homo add.R
13 singulis PVR : aliis F
14 ergo et cetera FPV : ergo omne album est non omnis homo R
15 a singularibus ad universalem FPV : om.R
16 patet FPV : tenet R
17 similiter PV : est verum R : arguitur F
18 non est FPV : est non R
19 homo : quia hoc album non est omnis homo nec hoc nec sic de singulis ergo quocumque demonstrato illud
non est omnis homo add.P
20 et si sic ergo FPV : et sic R
21 omne : non add.FV
22 homo : ergo et cetera add.R- 50 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Responsio>
Pro illo dicitur negando1 consequentiam, scilicet « tantum non omnis homo est
albus ; ergo non omnis homo est albus » : quia hic non arguitur ab exclusiva2 etcetera. Et causa est quia3 in ista exclusiva ‘tantum non omnis homo et cetera’ potest
ista negatio ‘non 4’ stare5 infinite, et similiter6 debet stare in praejacente7 ; et ideo si
illa8 negatio non stet infinite 9 in exclusiva et in praejacente, tunc10 est consequentia
bona11 ; si negative in praejacente et infinite in exclusiva, tunc12, non valet
consequentia. Exemplum primi13 : « tantum non omnis homo est albus ; ergo ens14
non omnis homo est albus », et tunc directe arguitur15 ab exclusiva ad suum
praejacens ; sed si ista16 negatio ‘non17’ stat infinite18 in exclusiva et negative inpraejacente19, tunc20 non valet consequentia. Et consimiliter respondetur ad
quodcumque simile21.

1

pro illo dicitur negando FV : pro illo ad tertium decimum respondeo principale nego P : ad illud
communiter dicitur dubitando R
2 exclusiva : ad add.F
3 est quia PV : quia est F
4 scilicet tantum non omnis homo ... negatio non FPV : principalem quia cum arguitur et cetera ibi negatio
potest R
5 stare : negative et add.R
6 similiter FPV : consimiliter R
7 in praejacente FPV : in exponentibus et in exposita R
8 illa FPV : om.R
9 non stet infinite FPV : stat negative R
10 tunc FPV : om.R
11 est consequentia bona FPV : consequentia tenet R
12 si negative in praejacente et infinite in exclusiva tunc FPV : si arguitur(?) in una stet negative et in alia
infinite R
13 primi FPV : om.R
14 ens FPV : om.R
15 directe arguitur FPV : arguitur directe R
16 sed si ista FPV : si R
17 non FPV : om.R
18 infinite FPV : negative R
19 negative in praejacente FPV : in praejacente non R
20 tunc FPV : vel e contra R
21
et consimiliter
respondeturad (quodcumque simile P/quodlibet
simile V/
quamlibet
similem F) FPV : om.R

- 51 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Quartum decimum argumentum1>
Quarto decimo principaliter contra conclusionem arguitur sic2 : haec
consequentia est bona « Socrates non excipitur, et omnis homo alius a Socrate
excipitur ; ergo omnis homo praeter Socratem excipitur3 », et4 haec5 eadem nonvalet ; ergo conclusio vera6.
<Quod est bona>Consequentia patet7, et antecedens probatur 8 : quia9 hic arguitur ab
exponentibus exceptivae10 ad exceptivam illius cujus sunt exponentes11 ; ergo etcetera12.
Consequentia patet, et antecedens13 patet de14 se per communem modum
exponendi exceptivas15.
<Quod non valet>
Et quod consequentia16 non valet17 arguitur18 : quia in casu19 antecedens est
verum et consequens est20 falsum ; ergo et cetera.
Consequentia patet, et21 antecedens arguitur22 : ponatur quod Socrates non
excipiatur et quod 1 omnis homo alius a Socrate excipiatur. Quo posito, antecedens
est verum et consequens2 falsum3.
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (12) — Version Alyngton manuscrits (12)— Version LSC (12)2 quarto decimo principaliter contra conclusionem arguitur sic V : principaliter ad conclusionem sic P : quarto
decimo arguitur sic R : om.F
3 excipitur : ista consequentia est bona add.V
4 et FPV : om.R
5 haec PFR : om.V
6 vera FPV : falsa R
7 patet FPV : tenet R
8 probatur FP : arguitur V : est notum scilicet quod haec consequentia est bona R
9 quia FVR : om.P
10 exceptivae FPV : om.R
11 exceptivam (nam add.F) illius cujus sunt exponentes FPV : expositam R
12 ergo et cetera FPV : ergo est consequentia bona R
13 antecedens : probatur et add.FV
14 de : per add.F
15 per communem modum exponendi exceptivas FPV : om.R
16 consequentia FPV : om.R
17 valet FPV : valeat R
18 arguitur FPV : probatur R
19 in casu FPV : casu possibili posito R
20 est RV : om.FP
21 consequentia patet et PV : consequentia tenet et R : om.F
22 arguitur FPV : probatur quia R- 52 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Quod antecedens sit verum probatur 4 pro utraque sui5 parte. Patet : quia
Socrates non excipitur, ut ponit casus, et quod omnis homo alius a Socrate excipitur
ponit casus.
Et quod consequens sit falsum, scilicet ‘omnis homo praeter Socratem
excipitur’ probo : quia6 ex consequente sequitur falsum in consequentia bona etformali ; ergo consequens falsum7.
Consequentia patet8, et antecedens arguitur9 : nam sequitur « omnis homo
praeter Socratem excipitur ; ergo Socrates excipitur », consequens est falsum etcontra casum10.
Consequentia probatur sic11 : quia in omni exceptiva12 affirmativa pars
extracapta excipitur13, sicut 14 ista ‘omnis homo praeter Socratem15 excipitur’, hic
Socrates excipitur, quia exceptio est extracaptio partis 16 a suo toto, sicut17 patet per
regulas communes ; ergo et cetera18. In19 ista exceptiva ‘omnis homo praeter
Socratem excipitur20’ ‘Socrates’ est pars extracapta quae21 immediate sequitur
dictionem exceptivam ; sequitur ergo22 quod Socrates excipitur, et si sic ; ergo illa
exceptiva est falsa implicans falsum, videlicet quod Socrates excipitur23.
<Responsio>
Pro illo et pro quocumque consimili respondeo negando illam 24 consequentiam1
et quamcumque consimilem « Socrates non excipitur ; ergo et cetera2 ». Et causa
1 quod PV : om.FR
2 consequens : est add.FV
3 falsum : ergo et cetera add.R
4 probatur F : arguitur V : om.P
5 sui PV : ejus F
6 quia PV : quod F
7 quod antecedens sit verum probatur pro utraque ... falsum FPV : om.R
8 patet FPV : tenet R
9 arguitur FPV : probatur R
10 consequens est falsum et contra casum FPV : consequentia tenet quia in omni exceptiva affirmativa pars

extracapta excipitur sed Socrates est pars extracapta ergo Socrates excipitur R
11 consequentia probatur sic PV : antecedens probatur sic F : consequentia tenet R
12 exceptiva FPV : exclusiva R
13 pars extracapta excipitur PV : prima pars extracapta excipitur F : et cetera R
14 sicut : in add.R
15 Socratem : currit(?) add.V
16 partis FPV : om.R
17 sicut FPV : hoc R
18 regulas communes ergo et cetera FPV : regulam R
19 in FPV : similiter in R
20 omnis homo praeter Socratem excipitur FPV : om.R
21 quae R : quia FV : quod P
22 ergo PR : om.FV
23 et si sic ... excipitur FPV : ergo illud antecedens implicat R
24 pro illo et pro quocumque (consimili P/simili V) (respondeo P/modo V) negando illam PV : pro illo
respondeo et nego F : ad illud et ad quodlibet simile respondetur negando R- 53 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
est quia sicut exceptiva illa3 et quaelibet consimilis4 includit contradictionem, ita5 etquaelibet6 consimilis7 debet exponi per contradictionem sive8 per contradictorium.
Unde debet sic9 exponi « Socrates non excipitur, et omnis homo alius a Socrate
excipitur, et Socrates10 excipitur ; ergo omnis homo praeter Socratem excipitur », etcausa quare est quia11 illa exceptiva includit contradictionem, videlicet quod Socrates
excipitur et quod Socrates non excipitur, sicut patet advertenti12.
Aliter solent respondere sophistae13 negando casum, videlicet14 quod Socrates
non excipitur 15 et quod 16 omnis homo alius a Socrate excipitur17 ; ideo eo ipso18
quod Socrates non excipitur et omnis homo alius a Socrate excipitur, sequitur quod
Socrates excipitur19 : quia dicunt20 quod Socrates non excipitur et omnis homo aliusa Socrate excipitur, sequitur 21 quod omnis homo praeter Socratem excipitur ; et ex
hac exceptiva sequitur22 quod Socrates excipitur : quia, breviter23, pars extracapta
excipitur.
Sed contra24 responsionem potest objici sic25 quod26 non videtur magis27
inconveniens quod Socrates non excipitur et omnis homo alius a Socrate excipitur28
quam quod Socrates non est albus et quod29 omnis homo alius a Socrate sit30 albus,
1 consequentiam : talem add.R
2 et quamcumque similem ... et cetera FPV : om.R
3 sicut exceptiva illa FPV : illa exceptiva R
4 consimilis FPV : similis R
5 ita FPV : om.R
6 quaelibet FVR : quaecumque P
7 consimilis FPV : similis R
8 sive FPV : vel R
9 debet sic PR : sic debet FV
10 Socrates PV: Socrates non FR
11 causa quare est quia PV : quare de causa est quod F : causa est quia R
12 advertenti PV : et cetera F : om.R
13 sophistae PR : om.FV
14 casum videlicet P : casum R : consequentiam videlicet FV
15 excipitur FPV : excipiatur R
16 quod FPV : om.R
17 excipitur FPV : excipiatur R
18 ideo eo ipso PV : ideo eo ipso sequitur F : sequitur R
19 et omnis homo ... excipitur FPV : om.R
20 dicunt FPV : dicitur R
21 sequitur : ergo add.R
22 sequitur : ultra add.R
23 Socrates excipitur quia breviter FPV : in exceptiva R
24 contra : illam add.R
25 sic FPV : om.R
26 quod FPR : quia V
27 magis FPV : majus R
28 quod Socrates non excipitur et omnis homo alius a Socrate excipitur FPV : om.R
29 quod PV : om.FR
30 sit PV : est FR- 54 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
vel, si sic, dicatur1 causa diversitatis ; et ideo2 eligat responsalis3 responsionem magis
sibi placentem pro illo argumento4.

1 dicatur FPV : detur R
2 et ideo PV : ideo FR
3 responsalis PV : respondens FR
4 sibi magis placentem pro illo argumento (et cetera V/ quarto decimo P/om.F) FPV : quae sibi placet R- 55 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Quintum decimum argumentum1>
Principaliter ad conclusionem arguitur sic2 : haec consequentia est bona « homo
currit ; ergo animal currit », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera3.
<Quod est bona>Consequentia patet4, et antecedens arguitur5 : quia patet per communes regulas6
ab inferiori7 ad superius affirmative8 est consequentia bona9.
<Quod non valet>
Et quod non valet10 probatur 11 : casu possibili posito, potest12 ita esse13 sicut
denotatur14 per antecedens, quo casu15 posito, non est16 ita sicut denotatur17 perconsequens ; ergo consequentia non valet.
Consequentia tenet, et antecedens18 arguitur19, ponatur20 quod nullum animal
currat, tunc arguitur sic : « nullum animal currit21 ; ergo non est ita quod 22 animal
currit23 ; ergo non est ita sicut24 hoc consequens ‘animal currit’ significat25, et tamen
potest esse quod homo currit ; ergo potest esse ita sicut hoc antecedens ‘homo

1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 principaliter ad conclusionem arguitur sic V : principaliter arguitur ad conclusionem sic P : quinto decimo

arguitur sic R : om.F
3 vera FPV : falsa R
4 patet FPV : tenet
5 arguitur PV : probatur F : probatur pro prima parte R
6 patet per communes regulas FPV : arguitur R
7 inferiori : per se add.R
8 affirmative FPV : per se R
9 est consequentia bona FPV : ergo et cetera R
10 valet FPV : valeat R
11 probatur : quia add.R
12 potest FPV : erit R
13 esse FPV : om.R
14 denotatur FPV : significabitur R
15 casu FPV : om.R
16 est FPV : erit R
17 denotatur FPV : significabitur R
18 ergo consequentia non valet consequentia tenet et antecedens FPV : om.R
19 arguitur PV : probatur F : probo R
20 ponatur FPV : et pono R
21 currit PVR : om.F
22 quod : #nullum# add.V
23 currit] ergo non est ita quod animal currit] LAC R
24 sicut : significabatur per add.R
25 significat FPV : om.R

- 56 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
currit’ significat quamvis non sit ita sicut hoc consequens ‘animal currit’significat1 ».
Probatur sic2 : quia quamvis nullum animal currat, adhuc potest3 esse quodhomo currit, et tamen 4 non est ita quod animal currat : quia illae duae propositiones
sunt simul verae ‘potest esse quod homo currit’
Texte dans FPV

Texte dans R

et [tamen] ‘nullum animal currit’ ;ergo una propositio est vera cum alia ;ergo sicut una significat, est vera cum
alia, et, si sic, potest esse quod homo
currit quamvis nullum animal currit ;ergo potest esse ita quod homo currit
quamvis nullum animal currat ; ergo
potest esse quod homo currit quamvis
non sit ita 5 quod animal currit, et quodhomo currit significatur per antecedens
et quod animal currit significatur per
consequens ; ergo ita potest esse sicut
antecedens significat6 quamvis non sit
ita sicut consequens significat7 ; ergo,
ut prius, non valet consequentia.

quamvis non sit ita sicut consequens
significat ; ergo et cetera.

1 significat] quamvis non sit ... significat] LAC V

significat] et tamen potest esse quod homo currit ... significat] LAC F
2 sic FPV : om.R
3 adhuc potest FPV : potest R
4 tamen FPV : om.R
5 ita : esse add.P
6 antecedens significat PV : significatur per antecedens F
7 consequens significat PV : significatur per consequens F- 57 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Responsio>
Huic respondeo1 concedendo illam consequentiam.
Et 2 ad argumentum in oppositum3, quando arguitur quod consequentia nonvalet quia4 potest esse ita et cetera ; ergo5 consequentia non valet, negeturconsequentia6. Immo, concedo quod multae sunt consequentiae formales et bonae7
et in qualibet illarum8 potest ita9 esse sicut significatur 10 per antecedens quamvis11
non sit ita 12 sicut significatur13 per consequens : quia sive animal currat sive nullum
animal14 currat, non minus homo habet potentiam ad currendum et15 potest currere.
Ideo, quamvis non sit ita sicut denotatur per hoc consequens ‘animal currit’, potest
adhuc esse16 sicut denotatur per hoc antecedens ‘homo currit’, et non est17 ita sicut
denotatur per hoc consequens18. Et si arguitur ex istis19 ulterius conditionalis20
copulativa sit vera vel possibilis21 ita est22 sicut significatur per antecedens, ettamen23 non est 24 ita sicut significatur per consequens, et tunc ista consequentia nonvalebit quaecumque fuerit25.

1 huic respondeo FPV : ad illud dicitur R
2 et FPV : om.R
3 in oppositum FPV : om.R
4 arguitur quod consequentia non valet quia FPV : dicitur R
5 ergo FPV : om.R
6 negetur consequentia FPV : om.R
7 formales et bonae V : formales bonae F : bonae et formales P : formales R
8 et in qualibet illarum FPV : in quarum qualibet R
9 ita PV : om.FR
10 significatur FVR : signatur P
11 quamvis FPV : licet R
12 ita FPV : sic R
13 significatur FVR : signatur P
14 nullum animal FPV : non R
15 et FPV : nec R
16 esse : ita add.F
17 non est FPV : tunc consequentia non valet quandocumque fuerit R
18 consequens FPV : antecedens R
19 et si arguitur ex istis FPV : om.R
20 conditionalis PV : ad con(?) F
21 (ulterius FV/ultima P) ... possibilis FPV : quod antecedens est verum vel possibile vel potest esse R

possibilis PV : impossibilis F
22 est FPV : om.R
23 tamen FPV : om.R
24 est FPV : sit R
25 et tunc ista consequentia non (valebit PV/valet F) quaecumque fuerit (et cetera add.V) FPV : tunc nonvalebit consequentia quandocumque sic fuerit quare et cetera R- 58 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Decimum sextum argumentum1>
Principaliter ad conclusionem sic : ista consequentia est bona2 : « tu fuisti, et
asinus fuit, et tu numquam3 fuisti asinus ; ergo tu differebas ab asino4 », et haec
eadem non valet ; ergo conclusio vera5.
<Quod est bona>Consequentia patet, et antecedens arguitur6 : quia arguitur ab exponentibus ad
expositam, sicut patet sic7 : hoc verbum ‘differt’ habet8 exponi per duas exponentes
affirmativas et per unam negativam 9. Sic10 hoc verbum ‘differebas11’ habet exponi
per duas affirmativas et unam negativam12 de praeterito13 ; sed haec14 propositio depraesenti sic exponitur ‘tu differs ab asino15’ : « tu es, et asinus est, et tu non es
asinus ; ergo tu differs ab asino16 » ; ergo et17 haec propositio18 de praeterito ‘tudifferebas ab asino19’ debet consimiliter20 exponi sic21 « tu fuisti, et asinus fuitquando tu fuisti22, et23 tu 24 non fuisti asinus ; ergo tu differebas ab asino25 ».

1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (13) — Version Alyngton manuscrits (13)— Version LSC (13)
2 principaliter ad conclusionem sic ista consequentia est bona PV : illa consequentia est bona F : decimo
sexto arguitur sic R
3 tu numquam V : numquam FP : tu non R
4 asino : illa consequentia est bona add.R
5 vera FPV : falsa R
6 arguitur FPV : est notum pro prima parte R
7 sic PV : quia R : sic dicendum F
8 habet PR : debet FV
9 affirmativas et (per unam FP/om.V) negativam FPV : unam affirmativam et aliam negativam R
10 sic PV : similiter de praeterito R
11 hoc verbum differebas PV : hoc verbum differt R
12 negativam] sic hoc verbum differebas... negativam] LAC F
13 affirmativas et unam negativam de praeterito PV : exponentes unam affirmativam et aliam negativam R
14 haec PV : habet illa R : om.F
15 exponitur tu differs ab asino FPV : exponi R
16 ergo tu differs ab asino FPV : ergo et cetera R
17 ergo et PV : et F : similiter R
18 propositio FPV : om.R
19 tu differebas ab asino FPV : om.R
20 debet consimiliter FPV : habet R
21 exponi sic FPV : sic exponi R
22 quando tu fuisti V : quando fuisti P : om.FR
23 et PVR : sed F
24 tu FPR : om.V
25 ergo tu differebas ab asino FPV : ergo et cetera R- 59 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Quod non valet>
Et quod illa prius facta1 non valet probo2 : antecedens est verum3 et consequens
falsum ; ergo et cetera.
Antecedens arguitur 4 : nam hoc est verum 5 ‘tu fuisti et asinus fuit quando tu
fuisti’, et hoc consimiliter ‘et tu6 numquam fuisti asinus’.
Et tamen hoc7 consequens est8 falsum9 ‘tu differebas ab asino’.
Probo 10 : quia11, si sic12, differebas ab illo, et ab illo13, et sic de singulis,consequens est falsum14.
Consequentia probatur15 : quia tantae virtutis est hoc verbum ‘differebas16’ depraeterito17 ad confudendum terminum communem sibi annexum pro omnibus suis
suppositis praeteritis18 quantae19 est hoc verbum ‘differt’ de praesenti ad
confundendum terminum de praesenti20 pro21 suis suppositis, sed hoc verbum‘differt’ confundit terminum communem pro omnibus suis suppositis22 ; ergo sic
dicendo23 « tu differs ab asino ; ergo24 ab illo, et ab illo, et sic de singulis » ; ergo
consimiliter debet sequi de praeterito « tu differebas ab asino ; ergo ab illo, et ab illo,
et sic de singulis25 ».

1 illa prius facta FPV : consequentia R
2 probo PV : probatur F : probatur quia R
3 verum : de facto(?) praeterito add.V
4 antecedens arguitur PV : arguitur F : consequentia tenet et antecedens probatur R
5 hoc est verum FPV : haec est vera R
6 et hoc consimiliter et tu FPV : respectu R
7 tamen hoc FPV : quod R
8 est FPV : sit R
9 falsum : scilicet add.R
10 probo V : probo sic P : probatur R
11 quia PR : om.V
12 sic : ergo add.R
13 et ab illo PR : om.V

probo quia si sic... illo PVR : om.F
14 consequens est falsum FPV : om.R
15 probatur FPV : tenet R
16 differebas FPV : differt R
17 de praeterito : sicut de praesenti add.R
18 praeteritis FPV : om.R
19 quantae FPV : sed tantae virtutis R
20 de praesenti FPV : om.R
21 pro : omnibus add.R
22 suppositis] sed hoc verbum differt confundit terminumcommunem pro omnibus (suissuppositis FV/om.P)] LAC R
23 sic dicendo FPV : ergo sicut dicitur R
24 differs ab asino ergo FPV : differes R
25 ergo consimiliter debet sequi de praeterito tu differebas ab asino ergo ab illo (et ab illo V/om.P) et sic desingulis PV : ergo sic et illud de praeterito R : om.F

- 60 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Et quod hoc consequens ad quod deducitur1 sit falsum2 probatur : quia cum
aliqui3 asini fuerunt praeteriti et4 corrupti antequam tu fuisti5 in rerum natura, sed
non6 differebas ab asino7 qui fuit corruptus8 antequam tu fuisti9 genitus10,
consequens11 falsum12 : quia quando13 tu non eras14, tu non differebas ab illo15
asino : quia tunc non16 differebas ab aliquo17 asino ; nec quando eras differebas a taliasino : quia tunc18 talis asinus non erat, et sic sequitur quod19 illa propositio sit20 falsa‘tu differebas ab asino’ tamquam falsum includens21.
<Responsio>
Et ideo pro illo dico22 negando istam23 consequentiam factam24 « tu fuisti, et
asinus fuit, et cetera », et causa quare25 tangitur in arguendo26 est illa quia hoc
verbum27 ‘differebas’ de praeterito confundit istum terminum ‘asinus28’ proomnibus suis suppositis praeteritis29, et tunc30 multi fuerunt asini praeteriti31 a quibus
non differebas ; ideo tu numquam differebas ab asino.

1 hoc consequens ad quod deducitur FPV : consequens R
2 falsum : sic add.R
3 aliqui FPV : cum multi R
4 fuerunt praeteriti et FPV : fuerant R
5 antequam tu fuisti FPV : ante fueras R
6 non : sequitur tu add.R
7 asino FPV : illo R
8 qui fuit corruptus PR : quia fuit conceptus F : qui fuit corruptus conceptus V
9 tu fuisti FPV : fuisses R
10 genitus FPV : generatus R
11 consequens : est add.V
12 falsum PVR : om.F
13 quando FPV : tunc R
14 eras FPV : fuisti ergo R
15 illo FPV : om.R
16 quia tunc non FPV : nec R
17 aliquo PVR : om.F
18 tunc FPV : om.R
19 sequitur quod FPV : om.R
20 illa propositio sit FPV : illa est R
21 tu differebas ab asino tamquam falsum includens (falsum add.F) FPV : om.R
22 et ideo pro illo dico FPV : pro illo dicitur R
23 istam FPV : om.R
24 factam FPV : om.R
25 et causa quare FPV : sicut R
26 arguendo FPV : argumento R
27 est illa quia hoc verbum FPV : quia tangitur quod R
28 de praeterito confundit istum terminum asinus FPV : confundit R
29 praeteritis FPV : de praeterito R
30 tunc FPV : tamen R
31 fuerunt asini praeteriti FPV : sunt asini R- 61 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Et tunc1 cum arguitur quod illa consequentia sit bona, quia2 arguitur ab
exponentibus ad expositam, nego illud, nec debet propositio illa sic exponi ‘tu
differebas ab asino et cetera 3’, sed sic debet exponi4 « tu fuisti, et asinus fuit, et tu
numquam fuisti asinus5, nec aliquis umquam fuit asinus quin ab illo6 differebas ; ergo
tu differebas ab asino7 », et tunc minor8 est falsa, scilicet ista ‘numquam fuit asinus
et cetera’, sicut patet. Et consimiliter respondetur ad quamlibet similem de praeterito‘tu differebas a leone’ et ‘<tu differebas> a cane’, quae omnes sunt falsae, sicut
patet advertenti9.

1 tunc PV : om.FR
2 cum arguitur quod illa consequentia sit bona quia FPV : dicitur negando quod R
3 nego illud nec debet propositio illa sic exponi tu differebas (ab asino FV/om.P) et cetera FPV : om.R
4 sed sic debet exponi PV : sed debet sic exponi R : sed sic F
5 (et PV/sed F) tu numquam fuisti asinus FPV : om.R
6 illo : non add.F
7 ergo tu differebas ab asino FPV : ergo et cetera R
8 et tunc minor FP : nunc minor V : sed tertia exponentium R
9 (scilicet illa V/scilicet F/illa P) numquam fuit asinus (et cetera PV/om.F) (sicut PV/sic F) patet.

Et
consimiliter respondetur ad quamlibet similem de praeterito tu differebas a leone et <tu differebas> (a V/om.FP) canequae omnes sunt falsae sicut patet advertenti FPV : in minori si<c> exposita R
advertenti : juxta eandem regulam debet argumentum ideo add.F : juxta regulam ejusdem etiam arguunt 10° et
16° add.P : juxta regulam ejusdem etiam argumentum 16um et cetera add.V- 62 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Decimum septimum argumentum1>
Principaliter ad conclusionem arguitur sic2 : haec consequentia est bona « tu
eris, et asinus erit, et tu numquam eris asinus ; ergo tu differes ab asino », et haec3
eadem non valet ; ergo conclusio vera4.
<Quod est bona>Consequentia tenet, et antecedens probo5 quod consequentia sit bona6 : quia7
arguitur ab exponentibus ad expositam8.
<Quod non valet>
Et quod consequentia9 non valet probo : quia10 : antecedens est verum defacto11 et consequens est12 falsum ; ergo consequentia non valet.
Consequentia tenet, cum ex vero nihil sequatur nisi verum13.
Et antecedens probatur : hoc est verum14 ‘tu eris’, et hoc similiter15 ‘asinus erit’,et hoc similiter ‘tu numquam eris asinus’, et16 tamen consequens est falsum17 ‘tudifferes ab asino’ : quia, si differes18 ; ergo19 ab illo et ab illo20, quocumque asino
futuro21 demonstrato, consequens est22 falsum.

1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 principaliter ad conclusionem arguitur sic PV : decimo septimo arguitur sic R : om.F
3 haec FR: om.PV
4 vera FPV : falsa R
5 probo PV : probatur FR
6 quod consequentia sit bona FPV : pro prima parte R
7 quia : hic add.R
8 expositam : ergo et cetera add.R
9 consequentia FPV : om.R
10 probo quia PV : probatur quia F : probatur R
11 de facto PV : om.FR
12 est PV : om.FR
13 ergo consequentia non valet consequentia tenet cum ex vero (nihil sequatur PV/nonsequitur F) nisiverum FPV : ergo et cetera R
14 hoc est verum FPV : quia haec est vera R
15 hoc similiter FPV : similiter haec R
16 et] hoc similiter tu numquam eris asinus et] LAC R
17 falsum : scilicet add.R
18 differes FPV : sic R
differes : ab asino add.P
19 ergo : differes add.R
20 illo : et sic de singulis add.R
21 quocumque asino futuro FPV : quolibet R
22 est FPV : om.R

- 63 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Et consequentia tenet : quia hoc1 verbum ‘differes’ est de futuro et2 confundit
terminum immediate sequentem3 pro omnibus suis suppositis futuris, sicut hoc
verbum ‘differt’ pro omnibus suis suppositis pro praesenti4.
Et quod illud consequens ad quod deducitur sit falsum probatur sic5 : tu differesa quolibet asino6 ; ergo7 tu differes a quolibet asino8 qui est futurus postquam9 tu
eris10 corruptus 11, consequens12 falsum : quia nec quando eris differes a tali asino nec
quando non eris differes ab illo13 ; ergo et cetera.
<Responsio>
Ideo14 dico breviter15 quod ista consequentia 16 non valet ; immo illa propositio17
debet sic exponi « tu eris, et asinus erit, et tu non eris asinus18, et numquam erit
asinus quin ab illo differes ; ergo tu differes ab asino19 ».
Et 20 tunc minor est falsa : quia multi erunt21 asini a quibus nec a quorum aliquotu22 differes : quia omnes asini qui erunt geniti 23 post tui corruptionem erunt tales24.
Et per consimilem modum <respondetur ad> omnes similes propositiones de futuro‘tu differes a leone’, et <tu differes a> capra’, quae omnes sunt falsae, sicut patet etcetera25.

1 hoc PVR : om.F
2 est (verbum add.F) de futuro et FPV : om.R
3 immediate sequentem FPV : om.R
4 sicut (hoc PV/etiam F) verbum differt pro omnibus suis suppositis pro praesenti FPV : om.R
5 sic FV : quia si R : si P
6 a quolibet asino FP : ab asino R
7 tu differes a quolibet asino ergo : om.V
8 a quolibet asino FPV : ab asino R
9 postquam PVR : priusquam F
10 tu eris FPV : eris R
11 corruptus : et add.V
12 consequens : est add.V
13 differes ab illo FPV : om.R
14 ideo PV : pro illo R : om.F
15 breviter PV : om.FR
16 ista consequentia V: consequentia facta P: consequentia FR
17 immo (illa propositio PV/om.F) FPV : quia R
18 et tu non eris asinus FPV : om.R
19 ergo tu differes ab asino FPV : ergo et cetera R
20 et FPV : sed R
21 erunt FPV : sunt R
22 nec a quorum aliquo tu PV : nec aliquorum(?) aliquo tu F : non R
23 geniti FPR : asini V
24 tales FPV : hujusmodi R
25 (et PV/om.F) per (consimilem PV/similem F) modum <respondetur ad> omnes similes propositiones defuturo tu differes a leone (et <tu differes a> capra PV/om.F) quae omnes sunt falsae sicut patet (ergo add.F) et
cetera FPV : om.R

- 64 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Decimum octavum argumentum1>
Principaliter ad conclusionem arguitur sic2 : « in C3 instanti4 Socrates noncurret, et nullum erit instans post C quin ante illud Socrates5 curret ; ergo in C
instanti Socrates incipiet currere », haec consequentia est bona6, et haec7 eadem nonvalet ; ergo conclusio vera8.
<Quod est bona>Consequentia patet9, et antecedens probatur10 pro prima parte : quia si11 in C
instanti Socrates non12 curret et nullum erit instans13 post C quin ante illud Socrates
curret14 ; ergo immediate post C Socrates curret, et ultra ; ergo in C instanti
Socrates incipiet currere.
<Quod non valet>
Et quod15 non valet probo : quia16 casu possibili posito antecedens est17 verum
et consequens18 falsum ; ergo et cetera.
Antecedens probo19, et20 pono quod in C instanti Socrates non curret nec
umquam post C, sed ponatur quod21 currat ante C instanti22 et in B instanti quod
est23 ante C. Quo posito, patet1 quod antecedens est verum, videlicet quod2 in C
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (16) — Version Alyngton manuscrits (15)— Version LSC (16)
2 principaliter ad conclusionem arguitur sic V : decimo octavo arguitur sic R : ad decimum octavum arguitur
sic P : haec consequentia est bona F
3 C FPV : A R (pour toutes les occurrences)
4 instanti : futuro add.R
5 Socrates FPR : om.V
6 haec consequentia est bona PVR : om.F
7 haec FPR : om.V
8 vera FPV : falsa R
9 patet FPV : tenet R
10 probatur FV : arguitur P : est notum R
11 quia si PV : quia F : scilicet quod R
12 non FPR : om.V
13 erit instans FPV : instans erit R
14 curret FPV : currit R
15 quod : consequentia add.PV
16 probo quia V : probo F : probo in P : probatur quia R
17 antecedens est FP : est antecedens V : potest antecedens esse R
18 consequens : est add.FV
19 antecedens probo PV : probatur antecedens R : om.F
20 et FPR : om.V
21 sed ponatur quod FP : sed ponatur quod Socrates V : instans Socrates curret et quod ipse R
22 instanti FPV : om.R
23 et in B instanti quod est FPV : et sit B unum instans- 65 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
instanti3 futuro Socrates non curret, patet etiam quod4 nullum erit instans post C
quin ante illud Socrates curret quin ante C Socrates curret, quia in B instanti quod
erit ante C ; ergo ante omne instanti5 quod erit post C Socrates curret ; ergo etcetera6.
Et quod consequens principalis consequentiae7 sit falsum patet8 : quia si in C
instanti incipiet currere, vel9 oportet quod in C instanti10 curret11 vel quod12
immediate post C instans curret13, sed nec sic nec sic, ut positum est14 ; ergo etcetera.
<Responsio>
Pro illo dico15 negando consequentiam istam16 principalem « in C instanti
Socrates non curret, et nullum erit instans post C quin ante illud Socrates curret ;ergo immediate post C Socrates curret17 ».
Et ad confirmationem 18, cum arguitur sic “in C instanti Socrates non curret, etnullum erit instans post C quin ante illud Socrates curret ; ergo immediate post C
Socrates curret19”, negatur consequentia, ut patet ex casu.
Probo quod consequentia non valet : nam20 antecedens est verum etconsequens21 falsum casu posito, ut probabo22. Talis forma valet de praesenti :sequitur enim23 « Socrates nunc non currit, et nullum erit instans post hoc quin ante
1 quo posito patet FPV : patet ergo R
2 videlicet quod FPV : om.R
3 instanti : de add.F
4 patet etiam quod FPV : et R
5 post C quin ante illud Socrates curret (quin V/quoniam P/quia F) (ante C instans Socrates curret quia in B

instanti quod erit ante C ergo ante omne instans PV/in B instanti quod erit(?) ante C ergo F) FPV : et cetera ante
instans R
6 ergo et cetera FPV : om.R
7 principalis consequentiae FPV : om.R
8 patet FPV : probatur R
9 si in C instanti incipiet currere vel FPV : om.R
10 instanti : Socrates add.R
11 curret FPV : currat R
12 quod FPV : om.R
13 curret FPV : om.R
14 sed nec sic nec sic ut positum est FPV : modo utrumque illorum est falsum R
15 dico FV : dicitur R : respondeo P
16 istam FPV : om.R
17 in C instanti Socrates non curret et nullum erit instans post C quin ante illud Socrates curret ergo
immediate post C Socrates curret FP : in C instanti Socrates non curret ergo et cetera V : om.R
18 et ad confirmationem PV : ad confirmationem R : om.F
19 cum arguitur sic … curret PV : om.FR
20 ut patet (enim add.PV) ex casu probo quod consequentia non valet (nam PV/quia F) FPV : patet enim
quod R
21 consequens : est add.R
22 casu (possibili add.F) posito ut probabo FPV : ergo et cetera R
23 talis forma valet de praesenti sequitur enim FPV : talis enim forma de praesenti sequitur R- 66 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
illud Socrates curret1 ; ergo Socrates incipiet currere2 » ; sed ad hoc quod3
concludatur4 consequentia principalis5, oportet sic arguere6 « in C instanti futuro
Socrates non curret, nec ante C, et nullum erit instans post C7 quin ante illud8
curret ; ergo Socrates in C instanti9 incipiet currere », et10 tunc est consequentia
bona et11 minor12 falsa ; ideo13 cetera.

1 curret FPV : currat R
2 ergo Socrates incipiet currere FPV : ergo et cetera R
3 quod FPV : om.R
4 concludatur FPV : concluditur R
5 consequentia principalis V : principalis consequentia FP : consequentia principalis quia R
6 arguere PVR : argui F
7 C FPV : hoc R
8 illud : Socrates add.R
9 Socrates in C instanti PV : in C instanti F : in A instanti Socrates R
10 et PV : sed R : om.F
11 est consequentia bona et PV : consequentia bona et F : om.R
12 minor : est add.R
13 ideo PV : et ideo F : et R

- 67 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Decimum nonum argumentum1>
Ad decimum nonum argumentum arguitur sic2 : haec consequentia est bona
« de necessitate homo est animal ; ergo de necessitate ille homo est animal, et ille, et
sic de singulis3 », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera4.
<Quod est bona>Consequentia patet5, et antecedens probatur6 quod illa consequentia sit7 bona :quia iste terminus ‘de necessitate’ habet vim confundendi8 terminum et immobilitare
terminum9 stantem mobiliter10, et11 quidquid immobilitat mobilitatum12 mobilitat
immobilitatum13 ; ergo sic dicendo ‘animal est homo de necessitate’ mobilitatur isteterminus ‘homo14’ per istum terminum ‘de necessitate’, et si sic, tunc fiet descensus
copulative15 ad quodcumque ejus16 suppositum sub isto termino ‘homo’.
Et quod iste terminus17 ‘de necessitate’ habet vim confundendi terminum
stantem mobiliter18 patet19 : in ista propositione ‘de necessitate omnis homo est
animal20’, iste terminus ‘homo’ ante adventum21 istius termini ‘de necessitate’stetit22 mobiliter et nunc23 stat immobiliter, et hoc solum ratione istius termini ‘denecessitate’ ; ergo iste terminus ‘de necessitate’ habet vim confundendi terminum24.
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (17) — Version Alyngton manuscrits (17)— Version LSC (17)2 ad decimum nonum argumentum arguitur sic V : ad decimum nonum idem arguitur P : decimo non arguitur
sic R : om.F
3 singulis : haec consequentia est bona add.PV
4 vera FPV : falsa R
5 patet FPV : tenet R
6 probatur : scilicet add.R
7 sit FPV : est R
8 confundendi : sive mobilitandi add.F
9 et immobilitare terminum FPV : immediate sequentem R
10 mobiliter : vel immobiliter add.R
11 et PV : quia F : sed R
12 mobilitatum PR : om.FV
13 immobilitatum PR : om.FV
14 dicendo animal est homo de necessitate mobilitatur iste terminus homo FPV : dicendo de necessitate denecessitate homo est animal ly homo stat mobiliter R
15 copulative FPV : om.R
16 quodcumque ejus FPV : quodlibet suum R
17 terminus : homo add.F
18 mobiliter : ad stantem immobiliter add.R
19 patet : quia add.R
20 animal : de necessitate add.F
21 adventum FPV : adductum R
22 istius termini de necessitate stetit FPV : stabat R
23 et nunc PV : et modo F : modo R
24 terminum PV : om.FR- 68 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Minor arguitur1 : non contingit descendere sub isto termino ‘homo 2’ in hac
propositione ‘de necessitate omnis homo est animal’ : quia tunc foret haec
consequentia bona « de necessitate omnis homo est animal3 ; ergo de necessitate ille
homo4 est animal, et iste homo est animal5, et sic de singulis », consequens est
falsum6, et sic patet quod iste terminus ‘de necessitate7’ habet vim confundendi
terminum et immobilitandi mobilitatum8,
Texte dans FPV

Texte dans R

ut in ista propositione ‘de necessitate
omnis homo est animal’.
Et sic iste9 terminus ‘de necessitate’adveniens huic termino ‘homo10’ stante
immobilitanter in ista propositione‘homo est animal’ faciet11 illum
terminum12 stare mobilitanter, sed
quidquidmobilitat
immobilitatum
immobilitat mobilitatum13. Sequitur
quod ista consequentia est bona « denecessitate homo est animal, et ille
homo est14 ; ergo de necessitate ille
homo est animal et cetera15 ».

ut patet, sed tamen in ista ‘denecessitate homo est animal’, statmobiliter : quia quidquid mobilitat etcetera.

<Quod non valet>
Modo probo quod consequentia non valet, et arguo sic : quia16 antecedens est
verum et consequens falsum ; ergo et cetera.

1 arguitur FPV : probatur nam R
2 homo PR: om.FV
3 animal] quia tunc foret haec consequentia bona (de necessitate PV/om.F) omnis homo est animal] LAC R
4 de necessitate ille homo PV : ille homo de necessitate R : de necessitate omnis homo F
5 et iste homo est animal V : et ille P : et illa et ille R : om.F
6 consequens (est FV/om.P) falsum FPV : om.R
7 quod iste terminus de necessitate FPV : quo modo R
8 et immobilitandi mobilitatum P : et mobilitandi mobiliter V : et mobilitandi non(?) F : et cetera R
9 et sic iste P : iste FV
10 homo PV : om.F
11 faciet PV : facit F
12 terminum PV : om.F
13 immobilitatum immobilitat mobilitatum P : immobilitat et cetera FV
14 est : et ille homo est add.F
15 et cetera PV : om.F
16 modo probo quod (consequentia PV/om.F) non valet et arguo sic quia FPV : et quod non valet probatur R- 69 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Antecedens arguitur 1 : nam hoc est verum 2 ‘de necessitate homo est animal’,quia haec est necessaria ‘homo est animal3’.
Et quod consequens sit falsum patet : quia quilibet homo contingenter est4
animal5.
<Responsio>
Pro illo dico quod consequentia principalis6 non valet.
Et quando dicitur quod sic, quia7 iste terminus ‘de necessitate’ habet vim
immobilitandi mobilitatum, et quidquid immobilitat et cetera8, huic dico9 quod isteterminus ‘de necessitate’ habet vim determinandi10 totam compositionem cui
adjungitur, et tales termini qui11 determinant totam compositionem sequentem,
licet12 immobilitat13 mobilitatum, non tamen habet vim mobilitandi14. Et causa est
quia vis eorum transcendit15 in16 totam compositionem et non in17 unum terminum.
Et quod iste terminus ‘de necessitate’ determinat18 totam compositionem patet :nam19 haec propositio ‘de necessitate omnis homo est animal’ denotat quod haec est
necessaria20 ‘omnis homo est animal’ ita21 quod vis ejus22 transit23 in totam
compositionem, cujus contrarium24 est de hoc termino25 ‘differt’ et de aliis quorum
vis transit26 in unum terminum27 et non in totam compositionem sequentem28.
1 arguitur FPV : est notum R
2 hoc est verum FPV : haec est vera R
3 quia haec est necessaria homo est animal FPV : om.R
4 est: hoc add.R
5 animal : ergo et cetera add.P : et cetera add.V
6 consequentia principalis PVR : illa consequentia F
7 et quando dicitur quod sic quia P : et quando dicitur quod R : quia FV
8 immobilitandi mobilitatum et quidquid immobilitat et cetera FPV : confundendi R
9 dico FPV : dicitur R
10 determinandi FPV : confundendi R
11 qui FPV : om.R
12 licet PV : et licet R : om.F
13 immobilitat FPV : immobilitet R
14 habet vim mobilitandi FPV : mobilitat immobilitatum R
15 transcendit FPV : descendit R
16 in FPV : supra R
17 in FPV : supra R
18 determinat FPV : determinet R
19 patet nam FPV : potest haberi quia R
20 necessaria : quod add.FPV
21 ita FPV : quia dato R
22 ejus P : eorum R : om.FV
23 transit PV : transeat R : transcendit F
24 cujus contrarium FPV : tamen exceptum R
25 termino FPV : verbo R
26 transit PVR : transcendit F
27 terminum : solum add.R
28 sequentem PV : om.FR- 70 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Vigesimum argumentum1>
Principaliter ad conclusionem arguitur sic2 : haec consequentia est bona
« aliquantus3 Socrates est4, et tantum5 Plato est6 ; ergo tantum Plato est7 », et haec
eadem non valet ; ergo conclusio vera8.
<Quod est bona>
Antecedens arguitur9 a tota copulativa ad alteram ejus partem ; ergo et cetera10.
<Quod non valet>
Et quod non valet arguitur : nam11 casu possibili posito12 antecedens est verum13
et consequens falsum ; ergo et cetera.
Antecedens14 arguitur et ponatur15 quod Socrates16 sit tripedalis quantitatis et
Plato tripedalis quantitatis17, tunc18 arguitur sic « aliquantus19 Socrates est20, ettantum21 Plato est22 : quia tripedalis quantitatis Socrates est, et tantae quantitatis
Plato est ; ergo et cetera23 ».
Item sic24 : aliquantus1 Socrates est2, et non majus nec minus Plato est3 ; ergoaliquantus Socrates est4, et tantum 5 Plato est6.
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (19) — Version Alyngton manuscrits (19)— Version LSC (19)
2 principaliter ad conclusionem arguitur sic PV : vigesimo arguitur sic R : om.F
3 aliquantus PVR : aliquantum F
4 Socrates est FPV : est Socrates R
5 tantum FPV : tantus R
6 Plato est FPV : est Plato R
7 tantum Plato est FPV : tantus est Plato R
8 conclusio vera PV : et cetera F : conclusio falsa R
9 arguitur FV : arguitur quod ista consequentia sit bona probo quia hic arguitur P : est notum quia arguitur R
10 ergo et cetera PR : om.FV
11 arguitur nam P : probatur quia R
12 possibili posito R : om.P
13 ergo et cetera et quod non valet ... est verum PR : om.FV
14 antecedens FPV : quod antecedens R
15 arguitur et ponatur FPV : sit verum patet nam pono R
16 Socrates FPV : Plato R
17 quantitatis et Plato tripedalis quantitatis P : quantitatis FV : om.R
18 tunc : antecedens est verum et tunc add.R
19 aliquantus RV : aliquantum FP
20 Socrates est FPV : est Socrates R
21 tantum FPV : tantus R
22 Plato est FPV : est Plato R
23 (quia FP/ergo V) tripedalis quantitatis Socrates est et tantae quantitatis Plato est ergo et cetera FPV : quia
tantae quantitatis est unius quantae alter ergo et cetera R
24 sic PV : si R : om.F

- 71 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Consequentia patet7 per suas exponentes, et consequens est falsum, videlicet‘tantum Plato est8’.
Et si hoc consequens9 intelligibile sit10, necessario erit11 exclusiva si per se
accipiatur12, et exponitur sic13 : « Plato est, et nihil aliud a Platone est ».
Unde si dicitur quod14 iste terminus ‘tantum15’ accipitur16 relative prout refertur
ad hoc quod dico ‘aliquantus’, hoc non potest esse17 : quia nullum relativum potest
inchoare propositionem aliquam18, cum relativum sit ante late rei recordativum.
Unde per praedictam tenet quod hoc consequens ‘tantum Plato est’ sit falsum vel
quod non sit intelligibile19 ; ergo et cetera.
<Responsio>
Texte dans FPV

Texte dans R

Pro
illo
diciturnegandoconsequentiam principalem, et tunc ad
regulam20 “a tota copulativa ad alteram
ejus partem et cetera”, conceditur
regula, et tamen non est1 generalitervera2. Pro quo sciendum est quod atota copulativa ad alteram ejus partem3
aliquando est consequentia bona etaliquando non.

Pro illo dico negando consequentiam
principalem, et dico quod illa regula non
est generaliter vera, pro quo dico quod
bene est aliquando bona et aliquandonon.

1 aliquantus PVR : aliquantum F
2 Socrates est FPV : est Plato R
3 non majus nec minus Plato est P : non minus nec majus Plato est V : non major nec minor Plato est F :non major nec minor R
4 Socrates est FPV : est Socrates R
5 tantum PV : tantus FR
6 Plato est FPV : est Plato R
7 patet FPV : tenet R
8 et consequens est falsum videlicet (ergo add.P) tantum Plato est FPV : om.R
9 et si hoc consequens V : et quod sit hoc consequens F : quod si hoc P : et quod consequens sit R
10 intelligibile sit FPV : falsum patet quia si consequens esset propositio intelligibilis R
11 erit FPV : esset propositio R
12 si per se accipiatur FPV : om.R
13 exponitur sic FPV : sic exponitur R
14 unde si dicitur quod FPV : quod sic probatur quia si R
15 tantum FPV : tantus R
16 accipitur PVR : accipiatur F
17 (tunc add.P) hoc non potest esse FPV : tunc non est propositio tantus est Plato R
18 aliquam FPV : om.R
19 recordativum. Unde per praedictum tenet quod hoc consequens tantum Plato est sit falsum vel quod non sit
intelligibile FPV : repraesentativum R
20 ad regulam PV : om.F

- 72 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum

Texte dans FPV

Texte dans R

Et breviter quando est aliqua
copulativa quae infert seipsam et e
converso,
videlicet
transpositis
4
propositionibus , tunc consequentia est
bona a tali copulativa ad utramque ejus
partem, sicut patet de tali copulativa5‘Socrates currit et Plato currit’, quae
infert seipsam et cetera ; ergo Plato
currit et Socrates currit.

Et breviter quando6 est aliqua
copulativa quae infert seipsam et econtra quando non variat sensus, tunc
valet argumentum ;Sed quando est aliqua copulativa
quae non infert seipsam transpositis
propositionibus7, tunc non tenet8
consequentia a copulativa9 ad alteram
ejus partem.

sed quando transpositis propositionibus
variat sensus, tunc non sequitur.

1 est PV : om.F
2 vera : regula add.P
3 partem : et cetera add.F
4 propositionibus : et add.F
5 copulativa PV : propositione F
6 quando corr. : quod non R
7 propositionibus P : partibus FV
8 tenet PV : valet F
9 a copulativa FV : om.P

- 73 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Texte dans FPV

Texte dans R

Exemplum
patet
de
tali1
2
copulativa ‘aliquantus Socrates est ettantum3 Plato est ; ergo tantum Plato
est et aliquantus4 Socrates est’ : quia ex
quo iste terminus ‘tantum’ tenetur5
relative et non exclusive, non potest
inchoare propositionem. Unde6 sic
dicendo ‘tantum Socrates est et
aliquantus7 Plato est’, tunc li ‘tantum’
stat exclusive, sed si dicitur ‘aliquantus8
Socrates est et tantum Plato est’, tuncli ‘tantum9’ stat relative ; ideo et cetera.

Exemplum patet de tali copulativa
posita : quia ex quo iste terminus‘tantus’ stat relative, multum refert
inchoare propositionem per ipsum : quia
quando per ipsum inchoatur, non potest
teneri relative, ut dicendo ‘tantus est
Socrates et aliquantus est Plato’, hic‘tantus’ stat exclusive, sed e contra stat
relative.

1 tali PV : aliqua F
2 aliquantus corr. : aliquantum FPV
3 et tantum PV : et F
4 aliquantus P : aliquantum FV
5 tenetur PV : om.F
6 unde PV : ut F
7 aliquantus P : aliquantum FV
8 aliquantus FP : aliquantum V
9 li tantum PV : om.F

- 74 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Vigesimum primum argumentum1>
Ad idem sic2 : haec consequentia est bona « omnis homo est animal ; ergoomnis homo est asinus », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera3.
<Quod non valet>
Consequentia patet4, et antecedens probatur5 : nam quod non valet satis patet.
<Quod est bona>
Sed quod sit bona arguitur6 : quia sequitur « nullus homo est animal ; ergonullus homo est asinus » : quia7 consequens sequitur ex antecedente, sed8
consequens est propositio negativa, et in omni propositione negativa praedicatum
removetur a subjecto ; ergo remotio asini ab homine in ista ‘nullus homo est asinus’
intelligitur in ista ‘nullus homo est animal9’, sed quidquid denotatur removeri ab
aliquo per10 universalem negativam denotatur affirmari de eodem per11 universalem
affirmativam sibi contrariam ; ergo per istam universalem affirmativam sibi
contrariam12 ‘omnis 13 homo est animal’ denotatur asinum affirmari de14 homine, et,per consequens15, bene sequitur « omnis16 homo est animal ; ergo omnis17 homo est
asinus », quod fuit intentum18.
Item, arguo19 quod illa consequentia sit bona « nullus homo est animal ; ergonullus homo est asinus20 » : quia oppositum consequentis repugnat antecedenti1.
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (21) — Version Alyngton manuscrits (21)— Version LSC (21)
2 ad idem sic PV : vigesimo arguitur sic R : om.F
3 vera FPV : falsa R
4 patet FPV : tenet R
5 probatur FPR : probo V
6 nam quod non valet satis patet sed quod sit bona arguitur FPV : scilicet quod haec consequentia est bona R
7 quia FPV : ergo R
8 sed PVR : et F
9 remotio asini ab homine (in PV/om.F) ista nullus homo est asinus intelligitur (in ista FV/om.P) nullus
homo est animal FPV : praedicatum removetur ab homine R
10 per : propositionem add.R
11 per : propositionem add.R
12 universalem affirmativam sibi contrariam FPV : om.R
13 omnis FPV : nullus R
14 denotatur asinum affirmari de FPV : asinus removetur ab R
15 et per consequens FPV : quia R
16 omnis FPV : nullus R
17 omnis FPV : nullus R
18 quod fuit intentum FPV : ergo per oppositam sibi universalem affirmativam contrariam dicendo omnis
homo est animal ergo omnis homo est asinus debet affirmari asinus de homine R
19 arguo FPV : arguitur R
20 sit bona nullus homo est animal ergo nullus homo est asinus FPV : est bona R- 75 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Ad idem sic2 : praedicatum3 in universali negativa4 stat confuse et distributive et,per consequens, sequitur « nullus homo est animal ; ergo nullus homo est hoc5
animal, nec hoc animal, nec hoc animal, et sic de singulis », et ultra « ergo nullus
homo est asinus ; ergo et cetera6 ».
<Responsio>
Pro illo nego7 consequentiam principalem et concedo totum usque ibi8
“quidquid negatur de aliquo per universalem negativam affirmatur de eodem peruniversalem affirmativam sibi contrariam”, et hoc nego. Unde constat per istam
universalem negativam ‘nullus homo est animal’ negatur asinus ab homine, et tamen
per illam universalem affirmativam ‘omnis homo est animal’ non affirmatur asinus
de homine9.
Sed contra illam responsionem arguitur sic, et probatur10 quod quidquid negatur
ab aliquo per universalem negativam affirmatur de eodem per universalem
affirmativam : quia12 si duae propositiones contrarientur13, quidquid negatur per
unam affirmatur de eodem per alteram illarum14, quod fuit probandum.
11

Huic respondeo et dico quod non15 quidquid negatur de aliquo16 peruniversalem negativam17 affirmatur de eodem18 per universalem19 affirmativam.
1 antecedenti : ergo et cetera add.R
2 sic FPV : om.R
3 praedicatum FPV : subjectum R
4 negativa FPV : affirmativa R
5 hoc FPV : om.R
6 nec hoc animal nec hoc animal et sic de singulis et ultra ergo nullus homo est asinus ergo et cetera V : nec

hoc nec sic de singulis et ultra nullus homo est asinus ergo et cetera P : et sic de similibus et ultra homo est
asinus F : et sic de similibus R
7 nego PV : ego respondeo et nego F : dicitur negando R
8 totum (usque FV/quousque P) ibi FPV : quousque R
9 negativam affirmatur de eodem per universalem affirmativam sibi contrariam et hoc nego unde constat per(istam P/om.FV) universalem negativam nullus homo est animal negatur asinus ab homine et tamen per illam
universalem affirmativam omnis homo est animal non affirmatur asinus de homine FPV : et cetera R
10 probatur FPV : videtur R
11 ab FPV : de R
12 quia FPV : ergo ex opposito R
13 contrarientur : oportet quod add.R
14 (negatur FP/affirmatur V) (per unam PV/de una F) (affirmatur FP/negatur V) de eodem per alteram
illarum FPV : negatur de altera illarum affirmatur per aliam illarum R
15 et dico quod non nos : dico quod non V : quod non F : et dico negando quia causa quare non conceditur est
quia P : et dico quod R
16 aliquo : primo et principaliter add.R
17 universalem negativam FPV : per unam propositionem #affirmativam# R
18 de eodem FPV : de alio primo et principaliter R
19 universalem FPV : aliam propositionem R- 76 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

Sed bene quidquid negatur
primoetprincipaliterperuniversalem negativam affirmatur deeodem per universalem affirmativam.
Unde in ista propositione ‘nullus
homo est animal’ primo etprincipaliter negatur hominem esseanimal et secundario negatur
hominem esse asinum.

Undeconcedendum
est
quod
ubicumque sunt propositiones contrariae
et non quidquid negatur de aliquo primoet principaliter affirmatur de eodem primoet principaliter per aliam propositionem,
illae non sunt contrariae. Bene frequenter
contingit quod aliquid de aliquo negatur
per unum contrariorum quod nonaffirmatur
de
eodem
per
aliud
contrariorum, sicut est in proposito, ut« nullus homo est animal ; ergo et cetera »negatur hominem esse asinum solum
tamen ex consequente, quod tamen nonaffirmatur per istam propositionem ‘omnis
homo est animal’ ; ergo et cetera : quia
quidquid negat negatio primo etprincipaliter affirmat affirmatio primo etprincipaliter : quia haec ‘nullus homo est
animal’ negat animal ab homine etaffirmat aliam primo et principaliter,
scilicet ‘omnis homo est animal’.
Unde notandum est1 pro toto2 argumento quod3 quidquid negat unum
contrariorum primo et principaliter affirmat aliud contrariorum primo etprincipaliter4, sed non quidquid negat unum contrariorum secundarie et5 ex
consequente affirmat aliud contrariorum secundarie6 et ex consequente.
Et hoc sufficiat pro tali et cetera7.

1 unde notandum est PV : unde modo F : concludendum est ergo R
2 toto FPV : om.R
3 quod PVR : om.F
4 primo et principaliter] affirmat aliud primo et principaliter] LAC F
5 secundarie et FPV : om.R
6 secundarie et FPV : om.R
7 et hoc sufficiat pro tali (et cetera PV/argumento F) add.FPV : om.R

- 77 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Vigesimum secundum argumentum1>
Ad idem contra conclusionem arguitur sic2 : haec consequentia est bona « tu
incipis scire aliquam propositionem ; ergo tu incipis scire illam, et illam, et sic desingulis », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera3.
<Quod est bona>Consequentia patet, et antecedens arguitur quod4 consequentia sit bona : nam5
iste terminus ‘incipit6’ est terminus7 includens negationem et confundens ; ergo
confundit8 terminum subsequentem9 confuse et distributive, sicut ‘differt’
confundit ; ergo ista consequentia est bona10, vel detur causa diversitatis.
Et quod iste terminus ‘incipit’ includit in se negationem patet per ejus
exponentes : nam, quocumque modo exponitur, habet exponentem negativam ; ergo
qualitercumque exponatur includit negationem11.
<Quod non valet>
Et quod prima consequentia12 non valet arguitur13 : quia14 ponatur quod multae
sint propositiones verae et multae falsae, et quod15 tu scias omnes16 propositiones
veras17, et numquam ante hoc scivisti18 aliquam19, tunc antecedens est verum ‘tu

1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (18) — Version Alyngton manuscrits (18)— Version LSC (18)
2 ad idem contra conclusionem arguitur sic V : ad sic P : vigesimo secundo arguitur sic R : om.F
3 vera FPV : falsa R
4 consequentia (patet PV/tenet F) et antecedens (arguitur quod V/probatur quod F/arguitur
quod P) FPV : om.R
5 nam FPV : probo quia R
6 incipit FPV : incipis R
7 est terminus FP : est V : est una dictio R
8 ergo confundit FPV : om.R
9 subsequentem PV : sequentem F : om.R
10 confundit ergo (illa consequentia est bona FV/et cetera P) FPV : om.R
11 et quod iste terminus incipit includit (in se FV/om.P) negationem ... negationem FPV : om.R
12 prima consequentia FPV : om.R
13 arguitur FPV : patet R
14 quia PVR : om.F
15 quod] multae sint propositiones verae et multae falsae et quod] LAC R
16 omnes FPV : om.R
17 veras : et non falsas add.R
18 scivisti FPV : sciveris R
19 aliquam : illarum add.R- 78 -

Éd. F. Pironet © 2003

probo

Tractatus Juxta hunc textum
incipis scire aliquam propositionem’, per suas exponentes1, et consequens falsum,
quia multae sunt propositiones quas non incipis scire2.
<Responsio>
Pro quo3 sciendum est quod quaedam4 sunt dictiones habentes vim
confundendi5 terminos immediate sequentes6 tam in7 suis exponentibus quam in
exposito8, cujusmodi9 est iste terminus ‘differt’ ; sed10 sunt aliqua11 quae solum
confundunt in exponentibus et non in exposito, sicut iste terminus12 ‘incipit’ et‘desinit13’. Exemplum14 patet in ista propositione ‘tu incipis scire aliquam
propositionem’ : quia15 exponitur sic uno modo16 « tu17 scis aliquam propositionem,
et immediate ante hoc non scivisti18 aliquam propositionem ; ergo19 non20 immediate
ante hoc scivisti21 illam, nec22 illam, et23 sic de singulis », et sic non debet descendere
in proposito, ut in ista ‘tu incipis scire aliquam propositionem24’.

1 tu incipis scire aliquam propositionem per suas exponentes FPV : om.R
2 quia multae sunt propositiones quas non incipis scire FPV : ergo et cetera et quod consequens sit falsum

patet quia nullam falsam incipis scire et quod antecedens sit verum patet per casum praedictum R
3 pro quo FPV : pro illo dico negando primam consequentiam pro quo R
4 quaedam FPV : multi R
5 dictiones habentes (vim PV/om.F) confundendi FPV : termini includentes negationem qui confundunt R
6 sequentes : confuse et distributive add.R
7 in FPV : pro R
8 in exposito FPV : pro suis expositis R
9 cujusmodi FPV : cujus R
10 sed FPV : et R
11 aliqua PV : quaedam F : quidam R
12 quae solum confundunt in exponentibus et non in exposito sicut iste terminus FPV : confundentes uno
modo in suis exponentibus et alio modo in exposita ut R
13 et desinit FPV : om.R
14 exemplum : de prima add.R
15 quia FPV : om.R
16 uno modo FPV : om.R
17 tu : nunc add.R
18 non scivisti FPV : nesciabas R
19 ergo : et cetera et bene sequitur immediate ante hoc nescivisti aliquam propositionem ergo add.R
20 non FPV : om.R
21 scivisti FPV : nescivisti R
22 nec FPV : et R
23 et FVR : nec P
24 et sic non debet descendere in proposito (ut PV/vel F) in ista tu incipis scire aliquam propositionem FPV :nec debet sic descendi in exposita ergo et cetera R- 79 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Vigesimum tertium argumentum1>
Ad idem sic2 : haec consequentia est bona « idem3 erit primum instans esse
Socratis quod erit4 primum instans esse Platonis ; ergo in eodem instanti in quo
Socrates incipiet esse Plato incipiet esse », et haec eadem non valet ; ergo conclusio
vera5.
<Quod est bona>
Primo probo quod6 consequentia7 sit bona : quia si idem8 erit primum instansesse Socratis9 et cetera, et10 primum instans esse Socratis erit instans11 in quo
Socrates incipiet esse, et primum instans esse Platonis erit instans12 in quo Plato
incipiet esse ; ergo, a primo ad ultimum, si idem erit primum instans esse Socratis
quod erit primum instans esse Platonis, sequitur ergo quod13 in eodem instanti inquo Socrates incipiet esse Plato incipiet esse.
<Quod non valet>
Et quod consequentia14 non valet probo, et ponatur15 quod Socrates sit genitus
ante Platonem per diem16, et sit B primum instans esse Platonis. Quo posito,
consequens est manifeste falsum, sicut patet17.
Et 18 quod antecedens sit verum probatur, scilicet quod idem erit primum instansesse Socratis quod erit primum instans esse Platonis. Probo19 : quia B erit primum

1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (15) — Version Alyngton manuscrits (16)— Version LSC (15)
2 ad idem sic PV : vigesimo tertio arguitur sic R : om.F
3 idem FPV : aliquod R
4 erit PVR : om.F
5 vera FPV : falsa R
6 primo probo quod PV : consequentia patet antecedens probo quod F : quod R
7 consequentia FPV : om.R
8 quia si idem FPV : probatur sic illud R
9 Socratis : quod vellit(?) add.R
10 et FPV : sed R
11 erit instans FP : erit primum instans V : est instans R
12 erit instans FPV : est illud R
13 a primo ad ultimum... sequitur ergo quod FPV : om.R
14 consequentia FPV : om.R
15 probo et ponatur FPV : probatur quia pono R
16 ante Platonem per diem FPV : per diem ante Platonem R
17 est manifeste falsum sicut patet FPV : immediate est falsum R
18 et PV : sed R : om.F
19 probatur (scilicet PV/om.F) quod idem erit primum instans esse Socratis quod erit primum instans esse
Platonis probo FPV : patet R- 80 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
instans esse Socratis quod1 erit primum instans Platonis ; ergo idem erit primum
instans esse Socratis quod erit primum instans esse Platonis2.
Consequentia patet3 : quia ex opposito4 sequitur oppositum5.
Et antecedens arguitur6, videlicet quod B erit primum instans esse Socratis7 :quia B erit 8 instans esse Socratis quod9 erit primum instans esse Platonis, et nullum
erit primum10 instans esse Socratis ante B vel post B11 quod erit primum instans esse
Platonis12 ; ergo B erit primum instans esse Socratis quod erit primum instans esse
Platonis13.
Consequentia patet ab exponentibus ad expositum, sicut patet per modum
exponendi istum terminum14 ‘primum’ qui includit15 illa duo ‘nunc’ et ‘numquamprius16’.
Texte dans FPV

Texte dans R

Et antecedens patet juxta casum :nam ex quo B instans17 erit instans esse
Socratis quod erit primum instans esse
Platonis, et nullum est instans post B
nec ante erit instans esse Socratis quod
erit primum instans esse Platonis,
sequitur quod B erit primum instansesse Socratis quod erit primum instansesse Platonis, quod fuit probandum.

Et numquam antecedens patet ex
casu ; et major et minor patent juxta
casum.

1 quod PVR : ergo F
2 ergo idem erit primum instans esse Socratis quod erit primum instans esse Platonis FPV : ergo et cetera R
3 consequentia patet FPR : om.V
4 opposito : consequentis add.R
5 oppositum : antecedentis ergo et cetera add.R
6 et antecedens arguitur FP : et arguitur V : antecedens probatur R
7 primum instans esse (Socratis FV/om.P) FPV : et cetera R
8 erit : primum add.R
9 quod PV : quid(?) R : quia F
10 primum P : om.R
11 esse Socratis ante B vel post B R : ante B vel post B esse Socratis P
12 Platonis] et nullum erit ... Platonis] LAC FV
13 ergo B erit primum instans esse Socratis quod erit primum instans esse Platonis FPV : ergo et cetera R
14 patet ab exponentibus ad expositum sicut patet per modum exponendi istum terminum FPV : tenet percommunem expositionem istius termini R
15 includit FPV : mediat R
16 (et add.F) nunc et numquam prius FPV : ante post et numquam R
17 instans PV : om.F

- 81 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Responsio>
Texte dans FPV

Texte dans R

Respondeo breviter, et dico hic
negando1 consequentiam primam :quia antecedens est verum etconsequens falsum in2 casu possibili
posito.

Pro illo dico negando consequentiam
principalem.

Et tunc ad argumentum, cumarguitur quod si3 idem erit primum
instans esse Socratis et cetera, etprimum instans esse4 Socratis eritinstans in quo Socrates incipiet esse, et
primum instans esse Platonis erit
primum instans5 in quo Plato incipiet
esse ; ergo a primo ad ultimum etcetera, nego consequentiam sicut prius.

Etadconsequentia.

Immo ista est bona « illud quod erit
primum instans esse Socratis6 erit
primum instans esse Platonis7, et tunc
in eodem instanti in quo Socrates
incipiet esse Plato incipiet esse, et econtra », et tunc est antecedens falsum
et consequens similiter8.

Sed ista consequentia esset bona
« aliquod erit primum instans esse
Socratis, et illud erit primum instans esse
Platonis ; ergo in eodem instanti in quo
Socrates incipiet esse Plato incipiet
esse », sed antecedens est falsum.

probationem

negatur

1 et dico hic negando PV : concedendo hoc nego F
2 in PV : om.F
3 si PV : om.R
4 esse : Platonis add.F
5 instans : esse Socratis add.F
6 Socratis FV : Platonis P
7 Platonis FR : Socratis P
8 similiter PV : consimiliter F- 82 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Vigesimum quartum argumentum1>
Ad idem2 : haec consequentia est bona « impossibile non est hominem3 esse
asinum ; ergo necesse est hominem esse asinum », et haec eadem non valet ; ergo
conclusio vera4.
<Quod est bona>Consequentia patet, et5 antecedens arguitur6. Primo quod consequentia sit bonaprobo7 per Aristotilem in libro8 Peri Hermeneias, ubi dicit “ad impossibile nonsequitur necesse esse” ; ergo ex illa propositione ‘impossibile non est hominem esse
asinum’ sequitur ‘necesse est hominem esse asinum9’.
<Quod non valet>
Et quod consequentia10 non valet probo11 : quia antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo et cetera.
Antecedens arguitur12 : « aliquod impossibile non est hominem esse asinum ;ergo impossibile non est hominem esse asinum13 ».
Consequentia patet14 a particulari ad15 indefinitam.
Et antecedens arguitur : quia16 hoc impossibile17 ‘hominem esse capram18’ non19
est hoc impossibile ‘hominem esse asinum20’, et1 hoc2 est 3 aliquod impossibile ; ergoaliquod impossibile non est hominem esse asinum.
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (11) — Version Alyngton manuscrits (11)— Version LSC (11)2 ad idem PV : vigesimo quarto arguitur sic R : om.F
3 non est hominem PVR : est hominem non F
4 vera FPV : falsa R
5 consequentia patet et FPV : om.R
6 arguitur PV : probatur FR
7 primo quod consequentia sit bona probo FPV : pro prima parte R
8 libro FPV : primo R
9 dicit (quod add.PV) ad impossibile non sequitur necesse esse ergo ex illa propositione impossibile (non est
hominem PV/est hominem non F) esse asinum (sequitur PV/ergo F) necesse est hominem esse asinum FPV :dicit illam esse bonam consequentiam R
10 consequentia FPV : om.R
11 probo FPV : probatur R
12 arguitur FPV : probatur sic R
13 ergo impossibile (non est hominem PV/est hominem non F) esse asinum FPV : ergo et cetera R
14 consequentia patet FPV : tenet consequentia R
15 ad : suam add.R
16 et antecedens arguitur quia PV : et antecedens probatur quod F : antecedens patet quia R
17 impossibile : est add.F
18 hominem esse capram FPV : homo est capra R
19 non PVR : et non F
20 hominem esse asinum FPV : homo est asinus R- 83 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Consequentia patet : quia oppositum consequentis repugnat antecedenti4.
<Responsio>
Pro illo respondeo et nego5 consequentiam principalem.
Et tunc ad Philosophum ubi allegatur illum6, dico quod Philosophus7 intelligit
quod ad impossibile non sequitur necesse esse, hoc est8 si illa9 negatio10 addatur
verbo infinitivi modi11, sed non 12 verbo principali13, ut sic arguendo14 « impossibile
est hominem non esse asinum ; ergo necesse est hominem esse asinum15 » ita quod
addatur huic verbo ‘esse’ et non huic verbo ‘est’, et sic non arguitur in proposito etcetera16.

homo est asinus : sed hoc impossibile homo est #asinus# capra non est hoc impossibile homo est
asinus add.R
1 et FPV : sed R
2 hoc : impossibile homo est capra add.R
3 est FPV : om.R
4 ergo aliquod impossibile non est ... repugnat antecedenti FPV : ergo et cetera R
5 pro illo respondeo et nego FPV : huic respondetur negando R
6 tunc ad Philosophum (ubi allegatur illum PV/quando Philosophus allegatur F) FPV : et ad argumentum
quod ad impossibile non sequitur necesse R
7 Philosophus FPV : Aristotiles R
8 ad impossibile non sequitur necesse (esse hoc est V/esse hoc F/est hoc P) FPV : om.R
9 illa FPV : aliqua R
10 negatio FP : negatio non R : om.V
11 infinitivi modi FPV : principali R
12 non FPV : om.R
13 principali FPV : infinitivi modi R
14 ut sic arguendo FPV : sicut dicendo R
15 ergo necesse est hominem esse asinum FPV : om.R
16 ita quod addatur huic verbo esse et non huic verbo est et sic non arguitur in proposito (ideo add.V) et
cetera FPV : ita quod illa negatio non additur verbo principali R- 84 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Vigesimum quintum argumentum1>
Ad idem sic2 : haec consequentia est bona « tu scis hoc esse hoc ; ergo hoc scis
esse hoc », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera3.
<Quod est bona>
Probo primo quod consequentia sit bona4 : quia arguendo5 a sensu composito
ad sensum divisum6 ubi iste terminus demonstrativus7 ‘hoc’ est subjectum simplex8
sine aliquo determinabili addito, bene valet consequentia sic arguendo9 « hoc scio
currere ; ergo scio hoc currere », et pari ratione 10 sequitur in proposito.
<Quod non valet>
Et quod non valet probo, et11 pono quod aliquod inanimatum sit a longe12, puta
lapis13, et quod14 credas15 quod illud inanimatum16 sit Socrates. Quo posito,
antecedens est verum et consequens falsum17.
Quod antecedens sit verum patet : quia18 tu scis hoc esse hoc, demonstrando
illam lapidem : quia tu scis quod hoc est hoc19.
Et quod consequens sit falsum arguitur, videlicet ‘hoc scis esse hoc’ : quia si hoc
scis esse hoc, et hoc est aliquid ; ergo aliquod scis esse hoc, sed consequens est
falsum20 : quia suum21 oppositum1 est verum 2 ‘nihil scis esse hoc’.
1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (24) — Version Alyngton manuscrits (24)— Version LSC (24)
2 ad idem sic PV : vigesimo quinto arguitur sic R : om.F
3 vera FPV : falsa R
4 probo primo quod consequentia sit bona FPV : consequentia tenet et antecedens probatur pro prima parte R
5 quia arguendo PVR : quia hic arguitur F
6 divisum : et e contra est bona consequentia add.R
7 demonstrativus FPV : om.R
8 simplex FPV : simpliciter R
9 bene valet consequentia (sic arguendo PV/sic arguo F) FPV : unde ista consequentia valet R
10 et pari ratione FPV : per idem argumentum R
11 probo et FPV : probatur quia R
12 aliquod inanimatum (sit PV/sic F) a longe FPV : a remotis videas R
13 lapis FPV : lapidem R
14 quod FPV : om.R
15 credas : firmiter add.R
16 illud inanimatum FPV : om.R
17 falsum : ergo et cetera add.R
18 quia FV : scilicet R
et consequens falsum ... quia FVR : om.P
19 quia tu scis quod hoc est hoc FPV : om.R
20 arguitur videlicet hoc scis esse hoc : quia si hoc scis esse hoc et hoc est aliquid ergo aliquod scis esse hoc
sed consequens est falsum FPV : probatur R
21 suum FV : ejus PR- 85 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Quod probo sic3 : quia nec illud quod credis esse hoc scis esse hoc, nec illud
quod non credis esse hoc scis esse hoc ; sed nihil est quin credis illud4 esse hoc vel
non credis illud5 esse hoc ; ergo nihil scis esse hoc.
Consequentia patet6, et major et minor7 arguitur8.
Probo quod9 illud quod credis esse hoc non scis esse hoc : quia illud quod10
credis esse hoc est11 animal, et nullum animal scis esse12 hoc, quia nullum animal scis
esse hoc per casum13 ; ergo quod credis esse hoc non scis esse hoc.
Et modo probatur quod ista pars, videlicet quod illud quod non credis esse hoc
non scis esse hoc14 : quia scire praesupponit credere semper15, cum scire sit crederesine hesitatione16 cum17 hoc quod ita sit ex parte rei. Sequitur enim18 « tu scis A 19
esse verum ; ergo20 tu credis A21 esse verum » ; ergo de necessitate22 si23 non credis
aliquid24 esse A 25, non scis aliquid26 esse A 27 ; ergo per idem quidquid non credis
esse hoc non scis esse hoc.
Aliter probo quod28 nihil scis esse hoc29 : quia nec animal scis esse hoc30 nec nonanimal scis esse hoc ; sed nihil est mundi31 quin illud est1 animal vel non animal ;ergo nihil mundi scis esse hoc.
1 oppositum FPV : contradictorium R
2 verum : et add.F : scilicet add.R
3 quod probo sic FPV : om.R
4 illud FPV : om.R
5 illud FPV : om.R
6 patet FPV : tenet R
7 minor PVR : prior F
8 arguitur FPV : probantur et R
9 quod FPR : quia V
10 quod FPV : om.R
11 hoc est FPV : om.R
12 scis esse FPV : est R
13 quia nullum animal scis esse hoc per casum FPV : om.R
14 hoc] et modo probatur quod ista pars videlicet quod illud quod non credis esse hoc non scis esse hoc] LAC R
15 semper FPV : om.R
16 sine hesitatione PV : absque hesitationem FR
17 cum PV : et cum R : huic(?) F
18 enim FPV : quod si R
19 A FPV : hoc R
20 ergo FPV : om.R
21 A FPV : hoc R
22 de necessitate FPV : verum est quod R
23 si : tu add.R
24 credis aliquid PVR : scis illud F
25 esse A PV : esse hoc quod R : A esse verum F
26 aliquid PVR : A F
27 A PV : hoc R : verum F
28 quod FPV : quia R
29 esse hoc PVR : om.F
30 scis esse hoc FPV : om.R
31 mundi FPV : in mundo R- 86 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Haec2 consequentia tenet, et antecedens probo pro prima parte3, scilicet4‘nullum animal scis esse hoc’ : quia nullum animal est hoc ; ergo nullum animal scis
esse hoc.
Consequentia patet : quia quidquid non est hoc non scis esse hoc. Et altera pars
antecedentis patet, videlicet5 ‘nullum non animal scis esse hoc’ : quia nullum non
animal6 credis esse hoc, et quod non credis esse hoc non scis esse hoc, sicut priusargutum est7 ; ergo nullum non animal scis esse hoc8.
Consequentia patet9, et major arguitur10 : quia animal11 credis esse hoc ; ergonullum non12 animal credis esse hoc.
Consequentia tenet, et major13 patet : quia14 animal quod est Socrates credis esse
hoc.
<Responsio>
Respondeo pro isto15 concedendo primam consequentiam non obstante quod in
illa arguitur a sensu composito ad sensum17 divisum.
Et ad 18 argumentum in oppositum, admitto casum et concedo quod hoc scio
esse hoc, et cetera19.
Arguitur20 quod21 non, quia hoc scis22 esse hoc, et hoc est aliquid ; ergo aliquid
23
scis esse hoc, concedo consequentiam et consequens similiter.
Et cum arguitur quod1 nihil scis esse hoc, quia quod credis esse hoc scis esse
hoc neque quod non credis esse hoc scis esse hoc, sed2 nihil est quin illud credis3
16

1 est FPV : sit R
2 haec FVR : om.P
3 (probo PV/probatur F) (pro prima parte FV/primam partem P) FPV : probo R
4 scilicet FPV : videlicet R
5 videlicet PV : om.F
6 nullum animal] est hoc ergo nullum animal scis esse hoc consequentia ...nullum non animal] LAC R

nullum animal : scis esse hoc quia nullum non animal add.P
7 sicut prius argutum est FPV : ut patet per argumenta praedicta R
8 ergo nullum non animal scis esse hoc FPV : ergo non scis hoc esse hoc R
9 patet FPV : tenet R
10 arguitur FPV : probatur R
11 animal : non add.R
12 nullum non FPV : nullum R
13 major FPV : antecedens R
14 quia FV : illud P : cum R
15 respondeo pro isto PV : respondeo et dico F : pro illo dico R
16 in illa FPV : hic R
17 sensum PVR : om.F
18 et ad FPV : ad R
19 et cetera V : et quod scio hoc esse hoc et cetera add.P : et scio hoc esse hoc add.R : om.F
20 arguitur FPV : et cum arguitur R
21 quod FPV : quia R
22 hoc scis PV : hoc scio F : scio hoc R
23 scis PV : scio FR- 87 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
esse4 vel non esse5 ; ergo nihil et cetera, concedo consequentiam et minorem6, etmajorem nego,
Texte dans FPV

Texte dans R

et concedo quod illud quod credo esse
hoc scio esse hoc : quia hoc credo esse
hoc, et hoc scio esse hoc.
Et cum arguitur quod credis esse hoc
est unum animal, sed animal est aliud
ab hoc ; ergo7 quod credis esse hoc8
nonscis esse hoc,
concedoconsequentiam et consequens

scilicet quod non credo esse hoc nonscio esse hoc : quia hoc credo esse hoc,
et hoc nescio esse hoc

nec9 contradicunt ; immo stant simul ‘quod credo esse hoc10 scio esse hoc’ et‘quod11 credo esse hoc non12 scio esse hoc’ :quia sunt subcontrariae : quia si
quem13 credo esse hoc, non scio esse
hoc14, et aliquid quod credo esse
hoc15 scio esse hoc : quia hoc idem
credo16 esse hoc, et hoc idem scio
esse hoc ; ergo quod credo esse hoc
scio esse hoc.

nec quia sunt subcontrariae : quia
Socrates credit hoc esse hoc quamvis non
sciat hoc esse hoc ; ergo aliquid quod
credo esse hoc non scio esse hoc, et
aliquid quod non credo esse hoc scio esse
hoc : quia hoc non credo esse hoc, et hoc
idem scio esse hoc ; ergo quod non scio
esse hoc scio esse hoc.

1 consequentiam et consequens similiter et cum arguitur quod FPV : et conceditur antecedens et R
2 quia (nec add.P) quod credis esse hoc scis esse hoc (neque FV/nec P) quod non credis esse hoc scis esse hoc

sed FPV : quia nec quod est hoc scio esse hoc nec quod credo esse hoc scio esse hoc et R
3 credis FPV : credo R
4 esse : hoc add.R
5 esse : hoc add.R
6 et minorem FPV : om.R
7 ergo PV : om.F
8 hoc] est unum animal ... hoc] LAC P
9 nec FPV : non R
10 hoc : non add.R
11 quod : non add.R
12 non FPV : om.R
13 quem P : quid V
14 esse hoc] quia sunt subcontrariae ... esse hoc] LAC F
15 hoc : non add.F
16 credo PV : scio F- 88 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

Ad reductionem aliam in casu istoquod nihil scio esse hoc, quia nec animal
scio esse hoc nec non animal scio esse
hoc, et nihil est quin illud est1 animal vel2
non animal ; ergo nihil scio esse hoc,
concedo consequentiam

Ad primam reductionem nego
majorem pro secunda parte, et bene
concedo consequentiam,et nego majorem pro secunda parte :non animal scio esse hoc et omne3 nonanimal est aliquid ; ergo aliquid scio essehoc.
Et quod aliquid non animal scio esse
hoc ostenditur sic : hoc scio esse hoc, et
hoc non est animal, quia est lapis ; ergo
non animal scio esse hoc, consequentia
patet et antecedens.

et concedo quod non animal scio esse
hoc et omne non animal est aliud abanimali ; ergo aliud ab animali scio essehoc.
Et hoc sic ostenditur : quia hoc
scio esse hoc, et hoc est non animal ;ergo non animal scio esse hoc,

Et cum arguitur quod non animal
non4 scio esse hoc : quia nihil scio esse
hoc nisi quod credo esse hoc, sed non
animal non credo esse hoc5 ; ergo etcetera, concedo consequentiam et negominorem.
Immo concedo quod non animal
credo esse hoc : quia hoc quod est non
animal credo esse hoc6.

et tunc nego majorem quod non
animal scio esse hoc : quia nihil scio
esse hoc nisi quod credo esse hoc, sed
non animal credo esse hoc ; ergo etcetera, negatur minor :quia concedo quod non animal credo
esse hoc : quia quod non est animal
credo esse hoc.

1 illud est PV : hoc F
2 vel : non add.F
3 omne PV : om.F
4 non PV : om.F
5 hoc] sed non animal ... hoc] LAC F
6 credo esse hoc quia ... hoc PV : scio esse hoc F- 89 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Texte dans FPV

Texte dans R

Unde in casu illo, concedo
quod utraque pars est vera.

Unde in casu illo, concedo quod non animal scio
esse hoc, et quod lapidem scio esse hoc ; sed negoconsequentiam « ergo scio lapidem esse hoc ».
Et si arguitur sic « lapidem scio esse hoc ; ergo
hoc scio esse lapidem », consequentia non valet, ut
patet per conversionem : quia hoc credo esse
lapidem, et hoc non credo esse Socratem, et ultra ;ergo hoc non scio esse Socratem, concedo
consequentiam, et concedo in casu illo quod illud
quod non est animal credo esse hoc et quod non
est animal non credo esse hoc tamquam
subcontrariae. Admitto tamen animal credo esse
hoc et aliquid non animal non credo esse hoc ;unde ista consequentia est bona « lapidem scio
esse hoc ; ergo hoc scio esse lapidem ».

- 90 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Vigesimum sextum argumentum1>
Ad idem2 : haec consequentia est bona « tu non scis hoc esse lapidem, et scis
hoc3 esse lapidem ; ergo scis hoc esse non lapidem », et haec eadem non valet ; ergo
conclusio vera4.
<Quod est bona>Consequentia patet, et antecedens arguitur, scilicet5 quod illa consequentia sit
bona. Patet 6 per hanc regulam “a7 negativa de praedicato finito ad affirmativam depraedicato infinito cum constantia subjecti tenet consequentia8”.
<Quod non valet>
Et quod illa9 non valet arguitur10 : quia antecedens est verum et consequens
est11 falsum ; ergo consequentia non valet, et12 pono13 istum casum qui positus est14
in argumento praedicto. Quo posito15, tu non scis hoc esse lapidem, et tamen tu16
credis hoc esse Socratem, unde17 scis hoc esse 18, ut patet, et tamen hoc consequens
est falsum ‘tu scis hoc esse non lapidem’ : quia ex consequente falsum sequitur inconsequentia bona et formali ; ergo et cetera : nam sequitur19 « tu scis hoc esse nonlapidem ; ergo20 hoc est non 21 lapis », consequentia patet cum quidquid scis esse hoc
est hoc, consequens est falsum ; ergo et cetera22.
1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 ad idem PV : vigesimo sexto arguitur sic R : om.F
3 scis hoc FPV : hoc scis R
4 vera FPV : falsa R
5 arguitur scilicet PV : arguitur F : est notum scilicet R
6 patet FPV : om.R
7 a : propositione add.R
8 cum constantia subjecti tenet consequentia FPV : est bona consequentia et hoc cum constantia subjecti R
9 illa FP : illa consequentia V : om.R
10 arguitur PV : probatur FR
11 est FVR : om.P
12 ergo consequentia non valet et FPV : ergo et cetera R
13 pono FPV : ponendo R
14 positus est FP : positus V : fuit positus R
15 posito : arguitur sic add.R
16 et tamen tu FPV : quia R
17 unde FPV : bene R
18 esse : hoc hoc esse falsum add.R
19 et tamen hoc consequens est falsum (scilicet add.P) tu scis hoc esse non lapidem quia ex consequente falsum

sequitur (in FV/om.P) consequentia bona et formali ergo et cetera nam sequitur FPV : in casu R
20 ergo : non scis esse lapidem ergo add.R
21 est non FPV : non est R
22 consequentia patet (cum PV/om.F) quidquid scis esse hoc (est PV/et F) hoc consequens est falsum ergo etcetera FPV : consequens falsum et contra casum R- 91 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Responsio>
Pro illo dico et nego1 consequentiam principalem.
Et tunc ad argumentum, cum allegatur regula, concedo2 ad istum intellectum
quod a negativa de praedicato finito ad affirmativam de praedicato infinito cum
constantia subjecti cujus totum praedicatum est terminus infinitus3. Unde benesequitur4 « tu non scis hoc esse lapidem, et tu scis hoc esse5 ; ergo tu es non sciens
hoc esse non6 lapidem », et e converso.
Et hoc sufficiat pro illo argumento7.

1 pro illo dico et nego PV : pro illo respondeo et nego F : et respondetur negando R
2 tunc ad argumentum cum allegatur (regula PV/illaF) concedo FPV : concedo regulam R
3 cum constantia subjecti cujus totum praedicatum est terminus infinitus FPV : est bona consequentia R
4 sequitur FPV : valet R
5 esse : hoc add.R
6 non FPV : om.R
7 et e converso et hoc sufficiat pro illo argumento FPV : quare et cetera R- 92 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Vigesimum septimum argumentum1>
Aliter sic2 : haec consequentia est bona « tu scis qualitercumque haec3
propositio ‘homo est asinus’ significat ; ergo qualitercumque illa4 significat est
scitum a te », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera5.
<Quod est bona>Consequentia patet6, et antecedens probatur quod consequentia7 sit bona : nam8
ex opposito consequentis sequitur oppositum antecedentis ; ergo consequentia bona :nam9 sequitur « nullo 10 modo qualiter11 ista12 propositio13 significat est scitum a te ;ergo non scis qualitercumque illa14 significat ».
<Quod non valet>
Et quod15 consequentia non valet probatur : quia antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo et cetera.
Antecedens arguitur : nam16 tu scis qualitercumque ista propositio ‘homo est
asinus’ significat : quia tu intelligis illam propositionem17 et omnes terminos illius18 ;ergo qualitercumque tu scis et cetera19 : quia si non scires20 qualitercumque illa
significat21, non intelligeres22.

1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 aliter sic PV : vigesimo septimo arguitur sic R : om.F
3 haec FPV : ista R
4 illa PV : haec F : ipsa R
5 vera FPV : falsa R
6 patet FPV : tenet R
7 consequentia : illa add.R
8 nam FPV : quia R
9 ergo consequentia bona nam FPV : antecedens probatur quia R
10 nullo FVR : aliquo P
11 qualiter PV: qualitercumque FR
12 ista PVR : haec F
13 propositio : homo est asinus add.R
14 illa FPV : haec propositio R
15 quod : illa add.R
16 arguitur nam FPV : probatur quia R
17 illam propositionem PVR : dictam(?) propositionem F
18 illius FPV : ejus R
19 qualitercumque tu scis et cetera PV : et cetera F : qualitercumque haec propositio

homo est asinus
significat R
20 non scires FPV : tu nescires R
21 illa significat PV : illa propositio significat F : haec propositio homo est asinus significaret R
22 intelligeres : ipsam add.R- 93 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Modo probo1 quod consequens2 sit falsum3 : « qualitercumque illa4 significat est
scitum a te : quia praecise quod homo est asinus illa significat5 ; ergo quod homo est
asinus6 est scitum a te », consequens est7 falsum.
Consequentia patet, cum nihil sit scitum8 nisi verum.
Item, si qualitercumque illa significat est scitum a te, et qualitercumque est
scitum a te aliquo modo est scitum, et tamen nullo modo illa significat nisi quodhomo est asinus ; ergo quod homo est asinus est scitum a te, consequens est falsum ;ergo illud ex quo sequitur, et illud est consequens consequentiae principalis9.
<Responsio>
Pro illo respondeo concedendo consequentiam10 quod qualitercumque illa
significat tu scis, puta quod homo est asinus11.
Item, ex quo intelligis12 illam non posses13 negare quin14 qualitercumque illa
significat scis15. Non est concedendum tamen16 quod17 qualitercumque illa18
significat19 est scitum a te esse20. Et si21 arguitur quod sic, contra22 : tu scis
qualitercumque illa significat ‘homo est asinus23’ ; ergo scis24 qualitercumque ipsa
significat esse25, negatur consequentia propter causam praedictam.
1 probo FPV : probatur R
2 consequens FPV : antecedens R
3 falsum : et arguitur sic add.R
4 illa FPV : ista propositio homo est asinus R
5 quia praecise quod homo est asinus illa significat

FPV : sed ipsa praecise significat hominem esse
asinum R
6 ergo quod homo est asinus FPV : ergo hominem esse asinum R
7 consequens : manifeste add.R
8 consequentia patet cum nihil sit scitum PV : per Philosophum nihil scitur F : cum non a te sit scitum R
9 Item si qualitercumque ... principalis FPV : om.R
ergo illud ex quo sequitur et illud est consequens consequentiae principalis PV : ergo et cetera F
10 consequentiam FPV : om.R
11 illa significat tu scis puta quod homo est asinus FPV : ista propositio homo est asinus significat ego
scio R
12 intelligis FPV : intelligeres R
13 posses : eam add.R
14 quin : tu scis add.R
15 scis FPV : om.R
16 non est concedendum tamen FPV : sed tamen non est negandum R
17 quod PR : quia F : om.V
18 quod (tu scis ita esse add.P) qualitercumque illa FPV : quod esse sicut ipsam R
19 significat : nec est concedendum sicut ipsa significat add.R : nec est concedendum qualitercumque illa
significat add.F
20 esse FPV : om.R
21 si PVR : sic F
22 quod sic contra PV : contra F : quod R
23 illa significat homo est asinus FPV : ista propositio homo est asinus significat R
24 scis : esse add.R
25 esse FPV : om.R

- 94 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Et ad argumentum, quando arguitur “qualitercumque illa significat ‘homo est
asinus’ est scitum a te, sed quod homo est asinus illa significat ; ergo quod homo est
asinus est scitum a te”, negatur consequentia1 : nam2 oportet sic arguere ad illam
conclusionem3 : « qualitercumque ista4 ‘homo est asinus’ significat est scitum a te,sed quod homo est asinus ipsa praecise significat ; ergo quod homo est asinus5 est
scitum a te6 », et tunc 7 major est falsa, ut8 satis patet.
Et tunc ad reductionem9, cum10 arguitur sic “qualitercumque ista11 ‘homo est
asinus’ significat12 est scitum a te, et qualitercumque est scitum a te13 aliquo14 modo
est scitum a te15 ; ergo aliquo modo quo illa significat est scitum a te”, concedo
consequentiam et consequens. Et tunc antecedens arguitur sic : « aliquo modo quo
illa significat est scitum a te16 ; sed nullo17 modo nisi hominem esse asinum illa
significat18 ; ergo quod homo est asinus est scitum a te », negatur consequentia. Et
causa est quare quia19 antecedens non plus significat nisi per aliquem modum quo
modo illa significat est scitum a te : nam per aliquem modum quo modo illa
significat : quia20 quidquid scis per aliquem modum scis per viam doctrinalis
formationis21 ; scis22 ergo 23 quo modo illa significat et cetera24. Unde 25 concedo quod
aliquo modo scis qualiter26 illa significat, et qualiter illa27 significat28 est sicut illa1
1

negatur consequentia] (propter PV/per F) causam praedictam et ad argumentum quando arguitur
qualitercumque illa significat (homo est asinus PV/om.F) est scitum a te sed (primo add.P) quod homo est asinus
illa significat ergo quod homo est asinus est scitum a te negatur consequentia] LAC R
2 nam FP : non V : nec R
3 arguere ad illam conclusionem FPV : arguere sed sic R
4 ista : propositio add.R
5 quod homo est asinus PV : ipsam significare hominem esse asinum R
6 scitum a te] sed quod homo est asinus ipsa praecise ... scitum a te] LAC F
7 et tunc PV : tunc F : sed R
8 ut FPV : sicut R
9 reductionem FPV : responsionem R
10 cum FPV : quando R
11 ista : propositio add.R
12 significat PVR : om.F
13 te : est scitum a te add.R
14 aliquo FPV : quo R
15 a te PVR : om.F
16 scitum a te] concedo consequentiam et consequens... scitum a te] LAC R
17 nullo : alio add.R
18 hominem esse asinum illa significat FPV : illa quod homo est asinus R
19 quare quia FPV : quia R
20 quia FPV : et R
21 doctrinalis formationis FPV : determinabilis informationis R
22 scis FPV : et si sic R
23 ergo : et cetera add.R
24 et cetera FPV : om.R
25 unde PVR : om.F
26 qualiter FV : qualitercumque P : quo modo R
27 qualiter illa FPV : qualitercumque ipsa R
28 significat : ita add.R- 95 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
significat ; ergo tu scis qualiter illa2 significat : nam antecedens est verum etconsequens est3 falsum ; ergo4 et cetera.

1 illa FPV : ipsa R
2 qualiter illa FPV : qualitercumque ipsa R
3 est FV : om.PR
4 ergo FPV : quare R- 96 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Vigesimum octavum argumentum1>
Aliter arguitur sic 2 : haec consequentia est bona « tu scis quod A erit3 verum
antequam A erit verum4 ; ergo A erit 5 verum antequam A erit verum6 », et haec
eadem non valet ; ergo conclusio vera7.
<Quod est bona>Consequentia tenet, et8 antecedens probo9 : nam10 sequitur « tu 11 scis quod
Socrates curret12 ; ergo Socrates curret13 », et14 qualiter 15 scis16 esse taliter est, ut
patet et cetera17.
<Quod non valet>
Et quod consequentia18 non valet arguitur19 : pono quod A erit verum primo
cras20, et scias tu hoc bene et scias tu21 nunc quod22 A erit23 verum cras24. Quo
posito, arguitur sic : « tu scis nunc25 quod A erit26 verum27, et nunc est tempus

1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 aliter arguitur sic PV : vigesimo octavo arguitur sic R : om.F
3 erit FPV : est R
4 antequam (A FP/om.V) erit (verum PV/om.F) FPV : om.R
5 erit FPV : est R
6 antequam A erit verum FPV : om.R
7 vera FPV : falsa R
8 consequentia tenet et FR: om.PV
9 probo FPV : probatur pro prima parte R
10 nam : bene add.R
11 sequitur tu FPR : om.V
12 curret FPV : currit R
13 curret FPV : currit R
14 et PV : quia R : om.F
15 qualiter FV : qualitercumque PR
16 scis FPV : scio R
17 et cetera FPV : om.R
18 consequentia FPV : om.R
19 arguitur : et add.R
20 A erit verum primo cras FPV : A cras primo sit verum R
21 scias tu hoc bene et scias V : tu hoc bene scias et scias P : hoc bene et scias F : om.R
22 quod FPV : om.R
23 erit FPV : esse R
24 cras FPV : om.R
25 nunc PVR : om.F
26 erit FPV : est R
27 verum : cras add.V- 97 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
antequam erit1 verum ; ergo tu scis quod A erit 2 verum », et ultra « ergo tu scis
quod A erit verum 3 antequam A erit4 verum ».
Consequentia patet, et antecedens5 ex casu ; ergo et cetera 6.
Item, si tu non scis quod A erit7 verum antequam A erit8 verum ; ergo tu nonscis nunc quod A erit9 verum 10, cujus oppositum est probatum.
Quo habito11, quod consequens12 primae consequentiae sit falsum13 arguitur sic :« hoc A erit verum antequam A erit verum, et hoc consequens implicat
contradictionem sicut patet ; ergo et cetera14 ».
<Responsio>
Pro illo respondeo et concedo15 consequentiam principalem.
Et ad casum in oppositum, admitto casum, quo posito, negatur antecedens etconsequens16.
Ad argumentum in oppositum, cum17 arguitur

1 erit FPV : A sit R
2 erit FPV : est R
3 verum] et ultra ergo scis quod A erit verum] LAC R
4 erit FPV : sit R
5 antecedens : est notum add.R
6 ergo et cetera PV : om.R
7 erit PV : est R
8 erit PV : est R
9 erit PV : est R
10 A erit verum] consequentia patet et antecedens est notum ... A erit verum] LAC F
11 habito : probatur add.R
12 consequens FPV : antecedens R
13 falsum FPV : verum R
14 arguitur sic hoc A erit verum antequam (hoc F/om.PV) A erit verum et hoc

consequens implicat
contradictionem sicut patet ergo et cetera FPV : scilicet quod hoc A est verum et per consequens implicat ut patet etcetera R
15 respondeo et concedo PV : respondeo concedendo F : dicitur concedendo R
16
et ad casum in oppositum admitto casum quo posito negatur (antecedens etconsequens PV/consequens F) FPV : et nego casum quo posito et cetera R
17 cum FPV : quando R- 98 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R“nunc1 scis quod A erit verum, et nunc est tempus
antequam A erit verum ; ergo tu scis quod A eritverum antequam A erit verum2”, negoconsequentiam3. Illud solum sequitur quod antequam
A erit verum tu scis quod A erit verum ; et ideo nonvalet ultra “antequam A erit verum tu scis quod A
erit verum; ergo tu scis quod A erit verum4
antequam A erit verum”. Et causa est quia inconsequente determinat hoc verbum5 ‘scis’ totam
compositionem sequentem, et est sensus tu scis illam
temporalem6 ‘A erit verum antequam A erit verum’,
sed in antecedente determinat solum hoc verbum‘scis’ unam partem ; ideo et cetera.

“nunc scis quod A est
verum”, nego et dicoquod repugnat et cetera.

1 nunc : #antequam A erit verum# add.F
2 erit verum FV : et cetera P
3 nego consequentiam PV : negatur consequentia F
4 ergo tu scis quod A erit verum P : om.FV
5 hoc verbum PV : hunc terminum F
6 temporalem : #tu scis# add.F- 99 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Vigesimum nonum argumentum1>
Aliter sic2 : haec consequentia est bona « impossibile est te esse hominem dumtu es asinus ; ergo tu es asinus », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera3.
<Quod est bona>Consequentia patet4, et antecedens probatur5, scilicet quod illa consequentia sit6
bona : nam7 ex omni8 temporali sequitur utraque sui9 pars conjunctim et10
disjunctim sicut ex copulativa sequuntur suae partes11.
Quod probatur sic12 : nam ad hoc quod temporalis sit vera, requiritur quod
utraque ejus pars sit vera in eodem tempore13 ; ergo consequentia facta ex14
temporali ad alteram ejus15 partem est consequentia bona16, et, per consequens, sic
est17 in proposito.
<Quod non valet>
Et quod consequentia18 non valet arguitur19 : nam antecedens est verum etconsequens est falsum et impossibile20 ; ergo et cetera.
Consequentia tenet, et antecedens probatur : nam impossibile est te essehominem dum tu es asinus.
Probatur, capiatur ista temporalis ‘tu es homo dum tu es asinus’, et hoc est
impossibile ; ergo21 impossibile est te esse hominem dum tu es asinus22.
Consequentia tenet et antecedens sequitur1 ; ergo et cetera 2
1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 aliter sic PV : vigesimo nono arguitur sic R : om.F
3 et haec eadem non valet ergo conclusio vera FPV : om.R
4 patet FPV : tenet R
5 probatur FPV : est notum R
6 sit FPV : est R
7 nam P : om.FVR
8 omni FPV : tota R
9 sui FPV : ejus R
10 et FPV : vel R
11 sicut ex copulativa sequuntur suae partes FPV : ex toto sequitur duae partes R
12 sic FPV : om.R
13 in eodem tempore FPV : om.R
14 consequentia facta (ex PV/in F) FPV : a tota R
15 alteram ejus FPV : suam R
16 consequentia bona FPV : bona consequentia R
17 est FPV : erit R
18 consequentia FPV : om.R
19 arguitur FPV : patet R
20 et impossibile FPV : ut patet R
21 ergo : et cetera add.F
22 dum tu es asinus FV : et cetera P- 100 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Responsio>
Pro illo respondeo3 distinguendo antecedens4 : quia uno modo est5 temporalis,
alio modo est6 modalis, et eo modo quo est temporalis est bona consequentia, eteodem modo quo est modalis7 non valet consequentia8. Est autem propositio
temporalis prout9 iste terminus 10 ‘impossibile’ solum determinat unam partem illius,
videlicet hoc dictum 11 ‘te esse hominem12’ et non 13 totam compositionem, et eo14
modo valet consequentia15, sed antecedens est negandum sicut et consequens16.
Sed si illa propositio sit17 modalis prout iste18 terminus ‘impossibile19’ determinat
totam compositionem, et non unam partem solum, tunc iste20 est sensus ‘impossibile
est te esse hominem21 dum tu es asinus’, hoc est haec propositio est impossibilis ‘tu
es homo dum tu es asinus22’ ; et ideo accipiendo sic antecedens23 non valet
consequentia : quia sic accipiendo24 antecedens est verum et consequens falsum. Et
consimiliter respondetur ad omnia consimilia25.

1 sequitur FV : consequitur P
2 ergo et cetera] consequentia tenet et antecedens probatur nam impossibile est te esse ... ergo et cetera] LAC R
3 respondeo FPV : breviter respondetur R
4 antecedens PVR : om.F
5 est FPV : potest esse R
6 est FPV : potest esse R
7 eodem modo quo est modalis FPV : alio modo R
8 consequentia FPV : om.R
9 prout FPV : quando R
10 iste terminus PVR : ista propositio F
11 (illius PV/om.F) videlicet hoc dictum FPV : me?tam(?) ita quod iste modus impossibile solum cadit supraillam partem R
12 hominem FPV : asinum R
13 non : supra add.R
14 eo FPV : eodem R
15 consequentia FPV : om.R
16 sicut et consequens FPV : om.R
17 si illa propositio sit FPV : est propositio R
18 prout iste FPV : quando R
19 impossibile FPV : praedictus R
20 et non unam partem (solum FV/solam P) tunc iste FPV : et R
21 impossibile est te esse hominem FPV : om.R
22 hoc est haec propositio est impossibilis tu es homo dum tu es asinus PV : quod haec propositio est
impossibilis tu es homo dum tu es asinus R : om.F
23 ideo accipiendo sic antecedens FPV : illo modo R
24 sic accipiendo (eum add.F) FPV : om.R
25 et consequens falsum et consimiliter respondetur ad omnia consimilia FPV : et cetera R- 101 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Trigesimum argumentum1>
Aliter arguitur sic2 : haec consequentia est bona « tu credis quod homo est
asinus ; ergo tu deciperis », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera3.
<Quod est bona>Consequentia patet4, et antecedens quod haec consequentia sit bona5 : quia si tu
credis quod homo est asinus6, tu credis aliter quam est, et si7 tu credis aliter quam
est, tu deciperis ; ergo, a primo ad ultimum, si credis quod homo est asinus, tu
deciperis8.
<Quod non valet>
Et quod illa consequentia9 non valet probo : quia10 tu potes credere quod homo
est asinus quando tu non deciperis ; ergo non sequitur « tu credis quod homo est
asinus ; ergo tu deciperis ».
Consequentia patet et11 antecedens probatur 12 : quia13 potes credere istam
temporalem ‘homo est asinus quando14 non deciperis’ ;Texte dans FPV

Texte dans R

ergo potes credere15 sub illa significatione, sed illa significat
praecise quod homo est asinus quando non deciperis ; ergo
potes credere praecise quod homo est asinus quando non
deciperis.
Consequentia tenet, et antecedens similiter tenet, videlicet
ita quod tu potes credere illam temporalem :1 Argument correspondant dans les autres versions : Version LSO (22) — Version Alyngton manuscrits (22)— Version LSC (22)2 aliter arguitur sic PV : tregesimo arguitur sic R : om.F
3 vera FPV : falsa R
4 patet FPV : tenet R
5 quod haec (consequentia PV/om.F) sit bona FPV : pro prima parte R
6 asinus : ergo add.R
7 et si PVR : tunc ultra F
8 ergo a primo ad ultimum si credis quod homo est asinus (tu PV/om.F) deciperis FPV : ergo et cetera R
9 illa consequentia FPV : om.R
10 probo quia FPV : probatur nam R
11 et : etiam add.R
12 probatur FPV : om.R
13 quia : tu add.R
14 quando : tu add.R
15 credere : #praecise quod homo est asinus# add.F- 102 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
quia, dato quod tu credas1 illam, non plus2 sequitur quam3 tu es deceptus4, sed est
possibile te decipi ; ergo et cetera.
Ad idem similiter probo quod tu non potes credere quod homo est asinus
quando tu non deciperis, pono quod tu non deciperis5, tunc6 tu non deciperis, etpotes credere quod7 homo est asinus quando8 non deciperis ; ergo potes credere
quod homo est asinus et tu non deciperis9.
<Responsio>
Pro illo respondeo et concedo10 consequentiam11.
Et ad argumentum in oppositum, quando12 arguitur “tu potes credere13 quodhomo est asinus quando non deciperis ; ergo illa14 consequentia non valet, scilicet tu
credis quod homo est asinus et cetera15”, negatur argumentum, sicut argumentum16
praecedens.
Probo 17 quod possum credere istam temporalem ‘homo est asinus18 et cetera’,sed oportet sic argui19 ad improbationem illius consequentiae20 : potest ita esse quodtu credis quod homo est asinus quamvis pro tunc21 quando sic credis non deciperis ;ergo ista22 consequentia non valet23 « tu credis quod homo est asinus ; ergo tu
deciperis », sed tunc antecedens est falsum sicut consequens24 ; ideo concludit25
argumentum et cetera 26.
1 credas FPV : crederes R
2 plus FPV : om.R
3 quam FPV : quod R
4 es deceptus FPV : deciperis R
5 ad idem (similiter F/sic PV) probo quod ... non deciperis FPV : om.R
6 tunc : sic add.R
7 quod : aliquis homo decipitur add.V
8 quando FPV : et tu R
9 ergo potes credere quod homo est asinus (et FV/quando P) tu non deciperis FPV : ergo et cetera R
10 et concedo FPV : concedendo R
11 consequentiam : principalem add.R
12 quando FPV : cum R
13 potes credere FPV : credis R
14 non deciperis ergo illa FPV : nullus homo est asinus ergo et cetera R
15 (scilicet V/scilicet quod P/si F) tu credis quod homo est asinus (et cetera PV/om.F) FPV : sed quod tu

potes credere quod homo est asinus et cetera R
16 argumentum PVR : om.F
17 probo RV : probatur FP
18 asinus : quandocumque non decipior quia possum credere istam temporalem homo est asinus quando add.R
19 sed oportet sic argui FPV : sicut arguitur R
20 ad improbationem illius consequentiae FV : ad improbandum illam consequentiam P : ad probationem R
21 pro tunc PVR : probatur F
22 ergo ista FPV : om.R
23 non valet FPV : tenet R
24 sicut consequens FPV : om.R
25 concludit F : includit PVR
26 argumentum et cetera PV : argumentum F : antecedens quare et cetera R- 103 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Trigesimum primum argumentum1>
Aliter arguitur sic2 : haec consequentia est bona3 « A esse verum est tibi
dubium ; ergo aliquod4 A esse verum est tibi dubium », et haec eadem non valet ;ergo conclusio vera5.
<Quod est bona>Consequentia patet6, et antecedens arguitur7 quod8 consequentia sit bona : quia
antecedens convertitur cum consequente : quia particularis et indefinita
convertuntur ; ergo illa consequentia est bona9.
<Quod non valet>
Et quod consequentia10 non valet arguitur11 : quia12 oppositum consequentis
stat13 cum antecedente ; ergo et cetera.
Antecedens probo, et pono quod scias quod14 A est 15 altera istarum ‘deus est’vel ‘homo est asinus16’, et lateat te quae illarum sit A17, et sit unum A omne A, etscias18 istam ‘deus est’ esse veram19 et istam ‘homo est asinus’ esse20 falsam et
impossibilem. Quo posito21, A esse verum est tibi dubium, et haec est tibi dubia22 ‘A
est verum’ ; ergo sicut A23 significat est tibi dubium.

1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 aliter arguitur sic PV : tregesimo primo arguitur sic R : om.F
3 bona PVR : vera F
4 aliquod PVR : alicujus F
5 vera FPV : falsa R
6 patet FPV : nota R
7 arguitur PV : probatur F : est verum scilicet R
8 quod : illa add.R
9 ergo illa consequentia est bona FPV : ergo et cetera R
10 consequentia FPV : om.R
11 arguitur FPV : probatur R
12 quia PVR : om.F
13 stat : in veritate add.R
14 scias quod FPV : om.R
15 est FPV : sit R
16 asinus : et scias bene sic esse add.R
17 A PVR : om.F
18 scias : bene add.R
19 veram : et possibilem add.R
20 esse FPV : om.R
21 posito : probo quod add.R
22 et haec est tibi dubia FPV : quia hoc est tibi dubium R
23 A FV : ipsa R : illa P- 104 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Et etiam1 modo probo aliam partem2 quod nullum A esse verum est tibi
dubium3 : nec haec ‘deus est4’ esse verum est tibi dubium5, nec haec ‘homo est
asinus6’ esse verum7 est tibi dubium8, et nihil aliud9 est A nisi alterum illarum10 ;ergo nullum A esse verum est tibi dubium.
Consequentia patet, et antecedens similiter11 per casum.
Ad idem, arguitur12 sic : « nullum illorum esse verum est tibi dubium13, A est
alterum14 illorum ; ergo nullum A esse verum est tibi dubium ».
Consequentia patet15, et antecedens per casum16.
<Responsio>
Pro illo, respondeo et concedo17 consequentiam18 .
Et ad argumentum in oppositum, quando arguitur sic19 “oppositum
consequentis stat cum antecedente20”, negatur21 antecedens, et22 concedo tamen
quod illa duo23 stant simul ‘A esse verum est tibi dubium’ et ‘nullum A esse verum
est tibi dubium’ nec contradicunt

1 et etiam P : et R : om.FV
2 aliam partem PV : illam propositionem videlicet F : aliam R
3 dubium: quia add.R
4 haec deus est P : ista deus est FV : hoc A R
5 dubium : demonstrando istam deus est add.R
6 haec homo est asinus P : ista homo est asinus FV : hoc A R
7 esse verum FPV : om.R
8 dubium : demonstrando homo est asinus add.R
9 aliud FPV : om.R
10 alterum illarum FPV : alterum illorum R
11 similiter : patet add.R
12 arguitur FVR : om.P
13 dubium FPV : om.R
14 A est alterum illorum P : A est omne illorum FV : omne A est alterum R
15 patet FPV : tenet R
16 per casum PV : patet ex casu R : per casum A est aliquod illorum ergo nullum A esse verum est tibi

dubium F
17 et concedo PV : concedendo FR
18 consequentiam FPV : illam consequentiam R
19 sic FPV : om.R
20 stat cum antecedente FPV : et cetera R
21 negatur FPV : nego R
22 et FPV : sed R
23 duo FPV : om.R

- 105 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Texte dans FPV

Texte dans R

sicut argumentum satis probat quod illa
Aliud argumentum satis probat quod
duo esse vera et hoc pro tanto quod ista dubia est vera et hoc pro tanto : quia ista
propositio ‘A esse verum est tibi dubium’ propositio ‘A esse3 verum est tibi
convertitur cum ista ‘dubium est tibi A dubium’ convertitur cum ista ‘nullum A
esse verum’ et ista ‘nullum A esse verum esse verum est tibi dubium’. Unde, sicut
est tibi dubium’ convertitur cum ista ista conclusio est possibilis ‘dubium est‘dubium est tibi nullum A esse verum1’. tibi A esse verum et dubium est tibi
Unde, sicut ista conclusio est possibilis nullum A esse verum’, sic ista est‘dubium est tibi A esse verum et dubium possibilis ‘A esse verum est tibi dubium
est tibi nullum A esse verum’, sic ista est et nullum A esse verum est tibi dubium’.
possibilis2 ‘A esse verum est tibi dubium
et nullum A esse verum est tibi dubium’.
Quod4 illa propositio convertitur cum alia5 patet per communes6 regulas quae
dicunt quod si 7 iste terminus ‘dubium’ praecedat8 totaliter dictum propositionis vel9
finaliter subsequatur10, semper illa11 accipitur12 in sensu composito, et sic est13 inproposito ; ergo14 et cetera.
Et per illam15 patet quod ista16 conclusio est concedenda ‘aliquem hominem
currere est possibile, et nullum hominem currere est possibile17’ : quia sicut possibile
est18 aliquem hominem currere, sic est possibile19 nullum hominem currere, et si
1 sicut argumentum satis probat ... dubium P : cum ista dubium est tibi A esse verum et ista nullum A esse

verum est tibi dubium convertitur cum ista dubium est tibi nullum A esse verum F
est tibi dubium] nec contradicunt ... est tibi dubium] LAC V
2 possibilis dubium est ... possibilis PV : impossibilis F
3 esse corr. : est R
4 quod : autem add.R
5 illa propositio convertitur cum (alia PV/illa F) FPV : illae propositiones contradicunt R
6 communes FPV : omnes R
7 si FPV : om.R
8 praecedat FPV : praecedit R
9 vel PVR : om.F
10 finaliter subsequatur FPV : sequitur finaliter R
11 illa : propositio add.R
12 accipitur PV : accipiatur F : accepta est R
13 sic est PVR : sicut F
14 ergo FPV : quare R
15 et per illam FPV : pro illo R
16 ista : consequentia sive add.R
17 possibile] et nullum hominem currere est possibile] LAC V
18 possibile est FPV : om.R
19 sic est possibile FPV : est possibile ita R- 106 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
arguitur sic : « nullum hominem currere est possibile1 ; ergo nec illum2 hominem
currere est possibile3, nec illum4, et 5 sic de singulis », non valet consequentia, nec
arguitur ab universali ad sua6 singularia7. Et causa est quia haec8 non est universalis,sed singularis ; nec9 est negativa, sed affirmativa : quia10 convertitur cum ista11“haec est possibilis ‘iste homo currit’”, quae est singularis ejus et affirmativa12. Et
ideo alia consimiliter respondendum est ad quodcumque simile13.

1 (et FV/sed P) si arguitur sic nullum hominem currere est possibile FPV : est possibile R
2 illum FPV : hunc R
3 hominem currere est possibile FR : om.P
4 nec illum F : nec hunc R : om.P
5 et FVR : nec P
6 sua FPV : om.R
7 singularia FPV : singularem R
8 haec FPV : om.R
9 nec : illa add.F
10 quia FPV : et R
11 ista : affirmativa add.R
12 et affirmativa FPV : om.R
13 et ideo alia consimiliter respondendum est ad quodcumque simile PV : et ideo alia respondendum est

similiter ad similia F : et ideo sic est in alia consimiliter R- 107 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Trigesimum secundum argumentum1>
Aliter sic2 : haec consequentia est bona « tu non scis hoc illorum esse verum,
nec hoc illorum esse verum3, et non sunt plura illorum ; ergo tu non scis aliquod4
illorum esse verum », et haec eadem non valet ; ergo conclusio vera5.
<Quod est bona>
Probo 6 quod 7 valet : quia oppositum consequentis repugnat antecedenti : quia
illa8 repugnant, ut videtur9, ‘tu scis aliquod10 illorum esse verum’, et ‘tu non scis
aliquod illorum esse verum11’, nec hoc illorum scis esse verum, et non sunt plura
illorum ; ergo et cetera.
<Quod non valet>
Et quod non valet probo, et capio ista duo contradictoria ‘rex sedet’ et ‘nullus
rex sedet’, sed12 sic primarie13 significando,
Texte dans FPV

Texte dans R
et pono quod utrumque illorum sit tibi
dubium, tunc antecedens est verum etconsequens falsum ; ergo consequentia
non valet.

1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 aliter sic PV : tregesimo secundo arguitur sic R : om.F
3 esse verum FVR : om.P
4 aliquod FPV : aliquid R
5 vera FPV : falsa R
6 probo FPV : primo probo R
7 quod : non add.R
8 illa : duo add.F
9 ut videtur PV : ut F : om.R
10 aliquod FPV : aliquid R
11 tu non scis (aliquod FP/hoc V) illorum esse verum FPV : et tamen nec hoc illorum scis esse verum R
12 sed FPV : om.R
13 primarie FPV : praecise R- 108 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

tunc arguitur sic : neque1 scis hoc
illorum esse verum ‘rex 2 sedet’
neque scis hoc illorum esse verum‘nullus3 rex sedet’ ; ergo et cetera4,
et non sunt plura illorum, et sic
habetur5 quod antecedens est verum
et consequens est falsum, scilicet hoc‘non scis aliquod illorum esse
verum’ : quia contradictorium estverum ‘tu scis aliquod illorum esse
verum’.

Antecedens probatur sic : quia tu
nescis hoc illorum
esse verum,
demonstrando istam ‘rex sedet’ : quia
hanc dubitas per casum, nec hoc illorum
scis esse verum, demonstrando istam‘nullus rex sedet’ : quia eam dubitas percasum, et non sunt plura illorum quam
hoc et hoc ; ergo antecedens est verum etconsequens est falsum.

Et probatur sic : quia tu scis quod
illa sunt contradictoria ; ergo tu scis
quod alterum illorum est verum, etultra ergo tu scis quod aliquod
illorum est verum6, quod fuitprobandum.

Et quod consequens sit falsum
probatur : quia tu scis semper quod
duorum contradictoriorum alterum estverum, sed tu scis quod illa duo suntcontradictoria ; ergo tu scis quod alterum
illorum est verum, et, per consequens, scis
quod aliquod illorum est verum, quod fuitprobandum.

<Responsio>
Pro illo et consimilibus7 respondeo et nego8 consequentiam 9, et concedo quod
oppositum consequentis stat cum antecedenti. Ista enim stant simul ‘tu neque10 scis
hoc illorum esse verum, nec scis11 hoc illorum esse verum’, et tamen ‘tu scis12
aliquod13 illorum esse14 verum’, eisdem demonstratis ; ex quo ista conclusio est
concedenda ‘tu scis aliquod illorum15 tibi dubium esse verum’ : quia tu1 scis aliquod2
1 neque PV : non F
2 rex PV : nullus rex F
3 nullus PV : om.F
4 ergo et cetera PV : om.F
5 habetur PV : habent F
6 illorum est verum] et ultra ergo tu scis quod aliquod illorum est verum] LAC FV
7 et consimilibus FP : dico et consimilibus V : om.R
8 respondeo et nego PV : dico nego F : dico negando R
9 consequentiam : principalem add.R
10 neque FPV : non R
11 scis FPV : om.R
12 scis : quod add.R
13 aliquod FPV : aliquid R
14 esse FPV : est R
15 aliquod illorum FPV : aliquid R- 109 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
illorum esse verum, et quodlibet illorum esse verum est tibi dubium ; ergo tu scis
aliquod3 tibi dubium esse verum, et4 nullum dubium scis esse verum :Texte dans FPV

Texte dans R

quia quodlibet tibi dubium5 primo
praesupponit6 illa duo : quia nec sic
est scitum a te esse verum nec sic est
scitum a te esse falsum.

et quodlibet illorum est tibi dubium. Probo
supponendo illa duo quae nec sit scitum ate esse verum nec sit scitum a te esse
falsum.

Similiter probatur conclusio7 praedicta, capiatur ista propositio ‘aliquod8 tibi
dubium est verum9’, haec est vera.
Probatur : quia10 tu scis11 illam, et12 sequitur quod13 tu scis14 illam ; ergo tu
scies15 sicut illa significat, et illa significat quod aliquod16 tibi dubium est verum ;ergo et cetera.

1 tu FR : om.PV
2 aliquod FPV : aliquid R
3 aliquod FPV : aliquid illorum R
4 et : tamen add.R
5 tibi dubium P : tibi V : om.F
6 praesupponit FV : supponit P
7 probatur conclusio FPV : pro conclusione R
8 aliquod FPV : aliquid est R
9 est verum FPV : om.R
10 probatur quia FV : probatur quod P : ponatur quod R
11 scis FPV : scias R
12 et : sic add.R
13 quod FPR : om.V
14 scis FVR : scies P
15 scies FPV : scis R
16 aliquod FPV : aliquid est R- 110 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Trigesimum tertium argumentum1>
Aliter sic2 : haec consequentia est bona « A propositio est falsa, et potest essevera ; ergo potest incipere esse vera », et haec eadem non valet ; ergo conclusio
vera3.
<Quod est bona>
Antecedens4 probatur, et primo5 quod consequentia6 sit bona : quia sequitur
formaliter « A propositio est falsa, et A propositio potest esse vera ; ergo7 aliquod 8
erit primum instans in quo potest esse vera vel ultimum in quo A non potest esse
vera9 », et, si sic10, sequitur quod tale erit11 instans in quo potest esse vera ; ergo aprimo, si A propositio est falsa et potest esse vera, sequitur quod A potest incipere
esse vera, quod fuit probandum12.
Similiter13, probo quod consequentia sit bona : quia haec consequentia est
bona14 « A propositio non est vera, et erit vera ; ergo A propositio incipit vel15
incipiet esse vera » ; ergo si potest esse sicut antecedens significat, potest esse sicut
consequens significat ; ergo si A sit16 falsa et potest esse vera, sequitur quod A
propositio17 potest incipere esse vera.
<Quod non valet>
Modo arguitur18 quod consequentia1 non valet2 : quia casu possibili posito
antecedens est3 verum et consequens falsum in casu possibili posito4 ; ergo et cetera.
1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 aliter sic PV : tregesimo tertio arguitur sic R : om.F
3 vera FPV : falsa R
4 antecedens FPV : consequentia tenet et antecedens R
5 et primo FPV : scilicet R
6 consequentia FPV : om.R
7 A propositio est falsa et (A propositio PV/ipsa F) (potest esse FP/est V) vera ergo FPV : quod R
8 aliquod FPV : aliquid R
9 A non potest esse vera FPV : non R
10 et si sic FPV : sed quantumcumque dicitur R
11 erit : primum add.R
12 potest esse (vera F/verum PV) ergo a primo si A propositio est falsa et potest esse vera sequitur quod

(A PV/om.F) potest incipere esse vera quod fuit probandum FPV : illud erit verum vel ultimum in quo non eritverum et quantumcumque tale instans erit in quo A incipiet esse verum ergo et cetera R
13 similiter FPV : item R
14 haec consequentia est bona FPV : sequitur R
15 A propositio incipit vel FPV : om.R
16 sit : propositio add.R
17 A propositio PV : A F : om.R
18 modo arguitur FPV : et R

- 111 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury
Consequentia patet5, et antecedens arguitur6, et ponatur quod7 Antichristus non 8
erit, sed poterit esse, et ponatur A esse istam propositionem ‘Antichristus erit9’. Quo
habito, habetur10 quod A propositio11 est12 falsa13
Texte dans FPV

Texte dans R

ut patet : quia Antichristus non erit,ut positum est ; ergo et cetera, et A
significat quod Antichristus erit ;ergo et cetera. Et similiter A potest
esse verum, ut ponatur14 : quia potest
esse quod Antichristus erit ; ergo nonde necessitate erit, et A significat
praecise quod Antichristus erit ; ergo
potest ita esse sicut A significat ; ergo
A potest esse verum, et sic habetur
totum15antecedens
16
praeassumptum .
Et similiter secunda pars patet.

1 consequentia : principalis add.R
2 valet : probatur add.R
3 est FPV : potest esse R
4 et consequens falsum in casu possibili posito FPV : sine consequente R
5 consequentia patet et FPV : om.R
6 arguitur FPV : probatur R
7 quod : A sit ista propositio Antichristus erit et quod add.R
8 non FPV : numquam R
9 et ponatur A esse istam propositionem Antichristus erit FPV : om.R
10 habetur FPV : patet R
11 A propositio PV : propositio F : A R
12 est : propositio add.R
13 falsa : add.FP
14 ut ponatur PV : om.F
15 totum : #assumptum# add.F
16 praeassumptum PV : per assumptum F- 112 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
Texte dans FPV

Texte dans R

Modo probo quod consequens sit
falsum, scilicet quod A potest
incipere esse verum : quia claudit1
contradictionem : quia non potest
incipere quod Antichristus erit, nec
Antichristus potest incipere esse
futurus, sic quod2 pro aliquo instanticerto esset haec copulativa vera
‘Antichristus
est
futuruset
immediate ante hoc non fuit futurus’
vel ‘Antichristus non est futurus et
immediate post hoc erit futurus3’ ;sedutraque
copulativa
est
impossibilis ; ergo totum expositum,
scilicet4 Antichristus potest incipere
esse futurus.
Et quod utraque copulativa sit
impossibilis probatur : quia si pro
aliquo instanti esset Antichristus
futurus, sequitur quod ab aeternoante illud instans fuit Antichristus
futurus ; ergo non potest esse quod
pro aliquo instanti sit Antichristus
futurus et immediate ante illud non
fuit5 futurus, nec potest esse quod
pro aliquo instanti Antichristus non
sit futurus, et tamen immediate post
illud6 sit futurus.
Et per idem argumentum quod[tamen] A incipiet si Antichristus
incipiet esse futurus ; ergo et cetera.

Et quod consequens sit falsum etincludens contradictionem patet : quia nonpotest incipere quod Antichristus erit, nec
Antichristus potest incipere esse futurus, etquia si ita est quod Antichristus erit abaeterno, fuit ita quod Antichristus est. Etsimiliter, ponatur illa propositio inesse, et
sic sequitur contradictio in verbis et cetera.

1 claudit PV : includit F
2 sic quod PV : quia si F
3 futurus] vel Antichristus ... futurus] LAC V in mg.P
4 scilicet : quod add.F
5 fuit FV : sit P
6 illud PV : om.F

- 113 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Responsio>
Pro illo dico quod consequentia non valet, et hoc pro tanto : quia A incipere
esse verum claudit1 contradictionem, sicut probat argumentum in oppositum2.
Et ad 3 argumentum, cum 4 arguitur “si A5 non est verum et potest esse verum ;ergo aliquod6 potest esse primum instans in quo potest esse verum vel ultimum inquo A non potest esse verum 7”, negatur consequentia propter eandem8 causam.
Et ad illam9 reductionem, cum arguitur “ista consequentia est bona « A non est
verum, et erit verum ; ergo incipit vel incipiet esse verum10 »”, conceditur11.
Et cum arguitur12 “ergo si potest13 esse sicut antecedens significat, potest esse
sicut consequens significat”, conceditur consequentia.
Et ultra14 arguitur15 “ergo si A non est verum et potest esse verum ; ergo A16
potest incipere esse verum”, negatur consequentia. Et causa est quia licet A17
possibile est18 esse19 verum, non tamen potest esse20 sicut totum21 antecedens
significat : quia totum antecedens includit 22 contradictionem, sicut consequens23, etcetera.
E XPLECIT (F)INCIPIUNT CONCLUSIONES BYLYNGHAM (P)E XPLICIT TRACTATUS JUXTA HUNC TEXTUM NUNCUPATUS SCRIPTUS PERME FRATREM IOHANNEM DONATUM DE VERONIA ORDINIS SANCTISSIMI PATRISAUGUSTINI (V)
1 claudit PV : includit FR
2 sicut probat argumentum in oppositum FPV : om.R
3 et ad FPV : ad R
4 cum FPV : quando R
5 A PVR : illud F
6 aliquod PVR : aliquid F
7 primum instans in quo potest esse verum vel ultimum in quo A non potest esse verum FPV : et cetera R
8 eandem FPV : illam R
9 et ad illam FPV : ad R
10 ista consequentia (est bona P/om.FV) A non est verum et erit verum ergo incipit (vel incipiet F/om.PV)

esse verum FPV : om.R
11 conceditur : prima consequentia add.R
12 (et PV/om.F) cum arguitur FPV : et illa consequentia non est bona R
13 potest : ita add.F
14 ultra : cum add.R
15 arguitur : ergo add.P
16 A FPV : om.R
17 licet A FPV : om.R
18 possibile est PV : potest FR
19 esse : hoc add.R
20 potest esse FPV : est ita R
21 totum FPV : om.R
22 includit PVR : concludit F
23 consequens : quare add.R- 114 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum<Trigesimum quartum argumentum1>
Tregesimo quarto arguitur sic : haec consequentia est bona « A modo est, et A
modo potest non esse ; ergo A modo potest desinere esse », et haec eadem nonvalet ; ergo conclusio falsa.
<Quod est bona>
Et antecedens probatur, scilicet quod sit bona : nam quia A modo est, et A
modo non erit ; ergo A modo desinet esse.
Haec consequentia est bona ; ergo si potest esse sicut significatur per
antecedens, potest esse sicut significatur per consequens.
<Quod non valet>
Et quod non valet probatur, et ponatur quod A sit ista propositio ‘Antichristus
fuit’ et quod Antichristus fuit, tunc, illo casu posito, antecedens est verum etconsequens est falsum ; ergo et cetera.
Antecedens probo : quia non potest desinere esse quin Antichristus fuit, quod
non potest et cetera : quia, si sic, ponatur in esse, tunc sequitur contradictio.
<Responsio>
Pro illo dico quod consequentia non valet plus quam praecedens.
Ad probationem, cum dicitur “illa consequentia est bona « si A modo2 est, et A
modo <non> erit ; ergo A modo desinet esse ; ergo et cetera, si potest et cetera »”,huic dicitur negando consequentiam et cetera.

1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.
2 modo : non add.R- 115 -

Ed. F. Pironet © 2003

Version Heytesbury<Trigesimum quintum argumentum1>
Tregesimo quinto arguitur sic : haec consequentia est bona « in A instanti B
desinit esse album ; ergo in A instanti B desinit posse esse album », et haec eademnon valet ; ergo conclusio falsa.
<Quod est bona>Consequentia tenet, et antecedens probatur pro prima parte : quia arguitur ab
exponentibus ad expositam ; ergo et cetera.
<Quod non valet>
Et quod non valet probatur, et pono quod Socrates sit albus usque ad A instans
futurum, et quod A instans sit primum instans non esse Socratis. Quo posito, patet
quod antecedens est verum : quia in A instanti non est Socrates ; ergo non eritpossibile Socratem esse album.
Consequentia tenet ; antecedens similiter tenet ex casu.
Et quod immediate ante A instans erit Socrates potens esse album patet : quia
immediate ante A erit Socrates albus ; ergo immediate ante A erit ipse potens esse
album.
Et quod consequens sit falsum patet : quia in A instanti poterit B esse album, et
immediate post A poterit esse album ; ergo nullo modo exponendi erit vera.
<Responsio>
Pro illo, respondeo negando consequentia principalem ; sed debet sic exponi « in
A instanti Socrates non poterit esse album, et immediate ante A poterit esse album ;ergo in A instanti desinet [esse] ipse posse esse album », sed antecedens est falsum :quia in A instanti poterit ipse esse album.
Ad aliam formam, cum arguitur et cetera, negatur antecedens, et tamen
concedo quod in A instanti erit ita quod Socrates desinet posse esse album post A.
Et, licet quod hoc conceditur, non sequitur quod in A instanti desinet posse esse
album post A, et multotiens fallit <iste> modus arguendi « in A instanti erit ita quod
Socrates est magnus sicut est Plato in A instanti, sed in A instanti erit Plato albus ;ergo in A instanti erit ita quod Socrates est ita albus sicut est Plato ».
Constat quod non valet consequentia quod Socrates est albior quam umquam
erit Plato remittitur ita quod in A instanti erunt Socrates et Plato aequaliter albi.
Satis evidenter sequitur antecedens esse verum et consequens falsum qua
propter non valet consequentia.
1 Cet argument n’a pas de correspondant dans les autres versions.

- 116 -

Éd. F. Pironet © 2003

Tractatus Juxta hunc textum
ET SIC EST FINIS ISTARUM CONCLUSIONUM.
EXPLICIT TRACTATUS CONCLUSIONUM JUXTA HUNC TESTUMCOMPOSITUS, UT COMMUNITER TENETUR, A VENERABILI DOCTOREMAGISTRO GUHELMO HENTISBERO. AMEN (R)- 117 -

Ed. F. Pironet © 2003