‫ئاندرېۋ ھېېۋۇد (‪ )Andrew Heywood‬تەرىپىدىن يېزىلغان سىياسەت ناملىق كىتاپ ئۆز ساھەسىدە‬‫نوپۇزلۇق كىتابلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ‪ .‬نۇرغۇن ئىلىمشۇناسالر مەزكۇر كىتاپقا يۇقىرى باھاالرنى بېرىدۇ‪.‬‬‫مەسىلەن پىروفېسسور جۇن توڭ كىتاپ ھەقىقىدە مۇنداق دەيدۇ‪ " :‬بۇ كىتاب ئۆز تۈرلىرى ئىچىدە ئەڭ‬‫ياخشسى ھېسابلىنىدۇ‪ ،‬كىتاب ئانالىتىك تەپەككۇر ۋە ئۇستا يازغۇچىلىقنىڭ مەھسۇالتىدۇر‪ .‬سىياسەت‬‫ئو قۇيدىغانالر ياكى سىياسەت ئىلمىگە قىزىققۇچىالر ئۈچۈن ۋاز كەچكىلى بولمايدىغان مەنبەدۇر‪ .‬بۇ كىتاپ‬‫سىياسەت ئىلمىدىن يىراق تۇرىدىغانالرنىمۇ ئۆزىگە جەلپ قىالاليدۇ‪ ".‬دوكتور دېيۋىد بروۋىنمۇ كىتاپ‬‫ھەققىدىكى باھاسىنى مۇنۇ جۈملىلەر بىلەن ئىپادىلەيدۇ‪" :‬كىتاپتا مودرن پىكىرلەر‪ ،‬ئېقىمالر‪،‬‬‫ئىدېئولوگىيەلەر ۋە ئۇقۇمالر ئىخچام ئىزاھلىنىش بىلەن بىرگە‪ ،‬مودرن سىياسىي مۇئەسسەسەلەر‪ ،‬قائىدە‪-‬‬‫پرىنسىپالر ۋە جەريانالر ھەققىدىمۇ مەلۇمات بېرىلىدۇ‪".‬‬‫بىرىنچى باب‬‫سىياسەت دېگەن نېمە؟‬‫«ئىنسان تەبىئىتىدىن بىر سىياسىي ھايۋاندۇر»‬‫ــ ئارىستوتېل‪ ،‬سىياسەت‬‫سىياسەت تولىمۇ قىزىقارلىق‪ ،‬چۈنكى كىشىلەر ئۆزئارا ئىختىالپ ئىچىدە ھاياتىنى داۋام قىلىدۇ‪.‬‬‫كىشىلەردە قانداق ياشاش توغرىسىدا پىكىر بىردەكلىكى يوق‪ .‬چۈنكى كىم نېمىنى ئېلىشى كېرەك؟ كۈچ ۋە‬‫بايلىق قانداق تەقسىملىنىشى كېرەك؟ خەلق ھەمكارلىقنى ئاساس قىلىشى كېرەكمۇ ياكى توقۇنۇشنى‬‫ئاساس قىلىشى كېرەكمۇ؟ قارار قانداق بولىدۇ؟ كوللېكتىپ قارارالر قانداق چىقىرىلىشى كېرەك؟ سۆز قىلىش‬‫ھوقۇقى كىمدە بولۇشى كېرەك؟ ھەر بىر ئادەمنىڭ قانچىلىك تەسىر كۈچى بولۇشى كېرەك؟ دېگەندەك‬‫مەسىلىلەرنى قانداق ھەل قىلىش توغرىسىدا پىكىر ئىختىالپلىرى مەۋجۇت‪.‬‬‫ئارستوتېلنىڭ سۆزى بويىچە ئالغاندا‪ ،‬سىياسەت كىشىلەرنىڭ ئۆز تۇرمۇشىنى ياخشىالش ۋە ياخشى‬‫بىر جەمئىيەت بەرپا قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان پائالىيىتىدۇر‪ ،‬بۇ پائالىيەت سىياسەتنى «ئەڭ ئالىي‬‫ئىلىم» ساالھىيىتىگە ئىگە قىلغان‪.‬‬‫سىياسەت مۇھىم بىر ئىجت ىمائىي پائالىيەتتۇر‪ .‬ئۇ ھەردائىم بىر دىيالوگ بولۇپ‪ ،‬ھەرگىزمۇ مونولوگ‬‫ئەمەس‪ .‬روبىنسون كرۇزوغا ئوخشاش شەخسلەر بەلكىم بايلىق يارىتالىشى‪ ،‬پۇل تاپالىشى‪ ،‬سەنئەت‬‫ئەسەرلىرىنى ئىختىرا قىاللىشى مۇمكىن‪ ،‬ئەمما سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنالمايدۇ‪.‬‬‫‪1‬‬‫قانداقال بولمىسۇن‪ ،‬سىياسەت نىڭ ماھىيىتىدىكى ئىختىالپ ئۇنىڭ تەبىئىتى ۋە ئۇنى قانداق تەتقىق‬‫قىلىش كېرەكلىكىدىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ‪ .‬كىشىلەر ئۆزئارا ئىجتىمائىي ئاالقىنى «سىياسىي» قىلغان‬‫ئامىلنىڭ نېمە ئىكەنلىكى‪ ،‬شۇنداقال سىياسىي پائالىيەتنىڭ ئەڭ ياخشى شەكىلدە قانداق ئانالىز‬‫قىلىنىدىغانل ىقى ۋە چۈشەندۈرۈلىدىغانلىقى ھەققىدىمۇ ھەمپىكىر ئەمەس‪.‬‬‫بۇ بابتىكى ئاساسلىق تېمىالر تۆۋەندىكىچە‪:‬‬‫‪ .1‬بىر پائالىيەت سۈپىتىدە سىياسەتكە تەبىر بېرىدىغان ئامىلالر قايسىالر؟‬‫‪ .2‬سىياسەتنى ئوخشىمىغان مۇتەپەككۇر ۋە ئىدىيىۋىي ئېقىمالر قانداق چۈشىنىدۇ؟‬‫‪ .3‬سىياسەت بارلىق ئىجتىمائىي ئورگانالردا مەۋجۇتمۇ ياكى پەقەت مەلۇم بىرىدىمۇ؟‬‫‪ .4‬سىياسەتنىڭ بىر پەن سۈپىتىدە تەتقىق قىلىنىشىدا قايسى مېتود‪ ،‬ئۇسۇلالر قوللىنىلىشى‬‫كېرەك؟‬‫‪ .5‬سىياسەتنىڭ تەتقىقاتى ئىلمىي بوالالمدۇ؟‬‫‪ .6‬سىياسەت تەتقىقاتىدا ئۇقۇم‪ ،‬مودېل ۋە نەزەرىيەلەر قانچىلىك رول ئوينايدۇ؟‬‫سىياسەتنىڭ ئېنىقلىمىسى‬‫كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت ئىنسانالرنىڭ ھاياتىنى تەشكىل قىلىدىغان ئومۇمىي قائىدىلەرنى‬‫تۈزۈش‪ ،‬قوغداش ۋە ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىدىغان پائالىيەتلەرنىڭ يىغىندىسىدۇر‪.‬‬‫سىياسەت ئىلمىي تېما بولۇش بىلەن بىرگە‪ ،‬يەنە بىر پائالىيەتنىڭ تەتقىقات قىلىنىشىدۇر‪ .‬بۇ نۇقتىدىن‬‫ئېلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت توقۇنۇش ۋە ھەمكارلىق ئىچىدە ئۆزئارا مۇرەككەپ باغلىنىشچانلىققا ئىگە‪.‬‬‫بىر تەرەپتىن‪ ،‬قارىمۇ قارشى ئىدىيەلەرنىڭ‪ ،‬ئوخشىمىغان ئارزۇ‪-‬ئۈمىدلەرنىڭ‪ ،‬رىقابەت ئېھتىياجلىرىنىڭ‬‫ۋە زىددىيەتلىك مەنپەئەتلەرنىڭ مەۋجۇدىيىتى ئىنسانالرنىڭ بىرلىكتە ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك قائىدە‪-‬‬‫تۈزۈملەر توغرىسىدىكى بەلگىلىك ئىختىالپلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ‪.‬‬‫يەنە بىر تەرەپتىن‪ ،‬كىشىلەر بۇ قائىدە‪ -‬تۈزۈملەرگە ئۆز تەسىرىنى كۆرسىتى ش ياكى ئۇالرنى‬‫داۋامالشتۇرۇش ئۈچۈن ئورتاق تىرىشىشى‪ ،‬يەنى‪ ،‬خەننا ئارېندىتنىڭ ھاكىمىيەت بىشىدىكىلەرگە ئېنىقلىما‬‫بەرگەندە ئىشلەتكەن تەبىرى بويىچە ئالغاندا‪« ،‬ھەمكارلىشىش‪»1‬نى بىلىشى كېرەك‪.‬‬‫‪ 1‬ھەمكارلىق ‪ -‬بىرلىكتە ئىشلەش‪ ،‬يەتمەكچى بولغان مەقسىتىگە كوللېكتىپ پائالىيەتلەر ئارقىلىق يېتىشتۇر‪.‬‬‫‪2‬‬‫شۇڭالشقا‪ ،‬سىياسەتنىڭ ئاساسىي ئاالھىدىلىكى شۇكى‪ ،‬ئۇ قارىمۇ قارشى ئىدىيەلەرنىڭ ۋە بىر‪-‬بىرى‬‫بىلەن رىقابەت ھالىتىدىكى مەنپەئەت گۇرۇھلىرىنىڭ ياراشتۇرۇلۇش ۋە توقۇنۇشنىڭ ‪ 2‬ھەل قىلىنىش‬‫جەريانىدۇر‪.‬‬‫بۇ كەڭ مەنىسىگە ئاساسەن ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەتنى بارلىق زىددىيەتلەرنى ھەل قىلغان ياكى ھەل‬‫قىلىدىغان بىر پائالىيەت ئەمەس‪ ،‬بەلكى زىددىيەتلەرنى ھەل قىلىش ئۈچۈن چارە ئىزدەيدىغان بىر‬‫ھەرىكەت دەپ چۈشىنىش كېرەك‪.‬‬‫قانداقال بولمىسۇن‪ ،‬كۆپخىللىق ( بىز ھەممىمىز بىر بىرىمىزگە ئوخشىمايمىز) ۋە كەمچىللىكنىڭ ( تۈرلۈك‬‫ئېھتىياجلى رىمىز مەڭگۈ تولۇق قاندۇرۇاللمايدۇ ) مۇقەررەرلىكى سىياسەتنى ئىنسانالر ھاياتىنىڭ قۇتۇلۇش‬‫مۇمكىن بولمايدىغان بىر ئاالھىدىلىكى قىلغان‪ .‬سىياسەتنىڭ مەنىسىنى ئايدىڭالشتۇرۇش تىرىشچانلىقى‬‫يەنىال ئىككى چوڭ مەسىلىگە دۇچ كېلىدۇ‪:‬‬‫بۇالرنىڭ بىرى‪ ،‬بۇ سۆزنىڭ كۈندىلىك ئىستې مالدا ئىشلىتىلىش جەريانىدا كېلىپ چىققان نۇرغۇن‬‫مەنىلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك‪ ،‬باشقىچە ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت «يۈكى ئېغىر» بىر ئاتالغۇدۇر‪ .‬كىشىلەر‬‫ھەمىشە ئىقتىساد‪ ،‬جۇغراپىيە‪ ،‬تارىخ ۋە بىيولوگىيەنى نوقۇل بىر پەن دەپ قارىسىمۇ‪ ،‬ئەمما سىياسەتكە‬‫كەلگەندە ئۇنىڭغا ئۆزى نىڭ ئەسلى مەۋجۇت قاراشلىرىنىڭ تەسىرىدىن مۇستەقىل قارايدىغانالر يوق‬‫دېيەرلىك‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬نۇرغۇن كىشىلەر سىياسىي مەسىلىگە بىتەرەپ مەيداندا تۇرۇش ۋە ھېسسىيات‬‫ئارىالشتۇرماي مۇئامىلە قىلىشنىڭ مۇمكىنچىلىكىگە ئىشەنمەيدۇ ۋە ئىستىخېيلىك ھالدا سىياسەت‬‫تەتقىقاتچىلىرى نىڭ ۋە ئۇستازلىرىنىڭ مەلۇم جەھەتتە تەرەپباز ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلىدۇ‪ .‬تېخىمۇ يامان‬‫يېرى شۇكى‪ ،‬كىشىلەر سىياسەتنى ھەمىشە «مەينەت»لىك بىلەن تولغان بىر سۆز دەپ قارايدۇ‪ :‬ئۇنى بىر‬‫تەرەپتىن ئاۋارىچىلىق‪ ،‬دەرت ئەلەم‪ ،‬مالىمانچىلىق ھەتتا زوراۋانلىق بىلەن ئىزاھلىسا‪ ،‬يەنە بىر تەرەپتىن‬‫ئالدامچىلىق‪ ،‬تىزگىنلەش ۋە يالغانچىلىقتەك مەنىلەر بىلەن ئىزاھاليدۇ‪ .‬بۇخىل ئىزاھالر بەك يېڭى بىر‬‫نەرسىمۇ ئەمەس‪ .‬سامۇئىل جونسون ‪-1775‬يىللىرى ئەتراپىدا سىياسەتنى «دۇنيادا باش كۆتۈرۈشنىڭ بىر‬‫قورالىدىن باشقا نەرسە ئەمەس» دەپ تۆۋەن كۆرسە‪-19 ،‬ئەسىردە ئامېرىكىلىق تارىخچى ھېنرىي ئادامىس‬‫«ئۆچمەنلىكنىڭ سىستېمىلىق تەشكىللىنىشى» دەپ خۇالسىلىگەن‪ .‬شۇڭالشقا سىياسەتكە ئېنىقلىما بېرىش‬‫ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان تىرىشچانلىقالر ئاتالغۇنى بۇنداق ئىزاھالردىن ئايرىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس‬‫قىلدۇرماقتا‪ .‬بۇنى ھەل قىلىشنىڭ ئەڭ ئاددى ئۇسۇلى بۇ ئاتالغۇنى ناچار نام‪-‬ئاتاقتىن قۇتۇلدۇرۇش ۋە‬‫سىياسەتنىڭ قىممەتكە اليىق‪ ،‬ھەتتا ماختىلىشقا ئەرزىيدىغانلىقىنى كىشىلەرنىڭ ئېڭىغا سىڭدۈرۈشكە‬‫تىرىشىشتۇر‪.‬‬‫ئىككىنچى ۋە تېخىمۇ قىيىن بولغىنى‪ ،‬نوپۇزلۇق ئىلمىي ئورگانالرنىڭمۇ بۇ ئاتالغۇ ھەققىدىكى‬‫پىكىرل ىرىنىڭ بىردەك بولماسلىقىدۇر‪ .‬سىياسەتكە ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش‪ ،‬ھوقۇقىنى ئىشلىتىش‪،‬‬‫‪ 2‬توقۇنۇش ‪ -‬ئۆكتىچىلەر ئارىسىدىكى كۆز قاراش‪ ،‬تالالش‪ ،‬ئېھتىياج ۋە مەنپەئەتلىرىنىڭ پەرقلىقلىقىنى ئەكس ئەتتۈرگەن‬‫رىقابەتتۇر‪.‬‬‫‪3‬‬‫كوللېكتىپ قارار چىقىرىش‪ ،‬كەمچىل بايلىقالرنى تەقسىملەش‪ ،‬ئالدامچىلىق ۋە تىزگىنلەش‪...‬دېگەندەك‬‫خىلمۇخىل ئېنىقلىما بىرىلىدۇ‪.‬‬‫بۇ كىتابتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «ئومۇمىي ئىجتىمائىي قائىدە‪-‬تۈزۈملەرنىڭ تۈزۈلۈشى‪ ،‬قوغدىلىشى ۋە‬‫ئۆزگەرتىلىشى» شەكلىدىكى سىياسەت تەبىرلىرى كۈنىمىزدىكى سىياسەت تەبىرىنىڭ كۆپنىچىسىنى ئۆز‬‫ئىچىگە ئالىدۇ‪.‬‬‫قانداقال بولمىسۇن مەسىلە بۇ ئېنىقلىمىنى يېشىش ۋە ئۇنىڭ مەنىسىنى ئايدىڭالشتۇرۇش جەريانىدا‬‫ئوتتۇرىغا چىقىدۇ‪.‬‬‫مەسىلەن‪« ،‬س ىياسەت» قائىدە تۈزۈملەرنى تۈزۈش‪ ،‬قوغداش ۋە ئۆزگەرتىشكە مۇناسىۋەتلىك مەلۇم بىر‬‫ئۇسۇلنى (تىنچ يول بىلەن ياكى مۇنازىرە ئارقىلىق ئۆزگەرتىشنى) كۆرسىتەمدۇ ياكى بۇالرنىڭ‬‫ھەممىسىنىمۇ؟ بۇنىڭغا ئوخشاش يەنە بىر سوئال بولسا‪ ،‬سىياسەت بارلىق ئىجتىمائىي مۇھىت ۋە‬‫ئاپپارا تالردا كۈچكە ئىگىمۇ ياكى پەقەت ئۇالرنىڭ مەلۇم بىر قىسمىدا (يەنى‪ ،‬دۆلەت ۋە تەشكىالتتا) كۈچكە‬‫ئىگىمۇ؟‬‫بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا‪ ،‬سىياسەتنى قوبۇل قىلىشقا بولىدىغان ۋە ھەقلىق مەنىسى كۆپ بولغان‬‫«ماھىيەتتە تاالش تارتىشچانلىققا ئىگە» بىر ئۇقۇم دەپ قاراشقا بولىدۇ‪.‬‬‫يەن ە بىر جەھەتتىن‪ ،‬بۇ ئوخشىمىغان قاراشالر ئوخشاش ئۇقۇمغا بولغان قارىمۇ قارشى چۈشەنچىلەردىن‬‫تەركىب تاپقان بولۇشى مۇمكىن‪ .‬مەيلى قارىمۇ قارشى ئۇقۇمالر ياكى يانداش ئۇقۇمالر بولسۇن‪ ،‬ئەقلىي ۋە‬‫ئىدىيەۋى ئىختىالپالر ئىلمىي تەتقىقاتالر ئارقىلىق مەيدانغا چىققاندا‪ ،‬سىياسەتنىڭ زادى نېمە ئىكەنلىكىنى‬‫مۇالھىزە قىلىشقا ئەرزىيدۇ‪.‬‬‫سىياسەت بىلەن ئاالقىدار تەتقىق قىلىنىشقا ئەرزىيدىغان كۆز قاراشالر تۆۋەندىكىچە‪:‬‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬

‫ھۆكۈمەت تەشكىللەش سەنئىتى سۈپىتىدە سىياسەت‬‫ئاممىۋىي مەسىلىلەر سۈپىتىدە سىياسەت‬‫مۇرەسسە ۋە كېلىشىم سۈپىتىدە سىياسەت‬‫ھاكىمىيەتنىڭ ۋە بايلىقالرنىڭ تارقىتىلىشى سۈپىتىدە سىياسەت‬‫ھۆكۈمەت تەشكىللەش سەنئىتى سۈپىتىدە سىياسەت‬‫«سىياسەت ئىلىم ئەمەس… بەلكى ئۇ بىر سەنئەت‪ ».‬بۇ سۆزنىڭ گېرمانىيە باش مىنىستىرى‬‫بىسماركنىڭ گېرمانىيە پارالمېنتى دا ئېيتقانلىقى ئېيتىلىدۇ‪ .‬بۇنى ئېيتقان بىسماركنىڭ كاللىسىدىكى‬‫‪4‬‬‫سەنئەت ھۆكۈمەت تەشكىللەش سەنئىتى بولۇپ‪ ،‬كوللېكتىپ قارار چىقىرىش ۋە ئىجرا قىلىش ئارقىلىق‬‫جەمئىيەتنى كونترول قىلىشنى ئىشقا ئاشۇرۇشتۇر‪.‬‬‫بۇ بەلكىم سىياسەتنىڭ قەدىمكى يۇنانچىدىن كەلگەن بىر ئېنىقلىمىسى بولۇشى مۇمكىن‪« .‬سىياسەت‬‫(‪ »)politics‬كەلىمىسى «ساقچى (‪3 »)police‬كەلىمىسىدىن تۈرلىنىپ كەلگەن بولۇپ‪ ،‬ئەسلى مەنىسى‬‫«شەھەر دۆلىتى» دېگەندىن ئىبارەت‪.‬‬‫قەدىمكى يۇنان ئاھالىلىرى ئۆز ئالدىغا ھۆكۈمەت تۈزۈمىگە ئىگە بولغان مۇستەقىل شەھەر دۆلەتلىرىدە‬‫ياشايتتى‪ .‬بۇ شەھەر دۆلەتلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ چوڭ ۋە تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك بولغىنى دېموكراتىك‬‫ھاكىمىيەتنىڭ بۆشۈكى دەپ تەسۋىرلەنگەن ئافىنا ئىدى‪ .‬بۇنىڭغا ئاساسەن‪ ،‬سىياسەت ساقچىالرنىڭ‬‫خىزمىتى‪ ،‬مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬ساقچىغا مۇناسىۋەتلىك ئىشالر نۇقتىسىدىن چۈشىنىلەتتى‪.‬‬‫شۇڭالشقا‪ ،‬بۇ ئېنىقلىمىنىڭ زامانىۋىي شەكلى سىياسەتنىڭ دۆلەتكە مۇناسىۋەتلىك بولغان شەكلىدۇر‪.‬‬‫بۇ خىل سىياسەت چۈشەنچىسىدە ھۆكۈمەت خىزمىتىنى ئۈستىگە ئالغان كىشىلەر «سىياسەتتە» بەكرەك‬‫نامايەن بولىدۇ ياكى ئۇالر « سىياسەتكە كىرگەنلەر» دەپ قارىلىدۇ‪ .‬بۇ ئەسلىدە سىياسەت ئىلمىنىڭ‬‫تەرەققىياتىغا تۆھپە قوشىدىغان بىر ئېنىقلىما‪.‬‬‫نۇرغۇن جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەتنىڭ «دۆلەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى‬‫سۈرىدىغان قاراش بۇ پەن ھەققىدىكى ئەنئەنىۋى قاراشتۇر ۋە بۇ كۆز قاراش ئىلمىي تەتقىقاتنىڭ دۆلەت‬‫ئاپپاراتلىرى خادىملىرى ۋە دۆلەت مېخانىزمىسىغا مەركەزلىشىشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى خاھىشىدا‬‫ئىپادىسىنى تاپىدۇ‪.‬‬‫سىياسەتنى تەتقىق قىلىش ــ ماھىيەتتە دۆلەتنى‪ ،‬كەڭ دائىرىلىك قىلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬ھوقۇق يۈرگۈزۈشنى‬‫تەتقىق قىلىشتۇر‪.‬‬‫بۇ قاراش سىياسەتنى «قىممەتلەرنىڭ ھوقۇق ئارقىلىق تەقسىملىنىشى» سۈپىتىدە چۈشەندۈرگەن‬‫ئامېرىكىلىق سىياسەت ئىلمى تەتقىقاتچىسى دەيۋىد ئىستوننىڭ تەتقىقاتلىرىدا (‪ )1979،1981‬ئوتتۇرىغا‬‫قويۇلغان‪ .‬بۇنىڭدا ئىستون سىياسەتنىڭ خەلقتىن كەلگەن بېسىمالرغا دۆلەتنىڭ مەنپەئەت‪ ،‬مۇكاپات‪،‬‬‫جازاالش ۋاسىتىسى ئارقىلىق جاۋاپ بېرىشىدەك تۈرلۈك جەريانالرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى كۆزدە‬‫تۇتقان‪.‬‬‫«ھوقۇق يولى ئارقىلىق تەقسىملەنگەن قىممەتلەر» جەمئىيەتتە كەڭ كۆلەمدە قوبۇل قىلىنغان ۋە خەلق‬‫تەرىپىدىنمۇ ماقۇل كۆرۈلگەن قىممەتلەردۇر‪.‬‬‫‪ 3‬ساقچى (‪ :)police‬قەدىمكى يۇنانچىدا شەھەر دۆلىتى دېگەنلىك بولۇپ‪ ،‬ئىجتىمائىي تەشكىالتچىلىقنىڭ ئەڭ يۇقىرى ۋە‬‫غايىۋىي شەكلىدۇر‪.‬‬‫‪5‬‬‫بۇ جەمئىي ەتتە بىر ھەرىكەت پىالنى ئورناتقان رەسمىي ياكى زورلۇق كۈچكە تايانغان قارارالر‬‫مەنىسىدىكى «سىياسەت»نى ئادەمنىڭ كۆز ئالدىغا كەلتۈرىدۇ‪ .‬بۇ خىل تەبىردىكى تار دائىرىلىك سىياسەت‬‫چۈشەنچىسى كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ‪ .‬سىياسەت ئەسلىدە دۆلەت ئاپپاراتلىرى ئەتراپىدا ئايلىنىپ‬‫تۇرىدىغان بىر ئىجتىمائىي تەشكىالت سىستېمىسىدا ئەمەلگە ئاشىدىغان نەرسىدۇر‪ .‬شۇنىڭ ئۈچۈن‪،‬‬‫سىياسەت مىنىستىرالر كېڭىشىدە‪ ،‬قانۇن چىقىرىش ئورگانلىرىدا‪ ،‬ھۆكۈمەت ئىدارە ئورگانلىرى ۋە شۇنىڭغا‬‫ئوخشايدىغان ئورۇنالردا يۈرگۈزۈلىدۇ‪ ،‬سىياسەتچىلەر‪ ،‬مەمۇرالر ۋە لوبىچىالرغا ئوخشاش چەكلىك‬‫ساندىكى مەلۇم كىشىلەر كوللېكتىپى تەرىپىدىن ئىجرا قىلىنىدۇ‪ .‬بۇ دېگەنلىك‪ ،‬نۇرغۇن ئىنسانالر‪ ،‬ئورگانالر‬‫ۋە ئىجتىمائىي پائالىيەتلەر سىياسەتنىڭ «سىرتىدا» قالىدۇ دېگەنلىكتۇر‪.‬‬‫بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬سودا دائىرىلىرى‪ ،‬ئىلىم يۇرتلىرى‪ ،‬باشقا مائارىپ تارماقلىرى‪ ،‬جامائەتلەر‪،‬‬‫ئائىلىلەر ۋە باشقىالرنىڭمۇ سىياسەت بىلەن ئاالقىسى بولمايدۇ‪ .‬چۈنكى بۇالر دۆلەتنىڭ باشقۇرۇش‬‫ئىشلىرىغا قاتنىشالمايدۇ‪.‬‬‫ئۇنىڭدىن باشقا‪ ،‬سىياسەتنى پەقەت دۆلەت بىلەنال باغلىنىشلىق بىر ھەرىكەت دەپ تەسۋىرلەش‪،‬‬‫دۆلەت ھالقىغان تېخنىكا ۋە خەلقئارالىق شىركەتلەرگە ئوخشاش زامانىۋىي تۇرمۇشتا بارغانسېرى مۇھىم‬‫ئورۇننى ئىگەللەۋاتقان خەلقئارالىشىش ياكى يەرشارىلىشىشنىڭ تەسىرىگە سەل قارىغانلىق بولىدۇ‪ .‬بۇ‬‫مەنىدىكى سىياسەت ئېنىقلىمىسى مىللىي دۆلەتلەرنى دۇنيا تەرەققىياتىدىكى مۇستەقىل بىر ئاكتور‬‫سۈپ ىتىدە كۆرىدىغان قاراشنىڭ يالدامىسىدۇر‪ .‬ئۇنىڭ ئۈستىگە‪ ،‬مۇرەككەپ جەمئىيەتلەرنىڭ باشقۇرۇش‬‫ۋەزىپىسىنى پەقەت ھۆكۈمەتال ئۆتىمەستىن‪ ،‬بەلكى بۇنىڭغا كەڭ ئاممىۋىي ۋە خۇسۇسىي جەمئىيەتلەرنىڭمۇ‬‫ئىشتىراك قىلىشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى قاراش بارغانسېرى ماقۇل كۆرۈلۈشكە باشلىدى‪ .‬بۇ ئەھۋال‪،‬‬‫ھۆكۈمەتنىڭ ئورنىغا « شېرىك ھۆكۈمەت » ‪ 4‬نىڭ چىقىشى كېرەكلىكى توغرىسىدىكى ئىدىيەدە ئۆز‬‫ئىپادىسىنى تاپتى‪.‬‬‫بۇ خىل ئېنىقلىمىنى تېخىمۇ تارايتىش مۇمكىن‪ ،‬سىياسەتنى پارتىيە سىياسىتى بىلەن تەڭداش مەناغا‬‫ئىگە قىلىش خاھىشىدا بۇنى ئېنىق كۆرەلەيمىز‪.‬‬‫‪ 4‬ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش باشقۇرۇشتىن كەڭرەك دائىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بىر ئاتالغۇدۇر‪ .‬ھازىرغىچە بىرلىككە‬‫كەلگەن ئورتاق بىر چۈشەندۈرۈشى بولمىسىمۇ‪ ،‬كەڭ مەنىسىدىن قارىغاندا‪ ،‬بۇ ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ‬‫ماسالشتۇرۇلۇشىغا پايدىلىق بولغان تۈرلۈك ئۇسۇلالرنى ئىپادىلەيدۇ‪ .‬شۇنىڭ ئۈچۈن ھۆكۈمەتنى ھاكىمىيەتنىڭ‬‫قارمىقىدىكى بىر ئورگان دەپ بىلىش مۇمكىن ۋە «ھۆكۈمەتسىز ھاكىمىيەت ( ‪»)1996 Rhodes‬نىڭمۇ مۇمكىنچىلىكى‬‫مەۋجۇت‪ .‬ئاساسلىق باشقۇرۇش تەرتىپلىرى بازارالر‪ ،‬ئىجتىمائي قاتالمالر ۋە قانۇنسىز گۇرۇھالردۇر‪ .‬ئاتالغۇنىڭ كەڭ‬‫ئىشلىتىلىشى تەشكىلىي ئىشالرنىڭ يېڭىچە تەرەققىياتى‪ ،‬ئاممىۋىي ۋە شەخسىي ھەمكارلىقنىڭ چوڭىيىشى‪ ،‬سىياسىي‬‫تورالرنىڭ ئەھمىيتىنىڭ بارغانچە ئېشىپ بېرىشى بىلەن دۆلەت ھالقىغان ۋە دۆلەت ئاستى تەشكىالرنىڭ تەسىرىنىڭ‬‫كۈچىيىشىگە ئوخشاش ئىلگىرىلەشلەر بىلەن نەتىجىلەنگەن دۆلەت جەمئىيەت پەرقىنىڭ غۇۋالىشىشىنى ئىپادىلەپ‬‫بېرىدۇ‪ .‬بەزىلەر ھاكىمىيەتنى قوماندانلىق قىلىش ۋە نازارەت قىلىش مېخانىزمىدىن ۋاز كېچىپ‪ ،‬مەسلىھەت ۋە‬‫سودىلىشىشقا ئەھمىيەت بىرىشكە مۇناسىۋەتلىك بىر يۆنىلىش‪ ،‬دەپ قارىسا‪ ،‬يەنە بەزىلەر ئۇنى «ئاز ھۆكۈمەت» ۋە‬‫ئەركىن بازارغا مايىل بىر تالالش‪ ،‬دەپ قارايدۇ‪.‬‬‫‪6‬‬‫باش قىچە ئېيتقاندا‪ ،‬بۇ يەردىكى «سىياسىي»نىڭ دائىرىسى ئاڭلىق ھالدا ئىدېئولوگىيە بىلەن ھەرىكەت‬‫قىلىدىغان ۋە سىياسىي پارتىيەلەرگە ئوخشاش رەسمىي تەشكىالتالرغا ئەزا بولۇش ئارقىلىق بۇ پىكىرلەرنى‬‫ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان دۆلەت خادىملىرىنىڭ پائالىيىتى بىلەنال چەكلەنگەن‪.‬‬‫بۇنىڭدا سىياسەتچىلەرگە «سىياسىي»‪ ،‬دۆلەت خادىملىرىغا (تەرەپ تۇتمىغان ياكى كەسپىي شەكىلدە‬‫ھەرىكەت قىلغانال بولسا) «غەيرىي سىياسىي» دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن‪ .‬شۇنىڭدەك‪ ،‬سوتچىالرمۇ قانۇننى‬‫ئاساس قىلىپ ياكى قانۇنىي كۈچكە ئىگە ئىسپاتالر بىلەن ھۆكۈم چىقارغاندا «غەيرىي سىياسىي»‬‫ھېسابالنسا‪ ،‬ئۆز ئىرادىسى ياكى مەلۇم تەرەپلەرنىڭ تەسىرى بىلەن ھۆكۈم چىقارغاندا «سىياسىي» دەپ‬‫قارالغان‪.‬‬‫سىياسەت بىلەن دۆلەت ئىشلىرى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەھلىل قىلىش‪ ،‬سىياسەتكە نېمە ئۈچۈن‬‫دائىم پاسسىپ ياكى ناچار كۆرسىتىدىغان ئوبرازالرنىڭ ئارتىلغانلىقىنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەمدە بولىدۇ‪.‬‬‫بۇنىڭ سەۋەبى‪ ،‬جەمئىيەتتە كەڭ تارقالغان كۆز قاراشتا سىياسەتنىڭ سىياسەتچىنىڭ پائالىيىتى بىلەن‬‫زىچ مۇناسىۋەتلىكتەك كۆرۈنۈشىدۇر‪ .‬قوپالراق قىلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەتچىلەر شەخسىي ھەۋەس ۋە‬‫غەرەزلىرىنى دۆلە ت خىزمىتى ياكى ئىدېئولوگىيەلىك ئۇقۇم شوئارالر بىلەن نىقابالپ‪ ،‬ھۆكۈمەتنىڭ‬‫قۇيرۇقىدىن چىقمايدىغان ئىككى يۈزلىمىچى كىشىلەر سۈپىتىدە تەسۋىرىلىنىدۇ‪.‬‬‫بۇ خىل تونۇش ئەسلىدە ئاممىۋىي تاراتقۇالرنىڭ كۈندىن كۈنگە ئېشىپ بېرىۋاتقان ئاشكارىالش كۈچى‪،‬‬‫بولۇپمۇ بۈگۈنكى دۇني ادىكى چىرىكلىك ۋە ئادالەتسىزلىكلەرنى رەھىمسىزلەرچە ئاشكارىلىشى نەتىجىسىدە‬‫تېخىمۇ ئومۇمالشقان بولۇپ‪ ،‬كىشىلەردە سىياسەتكە قارشى تۇرۇش خاھىشىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا‬‫سەۋەپ بولغان‪.‬‬‫كىالسسىك سىياسىي ھاياتنىڭ خىزمەتچىلىرى ۋە ئەسلىھەسىگە مۇناسىۋەتلىك بۇ خىل رەت‬‫ق ىلىنىشنىڭ تۈپ يىلتىزى سىياسەتنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇرىدىغان‪ ،‬ئىككى‬‫يۈزلىمىچى ۋە پىرىنسىپسىز بىر ھەرىكەت دەپ قارايدىغان ئىدىيەدۇر‪ .‬بۇنىڭ تارىخىنى «ھۆكۈمدارالر‬‫دەستۇرى» (‪ ) 1961\1531‬ناملىق ئەسەردە سىياسىي لىدىرالرنىڭ ھىيلىگەرلىك‪ ،‬زالىملىق ۋە‬‫ساختىپەزلىكنى قانداق قوللىنىدىغانلىقىغا دىققەتنى بۇراش ئارقىلىق‪ ،‬رېئالىستىك سىياسەت ئانالىزىنى‬‫ئوتتۇرىغا قويغان نىكوالي ماكىئاۋېللىنىڭ دەۋرىگىچە تاقاشتۇرۇش مۇمكىن‪.‬‬‫سىياسەتكە بولغان بۇ خىل سەلبىي تونۇش شەخسلەرنىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى قوغلىشىشى‪ ،‬سىياسىي‬‫كۈچنىڭ چ ىرىتكۈچى ئىكەنلىكى‪ ،‬بۇ كۈچنىڭ «ھوقۇقدارالر»نىڭ ھوقۇقىنى شەخسىي مەنپەئەتى ئۈچۈن‬‫باشقىالرنىڭ زىيىنى بەدىلىگە قوللىنىدىغانلىقىدەك لىبېرال سىياسەت قارىشىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ‪.‬‬‫بۇ ئىدىيە لورد ئاكتوننىڭ (‪ )1902-1834‬مەشھۇر سۆزىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان‪« :‬كۈچ‪ 5‬چىرىشكە‬‫مايىل كېلىدۇ‪ .‬مۇتلەق كۈچ چوقۇم چىرىيدۇ‪».‬‬‫‪5‬‬‫كەڭ مەنىدىكى ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ئۆزى ئارزۇ قىلغان نەتىجىگە ئېرىشىش كۈچىدۇر ۋە بەزىدە بىر ئىشنى‬‫«قىالاليدىغان» بولۇش دېگەن مەنىدىمۇ ئىشلىتىلىدۇ‪ .‬بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬بۇ شەخسنىڭ ئۆز ھاياتلىقىنى‬‫‪7‬‬‫بىراق سىياسەتنى موشۇنداق چۈشىنىدىغانالرنىڭمۇ ئاز بىرقىسمى سىياسىي پائالىيەتنىڭ ئىجتىمائىي‬‫مەۋجۇدىيەتنىڭ ئۈزلۈكسىز ۋە مۇقەرەر بىر تەركىبى ئىكەنلىكىدىن شۈبھىلىنىدۇ‪.‬‬‫قىممەتلەرنى ھوقۇق ئارقىلىق تەقسىملەشتىن ئىبارەت مەلۇم خىل مېخانىزم بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا‪،‬‬‫ئىجتىمائىي توختام نەزەرىيەچىلىرى ئوتتۇرىغا قويغاندەك‪ ،‬جەمئىيەتتە كىشىلەر ئاسانال بىر‪-‬بىرىگە قارشى‬‫ئىچكى ئۇرۇشقا كىرىشىپ پارچىل ىنىشى مۇمكىن‪.‬شۇڭالشقا بۇنداق ئەھۋالدا قىلىشقا تېگىشلىك ئىش‬‫سىياسەتكە ئەلۋىدا دېيىش ياكى سىياسەتچىلەرنى ئىشتىن ئۇزاقالشتۇرۇش ئەمەس‪ ،‬بەلكى ھۆكۈمەت‬‫كۈچىنى ئۆزىنىڭ پايدىسىغا ئىشلىتىشنى تورمۇزاليدىغان ياكى ئۇالرنى چەكلەيدىغان بىر مېخانىزمنى بەرپا‬‫قىلىشتۇر‪.‬‬‫نىكوالي ماكياۋىلىل (‪Niccolö Machiavelii 1527-1469‬‬‫نىكوالي ماكياۋىللى ئىتالىيەلىك سىياسەتچى ۋە يازغۇچى بولۇپ‪ ،‬ئادۋوكات ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن‪ .‬ئۇنىڭ‬‫سىياسىي بىلىمى سىياسىي جەھەتتىن تۇراقسىز بولغان (بەزىدە ئۇنىڭغا خەتەرلەر ئېلىپ كەلگەن) فلورېنسىيەدىكى‬‫ھاياتىدىن كەلگەن‪ .‬ئۇ ‪ -1512-1498‬يىللىرى ئارىسىدا ئىككىنچى باش مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن ۋە فىرانسىيە‪،‬‬‫گېرمانىيە‪ ،‬ئىتالىيەنىڭ ھەر تەرىپىگە خىزمەت بىلەن ئەۋەتىلگەن‪ .‬قىسقا مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ئۇچرىغان‪ .‬مېدىچى‬‫ھۆكۈمىتى ئەسلىگە كەلگەندىن كېيىن ماكياۋىللى ئەدەبىي ھاياتىنى باشلىغان‪ .‬ئۇنىڭ مۇھىم ئەسەرلىرىدىن بىرى‬‫‪ -1531‬يىلى نەشىر قىلىنغان «ھۆكۈمدارالر دەستۇرى» بولۇپ‪ ،‬بۇ كىتابتا ئۇنىڭ جەزەرا بورجيانىڭ دۆلەت باشقۇرۇش‬‫ئۇسۇلىغا ۋە ئۇ دەۋردە ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرغان سىياسەتكە ئاالقىدار شەخسى كۆز قاراشلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلغان‪ .‬كىتاب‬‫كەلگۈسىدىكى بىرلىككە كەلگەن ئىتالىيەنىڭ ھۆكۈمدارلىرىغا يول كۆرسىتىش ئۈچۈن قەلەمگە ئېلىنغان‪ .‬ئۇنىڭ ۋاپاتىدىن‬‫كېيىن «ماكياۋىلىسىت» كەلىمىسى «قۇۋلۇق ۋە ئىككى يۈزلىمىچىلىك» دېگەندەك سەلبىي مەنىلەردە ئىشلىتىلىشكە‬‫باشالنغان‪.‬‬‫ئارس توتېل ‪) Aristoteles‬مىالدىدىن بۇرۇنقى ‪– 384-322‬يىللرىى ايش ىغان)‬‫يۇنان پەيالسوپى ئارىستوتېل ئەپالتوننىڭ ئوقۇغۇچىسى ۋە ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىننىڭ شەخسىي ئوقۇتقۇچىسى ئىدى‪.‬‬‫مىالدىدىن بۇرۇنقى ‪-355‬يىلى ئافىنادا پەلسەپە مەكتىپىنى قۇرۇپ چىققان‪ .‬ئۇ دەرس سۆزلىگەندە لەپپەڭشىپ ماڭىدىغان‬‫بولغاچقا‪ ،‬بۇ مەكتەپ «پەرىپاتەتىك مەكتىپى» دەپ ئاتالغان‪ .‬ئۇنىڭ لېكسىيە خاتىرىسىدىن تەركىب تاپقان ‪ 22‬ھايات‬‫ئەسىرى لوگىكا‪ ،‬فىزىكا‪ ،‬مېتافىزىكا‪ ،‬ئاسترونومىيە‪ ،‬مېتېئورولوگىيە‪ ،‬بىيولوگىيە‪ ،‬ئەخالق ۋە سىياسەتكىچە بولغان كەڭ‬‫مەزمۇنالرنى ئۆز ئىچ ىگە ئالىدۇ‪ .‬ئارىستوتېلنىڭ ئەسەرلىرى ئوتتۇرا ئەسىر ئىسالم پەلسەپىسى ۋە خرىستىئان ئىالھىيەت‬‫نەزەرىيەسىگىچە تەسىر كۆرسەتكەن‪ .‬ئۇنىڭ ئەڭ داڭلىق سىياسىي ئەسىرى غايىۋى دۆلەت تەرتىپىنى تەتقىق قىلغان‬‫«سىياسەت»تىن ئىبارەت‪.‬‬‫ساقالپ قېلىش كۈچىدىن تارتىپ ئىقتىسادىي جەھەتتىن كۈچلىنىشكە تۈرتكە بولىدىغان كۈچكىچە بولغان بارلىق‬‫ئامىلالرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪ .‬لېكىن سىياسەتتە ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشنى بىر مۇناسىۋەت سۈپىتىدە چۈشىنىشكە‬‫بولىدۇ‪ .‬يەنى‪ ،‬ئۇ باشقىالرنىڭ ئىش‪-‬ھەرىكەتلىرىگە ئۇالر ياقتۇرمايدىغان يۆنىلىشتە تەسىر كۆرسىتىشتۇر‪ .‬بۇمۇ خەلق‬‫ئۈستىدە «كۈچ ساھىبى» بولۇش دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ‪ .‬تار مەنىدىكى ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ھوقۇق ياكى‬‫قوماندانلىق قىلىشقا يېقىن شەكىلدىكى راتسىئونال قايىل قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان «تەسىر»نىڭ ئەكسىچە‪،‬‬‫مۇكاپاتالش ۋە جازاالش كۈچى سۈپىتىدە قوللىنىلىدۇ‪.‬‬‫‪8‬‬‫ئاممىۋىي ئىشالر سۈپىتىدە سىياسەت‬‫ئىككىنچى ۋە تېخىمۇ كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت ئۇقۇمى ھۆكۈمەتنىڭ تار دائىرىدىكى‬‫چۈشەنچىسىدىن ھالقىپ‪« ،‬ئاممىۋىي ھايات» ياكى «ئاممىۋىي ئىشالر»نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪ .‬باشقىچە‬‫ئېيتقاندا‪« ،‬سىياسىي» بىلەن «سىياسىي بولمىغان»نى ڭ پەرقى ئاممىۋىي تۇرمۇش بىلەن خۇسۇسىي دەپ‬‫قارالغان ساھە ئوتتۇرىسىدىكى پەرقكە ئوخشاپ كېتىدۇ‪.‬‬‫بۇ خىل سىياسەت چۈشەنچىسىنىڭ مەنبەسىنى ئادەتتە داڭلىق يۇنان پەيالسوپى ئارستوتېلغىچە‬‫ئىلگىرى سۈرگىلى بولىدۇ‪ .‬ئارستوتېل «سىياسەت» ناملىق ئەسىرىدە «ئىنسان تەبىئىتى بىر سىياسىي‬‫ھايۋاندۇر» دېگەن تەبىرنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ‪ ،‬بۇ ئارقىلىق ئىنساننىڭ پەقەت سىياسىي جەمئىيەت‬‫ئىچىدىال «ياخشى تۇرمۇش» كەچۈرەلەيدىغانلىقىنى ئىپادىلىمەكچى بولغان‪ .‬بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا‪،‬‬‫سىياسەت «ئادىل جەمئىيەت» بەرپا قىلىش بىلەن ئاالقىدار ئەخالقىي پائالىيەتتۇر‪ .‬ئارستوتېلىنىڭ‬‫ئىپادىسى بىلەن ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت «بىلىملەرنىڭ ئۇستازى»دۇر‪.‬‬‫ئۇنداقتا‪ ،‬ئاممىۋىي تۇرمۇش بىلەن شەخسىي تۇرمۇش ئارىسىدىكى چەك‪-‬چېگرىنى قانداق بەلگىلەش‬‫كېرەك؟ ئاممىۋىي مۇھىت بىلەن خۇسۇسىي مۇھىت ئارىسىدىكى ئەنئەنىۋى پەرق دۆلەت بىلەن پۇقراۋىي‬‫جەمئىيەت ئارىسىدىكى پەرقكە ماس كېلىدۇ‪ .‬دۆلەت ئورگانلىرىنى (ھۆكۈمەت سىستېمىسى‪ ،‬مەھكىمىلەر‪،‬‬‫ساقچى‪ ،‬ئارمىيە‪ ،‬ئىجتىمائىي بىخەتەرلىك سېستىمىسى ۋە باشقىالر) مەھەللىۋىي تۇرمۇشنىڭ كوللېكتىپ‬‫شەكىلدە تەشكىللىنىشىگە مەسئۇل بولىدىغان «تەشكىل» دەپ قاراشقىمۇ بولىدۇ‪ .‬يەنە كېلىپ‪ ،‬بۇالرنىڭ‬‫چىقىمى باج ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلغان ئاممىۋىي چىقىمدىن كېلىدۇ‪ .‬يەنە بىر تەرەپتىن ئېدمۇند‬‫بۇركنىڭ «كىچىك تارماق ئەترەتلەر»دە تىلغا ئالغىنىدەك‪ ،‬پۇقراۋىي جەمئىيەت ئائىلە ۋە تۇغقاندارچىلىق‪،‬‬‫خۇسۇسىي كارخانىالر‪ ،‬ئىشچىالر ئۇيۇشمىلىرى‪ ،‬كۇلۇبالر‪ ،‬جامائەت گۇرۇپپىلىرى ۋە باشقىالردىن تەركىب‬‫تاپىدۇ ۋە بۇالر شەخسلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ‪ ،‬جەمئىيەتتىن بەكرەك ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن‬‫ھەرىكەت قىلىدىغان ۋە مەبلەغ بىلەن تەمىنلىنىدىغان بولغاچقا‪ ،‬بۇالر «خۇسۇسىي»دۇر‪ .‬بۇ «ئاممىۋىي ‪/‬‬
‫خۇسۇسىي» ئوتتۇرىسىدىك ى پەرق ئاساسىدىكى سىياسەت دۆلەتنىڭ ئۆز پائالىيەتلىرى ۋە ئاممىۋىي‬‫قورۇلۇشالر قولى بىلەن ئادا قىلىنغان مەسئۇلىيەتلەر بىلەن چېگرىلىنىدۇ‪.‬‬‫شۇڭالشقا شەخسلەرنىڭ ئۆزلىرى ئۈچۈن قىلغان ۋە قىالاليدىغان پائالىيەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك‬‫ساھەلەر (ئىقتىسادىي‪ ،‬ئىجتىمائىي‪ ،‬ئائىلە ھاياتى‪ ،‬خۇسۇسىي‪ ،‬مەدەنىيەت ۋە سەنئەت بىلەن ئاالقىدارالر‪)...‬‬‫ئېنىقال «سىياسىي بولمىغانالر»دۇر‪.‬‬‫«ئاممىۋىي ‪ /‬خۇسۇسىي» ئوتتۇرىسىدىكى پەرقكە بەزىدە «سىياسىي» بىلەن «شەخسىي» ئوتتۇرىسىدا‬‫ئايرىلغان تېخىمۇ ئىنچىكە باشقا بىر پەرق بىلەن ئېنىقلىما بېرىلىدۇ‪-1.1( .‬رەسىمگە قاراڭ)‬‫‪9‬‬‫خۇسۇسىي ساھە‬‫پۇقراۋىي جەمئىيەت‪ ،‬ئاپتونومىيەلىك قۇرۇلۇشالر‪،‬‬‫خۇسۇسىي شىركەتلەر‬‫خۇسۇسىي ساھە‬‫ئائىلە ۋە شەخسىي تۇرمۇش‬‫ئاممىۋىي ساھە‬‫دۆلەت‪ ،‬ھۆكۈمەت ئاپپاراتى‬‫ئاممىۋىي ساھە‬‫سىياسەت‪ ،‬تىجارەت‪ ،‬ئىش‪ ،‬سەنئەت‪ ،‬مەدەنىيەت‬‫ئاممىۋىي‪ /‬خۇسۇسىي پەرقى توغرىسىدىكى ئىككى خىل كۆز قاراش (شەكىل ‪)1:1‬‬‫پۇقراۋىي جەمئىيەت گەرچە دۆلەتتىن پەرقلەنسىمۇ‪ ،‬ئەمما ئۇ يەنە ئاممىغا ئېچىۋېتىلگەن‪ ،‬ئاشكارا‬‫پائالىيەت قىلىدىغان ۋە ئامما قاتنىشااليدىغان‪ ،‬يەنى‪ ،‬كەڭ مەنىدىكى «ئاممىۋىي» دەپ قاراشقا بولىدىغان‬‫بىر يۈرۈش ئورگانالرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪.‬‬‫بۇ خىل ئۇسۇلنىڭ ئەڭ مۇھىم نەتىجىلىرىدىن بىرى‪ ،‬ئۇنىڭ ئىقتىسادنى خۇسۇسىي ساھەدىن ئاممىۋىي‬‫ساھەگە يۆتكەپ سىياسەت ئۇقۇمىنى كېڭەيتىشىدۇر‪ .‬شۇڭالشقا خىزمەت ئورنىدىمۇ سىياسەت ئۇسلۇبىنى‬‫تاپقىلى بولىدۇ‪ .‬گەرچە بۇ خىل قاراش سودا ساھەسى‪ ،‬جامائەتلەر‪ ،‬جەمئىيەتلەر‪ ،‬كۇلۇبالر ۋە ئىشچىالر‬‫ئۇيۇشمىلىرىغا ئوخشاش ئورگانالرنى «ئاممىۋىي» دەپ قارىسىمۇ‪ ،‬ئەمما ئۇالرنى يەنىال چەكلىك دائىرىدىكى‬‫سىياسەت دەپ قارايدۇ‪ .‬چۈنكى بۇ خىل قاراش بويىچە بولغاندا‪ ،‬سىياسەت «شەخسىي» ئىشالرغا ۋە‬‫ئورگانالرغا قول تىقماسلىقى كېرەك‪.‬‬‫بولۇپمۇ فېمىنىزمچى (ئايالالر ھوقۇقىنى تەرغىپ قىلغۇچى) مۇتەپەككۇرالرنىڭ قارىشىچە‪ ،‬سىياسەت‬‫كوچا ئېغىزىدا قەتئى ي رەۋىشتە توختاپ قېلىشى كېرەك‪ ،‬سىياسەتنىڭ ئائىلە‪ ،‬ئائىلە ئىچى تۇرمۇش ياكى‬‫شەخسى مۇناسىۋەتتە قەتئىيال ئورنى يوقتۇر‪ .‬بۇ خىل قاراش سىياسەتچىلەرنىڭ ئۆزىنىڭ كەسپىي ئىشلىرى‬‫بىلەن خۇسۇسىي ياكى ئائىلىۋى تۇرمۇشى ئارىسىدا ئېنىق بىر چېگرا سىزىش مايىللىقىدا ئۆز ئىپادىسىنى‬‫تاپىدۇ‪ ،‬ئۇالر شېرىكلىرىنى ئالداپ كېتىش ياكى بالىلىرىغا ناچار مۇئامىلىدە بولۇشتەك ئىشالرنى «شەخسىي‬‫ئىش» قاتارىغا چىقىرىپ‪ ،‬بۇنىڭ ئاممىۋىي ئىشالرنى ئىجرا قىلىشقا توسالغۇ بواللمايدىغانلىقىنى ئېيتىشىپ‪،‬‬‫بۇ ئىشالرنىڭ سىياسىي ئەھمىيىتىنى ئىنكار قىلىدۇ‪.‬‬‫خەننا (‪Hannah Arendt)1975-1906‬‬‫خەننا ئارېندىت گېرمانىيە سىياسىي نەزەرىيەچىسى ۋە پەيالسوپى‪ .‬خەننا ئارېندىت ئوتتۇراھال بىر يەھۇدىي‬‫ئائىلىسىدە چوڭ بولغان‪-1933 .‬يىلى ناتسىزمدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن گېرمانىيەدىن قېچىپ ئامېرىكىغا كېلىپ‬‫ئولتۇراقالشقان ۋە بۇ يەردە ئۆزىنىڭ ئاساسلىق ئەسەرلىرىنى يازغان‪ .‬ئۇنىڭ كەڭ تارقالغان ۋە ئۆزىگە خاس‬‫ئاالھىدىلىكتىكى ئەسەرلىرى مارتىن ھايدېگېر (‪ )1976-1889‬ۋە كارل ياسپېرسنىڭ (‪)1969-1883‬تەسىرىگە‬‫ئۇچرىغان ھەمدە ئۇنىڭ چ ۈشەنچىلىرىگە «توسالغۇسىز تەپەككۇر» دەپ ئېنىقلىما بەرگەن‪ .‬ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن‬‫«مۇستەبىتلىكنىڭ كېلىپ چىقىشى» (‪« ،)1951‬ئىنسانلىق ھالى» (‪« ،)1958‬ئىنقىالب ھەققىدە» (‪ )1963‬ۋە «ئېچمان‬‫ئېرۇسالىمدا» (‪ )1963‬قاتارلىقالر مەۋجۇت‪.‬‬‫‪10‬‬

‫«ئاممىۋىي پائالىيەت» دەپ چۈشىنىلىدىغان بۇ سىياسەت قارىشىنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي مەنىسى‬‫مەۋجۇت‪ .‬يىلتىزى ئارستوتېلغىچە يېتىپ بارىدىغان ئەنئەنىۋىي چۈشەنچىدە سىياسەت «ئاممىۋىي»‬‫خاراكتېرلىك بولغانلىقتىن‪ ،‬ئېسىل ۋە مۇنەۋۋەر بىر پائالىيەت سۈپىتىدە كۆرۈلگەن ئىدى‪ .‬بۇ خىل قاراش‬‫سىياسەتنىڭ ئىنسانىي ھەرىكەتنىڭ ئەڭ مۇھىم فورمىسى ئىكەنلىكىنى‪ ،‬چۈنكى بۇنىڭ ھۆر ۋە باراۋەر‬‫پۇقراالر ئارىسىدىكى ئۆزئارا تەسىرلىشىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن خاننا‬‫ئارېندىتنىڭ «ئىنسانلىق ھالى» (‪ )1958‬دېگەن ئەسىرىدە ئېنىق قىلىپ ئوتتۇرىغا قويۇلغان‪.‬‬‫بۇ پائالىيەت ھاياتقا مەنە ئاتا قىلىدۇ ۋە ھەر بىر شەخسنىڭ ئۆزگىچىلىكىنى ئىسپاتالپ بېرىدۇ‪.‬‬‫سىياسەتكە قاتنىشىشنى ياخشى بىر ئىش دەپ تەسۋىرلىگەن رۇسسو ۋە جون ستۇئارت مىل قاتارلىق‬‫سىياسەت پەيالسوپلىرىمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش يەكۈننى چىقارغان‪ .‬رۇسسو سىياسىي تۇرمۇشتا پەقەتال‬‫بارلىق پۇقراالرنىڭ بىۋاسىتە ۋە ئۈزلۈكسىز قاتنىشىشى بىلەن دۆلەتنىڭ ياخشىلىنىدىغانلىقىنى ياكى‬‫«ئومۇمىي ئىرادە»نى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ‪ .‬مىلنىڭ چۈشەنچىسى بويىچە‬‫قارىغاندىمۇ‪« ،‬ئاممىۋىي» ھاياتقا قاتنىشىش كىشىنىڭ شەخسىي‪ ،‬ئەخالقىي ۋە ئەقلىي تەرەققىياتىغا تۆھپە‬‫قوشىدۇ‪.‬‬‫بۇنىڭ ئەكسىچە‪ ،‬ئاممىۋىي پائالىيەت سۈپىتىدىكى سىياسەتنى ئىستەكسىز ئارىلىشىش دەپ‬‫تەسۋىرلەشكىمۇ بولىدۇ‪ .‬ئەركىن نەزەرىيەچىلەر شەخسىي تۇرمۇشنىڭ بىر تالالش‪ ،‬كىشىلىك ئەركىنلىك ۋە‬‫كىشىلىك مەسئۇلىيەت ئىكەنلىكى گە ئاساسلىنىپ‪ ،‬دۆلەتكە قارشى پۇقراۋىي جەمئىيەتنى ‪ 6‬قولالش‬‫مايىللىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان‪ .‬بۇنى ئۇالرنىڭ «سىياسىي»نىڭ دائىرىسىنى تارايتىش ۋە سىياسەتنى سودا‪،‬‬‫تەنتەربىيە ۋە ئائىلە تۇرمۇشىغا ئوخشاش خۇسۇسىي پائالىيەتلەرنىڭ سىرتىدا تۇتۇش تىرىشچانلىقىدىن‬‫كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ‪ .‬بۇ خىل قاراشتا سىياسەت كىشىلەرنىڭ ئۆزلىرى خالىغان ئۇسلۇبتا ھەرىكەت قىلىشىنى‬‫چەكلەپ قويىدىغانلىقى نۇقتىسىدىن زىيانلىق نەرسە ھېسابلىنىدۇ‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬سىياسەت كارخانىالرنىڭ ئۆز‬‫ئىشلىرىنى قانداق ئېلىپ بارىدىغانلىقىغا ياكى تەنتەربىيە مۇسابىقىلىرىنى قانداق ۋە كىم بىلەن‬‫ئوينايدىغانلىقىغا ۋەياكى بالىلىرىمىزنى قانداق تەربىيەلەيدىغانلىقىمىزغا قەدەر مۇداخىلە قىلىشى مۇمكىن‪.‬‬‫‪ 6‬پۇقراۋىي جەمئىيەت ئۇقۇمىغا كۆپ خىل ئۇسۇلالر بىلەن ئېنىقلىما بەرگىلى بولىدۇ‪ .‬ئەسلى مەنىسىدىن قارىغاندا‪ ،‬پۇقراۋىي‬‫جەمئىيەت دۆلەت نوپۇزى ئاستىدا قانۇن بىلەن باشقۇرۇلىدىغان بىر جەمئىيەتتۇر‪ .‬يەنى‪ ،‬بۇ «سىياسىي كوللېكتىپ»‬‫مەنىسىدە ئىشلىتىلگەن‪ .‬تېخىمۇ كەڭ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬بۇ ئۇقۇم ھۆكۈمەتتىن مۇستەقىل بىر شەكىلدە‬‫ئۆزىنىڭ نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن شەخسلەر تەرىپىدىن بەرپا قىلىنغان «خۇسۇسىي» ئورگانالرغا ئېنىقلىما‬‫بېرىش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ ۋە دۆلەتتىن پەرقلەندۈرۈلىدۇ‪ .‬بۇ مەنىدىكى «پۇقراۋىي جەمئىيەت» ئاپتونومىيەلىك‬‫گۇرۇپپىالر ۋە ئۇيۇشمىالر ( يەنى‪ ،‬سودا ۋە خىزمەت گۇرۇپپىسى‪ ،‬مەنپەئەتدار گۇرۇپپىالر ‪،‬كۇلۇب ‪ ،‬ئائىلە قاتارلىقالر)نىڭ‬‫دائىرىسىنى كۆرسىتىدۇ‪ .‬ئەمما گېگىل ئائىلە ۋە پۇقراۋىي جەمئىيەتنى بىر‪-‬بىرىدىن ئايرىپ‪ ،‬بۇالردىن ئىككىنچىسىنى‬‫نەپسانىيەتچىلىك ۋە شەخسىيەتچىلىكنىڭ دائىرىسى سۈپىتىدە كۆرگەن‪.‬‬‫‪11‬‬

‫مۇرەسسە ۋە كېلىشىم‪ 7‬سۈپىتىدە سىياسەت‬‫ئۈچىنچى سىياسەت چۈشەنچىسى سىياسەتنىڭ يولغا قويۇلۇش ساھەسىگە قارىغاندا قارار چىقىرىش‬‫ئۇسۇلىغا بە كرەك مۇناسىۋەتلىكتۇر‪ .‬تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا ‪ ،‬سىياسەت زىددىيەتنى ھەل قىلىشنىڭ‬‫مۇئەييەن ئۇسۇلى دەپ قارىلىدۇ‪ .‬يەنى‪ ،‬بۇ زورلۇق كۈچ ئىشلەتمەي مۇرەسسە قىلىش ۋە سۆھبەتلىشىش‬‫ئارقىلىق ھەل قىلىش تەشەببۇسى بولۇپ‪ ،‬بۇ سىياسەتنى «مۇمكىنچىلىك سەنئىتى» دەپ تەسۋىرلەيدىغان‬‫ئۇسۇلنى كۆرسىتىدۇ‪ .‬بۇ خىل ئېنىقلىما ئەمەلىيەتتە سىياسەت ئۇقۇمىنىڭ ئىستېمالىدا مەۋجۇت‪ .‬مەسىلەن‪،‬‬‫بىر مەسىلىنى سىياسىي يولالر بىلەن ھەل قىلىش دېگەنلىك ئۇنى ھەربىي كۈچ يولى بىلەن ئەمەس‪ ،‬بەلكى‬‫تىنچ يول بىلەن مۇزاكىرە قىلىش ياكى رىپېرلىق ئۇسۇلىدا ھەل قىلىشنى كۆرسىتىدۇ‪ .‬بۇ خىل سىياسەت‬‫قارىشىنىڭ يىلتىزىنى ئارستوتېلنىڭ قەلەمگە ئالغان بايانلىرىدا‪ ،‬بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئارستوكراتىك‬‫(ئاقسۆڭەكلىك) ۋە دېموكراتىك ئامىللىرىنى بىر نۇقتىغا يىغىنچاقالش مەنىسىدىكى «ئارىالش»‬‫خۇسۇسىيەتكە ئىگە غايىۋى ھۆكۈمەت سىستېمىسى سۈپىتىدە قارايدىغان سىياسەت (پولىتى)‬‫ئېنىقلىمىسىغىچە ئۇزىتىشقا بولىدۇ‪ .‬بۇ خىل كۆز قاراشنىڭ ھازىرقى زاماندىكى مۇھىم تەشەببۇسچىلىرىدىن‬‫بىرى بېرنارد كىرىك بولۇپ‪ ،‬كىرىك تۆۋەندىكىدەك ئېنىقلىما بەرگەن‪:‬‬‫«سىياسەت بەلگىلىك ھاكىمىيەت گۇرۇھى ئىچىدىكى ئوخشىمىغان مەنپەئەتدارالرغا‪ ،‬ئۇالرنىڭ پۈتكۈل‬‫جەمئىيەتنىڭ پاراۋانلىقى ۋە مەۋجۇتلۇقىدا قانچىلىك رول ئوينايدىغانلىقىغا ماس ھالدا بىر ئۈلۈش ھوقۇق‬‫بېرىپ‪ ،‬مەلۇم بىر يۈرۈش قائىدىلەر ئىچىدە كېلىشتۈرۈش پائالىيىتىدۇر‪]200:21 )1992( Crick[ ».‬‬
‫بۇ خىل قاراش بويىچە‪ ،‬سىياسەتنىڭ ئاچقۇچى ھاكىمىيەتنىڭ كەڭ دائىرىدە تارقىتىلىشىدا بولىدۇ‪.‬‬‫كرىك توقۇنۇشنىڭ مۇقەررەر ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىپ‪ ،‬ئىجتىمائىي توپ ۋە مەنپەئەتلەرنى مۇنداقال‬‫نەزەردىن ساقىت قىلىشقا ياكى رەت قىلىشقا بولمايدىغانلىقىنى‪ ،‬ھاكىمىيەتكە ئىگە بولغاندا ئۆز‬‫ئارامۇرەسسە قىلىشقا بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن‪.‬‬‫‪ 7‬كېلىشىم ‪ -‬سىياسەتتىكى كېلىشىم ئادەتتىكى كېلىشىمدىن پەرقلىق بولۇپ‪ ،‬ئۇ كەڭ دائىرىلىك بىر مۇرەسسەنى كۆرسىتىدۇ‪.‬‬‫كېلىشىمنىڭ مەزمۇنى كەڭ دائىرىدە شەخسلەر ياكى گۇرۇپپىالرنىڭ ھەممىسى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان بولىدۇ‪.‬‬‫ئىككىنچىدىن‪ ،‬ئۇ تولۇق ۋە كەسكىن بىر توختام ئەمەس‪ ،‬بەلكى ئاساسىي ۋە ئاساسلىق پىرىنسىپالر ئۈستىدىكى بىر‬‫توختامدۇر‪ .‬باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەتتىكى كېلىشىمدە يارقىن نۇقتىالر ياكى تەپسىالتالر توغرىسىدا‬‫ئوخشىمىغان پىكىردە بولۇشقا رۇخسەت قىلىنىدۇ‪« .‬كېلىشىم سىياسىتى» ئىككى خىل مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ‪ .‬بىرى‪،‬‬‫قائىدە نىزامالرغا ئائىت كېلىشىم بولۇپ‪ ،‬بۇنىڭدا قارارالرنىڭ سىياسىي پارتىيەلەر ياكى ھۆكۈمەت بىلەن مەنپەئەتدار‬‫گۇرۇھالرنىڭ ئارىسىدا پىكىرلىشىش ۋە سودىلىشىش يولى بىلەن چىقىرىلىشى توغرىسىدىكى بىر ئىستەك ئىپادە‬‫قىلىنىدۇ‪ .‬يەنە بىرى‪ ،‬ئۆزلۈككە باغلىق كېلىشىم بولۇپ‪ ،‬بۇ ئاساسىي سىياسىي نىشانالر توغرىسىدىكى مۇرەسسەدە ئۆز‬‫ئىپادىسىنى تاپقان ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق س ىياسىي پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك مۇھىتتىكى سۈركىلىشىدۇر‪.‬‬‫ئەنگلىيەنىڭ ‪ -1945‬يىلدىن كېيىنكى ئىجتىمائىي دېموكراتىك كېلىشىمى ۋە گېرمانىيەنىڭ ئىجتىمائىي بازار‬‫كېلىشىمى بۇنىڭغا مىسال بوالاليدۇ‪.‬‬‫‪12‬‬

‫بۇ سەۋەبتىن كىرىك سىياسەتنى «تەرتىپ مەسىلىسىنى زوراۋانلىق ۋە مەجبۇرالش ئارقىلىق ئەمەس‪،‬‬‫بەلكى مۇرەسسە قىلىش يولى بىلەن ھەل قىلىش» دەپ تەسۋىرلەيدۇ‪ .‬بۇ خىل سىياسەت قارىشى لىبېرال‬‫راتسىيونالىست پىرىنسىپىغا بولغان سادىقلىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ‪ .‬ئۇ جەمئىيەتنىڭ مۇرەسسە قىلغىلى‬‫بولمايدىغان تاالش‪-‬تارتىشلىر ىدىن بەكرەك‪ ،‬مۇرەسسە بىلەن تىپىكلەشتۈرۈشكە‪ ،‬شۇنداقال كېڭىشىش ۋە‬‫بەس‪ -‬مۇنازىرىنىڭ پايدىسى بولىدىغانلىقىغا چوڭقۇر ئىشىنىدۇ‪ .‬مۇنداقچە ئېيتقاندا‪ ،‬زىددىيەتنى قورقۇتۇش‬‫ۋە زوراۋانلىق يولىنى تاللىمايمۇ ھەل قىلغىلى بولىدۇ دەپ قارايدۇ‪.‬‬‫قانداقال بولمىسۇن‪ ،‬كىرىكنىڭ سىياسەت چۈشەنچىسى غەربنىڭ پلۇرالىست (كۆپ مەنبەچىلىك)‬‫دېموكراتىيەسىدىكى سىياسەت شەكلىگە نىسبەتەن كۈچلۈك مايىللىقىنى ئىپادىلىگەنلىكى ئۈچۈن‬‫تەنقىدلەنگەن‪ .‬بۇ تەنقىدكە ئاساسالنغاندا‪ ،‬كىرىك سىياسەتنى سايالمچە تالالش ۋە پارتىيە رىقابىتى بىلەن‬‫بىرلەشتۈرۈپ قويغان‪ .‬خۇال سىلىگەندە‪ ،‬ئۇنىڭ ئەندىزىسىدە بىر پارتىيەلىك دۆلەتلەر ياكى ھەربىي‬‫ھاكىمىيەتلەر ھەققىدە كۆپ نەرسە يوق‪.‬‬‫بىلىنىپ تۇرۇپتىكى‪ ،‬بۇ سىياسەت چۈشەنچىسى ئىجابىيلىققا ئىگە‪.‬‬‫شۈبھىسىزكى‪ ،‬سىياسەت رېئاللىققا ئايالندۇرۇش مۇمكىن بولمىغان خىيالىي بىر ھەل قىلىش يولى‬‫ئەمەس ( «مۇرەسسە قىلىش» بىر تەرەپنىڭال تولۇق رازى بولۇشىغا يول قويماسلىق‪ ،‬ھەر قايسى تەرەپلەر‬‫ئۆز ئارا يول قويۇشۇش مەنىسىدە كېلىدۇ)‪ ،‬ئۇ قان تۆكۈش ۋە زالىملىققا ئوچۇقال قارشى ئىكەنلىكىنى ئىپادە‬‫قىلىدۇ‪ .‬شۇڭالشقا سىياسەتنى مەدەنىي ۋە مەدەنىيەتلەشتۈرگۈچى بىر كۈچ سۈپىتىدە كۆرۈشكە بولىدۇ‪.‬‬‫كىشىلەرنى سىياسەتنى بىر پائالىيەت سۈپىتىدە ھۆرمەت قىلىشقا ۋە ئۆز خەلقىنىڭ سىياسىي تۇرمۇشىغا‬‫داخىل بولۇشقا تەشۋىق قىلىش مۇمكىن‪.‬‬‫شۇنىڭ بىلەن بىرگە كىرىك سىياسەتكە زىددىيەتلىك ۋە ئومۇمىي جەھەتتىن كۆڭۈل بۆلۈنمىگەن بىر‬‫پائالىيەت سۈپىتىدە قار ىغان‪ .‬ئۇنىڭ قارىشىچە‪« ،‬نېمە بولۇشتىن قەتئىينەزەر ئىشقىلىپ بىر نەتىجىگە‬‫ئېرىشىش ئارزۇسى» سىياسەتنىڭ ئەڭ چوڭ دۈشمىنىدۇر‪ .‬بۇ خىل قاراش سىياسىي ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ‬‫جەلپ قىلىش كۈچىدىن تارتىپ دېموكراتىيەگە قارىغۇالرچە ئىشىنىشكە‪ ،‬ئازغۇن مىللەتچىلىكتىن‬‫ئوبيېكتىپ ھەقىقەتنىڭ تېپىلىشىغا‪ ،‬ئىلىم‪-‬پەندىن نۇرغۇن ئۈمىدلەرنى كۈتۈشكىچە بولغان نۇرغۇن‬‫تەرەپلەردە ئۆزىنى نامايان قىلغان‪.‬‬‫ھوقۇق يۈرگۈزۈشنىڭ «يۈزلرىى»‬‫ھوقۇق يۈرگۈزۈشكە «ئا»نىڭ «ب»غا «ب»نىڭ قىلماسلىقى مۇمكىن بولغان بىر ئىشنى قىلدۇرۇشى دەپ تەبىر‬‫بەرگىلى بولىدۇ‪ .‬بۇنىڭ ب ىلەن بىللە «ئا» ھەر ئۇسۇلالر بىلەن «ب» غا تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ‪ .‬بۇ بىزنى ھوقۇق‬‫يۈرگۈزۈشنىڭ ھەرخىل ئۆلچىمى ياكى «يۈزلىرى» ئارىسىدىكى پەرقلەرگە ئېلىپ بارىدۇ‪.‬‬‫قارار چىقىرىش سۈپىتىدىكى سىياسەت‪ :‬ھوقۇق يۈرگۈزۈشنىڭ بۇ يۈزى بەزى ئۇسۇلالر بىلەن قارارالرنىڭ مەزمۇنىغا‬‫تەسىر كۆرسىتىدىغان ئاڭلىق ھەرىكەتلەردىن تەركىب تاپىدۇ‪ .‬ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈشنىڭ بۇ خىل كىالسسىك شەكلى‬‫قارارالرنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق ھوقۇق تۇتقۇچىالر ھەققىدە بەزى ھۆكۈملەرنى ئوتتۇرىغا قويغان روبېرت داھلنىڭ‬‫‪13‬‬

‫«ھوقۇقنى كىم يۈرگۈزىدۇ؟ بىر ئامېرىكىلىقنىڭ شەھىرىدە دېموكراتىيە ۋە ھوقۇق (‪ »)1961‬ناملىق ئەسىرىدە بار‪ .‬لېكىن‬‫بۇ قارارالر نۇرغۇن يولالرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىشى مۇمكىن ‪.‬‬
‫كىس بولدىڭ « ھوقۇقنىڭ ئۈچ يۈزى» (‪ ) 1989‬ناملىق كىتابىدا زورلۇق كۈچ ئىشلىتىش ۋە تەھدىت (كالتەك) بىلەن‬‫نەتىجىگە ئېرىشكەن نەتىجىلىك مۇداخىلە (سود ىلىشىش)‪ ،‬مەسئۇلىيەت يۈكلەش‪ ،‬ساداقەت ۋە كېلىشىم ئارىسىدىكى‬‫پەرقلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان‪.‬‬‫كۈنتەرتىپ بەلگىلەيدىغان سىياسەت‪ :‬ھوقۇق يۈرگۈزۈشنىڭ ئىككىنچى يۈزى‪ ،‬باكراك ۋە باراتىز (‪ )1962‬تەرىپىدىنمۇ‬‫تىلغا ئېلىنغىنىدەك‪ ،‬ئېلىنغان قارارالرنىڭ ئالدىنى توسۇش كۈچىدۇر‪ .‬يەنى‪ ،‬ئەمەلىيەتتە «قارار چىقارماسلىق»تۇر‪ .‬بۇ‬‫ئالدى بىلەن تېما ۋە تەكلىپلەرنىڭ مۇزاكىرە قىلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئارقىلىق سىياسىي كۈنتەرتىپنى ئورنىتىش ياكى‬‫ئۇنى كونترول قىلىش كۈچىنى كۆرسىتىدۇ‪.‬‬‫مەسىلەن‪ ،‬شەخسىي ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەر ھەم سەپەرۋەرلىك تەشۋىقاتى ئارقىلىق ئىستېمالچىالرنى قوغداش‬‫قانۇنىغا توسقۇنلۇق قىلىش شەكلىدە ھوقۇقىنى يۈرگۈزەلەيدۇ (بۇ بىرىنچى يۈزى)‪ ،‬ھەمدە ھۆكۈمەت‪ ،‬پارتىيەلەر ۋە‬‫سىياسىيونالر ئارقىلىق لوبىچىلىق قىلىپ‪ ،‬ئىستېمالچىالرنىڭ ھوقۇق‪-‬مەنپەئەتىنىڭ مۇنازىرە قىلىنىشىنىڭ ( دەخلىگە‬‫ئۇچرىتىلىشىنىڭ ) ئالدىنى ئالىدۇ‪( .‬بۇ ھوقۇقنىڭ ئىككىنچى يۈزى)‬‫چۈشەنچە كونتروللۇقى سۈپىتىدە سىياسەت‬‫ھوقۇقنىڭ ئۈچىنچى يۈزى باشقىالرنىڭ ئويلىغانلىرى‪ ،‬ئارزۇلىرى ياكى ئېھتىياجىنى بەلگىلەش ئارقىلىق تەسىر‬‫كۆرسىتىش كۈچىدۇر‪( .‬لۇكېس‪ .) 1974 ،‬بۇ ئىدېئولوگىيەلىك سىڭدۈرۈش (تەلىماتنى سىڭدۈرۈش) ياكى پىسخىكا‬‫كونتروللۇقى سۈپىتىدە ئىپادىسىنى تاپااليدىغان ھوقۇق يۈرگۈزۈشتۇر‪ .‬ئىستېمالچىالرنىڭ مەنپەئەتىنىڭ ئاللىقاچان‬‫كارخانا تەرىپىدىن قوغدىلىۋاتقانلىقى توغرىسىدا (مەسىلەن‪« ،‬تەبىئەت دوستى» شەكلىدە) كىشىلەرنى قايىل قىلىش‬‫ئارقىلىق ئىستېمالچىالرنى قاتت ىق قوغدايدىغان قانۇنالرنىڭ بېسىمىنى يەڭگىللىتىۋاتقان كەسپىي ئېالنالر بۇنىڭ بىر‬‫مىسالى بوالاليدۇ‪.‬‬‫سىياسىي تۇرمۇشتا ھوقۇق يۈرگۈزۈشنىڭ بۇ شەكىلدە ئىجرا قىلىنىشىنى تەشۋىقاتالردا (ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا‪،‬‬‫ئىدېئولوگىيەنىڭ تەسىرىدە) كۆرگىلى بولىدۇ‪.‬‬‫ھوقۇق يۈرگۈزۈش سۈپىتىدە سىياسەت‬‫سىياسەتنىڭ تۆتىنچى مەنىسى‪ ،‬ھەم ئەڭ كەڭ ھەم ئەڭ رادىكالدۇر‪ .‬بۇ خىل ئۇسۇل سىياسەتنى مەلۇم‬‫ساھە (ھۆكۈمەت ‪ ،‬دۆلەت ياكى ئاممىۋىي ساھە) بىلەنال چەكلەپ قويماستىن‪ ،‬بەلكى بارلىق ئىجتىمائىي‬‫پائالىيەتلەر ۋە ئىنسانالرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ بارلىق ساھەلىرىدە كۈچكە ئىگە قىلىدۇ‪.‬‬‫‪14‬‬

‫ئادرىئان لېفتۋىچنىڭ «سىياسەت دېگەن نېمە؟ پائالىيەت ۋە ئانالىز» (‪-1984‬يىلى ‪ )64‬ناملىق‬‫ئەسىرىدە بايان قىلىنغىنىدەك‪« :‬سىياسەت رەسمىي ۋە بىرەسمىي‪ ،‬ئاممىۋىي ۋە خۇسۇسىي بارلىق‬‫كوللېكتىپ پائالىيەتلەر ۋە بارلىق ئىنسانالر توپىنىڭ‪ ،‬نەزەرىيەلەرنىڭ‪ ،‬جەمئىيەتلەرنىڭ نەق مەركىزىدە‪».‬‬‫بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت ئۆزئارا ئىجتىمائىي تەسىرنىڭ ھەر قاتلىمىدا مەۋجۇت‪ .‬ئۇ خەلقئارا ۋە دۇنيا‬‫مىقياسىدا بولغىنىدەك‪ ،‬ئائىلىلەر ۋە دوستلۇق توپلىرىدىمۇ مەۋجۇت‪.‬‬‫ئۇنداقتا‪ ،‬سىياسىي پائالىيەتنى باشقىالردىن پەرقلەندۈرىدىغان ئاساسلىق ئاالھىدىلىك نېمە؟‬‫سىياسەتنى باشقا ئىجتىمائىي ھەرىكەتلەردىن ئايرىپ تۇرىدىغان ساالھىيەت نېمە؟‬‫ئەڭ كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت ئىنسانالرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ئۈچۈن كېرەكلىك‬‫بولغان بايلىقالرنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى‪ ،‬تەقسىملىنىشى ۋە ئىشلىتىلىشىگە مۇناسىۋەتلىكتۇر‪ .‬سىياسەت‬‫ئەمەلىيەتتە ھوقۇق يۈرگۈزۈش دېگەنلىكتۇر‪ .‬يەنى‪ ،‬ئۇ قانداق ئۇسۇلنى قوللىنىشتىن قەتئىينەزەر نەتىجىگە‬‫يېتىش قابىلىيىتىدۇر‪ .‬بۇ پىكىر خارولد السۋېلنىڭ «سىياسەت‪ :‬كىم نېمىنى قاچان ئالىدۇ» (‪ )1936‬ناملىق‬‫كىتابىنىڭ ئىسمىدا ئىخچام ئىزاھالنغان‪ .‬بۇ قاراش بويىچە ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەت ئوخشىماسلىق ۋە توقۇنۇشقا‬‫ئاالقىداردۇر‪ ،‬ئۇنىڭ مەزمۇنىنىڭ نېگىزى كەمچ ىللىكنىڭ دائىمىيلىقىدۇر‪ .‬شۇنداق بىر ئاددىي ھەقىقەت‬‫باركى‪ ،‬ئىنسانالرنىڭ ئارزۇسى ۋە ئېھتىياجلىرى مەڭگۈ تۈگىمەيدۇ‪ ،‬ئەمما ئۇالرنىڭ ئېھتىياجىنى‬‫قاندۇرىدىغان بايلىقالر ھەمىشە چەكلىك بولىدۇ‪ .‬بۇنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان سىياسەت كەمچىل بايلىقالر‬‫ئۈستىدە كۈرەش قىلىدى غان بولغاچقا‪ ،‬ھوقۇق يۈرگۈزۈش بۇ كۈرەشنى ئېلىپ بېرىشنىڭ يولى بولىدۇ‪.‬‬‫بۇ خىل ھوقۇق يۈرگۈزۈش قارىشىنى فېمىنىزمچىالر (ئايالالر ھوقۇقىنى قوغدىغۇچىالر) ۋە‬‫ماركسىزمچىالرمۇ تەشەببۇس قىلىدۇ‪.‬‬‫زامانىۋىي فېمىنىزمچىالر «سىياسىي» مەسىلىسىگە ئاالھىدە ئەھمىيەت بەرگەن‪ .‬بۇ قىزىقىش‬‫ئەلمىساقتىن سىياسەت ئۇقۇملىرىنىڭ ئايالالرنى ئوچۇق بىر شەكىلدە سىياسىي تۇرمۇشتىن چەتكە‬‫قېقىشىدەك رېئاللىقىدىن كەلگەن‪ .‬ئەنئەنە بويىچە‪ ،‬ئايالالر ئائىلە ۋە ئۆي ئىچىدىكى مەسئۇلىيەتلەرنى‬‫مەركەز قىلغان «ئۆزگىچە» بىر ساھە بىلەن چەكلىنىپ قالغان‪ ،‬بۇنىڭ ئەكسىچە‪ ،‬ئەرلەر سىياسەت ۋە‬‫ئاممىۋىي ھاياتنىڭ باشقا ساھەلىرىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىپ كەلگەن‪ .‬شۇ سەۋەبتىن‪ ،‬رادىكال فېمىنىزمچىالر‬‫«شەخسىيلىك سىياسىيلىق بىلەن تەڭ» دېيىش ئارقىلىق «ئاممىۋىي‪/‬شەخسىي» ئايرىمچىلىقىغا ھۇجۇم‬‫قىلىدۇ‪ .‬بۇ شوئار ئۆي ئىچى‪ ،‬ئائىلە ۋە شەخسىي تۇرمۇشتىكى ھەممە نەرسىنىڭ سىياسىي ئىكەنلىكىگە‬‫ۋە بۇنىڭ ئەمەلىيەتتە باشقا بارلىق سىياسىي كۈرەشنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكىگە مۇناسىۋەتلىك رادىكال‬‫فېمىنىزملىق قاراشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪ .‬بۇ ئۇسۇل شۈبھىسىزكى‪ ،‬تېخىمۇ رادىكال بولغان بىر سىياسەت‬‫چۈشەنچىسى ئارقىلىق قولالپ ـ قۇۋۋەتلىنىشى كېرەك‪.‬‬‫بۇ قاراش كاتې مىلەتنىڭ «جىنسىي سىياسەت» (‪ )1969:23‬ناملىق كىتابىدا يەكۈنلەنگەن‪ .‬كېيت‬‫مىلەت سىياسەتكە «بىر گۇرۇپپا كىشىلەرنىڭ يەنە بىر گۇرۇپپا كىشىلەر تەرىپىدىن باشقۇرۇلۇشىغا سورۇن‬‫ھازىرالپ بەرگەن ھوقۇق قۇرۇلمىلىق مۇناسىۋەت ۋە بەلگىلىمە» دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ‪ .‬بۇ نۇقتىدىن‬‫ئېيتقاندا‪ ،‬فېمىنىزمچىالرنى «كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ سىياسىتى» بىلەن مۇناسىۋەتلىك دېيىشكە بولىدۇ‪.‬‬‫ئۇالرنىڭ قارىشىچە‪ ،‬ئائىلە مۇناسىۋىتى‪ ،‬ئەر‪-‬خوتۇنالر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت‪ ،‬ئاتا‪-‬ئانىالر ۋە بالىالر‬‫‪15‬‬

‫ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ھەممىسى‪ ،‬خۇددى خوجايىنالر ۋە ئىشچى‪-‬خىزمەتچىلەر ياكى ھۆكۈمەت ۋە‬‫پۇقراالر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرگە ئوخشاش سىياسىيدۇر‪.‬‬‫ماركسىزمچىالرمۇ «سىياسەت» دېگەن ئۇقۇمنى ئىككى مەنىدە ئىشلەتكەن‪ .‬ماركس «سىياسەت» دېگەن‬‫ئۇقۇمنى مەلۇم مەنىدىكى دۆلەت ئاپپاراتلىرى مەنىسىدە قولالنغان‪ .‬ئۇ ئۆزىنىڭ «كوممۇنىزم‬‫خىتابنامىسى»دە [‪ ]) 1848( 1967‬سىياسىي ھوقۇق يۈرگۈزۈشنى «بىر سىنىپ يەنە بىر سىنىپنى‬‫سۈمۈرىدىغان تەشكىللىك ھوقۇق يۈرگۈزۈشتۇر» دەپ ئىپادىلىگەن‪ .‬ماركسنىڭ قارىشىچە‪ ،‬سىياسەت‪ ،‬قانۇن‬‫ۋە مەدەنىيەت ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ھەقىقىي ئۇلى بولغان «ئىقتىسادىي بازا»دىن مۇستەسنا ھالدا‬‫«ئۈستىقۇرۇلما»نىڭ بىر قىسمىدۇر‪ .‬بۇنىڭ بىلەن بىرگە‪ ،‬ماركس ئىقتىسادىي بازا بىلەن قانۇنىي ۋە سىياسىي‬‫ئۈستىقۇرۇلمىنى بىر‪ -‬بىرىدىن پۈتۈنلەي ئايرىپ قارىمىغان‪ .‬ئۇ ئۈستىقۇرۇلمىنىڭ ئىقتىسادىي بازىدىن‬‫بارلىققا كەلگەنلىكىگە ۋە ئ ۇنى ئەكس ئەتتۈرگەنلىكىگە ئىشەنگەن‪ .‬ئۇنىڭچە بولغاندا‪ ،‬تېخىمۇ چوڭقۇر‬‫دەرىجىدىكى سىياسىي كۈچ يىلتىزىنى سىنىپ سىستېمىسىدىن تاپااليدۇ‪.‬‬‫لېنىننىڭمۇ ئېيتقىنىدەك‪« ،‬سىياسەت ئىقتىسادنىڭ ئەڭ مەركەزلەشكەن ئىپادىسىدۇر‪ ».‬سىياسەتنىڭ‬‫دۆلەت ۋە تار ئاممىۋىي ساھە بىلەنال چەكلىنىپ قالىدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانالر بىلەن ئوخشىمايدىغان‬‫يېرى شۇكى‪ ،‬ماركسىزمچىالر «ئىقتىسادىي دېگەنلىك سىياسىي دېگەنلىكتۇر» دېگەن قاراشقا ئىشىنىدۇ‪.‬‬‫ماركسىزمچىالر بۇ خىل قاراشنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ‪ ،‬سىنىپىي كۈرەش بىلەن خاراكتېرلەنگەن ئاممىۋىي‬‫جەمئىيەتنى سىياسەتنىڭ مەركىزىگە قويىدۇ‪.‬‬‫بۇ خىل قاراش سىياسەتنى ئاساسەن سەلبىي مەنىدە تەسۋىرلەيدۇ‪ .‬ئۇنىڭغا ئاساسالنغاندا‪ ،‬سىياسەت‬‫پەقەت زۇلۇم ۋە بويسۇندۇرۇشتىن ئىبارەتتۇر‪ .‬رادىكال فېمىنىزمچىالر جەمئىيەتنى پاترېئارخاللىق (ئەرلەر‬‫ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان) قۇرۇلمىنىڭ ئىچىدە دەپ قارايدۇ ۋە ئۇالرنىڭ سۆزلىرى بويىچە ئالغاندا‪،‬‬‫پاترىئارخال جەمئىيەتتە ئايالالر سىستېمىلىق بويسۇندۇرۇلىدۇ ۋە ئايالالر ئەرلەرنىڭ كۈچىگە بەيئەت‬‫قىلىدۇ‪.‬‬‫ئەنئەنىۋى نەزەرىيە بويىچە‪ ،‬ماركسىزمچىالر كاپىتالىستىك جەمئىيەتتىكى سىياسەتنىڭ پرولتارىيات‬‫بۇرژۇئازىيە تەرى پىدىن ئېكسپىالتاتسىيە قىلىش بىلەن خاراكتېرلەنگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ‪ .‬سىياسەتكە‬‫بولغان بۇ سەلبىي چۈشەنچە يەنە بىر تەرەپتىن ئادالەتسىزلىك ۋە زوراۋانلىق قىلىشقىمۇ ئۇنىڭ ۋاسىتىسى‬‫بىلەن جەڭ ئېالن قىلغىلى بولىدىغانلىقىنىمۇ ئىپادىلەيدۇ‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬ماركس پرولېتارىيات ئىنقىالبى‬‫ئارقىلىق سىنىپىي ئېكسپىالتاتسىيەنى ئاغدۇرۇپ تاشلىغىلى بولىدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلغان‪ ،‬رادىكال‬‫فېمىنىزمچىالر بولسا ئىجتىمائىي جىنسىيەت مۇناسىۋەتلىرىنى جىنسىي ئىنقىالب ئارقىلىق قايتا تەشكىللەش‬‫الزىملىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان‪.‬‬‫شۇنىسى ئېنىقكى ‪ ،‬سىياسەت ھوقۇق يۈرگۈزۈش ۋە زوراۋانلىق سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەندە‪ ،‬ئۇنى‬‫ئىنسانىيەت مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئايرىلماس خۇسۇسىيىتى سۈپىتىدە كۆرۈشنىڭ ھاجىتى يوق‪ .‬فېمىنىزمچىالر‬‫ئىنسانالرنىڭ ئىجتىمائىي جىنسىيىتىدىن بەكرەك كىشىلىك خاراكتېرىگە ئاساسەن باھااليدىغان‪،‬‬‫جىنسىيەتچ ى بولمىغان بىر جەمئىيەت بەرپا قىلىنغاندا «جىنسىي سىياسەت»نىڭ ئاخىرلىشىدىغانلىقىغا‬‫ئىشىنىدۇ‪ .‬ماركسىزمچىالرمۇ سىنىپسىز جەمئىيەتنىڭ بەرپا بولۇشى بىلەن «سىنىپ سىياسىتى»نىڭ‬‫‪16‬‬

‫ئاخىرلىشىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ‪ .‬شۇنىڭ بىلەن سىياسەت ئاخىرلىشىدۇ‪ ،‬ھەتتا ئەڭ ئاخىرىدا دۆلەتمۇ‬‫يوقىلىدۇ‪.‬‬‫ئەپالتون (‪427‬م ب ‪347-‬م ب)‪Platon‬‬‫ئەپالتون يۇنان پەيالسوپى‪ .‬ئۇ بىر ئاقسۆڭەك ئائىلىدە تۇغۇلغان‪ .‬ئۇ ئەخالق ۋە پەلسەپە ساھەسىدىكى داھى‬‫سوقراتنىڭ ئاالھىدە تەسىرىگە ئۇچرىغان ۋە ئۇنىڭ ئىزىدىن ماڭغان‪ .‬مىالدىدىن بۇرۇنقى ‪-399‬يىلى سوقرات ۋاپات‬‫بولغاندىن كېيىن‪ ،‬ئۇ ئافىنا يېڭى ھۆكۈمران سىنىپىنى تەربىيەلەپ چىقىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ ئاكادېمىيەسىنى قۇرغان‪.‬‬‫ئەپالتون ماددىي دۇنيانىڭ ئابستراكت ۋە سەلبىي خىيالالرنىڭ مۇكەممەل بولمىغان كوپىيەلىرىدىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى‬‫ئوتتۇرىغا قويغان‪.‬‬‫ئۇ ئۆزىنىڭ «دۆلەت ۋە قانۇن» ناملىق كىتابىدا شەرھىلىگەن سىياسەت پەلسەپىسىدە غايىۋى دۆلەتنى بىر ئادالەت‬‫نەزەرىيەسى شەكلىدە تەسۋىرلەشكە تىرىشقان‪ ،‬ئەپالتوننىڭ ئەسەرلىرى خرىستىئان دىنىغا ۋە ئومۇمەن ياۋروپا‬‫مەدەنىيىتىگە كەڭ تەسىر كۆرسەتكەن‪.‬‬‫تەرجىمان‪ :‬مەھمەتچان ئابدۇقادىر‬‫تەرجىمە تەھرىرى‪ :‬ئابدۇرېھىم دۆلەت‬‫‪17‬‬