Pilefunn frå OppdalsfjellaArrow Finds from the Mountains of Oppdal,
Sør-TrØndelag, Norway
av

Oddmunn Farbregd

Universitetet i Trondheim
Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab, Museet

INNHALDSLISTE

side

l

FORORD1

2

INNLEIING . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3

3

FUNNOMRADE OG FUNNTILHØVE

.

7

4

GRUPPERING AV FUNNMATERIALET,.

14

folkevandringstid

.

15

4.1.1

Spissar.

15

4.1. 2

Skaft

.

17

4.2

Merovingartid

.

21

4.2.1

Spissar

.

21

4.2.2

S·kaft.

23

4.3

Vikingti·d

.

24

4.3.1

S p iss a r

4.3.2

S k a f

4.4

T i

4.4.1

S P iss a r$ k a f t

FORMMESSIG OG KRONOLOGISK
4.1

4.4.2
4.5

Sei n

rom a r t i d

t

dleg

. .S e i24nn y aremellomalder

.

25

.

26
26

28

mel lom a I d e r
Han d b o g e

tid.

.

28

4.5.1

Spissar

.

28

4.5.2

Skaft

.

30

4.6

Sei n

.

31

n y aremel lom a I d e rtid.

Arm b r ø s t

4.6.1

S. P i s s a r

.

31

4.6.2

Skaft

.

33

4.6.2'.1

Skaft ,til spisspiler.

34

4.6.2.2

Klumppiler

.

35

5

KONSTRUKSJON OG FUNKSJON.

PRAKTISKE DETALJAR VED PILER

.

37

5.1

Innleiing

.

37

5.2

Pilespissar

.

38

5.2.1

Mat e r5.2.2

B l a d for m

i a l

e

TEKNISKE OG

38

40

side
5.2.3

S k j e f t i n g s i n n r e t n i n g ...•.....

45

5.2.4

Vek t

50

5.3

Skaft

.

56

5.3.1

Materiale

.

56

5.3.2

Skaftforrn

.

58

5.3.3

Lengd .................................•.....

59

5.3.4

Tjukne

.

61

5.3.5

Styrefjører

.

62

5.3.6

Vek t

...................................•..•..

66

5.3.7

S k j e f t i n g s u t f o r min g
Bak r e s k a f t e n d e.

.

67

Strenghakk.

68

p i l e r ........•.....•..

70

5.3.8

............................•.....••.•..•

a v

·

5.4

Mer k i n g

5.5
5.6

Rep a r a s j o n
a v
p i lero g
ved l i k e h a" l dSam a n f a t t a n d ev u r der ing

6

UTVIKLINGA AV PIL OG BOGE FRÅ ELDRE
JERNALDER FRAM TIL NYARE TID

7475..••••.......••..•......••.•....••

89........................................•.

89

KULTURBAKGRUNN

7.1

V i

t

71

..

7

l

.

o

~

7.2

Fangstmatar

.

90

7.3

Veidemenn

.

92

7.4

Bygd

fjell

.

94

7.5

Økonomiog
handelK u l tur e l l e k o n tak tar
o g
i m p u l s ar

.

98

7.6

og

100

8

SUMMARY IN ENGLISH

105

9LITTERATURLISTE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . . . 110

laFUNN- OG ILLUSTRASJONSLISTE ............••.•..... 118

11

PLANSJAR 1-17 '. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . .

139

-

l

­

l. FORORD

Det føreliggande arbeidet var opphaveleg tenkt som delav ei busetningshistorisk avhandling om Oppdals jernalder. Fordi
gravfunn frå bygda og lausfunn frå fjellet

krav~eså ulik behand­ling med omsyn til metode og problemstillingar, har eg delt opp
materialet.

Berre dei funna frå bygda som synest å ha direkte

tilknytning til jakt og fangst, er
det.

kort vurdert i dette arbei­

Seinare er det tanken å behandle gravfunn og busetning iei separat avhandling.
Under arbeidet med pilefunna har eg mottatt velvillig
hjelp frå mange hald, og eg vil her få framfØre ein takk.
Til studium av funnmaterialet mottok eg i 1968 eit
reisestipend frå Nansenfondet.

Under utforminga av avhandlinga

har eg fått nyttig rettleiing i form av råd og kritikk frå
professor Sverre Marstrander, professor Thorleif SjØvold, fØrste­
konservator Kristen MØllenhus, konservator Fredrik

G&ust~dog

medstudentar i Trondheim.
Som det vil framgå av dette arbeidet, er funn frå
Bryggen i Bergen av stor betydning for problem eg kjem inn på.
Eg er derfor svært glad for den velvilje og interesse som perso­
nalet ved Middelalderavdelinga, Historisk Museum i Bergen, harvist mitt arbeid.

FØrstekonservator AsbjØrn Herteig gav meghØve til å vise til desse nye Bergensfunna i avhandlinga, dakonservator Egill Reimers hådde gjort meg merksam på dei.

Avkonservator Arne J. Larsen har eg fått funnopplysningar.

- påsame måte er eg takksam overfor leiaren for Hedebyutgravingane,
dr. Schietzel, som viste meg eit bogefunn frå Hedeby i museet
Schloss Gottorp i 1968.
Viktige opplysningar om pilene frå Oppdal har eg fåttved samtalar med finnarane Hallvard Håker, Erik S. Lo og Jon
Rise.

r.

- Med omsyn til treslagbestemming, hadde tidlegare kon­servator ved Videnskapsselskapets Museum, Ove Arbo HØeg, under­sØkt pileskafta med nummer under T 17000.

Piler med hØgre num­

mer er velvillig bestemt av forskningsstipendiat Arnfinn Skogen,i samband med mitt arbeid.
Ein stor fØremon har det vore for meg å kunne gjera

-

2 ­

nytte av russisk litteratur i studiet av pilene.

For dette

skuldar eg stor takk til cand.mag. Anne Stalsberg Alsvik, som
har vore vennleg å oversette to avhandlingar av Medvedev formeg.

- Lett tilgjenge til nØdvendig litteratur har eg ellesfått ved utlåns- og fjernlånsavdelinga på Videnskapsselskapets
Bibliotek, som alltid tenestevillig har skaffa også vanskeleg
tilgjengeleg litteratur.
Når det gjeld illustrasjonar i avhandlinga, hararkitekt Anders Nohre ytt god hjelp, både ved å teikne tekst­
figurane og også ved å gi tekniske råd under mitt eige arbeid
med plansjeteikningane.

Fotoarbeid er utfØrt av fotograf

Per Fredriksen.
Ved tilrettelegging ~or trykking, som eg er takksam
for at Videnskapsselskapets Museum har påtatt seg, har kontor­
assistent Aase Vanvik maskinskrive manuskriptet.

Reprograf

Tor GlasØ og sivilarbeidar Frode Jacobsen har tatt seg av dei
trykketekniske oppgåvene.
Til dei enkeltpersonar og institusjonar som såleis
har gitt stØnad, hjelp og råd til dette arbeidet, rettar eg
min beste takk.

Trondheim, april 1972.

Oddmunn Farbregd

-

3 ­

2. INNLEIING.
Pil og boge har vare ein viktig jaktreiskap, og del­vis også stridsvåpen, her i landet alt frå den eldste stein­alderen og fram til nyare tid.

Om dette vitnar dei ta r ke

pilespissane på steinalders buplassar og ijernaIders gr ver.

Dessutan ligg det fØre ei mengd med lausfunne spissar både frålågland og fjell.

I sterk motsetning til den kjennskap vi har

til pilespissar, står vår kunnskap om resten av våpenet. Berreifå tilfelle, med spesielle bevaringstilhØve, finst pileskaftog bogar att.
Den store samlinga av piler frå fonnene i Oppdals­
fjelIa er såleis eit eigenarta og sjeldsynt materiale.
del av pilene er praktisk tala fullstendig bevart.

Ein

Vi må like­vel hugse at ein lausfunnen spiss er eit vitnemål om eil til
svarande fortidig realitet som eit heilt skaft: At ein boge­
skyttar har mist ei pil ved bomskott eller
Fram til 1971 var det i Oppdal
skaft.

~åannan måte.

~u~ne 22

fullstendige

Av desse hadde la tilhØrande spiss.

Deler av 41 andreskaft er bevart, la av desse også med spiss.

Frå andre staderi sØrnorsk hØgfjell finst 7 skaft, alla med spiss og elles
stort sett fullstendige.

Dessutan ligg det fØre minst 4 piler

funne i myrer her i landet.
Omkring den fØrste verdskrigen kom dei to fØrste
fjellpilene for dagen, den eine i nærleiken av SnØhetta (nr.
58/45), den andre ved Vetle Liabre, LiahØgda ovanfor Lærdal i
Sogn (B 6926,

jfr. s. 33-34).

Den store mengda av pileskaft smelta fram av fonnene/snØbreane dei varme somrane 1936-1939.

Jegrar i Oppdal oppdaga

oldsakene, og somme av desse fjellkarane gjorde det til ein
slags hobby å samle piler.

Ser leg er det fire mann vi har åtakke for at framsmelta piler vart oppsamla såpass snart, før
dei vart nedslamma, opptært av vatn og luft eller Øydelagt påannan måte.

Av funnlista vil det framgå at fØlgande finnarar

har gjort ein viktig innsats: Hallvard Håker, Erik S. Lo,
Martin H. Loe, Jon I. Rise.

Funnopplysningane deira er svært

gode.
I sine minneord om Martin H. Loe ("Nidaros" 11.11.193:3)

- 4 ­

fortel Th. Petersen om si forundring da mannen kom til han
privat ein sØndag utpå seinhausten 1936 og hadde med ei
langaktig pakke som han ville overlevere konservatoren per­sonleg.

Det var den fØrste sendinga med pilefunn.

"Alt

dette hadde Loe under høstjakten samlet op i kanten av fon­nene, ja endog oppe på dem", skriv Th. Petersen.

"Dettevar noe nytt, for jeg kjente ikke andre fund av denne art
her i landet enn den pil som blev oppdaget i 1914 ved kan­ten aven fonn opunder Namnlauskoll~n ved Langglupdalen, og
som jeg har skrevet om i Opdalsboka; hertil kommer en skifer­
pil fra en torvmyr i Nord-Norge.

Jeg var straks klar overdisse funds videnskabelige betydning, både for jaktens histo­rie og til belysning av de klimatiske forhold i eldre tid." ..
"Disse fund blev' så efterfulgt av flere, al tid med de mestnØiaktige oplysninger.

Senere er andre menn fra Opdal trådt

til, således at vi nu har et betydelig materiale, som bareventer på sin bearbeidelse."
Th. Petersen gjekk seinare med planar om å publi­
sere pilefunn (Th. Petersen 1951, note s. 41) utan at det no
finst notat som skulle tyde på at han noen gong korn i gang
med arbeidet.
publiserte i

Tilsvarande funn frå Lesjafje11a vart derimot"Viking" 1937 av Hougen.

vurdering av bre-funna gav Fægri

Ei kort, men vesentleg(1938).

Likevel var svært

lite kjent om kva pilefunna frå Oppdal kunne innebera, og~orleisdei skulle daterast.

(Jfr. Hougen 1947, s. 235, og

S. Marstrander 1954, s. 113, fig. 100).
Ein stor del av pilefunna vart uheldigvis liggandeukatalogisert fram til 1955.

Serleg på grunn av evakuering

under krigen gjekk opplysningar tapt, og samanhørande skaft
og spissar korn frå kvarandre.

Under museumsnr. 17701-2 finst

funn utan opp1ysningar samla.

Ved hjelp av skriftlege og

munnlege opplysningar frå

finna~anehar det no lykkast åidentifisere somme av desse funna igjen, jfr. funnliste.
Forutan å legge fram ein materialpublikasjon med
funn og funntiljØve grundig dokumentert, er det i dette arbei­
det også naturleg å sette funna inn i sine mest nærliggande
samanhengar.

Dei godt bevarte pilespissane frå fjellet gir

- 5 ­

eit brukbart utgangspunkt for ei meir generell vurdering av
jernpilespissar her i landet, i samband med den formmessigeog kronologiske systematiseringa av Oppdalspilene.

Tidlegare

har vi mangla eit samanfattande oversyn på dette området.
Jan Petersen (1919, s. 48) behandla pilespissar berre en
passant.

Avgrensa pilespissgrupper er behandla av Hougen(1932) og Fett (1936,s. 38-44).

Av mellomalderens spissar

er inga systematisering gjort her i landet.

Serning (1956)

har derimot laga ei typegruppering av samisk materiale frå
Norrland, og også av yngre jernaiders spissar frå Dalarne(1966).

Eit nytt arbeid om vikingtids, pilespissar i Sverige(Wegraeus 1971) har eg des-sverre ikkj e hatt ,hØve til å nytte
her, da avhandlinga kom meg i hende fØrst da mitt arbeid var
avslutta.
I det fØreliggande arbeidet har eg tatt for meg
berre hovudtrekk i utviklinga av pilespissar.

For mellomal­

derens vedkomande manglar$kikkeleq kronqlogisk skjeLett å
feste dei til.

Resultatet blir da ei 'sliit:'f~~ra~beidsskisse"

som fØrst kan utfyllast og eventuelt korrigerast når spiss­materialet frå Norge eller ~orden får ei samla bearbeiding.
Pileskafta kan grupperast og datefast i same monnsom dei tilhØrande spissane .

Skaftasynest.,..-å kaste lys overdei få bogefunna v~ har, og gir grunnlag for enkelte tankar
om utviklinga av bogen.

Medan Clark (1963) har gitt eit over­

syn over europeiske bogefunn fram til jernalderen, har nordis­
ke bogevåpen frå jernalder-historisk tid berre fått spreidd
behandling; av Alm (1930, 1936, 1947, 1952), Kiil
Rausing (1967).

(1954) og

på russisk pil- og boge-materiale har Medvedev(1966) utfØrt ei grundig systematisering som indirekte har ein
viss verdi også for nordisk materiale.
Ved utgravingane, på Bryggen i Bergen 1955-1968 er
det gjort ein god del pil- og bogefunn.

Når dei blir publi­

serte, vil dei sikkert auke vår kjennskap til bogeskyting i
mellomalderen i vesentleg grad.

- I mellomtida gir Oppdals­

funna grunnlag for visse arbeidshypotesar.
For å v~rdere kva slutningar det ermogleg å dra av
meir eller mindre fragmentariske pilefunn, er det naud synt åJ- 6 ­

analysere konstruksjonselement og former i hØve til funksjon.
Pil og boge verkar ved første augnekast som eit svært enkelt
og primitivt våpen.

Likevel er eigenskapane det har avhengig

av eit komplisert samspel mellom ei rekke variable element.
Pil og boge som moderne konkurransevåpen får si utforming på
grunnlag av forskning, testing og fysisk-matematiske utrek­
ningar.

Noen av prinsippa for bogens verkemåte er innafor

visse grenser så almenngyldige at det stundom er mogleg å vur­dere ukjente element på grunnlag av noen få kjente, - men
dessverre ikkje automatisk etter ein enkel formel.

- Som eit

supplement til den typologiske behandlinga av piler er det
derfor naturleg å sjå formdetaljar også under ein praktisk/
teknisk synsvinkel.

Tidlegare arkeologisk forskning har iliten grad hatt hØve. til å ta opp slike problemstillingar, daei berre har hatt ei mengd spissar å bygge på, men ytterst få
skaft og bogar.
I siste omgang skal ein bygge kulturhistoriske slut­
ningar på funna og funntilhØva.

Dei siste er svært spesielle,men einsarta, og dei krev sine eigne arkeologiske synsmåtar
som i detaljar (om ikkje i prinsipp) er ulike dei som gjeld
for vanlege jordfunn eller t.d. undervassfunn.

Tida vil viseom snØ- og is-arkeologien er aktuell nok til å bli ei lita
spesialgrein innafor faget.

Etter alt å dØmme kan det stadig

smelte fram meir materiale i fjellet.

-Dessutan vil det nok

etter kvart, ved hjelp av moderne teknologi og arbeidsmåtar,bli mogleg å gjera "u tgravingar" eller kunstig framsmelting isnØbreane.
Serleg på grunn av naturleg framsmelting som kan skje
att når som helst, gjeld det å gjennomarbeide problemstillin­
gane omkring funn og funntilhØve.

på den måten kan ein stå

klar med eit forskningsopplegg og vera i stand til å samle re­levanteobservasjonar på den korte tida da hØvet byr seg.

- 7 ­

3. FUNNOMRADE OG FUNNTILHØVE.
Funnmaterialet som her skal behandlast skriv seg frå
2snaufjellet i Oppdal kommune. Av kommunens areal (2.466 km ,litt større enn Vestfold fylke) er storparten fjellvidder.
Busetninga i bygda konsentrerer seg vesentleg til tre videdalarmar frå Oppdal sentrum: Mot sØr Drivdalen, mot vest
Blankbygda langs Drivas lØp mot LØnset og Sunndalen, mot nord­
aust den gamle elvedalen der Byna no renn, over mot Ulsberg og
Rennebu.

De~rehovuddalfØra er omgitt av store'fjellparti:

Trollheimen i nord, Sunndalsfjella i vest, Dovrefjell i sør.
I aust ligg lågare fjellområde over mot Innset og Kvikne.
Bygda grenser opp mot MØre og Romsdal i vest, Oppland i sØr,Hedmark i sØr og aust, og utgjer såleis eit slags geografisk
vedheng til SØr-TrØndelag fylke.
Mange stader i fjellområda ligg det snØfonner åretrundt.

Eigenlege isbrear er det ikkje tale om, dei kan snarast

kallast snØbrear, fonner.
o.h.

Dei er å finne hØgre enn ca. 1400 ID

Fonnene som har gitt pilefunn fell i tre grupper:a) Storbreen (ca. 1750-1850 m o.h.) ca. 9 km NA forSnØhetta, på Dovrefjell.
0,5 km brei.

SnØbreen er ca. 1,2 km lang, inntil(Pl. 15a).

b) SnØfonner langs fjelltoppane SissihØa, Kringsollen,
BrattfonnhØa og Leirtjørnkollen.

Desse hØene ligg på rad og

rekke omlag i setning N-S ca. 3-5 km aust for elva Vinstra, og
er dei hØgste toppane i den austlege delen av bygda.
ligg, mellom ca. 1450 og 1600 m o.h.
meter i tverrmål på det meste.
cj

Fonn neDei måler noen få hundre(Pl. 15-17).

Fo ner i Storlidalsfjella, i NV-delen av bygda,

innover mot Trollheimen.

Jfr. nr. 38, 52, 59.

Desse funnsta­

dene er ikkje nærare kjent eller undersØkt.
Alle fonnene under a) og b) ligg i austvendte fjell­sider og skrånar sterkt.
ca. 10

0

og 25

0

.

Storbreen har hallingsvinklar mellom

Dei andre fonnene er jamtover brattare.

Kor

mye dei kan smelte ned om sommaren, er avhengig av faktorar
som sommartemperatur, sommarnedbØr, vindretning og snØmengd

- 8 ­

frå vinteren fØr.

Likevel går dei ikkje heilt bort om somra­

ne under notids normale klimatilhØve.
ov~rflata påNår sornrnaren er ekstra varm, smeltar

fonnene ned til "garnrnalsnØen," som bygdefolk seier.

DettesnØlaget er mØrkt og skittent av smeltevatn og slam, og hardt
som is.

(Pl. 16c, 17b).

Vanleg7is er gammalsnØen dekt av

lysare og lausare snØlag frå dei siste vintrane.
17a).

(Pl. 16a,

Forutan nedsmeltinga på overflata går det også fØreseg smelting ved kantane.

At ei fonn har trekt seg ekstra

langt attende synest på det lyse beltet av reinskura, vege­
tasjonsfri stein rundt kantåne.
I samband med ein oversikt over målingar av norske
bre ar i 1936-37, da storparten av pilefunna i Oppdal vart
gjort, gir Fægri (1938, s. 4) eLn karakteristikk av dei kliI

matiske tilhØva nettopp da:"Alle de undersØkte breer har så­

ledes g4tt tilbake iår, til dels meget sterkt.

Det er nu 5.

år denne meget sterke tilbakegang fortsetter.

Somrene har desiste år vært meget varme, av månedene mai-september 1936 og
1937 ved stasjonene Bodø, Bergen og Oslo, er det bare septem­
ber 1936 i Oslo og juni 1937 i Oslo og 'Bergen som viser lave­re middeltemperatur enn normalt, alle andre måneder har værttil dels betydelig varmere enn normalen.

Også vintrene harvært overordentlig milde, især gjelder dette vinteren 1936-37
som for månedene november til januar var gjennemsnittlig 2,7varmere enn normalt på de nevnte steder.

Man oplevet.derfor

til dels snesmeltning i fjellet midtvinters.

Eftervinteren,februar og mars, var derimot koldere, gjennemsnittlig 0,7
under normalen.
fra Oslo -00Samtidig var imidlertid nedbØren - bortsett

meget liten, under 50% av normalen.

Heller ikke

under denne tid fikk derfor firnområdene særlig effektiv til­vekst.

- Det er derfor rimelig at alle beretninger fra fjel­

let går ut på at man aldri tidligere har oplevet så lite over­liggende sne."
Med omsyn til pila nr. 45/58 som vart funne i 1914,
er det verdt å notere, som Fægri (1938, s. Il) gjer:"Nettopp

sesongen 1913-14 er, bortsett fra de siste år, den eneste ibremålingenes historie da'a le de målte breer er gått tilbake."

-

9 ­

For å kunne vurdere korleis og kvirfor gjenstandar
har hamna i fonnene, blitt bevart der, og så kjem for dagenatt, må vi bygge på detaljar ved funnopplysningane. Tabellen
nedanfor gir eit oversyn over korleis funna er gruppert ihØve til fonnene.

Nedan- Oppå Ovan­ på ned- Ved
Uviss Utan tilfor
el.i for smelta kant, stad knytningområde ube­ ved
stemt fonn

Sum

Laust skaft
Kolv

18
l

O

2

3

5

12

O

40

l

O

O

l

O

O

3

Skaft + spiss

4

6

2

l

4

3

O

20

Laus spiss

7

2

l

O

2

5

21

38

Sum

30

9

5

4

12

20

21

101

Av dei 80 funna som er gjort i tilknytning til fon­ner, manglar vi opplysningar om 20 funn.

Ved kant av fonn(utan ~ærare spesifikasjon) er det gjort 12 funn.
te~andeAv dei res­48 funna er heile 30 gjort nedanfor nedre kant, 9 oppåeller i sjØlve fonna, og 5 ovanfor Øvre kant.
Årsakene til at så mange piler eller pilefragment
har hamna ved nerkant av fonnene er sikkert fleire.

Delsheng det nok saman med at snØ/ismassane har eit visst sig derfonna er.bratt og tjukk.

(Jfr. Fægri 1938, s. 8-10).

Inne­

frosne gjenstandar vil derfor i lØpet av fleire hundre år bli
ført ned til kanten, og der smelte fram.

Ein annan ting er

at snØ/is-lag over ein gjenstand kan smelte ned så gjenstanden
blir liggande fri oppå den hallande fonnflata, og så gli eller
bli skylt med slam og smeltevatn ned på berr mark.
avgjort vera skjedd med pila nr. 68/78.

Dette måJfr. funnlista.

Pila med jernspiss frå StorhØ, Lesja, vart funnenståande med spissen ii denne stilling

jorda.

Trass i det usannsynlege at pilskulle ha talt presset av snØ og is gjennom

tusen år, konkluderer Hougen (1937, s. 198) med at ho hadde
blitt ståande slik på berr mark da ho vart bortskoten, og
seinare er blitt dekt av snØfonn.

Fægri (1938, s. 10) forkas­,"

tar ein slik tanke, og kan tenke seg sig ijordmassane, soli­

- 10 ­

fluksjon, til forklaring på pila si stilling, som iallefallmå vera sekundær.

- Like sannsynleg er det vel at pila har

smelta fram til overflata av ein fonnrest ovanfor, og så har
sklidd ned derifrå og biitt ståande på berr

mark.

Pila

nr. C 28482 frå KjØlen, Lesja, vart også funne med spissen ibakken.
Ved funn frå sjØlve fonnoverflata er å merke seg atskaft og spiss i 6 av 8 tilfelle heng saman.

Desse pilene

synest å ha vore minst utsett for påkjenningar.

Ved over­kant er det nemleg like mange skaft utan som med spiss. Frå
nedre kant har berre 4 av 22 skaft tilhØrande spiss.

Forkla­ringa på det siste tilhØvet er nok at pilene er blitt tran­
sportert til nedre kant, og såleis utsett for påkjenningar.
Dessutan kan ei pil få hard medfart av vatn, slam, losnande
is og stein også etter at ho er komen nedom.smeltekanten.
Piler funnen ovan Øvre kant av ei fonn må ha legei den Øvre delen av fonna heilt til isen/snøen smelta bort.
Denne funngruppa kan brukast til vurdering av klima i tidle­
gare tider:Sia det tidspunktet da desse pilene v~rt nedfelt,

kan ikkje fonna ha vore så lita at dei har lege på berr markgjennom fleire somrar.

Eit treskaft på berr mark vil i lØpeav få år bli opptært.

I praksis må vi såleis rekne med atskafta vi finn att, har vore mista i permanent snø.

Alderenpå eit skaft viser derfor også ein minstealder for den perma­nente snØen på staden.

Jfr. Fægri 1938,s.5~6.

Utan at det er gjort glasiologiske spesialundersØ­kingar av dei funnførande fonnene, er det vanskeleg å seie
sikkert om det ut frå funntilhØva er mogleg.å finne fram til
metodiske prinsipp som kan gi haldepunkt for datering.

Noensynspunkt skal likevel nemnast.
I bre- og fonnsprekkar kan ein sjå lagdeling i isog snø.

(Pl. 17a).

Dersom klimaet blir kaldare år for år,

skulle det stadig bli attliggande meir og meir snØ, og nye lag
kan bygge

seg opp i ei fonp.

utan at fonna veks totalt.

Lagvis oppbygging kan ogsåkjeSnØmassane i ei hallande fonn sig

truleg sakte nedover, smeltar ved kantane, og g"ir derved "plass"til meir snØ i dei hØgreliggande partia.

Bortskotne piler kansåleis blir liggande i ein meiningsfylt stratigrafi også under- 11 ­

stabile klimatilhØve.

Problemet er berre at funna blir gjort

ved uvanleg sterk ·n~dsmelting, nettopp når lagdelinga er gatttapt.

Ved "utgtavin~" i isen kunne ein derimot sjØlsagt bruke

stratigrafien omlag sOm ved e~tutgraving ijord.

Ein må likevel vera merksam på skiplingar som kan haskj~dd'i nedsmeltingsperioder.
Piler
kan ha smeltaQlaus på•1
overflata ,og ha glidd nedover sk~åninga, for så å få ei sekun­
dzr plassering på fonnfia ta. '-'Ofte vil det Ver.a svært ulike
lag av fonna som ligg i dagen' på ulike stader, etter ei kraf­
tig overflatesmelting'.

(Jfr. pl. 15-17) .D~rsom pila ikkje.

kjem på gli, kan ho hamne i underliggande lag dersom nedsmel­,'

tinga held fram.

Ei pil kan derfor godt vera eldre eller

yngre enn del laget ho hamnar ik~n(eller på) sekundært.

Derimot

h6 vanskeleg vera yngre enn det lage~ som ligg direkte

over, det må vera danna ved nytt snØfall.
I tilknytning til desse synspunktamå ein vurdere
eit par sertrekk i den kronologiske fordelinga av funn frå,ulike fonner.

- Fonna i Leirtj Ørnkollen har gitt 13 funn frå

l;l.i'stor isk tid, derimot berre 3 funn frå jernalderen.

Bra tt­fonna er representert med 6 funn frå historisk tid, men berre
2 funn frå(yngre) jernalder. : Storbreen har derimot gitt 15

funn ,frå eldre jernalder, i frå yngr~ jern~lder og 2 frå his­torisk tid. ~onna i LeirtjØrnkollen er svært bratt ~g berrelita (i hØve til 'Storbreen). Jfr. pl. lSb-c.
Som namnet til­seier, har Brattfonna også sterk halling, og relativt kort av­
stand frå Øvre til nedre kant.
langt større flatevidd enn

Storbreen har

L~irtjørnkollfonnaog Brattfonna,

og har også slakkare skråning.
~(Pl. 16a-b).
(Pl. ISa).

To faktorar er som nemnt serleg avgjerand~ for kor­leis gjenstandar,smeltar fram av fonnene: Overflatesmelting ogden.~angsame rØrsla

i, sjØlve fonnene nedover ~ot smeltekanten.

- Overflatesmeltinga vil jam~over·føre til at dei yngste pile­ne fØrst kjem i dagen.
Slik smelting kan tenkast å vera størrepå slakke-enn på bratte ~oriner, når dei ligg austvendt.

I den

relativt slakke Storbreen kari da piler frå yngre jernalder og
historisk tid i stor utstrekning vera framsmelta og tapt tid­legare, til skilnad frå

Bra~tfonna og

fonna i

Leirtjørnkollen.

- 12 ­

RØrsla i snØmassane vil naturle·
bratt fonn enn i ei slakk.

vera større i ei

Eldre jernalders piler kan daallereide tidlegare ha blitt fØrt ut av Brattfonna og Leir­tjØrnkollfonna, medan dei enno finst i Storbreen.
Denne forklaringa på den geografiske og kronolo­
giske grupperinga av funna skulle vise at funnfordelinga-anskeleg kan brukast til slutningar om skiftanden jaktfrek­vens.

Dessutan har dei lause spissane funne ut. nom fonn­

lokalitetane

ikkje tilsvarande geografisk/kronologiske for­deling som fonnfunna.
Som det framgår av funnkatalogen og tabellen s. 9
får vi markerte funnkonsentrasjonar for piler ved fonner.
Ein lausfunnen spiss frå elles i fjellet representer·r sjØl­sagt ei bortskoten pil likså mye som eit fullt bevart skaft
med spiss frå ei fonn.

Har da fleire piler blitt skotne bort

ved fonnene enn elles i fjellet?

Problemet har mange sioer

som bør belysast.
a)"Funn-talet" frå fonnene blir nok litt for stort

ved at deler av same pil kan telle som fleire funn.

Saman­

likning mellom talet på spissar frå fonnene og elles gir kan­skje betre samanlikningsgrunnlag.

Likevel får vi ein konsen­

trasjon ved fonnene.
b) Fullstendige piler og deler av pileskaft (somberre finst bevart frå fonnene) er lettare å oppdaga enn lausespissar.

Dessuten er det lettare å sj å også lause spissar IYI

reinskura steingrunn ved nedsmelta fonner enn på grunn med
fjellvegetasjon.
c) Ein stor del av funna frå fonnene er gjort ved
systematisk leiting nettopp her.
d) Fonnene ligg generelt i fjellstrøk som også i ctag
er viktige reinsjaktområde.

Eit viktig aspekt er også ikorstor grad fonnene ligg i direkte tilknytning til faste trekk­
ruter ("løft") for reinen.

Dette spørsmålet har det ikkje

vore hØve til å avklare ' detalj enno.

- At jakta verkeleg

har gått for seg ved fonnene, tyder bogefragmentet (nr. 111)
frå Storbreen på, likeins det avskorne skaftstykket nr. 26.
I desse tilfella kan ein utelukke forklaring).

- 13 ­e) Etter som reinsdyr på varme dagar isommarhalv­året ofte held seg på og ved snØfonner, kan det tenkast at
dette har fØrt til meir jakt her enn elles.
f) Dersom jakta har føregått om sommaren, ville detveralettare for jegeren å finne att ei pil på berr mark enn
i snØen i ei fonn.

Til vanleg er snØen så laus at ei pil vil

skjera seg inn og bli bdrte.
g) Skadeskotne dyr med piler i seg kan i sommarhalv­året ha trekt opp mot fonnene på grunn av sårfeber og tørst.
Reinsknoklahe i nærleiken av nr. 45/58, 64/81 og 67/79 og
C 26953 kan ha ei slik forklaring.

(Det kan jo også dreie seg

om slakteavfall, utan at ein no veitk~).

om beina viste snittmer­

Dei fullste~dige pilene kan neppe forklarast på dennemåten, for eit dyr med ei utstikkande pil i seg vil helst komatil ~ knekke denne.
Dei siste tre synsmåtane bygger på sommarjakt som
føresetnad.
nærar~.

Problemet om jakttida er vanskeleg å avklareSåleis må også dei alternative forklaringane på funn­

mengda stå opne for nye undersØkingar.
Stilt overfor dei tre pilene som vart funne i nær­leiken av kvarandre ved StorhØ, Lesja, kjem Hougen (1937, s.
202) til at dei rimelegvis må vera bortskotne av "en og samme
jeger eller et jegerfølge." - Konklusjonen er vanske leg for­ståeleg etter som dei to skafta på ingen måte hØver til same
bogetypen.

Og spissane er av så ulike og lett daterbare typar

som ein kan vente det innafor jernalderen.

Hougens resonnementom jegerfØlge og samtidighet ført til at ein beinspiss frå
yngre romartid/folkevandringstid saman med ein vikingtids jern­
spiss vart pressa til ei datering midt i mellom, noe som passa
bra for den klØfta ispissen med fal.
Slike synspunkt på funnkonsentrasjon ved nedsmelta
fonner har liten verdi.

Ein må fØrst og fremst vera merksam

på at snØfonner kan samle opp og bevare bortskotne piler frå
alle tider da bogejakt har vore driven der, og at det i eit
lite nedsmeltningsområde er relativt lett å finne att mange av
pil~Neskelegsom har blitt nedfelt der.
å operere med.

"Funnkombinasjonar " er van­- 14 ­

4. GRUPPERING AV FUNNMA'rERIALET, FORIll-1ESSIG OG KRONOLOGISK.

Som eit grunnlag for nærare diskusjon av pilespissar
krev st ei avklaring i

terminologien.

Tekstfigur l gir eit

skjematisk ov~rsyn over detaljnemningar som i det følgande
er brukt på jernpilespissar.

Ein spiss har of tast to hovud­deler:. Blad, som er det direkte våpenet, og skjeftingsdelen
tange eller fal, som gir feste for skaftet.

Overgangen mel­lom blad og skjeftingsdel er ofte jamn og flytande.

Den de­len av bladet som ikkje har skjerande egger, er kalla bladrot.
Stundom sluttar eggene ved egghjØrne.
spisse delen av bladet.
eller avskrådd (d-f).

Odden er den fremste,

Eintange kan ha tangeavsats, rettEin avsats vil dele tangen itange­

stift (som går inn i skaftet) og tangehals (som ikkje direkte
blir nytta ved skjeftinga).

på same måten kan spissar med

fal ha ein falhals. frarnanfor sjølve holken der skaftet gårinn.

- Terminologien for pileskaft er enkel og direkte, og

gir seg vesentleg av seg sjØl.

--,

oD

-l
I
I

! .. , .... n~'E
c . ..:.:·A.)"

l

i

8L.~O

d

V

e

AVSkRAoD

r

AlAO

SLAD

SLADROTBLAMOT
fALHA:.. S

1FTa

Tekstfigur l.

bcNemningar på pilespissar.

W

.\(

FAl
lANGE.
1 ':'\G~S

RETT

Døme på bladformer:a) Breiblada med egghjØrner, b) Spissoval, c) Rombisk.
Ulike tangeavsatsar (d-f).
Terminology of arrowheads as used in this paper.
three typical blade forms.

Examples of

Variaus tang staps (d-f).

- 15 ­

4.1 S e i n

r o m a r t i dv a n d r i n g s t i d

f o l k e­(e a. 300-600 e. K r. ) .

- 12.

4.1.1

S P i s s a r.

N r.

l

4.1.1.1

Beinspissar.

Nr. l

- 2.

Frå eldre jernaiders graver og buplassfunn ligg det
fØre ein del beinpilespissar.

Materia et er såpass ueinsarta

og uoversiktleg at det ikkje gir grunnlag for eit større over­
syn her.
Reint generelt må vi tru leg rekne dei to beinspis­sane nr. 'log 2 som dei eldste spissane frå Oppdalsfjella.
form og storleik er dei nokså like.

IBåe har vore skjefta med

ein kort tangespiss, der det enno synestrestar av svart bin e­
middel, visstnok harpiks/tjøre.

Dei er forma av beinmateriale

med langsgåande open mergfure.

Skilnaden på dei er vesentleg

20

nr,].

har ein mothake og tjukkare bein omkring fura.
Nærståande parallellar til spissane finst

i

mose­

funnet Nydam I, i hovudsak datert til 300-talet e.Kr., og
Kragehul, frå omkring 500 e.Kr.

(Engelhardt 1865, pl. XII, fig.

18; 1867, s. 6 fig. e-h; BrØndsted 1960, s. 229 og 289).

Lik­nande beinspissar kjenner vi også frå Gotland, der dei tilhØ­rer slutten av romartid, og folkevandringstid.
Nerman 1914, s. 119.
47a, f.

(Almgren og

Textfigur 205-206, Taf. 44:613-616, Taf.

Nerman 1935, s. 88, Taf. 56:602-603).

I

Kjelmøy~funna frå Finnmark er slike spissar også representert (Solberg
1909, fig. 51, 64).

Mye talar for at store deler av Kjel øy­

funna må daterast til sein romartid/folkevandringstid (Gjessing
1935, s. 18).
nr.

- I fleire av desse nemnte funna finst formene

l og 2 side om side, så dei to spissane kan vera stort settsamtidige.

Dateringa må bli sein romartid/tidleg folkevandrings­

tid.
I lØpet av folkevandringstid får vi i Oppdal eit mar­kert innslag av jernspissar, og des se har truleg avlØyst bein­
spissane omlag ved midten av folkevandringstid.

Noe skille ifunksjon mellom bein- og jernspissar kan nemleg vanskeleg
visast, og vi har heller ingen gode funnkombinasjonar.

å­- 16 ­

Beinspissen pl. 12 Ab frå StorhØ, Lesja (Hougen
1937, fig. l og 3a-c) må på grunn av parallellane frå Skjong­hellaren på SunnmØre få ei tilsvarande datering som Oppdals­
spissane (BrØgger 1910, s. 17).

Avflata tangar som på StorhØ­spissen finst ofte representert i same funn som parallelane
til nr. l og 2.

4.1.1.2

Jernspissar med flat tange.

Nr. 3 - 12.

Spissane nr. 3 - 10 av typen R 540 utgjer ei gruppe
som er lett å skille ut.

Bladforma varierer mellom det

ei~eytterpunkt med jamnt boga eggliner (som nr. 4), til det andre,
eggliner med stumpt vinkel (som nr. 9).

I Grafferfunnet frå

SØr-Fron (Hougen 1932, fig. 2) finst desse variantane side om
side, og i det heile er det vanskeleg å avgjera kva denne
variasjonen kan innebera kronologisk.
Særkjennet ved typen er den flate tangen, eit trekk
som ikkje overlever folkevandringstid.

Typen er markert av­

grensa både i tid og geografisk utbreiing, slik Hougen (1932,s. 69) påpeikar.

Slike spissar finst i graver i innlandsdalanei SØr-Norge og som lausfunn frå hØgfjellet.

Også i Dalarna i

Sverige er typen representert (Serning 1966, pl. 101:12, 24).
Derimot er det ytterst uvanleg å finne typen i gravfunn frå
norske kystbygder.

I dei områda er jernpilespissane gjennom­gåande utstyrt med fal og for det mest smale blad (P. Fett
1938, fig. 47-53, s. 38).
Spissen nr. 12 er formmessig nær knytt til typen
R 540, både med omsyn til bladform og tange.

Dei nye elementa

er det doble bladet og tangeplanet stilt vinkelrett på hovud­
bladet.

Truleg er dette ein av dei eldste dobbeltblada spis­sane som er kjent.

Dei blir aldri serleg vanlege, men finsti yngre jernalder (type R 543) og inn i tidleg mellomalder.
(Jfr. J. Petersen 1919, s. 48).

Frå tidl eg merovingartid

finst eit eksemplar i StØrkestadfunnet (Hougen 1932, fig. Si.
Truleg er det ei funksjonelt bestemt spesialform, men det er
likevel uklart kva oppgåve desse spissane har hatt (jfr. s. 43).

- 17 ­

Den vesle spissen nr. 11 har ei bladform som ligg
utanfor grensane for R 540.

Førebildet er her tydelegvis

spydspissformer frå overgangen folkevandringstidjmerovingartid(Shetelig 1916-17, fig. 81 og 98; Jansbn et al.

19~2

fig. 54).

C.A. Nordman poengterer samanhengen og likskapen mellom pile~
spiss- og spydspissformer i jernalderen (Nordman 1944, s. 43
og 58).
Spissar med tangens plan vinkelrett
på bladets er
. .
.
~.

sjeldne.

I gravfunnet C 25321 (foto i tilvekst) frå Hov, Biri,

Oppland, finst

einsl~ksaman med to andre av vanleg type R 540.

Frå RØysland, Tinn, Telemark, er denne tangutforminga kjent i
eit lausfunn (C 28485).

Spissen pl. 12 Bb frå KjØlenfjella,

Lesja, har slik tange og bladform R 540.

4.1.2

Ska f t.
Grunnlaget for å ta ut el~re jeinalders skaft i funn­materialet er i fØrste rekke skjeftingsmåteh.

Frå Oppdalsfjellaligg det føre spissar med flat tange, som vist ovanfor.

Det erda naturlig at vi finn skaft med skjeftespalte til slike.

I

skjeftespalta på somme av desse (nr. 18, 21, 3"1) synest det åvera svake rustspor.

Elles kan ein ikkje sjå heilt bort frå atnoen av desse skafta også kan ha hatt beinspissar med flat tan­ge.

- Skafta med" skjeftespalte fell i to grupper, A og B, fØrst

og fremst på grunn av utforminga ved bakre ende.

4.1.2.1

Skaft type A." Nr. 16 - 18 (+ 13 - 15, 19 - 28?).
A-skafta verkar enklast utforma.

avflating, men inga utviding.

Bakre ende har ei

Strenghakket er tilnærma V-forma.

Dei fullstendige skafta er ca. 66-70 cm lange.
på dei er ca. 6-8 mm.
varierande.

Største tjukna

Tjuknefordeling og avsmalning er noe

Ingen skaft viser typiske og sikre spor etter sur­ring for styrefjØrer.

(Om nr. 16, jfr. s.

ikkje skyldast spesielt dårlege

64).

Dette kan

konserv~ringstilhØve, da

av dei har spor etter skjeftesurring i framenden.

noen

Skjeftespal a

- 18 ­er på dei fleste skoren slik at ho står på tvers av bogestavens
retning når pila ligg på strengen.
Ut frå avslutninga bak, tjukne og manglande fjØrsur­
ring, skulle skafta 13-15 hetst tilhØre A-typen.

- Bakre av­

slutning på nr. 19 har derimot ei svak fortjukning som kunne
minne om type B, men manglar surringsspor liksom' A-skafta.
Framenden er her litt ufullstendig og oppflisa, så skjefta­
spalta ikkjeer klar, men det synest noen restar av harpiks
frå skjeftinga.

Til dette skaftet har beinspissen nr. 2 hØrt,og dette skulle tilseie ei noe spesiell skjefting.

- Av nr.

20 er så lite bevart at det er vanskeleg!å seie kva skaft-type
det er.

- Nr. 21 har ein tjuknekurve som er mest i samsvar

med type B, men manglarspor etter fjØrsurring, trass i

atskaftet er bevart langt bakover.
Skaftfragrnenta nr. 22-28 er vanskeleg ! gruppere, da
ein ikkje veit kva-veg dei skal snu.

Av skafta nr. 13-28 er

berre to laga av anna treslag enn bjØrk: nr. 19 av furu, nr.
25 visstnok av vidje.
Skaftet med beinspiss frå Storhø,Lejsa (Hougen 1937
fig. l og 3) 1iknar type A i utforming ved bakre ende, og mang­lar også fjØrsurringsspor.
omlag som nr. 18a.

Tjuknekurven (pl. 12 Aa) er avrunda

Skilnaden frå A-skafta i Oppdal er serleg

lengda (heile 88 cm) og bladskjØtskjeftinga.Treslaget erbjØrk.
Skaftet C 28481 (pl. 12 Ba) fråKjØlenfj~lla, Lesja,

manglar bakre avslutning; bevart lengd er 58,5 cm, største
tjukne ca. 0,8 cm.

Trass-i at såpass mye er bevart, visest

ingen surringsspor bak.

Skaftet er derfor truleg av A-typen.

Det er kombinert med spiss som har tangens plan "vr idd" i hØvetil bladet.

4.1.2.2

Skaft type B.

Nr. 29 - 33 (+ 34?).

Fem praktisk tala fullstendige skaft utgjer ei gruppe(her kalla type B), som på viktige punkt viser klare skilnader
frå A-typen.
tange.

Sams tor båe typane er skjeftespalta for flatB-skafta har likevel spalta vendt same veg som streng­- 19 ­

hakket (dersom vi ser bort frå nr. 33, der spalta visstnok snur
som på A-skafta).
Fire av skafta måler ca. 70-75 cm i lengd, medan det
fjerde (nr. 31) ski l seg ut, berre 58,5 cm langt.

Normalt sy­

nest skafta av denne gruppa å ha ei største tjukne ca. 8-9 mm.
Uvanleg tynt, berre ca. 6 mm, er skaftet nr. 29, men dette sy­
nest da også tydeleg å vera ein delopptært.

Tjuknekurven forskafta nr. 30-33 viser ein nokså jamn auke frå framenden til
litt bak midten, for så å falle markert av bakerst.
B-skafta er altså i gjennomsnitt litt lengre og tjuk­
kare enn A-skafta frå O~pdal.

Den meir markerte tjuknekurven

har sam.nheng med avsmalninga bak, der B-skafta har harpiks­
re~tarog trådinntrykk som spor etter feste for styrefjØrer.

Nr. 32 har vore utstyrt med fire langsgåande fjører med 90

0mellomrom; på dei andre 'skafta kan talet ikkje fastslås.

Nr.

29 og 33 har berre inntrykk av surringstråden, og ingen restar
av tjØre/harpiks som dei andre.

Surringsspora er 11,5-15,5 cm

lange.
Det mest sermerkte kjenneteiknet for B-typen ~r like­vel den markerte "knappen" eller vulsten ved strenghakket.
Vulsten har rundt tverrsnitt.

Hakket er nærmast U-forma.

Med omsyn til skjefteenden er B-skafta avtynna eller
spissa på liknande måte som type A.

Nr. 31 har bevart skjefte­surring av senetråd, dekt og jamna med harpiks/tjøre, dei andre
har surringsspor.
Skafta nr. 29, 30, 32 er laga av furu; nr. 33 av ask,
berre nr. 31 av bjØrk.

Av alle typebestemte skaft frå Oppdal

er det berre B-skaft (+ nr. 19) som er laga av andre treslag
enn bjØrk.
Elles i Norge er det kjent berre eitt skaft av B­
typen, eit velbevart myrfunn frå Skaflestad, Førde, Sogn og.

Fjordane (B 10627).

Skaftet (av furu) er 67,2 cm langt, har

hatt 14,8 cm lang fjørsurring, der det er bevart harpiksrestar.
Talet på styrefjører kan ikkje avgjerast.

Tjuknekurven forskaftet (Pl. ~2 Ca) viser ei største tjukne ca. 8 mm ved mid­ten og ca. 15 cm bakover, i det heile svært lik kurven 30 a. ­Skjefteenden er spiss (utan spalte) med spor av festerniddel,
kanskje harpiks.

Skaftet har tydeleg vore utstyrt med ein

- 20 ­

falspiss, sikkert av jern.

(Jfr. Fett 1938, pl. 12).

Som

nemnt er falen eit kjenneteikn for folkevandringstids jern­
spissar i sør-norske kystbygder.

I ei myr på HarØy, Aukra,MØre og Romsdal, er funne framenden av eit skaft (furu) som
har hatt falspiss, og er7 mm tjukt (T 8853).
Dei danske mosefunna frå eldre ,jernalder ·inneheld
store mengder med pileskaft som nokså nært tilsvarar B-typen(Engelhardt 18~3, pl. 12, fig. 11; 1865, pl. 12, fig. 1-8,
1869, pl. 14, fig. 23).

Noe detaljert oversyn over desseskafta ligg ikkje fØre.

Tyd~~egvis basert

pUQlikasjonar, gir Alm (1930, s.

på Engelhardts

50~52)ei

oppsummering av

skafta, med mål i cm.
I Vimosefunnet måler skafta

ca~70-82,5 cm, i Thors­bjerg ifØlge Engelhardt ca. 67,5-91 cm (medan Alm seier "dessa
voro alla lika långa"(?)).

"Pilene" (truleg skaft + spiss)frå Nydam er 75,4-99,2 cm lange.

Største tjukna på skafta frå

Thorsbjerg og Vimose er omlag ei'n halv tomme, ca. 1,3 cm.

påskafta frå Kragehul er ikkje oppgitt mål.
Ettersom vi ikkje har noen statistikk over korleis
mengda av skaft fordeler seg innanfor dei oppgitt marginalleng­dene, er det vanskeleg å veta kva lengder som er mest vahlege
i mosefunna, og om variasjonen kan ha kronologisk samanheng.
Jamtover ser mosefunns-skafta ut til å vera lengreog tjukkare'enn dei norske B-skafta, truleg også med meir mar­kert avsmalning mot både endar frå midten.

Deimarkerte felles­

trekka er: Spor etter fjØrsurring (Thorsbjergskafta har hattfire styrefjØrer); ein utspart knapp ved bakre ende, og U-forma
strenghakk . " Dei sØr-skandinaviske skafta har hattspissar med,både fal, spiss tange og flat tange, både av bein og jern.
Dei omtala mosefunna spenner over eit tidsrom frå
100-talet til 500-talet e.Kr.

(i3rØndsted 1960, s. 229, 289).

B-skafta i Norge har vore i bruk i

folkevandringstid,utan at vi kan sette ei bakre tidsgrense for dei.

Skaftet nr.

32 må ha hatt ein jernspiss av. typen R 540 (jfr. funnlista),nr. 31 jernspiss med flat tange.
Den markert~formskilnaderimellom A- og B-skafta er
eit interessant fenomen.

Båe typene finst innafor det snevre

- 21 ­

fjellområdet i Oppdal, dei må båe daterast vesentleg til folke­
vandringstid.

Same slags boge kan truleg ha brukt båe slags

pileskaft, som igjen har vore utstyrt med flat-tange spissar av
jern for det meste.

Desse spissane har to ulike stillingar fortangens plan i hØve til bladet, jfr. ovanfor.

Dette kunne hasamanheng med den ulike retninga på skjeftespalta i dei to skaft­
typane .

(Jfr. s. 18 og 47).
Av serleg interesse er det å notere at A-skafte ved

si enkle form tydeleg viser likskap og saroanheng med dei stein­aldersskafta vi kjenner iiyngre jernalder.

Norden.

Dessutan lever forma vidare

B-skafta derimot er etter alt å dØmme krono­

logisk avgrensa til eldre jernalder, utan påvist tilknytning
framover eller bakover.
landet i- A-typen finst fØrebels berre i inn­

Sør-Norge, B-typen har sine parallellar i vestnorske

kystområde og i SØr-Skandinavia.

Kanskje med unntak av nr. 19,

som har antydning til eit tjukkare parti ved bakre ende, kan vi
ikkje påvise typologiske overgangsformer mellom dei to slags
skaft.

4.2

Mer o v i n g a r t i d

4.2.1

S P i s s a r.

(ca. 600 - 800 e.Kr.).

Nr. 35 - 37.

Som med så mange andre gjenstandsformer skjer ei mar­kert endring med pilespissane ved overgangen folkevandringstid­
merovingartid.

Dei "vestlandske" fal-spissane frå den fØrre

perioden finst att i ei kraftigare utgåvei Størkestadfunnet
frå Hallingdal,ca. 600 e.Kr.
20)(jfr. R 535).

(Hougen 1932, fig.

6, 1947, fig.

Men etter dette går falspissane av brukheilt til dei dukkar opp att isein mellomalder, og da visst­

nok berre på arrobrøstpiler.
FØrst og fremst er det skjeftingsmåten som endrar seg
i overgangstida: Både fal og flat tange blir erstatta med spisstange, til å stikke inn i eit hol i skaftet.

Tangen opptrerfØrst utan avsats, denne detaljen kjem inn i norsk materiale
ein gong på 700-talet.

Eit av dei aller tidlegaste eksempla

på spissar med spiss tange er Raknes-funnet frå Hammer, Osterøy.

- 22 ­

Spissane tilhØrer her ein gravfunnskombinasjon frå sein folke­
vandringsti~ein svært

uvanleg kombinasjon (Shetelig 1917, f'g.

54) .
Som of taste~tanganebladets rygg- og

firsidige~eggliner går over i tange'ns kantar.Jfr. 't~errsnitt nr. 35-36.
Rundhamra tange fØrekj~m også, visstnok vesentleg itidleg me­

rovingartid.
Som eit illustrerande dØme på bladformer frå mero­,

vingartid kan nemnast(SkjØlsvold 1969).

,j

....

fjellgravfu~ne~ frA. Eltdalen

i' Trysil

Tre viktige typar ~~ her, representert: Den.

spissovale (a), den rombiske (b-c) og typen.med egghj Ørner og.

,

størst breidd nedst på bladet (d),.jfr. tekstfigur l:a. Den
spissovale er den aller vanlegaste "bladf6;m~,...... i "yngre jernalder.

(R 539), og opptrer i mange varia~jonar.

Rombiske.'spissar

synest å vera ei spesiell meroving~rti4s f~i.m(jfr. Hougen 1947
fig. 46 (DØlia)) som er svært sjeldan å finrie seinare.

Spis­sane med egghjØrne er tolleg vanlege i merov~ng~rtid, men d nne
bladforma lever derimot vidare inn i mellomalderen.

Jfr. nr

36, 38, 39, 40, 54, dessutan Shetelig 1912, -fig. 422: Gjessing
1934, pl.

XXIII~

Hougen 1947, fig.

52.
-

I tillegg til desse må nemnast bladforma R 541, med
butt odd, ei vanleg form gjenn6~.heile yngre jernalder.
nr. 35, 43,, 51).

(Jfr.

Meir spesielle bladformer er det ikkjehØve til å gå inn på her.
Bladformer på p~lespissar har lang levetid og er i
det heile vanskeleg å bruke som konsekveptdateringsgrunn ag
Tangeutforminga gir derimot ein del haldepunkt.

At tangeav­satsen fØrst opptrer i slutten av merovingartid, har tidlegare
vore påpeika av J. Petersen (1919, s. 48).,

Problemet er berre

at tangar utan avsats framleis finst fram til ca. 900, i graver
ikkje heilt sjeldan kombinert med spissar som har avsats. Jfr.
t.d. Hougen 1947, fig.

52.

Generelt blir da haldepunktet

dette: Spissar med tange avsats er ikkje eldre enn ca. 750,
spissar utan avsats ikkje yngre enn ca. 900.
I si tidlegaste form har avsatsen visstnok vore laga
rett.

(Jfr. t.d. Gjessing 1934, pl. XXIII og XXVIII, dessutan

Nerman 1969, Taf. 303, nr. 2378-2386).

Den meir skrå avsatsen,

- 23 ­

som t.d. på nr. 43-46, slår fort igjennom og blir den mest van­lege i vikingtid.

Jfr. tekstfigur l.

Ut frå dette kan ingen spissar f.rå fjellet i Oppdal
heilt sikkert daterast til merovingartid.

Forma og storleikenpå dei små spissane nr. 35-36 synest likevel å indikere at dei
er så tidlege.

Nr. 37 vart datert til ca. 600 e.Kr. av Wencke

Slomann, medan tangen enno fanst bevart (jfr. funnlista) .

Alt

i alt blir merovingartidsinnslaget i pilematerialet frå Oppdal
heller spinkelt og usikkert.

4.2.2

Ska f t.

Nr. 61.

Berre eitt skaft frå Oppdal kan, under ein viss tvil,
reknast til merovingartid.

Nr. 61 hØrer nemleg saman med spis­

sen nr. 36, jfr. ovanfor.

Dette skaftet er merkbart tjukkare

enn A- og B-skafta, og har størst tjukne nær framenden.

Bakre

ende er ufullstendig, så utforminga her er ikkje kjent.

Sporetter fjørsurring er ikkje å sjå på den bevarte delen.

Skaftetmå ha vore minst ca. 60 cm langt.
Frå GalhØa i Jotunheimen kjenner vi eit skaft med til­hØrande liten og lett (9 g) spiss utan tangeavsats (C 17732,
pl. 12 Ea-b, LiestØi 1968, sp. 278, fig. a). : Skaftet har lik­nande tjuknekurve som nr. 61, spissen liknar nr. 35.

Skaftetendar i eit nærmast V-forma strenghakk, Og viser i så måte til­knytning til A-skafta.

Spor etter noe slag surring syn st berre

ved hakket; om det har vore fjØrfeste er uvisst.

Lengda påskaftet er berre 56,5 cm.
Frå båtfunnet i Kvalsund, Sunnmøre, ligg det fØre eilita klumppil av lauvtre, 54 cm lang med berre 5-6 cm langfjØrsurring.

Hakket er grunt og vidt.

vifteforma avflata utviding.

Den bakre enden har

I så måte viser skaftet nærare

tilknytning til A-skafta enn til B-skafta, jamvel om fjØrsur­
inga minner mest om dei siste.

Tverrsnittet på skaftet slik

det er bevart er ovalt, jfr. pl. 12 Da. :, (Shetelig og Johannese
1929, fig. 16; om datering: BrØgger og Shetelig 1950, s. 63).
Denne særeigne pila må truleg oppfattast som barneleike.

- 24 ­

4.3 V i k i n g t i d
4.3.1 S P i s s a r.

(ca. 800 - 1000 e.Kr.).
Nr. 38 - Slo

Vikingtids gravfunn har gitt eit rikt materiale av
pilespissar.

Noen bladformer som utelukkande tilhØrer denne

perioden er vanskeleg å peike ut.

Som tidlegare nemnt, kan

eit skille mellom merovingartid og vikingtid merkast på tange­
utforminga.

Grensene mellom vikingtidsformer og mellomalder­

former er vanskelegare.

Vi veit lite om kor lenge etter ca.

år 1000 dei har halde seg i
gravfunna.

bruk dei formene vi kjenner frå

Med dette atterhaldet, er det likevel på noveran­de kunnskapsnivå praktisk å gruppere enkelt.

Her vil eg der­for rekne som vikingtids spissar dei som har parallellar ivikingtids gravfunn, med den faktiske fremre grensa noe uklar
og flytande.
Mellom spissane som etter dette kan settast til
vikingtid, har vi variasjonar av dei tre bladformene som var
vanlegast i merovingartid.

Spissoval form (R 539) ser vi rep­resentert ved nr. 44-46, truleg også nr. 49.

Butt form med

største breidd nær odden (R 541) har nr. 43, 50, 51.

Brei­blada spissar med egghjØrne ligg fØre ivanleg utgåve ved nr.
38-39, medan nr. 40-41 er meir spesielle variantar.

Dei opp­tærte blada på nro 47-48 kan ha hatt egghjørne.
Den velbevarte spissen nr. 42 har ei ytterst sjel­
dan bladform til å vera frå vikingtid: Bladforma til R 540
frå folkevandringstid,

jfr. Hougen 1932, fig.

2-5.

Forma

dukkar her opp 3-400 år etter si tid, rein og uforfalska, men
med spiss tange og avsats.

Ein må verkeleg tenke seg at ein

vikingtidsjeger har funne ein oldsak i fjellet og gjort seg
nytte av han, ved å smi om tangen.
Eit nytt trekk som kjem inn i vikingtid, er eit flatteller konkavt hamra. parti på blad og tangehals.
visstnok 48 er dØme på dette.

(Jfr. R 537).

Nr. 40, 41 og

Noen gravfunn

skal også nemnast.
Av spissane frå Fiskevollen i Rendalsfjellet er eit
par flathamra ved bladrot/tangehals (C 24592, Hougen 1947,
fig. 49).

Storparten av dei talrike spissane i eit velbevart

- 25 ­

gravfunn frå AstestØlen, Eidfjord, Ulvik, Hordaland,
har større eller mindre fel~ som er nedhamra.

(B 7658)

Noen av dei

liknar svært på nr. 40 frå Oppdal, men manglar likevel midt­
line i det flate feltet.

Liknande

spiss~rfinst i eit grav­

funn frå Fyling, Vik, Gaular, Sogn og Fjordane (B 11470).
Smale flathamra midtparti finn vi på 6 spissar frå Moen, Ardal,
Sogn og Fjordane (B 8589).
Desse funna, saman med ein del stikkprØver, kan tyde
på at spissane med flathamring hØrer til yngre vikintid. Berreunntaksvis finn ein t.d. kombinasjonen flathamra felt og tangeutan avsats.

- Heilt flate blad finst svært sjeldan(jfr.

B 6735, Saarheim, Breim, Gloppen, Sogn og Fjordane).

4.3.2

S ka f t.

Nr. 42, 58, 59 (+ 607).

Grunnlaget for å datere fire skaft til vikintid, er
spissane som tre av dei hØrer saman med, nr. 42, 45, 38. Berrenr. 58 er fullstend{~ bevart.

Det er 69,5 cm langt, altså om­

lag som A-og B-skaft, medan tjukna
vanleg for der·typane.

eistørre enn det som var

Attjuknekurven 58 aliknar 32 a nokså

nøye, kjem seg nok delvis av at skaftet 58 har fjørsurring(over ca. 17 cm)

04 avtynning omlag som B-skafta.

Men omsyn

til avslutninga bak er derimot samanhengen med A-skafta klar.
Hakket er nærmast V-forma, skaftenden er avflata og har ingen
vulsteller knapp~jernalder- Dette er det einaste skaftet frå yngre

som~har-sikre spor

etter styrefjører.

Talet på fjØ­rer er uvisst.
Skaft nr. 59 har ei største tjukne ca. 1,0 cm, det
har vel også nr. 42 hatt.

Jamvel om desse skafta er ufullsten­

dige bak, kan vi sjå at dei ved sin grovleik og ein jamnt boga
tjuknekurve utgjerei gruppe saman med dei andre skafta frå
yngre jernalder.

- Nr. 60 har ikkje skjefte-enden bevart. Det

kan ha vore av A-typen, men tjukna gjer det vel så sannsynleg
at det hØrer til same gruppe som nr. 58.
To skaft funne utanfor Oppdal kan daterast til

vik~ng­tid, C 26652 b'frå Storhø, Lesja (Hougen 1937, fig. 6a-c) og
C 26953 frå Lomshorungen, Lesja (ill. i tilvekst).

Jfr. pl.

-

12 P-G.
sats.

26 ­

Båe har tilhørande spiss som R 539, med skrå tangeav­
Bortsett frå at StorhØ-pila har skjØtt skaft, er des sepilene nokså like.

Ei største tjukne ca. 9-10 mm samsvarer

bra med vikingtdsskafta frå Oppdal.
simpelt

strengh~kk

StorhØ-skaftet har eit

som kunne tyde på at det er sekundært laga.

Lomshorungen-skaftet er ufullstendig bak.

Dermed er den eigen­lege lengda på dei usikker, men avsmalninga kunne tilseie at
dei ikkje har vore over ca. 65 cm lange.
Skaftmaterialet frå yngre jernalder er for fragmen­
tarisk til at ein kan generalisere og påvise ein spesiell type,jamvel om enkelte særtrekk er vanlege.

Eit nært slektskap med

A-skafta frå eldre jernalder er tydeleg.

4.4

Tid l e g

4.4.1

(ca. 1000 - 1200?).

mel lom a I d e r

S P i s s a r.

Nr. 5-2 - 57 (i 55?).

Ved overgangen til kristen (og historisk) tid misser
vi gravfunna som jamføringsmateriale og dateringsgrunnlag forlausfunna frå fjellet.

Mellomalderutgravingar har førebels

gitt så få og tilfeldige funn som kan vera relevante for date­ringa av jaktpiler at ein berre må sjå bort frå denne daterings­måten.
Generelt kan ein bruke ein slags eliminasjonsmetodepå pilefunn frå fjellet: Dei pilespisstypane som ikkje harparallellar i førhistoriske funn, må helst vera frå historisktid.

I det materialet ein da får, kan armbrøstspissar klart

skillast ut.

Dei har ei karakteristisk form som finst kombi­

nert med ein lett kjenneleg skaft-type.

Jfr. s. 33.

Spissartil handbogepiler som da står att, er det moglegå inndele i,to grupper igjen: Dei som viser nært slektskap med vikingtids­
spissane, og dei som er avgjort ulike desse.

Da ein kan påvise

ei typologisk utvikling frå den fØrstnemnte til den andre grup­
pa, må den fØrstnemnte sikkert vera eldst.
Lausleg uttrykt vil eg datere fØrste gruppa til "tidI

leg mellomalder."Som ein freistand på konkret årstalavgren­sing antyder eg tidsrommet ca. 1000-1200.

Det må likevel

- 27 ­

understrekast at dette er eit framlegg bygd på spinkle halde­
punkt.
Til den tidlege gruppa kan 5 eller 6 spissar rek­
nast.

Tangeutforminga er framleis eit viktig kriterium for

grupperinga:

Avsatsen får ei avrundig (som på nr. 53 og 56)

eller ei fasettering som på nr. 52, 54 og 57.

Skilnaden er

så vidt merkbar f~å dei skrå avsatsane ein vanlegvis har ivikingtid.

Kantane på tangehalsen blir ofte nedhamra (jfr.

nr. 52, 53, 57) slik at tverrsnittet blir åttekanta.
halsen får ei innsdevring øvst.

Tange­

Dette siste trekket kan ein

likevel stundom finne tidlegare.
I

Stort sett blir det ein kombinasjon av fleire små og
vanskeleg definerbare detaljar ein må bygge grupperinga/date­ringa på.

Nr. 40,49 og 51 er truleg grensetilfelle mellom

vikingtid og mellomalder.
Tidlegare kjente bladformer lever vidare i mellom­
alder: Spissoval (nr. 52, 53) og brei med egghjørne nedst (nr.
54, 56).

Smalare variantar av den siste forma er representert

ved nr. 55 og 57 (nr. 55 hØrer nok elles til dei seinare mel­
lomaldersspissane).
Spesiell omtale krev spissen nr. 57.

Han verkar

framandsleg i funna frå Oppdal, serleg på grunn av den opphøgde,flate rygglina.

Dette er eit kjenneteikn for samiske pilespis­sar i offerfunn frå Nord-Sverige.

Også med omsyn til tange og

bladform har han nære parallellar idesse,funna, og ~ilhører

type 4 etter Sernings inndeling (Serning 1956, s. 84, pl. 5:4,
pl. 27:1-6).

Parallellar isør-norske fjellfunn synest å vera

ytterst få.
Trass i at nØyaktig datering av pilespisstypane i dei
samiske offerfunna fell vanskeleg, må dei i det vesentlege til­hØre tida ca. 1000-1200 (Serning 1956, s. 95).
Mellom Oppdalsspissane har Serning (1956, s. 83)
nemnt nr. 40 og 56 som tilhØrande sin type la og b, utan atsamanhengen verkar serleg overtydande.

Ein nærare likskap kanpåvisast mellom nr. 55 og ein spiss frå

offerp~assen Unna

(Serning 1956, pl. 26:7).

Saiva

Spissen nr. 55 stikk seg også mar­kert ut i Oppdalsfunna som heilskap, men bladforma finst i
Dalarna (Serning 1966, textfigur 7).

- 28 ­

Ein spiss frå Folldalsfjella i Hedmark (C 27047) har
flat, hØg ryggline som vitnar om samsik tilknytning.
svært lang tangehals må han sjåast isamanh~ng

Med einmed Sernings

type la (Serning 1956, s. 83), men tangekantane som går i
flukt med egg- og ryggliner tilseier nok eit eldre typologisk
stadium for Folldalsspissen.

Lange tangehalsar er vanlege idei yngste heidne gravene i Dalarna (Serning 1966, s. 44).

4.4.2

Ska f t.
Ingen spissar frå tidl eg mellomalder er kombinert med

skaft.

Vi ser da bort frå den vesle skaftbiten nr. 86 som tru­

leg hØrer til spissen nr. 52.
brukbare opplysningar.

Denne flisa kan jo ikkje gi oss

Funnmangelen gjer at vi blir ståande

utan haldepunkt til å påvise korleis og ~ pil~skafta har ut­
vikla seg frå yngre jernalders former til C-typen, eit viktig
punkt i historia om pil og boge her i landet.

4.5

Sei n

mel lom a l d e r

n y are(ca. 1200 - 17007).

Han d bog e p i l e r .

S P i s s a r.

(+ 557).

4.5.1

Nr. 62 - 74

tid

Den gruppa av spissar som ikkje kan kny tast til tid­legare periodar, må vera frå dei siste hundreåra pil og boge
var i bruk til jakt.

Vi får å gjera med ein periode som kan­skje kan vera ca. 500 år lang.
Formgrupperinga er langt enklare å greie ut enn tids­
stillinga.

To kjenneteikn er viktige ved dei yngste spissane:a) Skjemaet for tverrsnitt på blad og tange blir markert for­andra.

Sideflatene på den firkanta tangen går i flukt med el­ler i rett vinkel på bladets plan.

I yngre jernalder gjekk

kantane på tangen i framhåld av bladets egg- og ryggliner,
slik at sideflatene på tangen var stilt 45

0på bladets plan. ­Utanfor Oppdal finst enkelte unntak frå denne hovudregelen,t.d. B 6735 Saarhaim, Gloppen (sein vikingtid) med seinmellom­.,.
- 29 ­

alders tverrsnittskjema) .

b) Den regelmessige, stramme symme­

trien frå tidlegare tider er gått tapt.
og ·uregelmessige.

Formene blir slappe- Tendensar til både a) og b) var merkbare

i tidleg mellomalder.
på grunnlag av bladforma kan dei yngste handbogespis­sane delast inn i tre undergrupper, som delvis går over ikvar­

andre.
a) Spissane nr. 62-69.
blad med størst breidd nedst.

I det store og heile har de'

Jamvel om dei kan vera ei vida­refØring av spissar med egghjØrne, har dei avrunda eggliner ved
bladets største breidd.

Dei enkelte spissane varierer eln del

med omsyn til forholdet lengd/breidd og tjukna på bladet.
Truleg er dette ei lokal serform, dei sju spissane med kjent
funnstad er alle frå Leirtjørnkollen.

- Elles i SØr-Norge er

det svært sjeldan ein treffer på liknande spissar.
b) Spissane nr. 70-72, med langt, tynt spis60valt
blad.

- Overgangsformer finst i den fØrre gruppa.

bortimot spissovalt blad, langt, men tjukt.
tynt blad, men ikkje spissovalt.

Nr. 64 har

Nr. 65 og 68 har(Lang, smal bladform liknande

nr. 64 og 70 er elles kjent ~rå eit seint merovingartids grav­
funn ,frå Øverby, Hunn, Vardal, Oppland (C 26524.

Foto itil­

vekst).
c) Spissane nr. 73-74.

Bladforma er også her spiss­oval, men breiare og tjukkare i hØve til lengda enn på dei
føregåande.

Denne forma finst spreidd i fleire funn frå inn­landsområda.

(Jfr. t.d. C 26924, C 28575, C 28344, C 27783,

C 26216, C 24528, C 29628, C 27963).

- Tangen på nr. 73-74(liksom på nr. 55) er heilt forenkla og degenerert, avsatsen
manglar.

Nr. 73 er truleg påverka av den breie forma som kjen­

neteiknar armbrØstspissar,

jfr. nr. 120.

Eit par detaljar ved dei yngste handbogespissane
skal framhevast.

- Nr. 63, 64, 68 og 70 har vridd tan estift,liksom den eldre spissen nr. 52.

Alt i vikingtid finst enkelte

dØme, jfr. R 536 og ein av spissane frå Fyling (B 11470, jfr.
s. 25).

Likevel ser dette innslaget ut til å bli meir utbreiddfØrst i sein mellomalder.
også tangevriding.

ArmbrØstspissane nr. 114 og 121 har

- 30 ­

Ein annan detalj er utflating av eine sida på bladet.
Det gjeld serleg dei tynnblada spissane nr. 65, 68-71, dessutan
den vesle nr. 55.

Ei flat side er vanleg for armbrØstspissar,

jfr. nr. 114, 115, 117-120.
Desse felles detaljane på armbrØstspissar og hand­bogespissar indikerer i det minste delvis samtidighet mellom
dei to gruppene.

Med eit større materiale kunne kanskje slike

detaljar saman med bladformene brukast som haldepunkt for ein
relativ kronologi.
Tidsavgrensinga for handbogespissar av den yngste
gruppa kviler på at dei er yngre enn "tidleg mellomalders"spissar, at dei må vera delvis samtidige med armbrØstspissar,
at dei kan spenne over heile tidsrommet fram til bogar gjekk av
bruk.

Spissen nr. 73 hØrer elles til eit skaft som er C-14

datert til 1300 e.Kr. + 60 år.

·4.5.2Ska f t.

T Y P eC.

Nr. 75 - 84 (+ nr. 85 - 101?).

Den yngste gruppa av skaft omfattar dei som ikkje
finst kombinert med spissformer kjent frå jernaIders gravfunn,og heller ikkje tilhØrer skaft-typane som tidlegare er gjennom­gått.

Desse skafta bØr såleis vera frå mellomalderen.

Deiviser seg også å vera av ein spesiell type.

Seks av skafta erbåde fullstendige og har tilhØrande spissar.

Og spissane til­hØrer nettopp den "se in-mellomalderske" gruppa som ovanfor er
utskilt.
Lengda på C-skafta ligg mellom 58 og 65 cm.

Dei eraltså korte i samanlikning med dei fleste jernaldersskafta.
Maksimaltjukna er gjennomgåande større enn på eldre skaft,
0,9-1,15 cm.

Tjuknekurven kan variere sterkt.

Det viktigaste kjenneteiknet for typen er den bakre
avslutninga på skaftet, ei markert utviding med ovalt tverr­
snitt som er lett å skille ut frå knappen på B-skafta.
er U-forma eller (firkanta,

3,5-5,~

cm vidt.

Hakket

Skafta viser spor

etter styrefjØrer over ei lengd 15-17 cm., ',' Nr. 82 og 78 har
hatt trefjør~'~'~ nr.

75 berre to.

Til de,tte siste skaftet

finst faktisk den eine fjØra bevart (jfr. s. 62).

- 31 ­

Alle dei sikre skafta av C-typen er laga av bjØrk.
Såleis kan det verafuru) tilhører typen.

vilsamt om fragmenta nr. 96 og 97 (avDei korte skaftstykka nr. 92-101 er i

det heile vanskeleg å kny e

t~l

ei

bestemt tjuknekurve eller

skafttype.
Frå andre fjellområde i Norge er det ikkje funne
handbogeskaft frå mellomalder n.

Eg kjenner del:imot :e-it skaft

frå Bryggen 1 Bergen, pl. 12, R.

Det har ei lita utviding bak,som viser nindre likskap med Gppdalsskafta enn med ei par frå
Novgorod, jfr. Medved v 1966,

l. 11:1,5.

4.6 -S e i nro e l lom a ~ d e rn(c a. 1200 - l7QO?). A rm b I' ø s t
4.6.1

S P i s s a r.

a

I'

e

t 1 d

N r. 112 - 121.

Mellom dei spissa

som ikkje har parallellar ifor­historiske graver, er det ei gruppe som skil seg ut ved stor
breidd og tyngd.
form.

Bl det har meir eller mindre markert trekant­

T e slike spissar er fun e i skaft som klart viser at

det dreier seg om armbrøstpiler.

(Nr. 102, 103, 105).

Spissen R 547 er ei nokså vanleg form av armbrØstpilespissar.
Det er derfor svært vanskeleg å tru at to spissar av denne
forma høre

til i eit gravfunn frå Henu, Nes, Akershus, saman

med pilespissar og spydspiss fiå yngre jernalder.

Gjessing(1934, s. 41, pl. V) har også sterke mistankar om samanblanding

i dette funne .
Armbrøstspissane har meir eller mindre markerte tan­geavsatsar.

Sideflatene på tdngehalsen er vanlegvis stilt

likeins i hØve t11 bladets plan som på handboges~issane fråsein mellomalder; kantane er helst avskrådd eller avrunda.
Stort sett er formene på desse spissane meir regelmessige og
symmetriske enn
bogepiler.

å dei fleste av dei yngste spissane til hand­Smi-teknisk står dei likevel tilbake

jernalders spissar.

fo~ yngre- ut frå bladforma kanspissane·delast

inn i tre gruppe~, men desse går nokså jamnt over i kvarandre.
Tydelegast representerer nr. 113 trekantforma.

Ein- 32 ­

nær parallell er nr. 121"men denne har meir avrunda hjØrne.
Ei t fellestrekk for deito spis·sane. er :r~9'gilngapå bå@ _ si­
der av bladet.
Spissaræ Dr. 1.1 ~.l20 utgjer :.ei anna gruppe.

Utbog aeggliner og jamnare avruriding' ved ~-ste breidd av hl-adet
er her karakteristisk.

Eit ytterpunkt er representert i

120, som er omtrent spissoval.

også den kraftige falspi,ssen

nr. 112 kan reknast til danne gruppa.'
harski~el'ryqq1.lI~

nr.

-

Desse fem spissane

berre på d'en eine sida av bladet, og ermei.r el.ler-mindre avf.lata på den andre.
•

'. 'o

Den tredje gruppa..,~bestå~ avfig~~14-116. _ Frå~ører ODilag, rette

stump vinkel ved største breidd' av blada't-"

eggliner mot odden; den skarpare avsmalrdnga B3t- Eit uvanleg trekk ved.sni ttet på tangehalsen.

~ . barBiadii. bar de1Vf.s: cWf'l.ati'ng på eine.også nesten rette kantar .
sida.

ein

rir. 115 er det sekskanta tverr­"Tverr~nittskjemaet Il, for blad og tan­., ......

°l"

..

.

"

•

ge her minner noe em det som galdt for eldre nandbogespiliaar;
.

.

.'

det er likevel 'mindre truleg at;dette-'trekke-t skulle ha krono­
.

.'

.

.

~ Den vesle spissen nr.

logisk betydning i dette t11Lellet.

116 har' så smalt blad-a~\'d.et~e ~l:t .kan avqjerast om
han har tilhørt armbrøst-<eller handbOgettt,l.,:.

'.

Eit· tolleg stort materiale.

~..: ;",.

~v,:.bieie,meir eller.../........

f.,,mindre trekanta spissar er funne, bAde ± ~ygd aq fjell.

Deikan ha tange med og utan avsats; dei kan ha :flattange som
s1:lnælorner tverrstilt ihØve til· bladets plan, og dei kan ha,fal4"
1ted eit oversyn aver heile.

mateirial~i~jtån"id'et'kanskje
.
..
\

.~

vera råd å finne ein ~ ~lat1V JtJ:GDO~~~i.'ut +rå variasjo­. nane av formelement som bladform,' tangeform, vriding av tange­
stiften, rygging av bladet.
FØrebels mål, tidfesti.nga av sp±.ssane. frå Oppdals­
fjella bli

rømsleq~Prå skriftlege kjelderyeit vi at arm­brØst har vere i bruk vesentleg 1nnanfor tidsrommet ca. 1200­
1700.

Frå mellomalderutgravingar. manglar funn som kan datere'nærare 'dei pilespissfromene vi har frå fjellet.
DeriDDt er to andre hovudtypar av armbrØstsp1ssar
oftar~.representert i~ordiske by- og

borgtann: a) Den "inter­nasjonale" eller konti.nentale typen med kort,(smalt blad og

- 33 ­

faltLenk 1944, fig. 18, Alm 1947, fig. 17:2-3, Grieg 1933,

fig. 279).

b) Spiss til "dalpil," med lang, stakeforma tange­hals og liknande blad som den føregåand~ (Lenk 1944, fig. 17,
Grieg 1933, fig. 280).

Desse to typane er våpenpilespissar.

Dei smale tjukke blada ~ utforma for å slå gjennom panser og
Den beiblada'forma ~rå fjellet er fØrst og fremst

rustningar.

eintype til jaktbruk.
Ein spesiell spisstype var i seinmellomalderen kalla"skj.ekte."

Kva som ligg i nemninga, eruvisst.

Alm (1947, s.

172) tenker seg at det er ein halvmåneforma spiss med konkav
tverregg.

Lenk (1944, s. 1142) seier det er ein brei, flat

spiss med mothakar, utan å grunngi dette nærare.

Han sikta

truleg til ein type som ligg fØre med fal i noen få svenske
funn (Kjellmark 1941, fig~ l, 6, 7) og finst her i landet ogsåmed tange (LiestØi 1968, fig. l).
pilespissar.

Lenk skil skjekta frå jakt­

Men mothakespissen ha.r vi i eit fjellfunn frå,LiahØgda i Lærda~(B 6929 teikn. itiivekstf.

.

Olaus Magnus .(Il 7:7; 1912, s. 36) omtalar skjektersom breie pilespiS$fr ti! bruk mot hestane i ein ryttarhær.
Det ville, vera .naturle~ å bruke mot hestar den spisstypen som
var vanleg til storviltjakt.

Såleis kan vi vel neppe sjå bortfiå at "skjekta" nettopp er den meir eller mindre trekanta og
breie jaktpilespissen vi finn i fjellet.

4,.6.2Ska f t.

N r. 102 - 110.

At armbrØst og handboge på fleire måtar fungerer ulikt,
resulterer i ulike piler.

p~la til eit armbrøst kviler i ei

renne, der ho blir slått framover av ein 'tjukk streng.

Skaftethar derfor ikkje strenghakk bak slik som eit langbogeskaft(Payne-Gallwey 1903, s. 19, M dvedev 1966, s. 93).

ArmbrØst­pila har her berre ei avflating som er rett avskoren.

- Den

store krafta av den korte armb Østbogen gjer at pilene kan vera
korte og tunge i hØve tillangbog~piler.

Dei treng ikkje vera

bøye lege for å sno seg forbi bogestaven slik ei

langbo~epilskal.

(Eit velkjent fenomen som er kalla "The Archer's Para­dox."

Jfr. Meyer 1938, s. 41).

- 34 ­

Det er derfor lett å sortere ut armbrØstpileskaft i
funnrnaterialet.

Seks skaft har rett avslutning bak

Tjuknapå desse skafta gjer det mogleg å bestemme andre, ufullsten­
dige skaft på. det grunnlaget att.
Pilene fell i to grupper: Spisspiler og klumppiler.
Dei fØrste er dei vanlege med påsett spiss, til å trenge inn~

eller gjennom det ein skyt på.

Klumppiler har tjukk fram­ende med ei slagflate; dei skal slå ikkje trenge inn.

(Jfr.

s. 43).

4.6.2.1

Skaft til spisspiler.

Nr. 102 - 106.

Tre fullstendige skaft av dette slaget ligg fØre.
Dei er 43-59 cm lange.,

Største tjukna på dei er ved framen­den, og måler 1,4-1,7,~m.

Dei har hatt ca. 18-26 cm langfjørsurring.

på nr. lD3-104 synest det å vera spor etter tre

styrefjØrer.

Nr. 104 har truleg vore nesten like lang som nr.

103; nr. 106 kanskje omlag som nr. 105.

Om dei to fragmenta

verkeleg hØrer saman, er uvisst, men godt mogleg.

Alle skafta

er laga av bjørk.
To andre fullstendige :arrnbrØstpiler er funne i
norsk hØgfjell.

Båe desse har skjefting med fal.

sØr­

Den eine er

frå KjØlen, Lesja (C 28482, pl. 12, H) og har ca. 38 cm langt
skaft bak falen med største tjukne ca. 1,3 cm.
har nådd ca. 25 cm framom bakr~ ende.
1944, fig. 19.

FjØrsurringa

Pila er svært lik Lenk

Skaftever laga av bjørk.

Den andre pila er frå LiahØgda ovanfor Lærdal (B 6929,
teikn. i tilveksten).

Skaftet bak falen måler her ca. 39 cm,

og er ein nær parallell til det fØrre.
1,4 cm, fremst på skaftet.
ikkje finnast.

Største tjukne er ca.

Spor av fjørsurring skal visstnok

Skaftet er av ask.

Spissen har mothakar, like­vel kan ein finne att den vanlege trekantforma også her.
s.

33).

nærare.

(Jfr.

Denne pila her egikkje fått hØve til å undersØke

- 35 ­

4.6.2.2

Klumppiler (kolvar) .

Nr. 108 - 110.

Klumppiler blir of tast kalla kolvar.
det funne to heile og ein ufullstendig i Oppdal.
er det berre liten skilnad innbyrdes.
er ca. 43 og 50 cm.

Av slike er
Mellom desse

Lengda på dei to heile

Dei har største tjukna (ca. 2,4-2,8 cm)

ved framenden og smalnar nokså jamnt av bakover til midten.
på den rette slagflata i framenden er påsett ei jernplate.
Nr. 110 har ei separat jernplate nagla fast, medan det på nr.
108 og 109 er hovudet på sjØlve naglen som utgjer plata.

Nr.

108 og 110 har ei fure rundt skaftet framme ved jernplata,
truleg til snorfeste for skinn- eller tekstilovertrekk overslagplata.

- Kolvane viser ikkje spor etter styrefjører.

Dei

er laga av bjØrk.
Som bakgrunn for ein dateringsfreistnad skal noen
parallellar nemnast.

Frå utgravingane på Bryggen i Bergen har

eg sett fem kolvar, men har ikkje vurdert
ringar.

- Ein av kolvane frå

Brygg~nst~ptigrafiske date­(pl. 12, U) liknar ein

del på dei frå Oppdal: Lengda er 41 cm, tjukna ved framenden
ca. 3,6 cm.

Hovudet er likevel her klart avgrensa frå skaftet

som elles er 1,1-1,5 cm tjukt.

Framenden av ein annan kolv

har tynnare, men også konisk hovud.

Eit lite spinkelt skaft(pl. 12, U) har eit nærmast sylindrisk eller tØnneforma hovud
Denne kolven er 33 cm lang.
Visstnok ingen av des se har hatt skoning eller for­sterking i slagenden.

Derimot har to andre Brygge-skaft hattmetallinnlegg eller -mantel omkring fremre del av hovudet(funnr. 2980 og 3399).

Desse er likevel nokså ulike dei frå

Oppdal.
Frå Finland finst bevart armbrØstkolvar, visstnok
frå 1700-talet, som har påsett hovudforsterking av horn eller
masurbjØrk (Lenk 1944, fig.

20, 21; Sirelius, 1913, s. 23,

fig. 22, 23).

Kolvar liknande dei frå Bergen er avbilda av

Alm (1947, fig.

33 og 59).

Ein tilsvarande kolvtype har Linne

sett hos samar i Vasterbotten 1732 (Linne 1913, s. 169).
Den næraste parallellen til nr. 107-109 er ein ko v
frå Lappland avbilda av Berger & Gronbech 1931, fig. 118:1.
Skaftforma er lik, og slagenden er også beslått med jern.

-

36 ­

Kolven er truleg ikkje eldre enn 1700-talet.

Dette at hov ­det på Oppdals-kolvane går umerkeleg over iskaftet er truleg

generelt eit seint trekk, utvikla frå det koniske, avgrensa
hovudet som eit par av Brygge-funna har.

bet er rimeleg å

rekne kolvane t i l dei aller yngste pilefunna frå'Oppdalsfjella.
Kolven er ei pileform som er lite kjent, men kan i
dei få funna som ligg fØre, sporast attende til eldre s.eln­alder.

på den danske buplassen Holmegaard IVer det funne

eit eksemplar med sylindrisk hovud og stump spiss.
yn~rekØlleforma kolv-hovud fråMagleby Lang på Sjælland.
forsterking

Run e,

steinalder kjenner vifråDesse kolvane har ikkje hatt hovua­(Becker 1945a, fig: 4d, 5).

Rett avskorne pileskaft fanst i. Nydam Il (Engelhardt
1865, s. 31).

Dersom dei ikkje har hatt noe slag utviding iframenden, er det vel lite truleg at dei kan reknast som kol­var.

Den korte pila frå Kvalsundfunnet på Sunnmøre er dæri at

typisk nok.
Jfr. s.

23.

Framenden er her utvida til eit konisk slaghovud,(Shetelig 8. Johannessen 1929, fig. 16).

Lause hovud av bein/horn til kolvar kan stundom fin­nast.

Ein horngjenstandfrå Nyelv i

Finnmark har visstnok

vore til dette bruk (Gjessing 1942, s. 235, fig. 185).

Eit

merovingartids gl:'dvfunn frå Engholmen, KarlsØy i Troms, inne­
held beinhovud til kolvar.
Skaftet har gått inn iVI).

Skjeftinga har vore nokså spesiell:ei ipalte i

hovudet (Brøgger 1932, p __Beinhovud av Engholrn-typen skal vera funne igravene i Valsgarde, Upp1and, iutan isvartjordsområdet i

e1 av båt­Birka far.­eit jimtlandsk gravfunn frå sein vikingtid (Kjellmark

1939, s.

41, fig.

3).

Vilkuna (1950, s. 345-349) påpeikar at klumppi1er
har hatt ei vid utbreiing i

Nordaust-Eur~PBog

Nord-Asia, øgviser på språkhistorisk grunnlag at pileforma må vera eld­gammal.

- 37 -.

5

KONSTRUKSJON OG FUNKSJON.

TEKNISKE OG

PRAKTISKE DETALJAR VED PILER.
5.1

Inn l e i ing.
Pil og boge er to deler av eitt og same våpen. Bogen

er ein reiskap som overfØrer skyttaren sin armstyrke til pila,
prosjektilet, i form av rØsle-energi.

Tre viktige eigenskapar

som ein til alle tider har prØvd å gi pila, er lang rekkevidd;
gjennomslagskraft og ei flukt eller ein bane som kan bereknast,så flat som mogleg (slik at målet kan siktast inn)
1~67,

s. 29).

(Rausing

Gode resultat på desse tre felta er avhengig av

ei balansert utforming av både boge og pil, og ei innbyrdes
samstemming av pile-elementa og boge-elementa.

Som of tast kan

ein eigenskap ved ei pil betrast på kostnad av ein annan.
Desse formene for samspel er dessverre så kompliserte
at det er svært vanskeleg å

51ut~eseg til ukjente element ved

pil og boge ut frå noen få som ligg fØre i eit funn.
(1967, s. 162) er svært kategorisk i så måte:Rausing"it is impossible

to draw any conclusions as to the shape and size of an arrowfrom the arrowhead alone, and almost as impossible to draw any
conclusions as to the bow from the shape and size of the arrow. H
Han medgir likevel (l.c.):"There are, however, some generalrules which apply to all kinds of arrows."

Klopsteg, som tek

for seg fysiske lover og prinsipp som pil 'oC5/ boge bygger på,
seier:"Bow and arrow, and their use in cøml;>:i~ation, prese~t agreåt weal th of problems."(Klopsteg 1943 ,',s .. 177).

Dessutankjem det tilhØvet inn atinoderne bogeskytingslitteratur vesent­
leg omhandlar teori for målskyting, der vekta blir lagt på ei
stØ pileflukt fØrst og fremst.

I jaktskyting var gjennomslags­

kraft og såre-evne truleg vel så viktige eigenskapar ved ei pil
i mange tilfelle.

Fleire forskarar har peika på at bogeb ukan­

de folkeslag ofte legg lite vekt på treffsikkerhet i si utfor­
ming av pil og boge.

Jfr. Mylius s. 225, Pope 1923, s. 332,

Burke 1957, s. 187).

"To tell the truth, " åtvarar Longman

Walrond"no effective comparison is possible(1894, s. 87)&

between the highly specialized practise of modern English
archery and either the war archery of our forefathers or the- 38 ­

wild archery of savage tri.bes."
Trass i alle desse atterhald som ein stadig bØr hai minne, må ein prØve å analyserQ og

iiamanl;i.kn~ det.ljar

vedpile funna frå hØgfjellet for om mogleg å påvise og forklare
framtredande trekk i materialet.

I noen tilfelle synest det

å vera klar innbyrdes samanheng mellom utforminga av fleireelement på pilene, på bakgrunn av dei prinsipp som forskarar
har funne å vera gyldige for pil og boge generelt.

Dervedblir det lettare å peile inn kva faktorar og årsaker som harpåverka utviklinga.

Pil og boge er ein uhyre konservativ

reiskap, seier Reimer (1909,

Sl:

Ikkje desto mindre set'l).

denne reiskapen store krav til avstemming av~like'konstruk­sjonselement for at han i det heile skal funksjonere føremåls­tenleg.

Eit stadig forbruk og nylaging av piler (i mindre

grad bogar) vil nØdvendigvis føre til at variable element(som lengd, tjukne, vekt til dØmes) kan
leg

funksjo~el~ ut.frå~eir fastlagt~

bl~utvikla mest mog­fØresetnader.

Vedprøving og feiling har såleis bogeskyttarar i alle tider til
ein viss grad samstemt sine piler og bogar i samsvar med ål­
mengyldige prinsipp og lover.

Som of tast har ein vel ikkje

kjent desse prinsippa teqretisk, men fØlgt dei i praksis.
Ved å få oversyn over dei ulike formkombinasjonane
og -variasjonane synest det mogleg å rekne seg til enkelte
bakomliggande føresetnader og årsaker.

Serleg er det av

interesse å prØve å dra slutningar om kva~peboge som harvore brukt til ulike tider.
Med konstruksjonselement er her meint både delerav pilene (til dØmes spiss, skaft, tange, fjØrer) og materiel­le aspekt ved dei

5.2
5.2.1

p

(til oØmes

lengd, tjukne, vekt).

i l e s pJ:.. s s a r
Mat e r i a le

I nordisk steinalder har flint, kvarts og skifer istor utstrekning vore nytta som råstoff til pilespissar. Kor
vanleg det var med meir

forgjeqgel~ge bein-

og trespissar,

- 39 ­

det er vanskelegare å avgjera.

Bronse vart tydelegvis aldri(verken i tidleg metalltid eller seinare) noe vanleg materiale
til pilespissar, truleg fordi dette metallet var kostbart, og
pilespissar lett går tapt.
leg laga av bein eller horn.

I romartid vart spissane vesent­
Beinspissar, t.d. av Skjongtypen(pl. 12 Ab) synest klart å vise at det her er formtradisjon
frå skiferspissar som lever vidare (jfr. R 86).

Hardleiken iskifer og bein er såpass lik at dei to materiala kunne formast
på same måte, ved riping, skjering, saging og sliping.

Stortsett blir bein erstatta av jern i SØr-Norge i lØpet av folke­
vandringstid.

Truleg er det større tilgang på jern ved sida

av utvikla heimsleg smedhandverk som er årsak til dette. Berrei få tilfelle kan vi påvise at beinspissar har vore i bruklenger fram i tida.

l e i t merovingartids gravfunn frå Enghol­men, KarlsØy i Troms (Brøgger 1932,plansjespissar og slaghovud av bein, jfr. s. 36

VI)

og s.

.'

finst både
50.

Ved

hustuftfunn i Nordland har eindel beinspissar frå vikingtid
og tidleg mellomalder også kome for dagen.

".

Desse kan verasamiske (G.S. Munch 1967, fig. 8, s. 105, 114).

Slaghovud til

kolvar var hos samar på 1700-talet framleis laga av bein, jfr.
s.

35.

Scheffer ca. 1670 (1956, s. 274) nemner også spissar

av bein.
SoIh dØme.på at hardved- og beinspissar var i brukfram til mellomalder i Norden, viser Alm (1947, s. 173) og
Lenkt (1944, s. 141) til Kalevala og til spissane som finst
innskotne ved gluggane på harbret på Alvrosgården.
felle dreiar det seg om spissar til spesialbruk.

I båe til­
I Kalevala

er det tale om giftpilespissar, som ikkje treng å laga serleg
djupe sår for å ha full verknad.

Dei talrike, breie, skjeran­de jernspissane i norske funn tyder avgjort på at giftpiler
har vore sjeldne.

Olaus Magnus seier (Il, 7.2, 1912, s. 30):

"De (pilarna) som doppats i gift . . . . anvandes mot ursinningoch omanskliga motståndare.
forgj,.ftade pilar."

I onodan begagnar man dock eiMotfØrestillingane mot giftpiler har visst­

nok vore utbreidd hos mange folkeslag,

jfr. Adler 1901, s. 18,

Reimer 1908, s. 114, Rausing 1967, s. 60).

Til jakt på mat­vilt var det rimeleg nok risikabelt å bruke piler som kunne
forgifte kjØttet (Berger & GrØnbech 1931, s. 18).

- Med omsyn

- 40 ­

til spissane i veggen på Alvrosgården (som eg ikkje har hatthØve til å vurdere ved sjØlsyn'spØrs det om dei ikkje likegjerne kan tolkast som spor etter blinkskyting som etter
krigshandlingar.

Ein glugge er alltid eit lokkande skottmål.

Og til målskyting er det sjØlsagt ikkje naudsynt eller Ønske­leg å bruke spissar som er vanlege til jakt og strid.
Funna i Sør-Norge vitnar ialle hØve berre om metall

som materiale for jakt- og krigsspissar i yngre jernalder og
seinare.
brukt,

Ved sida av jern finst i noen få tilfelle koppar(T 8390, C 20948, C 25315, Ts. 4375;

jfr. Kjellmark

1941, Th. Petersen 1913, s. 15) utan at det her kan vurderast
kva bakgrunnen for det er.

5.2.2

B l a d for m
I noen tilfelle ser formene på pileblad ut til å hasamanheng med spydbladformer.

Som regel er likevel bladfor­

mene på pilespissar svært "seigliva", og kan relativt sjeldan
brukast som kronologiske haldepunkt, isolert sett.
Salmo 1938, s. 257).

(Jfr.

Fleire bladformer begynner i folkevand"ringstid og he Id seg i bruk inn i mellomalderen.

I gravfunna

gjennom heile yngre jernalder finn vi stadig pilesett med ulike
bladformer side om side, og same bladformkombinasjonen i funn
med fleire hundre års mellomrom, og i ulike deler av landet.
Bladformene kan såleis vanlegvis ikkje primært vera
resultat av lokalt smedhandverk eller ein snevert tidsavgrensa"mote".

Sekundært har not derimot desse faktorane spela eiviss rolle.

I stor grad må formskilnadene ha hatt funksjonelleårsaker.

identifisere dei ulike funksjonane er likevel ingaÅ

lett sak.
Er det til dØmes mogeleg å skille jaktspissar frå
krigsspissar?

- Berre i få tilfelle har vi grunnlag for det,

ser det ut til.

Jamvel om lausfunne spissar frå fjellet må

skrive seg frå jakt, kunne dei også godt ha tent som strids­våpen i andre hØve.

Om pilespissar finst saman med våpen igraver, treng dei ikkje vera våpenspissar, da vi ofte finn

- 41 ­

reiskap saman med våpen i graver.

Det same gjeld mosefunnafrå eldre jernalder, der det innimellom dei talrike våpna ogsåfinst reiskap.

Pilespissane her spenner over eit vidt form­

register, og er l ga både av bein og jern.
Med omsyn til eldre je. nalder i Norge, kan vi skimte
eit mønster:Før jernspissar kjem i

bruk (visstnok på 300-talet),må vi rekne med at beinspissar kan ha vore brukt både til jakt
og strid.

Etter at jernspissar får innpass, finn vi ei markert

geografisk/kulturell differensiering som ty. eleg ogsåhar .funk­,sjonsmessig inneburd.

Sp'ssane frå gra er og fjellfunn i inn­landets gode jaktområde har den spesielle frorna R 540.

I våpen­gravene (hellekister) i kystområda manglar dei, rnedan der finst
granne jernspissar som er sylforma eller tre- eller firegga.
Dei siste formene er helst utforma for å trenge gjennom rust­ningar,seg.

r~ngbrynjer til

dømes, slik Fett (1938, s. 43) tenker

Korvidt d~i få tviegga og breiare spissane frå same kyst­

miljø også tilhører krigspiler, er' eit spØrsmålscro.vel
enno
I .
bØr stå åpent.

Dei typiske'estlandske jernspissane synest å

mangle nesten totalt i dei tilgrens nde fjellområda, noe som
stør Fetts tolking av dei.

på Ves landet kan da truleg jakt­

spissar til vanleg ha vare laga av bein vidare gjennom heile
folkevandringstid.
Dei få granne spissane~54

frå yngre jernalder måvi avgjort rekne som stridsvåpen, til å trenge gjennom ring­
brynjevev.

(Jfr. Medvedev 1966, s. 55, LiestØl 1968, sp. 278,

fig. i-j).,LiestØi (l.c.

mei.ner at desse sylforma spissane

kan identifiserats med "broddar",emnt imellornalderkjelder,og dette verkar sannsynleg.
Av arrnbrøstspiss r er to hovudtypar, internasjonal
type og da.lpil (jfr. s. 32), u forma til krigsbruk.

Det ergranne og massive spissar, så dei betre skulle slå gjennom
rustningar.
For mellomalderens vedkomande kjem eit nytt moment
inn, som synest å gi krigspilespissane eit serpreg:
nisert hermakt gjorde rnasseproduksjo
Etter som ein dessutan i stridiJ~jeMeir orga­

av piler meir aktuell.
kunne gå og leite opp att

sine bortskotne piler, sl.ik ein vl11e gjera på jakt, var det
lagt langt mindre vekt på handverkskvaliteten.

Spissane vart

- 42 ­

laga spesielt for strid, til eingongsbruk.
for grovgjort og uregelmessig.

Utforminga er der­Denne tendensen verk ar i mindre

grad tilbake på jaktspissane, og er merkbar i mellomalderspis­sane frå Oppdalsfjella (jfr. s.

29).

Av tre-egga (sjeldnare fire-egga) spissar finst det
gjennom heile yngre jernalder eit visst innslag.

Dei manglar

i Oppdalsfjella, men på Rise-gravfeltet er det funne to spissar(C 5259, T 3613).

Dei er breiare og kraftigare enn dei fl eir­

egga på Vestlandet ii eggene.

folkevand~ingstid,og har ikkje innboging

Den fleiregga bladforma er tydelegvis komen frå

austlege ryttarnomadar som hunnar, sarmatar og madjarar(Serning 1966, s. 50, jfr. Medvedev 1966, s. 54).
Fett (1936, s. 11) meiner på grunnlag av noen funn
frå jaktområde at dei tre-egga spissane har vore brukt til
jakt.

Serning (1966, s. 50) peikar på trekk ved utbreiinga

som talar mot ei slik tolkning.
funn frå ca. 550-600 e.Kr.

Dei ligg fØre i to jegergrav­(Hougen 1932, fig.

5 og 6), men erogså vanleg i graver som ikkje har fangstmannspreg.
seint mellomalders funn frå Tydal, Sør-Trøndelag,leit(T 2855), låg

ein tre-egga spiss saman med dalpiler, våpenspissar til arm­brØst.

- Medvedev (1966, s. 58) hevdar at tre-egga spissarI

har vore brukt i strid mot kavalleri og til jakt mot storvilt.
Det synest klart at spissar med stjerneforma tverr­
snitt ville skjera sterkt blØdande sår, og såleis egne seg
store dyr, på jakt eller i kamp.

otNår Almgren (1963, s. 239)

påviser at dei finst i graver med rideutstyr, kunne jo dettetyde på at spissane har vore brukt iryttarkamp, mot hestar.

Mellom fjellfunna ligg det føre andre bladformer som
er nokså spesielle og sikkert har hatt sin eigen funksjon.
a) KIØftspissar (jfr. R 551) har vore nytta til fugle­
jakt, det rår det utbreidd semje om (LiestØl 1968, sp. 276,
Medvedev 1966, s. 73).

på Storhø, L sja, er t.d. ein slik

funnen (Hougen 1937, fig. 5), derimot ingen i Oppdalsfjella.
Frå gravfeltet på Rise nede i bygda kjenner vi(T 869 og T 3614).

- Medan~itvanleg pileblad

likevel tolett ville.'skrense av på den tjukke fjØrhammen på ein fugl, kan klØft­bladet "kile seg omkring" bein, hals eller vingebein, og kan­skje klyppe av ein del av fuglekroppen.

Elles kan jo to oddar

- 43 ­

lettare treffe målet enn ein.
b) Spissar med dobbelt blad, det eine framfor det
andre (jfr. nr. 12 og 41; R 543) fØrekjem stundom.
å vera spesielt vanleg i Dalarne
Hackman 1938, s. 81).

Dei synest(Serning 1966, s. 48-49,·fr.

Kva spesiell funksjon dei har hat, er

noe uklart, bortsett frå at ein slik spiss vil skjera eit kors­
forma blØdesår.
c) Kolvar (klumppiler) bLi.r i fØrste rekke rekna so
piler mot små pelsdyr, der ein vil unngå å skade skinnet.
treklatrande pelsdyr hadde ei ein ekstra fØremon.
at pil og dyr vart nagla fast hØgt opp i treets. 55 og 97).

Ein

Mot

nngjekk(Medvedev 1966,

Desse pilene har derfor ikkje spiss, berre eitslaghovud, - med eller utan skoning av hardare materiale (jfr.
s.

35).

- Butte piler har likevel også vore brukt til minst

to andre føremål.

Til målskyting trong ein ofte ingen spiss.

Om Einar Tambarskjelve er fortalt, som prov på krafta i boge­
skottet hans, at han skaut ein bakkak61fr gjennom ei rå oksehud(Falk 1914, s. 98).

Bakkak61fr er tydelegvis ei nemning for ei

butt pil til bruk i skotbakki (noe slag skytebane).

Dei kol­vane som er funne i Bergen er vel helst målskytingspiler (jfr.
s.

35).

I

seinmellomalderen vart "papegØyeskyting" svært

populært i europeiske byar.

Tyske handverkarar i Bergen fekk

år 1497 tildelt eit jordområde til slike tevlingar (Alm 1947,
s. 175).

Til papegØyeskyting og anna blinkskyting vart nytta

butte piler ifØlge Olaus Magnus(XV l og 6, vignettar, 1916,

s. 128 og 133).
Som leike- og Øvingspil for ungar hadde kolven eit
tredje bruksområde.

Pila frå Kvalsund (jfr. s.

23) er så kort

at ein vanskeleg kan tenke seg denne brukt til vaksensma nsboge.
I nord-asiatisk pilemateriale finst korte og butte "barnepi er"(Adler 1901, s. 14, 22).
d) Deim~iselforma

spissane med rett eller boga tverr­

egg representerer truleg ein spesialisert jakttype.

så vidt eg

kjenner til er dei ikkje kjent frå sør-norsk hØgfjell.
rikt utstyrte pilefunnet frå Fyling, Vik i Sogn,
finst ein slik spiss som er uvanleg brei.

I det(jfr. s. 25)(Jfr. LiestØi 1968,

sp. 278, g).

Meiselspissane er vanlegast å finne i Nord-Sverigeog Finland.

Bortsett frå at dei etter alt å dØmme er jaktspissar,

- 44 ­

er det vanskeleg å konkretisere funksjonen nærare (Serning
1960, s. 52, Hackman 1938, s. 80-84).

Hackman set pileforma

i samband med ei utsegn av Olaus Magn s(VII.l. 1912, s. 29­30): .. .... for att forjaga skadliga vilddjur, hvarhelst demota, såsom den forskrackliga bjornen oeh vargen, til hvilkas
bekampande man tiliverkar breda pilar, skarpa som rakknifvar,
for att kunna genomtranga deras tathåriga palsar."- Det er

mogleg at tverregga spissar har hatt som funksjon å skjera
over musklar og sener hos farlege rovdyr, slik at rØrslene
vart hemma, om skottet ikkje var drepande(Vilkuna 1950, s.

353-4) .

rO Norge og Norden har svært sjel­
dan mothakar (agnorer), noe som var nokså vanleg med beinspis­sane frå eldre jernalder. på jakt var det da og å lite å opp­
nå med agnorspissar, dersom dyret ikkje stupte straks eller
etter kort tid. Drepe-evna låg fØrst og fremst i ein effektivt
skjerande spiss. Om spissen satt laust eller fast i eit let­tare såra dyr, var av lita interesse.
Dersom dyret kom seg
unna og kreperte utanfor rekkevidd, var jo kjØttet tapt. Dette
gjeld mat- og pelsvilt. Mot rovdyr (skadedyr) kunne det vel
ha sin hensikt med mothakar, så dyret ikkje kunne slite ut att
pila og få såret lækt (Medvedev 1966, s. 56).
på same måte var nok også agnorspissar ekstra far­Jernpilespissane

lege og verkningsfulle i strid.

Den som var såra, kunne ikkje

lett få ut spissen utan store smerter og blodtap.

Den vel­kjente historia om Tormod Kolbrunarskald under slaget på
Stiklestad illustrerer dette godt.

- Likevel er det fØrst

med armbrØstpilene i sein mellomalder at vi i Norden får noe
merkbart innslag av mothakespissar att, jfr. s.

33.

Ascham(1545 B fal. 19) nemner at engelske langbogespissar på hanstid hadde mothakar.

H ath (1961, s. 17) hevdar merkeleg nok

at mothakespissar i England vart brukstrid, utan å grunngi dette nærare.

til jakt meir enn til- I så fa l måe hensik­ten vera å få stor skjærebreidd på eggene utan at vekta var
for stor.

(Jfr. LiestØi sp. 278, fig. l).
Avflating av bladet, eit trekk som her til lands

vesentleg gjer seg gjeldande frå sein vikingtid og utover,

-

- -

------------- 45 ­

kan ha hatt same funksjon.

Konkavt nedhamra felt på bladet(jfr. nr. 40) kan dessutan ha tent som blodfurer.

Serlegviktige har desse omsyna visstnok ikkje vore, dei nedhamra
felta er vel for ein stor del motebestemt pryd.

- Heil flat­

hamring av ei av bladsidene kjem tydelegvis inn i samband med
armbrøst, jfr. pl. 11.

Kanskje heng denne utforminga saman

med enklare hamringsteknikk; kanskje gjorde ein skilnad på
over- og underside på bladet som vel låg horisontalt på arm­
brøstet.
Etter at ein del markante spesialformer hermed er ut­
skilt, er det naturleg å spØrre i kva grad skilnadene mellom
meir vanlege bladformer har funksjonelle årsaker.

Ei viss av­

klaring på problemet kan ein vel berre få ved ein analyse av
spisskombinasjonane i gravfunn, og eit oversyn over geografisk
utbreiing av hovudformene både i grav- og lausfunn.
Her skal berre understrekast at breie blacl med egg­
hjørne (tekstfigur l, a) er påfallande vanlege både i fjellfunn
og gravfunn i Oppdal.

Storparten av dei bestembare spissanefrå yngre jernalder i Oppdal har denne forma, omlag 25 ekspl.
I dei to fjellgravfunna frå Kongsvoll og Allmannsranden er dei
representert (C 318, C 5258, C 22996 c, T 5143, T 5509,
T 18550 b-c, ~ 18757 a, T 18817 d-e, T 18819 h, T 18820 b,
T 18822 ml.

- Elles i landetsynest forma å vera mest vanleg

i fjell og indre bygder.

Alt tyder på at denne bladforma førstog fremst er til bruk ved jakt mot større dyr.
Generelt blir breiblada spissar rekna som serleg
eigna til jakt, fordi dei skjer over muskelvev og lagar sterkeblØdningar (Reimer 1909, s. '113, 162-3, Pope 1923, s. 370-1,
Klopsteg 1943,

5.2.3

s.189~

Rausing 1967, s. 164).

S kje f t ing sin n r e t n ing
I kapittel 4 er skjeftingsdelen på spissane brukt som

hovudgrunnlag for kronologisk gruppering.

Dette elementet vi­

ser seg å vera svært påverkeleg for stadige endringar.

I detfØlgande skal den funksjonelle bakgrunnen for variasjonane- 46 ­

vurderast; å klarlegge kvar og korleis endringane har oppstått
og breidd seg, det er likevel spØrsmål som ikkje kan takast
opp i denne samanhengen.

5.2.3.1

Tange
Skjefting med tange er den vanlegaste skjeftnings­måten frå steinalder og fram til nyare tid i Norden.

I det

aktuelle jernaldersmaterialet kan ein skille mellom eindel
tydelege variantar.

5.2.3.1.1

Einsidig avflata tange
Denne utforminga er representert ved beinspissar frå

eldre jernalder, jfr. StorhØ-spissen (pl. 12 Ab) og BrØgger
1909, fig.

5-14.

Skjeftinga i dette tilfellet vart utfØrt

ved lasking (bladskjøt) som framstilt av Hougen (1937, s. 198,fig.

3a-b).

Skjeftingssidene på tange og skaft har sikkert

vore limt med eitt eller anna bindemiddel (kanskje fiskelimeller harpiks) og vel også omlinda med tråd eller fiberband.
Laskskjefting har visstnok sjeldan vore praktisert på piler
med steinspissar, og ikkje på jernspissar.

FØremonen med den­ne skjeftemåten var sikkert at ein kunne unngå splintring av
skaftenden, medan skjeftinga elles truleg var veikare enn vedtangar som gjekk inn i skaftet, eller skaft som"gjekk inn ifal.

5.2.3.1.2

Tosidig avflata tange
Denne varianten blir elles kalla flat tange. Tangenvart innpassa i ei spalte i

skaftenden, festa med bindemiddel,

og skaftenden surra med sener.

Nr. 12, 18 og 31 er dØme på

det siste, med an andre skaft berre viser spor etter surringa.
Allereide isteinalderen var denne skjeftinga i bruk1957, s. 120 øvst, Troels-Smith 1959, fig.

4,(BrØndsted

jfr. dessutan

- 47 ­

T 16056, avb. i tilvekst).

I eldre jernalder har ein del av

beinspissane i Norden slik skjefting.

(Jfr. t.d. sØrskandi­naviske mosefunn og Solberg 1909, s. 42-45).

Dei fleste av

eldre jernalders piler frå Oppdal har denne skjeftemåten.
E'

ulemp~

med ein slik tangeh~rsikkert vore at hanverka som ein kile som lett sprengte skaftet når spissen slo
mot noe hardt.

Dette synest å ve

dei gjekk av bruk.

ein praktisk årsak til at

Da dei dukkar opp att i

er det på grovgjorte armbrØstspissar.

s in mellomalder,Ovanfor (s.

41)

er

hevda at det i det siste tilfellet nok ofte er tale om krigs­
piler til "eingongsbruk," der det hadde mindre å seie om Ekaf­
tet vart Ødelagt.
Den flate tangen ligg i dei fleste tilfelle iplan som bladet, sjeldnare på tvers som'på nr. 11.

~ame

Dette til­hØvet gjeld både folkevandringstid og seinare mellomalder. Kva
bakgrunnen for variasjonen i tangeplanet er, er uklart.

.
folkevandringstid er det nærliggande 'a tru atI

pl~variasjonen

mellom tange og blad har samanheng med planvariasjon mello~skjeftespalte og strenghakk (jfr. s.

21), slik at bogestavens

lengderetning har lege i bladets plan.

Dette siste var

regel i mellomalderen (Dreyer 1936, s. 147), og synes å

~in

~å

igjen i nyare pilemateriale (jfr. Pope 1923, pl. 54-56).

Menomsyn til nordasiatiske piler har Adler (1901, s. 20) notert
same egel for breiblada
varierande bladplan.

~p'ssar,medan lange smale spissar har

Adler er uvis

på forklaringa.

Hans

refleksjonar om horisontalt kontra vertik.lt sår når p' a slårinn, synest heilt irrelevant, fordi at pil~r vil vri seg ilufta, serleg dei med fjØr, for dei roterGr.

- Derimot vilbladplan parallelt med bogestaven tillate pila å dragast maksi­
malt langt tilbake, så spissen glir opp på sida av bogestaven,utan at eit breitt blad dermed lagar sideforskyvning i pile­
retninga.

(Og handa som held bogen vil ha god

p'ila blir dratt passe langt tilbake).
ville innverknaden vera mindre.

kontrol~ med

Med smaleatpil~sp1.s.r

på ingen av langbogepilene

frå Oppdal kan ein no lenger fastslå bladplan i høve til streng­hakk, jfr. s. 118.

_. 48 ­5.2.3.1.3

Spiss tange
Yngre jernalders og mellomalders pilespissar ha.r i

dei fleste tilfelle rund eller kantet tange til å stikke ieit hol i skaftet.

Korvidt tangespissane i steinalder harvare skjefta i eit tilsvarande hol, eller i ei sidefure sompå Vinkel Mose-skaftet (Troels-Smith 1961, fig.

2-4) er ennouklart.
Dei to beinspissane nr. l og 2 frå Oppdal har av­
spissa, nærmast tresidig skjefte-ende (som knapt kan kallast
eigenleg tange).

Dei kan vanskeleg ha fått plass i eit hol,snarast må vi tenke oss ei sidefure i enden av skaftet.
spissane ha.r harpiksrestar i endane.

BåeVed ein gjennomgang av

mosefunna er det truleg mogleg å avklare skjeftingsdetaljar
for slike spissar.
Jernspissar med spiss tange kan delast inn i to
grupper, dei med og dei utan tangeavsats.

5.2.3.1.3.1

Spiss tange utan avsats

Denne tange forma er einerådande i storparten av mero­
vingartid.

Som det framgår av nr. 36/61 har tangen gått inn i

eit hol i skaftenden.

Truleg har dette vare ein stØdigare

skjeftingsmåte enn flat tange i skjeftespalte.
om den nemnte pila har hatt skjeftesurring.

Det er uvisst

Galhø-pila (jfr.

pl. 12 Eb og LiestØl 1968 r sp. 278, a) har restar av surring"
Med denne tangeforma ville ein fortsatt vera utsett
for at tangen kilte seg inn og sprengte skaftenden.

Dette ersikkert grunnen til at sl'k tange går av bruk i lØpet av tidaca. 750-900 her til lands, og at detaljen med avsats slår gjen­nom.

I sein mellomalder da ein ikkje lenger legg slik omsut

og flid i utforminga av spissane, fell tangeavsatsen delvisbort igjen, vel av same grunn som at flate tangar opptrer igjen(jfr. s. 47).
I vikingtids funn med spissar både med og utan tange­
avsats, synest det å vera ein tendens at dei som har avsats, ertyngre enn dei utan.

Samanhengen er nok den at det røyner

-

49 ­

hardare på skjeftinga til ei tung pil enn ei lett.

5.2.3.1.3.2

Spiss tange med avsats

Frå han dukkar opp på 700-talet gjennomgår tange av­
satsen ein del endringar som har kronologisk betydning, jfr.
kapittel 4.

l si tidlegaste utforming er han rett.

Hensikten

med avsats er klar: Avsatsen skal stø imot enden av skaftet,så tangen ikkje sprenger seg inn.

l løpet av ca. hundre år

blir avskrådde avsatsar vanlege.

Dei har vare enklare å laga,og har vel vist seg å gjera tilstrekkeleg verknad fordi skaft­
enden var surra.

Sjå tekstf gur l, d-f.

l yngre jernalder og tidleg mellomalder har tangensom regel eit firkanta tverrsnitt der kantane går over i egg­og ryggliner på bladet.

Seinare blir derimot to av tangesidene

hamra i plan med bladet.

Kva denne detaljen ved smi teknikken

inneber reint praktisk, er uvisst.
Noen mellomalderspissar har vridd tangestift. Sliknavarvriding kan ha tent to funksjonar: a) Stiften har fåttbetre

feste i skaftet.

b) Ein tangestift kunne brukast som

navar til å bora skjeftehol i nye eller reparerte skaft.

5.2.3.2

Fal
Da jernspissar i eldre jernalder korn i bruk på Vest­

landet, vart dei utstyrt med fal.

Tydelegvis er det skjef­

tingsmåten for spyd som er fØrebilde.

(Dei tidlegare pile­

spissane av stein og bein hadde hatt tange, og det får ogsåjernspissane i innlandet).

Fal er sikkert ein stØdigare

skjeftemåte enn tange, men kanskje noe meir arbeidskrevande.
At falskjefting er solid, kan vera årsaka til at denne metoden
seinare blir nytta til kraftige armbrØstpiler, i sein mellom­
alder.

- 50

5.2.3.3.

Skjeftespalte i pilespissen
I noen sjeldne

spalte i spissen.

il felle har skaftet gått inn i ei

Det gjeld beinhovud til kolvar (BrØgger

1932, pl. VI, Kjellmark 1939, fig. 3, LiestØl 1968, sp. 278,k) og noen odd-spissar (Solberg 1909, fig.

60 og 66).

pilespissar har hatt slik skjefting er ikkje kjent.

At jern­(Heller

ikkje ligg det fØre jernspissar med skjeftingsfure som påskiferspissar av SunderØytypen (Gjessing 1942, fig. 135-137)).

5.2.4

Vek t
Pilespissar frå fjellet er som regel så godt bevarte

at opphaveleg vekt kan fastslås med l g nØyaktighet.

Det kanneppe vera tvil om at spiss-vekta (som utgjer ein vesentleg
del av den totale pilevekta) er eit viktig aspekt ved spissa­ne, og ein faktor som har nær samanheng med pila si utformingog eigenskapar.

Lite er kjent om vekt på pilespissar tidle­gare.
Som bakgrunn for norske jernspissar skal nemnast atarabiske krigspiler frå sein mellomalder skulle vega ca. 42­
57 g og spissen derav ein sju-del (ca. 6-8 g).

Noe liknande

gjeld for russiske piler frå 15- og 1600-talet.

Gammalrussis­

ke spissar frå 900-1300-talet vog ca. 8-10 g, ein femdel av
total pilevekt.

Spissar frå nellomalder i Novgorod veg ca.

3-20 g, i gjennomsnitt 10 g !Medvedev 1966, s. 52).
Som ei rettesnor når det gjeld å skille pilespissar
frå andre spissar, til dØ es spydspissar, seier Rausing (1967,
s. 164): "Generally speaking, anything weighing more than
200 grains(13 g) including the material used to attach it to

the shaft, should not be a cepted as an arrowhead."- Ei så

låg vektgrense får svært lita meining sett i lys av jernspis­sane i norske funn.

Spissane til handbogepiler frå Oppdals­

fjella veg 8-51 g.

Gjennomsnittsvekta ligg på ca. 27 g.

ArmbrØstpilespissane veg ca. 32-78 g.
Variasjonane har til ein viss grad samanheng med
kronologisk utvikling,jfr. tekstfigur 2.

Grense- og gjennom­

- 51 ­

snittsverdiane viser marker e forskyvningar frå eldre jernaldertil vikingtid/tidleg mellomalder.

Ved overgangen til mellom­

alder får vi eit markert innslag av ekstra tunge spissar, somvektmessig dannar ei gruppe for seg sjØl (jfr. s.

76).

Når

vi reknar med desse spissane, blir gjennomsnittsvekta for viking­tid svært lik den for mdllomaldergruppene, 30-32 g.
brØstspissane sett under eit
vekt, ca. 52 g.

- Arm­

har vesentleg hØgre gjennomsnitts­(Armbrøstspissar frå russisk mellomalder var

vanlegvis 18-30 g, men mange også 30-50 g (Medvedev 1966, s. 93
I

Utviklinga av ,gjennomsnittsvekta viser to markerte
sprang: Det eine skjer ilomalder.

sein v~kingtid, det andre i sein mel­

Eit tredje sprang v~lle ein nok ha fått i eldre

jernalder mellom bein- og jernspissar, dersom ein hadde hatt
...

1,.'.

materiale til å vise det.

-

lektfo skyvninga i sein mellom­

alder er eit resultat av større bogekraft i armbrøst enn i hand­boge, det synest klart.

'I vikingtid indiker-er

spissvekt~ einlike kraftig handboge som seinare, og kraftigare enn før (jfr.
nedanfor).
For å kaste lys over vektfordelinga i lausfunna, er
det naturleg å trekke inn godt bevar e spiss-samlingar frå gra­ver.

Der er det rimelegå rekn

med same boge.

at spissane har vore skotne

Tekstfig. 3 il ustrerer vektvarisjonen innan

noen funn frå yng e jernalder der spissvekt let seg måle.
Gravfunna, som elles er noe tilfeldig valte,- skriv seg frå
fjell og innlandsdalar og må ha liknande jaktbakgrunn som Opp­
d~lsspissane.

På noen få dårleg bevarte spissar er opphaveleg

vekt skjØnnsmessig anslått, utan at det skulle bli vesentlege
feil i heilskapsbildet.

I gravfunnet frå AstestØlen har egfått ve t berre på ein deav

sp~ssane.

ntere sant er det å sjå ein tendens til låg vekt imerovingartid ogsa~c_trekket er lett å tolke.

~'~ig.

Stort3, DØli-funnet, utan at dette
de.'

1

l

g~ennomsnittsvekta

seg noenlunde jamn frå folkevandr ngstid til y gl.e.;..' gid.

Den markerte vektauken ved dette siste punktet er i tekstfig.
2 representert ved funna frå Kongsvoll og AstestØlen, derspissar på 30-40 g gjer seg merkbart gjeldande.
Eit poeng som tekstfig. 2 viser, er vektvariasjonen(t l vanleg minst la g) innan dei enkelte gravfunna.

Bogejegeren- 52 ­ELDRE JERNALDERMEROVINGERT ID

VIKINGTIDTI OLE G MELLOMALDER

SEIN MELLOMALDER (handbogel

SEIN MELLOMALDER (armbrost)

Ogram~ benspiss med bestemt vekt
B,jernspiss med bestemt vekt

D jernspiss med anslått ve kt

Tekstfigur 2. Vekt på pilespissane frå Oppdalsfjella.
kronologisk gruppert.
Weight of arrowheads from the Oppdal mountains,chronologically grouped.

-

53 ­

LOFOSS, VALDRES

Ca 550-600 eKr(Hougen1932 fig.5)

C 24607

ELTDALEN, TRYSIL

Ca. 600 e.Kr.
(Skjolsvold 1969 fig.13)

C 32693

DaLlA, FOLLDAL

600-talet e Kr
(Hougen 1947 fig. 46)

C 23971OVERBY, VARDAL

Ca 750-800 eKr.
(Foto i tilvekst)

C 26524GRININGSDALEN, SJODALEN

Ca 800-850 eKr.
(Hougen1947 fig.46l

C 20188

FISKEVOLLEN, RENDALEN

Ca 900 - 950 e.Kr.
(Hougen 1947 fig.49l

C 24592

KONGSVOLL, OPPDAL

900-talet eKr(Hougen 1947 fig. 52)

C 22996ÅSTESTOLEN, EIDFJORD

Ca. 950 -1 000 e. Kr.
(16 av 32 spissar)

B

7658

ogram
Tekstfigur 3.

20

60

Vekt på pilespissar i yngre jernalders graver.

Weight of arrawheads in late Iran Age graves.
triangles indicate average weight.

Black

80

- 54 ­

har altså hatt piler med nokså ulike eigenskapar, sikkert tilulik bruk.

Ved moderne blinkskyting er det svært viktig at

ein har sett av like tunge og likt forma piler til same frå­stand (Roberts 1801, s. 153, Harrison 1834, s. 26-27, Meyer
1938, s. 37-40, Klopsteg 1943, s. 177).

Til jaktbruk er ikkje

dette så avgjerande, da ein stadig må operere med ulike skott­hald, vurdert ved augnemål.
Ulik vekt og storleik grunnar seg neppe på vanskar
med å smi jamtunge spissar.

Eit slåande trekk ved yngre jern­alders pilespissar er jo det presise og regelmessige smihand­verket.

- Jegeren hadde bruk for piler og spissar av ulik

vekt.

Lette spissar kunne gjera pila lettare og derved auke

skottvidda.

på kort hald kunne ein bruke tyngre piler.

store dyr var dette ein føremon.

Mot

Kraftige spissar med effek­

tive breie blad kom da til sin rett.

Tunge piler utnyttar

bogeenergien meir effektivt enn lette, og gir auka gjennom­slagskraft (Reimer 1908, s. 113 og 161, Pope 1923, s. 359,
364, Klopsteg 1943, s. 180 og 190).

Men det er naturleg nok

berre innafor visse grenser ein kan auke vekta på piler til
same boge, utan at det fØrer med seg alvorlege ulemper forskyteteknikken.

Ein markert auke i maksimalvekt frå ei gruppe

pilespissar til ei anna, skulle tilseie kraftigare boge (underden fØresetnad at ein har hatt interesse av eigenskapane tiltunge piler).

Dette synest bestemt å vera tilfelle med dei

ca. 40-50 g tunge spissar frå sein vikingtid/tidleg mellomal­der.

At spissane på dette tidspunktet har hØgre maksimalvek­

ter enn seinare, medan bogen (handboge) skulle vera av same
type, er eit interessant fenomen: Når nye muligheter åpnar seg
på eit område, har vi generelt ein tendens til fØrst å utnytte
desse til det ytste, finne ei grense, for så seinare å avstem­me det nye til meir generelle krav.

Kanskje er dette også for­klaringa på dei tyngste armbrØstspissane.
Er det no slik at tyngre spissar automatisk har gittstørre total pilevekt?

Det låg nær å tru det,

jfr. nedanfor.

Berre i få tilfelle har vi kombinasjonen spiss og fullstendig
skaft, og noverande skaftvekt er nok ein dellågare enn den
opphavelege (jfr. s.
skaft som~ynest66).

C-typen utgjer likevel ei gruppe

relativt godt bevarte, også vektmessig.

I- 55 ­
55,.------------------------,

~

50

45

40

35

o
ø

30

E

~ l:-:-gr.""m,...-----.,5~--.l2,..-O---},2~5~---f"]O--],!r-,--,k-O----..,.,Ir---d,.
SPISSVEKT

Tekstfigur 4.
Spissvekt i hØve til total pilevekt.
skaftnummer, bokstavar skafttypar.

Tal viser

Correlation of arrowhead weight and total arrow weight.
Numerals refer to shaft numbers, letters to shaft types.
10

~
25

§]
§]

20

§l
~

,..15

'">
,..

w

~

"" .

"-E

"'" grim
"''''

15

20

SPI SSVEK T

Tekstfigur 5.

25

JO

]5

40

45

50

Spissvekt i høve til vekt på skaft av C-typen.

Weight of type C shafts correlated to weight of their arrow­heads.
55r-----------------------......,

50

.,

"­

""..,
" E

2 5~-----;;l;]O:------:l:-J5---',L,O---4J,-5--~50

III u ':::g,:::.m-::--;,5;------;;l:20;;------f.

SPISSVEKT

Tekstfigur 6.

Spissvekt i høve til volum på skaft av C-typen.

Weight of type C shafts correlated to volume of their arrow­heads.

- 56 ­

denne gruppa finst 6 kombinasjonar spiss/skaft.
Dersom ein (med varsemd) skal bruke dette materia­
let, kan vi av tekstfigur 4 sjå at auka spissvekt fØrer til
auke i total pilevekt..

Påfa

ande er det likevel at

e

e

ett

kaft og omvendt, tekstfigur 5"

Kor tilfeldfg er så deno era

e ve ta?

spissar er kombinert
har vi iskaftvolumet (jfr. s.

66).

Eit visst korrektivTilhØvet me lomivekt og skaftvolum (tekstfigur 6) viser ein liknande tende s
som tekstfigur 5.
Dette er noe uventa.

Etter vanleg regel skulle tun­ge spissar kreve stivare, kraftigare skaft for å få gode flukt­
eigenskapar, jfr. s.

61.

Og dersom vi ser på gjenno s' tlegspissvekt, skaftlengd og skaft-tjukne for heile kronologiske
grupper (eldre jernalder og sein mellomalder, f'ntilhØvet gjeld gruppene i mellom.
inn i mønsteret.

a

dette

Likeins fell armbrøstpi ene(Materialet frå yngre jernalder og tidleg

mellomalder er for ufullstendig til å kunne trekka

Tidsgruppe

Gjennomsnitt
sp' ssvekt

Gjennomsnitt
skaftlengd

Stø steskafttju e

Eldre jernalder

16,5 g69 cm

7-9 nunSein m.a. handboge

30

g

61 cm

9­

52

g

52 cm

1,4­ , 7 mm

"

5.3
5.3.1

" "

armbrØst

, 5 mmSka f tMat e r i a l e
Dei aller fleste skafta frå Oppdal er laga av bjØrk.

Unntaka konsentrerer seg til eldre jernalder, med 4 skaft av
furu og eitt av ask. Elles finst det tre udaterte skaftfrag­ment: Nr. 25 av vidje(?)

0g nr. 96-97 av furu.

Furuskaftet

nr. 91 må vera frå mellomalderen, etter tjukna å dØmme.
fleste andre skafta

fr~

Dei

norske fjell er også av bjØrk, menarmbrØstpila fra LiahØgda (B 6929) har skaft av ask.
I steinalderen synest furu å ha vore meir vanleg

- 57 ­

brukt til skaft.

Skafta frå Vinkel Mose og Sistranda (T 16056)

er av furu, visstnok også dei frå SunderØy og Loshult (Troels­
Smith 1961, s. 128, Nicolaissen 1909, s. 118, Petersso
s. 124).

Klumppila

frå Holmegaard IVer av bjørk, andre skaft­

stykke i same funn av beinved (Viburnum opulus)s. 66, 88).

(Becker 1945a,

Ask er representert ved to ufullstendige skaft frå

Muldbjerg (Troels-Smith 1959, s. 106).
(s.

1950,

Skaflestadskaftet19) frå eldre jernalder er av furu.

- Treslaget i dei

sørskandinaviske mosefunnskafta er visstnok ikkje undersØkt. ­Alm (1947, s. 156) nemner sveitsiske

armbrøstpileskaft av ask.

BjØrk er den dag l dag halden for å vera det bestematerialet til jaktpiler, fordi bjØrka er seig, og likevel stivog fast i veden.
krokne.

Ei ulempe er at bjørkepiler lett kan slå seg,

Furupiler er gode, men har lettare for å breste.

er også godt materiale.

Ask(Jfr. Ascham 1545 B fole 13, Harrison

1834, s. 27, Longman og Walrond 1894,s. 304, Pope 1923, s. 361,
Dreyer 1936, s. 283, Meyer 1938, s. 34, Reichart og Keasey 1940,
S.

23, Heath 1961, s. 18, Rausing 1967, s. 163).

Arabarane

brukte i mellomalderen raud furu, ceder, barlind til sine skaft(Medvedev 1966, s. 49).
BjØrk og furu er treslag som finst både i ei fjell­bygd som Oppdal og i ei kystbygd.

Ask veks derimot ikkje i

Oppdal, og kan neppe ha gjort det i eldre jernalder heller. påMØre-kysten finn ein ask, og elles sØrover kysten.

Pila avask, eller i alle hØve sjølve materialet, må såleis vera lnn­
ført til bygda.

på anna grunnlag verkar det sannsynleg atfuruskaft også skriv seg frå kysten (jfr.

S.

102).

Arringskurvane viser at skafta er laga av tolleg
kraftig ved.

Moderne pilemakarar ville tilrå at strenghakket

blir skore på tvers av årringane (Dreyer 1936, s. 284).

påskaftet frå Vinkel Mose er dette gjort, og Troels-Smith (1961,
S.

130) meiner det er medvite gjort, og ikkje tilfeldig.

Undersøking av Oppdals-skafta gir ingen stØnad for eit sliktsyn.

Berre 8 skaft har hakket innskore på tvers av årringane:

Nr. 15, 29, 30, 32, 75, 77, 79, 81.

Visstnok 10 skaft har

hakket omlag langs årringane: Nr. 13, 14, 17, 18, 19, 31, 33,
40, 80, 82(?) tmedan ca. 5 skaft har hakket på skrå i hØvetil årringane: Nr. 16, 58, 76, 78, 83(?).

- 58 ­

ArmbrØstskafta har som n

nt ikkje strenghakk, berre

ei rett avs oren av lat'ng.

å n . l 2, 103, 107 er avflatin­

ga laga slik at strengen vil

reffe skaftenden langsetter år­

ringane, på nr. 105, l 8, l 9å skrå, men på i gen av skafta

på tvers.

Det siste sk

le vera det beste, men desse skafta

er jo elles svært solide.

Dessuten har armbrØst langt tjukka­

re bogestreng enn handbogar.
Av dette synest å gå fram at det ikkje har vore
noe vekt på å skjera ska
hØve

t~l

og strenghakket i eit visst

vedstrukturen i ska ta, og om mogleg å unngå slike

skader som skaft

5.3.2

e de

agt

r. 79 og 80 harått.

Ska f t f o r mså lenge ein har rette skaft med rundt tverrsnitt,kan skaftforma uttrykka st grafisk ved ein kurve i eit akse­syste , med tjukne avsett langs den eine aksen og lengd langs
den andre.

Som grunnlag for formvurdering er alle skaftfunnafrå Opp al dokumentert på denne måten, jfr. plansjar.

(Dia­

gramf rklaring pl. 10).
Ein ski10fte mellom fire hovudformer av skaft.
a) Sylindriske (jamntjukke i ful

lengd, b) Koniske (avsmal­

nande framanfrå og bakover); c) Kon ske (avsmalnande frå

jør­

festet og framover), d) TØnne arma (avsmalnande frå midten

ot(LoQgman & Walrond 1894, s. 308, Meyer 1938, s.

36,

båe endar)

Rausing 1967, s. 166).
To skaft frå Oppdal nærmar seg sylindrisk form:
Nr. 79 og 84.

Bortimot koniske (avsmalnande bakover) er nr.

80 og 85, forutan armbrØstskafta.
frå fjØrfestet synest å v r

Avsmalning framover omlag

e't k'e neteikn for skaft av B­

typen (t.d. nr. 30-33, jfr. pl. 12 Ca).

Symmetrisk tØnnefo rna

er nr. 18, 34, 78.
Dei andre skafta har avsmalning mot båe endar, ro n
med varierande tjuknefordeling.

Jamvel om vi kan sjå ein visslikskap i tjuknekurvane for skaft av same type innbyrdes, og
skilnader overfor andre ty ar, er det svært vanskeleg å define­re eigrunnlag for samanlikninga, bor sett frå lengd, største

1.

-

59 ­

tjukne og tilnærma likskap med ei av hovudforrnene.
Det vi leer

av

1nte~esse åfinne ut kva fa ,"ora:som har bestemt forma, tj knefordeling ,Såpass 11te og

1­fullstendig materia et er, bl'r det vanskeleg & undersØke
elementet

ystematisk i hØve til andre element.

t0~m­

Ein kunns

gisse på at forma har samanheng med tyngdfordeling, som :LgJ_!'1
er avhengig av spissvekt og ska tekt.

Kombinasjonen av dessekan vi no ytterst sjeldan fasts å.
Den vekt ein i moderne pilekonstruksjon legg pa f'"'x-rr'
og tyngdfordeling etter ba listiske og aerodynamiske pr1ns1pp.
har kanskje berre avgrensa gyldighet når vi vurderer gamle
jaktpiler, der spissen var ein sterkt dominerande del av p10­
sjektilet.

Styrke og passe sivleik kan snara eve' vesenr'lege eigenskapar ein har Ønskt å oppnå

5.3.3

Len g dSåpass mange skafkan

ed skaftutforming3.

frå Oppdal er fullstend1ge a

gjera v'sse vurder1 gar av lengda.

ne representerer ulike

lengd~rupp

66-70 cm, B-skafta helsca. 70-7

r1ngar.
cm~

Dei

el1.'

-yra

like skall

A-ska ta maler

C3

c- kafta ca. 58 ·65 ~æ,armbrøstskaft ca.• 43-59 cm.
Av faktorar som er med og avgjer skaftlengda pa lang­
bogepiler, spelar skyttaren si arm engd ein viss rolle.

~edlangbogar er det nemleg vanleg å dra bogestrengen til hakabogen blir halden på s rak arm.

Pilareng ikkje eller

ug

bØ~

'kk.je vera lenger enn at berre spissen når framom bogestauenvedullt dr-Jo

Jfr. Meyer 1938, s. 36.

Men stre gen blir 'kkje'all id dratt til haka.

1

mellomalderen tyder alt på 'at enge s e langbogeskytt rar drog
strengen til øret (Bea h 196 , s. 19, Longman & Walrond 1894,
fig. 91, 92, 99.

Enno i våredagar praktiserer japana,ane

eit uvanleg langt drag (jfr.
bogar kan dragast berre

ope 1923, pl. Sl).

Og

korrar~il bringa.

Bogeie gda har naturleg nok innverknad på skaftlengda.

Enkle u,sarnansette bogar har ei grense for kva krumning Hei

toler (Pope 1923, s. 367).

Denne vil nok variere noe med lensd

-

60 ­

og tjukne på bogane, - faktorar som elles er avgjerande foror stiv
ta tr

g så e s o

9 "tung" bogen er,

9 å vera.

- Ori ntalske sa$lik konstruert at dei~oer la gtoforor lange skaf­

s tte boq.

er Qer mot

ø rkrurnn9.

gda.

-v-ed boda kan her vera meir uavhen

9 avsamisk type har nok denne e

a i mindre grad.

ng­

i

r av

Samsvaret mellom enkle mod r e handbggar 09 pil
l~ngd

er oppsummert av Alm (1930,

vikt varierar ratt mycket.

Bå a bero ~est ~ bågerrs 1angd De

styrka.

Langden ska]l avpassas ef

gQns stonemneroen eksempel.på slikt

arosvar:Boge ca. 12 -140"
"15 o( ro""163-171 cm ­"182 cmp~orma tro ~ p l"

No er detlån~d14): "Pilarnas

6.

ek."

a. 55 cm
58 cm

Of

65 cm

\!t1

cm

langt nær slik at ein k~n bru~e eintabell av dette slaget til å rekn8 utlctngd. pi bogen
vore brukt til eit gitt pileskaft.
samanlikningsgrunnlag.

Ei14) påvist.

har

SK}1*

får liksvel eit visst- At det innanfor ei etn1s

vera store variasjonar i pil- og boge lengder , ha
5.

Han

S UFPe kan

Adler (l902,

Det nord-asiatiske materialet v~ser elleE atsamansette og forsterka bogar kan kombinerast med p11elengder
som fell langt utanom dei vanlege tabellane for enkle handbo­
gar.
Piler til den vidgjetne engel Ke langbogen
lomalderen er dessverre ikkje bevart.

HØvele9 l

ne skulle vera "one clothyard" eller "ell."heilt nØyaktig står for, har det voom.

De fleste synest å meine at len

ein
~

rå

mel~

på F la­n~d

Kva desse måla9Qd del di,kU&}onh.r v·rca. 70 cm.

Pope (1923, s. 333) og Heath (1963, s. 18-19) meiner at pile­
ne godt kan ha målt ein heil moderne yard, c •. 9
J.å dei engelske langbogane har vore omkring 2,0russiske piler var vanlegvis 75-90

CID.

LengdaGammal~lange, men stundom opp

til 105 cm (Medvedev 1966, s. ,SD).
Når det gjeld arrnbrØstpiler, har lengQa på d s esikkert vore bestemt av lengda påpilerenna, som~jen hadd~samanheng med bogespennet.
Det 88 cm lange skaftet frå

t rhø (p.

2 Aa) er

- 61 ­

ca. 20 cm lengre enn gjennomsnittet for dei norske skafta frå
eldre jernalder elles.

Skyttaren kan ha vore ein uvanleg

storvaksen kar, dersom han har handtert bogen med same teknikk
som sine samtidige.

Men ein bØr merke seg at piler frå nor­disk steinalder også har Vore av liknande lengd (Clark 1963,
s. 74).
Om skilnaden i lengd mellom A- og B-skaft har saman­
heng med ulik lekamsstorleik hos to folkegrupper, er uvisst.
Like rimeleg kunne det vera at skafta, som passar til ulike
greptypar (jfr. s.

69) har vore dratt ulike langt opp.

Serleg ville det vera urimeleg å rekne med ein markert reduk­sjon av armlengd (og kroppsvekst) som bakgrunn for dei korte
C-skafta frå sein mellomalder.

Truleg ligg det heller fØreein annan skyteteknikk.

5.3.4

T j u kne
Liksom tilfellet er med skaftlengda, finn vi varia­

sjonar i tjukna som synest å vera sermerkte for dei ulike
skafttypane.

Jfr. oppstilling s. 56.

Tjukna er med og bestemmer stivleiken på eit skaft.
I all bogelitteraturen blir stivleiken (the spine) understreka
som eit avgjerande aspekt ved bogen.· Berre når eit skaft (tilhandbogepil) er passe bØyeleg, kan det "vri" seg forbi boge­
staven i samsvar med the Archer's Paradox, jfr. Meyer

1936,

s. 41, Klopsteg 1943, s. 185, Bilson 1949, s. 27).
Kor bØye leg eit skaft er, avheng av kor langt det er.
Større bogekraft og spissvekt fØrer dessutan til at skaftet
blir meir bØyd ved skottlØsinga (Dreyer 1936, s. 287, Reichartog Keasey 1940, s. 23, Rausing 1967, s. 163).

Av dette er det

rimeleg å rekne at A- og B-skafta stort sett kan ha hatt jamn­
tunge spissar og omlag same slags bogar.

Derimot veit vi at

dei tjukke og korte C-skafta har hatt tyngre spissar gjennom­gåande.

Spissane åleine er likevel neppe grunn nok til dei

stive skafta.

Vi må fØrestille oss kraftigare bogar til å

oppvege stivleiken i pila, liksom det også trengs for å få god
nok skottvidd og bane på ei tyngre pil.

Såleis er det her to- 62 ­

grunnar til å rekne med at utforminga av handbogepilene fråsello a der heng sa an

1tida enn tid ega e.

- Mealders piler ut frå sa

ed e

igare boge type på den

msyn tOl vurdering av
y spunkt,ng e je n-r materialet så tilf

og ufullstendig at d t er metodi k v nske eg å be and e.

digI

det heile er det uhy e komplisert å gjera konkr te utrekningar
av desse tilhØva etter strengt fysisk/matematiske prinsipp.
DerforQ

freistna

d i ovannemnte sy spunkta berre reknast som einpå å stille problem osom eig nleg kreveit kla are

antyde svar innan eit felt
eoreti k grunnlag og systema­tiske ut ekningar.
Meomsyn til tjukna på armbrØstskaft er "the Archer'sadox" irrelevant.

Armbrøstpi a ska

bogestav, men går i ei pilerenne.
vera bestemt av andre faktorar, fog tyngda av spissen.
energien

ikkje sno seg forbi ein

T~uknars~ogpå desse skafta må
rems

krafta i bogen

Dessutan samlar tunge pi er opp meir av

å ein boge enn ei lett, og tyngda aukar gjennom lags­

krafta (jfr. s.

54).

Naturleg nok vil tjukna innverke på balansen og vekt­
fordelinga i ei pil og dermed på flukta på denne måten.

Ei

viss tjukne krevst dessutan for at pila ikkje skal breste når
hos råkar noe hardt.

Passe stivleik er også ein fØresetnad forat gjennomslagskrafta skal bli størst mogleg (Pope 1923, s. 360).

5.3.5

S tyr e f j øre r
I fjellfunna finst berre ei styrefjØr bevart, nr. 75.

Fjøra er kvit, kva fugleart hos skriv seg frå er ikkje kjent.
Styrefjøra er halvdelen av ei fuglefjØr, delt langs midtskaf­tet.

Denne halvdelen (fanen) har vo e festa til bakre del av

pileskaftet med harpiks og t å surring.

FjØra nr. 75 er skor enslik at ho er brei are bak e n framme.

Fremst måler fanestråle­ne ca. 1,5 cm, bak ca. 2,5 cm.
Om sjØlve fjØrene manglar, har mange skaft spor etter
harpiks og surring.

Desse spora kan gi opplysningar om lengda

på fjøra, og i noen tilfelle om taletå styrefjører.

Styrefjører har som funksjon å stabilisere pila si

- 63 ­

flukt.

For det første verk ar dei som venger eller hØgderor på

eit fly.

Dessutan er det normalt ei vriding i

som får pila til å rotere.
vriding) .

fuglefjørene'(Fjører til same skaft må ha same

Styrefjører har likevel også ein negativ verknad,

dei aukar luftmotstanden og fØrer til nedsett fart

(Pope 1923,

s. 362 , noe som igjen gir redusert skottvidd og gjennomslags­
kraft.

Vinning i

stabilitet må såleis vurderast opp mot desse

ulempene når forma på fjØrene og plasseringa av dei skal vel­
gast.

Korte, låge fjører eignar seg best for piler som ein

vil g' lang rekkevidd.

Dessutan aukar tarten medan stabil'te­ten minkar di lenger framfor bakre skaftende fjØrene blir plas­
sert (Ascham 1545 B fol. 17, Alm 1930,~.

13-14, Meyer 1938,

Medvedev 1966, s. 51, Rausing 1967, s. 163).
FjØrer av ul'ke fugleslag har, vore nytta til styre­
fjører.

Ro'ifuglfjører er framheva av Reimer (1908, s. 113) og

Medvedev (1966, s. 51), medan gås- og k61kun-fjører e11es blir
, lrekna som svært veleigna (jfr. Ascham 1545 B fol. 16, Roberts
1801, s. 163-167, Harrison 1834, s. 26, Longman & Walrond 1894,s. 128, 306, Dreyer 1936, s. 285, Meyer 1938, s. 46, Bilson
1949, s. 26, Heath 1963, s. 19, Rausing 1967, s. 163)0
Det rår utbre idd semje om at tre styrefjører gir
best styring, jamvel om vi både i vår tid og tidlegare har ein
del dØme på at to og fire fjØrer har vore nytta (jfr. Adler
1901, s. 22 f, Reimer 1908, s. 113, Pope 1923, s. 361, Medvedev
1966, s. 51).

- på 6 skaft

rå Oppdal synest det mogleg å sjå

kor mange fjører dei har hatt: Nr. 32 har hatt fire, nr. 82 og
78 tre (visstnok også nr. 103 og 104), nr. 75 berre to.
l alt 26 skaft (heile eller ufullstendige) har spor
etter

jørsurring, medan minst 17 manglar slike spor.

Av densiste kategorien er det fØrst og fremsb A-skafta frå eldre jern­alder som framhevar seg, dessutan dei fleste av skafta frå yngre
jernalder.

Fjørsurring er karakte~ist~ik for B~skaft og mellom­

alderskaft, og finst på eitt vikingtids~kaft, nr. 58.
Forklaringa på manglande spor etter fjØrer kan neppevera bevaringstilhØva, etter som fleire av skafta viser skjef­
tingssurring,jfr. nr. 16-18.

Derimot kunne det tenkast at

fj Ører har vore festa" berre med tråd og ikkj e limt med harpiks.
Hos indianarar og nordasiatiske folkeslag til dØmes, er ofte

- 64 ­

berre endane av styrefjØrene festa med
tet er lima langsetter pileskaftet.

tråd~utan at fjørskaf­(Adler- 1901, s. 21, Pope

1923, s. 362).
på nr. ~6 finst fem bandforma merke omkring skaftet,
i desse fråstandane frå bakre ende av skaftet: 15,0 cm, 15,5 cm,
20,4 cm, 20,9 cm ~g: 21,4 cm.

Dersom dette ikkje rett og slett

er merking av pila (jfr. s.

71) kunne det tenkast å vera fremre. og bakre feste for ca. 5 cm langestyr~fj Ører.

på Vinkel Mose­skaftet finst liknande spor etter fjørfeste (Troels-Smitn 1962,
fig. 3-5).

Ein kan ikkje sjå bort frå at fjører kan ha vore

festa med limstoff som er lettare opplØseleg enn harpiks (fiske­lim?) .
Ut frå det føreliggande materialet synest det likevelsvært sannsynleg at~dei skafta som ikkje har spor etter fjØr­surring, verkeleg har mangla.

styrefjØrer.

- I Nord-Asia er

styrefjører vanleg, men piler utan fjøre+ finst også1901, s. 21 og kart, jfr. Rogers 1940, s. 265).

(Adl~r- Med omsyn

til armbrØstkolvane nr. 108-109 er saka truleg grei: Desse harvore nytta på så kort' skotthald at styrefjører ikkje har vore
turvande.
Dei skafta som har surringsspor, gir eit visst grunn­
lag for tekniske vurderingar.

Vi kjenner ikkje hØgd (breidd)og form på meir enn ei fjØr, men ut frå surringsspora får vi
eit tilnærma riktig bilde av lengd på fjØrene.

Litt uvisst er

det kor mye av surringa -.---.
som har gått utom endane på sjølve
fjøra (jfr. Medvedev 1966, pl. 11:15-17).

- FjØra til nr. 75

er noe kortare enn surringsspora, men er visstnok ufullstendig.
Når vi spØr kva faktorar som kan ha vore med og be­stemt fjør-lengda, finn vi ein viss samanheng mellom lengd påsurringsspor og skaft, dei varierer i.omvendt proporsjon, jfr.
tekstfigur 7.

Dessutan kan ein i tekstfigur 8 merke som svak

tendens at surringslengda aukar med spiss-vekta, i tekstfigur
9 at skaft med stort volum gjennomgåande har lang fjørsurring.
(Tidlegare, s.
i takt med

56, er påvist atskaftlengda stort sett minkar

aukande skaft-tjukne og spissvekt).
Korte, kraftige (og tunge) piler er altså utstyrt

med lengre fjører.

Dette stemmer stort sett med ålmenne prin­sipp (jfr. Ascham 1545 B fal. 17, Medvedev 1966, s. 51).

- 65 ­
lO

@

"
"
14

"
20

@)

"

I

"
O

~

;I§
7'

~

"

®

~
~2

®®

;<

~~

@

,

'U

SO

""
Sll.AFTlENGO

"

80

75

70

Tekstfigur 7.
Fjørsurringslengd i hØve til kaftlengd.
viser skaftnummer, innramminga viser ulike skafttypar.

1al

Length of feathering correlated to length of shaft. Numerals
refer to shaft nurnbers. Frame s mbols show ifferent typesof shafts.
70

"

~

"

~

[Il

§J

§]

"
®

~2
i

!~

§

@

gfam

I

~P1S.~~1:"'T'Q

75

Tekstfigur 8.

"

'.0

"

JU

Fjørsurringslengd i hØve til spissvekt.

Length of feathering correlated to arrowhead weight.
,',,---------------------------­

"
"

,.
22

e

10

8

'.
o
o
z

"

®

~q

!~§

rEi

§]

~

/Il

~

~

I!I

@

@
,m

2

')1(;.fTVOLUW

Tekstfigur 9.

I

I

I

"

"

"

5'0

I

"---­

I

I

,

I

"
"
"
"
"
FjØrsurringslengd i hØve til ,kaftvolum.
Ga

Length of feathering correlated Lo shaft vol~me.

- 66 ­

For

lar~ngaer den enkle at kraftige piler treng stødigare

styring. Auka luftmo stand ved store fjører medfører heller
ikkje så sort fartstap for tunge piler som for lette (jfr.
Reimer 1908, s. 161, Pope 19 3, s. 361 f., Klopsteg 1943,
s. 189).

5.3.6

Vekt
I funnlista er oppgitt bevart vekt på skafta i dag.

Den ap havelege vekt

har nok i alle hØve vore større, me

noen skaft har morkna og le na meir enn andre.

Eit overslag

over kva dei har vege opphave eg er vanske leg å utføre, da vi
neppe kan avgjera variasjonane i trematerialets spesifikke
vekt frå skaft til skaft.

Som eit korrektiv til bev rt ve t

har eg likevel i noen tilfelle operert med skaftvolum, jfr.
tekstfigurane 6 og 9.

(Volumet er målt ved rask neddypping iein 3 cm vid sylinder med overløpsrør til ein 3 cm vid måle­sylinde.

Temperaturen på vatnet som vart brukt: lOoC.

rekna oppsuging av vatn ifeil enn ca. l cm 3 ).

Med­treet skulle målinga ikkje gi større

Dersom vi saman.l i kna1=". gj ennomsni ttsverdiar for heileskaftgrupper, kan vi av noverande vekt og volum truleg få eit
grovt sett riktig bilde av vektendringane gruppene i mellom.

kaftgruppe

Funnr.

Vekt Gj.snitt

Volum

A-type

16-19

24-30
cm 3

B-t pen

29-33

12­
13 9
15 9
7-24 9 16 9

Yngre

e n

der 58, 60

C-typen75,76,78,79,80

ArmbrØstskaft

102,103,105

Gj.snitt
3
27 cm

18-35
cm 3

29 cm

3
3

22 9

22 9

37-39
cm 3

38 cm

15­
29 9
32­
52 9

20 9

38-52
cm 3

3
43 cm

40 9

63-83
cm 3

73 cm

3

- 67 ­

Av dette fr mgår at vekt og volum gjennomgåande au­
kar frå dei eldste til dei yngste skafta, liksom også surrings­
lengd, skafttjukne og spissvekt, medan skaftlengda stort settminkar proporsjonalt ( j f . s.

56).

Mangelen på fullste~gepiler med nØyaktig vektgjer det umogleg å fastslå tyngepunk et for pilene, ein faktor
som har ein del innverknad på pileflukta.

Kjennskap til tyng­

depunktet kunne kanskje'forklare variasjonane i skaftform til
ein viss grad

5.3.7

(s.

59).

S k j e f t i n g s u t f o r min g
Framenden av eit skaft må naturleg nok passe saman

med skjeftingsdelen av pilespissen eller -hovudet.

Berre ieitt tilfelle viser fjellfunna frå Oppdal fal-skjefting.

Dei

andre skafta der framenden er b vart, har vore utstyrt med
tangespiss.
Til flate tangar er skaftenden spalta, dessutan spis­
sa elleavtynna, så overgangen til tangehalsen skal bli jamn.

Jfr. nr. 16-18, nr. 29-32.

Harpiksspor i skjeftespalta på

noen skaft viser at tangen dels har vore kitta fast.

Sene­trådsurring har dessutan styrkt skjeftinga, slik at tangen
ikkje så lett skulle kile seg inn og sprenge skaftenden.
Spisse tangar frå merov'ngartid og utover har vore
stukke inn i eit hol i skaftet.

Også ved denne skje ternetoden

vart det nytta trådsurring til å styrke skaftenden.
ser at dette kunne gjerast på minst to måtar.

Funna vi­

Framenden av

skaftet nr. 42 er omgitt av ei ca. 3,5 cm lang senetrådsurring,som igjen er omlinda med eit tynt neverband.

Skaftet skullevera glatt også på dette partiet, så det glei lett langs boge­
staven (og også inn i byttet.

Skaftet nr. 58 hadde surrings­

restar her da det vart funne.

Skaft med ei brå avtynnlng fremst,

slik som nr. 75, 76, 102, 103, 105 har også tydeleg hatt sur­ring på sjølve skaftenden, slik det er bevart på nr. 78u

Irussisk materiale er tilsvarande detaljar kjent (Medvedev 1966,
s. 50).
Nr. 65/87 har surringa plassert frarnanfor skaftenden,

,

"I:

- 68 ­

som her er nokså tverrVe

jfr. også nr. 61, 79, 80, 85, 104).

at tangeutvidinga van kelegnneipressa gJen

ro s r­ringa, ville tangestift n unngå a< s rengast lenger inn
skaftet.
Korvidt noen skaft har mang a surring i deer vanskeleg å avgjera.

ihei e,

Men på tjukke skaft som t.d. nr.

104 har surring vore mindre turvande.
Skjeftesurring er kjent frå steinalderen (T 16056,
BrØndsted

195~

s. 120) og f å eldre jernaiders mosefunn(Engelhardt 1863 pl. 12:11, 1865 pl. XII: 2,5, 1868 pl. 14:
23) .

5.3.8

Bak r es k a f t e n d e.

S t r e n 9 h akk.

Handbogepiler er utstyr med eit hakk som bogestren­
gen skal ligge i.

på grunn av pilerennå 1 stokken på eit arm­brØst, vil strengen her fØlge skaftenden i alle hØve.

I sta­

den for hakk har derfor armbrØstpiler berre ei rett avskjeringbak.

Jfr. pl. 9.
utforminga av skaftenden på handbogepiler står i nær

samanheng med korleis skyttaren grip pil og bogestreng når han
dreg opp bogen og lØser skottet.

I ei avhandling publisert i

1885 kom E.S. Morse til at dette over alt i verda i det vesent­lege skjedde på fem ulike måtar, som han kalla primært, sek n­dært, tertiært, mediterrant og mongolsk grep.

Denne systema­tiseringa er blitt klassisk og har ei spesiell interesse ved
at utbreiinga av

greptypane ofte viser etniske og kulturelle

samanhengar eller skilleliner (Morse 1885, s. 155, Longman &Walrond 1894, s. 76, Reimer 1908, s. 113, Wissler 1926, s. 30­
40, Kroeber 1927, s. 283, 294).
Strenghakket har alltid den funksjonen å ha1destrengen på plass bak pila ved skottlØsninga, så energien frå
strengen blir effektivt overfØrt til pila.

Ved primært grep

blir dessutanbogestrengen indirekte dregen ved hjelp av skaft­
enden og hakket:

Skyttaren grip med tommel og langfinger om­

kring pila og fører dermed strengen tilbake.

Dette grepet

stiller visse krav til utforminga av skaftenden: Han bØr vera

- 69 ­

ru, eller ha eit slag avsats framfor hakket, slik at

fingran~får feste

Hakket(Morse 1885, s. 6, Kroeber 1927, s. 284)obør ha ei form så det toler det ekstra trykket av bogestrengen.
,på B-skafta finn vi ei knappforrna avslutning som
eignar seg for eit slikt grep.

Desse skafta har også eit U-,

forma hakk som fordeler og toler trykket frå trengen betre ern
V-forma.

- Nettop den markerte knappen bakpå dei sørskandi­naviske mosefunnsskafta gjorde at Mors~ (1922, s. 12-13) rekna
dei som eit tydeleg vitnemål om primær greptype.

Andre fors­

kararhar godtatt denne slutninga som sannsynleg (Kroeber 1927,
s.289[ 293, Troels-Smith 1962, s. 136).

Det er like naturlegå rekne med at det primære gr pet er bakgrunnen for utforminga
av dei norske B-skafta.
Vedmediterrant grep dr eg skyttaren strengen direkte,
med dei tre lengste fingrane.

Pila blir berre halden inntil

strengen mellom lang- og peikefingeren.

Pr~ssetderved langt mindre enn ved primært grep,o~i hakket blir

kjem først vedsjØlve skottlØsninga.
A-skafta har omlag V-forma hakk,og

6~.

li~som ogsånr. 58

Desse skafta er såleis ikkje utforma for stor påkjen­

ning frå bogestrengen, som elles lett kunne kile seg inn ogklØve ·skaf'tenden.
~kkje

Den glatte, jamne enden på A-skafta gir

fingerfeste for primært grep.

Ei avflating gjer atskaftenden vil ligge stØdig mellom to f ingrar .
rundt tverrsnitt bak).

(B-skafta har

Om ei tilsvarande avflating på pile­skafta hos eskimoane (som bruker mediterrant grep) seier Morse(1922, s. 19): "It would be almost impossible to use this formof arrow in other releases."
Ut frå dette kan det vera liten tvil om at den ulike
utforminga av A- og B-skafta må forklarast ved ulik greptek­
nikk.

Dette tyder vidare på at dei to samtidige skafttypane(jfr. s.

21) skriv seg frå to distinkte kulturmiljø og boge­

skytingstradisjonar.
Ser vi på C-skafta under same synsvinkelen, finn vi
at desse har avflata, ovalt tverrsnitt bak, noe som kunne hØ­ve med mediterrant grep.

,Morse 0-885, s. 48 f) hevdar atdette grepet var brukt over store deler av Europa i mellomal­
deren).

Utvidinga bak på C-skafta synest å vera for glatt til

- 70 ­

å hant som beL e fin erf ste ved primært grep.

Snararee .~ sLer. are endeflikar
utanfor det relatuvt v'de og dj pe akket. At '-5 alta h r
u- eller U -forma ha k, henguleg s man med at dei
krai·
kan det vera

in detalj s ro sku

7tige, og har vore skotne med ein kraf

bogetype~

9'alle tingtyder på det siste.
SpØrsmålet er elles kvi for ei såpass enkel

detalj~forD t.c:ng s ro U-forma hakk ikkje var i bruk også på A-ska'a,og nr. 58 og 6', j a eelles.
Dei

Helst er det vel berre gaord

al tradisjon som hekk att.

ke steinaldersskafta viser seg vesenleg

j~r.

hakk,

om det ikkje var så naud synt her som

Becke

19 5

I

f1g

4, 194Smlth 1902, f'g. 3-4, Pettersson

19~O,

a ha V-form

B, fig. B d,roels='g.1).

Vidda i eit strenghakk skal svara til tjukna på
gestrengen.

Strengen skal ligge s Ød'g ihakket, men

t

bo~

e

skal også vera så vidt at strengen lett slepper laus pila
(Alm 1930, s. 12, Dreyer 1936, s. 282, Meyer 1938, s. 3i).
Også i så mate er U-forma betre enn Y-forma hakk.
på grunnlag av hakkvidda kan vi da finne tjukna påten~bogestrengen som har vore brukt.

Og strengtjukna kunne

kast å variere med bogestyrken.

To ukjente faktorar kjem

straks ivegen for eit slikt resonnement.

Ulikestrengmate~

riale som lin, hamp, tarmar (jfr. Falk 1914, s. 93) har ulik
styrke, og materialvalget ville såleis kunne influere på
tjukna.

Dessutan er det (og har sikkert vore) vanleg å styrke

strengen med trådsurring der pila skal ligge.

Tjukna på sur=ringa ville kunne variere uavhengig av bogestyrken.
Utan da å kunne bygge noe vidare på hakkvidda, kan
ein likevel merke seg at dei tjukke v kraftige skafta stortsett har vidare hakk enn dei spinkle.

I dei Y-forma hakka på

A-skafta er eksakt vidd vanskeleg å måle, men dei synest å
passe

i

strengtjukne ca. 0,25-0,3 cm.

på B-skafta er hakka

ca. 0,35-0,5 cm vide, på C-skafta ca. 0,35-0,55 cm.

5.4

Mer ing av piler
I våre dagar set bogeskyttarar rnerk& på

ine piler i

- 71 ­

form av farga ringar, både for å kjenne eigne piler ut frå
andre sine, og for å kunne skille ut piler med ulike eigen­skapar (Alm 1930, s. 14, D eyer 1936, s. 286, Reichart &Keasey 1940, s. 23, Bilson 1949, s. 27).
utvikle seg til den

Slik merking kunneeine dekor på gammalrussiske (Medvedev

1966, s. 52) sky tiske (Rudenka 1970, pl. 179-180) og nord­
asiatiske piler.

på dei siste kunne enkle eigedomsmerkevera innskorne i spisse(Adler 1901, s. 17).

Restar av pile­skaft frå grav 6 i Valsgårde, Uppland, har påmåla rundtgåande
ringar, utan at vi kan avgjere om det er meir enn dekor(Arwidsson 1942, Taf. 17:341).

Innskorne teikn på pileskaft(og boga ) frå Nydam Mosefunn blir oppfatta som bumerke, eigar­
me ke(Engelhardt 1865, pl. 13, s. 30).
Dei ringane som er svakt synlege på bakre del av

skaftet nr. 17 kunne, dersom dei ikkje er spor etter fjØrfeste(jfr. s.

64),

ve~a

spor etter merking.

Mellom fjellpilene er

det elles berre eitt tilfelle av skaft-merking: Kolven nr. 109
som har innskore eit kryss ve

framenden.

Dette kan vera eit

bumerke, men også eit krossteikn for jaktlykke og til vern mot
vondskap.
Pilespissen nr. 42 h r innfila tre furer på tvers av
ygginga ( l. 17c).

Merking ajernpilespissar er kjent frå

Dalarna (Serning 1966, s. 51).

Påfallande og tankevekkande er

det at tverrhakk på rygginga sa

på nr. 42 er eit trekk som

flnst på skiferspissar (Janson et al. 1962, bild 10, Graslund
1962, fig. 11).
Grunnen til at pilernerking reint unntaksvis er kjent
i fjellfunna, er neppe ber e dårl ge bevaringstilhØve for far­gestoff.

I snaufjellet kunne ein lett ha oversyn over kvensom ska t, og elles var det neppe mange jegrar på same jakt­
marker samstundes.

5.5

Vedlikehald og reparasjon av piler
J mvelom fonn- unna nettopp vitnar om tapte piler,

har nok bogejegr ne tatt så godt vare på pilene som som rådvar.

Ol us Magnus (4:11, 1909,5.

191) fortel om samane at

- 72 ­

n!r d~1 i kje fann att ei(eg frå same ta,).
finnen fØrste.

s~ut

Cl

"Denna mat

dei e~ ny i

S~ re~ning,.

med,d n si te, Jtunrte de!
återf! sin. prøj' ktiaI

ler an itas af I lla skyt ari
Nørden." Ferseggjorte <!><jei var, kunne i kj . piler slØsast bort i utr n

ve
mål.

re­

Viktig var det sikke t å kunne halde i. stand ~parereiler.

Eit bemskett sem råka steingrunnen ville kun

skade odd eg egger, jfr.
må re~ddanep4 nr. 72 eg 121.

Den f.r.

ut' ved hamring" den andre må kvessast opp. Gjennom­slagskrafta til ei
og egg er.

ser svært avhehgig av kor kvass odd.Ei f -anak bøk em jakt fr
Modus

Livre del300-tale.t,iander, Paris, 1932),

godt bevarte spissane frå fjellet

r fint f!lte .'qtas.ttar.

•redit en .G. Ti
at ein qod bege kyttar må ha e fj,
l A kves
pil.spisine med(Dreyer 1936, s. 151). 'Ascham (1545 B fol. 21) n
ner at spissane vart utferrna ved fi11ng. .svart mange AV delI si Gmt,ale av graver frå fjellstrøk seier HeuEJen
I(1947, s. 264): ' l omlag hv r tredje av mannssravene li~~er
de~ smedverktøy ien eller annen form,vanli9st er fl1er~

er et fo bausende hØyt. tåll.",Den påfølganske st tistikken

Hougen gir, viser at verktøyet finstn~tt0PPmi graver med man­ge pilespissar. Det ise sevelies at ikkje berra i fjall­
stroka er filer i grave svær ofte emb1nert med pil.~~issar.
Fila kan jo brukast til fleire fØren syne t'A ha

spesielt viktig som haridrel~kap for ein begejeg r.

(Jfr.

SkjØlsvold 1969, s. 175).
Ein pilespiss sem ikkje vart skoten børt, kunn. br ­I
kast i lang tid.
Den butte ødden på surne spissar kjem ~ qtruleg av stadli øppkvessing.
nr.

åleis kan bladførrna R 541

r.

, 4 , 51) i mange tilfelle vera nedfilt frå ei opp aleg spisseval form sem R 539.

~ Om eit skaft vart ødelagt,

kunne spissen brukast om att.

Vri deangastifr(jfr. s.

kunne gjera nytte sem navrar ved ømskjeft1nga.
Skjeftingsenden er eit veikt punkt på eit skaft.
Mange av skafta e'r sprukne, avbrotne eller oppf . ste nhe~.

jJamvel om dette er skader frA seinare påkjennin

tø
I

har

9)

- 73 ­

det nok også ved skytinga røynt på.

Som ei naudhjelp har ein

da kanskje skore av fremste delen og nØgd seg med kortare
skaft.

Skaftet nr. 31 er vesentleg kortare enn dei andre B­

skafta,·så ein kan undrast om det e er sekundært avkorta.
I staden for å kaste eit delvis skadd skaft kunne
ein beha Ide den intakte delen, og skjØte på ein annan til er­
statning for den gamle.

Eit skaft er jo ofte forseggjort bådei fremre og bakre ende.

V~ingtidsskaftet frå

med eink~leskjøt(Hougen 1937, fig. 6 a-b).

del av ei pil som har vore bladskjØtt.

StorhØ er skjØtt
Nr. 42~r

fremre(Skaftstykket nr. 26

er også skrått avskore i den tjukkaste enden, men skråflata(ca. 2,5 cm) er vel for kort til ein bladskjØt) .

Dei to sikredØma på skjØting må truleg forklarast som reparasjon.

Fråden mesolittiske buplassen Stellmoor i Holstein finst skaft
som har vore kileskjØtt (Becker 1945 A, s. 70).
I nyare tid har det vore nokså van leg å laga piler
med forskaft av anna treslag enn resten.

Allereide Ascham(1545 B fol. 14) omtalar slike sarnansette skaft.

Ved denne

teknikken kan ein få skaft som både er spesielt sterke og vel
avbalanserte til sitt fØrernål, dessutan kan ein hindre atskaftet kroknar, slår seg (Alm 1930, s. 11, Dreyer 1936, s.287,
Meyer 1938, s. 49).

Dersom dei to nemnte skafta som har voreskjØtt, eigenleg var det frå fØrst av, har dette i alle fall
neppe vore gjort for å oppnå ei spesiell avbalansering:For

det første er også fremre del her laga av bjØrk, det vanlegeskaftmaterialet.

Elles vil spissane med si tyngd bety så myemeir for vektfordelinga enn servekta på ein del av treskaftet.
Bakre avslutning på eit skaft kan lett ta skade.
Det let seg hindre ved at endepartiet blir laga separat, av
eit hardt materiale som bein til dØmes, og sett på sjØlve tre­skaftet.

Jamvel om denne konstruksjonen er gammal (Medvedev

1966, s. 50, pl. 11:9-14) og også vanleg no til dags

(Alm 1930,s. 12), har skafta som er funne i Nordvest-Europa ikkje slik
forsterking.
Skafta nr. 79 og 80 viser fØlger av påkjenningar på
hakket.

Det siste er også eit godt dØme på eiutilstrekkeleg

naudlØsning: Skaftet er avskore i det granne partiet framfor
endeutvidinga, og eit nytt provisorisk hakk laga der.

Dette

- 74 ­

vart for smalt og veikt, og har sprengtest.
Pileskaft har nok delvis vore laga med kniv.

Sompileglattarar brukte ein i steinalderen pimpstein.

Jernal­dersskafta er for det meste fint runda og glatta.

Høvlblad,som elles er svært sjeldne, er funne i tre fjellgraver saman
med pilespissar (Hougen 1947, fig. 46, Petersen 1951, s. 222,SkjØlsvold 1969, fig. 16 e).

I haug 560 på Vang i Oppdal låg

tre hØvlblad saman med ein serie småreiskap, til dømes fil og
sagblad, og ti pilespissar (T 18817).
800 e.Kr.

Grava var frå omkring- SmåhØvlar kan godt ha vore brukt ved tilverking

av skaft, kanskje også bogar, slik Medvedev(1~66,

s. 50 pl.

19-22) opplyser om russisk bogehandverk.

5.6

Sam a n f a t t a n d ev u r der i n g

Når det gjeld samstemming av dei ymnse elementa iei pil til ein funksjonell heilskap, synes pilematerialet åvise at ålmenngyldige prinsipp gjer seg gjeldande i variasjo­
nar mellom heile typologisk-kronologiske grupper.

Variasjonar

mellom enkelte piler i same gruppe (t.d. piler med C-skaft)
er det derimot vanskeleg å finne noe mønster i.

Faktorane

som har vore avgjerande for detaljutforminga kan ha vore så
kompliserte eller spesielle at dei er vanske leg å klarlegge.
Dessutan må vi rekne med ei praktisk grense for kva presisjon,
kunnskap og omtanke som vart lagt i utforminga av pilene.
Pilespissane frå sein mellomalder vitnar om eit forfall ipilesmedhandverket (jfr. s.

29), og dette kan ha gjort seg

gjeldande rneir generelt, også for skafta av C-typen.

Mangelpå komplette piler frå tidlegare periodar gjer at kronologis­
ke samanlikningar i så måte ikkje er mogleg.

- 75 ­

6.

TREKK I UTVIKLINGA AV PIL OG BOGE FRA ELDRE
JERNALDER FRAM TIL NYARE TID.
på grunnlag av dei danske mosefunna kan ein danne

seg eit godt bilde av pil og boge ijernalder.

Sø~-Skandinavia

i eldreDei eldste pilefunna frå norsk hØgfjell går til­bake til 'nettopp dette tidsrommet, og det er naturleg å ta.

Iutgangspunkt i det rike sØrskandinaviske materialet for å vur­dere dei norske funna.
r

Formmessig har piler og bogar frå mosefunna eit
einsarta preg, jamvel om funna spenner over ca. 400 år.

Medo~syn til storleik ~r det v~.iasj nar som dessverre ikkje er
analy~ert og vurdert nærare ~enno.
,

,

,s.

20.

Om mål på pilene, sjåI

Marginallengdene for bogane er ca. 1,4 og 2;0 m.

I\del fleste t~lfelle må vi r~kna med langbogar, mannslange og
vel s~ det.

Dei er laga a~; bartre, helst barlind, og er ut­

forra som, ~nkle st'~var som smalnar' jamt av frå midten mot en­dan~.

Dei :har vore forsterk;a med bek-tråd- surringar .

fleste har visstnok hatt rund buk og avflata rygg.

Dei

Fleire av

bogane har hatt langsgåande furer innskore på ei side.

(Jfr.

Engelhardt1863,
1865, lP67, 1869, Alm 1930, Clark 1963).
I'Ettersom B-skafta frå Norge i formdetaljar og lengd
IViser så tydeleg slektskap med skaft frå mosefunna, er det nær­liggande å tenke seg at bogane også har vore noenlunde tilsvaIrande dei søt-skandinaviske:nkle langbogar.

De nOrske A~skafta viserderi$ot ved sine formd~tal­
jaf at del ikkje hØrer til i same "miljø," men bygger på einannan formtradisjon.
vore

Det

for~indFar sjølsagt

ikkje at dei harsko~~e med sa~e slags boge som B-skaft, ettersom propor­

sjonane på dei to skaft-typane er relativt like.
likevel gjennomgåande
førs

6tynn~reA-pilene er

enn B-skafta, så bogen til dei

kan ha vore noe veikare.

I folkevandringstid har A- og

B-piler visstnok ha~t same s\4gs jernspissar. Det lange
Storhø-skaftet av A~type må i alle fall ha vore brukt til ein,

tolleg lang boge.

Al~sk;ulle såleis tyde på at enkel lang­boge har vore i bruk i SØr-Norge i romartid og folkevandrings­
tid, både i kystdistrikt1 på Vestlandet og i innlandsområda.
I yngre jernal~er har vi vitnemål om ei vidare

- 76 ­

utviKling av A-pileskafta.

Skafta blir litt tjukkare.

Det

ser ut til at det kan ha vore ein markert skilnad i lengda pådei, noen ca. 70 cm lange, andre ca. 60 cm.

Ivikingverda

har den meir enn mannslange enkle langbogen vore i burk: Saman
med eit vikingsverd vart ein boge ca. 1,85 cm funnen i Ballin­
derry Crannog i

Irland (Clark 1963, fig. 21:5, s. 88); fråStaraja Ladoga er to langbogar kjent (Rausing 1967, s. 63).
Ein kraftig langboge funnen i Hedeby fekk eg hØve til å sjå
medan han var under konservering på Schloss Gottorp.
Bortsett frå desse spreidde funna har vi ikkje­
arkeologiske kjelder som tyder på at det i Nord-Europa pådenne tida også kan ha eksistert ein kortare bogetype (Fuller
1946, s. 76).
ein

sj~

Både på Bayeux-teppet og på "Franks skrin" kansom n° ~ (av nfrå) berre til knes på skyttaren(Clark l 63, s. 89).
p~

er framstilt. keeins e -et utprega korte bogar som

bile steinen f å Klinte Hunninge, Gotland(jfr. Kiil 1954, s. 74 og fig. 49, dessutan fig.

38, 40, 41).

Sjølsagt s l i k k j e slike enkle biletframstillingar pressast
serleg hardt som kjelder.

Saman med pilefunna kan dei like­vel indike e at ein kortare handboge har Vare i bruk ved sida
av den eigenlege langbogen.
Dei korte skaftairå fjellet har relativt lette
26~53:

spissar2 h 65b: 18 g,det er s

r v r

on i

rings· 'dmE>l:ovingarid og viki gtld, synest det likevel åvera førstC

ekt på pilespissane både i folkevand­ed overgan

av spissar over 40 g.

20 g, C 27732: 9 g). Medantimellomalder at ein får innslag

S issar s ID nr. 40 (51 g), 50

51 (46 gl, 56 (46,5 g) måa tilhØrt

kare og truleg kortare enn

t.d. nr. 58 (jfr. s.

(46 gl,aft som har vore tjuk­
51). Spis­sen nr. 38 veg 35 g, og har eit inntil 1,0 cm tjukt skaft som
neppe har vore stort over 60 cm langt.
skaf

s

ha

Elles kjenner vi ikkjetilhØrt dei tunge spissane eller tidleg mellom-

al eh ile.

y e CSka

rå den seinare mellomalderen har

netto

e' k r are og

j kka e form enn del tldlegare kjente,utan a

t'lhØ

ss

d

~

C-skafta har berre lit neg så mye som del nyss nemnte.
ariasjon i lengd, vesentleg 60-65 cm.

Denne markerte skaft-typeIsom er u ik dei tidlegare, har

- 77 ­

truleg vare kombinert med ein spesiell bogetype, ein som
kortare ogkraftigare enn langbogane frå jernaidere .

ar

Hak­

vidda på C-skafta er gjennomgåande større (ca. 3,5-5,5 mm)enn på tidlegare skaft, noe som kan tilseie tjukkare bog ­streng.
Svært lite er kjent om kva slag handbogar som
vare i bruk i Norden i historisk tid.

r

Ord og nemningar for

boge som vi finn i skriftlege kjelder, er ikkje serleg opply­
sande (jfr. Falk 1914, s. 91).

- Bevarte bogar var det tid­legare ikkje kjent meir enn noen få av.

De Sandvigske Sam­linger, Lillehammer, har ein enkellangboge frå Vinje i Tele­
mark.

Denne har vare noe meir enn

flat og ei konveks side.

- I,35 cm lang, og har ei

ran elska rustkammaren på Sko­kloster i Sver'ige skal det også vera ein boge, utan at det liggfØre nærare opplysningar om denne.

Båe bogane er truleg frå

relativt ny tid (Kiil 1954, s. 97).
Bogen frå Vinje tyder på at den enkle langbogen harvore i bruk gjennom heile mellomalderen.
ein~steeller den vanlege bogetypen?

Men har det vore den- Vi kjenner til at sa­mane på 1600-talet hadde ein boge samansett av to skjener aulikt treslag.

Etter som det i norrØn litteratur blir nemnt"finsk" boge og "tvividr" boge, har ein rekna det som magI g
at nordmenn og svenskar i mellomalderen har tatt opp den effek­
tive bo en s m dei samiske grannane nytta.
1936, s. 160, 1952,(Alm 1930, s. 54,, 1957 sp. 460, Kiil 1954, s. 147).

Både funna fr~ Oppdalsfjella og ein del bogefunn frå
seinare år synest å avklare dette spørsmålet til ei. viss grad,eller har l alle fall gjort det meir aktuelt.

Derfor er det

naud synt å oppsummere det som er kjent om samebogen.
Jamvel om

Olaus Magnus omkring 1555 skriv ein delom samar og samiske tilhØve, har han ingen detaljar om same­
bogen,

P.C. Friis(omkring 1600) nemner berre at samane hadde

ein kraftig boge (Friis 1881, s. 403, 406).

- Dei fire vikti­

gaste kjeldene er frå tidsrommet ca. 1670-1735, da bogen var
ved å bli fortrengt av bØrser hos samane: l. J. Scheffer:
Lapponia (1673).

2. J.F. Regnard: Voyages (1708).

3. H. Lindbaum: En rimkrØnika om lapparna (1720-talet).
4. Linne: Iter Lapponicum (1732).

Jfr. litteraturlista.

-

78. ­

Det sentrale i omtalen av samebogen hos dei ulike
forfattarane er dette: Bogen er samansett av to skjener av
ulik ved, bjørk og furu/gran.

Seheffer og Linne fortel atbogeskjenene vart lima med fiskelim, koka av abborskinn.
Kvar av skjenene har plankonvekst tverrsnitt, opplyser Linne,
slik at tverrsnittet av den samansette bogestaven blir rundt.
Seheffer og Regnard seier at bogen var surra med strimler avbjØrkenever.

Bogen er tre alner lang, skriv Seheffer.

Hogstrom (1747, s. 86) oppgir lengda til ei famn.
Korleis dei to skjenene av bjørk og bartre var plas­
sert i hØve til kvarandre, rår det stor forvirring om. Regnard
og Lindbaum må helst oppfattast slik at ryggen ("ytre side,""overside") var bjØrk, buken (Il indre," "undre" side) av furu/
gran.

Hos Linne derimot er det tale om ei "indre" skjene avbjØrk, ei "y.re" av ,bartre.
Linne truleg har forvekslaAlm (1952, s. 190) meiner atrygg~

og bukside, fordi bogen var

refleksiv og hadde konkav rygg når han ikkje var "strengt."
Linne reknar bjørk som det bØyelege treslaget, furu som det
harde og stive.
av två

Seheffer (1956,s. 272)

tr~styeken,

seier:"Bågen består

av vilka det ena er fogat til det andra.

Ty vid en ribba av bjØrk fastes en ribba av gran, som på grund
av den myekna hartsen ar seg oeh bojlig, så att bågen darigen­nom får kraft(1967 3 st

kjuta ivag pilar av olika slag."65) oppfatta

Rausing

Se effer såleis at bukdelen har vore

av stiv o"Ørk, ryggen av elastisk bartre.

Ei slik tolking er

ikkje nauds ntf lar. t mindre rimeleg: Ei bukskjene må jo ogsåha ein vi

elastisit .t l om emindre enn ryggskjena.

et er likevel vanskeleg å rydde opp i den kompli­
serte forvirringa i denne

samanhengen~

Men det verkar lite

truleg at bjørk og bartre vekselvis, frå boge til boge, kan
ha tent som bØyeleg og stiv del.
boge

Føremålet med ein to-ved­

å jo v ra å differensiere materialet i rygg- og buk-del,s ik at den f rste

tre skal tole strekking, den siste saman­pressi g_SomenAlm (1952) e'n boge

e'naståk'te bevarte samebogen omtalar

Or yhus slott.

ryggen av eit slag selje.

Her er buken av gran,Denne samanstillinga av lauvtre(ryggside) og bartre (buk-side) finn vi også på ein ostjakboge

- 79 ­

som Alm (1936, s. 157) nemner som parallell til

amebogenu

Jamvel om Adler (1902) ikkje direkte nemner korleis dei u ike
tresortane er plassert i to-ved-bogane frå Nord-Asia, må Kiils
q~neralisering vera r~ktig~~Skalvi prØve på å stille same­

bogen inn i rekka av kjente,bogefor er fra samojeder og be­
slektede finsk-ugriskefolkestammar, ser vi at samme grunn­
prins~ppet,med innfelling

av den indre bogeskinna i den yt e

er karakteristisk .for de aller fl·es e a
for Ural.

disse stammene vest

De to skinnene er av forskjellig slag

VE'~jdeste er plasert innerst (nærmest mot skytteren);eller annen forsterkning mangler heilt."r å vende tilbakeilden har­seneinnleg~(Kiil 1954 s. 135).

rbyhusbogen: Han er 177,5 cm

lang (medrekna ein jernspiss i den eine enden, truleg skistav­pigg) .

Tverrsnittet

er visstnok ovalt over heile bogen. Bogener dekt med neversurring.
Ein boge funne i ei torvmyr på A, Senja, Troms,(Ts. 363a) reknarKiil som ein nær parallell til Orbyhusbogen.
Berre ein del (ca. 1,0 m lang) av den eine skjena er no bevart.
Denne har plankonvekst tverrsnitt.
fanst i

Restane av den andre skjena

myra, liggande inntil den fØrste, men var for oppmorknatil å kunnebevarast.

Bogen qar vare surra 'med neverremser.

Lengda på den fullstendige bogen synest å ha vore ca. 1,80 cm,
og største breidd ca. 4,7 cm.
leg bukskjena til bogen.

Fragmentet (av bartre) er tru­

- Noe sjølstendig haldepunkt for da­tering av bogen ligg ikkje fØre.
To 'ufullstendige bogar frå torvmyrer i Norrbotten
viser ein del likskap med Senja- og Orbyhusbogane.
vart funne.i 1955 i Jokkmokk sokn.

eine sida, runda på den andre.

Den eine

Fragmentet er flatt på

Det er bevart i ei lengd av

108,5 cm, men må ha målt ca. 122 cm opphaveleg, og er tydelegei skjene av ein samansett boge.

på midtpartiet er det eit

innsmalna handtak ca., ~,5 cm breitt, ca. 1,4 cm tjukt. Største
breidd på armane er 3,4 cm; tjukna er her 0,8 cm.
er tru leg bjØrk, i alle hØve lauvtre.
~1D~erTreslagetpå den runda sida (somkonvekst ,krumma:langsetter) er innskore ein del furer

som fØlger kantane i regelmessig fråstand.
langsgåande furer finn~~npå d~nMeir uregelmessige,

plane sida.

- på grunnlag

av'pollenanalyse skulle bogen vera frå yngre jernalder eller

- 80 ­

seinare (Oldeberg 1956b, s. 47).
Det andre boge fragmentet er frå Vibby i Overluleå
sokn.

Bevart lengd er 126 cm, opphaveleg truleg 135-40 cm.

Som på Jokkmokk-bogen er det her også avsmalna handtak på
midten, ca. 3,0 cm breitt, ca. 1,2 cm tjukt.

Midt på armane

er største breidd ca. 4,5 cm, og ei tjukne 0,8-0,9 cm. Tverr­
snittet er flatt "nyreforma"(med ei nærmast flat og ei av­

runda side og avrunda kantar).

Funnet er noe deformert.

Treslaget synest å vera einer (Oldeberg 1956a," fig. 4,
Rausing 1967, s. 161, fig. 64, Serning 1960, s. 65, 162; pl.
52, fig. l).
Langsetter den avrunda sida har også denne bogen
innskorne furer.

Noen små dekorative detaljar i utskjeringa

kan ifølge Olieberg (1956b, s. 50) ikkje vera eldre enn 1000­
Rausing reknar Vibbyfunnet som ein typisk enkel flat­

talet.

boge, medan Oldeberg (l.'c.) seier: "Med storste sannolikhet
har Overluleåbågen varit en sarnrnansatt båge."Jokkmokkbogen (ikkje nemnt av Rausing)
Oldeberg rett.

Likskapen med

synest avgjort å gi

Vibby-/Overluleåbogen viser spor etter omlin­

ding med noe slag band (never?).
Dei to norrbottniske bogane har truleg tilhØrt same­kulturen, konkluderer Oldeberg i det han peikar på likskapen
med Orbyhusbogen.

Senjabogen måler ca. 1,80 cm, medan dei

norrbottniske nok har vore under 1,50 m.

Langsgåande furer

manglar på Senjabogen, visstnok også på Orbyhusbogen.

Densiste er rett nok dekt av never, men har blitt rØntgenfoto­grafert.

(Alm

1952~

s. 187).

Ut frå funnområdet i Norrbotten kan ein vel ikkje
utan vidare sikkert avgjera kva folkegruppe(samisk, skandi­navisk eller finsk, jfr. Serning 1960, s. 78-81) bogane deri­frå har tilhørt.

Men dekor-detaljar på Vibbybogen verkar ogsåsamiske (O deberg 1956a, s. 242).
er de
gen i
ikkje-iNår det gjeld bogeforma,e_ seinare år funne nærståande parallellar på Bryg­

Bergen~rnisk.

"FuniljØ t" her er norsk, eller iallefall

Tidsrommet spenner over ca. 1100-1400 e.Kr.

(brannlagsdateringar gitt av A.J. Larsen).

Eg har sett åttefragment av bogeskjener herifrå, jfr. skisser pl. 12 I-P.
Tverrsnittet av dei er plan-konvekst.

Den plane sida av dei

- 81 ­

er jamn, medan den konvekse sida har langsgåande furer.

Dei

to fragmenta som på grunn av lengda må vera handbogar, passar
godt til den forma som Norrbottenbogane har.
FØrst ei gjennomarbeiding og publisering av Bergens­funna kan gi svar på viktige spørsmål.
jambreie

Er til dØmes dei korte,

ragmenta også deler av handbogar?

Vi kan ikkje heiltsjå bort frå at dei skriv seg frå armbrøstbogar oppbygd av tre.
horn og sener (jfr. Rohde 1942, abb. 7 eller Alm 1947, fig. Il).
- Truleg er dei likevel til handbogar, etter som det er påhandbogar vi elles kjenner dei langsgåande furene.
Kva har furene tent til?
ders mosefunn fins t boga
1865 XI .12).

Allereide i eldre jernaI­

med furer (Engelhard t 1863., pl. 12.9,

I desse tilfella synest det ved første augnekast

å vera meint som dekor.
slutni g på f rene.

Overluleåbogen har også dekorativ av­

Men slik dekor har da tydeleg vore dektav ei slags omlinding!

(Jfr. Serning 1960, pl. 52.1). på den

flate sida som har vore limt mot den andre skjena, har Jokk­
mokkbogen også furer, og dei kunne i alle fall ikkje ha vore
til

d.

p

fasta

"ttre os. 50) i
sokn"Det ar mojligt ... att man trott, att limmet skulle
man gjorde skåror i tri:iet," er Oldeberg (1956b,

ne på.

Eit smalt bogefragment frå Tjautersjon i Piteå

har ei langsgåande fure.

mogleg at det i

Oldeberg (l.c) reknar det som

enne kan ha vore innlagt ein senestreng eller

ei lærreim til forsterking av bogen.

- Ei slik forklaring kan

vi i siste omg ng neppe sjå bort frå ved noen av bogane som
har furer.
snarareI alle fall synest furene å vera eit funksjonelt

nn eit dekorativt trekk.
E'bogefunrfrå Novgorod er av interesse i denne

samanhengen (Medvedev 1966, pl. 1.6). Bogen, funnen i eit kul­
turlag frå seint 1100-tal/tidleg 1200-tal, må ha vore ca.
1,8 m lang, og har bukskjene av einer og ryggskjene av bjørk.
Etter alt å dØmme har det vore pålima eit lag med sener pårygg n, og heile d n sarnansette bogestaven omlinda med never­band.

- på denne b gen finst tre furer på den flate innsida

av bukskjena.

Medvedev (1966, s.

forklaringa.

- Også her kunne det vel tenkast at seneforster­

king hIl) meiner betre liming ervare innlagt i furene.
ovgorod o en er truleg av den gammalrussiske typen

- 82 ­

som vart utvik.a

rå den sky tiske bogen, og som omkring 900

e.Kr. var spreLdd over heile Rus-riket.
på bakgrunn av dei få og innflØkte funna og opplys­nlngane som ova.nfor er gjennomgått, må vi sjå det einaste
bogefragmentet som er f nne i Oppdal(nr. 112).

Det er eit

51,5 cm langt, ca. 3 cm breitt og 0,6 cm tjukt stykke av ei
furuskjene.

Den eine sida er flat, den andre har kantavrun­

ding og tre lnnskorne furer.

Nærståande parallellar finst i

Bergensfunna Ijf . pl. 12 j, kl.
Dei.engste bogeskjenene frå Bergen viser at saman­

sett handboge var i bruk også i norsk miljØ i mellomalderen.
Likskapen mellom desse og dei frå Norrbotten er påfallande
stor.

Kor vidt dei siste er samiske, er uvisst.

Men kon­struksjonsprinsippet må vera det vi kjenner frå samebogen.
Sannsynlegvis er dei korte,

jambreie skjenefragmenta frå Bergenog Oppdal også av handbogar.
Såleis ser vi ut til å ha funne bakgrunnen for den
markerte endringa av

p~leskafta

som viser seg i mellomalderen.

C-skafta, kcrtare og tjukkare enn jernaldersskafta, har truleg
vore bruka til to-vedsbogar som var kortare og kraftigare enn
dei enkle langbogane f å jernalderen.

(Norrbotten- og Bergens­bogane tyder på ei lengd under ca. 1,5 m).
Kva tid gjekk denne endringa fØre seg?
synest å nå attende til før 1200.

Bergensfunna

Dei uvanleg tunge spissanefrå overgangen vikingtid/mellomalder er eit visst indisium påat ein sterkare bogetype allereide da er komen i bruk.
I

det føregåande er bogeutviklinga sett på bakgrunn

av den samiske bogen, som her er kalla for "samansett." Somme
forskarar unngår å bruke denne nemninga, som dei reserverer
for bogar som forutan tre er bygd opp av sene- og/eller horn­lag.

Balfour

1890, s. 240) reknar samebogen som ein variant

av den enk e bogen, rett nok eit grensetilfelle.
s. 63) kallar Typen forsterka.
de~imot

Alm (1930,

Adler (1902, s. 21) inkluderer

to-ved-bogen i sitt omgrep samansett boge, likeins

Rausing (1967, s. 19 og

65~.

To-ved-bogar av liknande form som samebogen har vore
ut.breidd mellom syrjenar, vogular, ostjakar og andre folkeslag
i Nord-Russland og Sibir (Alm 1930, s. 63).

- 83 ­

Den skandinaviske samansette bogen (representert
ved Bergensfunn, kanskje også fragmenta frå Norrbotten og Opp­dal) synest å vera eit kulturlån frå samane, om ikkje i detalj
så i konstruksjonsprinsipp.

Ut frå den rosande omtalen som

samisk boge og bogeskyting får i tidleg mellomalders littera­tur (jfr. Kiil 1954, s. 102-108) var det naturleg at samane
sine grannefolk var interesserte i å ta opp bogeforma.
At dette kunne ha skjedd i vikingtida, verkar ogsårimeleg, når vi tenker på det "livlege handelssambandet langs
Nord-Norges-kysten heilt aust til Bjarmeland.

Dessutan finnvi sannsynlege spor etter samar i Dovre-området ilomalder.

(Jfr. s. 104).

tidleg mel­

Kulturkontaktane har sikkert vore

fleire.
No må vi likevel ha augo opne for andre impulsar somogså k n li ge til grunn for den samansette handbogen.

påAuste veg-ferdene må skandinavane ha blitt kjent med den sla­viske samansette bogen.
bogen (jfr. s.

Sjølve skjene-oppbygginga i Novgorod­81) er jo ikkje heilt ulik den i samebogen.

Eit anna spørsmål er kva innverknad armbrøstet hadd
på handbogen i me lomalderen.

Frå omkring 1200 og utover vartarmbrØ t i Vest-Europa utstyrt med komplisert samansette bogar(jfr. s.

84).

Såleis kan det tenkast at armbrØstmakarkunstenogså har ført ti

betre samansette handbogar.

ArmbrØstet vart ein hard konkurrent for handbogen ut­
over mellomalderen.

Ved ein serie tekniske forbetringar u vi ­la armbrøstet ei gjennomslagskraft og skottvidd som tidlegare
var ukje

Ei ulempe hekk li evel ve : ArmbrØstet hadde langt

seinare sk tt m o en

handbogen, og var tungvint å handtere.

Som st idsvåpen kunne derfor handbogen få eit comeback, slik
det skjedde med den kraftige engelske langbogen omkring 1300.
Fjellfunna frå Oppdal viser at armbrØstet fekk inn­pass som jaktvåpen i dei norske bygdene, noe som elles er
kj nt både frå skriftlege kjelder og funn tidlegare.
sette jaktfunn

in

For å

i s'n rette samanheng trengs fØrst eit

ove syn over utviklinga av a mbrøstet (etter Payne-Gallwey
1903 ogro947).

Vår kjennskap til armbrøstet" mellomal­

deren byer vesentleg på historiske kje dema-er'ale; det ar­keologiske er førebels spinkelt.

- 84 ­

Alt tyder på at prinsippet for armbrØst som handvapen
var kjent her i

Europa i romarrikets seine keisartid, som ei

forminska utgåve av kastemaskinar som nytta bogekraft (arcuba­
lista; av dette fransk

arbal~tre =armbrØst).

Etter at vest­

romarriket gjekk under manglar vi opplysningar om armbrøstet
gjennom eit halvt tusen år.

på 900-talet dukkar det opp att.

Munken Richer nemner armbrøstskyttarar i sin omtale av slaget
ved Senlis 947 og Verdun 985.
frå

kl~ssiskVåpenet hadde truleg overlevd

tid på fransk område.

Eller var det ei ytring av

den karolingiske renessansen?
Normannarane førte nok våpenet over til England ved
invasjonen, jamvel om Bayeuxteppet ikkje viser andre skytevåpen
enn handbogen.

I Doomesday Book 1086 er nemnt ein mann "Odot.he Crossbowman."Br.uken av armbrøst breidde seg også fort på kontinen­
tet.

Under den fØrste krossferda gjorde dei vesteuropeiskehærane eit skremmande inntrykk på byzantinarane; for dei var
armbrøstet eit nytt og ukjent våpen.

så revolusjonerande og

skremmande val: det at det andre Laterankonsilet i 1139 forbaud
bruk

2V

det mot kristne.

Trass i fleire pavelege forbod og

formaningar vann armbrøstet stadig terreng.
ein bruke det mot dei vantru, men fyrstanepå krassferd kunne(mellom dei Rikard

Løvehjartel kunne vanskeleg unnvera det effektive våpenet samekven dei så sloss mot.
Medan armbrøsta i denne fØrste tida truleg har hattein enkel treboge, ser viktige nyvinningar ut til å ha skjedd
like fØr 1200, på den tida den andre store krossferda gjekk
føre seg.

Samansette bogar kom i bruk.

Dei var laga av ei

treskjene som kjerne, ein serie med hornskiver på buksida og
eit tjukt lag av samanlima sener på ryggsida.

Dessutan var

bogen omlinda av bastband for å halde ute væte som kunne skade
bogestyrken.

Bogekonstruksjonen var truleg lært av muhammeda­

narar og grekarar.

I dei austre Midhavslanda hadde handbogar

samansett på denne måten vore kjent i fleire tusen år (Medve­dev 1964, Rausing 1967).
Spenningsteknikken vart samstundes betra.

Framenden

av arrnbrøsta vart. ut.styrt med bØyle for ein eller båe fØtene.
Medan skyttaren spente i. mot i forbØylen, drog han strengen opp

- 85 ­

lo/spennhake. Denne hekk i ei snor som gjekk til eit

med e

spennbelte skyttaren hadde på.

Ein kraftigare variant av

spe nhaken var krihaken, som hekk i ei trinse, kombinert med
sarnsonbelte.

Denne spennemåten korn i bruk på 1300-talet, lik­som også geitfoten eller vippa, eit reiskap som bygger påvektarmprinsipp.
Sist på 1300-talet blir det laga stålbogar til ar ­bl.' st! og framover frå ca. 1420 vinn desse stadig terreng i
Vest-Europa.

Samstundes vart det utvikla nye. spennemekanis­mal.', t.d. engelsk og tysk vinde.
kran til.

Omkring 1450 kjem stålboge­

I Norden synest armbrØst å ha vorestmanns­

våpen på 1200-talet, og har neppe vore ser leg utbreidd
landsbygda.

åpå 1300-talet blir det eit vanleg krigsvåpen,men

r framleis neppe spreidd utanfor byane.

fins

fyldigare opplysningar.

Frå 1400-tal t

Hornarrnbrøst av nordtysk ty evar da det vanlege bogevåpenet til krigføring.

Spreidd om­

kring i nordiske byar fanst arrnbrøstmakarar.

BØndene var ogsådel'ili3 rusta med armbrøst når dei gjekk i kri.
bevart noen hornboge rmbrøst frå denne tida.

I Dalarna er

Utover på 1500­

talet blir hornbogar trengt til side av stålbogar.

Og

i får

sikre belegg for at armbrØst var nyt a til jakt.
Når ein skal prØve å gjera seg opp eit bildearav

rØs t.ypane som fj ell l' lene har vore brukt til, står ein

utan gode parallellar.

V,i veit

godt som ingen ting om kva

sl gs armbrøst som var i bruk på landsbygda i Norden i sein
m l

m

r.

ang

Alm (1947, s. 110, 142) r knar med at bØndene

m i tid

enkel treboge.

kan ha hatt heilt prinitive armbrøst med
Enna orinår 1900 dreiv folk på Vestlandetkvalfangst med slikt skytevåpen
Alm 1947, fig. 1-3).

(Brun horst 1899, fig. 21,

I vollgrava på LillØhus i Skåne er det

funn-'lsvarande armbrøst frå sein mellomalder.

kj~nn

r

av denni ein enkel, 89 cm lang treboge til armbrøst, trule
enkle type(r'eg 193 , fig.

Dersom vi skal'kee med.

278).

urde e pilene frå Oppdal i hØve tilrrnbrøst, er truleg lengd ei

har neppe vore lengrskoFrå B rgenvis t haldep nkt: Skafta

nn pi1erenna på a mbrØKvalbo en nernnt av Alm har ha tae' vart38 cm lang renne,

,- 86 ­medan den på Lil ohus-armbrøstet har vare ca. 30 cm.
Dei spinklaste, lettaste skafta frå Oppdal(som einvel må rekne med har vare brukt til dei mest primitive arm­brØs ) måler heile 59 og

5·m (nr. 102, 103).

Etter den sto­re lengda å dømme skulle dei tilhØrande bogane enten ha varelengre eller veikare enn kvalbogen og Lillohusbogane.

Skaftafrå KjØlen og LiahØgda er båe 37-39 cm lange, og kunne for så
vidt passe til pilrenne

på den nemnte kvalbogen.

Kva så med den korte, kraftige pila nr. 105 frå Opp­
d.al?

Skaftlengda er her 43 / 2 cm.

Spissen veg 66 g.

Jamvelom lengda her k'nne hØve noenlunde til den kvalbogen vi kjen­
ner, spØrs det om

i ikkje også må rekne med eit anna alterna­

tiv: Stålbogearmbrøst.
Kjeldene synesvarlå vera samstemmige om at stålbogen

bruk på landsbygda frå 1500- til l700-talet, medan det

er meir uvisst korleis det forheldt seg med hornarmbrØst. Eit
dokument. om drapsbØt.er 1570 i Flatdal i Telemark nernner einstålboge (Grieg 1933, s. 302.
( 881, s. 181

Omkring 1600 skreiv P.C. Friis

40 år tidlegare hadde ein mann i Nedenes lenskate 15 bjørnar med stålboge på ein vinter.
56) nemner også stålbogar til elgjakt.

Friis (1881, s.

Alm (1947, s. 170)

meiner at det ves europeiske stålbogearmbrøstet kom til Norge
med den nederlandske handelen på Bergen, frå l400-talet og~ramover,og at denne typen seinare vart framherskande her il.andet.
Indirek e opplysningar om norske tilhØve synest vi
å få ved notisar om svenske samar.

Scheffer (1956, s. 273)

skriv omkr'i g l6 7 0 at "bruket av (jarnbågar) har på den sista
tiden till agi.t ganska mycket bland lapparna."

Linne (1913,

s. 156-168' kallar de! stålbogearmbrøsta som samane i Vaster­bott.en bru.kar fiO år
bruka deikolv~rseina~'.:'efor"norska arbos."Til dessesom var halvannan fot lange (jfr. s.

35).­

Kolvane nr. 108- 09 frå Oppdal er 50,3 og 43,4 cm lange, og
samsvarer i

lengd nokså bra med dei Linne nemner.

Det kortekraftige skaftet n~. 105 (med tung spiss) må vel også helst
ha tilhØrt ein kraftig armbrØst-type.
At stålarmbrøstet var i
har vivitnem~lbruk i Oppdal omkring 1700

om i eit register frå eit skifte på Stenbueng

- 87 ­

Storl dalen 1737.

i

.1 g.

Ein stålboge er her verdsett til 16 skil­(Ved ei t skifte på Aram, Nesset i Romsdaln, 1677 vartstålbo e m d tilhØrande spennar (geitfot?) taksert til 3 ort,_(Trondheim Statsarkiv.

Skifteprotokollar.

l) Orkdal Soren­

skriveri Skifteprotokol nr. 4. 1737-1743 folio 11.
dal Sorenskriveri. Skifteprotokol nr. l.
I2) Roms­

1677-1683 folio 5.)

20 av ca. 200 skifteregister frå Valdres etter 1660 erstålbogearrnbrøst omtala, ofte saman med vippe '~'. Yngste skiftet
der armbrØst er omtala, er frå 1706 (Hermundstad 1964, s. 14).
Dei kraftige skafta 105, 106, 108-110 kan såleis
godt ha hØrt til dei yngste arrnbrøsta, med stålboge.

Nr. 102,103, truleg også nr. 104 er som nernnt vanskelegare å knyte til
ein kjent arrnbrøsttype, på grunn av den store lengda.

Til eithornarmbrØst frå Dalarna har det tydeleg vore brukt berre
te piler (Alm 1947, fig. 29-30).
brøstboor­

Det er eit spørsmål om arm­e til dei lange pilene ikkje har vore berre ei kraf­

tigare utgåve av handbogane som bønder og jegrar laga sjØlv.
I

byane hadde ein "verksmeistrar," spesialhandverkarar som

laga dei korn liserte (og sikkert dyre) hornarmbrøsta (Alm
1947, s. 16 , Alm & r hn Hoffmeyer 1956, sp. 246.

Sal avslike våpen til ålmenta kan vel også ha vore underlagt restrik­
sjonar.

(Jfr. Alm 1947, s. 162-163, 1930, s. 54).
Eit interessant spørsmål som Oppdalsfunna neppe kan

gi. noe klart svar på, er dette: Korn arrnbrøstet noen gong tilå utkonkurrere handbogen?

Til tidfesting av armbrØstpilene

og dei seine langbogepilene har vi berre C 14-dateringar av
skaft

nr. 84 og 104: 1300 ± 60 og 1560 + 50.

'Medan detteskulle indikere at handbogeskaft av type C er eldre enn dei
lange ("eldre" gruppe) arrnbrØstpilene, tyder detaljlikskapen
ved spissane til båe slag piler på at dei er delvis samtidi­
ge(j fr.

s.

3 O) •

Problemet må truleg løysast på grunnlag av histo­
riske kj Id r, noe som vil fØre for vidt her.

Likeins blir

det førebels på historisk grunnlag ein må vurdere kva tideldvåpen utkonkurrerte bogevåpna til jakt.

Esmarch (1931)

tek opp nettopp dette spørsmålet og kjem tilliknande resul­
tat som Brøgger (1925, s. 66) at eldvåpen fØrst gjer sitt
inntog på bygdene utpå 1600-talet.

Omlegginga skjer tyde leg­- 88 ­

vis i samband med ein serie krigar, og ikkje primært fordibØrser var betre jaktreiskap enn bogevåpna.

- 89 ­

7
7.1

KULTURBAKGRUNN
V i

l

t

I dei snaufjellstraktene der piler er funne, er detfØrst og fremst reinen som utpeikar seg som det viltet pilene
har vore brukt på.

Funna er i stor utstrekning gjort av notids

jegrar under reinsjakta.
fjell."

Fonnene medpilefunn ligg i"reins­I våre dagar E:r storparten av villreinen å finne påvestsida av Drivdalen; austanfor,ser ein
på over 20 dyr.

sj~ldanreinsflokkar

Dette skillet er skapt av jernbanen etter 1920.

tidlegare var LeirtjØrnkollen og området omkring ein vanleg til­haldsstad for rein (Rise 1947, s. 158).
Det er vanskeleg å tenke seg at tilhØva med omsyn til
reinen skulle ha vore stort annleis attover til jernalderen.
Både BrØgger (1925, s. 51-71) og Hougen (1932, s. 79, 1937, s.
202) knyter dei lausfunne pilene til reinsjakt fØrst og fremst.

C~mTekstfigur 10. Gre~nklØft (av einer) til oppsetting av snarer,
funne ved Brattfonna.
Forked device, made ofjuniper J for holding bird snares. Foundat Brattfonna.
(Mus. no T 17695 b).

- 90 ­

I

formene er det fleire gonger flnne reinsdyrbein og piler sa­
Funnmaterialet gir oss lite

Øve t'l å n an­sere dette noe enkle bildet av hØgfjellsjakta.

Men klØftsp':-s­

,an,

'fro

13.

50

sen frå StorhØ (jfr. s.

13) viser at bogejegeren i

let også har vore ute etter flygande vilt.

snaufjel­

Jamvel om sl',fuglespissar berre finst nede i bygda i Oppdal, har vi and espor etter gammal rypejakt i fjellet.

Ved~rattfonna,

saman

med pileskaft, er det funne ei lita innretning
til . .å sette opp, . . . ,. , '.
snarer med.
Det er ei tilskoren greinklØft'a~ einer, tekst­.

~

fig. 10 (T 17695 b), jfr. Ekman 1910, fig. 59-61.

I den austre

delen av Oppdalsfjella har ein også drive pelsdyrjakt i nyaretid, det vitnar dei tre armbrØstkolvane om (jfr. s.

35).

Helst er det kanskje rØyskatten ein har vore ute etter.
lin, kvi skinn har alltid vore ettertrakta pelsverk.

Herme­

Elles

kan nok andre pelsdyr og å ha v re aktuelle.

s t rn å t a r

7.2

Omkring i Oppdalsfjella finst ein del dyregraver,
Systematisk kartlegging av des se er enno ikkje gjort.

Eg

kjenner til ein serie slike på Sæterfjellet og i Larsståggån
ovafor Kaldvelldalen.
~s

gj

Gravene i

snaufjellet ligg helst irype" i terre get, dvs. trange pa sasjar som reinen mO

por av oppmura gjerde som skulle fØre dyra mot g~a-nvene ser ein og.
h r

e

g fOt

- Ved Snøfjelltjø~nene ligg eit
par graver,I

opplyst.

Dessutan finst slike fangstanlegg på

Soløyijellet og mellom Storlidalen og Gjevilvassdalen (Rise
1947, s. 158).
Medan det altså i Snøhetta-området og inn mot Troll
heimen finst både fangstgraver og "p ilefonner," ser graver
ikk'e ut
fl stesak iil å vera kjent på austsida av Drivdalen, der dei~lefunna

er gjort.

Truleg har dette tilhØvet si år­

lendet, som her er åpnare, flatare, utan hØvelege passa­sjar å legge graver i.

,I. ;Ingen stader ligg det reinsdyrgraver 1 direkte nær­leik av "p ilefonner."

Vi kan derfor rekne med fleire jakt­måtar, som vel til dels har utfylt kvarandre.

Dyregrav-fangst

- 9

Kunne drivast~jekk

assivt, ved at dyraed sitt vanlege rekster

seg ned i dei tilmura steinhola.

Eller dyra kunne

aktivt jagast inn mellom steingjerda og ned i gravene.

edslik drivjakt ville det også vera hØve til å ligge klar med
bogevåpen ved passasjane og skyte dyr som korn seg framom
jravene (jfr. Molaug 1958, sp. 398).
Ein form for passiv "vente-jakt" kan vel har vore
praktisert på stadene der pilefunn er gjort.

Men det er enna

ikkje påvist sikre bogastille, bogehi (oppbygde lØynestader)i nærleiken av "pilefonnene ." , Anders Riise som fann spissen
nr. 6, har meldt om eit mogleg bogastille i ei ur under Tjørn­
glupegga, og O. Rise (1947, s. 160) me ner at eit slikt anleg~er observert i fjella mellom Fagersjøen og øvste Gryttjør anord ibygda.
Om jegrar v'lle ].

~<~tthald,e n g vente til dyra kom

kunne dei ved fo nene ny tel og steinblokker.

Ieg av naturlege berg­

hovudsak er det naturleg å tenke seg

det er "smygjakt" som har r sul ert i dei bortskotntattfunne pilene: Jegrane har lur

se

innp"

yrao

9

(Jfr"

a.'".

910, s. 18, Granlund 1962, sp. 5 3 •Det er interessant å ku nev rnstat re at det hardrive høgfjellsjakt i Oppda sf"e la kontinuerleg~ oSme må e frO sein romartid og

ram til i~onologiske skilnadene i fun a fråogjera med skiftande jaktfrekvens, jfr. s.

dag.

g tru­
Del_~' e fonner har neppe
12.

Gjennom

alvtanna tusen år har reinsjegrar leita opp dyr på same sta­der, enten dei brukte handboge, armbrøst eller børse.
Vinterjakt på ski etter re'
Ekman

1910, s. 21-23.

Pilesaml'ngane frå fo ne

likevel enklast å forklare med s mm
nad.

Jfr. s.

13.

er svært effektivt o ji_
i Oppdalt­

Ihaustjakt som føre

I etterreformatorisk tid har jakttidadels vore regulert (Rise 1947, s. 160, jfr. Ekman 1910,
Noe nærare om jakttida er vanskeleg å

r

50

11­
~~.

vklare på det føre 19­

ande grunnlaget; med spørsmålet er av interesse.

- 92 ­

7.3

Vei dem enn
Korleis skal vi forestille oss dei gamle bogejegrane?

Var det fjellkarar som hadde jakt, fangst og fiske som einasteyrke, eller var det bØnder med jakt som viktig attåtnæring?
Det ser ut som vi

bør
rekne med båe kategoriar.
,

I soga om Sigmund Bresteson (vi Reitan 1925) er det
fortalt om den fredlause veidemannen Torkjell Turrfrost somiheldt til i ein aUdsleg dal på Dovre.

Sogeskildringa av denne

personen irtneheld sikkert mest berre segnstoff og liten histo­
risk kjerne.

Dette er likevel ikkje det vesentlege i denne

samanhengen.

Vi må tru at fortellinga bygger på ein viss fak­tisk kulturbakgrunn, enten frå den tida da hendingane skal hagått forseg (slutten av 900-talet) eller helst da soga vart

utforma, visstnok omkring 1200.
vore

oppfatt~mann.

Dovrefjellet har tydelegvis

som eit naturleg miljø for ein hardbalen veide­Han blir fØrst presentert for lesaren (og hovudperso­

nane i fortellinga) som "ein storvaksen kar i reinskinnsmudd
og med eit reinsdyr på ryggen."- Er dette ei realistisk

typeteikning for si tid?
Det litterære bildet kan vi vurdere på grunnlag av
tre fjellgravfunn med fangstmannspreg; funna er frå nordre delav Dovrefjellet, i og ved Oppdal.
Ved den gamle fjellvegen frå Oppdal sØrover til
Hjerkinn låg ei lita låg røys der fjellfolk i fleire vendingar
grov fram ei mengd små jernsaker.

Staden heiter Allmannsran­den (tyding truleg Daumannsranden) og ligg i ei hØgd ca. 1300 mo,h. i sØrhallinga på Risberget.

Dominerande i funna er dei

mange pilespissane (minst 23), både med og utan tangeavsats.
Eit par lysterspissar skulle tilseie at mannen har drive med
fiske i tillegg til bogejakt.

To dusin pilespissar og fire

eldstål tyder på at meir enn ein person er gravlagt her. Dettekan også forklare at gravgodset synest å ha både merovingar­tids- og vikingtidsinnslag (Hougen 1947, s. 225, Petersen 1951,
s. 38).

Det er tydeleg at veidemenn som hadde sitt tilhaldifjellet har fått si grav her på ein slik stad.

Dei harikkje sokna til dei felles gravplassane nede i bygda.

Dersom-

93 ­dei i det heile skulle ha eit gravminne, måtte det bli vedvege

Elles i fjellet ville det vera liten sjanse for at

folk skulle sjå ei grav.

Bustad eller fast tilhald kan dei

umogleg ha hatt direkte i nærleiken av Allmannsranden, derdet er audt og værhardt.
Ein stad ved Kongsvoll, visstnok på SV-sida av
Sør Knutshøa, er eit anna gravfunn gjort (Hougen 1947, s.
226, fig. 52; Petersen 1951, s. 41).

Her nede i lia, ca.

1000 m o.h., kunne det lettare tenkast at veidemannen hadde

hatt ein bustad i nærleiken av den grava han fekk.

Gravgod­

set omfattar spydspiss, Økseblad, hammar, fil, del av sag­blad, del av kniv, reimspenne av bronse, del av skiferbryne,
ringnål av jern, 9 eller 11 pilespissar.

Funnet er frå 900­

talet.
Grava i stil-ergre la DØ ia like sØr for bygdegrensa

olldal ligg ca. 110m 04• • "i et lit

landskap~'(Hougen 1947, s. 218, fig"46) •Ødslig fjell­
Truleg er det ei.

gammal fjellveg som har bestemt plasseringa av denne grava(l.c. s. 290).

Men den dØde var sikkert ein veidemann som

hadde sitt tilhald og sineveidemarker langt her inne i fjel­
let.

Gravgodset omfattar to sverd, spydspiss, to knivar, rasp,---

Funnet tilhører 60 ­si vu de ing av den nyleundersØkte Eltdalsg ava

fi I l t , høvltann og 8 pilespissar.
t

let e.Kr.
I

i Trysilfjella kjem også SkjØlsvold (l 69, s. 187) til at ei
slik fjellgrav med jaktutstyr må vera eit minne om ein veid~~mann som har levd utanfor bondesamfunnet nede i bygdene.
BrØg er (1925) og Hougen (1947) har mest sett på veidinga
naturleg attåtnæring for fjellbØnden .

Problemstillingaomrinteressant, og krev ei vurdering av gravfunn og busetningnede i bygda (s.

94).

Men det må fØrst understrekast at ei~

del av fjellgravene ved sitt utstyr og si plassering i land­skapetvitnar om fangst som reint primært næringsgrunnlag.
Typen Torkjell Turrfrost verkar slett ikkje berre diktarisk
gripen ut av lufta.
Frå dei siste hundreåra lever det segner og minne om
veidemenn som var nært knytt til fjel et.
s r vi spor om ein fjellkar, Lars,
­ i e
,~

Omkring SnØhetta
serie med staclnamn:

- 94 ­

Larsurda, Larstæla, LarstjØnnan, Larsbekken, Larsegga, Lars­
tinden og Larsståggån

(-stigen).

Kanskje er det ein LarsMjØen som er opphav til desse namna.

Han levde på 1700-talet,og skal ha gått-frå to gardar før han korn til Åmotsdalen, einutkantgard oppe ved fjellheimen der namna finst.

Det er godt

tenkeleg at vi her har for oss ein mann som interesserte seg
så sterkt for fjellet at det har gått ut over gardsdrifta(Ri sel 9 4 7, s. 15 9)oVelkjent og utbreidd er segna om ervingen som kunne
velge mellom gard og jaktfjell, og som tok det siste.

Om eindel fjellkarar i Oppdal er det sagt at dei kalla Orkelhøa (iAustfjellet) for "åkerlia" si(Rise 1947, s. 145).

Ein av dei

siste representantane for denne livsforma og metaliteten var
Ingebrikt Ivar-eng,"Ivasenjin," 1875-1949.

Han kunne ligge ifjellet i. vekevis og kanskje månadsvis, vinter og sommar.
Han kjente seg meir heime i steinbuene sine i fjellet, derhan fiska (og planta fisk) og skaut rype og rein, enn han
gjorde på det vesle gardsbruket sitt nede i Drivdalen.

"Her

ser du sauhopen min," kunne han seie til den som undrast på
korleis det gjekk med gard og krøtter, - han peikar ut over'ein reinsdyrflokk på vidda.
Herda og hardbarka fjellkarar fekk stundom målandetilnamn.
.Rise (1947, s. 144, 175) nemner "TjØnnin" og "Elvin. "Såleis var det dei som fann på å vri litt og kalla "Ivasenjin"
for "Kaldvassendin."Ein må tenke på parallellen i soga,

Torkjell med tilnamnet "Turrfrost."- Kva var vel meir hØve­leg og naturleg enn at "Ivasenjin," den siste representanten
for ei eldgammal livsform, vart den som (i 1914) gjorde det
første funnet av ei velbevart pil som ein av hans forgjengarar
for tusen år sia hadde etterlate seg inne ved Namnlauskollen.
Ved sida av dei meir spesialiserte veidemennene har
nok bØndene til alle tider jamtover hatt ein naturleg del i
jakta.

7.4

Gravfunn frå nede i bygda vitnar om dette.

B Y g d

o g

f

j

e l

l

Gravfunna frå jernalderen i Oppdal viser eit markant

- 95 ­

og eigenarta mønster i utbreiinga.

Dette må sjåast i saman­

heng med dei geografiske tilhØva, dei tre dalarmane (jfr. s.
7).

Bygda har hatt tre store gravfelt: Rise i Drivdalen,

Strand ved LØnset (i dalen vestover), Vang i sentrum av byg­da.

R~sefeltet har

hatt minst eit par hundre gravhaugar ( oligg ca. 30 att), på Vang ligg enno 750 haugar, på Strand er
feltet mest totalt oppdyrka, men det er til dØmes funne heile
13 sverd her.

- Utanom dei store samlegravfelta finn vi

sjel~

dan gravfelt til enkelte gardar.
Både gardsnamn og oldfunn viser at store deler av
Oppdal må ha vore busett i folkevandringstid.
ein fØlge funna attover til 300-taletpå Rise kan.Kr., og det ville vera

mest utenkeleg om den gode dyrkingsjorda i Midtbygda (omkringVang) ikkje v r tatt i bruk like så tidl eg (Petersen 1951, s.
32-36, Farbregd 1967, s. 9).

Men ko k'på Vang og Strand er.

det enno funne sikre graver frå eldre jernalder.
I nordaustarmen av Oppdal syn st ein freistnad på
busetning i eldre jernalder å ha vore mislykka, og

y. grejernalder er det visstnok berre noen få gardar nærmast mi
bygda som blir tatt 6pp.

Heilt fram t ' l dei siste hundreåra

vart Nordskogen (langs;Byna) liggande stort sett uoppdyrka.
Lausfunna av piler i fjellet viser på mange måtar
ein nær saman en

med gravfunna i bygda.

or a ten e til 300-talee.Kr.

Båe funngruppene

Kan dette vera tilfeldig?

At det ikkje finst eldre piler ifj

l t kan ha minst tre ar·­saker.
a) Pil og boge kom ikkje i

r k

ør.

- Vitnemål

ropil og boge i Norden synest å mangle i den tidlegaste jernal­
deren (BrØndsted 1960, s. 160, Stenb rger s. 375).
b) Fonnene tok ikkje til å vekse og konservere
ler fØr på dette tidspunktet.

i­- Det er teikn til ei klima­

forverring i folkevandringstid (Fægri 1938, s. 13-14, 1970,s. 433) utan at det kan fastslås sikkert at det mangla beva­
ringstilhØve for piler itidlegare jernalder.

c) HØgfjellsjakta i si seinare form kjem i gangam~stundes som utstyr i gravene blir vanleg, slik at desse kanpåvisast og daterast.
Problema med punkt a) og b) e

v nskeleg å avklare

-

96 ­

her, og mange spørsmål må stå åpne.

Punkt c) gir rom for ein­del vurderingar av tilhØvet mellom gravfunn, busetning og
fjellfunn.
I dei siste åra har eg gjort undersØkingar av enkle
kolgroper på trØnderske jernaldersgravfelt.

C l4-dateringar

av ein del slike kolgroper tyder bestemt på at busetninga om­~ringi TrØndelag går lenger attover i den tidlege jernalder(eldre romartid og keltartid) enn dei gjenstandsutstyrte gra­vene visers.

(Farbregd 1971, s. 30-33,

jfr. Marstrander 1954,74).

Når' graver med da terbart gj enstandutstyr idukkar opp i

innlandetsein romartid, er dette såleis neppe utslag av

eit første indre landnåm, men heller av nye impulsar og driv­
krefter(Økonomiske og religiØse).

At utstyr blir lagt igravene er vel i. siste omgang hel.st eit resultat av økonomisk
overskott og oppgangstider.

Pilefunna frå fjellet er tyde­

legvis også uttrykk for Økonomisk ekspansjon.

Dei eldste

pilefunna og graver med utstyr kan da vera ulike utslag av
ein meir generell utviklingstendens.
Gravfunna frå sein romartidjfolkevandringstid i
Oppdal er i det vesentlege konsentrert til Rise-feltet idalen.

Dessverre er alle funna samanblanda

Oldsaksmaterialet har eit einsarta preg.

Driv­(ved oppdyrking).

Det omfattar 15

beltesteinar, opp til 10 kvartsbryne, minst 5 knivblad, tospydspissar, to enkle bØylespenner av jern og minst 10 pile­
spissar av typen R 540.

(Jfr. Petersen 1951, s.

28).

Dei eldste jernpilespissane frå langt inne ifjellethar som vi ser parallellar i det eldste gravgodset frå nede i
bygda.

på Rise er det avgjort bufaste bØnder som er gravlagt.

Vi har ikkje grunnlag for å tru anna enn at det er desse bØn­dene som ifolkevandringstid har drive hØgfjellsjakta, vel ved

sida av skogsjakt.

Frå folkevandringstid kjenner vi ingenfjellgraver som kunne indi.kere reine fangstmenn utan tilknyt­
ning til gardsbusetnad og bygdesamfunn, slik det til dels måvera tilfelle i yngre jernalder (jfr. s.

92).

I Oppdal kan ein ikkje sjå det funnmønsteret som
Hougen (1932, s. 74-75, 1947, s. 234-5) hevdar gjer seg gjel­
dande i Valdresbygdene: At lause p'lespissar ~rå yngre jern­

- 97 ­

alder gjennomgåande er utbreidd mye lenger innover iheimen enn dei frå folkevandringstid.

fjell­

I Oppdal har skaft og

spissar frå eldre jernalder tilfeldigvis sitt tyngdepunkt iSnøhettaområdet, som ligg lengst unna gardsbusetninga i dalenv
Hougen (1947, s.236) medgir for Jotunheimen sitt vedkommandeat "funnene selv viser da også at leilighetsvis har jakten
alt i folkevandringstiden vært drevet langt, langt inn i fje ­let."Berre ved eit samla oversyn over lause spissar frå

fjellet sett i hØve til gravfunn, gruppert kronologisk og
geografisk, kan ein vise eventuell samanheng mellom buset­
ningsekspansjon og "aksjonsradius" i jakta.

I pilefunna frå

merovingartid (som er. svært få) ser·vi i Oppdal
ekspansjon" i samband med jakta.

ingen "in reFrå vikingtid kunne taletpå pilespissar tilseie større aktivitet igjen.
Med få unntak synest det lite rimeleg at den jaktasomilene i Oppdalsfjella vitnar om,

andre bygdelag.

an ha vore drive fråBåde ligg DrivadalfØret nærare til enn andre

dalar (Lesja, Sunndalen, Kvikne, Rennebu) der det var gards­
busetnad i

eldre jernalder.

Ut over dette er det vanskeleg å

seie om bestemte deler av bygda framfor andre har danna ut­

gangspunkt for jakta i del ulike fjellområda.
I området Sissihøa-Leirtj r kollen ville gardane/
gre dene Lo og R'

vera dei næraste til å drive jakt.

e keIt s adnamn, rettEittok helst frå seinare hundreår, gir iein kort blenk eit bilde av bogejegeren som kjem frå bygda ognærmar seg desse jaktmarkene.

Mellom Almannberget og Siss~hØa ligg ein stein som heiter Bendsteinen (Rise 1947, s. lSO}v
Ein ga.al jeger hadde hØrt at namnet sto iding av bogen.

samanheng med

Han hadde likevel ikkje skjØnt kva som låg iuttrykket, nemleg å feste strengen så bogen er klar til bruk
(Falk 1914, s. 94).

Jegrane som bendte bogen her måtte hakome opp frå MjØen eller Lo.
get frå

(Ved fjellvegen opp mot

Risber~ordsida ligg LØarsteinen, eit parallelt namn, me

med bakgrunn i lading av bØrse).
I yngre jernalder kan vi påvise fangstmannsgraver ifjellet, som nemnt.

Men gravene nede i bygda er fortsatt ri

utstyrt med pilespissar (jfr. s.

45).

Dessutan finsiske­utstyr (T 3 21 fiskekrok; T 12455 f og m, T 18817 u lyster­~- 98 ­

spissar, T 7319 mangetinda lysterreiskap eller klepp).
Jakt og fiske har for bøndene vore ei naturleg attåtnæring,slik vi kjenner det frå mange fjell- og dalbygder fram tilvåre dagar.

~ 7.5

ø kon o m i
Prod~ktao ghan d e lav den omfattande fangsten som har vore

drive i innlandsbygdene gjekk vel for ein stor del til eige
forbruk.

Men den Økonomiske utviklinga ijernalderens byg­

der ville bli noksa uforståeleg dersom vi førestiller oss det
gamle naturalhushaldet altfor skjematisk og absolutt.
Reinsjakta kunne gi produkt av fleire slag: KjØtt,skinn, horn, hår.
tØrkast.

Kjøttet kunne saltast ned, spekast ellerFrå Harjedalen er det kjent at reinskjøtt vart selt

til landskap lenger sØr (Ekman 1910, s. 29).

Reinsskinn var

i mellomalderen hØgt verdsett, og det var eksportvare til
England (Brøgger 1925, s. 65).

Skinna kunne nyttast til kle­de (bukser, muddar), pelsar, fellar og fotty.

I seinare tid

har reins-brydd (hår av reinsskinn) blitt brukt til fyll iputer og bostar(jfr. Hermunstad

1954, s. 34-35).

Horn, lik­som bein, kunne vera råstoff til karnrnar, skeier m.m.

Dessutankan ein koke lim av horn.
I si avhandling om jaktgravfunn frå folkevandrings­
tid synest HQugen (1932) i det vesentlege å ha framstilt denØkonomiske bakgrunnen for jakta klart og konsist.

Med utgangs­

punkt i hans samanfatning kan det likevel vera grunn til åkommentere noen mindre punkt, og kanskje føre noen tankar vi­
dare. - Hougen skriv (1932, s. 84) at det lokale bygdesam­
funnet neppe kan ha vore marknad for jaktprodukta.
"I en tid
med utpreget naturalhusholdning, har selvsagt ikke enkeltegårder forsynt bygden med vilt og skinnvarer.

Vi må ut overbygdens grenser, og det vil her si vestover hvor folk fra deØvre dalbygdene allikevel måtte sØke efter en så uundværlig
vare som salt, og noe måtte det betales med, da det er lite
trolig at .bøndene Østfra kokte saltet sitt selv.

Imidlertid har de indre Vestlandsbygder også forholdsvis kort

- 99 ­

og grei vei til fjellviddene, så det er kanskje ikke sannsyn­
lig at det her var avsetning å få for det jakten kunne yte.
Men her må vi minne om de mange utenlandske importvarer fra.vestlandske funn, som for en stor del må være frukten av han­delssamkvem . . ..•.

Og betalingsmidlet har vel været skinnva­

rer, som det også delvis kjennes fra litterære kilder, såledesen bemerkning hos Jordanes

Med disse forhold in mentesynes det ikke urimelig at dalbygdenes jegere kunde få noen
avsetning for sine jaktprodukter på Vestlandet, hvor behovet
for skinnvarer til eksport må ha vært ganske stort, se v om
det for en vesentlig del kunde dekkes ved egen hjelp. rprakt­~stykker av hjemlig eller fremmed arbeide er da også sjelden idalbygdene, så skinnhandelen herfra har vel vesentlig værtdrevet for å skaffe de nØdvendighetsartikler gården ikke kun­de yte."Vi bØr stanse litt ved Hougens naturlege tanke om
at dei ind~e Vestlandsbygdene som skulle ha lett tilgang til

.•

.!:

fjellvidder og jaktmarker.

I historisk tid har vi nettopp frådesse bygdene gode dØme på veidebonde-erverv (BrØgger 1925, s.
57 f.).

Også frå yngre jernalder finn vi her gravfunn med

veideutstyr, og frå dei tilhørande fjellviddene ligg det fØrelausfunnepilesp~ssar.

Funnmaterialet gir altså eit liknande

bilde av dei indre fjordbygdene som av dalbygdene på Austlan­
det.

Etter ein rask gjennomgang av folkevandringstidsfunn

vart eg derimot slått av.at ein tilsvarande parallellitet
ikkje er til stades: på Vestlandets fjellvidder er det funnesvært få pilespissar frå denne perioden, og nede\i bygdene
manglar typiske jaktgravfunn.

Dette trass i at brott av

spannforma lei kar er funne på Sumtangen ved Finsevatnet (BØe1942, s. 69) og i ei hustuft på Mogen ved MØsvatn (C 30088).
I det siste funnet er pilespissar frå folkevandringstid av
innlandstypen R 540.

- FØr dette interessante tilhØvet er

systematisk og kritisk gjennomarbeid, er det vanskeleg å trek­
ke sikre konklusjonar.

Kan det til dØmes vera berre formene

for jakt som har vore ulike?
FØrebels er det nærliggande å sjå eit markert er­
vervsmessig skille mellom austlandske dal- og

fjellbyg~er på,- 100 ­

den e
re.

e sida, og vestlandske kyst- og fjordbygder på den and­Den e differensi ringa i folkevandringstid kan ha skapt

eit ekstra behov for v

eby te og ha defisk/kulturelle folkeg upperingane.
86) hevdar om imp rte

av g

mellom dei to g ogra­

Som Hougen (1932,sbeger og b anse

tet til Ve tlandet, må V stiandetf å

onti en­a disponert eit stort var ­overskott til denne ha de en, og det er rime eg å tenke
fangstprodu t.
å

gr

85­

So

å

som her er skis ert, er det natur­leg å sjå fo kevand ingstid funna f å Op da. Denne sør e­gaste trØnderbygda kjem på line med dei austlandske dalbygdene
når vi ser på deervervsmessige preg t i funna (jfr. s. 101).

Avsetni ga av fan sproa har veltil Møre-kysten gjennom Su nda en.
lege TrØndelag kan knaps omonn fØr gått ned

n t i 9 t'l deTieigen­

åvisast (jfr. s. 10 ) o

Ei enkel "forbruksvar " som h nde e

me

kyste

tru­

leg har ført til O pdal, er pileskafta av -typen (jfr. s 102).
I vikingtid er det nok 'handel med kystomr· a om har for idla
fire' p ~ tyk e fr· dei b itiske øyane il Opp a't Ølv­beslag med e'n eng ef' ur (616:6frå Rise, eit

ronse­

bes ag frå trand (Petersen 95, f'g. 33,
003 f , eit
bronse eslag frå Vang (avb. iiekst, T 3341 ~ ei irsk
skjoldbule frå S ra d ( h. Pet

7.6

sen

951, fig. 25, T 2217 .

u reI l e k o n tak tar
o 9

i

ro

r

amve1 om pileskafta er ei oe spesiell og isolert
funngruppe, og dei jenne spissane frå Oppdal berre eit
lite lokalt u snitt av eit stort og vidt ut re'dd rna eria e,
ser dess funna ut til å gi grunnlag for ein de vidtrekkande
kultur 'storis e slu ingar. på bakgrunn av den egreninteressen som je npilespissar tidlegare har vare vigd, er
dette kanskje uventa. Meir naturl g fell det når vi tenker
på den viktige rollen s eina1ders pi1espissar har spela fors s ematiseringa av våre eldste kulturgrupperingar.
I O pd lsfun a påkallar dei tidlegaste ernspissane

- 101 ­med flattange(R 540ei viss interesse.

Som nemnt (s.

16)

har dei sitt hovudområde i Gudbrandsdalen og austlandsdalane
opp mot Langfjella, men er .r:epresentert nord for 'Tass-skillet
i dei Øvre delene av Driva- og Orkla-dalføret.

Naturgrunn­

laget er tolleg einsarta innafor utbreiingsområde .
Parallelt med pilespissanev~ser andre av dei eld­,"!ste funna frå Rise-gravfeltet,austlandske funna.
fig.

7)

t~lknytning overEin krumkniv frå Rise (Petersen 1951,

er av ein svært sjeldan type.

frå Gausdal, Oppland,er"

I'eit .nytt gravfunn(C 32352) fanst nettopp maken, kombinert

med ei tylvt pilespissar R 540.
spenner av

Dovre til dei

Vidare har vi. to enkle bØyle­rå Rise (T 1612, T 18850 a).

man med pilespissar R 54

i~oSlike finst sa­

400-tals graver frå Tveito,

2'
FrO desse
funna er det sterk tilknytning til eit våpengra funn m djernspenne frå Søndre Skjønne, 'Nore i Numedal Grieg 1925,
fig. 56). Liknande spenner fins også på V stiandet (jfr. til
Tinn i Telemark (Storm Munch 1965, figr,dØmes T 4085, B 6473, B 7489), men er ikkje

se~legvanlege.

At dei beste para lellan~ til jernspennene og den sjeldnekrumknivtypen frå Rise er å finne i Sørvest-Finn1and, og til­
med kombinert i eit par gavfunn i Merola, Lie 0 , - det er eitsvært interessant tilhØve som det'å vurdere i denne samanhengen.

ikevel vil føre for langt(Jfr. Kivikoski 1939, s. 24 rs. 48, s. 75, pl. IX-X.
Også den tilsynelatande einerådande branngravskikken
i Oppdal gjer at ein ikkje kan ta feil på den sterke tilknyt­
ninga i eldre jernalder mellom Oppdal, (Drivdalen for, å 'vera
presis), Gudb andsdalen og.andre austnorske dalføre.
Hougen 1932, s. 86).
for dette synet iundersØkingar,

Petersen (1951, s.55)(Jfr.

finn også stØnad

resultat frå s adnamngransking'og anatomiskeAust~

Han meiner dgsA at kulturkontakten fråIlahdsdalane kan fØlgast vidare til Sunndalen og Mørekys~en,utan 'at eg kan sjå dette serleg tydeleg i eldre 'e'i·m.a:I:ciers.,

arkedlogiske materiale.
Eit meir fullstendig syn på Oppdals kulturelle orieh­terirtg i eldre jernalderk ri vi vel fØrst få~jennom gravfunn

frå denne perioden på det sentrale Vang~feltet i bygda.
\

Kan

det lØyne seg vesentlege kulturelle skilleliner bak det sereigne~

fenomenet me

samle

102 ­

avfelt for ulike deler av bygda?

(erre

unntaksvis finn vi gardsgravfelt slik det er vanleg i resten
av landet).
I pilef n a edet eit merkeleg tilhØve som kanskje
kan ha samband med slike spørsmål; nemleg skilnaden mellomog B-skafta. Dei mange detaljskilnadene mellom dei to sam­tidige skafttypane må ha som føresetnad ulike bogeskyttartra­
disjonar, noe som o te fØlger etniske skilleliner (jfr . . 68)0
B-skafta hØrer e ter alt å dØmme heime i kulturmiljøet på kysten.

Og ein• da nes en uvilkårleg knyte A-skafta til inn­landets karakteristiske funnkompleks, - jaktgravfunna.
det vera så at utfor
Vang) hadde skje

ng

Kan

av busetninga i Midtbygda (omkringi nærare tilknytning til MØre-kysten, og

at jegrar i denne de en av bygda brukte pileskaft av "kyst­
typen?"

Spørsmålet blir ekstra komplisert ved at spi stypen

R 540 ikkje er sikke tombinert med skaft, og det er truleg

at desse spissa e k n ha vore brukt t ' l både A- og B-skaft.
Utan å tt'l altfor drastiske kulturmotsetnader

innan bygda som forklaring, -kan ein tenke seg at dei velforma
B-skafta faktisk e
i kystens

ei vare som vart produsert av pi emakarar

ulturmiljø.

Bogejegrane f å innlandet kan sikkert

ha vore int re_sert i ein slik artikkel, ser eg fordi styre­
fjørene på B-skafta nok repr~se terte ei forbetringhØve tildeira eigne A-skaft. Trass i at B-skafta ikkje var utforma
for den greptypen dei nytta, synest denne hypotesen å stemme
bra rne -tilhØva som etnografar kan observere: 1UEthno ogists
aften utilize

he arms of primitive peoples fo

of mapping the ex ent of a given tribe or ar'be

the purpose

erie

of linked

t in doi g sa they must bear 'n mind that pureveapons are rare.

Another fac or wh'ch must ba taken

into consideration when on

formulates an ethnological

ap isthat ften ane t ibe would serve as owyers and fletchers fora whole series of peop eliving around them.o(, urke 958,
s. 182-183).

At B-skafta ikkje har hørt naturleg he~rne iinnlandets jaktmiljø, men helst bØr tolkast som handelsvarev finn
vi tydelege teikn på i yngre jernalder.

I Jo un heimen, Lesjaog Oppdal er det A-typen som lever vidare (jfr. s.

26).

- 103 ­B-skafta har truleg tilhØrt det gjenstandkomplekset ved kysten
som forsvinn ved overgangen til merovingartid: Spannforma leir­kar, korsforma spenner, relieffspenner, enkle bØylespenner av
bronse, hektespenner, tviegga sverd, spydpar, beltesteinar m.m.,forutan at dei karakteristiske hellekistene går av bruk.
Vidareutviklinga av A-skafta i yngre jernalder kastar
nytt lys over eit problem som opptok og forundra Morse underhansgransking av greptypar og

skaftutforming~

Med 'bakgrunn

i etnografen John Murdochs inntrykk av mange norrØne kulturlån
hos eskimoane, stiller han spørsmålet om kva samband det kan
vera mellom den mediterrane greptypen hos eskimoane og hos
europeiske og asiatiske folkeslag.
kulturlån gått?

Kva veg har eit eventuelt

Morse kjente til den karakteristiske ,knapput­

forminga bak på pileskafta frå sørskandinaviske mosefunn, og
resonnerer ut frå dette:"We have seen that· the early ScandiI

navian release was primary, is it unreasonable to suggestthat the 'Mediterranean release may have been first practisedby the Eskimo and from this race the races to the southa c q u ire dit? " (Mo r sel 92 2, s. l 9) .
Dei norske skaf~a frå yngre jern~lder ville ha gitt
Morse grunnlag for motsett slutning.

- Han trudde at eski­

moane var dei einaste som hadde nytta avflata- skaftendar forå gjera det mediterrane grep 'enklare og lettare.

No viserdet seg altså at norske skaft som er kjent frå yngre jernalder
har nettopp denne spesielle detaljen (jfr. s.

25).

Vi kanda gisse at dei norrØne utflyttarane til GrØnland hadde slike
piler og nytta mediterrant grep, og at det er frå det hald at
eskimoane har opptatt pile- og greptypen.
Ei slik slutning verkar endefram og grei.

Men ialle fall reint teoretisk kan det vera mogleg at både eskimoar
og nordmenn uavhengig av kvarandre kan ha fått same-kulturim­
puls frå eit sams, utanforståande opphav.

- Etter som B~skafta

var i bruk i Sør-Skandinavia og på Vestlandet i romartid/folke­'vandringstid, må vi kanskje sØke mot nord og aust for å,finne
bakgrunnen og opphavet for A-skafta.

Utviklinga er likevel

vanskeleg å spore attende, jamvel om det finst likskap mellom
A-skaft og steinaldersskaft.

- 104 -Eit aturtilhøva ia 'nteressant trekk ved p11efunna gjdul­ellomalderen: Det vesle, men heilt merkbar

inn­aget av sam! ke p'lespissar, jfr. s.
te kjennskap til sllderen_ar iElles har vi li­sØrnorske fjell så tidleg som i mel-I ei av and 'ng om det

finnrnarker tek

7.
om

derske omgrepet

ergs and (1970) opp spørsmå et om

setning og utnytt'ng a

amisk

bu­

a dområde.

tter som Dovref'ellsområdeti t dleg melloma~desynest å ha li gjort ei luke mellom Frostat'n ets og

idsiva­tingets rettskri sar, kan området k~nskje reknast til den
Finnmork som Borgartingslova omtalar.

Gardsnamn som Bufinn­

gard i Valdres og F nnland i Alen tyder på at dat kan hein og an an sarn'ska bu ittar~n i
Svartedauen ( ergs an

970,

vore

sørnorske fjellbygder fØr. 3651' 370-1,

379~

1971 u,,181­

185) "Dei samiske pilespissane på Dovre t der på afor­fattaren av Agrip har ein heilt faktisk (men kanskje _ er~eamtidig)

iljøbakgrunn å

ygge på når ha isi fortel ing om

Harald Hårfagre og f'nnekongen Svåse let desse to møtast på
Tofte på Dovre (Agr P, kap. 3),pis~

ne somlite_ del i-

Men dersom ber e dei pile­ar framandt preg, er samiske, har sarnane hattgeja ta i

norske bygdelaga.

if"ellet samanlikna med de! _oka esarneg av fråli evel sin pi esp 55

tnoe etnisk serpreg"

ami k jakt og fangst i fjellet henn det pilematerialet v'ser.
slag t på Dovre v r,dal (T 7078

com d n norske

SØr-Norgefor e'sl'koor langvarig det samiske inn­r det også vanskeleg å sjå av f nna.
efolkninga tr

and med den samansette bo­
ear t tt opp etter fØre­bilde av den samiske, visstnok ved slutten aviSåleis kan

vore noe meir omfattande

Spørsmålet k nne ha interesse i sa
~2~inneheldt

å detid er

ikeve

u

rlån.

Kontak en rne

ikingtidSamar

gen naudsy t føresetna
om samar og nordme n iHåloga and er vel den me$t sannsyn ege bakgrun_sn.

Bjarme1ands­

fe dene i tid eg melloma-·der viser hØgdepunkta i handeiss
det nordover og aust ver langs kys en (Brøgger.
Pilefunna frå innlandet i

928~

Koht 1930)0

Sør-Norge viser at endel truleg ka,

gjerast på arkeo ogisk grunnlag med omsyn til å av lare kon­taktflater og gjensidig

an~ulturpåverknad også så langt sør"

- 105 ­8

SUMMARY

Arrow Finds from the Mountains of Oppdal,
Sør-TrØndelag, Norway.

. ..

Hundreds of arrowheads lost by ancient hunter
been found in the mountains of southern Norway.
is no trace of the wooden arrowshafts.
1400-1800 m

have

Usually there

In permanent snowbeds atabove sea level, however, complete arrows may

remain remarkably well preserved through the ages.

When there

is more than the usual melting of snow, arrows andother ob-'
jects thus embedded may reappear.

- The main part of thisspecial material was found withih the kommune of Oppdal
14) during the exceptionally warm summers 1936-1939.

(Pl.'

Thanksto observant amateurs making it a hob y to look forarrows',
the finds were collected before they disintegrated in mud,water and open air.
The finds from Oppdal include 22 complete shafts,
10 with arrowheads attached, plus frag ents of 41 others, 10of which were combined with arrowheads.

There are further­more 38 single arrowheads from the snowbeds and elsewherein
the area.

These are here examined

complete arrows.

ogether wi ththembrec.

A dozen arrowshafts found in the rest uf

Norway are refer ed to as paralieis.
The permanent snowbeds, some few hun red metres wide,
occur on eastward facing slopes.

(Pl. 15-17).

Most of thearrows were found on the ground below the rneltingfront, a few
upon or in the snow itself.

Two main factors clearly- influence

the melting out of objects.

One is surface melting, whereby

objects appear on the snow, and of ten slide down on to bareground; the o her is

he slow downward movement of the icy

snow itself, bringing objects out at the melting front.
The relatively gre at number of ar
nection with permanent snow can be due

ws found in con­o severai factors:

the preservation and concentrated search at these places; thecool snowfields attraeting reindeer on summe

days, and there

fore greater hunting activity here; and finallywoundedanimals coming here from elsewhere and dying On the snow with

- 106 ­a rows in their bodles.

The finds are not conclusive on thesepoints.
The arrows from the Oppdal area as a whole have arather even chron logical distribution through the period ca.
300-1700 A.D.

It should, however, be no ed that the perio

ca. 6 0-800 is poor y represented.

Age differences between

the finds from individual localities within the area maylarge~ybe due to different melting conditions.
The main clue to the chronology of handbow arrow

types is offered by arrowheads from welldated pagan graves.
Iron arrowheads without parallels in these graves must be later
than ca. 1000 A.D.

This latter group can then be typologicallydivided into two.

The existing complete arrows, and in somecases shaftment details only, link the types of shafts to thisarrowhead chronology.

Crossbow arrows are easily identified

by their lack of a nock.
During the Migration Period (ca. 400-600.D.) bone

was replaced by iron as material for arrowheads in southern
Norway.

Iron arrowheads older than 600 A.D. in Oppdal belong

to a group found in valleys inland.

They have characteristic

flat tangs (Pl. l), whereas contemporary arrowheads fromcoastal areas ha e sockets.
shafts were used.
mal tpickness 6-8

Two distinet types (A and B) of

ype A: Usually 66-70 cm lang w'th a maxi­~~,

as a rule made of birch.

The nock end

is slightly flattened, making the shafts fit for the Mediterra­nean method of release.
(Pl. 2).

There are no clear marks of feather1 9- Type B: Usually 70-75 cm long, with maxirnal thick­ness 8-9 mm, most aften made of pine.

A knob in front of theock shows that the primary (primitive) method of release wa
used withhis kind of arrow (Pl. 3).

They cloesly resernb e

the early Iran Age ar ow sh fts from bog finds in Denmarndnorthern Germany, and also an arraw f. om the western coast of
Norway.

One may assume that both skaft types A adB havebeen used with longbows similar to the anes from the bogs
mentioned above.
Late Iron Age(ca. 600-1000 A.D.):

A pointed tangis the main characteristic feature of the arrowheads.
eighth century a stop on the tang comes into use.

In theThe shaft ,- 107 ­made of birch, are related to the type A, as far as the nockend is concerned, but are hieker (9-10 mm) and vary inl ngthe ween 57 and 70 cm.

been fea hered.

One of the shafts (noThe longest shafts presurnably have been

se with 10ngbows, the sorter ones
from pictorial art of the time.
Early

rom t i k i n g per 'od onwards.

Th

shaf sof birch.

By smallA rema ka leorne arrowheads ay be aeeounted for by
No shafts of t is period exist. (Arrow­
The arrow­ecl'nn work­herna sh'p.

nownarrowheads show both continuity andncreas in wei L ofa more effi ie t bow.
heads pl. 5).
losei h a short- ow

e Ages (ca. 1000-1200 A.D.).

c anges in thedevelo ment8) hasT e sides ofang are ehanqed, too.

( ype C) are 58-65 cm long. 9-1,
Their nocends, sornewhat

mm

(l

6).

hick, madelattened and broadened,

eem to be shaped for Me ite rane an re1ease.
Impressi ns by
s'new las ing and t aces of esin glue show the or'ginalfeathering .
{Pl. 7-8. I t ' s assumed hat these arrows havebee used wit a B orter and heavier
w han he Iron Age
10ngbow.

he only bow fragment f omofe-wood bow c mposed of two r ds

dou

f 11 length.
roe ieval l

Pieces of su hers 11

pdal's obviously partlued

lat rods have bee

ergen and in

ogeth r innund inogs in northern Sw d n·

The e ows must ha e resembled Lapp bows known from he seven­teenth and e1ghteenth en r'es. A ready in he Viking Period
the Lapps were renowned for excellent arehery and fficientows. It is herefore natural to assume that he Scandinavian
composite o ofe Middle Ages was ada ted from the Lapps.
The inc ea ed a rowhead we ght around 1000 A.D. may be a signthat his ow came in o use at tha t'me.
According to i erary sour eth~ C.~~s ow as aweapo

of war appeared in Norway a

ut

200

A

what

t'me the coun ryside pop lation egan to use crossbrhunting is not known. The heavies arrows from Oppdal were
pro ably made for s eelbows, which were introduced about
1500 A.D and were rep1aced by firearms wo hundred years

- 108 ­later.
~ed

The

wit

on er alighter crossbow arrows rnust have b en

longer and weaker bows made of wood (and horn?) oand eaulbe olderan the former group.

adiocarbon dates of a typologically late handbow
rrow (1300+O)±. 60) and an "early" crossbow shaft (1560 A.D.

..

ay show t at crossbows replaced handbows.

arallelltras in .andbow and crossbow arrowheads, however, indicate

tha

t e

w

weapons were us ed side by side for some time_

As a s pplement to typological and chronologicalanalysis, functional aspects of arrows must be considered.
To some extent it is possible to distinguish between arrows
for war and for hunting.
vary a c rdi 9

Arrowhead forms can also be seen too different kinds of hunting.

If an ar ow

s to fly well, its different parts anddetails must be mut ally ad'usted, andIso adjusted to thearcher and h's bow.

de ailSuch harmonizing oaccordi 9 tophysical and b llist'c laws can be seen when compari gaveragevaluesf w ole shaft groups, whereas it is difficult to pointout factors whieh determine detail variations be wee

i

divi­

dual arrows within the same group (Figures 4-9).
ost of the arrows from the Oppdal mountains arelikely ta e

en used in reindeer hunting.

tions are the club-headesmall fur-bear'ng a
skin.

Cer ain e cep­arrows, speeial weapons for killing'maIs (e.g. weasels

without pieroi 9 the- The Iron Age gaves in the valley of Op dacontain the same kinds of arrowheads aftenhose found in t emounta'ns.

Hunting was an important supplem nt

yarming and cattle-breeding population of inlandefval eys.
veo the eoono­

n a di 'on, severaI late Iron Age graves inmounta1ns indieate s ecialized hun ers beside theefarmer-~e
T esropor ant products of h nting are assurned

to be furs, t aded to
North Sea.

Such

ent frim or eoaon e tions in

o

i

eoas

!

n fou d inmosfrom the

ega

on

aero

~

the

er od are ev~

glass and bronze vessels found in qr ves

along the Norwegian coast.

r

areas

ro a ly

Viking Period obje ta

pdal also show

rad

o g

T ere

Su

da e .

r ut

Anglo­
tohes also ev1dence

109 ­

of in1and trade connections across Scandina ia to thecoasts during the Iron Age.

- The flat-tanged arrowheads ofthe Migration Period found in Oppdal belong toteristic oa typechar~c­the 1nland valleys south of the Dovre mountains.

During that t'me Opp al seems more closel
areas tha~alticconnec edo theseto the TrØndelag area.
The two differ nt Mlgration Period types of arrow­shafts found in Opp al pose interesting que tions.

The expla­

nation sgested here is t at type A was the traditional one
in inland areas, an

ype B wasintroduced from coastal are~~as an item of trade.
Type A sha ts w'th small changes survived throughthe Late Iron Age. Th
fore well be

Norse se tlers in G eenland may there­

he ones who transmit edo thEskimoes theirarrowtype with flat ened n ck end, and the Mediterraneanrelease.

This reverses the direction of dif

by Mo se(1922, p. 19).
One or two medieva

ar owheads from Oppdal show

contact wi h another people, the Lapps
a flat rib a ong
from LapphThe arrowheads, withmlddle, offer close parallels to arrows

aces of sacr'fice 'n nor he_n Sweden.

a rows seern to s ppor

he in e preta

made by Be gsland (1970, 1971): In
the e weresion suggested

These rareon cf literary sources

he early Middle Ages,

apps l' ing as far south as the Dovre mountains.

- 110 ­,Adler,~

1901.. ,eordasiatische Pfeil.
Are v fur Etnographie. - Sup,;:;I,;;.;n:..;;t:..;;e;,.=r=====....

ch1v

Nordasie s.

Die

Bd. 14.
~rip.

gs konunga sag

Utg..

v~

Dah .erup_ø en avn 188 .
~v

Jo _930.

Stockholm.

(Pseuvdo~

nym Areher)
.-

1936.

Bows and Bowshooting among the Lapps.
6.

1947Q

ropeiska armborst.

KØ er. "avn l

~.

195.
byhusbågen. ~L;,.=i~v;,.=r~u~s~~~~r~e~n~5~
Alm, J. & Hoffmeye i A.B. 1956.
e~.
le s'koor n rdisk mlddela
Alm, Jo l ~7. DAge. Kulturhistorisk
nordLJ~
del alder d. 2.
63~Vikingatidens
oeh sl t. Tor.
Alrc;gre -b
er
9 4.
Alm
n~
Eisenzeit Gotlands.
oak ol ~Arwd on,94'-. Vals arde 6. D'e Gråh rfunde von Va1s­
arde. upsala.
Ase am, R. 154. Toxo hilus, the Schole of Shoot1n 60 London"(csimile
terdam 1969: The Enqlish ~per enee.
wnber 79}ohe Str cture a d Affini 'es of the• O'w. Journal of thelo iealI s 1tute of Gr at Britain.

Becker, C.. 945a.
Mose.
l

4 b.

En BOD-årig Stenp ads i Holme9aa~dationalmuseets Arbejd mark 19~5u
N olithlc Ce~t:s.

ActBerger,h, G. 1931.

fordo.

Sekholm.

- III -Bergsland, K. 1970.

Om middelalderens finnmarker.

Historisk

Tidsskrift 1970, nr. 4.
1971.

Kommentar til Eystein Eggen.

Historisk

nr. 2.
Bilso~,

9.

Bøe. J. 1942.

Lon on.

Til hØgfj llets forhis orie.

Bergens Museums

krifter, nr. 21.
Brøgger, A.W. 1910.

estnorske hulefund fra ældre jernalder.

er ens Museums Arbok, 1910.
1925.

Det norske folk i oldtiden.

1928.

HålØygenes Bjarmelandsferder.

rektor J. Ovigstad.
Nor -N

bosetningshistorie.
950.

forgje gere og e

Burke, E. 1958.

gere.

Deres

051.

Danmarks Oldtid I. Stenalderen.
\

Jernalderen. KØbenhavn.

Hvalfangst med Bue og Pil.

The History of Archery.

ClaLk. J.G_D. 1963.

Oslo.

V' ingeskipene.

KØbenhavn.
1960. Danmarks O dtid Ill.
Brun horst, J. 189.

Festskrift til

TromsØ.

BrØgge , A.W. &BrØnd ted, Johs. 1957.

Oslo.

aturen 23.

London.

Neolithic Bows from Sornerset, England.
SocietDreyer. C. 193 .

vol. 29.

Øbenhav .

Ekman, S. 1910.

Norrlands jakt och

iske.

Uppsala.

En e ,ar t, C.

863. Thorsbjerg Mosefund.

Røbe havn.

1865.

Nydam Mosefund.

KØben a n.

1867.

Fyns e Mosefund. I. Krag hul Fundet.

KØb nhavn.
1869. F nske Mosefund. Il.

Vimose Fundet.

øoe havn

Esmarch, K.

931.

Den norske bondes bevæbning i 16, og 17_århu drede.
Fægri, K. 1938.

o sk Militært T'dsskrift 1931.

Fcrandringer ved norske breer 1936-1937,

Be gens Museums Arbok 1938.
1970.

Nat.vitsk. rekke. nr_

Temperaturkurver for de siste 10.000 år.

Naturen 1970, nr. 7.
FIk, H.

914.
.e kVidens apa­Inr. 6.

I ristiania~_

- 112 -Farbregd, O. 1967.
Oppdal.

Det uuttØmmelege gravfeltet på Vang i
Nicolay l.

1971.

Arkeologisk utgraving på A i Snillfjord

1970.

Fosen historielags årbok 1971.

Fett, P. 1936.

Båtgraven på Jøa i Namdal.

DKNVS Skrifter

1936, nr. 3.
1938.

Arms in Norway between 400 and 600 A.D.

Bergens Museums Arbok 1938.
Friis, P.C. 1881.

Samlede Skrifter.

Friis-Johansen, K. 1919.

Hist.antikv~ rekke

nr .. 2.

Kristiania.

En Boplads fra ældre Stenalder iSværdborg Mose.

AarbØger for nordisk Oldkyndighedog Historie 1919.
Fuller, J.F.C. 1946.
Gjessing, G. 1927.

Armament and History.

Der Verke hr zwischen den Kjelrnoyer Lappen

under den Norwegern.
1934.

London.

TromsØ Museums Arshefter 50.

Studier i norsk merovingertid.

Videnskaps­

akademiets Skrifter Il. 1934, nr. 2;
1935.

Oslo.

Fra steinalder til jernalder i Finnmark.

Oslo.
1942.

Yngre steinalder i Nord-Norge.

Gjessing, H. & Fett, P. 1951.

Register over trykte tilvekster

av norske oldsaker.
Arbok

Oslo.

Universitetets Oldsaksamlings

1949~50.

Graslund, B. 1962.

Skafthålforsedda spetsredskap av sten.

Tor.
Granlund, J. 1962.

Jakt.

;Kul~urhistorisk leksi konfor nordiskI

middelalder bd. 7.
Grieg, S. 1925.

Hadelands eldste bosetningshistorie.

Videnskapsakademiets Skrifter I. 1925, nr. 2.
1933.

Middelalderske byf nd fra Bergen og Oslo. Oslo.

1958.

Gudbrandsdalen imellomalderen.

Bd. 2.

Hamar.
Hallstram, G. 1924.
. historie.

Vasterbottens och Norrbottens lans for­
Sverige.

tisk beskrifning.
utg. af O. Sjogren.
Harrison, A.P. 1834.

Geografisk topografisk statis­
Under medverkan af flera forfattare
Bd. 6.

Stockholm.

The Scie*ce of Archery.

London.

- 113 -Hcath~E G.

961.

he Eng1ish Medieva

War Arrow.

Journalof the Society of Archer Antiquaries, 4, 1961.
Herrnundstad, K • .,964.

V lldyr og veiding.

Valdres b

debok

5, l. del. Leira.

Hogstr6m u P. 1747.

Beskrif ing ofwer de till Sweriges Kronalydande Lappma ker.
Horwitzj

B.. 1919.

Stockholm.

Zur Entwicklungsgeschichte der Armbrust.

Zeitschrift fur historische Wa fen- und Kostlimen~k nde 8.
Hougen, B_ 1932.

Jakt unn fra dalbygdenes folkevandringstid"

Universitetets 01dsaksarn1ings Arbok 1930.
1937.

Pilene fra Storhø.

1947

Fra seter t ' l gård. Oslo.
d, M. & Hvarfne , H_ 1962.

Janson, 5. B'Ør

Harj dalens his

Vik'ng 1937.
Jamtlands och

Ar eologisk inlednir-g.

S ockholm.
Kjellmark, K. 1939.
1941.

Kring en gr vp1an.

M deltida pilespets av br ns från Telg iSmålandKiil, V,K'vikoski u

954.
•

Fornya nen 1939_

Fornvannen 1941.

Hornhog, langboge og finnboge.
19390

Die Eisenzei

Norveg nr. 40

im Auraf ussgebiet.

~ns~~ For~minnesfo eningens

Tidsskrift

Helsingfors
K o steg, P.E. 1943.

Phy ies of Bows and Arrows.

Journal of Physies.
Koh , H.

Ame_~c~nVol. 11, no 4.>Gråfeid n i nors

h'storie.

Historisk

Tidsskrift bd. 29.
Kroeber f A.L. 1927.
of C

Arrow Release O'stributions.

'[ornia Publications 'n Arnerican Arhcaeology

and EthLology.
Lenk~

T_ 1944.

Universitv

Vo. 23, no 4.

MedeItidens skjutvapen.

LiestØl. A. 1968.

Pil.

Ber eleyo
Nordisk Kultur 12:Bo

u turh1storisk leksikon for nordisk

middela1der bd.
indbaum, H. 1909

En rimkronika om lapparna från borjan av

1700-tale.

Eid ag til kannedom cm de svenska

landsrnålen 17: 7.

Upps la.

- 114 ­Linne, e,v. 1913.
L~nne

Iter Lapponicum.

Skr'fter af Carl vontgifna af Kungl. Svenska Vetenskapsakademieno

uppsala.
Longman, C.J.

& Walrond, H. 1894.

Archery.

TrØndelag i

Marstrander, S. 1954.

London.

forhistorisk tid.

NorgesF lkesbindet for Sør-Trøndelag, Nord­

Bebyggelse,

Trøndelag og Nordland fylker.

Oslo 1954.

Medvedev, A.F. 1964.
Iz ~storii slo~nogo luka. Kratkie, vv"
sooDscen1Ja
inst! uta archeologii AN SSSR. Vyp 102.
Moskva~.19 66.

v
Ruenoernetate l ' l.oesamostrely VIII-XIV vv.

v.
oruz~e.

Pilen.

rnid~elaMorse, E. S. J.88.

Byp. El-36. Moskva.

- BØhn, 0., Jahn, G., Meyer G.:

Dyregx:aver.

nordisk

Svod

Oslo.

Langbue~.

Molaug, 80 1958.

stre l y,

Arhce010gija SSSR.

drhceQlogl~eskich istocn~k v.

Meyer, G. 1938.

Lu k i­

Kulturhistorisk leksikon for

der bd. 3.

Ancien' and Made n Methods of Arrow

Release.

in of the Essex Institute, Vol. 17,

Oct. '-Dec,
1922.

Addit~onalNotes on Arrow Release.

Peabody

Museum, Salem, Ma sachussets.
Munch, G.S. 1967.
~

Funnene fra EiterjordMisvær.

Munch, J.S. 1965.

V~king~

Beiarn og Vestvatn

1967.

Bor:g og bygd.

Universitetets Oldsaksam ingsÅrbok.962.
Mylius, H. 1905.

Die Theorie des Boge schiessens.

fur Anthr~ologie.
Nerrnan, B. 1935.
1969.

ArchivNeue Folge. Bd. 3.

Die Volkerwanderungszeit Gotlands. Stockholm.
Die Vendelzeit Ga lands. Il. Tafeln.

Stockholm.
Nicolaissen, O. 1909.

Et merke

steinalder.
Nordman, e.A. 1944.

~gfund fra den arktiske

TromSØ Museums Årshefter 31-32.
Vapnen i No dens forntid.

Kultur 12: B.

Nordisk

- 115 ­Ola s n u s .

His

~rykt

ria om de1555 i

UppsalaOl eberg, A. l

R rna.

lken. (22 bøker) fØrst
Sv.

li

1909-1925, i•

4 deler.

9 Sto kholm.
"T~autjerfyn et n

56a

l d

aralIe! er

Vasterbotten och några

i'ngåen e foremålen.

d"r'ornvannen 1956.
Bå

1956b.

Pay

e-G~lldefrå Jokk okk

1956.
-------

1~03.

ey, R,

ondon.

Petersen v J. 19190

Videnskaps­

aka

et

1951.

~~~~~~~~~~~~e~r.

l. Kristian'a.

Skrifter
TPetersen~

9130

Videnskapsakademiets, nr. 4.

Os lo.

dyre

lee i

t

Trondhjems Museumo

n.r. 5.

DKNVS

1951.

O

bd. 2).

er
Os l o .

Petersson, M. 1950.

Mikrolithetrån Lunds

als Ffe lspitzen. Meddelanden

niversitat 1950.

and

Rusing. G. 1967_

The

Ar caeolog ca--~~

undensia.

Seri s ':"n 8°Reichart, N. & Kease ,G.

O.

Reimer, P. 1908.

u d Bogen.

Ed.

Reitan, J.

Vom Pfei-Jo

New York.

Sch ss und_Waffe.

2.

(ed.) _ 1925.

Brestisso ar.

1 47 •l .
..:.0.&....loL~:...:...::--:.-;~.....:...--.;.._-=

slo.

.

Roberts, To 1801,

Bow an.

Rogers, S.L. 194

Bow a d Arrow of

Lendo

Rohde, F. 1942.

Iorth Americ~logist.

a d Ea ter

Serie

Soga

Bokverk 5. Oslo.

Guro

Ri se I

Are er.

New

42.
ber

lichen Ar

die-~usa

r st.

ensetzung der spatmittel_ ter­

Zei tschrift f '8.

historisch§'a -f-':::D.'­-

Rudenko, S.I. 1970.
Salmo, H. 1938.

116 -Frozen Tombs of Siberia.

London.

Die Waffen der Merowingerzeit in Finnland.

Finska Fornminnesforeningens Tidsskrift 42.
Seheffer, J. 19560

Lappland.

Nordiska Museet: Aeta

Lapponica 8.
Serning, I. 1956.

j~rnalder oeh

Lapska offerplatsfynd frånmedeltid i den svenska lappmarkerna.
1960.

Ovre Norrlandsj~rnålder.

Skrifter utga av

Vetenskapliga Biblloteket i Umeå.
1966.

Dalarnas

Sehmitz, C.A. 1963.

j~rnålder.

Stockholm.

4.

Malung.

Techn010gie Fruhzeitlicher Waffen.

FUhrer dureh das Museum fur Valkerkunde und
Sehweizer1.sehe Museum fur Volkskunde, Basel.
Sonderausstelling 1.6 -31.12, 1963, Basel.
Shetelig, H. 1912.

Vestlandske graver fra jernalderen.

Bergens Museums Skrifter. Ny rekke. Bd. 2, nr. l.
1917.

Nye jernalderfund paa Vestlandet.

Bergens

Museums Arbok 1916-191 .
Shetelig, H. & Johannesen, F. 1929.
Museums Skrifter.

Kvalsundfundet. Bergens

Nye rekke. Bd. 2, nr. 2.

Sirelius, U.T. 1913.

Det finska armbørstet.

Finskt Museum 20.

SkjØlsvold, A. 1969.

En fangstmanns grav i Trysilfjellene.

Viking 1969.
Solberg, O. 1909.

Eisenze1.tfunde aus Ostfinmarken.

Viden­

skapsselskapets Skrifter Il. 1909 nr. 7. Kristiania.
Stenberger, M. 1964.

Det fornt ida S erige.

Troels-Smith, J. 1960.

Uppsala.

En Elmetræs-Bue fra Aamosen.

AarbØger for nordisk Oldkyndighed og Historie 1959.
1962.

Et Pileskaft fra tidlig Maglemose tid.

AarbØger faL nordisk Oldkyndighed og Historie 1961.
Vilkuna, K. 1950.

uber die obugrischen und samojedisehen

Pfeile und Koeher.
Honorem
Wegraeus, E. 1971.

Comrnentationes Fenno-Ugrieae in

Y.H. Toivonen.

Helsingfors.

Vikingatida pilsEetsar i Sverige - en

forbisedd f6remålsgrupp.

Lie. avhandling. Uppsala.

- 117 ­:.ss:':.tJ......

_~

926.

he Relation of Nature to Man in Abor! inaliea.

ew York.

Me kad..

teksten er ei

MU2eUJ.c •. _.rJh~.r

O_dsakstLlve st_~SO-c:r.:~.
O'VC.!Ck\'~.r.

fer de(;jess "ng
L

,"

li

nd rekte litteraturtil isi g.

e musea er

ub11sert fra

9 Fett (1951) har utar eidd ei

e nummer \er tilv kstpu l s rt.

tiloversyn.

- 118 ­··lD . FUNN- OG ILLUSTRASJONSLISTE

Merknad om funna.
Alle lausfunn frå Oppdalsfjella er oppbevartye.dVidenskapsselskapets Museum, T ondheim.
finst i museets ark~v.

Funnopplysningane

JN viser til nummer ikorrespondanse­

arkivet.

Merknader til illustrasjonane.
Tverrsnittet på piletangane er av interesse for typo­logi og kronologi.

Med fO unntak har eg gjennomført e't be­stemt tverrsnittskjema: snitt ved bladets største breidd, påtangehalsen og på tangestiften.
Skafta er me~r og mindre krokete slik dei ligg førei dag.

Etter som dei sikkert har vare så beine som mogleg opp­

haveleg, er del teikna heilt rette her.
Ingen av skafta har både spiss sittande fast og bakre
avslutning bevart.

Vi veit da ikkje sikkert korleis pilebla­

det ha.r snudd i hØve til strenghakket

Med omsyn til arm­brØstpilene fig. 102, 103, 105 er pilebladet og den flate ut­
vidinga bak på skaftet teikna i same retning, utan at dette
treng å vera så i

røynda.

'Lenk 1944, fig. 19 ser ut til å

ha vore skjefta slik, men ikkje B 6929 frå LiahØgd q ). på plan­sje 13 er også spissane monterte slik at både bladform og
strenghakk skal synast. best mogleg, utan annan grunn.
Vanskane med å avb Ide heile skaft i rimeleg måle­stokk og samstundes få ein dokumentasjon av detaljar er store.
Av den grunn har eg valt å illustrere tjukna grafisk, medan
avgrensa deler av skafta er gjengitt ved teikningar imålestokk.

storpå plansje 10 finst nØkkel til diagramma.

Gjenstandsnumra på plansjane viser til fØlgande funn:
Nr. l

Spiss av bein, 18,3 cm l., vekt ca. 10,5 g.

T 15886ca. 30 m frå nedre kant av Kringsollfonna,- Finnar Martin H. Loe.

F. 1938~

fonna.

- Da funnet korn inn til

- 119 ­Museet, låg det i mergfur

sandblanda to:rv, som

O.A. HØeg tok pollenanalyse av.

93,9% av pollenkor­

na var frå furu, 2,2% av gran og 4,1% frå bjØrk.
Resultatet av analysen kan nepperukast til noe

som helst, da vi ikkje veit på kva måte torvmateria­
let har blitt liggande i fura.

Helst er det vel

slam frå fonna og berr mark ovanfor som har blittskylt nedover saman med spissen under den sterke
nedsmelti ga.
Nr. 2

Spiss av bein.

18,0 cm l.

Vekt ca. 9 g.

I merg-T 17698 f fura ved tangespissen små restar av harpiks.

F.

1937 i den avsmelta stripa mellom dei to delene av
fonna, like ved nr. 31.
skriv (JN. 184/193 7 );trast attmed no 4.

Finnaren Hallvard Håker

"Pil med hornspiss? Funne

Pilen låg brote over steinane

som no 4 (dvs. nr. 31 , men hornspissen (hadde)
glidd ned m:llom to steinar og låg under vatn mestgØymd av gj Ørme .

Di 'erre gj orde "L den feil å vaske

gjørma ut av "båten" utan å sjå etter mulige restar
av skjeftet.

Spissen låg rett for enden av skaftet(nr. 19) som om den berre hadde glidd, eller vorte
klemd ned millom

ste~nane,"... "Da vi tok(spissen)

opp var den litt m ir open på midten, men den var
der mjuk av å ha lege under v tn og har vorte lite
samankleind da-i bunta saman stubbane."

Nr. 3

Ufullst. spiss av jern, beve lengd 10,8 cm, beve

T 15538

vekt. ca. 16 g.

F. i

ei ur ved Finnpiggan.

Gåvefrå I.M. Stensheim.
Nr, 4

Spiss av jern, l. 15,6 cm, vekt ca. 24,0 g.

T 17698 c

ed nedre kant av Storbreen.
skri-v (JN. 184/193 7 ):(nr. 85).

nr. 5

F. 1937

Fin aren Hallvard Håker

"PJ.leodd fun e attmed funn l

3-4 m lenger frå brekanten.

Spiss av j rn, l. 14,2 cm, vekt ca. 15 g.

T 17701 a ei samling skaft og sp .ss r

Hører til

(T 17701 a-il der funn­

opplysningane var gått tapt fØr dei vart katalogiserte.

- 120 ­Men det er funn gjort ved snØbrear i Oppdalsfjellai 1936-37. - Tol1eg sikkert er dei frå pilesamIin­
ga til Martin H. Loe.

Bortsett frå han, Erik S.

Lo, Hallvard Håker og Jon I. Rise var det få fin­narar; det stadfester både bygdefolk og museums­
arkiv,

Ved sam aler med dei tre sistnemnte har egfått avklart og identifisert alle deira funn, unn­tatt nr.

96.

- Martin H. Loe gjorde sine funn iområdet SissihØa-Lei tjØrnkollen, og funna 17701 må
helst vera derifrå.
Nr. 6

Spiss av jern, l. 13,7 cm, vekt ca. 20,5 g.

T 182121960 ved toppen av Tjørnglupegga.

F. ca.

Finnar Anders J.

Riise.

L. 13,7 cm.

Nr. 7

Spiss av jern, noe rusttært.

BevartT 18936vekt ca. 12 g.

F. ca. 1959 like nedanfor kanten

av Storbreen oFinnar Audun Håvimb.

Spiss av jern.

L. 11,2 cm.

Vekt ca. 30 g.

1964 ca. 200 m aust for Tythøtjørna.

F.

FinnarAsgeir Nordheim.
Nr. 9

Spiss av jern.

T 17701 a.

1936-37

L. 13,0 cm.

F.

ed snØbre i Oppdalsfjella, helst omradet

SissihØa-Leirtjørnkollen.
Loe.

Vekt ca. 18 g.

Truleg funæ av Martin H.

Jfr. nr. 5.
Vekt ca. la g.

Nr. 10Spiss av jern.

T 17701 a

1936-37 ved snØbre i Oppdalsfjella, helst området

L. 11,2 cm.

SissihØa-LeirtjØrnkollen.
Loe.

F.

Truleg funne av Ma.rtin H.

Jfr. nr. 5.

Nr. IlSpiss av jern.

T 17687

Storbreen av Henry O. Klett.

Nr. 12

Spiss av jerno

T 17701 f

skjeftinga er bevart surring av tynn senetråd. Eit

L. 11,0 cm.

L. 19,0 cm.

Vekt ca. 9 g.

F. vedVekt ca. 20 g.

Til

lite skaftstk. nemnt i katalog kan no ikkje identi­
fiserast.

F. 1936-37 ved snØbre i Oppdalsfjella,- 121 ­helst området SissihØa-LeirtjØrnkollen.
funne av Martil: H. Loe.
Nr. 13

Jfr. nr. 5.

Skaft av bjØrk, ufullst. i

T. 16077 c 65 cm.
breen.

Vekt ca. 6 g.

Tru.leg

fremre ende.

Bev. l.

F. ved nedre kant av Stor­

Finnar Hallvard Håker.

Nr. 14

Skaft av bjørk, ufullst. i fremre ende.

T 15845 b

49 cm.

Ve. tea. 9 g.

Bev. l.

F. 3.9.1939 ved fonna iskaret, av Erik S. Lo.

Han skriv 14.9.39

1939.: "Det er lite snØ i

Lo­(JN 173/

fjella hel. nu og en uke

fØr jeg var innover, var det et torevær med etvoldsomt regnskyll over her.

Det syntes også på

fonnen, den var nesten renvasket.
så ren og glatt i

Den var iallfallsØrenden, at det var vanskelig ågå på den, enda jeg hadde brodder, og pilene jeg
fant lå nedenfor fonnen ca. lro fra kanten, det så

ut som de skulde være skyllet dit for det var mye
slam nedenfor kanten og pilene lå oppå dette.
Jernspissene var det umulig å finne, enda jeg var
lang-t- opover fonnen og undersØkte for hvert funn."...

"Funnene ble gjort omtrent midt på fonnen,

kanskje lidt nærmere sØrenden, og bare med 10-15
skritts mellomrom."

Jfr. nr.

30 og nr. 100.

Nr. ISDel av skaft, fremre del manglar.

T 16077 d

42,5 cm.

Vekt ca. 8 g.

BjØrk.

Bev. l.

F. 1941 nedanfor kanten av

Storbreen, av Hall ard Håker.
Nr. 16
T 15272

Skaft av bjørk, 69,5 cm L
Vekt ca. 12 g.
Volum3
ca. 24 cm .
F. 1936 noen få meter nedanfor kanten
av Storbreen a

Nr. 17
T 15272

GudbjØrn Havdal og Hallvard Håker.

Skaft av bjørk, 66,5 cm l.
Vekt ca. 15 g. Volum3
ca. 30 cm .
Harpiksspor etter surring over ca.
4 cm lengd ved fremre ende.

Nr. 18T 16077 b

FunntilhØve som nr. 16.

Skaft av bjørk, 66,3 cm l.
Vekt ca. 13 g.
Volum3
ca. 29 cm .
Tett surring a' sener i fremre ende.
F. 19417 nedanfor kanten av Storbreen av HallvardHåker.

- 122 ­Nr. 19Skaft av furu.

Eit par cm av framenden manglar,

T 17694

men i brotet k1n ein sjå harpiksrestar i det opp­

T 17698 e

flisa treet.

Bev. l. 67,7 cm.
Vekt ca. 13 g.
3
Volum ca. 24 cm .
F. 1939 på avsmelta steingrunn
mellom dei to delene av Storbreen, med beinspissen
nr. 2 (s.d.)liggande framfor enden av skaftet.

Finnar Hallvard Håker.

Den bakre del av skaftet er

feil katalogisert under 17694, . "f. 1937 på BratfonIhØ av Erik S. Lo."

Brottstykka passar heilt saman,

pila (broten over steinar) hØver til Håkers omtale
av 17698 e(JN 184/1937).

Nr. 20Fremre del av skaft, av bjØrk.

T 17698 b

Vekt ca. 4 g.

F. 1937 like ved ein brebekk (JN 184/

1937) ved Storbreeno
Nr. 21

Del av skaft.

T 17699 bl. 54/6 cm.

Bev. l. 18/5 cm.

Finnar Hallvard Håker.

Bakre ende manglar.
Vekt ca. 12 g.

spor etter rust.

Av bjørk.

Bev.

skjeftespalta er det

I

F. 1937 nedanfor ei fonn i Kring­sollen, ca. 10 m frå nr. 32.

Finnar Martin H. Loe.

Nr. 22Del av skaft, ufullst. i båe endar.

T 16077 dl. 60/3 cm.

Vekt ca. 10 g.

Av bjørk.

Bev.

F. 19417 nedanfor kan­ten av Storbreen, av H. Håker.
Nr. 233 samanhØrande deler av pileskaft, ufullst. i båe

T 17686

endar.

Av bjørk.

Bev. l. 43,1 cm.

Vekt ca. 6 g.

F. ved Storbreen av Peder Fossheim.
Nr. 244 samanhØrande deler av skaft, ufullst. i båe endar,

T 16243

av bjØrk.

Bev. l. 39,5 cm.

Vekt ca. 6 g. Skaftet

har uregelmessig avrunda firkanta tverrsnitt.

F.

1943 iLoskaret, eit godt stykke nedanfor fonna;
ved bekken.

Finnar Erik S. Lo.

Jfr. JN 3/1944.

Nr. 25To samanhØrande deler av skaft, ufullst. i båe

T 17698 b

endar; av vidje?
6 g.

Bev. l. ca. 26/5 cm.

FunntilhØve som nr. 20.

Vekt ca.

- 123 ­Nr. 26

Del av skaft, ufullsto i båe endar.

T 16077 denden er skrått avskoren, truleg den andre og.
bjØrk.

Bev. l. 24,3 cm.

Den tjukkaste

Vekt ca. 4 g.

Av

F. 19417

nedanfor kanten av Storbreen, av Hallvard Håker.
Nr. 27

Del av skaft, to samanhØrande fragm., ufullst i båe

T 17697 g

endar.

Av bjØrk.

Over ei lengd ca. 5,5 cm kan ein

sjå surringsspor, men visstnok ikkje vanleg fjØr­surring.

Bev. l. 19,2 cm.

Vekt ca. 2 g.

Jfr. nr.

28.
Nr. 28Del av skaft, ufullst. i båe endar.

T 17697 gl. 16,5 cm.

Vekt ca. 2 g.

Av bjØrk.

Bev.

Nr. 27-28 er f. ved

synfaring i LeirtjØrnkollen 29/8-37, av Johs.
Petersen og Martin H. Loe.

Funnstaden kan enten

vera "øvre-sydøstre-kant av breen ca. 10 ro fra den­ne" eller "ved en li t.en bre noget sydØst for den
større, men opprinnelig i sammenheng med denne.
Disse (skaftrestane) lå også i nedre kant og i
overflaten av slamlaget."
25/9-1937).
Nr.

29

T 17701 g(Johs. Petersens rapport

Jfr. nr. 107.

Skaft av furu.

Det er uregelmessig, har kantet

tverrsnitt, og verkar også litt opptært.
L. 74,8 cm.
3
Vekt ca. 7 g.
Volum ca. 18 cm . F. i 1936-37 vedsnØbre i Oppdalsfjella, helst i området SisselhØa­LeirtjØrnkollen.

Truleg f. av Martin H. Loe. Jfr.

nr. 5.
Nr. 30T 15845 a

Skaft av furu.
L. 72,6 cm.
Vekt ca. 18 g.
Volum3
ca. 31 cm .
F. ved fonna iLoskaret 3.9.1939 av
Erik S. Lo.

Jfr. nr. 14 med funnopplysningar.

(JN

173/1939).
Nr. 31
T 17698 d

Skaft av bjØrk av 3 samanhØrande fragment, ca.
3
58,5 cm l.
Vekt ca. 12 g.
Volum ca. 26 cm .
Treet på den eine sida av skjeftespalta manglar.
på innsida av den andre spor av rust og harpiks.
Surringstråden (sener) med harpiksklattar er bevart.
F. 1937 ved Storbrea.

Finnaren Hallvard Håker skriv

- 124 ­(JN 184/1937):." (Pilen) funne millom breom.

Pilenlåg sundbrote over steinane med alle endane saman,
berre forma etter underlaget som under heile breen
er småsteina ur.

Pilen låg tørt."Nr. 32

Skaft av furu.

T 17699 a

Volum ca. 36 cm 3 .
sert med 90

0

L. ca. 71,0 cm.

Vekt ca. 24 g.

Det har hatt 4 styrefjØrer, plas­

mellomrom.

F. 1937 av Martin Ho Loe

ved fonna; i Kringsollen.

Th. Petersens funnliste:I"F. ved nerkanten aven fonn 1 et tykt lag av jord
fra breen.

Denne breen var ganske lav, og det ersannsynli~ atpilen har ligget under breen.

sen lå litt ovenfor skafteL
25/8-37.

Spis­(50-60 cm) EoJ.?

(Had.de den ligget under breen, vilde denvel også ha l gget under jordlaget eller slamlaget
som i tidens
lØp har samlet sig på breen, og såle­,des antagelig ikke kommet for en dag.

J.P." (dvs.

Johs. Petersens resonnement, notert av Th. Petersen).
- Den tilhØrande spissen kan no ikkje sikkert iden­
tifiserast, men er nok å finne under T 17701 a,(nr. 5, 9 el. 10.

Ingen andre uidentifiserte

spissar med flat tange som passar til skjeftespalta
ligg fØre, og heller ingen andre som kunne gi
Th. Petersen grunn ti

å notere "E.J.?"

Nr. 33

Skaft av ask.

T 15845 b

Det manglar ca. 1-2 cm ved fremre ende, men skaftet

Ligg føre i 6 samanhØrande fragment.

har tydeleg hatt skjeftespa1te.
Vekt ca. 20 g.

Bev. l. 68,2 cm.
3Volum ca. 35 cm.

F. nedanfor

fonna iLoskaret 3.9.1939 av Erik S. Lo.
lysningar under nr. 14.

Funnopp­(JN 173/1939).

Nr. 34

Skaft av bjørk, ufu11st. i båe endar.

T 17701 h

63,3 cm.

Bev. loEitpar små harpiksflekkar viser at det

har vore fjØrsurring i eine enden.

Veden i skaftet

er tydeleg noe nedsliten i denne enden, men det er
eit tydeleg skille der surring ("impregneringa")
har slutta.

- F. i Oppda1sfje11a 1936-37, truleg

i området Sissihøa-Bra tfonnhØa, av Martin H. Loe.

- 125 ­Jfr. nr. 5.
Nr. 35Spiss av jern.

T 17675tært i kantane} .

L . 12, 3 cm.

Ve k t c a. 16, 5 g,

II it tF. nedanfor ein brekant ved Lyf­

tingfonnkollen av Gunnar Wesche.
Nr. 36

Spiss av jern.

L. 10,7 cm.

T 17698 htil skaftet nr. 61.

Vekt ca. 15,5 g. HØrer

F. 1937 på Storbreen, "midtoppå nørdre breparten.

Breen er her så flat at den

er greid å gå etter."(Opplyst av finnaren H03.11vard

Håker.

JN 184/1937),

Nr. 37

Spiss av Jern, ufu11st.

T 18905

1. 11,3 cm.

Tangen er avbroten.

Noverande vekt ca. 18 g.

Bev.

F. 1969 opp­

under toppen av ei hØgd ca. 1250 m o.h. ca. 500 m
A for Heimtjørna.

Finnar Sindre Larsen, Hamar.

Splssen vart fØrst

nnlevert til Oslo.

Konservator W. Slomann opplyser i brev til finnaren
27.9.68 at spissen er frå ca. 600 e.Kr. Tangen
har truleg den gongen vore meir intakt.
har opplyst (1971

W. Slomannat ei slik datering ville ho hagitt ut frå ein piletange utan avsats, men kan
elles ikk]e minnast detaljar om dette pilefunnet.
Nr. 38Spiss av Jern.

T 15861

til skaftet nr. 59.

L,18,0 cm.

Vekt ca. 35 g. HØrer

F. 1937 i kanten av ei fonn

på Svorundkammen av A. ne Apefjell, Storlidalen.
Nr. 39Spiss av jern.

L. 16,1 cm.

Vekt ca. 28 g. Inn­

T 6758levert ved oppkjøpar som funn frå gravfeltet på
Rise, sman med nr. 121 og T 6757.

To av spissane

viser same bevaringsgrad som fjellfunn.

Godt be­varte jernfunn frå Risefeltet har glØdeskal, noe
som det ikkje er tale om i

dette tilfellet.

Utan

større tvil må spissane 6758-9 reknast som fjell­funn frå Oppdal, kanskje oppbevart ei tid på Risefor så å koma med i eL av dei regelmessige old­sakssendingane derfrå.

- 126 ­Nr. 40Spiss av jern.

L. 17,9 cm.

Vekt ca. 51 g.

F.

T 15634

1938 nedanfor kanten av ei fonn oppunder toppen
av HesthågåhØa.

Finnar Gunnar Wollum.

Nr. 41

Spiss av jern.

L. 15,6 cm.

T 15633

på austsida av Leirtjørnkollen på berr mark.

Vekt ca. 18,5 g.

F.

Finnar Hans L. Sneve.
Nr. 42

Spiss av jern, sittande fast i del av skaftet, av

T 17696

bjørk.

L. tils. ca. 37,5 cm.

Vekt tils. ca. 33,5 g.

Spissen veg da truleg 25-28 g.

L. på spissen 17,3 cm.

(Målt og teikna etter rØntgenfotografi) . Skjeftingaer fØrst surra med sener, som igjen er dekt av ne­vervindingar.

F. 28.8.37 på Brattfonna, liggandepå fonna ca. 5 m ovanfor nedre kant, ca. 30-40 m
frå Øvre kant.
Petersen.

Finnarar Martin H. Loe og Johs.

(Johs. Petersens rapport av 25.9.1937).

Nr. 43

Spiss av jern.

T 18996RauhØa hausten 1969, på berr mark,av Einar Norheim.

Nr. 44

Spiss av jern.

T 15856

Bratffonna i en sprekk som trakk sig langs fonnen

L. 14,0 cm.

Vekt ca. 28 g.

L. 14,4 cm.

F. på

Vekt ca. 25 g.

F.

"på

10-15 m fra dens fot, 10-15 cm nede i sprekken."Finnar Martin H. Loe.
Nr. 45Spiss av jern.

T 11190

til skaftet nr. 58.

L. 14,5 cm.

HØrer

F. 1914 nedanfor kanten av ei

finn ved Namnlauskollen.
ker.

Vekt ca. 23 g.

Lokaliteten er noe usik­

Ein skal ikkje sjå bort frå at det er sjØlve

Storbreen det er tale om.
reinsdyr og fugl.

Attmed pila låg bein av

Da pila vart funne, fanst det

enno skjeftesurring eller -vikling av eit slags
strå, men denne smuldra opp.

Finnar Ingebrikt

Ivareng .
Nr. 46

Spiss av jern, litt opptært.

T 18227

17 g.

,L. 13,4 cm.

Vekt ca.

F. ved Sprikletjørn av Nils Kjelsberg.

- 127 ­Nr.

47

T 14658

Spiss aNoverande vekt ca. 15,5 g.
ur ved nordre platå.

Nr. 48Spi.ss a

T 17757

vekt ca. 15 g.

Nr.

49

Bev. l. 12,5 cm.

jern, sterkt opptært.

F. på KnutshØ, i

ste1n­

Finnar Erik Nestavold.
L. 13,9 cm.

ern, sterkt opptært.

Nov.

F. nedunder Okla av Martin Jære.

Spiss a- jern, noe opptært.

L. 16,6eID.

Vekt ca.

T 17688

31 g.

Nr. 50Spiss av jern.

T 18246

ei stein øys ca. l km NV for toppen av Kolla, ca.

F, v d Kinnin a1500 ID o.h.

Alf Klett.

L. 17,2 cm.

F. i

Vekt ca. 46 g.

Finnar Thorleif RundtoID.

Nr. 51

Spiss av jern, litt opptært i egglinene.

T 18829

Vekt ca. 46 g.

L. 18,3 cm.

F. 1960 ved Stølåbua i Kladvedalen

av Ola Mellemsæte .
Nr. 52

Spiss av jern.

T 15860

sen vart funne i
tapt.

Ber~e

L

14,6 eID.

Vekt

ca~

skaftet, men dette gjekk seinare

ein stump av skjefte-enden vart under­sØkt på museet, sannsynlegvis nr. 86.
ringa besto av to slags
vegetab~lske,

Skjeftesur­

ibrar: l. Svarte, blanke,

av eit slags plantemateriale.
neppe

29,5 g. Spis­men

2. Lysare fibrar,knar sener.

(Notat av

Høeg 22.1,40 . - Pila var funnen ståande iisenlitt innafor kanten av e1 fonn på Sandåfjellet ved
Storlidalen.

Finnar Arne Apefjell.

Nr. 53

Spiss av jern, litt opptært.

T 12653

34 g.

F. 1892 i e1 ui

L. 19,2 cm.

StØlhØa.

Vekt ca.

Innlevert av

Peder B. Gorset.
L. 1 7 ,0 cm.

Nr. 54

Spiss aT 17690

austre kant av fonna sØr for GrØnliskaret.

jern.

Vekt ca. 28 g.

F. i
FinnarHans BØe,L. 12,0 cm.

Vekt ca. 17 g.

Nr. 55Spiss av jern.

T 18926

hausten 1967 på Gammelsæterhøa.
Albert. Olafsson.

F.

Innlevert ved

- 128 ­Nr. 56

Spiss av jern.

L. 20,8 cm.

T 14013på vestre skråninga av BrattfonnhØa, straks sØr
for GrØnliskaret.

Vekt ca. 46,5 g.

F.

Finnar Martin H. Loe.

I

Nr. 57

Spiss av jern.

:L. 14,3 cm.

Vekt ca. 30 g.

T 178173 km VNV for Kongsvold Fjellstue.

F. ca.

Finnar Per

Holaker .
Nr. 58

T 11190

Skaft av bjØrk.
L. 69,5 cm. Vekt ca. 22 g. Volum3
ca. 39 cm .
HØr~r til spissen nr. 45 (s.d.).· F.
1914 ved kanten av ei fonn ved Namnlauskollen, av
lngebrikt lvareng.

Nr. 59Skaft av bjØrk, ufullst. i bakre ende.

T 15861

57,5 cm.
nr.

Vekt ca. 18 g.

38, s.d.

HØrer saman med spissenF. på Svorundkammen av Arne Apefjell.

Nr. 60Skaft av bjørk, litt ufullst. i

T 15845 b

bevart i

fremre ende, elles

5 samanhØrande deler./ Truleg er det maks.

10 cm som manglar.
22 g.

Bev. l.

Bev. l. tils. 64 cm.
3Volum ca. 37 cm.

F. 3.9.1939 nedanfor kan­ten av fonna i Loskaret av Erik S. Lo.
14, 30, 33.

Jfr. nr.

(JN 173/1939).

Nr. 61

Skaft av bjØrk, ufullst. i bakre ende.

T 17698 h

56,8 cm.
36 (s.d.).

Vekt ca.

Vekt ca. 25 g.

Bev. l.

Til skaftet hører spissen

F. 1937 på Storbreen av H. Håker.

Nr. 62

Spiss av jern.

T 17697 h

F. 29.8.37 i Leirtjørnkollen, ved nedre fonnkant.

L. ca. 16,3 cm.

Vekt ca. 25,5 g.

Finnarar Martin H. Loe og Johs. Petersen.
te skriv 25/9-37:

Den sis­"l nedre kant av breen, ca.

5 m

fra brekanten, blev rester av et pileskaft og en
odd av jern funnet.
Det hele på et område av
2
1/4 m så det måskje er en og samme pil. Man blev
oppmerksom på den ved at en liten del av skaftet
stakk opp av sigejorden, resten av den blev funnet
i det øverste lag av sigemassen og delvis undernoen flate heller aven diskos' stØrrelse."

DeitilhØrande skaftrestane er ikkje identifiserte.

- 129 ­Nr. 63

Spiss av jern.

L. 15,4 cm.

Vekt ca. 30,5 g. Hører

T 17697 csaman med skaftstykket nr. 91.

F. 29.8.37 i Leir­tjØrnkollen av Martin H. Loe og Johs. Petersen.
Funnliste:"Fantes ved sydenden av bræen, ca. 5-6 m

fra bræen.

Skråningen nedover var her meget sterk.

Skaftet var helt, men så morkent at det gikk iflere dele."Nr. 64

Spiss av jern.

T 15844-akatalogen hØrer spissen til skaftet nr. 89, men

L. 19,3 cm.

Vekt ca. 42 g.

tangespissen er for grov til holet i dette.

l fØlge(Spissennr. 66 passar betre). - F. aug. 1939 saman med nr.
66 og 81 ved fonna på austsida av LeirtjØrnkollen
av Jon l. Rise.

Om desse funna skriv han 30.8.39:"Pilane har sikkert vore synleg i 1937.

Båe pilane

har vore skote frå same stelle, spissane vende opp­
over, den eine ca. 4 m framom den andre og ein
10-20 m frå der skyttaren eller skyttarane har vore
gjømt.

Eit stykke derifrå, men ikkje langt, 8-10 m,

fann eg skaftet (nr. 81), det vende andre vegen på
tvert, eller i vinkel med spissane.

Rundt om derfunnet er gjort, var det bein av dyr, både av sidor,
rygg og hovud."

Pilen avbroten.

To tenner, inn­

sendt som prØve, var av rein.
Nr. 65Spiss av jern, fast i skaftende.

L. på spissen

T 17697 f

22,0 cm (målt etter røntgenfoto) .

Bev. l. på skaft­

enden 12,5 cm.

Vekt spiss + skaftende ca.

spissen aleine da truleg 32-35 g.
av snøre.

(Jfr. nr. 87).

F.

38 g, påSkjeftesurring

28.8.37 på ein av­

sats ovafor kanten av fonna i LeirtjØrnkollen.
Finnarar Martin H. Loe og Johs. Petersen.
L. 17,1 cm.

Nr. 66

Spiss av jern.

T 15844 b

sikkert hØre til skaftstykket 89.
nr. 64

Må

Vekt ca. 38,5 g.
F. saman med(s.d. ) og 81 ovanfor kanten av fonna i Leir­tjØrnkollen, av Jon 1. Rise.
Nr. 67

Spiss av jern.

L. 17,2 cm.

Vekt ca. 29 g.

HØrer

"."

- 130 ­T 17697 a

til skaftet nr. 79.

F. 1936 ved fonna i LeirtjØrn­kollen av Martin H. Loe. - Th. Petersens funnliste:"F. ved nordenden av bræen og helt inntil denne.
Ved denne pil fantes også en større dyreknok­
kel, antagelig av ren."Nr.

68

T 17697 e

Spiss av jern.

L. 15,0 cm.

til skaftet nr. 78.

Vekt ca. 18 g. HØrer

F. av Martin H. Loe.

Th. Petersens liste: "F. på sydsiden av fonnen og.,

i kanten av denne i en slakke på

Lertjernko~len.

.... Denne pil kan dog ikke tidligere ha ligget
under fonnen, men må under fonnens avsmeltning væreramlet ned ovenfra fonnen.

Den lå nemlig ikke herda Martin Loe passerte stedet de foregående ganger.
Martin Loe har nettopp gått. i sorruner og passet på
denne fonnen.

Pilen lå nu ca. 0,70-0,80 m fra

fonnkanten, oppå en stygg stenur.
Nr.

69

T 17701 e

Spiss av jern.

L. 12,6 cm.

',25/8-37."

Vekt ca. 16 g.

Påtangen sit enno restar av surringstråd, visstnoksene.

F. 1936-37 i Oppdalsfjella, helst området

Sissihøa-Leirtjørnkollen, truleg av Martin H. Loe.
Jfr. nr. 5.
Nr.

70

T 15858

Spiss av jern.

L. 21,8 cm.

til skaftet nr. 76.

Vekt ca. 33 g.

HØrerF. 1938 av Martin H. Loe påKringsollfonna, langt oppe på fonna og 40-50 m fråØvre kanten.
Nr.

71

T 17689

Spiss av jern.

L. 21,4 cm.

til skaftet nr.'80.

Vekt ca. 35,5 g. HØrer

F. mellom SissihØa og Bratt­fonnhØa av Gustav Hevle.
Nr.

72

T 18830

Spiss av jern.

L. 17,5 cm. Vekt ca.

2~,5

g.

F.

1964 i ei nordhalling eit par hundre m S for Veg­skaret inst i Stroplsjødalen.

Finnar Sigurd

Mellemsæter.
Nr.

73

T 16055

Spiss av jern. L. 15,2 cm. Vekt ca. 39,5~.
Hører til skaftet nr. 84 (s.d.). F. hauste'n 1941'

- 131 ­ved nedre kanten av ei fonn i Brattfonnhøa, trulegsjØlve Brattfonna.
Nr.

74

T 17701 d

Spiss av jern.

Finnar Ola Nerlo.

L. 10,9 cm.

Vekt ca. 19 g. Privat

foto tatt av finnaren, Erik S. Lo, 1937 viser atspissen hØrer til skaftet nr. 75(s.d.).

F. 5.9.37

i Loskaret ved Kringsollen.
Nr. 75Skaft av bjØrk.

L. 64,5 cm.
3Vekt ca. 28,5 g.

T 17700 a

Volum ca. 52 cm .

Til skaftet hØrer ei styrefjØr,T 17701 iog spissen nr. 74.

Det framgår av finnaren Erik S.

Lo sitt foto frå 1937.
(JN 221/1937):"

Han skriv dessutan 23.8.37

og la jeg likegodt veien om

Kringsollen, og fant da disse to pilene (nr. 74/75
og 103).

Jeg har, som De ser, satt på tre hyssin­

ger for ikke fjæren skulle falle av.

Denne fonna

ligger i det såkalte Lo-skaret altså ikke så svært
langt i sØr fra SissihØa, og derfra er det en god
times gang sØrover til BrattfonnhØa."Jfr. JN 212/

1938: "Som de kanskje husker så fant jeg de to pi­
lene i fjor oppå den store fonnen i skaret."
Skaftet har truleg hatt to
Nr. 76
T 15858

Skaft av bjØrk.
3

ca. 45 cm .

fjører i alt.

L. 63,3 cm.

Vekt ca. 17 g. Volum

Til skaftet hØrer spissen nr. 70(s.d.).

F. 1938 på Kringsollfonna av Martin H. Loe.
Nr. 77

Skaft av bjØrk, ufullstendig i fremre ende, elles

T 17697 dbevart i 5 samanhØrande stykke.
Vekt ca. 10 g.

Bev. l. 46,0 cm.

F. 1936 ved kanten av fonna i Leir­tjørnkollen, av Martin H. Loe.
Nr. 78T 17697 e

Skaft av bjørk.
L. 58,7 cm.
Vekt ca. 21 g. Volum3
ca. 43 cm . Til dette hører spissen nr. 68 (s.d.).
Skjeftinga er surra, tydelegvis med senetråd.

F.

1937 ved sØrkant av fonna i LeirtjØrnkollen, av
Martin H. Loe.
Nr. 79T 17697 a

Skaft av bjørk.
L. 65,1 cm.
Vekt ca. 19 g. Volum3
ca. 38 cm . Spissen nr. 67 hører til.
Til

- 132 ­skjeftinga er bevart surring, tydelegvis senetråd.
F. 1936 ved fonna i LeirtjØrnkollen, av Martin H.
Loe.
Nr. 80Skaft av bjørk.

Skjefteenden er litt oppflisa,

T 17689likeins er eine fliken av strenglaget avriven.
Strenglaget synest dessutan å vera laga sekundært,som ein raparasjon etter at den originale regel­messige strenglagsavslutninga er blitt broten av.
Noverande (truleg sekundær) l. 58,3 cm. Vekt ca.
15 g. Volum ca. 38 cm 3 . Til skaftet hØrer spissen
nr. 71 (s.d.).

F. mellom Sissihøa og BrattfonnhØa

av Gustav Hevle.
Nr. 81

Skaft av bjØrk, berre bakre del bevart, i to saman­

T 15844 chØrande stykke.

Bev. l. 39,5 cm.

Vekt ca. Il g.

F. 1939 ovafor fonna i LeirtjØrnkollen i nærleiken
av nr. 64(s.d.), 66 og 89.

Finnar Jon l. Rise.

Nr. 82

Skaft av bjØrk, berre bakre ende bevart, i 3 saman­

T 17697 dhørande stykke. Ved bakre ende av fjørsurringa er
bevart ein neverstrimmel i 30mvindingar.
etter 3 fjører.

Bev. l. 15,8 cm.

Spor

Vekt ca. 1,5 g.

F. 1936 ved kanten av fonna i Leirtjørnkollen, av
Martin H. Loe.
Nr. 83

Skaft av bjørk, litt ufullst. i framenden, elles

T 17701 g

bevart i 3 samanhørande deler.
Vekt ca. 10 g.

Bev. l. 59,8 cm.

F. 1936-37 i Oppdalsfjella, helstområdet SissihØa-LeirtjØrnkollen.
Nr. 84

Skaft av bjØrk, mest fullstendig, men flikane på

T 16055

strenglaget var avrivne.
15 g.

Bev. l. 63 cm.

Av heile skaftet (reinska for lim og tjære

etter fjØrsurringa) vart tatt C 14-prøve.
T-774.

Vekt ca.

Datering: 1300 + 60 e.Kr.

DF 290,(Teikning nr.

84 utfØrt etter 2 ulike fotos).
Til skaftet hØrer
spissen nr. 73 (~.d.). F. ved fonn i Brattfonnhøa
av Ola Nerlo.

- 133 ­Nr, 85Skaft av bjØ k.

T 17698 a

intakt.

F'r.emrUful st.

Vekt ca. 18 g.
gåt.t 3,9 c.

e de litt avflisa, elles

bakre ende.

~

Bev. L

.55,0 cm.

skjef eend n har tangespissen

I

inn i

treet.

part av Storbreen

F.

937 nedunder sØreav Ha lvard Håker (JN 184/19

7

Nr. 86

Lite fragment av skJeftingsenden av skaft, av bjørk.

T 17698 d

L.

3,8 cm.

Nummeret på stykket må vera feil, ifØlge katal gen.

Men biten må sikkert ident'fise­rast som T

jfr. nr5860,

Nr. 87

Skaft av bjørk.

T 17697 f

fast til spissen nr,

Berre

Vekt ca. 3-6 g?

2.

remre ende bevart, sittande

65(s.d.).

Bev. l. 12,4 cm.

Skjef esurring, visstnok av hamp­snØre, framfor skaftenden.

F, 1937 ovafor fonna i

Leirtjørnkollen, av Mart~n H. Loe og Johs. Petersen.
Nr.

88

T 17695 a

Skaft av bJØrk, ufullst. ii

3 sarnanhØrande deler.

Il g.

Rest

bakre ende.

B v.

v styrefjØr fast

Elles b v.

l. 46,2 cm.
~

Vekt ca.

harpiksrestF.

1936 ved B at fonna, av Martin H. Loe.

Funnliste:"Pilespiss med skaft ~I~sstnok nesten isin helhet,

men nu iflere dele.

(Visstnok iskaftetLå noen meter fra bræen.

nedre kant, J.P.)"

Spissen til

er ikkje ldentifisert.

Nr. 89Skaftfragment av bjørk.

Berre fremre ende bevart.

T 15844 a

Bev. l. 21 3 cm.

Vek

spissen n • 66 og~kkje

ca. 3 g.
nr.

64

Hører truleg til
(s.d.

.

F. 1939

ovanfor fonna l Leirtjørnkollen av Jon I. Rise.
Nr. 90Skaftfr.agmen

av bjørk.

T 18761

fremre del er bevart; bakre del manglar. Skjefte­
enden er litt u ullst.

3 samanhørande stykke av(1-3 cm manglar) , men eln

ser rustspor e ter rund tangestift som enno var
bevart da fu ne
Vekt ca. 5 g.
Loe.

vart gjor.

Bev. l.

31,6 cm.

F, 1938 ved Brattfonna av Steingrim

- 134 ­Nr. 91

Skaft av furu, ufullst. i båe endar.

To samanhØ­T 17697 c

rande deler bevart.

Vekt ca.

13 g.

Bev. l. 45,8 cm.

HØrer saman med spissen nr. 63 (s.d.).

F.

1937 i Leirtjørnkollen av Martin H. Loe og Johs.
Petersen.
Nr. 92

Skaftstk. av bjØrk.

L. 25,4 cm.

Vekt ca. 6 g.

Skaftstk. av bjØrk.

L. 14,2 cm.

Vekt ca. 2 g.

Skaftstk. av bjØrk.

L. 10,0 cm.

Vekt ca. l g.

Skaftstk. av bjØrk.

L. 23,2 cm.

Vekt ca. 3 g.

T 17701 h
Nr. 93
T 17701 h
Nr. 94
T 17701 h
Nr. 95
T 17701 h
Nr. 92-95 f. 1936-37, truleg i området SissihØa­Leirtjørnkollen.
Nr. 96

Skaftstk. av furu.

L. 14,8 cm.

Vekt ca. 4 g.

F.

T 17698 g

1937 i ein brebekk ved nørdre parten av Storbreen,
saman med eit meir fullstendig skaft som ikkje er
identifisert.

Nr. 97

JN 184/1937.

Skaftstk. av furu.

Finnar Hallvard Håker.

L. 17,4 cm.

Vekt ca. 5 g.

L. 20,0 cm.

Vekt ca. 4 g.

L. 9,1 cm.

Vekt ca. l g.

L. 11,0 cm.

Vekt ca. 2 g.

Ikkje identifisert.
Nr. 98Skaftstk. av bjØrk.
Ikkje identifisert.

Nr. 99Skaftstk. av bjØrk.
Ikkje identifisert.

Nr. 100

Skaftstk. av bjØrk.

T 15845 b

F. 1939 ved fonna i Loskaret av Erik S. Lo.

Jfr.

nr. 14 og 33.
Nr. 101

Skaftstk. av bjørk.
Ikkje identifisert.

L. 8,8 cm.

Vekt ca. l g.

- 135 ­Nr. 102
T 15857

Skaft av bjørk. L. 59,1 cm. Vekt ca. 52 g. Volum3
83 cm . Spissen nr. 120 hØrer til dette.
F. 1938
i nerkant av Kringsollfonna, av Martin H. Loe.

Nr. 103
T 17700 b

Skaft av bjØ k. L. 55,3 cm.
Vekt ca. 36 g. Volum3
ca. 63 cm . Spiss nr. 118 hØrer til.
Det går framav finnaren, Erik S. Lo, sitt foto frå 1937. Tange­
spissen passar dessutan i skaftet.
fonna i Loskaret.

Jfr. nr. 75.

Nr. 104

Skaft av bjørk.

T 17697 b

av to samanhørande stykke.
ca. 25 g.

F. 23.9.37 påUfullst. i bakre ende, består elles
Bev. l. 37 cm.

Vekt

Spissen nr. 113 hØrer til skaftet.

Av

heile skaftet tatt C-14-prøve etter at lim og har­piks var fjerna.
50 e.Kr.

DF 290, T-775.

Datering: 1560 ~F. 1936 i nedre kant av fonna i Leirtjørn­

kollen, av Martin H. Loe.

Th.

~etersens

funnliste:"Ca. 50 m lenger syd enn (nr. 67), likeledes i bræ­kanten."Nr. 105
T 17701 b

Skaft av bjørk.
L. 43,2 cm.
Vekt ca. 32 g. Volumca. 72 cm 3 . Spissen nr. 115 hØrer til.
F. 1936-37,
helst i området Sissihøa-LeirtjØrnkollen.

Nr. 106

Skaft av bjØrk.

Berre fremre ende bevart i to saman­

T 17702

hørande stykke.

L. ca. 21,5 cm.

Til skaftet hører spissen nr. 112,

Vekt ca. 15 g.
Det kan vera

liten tvil om at dette er eit funn gjort 1937 av
Erik S. Lo i BrattfonnhØa.

Han skriv 23/9-37 (JN

221/1937): "Jeg tenkte å ta en tur til Brattfonnhøa
og se om jeg kunne finne det som var avbrukket av
den pilen jeg leverte til Dem før i sommer." ...
Pila har altså vore avbroten.

Under ei samtale

1967 nemnte finnaren dessutan at han hadde funne
ein spiss skjefta med fal, nettopp i Brattfonnhøa.
I funna frå fjellet ligg det fØre berre denne einefal-spissen.

Av eit foto eg hadde med, kunne han

likevel ikkje utan atterhald kjenne att funnet.

- 136 ­Nr. 107

To skaftfragment av bjørk.

Om dei hØrer sarnan, er

T 17697 g

usikkert, men dei kunne passe sarnan.

T 17701 h(bakre avslutning) er 5,7 cm l., og veg ca. l g.

Det eine

Midtstykket er 19,6 cm l., veg ca. 3 g.

Endestyk­

ket har meir harpiks bevart, men det kan skyldast
ulik konservering etter at skaftet vart avbroteo
T 17697 g f. 1937 ive som nr.

LeirtjØrnkollen under same hØ­27-~8.

Nr. 108

Kolv av bjØrk, beslått med jernplate i enden. Jern­

T 15854

plata er det utbanka hovudet av festenaglen.
50,3 cm.

Vekt no ca. 60 g.

L.

F. 1938 i kanten av ei

fonn iKringsollen, ca. 300-400 m SA for Loskar­

fonna.

Finnar Hans BØ.

Nr. 109

Kolv av bjørk med jernplate i framenden (same type

T 15853

som nr. ,108).

L. 43,4 cm.

Vekt ca. 65 g.

F. 1938

på nordsida av BekkfonnhØa i slam ved nerkant av
fonna.

Finnar Martin H. Loe.

Nr. 110

Kolv av bjØrk, med endeplate av jern, festa med ein

T 15855

gjennomgåande nagle.
28,3 cm.

Bakre del manglar.

Vekt ca. 53 g.

Bev. l.

F. 1938 litt sØr for Lo­

skarfonna, på austsida av fjellryggen, og lågare,mest nede ved sletta.
Kolven låg på ei fonn berre2
ca. 4-5 m . Finnar Erik S. Lo.
Nr. I I I

Del av sarnansett boge, av furu.

T 16077

kanten er visstnok avspalta ei flis.
Vekt ca. 48 g.

Langs heile eine
L. 51,5 cm.

F. 1941 i eit bekkefar nedanfor

kanten av Storbreen.

(Opplyst av finnaren H. Håker

1967).
Nr. 112Spiss av jern, sittande fast på skaftet nr. 106

T 17702(s.d.).
1937 iL. 21,0 cm.

Vekt ca. 78 g.

Truleg f.

BrattfonnhØa av Erik S. Lo.

Nr. 113

Spiss av jern.

T 17697 b

til skaftet nr. 104 (s.d.).

L. 14,0 cm.

Vekt ca. 38 g. Hører
F. 1936 ved fonna i

Leirtjørnkollen, av Martin H. Loe.

- 137 ­Nr. 114Spiss av jern.

L. 18,8 cm.

Vekt ca. 67 g.

T 16094

1937 ved kanten av ElgsjØen.

Finnar Ola K.

F"

Kroken, Folldal.
Nr. 115

Spiss av jern.

T 17701 b

til skaftet nr. 105 (s . d.

L. 17,7 cm.

.

Vekt ca. 66 g.

HØrerF. 1936-37, funnopp­

lysningane er tapt.
Nr. 116

Spiss av jern.

T 16540

hausten 1947 ved nerkant av Brattfonna, av Ola H.

L. 13,7 cm.

Vekt ca.

32 g.

Fo

MjØen.
Nr. 117

Spiss av jern.

T 18700

BrattfonnhØa etter krigen, av John P. MjØen.

Nr. 118

Spiss av jern.

L. 16,0 cm,

L. 14,6 cm.

Vekt ca. 49 g.

Vekt ca. 45 g.

F. vedHØrer<>T 17701 c

til skaftet nr. 103 (s.d.).
fonna av Erik

S. Lo.

Nr. 119

Spiss av jern.

L. 12,3 cm.

T 189 5hausten 1968 på N-sida av

F. 1937 på Loskar­

Vekt ca.

32 g.

F.

isberget, ved den gamle

ferdavegen opp frå Rise, ca. 400 m ovanfor skog­bandet.

Finnar John Reidar Ekrann.

Nr. 12 O

Spiss a ·jern.

L. 16,2 cm.

T 15857

til skaftet nr. 102 (s.d.).

ekt ca. 45 g.

HØrerF. 1938 i nerkant av

Kringsollfonna, av Martin Ho Loe.
Nr. 121

Spiss av jern.

L. 17,5 cm.

T 6759leveLt ved oppkjØpar som funn frå gravfeltet på
Rise, sm. m. nr. 39.

Vekt ca. 62 g.

Inn­

Konserveringstilstanden ty­

der på at desse i rØynda er tidlege fjellfunn.

Funn utanfor Oppdal.

Plansje 12.

A: C 26652 a StorhØ, Lesja, Oppland.
. B: C 28481
KjØlenfjella, Lesja, Oppland.
C:

B 10627

Skaflestad, FØrde, Sogn og Fjordane.

O: B 7600:91 c Kvalsund, Herøy, Sunnmøre.

- 138 ­GalhØa, Lom, Oppland.

E:

C

27732

F:

C

26652 b StorhØ, Lesja, Oppland.

G:

C

26953

Lomshorungen, Skjåk-Lesja, Oppland.

H:

C

28482

KjØlenfjella, Lesja, Oppland.

I-U: Funn frå Bryggen i Bergen, under utgravingar 1955-68.
I: Funnr. ukjent"J: Funnr. 21530, K: Funnr. 16949,
L: Funnr. 681&2, M: Funnr. 32966, N: Funnr. 17278 (?),
O: Funnr. 2 O20 3 (?), P: Funnr. 43892, R: Funnr. 11871,.
S: Funnr. 29614, T: Funnr. 27382, U: Funnr. 17308.
Plansje 13: Utvalg av spissar og skaft frå Oppdal.
Nr. i funnliste.
Pl. 13.

Musewnsnr.

a: nr. 2/19

T 17698 .f/17698 e/17694

b: nr. 18

T 16077 b

c: nr. 32

T 17699 ad: nr. 45/58

T 11190e: nr. 68/78

T 17697 e

f: nr. 7i/80

T 17689g: nr. 70/76

T 15858

h: nr. 74/75

T 17701 d/17700 a

i : nr. 120/102

T 15857

k: nr. 103/118

T 17701 c/17700 b

l: nr.

T 15853

109

Plansje 1

i'

I'
I

I

'.

,

I

\

I

,

,,

\

'

"

,

I
I

\
I

I
I

,
\

,

-~ ­
- "­

•

-

3

4

~

~

~

J

~
J

2

-8

-

.>

~

-

-­

~

~

•

7

6

5

-.-- ----­

•

I

'o

•

-•

9

JO

~

-_ .. - - - -­

,

•

Il

~

t
•
I

12

,.,

··"1

tt

•

I

J'

l

l

'f

;
!

.l.

,

..,

1\
,
~

l.

~~
l
f

,

........

•JflPlansje 2

-....

..,.

..

~

'lIIP'

=

,',
I,
I
,

.~.

-, 1

::

.~

~
lO • .

20.Ir,,:

l!I

"

....

-

Il
li
I

I:
21

i®

cl1Il)

@}

~

13

14

15

16

IQ li li li
13 arrrmnmJ

d

ISa

18 a

kr&
21 a

20a

23a

24 a

<M

IillDlJ

14 a

kmu

19a

10

19

18

17

17a

16~

22a

•

•

•

25 a

26a

27a

28 a

Plansje 3

o»

U

.~~

.~

:.1 ~

~~

~
,­

,, ",,

,

:I '

.•
.~

\

fl

I
I

',r'

;~

I'ilI

I

'

1"

..
,I

"I

I;!I
II

I:~

'I.I

-

..

t'~

",

I

4IIIlb

®D

29

]0

(\)
] l

29a

]Oa

]2a

]]a

]]

]2

][a

~
]4a

; ......

Plansje 4

~

••

35

•

~

36

37

••

•

10

I

­
•
• •• • •
•
•

38

•

~

+
•
4l

•

39

40

42

,
I

,

\

I

,,
,

I

l
-I

I
I

1
l

1
I

~

••
43

~

••
44

~

••

~

~

45

46

•
•
47

••

-• -• ~
4

48

49

42 a

Plansje 5

6\

•
•

•
50

•

••

~

••

~

••
53

51

- I 1­
S,m

.­
58

,­
~

58a

59 a

60a

•• •• •• ••

~

~

54

55

56

57

6 \a

59

60

Plansje 6

62

••

63

~

~

•

~

••

••

I

66

~

•• •

67

-•

-

68

69

•

•

•

~"

I

'o

64

65

.%

- ~-

-•
•

70

•

••
71

-•

•

•

••

­•

72

73

74

•

Plansje 7

75a

78a

76 a

79a

77a

80a

'.

Plansje 8

-

I

86

8S

87

"I

II

89

88

I1

,"
,l

:

-, i

Ll L':
84

83

82

81

i

[

~
82a

8la

'~

. · .llb 1[1
:

l :
l
l

l
,

:

,,:'1

I

:

9la

I

92a

I;'

93 a

I
,

•
'

I '

' :
'

l:

::

,:

::

:

I

1

"

:

I

I

94a

l

95a

96a

90a

89a

88 a

87a

86a

8Sa

84a

83a

I

97a

98a

99a

:~'

I
:

I

:

:

,

I

I

I

:

:

I

I

IOOa

IOla

_

Plansje 9

?,i

\

i?

f

o

10

15

'j

I,

j:

I

I

I ,'I

I,

~

I,

Il,

,

I
!I

I1

I

~I
./

I

1\

'I

: Il
I~
I

I,

\

i

\

-I

;1

11

I

I

I,

I

II
I
I
l'

I­

' II
I

I1I

106

I

I
I ~

"

I I
I'

I

II

d

I1

I

,
1[1

I
I
I1

I

I'il,
II

II

I

1

~ '!

I

II

l'

II I,

: I

I

11\1

\

j

I,

III II
I~

Il

,I

II

II

~

;11

l.

I

I

\

I1

~

I

,!

I

\:

;\

1'1

Il,

I '

,I

Il

li

l~

1'1l,

lil

11

\,
,

"

102

lIIIlIlllIII'JlIlD
103

104,
I

105

107

108

l

I
I

~,
!

II
I

109

110

I11

Plansje 10

102 a

103a

lOSa

106a

104 a

107a

- o

•
•
O
112

5 cm

109a

108a

y

10

110 a

y
10mm

6

B

ldm

2

.

: -6

,

2

C

o

O

E

E

NØKKEL TIL SKAFT-DIAGRAM.
X
lengd (dm)y = tjukne (mm)
A: Fullstendig skaft, utan fjørsurring.
B: Skaft med fjørsurring,ufullstendig i fremre ende.
C: Bakre del av skaft med fjØrsurring,litt ufullstendig også bak,
D: Skaft med fjØrsurring, ufullstendig i
båe endar.
E: Skaftdel utan fj Ørsu rring, retning kan ikkj e fastslås.

Plansje 11

116

•

•
•

e

••

•
113

•

••

•
115

114

5 cm

•

••
Il?

•

••
lIS

•

••

119

••

120

•

••
121

",

Plansje 12

cm

<
Aa
5

M

10

8b

s

J

.1

15

R

N
Da

cm

>

Ea

Eh

Fb
10

Fa

•
Ga

20

"IU

I
Ha

Gb

I7Ib

L

p

T

U

PlansJe 13

A

B

c

D

E

F

G

H

J

K

Plansje 14

RINDAI..:_ ••OPPDALSfjELLASURNADA-

KART OVER STADER DET ER
GJORT PILEFUNN-- """0,,""0""

.

'

•

/
<--l
'

11I11I OPPDAL

17tJ.. '- ..:",.......
-~~,.o,~... ''"'"~ ....
..
o ",

'
'

~'o

"<@l_~ (l..),h',... ''"''-~......-...-.

'SUNNDAL ,' ' '
'

,,"o

l
I

'0"

.

VANC

--

:\"

;-.:.

... ,.

:>.

~,

,I

,,

;.

,,

l

":::'~OIj,"l'jo.n

n
"A

it-

.~

~,

O'
<l' I( L-1

O""fonnOl'

,,

,,
,
l
,,

""
"

Allmann~rllnden

TythoaNamnlauskollen-sTOL'-T-oi1fj\

Vir-

SrI/o _

r

7'

.

II

.
"

,

Ho~s~ydda

"(-1

)

;':.c

-','''."; tj6.nstig,en-.

')

H<S!hlglhii"~\ ~_,.

LyfTin&­,,~:f!.' SI

DRIVSTUA",. \~., l~j:~;f;~~fonnkolh:ri~

SnoheU3,,\

Bratl­
fonnhoa'~/d/.."'::

-

LESJA

,
\

Kringsollcn
Gronliskarel

SIorbreen Raud hoa
Ve:gskarel"',\..,"'". c,!

/

'3.

,

\ ,

5issihoa
Bt'kkfonnhoa
loskaret,, Sn6fjtll­, k o Il n
,,

;>t\

,

~

.

I

;

,

o . , KVIKNE

\

,

ee.
3

,

I

,
,,

,<.e2 OPPLAND

"•

...

"

.."..

,

HEDMARK.,. ~ ,
,

,

I
I

\~

,,

" " .. '>,......,.~. ~I """""f'''"0'\)'''~.\:.­",

c"""'"

c-~.

.

__ ',

",,--

iL"-l

\~

SondHJ'" o....,

"

11"'"
'.

o

" '\

RENNEBU'-\'"

8u<ng<1~~~

Tro Il h eo m'", .

LOMSHO.BUNGEN
KJ0LENSTORH0

~

'
", n

-\
' .
"':

LIAH0GDA
GALH0A

J _.---~"

h_.-N. Knulshija
H.i",')orno...... ~~lJa

DOVRE

,­

,
,

.

....... _.., ..,"\.~ia

FOLLDAL'..

• Gr6nbalc.ken'o'! -',,_­

km
O

5

10

J

15

20

..

-.'

Plansje 15
aa. Storbreen, mot SV. Foto O. Farbregd sept. 1969
b. Fonna i Leirtjørnkollen, mot V. Foto O. Farbregd sept. 1969
c. Fonna i Leirtjørnkollen, mot N. Foto Johs. Petersen aug.1937

a. Brattfonna, mot S. Foto O. Farbregd sept. 1969
b. Brattfonna, mot S. Foto Johs. Petersen aug.

1937

c. Kringsollfonna, mot V. Foto Johs. Petersen aug. 1937

Plansje 17

a. Lagdeling i fonn ved Brattfonna. Foto O. Farbregd sept.1969
b. Pil nr.

42 funnen på fonna. Foto Johs.Petersen aug.1937

c. Skjeftingspartiet på pil nr. 42.

Foto P. Fredriksen,