TRANSGENDER
IN HET ONDERWIJSHOE JE GENDERDIVERSITEIT VERWELKOMT OP
DE UNIVERSITEIT, HET HBO EN HET MBO.

Diversiteit is al jaren een thema in het onderwijs. Maar er isdaarbij niet altijd voldoende aandacht voor genderdiversiteit,
dat wil zeggen de verschillende manieren waarop studenten
hun geslacht beleven en uiten. Daarbij gaat het niet alleen overmannen en vrouwen, maar ook over transgender mannen en
vrouwen, én transgender personen die zich niet alleen manof vrouw voelen. Op elke universiteit, mbo of hbo vind je weltransgender studenten. Dat zijn er vaak tientallen, en soms
honderden.
Een transgender student kan tegen diverse problemen aanlopen: van
kennisgebrek en vooroordelen bij docenten en medestudenten tot oude
gegevens in de studentenadministratie en ernstige studievertraging. De meeste
onderwijsinstellingen kunnen wel wat extra kennis gebruiken om de studietijd vandeze studenten in betere banen te leiden. Want als transgender student hoef je
er niet alleen voor te staan. Daarom heeft Transgender Netwerk Nederland deze
folder ontwikkeld. Hierin wordt de basis gelegd voor een transgendervriendelijke
onderwijsinstelling.
Deze folder richt zich op iedereen in een onderwijsinstelling die betrokken isbij de prestaties en het welzijn van transgender studenten, op deze studenten
zelf, hun studiegenoten en op medezeggenschapsraden. Ben je zelf student?
Dan weet je met deze folder wat er op jouw mbo, hbo of universiteit nog kan
verbeteren. Schakel daarvoor om te beginnen een vertrouwenspersoon in. Ben
je vertrouwenspersoon of docent? Dan heb je hier alle informatie op een rijtje
om transgender studenten zich thuis te laten voelen op hun opleiding of school.
Het verwelkomen van genderdiversiteit is na het lezen van de ervaringen, tips en
handreikingen in deze folder de gewoonste zaak.

“Mensen voelen zich ongemakkelijk, raken in de war of voelen zich zelfs
bedreigd doordat ik mij ergens middenin het genderspectrum begeef. Op een
gegeven moment voelde ik mij daardoor niet meer veilig op de universiteit enben ik met mijn studie gestopt.” Carol
3

GENDERDIVERSITEIT
Transgender personen zijn heel divers. Een mooie manier om inzicht te krijgen ingenderdiversiteit is The Genderbread Kit.

GENDER IDENTITEIT

EXPRESSIEAANTREKKINGSKRACHTSEKSEDe bovenstaande Genderbread Cookie en de receptkaarten hiernaast zijn
onderdeel van The Genderbread Kit. Deze workshop van twee lesuren gaatover seksuele en genderdiversiteit. Deelnemers aan de workshop maken
kennis met de diversiteit die er in sekse, genderidentiteit, genderexpressie
en aantrekkingskracht is. Is er op jouw school of instelling behoefte aan meer
kennis over genderdiversiteit? Neem dan contact op met The Genderbread Kit:
http://thegenderbreadkit.com/contact5

25%
van de trans personen is

CIJFERS

beledigd in het OV.
AANTALLEN

Het aantal transgender studenten in Nederland is lastig in te schatten. Sommige
transgender personen gaan een medisch traject in, anderen kiezen enkel voor
een sociale rolwisseling. Bekend is dat transgender personen die een medischetransitie doen, daar gemiddeld rond hun dertigste levensjaar mee starten. We
weten niet of dit veel verschilt met de leeftijd waarop de sociale rolwisseling
begint. Sommigen zijn hier tijdens hun studietijd al mee bezig, anderen zullen
hun gevoelde genderidentiteit pas op latere leeftijd (durven) uiten. Daarom is
het moeilijk te achterhalen hoeveel transgender studenten er precies zijn. Op
grond van onderzoek door het Kennisinstituut Rutgers is het wel mogelijk om een
schatting te maken.

NiveauAantal transgender studenten

universitair

1000 à 5000

hbo

1700 à 9000

mbo

2000 à 9500

Landelijke aantallen op onderwijsniveau

In de praktijk betekent dit dat bijvoorbeeld aan de Christelijke Hogeschool Ede
10 tot 48 transgender personen studeren. De gemiddelde mbo-school kan maarliefst 140 transgender leerlingen hebben. En op de Universiteit Utrecht staan
mogelijk wel 600 transgender studenten ingeschreven.

ACCEPTATIE

Nergens anders in Europa zijn transgender personen zo open over hun
genderidentiteit als in Nederland. Dat de helft van de Nederlanders transgenderpersonen accepteert , draagt hieraan bij. Al staat daar tegenover dat één op detien Nederlanders negatief reageert op transgender personen en zelfs één op devier vindt dat er iets mis is met trans personen die zich man noch vrouw voelen.
Negatieve reacties, discriminatie en geweld zijn het gevolg.

6

32%
van de trans personen isbeledigd bij het uitgaan.

25%

van de trans personen krijgt
negatieve reacties op schoolof werk.

15%
van de trans personen
heeft geweld ervaren
bij het uitgaan.

18%
van de trans personen voelt zichgediscrimineerd door personeel op
school of universiteit

Bronnen:
Kuyper, L (Rutgers), Transgenders in Nederland, 2012
SCP, Worden wie je bent, 2012
FRA, Being Trans in the EU, 2014
TNN, ‘Veilig, zolang niemand het merkt’, 2015
SCP, LHBT-monitor 2016, 2016
7

WOORDENLIJSTGENDERIDENTITEIT

De bij ieder mens diepgevoelde persoonlijke overtuiging te behoren tot
een bepaald geslacht. Dat kan man
óf vrouw zijn, zowel man als vrouw, ofgeen van beide.

GENDEREXPRESSIE

De manier waarop iemand uiting
geeft aan het bij de geboorte vastgelegde geslacht of aan de eigen
genderidentiteit. Dit is zichtbaar ingedrag, kleding, spraak, haardracht
en lichaamskenmerken.

TRANSGENDER OF TRANS*

Een parapluterm voor mensen bij wie
de genderidentiteit en/of -expressie
anders is dan het geslacht dat bij hun
geboorte werd genoteerd. Deze term
omvat een veelheid aan genderdiverse mensen, waaronder transgendermannen, transgender vrouwen, crossdressers en vele anderen die zich niet
(enkel) identificeren als man of vrouw.

GENDERNONCONFORMITEIT

Gedrag en/of genderexpressie dieniet overeenkomen met de normen
van mannelijkheid en vrouwelijkheid.

GENDERQUEER

In sommige subculturen heeft queer(of genderqueer) betrekking op
mensen die zich man noch vrouw
voelen, zichzelf als genderloos
beschouwen, zich met meerdere
genders identificeren, en/of politiek
stelling nemen tegen de indelingvan de mensheid in enkel mannen en
vrouwen.

TRANSITIE

Het sociale, mentale en/of lichamelijke
proces dat een transgender persoon
doormaakt om te kunnen leven in het
gewenste geslacht dat overeenkomst
met de genderidentiteit. Dit kan
onder andere bestaan uit het kiezen
van een nieuwe naam, het dragen van
kleding die past bij je genderidentiteit
en het beginnen met een hormoonbehandeling die je lichaam vermannelijkt
of vervrouwelijkt.

NON-BINAIR

Een ander woord voor degenderidentiteit en/of -expressie vantransgender personen die zich niet
enkel mannelijk of vrouwelijk voelen
en/of uiten.

“De inschrijving voor mijn nieuwe opleiding ging gelukkig zonder problemen.
Dat ik mijn naam en geslacht officieel al heb gewijzigd maakt wel een verschil”
Austèja8

MAAK KENNIS MET DEERVARINGEN
Wat transgender studenten meemaken tijdens hun studie kan erg verschillen.
Er zijn trans personen die tijdens hun studietijd pas de ruimte voelen hun
genderidentiteit te ontdekken. Dan loop je met veel vragen en misschien wel
schaamte rond. Er zijn ook trans jongeren die in de puberteit hun transitie zijn
gestart. Vaak weet de gemiddelde medestudent dan niet van die achtergrond
af. Het is toch anders om het met iedereen te delen of alleen met een
vertrouwenspersoon en de administratie.
Een coming-out is een héél persoonlijk besluit. Je moet zelf afwegen of het wel
veilig kan, of je de mensen in je omgeving voldoende vertrouwt. Gaan mensen
positief reageren of krijg je negatieve reacties? Sommige transjongeren willen(nog) niet open zijn over hun genderidentiteit. Zit jij als student nog met dezevragen? Praat dan met iemand die je vertrouwt en bij wie je je veilig voelt.
Bevestigd worden in je genderidentiteit is voor iedereen belangrijk. Wanneer
je het gevoel hebt niet helemaal jezelf te kunnen zijn, heeft dat gevolgen voor
je emoties. Het kan dat iedereen je ziet als jongen, terwijl jij je niet zo voelt.
Misschien was het tijdens de puberteit veiliger om je gevoelens te verbergen,maar nu je wat ouder en zelfstandiger bent wil je met dat verbergen stoppen. Of
je hebt simpelweg de kracht niet meer om jezelf zo weg te cijferen. Dan heb jeniet alleen de vraag hoe je die transitie aanpakt, maar ook hoe iedereen op zo’ngrote omschakeling zal reageren. Dan heb je veel aandacht voor jezelf nodig,
terwijl je omgeving ook veel aandacht van jou vraagt.
Besef als vertrouwenspersoon dat transgender studenten niet inééns besluiten
transgender te zijn. Er gaat een lang proces vooraf aan een transitie en er kan
een lang proces op volgen. Elk stadium in dat proces kent andere uitdagingen.
De ervaringen van transgender studenten spreken voor zich.

CONCENTRATIE“Door de vele gendervragen en frustraties heb ik vaak moeite om me goed teconcentreren, waardoor ik opdrachten niet op tijd afkrijg of slecht kan leren
voor tentamens.”
Het onderzoeken van je genderidentiteit of bezig zijn met je transitie kan denodige onrust geven in het hoofd van transgender studenten. Er kunnen ook
buiten de opleiding zaken spelen die transgender studenten afleiden van destudie. Gebrek aan acceptatie door familie is bijvoorbeeld zo’n belangrijke
kwestie. Als transgender student kan dat je concentratie negatief beïnvloeden.
10

VEILIGHEID“Mensen kunnen erg onbeschofte vragen stellen, maar dit komt mijns inziens
vooral voort uit onwetendheid. Probeer het van je af te laten glijden en, als je
er zin in hebt, probeer ze uit te leggen waarom een vraag verkeerd overkomt.
Bij aanhoudende domheid is minzaam glimlachen en negeren een goede
oplossing.”
Wanneer je als transgender student een opleiding volgt waar medestudenten
en docenten jouw genderidentiteit niet begrijpen, kan dat vervelende gevolgen
hebben. Dat geldt vooral wanneer onbegrip tot uitsluiting en pesterijen leidt.
Transgender studenten die zich niet welkom en veilig voelen zullen hun studie
eerder afbreken.

PRAKTIJK“Naar de wc gaan is altijd vervelend, omdat ik nog niet naar demannen-wc durf, maar ik bij de vrouwen-wc soms blikken krijg en me er zelf niet
prettig bij voel.”“Mijn oude naam komt op een of andere manier steeds op het schermvan de schoolcomputers... Ik heb meerdere malen gevraagd om een oplossing.
(…) Nu kan ik niet meer in alle rust, zonder steeds om te kijken, mijn werk doen.
Dit stoort mij in mijn concentratie.”
Overal waar het gegeven van je geslacht ertoe doet kunnen praktische problemen
opduiken voor transgender studenten. Denk aan toiletten, die hebben meestal
een afbeelding van een mannetje of vrouwtje op de deur staan. Je naam geeft
ook je geslacht weg. Als je die (nog) niet officieel kan wijzigen blijf je daar met
presentielijsten, tentamens en diploma’s tegenaan lopen. Dat veroorzaakt stressen ongemak.

IN BEHANDELING“Iedereen ging er automatisch van uit dat met de start van
de hormoonbehandeling ‘alles’ opgelost was. Ik zat inderdaad een stukbeter in mijn vel, maar de bijwerkingen (vermoeidheid, spierkrampen enconcentratieproblemen) gingen me niet in de koude kleren zitten...”Behalve allerlei afspraken met specialisten kan de medische transitie ook het
ongemak over het eigen lichaam vergroten. Vooral wanneer je van jongs af aangevoelens over je lichaam hebt weggestopt. Misschien ben je gestopt met het
verbergen van die gevoelens, maar je lichaam voelt niet van de een op de andere
dag helemaal eigen. Doordat een medische transitie twee tot vier jaar in beslag
kan nemen zal het ongemak dus niet in één keer verholpen zijn. De belastingvan een medische transitie is daarom niet alleen groot vanwege afspraken en
operaties, maar ook doordat het psychisch veel los kan maken.
11HANDVATTEN VOOR EEN
TRANSVRIENDELIJKE
ONDERWIJSINSTELLING

3. REGEL PRAKTISCHE ZAKEN

Wat maakt een onderwijsinstelling transgendervriendelijk? De volgende vijf
punten geven daar antwoord op. Ga er als instelling proactief mee aan deslag en wacht niet tot transgender studenten zelf tegen problemen aanlopen.

• Regel in elk gebouw voldoende genderneutrale toiletten.

1. TRAIN VERTROUWENSPERSONEN
Zorg dat onder anderen studentenpsychologen, studieadviseurs en 			
studentendecanen getraind worden in het herkennen van de worsteling 		
met genderidentiteitsvragen bij studenten. Ontwikkel alertheid op 			verminderde concentratie en moeite met studeren bij transgender studenten.

• Vergemakkelijk wijziging van gegevens als geslacht en voornaam. Officiële 		identiteitsgegevens zijn slechts van belang in de communicatie met de 		
overheid en op het diploma.
• Registreer de gewenste aanspreekvorm van mensen, dus gebruik niet 		
automatisch meneer of mevrouw.

• Regel individuele genderneutrale kleedruimtes in sportfaciliteiten.
• Maak kledingvoorschriften (indien aanwezig binnen een opleiding) 			
genderneutraal.

4. WAARBORG DE PRIVACYVAN TRANSGENDER STUDENTEN
Benoem in privacyrichtlijnen of klachtenregelingen dat geslacht een 		privacygevoelig gegeven is. Dat geeft studenten meer eigen zeggenschap 		
over de aanwezigheid van dit gegeven op onder andere presentielijsten. 		
Het beschermt de student tegen ongewenste bekendmaking van het 		(geregistreerde) geslacht.

2. RESPECTEER IEMANDSGENDERIDENTITEIT EN -EXPRESSIE• Bejegen trans studenten met de gekozen voornaamwoorden en naam.
• Spreek over hen met de naam en voornaamwoorden die hun voorkeur hebben.
• Zorg ervoor dat wijziging van gegevens overal consequent wordt doorgevoerd.

5. MAAK EXPLICIET DAT HET NIET IS TOEGESTAANOM TRANSGENDER PERSONEN TE DISCRIMINEREN• Licht al het personeel voor over bejegening van transgender studenten.

Zorg ervoor dat discriminatie op grond van genderidentiteit en/of –expressie 		
expliciet als ongewenst en verboden wordt benoemd in:• Wees respectvol in de wijze waarop transgender studenten deelnemen aan 		
fysieke activiteiten (bijvoorbeeld bij studies als geneeskunde en 			
fysiotherapie) zodat ongemak met het lichaam niet wordt opgezocht. 		
Bespreek ook alternatieven wanneer de transgender student dat wenst.

•
•
•
•

non-discriminatiecodes
regelingen ongewenst gedragregelingen vertrouwenspersoon
huisregels
Maak bovendien in visiedocumenten van de instelling helder dat 			genderdiversiteit gerespecteerd wordt en bijdraagt aan een stimulerende en
respectvolle leeromgeving voor studenten.

1213HOE BEJEGEN JE
TRANSGENDER STUDENTEN?
• Respecteer de genderidentiteit en -expressie van de student.
• Vraag naar de voornaamwoorden die de student op zichzelf van toepassing 		vindt. Vraag ernaar wanneer je bang bent de fout in te gaan of wanneer de 		
student er nog niets over heeft gezegd.
Voor non-binaire transgender personen zijn de voornaamwoorden hen/hen/		hun of die/hen/hun een optie ter vervanging wanneer zij de binaire 			voornaamwoorden hij/hem/zijn en zij/haar/haar niet op prijs stellen.
• Vraag niet naar de genitaliën van een transgender student.
• Informeer niet ongevraagd naar welke operaties iemand heeft of wil 		ondergaan.
• Wil je anderen uitleg geven over hoe het voor een bepaalde student is om 		transgender te zijn? Informeer dan bij die student zelf hoe deze dat voor zichziet en onder welke omstandigheden de student het gepast vindt.
• Is er een dringende aanleiding om het bij geboorte toegewezen geslacht, 		de geboortenaam of informatie over medische behandelingen te delen met 		
derden? Vraag dan toestemming van de student zelf voordat je deze 		
informatie gaat delen.
• Vermijd bij gesprekken over de student termen en frases als:‘omgebouwd’‘geboren in het verkeerde lichaam’‘geboren als man’ of ‘geboren als vrouw’
Deze frases worden als beledigend ervaren.
• Wees terughoudend met medische terminologie, zoals genderdysfoor en 		transseksueel. Dit zijn specifieke medische diagnoses die nodig zijn 			om toegang te krijgen tot transgenderzorg. Buiten de medische context kun
je beter spreken van een transgender persoon.
“Het maakt niet uit in welk vakje je wel of niet past.
Jij volgt je eigen pad op weg naar het positieve” Sky

14

15

HOE KAN JE ZE HELPEN?
INFORMEER DE TRANS STUDENT OVER…

• de mogelijkheden om persoonsgegevens zoals naam, geslacht en e-mailadres
aan te passen in de studentenadministratie, en de eventuele beperkingen 		hierop.
• de gevolgen van de vermelding van het niet gewenste geslacht op het 		
diploma (ongewenst ‘outen’ in de toekomst), en over de manier waarop dat 		
achteraf nog gewijzigd kan worden.
• de aanwezige mogelijkheden voor het gebruik van toilet en 			kleedruimtes waarbij de student op zijn/haar/hun gemak is.
• de omgang met afwezigheid wegens medische afspraken.
• studieregelingen die beschikbaar zijn in geval van studievertraging.
• begeleiding of coaching binnen of buiten de instelling, zoals de specifiek op 		trans personen gerichte coaching via TNN en Stichting GenderTalent.
• transgenderorganisaties en zelfhulpgroepen, LHBT-organisaties en 			-netwerken, lokaal en nationaal.

ONDERSTEUN DE COMING-OUT

Er kan sprake zijn van een coming-out wanneer een transgender student tijdens
de studie de sociale transitie start. Bied ondersteuning aan in dit proces. Zoweet de student dat deze er niet alleen voor staat.

GOED VOORBEELDDe Universiteit Leiden is een goed voorbeeld van een onderwijsinstelling die
proactief aan de slag is gegaan met genderdiversiteit. Het Diversity Office heeftbijvoorbeeld de folder ‘Respect: Supporting trans students at Leiden University’uitgebracht. Deze Engelstalige folder geeft vertrouwenspersonen en diversity
officers een richtlijn voor transgenderemancipatie op de universiteit vanuit
een academisch perspectief. Universiteit Leiden is in 2016 ook een experimentbegonnen met genderneutrale toiletten.

Waaruit kan die ondersteuning bestaan?
• Bovenstaande informatie geven aan de student (zoals deze folder).
• De wijze van coming-out voorbespreken, zoals: welke communicatievormen 		
en kanalen zijn er, en hoe kunnen die ingezet worden?
• Docenten informeren (per mail of tijdens een overleg), na instemming van destudent.
• Voorlichtingen voor docenten en medestudenten bespreken met de 		
betrokken studenten docenten of vakgroep.
• Erop toezien dat de student zelf de regie houdt in het coming-outproces.
• Beschikbaar zijn voor vragen en klachten die zich voordoen tijdens de 		coming-out.
“Aan wie vertel je het wel/ niet? Als ik straks een hoop hormonen ga krijgen,dan zullen de veranderingen zeker merkbaar zijn.”

VRAAG HOE HET GAAT

Wees het aanspreekpunt voor de transgender student wanneer praktische zaken
nog niet geregeld zijn en de student op discriminatie/pesterijen stuit. Vraag
vooral actief hoe het gaat en herhaal de mogelijkheid voor ondersteuning en
begeleiding wanneer zich problemen voordoen.
16

17

HEB JE ZELF NOG VRAGEN?
Het kan dat je na het lezen van deze folder nog vragen hebt. Veel informatie
over transgenderthematiek vind je online.
Transgender Info – www.transgenderinfo.nl
De TNN-website voor transgender personen en hun omgeving staat boordevol
informatie, ervaringsverhalen, nieuws, een landelijke agenda en links naar alle
lokale transgenderinitiatieven.
Patiëntenorganisatie Transvisie – www.transvisie.nl
Wil je weten hoe de transgenderzorg in Nederland is geregeld en waar je
terecht kan voor bijvoorbeeld psychische begeleiding? Kijk dan op de website
van Transvisie of bel naar 020 - 205 09 14.
Trans United – www.trans-united.org
Ben je zelf bicultureel en transgender? Dan kan je bij Trans United terecht voor
contact met andere biculturele trans personen, leuke bijeenkomsten en een
luisterend oor.
Transvisie Zorg (PsyQ) – www.transvisiezorg.nl
De landelijke GGZ-organisatie voor mensen met genderidentiteitsvragen en hun
omgeving.
The Genderbread Kit – www.thegenderbreadkit.com
Dit is een educatief lesprogramma van twee lesuren dat gender- en seksuele
diversiteit op een speelse en interactieve manier bespreekbaar maakt. De
workshop is te boeken voor themadagen rondom diversiteit of voor losse
boekingen in de klas.
Sense.info – www.sense.info/ontdek-je-lichaam/transgender
Informatie over liefde, lijf en seks voor transgender jongeren en de jongeren op
wie ze verliefd zijn of worden.

WAT DOET TNN?
Transgender Netwerk Nederland is de landelijke belangenorganisatie voor detransgendergemeenschap. TNN streeft naar een genderdiverse samenleving,stimuleert de transgenderemancipatie en bestrijdt discriminatie. Dit doet TNN
enerzijds door het verstrekken van informatie en het geven van voorlichting
over transgenderthematiek. Anderzijds richt TNN zich op politiek en media
door het agenderen van transgenderbelangen. Op die manier vergroot TNN
de kennis over transgender personen, maakt hun belangen maatschappelijk
zichtbaar en brengt het de transgenderemancipatie op de politieke agenda.
Op het gebied van voorgezet onderwijs:• TNN biedt samen met Stichting GenderTalent gratis coachingstrajecten aan(afstuderende) studenten.
• TNN biedt sensitiviteitstrainingen aan voor het personeel van 		onderwijsinstellingen.
• TNN verzamelt en rapporteert meldingen van discriminatie.
• TNN gaat het gesprek aan met onderwijsinstellingen over genderdiversiteit.
Voor transgender werknemers en hun werkgevers heeft TNN de folder‘Transgender op de werkvloer’ ontwikkeld. Download de folder via www.
transgendernetwerk.nl/publicaties/transgender-op-de-werkvloer.

Niet alleen anders – www.nietalleenanders.nl
Website waar je overzichtelijke lokale activiteiten kan vinden van tal van LHBTinitiatieven die zich (onder anderen) op jongeren richten.
Iedereen is anders – www.iedereenisanders.nl
Website met tips en informatie gericht op LHBT-jongeren die steun zoeken.
Gay Straight Alliance – www.gaystraightalliance.nl
Een groep leerlingen en docenten (middelbaar onderwijs en mbo) die willen dat
hun school veilig is voor iedereen. Of je nu homo, hetero, lesbo, bi, transgenderof in dubio bent. Op de website vind je informatie over hoe je een GSA start en
wat je als GSA kan ondernemen om de school veilig te maken voor iedereen.
18

19

Heb je vragen? Bezoek onze website of neem contact met ons op.
www.transgendernetwerk.nl
020 205 09 15
info@transgendernetwerk.nl

Tekst: Sophie Schers & Elise van Alphen
Grafisch ontwerp: Jay van Caam
Fotografie: Prins de Vos
Redactie: Nora Uitterlinden