ቃለ ኣሰናዳኢ .......................................................... 2ብሚኒስትሪ ሕርሻ ጨንፈር ህዝባዊ ርክባትእተዳለወት መጽሔትቃለ-መሕትት ምስ ክቡር ሚኒስተር ሕርሻኣቶ ኣረፋይነ በርሀ ................................................... 3

ፍረ-ጻዕሪ ቍ.1
ጥሪ 2023ገስጋስ ሕርሻዊ ዋኒንን ወፍርን ኣብ ኤርትራ ............... 15ኣርካናት ሕርሻ- ነፍስሄር ካሕሳይ ኣስመሮም ............................... 18- ነፍስሄር ሙስጦፋ መሓመድ ሳልሕ .................... 20- ወ/ሮ ዮርዳኖስ ሃብታይ .................................... 22- ኣቶ ማሕሙድ ሮሞዳን .................................... 24ገስጋስ ክፍልታት
- ሕርሻዊ ኤክስተንሽን ........................................ 27- ሕርሻዊ ምርምር ............................................. 35- ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ....................... 40- ሓጺር ሌላ ምስ ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕናእንስሳን ብቝልን .............................................. 44ጋዜጠኛ ሕርሻ
- ገብረኣምላኽ ኣረጋይ - ልዕሊ ርብዒ ዘመን ኣብሕርሻዊ ጋዜጠኝነት ............................................ 46ባህርያዊ ሕርሻ- ሃገራዊ ሽማግለ ምውሓስ ባህርያዊ
ድዅዕን ጸረ-ባልዕ ብቝልን .............................. 49- ባህርያዊ ፈሳሲ ድዅዒ ባሕሪ ........................... 51- ምምስራሕ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ............................ 54- ኣብነታውያን ተጠቀምቲ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ......... 56- “ጐሓፍና’ውን ጸጋና’ዩ” ................................... 57ቴክኖሎጂ ሕርሻ- ሓመድ ኣልቦ ሕርሻ ........................................ 60- ትኹላዊ ሕርሻ ውሽጢ ገዛ ............................... 61- ጸሃዪት ማሽን .................................................. 61- ውሁድ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዝዓጠቐት
ነጻጊት ማሽን .................................................. 61- ሓድሽ ቴክኖሎጂ ሕርሻ ባሕሪ .......................... 62- ጸዓት-ኣልቦ መጨንጒዒ ማይ ............................. 62ቀመም ፍረ-ጻዕሪ- ብኻዶ... ........................................................ 63| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ዋና ኣሰናዳኢ
ኤርምያስ ሰሎሞንኣሰናዳኢ ቦርድመስፍን ገብረሂወት
ተስፋኣለም ገብረስላሴ (ጫረ)ፊልማዊት መዓሾዓንደመስቀል በርሀ
ለይ-ኣውትን ግራፊክስንሶፊያ ፍቓዱ
ዲዛይን ገበርዮሴፍ ኣረገሀኝ (JOሲ)ስእሊኣርዓዶም በረኸትሃብትኣብ ዓንደማርያም
ኣብርሃም ብርሃነቶማስ መሓሪ
ኣርካይቭ ሚኒስትሪ ሕርሻኣርካይቭ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪኣድራሻ መጽሔት
ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ጨንፈር ህዝባዊ ርክባትቍ. ስልኪ 292-1-182225
ቍ.ሳ.ፖ 1048
ኢ-መይል፡ fretsaeri@gmail.com
1ቃል ኣሰናዳኢ

ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ተልእኾኡን ራእይኡን ንምትግባር ካብ ዝጥቀመሉ ስልትታት ሓደ፡ ሕርሻዊጐስጓስን ሓበሬታን እዩ። እዚ ስልቲ’ዚ ኣብ ባይታ በቶም ኣብ ቅድመ ግንባር ዘለዉ ክኢላታትሕርሻ ክትግበር ከሎ፡ ሓፈሻዊ ንቕሓት ማሕበረሰብ ሕርሻ ክብ ንምባል ድማ ብመገዲ ማዕከናት ዜናዘየባትኽ ጐስጓሳት ካብ ዝገብር ልዕሊ ዕስራ ዓመታት ኰይኑ ኣሎ።እዚ ብሬድዮ ዝጀመረ ስሩዕ ሕርሻዊ ጐስጓስን ሓበሬታን፡ ቀጺሉ ብቴሌቪዥንን ጋዜጣን እናዓበየ
ኸይዱ። ብፍላይ ካብ 2018 ኣትሒዙ፡ ብምትሕብባር ሚኒስትሪታት ዜናን ሕርሻን ‘ንኹሎምሓረስቶት ናብ ኣብነታውያን ሓረስቶት ንቐይሮም’ ብዝብል ቴማ፡ ውዱብ መደባት ቴሌቪዥንን
ሬድዮን ኣበጊሱ። እዚ ‘ፍረ ጻዕሪ’ እተሰምየ መደብ፡ ዋላ’ኳ ደቂቕ መጽናዕቲ ዘድልዮ እንተዀነ፡ኣብ ብዙሓት ሓረስቶት ዝፈጠሮ እወታዊ ድርኺት ግና ካብቲ ዝርከብ ቀጥታውን ተዘዋዋርን
መልሰ-ዕንጋለታት ንምርዳእ ተኻኢሉ እዩ።እዚ ‘ፍረ ጻዕሪ’ ስም ተሓንጊጡ ኣብ ቴሌቪዥንን ጋዜጣን ክካየድ ዝጸንሐ ኣስተምህሮኣውን
ጐስጓሳውን መደባት፡ እንሆ ደረት ጕጅለ ዒላማኡ (target group) ኣስፊሑ ናብ መጽሔት ይብርኽኣሎ።ሚኒስትሪ ሕርሻ ምስ ስፍሓት ዕማማቱ፡ ናይ ባዕሉ መጽሔት ኣብ ምድላው ከም ዝደንጐየ ርዱእ’ኳእንተዀነ፡ እንሆ ግዚኡ ኣኺሉ ኣሃዱ ኢሉ ጀሚሩዎ ኣሎ። በዚ ድማ ኣተኵሮ እዛ መጽሔት፡ ኪንዮኣስተምህሮ፡ ሓበሬታን ሕርሻ-ጠቀስ ምዝንጋዕን ከጠቓልል እዩ።ኣብዚ ፈላሚ ሕታም ናይዛ መጽሔት፡ ምስ ክቡር ሚኒስተር ሕርሻ ኣቶ ኣረፋይነ በርሀ፡ ኣብ ጽላታዊፖሊሲን ስትራተጅን፡ ፍሩያት ዓወታት ናይዚ ጽላትን እተሓልፈ ብድሆታትን ከምኡ’ውን ናይመጻኢ መደባት ዘተኰረ ሰፊሕ ቃለ መሕትት ተኻዪዱ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ ካልኦት ላዕለዎት ሓለፍቲናይዚ ሚኒስትሪ ኣብ ዝርዝራዊ ገስጋስ 31 ዓመታት ናይዚ ጽላት ዘተኰረ ሓበሬታ ሂቦም ኣለዉ።ብተወሳኺ፡ እዛ ቦኽሪ መጽሔት፡ ጕዕዞ ህይወት ገለ ኣብነታውያን ሓረስቶት፡ ኣንፈት ምስግጋር ናብባህርያዊ ሕርሻ፡ ኣንፈት ሕርሻዊ ዋኒናት፡ ቴክኖሎጂ ሕርሻ ወዘተ. ሓቚፋ ኣላ።ኣብ መስርሕ ምድላው መጽሔት ግና ካብ ምጅማር ንላዕሊ፡ ብዘላቕነት ምቕጻል ስለ ዝኸብድ፡
ርእይቶ፡ ሓበሬታ ከምኡ’ውን ኣበርክቶ ኵሎም ግዱሳት ኣንበብቲ ብሓፈሻ፡ ኣበርክቶ ክኢላታትሕርሻ ድማ ብፍላይ ስለ ዘድሊ ብስም ጨንፈር ህዝባዊ ርክባት ጻውዒተይ አቕርብ።

2| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ዕዱም ፍረ ጻዕሪ

ቃለ-መሕትትምስ ክቡር ሚኒስተር ሕርሻ ኣቶ ኣረፋይነ በርሀ“ምርግጋጽ ውሑስ መኣዛዊ መግቢ፡ ጭርሖ ዘይኰነ፡
ተልእኾ ወይ ዕላማ ናይዚ ጽላት እዩ”• ክቡር ሚኒስተር፡ ፈለማ ብዛዕባ ጕዕዞ 31 ዓመታት ሚኒስትሪሕርሻ ዝርዝራዊ መግለጺ ንምሃብ ዝሃብካና ዕድል ነመስግን።
ብዕላማን ኣቃውማን ሚኒስትሪ ሕርሻ ክንጅምር።
- ኣነ’ውን፡ ጨንፈር ህዝባዊ ርክባት፡ ነዚ ተበግሶ ምውሳድኩም
አመስግን። ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ከም ኩለን ሚኒስትሪታት፡ ብሕጋዊምልክታ ቍጽሪ 11፡ ብ1993 እዩ ቈይሙ። ብ 2 መጋቢት 1994ድማ ተኸቲሙ ግብራዊ ስራሑ ጀሚሩ።እቲ ሒዙዎ ዝተበገሰ ሓፈሻዊ ዕላማ፡ ‘ምርግጋጽ ውሕስነት
መግቢ’ ዀይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ሃገር ንዝሃልኽ ጥራይ ዘይኰነ፡
እንተላይ ንሰደድ ዝዓለመ ሕርሻዊ ምህርቲ ኣብ ምፍራይ መሪሕተራ ምጽዋት እዩ። ሕርሻዊ ፍርያት ክንብል ከሎና ድማ ኣእካልጥራይ ዘይኰነ፡ ኣሕምልትን ፍረታትን፥ እንስሳን ውጽኢትእንስሳን የጠቓልል። ኣብ ርእሲ’ዚ፡ ዝዀነ ዓይነት ኢንዱስትሪካብ ሕርሻ ስለ ዝብገስ፡ ኣብዚ መዳይ ኣበርክቶ ምግባር’ውን ሓደካብ ዕላማታቱ እዩ ነይሩ።| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

እዚ ሚኒስትሪ፡ ሕርሻዊ ልምዓት ምቅልጣፍ ጥራይ ዘይኰነ፡ኣብ ሃገር ንዝፈርዩ ይዅኑ ካብን ናብን ሃገር ንዝንቀሳቐሱወይ ንዝኣትዉን ንዝወጽኡን ብቝልን እንስሳታትን ከምኡ’ውንውጽኢቶም ናይ ምቍጽጻር ሓላፍነት እውን ኣሎዎ። ኩለንተናዊ
ምህርቲ ሕርሻ ንምምዕባል፡ ምርምራዊ ንጥፈታት ምክያድ ከኣሓደ ኻብቶም ነዚ ሚኒስትሪ ዘቝምዎ ዓንድታት እዩ። ብዘይካ’ዚ፡ንደረት ስልጣን ናይ ካልኦት ኣካላት መንግስቲ ብዘይትንክፍ
መገዲ፡ ኣብያተ ትምህርቲ ሕርሻ ብምኽፋት፡ ዓቕሚ ሰብከማዕብል፡ ሓደ ካብ ዕላማታቱ እዩ።• ኣብ እዋን ናጽነት ኤርትራ፡ ጽላት ሕርሻ ሃገርና ኣብ ከመይኩነታት እዩ ጸኒሑ?
- ኣብ 1991፡ ጽላት ሕርሻ ኣብ ክልተ ጫፋት እዩ ጸኒሑምባል ይከኣል። በቲ ሓደ ጫፍ፡ ጽላት ሕርሻ ብሰንኪ’ቲ ዝነበረተኸታታሊ መግዛእትን ኵናትን ኣዝዩ ተዳኺሙ እዩ ነይሩ።3ከምኡ ስለ ዝዀነ ድማ ሚኒስትሪ ሕርሻ እቲ ኣብ ፈለማ ክገብሮዝነበሮ ዕማም፡ ኣብ ምትካል እግሪ ዘተኰረ እዩ ነይሩ። ሓረስቶት
ሓሪሶም ምህርቲ ክረኽቡ እንተዀይኖም፡ ኣብዑር የድልዮም፣ዘርኢ የድልዮም፣ ነቶም ኣብ ንኡስ መጠን ጀርዲን ዝነጥፉ ዝነበሩድማ ብቐንዱ ሞተረታት ማይ የድልዮም። ስለዚ፡ ኣብ ፈለማዓመታት ናጽነት፡ እቲ ሚኒስትሪ ከምዚ ዓይነት ኣገልግሎታት ኣብምቕራብ እዩ ዝነጥፍ ነይሩ። ብኣንጻሩ፡ እቲ ኻልኣይ ጫፍ ድማሚኒስትሪ ሕርሻ ብርክት ዝበለ ማሽነሪታት ተዋሂቡዎ፡ ኣብ መላእሃገር ንኣሽቱን ማእከሎትን ዲጋታት ይሰርሕ ነይሩ። ምናልባት፡እቶም ሽዑ ዓበይቲ ዝብሃሉ ዝነበሩ ከዘንቲ ማያት፡ ምስዚ ሎሚተጠርዩ ዘሎ ዓቕሚ ንኣሽቱ ክዀኑ ይኽእሉ እዮም። ንኣብነት፡ሓደ ኻብቶም ሽዑ ዝተሰርሑ ዓበይቲ ከዘንቲ ማያት፡ ‘ዲጋሓርነት’ ኰይኑ፡ ኣስታት ሓደ ሚልዮን ኲቢክ ሜተር ናይ ምሓዝዓቕሚ ነይሩዎ። መብዛሕትኦም እቶም ሽዑ እተሰርሑ ዲጋታትግና ትሕቲ ሓደ ሚልዮን ኲቢክ ሜተር ዝሕዙ እዮም ነይሮም።እቶም ሽዑ እተሰርሑ ከዘንቲ ማያት ብጠቕላላ ካብ ሓደ ሚእቲዘይሓልፉ ዀይኖም፡ ሓይሎም ኣብ ቀረብ ዝስተ ማይ ንሰብንጥሪትን እዩ ነይሩ። ስለዚ ድማ ጽልዋኦም ኣብ ሕርሻዊ ዕብየትዝጋነን ኣይነበረን።
• ኣብቲ ሽዑ እዋን ብኣተኵሮ ዝስርሓሎም ዝነበሩ ንጥፈታትከከመይ ይመስሉ ነይሮም?
- እቶም ኣብ ፈለማ ኣተኵሮ ዝተዋህቦም ንጥፈታት፡ ሓደ ምምዕባልዓቕሚ ሰብ እዩ። ካልኣይ ምዕቃብ ሓመድን ማይን እዩ። ሳልሳይምስራሕ ዲጋታትን ልምዓት መስኖን እዩ። እቲ ራብዓይ ድማምኽየና ወይ ድማ ምትእትታው ሕርሻዊ ማሽነሪታት እዩ።• ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣብ እዋን ምቛሙ ዝነበሮ ቅርጺ ከመይይመስል?
- እዚ ሚኒስትሪ፡ ኣብ ርእሲ’ቶም ኩሎም ወሃብቲ ደገፍ ዝዀኑኣካላት፡ ክፍሊ ሃብቲ መሬትን ልምዓት ብቝልን (Land
Resources and Crop Production)፡ ምርምርን ምዕባለ4ዓቕሚ ሰብን ከምኡ’ውን ክፍሊ ሃብቲ እንስሳ ዝብሃላ ሰለስተቴክኒካዊ ክፍልታት ነይሩዎ።
• ድሕሪኡ እተገብረ ቅርጻዊ ለውጥታትከ እንታይ ነይሩ?
- እዝከረኒ ኣነ ብ1997 ናብዚ ሚኒስትሪ ክመጽእ ከለኹ፡ ኣካልማሽነሪ ከም ሓውሲ መንግስታዊ ትካል ኰይኑ ብኣታዊታቱ
ክመሓደር እዩ ተወሲኑ ነይሩ። እንተዀነ፡ ብእተፈላለየ
ምኽንያታት እቲ ውሳነ ከይተተግበረ ስለ ዝጸንሐ፡ እዚ ኣካልከም ሓደ ክፍሊ ናይዚ ሚኒስትሪ ኰይኑ ክቕጽል ብዘቕረብናዮ
እማመ፡ ክፍሊ ሕርሻዊ ማሽነሪ፡ ሓደ ዓቢ ኣካል ናይ ሚኒስትሪሕርሻ ኰይኑ ማለት’ዩ።• ሕራይ፡ ኣብ ፈለማ 10 ዓመታት ናጽነት፡ ጽላት ሕርሻ ከመይሰጒሙ፡ ዝነበሮ ቀንዲ ብድሆታትከ እንታይ ነይሩ?
- ኣብቲ ግዜ፡ እተን ኣብ ግዜ ስርዓት ኢጣልያ ዝተሰርሓ ውሑዳትዲጋታት እንተዘይኰይነን፡ ዝርጋሐ ዲጋታት ኣዝዩ ውሑድ’ዩነይሩ። በዚ’ዩ ድማ ኣብ ፈለማ ዓመታት ናጽነት ኣብ ምስራሕከዘንቲ ማያት ልዑል ወፍሪ እተገብረ። እንተዀነ፡ ዋላ’ውን ድሕሪምጅማር ዲጋታት፡ ገና ህዝብና ኣብ ልምዓት መስኖ ትሑትንቕሓት ስለ ዝነበሮ፡ ከምቲ ዝግባእ ኣይጥቀመሉን ነይሩ። በዚድማ ካብ ብርክት ዝበሉ ከባቢታት ሃገርና እተዋጽኡ ሓረስቶትን
ወከልቲ ዓድታትን ናብቲ ነዊሕን ኣድማዕን ታሪኽ ልምዓትትሕቲ ዲጋ ዝነበሮ ‘ዓዲ ላምዛ’ እናኣምጻእና ተመኵሮ ከምዝወስዱ ንገብር ነይርና። ንኣጠቓቕማ ማይን መሬትን ዝምልከት
ሕግታትን መምርሒታትን እውን ኣውጺእና። እዚ፡ ነቲ ድሕሩዝዓምበበ ልምዓት ኣሕምልትን ፍረታትን ዓቢ ድርኺት ፈጢሩ።ካልኣይ እተገብረ ወፍሪ ኣብ መፍረ ንህቢ እዩ። ኣብ 1998 ጥራይ
10 ሽሕ ዘመናዊ ቆፎ ንህቢ ኣእቲና። ብድሕሪኡ’ውን ብዙሕወሲኽና። እቲ ቝጽሪ ኣብዚ እዋን ውሑድ ክመስል ይኽእል’ዩ፥ኣብ እዋኑ ግና ነጥበ መቐይሮ እዩ ነይሩ። ኣብ ሃብቲ እንስሳ፡
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ምትብባዕ ምድቓል እንስሳ፡ ልምዓት ቀጠልያ መግቢ እንስሳን
መግሃጫታትን ደሓን ከም ዝስጕም ገይርና። ንገደናን ንንግድንዝዀና ደርሁ ኣተኣታቲና፡ ብሓጺሩ ኣብቲ እዋን ብርክት ዝበለሕርሻዊ ማሽነሪታት፡ ቴክኖሎጂታትን ሜላታትን ናብ ሓረስቶት
ኣተኣታቲና ኢና።ጥዕና እንስሳን ናብ ሕቝፎኡ ብምእታው፡ ናብ ክፍሊ ሕርሻዊልምዓት ተለዊጡ። ኣብ 2005’ውን ክፍሊ ማሽነሪ ካብ ሚኒስትሪሕርሻ ወጺኡ ኣብ ካልእ ኣካል መንግስቲ ከም ዝሕቈፍ ኰይኑ።እዚ፡ እቲ ዓበይቲ ለውጥታት ኰይኑ፡ ኣብተን ወሃብቲ ደገፍዝብሃላ ኣካላት’ውን ብተመሳሳሊ ቀጻሊ ለውጥታት ይግበር ነይሩ።• ሓደ ኻብቲ ዓበይቲ ብድሆታት ሃገርና፡ ዋሕዲ ዝናብን ምድካይመሬትን እዩ። እዚ ጉዳይ ካብ ፈለማ ብኸመይ’ዩ ተታሒዙ?

ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ናይ ፈለማ ንጹር ፖሊሲኡን ስትራተጂኡን
ዝሓንጸጸሉ እዋን ግና ኣብ 2006 እዩ ነይሩ። ኣብቲ እዋንኩሎም ዝምልከቶም ኣባላት ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ምስቲ ሚኒስትሪ
ዝምድና ካብ ዘሎወን ኣካላት እተዋጽኡ ክኢላታትን መሻርኽትን
ብሓባር ብምዃን፡ ንነዊሕ እዋን ዝኸደ ሰፊሕ ዘተ ብምክያድ፡ካብ ተልእኾኡን ራእይኡን ጀሚርካ፡ ቅርጹ፡ ስትራተጂኡን
ቀዳምነታት ናይዚ ጽላትን ኣብ ምንዳፍ ዕዙዝ ተራ ተጻዊቶም።እዚ ፖሊሲን ስትራተጅን ግና ኣብ ባይታ ምስ ዝነበረ ውዱዕኩነታት ንኽኸይድ፡ ምስ ግዜ እናተኸለሰን ዝያዳ እናወርጸጸን
ይኸይድ ነይሩ። ኣብቲ እዋን፡ ልዑል ኣድህቦ እተዋህቦም ጉዳያት፡መሬት ሕርሻ - ኣጠቓቕማኡን ኣተሓሕዛኡን፡ ፖሊሲ ልምዓትብቝልን ምኽየናን፡ ሃብቲ እንስሳ፡ ተኽእሎ ዕድላት ፋይናንስን
ልቓሕን ብፍላይ ኣብ ገጠራት ወዘተ. ዀይኖም፡ ናይ መወዳእታ
ዕላማኡ ድማ ከመይ ጌርና እቶትን እቶታውነትን ነሰስን ዝብል’ዩነይሩ። ኣብ ርእሲ’ዚ ንድፊ ፖሊሲን ስትራተጅን፡ እዚ ሚኒስትሪ
ሕጂ’ውን ምስኡ ዝሳነ ቅርጻዊ ምልውዋጥ ገይሩ። ንኣብነት ኣብ
2011፡ እቲ ክፍሊ ሕርሻዊ ልምዓት ዝብሃል ዝነበረ፡ ናብ ሰለስተጨናፍር ማለት፡- ባህርያዊ ሃብትን ልምዓት መስኖን፡ ልምዓትብቝልን እንስሳን ከምኡ’ውን ጥዕና ብቝልን እንስሳን ዝሓቘፈ‘ክፍሊ ሕርሻዊ ኤክስተንሽን’ ተቐይሩ። ነፍሲ-ወከፍ ጨንፈርድማ ዝርዝራዊ ሕርሻዊ ዓውድታት (commodities) ከምዝህልዎ ተገይሩ።

- መንግስቲ ኤርትራ፡ ካብ ፈለማ ዓመታት ናጽነት ኣትሒዙ፡ ኣብንጥፈታት ምዕቃብ ሓመድን ማይን ብርክት ዝበለ ተበግሶታት እዩወሲዱ። ኣብ ርእሲ’ቲ ብህዝቢ ዝትግበር ዝነበረ ንጥፈታት፡ ኣብ
1994፡ ክረምታዊ ማእቶት ተመሃሮ ኣበጊሱ፣ ቀጺሉ’ውን ናይህዝብን ሰራዊትን ውሁድ መደባት ልምዓት ቀጺሉ። ብሓጺሩ፡
መንግስቲ ኤርትራ ነቲ ብባህርያዊ ይኹን ሰብ-ሰርሖ ጠንቅታት
ዝተኸስተ ምድካይ መሬትን ብርሰት ሸፈነ ኣግራብን ናብ ንቡርንምምላስን ንምምዕባሉን፡ ወትሩ ኣብ ቀዳምነት ዝሰርዖ ጉዳይእዩ። ኣብ ምምዕባልን ምምስራትን ሕዛእቲ፡ ከምኡ’ውን ኣብምትእትታውን ምዝርጋሕን ሞጎጎ ኣድሓነት`ውን ደሓን ገስጋስተመዝጊቡ።
• ሓደ ኻብቲ ኣብ ፈለማ 10 ዓመታት ናጽነት ዝተኣታተወ
መደባት፡ ጥሙር ኣገባብ ማሕረስ እዩ። ዕላማኡን ውጽኢቱንከመይ ነበረ?
- ጥሙር ማሕረስ ክነተኣታቱ ኸሎና፡ ኣብ ፈለማ ብዙሕ ሰብ ግርኢሉዎ ነይሩ። ምኽንያቱ፡ እቲ ዝጥመር ዝነበረ ነገር፡ እቲ ኣብመሬት ዝግበር ወፍርን ኣገልግሎታትን ደኣ’ምበር፡ እቲ ዝሕረስመሬት ኣይኰነን ካብ ተጠቀምቲ ዝውሰድ ወይ ደረት ዝፈርስነይሩ። ንኣብነት፡ ሓንቲ ትራክተር ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ቃጽዖኣትያ ክትሓርስ ስለ ዘይትኽእል፡ ኣብ ሓደ ቦታ ንዘለዉ ሓረስቶት
ደረቶም ተነጺሩ፡ ሓደ ዓይነት ኣገልግሎት ይረኽቡ ማለት’ዩ።እዚ ጥሙር መሬት ድማ ኣብ ሓደ እዋን ተመሳሳሊ ኣገልግሎት
ምክልኻል ጻህያይን ድዅዕን ይረክብ፥ ዘራእቲ ምስ ኣኸለ ድማብሓባር ይእከብ። ብሓጺሩ፡ ጥሙር ማሕረስ፡ በቲ ሓደ ብልዑልተሳትፎ ማሽነሪ እተተግበረ ኣብነታዊ መደብ ክኸውን ከሎ፡ በቲኻልእ ድማ ናብ ዘመናዊ ኣገባብ ሕርሻ ከስግረና ዝኽእል መንጠሪባይታ ምዃኑ ኣመስኪሩ እዩ። እዝከረኒ ሽዑ፡ 1998 እዩ ነይሩ፡ነቲ እተገብረ ኩለንተናዊ ምድላዋት፡ ጥሉል ክራማት ተወሲኹዎ
ብርኩት ምህርቲ ሓፊስና።
• ናብ ዝቐጸለ መድረኽ ጽላት ሕርሻ ንስገር። ድሕሪ ሓድሽመዋእል (2000) ልምዓታዊ ስትራተጂና ከመይ ቀጺሉ?
- ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ብቐጻሊ እተፈላለየ ቅርጻዊ ለውጥታት
ይገብርን ቀዳምነታቱ ይኽልስን ነይሩ። ኣብ 2003 ንኣብነት፡ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ዝብሃል ኣገዳሲ ኣካልወሲኹ። እቲ ብኽፍሊ ሃብቲ መሬትን ልምዓት ብቝልን ዝፍለጥዝነበረ ክፍሊ’ውን ቅርጻዊ ምቅይያራት ብምግባርን ሃብቲ እንስሳን
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

• ድሕሪ’ዚ ዅሉ ለውጥታት፡ ቀዳምነት ተዋሂቡዎም ዝተሰርሓሎም
ሕርሻዊ ዓውድታት (ኮሞዲቲስ) ኣየኖት ነይሮም?
- ሕጂ’ውን ምዕቃብ ሓመድን ማይን ከምኡ’ውን ምዕቃብን
ምስሳንን ባህርያዊ ሃብቲ መሰረት ሕርሻዊ ልምዓትና ኰይኑእዩ ቐጺሉ። ምስራሕ ዛላታት፡ ከትርታት፡ ዲጋታት፡ ራህያታት
ወዘተ. ዓቕምና ብዝፈቕዶ ብዝለዓለ ደፊእናሉ። ምዝርጋሕ ሞጎጎኣድሓነት፡ ሓደ ካብቲ ርኡይ ገስጋስ ዝተመዝገበሉ ዓውድታት እዩነይሩ። ኣብ ዕቀባን ምስሳንን ባህርያዊ ሃብቲ፡ ዋላ’ኳ ከምቲ ባህግናኣይዅን ብዙሕ ተሰሪሑ። እቲ ኣብ 2006 እተበገሰ መደብ‘ሓያል ጻዕሪ ንሓምላይ ወፍሪ’ ነዚ ንጥፈታት ሓያል ድርኺትወሲኽሉ። ባህሊ ምግራብ ኣብ ምዕባይን ኣብ ምብራኽ ንቕሓትሕብረተሰብን ወሳኒ ተራ ተጻዊቱ። ንኣብነት፡ ቅድሚ ምብጋስሓምላይ ወፍሪ ኣብ ሰንዓፈ ጥራይ ዝነበረት ሓንቲ ሓምላይ ክለብተመሃሮ፡ ኣብዚ እዋን ኣስታት 600 በጺሐን ይርከባ። ኣብ 2012ድማ መንግስቲ ንሓፈሻዊ ዕብየት ባህርያዊ ሃብቲ እንተላይ እንስሳዘገዳም ንምድራኽ፡ በዓል ስልጣን ኣግራብን እንስሳ ዘገዳምን
ኣቝሙ። ብሓጺሩ ቀንዲ ሕላገታት ሓምላይ ወፍሪ፡ መሰረቱኣብ ዓዲ ዝገበረ፡ ውህደት ኩለን ዝምልከተን ኣካላት ዘውሓሰ፡
ተዓቃኒን ብውጥን ዝስራሕ ዕማም ዘሎዎን እዮም።5ንልምዓት ብቝሊ ድማ ኣብ ኣእካል፡ ኣሕምልትን ፍረታትን ኢናፈሊናዮ። እቶም ኣእካል እውን ኣብ ክንዲ ብሓፈሻ ዝተሓዙ፡ብሱል ኣእካል፡ ጥረታትን ናይ ቅብኢ ወይ ናይ ዘይቲ ኣእካልንኢልና ክንሰርሓሎም ጀሚርና። ኣብ ሃብቲ እንስሳ’ውን እቲሓፈሻዊ ዝነበረ ኣተሓሕዛ፡ ብዝርዝር ተዳቒቑ፡ ካብቲ ዝደቐቐንህቢ ጀሚርካ፡ ደርሁን እንቋቝሖን፡ ናይ ጸባ ከብቲ፡ ስጋንቈርበትን ዝከታተል ኣሃዱታትን ክኢላታትን ክሳዕ ደረጃ ንኡስዞባ ተመዲቦምሉ። ጥዕና እንስሳን ብቝልን እውን ከምኡ ነብሶምክኢሎም ንጹር ዕማማት ተዋሂቡዎም። እዚ ዅሉ ለውጥታት፡ኣብ ምኽዕባት እቶትን እቶታውነትን ይኹን ኣብ ምሕያል ዓቕሚኣባላት ደራኺ ተራ ምጽዋቱ ይፍለጥ።
• ምስዚ ኣብ ዝተኣሳሰር ጉዳይ፡ ኮሌጅ ሕርሻ ሓመልማሎ እውንኣብ ጽላት ሕርሻ ናቱ ኣበርክቶ ንኽገብር ብሚኒስትሪ ሕርሻዝቘመ ላዕለዋይ ትካል ትምህርቲ እዩ። ብመንጽር ዝቘመሉ ዕላማ፡ኣበርክቶኡ ኣብ ጽላት ሕርሻ ከመይ ይግምገም?
- ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ነዚ ኮሌጅ ናይ ምምስራት ዕዮ ገዛ ምስ ተዋህቦ፡
ላዕለዋይን ቴክኒካውን ኮሚቴታት ብምቛም፡ ኣብ ውሽጢ ሓደዓመት ማለት ካብ 2004-2005 ኣብ ዝነበረ ግዜ ነቲ ኮሌጅ ከምዝቐውም ገይሩ። እቲ ሽዑ ዝነበረ መትከል፡ እቲ ኮሌጅ ኣብ ክንዲሞያ ዘቕስም ትካል ጥራይ ዝኸውን፡ ማእከል ምርምር ክኸውን፥ኣብ ርእሲኡ ድማ ኣብ ከባቢኡ ንዝርከቡ ሓረስቶትን ሕርሻታትን
ዝጸሉን ኣገልግሎት ኤክስተንሽን ዝህብን ክኸውን ዝብል እዩነይሩ። እቶም ካብዚ ኮሌጅ ዝፈርዩ ሞያውያን መንእሰያት ድማምስ ግዜ ነቶም ልምዳውያን ሓረስቶት ብምትካእ፡ ብጉጅለይኹን ብተናጸል ንጽላት ሕርሻ ናብ ሞያውን ዘመናውን ደረጃከማዕብሉዎ ዝብል ዕላማ እዩ ነይሩ። ኣብ መንግስቲ ተመዲቦምነዚ ጽላት ዝመርሑን ዘማእዝኑን ሞያውያን ምፍራይ እውን ሓደካብ ዕላማታቱ ነይሩ። ኣብ ንግዳውያን ሕርሻታት ንኽነጥፉ’ውንተዓሊሙ። ካብኡ ሓሊፉ’ውን ኣብ ናይ ነዊሕ ዕላማ፡ ኣብ ከባቢናይኹን ኣብ ዞባና በዚ ሞያ ዝልለዩን ዝጥለቡን ሞያውያን ምፍራይተሓሲብሉ እዩ።• ኮሌጅ ሕርሻ ሓመልማሎ፡ ብመንጽር እቲ ዝቘመሉ ዕላማታት፡
ኣበርክቶኡ ኣብ ጽላት ሕርሻ ከመይ ይግምገም።

6- ሓቂ’ዩ ኵሉ ዕላማታቱ ኣብ ሓጺር እዋን ክትግብር ይኽእል’ዩዝብል ሓሳብ’ውን ኣይነበረን። እንተዀነ፡ ዋላ’ኳ ምስ ውሁብሃገራዊ ኩነታት ማዕረ’ቲ ባህግና ኣይሰጕም፡ ኣብዚ እዋን ንጽላትሕርሻ ዘማእዝኑዎ ዘለዉ ክኢላታት ግና ፍርያት ናይቲ ኮሌጅምዃኖም ርኡይ’ዩ። ነቲ ልክዕ ዕላማ ንምትግባር ዘኽእል መድረኽክፍጠር ምዃኑ ስለ እንኣምን ግና ንኣብነት ኣብ ሚኒስትሪና፡
ኣዝዮም ብዙሓት እማመ ሕርሻዊ ዋኒናት ብመንእሰያት ተዳልዮምኣለዉ።• ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ኣብ ምምዕባል ትካላውነት ናብ ዝዓመሞንጥፈታት ክንሰግር። እዚ ሚኒስትሪ ስትራተጅያዊ ውጥናቱ ኣብምትግባር ከመይ ይግምገም?
- ምስ ባህግና ብምንጽጻር ኣዝዩ ብዙሕ’ዩ ዝተርፈና። እቲ ጽቡቕነገር ግና እዚ ሚኒስትሪ፡ ወትሩ ሓድሽ ነገር ኣብ ምትእትታውን
እቶትን እቶታውነትን እተፈላለዩ ዓውድታት ሕርሻ ኣብ ምስሳንን
እወታዊ ተራ ክጻወት ምጽንሑ፡ እቲ ኣብ ባይታን ኣብ ዕዳጋንዘሎ ሕርሻዊ ፍርያት ንባዕሉ ምስክር እዩ። እዚ ሚኒስትሪ፡ ሒዙዎዘሎ ምስ መግቢ ዝተሓሓዝ ዓቢ ተልእኾ ብምንጽጻር ግና እቲጉዕዞ ገና ቀጻሊ’ዩ።ብሓፈሻ ድማ ፖሊሲ፡ ስትራተጅን ስትራተጅያዊ ውጥን ምህላውጥራይ ንባዕሉ ቀሊል ነገር ኣይኰነን። ምኽንያቱ፡ ሸቶኻንመኣዝንካን ኣነጺርካ ስለ ዘለኻ፡ ገስጋስካ ክትመዝንን ዝተርፈካ
ብንጹር ክትፈልጥን ስለ ዝሕግዝ፡ እዚ ሚኒስትሪ ኣብዚ ጉዳይሃብታም ተመኵሮ ኣጥርዩ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ እዚ ሚኒስትሪ ኣብኵሉ ደረጃታት ጽፍሒ፡ ስሩዕ ኣኼባታት ናይ ምግባር ባህሊ ስለዝዀስኰሰ፡ ትግባረ መደባት ንምክትታል ይሕግዝ’ዩ።• እዚ ሚኒስትሪ ኣብ ምምዕባል ሕርሻዊ ንጥፈታትን ዋኒናትንዘሎዎ ስትራተጂ ክትገልጸልና?
- ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ካብ 2013 ኣትሒዙ፡ ብንኡስ መጠን ንዝብገሱ
ሓረስቶት ዝኸውን፡ ብ‘ንኡስ ውሁድ ስድራቤታዊ መደብሕርሻ’ (Minimum Integrated Household Agricultural
Package – (MIHAP)) ዝፍለጥ ንጹር መደብ ኣበጊሱ። እቲ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ኻልኣይ ድማ ስትራተጂ ንኡስን ማእከላይን ንግዳዊ ሕርሻታት
(Small and Medium Commercial Farmers Strategy– (SMCFS)) ዝብል እዩ።‘ንኡስ ውሁድ ስድራቤታዊ መደብ ሕርሻ’ ኣብ ሓደ ማይኩዖኡ ብግቡእ እተፈወሰን ንእሽቶ ዲጋን ዘሎዎን ቦታ ዝትግበር
ኰይኑ፡ ናይ ሓደ ተጠቃሚ ስድራቤት መበገሲ ስፍሓት መሬትድማ እንተውሓደ ርብዒ ሄክታር’ዩ። ኣብዚ መደብ ዝሕቈፉዓውድታት ድማ፡ ናይ ጸባ ከብቲ ወይ ጤለ-በጊዕ፡ ልምዓትዘራእቲ፡ ኣሕምልትን ፍረታትን፡ ደርሁ፡ መፍረ ንህብን መዓርን፡
ኣግራብ፡ ምድላው ኮምፖስት፡ ሞጎጎ ኣድሓነት፡ ዓይኒ ምድሪ
ወዘተ. እዮም።እቲ ኻልኣይ ድማ ኣብ ክልተ ዓንድታት ማለት፡- ቴክኖሎጅያዊ
ደገፍን ምፍጣር ምቹእ ሃዋሁን ዘተኰረ ዀይኑ፡ ንንኣሽቱን
ማእከሎትን ንግዳውያን ሕርሻታት ዝወጸ ስትራተጂ እዩ።• ኣብ ዝሓለፈ 31 ዓመታት ንሓረስቶት ዝወሃብ ዝነበረኣገልግሎታት ከመይ ይግምገም?
- ከምቲ ዝገለጽናዮ፡ ዋላ’ኳ ከም ባህግና ኣይዅን፡ እዚ ጽላት ኣብብዙሕ መዳያት ርኡይ ዝላ’ዩ ኣመዝጊቡ። እዚ ድማ ብውህደት
ኣካላት መንግስትን ሓያል ጻዕሪ ሓረስቶትን እዩ ተረኺቡ። እዚሚኒስትሪ፡ ካብ ቀረብ መኻዕበቲ እቶት ኣትሒዙ ክሳዕ ኣብ ኵሉዓውድታት ሕርሻ ስሩዕ ስልጠናታት ብምሃብ፡ ነዚ ጽላት ናብሓድሽ መድረኽ ኣብ ምስግጋር ዝከኣሎ ጻዕሪ ኣካዪዱ እዩ።ኣብቶም ንኣሽቱ ሓረስቶት ጥራይ ዘይኰነ፡ ነቶም ናብ ንግዲእተሰጋገሩ ሓረስቶት እውን ብደረጃ ማሕበራት እናጠርነፈ፡ ኣብውሽጥን ወጻእን ዓቕሞም ዘዕብዩሉ ኩነታት ፈጢሩ እዩ። ዝነበሮምዋሕዲ ቀረብ ናውቲ ኣብ ምፍዃስ’ውን እዚ ሚኒስትሪ ተራኡተጻዊቱ እዩ፣ ገና’ውን ኣበርክቶኡ ይቕጽል ኣሎ። ብሓጺሩ፡እዚ ሚኒስትሪ፡ ነዚ ኣብዚ እዋን ንርእዮ ዘሎና ሕርሻዊ ምህርቲ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

7

ንምፍራይ ዝበቕዑ ሓረስቶት ኣብ ምፍጣር ምቕሉል ተራኡተጻዊቱ እዩ። ኣዝዩ ብዙሕ ክፋል ካብዚ ሕጂ ብዘላቕነት ኣብሃገርና እነፍርዮ ዘሎና ሕርሻዊ ፍርያት’ኮ፡ ካብ ጐረባብትና ኢናነእትዎ ኔርና። ኣብዚ እዋን ግና ኩነታት ዘምጽኦ ናህሪ መፍረዪዋጋ (cost of production) እንተዘይኰይኑ፡ ጽላት ሕርሻብዘላቕነት ከፍርየሉ ዝኽእል ባይታ ኣንጺፉ’ዩ እንተበልና ዝጋነንኣይኰነን።
• ናብ ዝርዝራዊ ገስጋስ ሕርሻዊ ዓውድታት ክንኣቱ። እዚሚኒስትሪ፡ ከምቲ ብተደጋጋሚ ዝገለጽካዮ፡ ዕቃበን ምስሳንን
ባህርያዊ ጸጋ፡ ኣብ ቅድመ-ግንባር ዝስራዕ ቀዳምነቱ እዩ። ኣብዚዓውዲ ዝተመዝገቡ ፍሩያት ዓወታት እንታይ ይመስሉ?
- ባህርያዊ ጸጋ መሰረት ሕርሻ ስለ ዝዀነ፡ ምዕቃብ ሓመድንማይን ናብ ባህሊ ንምቕያር ሓያል ጻዕሪ እዩ ተኻይዱ፣ ገና’ውንይቕጽል ኣሎ። መሬትና ብእተፈላለየ ጠንቅታት ኣዝዩ ደኽዩስለ ዝጸንሐ፡ እቲ ዝነበረ ብድሆታት ዓቢ’ዩ ነይሩ። እንተዀነ፡ኣብዚ ዓውዲ ርኡይ ገስጋስ እዩ ተመዝጊቡ። ምስራሕ ከዘንቲማያት ሓደ ኻብቲ ብኣማኢት ዕጽፍታት ዝወሰኸ ንጥፈታትእዩ። ኣብ 1991 ኣስታት 138 ጥራይ ዝነበራ ዲጋታት ኣብዚእዋን ልዕሊ 780 ዲጋታት በጺሐን ኣለዋ። ጽልዋአን ድማ ኣብምስፋሕ ሕርሻ ኣሕምልትን ፍረታትን ጐሊሑ ተራእዩ። ልምዓትኣሕምልቲ ብሽዱሽተ ዕጽፊ ክዓብይ ከሎ፡ ልምዓት ፍረታት ድማ
ብ 71 ዕጽፊ ወሲኹ። ቀደም ብዙሕ ዲጋታት እናሰራሕና፡ ናይልምዓት ባህልን ንቕሓትን ድኹም’ዩ ነይሩ። ኣብዚ እዋን፡ ነፍሲወከፍ ዓዲ እያ ዲጋ ክስርሓላ እትጠልብ። ምኽንያቱ፡ ልምዓትትሕቲ ዲጋ ማዕረ ኽንደይ ኣርባሒ ምዃኑ ኵሉ ሓረስታይ
ነቒሑሉ ዘሎ ጉዳይ እዩ።• ሕራይ ክቡር ሚኒስተር፡ ናብ ልምዓት ዘራእቲ ክንሰግር። ኣብዚመዳይ ከመይ ሰጒምና?
- ልምዓት ዘራእቲ ብብዙሕ ነገራት እዩ ዝጽሎ። እቲ መሰረታዊ
ጉዳይ፡ ማይን መሬትን እዩ። መሬት ዝሃብካዮ እዩ ዝህበካ። ቀጺሉቀረብ ምሩጽ ዘርኢ እዩ። ውሁድ ምክልኻል ባልዓትን ሕማማትንድማ ማዕረ-ማዕሪኡ ይስራዕ። ኩነታት ዝናብ ሃገርና ከምቲኵሉና እንፈልጦ ኣተኣማማኒ ኣይኰነን። በዚ’ዩ ድማ ነፍሲወከፍ ሓረስታይ ጥብ-ዝበለት ማይ ንምዕቃብ ኣብ መሬቱ ይኹንኣብ ማይ-ኩዖታት ግቡእ ንጥፈታት ምዕቃብ ሓመድን ማይንክገብር ከምኡ’ውን ብባህርያዊ ድዅዒ መሬቱ ከሀብትም ብቐጻሊዝሕበር። ኣብዚ መዳይ፡ ደሓን ስራሕ ተዓሚሙ ኣሎ። ሓረስታይ
ብደገፍ ክኢላታት፡ ሓመድን ማይን ምስ ዓቀበ፡ ሚኒስትሪ ሕርሻብመገዲ ሕርሻዊ ምርምር ኣቢሉ፡ መምስ ከባቢኡ ዝሰማማዕምሩጽ ዘራእቲ ኣብ ምምዕባልን ኣብ ምዝርጋሕን ክነጥፍ ጸኒሑ።እዚ ዅሉ ምስ ውሁድ ኣገባብ ምክልኻል ባልዓት ተደሚሩ፡ ኣብእቶትን እቶታውነትን ዘራእቲ ርኡይ ዕብየት እዩ ተመዝጊቡ።
ብፍላይ ኣብዚ እዋን፡ ኣብ እዋን ክራማት፡ ልምዓት ዘራእቲብሓፈሻ፡ ልምዓት ስርናይ ድማ ብፍሉይ ዘካይዱ ኣብነታውያን
ሓረስቶት ኣዝዮም ይስስኑ ኣለዉ። ብማእከላይ ገምጋም ድማእቶም ንሕርሻኦም ብመስኖ ዝድግፉ፡ ዘድሊ ክንክን ዘማልኡን
8ብመስመር ዝዘርኡን ካብ 60-90 ኩንታል ስርናይ ኣብ ሄክታርክረኽቡ ኸለዉ፡ እቶም ኣብ ዓድታት ግቡእ ምዕቃብ ሓመድንማይን ብምክያድ ብግጡም (cluster) ዝዘርኡ ድማ ካብ 3040 ኩንታል ኣብ ሄክታር ይረኽቡ። እቶም ግቡእ ምዕቃብሓመድን ማይን ዝገብሩ ካልኦት ሓረስቶት ድማ ካብ 20-25ኩንታል ኣብ ሄክታር ንክረኽቡ ይጽዓር ኣሎ። እዚ ናይ ስርናይኣብነት ኰይኑ፡ ኣብ ካልኦት ዘራእቲ’ውን ተመሳሳሊ ገስጋስይርአ ኣሎ። ብሓፈሻዊ ገምጋም እቶትን እቶታውነትን ዘራእቲኣብ መብዛሕትኡ ከባቢታት ሃገርና ብኽልተ ዕጽፊ ከም ዝዓበየንግምግም።
• ኣብ ሃብቲ እንስሳ እተመዝገበ ገስጋስከ ከመይ ይመስል?
ብመፍረ ንህቢ ንጀምር?
- ኵሉ ሳዕ ሕርሻዊ ፍርያት ብተዛማዲ እንተርኢኻዮ እዩ ምሉእስእሊ ዝህበካ። ኣብዚ ክልተ ነገር ክተዛምድ ትኽእል። ሓደንምዝማድ ዝጠቕመካ ነገር ውጥንካ እዩ። እቲ ኻልኣይ ድማምስኡ ዝተሓሓዝ ኰይኑ፡ ኣብ ባይታ ዝመጸ ተዛማዲ ለውጢእዩ። ኣብ ሃብቲ እንስሳ እምበኣር፡ ብመፍረ ንህብን መዓርንንጀምር። ኣብ እዋን ናጽነት፡ መዓር ዝጥቀም ክፋል ሕብረተሰብናኣዝዩ ውሑድ’ዩ ነይሩ። ብዘይካ ያታዊ ቆፎታት ድማ ብሓውሲዘመናዊ ኣገባብ ዝመሓደር መፍረ ንህቢ ኣይነበረን። ኣብዚእዋን ኣብ ምርባሕ ንህቢ እተዋፈረ ሰብ ኣዝዩ ስለ ዝበዝሐ፡
ምህርቲ መዓር ኣብ ዝዀነ እዋን ኣብ ዝዀነ ቦታ ክትረክብ
ኣይትሽገርን ኢኻ። እንተዀነ፡ ካብዚ ዘሎዎ ንላዕሊ ብምፍራይ፡ዋጋ መዓር ናብቲ ቅቡል ደረቱ ንምብጻሕ፡ ኣብ ርእሲ ዘመናዊቖፎ፡ ብቐሊሉን ብውሑድ ወጻኢታትን ዝስራሕ ‘ጋብላዊ ቆፎ’ዝብሃል ብምትእትታው፡ እቲ ጻዕሪ ይቕጽል ኣሎ። እንተዀነ፡
ውጽኢት መፍረ ንህቢ፡ መዓር ጥራይ ስለ ዘይኰነ፡ ኣብቶምካልኦት ውጽኢት ቆፎ ዝዀኑ ፍርያት ከም ስምዒ፡ ደበዀናይ
ወዘተ. ብዙሕ ስራሕ ይተርፈና ኣሎ።• ኣብ ጸባን ውጽኢት ጸባን ዘሎ ገስጋስከ ከመይ ይመስል?
- እዚ ዓውዲ፡ እቲ ካብ ፈለማ ብዙሕ ወፍሪ እተገብረሉ እዩ።ኣብ ውሱን ኣግሮ-ኢንዱስትሪ ጥራይ ዝተሓዝ ዝነበረ መፍረጸባ፡ ሎሚ ኣዝዮም ብዙሓት ኣብ ልምዓት ጸባ ዝነጥፉ ሓረስቶት
ፈርዮም ኣለዉ። ከም ውጽኢቱ ድማ ኣብ ቀረብ ጸባ፡ ዋላ’ኳኣብቲ ዝድለ ደረጃ ኣይብጻሕ፡ ዓቢ ለውጢ እዩ ተራእዩ። እቲክሳዕ ሕጂ ኣብ ዋጋ ጸባ ዓቢ ጸቕጢ ዝፈጥር ዘሎ፡ ጉዳይ ልምዓትመግቢ እንስሳ እዩ። እዚ ምስ ጉዳይ መሬትን ጸዓትን ተጠቓሊሉ
ዝትግበር ስለ ዝዀነ፡ ዋላ’ኳ በብቑሩብ ይስጕም እንተሃለወ፡ ኣብዚጉዳይ ዓቢ ስራሕ ይጽበየና ኣሎ። ሓደ ኻብቲ ኣብ መግቢ እንስሳዘሎና ጸቕጢ ንምፍዃስ ዝወሰድናዮ ስጕምትታት፡ ምትብባዕ
ሓመድ-ኣልቦ ሕርሻ (hydroponic fodder farming) እዩ።ናብ ምምስራሕ ውጽኢት ጸባ እንተ መጺእና፡ ኣብዚ ዓውዲርኡይ ገስጋስ ኢና ኣመዝጊብና። ካብ እዋን ናጽነት ክሳዕ ቅድሚ
10 ዓመታት ኣቢሉ፡ ብዘይካ’ቲ ካብ ሓርጭ ጸባ ዝዳሎ ካብ የመን| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ዝመጽእ ዝነበረ ርግኦ ግቡእ መስርሑ ሓልዩ ዝዳሎ ዕሹግ ርግኦኣይነበረናን። ኣብዚ እዋን ግና 18 ምዝጉባት ርግኦ ዘፍርያ ትካላትኣለዋና። ብዘይካ’ዚ፡ ካብ ቀደም ዝነበራን ሓደስቲ እተመስረታን
ፎርማጆን ካልእ ውጽኢት ጸባን ዘፍርያ ትካላት ሰሲነን ኣለዋ።• ኣብ ጉዳይ ስጋኸ ከመይ ኣለና?
- ኣብ ሃገርና ንስጋ ዝዀና እኹላት ጥሪት ስለ ዘለዋ ብዙሕዘሰክፍ ነገር የልቦን። መንግስቲ ድማ ጥዕናአንን ፍርያምነተንን
ንምውሓስ ብዙሕ ወፍሪ ዝገብረሉ ጉዳይ ስለ ዝዀነ ጥሪትናይስስና ኣለዋ። ኣማራጺታት ስጋ ንምብዛሕ እውን፡ ካብ ደርሁጀሚርካ፡ ኣብ ምርባሕ ሓሰማን ማንቲለን እውን ተበግሶታት
ወሲድና ኢና። ኣብ ተጠቃምነት ስጋ እንስሳ ግና ምስ ቁጠባዊኩነታት ናይቲ ህዝቢ ክብታን ለጠቕታን ይርአ እዩ። ኣብ ቀረብግና ዘሰክፍ ነገር የብልናን።
ኣማራጺ ቀረብ ስጋ ንምቕራብ እውን ሓሰማታትን ማናቲለን ነእቱኢና። ንኣብነት ኣብዚ ሃገር ዝነበራ ሓሰማታት ትውልዲ ናይተንኣብ ግዜ ስርዓት ኢጣልያ ዝነበራ እየን። ስለዚ ካብ ሽዑ ጀሚሩሓድሽ ደም ኣይነበረን ማለት’ዩ። ነዚ ንምምሕያሽ፡ ሚኒስትሪ ሕርሻሓደስትን ዝተመሓየሻን ዓሌታት ሓሰማን ማንቲለን ብምእታው፡
ንተጠቀምቲ ሓረስቶት ዓዲልና ኢና። ሳላ ኸምኡ ዝገበርና ድማእተን ካብ ሓሙሽተ ንላዕሊ ዘይወልዳ ዝነበራ ሓሰማታት፡ በተንዘምጻእናየን ካብ 15-20 ክወልዳ ዝኽእላ ዓሌታት ሓሰማ ይትክኣኣለዋ። ብተወሳኺ፡ ኣፍራስ ሃገርና ብእተፈላለየ ምኽንያታት
ዓሌቶም ተዳኺሙ ቅንጹባት ስለ ዝዀኑ፡ ነዚ ዓሌት ንምምሕያሽ
ምሩጻት ዓሌታት ኣፍራስ ካብ ወጻኢ ሃገር ብምምጻእ፡ ብዘመናዊ
ኣገባብ ምድቓል ጀሚርና ኣሎና።• ኣብ ቀረብ ደርሆን እንቋቝሖን እተራእየ ገስጋስከ ከመይይመስል?
- ኣብዚ ጉዳይ፡ ካብ ፈለማ ናጽነት ኣትሒዝና ንመፍረ ገደናንንንግድን ዝዀና ደርሁን ጨቓዊትን ስለ ዘእተና፡ ካብቲ ርኡይዕብየት እተመዝገበሉ ዓውዲ እዩ። ደርሁ ኣብ ገጠራት ጥራይብውሑድ ቁጽሪ ዝተሓዛ ዝነበራ፡ ኣብዚ እዋን ኣማኢት ንግዳውያን
ሓረስቶት ተፈጢሮም፡ ምህርቲ እንቋቝሖ ብተዓጻጻፊ እዩ ዓብዩ።ማዕረ-ማዕሪኡ ግና እቲ ብዙሕ ልሙድ ዘይነበረ ጠለብ እንቋቝሖ
ብስድራቤታት ይዅን ኣብያተ ምቍር ሕብስቲ ኣዝዩ ስለ ዝዛየደ፡ንዕኡ ንምምላእ ሚኒስትሪ ሕርሻ ደርሁ ገደና ንሓረስቶት ብርትዓዊዋጋ እናዓደለ ሓያል ጻዕሪ የካይድ ኣሎ። ብተወሳኺ፡ ብንኡስመጠን ደርሁ እናመረጽና’ውን ነዳቕል ኣለና። በዚ ኣጋጣሚክብሎ ዝደሊ ግና ሓረስቶት ኣብ ክንዲ ኣብተን ብመንግስቲ
ዝኣትዋ ጨቓዊት ጥራይ ጽግዕተኛታት ዝዀኑ፡ ባዕሎም ምሩጻትደርሁ እናኣሕቈፉ ከባዝሑ ይግባእ። ኣብ መወዳእታ ግና ካብ ደገእናኣምጻእና ጥራይ ዘይኰንና፡ ባዕልና ኣዳቒልና ናትና እንብለን
ምሩጻት ደርሁ ንምፍራይ እዩ ዕላማና።
• ናብ ምክልኻል ባልዓት ሕማማትን ብቝሊ ክንሰግር። ኣብዚጉዳይ ዘሎና ስትራተጂ ከመይ ይመስል?
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

- ብሓፈሻ፡ ንሕርሻዊ ባልዓት ኣብ ክልተ ከፊልና ኢና ንርእዮም።እቶም ሓደ ኽፋል እቶም ብባህርይኦም ድሩት ምንቅስቓስ ዘሎዎምኰይኖም፡ እቶም ካልኦት ድማ ‘ሳገምቲ’ ኢልና እንጽውዖም፡ ካብቦታ ናብ ቦታ፡ ካብ ሃገር ናብ ሃገር፡ ካብ ኣህጉር ናብ ኣህጉር፡ኣዝዩ ቅልጡፍን ሓደገኛን ምንቅስቓሳት ብምግባር፡ ኣብ ሓጺርእዋን ንሕርሻዊ ምህርቲ ዝበልዑ እዮም።በቶም ቀዳማይ ክፋል እንተጀሚርና፡ መንግስቲ ኤርትራ ካብእዋን ናጽነት ኣትሒዙ፡ ኣብ ውሁድ ኣገባብ ምክልኻል ባልዓት(Integrated Pest Management - IPM) እዩ ዝኣምን።እዚ ድማ ካብ ጥዕናን ፍርያምነትን ሓመድ ምሕላው ጀሚርካ፡
ምቅይያር ዘራእቲ፡ ክንክን ዘራእቲ፡ ስሩዕ ጻህያይ፡ ምጥቃምንሕማማትን ባልዓትን ዝጻወሩ ዘራእቲ ወዘተ. ዘጠቓልል ኰይኑ፡ቀመማዊ ጸረ-ባልዕን ሕማማትን ድማ ናይ ግድን ምስ ዝዀኑንጥቀመሎም። ካብ ቅድሚ ክልተ ዓመት ኣትሒዝና ድማ ሓንቲኣብ ምፍራይ ባህርያዊ ድዅዕን ጸረ-ባልዕን እትነጥፍ ሽማግለብምቛም፡ ጕዕዞ ናብ ምሉእ ባህርያዊ ሕርሻ (organic farming)ጀሚርናዮ ኣለና። ኣዝዩ ትስፉው ዝዀነ ተበግሶ ምዃኑ ድማብግብሪ ርኢናዮ ኣሎና።እቲ ካልኣይ ክፋል፡ እቶም ሳገምቲ እንብሎም ባልዓት እዮም።እዚኣቶም፡ ኣንበጣ ምድረ-በዳ፡ ባርኖስ ኣፍሪቃ፡ ኣዕዋፍ ኴልያኴልያ፡ ሳጋሚ ባርኖስ ቀውዒ የጠቓልሉ። ብፍላይ እቶም ቀዳሞትሰለስተ ካብ ነዊሕ እዋን ኣትሒዞም ኣብ ሕርሻ ሃገርና ከቢድጉድኣት ዘውርዱ ዝነበሩ እዮም። ድሕሪ ናጽነት ግና መንግስቲ
ኣቐዲምካ ምክልኻሎም፡ ካብ ደገ በሪሮም ምስ ዝመጹ ድማ፡ ኣብሃገርና ሓንሳእ ምስ ዓለቡ ዳግማይ ከይነፈሩ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽርምእታዎም ዝሕመረቱ ስትራተጂ ሓንጺጹ። እንሆ ድማ ካብቅድሚ ነዊሕ ዓመታት ኣትሒዞም፡ እዞም ባልዓት ኣብ ኤርትራዘጥቅዑሉ ወይ ሓደጋ ዘውርዱሉ ዕድላት ዳርጋ ናብ ባዶ ወሪዱይርከብ።• ሃገርና ብፍላይ ኣብ ምቍጽጻር ኣንበጣ ብፍሉይ እትጥቀስሃገር እያ። ምንጪ ናይዚ ዓወት እንታይ እዩ?
9- ሃገርና ኣብ ርእሲ’ቲ ካብ ጐረባብቲ ሃገራት ብመሬት ይኹንብስግር ባሕሪ ዝመጻ ወራራት ኣንበጣ ምድረ-በዳ፡ ሰፊሕ ክፋልገማግም ባሕራን ካልኦት ከባቢታትን እውን ምንጪ መራብሒናይ ኣንበጣ ስለ ዝዀኑ፡ ነዞም ሓደገኛታት ዝዀኑ ባልዓት ኣብምቍጽጻር፡ ወትሩ ኣብ ተጠንቀቕ እያ እትነብር። ብፍላይ፡ነቶም ኣብ ውሽጢ ሃገርና ዝራብሑ ኣንበጣ ምድረ-በዳ፡ ወቕቲእናሓለኻ ስሩዕ ምክትታል እዩ ዝግበረሎም።
ስትራተጂና ኣብ ምቁጽጻር ኣንበጣ፡ ኣብ ምክልኻል ዘተኰረ እዩ።ብሓፈሻ ድማ ኣብ ርእሲ’ቲ ንሰፊሕ ሸፈነን ንቕልጡፍ ቁጽጽርኣንበጣን እንጥቀመሉ ቀመማዊ ጸረ-ባልዕ፡ ኣብ ሚኒስትሪና
ብዝርከቡ ክኢላታት እተሰንዐ መጣጢ ወይ መጻዪ ማሽን፡ንኹብኩብታ ኣንበጣ ብምእካብ ኣብ መግቢ ደርሁ ንምውዓሉ
ተበግሶታት ተጀሚሩ ኣሎ። ካብ 1996 ኣብ ቦታ ምርምርተዓቂቡ ብዝጸንሐ መታሪዝዩም እተባህለ ዓይነት ዕሲ’ውንባዮሎጅያዊ ቁጽጽር ተፈቲኑ፡ ትስፉው ውጽኢት ሂቡ ኣሎ።ብሓጺሩ መንግስቲ ኤርትራ፡ ኣንበጣ ንምቁጽጻር ኵሉ ዓቕሚሰቡን ጸጋታቱን ኣዋዲዱ ወትሩ ኣብ ተጠንቀቕ ስለ ዝርከብ፡ኣብዚ እንርከበሉ ዞባ ይኹን ብደረጃ ዓለም፡ ኤርትራ ወትሩብኣብነት እትጥቀስ ሃገር እያ።ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ብቤ/ጽ ሚኒስተር እትምእከል፡ ብኽፍሊ ሕርሻዊኤክስተንሽን፡ ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቁጽጽርን፡ ምምሕዳርን
ፋይናንስን ጨንፈር ህዝባዊ ርክባትን ዝቘመት፡ ንጉዳይ ምቍጽጻር
ኣንበጣ እትከታተል ላዕለወይቲ ሽማግለ ኣላትና። እዛ ሽማግለለበዳ ወይ ስግኣት ኣንበጣ ይሃሉ - ኣይሃሉ ብዘየገድስ፡ ሰሙናዊወትሩ ሰኑይ ትእከብ። ኣብ መላእ ሃገር፡ ብደረጃ ዞባን ዓለምንዘሎ ኩነታት ኣንበጣ ብምክትታል ድማ ዘድሊ ምድላዋት
ብምግባር ኣማእዛኒ ተራ ትጻወት። ኣብ ባይታ ዘሎ ሓበሬታድማ ካብ ሓበርቲ-ሓረስቶት ወይ ስካውት፡ ኣትሒዝካ ክሳዕቤ/ጽ ሚኒስተር ካብን ናብን ስሩዕ ናይ ሓበሬታ ልውውጥ ኣሎ።በዚ ኣጋጣሚ’ውን ነቶም ነዚ ሓያል ጻዕርን ተወፋይነትን ወፍሪንምዕዋት ተኣምራታዊ ኣበርክቶ ዝገብሩ ዘለዉ ክኢላታትና፡
ኣባላት ሰራዊት፡ ምምሕዳራት፡ ስካውትን ኣወሃሃድቲ ናይዚወፍርን ኩሎም ከመስግኖም እደሊ።• እዚ ሚኒስትሪ ኣብ ምልመላ መንእሰያትን ደቀንስትዮን ዘሎዎፖሊሲ ከመይ ይመስል?

10- እዚ ሚኒስትሪ ጥራይ ዘይኰነ፡ ፖሊሲ መንግስቲ ኤርትራብሓፈሻ፡ ኣብ ተሳትፎ መንእሰያትን ደቀንስትዮን ፍሉይኣተኵሮ ስለ ዝገብር፡ ሚኒስትሪ ሕርሻ ድማ ዓቕሚ መንእሰያትን
ደቀንስትዮን ንምዕባይ ኰነ፡ ርእሰ-ተኣማንነቶም ንምብራኽ ኵሉዝከኣል ዘበለ ዕድላትን መድረኻትን ይፈጥረሎም’ዩ፣ ዝተርፎ ነገርየሎን ማለት ግና ኣይኰነን። ብፍላይ ኣብ ደቀንስትዮ፡ ተሳትፎአንዝያዳ ንምዕዛዝ ከም ምውዳድ መዋእለ ህጻናት ዝኣመሰለ ዕድላትኣብ ምፍጣር ንርከብ።
• ህሉው ቅርጺ ሚኒስትሪ ሕርሻ ካብ መኣስ ጀሚሩ’ዩ ዝስርሓሉዘሎ?
- እዚ ሕጂ ዘሎ ቕርጺ ካብ 2011 ኣትሒዝና ኢና ንሰርሓሉ
ዘለና። እተን ዓበይቲ ክፍልታት፡ ክፍሊ ሕርሻዊ ኤክስተንሽን
(Commodity based ኰይኑ)፡ ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን
ቁጽጽርን ከምኡ’ውን ሃገራዊ ትካል ሕርሻዊ ምርምር ኰይነን፡
ነዚአን ደገፍ ዝገብራ ኣካላት ድማ ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕናእንስሳን ብቝልን፡ ምምሕዳርን ፋይናንስን፡ ጨንፈር ውጥንንስታቲስቲክስን፡ ጨንፈር ህዝባዊ ርክባት፡ ጨንፈር ውሽጣዊ ኦዲት፡ጨንፈር ኣገልግሎት ሕጊ ዀይነን፡ ኣብ 2011 ኣብ እምባትካላ
ዝተኣመመ’ሞ፡ ኣብ 2020 ዘቘምናዮ ሓድሽ ጨንፈር ድማ‘ጨንፈር ስርዓተ ስትራተጅያዊ ሓበሬታ ሕርሻ’ እዩ። ድሕሪ’ዚቅርጻዊ ለውጢ፡ ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቝልን ካብክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ተፈልዩ፡ ኣብ ትሕቲቤ/ጽ ሚኒስተር ብምዃን ብቦርድ ክመሓደር ጀሚሩ።ኣብ ምርምር ብተመሳሳሊ ቅርጻዊ ለውጥታት ገይርና። እዚ ትካልብቐንዱ ንኤክስተንሽን ዝምግብ ስለ ዝዀነ፡ ኣብ ዝበዝሕ መዳዩተመሳሳሊ ቅርጺ ከም ዝህልዎ (commodity based) ዀይኑእዩ ተኸሊሱ።
• ኣብ ምርግጋጽ ውሕስነት መግቢ ንሰግሮም ዘሎና መድረኻትን
ነመዝግቦም ዘሎና ገስጋስን ከመይ ይመስሉ?
- ክሳዕ 2012፡ ብዛዕባ ምርግጋጽ ውሕስነት መግቢ፡ ካብኡናብኡ’ውን ብዛዕባ ምርግጋጽ ውሕስነት ኣእካል እዩ ዝዝረብነይሩ፣ ኣባና ይኹን ዋላ ብደረጃ ዓለም። እዚ ሚኒስትሪ ኣብ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

2013 ‘ንኡስ፡ ውሁድ ስድራቤታዊ መደብ ሕርሻ’ ዝብል፡ንኣእካል፡ ኣሕምልትን ፍረታትን፡ ጸባ፡ መዓር፡ ስጋ፡ እንቋቝሖወዘተ ዝሓቍፍ ፕሮግራም ብምብጋስ፡ ካብ ‘ምርግጋጽ ውሕስነት
መግቢ’ ናብ ‘ምርግጋጽ ውሕስነት መኣዛዊ መግቢ’ ተሰጋጊርና።
ብኸምዚ ድማ ክሳዕ መወዳእታ 2020 ኬድና። ካብ ፈለማ ኣዋርሕ2021 ኣትሒዝና ድማ እቲ ዝቐርብ ሕርሻዊ ፍርያት፡ እኹልንብቑዕን መኣዛ ዘሎዎ ጥራይ ዘይኰነ ውሑስ’ውን ክኸውን ስለዘሎዎ፡ ምስ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ ብምትሕብባር፡ ካብ ኮለጃትንኣብዚ ዓውዲ ብውልቂ ዝግደሱ ክኢላታትን እትሓቍፍ፡ ሓንቲኣብ ምፍራይ ባህርያዊ ድዅዕን ባህርያዊ ጸረ-ባልዕን ሕማማትን
እትነጥፍ ሃገራዊ ሽማግለ ኣቝምና። በዚ ድማ ካብ 2021 ሕርሻዊፍልስፍናና ወይ መትከልና ናብ ‘ምርግጋጽ ውሑስ መኣዛዊመግቢ’ በሪኹ። ምኽንያቱ፡ መሬትናን ሕርሻዊ ምህርትናን
ብቐመማዊ ድዅዕን ቀመማዊ ጸረ-ባልዕን እንተተበኪሉ ኣብ ጥዕናሰብን እንስሳታትን ከምኡ’ውን ኣብ ኣከባቢ ዝወርድ ሃስያ ኣዝዩሓደገኛን ብቐሊሉ ዘይፍወስን ስለ ዝዀነ።• እዚ ዝጠቐስካዮ ዝላታት፡ ውጽኢቱ ኣብ ባይታ ከመይ ኣሎ?
- ኣብዚ እዋን ሚኒስትሪ ሕርሻ ብዝገብረሎም ደገፋት ይኹንብናታቶም ተበግሶ፡ ብርክት ዝበሉ ሓረስቶት ካብ ሓደ ዓይነትሕርሻዊ ፍርያት ናብቲ ኵሉ ዓይነት መኣዛታት ዝርከቦ ውሁድኣገባብ ሕርሻ ይሰግሩ ኣለዉ። ንሕና ድማ ነዞም ሓረስቶት ኣብቲዘለዉዎ ዕንጋሎኣዊ ወይ ካብ ኢድ-ናብ-ኣፍ ዘይሓልፍ ኣገባብሕርሻ፡ ናብ ፕሮግራም ‘ንኡስ፡ ውሁድ ስድራቤታዊ መደብሕርሻ’ ንኽሕቈፉ፡ እተን ዝነጥፉለን ዘለዉ ዓውድታት ብምልላይ፡እተን ዝተርፋኦም ድማ በብመድረኽ እናመልኡ ንክኸዱ ብደቂቕነጽንዖም ኣለና። ንኣብነት፡ ሓደ ኣብ ልምዓት ዘራእቲ፡ ኣሕምልትን
ፍረታትን ጥራይ ዝነጥፍ ሓረስታይ፡ ሓደ ዘመናውን ሓደ ጋብላዊቖፎን ከምኡ’ውን ብውሑዱ 25 ጨቓዊት ንኽህልዎ ባይታ ኣብምጥጣሕ ንርከብ። ቀስ ኢሉ’ውን ናብ ምርባሕ ናይ ጸባ ከብቲወይ ጤለ-በጊዕ ዝሰግረሉ ኣገባብ ይሓስብ ማለት’ዩ።• እቲ ናብ ባህርያዊ ኣገባብ ሕርሻ ንምስጋር ዝግበር ዘሎ ተበግሶከመይ ይመስል? እንታይ ዓይነት ውጽኢትከ ይርከቦ ኣሎ?
- ምፍራይ ባህርያዊ ድዅዕን ጸረ-ባልዕን ድማ ዋላ’ኳ ካብእንጅምሮ ኣስታት ክልተ ዓመታት ጥራይ ይግበር፡ ኣዝዩ ዘተባብዕ
ገስጋስ ዝምዝገቦ ዘሎ ዓውድታት እዩ። ንኣብነት፡ እቲ ብሚኒስትሪሃብቲ ባሕሪ ዝፈሪ ፈሳሲ ድዅዒ፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ወርሒ ክሳዕ
10 ሽሕ ሊትሮ ክበጽሕ ከሎ፡ ብኽኢላታት ሕርሻ፡ ሓረስቶትን ገለትካላትን ዝፈሪ ዘሎ ኮምፖስት ድማ ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናዓበየ
ይኸይድ ኣሎ።ካብዚ ዓውዲ ከይወጻእና፡ ንዘቤታዊ ጐሓፍ ናብ ባህርያዊ ድዅዒወይ ኮምፖስት ንምቕያር ዝወስድናዮ ተበግሶ ድማ ኣብ ጽላትሕርሻ ከም ሰውራዊ ለውጢ ኢና እንርእዮ። ምኽንያቱ፡ እዚኣብ ጥዕና ሰብን ኣከባብን ኣሉታዊ ተራ ዝነበሮ ጐሓፍ፡ ናብ ሓደ
ንወዲ-ሰብ ዝጠቅም ድዅዒ ክንቅይሮ ምጅማርና፡ ኣዝዩ ዕግበት| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ዝፈጥር ተበግሶ እዩ። ድሮ ድማ ብንኡስ መጠን ኣብ ገለ ከባቢታት
ኣስመራ፡ ምስ ሚኒስትሪ ጥዕና ብምትሕብባር ድማ ኣብ ሆስፒታልኦሮታ ተፈቲኑ ኣዝዩ ኣዕጋቢ ውጽኢት ተረኺቡዎ ኣሎ። እዚጉዳይ ብዝለዓለ ደረጃ ዕብየት ንምሓዙ ድማ ምስ ምምሕዳር ዞባማእከል ብምትሕብባር፡ ካብ ሆቴላት ዝእከብ ጐሓፍ ናብ ድዅዒናይ ምቕያር ተበግሶ ተጀሚሩ ኣሎ። ውጽኢቱ እናተገምገመድማ ናብ መላእ ሃገር ክሰፍሕ`ዩ።• ኣብ ሃገርና ዘሎ ዕቑር ዓቕሚ ሕርሻ ብዝለዓለ ደረጃንኽምዝመዝ እንታይ ክግበር ይግባእ ትብል?
- ዕቑር ዓቕሚ ሕርሻ ብግቡእ ንኽምዝመዝ፡ ውህደት ብዙሓትኣካላት መንግስትን ህዝብን ዝሓትት ጉዳይ እዩ። እቲ ቐንድንመሰረታውን ጉዳይ፡ መሬት እዩ። ሓረስታይ፡ እቶትን እቶታውነትንኵሉ ዓይነት ሕርሻዊ ፍርያት ንኸዕቢ፡ ኣብ መሬቱ ኵሉ ዝከኣልዘበለ ወፍሪ ክገብር ይግባእ። እቲ ሓረስታይ ከምዚ ንኽገብር ግናመንግስቲ፡ ብመሰረት ናይ 1994 ኣዋጅ መሬት፡ ኣብ ተጠቃምነትመሬት ውሕስነት ክህቦ ከም ዘድሊ ርዱእ እዩ። ምኽንያቱ፡መለሳ መሬት ሓደ ካብ ዓበይቲ ማሕንቖታት ሕርሻዊ ልምዓትእዩ ኰይኑ ዘሎ። ካልኣይ፡ ከምቲ ድሮ’ውን ምሩቓት ኮሌጃትኣብ ሕርሻዊ ልምዓት ናይዚ ሃገር ምቕሉል ተራኦም ዝጻወትዎ
ዘለዉ፡ ኵሉ ዓውድታት ሕርሻ ግቡእ ሞያ፡ ፍልጠትን ተመኩሮን
ብዝዓጠቑ ሓረስቶት ክዕመም የድሊ። ዝበዝሑ ካብ ኮሌጅ ዝምረቑመንእሰያት ብሓገዝ መንግስቲ (ብልቓሕ) ተበጊሶም፡ ኣብ ዋኒንዘመናውን ኣፍራዪን ሕርሻ ክዋፈሩ ኣሎዎም። ሳልሳይ ድማኣብ ርእሲ’ቲ ዓበይቲ ሃገራዊ መደባት፡ ዓቕምን ማልን ዘሎዎምኤርትራውያን ኣብ ሕርሻ ወፍሪ ክገብሩ ምትብባዕ እዩ። እቶምድሮ ኣብዚ ዓውዲ ወፍሪ ብምግባር ናብ መጠነ-ንኡስ ንግዳዊሕርሻታት ዝተዋፈሩ ሓረስቶት፡ ህይወቶምን ህይወት ከባቢኦምን
ክቕይሩ ጀሚሮም ስለ ዘለዉ፡ ኣብዚ ድንግል ዝዀነ መሬትናወፍሪ ምግባር፡ ኣርባሒ ምዃኑ ክፍለጥ ይግባእ። ምኽንያቱ፡
ሃገርና ከም ዝዀነት ካልእ ሃገር እቲ ናብ ካልእ ኢንዱስትሪታት
ከንጥራ ዝኽእል ዓውዲ፡ ምምዕባል ሕርሻዊ ኢንዱስትሪታት እዩ።• ናብ ናይ መጻኢ ስትራተጂን መደብን ክንሰግር። እዚ ሚኒስትሪ
11ኣብ መጻኢ ሒዙዎም ዘሎ መደባት እንታይ ይመስል?
- ብሓፈሻ ናይ ቀረባን ርሑቕን መደባት ኢልና ክንፈልዮም
ንኽእል ኢና። እቶም ናይ ርሑቕ መደባት፡ ብሓፈሻ እቶምኣብ ተልእኾን ራእይን ናይዚ ሚኒስትሪ ተጠቒሶም፡ ብመልክዕ
ስትራተጅያዊ ውጥናት በብእዋኑ ተኸፋፊሎም ዝትግበሩ መደባትእዮም። ስለዚ እቶም ኣብዚ ህልዊን ኣብ ቀረባ እዋን እንግምግሞን
እንኽልሶን ስትራተጅያዊ ውጥን ዘለዉ ዓበይቲ መደባት ኣለዉ።ብልምዓት ብቝሊ እንተጀሚርና፡ እዚ ንጥፈት ኣብ መሬት እዩዝትግበር። ዛጊት ኣብ ባይታ ንገብሮ ዘለና ሕርሻዊ ልምዓት ድማኣብ ዝናብ ዝተመርኰሰ እዩ። እዚ ድማ ምስቲ ሃገርና ዘሎዋኣቀማምጣ ዘኸተሎ ውሑድ ዓመታዊ መጠን ዝናብን ቅርጻመሬትን ኣተኣማማሚ ሕርሻ ምትግባር ኣይከኣልን እዩ። ስለዚኵሉ ዓይነት ምዕቃብ ሓመድን ማይን እንተላይ ምስራሕ ከዘንቲማያት ልዕሊ ዅሉ ዝስራዕ ነገር እዩ። ኣብ ግራት ሕርሻ ይኹንኣብ ማይ ኩዖታት ግቡእ ምዕቃብ ሓመድን ማይን ብምግባርጥራይ ናብ እተመሓየሸ ዝናባዊ ሕርሻ (Modified Rainfed
Agriculture) ብምስጋር፡ እቶትን እቶታውነትን ምዕባይ ከምዝከኣል ኣብ ባይታ እተራእየ ሓቂ እዩ። ብምስራሕ ዲጋታትን
ምህብታም ትሕተ-ባይታዊ ማይን፡ ዘድሊ ማይ ምስ ሓዝካ ዝስዕብ፡
ምትብባዕ ምዕቡልን ቈጣብን ልምዓት መስኖን ልምዓት ብደገፍመስኖን እዩ። ነዚ ንጥፈታት፡ ውጽኢት ምርምር ዝዀነ ምሩጽዘርእን ውሕሉል ኣገባብ ኣዘራርኣን፡ ባህርያዊ ድዅዕን ባህርያዊ
ጸረ-ባልዕን ምስ ተወሰኾ፡ ዘላቒ ዝዀነ ልምዓት ብቝሊ ንመግቢሰብን እንስሳን ምፍራይ ይከኣል። ኣብዚ ዓውዲ ኣብ ርእሲ’ቶምልሙዳት ዓይነታት ብቝሊ (ኣሕምልትን ፍረታትን)፡ ከም ተምሪዝኣመሰሉ ኣገደስትን ኣኽሰብትን ፍርያት ብሰፊሑ ንምልማዕዓቢ ፕሮግራም ተጀሚሩ ኣሎ። ሃገርና ኣብ ዝመጽእ ሓሙሽተዓመታት፡ ተምሪ ንሰደድ ክትልእኽ ዘኽእል መደብ ተጀሚሩኣሎ። ድሮ’ውን ኤርትራ፡ ኣብ ካርታ ናይተን ተምሪ ዘፍርያሃገራት ተሓቚፋ ኣላ። ተምሪ፡ በቲ ሓደ ልዑል መኣዛዊ ትሕዝቶዘሎዎ መግቢ እዩ፣ በቲ ኻልእ ድማ ኣብ ምፍጣር ዕድላት ስራሕንነበርቲ ገማግም ባሕሪ ከምኡ’ውን ኣብ ምክልኻል ምድረበዳነትን
ምምጻይ ተፍኢ ካርቦንን ልዑል ተራ ዝጻወት ተኽሊ እዩ።• ድንሽን ምቁር ድንሽን’ውን ካብቶም ፍሉይ ኣድህቦ ተገይሩሎም
12ዘለዉ ሕርሻዊ ፍርያት እዮም። ኣብዚኦም ዘሎና መደብ እንታይይመስል?
- ሓደ ካብቲ ኤርትራ ርኡይ ገስጋስ ዘምጽኣትሎም
ስትራተጅያውያን ቡቕልታት፡ ድንሽ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተዓመታት፡ ድንሽ ሳላ ብፍሉይ ኣተኵሮ ዝተሰርሓሉ፡ ኣብ ከበሳቀረብ ዘርኢ ኣውሒስና፡ ድሮ’ውን ንፈተነ ናብ ቆላታት ጋሽባርካ፡ ዓንሰባ፡ ሰሜናውን ደቡባውን ቀይሕ ባሕሪ ሰጊርና ኣሎና።ድንሽ ኣብ መላእ ዓለም ድሕሪ ሩዝን ስርናይን ዝስራዕ ኣገዳሲመግቢ እዩ። ኣብ ሃገርና’ውን ካብ ግዜ ናብ ግዜ ብስፍሓት
ልምዓት ይኹን እቶታውነት እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ተኽሊእዩ። በዚ ድማ ‘ኣብ ከበሳታት ንዘርእን ንብልዕን፡ ኣብ ቆላታትድማ ንብልዒ ዝኸውን ድንሽ ምፍራይ’ ዝብል ቴማ ሒዝናንግስግስ ኣሎና። ምቁር ድንሽ’ውን ብተመሳሳሊ ብዘሎዎ ሃብታምመኣዛዊ ትሕዝቶ፡ ብፍላይ ድማ ንቘልዑ ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ ስለዝተኣምነሉ፡ ሓደ ካብቶም ብዕቱብ ሒዝናዮም ዘሎና መደባት’ዩ።• ናይ ቅብኢ ኣእካል’ውን ካብቶም ፍሉይ ኣተኵሮ ተዋሂቡዎ፡ኣብ ቀዳምነታት ናይዚ ሚኒስትሪ ተሰሪዖም ዝርከቡ መደባትምዃኖም ይፍለጥ። ኣብዚኦም ዘሎና መደብ እንታይ ይመስል?
- ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ኣብ ውሱን ዓመታት እናኸለሰ ዘመሓይሾም
ቀዳምነታት ሰሪዑ እዩ ዝንቀሳቐስ። ክሳዕ 2021 ንኣብነት 17ቀዳምነታት ሰሪዑ፡ ብመልክዕ ጽሑፍ ኣሕቲሙን ጠሪዙን ክሳዕደረጃ ነቝጣ ንኽስርሓሎም ዘርጊሑ። ዝንቕ ኣዝርእቲ ሓደካብኦም እዩ። እዚ ብብሱል ኣእካል ተዓብሊሉ ዘሎ ልምዓትና፡
ኣብ 2024፡ 50% ብብሱል ኣእካል፡ 25% ብጥረታት፡ 25%ድማ ብናይ ቅብኢ ወይ ናይ ዘይቲ ኣእካል ክሽፍን ዝብልመደብ ሒዝና ኢና ንሰርሕ ዘለና። ስለዚ ኣብ ናይ ቅብኢ ኣእካልእንተመጺእና፡ እቲ ዛጊት ዝሽፍኑዎ ዓቐን ኣዝዩ ትሑት ስለ ዘሎ፡ካብቶም ልሙዳት ናይ ዓድና ኣእካል ከም እንጣጢዕ፡ ኒሁግ፡ስምስም ወዘተ ክንጅምር ይግባእ። ኣብዚ እዋን ድማ ኣድሪ ዘይቲድሮ ጀሚርናዮ ኣሎና፣ ሱፍን ሶያን ወሲኽና ድማ ብፍሉይኣተኵሮ ክንሰርሓሎም ኢና። እዚኣቶም ብደረጃ ዓለም ፍሉጣትምንጪ ዘይቲ ኣብ ርእሲ ምዃኖም፡ ከም ምንጪ ጽገ ንኣናህብ፥
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ተረፍ-ምህርቲ ናይዚኣቶም ድማ ንመግቢ እንስሳ ኣዝዩ ኣገዳሲብምዃኑ ተወሳኺ ብልጫታት ኣሎዎም።
• ኣብ ንኡስ ጽላት ሃብቲ እንስሳ ተታሒዙ ዘሎ ስትራተጂን
መደብንከ ከመይ ይመስል?
- እዚ ንኡስ-ጽላት ኣብ ሰለስተ ዓንድታት ማለት ምሩጽ ዓሌት፡እኹልን ብቑዕን መግቢ ከምኡ’ውን ውሑስ ጥዕና እዩ ዝምርኰስ።ፈለማ ምሩጽ ወይ እተመሓየሸ ዓሌታት ጥሪት ክህልወና የድሊ።እዚ ድማ ኣብ ውሽጥና ብእንገብሮ ኣብ ምርምር እተመርኰሰ
ምድቓል ጥሪት ክኸውን ይኽእል ወይ’ውን ካብ ወጻኢ ሃገራትምሩጻት ዓሌታት ጥሪት ብምትእትታው ዝትግበር’ዩ። ኣብዚመዳይ፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ዘመናዊ ሜላ ምድቓል ተስፋ ዝህብገስጋስ ይርአ ኣሎ። ኣብ መጻኢ’ውን ጾታኡ ዝተለለየ ኣገባብምድቓል (ሓይሉ ናብ ኣንስትዮ ዝዛዘወ ኣገባብ ምድቓል)ክነተኣታቱ መደብ ኣሎ። እቲ ኻልኣይ ኣገባብ፡ ምሕደራን
መግብን እንስሳ እዩ። ዛጊት ንጥቀመሉ ዘሎና ሓይሉ ኣብ ናይመሮር መግሃጫ (extensive grazing) እተመርኰሰ እዩ።ነዚ ፍኑው ኣገባብ ምምጋብ እንስሳ፡ ልምዓት መጋሃጫታትን
ብምዕቃብ ሓመድን ማይን እናኣሀብተምና ብግቡእ ክንምዝምዞ
ንኽእል ኢና። ጐድኑ ጐድኑ ድማ ናብ ሓውሲ ጽዑቕ ወይሕጹር ኣገባብ (semi-Intensive grazing) ክንሰግር ይግባእ።
ምኽንያቱ፡ ንጥሪት ብኸምዚ ኣገባብ ምሓዝ፡ጥዕናአንን ፍርያምነትን ንምክትታል፡ ምልክትወይ ሕላገት ንምግባር፡ ምርምራት ንምክያድ
ወዘተ. ኣብ መወዳእታ ድማ ኣፍራይነተን
ንምዕባይ ይሕግዝ። ብድሕሪ’ዚ መድረኽብመድረኽ ናብቲ ፍጹም-ጽዑቕ (FullyIntensive) ዝብሃል፡ ውሑዳትን ርቡሓት ጥሪትብምሓዝ ዝግበር ዘመናዊ ኣገባብ ምስጋር’ዩ እዩመደብና። ካብ ሃብቲ እንስሳ ከይወጻእና፡ ኣብምርባሕ ደርሁ፡ መፍረ ንህቢ (ብፍላይ ብመገዲጋብላዊ ቆፎ)፡ ጸባን ውጽኢቱን ወዘተ. ፍሉይኣተኵሮ ሂብና ክንሰርሕ ኢና።ነዚ ዅሉ እተጠቕሰ ውጥናት ንምትግባርግና ምእካብ ስታቲስቲካውን ስትራተጅያውን
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ሓበሬታ ካብ ደረጃ ሓረስታይ፡ ዓድን መሬት ሕርሻን ከምኡ’ውንምምዕባል ዓቕሚ ሰብን መጽናዕቲ ጠለብ ዓቕምን ገለ ካብ
ቅድመ-ኩነት ንትግባረ መደባትና እዮም።• ሓፈሻዊ ለበዋ እንተሎካ?
- ህዝቢ ኤርትራ፡ ኵሉ ዓይነት ተጻብኦታትን ብድሆታትን ሰጊሩህላውነቱ ዘመስከረን ዘትረረን ህዝቢ እዩ። ጽላት ሕርሻ ድማነዚ ፍሉይ ዝዀነ ህዝቢ ዝኸውን መኣዛዊ መግቢ ኣብ ምቕራብዕዙዝ ተራ ክጻወት ሓላፍነቱ እዩ። ኣብ ርእሲ’ቲ እዚ ጽላትዝገብሮ ጻዕርታት፡ ህዝቢ ድማ ኣብ ምፍራይን ምጥቃምን መኣዛዊመግቢ ዘሎዎ ንቕሓት ክዓቢ ይግባእ። ብዙሕ ሰብ፡ ሕርሻ ወይሕርሻዊ ፍርያት ማለት እኽሊ ወይ ብእኽሊ ዝተዓብለለ ገይሩእዩ ዝወስዶ። ኣገዳስነት ኣእካል ርዱእ ስለ ዝዀነ፡ መንግስቲ
ኤርትራ እውን ኣብ ብዙሕነት ኣእካል (Crop diversification)ንጹር ፖሊሲ እዩ ዘሎዎ። ከምኡ ስለ ዝዀነ ድማ’ዩ እዚ ንኡስጽላት ብሓፈሻዊ ቅልውላው ኣእካል ብኸቢድ ዘይጽሎ። ኣብርእሲ ብዙሕነት ኣእካልና ግና ናይ ቀረባ እዋን መጽናዕትታትከም ዝሕብሩዎ፡ ኣሕምልትን ፍረታትን ከምኡ’ውን ጥረታትእቶም ዝያዳ ኣገደስቲ ክፋል መኣዛዊ መግቢ እዮም። ስለዚ ነዚብምርዳእ፡ ኣብ ምፍራዮም ይኹን ኣብ ምጥቃሞም ክንነቅሕ

13ይግባእ። ብፍላይ ገጠራት ድማ ኣብ ርእሲ እዚኣቶም፡ ንኣኣቶምን
ንመሸጣን ዝኸውን ደርሁ፡ እንቋቝሖ፡ መዓር፡ ጸባ-ከብቲ፡ ገመልይኹን ጤለ በጊዕ ብምፍራይ፡ ምሉእነት መኣዛዊ መግቢ ኣብምርግጋጽ እጃሞም ከበርክቱ እጽውዕ። ክኢላታት ሕርሻን ካልኦትዝምልከቶም ኣካላትን ድማ እዚ ሓቅታት ኣብ ሓረስቶትን ህዝብንኣብ ምስራጽ ተራኦም ክጻወቱ ይግባእ። ምኽንያቱ፡ ምርግጋጽውሑስ መኣዛዊ መግቢ፡ ጭርሖ ኣይኰነን፣ እንታይ ደኣ ተልእኾወይ ዕላማ ናይዚ ጽላት እዩ። ኵሉ’ዚ ኣቐዲምና ዝጠቐስናዮ ኣብግብሪ እንተኣውዒልናዮ፡ ሃገርና ብውሑስን መኣዛውን መግቢርእሳ ኽኢላ ንሰደድ ዝዓለመ ፍርያት ክተፍሪ ከም እትኽእል
ርግጸኛ እየ።

ሕርሻ፡ ሓንቲ ካብ ወግዓውያን ልሳናት ሚኒስትሪ ሕርሻ ኰይናኣላ። ኣብ ምምዕባላ ዀነ ክትሓቝፎም ዝግብኣ ትሕዝቶታት
ርእይቶ ወይ ለበዋ እንተ’ሎካ?
- ብመጀመርታ፡ ጨንፈር ህዝባዊ ርክባት ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ነዚ ዓቢሓላፍነት ምስካሙ፡ ዮሃና እብሎ። ቀጺለ ድማ ዓቕሚ ብዝፈቐዶ፡እዚ መጽሔት ብስሩዕን ብዘይምቍራጽን ክወጽእ ኣሎዎ እብል።ከምዚ ዝኣመሰለ መደብ ዕዉት ዝኸውን ከኣ ዓቕምን ሞያንብዘሎዎም ኣባላት ዝቘመ ቦርድ ምስ ዝህልዎን ሰፊሕ ሰረት ናይኣበርከትቲ ምስ ዝምስርትን እዩ።የቐንየልና ክቡር ሚኒስተር

• ክቡር ሚኒስተር፡ እዛ ‘ፍረ-ጻዕሪ’ ተሰምያ ዘላ ቦኽሪ መጽሔት14

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ሕርሻዊ ዋኒንገስጋስ ሕርሻዊ ዋኒንን ወፍርን ኣብ ኤርትራብድሆታት ናብ ዕድላትኣብዚ እዋን፡ ለብዒ ኮሮና ቫይረስን ካልኦት ዓበይቲ ቅልውላዋትን
ዘኸተሎ ምምዝባል ንግዳዊ ምልውዋጥን ዝሕታለ ፊናንስያዊ
ትውጊታትን፡ ዓለማዊ ቁጠባ ኣብ ከቢድ ዝቕባበ ከይሽመም
ተሰጊኡ ኣሎ። ምስ ለብዒ ኮሮና ቫይረስ ብዝተኣሳሰር ዝተስገደደ
ዓለማዊ ዕጽዋ፡ ኣብ ምንቅሳቓስ ንጥፈታት ሕርሻዊ ንግዲ፡ ቀረብሕርሻዊ ዓያዪ ጉልበትን ካልእን ዓቢ ስንብራት ፈጢሩ እዩ፡፡ ምስሕርሻዊ ጽላት ብዝተኣሳሰር፡ ምዝንባል ቀረብን ጠለብን ሕርሻዊእትዋትን ፍርያትን ካብ ኣፍረይቲ ናብ ኣህለኽቲ ትካላት ኣስዒቡእዩ። ቅድሚ ለብዒ ኮሮና ቫይረስ ምኽሳቱ’ውን እንተዀነ፡ ዓለማዊክሊማዊ ዋዒ፡ ዓለማውን ዞባውን ዘይምርግጋእን ፊናንስያዊ
ምከትን፡ ኣብ ዓለማዊ ቁጠባ ብሓፈሻ፡ ሕርሻዊ ልምዓትን
ዋኒናትን ከኣ ብፍላይ ዓቢ ብድሆ ፈጢሩ ጸኒሑን ኣሎን።ኣፍራይነትን ተጠቃምነትን ሕርሻዊ እትዋትን እቶትን እውን፡ሃገራት ብዝውንናኦ ተዛምዲ ንግዳዊ፡ ወፍራውን ቴክኖሎጅያውን
ብልጫታት ዝፈላለ ብምዃኑ፡ ቀንዲ ተጠቃዕቲ ናይዚ ክስተት፡እተን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት እየን ኰይነን።ጽልዋ ናይቲ ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ መንጎ ሩስያን ዩክረይንን
ዝተኸስተ ኲናት ከም ኣብነት እንተወሲድና፡ ኣብ ቁጠባ ዓለምዘኸትሎ ዕንወት ኣዝዩ ዓቢ እዩ። ኣብ ጽባሕ ኲናት ዩክረይንን
ሩስያን፡ ዋጋ ዘይተጻረየ ነዳዲ ክሳዕ 115 ዶላር ንበርሚል ክዓርግተራእዩ። ብዘይካ’ዚ፡ ኣስታት 30 ሚእታዊት ካብ ቀረብ ስርናይከምኡ’ውን 75 ሚእታዊት ካብ ቀረብ ዘይቲ ሱፍ ናይ ዓለምናኣብ ሩስያን ዩረይንን ዝፈሪ ብምዃኑ፡ ድሕሪ ኲናት ሩስያንዩክረይንን ዋጋን ቀረብን ስርናይን ዘይትን ብኣሉታ ክጽሎ ተራእዩእዩ፡፡ ብዘይካ’ዚ ሩስያ ሓንቲ ካብተን ሽዱሽተ ቀዳሞት ኣቕረብቲ
ዘመናዊ ድዅዒ ዓለምና ብምዃና፡ ኣብ ዋጋን ቀረብን እቶትንእቶታውነት ሕርሻዊ ፍርያት ርኡይ ጽልዋ ፈጢሩ እዩ። እዚተርእዮ ዘመልክተልና ሓቂ እንተሎ፡ ኣብዛ ብንግድን ሓበሬታንኣብ ጸባብ ቁሸት ተቐዪራ ዘላ ዓለም፡ ኣብ ሓደ ኩርናዕ ዘጋጠመጸገም፡ እቲ ኻልእ ክሕመሎ ግድን ዝዀነ ይመስል። ብሳዕቤናትኲናት ሩስያን ዩክረይንን ዝተበራበራ ገለ ሃገራት ከኣ ውሽጣዊጸጋታተንን ዓቕምታተንን ኣብ ምፍታሽን ምብርባርን ኣትየንይርከባ። ናይዚ እወታዊ ተበግሶ ኣብነት፡ ምፍራይን ምምስራሕንካሳቫ ኣብ ሃገራት ምዕራብ ኣፍሪቃ፡ ምፍራይ ስርናይ ኣብኢትዮጵያ ወዘተ. ክጥቀስ ይከኣል።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ሕርሻ ከም ዋኒንን ሜላ መነባብሮን ኣብ ኤርትራከም ኩለን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት፡ ሕርሻ ኣብ ኤርትራ፡
መሰረት ቁጠባን ምንጪ መነባብሮን ዝበዝሐ ክፋል ሕብረተሰብእዩ። ካብ ሓረስታይ ኤርትራ፡ እቲ ልዕሊ ፍርቂ ኣብ ዕንጋሎኣዊወይ ካብ-ኢድ-ናብ-ኣፍ ዘይሓልፍ ሜላ ማሕረስ ዘዘውትር ምዃኑሰነዳት የመልክቱ። ብዘይካ’ዚ፡ ዝበዝሐ ካብ ህዝቢ ኤርትራ ኣብናይ መንእሰይ ክሊ ዕድመ ዝርከብ ብምዃኑ፡ ካብ ዓያዪ ጉልበትሃገርና ብሚእታዊት ክግለጽ ከሎ፡ እቲ ኣብ ጽላት ሕርሻ ዝሳተፍዝበዝሐ ምዃኑ ርእሰ-ግሉጽ እዩ። በዚ’ዩ እምበኣር ሕርሻ፡ ዋኒንንሜላ መንብሮን ኰይኑ ዝቕጽል ዘሎ።ሕርሻዊ መጽናዕትታትን ዝተፈላለዩ ሰነዳትን ከም ዘመልክቶ፡
ንዘራእቲ፡ ኣሕምልቲ፡ ፍረታትን ምርባሕ እንስሳን ዝሰማማዕ ጠባየኣየርን ሕርሻዊ ክሊማን (ኣግሮ-ኢኮሎጅያዊ) ኩነታት እትውንን
ሃገርና ኤርትራ፡ ቅድሚ ነዊሕ ዓመታት ንመግዛእታዊ ረብሓታት
ዘገልግል ሕርሻዊ ፍርያት ናብ ወጻኢ ሃገር ትልእኽ ከም ዝነበረት
ይፍለጥ።ድሕሪ ናጽነት፡ ንዝበዝሕ ክፋል ሕብረተሰብ ዝጠመተ መርሓምንጋስ ማሕበራዊ ፍትሒ ዝሕላገቱ ኩለ-መዳያዊ ሃገራዊመደባት ልምዓት፡ ምርግጋጽ ውሕስነት መኣዛዊ መግቢ፡ ከምቀዳምነት ተሰሪዑ ዝስርሓሉ ዘሎ ዕማም’ዩ። በዚ መሰረት፡ ከምኣብ ኩለን ልምዓታውን ቁጠባዊ ጽላታት፡ ቀጻልነት ዘሎዎልምዓት ንምርጋግጽ፡ ጽላት ሕርሻ እውን ብቐጻሊ ዝዓቢ ሕርሻዊእቶትን እቶታውነትን ናይ ኩሎም ኣብ መዓላ ናይዚ ጽላትዝተዋፈሩ ጸጋታት ሃገር ንምርግጋጽ ዝዓዪ፡ መሰረታዊ ናይ ቁጠባ15ኣምራት ዝጠልቦ ሓቂ ስለ ዝዀነ እዩ። ከመይሲ ከም ኤርትራዝኣመሰላ ኣብ ሕርሻ ዝተመርኰሰ ቁጠባን ሜላ መንብሮን ዘሎወንሃገራት፡ ንኻልኦት ጽላታት ቁጠባ ከማዕብላ፡ ንዕኡ መሰረት ዝዀኖጽላት ሕርሻ ብቐዳምነት ምስራዕን ምምዋልን ምርጫ ዘይኰነግዴታ’ውን እዩ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ሕርሻ ሜላ መንብሮዝበዝሐ ክፋል ሕብረተሰብ ኤርትራ ይኹን’ምበር፡ ኣበርክቶ ጽላትሕርሻ ኣብ ጃምላ ሃገራዊ እቶት ዛጊት ካብ 24 ሚእታዊት ከምዘይሓልፍ ሰነዳት ይሕብሩ። ኣበርክቶ ጽላት ሕርሻ ኣብ ጃምላሃገራዊ እቶት ኣብ መብዛሕትአን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራትን
ሃገራት ትሕቲ-ሰሃራን ክሳዕ 15 ሚእታዊት ከም ዝበጽሕ ሰነዳትየመልክቱ።
ንገጠራትን ሓውሲ ከተማታትን ሓቝፉ ከልምዕ ዝኽእል ገጠራዊሕርሻዊ ልምዓት ከኣ ኣፍረይቲ ወይ ኣቕረብቲ እትዋት ሕርሻምስ ኣፍረይቲ ሕርሻዊ ፍርያት፡ ኣፍረይቲ ሕርሻዊ ፍርያት ምስሕርሻዊ ዕዳጋታት፡ ኣፍረይቲ ሕርሻዊ ፍርያት ምስ መጠነ ንኡስማእከሎትን ዓበይትን መስራሕቲ፡ መስራሕቲ ምስ ኣከፋፈልቲ፡
ኣከፋፈልቲ ምስ ኣህለኽቲ ዘራኽብ መስርሕ ምትእትታውን ናይኣፍረይቲ ማሕበራት ምሕያልን ከኣ እዩ ናብ ንኣሽቱ፡ ማእከሎትን
ዓበይትን ሕርሻዊ ዋኒናት ዝዓኵኽን ዝምዕብልን።ተራ ዓበይቲ ሃገራዊ ፕሮጀክትታት ኣብ ምድራኽ ወፍሪ ኣብሕርሻዊ ልምዓትን ዋኒናትንኣብ ሃገርና፡ ኣብ ርእሲ’ቲ ልምዓታዊ መደባት ንምድራኽ ዝትግበርዘሎ ዓበይቲ ሃገራዊ ስትራተጅያዊ ፕሮጀክትታት፡ ህንጸት ከዘንቲማይ፡ መገብቲ ናይ ሓመድ ጽርግያታት፡ መዝሓሊ-መኽዘናት፡

16ምዝርጋሕ መስመር ኤለክትሪክ፡ ምዝርጋሕ ሸፈነ መስመርተንቀሳቓሲ ቴለፎንን ካልእን ደሓን ገስጋስ የርኢ ኣሎ። እዚ ድማሕርሻዊ ፍርያት ናብ ዕዳጋታት ኣብ ምርኻብ፡ ሕርሻዊ ሓበሬታትናብ ሓረስቶት ኣብ ምብጻሕ፡ ዓመታዊ እቶትን እቶታውነትንናይቲ ዕንጋሎኣዊ-ሜላ-ሕርሻ ዝኽተል ኣካል ሕብረተሰብ ክብኣብ ምባል ጥራይ ዘይኰነ፡ ኣድማዕነትን ዓቕምን ናይተንንኣሽቱን ማእከሎትን ሕርሻዊ ዋኒናት ንምምሕያሽን ውሕስነት
መኣዛዊ መግቢ ስድራቤታት ንምርግጋጽን ዓቢ ድርኺት ኣብምፍጣር ይርከብ። ከም መርኣያ ናይዚ ዘይሕለል ጻዕሪ ህዝብንመንግስትን ከኣ ኣብ እተፈላለየ ክፍላት ሃገርና፡ ቁጽረን ዘይነዓቕኣብ ምፍራይን ምምስራሕን ጸባን ውጽኢት ጸባን፡ ምፍራይመዓርን እንቋቝሖን፡ ምፍራይን ምክፍፋልን ኣሕምልትን
ፍረታትን፡ ምፍራይን ምክፍፋልን ቃንጥሻ፡ ምፍራይን ምሻጥንስጋ ማንቲለን ካልእ መጠነ-ንኡስ ሕርሻዊ ዋኒናትን ዝነጥፋ ትካላንይዕምብባ ኣለዋ። ኣብ ልዕሊ እተን ብደረጃ ሃገር ዝህነጻ ዘለዋስትራተጅያውያን ከዘንቲ ማይ፡ ኣብ ዓመተ 2021 ጥራይ 39መጠነ ንኡስ ዲጋታት ከም እተሃንጻ፡ ምስቲ ካብ ጽባሕ ናጽነትኣትሒዙ ኣብ ምህናጽ ትሕተ ቅርጺ ከዘንቲ ማይ ንምህናጽ
ዝፈሰሰ ንዋይ ተወሲኹ፡ ኣብ ልዕልን ትሕትን ዲጋታት ልምዓትኣሕምልትን ፍረታትን ኣብ ምስፋሕ ዓቢ ድርኺት ከም ዝፈጠረ፡
ብርክት ዝበሉ ሓረስቶት ድማ ዝናብ ክረምቲ ጥራይ ካብ ምጽባይተላቒቖም፡ ካብ ሰለስተ ክሳዕ ኣርባዕተ ግዜ እቶት ክሓፍሱ ከምዝበቕዑን ዕዳጋጋትን ዋጋታትን ሕርሻዊ ፍርያት ምስክር እዩ።በዚ ኸኣ፡ ዘገምታዊ’ኳ እንተዀነ፡ ቁጽሮም ዘይነዓቕ ሓረስቶት
ሃገርና ካብ ዕንጋሎኣዊ ሕርሻ ናብ ንኡስ-ውሁድ ስድራ-ቤታዊሕርሻ ይሰጋገሩ ከም ዘለዉ ዘመልክት ገስጋስ ይርአ ኣሎ።| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ኣብዚ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ሕርሻዊ ዋኒናትን ትካላትን፡ መጠነንኡስ ሕርሻዊ ወፍርታት ዘካይዱን ሓደስቲ ዋኒናት ንምኽፋት
እማመታት ዘቕርቡን፡ ኣብተን ዝተኸፍታ ትካላት ብዝረኸብዎናይ ስራሕ ዕድል መነባብሮኦም ዝመርሑ ዜጋታት ድማ ቍጽሮምእናበርከተ ይመጽእ ኣሎ።ከም ኣካል ናይዚ ብደረጃ ሃገር ዝካየድ ዘሎ ዓበይቲ ናይ ልምዓትመደባት፡ ሚኒስትሪ ሕርሻ’ውን ነቲ ብዕንጋሎኣዊ-ሜላ-ሕርሻዝነባበር ክፋል ሕብረተሰብ ናብ መጠነ ንኡስ-ውሁድ ስድራቤታዊ ሕርሻ፡ ነተን መጠነ ንኡስ-ውሁድ ስድራ-ቤታዊ ሕርሻድማ ናብ ንኡሳንን ማእከሎትን ንግዳዊ ዋኒናት፡ ነተን ማእከሎትከኣ ናብ ዓበይቲ ሕርሻዊ ዋኒናት ንምስግጋር ዝሕግዝ ‘ስትራተጂመጠነ ንኡስን ማእከሎትን ንግዳዊ ሕርሻ’ ብምድላው ኣብምስራሕ ይርከብ።
ንኡሳን ጽላታት ሕርሻዊ ዋኒንሕርሻዊ ዋኒን፡ ካብ መስርሕ ምፍራይ ክሳብ መስርሕ ምህላኽሕርሻዊ እትዋትን እቶትን ንዘሎ ኵሉ ዓይነት ቁጠባዊ ንጥፈታት
ማለት፡- ምቕራብ፡ ምጕዕዓዝ፡ ምምስራሕ፡ ምክፍፋልን ምሻጥንዝገልጽን ዝውክልን ኣምርን ክልሰ-ሓሳብን ብምዃኑ፡ ብሕጽርዝበለ ኣብ ሰለስተ ንኡሳን ጽላታት ክኽፈል ይከኣል። ንሳቶም ከኣ፡ንኡሳን ጽላታት ሕርሻዊ እትዋት፡ መስርሕ ምፍራይ ከምኡ’ውንሕርሻዊ እቶት እዮም። በዚ መምዘኒ ኸኣ ኣብ ሃገርና ኤርትራ፡ደረጃ ምዕባለ ሕርሻዊ ዋኒን ኣብ ሰለስቲኡ ንኡሳን ጽላታት ኣብእግሪ ተኽሊ እዩ ዘሎ ክብሃል ይከኣል።ኣብ ንኡስ ጽላት ምፍራይ ዝተፈላለዩ ሕርሻዊ ፍርያት ዝነጥፋመጠነ ንኡሳንን ማእከሎትን ትካላት፡ ገለ ኻብተን ተስፋ ዝህብገሰጋስ ዘርእያ ዘለዋ እየን። ኣብዚ ከም ኣብነት ንምጥቃስ፡
ምፍራይን ምምስራሕን ጸባን ውጽኢት ጸባን፣ ምፍራይ፡ ምቕራብን
ምምስራሕን ስጋ ማንቲለን ሓሰማን፣ መፍረ እንቋቝሖ፡ ልምዓትፍረታትን ኣሕምልትን፡ መፍረ መዓር፡ ልምዓት ዕምባባታት፡
ምፍራይን ምምስራሕን መግቢ እንስሳ፡ ምፍራይ ቃንጥሻ ወዘተ.።
ቅድሚ ገለ ዓመታት ኣብ ድኳናት ዝሽየጥ ዝነበረ ‘ርግኦ የመን’ተሪፉ፡ ኣብዚ እዋን ልዕሊ 18 ርግኦ ዘፍርያ ትካላት ከም ዘለዋ፡ናይ 2021 ጸብጻብ የመልክት። ኣብ ዝተፈላለዩ መግብታት ከምሃንዛ፡ ሕምባሻ፡ ጣይታን ካልእን ወሰኽ-ክብሪ (value addition)ብምግባር፡ መዓልታዊ ኣታዊታትን ናይ ስራሕ ዕድልን ዝፈጥሩዜጋጋት ቍጽሮም እናበርከተ ይመጽእ ኣሎ። ፒዛ ድዩ ካልእዓይነት መግቢ ኣብ ቤትካ ቴለፎን ብምድዋል ካብ ዝመረጽካዮትካል ኣዚዝካ፡ ኣብ ኣፈፌት ቤትካ ‘እንሆ’ ዝብሉ ኣካፋፈልቲ’ውንፈጠርቲ ስራሕን ገንዘብን ምዃኖም ኣይዝንጋዕን። እዚ ሕጂ ኣብሃገርና ቀሊል ዝመስል ዘሎ እወታዊ ተርእዮታት፡ ከም ድቂሕርሻዊ ዋኒን ክውሰድ ዝከኣል እዩ። ከመይሲ፡ ኩሎም’ዞምሎሚ ብደረጃ ዓለም ዓርሞሸሽ ኰይኖም ዘለዉ ሕርሻዊ ዋኒናትብተመሳሳሊ ኣገባብን ደረጃን ስለ ዝሓለፉ።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ናይ 2021 ዓ.ም ጸብጻብ ከም ዘመልክቶ፡ ኣብ ሃገርና ጸባንውጽኢት ጸባን ዝምስርሓ 19 መጠነ ንኡሳንን ማእከሎትን ትካላትከምኡ’ውን 3 መግቢ እንስሳ ዝምስርሓ ትካላት ኣለዋ።ኣብ ንኡስ ጽላት ሕርሻዊ እትዋት ዝርአ ዘሎ ተበግሶታት’ውንንዘሎ ዕቝር ዕድላት ዘመልክት ተበግሶ እዩ። ኣብዚ ንኡስጽላት ከም ኣብነት ክጥቀስ ዝከኣል፡ ምፍራይን ምምስራሕን
ባህርያዊ ድዅዕን ጸረ-ባልዕን፡ ምብዛሕ ዘርኢ ድንሽን ስርናይን፡
መጠነ-ንኡስ ሰንዓ ሕርሻዊ መሳርሒታትን ማሽናትን ናይ ሎሚድቂ፡ ሕርሻዊ ዋኒን ናይ ጽባሕ ዓበይቲ ሕርሻዊ ዋኒናት ክዀኑይኽእሉ እዮም።ኣብቲ ሳልሳይ ንኡስ ጽላት ማለት ሕርሻዊ እቶት/ ፍርያት እውንመጠነ ንኡስ ናይ ምምስራሕ ተበግሶታት ኣሎ። እዚ ሳልሳይ ንኡስጽላት፡ ዝያዳ ኣብ ምጕዕዓዝ፡ ምምስራሕ፡ ምክፍፋልን ምሻጥንሕርሻዊ ፍርያት ዘተኵር ዓውዲ እዩ። ኣብዚ ንኡስ ጽላት ከምኣብነት ንምጥቃስ፡ ኣብ ዞባ ጋሽ ባርካ ንኡሳን ዞባታት ኣቝርደት፡ድገን ሃይኮታን ዝፈረየ ባናና፡ ኣብ ጊንዳዕ፡ ሓመልማሎን
ዒላበርዕድን ዝፈረየ ዘይቱን፡ ኣብ ማይ-ዓይኒ፡ ዓላን ሓመልማሎን
ዝፈረየ ማንጉስን ኣራንሽን፡ ናብ ኣስመራ ኣብ ምጕዕዓዝ፡ ምኽዛን፡
ምብሳል ምክፍፋልን ምሻጥን ዝፍጸም ንጥፈታት ንሓድሕዱ
እተኣሳሰረን ንብዙሓት ኣካላት ምንጪ ኣታዊታቶም፡ መዓልታዊ
ንጥፈታቶምን ናይ ስራሕ ዕድል ዝፈጥረሎምን ምዃኑ ርዱእ’ዩ።ኣብ ምምስራሕ፡ ምጕዕዓዝን ምኽዛንን እተፈላለዩ ሕርሻዊ ፍርያትእውን፡ ከምቲ ኻልእ ገና ኣብ እግሪ ተኽሊ ዘሎ ሰፊሕ ስራሕንቍጠባዊ ምዕባለን ክድርኽ ዝኽእል ዕድል እዩ። ከም መበገሲ፡ሓጺር ዕድመ ዘሎዎምን ብቐሊሉ ዝበላሸዉን ሕርሻዊ ፍርያትከም፡- ኣሕምልትን ፍረታትን ብደረጃ ሃገር ዘሎና ናይ መዝሓሊዓቕሚ ክሳዕ 20 ሽሕ ቶን ከም ዝበጽሕ ይሕበር። ስለዚ፡ ኣብዚንኡስ ጽላት’ውን ዓቢ ዕድላት ወፍሪ ኣብ ሕርሻዊ ዋኒን ከምዘሎ የመልክት።ኣብ መደምደምታ፡ ብደረጃ ሃገር ብውሽጣዊ ዓቕሚ ንዝትግበሩዘለዉ ደረኽቲ ወፍርን ልምዓትን ዝዀኑ ሃገራዊ ፕሮጀክትታትኣብ ግምት ብምእታው፡ ደረጃ ሕርሻዊ ዋኒንን ወፍርን ኣብሃገርና፡ ኣብ ደረጃ መነባብሮ ሕብረተሰብን ሓፈሻዊ ሃገራዊልምዓት ሰላምን ሃገርን፡ ጽላታውን ሃገራውን ፖሊሲታት
ዝምርኰስ ዓቢ ናይ ወፍርን ስራሕን ዕድላት ናይ ምፍጣር፡ ቁጠባሃገር ናይ ምድራኽ ዕድልን ብድሆታትን ዘሎዎ ዓውዲ ከምምዃኑ መጠን፡ ብዙሓት ዕድላት ክኸስት ዝኽእል ተስፋ ዝህብተበግሶታት ዝረኣየሉ ዘሎ ኣካል ሕርሻዊ ልምዓት እውን እዩ።ምስግና ዑቕባስላሴሓላፊ ኣሃዱ ሕርሻዊ ዋኒንን ምውህሃድ ወፍርንሚኒስትሪ ሕርሻ***17ኣርካናት ሕርሻነፍስሄር ካሕሳይ ኣስመሮም
ኣብነታዊ ሽማግለ መንእሰይ ሓረስታይ
ተስፋኣለም ገብረስላሴ (ጫረ)ስራሕ ወፊሮም። ገዲም ሓረስታይን ዕድመ ዝጸገቡ ኣቦን እዮምኔሮም። ክሳዕ ተስዓን ሓደን ዓመት ዝበጽሑ ወፊሮም። መዓልታዊኣብ ግርሁ ይውዕሉ። ይዅዕቱ፡ ይዂስኩሱ፣ ከብቲ የፍርዩ፣ሓመድ ይዕቅቡ፣ ይግርቡን መሬት ሓምላይ ይቕይሩን ነበሩ።ጻማ ስርሖምን ኣፍልጦ ሞያኦምን ዝገልጽ ከኣ ሚኒስትሪ ሕርሻ‘ሽልማት ምሉእ ህይወት’ ሸሊምዎም።

ኣካልን መንፈስን እንተ ተዓሪቖም፡ ሓቢሮም ይብገሱ፣ ሰሚሮምይጓዓዙ፣ ናብቲ ዝድለን ዝተሓለነን ምዕራፍ ይበጽሑ። ክሓስቡን
ክሰርሑን ኣይጽገሙን፣ “ክሰርሕ እኽእል እየ” ዝብል እወታዊስምዒት ድማ የማዕብሉ። ግዳማዊ ኣካሎም እናደኸመ ውሽጣዊመፈሶም ይሕይል። ብኣንጻሩ እቶም “ይኣኽለኒ ደኺመ’የ”ዝብሉ ሰባት ከኣ፡ ብግስ ከይበሉ ይቑጸዩ፡ ምዕራፍ ከይረገጹ ተስፋቈሪጾም የቋርጹ።
ኣእምሮ ወዲ ሰብ ኵሉ ስምዒታት’ዩ ዝኽዝን። ውልቀ-ሰብ፡በቲ ዝመረጾ ወይ ዘማዕበሎ ስምዒት፡ መልክዕ ህይወት ይሕዝ።ትግሃትን ትህኪትን’ውን ካብተን ቀንዲ ምስ ስራሕን ኣፍራይነትን
ተዛሚደን ኣብ ኣእምሮ ሰብ ዝተዳለዋ ውልቃዊ ሕርያታት እየን።ብምርጫ ኸኣ ነቲ ናይ ሰብ ቁመና የትሕዛ። ትግሃት፡ ስራሕንጻዕርን ዝመርጹ ሰባት፡ ክሳዕ ናይ መወዳእታ ዕምሪ ህይወቶምኣብ መገዲ ስራሕ ይጓዓዙ፣ ኣካሎምን መንፈሶምን ዝዓግበሉዕምሪ ይውንኑ። ብዙሓት ኣብነታውያን ሓረስቶት፡ በዚ ኩርናዕ’ዚይጥመቱ። ሓደ ኻብዚኣቶም በዓል ዕድመ ጸጋ ሓረስታይ ካሕሳይኣስመሮም እዮም።ሓረስታይ ካሕሳይ ኣስመሮም፡ ሽማግለ መንእሰይ እዮምነይሮም ክብሃል ይከኣል። ከየባተኹ ምሉእ ዕምሮም ኣብ ስራሕኣሕሊፎሞ። ጸሓይ ህይወት ከይትዓርቦም ኣንጻር ሽምግልናን
እርጋን ተቓሊሶም። ደኺመን ይኣኽለንን ከይበሉ ናብ ሜዳ
18ነፍስሄር ሓረስታይ ካሕሳይ ኣስመሮም ባይረ፡ ካብ ኣስመራ ንሰሜንሓሙሽተ ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ዓዲ ንፋስ፡ ብ1927ተወሊዶም። ስድራኦም ሰብ ጸጋ፡ ወነንቲ ከብትን ጤለ-በጊዕንነበሩ። ካብ ሓረስቶት ስድራቤት ብዝተቐበሉዎ ትውፊት፡ ዓድንባሕርን እናበሉ ህይወቶም ክመርሑ ግድን ነይሩ። ኣብ ዓመትክልተ ክረምትን ክልተ ቀውዕን እናሓረሱ በቲ ሓደ፡ መግሃጫዓድን ባሕርን ከብቲ እና’ውፈሩ ኸኣ በቲ ኻልእ፡ ዓቕሚ ኣዳምበጺሖም። ፍቕሪ ሕርሻን ህይወት ሓረስታይን ከኣ መመሊሱጠዓሞም። ካብ ተራ ማሕረስ ዝናብ ክረምቲ ኸኣ ናብ ዘመናዊሕርሻ፡ ሃብቲ እንስሳን ስነ-ጀርዲንን ኣቋመቱ።ድሕሪ ምብቃዕ ካልኣይ ኲናት ዓለም፡ ኣብቲ እንግሊዝ ንጥልያንስዒሩ ንኤርትራ ከመሓድረሉ ዝጀመረ ዓመታት፡ ኣብ ልምዓትሕርሻ ዝነበሮም ኣመለኻኽታ መሊሱ ሰፍሐ። መሬት ሕርሻብዋንነት ሓዙ። ቅዱስ ቅንኢ ዝፈጥረሎም ኣጋጣሚ’ውንኣጓነፎም። ዲታ ዲርቪቲ ዝብሃል ግሪኻዊ፡ ስግር ሓዝሓዝ ኣብእግሪ ዓዲ ንፋስን ልዕሊ ሚእቲ ሽሕ ኣግራብ ቀላሚጦስ ተኺሉነበረ። እቲ ሓረስታይ፡ ነቲ ኸባቢ ህልም ዝበለ ሕሉምን ዘይድፈርጣሻን ቐዪሩዎ። ነዚ ሓምላይ ትርኢት ዝተዓዘቡ ሓረስታይ ኣቦ፡ቅዱስ ቅንኢ ሓደሮም። ንሶም’ውን ከባቢኦም ሓምላይ ክቕይሩተበገሱ። ዲታ ዲርቪቲ ናብ ክግርቡሉ ዝኽእሉ ግን ከኣ ዘይምቹእቦታ ኣጸግዖም። ለይትን መዓልትን ከውሒ እናፈንቀሉ፡ መሬትእናደልደሉ፡ ለጥላጥ ጎልጐል ደኰኑ። ኣብቲ ቦታ’ውን መፍረእንስሳ መስረቱ። ክሳዕ’ቲ ወተሃደራዊ ስርዓት ስልጣን ሒዙ ናብመሬት ኤርትራ ሰብን እንስሳን ከጥፍኣሉ ዝጅምር ጥራይ ሰላሳንክልተን ጎባይ ኣብጽሑወን። እንተዀነ፡ ወተሃደራዊ ስርዓት ደርግ፡ነተን ዝሕለባ ከብቲ ሓሪዱ፡ ነቲ ጫካ ተቐዪሩ ዝነበረ ኣግራብ ቈሪጹኣባደሞ። በቲ ግፍዒ ግና ኣይሰንበዱን። ህልኽን ኒሕን ሒዝዎም| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ከኣ ቦታ ቐየሩ። ኣብ ድርፎ ዳግማይ ሕርሻዊ ንጥፈታት ኣበገሱ።ካብቲ ዝረኽብዎ ዝነበሩ ምህርቲ ህይወቶም ኣመሓየሹ። ናይጽዕነት መኪና ትግሬቶን ናይ ገዛ መዛወሪት መኪና መርሰድስን
ኣጥረዩ። እንተዀነ፡ ኣሰር እግሮም ዝሰዓበ መግዛእታዊ ኣደራዕንድሕሪት ክምለሱ ኣገዲድዎም ነይሩ። እንተዀነ ድሕሪ ናጽነትዓጸፋ ክሰርሑ ተበገሱ።ኣብ ቀዳሞት ዓመታት ናጽነት፡ ወዲ 64 ዓመት ዝነበሩ ሓረስታይ
ካሕሳይ ኣስመሮም፡ ነቲ ብኹለተናኡ ዓንዩ ዝነበረ ናይ ሕርሻቦታኦም ተመለስዎ። ዓቢ ወፍሪ ብምግባር ናብ ዳግመ ሕውየትኣብጽሑዎ። ምውሓስ ምንጪ ማይ ካብ ቀዳሞትን ቀንዲረቛሒታትን ስራሕ ሕርሻዊ ልምዓት እዩ። ብሓያል ጻዕርንዘይሕለል ስራሕን ብውልቆም ሓንቲ ራህያ ሃነጹ። ስፍሓት ናይታራህያ ስሳ ሜትሮ ብሸውዓተ ሜትሮ እዩ። ብእምንን ሓመድንከኣ’ያ ተሰሪሓ። ንምህናጽ ናይታ ራህያ ካብ ክራይ ዶዘር ክሳብጉልበት ናይ ሰብ፡ ገዚፍ ወጻኢታት ኣፍሲሶም። ብኡ ንብኡውጽኢት ረኣዩላ። ብሞተር እትሰርሕ ዒላኦም መልአት። ናይማይ ሕቶኦም መለሱ። ድሕር’ዚ ኸኣ ናብ ሰፊሕ ሕርሻዊልምዓት ሰጐሙ። ንናይ ጸባ ከብትን ምርባሕ ደርሁን ከኣ ዕዙዝቦታ ሃብዎ።እቲ ሰፊሕ መሬት ሕርሻ ሓረስታይ ካሕሳይ ኣስመሮም፡ ብዘይካ’ቲብዝናብን ብመስኖን ዝለምዕ ኣእካልን ኣሕምልትን፡ ነቲ ኣብ ግዜንእስነቶም ተመስጦ ዘሕደረሎም ምግራብ ተተሓሓዝዎ። ብዘይካ’ዚናይ ፍሩታ ገረብ’ውን ካብ ዓመት ናብ ዓመት ኣስፍሑዎ። ሓደሽሕ ገረብ ዘይቱንን ሚእቲ ገረብ ሜለን ኣልምዑ።መፍረ ደርሁ፡ ጥንቃቐ ዝሓትት ሕርሻዊ ልምዓት እዩ። ቀረብመግቢ፡ ጽሬትን ንጽህናን ማሕድሮ፡ ክትትልን ኣገልግሎት ጥዕናንከኣ ንውጽኢት ይውስኖ። ሓረስታይ ካሕሳይ ኣስመሮም’ውንበዚ ኣጠማምታ እዝን ኣገባብ ኣሰራርሓን ውጽኢታዊ ስራሕኣሰላሲሎም። ብኸባቢኦም ፍሉጥ ኣፍራዪ ደርሁን እንቋቚሖንክዀኑ ግዜ ኣይወሰዱን። ንሕጽረታት ዝተወሃሃደ መግቢ ደርሁንምፍታሕ፡ ሞያዊ ምኽሪ ሓቲቶምን ነቲ ሽግር ንምፍታሕ ሓያልጻዕሪ ኣካዪዶምን እዮም። ብኣብነት ዝጥቀስ ለውጢ ኸኣ ርእዮም።ኣብ ጀርዲኖም ዝተኸሉዎ ኣልፋ-ኣልፋ፡ ምሩጽ መግብን ኣብምህርቲ እንቋቚሖ ውጽኢታዊ ምዃኑን ኣረጋጊጾም።“ሰብ ክፈልጥ ክመሃር ኣሎዎ። ትምህርቲ ኣብ ግብሪ እዩዝምዕብል። ክፈልጥ ኣሎኒ ኢሉ ህርድግ ዝብል ሰብ፡ ንገዛእ ርእሱፈሊጡ ንኻልኦት’ውን ክምህር ይኽእል እዩ” ዝብል ርድኢትዝነበሮም ሓረስታይ ካሕሳይ፡ ንሶም’ውን ኣብ ድርፎ እናሰርሑካብ ኢጣልያውያን ኣውፈርቲ ዘመናዊ ሕርሻ ሃብታም ተመኵሮክድልቡ ሓያል ጻዕሪ ከም ዘካይዱ ይምስክሩ። ኩሎም ሓረስቶት
ብፍላይ ከኣ መንእሰያት፡ ብንቕሓትን ብፍልጠትን ምእንቲ ነቲወፍሪ ናብ ዝለዓለ ደረጃ ከብጽሕዎ፡ ንሞያውያንን ሰብ ተመክሮን
ክሓቱን ክፈልጡን ከም ዝግባእ ይመኽሩ ነበሩ። ንሶም’ውን፡ብቐጻሊ ንሰብ ሞያ ሕርሻ ይውከሱን ሓገዝ ኣብ ዘድልዮምይሓቱ ከም ዝነበሩን ይጠቕሱ። ኣብ ስርሖም ውጽኢታዊ ግደዝነበራ ሎምባርዲኒ ዝተባህለት ሞተር ብምኽሪ ሰብ ሞያ ከምዝገዝእዋን ዓቢ ኣበርክቶ ከም ዝገበረትሎምን ከኣ ይምስክሩ።“ኣብ እርጋኑ ወረቐት ምስክር ኣብነታዊ ሓረስታይ ዝወስድኣይርኣኹን። ኣነ ግን ወሲደ። እሕጐስ ከኣ። ካልኦት’ውንከምዚ ናተይ ክዀኑ ከም ዝኽእሉ ተስፋ ዝህብ እዩ” ይብሉ ነቲብምኽንያት መዓልቲ ሓምላይ ወፍሪ፡ ኣብ ምግራብ ብዘካየድዎሓያል ስራሕ ዝተዋህቦም ወረቐት ምስክር እንክገልጹ።
“ህዝብና ጻዕራም እዩ። መንግስትና ዲጋታትን ራህያታትን
ይሃንጽ ኣሎ። ተሪፉ ዘሎ ነፍሲ-ወከፍ ሓረስታይ ኣብ ትሕቲዲጋ ከልምዕን ህጡር ምህርቲ ክሓፍስን ምስራሕ ጥራይ እዩ።ንሕና ኤርትራውያን፡ ንገዛእ ርእስና ኴንና፡ ፍርያትና ኣሰሲንናንደገ ክንሰድድ ንኽእል ኢና።” ዝብል ድሙቕ ተስፋን ጽኑዕእምነትን’ውን ነበሮም።ኣቶ ካሕሳይ ኣስመሮም ሓደ ኻብቶም ብኣብነት ዝጥቀሱሓረስታይ እዮም ኔሮም። ዝሰርሕዎ ዝነበሩ ስራሕ፡ ብፍላይ ምስዕድመኦም ኣዛሚድካ ምስ ዝርአ ኣዝዩ ዘገርም እዩ ኔሩ። ዳርጋኣብ ዝበዝሐ ጨናፍር ሕርሻዊ ልምዓት ማለት፡ ኣብ ዘራእቲኣእካል፡ ኣሕምልቲ፡ ፍረታት፡ ሃብቲ እንስሳ፡ ደርሁን ስነ-ምግራብን
ዝነጠፉን ዘድምዑን ኣቦ እዮም ኔሮም። ከምኡ ክንዲ ዝዀነኸኣ ሚኒስትሪ ሕርሻ ሓደ ዓመት ቅድሚ ካብዛ ዓለም ብሞትምፍላዮም፡ ኣብ 2020 ናይ ምሉእ ህይወት ኣብነታዊ ሓረስታይኢሉ ሸሊምዎም።

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

19

ነፍስሄር ሙስጦፋ መሓመድ ሳልሕ‘ሓይሊ ሓረስታይ - ትዕግስትን ጻዕርን’ተስፋኣለም ገብረስላሴ (ጫረ)“ክኸውን ኣይክእልን እዩ ኣብ ዝብሃል ቦታ፡ ኰይኑስ እዚ ፍረ’ኳተረኺብዎ” ዝብል ግብረ-መልሲ ዝህቡ ጻዕራማት ሓረስቶት ውሑዳትኣይኰኑን። ኣብ ሰሜን-ደቡብ፡ ኣብ ምብራቕ-ምዕራብ ኤርትራ፡ እቲመልሲ ካብ ብዙሓት ሓረስቶት ይስማዕ። ሓደ ኻብኦም፡ ሓረስታይ
ሙስጦፋ መሓመድ ሳልሕ እዮም። ነፍስሄር ሓረስታይ ሙስጦፋ፡ክሳዕ ሕልፈት ትንፋሶም እዮም ሰሪሖም። ምሉእ ዕድሚኦም፡ኣብ ልምዓት ኣሕምልትን ፍረታትን ኣሕሊፎምዎ። ሰማንያታት
ጸንቂቖም ተስዓታት ምስ ረገጹ’ውን፡ ካብቲ ግርሁ ኣይተፈልዩን።
ኣንጊሆም ስርሖም ይዓሙ። ኣብ ናይ ሕርሻ ቦታኦም ዝካየድንጥፈታት ብምሉእ ኣተኵሮ ይከታተሉ ነበሩ። ልዑል ምሕደራግዜ ኸኣ ነበሮም። ሓንቲ መዓልቲ’ውን ትኹን፡ ብኸንቱ ክትሓልፍ
ይደልዩ ኣይነበሩን፣ ክሳዕ ሓወልቲ ናይ ስራሕ ተመኵሮ ገዲፎምካብዛ ዓለም ብሞት ዝፍለዩ።ኣብ ‘ቃርዑበል’፡ ብልሙድ ኣዘራርባ ‘ዓዲ ተላሉ’ ኣብ ዝተባህለ
ዓዲ ብ1932 ተወሊዶም፣ ኣብ ከባቢ ኣቝርደት ከኣ ዓብዮም።
ንልዕሊ ስሳን ሸውዓተን ዓመታት ኣብ ልምዓት ጀራዲን ተዋፊሮም።
ኣበጋግሳኦም ካብ ባይታ እዩ። ነቲ ኣብ ከባቢኦም ዝርእዪዎ ዝነበሩጀራዲን ተዓዚቦም፡ ቅዱስ ቅንኢ ሓዲሩዎም፣ ንእሽቶ መሬትረኺቦም፣ ብቴኖን ሳንኬሎን ማይ እናጓረቱ ድማ ኣታኽልቶም
እና’ስተዩ ስራሕ ሕርሻ ጀመሩ። ብንኡስን ምጡንን ዓቕሚ፡ ባምያ፡ኮመደረ፡ ሽጉርቲን ካልኦት ኣሕምልትን ኣፍረዩ። ካብ ኢድ ናብኣፍ ዝዓይነቱ መነባብሮኦም ንምቕያር፡ ዓጸፋ ክሰርሑ ሓለኑ። ድሕሪዘካየዱዎ ዘይሕለል ጻዕሪ ድማ ናይ ብርሃን ኣንፈት ረኣዩ። ስርዓተመስኖ ከማዕብል ዝኽእል ሜላን ኣገባብ ሕርሻን ኣተኣታተዉ። ቀስብቐስ ማይ ናብ ዝጭንጕዓ ሞተረታት ተሰጋገሩ።ህላወ ማይ ኣብ ልምዓት ኣሕምልትን ፍረታትን ወሳኒ ግደ ኣሎዎ።ናይ ሕርሻ ቦታኦም ኣብ ገማግም ሩባ ጋሽ ዝተደኰነ ስለ ዝነበረ፡ናይ ምንጪ ማይ ሽግር ኣይነበሮን። ናይ ኣጠቓቕማን ስርዓተመስኖን ብድሆ ግና ሓላኺ ነይሩ። ንእኡ ፈቲሖም ናብ ዝለዓለመሳላል ጠመቱ። ዓይነት ኣትክልትን ፍረታትን ናብ ምምራጽ’ውንሰጐሙ። እቲ ከባቢ ቆላ እዩ። ባናና፡ ብብዝሒ ማይ ይጠልብእዩ። ዝርጋሐ ማይ ብግቡእ ምጽፋፍ ኣገዳሲ እዩ። ካብ ነዊሕ ናይሕርሻ ተመኵሮኦም፡ ማይን ኣገዳስነቱን ብግቡእ ክተሓዝ ከም ዘሎዎተገንዘቡ። ብኽነት ማይ ንምንካይ’ውን ብልሒ መሃዙ።ኣብቲ ናይ ሕርሻ ቦታ፡ ማይ መታን ከይባኽን ብቸሚንቶ ዝተሰርሐ
መትረብ ናይ ሓጺንን ጎማን ትቦታትን ክጥቀሙ ወሰኑ። ነቲወጻኢታት ከኣ ከም ግቡእን ቅቡልን ወፍሪ ተቐበልዎ። እታ ካብመሬት ዝረኸብዋ ማይ፡ ልክዕ ኣብ ቦታኣ፡ ‘ነታ ክትሰትያ ዝሓሰበት
ተኽሊዶ ትበጽሕ ኣላ?’ ዝብል ሕቶ፡ እወታዊ መልሲ ረኸቡሉ።
ብዝግባእ’ውን ኣረጋገጹ። ምእኩት ፍረ ድማ ረኸቡ፣ መሬትኣስፍሕዎ። ልዕሊ ዓሰርተ ኽልተን ፈረቓን ሄክታር መሬት ሕርሻኣብጽሕዎ። ባናናን ኣራንሽን ኣልምዕሉ። ብውሱን ዓቐን’ውን ለሚንንዘይቱንን ተኸልሉ። ካብ ዓይነታት ኣሕምልቲ’ውን ኣይተረፉን፣
ባምያ፡ ሽጉርትን ኮመደረን ወሰዅሉ። ነቲ ዓቢ ስፍሓት ዘሎዎናይ ሕርሻ ቦታ ንምልማዕ፡ ሸሞንተ ዒላታትን ኰዓቱ፣ ሸውዓተማይ ዝጭንጕዓ ሞተረታት’ውን ሰቐሉ፣ ናብ ግራውቲ ንምብጻሕ
ዝጥቀሙሉ ሜላ’ውን ኣማዕበሉ። መትረብ ማይ ኣብ ትሕቲ መሬትቀቢሮም ናብ ውሽጢ ግራውቲ ዘርግሕዎ። ርሕቀት ናይቲ ቦታነዊሕ እዩ፡፡ ሞተረታት ናይ ምጭንጓዕ ሓይለን ከይህሰ’ውን ካልእብልሓት መሃዙ። ዝተፈላለየ ደገፍትን ኣከፋፈልትን ባስካታት ሃነጹ።እዚ፡ ብሓይሊ ስሕበት ዝካየድ መስኖ ክኽተሉ ሓገዞም። ነቲ ፍርቂኪሎ ሜተር ዝርሕቀቱ ተኽሊ ዘድሊ ማይ ከብጽሕሉ ኣይተሸገሩን።
ውሕሉልን ቆጣብን ሜላ ብምኽታል፡ ኣዝዩ ውጽኢታዊ ስራሕዓመሙ። ከባቢኦም ልሙዕን ሃመልማልን ቀየሩዎ።
ሓረስታይ ሙስጦፋ፡ ቀውዒ ሓሊፋ ቀውዒ ክተርክብ ብስራሕፍልጠትን ክእለቶምን ኣማዕበሉ፣ ተመኵሮ ደለቡ። ካብ ዓመት

20| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ናብ ዓመት እቶቶምን ኣገባብ ማሕረሶምን ክብ ኣበሉ። ‘ኣትክልቲ
ይዛረቡን ይሰምዑን እዮም። እንተ ሰሚዕካዮም ይዛረቡ፡ እንተፈቲኻዮም ድማ የፍቅሩኻ እዮም’ ዝብል እምነት ኣሕደሩ፣ ብግብሪኣረጋገጹ። ህጻናት፡ ኣትክልትን ስራሕን፡ ናብዮትን ጥቡቕ ክትትልን
ዝጠልቡ ምዃኖም ይኣምኑ።
ሓረስታይ ሙስጦፋ፡ ካብ ሕማማትን ባልዓትን ንምክልኻል’ውንእተፈላለየ ሜላታት የዘውትሩ ነበሩ። ኣብ ውሽጢ ተኽሊ ዝሰፈሩባልዓት ንምጥፋእ ድንቂ ሜላ ተኸተሉ። ‘ምክትታል’ ከም ቀዳማይሜላ ምክልኻል ኣዘውተሩዎ። ነቲ ቘጽሊ በብሓደ እናዞሩ ብምርኣይ
ንላዕሊ ገጹ ብምግምጣል እቶም ኣብ ትሕቲኡ ተዓቚቦም ዝጸንሑባልዓት የለልዩዎም። ንዕኡ ዝመጣጠን ስጕምትታት ይወስዱ።
ብብዝሒ ጸረ-ባልዕ ኣብ ዘይርከበሉ ዝነበረ እዋን፡ ናይ ገዛእ ርእሶምሜላ ምክልኻል ባልዓት ክኽተሉ መረጹ። ንሓሙኽሽቲ ብመንጸጊማይ ይነጽጉሉ። ኣብ መንጎ-መንጎ እቲ ተኽሊ ድዅዒ ወይ ዒግታትኪ ክፈጥር ዝኽእል ኩነታት ይፈጥሩ። ብኸምዚ ድማ ባልዓት ካብግራቶም ይጠፍኡ ነበሩ።“ንሱ ባዕሉ እቲ ተኽሊ ‘እክእ’ እንተ ኢልካዮ፡ መዓልታዊ እዩዝምህረካ። ኣነ ኣብዚ ቦታ ሕርሻ፡ በዓል ይኹን ዒድ ከይበልኩኵሉ ግዜ ኣለኹ። ንግሆ ካብ ሰዓት ሽዱሽተ ኣትሒዘ ካብዚ ቦታኣይፍለይን እየ። ሳላ ዝሰራሕኩ ህይወተይ ተቐዪሩ። ቀደም ራኩባወይ ኣጉዶ ነይሩ። ሎሚ ግን ምቹእ ገዛውቲ ተቐይሩ ኣሎ። እዚዓወታት እዚ ጽን ኢለ ነዚ ኣትክልቲ ስለ ዝሰማዕኩዎ እየ ክረኽቦክኢለ ዘለኹ። ኣትክልቲ፡ ንሕና ኢና ዘይንሰምዖም እምበር፡ ንሳቶምይዛረቡ እዮም። ንሰብ ጥዑም ዘረባን ግብርን የሐጕሶ። ንተኽሊድማ ክትከናኸኖን ክትኵስኵሶን ከለኻ ይሕጐስ’ሞ፡ ብዙሕ ፍረይህበካ።” ዝብል ዘረባኦም ንብዙሓት ሓረስቶት እወታዊ ጽልዋፈጢሩ።ንሓረስታይ ሙስጦፋ፡ ዝዓበየ ብድሆ ካብ ቦታ ሕርሻ ምርሓቕ ነበረ።ሓደ እዋን ናይ ጥዕና ጸገም ኣጓኒፉዎም፡ ንኽልተ ዓመታት ካብቲዝፈትዉዎ ናይ ሕርሻ ቦታኦም ተፈልዮም። ሕክምናዊ ክትትልእናገበሩ፡ ኣብ ዓራት ደቂሶም ኣይቀሰኑን። ብቴለፎን ግራውቶምካብ ምምሕዳር ኣይበዀሩን። ከም ኣሰር ኣጻብዕቶም ዝፈልጥዎ
ጀርዲኖም፡ ኣብ ዝኸዱ ከይዶም፡ ኩነታት ኣትክልቶምን ልሙድመዓልታዊ ስራሖምን ካብ ምክትታል ዝዕንቅጾም ኣይነበረን። ከምልቦም ክጐዩ ኣብ ዘይከኣልሉ እዋን’ውን፡ “እዛ ቦታ እንታይ ኰይና?
ከመይ እንተገበርናያ ይሓይሽ? ስለምንታይ እዛ ተኽሊ ሓሪራ ወይኣይጠዓማን?” እናበሉ ንመሳርሕቶም ይውከሱ።ኣብ ደረት ሩባ ዝድኰን ቦታ ሕርሻ ዕድላትን ብድሆታትን ዝሓዘእዩ። ኣብ ገማግም ሩባ ጋሽ ዝተመስረተ ጀርዲኖም’ውን፡ ብሰሪሓያል ውሕጅ ፍግረ መሬት ኣየናሕሰየሎምን። ንዘጓንፎም ሽግርመፍትሒ እምበር፡ ይቝዝምሉ ኣይነበሩን። ባህርያዊ ጋብዮን ከኣሰሪሖም። ነቲ ናብ ጀርዲን ዝኣቱ ሑጻ ኣኪቦም፡ ናብ መሸማዕመሊኦም ከም መከላኸሊ ፍግረ መሬት ተጠቕምሉ።
ጉልቡትን ልዕሊ ንቡር ክብደትን ዝውንኑ ዝነበሩ ሓረስታይ ሙስጦፋ፡ካብ ገዛኦም ናብ ቦታ ሕርሻ ብምርኲስ ተደጊፎም ነዊሕ ዓመታትተመላሊሶም። ብዝረኸብዎ ምህርቲ፡ ንመጐዓዓዚ ኣሕምልትን
ፍረታትን እተገልግሎም፡ ዘመናዊት ፒክ-ኣፕ ይመላለሱ። ኣብውሽጢ ግራውቶም ግን ብኽልተ ምርኵስ ይንቀሳቐሱ።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ኣብ ህይወት ብሓፈሻ፡ ኣብ ልምዓት ሕርሻ ኸኣ ብፍላይ፡ ስኒትምስጢር ዓወት እዩ። ኣብ ከባቢኦም ምስ ዝነብሩ ዓድታትን
ጐረባብቶም ናይ ሕርሻ ቦታታትን ድማ ብፍቕርን ምትሕግጋዝን
ይፍለጡ። ኣብ ከባቢኦም ናይ ዝርከባ ዓድታት ኣደታት፡ ብስእነትማይ ንኸይሽገራ፡ መዓልታዊ ካብ ምንጪ ማዮም ብሞተረ ማይብምጭንጓዕ፡ ናብ ባስካታት ይመልኡዎ’ሞ፡ ንጥሪቶምን ንኻልእመዓላን ከይተጸገሙ ናይ ማይ ኣገልግሎት ይህቡ ነበሩ። ብዘይካ’ዚንዝሓርሱ የተባብዑ። ብናቶም ምኽርን ድርኺትን ንነዊሕ እዋንዘይተሓርሰ ግራውቲ፡ ፈልሲ ብምሃብ፡ ንብዙሓት ከም ዝሓገዙ’ውንይፍለጡ።ሓደ ኻብቲ ዝኽተሉዎ ሜላ ምሕደራ ሕርሻ፡ ምቅይያር ኣዝርእቲእዩ። እቲ ጥበብ ኣብ ወቕታውያን ኣዝርእቲ ጥራይ ኣይኰነን
ዝኽተልዎ። ብመስኖ ኣብ ዝንቀሳቐስ ናይ ሕርሻ ቦታታት’ውንከም ውጽኢታዊ ሜላ ኣዘውቲሮሞ። ግቡእ ምቅይያር ዘራእቲብምጥቃም መሬቶም ብምስባሕ ምህርቲ የኻዕብቱ።መሬት ሕርሻኦም ሑጻ፡ ጸጸርን ጨውን እዩ። እንተዀነ ብተመኵሮነዚ ዓይነት ሓመድ ንምቕያሩ ይበላሓቱ። ጎቦ ዝነበረ ጎልጐል፡ ዱርዝነበረ ምቚጥቋጥ፡ ሑጻ ዝነበረ መሬት ካልእ ዓይነት ሜላታትእናተጠቕሙ፡ ንፍርያምነት መሬቶም ሃብታም ቀዪሮሞ።
“ሓረስታይ ጻዕርን ትዕግስትን እንተዘይ ኣዘውቲሩ ክረብሕኣይክእልን እዩ። ንነብሱ ከዕግባ ኣሎዎ። ‘ክረክብ እየ’ ክብል ኣሎዎ።ሎሚ ኣብያትኒ ኢሉ ክገደፋ የብሉን። ግራት ጽባሕ ክኸውንምእንቲ ክሰርሕ ኣሎዎ።” ዝብል ቃሎም’ውን ተረሳዒ ኣይኰነን።ኣብ ምዕቃብ ሓመድን ማይን፡ ምምካት ፍግረ መሬት ዘመስከሩዎ
ውጽኢት ብቐሊል ዝልካዕ ኣይነበረን። ናይ ከትርታትን ዛላታትን
ዕዮታት፡ ነቲ ከባቢ ናብ ንቡር ንንምላስ ብዙሕ ኣይተጸገሙን።
ጀርዲኖም ካብ ናይ ካልኦት ናይ ሕርሻ ቦታታት ፍልይ ዘብሎ፡ልዑል ተገዳስነት ስራሕ ምንባሩ፡ ንዅነታት ስራሖም ብቐረባዝከታተሉ ኣባላት ሚኒስትሪ ሕርሻ ብሓፈሻ፡ ክኢላታት ኣሕምልትን
ፍረታትን ድማ ብፍላይ ይምስክሩ።
ብኣብነታዊ ሓረስታይ ዝግለጹን ብተደጋጋሚ ዝተሸለሙን ሓረስታይ
ሙስጦፋ፡ ሚኒስትሪ ሕርሻ ‘ናይ ምሉእ ህይወት ዕዉት ሓረስታይ’ኢሉ ሸሊምዎም።
***21

ወ/ሮ ዮርዳኖስ ሃብታይ‘ጓል ከተማ’ ኣብ በረኻታት ሆሚብተስፋኣለም ገብረስላሴ (ጫረ)ኣብ ከተማ ተወሊዳ ዝዓበየት ኣይትመስልን። ንስራሕ’ምበርንምግያጽ ዝኸውን ግዜ የብላን፣ ምስ ግዜ ትጓየ፣ ብጒያ ትሰርሕ።ካብ ንግሆ ክሳዕ ምሸት ካብ ቦታ ስራሕ ኣይትርሕቕን። ንዝሓሸን
ዝበለጸን ምዕባለ ተማዕዱ። ኣብ ቦታ ስራሕ ላዕልን ታሕትንትብል። ስራሕ ትመርሕ፡ ናውቲ ማእቶት ሒዛ’ውን ትዅዕት፡
ትኲስኲስ፡ ትጽሂ፡ ማይ ተስቲ፡ ፍረ ትቕንጥብን ናብ ዕዳጋትልእኽን። ብስሩዕ ሰዓት ዕለታዊ ንጥፈታት ተሰላስል።ብደቂ ተባዕትዮ ጥራይ ንዝተዓብለለ ዕዮ ሕርሻ፡ ደቂ ኣንስትዮ
ክዋስኣሉን ዓጸፋ ክረብሓሉን ከም ዝኽእላ ብግብሪ ኣረጋጊጻ። ንሳእተመሓድሮን እትቕልሶን ልምዓት ሕርሻ ብኣብነት እዩ ዝርቋሕ።ኣብቲ ሰፊሕ ጎልጎል በበይኑ ዓይነት ልምዓታዊ ንጥፈታት
ተሰላስል፣ ዓባይ ትራክተር ትመርሕ። ሰጣሕ ጐልጐል ትጥሕስስ፡ትልሚ ኣውጺአ ትሓርስ፡ ትግልብጥ፡ ተደላድልን ትምድምድን።ካብ ፈልሲ ናብ ፍረ ዝበጽሕ ኣሕምልትን ኣእካልን ትከታተል።
ብግቡእ ምሕደራ ማይ ግራታ ተስትይ። ባልዕን ጻህያይን
ትከላኸል። ኮታ ምእኩት ምህርቲ ክትሓፍስ ኵሉ’ቲ ዝግባእመስርሓት ትፍጽም። ጻማኣ’ውን ትረክብ። ክንዲ ኣቦን ኣደን፡ናይ ገዛን መሮርን እናዓመመት፡ ደቃ ተዕቢ፡ ህይወት ትመርሕ።
ብዓቢኡ ኸኣ ዕዉት ዕዮ ሕርሻ ተካይድ ኣላ - ወ/ሮ ዮርዳኖስሃብታይ።ወ/ሮ ዮርዳኖስ ሃብታይ፡ ኣብ መወዳእታ 1979 ኣብ ኣስመራማይተመናይ ተወሊዳ፣ ኣብኡ ዓብያ። ካብ መባእታ ክሳዕ ናይካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ኸኣ ኣብ ቤት ትምህርቲ ማይ ተመናይ፡ቤት ትምህርቲ ናጽነትን ኣስመራ ሓፈሻውን ተማሂራ። 1997ኣብ ኣፍለ ዕድመአ እያ ናብ መርዓን ደርዓን ተጸምቢራ። ብዓልቤታ፡ ሙሴ ኢሳያስ ሓደ ኻብቶም ኣብ ገድሊ ንሓርነት እጃሞምኣበርኪቶም ንፋስ ናጽነት ከስተማቕሩ ዕድል ዝረኸቡ ተጋደልቲእዩ። ብመሰረት መንግስቲ ዘውጽኦ ናይ ምጥያስ መደብ፡ተጋዳላይ ሙሴ ካብ ክፍለ ሰራዊት 96 ምስ ተፋነወ፡ ናብቲኣቐዲሙ ምስ ኣሃዱኡ ዀይኑ ዝረኣዮ ከባቢ ሩባ ሳዋ ብምኻድናይ ሕርሻ ቦታ ክወሃቦ ሓተተ። ሓደ ካብ ፈለምቲ ወይ ዳህሰስቲሕርሻ ሩባ ሳዋ ዀይኑ ድማ ናብ ሕርሻዊ ልምዓት ተጸምቢሩ።ኣብ ውሑድ ዓመታት ጽቡቕ ገስጋሰ ኣርኣየ። ዮርዳኖስ፡ ንብዓልቤታ ክትበጽሕ እያ ፈለማ ምስቲ ቦታ ዝተላለየት። ካብ ኣስመራኣስታት ሰለስተ ሚእቲ ኪሎ ሜተር እናተጓዕዘት፡ ነቲ ቦታ ሕርሻፈለጠቶ። ሓደ ዓመትን ሓደ ውላድን ምቁር ናይ ሓዳር ህይወትኣሕለፈት። ነቲ ዕድልን ጕዕዞ ሓዳርን ዝዀልፍ ኣጋጣሚ ግናተፈጥረ - ወራር ወያነ 1998።
22

ብዓል ቤት ዮርዳኖስ ሃብታይ፡ ከም ኵሎም፡ እቶም ኣብ ሲቪላዊህይወት ዝጸንሑ ተጋደልትን ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎትን፡
ንምፍሻል ወራር ወያነ ናብ መሳርዕ ሓይልታት ምክልኻል ከተተ።መራሕ ጋንታ ዀይኑ ኸኣ ኣዋግአን ተዋግአን። ዮርዳኖስ ከኣምስ ሓሞኣን ዘማኣን ብምዃን፡ ነቲ ከም ህጻን ናብዮትን ክንክንን
ዝጠልብ ጾር ሕርሻ ተሰከመቶ። ብዓል ቤታ ንዝጀመሮ ስራሕክትቅጽሎ ቅናታ ኣትረረት። ምሉእ ግዚኣን ዓቕማን ኣብ ሩባ ሳዋኣሕለፈቶ። ተልእኾኡ ፈጺሙ ክምለስ ዝኸተተ ተጋዳላይ ሙሴኢሳያስ ግን ኣብ ካልኣይ ወራር ብጅግንነት ተሰውአ።
ልምዓት ጀርዲን ሩባ ሳዋ፡ ድሕሪ መስዋእቲ ብዓል ቤታ፡ ካብኣከም ዘይሓልፍ ዝኣመነት ዮርዳኖስ ሃብታይ፡ ነቲ ስራሕ ኣጽኒዓሓዘቶ። ከጋጥማ ንዝኽእል ብድሆታት ክትገጥሞ’ውን ተዳለወት።
ንመገዳን ጉዕዞኣን ዝዕንቅፍ ነገራት እናኣለየት ሰጐመት። ነቲሕርሻዊ ልምዓት ናብ ዝለዓለ ደረጃ ክተብጽሖ’ውን ሓለነት።‘ናይ ሽሕ ኪሎ ሜተር ጉዕዞ ብሓንቲ ስጉምቲ እዩ ዝጅመር’፡‘ጽኑዕ ዕላማ ኸኣ ናብ ሽቶ የብጽሕ’ - በዚ ኣተሓሳስባ፡ ካብ ቦታሕርሻ ንሓንቲ ካልኢት ከየባተኸት ሰሪሓ። ካብ ጕዕዞኣ ዝዀልፍኣሉታዊ ምኽርታት’ውን ኣይገደፋን።ነቲ ስራሕ ክትክእሎ ድያ ኣይክትክእሎን እያ? ዝብል ሕቶ ኣብቅድሚኣ ኮፍ ኣበሉላ። መቕርባን ኣዝማዳን፡ ነቲ ስራሕ ገዲፋ፡ኣስመራ ብምድያብ ህይወታ ብኻልእ ስራሕ ክትመርሕ፡ ሓልዮትዝመስል ምኽርን ሓሳብን ኣቕረቡላ። እንተዀነ፡ ነቲ ዝጀመረቶ
ክትቅጽሎን ነቲ ዘበገስቶ ናብ ምዕራፍ ዓወት ክተብጽሖን ምዃናመለሰት። በቲ ዓንቃፊ ምኽሪ ቅናታ ኣይፈትሐትን። እኳ ደኣ ነቲቕድም ኣብ ሩባ ሳዋ ዝተበገሰ ጀርዲን ናብ ዝሰፍሐ ቦታ ፎርቶሳዋ ተኻርያ ኣስገረቶ፡፡ ንልምዓት እቲ ጀርዲን’ውን ኣስፍሓቶ።
ብዝተፈላለዩ ኣሕምልትን ኣትክልትን ኣማዕበለቶ። ቅልጡፍ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ውጽኢት ድማ ረኣየትሉ። ፈለማ ኣብ ከባቢአ ንዝርከቡ ሓረስቶት
መሰጠት። ንብዙሓት ብእወታ ጸለወት። ተፈላጥነታ ዓበየ። ካብንኡስ ዞባ ፎርቶ ሳዋን ዞባ ዞባ ጋሽ ባርካን ሰጊራ ብደረጃሃገር’ውን ክትሓስብ ድርኺት ፈጠረላ።
2014፡ ዮርዳኖስ ሃብታይ ኣብ ማሕበር ሕርሻ ደቀንስትዮ ኤርትራተጸምበረት። እቲ ማሕበር ብዙሕ ማዕጾ ዕድላት ኣርሓወላ።ሞያኣ ክተዕብየሉ እትኽእል ዝተፈላለየ ሓጸርቲ ስልጠናታትን
ትምህርትን ረኸበት። ኣእካልን ኣሕምልትን ፍረታትን ክተልምዕ
ከኣለት። ብስርዓተ መስኖ ሽጉርትን በርበረን ብዝናብ ክረምቲኸኣ ጣፍ ብምዝራእ ምእኩት ምህርቲ ሓፈሰት። ዓይነትህይወታ ኣመሓዪሻ ጽቡቕ ናብራ ክትነብር ጀመረት። መንበሪገዛ ክትሃንጽን ንዝተፈላለየ ኣገልግሎት እትሕግዛ ዓባይ ማኪናክትውንን እውን ኣይተጸገመትን።
“ምርኣይ ምእማን እዩ” ከም ዝብሃል፡ እቶም “ኣይትኽእልዮንኢኺ፡ ይትረፍኪ፡ ዘይተውርድዮ ዕዳ ኣይትሰከሚ” ዝብልዋዝነበሩ፡ መቕርብ ቤተሰባ ብውጽኢት ጻዕራን ጻማኣን ተገረሙ።
ምኽሮም ግጉይ ምንባሩ ኣመኑ። ዕዮኣን ንጥፈታትን ብተራተዓዛብቲ ጥራይ ዝግምገም ኣይነበረን። ብሞያተኛታት ሕርሻ’ውንተረጋገጸ።ኣብቲ እተልምዖ ዘላ ኣስታት ዕስራ ሄክታር ስፍሓት መሬት፡ውጽኢታዊ ሕርሻዊ ልምዓት ተሰላስል ኣላ። ንምድንፋዕ ምህርቲኸኣ ሓያል ጻዕሪ ተካይድ። መሬት ዝሃብካያ እያ እትመልስ፡፡
ንምህብታምን ንምስባሕን ሓመድ፡ ኵሉ ዝከኣል ወፍርታት ኣካዪዳ፡
እኹልን ምእኩትን ምህርቲ ክትሓፍስ’ውን ኣይተጸገመትን።
ሞያተኛታት ዘረጋገጽዎን ዝሰነድዎን ሓበሬታ’ውን ነዚ ሓቂ እዩዘረጋግጽ። ሽጉርቲ ካብ ሓደ ሄክታር ክሳዕ ክልተ ሚእቲ ኩንታል፡
በርበረ ካብ ሓደ ሄክታር ክሳዕ ዕስራ ኩንታል ረኺባ። ኣብጣፍ’ውን ኣዝዩ ዘተስፉ ምህርቲ ሓፊሳ። ካብ ሓደ ሄክታር ዓሰርተሓደ ኩንታል ናብ ቆፎአ ኣእትያ። ምስጢር ናይቲ ምእኵትምህርቲ፡ ግቡእ ምሕደራ ሕርሻ ምዃኑ ትጠቅስ። ካብ ቅድመምድላው ክሳዕ ምሕፋስ ምህርቲ ዘይበታተኽ ሕርሻዊ መስርሕከም እትኽተል’ውን ትሕብር። ንፈሳሲ ድዂዒ፡ ካብቶም ብዝግባእኣብ ኣገልግሎት ከውዕልዎ ዝጀመሩ ሓረስቶት ምዃና’ውን| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ንንጥፈታታ ብቐረባ ዝከታተሉ ሞያተኛታት ሕርሻ የረጋግጹ።
ማዕበል ዘይሰንጠቐት መርከብ ናብቲ ደሴት ሰላም ኣይትበጽሕንእያ። ባህርያውን ሰብ ሰርሖን ሽግራት ዘይሰግር ሰብ ከኣ ናብሕንጻጽ ዓወት ክረግጽ ኣይክእልን እዩ። ትቈጻጸሮን ዘይትቈጻጸሮን
ንዘጋጥም ሽግራት ገጢምካ እምበር፡ ጻዕዳ ባንዴራ ዘርጊሕካ
ኣይትዕወትን ኢኻ። ዮርዳኖስ ሃብታይ’ውን ኣብ ዝተፈላለየእዋን ነንበይኑ ፈታኒ ሽግራት ኣጋጢምዋ እዩ። እቲ ዝዓበየን ካብኣእምሮኣ ቀልጢፋ ዘይሃስስ ፍጻመን ኔሩዋ እዩ።
2013 እዩ። ሓያል ዝናብ ዝፈጠሮ ብርቱዕ ውሑጅ ናብ ፎርቶሳዋ ወሪዱ። ኣብ ሓያሎ ጀራዲን ከቢድ ዕንወት ኣኸቲሉ። በቲሓደጋ ዮርዳኖስ፡ ኣስታት ሸውዓተ ሚእቲ ሽሕ ናቕፋ ዝግመትበርበረን ሽጉርትን ምሉእ ብምሉእ ተደምሲሱዋ። እቲ ሓደጋኣየሰንበዳን። በቲ ክሳራ ኣይተዳህለትን። እኳ ደኣ ዓጸፋ ክትሰርሕንነቲ ዝተኸስረ ዕድላት ክትመልስን ስና ነኺሳ ሰሪሓ። ንዝሓዘቶ
መስመር ኣጽኒዓ ቀጸለቶ።
ሕርሻዊ ንጥፈታት ዮርዳኖስ ሃብታይ፡ ኣብ ዘራእትን ኣሕምልትንጥራይ ዝድረት ኣይኰነን። ዓሰርተ ሓሙሽተ ናይ ጸባ ከብቲ’ውንትውንን እያ። እተን ከብቲ ካብ ሓንቲ ብ2008 ብሚኒስትሪሕርሻ እተዋህበታ ላም እየን ፈርየን። ሽዑ ዮርዳኖስ መላእ ላምእያ ተዋሂባ። ምራኽ ናብ ሚኒስትሪ መሊሳ፡ ወላዲት ላም ከኣምስኣ ቐጺላ። ኣብዚ እዋን፡ ዓሰርተ ሓሙሽተ ፈርያ። ድርብራብረብሓ ኸኣ ይህባኣ። ጸባአን ቀለብ ሰራሕተኛታት፡ ዒባአን ከኣከም ባህርያዊ ድዅዒ የገልግላ።ወሰኽ ክብሪ፡ መንግስቲ ኤርትራ ዝደፍኣሉን ከም ባህሊ ከስርጾዝጽዓረሉን ጥበብ ሕርሻ እዩ። ካብ ሓደ ምህርቲ ናብ ካልእምህርትታት ምምስራሕ ተዓጻጻፊ ረብሓ ኣሎዎ። ዮርዳኖስ
ሃብታይ፡ ኣብዚ መዳይ እውን ዘተስፉ ኣንፈት ሒዛ ትርከብ። ምስሓብታ ብምዃን፡ ነቲ ኣብ ግራት ተልምዖ በርበረ፡ ናብ ኣዋዘንጥሑን በርበረን ኣመስሪሓ ናብ ዕዳጋ ተቕርቦ ኣላ።ሓንቲ ካብ ኣብነታውያን መንእሰያት ሓረስቶት ዝዀነት ዮርዳኖስ
ሃብታይ፡ ዕዉት ገስጋስ ስራሕ ክትዓምም ናይ ብዙሓት ኣካላትመንግስትን ውልቀ ሰባትን ብሓፈሻ፡
ምምሕዳር ንኡስ ዞባ ፎርቶ ሳዋንማእከል ስልጠና ሓይልታት ምክልኻል
ኤርትራን ከኣ ብፍላይ፡ ዓቢ ደገፍ ከምዝገበሩላ ትሕብር። ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣብርእስ’ቲ በብግዜኡ ዝፈጥረላ ናይ ስልጠናን
ትምህርትን ዕድል፡ ፍልጠት ክትቀስም፡
ክእለትን ተመኵሮን ድማ ክትድልብ፡ናብ ሃገረ ኡጋንዳ ልኢኽዎ። ንዝቐሰመቶ
ትምህርትን ዝደለበቶ ፍልጠትን ምስተመክሮአ ኣወሃሂዳ ዓጸፋ ብምስራሕ ናብዝለዓለ ደረጃ ዕብየት ክትበጽሕ ድማ ኣብሓያል ስራሕ ትርከብ።
23ኣቶ ማሕሙድ ሮሞዳንመሃዝን ወናንን ዘበናዊ ጀርዲንብዳንኤል እያሱኣብ ዕድመ ስሳታት ዝርከብ፡ ድልዱልን ስሩዕ ኣካላዊ ቁመናንዝውንን ሓረስታይ’ዩ። ኣቶ ማሕሙድ ሮሞዳን ኣሕመድ ይብሃል።ንኣቶ ማሕሙድ፡ ኣብ ሚያዝያ 2011 እየ መጀመርታ ብኣካልርእየዮ። ደጊመ ድማ ድሕሪ ኣስታት 10 ዓመት፡ ኣመዝጊብዎዘሎ ገስጋስ ሕርሻዊ ልምዓት ዝምልከት ጽሑፍ ንምድላው ኣብዝገበርኵዎ ጉዕዞ፡ እንደገና ንኽርእዮ ዕድል ረኺበ።ምስቶም ነቲ መደብ ዝወደቡልና ኣባላት፡ ንግሆ ሰዓት 6፡00 ኣብጀርዲን ክንበጽሕ ተረዳዲእና ብምንባርና፡ ካብ ኣስመራ ብለይቱኢና ገስጊስና። ይዅን’ምበር፡ ኣስታት ዕስራ ደቒቕ ደንጒናብምብጻሕና፡ ኣቶ ማሕሙድ ቀዲሙና ኣብ ቦታ ቈጸራ በጺሑከይከውን ስክፍታ ወረረኒ። ካብ ቀንዲ ጽርግያ ጊንዳዕ-ባጽዕ፡ብደንጎሎ ላዕላይ ንየማን ድሕሪ ምእላይና፡ ብማዕዶ ኣብ ደረትጽርግያ ኣብ ቅድሚ መኪና ደው ኢሉ ሰዓቱ ዝርኢ ሰብ ምስረኣኹ፡ ስክፍታይ ሰማይ ዓረገ። እታ “ኣብ ካፈታት ኣስመራጥውይ ምልስ እናበልካ ብምምጥላዕ…” እትብል ናይ ቅድሚዓሰርተ ዓመት ሓረግ ድማ ዘከርኩ።ኣቶ ማሕሙድ ኣብ ደረት ጽርግያ ክጽበየና ጸንሐ። ድሕሪምዉቕ ሰላምታ ጕዕዞና ብሓባር ቀጸልና። ኣስታት 10 ደቒቕብመኪና ምስ ተጓዓዝና፡ ኣብቲ ካብ ቀንዲ ስንጭሮ ሩባ ባዓረዛናይ ኪሎ ሜትራት ርሕቀት ሰጒሙ ዘሎ ሓድሽ ክፋል ጀርዲኑበጻሕና።መደብ ሌላ፡ በታ ዓሰርተታት ኣሽሓት ናይ እተፈላለየ ዓይነትኣግራብ ፈልሲ ዝሓዘት ማእከል ጀመርና። ኣቶ ማሕሙድ ነዛማእከል ፈልሲ ብፍሉይ ስምዒት እዩ ዝገልጻ። እቲ ምኽንያትድማ ኣብ 1982 ዓ.ም. ንጥፈታት ጀርዲን ኣብ ዝፈለመሉ፡
24

ካብ ሓንቲ ኣብ ጊንዳዕ እትርከብ ካብ ኢጣልያውያን ጀርዲንዝወረሰት ዜጋ፡ ዓሰርተ ኣርባዕተ ሓባ ፈልሲ ኣራንሺ ብምውሳድ
ክብገስ ከሎ፡ ድሕሪ ናይ ክልተ ዓመት ጻዕሪ ካብተን ፈልሲ ዓሰርተስለ ዝሓረራ፡ ብዙሕ ከም ዝጐሃየ ብምዝካር፡ ሎሚ ናይ ዝተፈላለየ
ዓይነት ኣግራብ፡ ብኣሽሓት ብዝሒ ዘፍልሰሉ ማእከልን ሞያዊክእለትን ብምውናኑ፡ ፍሉይ ባህታ ከም ዝፈጥረሉ ይገልጽ።ኣቶ ማሕሙድ ንመስርሕ ኣመዓባብላ ትካሉ ንምግላጽ፡ በታንስርሑ ዓብዪ ድፍኢት ዝሃበትን ንምህዞኣዊ ብቕዓቱ እተርእይን
ኣብ 1998 ዝሃነጻ ባስካ ማይ ክጅምር እዩ መሪጹ። እዛ ባስካካብቲ ሩባ ኣሕዋትን ሩባ ኣድከሞምን ዝራኸበሉ ስንጭሮ ተበጊሱ፡
ንጋድም ናብ ደቡባዊ ምብራቕ ኣቢሉ ንጎቦታት ተቐኒቱ ናይ ልዕሊክልተ ሽሕ ሜትሮ ዝዝርጋሕ ብኮንክሪት ዝተሃንጸ ካናለ እትቕበል
ፈላሚት ባስካ ዀይና፡ ብዘሎዋ ኣቀማምጣ፡ ብሓይሊ ስሕበትማይ ተቐቢላ ናብ ዓሰርተታት ባስካታት ንምዝርጋሕ ዘኽእል ናይብራኸ ብልጫ እትውንን እያ። እዛ ባስካ ቀንዲ ምንጪ ማይ ናይዝበዝሕ ክፋል ናይቲ ንኺሎ ሜተራት ዝዝርጋሕ ልምዓት ኰይና፡በቲ ብምህዞኣዊ ጥበብ ኣቶ ማሕሙድ ዝተሃንደሰ ካብ-ናብ ኩጀትዝዘልል ሻምብቆታት እያ ትሕዝቶኣ ተከፋፍል። ነዚ ሻምብቆታት
ብማዕዶ ዝረኣየ ሰብ፡ ካብ-ናብ ዓበይቲ ፓሎታት ዝሰጋገር ገመድኤለትሪክ እዩ ዝመስል።እቲ ኻልእ ምህዞ ኣቶ ማሕሙድ፡ ኣብ እግሪ ኣግራብ ዘሎንመስተዪ ማይ ዝሕግዝ ሕቡእ ትሕተ-ቕርጺ ዀይኑ፡ በዚ ኣገባብብታሕቲ ታሕቲ ዝዝርጋሕ ሻምብቆታት ንነፍሲ-ወከፍ ገረብ ማይየስቲ፣ ብደገ ዝፈስስ ይዅን ብዓይኒ ዝርአ ጠሊ የሎን። እታ ገረብከም ዝሰተየት እትሕብር፡ ኣብ ትሕቲኣ ኣመልካቲት ትቦ ኣላ።ብኸምዚ ኣገባብ ዝሰትያ ኣግራብ ኣብ ዘሎ ክፋል ጀርዲን፡ ብዘይካብኣካላት ተኽሊ፡ ብሃፋ ዝሃልኽ ማይ የለን።| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ኣቶ ማሕሙድ ንባዓረዛን ኣብቲ ኸባቢ ንዘሎዎ ተዘክሮታት
ህይወትን ብኸምዚ ዝስዕብ ይገልጾ፥ “ስንጭሮታት ባዓረዛ ተወሊደዝዓበዅሉ ዓለመይ እዩ። ግዜ መግዛእቲ ኣብዚ ቦታ እየ ኣሕሊፈዮ።ገና ብህጻነይ፡ ምስ ወላድየይ፡ ብባቡር ናብ ከተማ ጊንዳዕ ክመላለስ
ከለኹ፡ እዚ ከባቢና ከምዚ ናይ ጣልያን ጀራዲን ክኸውን ኣለዎእብል ነይረ። እቲ ናይ ግዜ ህጻንነተይ ጦብላሕታ ድማ ምስዚኸባቢ ፍሉይ ፍቕሪ ክህልወንን ገዚፍ ሕልምታት ክሓልምን
ድፍኢት ፈጢሩለይ።” ድሕሪ ምባል፡ ኣስዒቡ፥ “እቲ ኻብዚከባቢ ዝተፈለኽዎ ግዜ ውሱን ኰይኑ፡ ንስርሓት ጀርዲን መበገሲዝኸውን ገንዘብ ንኸዋህልል፡ ክሽቅጥ ናብ ፎሮ ዝኸድኵሉ፡
ከምኡ’ውን ጕዕ በርበረን ካልእ ዓይነታት ኣሕምልትን ንምልማዕኣብ ከባቢ ጋሕቴላይ ተንቀሳቒሰሉ ዝነበርኩን ግዜ ጥራይ እዩ።”ይብል።ንኣቀማምጣ ቦታ ሕርሻኡ ብዝምልከት፥ “ገለ ኽፋል ናይዚጀርዲን ይትረፍ ክተልምዖ፡ ብእግርኻ ክትከዶ’ውን ከቢድእዩ። እቲ ክጅምር ከለኹ ብዘይካ ፍቕሪ ስራሕ፡ ዝዀነ ንሕርሻዝምልከት ትምህርቲ ኣይነበረንን። ዝረኣየኒ ሰብ፡ እዚ ጽሉል እዩ፡ዘይከውን እዩ ዝገብር ዘሎ ይብለኒ ነይሩ። ኣነ ግን እዚ ጎቦታትንባህርያዊ ገረብ ዝሰማማዕ ክሳብ ዝዀነ፡ ዝተኸልክዎ ኣግራብክቕበል ይኽእል እዩ ብዝብል እምነት እየ ስርሐይ ጀሚረ።ብስራሕ ድማ ኵሉ ተበጺሑ።” ይብል።እታ መበገሲቱ ዝዀነት ክፋል ጀርዲን ናይ ኣራንሺ ዀይና፡ሓቚፋቶ ዘላ፡ ንባህርያዊ ጫካ ዝመስል ኣግራብ፡ ብላዕለዋይ
ክፋሉ፡ ሓድሕድ ዝተጠናነገ እዩ። ካብዚ ኣግራብ ዝሕፈስ ፍረድማ ፍሉይ መቐረት ኣሎዎ።ኣቶ ማሕሙድ ንኣጋይሹ ኣብ ነፍሲ-ወከፍ ክፋል ካብ ዘሎልምዓት ፍሩታ ‘ጆባእ’ እናበለ እዩ መግለጺኡ ዝህብ። ብፍላይንመቐረት ናይተን ኣብ ቀዳመይቲ ክፋል ጀርዲኑ ዘለዋ ኣራንሺብፍሉይ እዩ ዝገልጸን። ብመሰረት መግለጺኡ፡ እታ ኽፋል እቲኣናይ መጀመርታ ተመኵሮ ምስ ምንባራ፡ ካብ-ናብ ገረብ ዘሎርሕቀት በቲ ዝድለ ደረጃ ዘይምፍንታቱ ካብ ሕጽረት ተመኵሮእኳ እንተ ነበረ፡ ናይ ገዝእ ርእሱ ፍሉይ ጽባቐ ከም ዘሎዎ ግናየብርህ።ኣቶ ማሕሙድ፡ ምብጻሕ ናይ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ኣብ ስራሑ ዓቢ ሞራል ከም ዝሃቦ ይገልጽ። እቲ ፈላሚ ምብጻሕኣብ 2011 ኰይኑ፡ “እዛ ናይ ምብጻሕ ፍጻመ፡ እቲ ካብ-ናብጀርዲንን ዕዳጋን ኣብ ምንቅስቓስ ዝነበረ ጸገም ዝፈትሐትን
ንጻዕረይ ዓቢ ድርዒ ዝዀነትን ኣጋጣሚ እያ።” ይብል።ክቡር ፕረዚደንት፡ ኣብታ ምብጻሕ እቲኣ፥ “ኣጆኻ ብወገንና ኣብኵሉ ስራሕካ ኣብ ጎንኻ ኣሎና፤ ንስኻ ድማ ብዝሒ ኣግራብካ
ናብ 50 ሽሕ ኣዕብዮ።” ኢሉኒ። “እንሆ ሎሚ ቀዳማይ ዝተታሕዘ
ታርጌት ተበጺሑ 50 ሽሕ ገረብ ኣራንሺ፡ መንደሪን፡ ለሚን፡ማንጉስ፡ ታርኲ፡ ኦቫለ፡ ሮማን፡ ተምሪ… ኣልሚዐ እርከብ።”ኢሉ። ዘረባኡ ብምቕጻል፥ “ገና ሕጂ’ውን ኣብ ጕዕዞ እየ ዘለኹ።| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ጀርዲነይ ካብዚ በጺሓቶ ዘላ ልዕሊ ሰለስተ ዕጽፊ ብምውሳኽ፡ነዚ ኣብ ቅድሜና ዘሎ ጎቦታት ብልምዓት ብምሽፋን ምስ ጽርግያኣስመራ ምጽዋዕ ከራኽቦ እየ” ድሕሪ ምባል፡ ኣብቲ ብፕሮጀክትዓዲ ሃሎ ዝዝርጋሕ ዝነበረ ናይ ዓበይቲ ትቦታት ማይ፡ ሓድሽመስመር እናመልከተ፡ “መብጽዓ መንግስቲ ድማ ኣብ ቦታኡ’ዩዘሎ” ይብል።
ንፍርያት ሕርሻን ተመኵሮኡን ኣመልኪቱ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡“ሎሚ መቓልሕ ስራሐይ ይሰፍሕ ኣሎ። ፍርያተይ ድማ ገዛ-ገዛኣትዩ’ሎ። ካብዚ ዝዓቢ ዕግበት የሎን። ኣነ ሃብቲመ ኣብ ክልተዓራት ክድቅስ ኣይክእልን እየ። ዝድረራ’ውን ሓንቲ ብያቲ እያ።ፍርያት ሕርሻ ድማ ኣገልግሎት ህዝቢ እዩ።” ድሕሪ ምባልቀጺሉ፡ “ሃብቱ ኣብ ባንኪ ዘቐመጠ ሚልዮነር፡ ሚዛን ሕሳቡንሱን ባንክን ጥራይ እዮም ዝፈልጥዎ፡ ሃብቲ ሓረስታይ ግን እዚኣግራብ እዩ፣ ዝረኸብካዮ ደጊምካ ናብኡ ኢኻ ተውፍሮ፡ ህዝቢድማ ብግልጺ ይርእዮ” ይብል።ኣቶ ማሕሙድ፡ ኣብዚ ግዜ ትካሉ ብቐዋምነት ንልዕሊ 70 ኣለይቲስድራ ቤት ዕድል ስራሕ ፈጢራ ምህላዋ፡ ኣብ ግዜ ምእካብምህርቲ ድማ እቲ ቝጽሪ ብልዕሊ ዕጽፊ ከም ዝዓብይን ድሕሪምብራህ፡ ብዘይካ’ዞም ብቐጥታ ኣብ ጀርዲን ዝሰርሑ፡ ምህርቲብደረጃ ሃገር ኣብ ምዝርጋሕ’ውን ኣብ ዕዳጋ ዕድል ስራሕኣብ ምዕባይ ጀርዲኑ እጃማ ተበርክት ምህላዋ ይሕብር። ቀጺሉድማ፡ ኣብ መጻኢ ዕዳጋ ውሽጢ ሃገር ድሕሪ ምርግጋእ፡ ሰደድብምልኣኽ ናይ ወጻኢ ሸርፊ ምምጻእ ካብ ዓበይቲ ሕልምታቱምዃኑ ይገልጽ።
ውጽኢት ስርሑን ናይ ኵሎም ሓረስቶት ብጾቱን፡ ኣብ ዕዳጋኣምጺእዎ ንዘሎ ለውጢ ብዝምልከት፡ “ዋጋታት ፍሩታ ኣቐዲሙላዕሊ እዩ ነይሩ። በዚ ድማ ምምጋብ ፍሩታ ንውሱን ቀጸላሕብረተሰብ ጥራሕ እዩ ዝምልከት ነይሩ። ሕጂ ግን እቲ ዋጋታትካብ ዝነበሮ ናብ ከባቢ ሓደ ርብዒ እዩ ቀኒሱ ዘሎ። በዚ ድማኵሉ ዜጋ ክምገቦ ዝኽእል ተራ መግቢ ዀይኑ ኣሎ። እዚ ድማውጽኢት ናይ ኵሉ ኣብ ምፍራዪ ዝሳተፍ ዘሎ ሃገራዊ ዓቕሚእዩ።” ይብል።
ንስርሑ ከም መፍረ ከብቲ ዝኣመሰለ ሕርሻዊ ንጥፈታት
ክውስኸሉ ዘሎ ተኽእሎታት ብዝምልከት ኣቶ ማሕሙድ፡ “ኣነናይ ልምዓት ፍረታት ሓረስታይ እየ፡ ኣብኡ ድማ’የ ከተኵርዝደሊ። ይኹን’ምበር ብውሱን መጠን ናይ ከብቲ ሕርሻ ክውስኽእሓስብ እየ። ምኽንያቱ፡ እተን ከብቲ ካብ ሳዕሪ ናይዚ ጀርዲንይምገባ፡ ብወገንና ድማ ንጀርዲን ድዅዒ፡ ንሰራሕተኛታት ድማጸባ ስለ ዝህባ ተደራራቢ ረብሓ ኣሎዎ፡” ይብል።ንዝሓለፎም ብድሆታት ክገልጽ ከሎ፡ ኣብቲ ምጅማር ስርሑንኽልተ ሽሕ ሜትሮታት ዝዝርጋሕ ካናለ ማይ ብኮንክሪት
ምስርሑ ቀሊል ከም ዘይነበረ እዩ ዝገልጽ። ብዘይካ’ዚ ፍርያቱናብ ዕዳጋ ንምብጻሕ ዝነበረ ናይ መስመር ጽርግያ ብድሆ፡ ማለትመጀመርታ ብመስመር ደማስ ነዊሕ ኪሎ ሜተር ይጓዓዝ ምንባሩ፡
25

ካብ 1995 ድማ ብመስመር ባቡር ይጥቀም’ኳ እንተ ነበረ፡ምንቅስቓስ ባቡር ኣብ ዝደለዮ ሰዓት ክረክብ ዝከኣል ዘይምንባሩ
ይዝክር። ኣብ 2000 ድማ ብደንጎሎ መበገሲ ዝኸውን ጽርግያብዓቕሙ ምእታዉ፡ ይኹን’ምበር እዚ’ውን ካብቲ ግቡእ መስመርወጺኡ ብጎቦታት ዝሓልፍ ስለ ዝዀነ፡ እቲ ዝተሓልፈ ጻዕሪ ከቢድምንባሩ የብርህ። እቲ ዝነበረ ናይ ጽርግያ ጸገም፡ ድሕሪ ምብጻሕክቡር ፕረዚደንት ግቡእ መልክዑ ክሕዝ ምኽኣሉን፡ ካብቲ ግዜ’ቲጀሚሩ ብምሉእ ኣተኵሮ ኣብ ልምዓት ክወፍር ከም እተተባብዐን
ይገልጽ።እዚ ሓደ ካብ ጀጋኑ ልምዓትን ህንጸት ሃገርን ዝኾነ ዜጋ፡ዜጋታትና ብሓፈሻ መንእሰያት ድማ ብፍላይ ነቲ በጺሕዎ ዘሎስራሕ ክዕዘብዎ ክመጹ ኸለዉ፡ ኣብ ስራሑ ዝያዳ ሞራል ከምዝህቦን ነቶም በጻሕቲ ካብ ትካሉ ተመኵሮ ብምውሳድ፡ ልዕሊኡክሓስቡ ዝሕግዝ ምዃኑን ብምግንዛብ፡ ብፍላይ መንእሰያት
ንስራሑ ክዕዘብዎ ይዕድም።
ንምውሓስ ቀጻልነት ተበጺሑ ዘሎ ውጽኢት ስራሕ ብመንጽር
ምውርራስ ሞያ ብኣባላት ስድራቤት ብዝምልከት ኣቶ ማሕሙድ፡
“ወለደይ ተራ ሓረስቶት እዮም ኔሮም። ብወገነይ ካብቲ ናታቶምባይታን ተመኵሮን ተበጊሰ፡ ነቲ ስራሕ ናብ ዘመናውነት ከምዘምርሕ ገይረዮ። ሕጂ ድማ ኵሎም ኣባላት ስድራ ቤተይ ኣብዚናይ ጀርዲን ስራሕ ይሳተፉ ኣለዉ። ማሽናት ናይዚ ጀርዲንከም ቡክሊን፡ ትራክተር ከምኡ’ውን ሞያ ድራውሊኮ፡ ባዕላቶምእዮም ዘካይድዎ። ስራሐይ ንኽወርሱ ድማ እምህሮም ኣለኹ።”ክብል እንክትሰምዕ፡ ነቲ ካብቶም ያታዊ ሓረስታይ ዝነበሩወላዲኡ ዝተቐበሎ ሞያ፡ ብፍቕሪ፡ ብዓብዪ ጻዕርን ምርምርንናብ ኣብነታዊ ዘመናዊ ሕርሻ ብምስግጋር፡ ቀጻልነቱ ኣውሒሱምህላዉ ንምግንዛብ ኣየጸግምን።በዚ መሰረት ኣቶ ማሕሙድ፡ ንዕብየት ስርሑ ለይትን መዓልትን
26ዝሰርሕ ጻዕረኛ ሓረስታይ፡ ክንድ’ዚ ዝኣክል ፕሮጀክት ዘካይድክኢላ መራሒ፡ ባይታ ስራሕ ንዝጠልቦ ፍታሕ ብተበላሓትነት
ዝሰግር መሃዚ፡ ብውጽኢት ስርሑ መላእ ሃገር ዝምግብ፡ ህዝቡንሃገሩን ዘፍቅርን ምስ ምዃኑ፡ ከምዚ ዓይነት ተውህቦታት ኣብ ሓደተኣኪቡ ክንድ’ዚ ዝኣክል ዕዮ ፈጢሩ ምርኣይ ሳሕቲ ዝርከብ ብርቂፍጻመ እዩ። ስለ ዝዀነ ንኣቶ ማሕሙድን ከምኡ ዝኣመሰሉ ሃገርኣብ ምልማዕ ተዋፊሮም ዘለዉ ሓርበኛታትን “ጀጋኑ ልምዓት”ዝብል ስያመ ዝዓብዮም ኣይኰነን። እቲ ምንታይ፡ እቲ “ሕድሪኣሎና፡ ግምጃ ክንስልማ” ዝብል ናይ ወትሩ መብጽዓና፡ ነፍሲወከፍና ከምዚ ናይ ብዓል ኣቶ ማሕሙድ ብወኒ ምስ ሰራሕናእዩ ዝብጻሕ።ሕርሻ ኣቶ ማሕሙድ፡ ኣካል ናይቲ ብ“ግንባር ጊንዳዕ” ዝፍለጥከቢድ ምርብራብን መስዋእትን ዝተኸፍለሉ መሬትና ብምዃኑድማ፡ ነዚ ዕዮ ኣብ መስርሕ ቃልሲ ንሃገራዊ ሓርነት፡ ኣብቲ ከባቢንዝተገብረ ብርቱዕ ምርብራብን ዝተኸፍለ ረዚን መስዋእትን
ዝምልከት መግለጺታት ሰብ ውዕሎ እናስተንተንካ እንክትዕዘቦ፡
ንቓልሲ ፖለቲካዊ ሓርነትን ቃልሲ ቍጠባዊ ራህዋን ብምንጽጻር፡“ኣብ ህይወት ብዘይ ቃልሲ ዝብጻሕ ዓወት የሎን፡ ነፍሲ-ወከፍዓወት ዝሓቶ ቃልሲ ድማ ምስ ሚዛኑ ዝዳረግ እዩ።” ኣብ ዝብልመረዳእታ የብጽሓካ።ኣብቲ ናይ ዑደት ኣጋጣሚ፡ ኣቶ ማሕሙድ፡ ስርሓቱ ንኽዕወትዓቢ ኣበርክቶ ንዝገበሩ ከም፦ “ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት፡
ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ባንክታት ልምዓትን ወፍርን ከምኡ’ውን ንግዳዊባንክ ኤርትራ፡ ኮርፖረሽን ጥሪትን ዘራእትን፡ ምምሕዳር፡ …
ዝኣመሰሉ ኵሎም ደገፍተይ ልባዊ ምስጋናይ አቕርብ።” ኢሉ።***| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ገስጋስ ክፍልታት

ሕርሻዊ ኤክስተንሽን
ገስጋስ ሕርሻ ሃገርና በብዓውድታቱክፍሊ ሕርሻዊ ኤክስተንሽን፡ ምስ ዞባታት እናተወሃሃደ፡ ትግባረሕርሻዊ መደባት ዝከታተል ዝዓበየ ቴክኒካዊ ክፍሊ ሚኒስትሪሕርሻ እዩ። እዚ ክፍሊ፡ ካብ ምቛም ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣትሒዙ፡
እተፈላለየ ቅርጻዊ ለውጥታት እናገበረ፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ሰለስተጨናፍር ማለት፦ ጨንፈር ባህርያዊ ሃብትን ልምዓት መስኖን፡
ጨንፈር ልምዓት ብቝልን እንስሳን ከምኡ’ውን ጨንፈር ጥዕናእንስሳን ብቝልን ተኸፋፊሉ፡ ሰፊሕ ንጥፈታት ይዓምም ኣሎ።መጽሔት ፍረ-ጻዕሪ፡ እዚ ኽፍሊ ኣብዘን ዝሓለፋ 31 ዓመታትናጽነት ንዘሰላሰሎም ዓበይቲ ንጥፈታት ምስ ኣንበብቲ ንምልላይ፡ምስ ዋና ዳይረክተር ናይቲ ክፍሊ ኣቶ ሰመረ ኣምለሶም ዘካየደቶሰፊሕ ቃለ-መሕትት ቀጺሉ ይቐርብ።
• ሕራይ ኣቶ ሰመረ ኣምለሶም፡ ብድሕረ-ባይታ ክፍሊ ሕርሻዊኤክስተንሽን ንጀምር።
- ክፍሊ ሕርሻዊ ኤክስቴንሽን፡ ካብ ፈለማ ናጽነት ኣትሒዙኣብ ትካላዊ ቅርጹ ብዙሕ ለውጥታት እናገበረ እዩ መጺኡ።ፈለማ ኣብ 1994 ክቐውም ከሎ ክፍሊ ሃብቲ መሬትን ልምዓትብቝልን ዝብል ስም ሒዙ’ዩ ተበጊሱ። እዚ ቕርጺ ክሳዕ 2003
ቀጺሉ። ኣብቲ ዓመት ድማ ሚኒስትሪ ሕርሻ ብዝገበሮ ሓፈሻዊለውጢ፡ ክፍሊ ሕርሻዊ ልምዓት ዝብል ስም ብምሓዝ፡ ኣብሓፈሻዊ ዕማማቱ’ውን ብዙሕ ለውጥታት ገይሩ። ብቐንዱድማ ሃብቲ እንስሳን ጥዕና እንስሳን ኣብ ሕቝፎ ናይዚ ክፍሊኣትዮም። ካብ 2011 ኣትሒዙ ድማ እዚ ሕጂ ሒዙዎ ዘሎ፡ ኣብዝርዝራዊ ሕርሻዊ ዓውድታት (Agricultural Commodities)እተመርኰሰ ኣቃውማ ሒዙ። ኣብ ርእሲ’ተን ሰለስተ ቴክኒካዊ
ጨናፍር ማለት፦ ባህርያዊ ሃብትን ልምዓት መስኖን፡ ልምዓትብቝልን እንስሳን፡ ሓለዋ ጥዕና እንስሳን ብቝልን፣ ክልተ ደገፍቲኣሃዱታት ማለት ኣሃዱ ውጥንን ስታትስቲክስን ከምኡ’ውንኣሃዱ መኻዕበቲ እቶት (ኣብዚ ዓመት ኣብ ትሕቲ ምምሕዳርን
ፋይናንስን ኣትያ ዘላ) ኣጠቓሊሉ ክሰርሕ ጸኒሑ። ነፍሲ ወከፍጨንፈር ድማ ንዓኣ ዘቝማ ኣሃዱታት ኣብ ትሕቲኣ ኣለዋኣ። በዚመሰረት ኣብ ጨንፈር ባህርያዊ ሃብትን ልምዓት መስኖን ሰለስተኣሃዱታት፡ ኣብ ልምዓት ብቝልን እንስሳን 11 ኣሃዱታት፡ ኣብጨንፈር ጥዕና እንስሳን ብቝልን ድማ ሰለስተ ኣሃዱታት ይርከባ።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ኣቶ ሰመረ ኣምለሶም
• ቅድሚ ናብ ገስጋስ ሕርሻዊ ልምዓት ሃገርና ምእታውና፡ ሃገርናብዘሎዋ ስፍሓት ዝለምዕ መሬት ክንጅምር።
- ኤርትራ ብሓፈሻ፡ ኣስታት 2.1 ሚልዮን ሄክታር ክለምዕዝኽእል መሬት ትውንን። ካብዚ እቲ ኣስታት 1.5 ሚልዮንብዝናብ ክለምዕ ዝኽእል መሬት ክኸውን ከሎ፡ እቲ ኣስታት 600
ሽሕ ሄክታር ድማ ብመስኖኣዊ ሕርሻ ክለምዕ ዝኽእል መሬትእዩ። ክሳዕ 2021 ዝነበሩ ጸብጻባትና ከም ዝሕብሩዎ ድማ ዋላ’ኳምስ ግዜን ኩነታትን ዝቀያየር እንተዀነ፡ ኣስታት 500 ሽሕሄክታር መሬት (24 ሚእታዊት ካብቲ ዕቝር ዓቕሚ) ዓመታዊነልምዕ ኔርና። ካብዚ ድማ እቲ 93 ሚእታዊት ኣብ ቦታ ሕርሻምዕቃብ ሓመድን ማይን እናካየድካ ዝለምዕ ክኸውን እንከሎ፡እቲ ዝተረፈ 7 ሚእታዊት ድማ ብመስኖኣዊ ኣገባብ ሕርሻዝለምዕ ዘሎ መሬት እዩ። ብሓፈሻ ክርአ እንከሎ ድማ ኣብዚእዋን ዝለምዕ ዘሎ ምስቲ ናይ 1992 ዝሕረስ ዝነበረ ብምንጽጻር፡
ኣብ 2021 ብልዕሊ 54 ሚእታዊት ዕብየት ኣርእዩ ይርከብ።
• ሕራይ እምበኣር፡ ናብ ንጥፈታት ናይዘን ጨናፍር ክንሰግር።
ብጨንፈር ባህርያዊ ሃብትን ልምዓት መስኖን ንጀምር።
- እዚ ጨንፈር ስሙ ከም ዝሕብሮ፡ ኣብ ዕቃበን ልምዓትን መሬትእዩ ዝነጥፍ። ብመሰረት ፖሊሲን ስትራተጂን ናይዚ ሚኒስትሪ፡
27ነቲ ብእተፈላለየ ምኽንያት ኣዝዩ ተዳኺሙ ዘሎ መሬት ሕርሻንማይ ኵዖታትን ፈዊስካ፡ ነዚ ጽላት ናብ ዘመናውን ብምኽየና
ዝምራሕን ከምኡ’ውን ኣብ ምዕቃብ ሓመድን ማይን እተሰረተ
ኣገባብ ሕርሻ ምኽታል እዩ። በዚ ድማ’ዮም መንግስትን ህዝብንኤርትራ ካብ ጽባሕ ናጽነት ኣትሒዞም፡ ዝባደመ መሬት ናብንቡር ንምምላስ፡ እተፈላለዩ ንጥፈታት ምዕቃብ ሓመድን ማይንከሰላስሉ ጸኒሖም። ብመሰረት ጸብጻብ ናይዚ ጨንፈር፡ ኣብዚውሽጢ እዘን ዝሓለፋ 31 ዓመታት፡ ኣብ ምዕቃብ ሓመድንማይን፡ 192 ሽሕ ሄክታር ሕርሻዊ ዛላ፡ 82 ሽሕ ሄ/ር ምዝላይካብ መሬት ሕርሻ ወጻኢ፡ ከምኡ’ውን ናህሪ ውሕጅ ንምድኻምንማይ ናብ ከርሲ መሬት ከም ዝስተ ወይ ዝሰርጽ ንምግባርን
ኣስታት 4.5 ሚልዮን ሜትር ኲብ ከትርታት ተሰሪሖም።
• ኣብ ምስራሕ ከዘንቲ ማያት እተራእየ ለውጢኸ ከመይይመስል?
- እዚ ሃገር ኣብ ምህናጽ ከዘንቲ ማያት ርኡይ ዓወታት እዩኣመዝጊቡ። ኣብ እዋን ናጽነት 138 ጥራይ ዝነበራ ዓበይትን
ንኣሽቱን ዲጋታት፡ ኣብዚ እዋን (ክሳዕ 2021) ናብ 785 ክብከም ዝብል ተገይሩ። እቲ እዘን ዲጋታት ዝኽዝናኦ ማይ ድማብማእከላይ ገምጋም ኣስታት 300 ሚልዮን ሜተር ኵብ ይበጽሕ።እዚ ኸኣ መርኣያ ናይቲ መንግስቲ ኣብዚ ዓውዲ ዝገብሮ ዘሎሓያል ጻዕሪ እዩ።• ኣብ ምትእትታውን ተጠቃምነትን መስኖኣዊ ሕርሻን ሓደስቲሕርሻዊ ቴክኖሎጂታትን ዝገበርናዮ ገስጋስከ ከመይ ይመስል?
- ኣብዘን ዝሓለፋ 31 ዓመታት፡ ካብቲ 600 ሽሕ ሄክታር ዝኸውንክለምዕ ዝኽእል ዕቝር ስፍሓት መሬት፡ እቲ ኣስታት 65 ሽሕሄክታር፡ ብልምዳውን ዘመናውን ኣገባብ መስኖ ክለምዕ ክኢሉነይሩ። ካብዚ ኣስታት 37 ሽሕ ሄክታር ብጀሪፍ፡ 23 ሽሕ ሄክታር28ብካናለ፡ 1,500 ሄክታር ብነጠብጣባዊ መስኖ፡ 2,800 ሄክታርድማ ብነጽጋዊ መስኖ፡ ሕርሻዊ ትሕተ ቕርጺ ተዳልዪሉ ዝለምዐእዩ። ድሕሪ ናጽነት መስኖኣዊ ሕርሻ ንምስፍሑን ንምምዕባሉንብዙሕ ጻዕርታት ተኻይዱን ይካየድ ኣሎን። በዚ መሰረት፡ እቲብካናለ ዝለምዕ ስፍሓት መሬት ናብ 23 ሽሕ ሄ/ር ብምስፍሑ፡ኣብዚ እውን ዳርጋ ምሉእ ዓመት ኣሕምልትን ፍረታትን ኣብዕዳጋታት ክርከብ ተኻኢሉ ኣሎ። ማይ ንምቑጣብን ምህርቲንምዕባይን ኣብ ዝተገብረ ምትእትታው ዘመናዊ ኣገባብ ልምዓትመስኖ ማለት ነጠብጣባውን ነጽጋውን መስኖ’ውን ዋላ’ኳ ከምመደብናን ባህግናን ኣይዅን፡ ብዙሕ ተመኵሮ ዝቐሰምናሉ
ብተዛማዲ ደሓን ስራሕ ተኻዪዱ ክንብል ንኽእል። ከምኡ’ውንጸዓታዊ ሃልክን ኣከባብያዊ ብከላን ንምጉዳል ብተሓዳሲ ጸዓትከም ጸሓያዊ ጸዓት ዝሰርሕ መስኖኣዊ ሕርሻ ኣብ ምትእትታውብዙሕ ተመኩሮታት ተቐሲሙ።ኣብዚ እዋን ካብቲ ብመስኖ ዝለምዕ ዝነበረ 65 ሽሕ ሄክታርእቲ 30 ሽሕ ሄክታር ጥራይ’ዩ ኣብ ብቑዕ ስራሕ ዝርከብ።እዚ ዝዀነሉ ምኽንያት ድማ ብዘይካ’ቲ ኣብ ሰሜናዊ ቀይሕ
ባሕሪ (ሽዕብ) ዝርከብ 5,300 ሄክታር ናይ ጀሪፍ መስኖ፡ ኣብተንካልኦት ዞባታት ዝርከብ ናይ ጀሪፍ መስኖ ተበላሽዩ ካብ ስራሕስለዘቋረጸ እዩ። ኣብ ርእሲ’ዚ ዝበዝሕ ክፋል ናይቲ ብጸቕጣዊመስኖ ዝለምዕ ዝነበረ እውን ብተመሳሳሊ ቴክኒካዊ ጸገማት ካብስራሕ ደው ስለዝበለ እዩ። ስለዚ፡ ኣብዚ ዓውዲ ማዕረ’ቲ ዝነበረኣተባባዒ ገስጋስ ኣብቲ ብቴክኖሎጂን ማሽነርን ዝድገፍ ልምዓትመስኖ ሓያል ብድሆታት ምንባሩ’ውን ምጥቃስ ኣገዳሲ እዩ።እንተዀነ፡ ዓቢ ተመኵሮ ስለ ዝቐሰምናሉ፡ ኣብዚ እዋን ብዝሓየለ
ንምብርባሩ ብቝዕ ምድላዋት ንገብር ኣሎና።• ናብ ልምዓት ዘራእቲ ክንሰግር። ዝንቕ ዘራእቲ ናይ ብሱልኣእካል፡ ጥረታትን ናይ ቅብኢ ኣእካልን ኣብዚ እዋን ኣብ ከመይደረጃ ከም ዝርከብ ክተብርሃልና?
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

- ብመሰረት ናይ ሓሙሽተ ዓመት ስትራተጅያዊ ውጥንና፡ ክሳዕ
2024 ኣብ ዘሎ ዓመታት፡ ብሱል ኣእካል 50 ሚእታዊት፡ ጥረታት25 ሚእታዊት፡ ናይ ቅብኣ ኣእካል ድማ 25 ሚእታዊት ክሽፍኑእዩ ዝብል። ኣብዚ እዋን (ክሳዕ ክራማት 2022) እቲ ዝንቕ 83%ብሱል፡ 8% ጥረታት፡ 9% ድማ ናይ ቅብኢ ኣእካል በጺሕናንርከብ። ኣብዚ መዳይ ብዙሕ ዝተርፈና ከም ዘሎ ርዱእ’ዩ።• ዝርጋሐ ምሩጽ ዘርኢ ኣእካልን ኣሕምልትን’ውን እዚ ክፍሊኣተኲሩ ካብ ዝሰርሓሎም ዓውድታት እዮም። ኣብዚ ጉዳይእተራእየ ገስጋስ ከመይ ይመስል?
- ምምዕባልን ምትእትታውን ምሩጽ ዘራእቲ ዕማም ናይ ሃገራዊትካል ሕርሻዊ ምርምር እዩ። ክሳዕ ሕጂ ድማ ካብቶም ብሕርሻዊ
ምርምር ዝማዕበሉ ብርክት ዝበሉ ዘርኢ ኣእካል፡ ገለ 14 ዝዀኑምሩጻት ዘራእቲ ኣእካል ማለት ስርናይ - 6 ዓሌታት፡ ስገም- 3 ዓሌታት፡ ዕፉን - 1 ዓሌት፡ መሸላ - 1 ዓሌት፡ ብልቱግድማ 3 ዓሌታት በዚ ክፍሊ ኣቢሎም ናብ ሓረስቶት ተዓዲሎም
ኣለዉ። ሳላ’ዞም ምሩጻት ዓሌታት ድማ ምስቲ ኣብ እዋን ናጽነትዝነበረ ምህርቲ ብምንጽጻር፡ ኣብዚ እዋን ኣብቲ ብዝናብ ዝለምዕሕርሻታት፡ ብመንጽር ምህርቲ ኣብ ሓደ ሄክታር፡ ኣብ መሸላ ካብ
8 ናብ 16 ኩንታል፡ ኣብ ብልቱግ ካብ 6 ናብ 12፡ ኣብ ስርናይካብ 12 ናብ 20 -25፡ ስገም ድማ ካብ 8 ናብ 16 ኩንታልእቶት ክውስኽ ክኢሉ።• ልምዓት ኣሕምልትን ፍረታትን፡ ምስ ቀዳሞት ዓመታት ናጽነትክወዳደር እንከሎ፡ እንታይ ምዕባለታት ኣርእዩ? ክፍሊ ሕርሻዊኤክስቴንሽን ኣብዚ ዓውዲ ኣተኲሩ ዝደፍኣሎም ስርሓትከ
እንታይ ይመስሉ?
- ኣብ 1991፡ ስፍሓት መሬት ልምዓት ኣሕምልቲ 4731 ሄክታር፡ናይ ፍረታት ድማ 192 ሄክታር ጥራይ እዩ ነይሩ። ኣብዚእዋን፡ እዚ ቝጽሪ ኣብ ኣሕምልቲ ናብ ኣስታት 18,000 ሄክታር| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ብምብራኽ ናይ ኣርባዕተ ዕጽፊ ዕብየት ኣርእዩ። ኣብ ፍረታትድማ ናብ 5000 ሄ/ር ብምዕባይ ናይ 26 ዕጽፊ ዕብየት ኣርእዩ።
ካብ 1992 ክሳዕ 2021 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ እቶት ወይ ምህርቲኣሕምልቲ ብሽዱሽተ ዕጽፊ፡ እቶት ፍረታት ድማ ብ71 ዕጽፊእዩ ዕብየት ኣርእዩ።ኣብዚ መዳይ ብፍሉይ ዝጥቀስ፡ ልዕሊ 423 ሽሕ ፈልስታትናይ ሰለስተ ዓይነታት ናይ ከበሳ ፍረታት ማለት ቱፋሕ፡ ኩኽንኣውሊዕን ካልኦትን ካብ ወጻኢ ሃገር ኣተኣታቲና፡ ኣብ ናይ ከበሳባህሪ ዘሎወን ቦታታት ሃገርና ናብ ዝርከቡ ሓረስቶት ዘርጊሕናኢና። ብተወሳኺ፡ ካብ 2015 ኣትሒዝና፡ ብውሑድ ዓቐንምፍራይ ቃንጥሻ ጀሚርና ኢና። እዚ ምስ ማሕበር ሕርሻዊንግዲ ደቀንስትዮ ኤርትራ ብምውህሃድ ዝካየድ ዘሎ ስራሕ እዩ።እዛ ማሕበር ኣብዘን ዝሓለፋ 6 ዓመታት ማለት ክሳዕ 2021፡
25 ኩንታል ዝኸውን ቃንጥሻ ንዕዳጋ ዘርጊሓ። እዚ ኣብ ቀጻሊዝያዳ ክንደፍኣሉን ክነተባብዖን ከም ዘሎና ተረዲእና ንሰርሓሉዘሎና ጉዳይ እዩ።• ኣብ መዳይ ልምዓት ኣሕምልቲ፡ ምፍራይ ድንሽ ካብቲ ብፍሉይዝጥቀስ እዩ’ሞ፡ ኣብዚ መዳይ ዘሎ ገስጋስ ክትገልጸልና።
- ልክዕ’ዩ፡ ኣብ ልምዓት ድንሽ ዝተሰላሰለ ስራሕ ሓደ ካብቲዓበይቲ ዓወታትና እዩ። ድንሽ ዝበዝሐ እዋን ኣብ ከበሳታት

29

ሃገርና ጥራይ እዩ ዝፈሪ ነይሩ። ብመሰረት ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣብመስከረም 2022 ዝገበሮ ሃገራዊ ዋዕላ ድንሽ፡ ምህርቲ ድንሽኣብ ከበሳታት ብገምጋም ናብ 160 ኩንታል ኣብ ሄክታር በጺሑይርከብ። ልዕሊ’ዚ ዘእትዉ ሓረስቶት ከም ዘለዉ’ውን ይፍለጥ።እዚ ቝጽሪ ምስ ናይ 1991 ብምንጽጻር ብዕጽፊ ዕብየት ኣርእዩኣሎ። ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ቀረብ ድንሽ ምሉእ ዓመት ንምርግጋጽ፡
ኣብ 2021 ኣብ ዞባታት ጋሽ-ባርካን ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕርንኣብቲ ናይ ዛሕሊ ወቕቲ ማለት ካብ ሕዳር ክሳዕ ለካቲት ኣብ ዘሎወርሓት ዕዉት ፈተነ ኣካዪዱ። ኣብ ዞባ ጋሽ-ባርካ ኣብ 9 ንኡሳንዞባታት ኣብ 36.8 ሄክታር መሬት፡ ኣብ ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕባሕሪ ኣብ ክልተ ንኡሳን ዞባታት ኣብ 2.7 ሄክታር፡ ኣብ ዞባደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ ድማ ኣብ 6.8 ሄክታር፡ ብጠቕላላ ብደረጃሃገር፡ ኣብ 46.3 ሄክታር ልዕሊ 900 ኩንታል ምሩጽ ዘርኢድንሽ ተዘሪኡ፣ ኣዝዩ ትስፉው ዝዀነ ውጽኢት ድማ ረኺብናሉ።
ንኣብነት፡ ኣብ ንኡስ ዞባ ሻምብቆ 267 ኩንታል፡ ኣብ ጊንዳዕ 74ኩንታል፡ ኣብ ኣፋምቦ ድማ 170 ኩንታል ካብ ሄክታር ክሕፈስተኻኢሉ እዩ። ስለዚ፡ ኣብ መጻኢ ቆላታት ሃገርና ኣብ ቀረብድንሽ ተራአን ክጻወታ ምዃነን ተረጋጊጹ ኣሎ ማለት’ዩ።• ናብ ንጥፈታት ሃብቲ እንስሳ ክንሰግር። ኣብዚ መዳይ እተሰላሰለ
ንጥፈታት ከመይ ይመስል? ብቝጽሪ ጥሪትና ንጀምር።
- ኤርትራ ብጥሪት ነብሳ ዝኸኣለት ሃገር’ያ። ብዝሒ ጥሪትንምፍላጥ ናይ 1997 ዝተኻየደ መጽናዕቲ ኢና ክንጠቅስ ንኽእል።
ብመሰረት ሽዑ እተገብረ መጽናዕቲ፡ 1.9 ሚልዮን ከብቲ፡ 6.8
ሚልዮን ጤለ-በጊዕ፡ ልዕሊ 300 ሽሕ ኣግማል፡ ከም ዝነበረና
ይፍለጥ። እቲ ቑጽሪ ዓመታዊ ብ 1 ሚእታዊት ወሲኹ ኢልናስለ እንግምግም፣ ኣብዚ እዋን ከብቲ ናብ 2.4 ሚልዮን፡ ጤለበጊዕ ናብ 8.6 ሚልዮን፡ ኣግማል ድማ ናብ ኣስታት 400 ሽሕበጺሑ ዝብል ሓርፋፍ ገምጋም ኣሎ። ኣብ ቀረባ መጻኢ ግና ምስዞባታት ብምትሕብባር ሓፈሻዊ ቈጸራ ጥሪት ክግበር መደብ ኣሎ።ብተወሳኺ ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣማራጺታት ቀረብ ስጋ ንምዕባይ፡
ኣብ 2015 ከምኡ’ውን ኣብ 2017፡ 220 ኣደታት ማናቲለ ካብወጻኢ ሃገር ብምእታውን ኣራቢሑ ብምሻጥን ዛጊት ልዕሊ 6 ሽሕ

30ማናቲለ ብምፍራይ ንተጠቐምቲ ተሸይጠን ኣለዋ። ዛጊት ድማኣስታት 180 ዝዀኑ ሓረስቶት ብንኡስ መጠን ማንቲለ ከፍርዩጀሚሮም። ኣብ ምርባሕ ሓሰማን ኣፍራስን እውን ከምኡ ነቲ ኣብሃገርና ተዳኺሙ ዝጸንሐ ዓሌታት ንምምሕያሹን ብሓድሽ ደምወይ ትውልዲ ንምትክኡን ኣተባባዒ ዝዀነ ንጥፈታት ይካየድኣሎ።• ሕራይ ኣቶ ሰመረ፡ ናብ ልምዓት ጸባ ንስገር። ኣብዚ ዓውዲእንታይ ገስጋስ ተራእዩ?
- ኣብ ሃገርና ዝፈሪ ብዝሒ ጸባ ብልክዕ ክትዕቅኖ ቀሊል ኣይኰነን።
ምኽንያቱ፡ ብዘይካ’ተን ተዓጽየን ዝእለያ ናይ ጸባ ኸብቲ፡ ካልኦትኣብ ፈቘዶ በረኻታትን ዓድታት ጸባ ዝህባ ጥሪት ከም ዘለዋርዱእ እዩ። ስለዚ ኣብተን ተዓጽየን ዝእለያ ናይ ጸባ ከብቲኣተኲርና ክንዛረብ ይሓይሽ። ብዝሒ ተዓጽየን ዝእለያ ከብቲ፡ምስ እንርኢ፡ ኣብ 1991 ኣስታት 13 ሽሕ እየን ነይረን። ኣብ
ዓመተ 2021/22፡ እዚ ቑጽሪ ናብ ልዕሊ 20 ሽሕ ደዪቡ ይርከብ።ኣብ ፈለማ እዋን ናጽነት ካብ ጋሙስን ድቓላን ዝፈሪ ዝነበረ ጸባኣስታት 8.5 ሚልዮን ሊትሮ ክግመት ከሎ፡ ኣብዚ እዋን እዚ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ቍጽሪ ናብ ልዕሊ 18.4 ሚልዮን ሊትሮ ደዪቡ ይርከብ። ብሓፈሻ፡ብዝሒ ጸባ ካብ ሓንቲ ጋሙስ ላም ኣብ 300 ናይ ሕልቦ ግዜካብ 12-15 ሊትሮ ጸባ ኣብ መዓልቲ፡ ካብ ሓንቲ ድቓላ ላም ኣብ
300 ናይ ሕልቦ ግዜ ካብ 8-12 ሊትሮ ጸባ ኣብ መዓልቲ፡ ካብተንናይ መበቈላውያን ከብቲ ባርካ ድማ ካብ ሓንቲ ባርካ ላም ኣብ
210 ናይ ሕልቦ ግዜ ካብ 6 -8 ሊትሮ ጸባ ኣብ መዓልቲ ይርከብኣሎ። ኣብዚ እዋን ዘሎ ምህርቲ ጸባ ካብ ሓንቲ ላም ምስቲ ናይ
1991 ክነጻጸር ከሎ፡ ኣብ ኩለን ዓይነታት ኣሓ፡ ብገምጋም ካብ
20 - 30 ሚእታዊት ዕብየት ከም ዘርኣየ ይግምገም። እንተዀነ፡ኣብ ምዕባይ ምህርቲ ጸባ ገና ሓያል ጻዕሪ ከም ዘድሊ ርዱእ’ዩ።• ልምዓት ጸባ ንምዕባይ እተገብረ ጻዕርታት እንታይ’ዩ ነይሩ?
- ልምዓት መግቢ እንስሳ ንምዕባይ ሓያል ጻዕሪ’ዩ ተኻዪዱ።
ኣብ 1992 ንመግቢ እንስሳ ዝለምዕ ዝነበረ 67 ሄክታር ጥራይዝነበረ፡ ክሳዕ 2021 እቲ ስፍሓት መሬት ናብ ኣስታት ክልተሽሕ ሄክታር ደዪቡ ይርከብ። እቲ ዝፈሪ መግቢ እንስሳ ድማ ናብ
ልዕሊ 77 ሽሕ ቶን በጺሑ ይርከብ። ብዘይካ’ዚ ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ካብ 1998 ጀሚሩ ብርክት ዝበለ ቢዶኒታት/ መሕለቢ ጸባ ናይጸባ፡ ሓለብትን ሓቘንትን ማሽናት፡ መመርመሪ ጸባን ጀነሬተራት
ብመልክዕ ልቓሕን ሓገዝን ንእተፈላለዩ ኣቕረብቲ ጸባ ዝዀኑማሕበራትን ሓረስቶትን ከም ዝዓደለ ምጥቃስ ኣገዳሲ እዩ።• ሕራይ ኣቶ ሰመረ፡ ኣብ ምምስራሕ ጸባን ውጽኢቱንከ ኣብዚዝሓለፈ ናይ ናጽነት ዓመታት እንታይ ሓድሽ ምዕባለ ነይሩ?
- ኣብዚ መዳይ ኣተባባዒ ገስጋስ እዩ ተራእዩ። ኣብ 1991፡
ኣርባዕተ ኣመስራሕቲ ጸባን ውጽኢት ጸባን ትካላት ጥራይ ዝነበራ፡ኣብዚ እዋን 18 በጺሐን ኣለዋ። ካብዚኣተን እተን ዝበዝሓ ኣብምድላው ርግኦ ዝነጥፋ ዘለዋ እየን። ኣብ ከተማታት ዝርከብ ህዝቢካብቲ ብሓርጭ ዝዳሎ ዝነበረ ውሕስነቱን ኣመጻጽኣኡን’ውንዘየተኣማምን ዝነበረ ርግኦ የመን ተገላጊሉ፡ ኣብ ዝዀነ እዋንውሕስነቱን ብቕዓቱን ዝፍለጥ ርግኦ ንምርካብ በቒዑ ይርከብ።ቀረብ ፎርማጆን ጠስምን’ውን ካብቶም ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናዓበዩ

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ዝኸዱ ዘለዉ ምህርቲ ውጽኢት ጸባ’ዮም። ብተወሳኺ፡ ኣብዞባታት ዓንሰባን ደቡብን ሰለስተ ማእከላት መኣከብን መዝሓልንጸባ ተመስሪተን፡ ኣብ ማሕበር ንዝተጠርነፉ ሓረስቶት ተረኪበን
ዝምስገን ኣገልግሎት ይህባ ኣለዋ።• ምትብባዕ ዘመናዊ ምድቓል እንስሳ ሓደ ኻብ ንጥፈታትናይዚ ኽፍሊ እዩ። ኣብዚ ጉዳይ ንሓረስቶት ንምትብባዕ እንታይይግበር?
- ምትእትታው ዘመናዊ ምድቓል ኣብ ግዜ ጣልያን ማለት ኣብ
1930’ታት ዝጀመረ’ኳ እንተዀነ፡ ብሰንኪ ተኸታታሊ መግዛእትን
ካልኦት ምኽንያታትን ኣዝዩ ተዳኺሙ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ካብ
1992 ክሳዕ 2009 ብገምጋም ዓመታዊ 326 ነዳቕል ኔርና።ብድሕር’ዚ ተቛሪጹ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ 2015 ኢና እንደገና
ኣበጊስናዮ። ካብ ወጻኢ ሃገር ምሩጽ ዓሌት ዘርኢ ብምእታው
ከምኡ’ውን ንዕኡ ዝኸውን መሳርሒታትን መዐቀብን ብምምጻእሓያል ጻዕሪ ተኻዪዱ። ካብ 2015 ክሳዕ 2020 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡እቲ ንጥፈታት ብዘገምታ እናኸደ ኣብ ዓመት ብገምጋም 485
ናይ ጸባ ኸብቲ ጥራይ ነዳቕል ኔርና። ኣብ ዓመተ 2021-2022፡ዓቕሚ ሰብን፡ ዕጥቅን ጐስጓስን ብምሕያል፡ እቲ ቑጽሪ ኣብ ሓደዓመት ናብ 1600 ኣደዪብናዮ ንርከብ። ብሓፈሻ ክርአ እንከሎምስ ናይ 1992 ዝተዳቐላ ከብቲ ብምንጽጻር (ሽዑ 406 ጥራይኢና ኣዳቒልና)፡ ኣብ 2021 ቁጽሪ ዘዳቐልናየን ከብቲ ናብ ልዕሊ
1600 ብምድያቡ፡ ናይ ኣርባዕተ ዕጽፊ ወሰኽ ኣርእዩ። ወላ’ኳ31እቲ ኣገልግሎት ብኽንድ’ዚ ዕጽፊ እንተዓበየ፡ መጠን ምሓዝምልኦን ምውላድ ምራኹትን ብዝለዓለ ደረጃ ንምምሕያሽ ግናጻዕርታት ይቕጽል ኣሎ። ኣብ መጻኢ’ውን ዘለዉና ንኣሽቱ ሃጓፋትኣለሊና፣ ብዓቢኡ ድማ ናብ ጾታኡ ዝተለለየ ዘርኢ (ወይ ናብኣንስትዮ ዝዛዘወ ዘርኢ) ብምስጋር፡ ብዝሰፍሐ ክንሰርሓሉ መደብተታሒዝሉ ኣሎ። ድሕሪ’ዚ ዅሉ ምድላዋት፡ እዚ ኣገልግሎትናብ መላእ ሃገር ንምስፍሑ ሰፊሕ መደብ ተዳልዩ ኣሎ።• ኣብ መፍረ ደርሁ እተራእየ ገስጋስከ ከመይ ይግምገም?
- ኣብዚ ዓውዲ ኣዝዩ ዕቱብ ስራሕ እዩ ተሰላሲሉ። ኣብ እዋንናጽነት፡ ሃገርና ብዘይካ’ተን ኣብ ገጠራት ብልምዲ ዝተሓዛ ደርሁገደና፡ ምርባሕ ደርሁን ምፍራይ እንቋቝሖን ከም ዋኒን ዝሕዞ ሰብነይሩ ምባል ኣይከኣልን። ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ካብ ፈለማናጽነት ሚኒስትሪ ሕርሻ ምሩጻት ዓሌታት ኣደታት ጨቓዊትካብ ደገ እናምጽአ፡ ንዓኣተን ድማ ኣዕዂኹ ንተጠቐምቲ
ምዕዳል ጀሚሩ። ኣብዘን ዝሓለፋ 30 ዓመታት፡ ኣስታት 113
ሽሕ ኣደታት ከእቱ እንከሎ፡ ኣስታት 7 ሚልዮን ሓደ ወርሒዝዕድሚአን ጨቓዊት ድማ ተዘርጊሐን። እቲ ብዝሕን ስፍሓትዝርጋሐን ዓመታዊ እናወሰኸ እዩ ኸይዱ። ኣብ 1992 ንኣብነት
ኣስታት 20 ሽሕ ጨቓዊት ኢና ንተጠቐምቲ ዓዲልና። ኣብ
2020-21 ግና እቲ ኣሃዝ ብተዓጻጻፊ ዓብዩ ክሳዕ ልዕሊ 880
ሽሕ ጨቓዊት ተዓዲለን። እዚ ኣሃዝ ብሚእታዊት ክርአ እንከሎ፡
ብኣስታት 44 ዕጽፊ እዩ ዓብዩ።• ናብ መፍረ ንህቢ ንስገር። ብዝሒ ቆፎታት ንህቢ ብደረጃሃገር እንታይ ምዕባለታት ኣርእዩ? ኣብ ብዝሒ ፍርያት መዓርከእንታይ ለውጢ ተራእዩ?
- ኣብ መፍረ ንህቢ ምስ እንመጽእ፡ ኣብ ሃገርና ኣብ 1991ኣስታት 19 ሽሕ ዕስለ ኣናህብ ምንባሮም ይግምገም። እዚ ቝጽሪብዘገምታ ዕብየት እናኣርኣየ፡ ኣብ 2021 ናብ ኣስታት 30 ሽሕዓብዩ ይርከብ። እዚ ወሰኽ ዋላ’ኳ ዘነይት ኣይዅን፡ ሕብረተሰብናካብ ያታዊ ኣገባብ ወጺኡ ናብ ዘመናዊ ኣገባብ ንኽሰጋገር ዓቢዕድል ዝፈጠረ እዩ። ምኽንያቱ፡ ኣብዚ እዋን ካብቲ ዘሎና ጠቕላላብዝሒ ዕስለ፡ እቲ 65 ሚእታዊት ብዘመናዊ ቆፎ ዝተታሕዚ እዩ።እቶት ዝሕፈስ ወይ ዝፈሪ መዓር ምስ ኩነታት ብዝሒ ዕምበባታትእዩ ዝውሰን። ኣብዘን ዝሓለፋ ዓመታት ድማ ምስ ኩነታትክሊማዊ ለውጥን ክስተት ደርቅን ክብ-ለጠቕ ይብል’ኳ እንተነበረ፡
ብሓፈሻ ግና ምስቲ ናይ 1991 ክወዳደር እንከሎ፡ ምህርቲ መዓር
ናይ 46 ሚእታዊት ዕብየት ከም ዘርኣየ ሰነዳትና የረጋግጹ። እቲኣብ ባይታ ዘሎ ፍርያት መዓር’ውን ነዚ’ዩ ዘረጋግጽ። መዓር፡ኣብ ኵሉ ኩርናዓት ሃገርና ይፈሪ ብምህላዉ፡ ዋጋኡ ካብቲ ኣብፈለማ ተስዓታት ዝነበሮ ልዕሊ 400 ናቕፋ፡ ናብ ትሕቲ 200
ናቕፋ ወሪዱ ይርከብ። ኣብ ርእሲ’ዚ፡ እቲ ብቑጠባዊ ጉዳይንንቕሓት ምሕደራን ብዘገምታ ዝግስግስ ዘሎ መስርሕ ምስግጋርናብ ዘመናዊ ኣገባብ ምርባሕ ንህቢ፡ ሓደ ‘ጋብላዊ ቆፎ’ ዝብሃልንምስርሑ ይኹን ንኽተመሓድሮ ኣዝዩ ቀሊል ዝዀነ ዓይነትቆፎ ብምትእትታው፡ ምህርቲ መዓርን ቍጽሪ ኣርባሕቲ መዓርንብተዓጻጻፊ ንምውሳኽ ሓያል ጻዕሪ ነካይድ ኣሎና።• ኣብ ዕብየት ናብራ ብፍላይ ድማ ምስ ደቀንስትዮ ኣብዝተኣሳሰር ጉዳይ ዝተኻየዱ ግሉሓት ንጥፈታት ክትገልጸልና።
- ኣብዚ ጉዳይ’ውን ዓቕሚ ብዝፈቕዶ ብዙሕ ንጥፈታት እዩተሰላሲሉ። ንደቀንስትዮ ሓረስቶት ብሓፈሻ፡ ነተን ብደቀንስትዮ
ዝምርሓ ስድራቤታት ድማ ብፍላይ ንምሕጋዝ፡ እተፈላለዩ ናይጥሪት ሓገዝ፡ ኢደ-ጥበባዊ ስራሓት፡ ደገፍ ሞተረታት፡ ምዕዳልዘርኢ ወዘተ. ተኻዪዱ። እቲ ልዕሊ ዅሉ ዝጥቀስ ግና ምዝርጋሕእቶን ኣድሓነት እዩ። ዝቝረጽ ኣግራብ ንምጉዳል፡ ጥዕናደቀንስትዮ ንምምሕያሽ፡ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ዝኸዱ ቈልዑንመንእሰያትን ንምውሳኽ ወዘተ. እቶን ኣድሓነት ናብ መላእ

32| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ሃገር ንምብጻሕ ሓያል ጻዕሪ ተኻዪዱን ይካየድ ኣሎን። ዛጊትኣብ መላእ ሃገር ኣስታት 170 ሽሕ እቶን ኣድሓነት ተሰሪሑይርከብ። ነዚ ንምትግባር ድማ ልዕሊ 17 ሽሕ ደቀንስትዮ ኣዴታትሰልጢነን፣ ኣድሓነት ሰሪሐንን ኣስሪሐንን ይርከባ።
• ናብ ጥዕና እንስሳን ብቝልን ንኺድ። ብጥዕና እንስሳታት
ንጀምር። ኣብ ሃገርና እቶም ስትራተጅያውያን ዝብሃሉሕማማት ኣየኖት እዮም? ንምክልኻሎምን ምቍጽጻሮምን ዝግበርወፍርታትን መደባትንከ እንታይ ይመስል?
- ኣብ ሃገርና ኣቐዲሞም ቅድሚ ናጽነት ዝነበሩን ድሕሪኡ’ውንዝተቐላቐሉን ስትራተጅያውያን ተመሓላለፍቲ ሕማማት ከምጉልሓይ፡ ጉልሓይ-መሰል ጤለ-በጊዕ (ናይ ሓሶት ጉልሓይ)፡ ነፍሪ፡ፍሮማይ ከብቲ፡ ፍሮማይ ጤለ-በጊዕ፡ ኣናሶ፡ ምብርዓንን ዓባይሰዓልን እዮም። ንምክልኻሎምን ምቍጽጻሮምን ካብ ዝካየዱዕማማት ድማ ኣገልግሎት ግዱድ ክታበት ምሃብ፡ ተርእዮተመሓላለፍቲ ሕማማት ንምቍጽጻር ኣካቢብካ ምኽታብ፡ ሜላምቁጽጻር ተመሓላለፍቲ ሕማማት ምብርዓንን ዓባይ ሰዓልን| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ምሕያል፡ ምእታውን ምዝርጋሕን ናይ ሕክምና መድሃኒት፡
ክታበትን መሳርሒታትን፡ ምእካብ ቅምሶታት ጸረርታ ደምንካልእን፡ ከምኡ’ውን ምቛም ክሊኒክ እንስሳ ኣብ ኩለን ንኡሳንዞባታት የጠቓልሉ። ቅድሚ ናጽነት ኤርትራ ንእንስሳታት
ኣገልግሎት ዝህባ ክሊኒካት፡ ዝበዝሓ ኣብ ዞባታት ጥራይ እየንተሓጺረን ነይረን። ድሕሪ ናጽነት ግና ንዘሎዋና ብዝሒ ጥሪትንኣገባብ ጉስነትን ኣብ ግምት ብምእታው፡ ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣብ
ነፍሲ-ወከፍ ንኡሳ ዞባ ሃገርና ብውሑዱ ሓንቲ ክሊኒክ እንስሳሃኒጹ። ምህናጽ ናይዘን ክሊኒካት ከኣ ኣብ ምንካይ ሞት ጥሪት ዓቢውጽኢት ተረኺብዎ። ኣብዘን ዝሓለፋ ዓመታት፡ ኣብ ኤርትራ69 ክሊኒካትን 7 ሓውሲ-ክሊኒካትን ብድምር 76 ትካላት ጥዕናእንስሳ ተሃኒጸን ዓቢ ኣበርክቶ ኣብ ምሃብ ይርከባ። ን45 ካብኣተንከኣ ጸሓያዊ ሓይሊ መብራህቲ ተኣታትዩለን ኣሎ።• ኤርትራ ኣብ ምጥፋእ ይዅን ኣብ ምቍጽጻር ዝተዓወተትሎም
ሕማማት እንስሳ ኣለዉዶ?
- ሕማም ጉልሓይ ሓደ ካብቶም ኣብ ቁጠባ ሓረስታይን ሃገርንከቢድ ዕንወት ዘስዕቡ ሕማማት እንስሳ እዩ ነይሩ። ሓንሳብ ምስዝረአ፡ ኣብ ሓጺር እዋን ናብ ብዙሕ ከባቢታት እናስፋሕፈሐ ካብዝተታሕዛ ከብቲ ክሳዕ 90 ሚእታዊት ክቐትል ይኽእል። ስለዚእዚ ሕማም ብሰንኪ ኣብ ሃገርና ዘውርዶ ዝነበረ ሃስያ ምቁጽጻሩጥራይ ዘይኰነስ ዳግም ንኸይርአ’ውን ክጠፍእ ስለዝነበሮ፡
ብዝተወደበ መንገዲ ካብ ምብራቕ ክሳብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ዝሽፍንነዊሕ ዓመታት ዝወሰደ መደብ ወጺኡ። ብመሰረት ዝወጸ መደብከኣ ካብ ኤርትራ ንምጥፍኡ ኣብ ትግባረ ኣቕኒዕና። ኣብ ሃገርናመደብ ምጥፋእ ተመሓላላፊ ሕማም ጉልሓይ ካብ ሜዳ ዝጅምርኰይኑ፡ ድሕሪ ናጽነት ከኣ ክሳዕ 1997 ክታበት ተኻይዱ።
33

ድሕሪኡ’ውን ተመሓላላፊ ሕማም ጉልሓይ ምጥፍኡ ንምርግጋጽቀጻሊ ኮለላ ብምክያድ ካብ ከብቲ መከላኸሊ መድሕን ከምዘጥረዩ፡ ድሕሪኡ’ውን ካብ ሓደሽቲ ምራኹት ደም ኣኪብካ ህላወናይቲ ሕማም ከም ዘየለ ብምርግጋጽ፡ ኣብ 2005 እዚ ሕማምምሉእ ብምሉእ ከም ዝጠፍአ ተረጋጊጹ። ሳላ’ቲ ዝተገብረ ሓያልጻዕሪ ድማ ኣብ ዓመተ 2005 ጠቕላላ ካብ ኤርትራ ከም ዝጠፍአዘረጋግጽ ወርቂ መዳልያን ምስክር ወረቐትን ካብ ዓለማዊ ውድብጥዕና እንስሳ ተዋሂብና። ምጥፋእ እዚ ሕማም ኣብ ሓረስቶት ዓቢእፎይታ’ዩ ፈጢሩ።• ክታበት ጥሪት ሓደ ካብ ዓበይቲ ዕማማት ናይዚ ሚኒስትሪ
እዮም። ኣብዚ ጉዳይ እተራእየ ገስጋስ ከመይ ይግምገም።

• ኣብ መኸተ ሳገምቲ ባልዓት ብሓፈሻ፡ ብፍላይ ድማ ኣንበጣምድረበዳ ዝተኻየደ ስራሕከ እንታይ ይመስል?

- እተፈላለዩ ሕማማት ንምቁጽጻር፡ መንግስቲ መደብ ግዱድክታበት ብምውጻእ፡ ካብ 1993-1997 ዝተራእዩ 67 ዝተፈላለዩ
ተመሓላለፍቲ ሕማማት እንስሳ ናብ 32 ከም ዝወርዱ ዀይኖም።ነዚ መሰረት ብምግባር ካብ 2013 ዓመተ ምህረት ጀሚሩ ዓመታዊ2.5 ሚልዮን ጥሪት ይኽተባ ኣለዋ። እዚ ድማ ንክስተታት
ሕማማትን ሞትን እንስሳን ኣብ ዝተሓተ ደረጃኡ ኣውሪዱዎ።

- ኤርትራ ኣብ ምቍጽጻር ሳገምቲ ባልዓት፡ ሓንቲ ኻብተንብኣብነት ዝጥቀሳ ሃገራት እያ። ኣብ ዝሓለፈ ሰላሳ ዓመታት ድማኣብ ልዕሊ 520 ሽሕ ሄክታር መሬት ዘጋጠመ ለበዳ ኣንበጣምድረበዳ ብምትሕብባር ሚ/ሕርሻ፡ ዞባዊ ምምሕዳር፡ ህዝብንሰራዊትን ከምኡ’ውን ካልኦት ትካላት መንግስቲ፡ ዝጥቀስ ጉድኣትከየውረደ ኣብ ትሕቲ ቍጽጽር ውዒሉ።• ኣብ ምቁጽጻር ባልዓትን ሕማማትን ብቝሊ እተሰላሰሉ
ንጥፈታትከ ከመይ ይመስሉ?

ለበዳ ባርኖስ ኣፍሪቃ’ውን ኣብ እዋን ክራማት ከበሳ፡ ኣብ ውሱንዓመታት፡ ኣብ ኩለን ዞባታት ዝርአ ባልዕ እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ሰላሳዓመታት፡ ኣብ ልዕሊ 30 ሽሕ ሄክታር ዘጋጠመ ለበዳ ባርኖስ ኣብትሕቲ ቍጽጽር ውዒሉ።ለበዳ ኣዕዋፍ ኴላ-ኴላ’ውን ኣብ ምዕራባዊ ክፋል ሃገርና፡ ዞባ
ጋሽ-ባርካ ዘጋጥም ኰይኑ፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣብ ልዕሊ 5ሽሕ ሄክታር ስፍሓት መሬት፡ ዕዉት ናይ ምቍጽጻር ስራሓትተኻይዱሉ። ብዘይካ’ዚ፡ ኣብ 2018 ሓድሽ ለበዳ ሳጋሚ ባርኖስቀውዒ ኣብ ዘጋጠመሉ እዋን፡ ብዝተወስደ ህጹጽን ዘየዳግምንናይ ምክልኻል ስጕምቲ፡ ኤርትራ ኣብ ዞባና ብኣብነት ዝጥቀስስራሕ እያ ሰሪሓ።***- ኣብ ምክልኻልን ቁጽጽርን ባልዓትን ሕማማትን ብቝሊ፡ ካብ
1992 ጀሚሩ ዳህሳስን መጽናዕቲን ኣብ ባልዓት፡ ሕማማት፡
ጻህያይን ናይ መኽዘን ባልዓትን በብእዋኑ ተኻይዱ። ሚኒስትሪ
ሕርሻ፡ ምንጻግ ጸረ-ባልዕ ዘጠቓለለ ውሁድ ኣገባብ ምክልኻል
ባልዓት ኣካዪዱ፥ ንሓረስቶት ሰፊሕ ኣስተምህሮ ሂቡ፣ መንጸጊመሳርሒ ማንዋልን ሞቶራይዝድን ዘርጊሑ፣ ብርክት ዝበለዓይነታት መከላኸሊ ባልዓት ኣተኣታትዩ። ኣብዚ እዋን ግናመድረኽ ብመድረኽ ናብ ባህርያዊ ኣገባብ ምክልኻልን
ምቍጽጻርን ባልዓት ንኣቱ ኣሎና። ተስፋ ዝህብ ውጽኢት ድማንረኽበሉ ኣሎና።34

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ሕርሻዊ ምርምርሕመረትን ሞተረን ዘመናዊ ሕርሻኣብ እዋን ፈደረሽን ድማ ምስተን ኣብ ኢትዮጵያ ዝምስረታ
ዝነበራ ትካላት ምርምር፡ ኣብ ኤርትራ’ውን ኣብ ሰምበል፡ ዳዕሮጳውሎስ፡ ፓራዲዞን ዓዲ ወግርን ከም ዝቘማ ይፍለጥ። ኣብቲእዋን ካብ ዘራእቲ፡ ስገምን ስርናይ ቀዳምነታት ናይ ከበሳ ክዀናኸለዋ፡ ምስ ከም ናይ ኬንያን CIMMYTን ዝመሰላ ዞባውያን
ትካላት ምርምር ድማ ምትእስሳራት ከም እተጀመረ ተሰኒዱይርከብ።ድሕሪ ፈደረሽን ኣብ ዝነበረ እዋን ጐበጣ ኤርትራ ብኢትዮጵያ፡
ዋላ’ኳ ኣብቲ ደሓን ዝምዕብል ዝነበረ ጽላት ሕርሻ ኤርትራ ዓቢዕንወት ከም ዝወረደ ዝፍለጥ እንተዀነ፡ ኣብ ዓሊግድር ካብኣመሪካን እስራኤልን ዝመጸ ዓሌት ዘርኢ ጡጥ ከም እተፈተነን
‘Acala 17 17c’ እተባህለ ዓሌት ከም ዝማዕበለን ይፍለጥ።
ብተወሳኺ፡ ኣብ ሰምበልን ፓራዲዞን እውን ብንኡስ መጠንሓምላይ ጽላል (ግሪን ሃውስ)ን ካልእ ናውቲ ምርምርን ከምእተተኽለ ይፍለጥ።ኣቶ ጸጋይ ብርሃነሓደ ኣብ ያታዊ ኣገባብ ጥራይ እተመርኰሰ ሕርሻ ናብ ምዕቡልሜላ ቅድሚ ምስጋሩ፡ ናይ ግድን ክሓልፎ ዝግባእ መስርሓት
ኣለዉ። ገለ ካብዞም ዘይስገሩ መስርሓት፡ ምርምርን መጽናዕትንእዩ። እዞም መስርሓት ድማ ቅድሚ ዘድሊ ውጽኢት ምሃቦም፡ኣብ ባይታ፡ ኣብ ኣካላት እንስሳ ከምኡ’ውን ኣብ ላቦራቶሪ ከምኵነታቱ ዕሙቕ ዝበለ ንጥፈታት ስለ ዝካየደሎም፡ ዓቕሊ ዝሓቱምዃኖም ኣይዝንጋዕን።
ታሪኻዊ ድሕረ ባይታ ምርምር ሕርሻ ኣብ ኤርትራዋላ’ኳ ሓረስቶት ሃገርና ካብ ጥንቲ ጀሚሮም፡ ብሉጽ ዘርኢብቝልን እንስሳን ንምርካብ ናይ ባዕሎም ተባላሓትነት፡ ዕቃበዘርእን ምድቓልን የካይዱ ከም ዝነበሩ ክግመት ዝከኣል እንተዀነ፡
ሕርሻዊ ምርምር ብውዱብን እተጸንዐን ኣገባብ ግና ኣብ እዋንመግዛእቲ ኢጣልያ ከም እተጀመረ ሰነዳት ታሪኽን ህልዊኣሰራትን የረጋግጹ። ኣብ 1910 ንምርምር ዝዓለሙ ሕርሻታትቡን፡ ፍረታት፡ ተምሪ፡ ቀላሚጦስ ኣብ ፍልፍል፡ ፋጌና፡ ከረንን ዓዲወግርን ከም እተደኰኑ ይፍለጥ። ቀጺሉ ኣብ 1920’ታት፡ ጡጥኣብ ምዕራባዊ ቆላታት፡ ዝተመሓየሸ ዘርኢ ስርናይ ድማ ኣብከበሳታት ከም እተኣታተወ ይፍለጥ። ብዘይካ’ዚ፡ ኣጣልያውያን
ገዛእቲ፡ ኣብ ኣዝዩ ብዙሕ ከባቢታት ሃገርና ካብ መጽናዕቲሓመድ ጀሚርካ ክሳዕ ንምስራሕ ከዘንቲ ማያት ዝዀኑ ቦታታትኣብ ምልላይ ተዋፊሮም ምንባሮም ሰነዳት ታሪኽ ይሕብሩ።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ዩኒቨርሲቲ ኣስመራ እውን ኣብእምባትካላ ናይ ኣዳጉራ፡ ዓተርን ባልደንጓን፡ ኣብ ሓልሓለ ናይፍረታትን ዘራእትን፡ ኣብ ኣባርዳእ ድማ ናይ መግቢ እንስሳማእከላት ምርምር ብምቛም ይነጥፍ ምንባሩ ኣብ ታሪኽ ተሰኒዱንረኽቦ።ሕርሻዊ ምርምር ኣብ እዋን ብረታዊ ቃልሲህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ካብ መፋርቕ 1980’ታትኣትሒዙ፡ ኣብ ፍርያምነት ሓመድ፡ ሕርሻዊ ሜላታት፡ ሓለዋጥዕና ብቝሊ፡ ስነ-ገረብ፡ ምሕደራ መጋሃጫታት፡ ሕርሻዊ ማሽነሪከምኡ’ውን ኣብ ምርባሕን ጥዕናን እንስሳታት ዘተኰሩ ሕርሻዊምርምራት ይገብር ምንባሩ ሰነዳት የረጋግጹ።

ሕርሻዊ ምርምር ድሕሪ ናጽነትሓላፊ ሃገራዊ ትካል ሕርሻዊ ምርምር ኣቶ ጸጋይ ብርሃነ፡ እዚኣብዚ እዋን ብ172 ኣባላት ዝቘመ ትካል፡ ድሕሪ ናጽነትብእተፈላለዩ ቅርጽታትን መድረኻትን ከም ዝሓለፈ ይገልጽ።እዚ ትካል ኣብ 1996 ዓቕሚ ሰቡ 93 ጥራይ ከም ዝነበረ፡ እቲዝለዓለ ቝጽሪ ዓቕሚ ሰብ ዝበጽሓሉ ድማ ኣብ 2016 ኰይኑ፡ሽዑ 195 በጺሑ ከም ዝነበረ ይሕብር።
35ኣቶ ጸጋይ፡ ሃገራዊ ትካል ሕርሻዊ ምርምር፡ ካብ 1993 ክሳዕ
1997 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ እዚ ትካል ክፍሊ ሕርሻዊ ምርምርን
ኤክስተንሽንን ዝብል ስም ብምሓዝ፡ ኣብ ትሕቲኡ ድማ ሰለስተጨናፍር ማለት፡ ዘራእቲ፡ ስነ-ገረብ ከምኡ’ውን እንስሳ (ጥሪት)ዝብላ ሓቝፉ ይነጥፍ ከም ዝነበረ ይሕብር። ቀጺሉ፡ ካብ 1997
ክሳዕ 2003 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ናብ ክፍሊ ሕርሻዊ ምርምርን
ምምዕባል ዓቕሚ ሰብን ተቐዪሩ። ሽዑ፡ ጨንፈር ምርምር ሕርሻ፡ብምርምር እንስሳ፡ ምርምር ስነ-ገረብ፡ ምርምር ስነ-ብቝሊከምኡ’ውን ምርምር ሕርሻዊ ምህንድስና ዝብሃላ ኣሃዱታት
ክትቀውም ከላ፡ ጨንፈር ምዕባለ ዓቕሚ ሰብ ድማ ኣሃዱ ስልጠናንኣሃዱ ምዕባለ ዓቕሚ ሰብን ዝብላ ኣሃዱታት ሒዛ ነበረት።
ካብ 2003 ኣትሒዙ፡ እዚ ትካል፡ ‘ሃገራዊ ኢንስቲትዩት ሕርሻዊምርምር (National Agricultural Research Institute)’ብዝብል ሓድሽ ኣቃውማ፡ ፈለማ ብኣርባዕተ ቴክኒካዊ ጨናፍርማለት፡ ጨንፈር ምምሕያሽ ዘራእቲ፡ ጨንፈር ምርምር እንስሳ፡
ጨንፈር ምርምር ምሕደራ ባህርያዊ ጸጋታት፡ ከምኡ’ውንጨንፈር ምርምር ሕርሻዊ ምህንድስና፥ ጸኒሑ ድማ ኣብ 2011እታ ብደረጃ ኣሃዱ ትነጥፍ ዝነበረት ኣሃዱ ጀነቲካዊ (ተፈጥሮኣዊጸጋታት) ናብ ደረጃ ጨንፈር ብምዕባይ ክትነጥፍ ጀሚራ። ኣብርእሲ’ዘን ቴክኒካዊ ጨናፍር፡ ወሃብቲ ደገፍ ዝዀና ጨንፈርምምሕዳርን ፋይናንስን፡ ኣሃዱታት ባዮ-ቴክኖሎጂ፡ ውጥንንስታቲስቲክስ፡ ምርምር ቴክኖሎጂ መግቢ ከምኡ’ውን ማሕበረቍጠባዊ መጽናዕቲ’ውን ኣገደስቲ ኣካላት ናይዚ ትካል ምዃነን፡ኣቶ ጸጋይ ብርሃነ ወሲኹ ይገልጽ።ቀጺሉ እምበኣር፡ ኣብ ጸብጻብ ናይዘን ቴክኒካዊ ጨናፍርእተመርኰሰ ካብ ምምስራተን ክሳዕ ዓመተ 2021 ዝነበረ ዓበይቲዓወታት ቀሪቡ ኣሎ።ጨንፈር ጀነቲካዊ ጸጋታትዕቃበ ሕርሻዊ ጀነቲካዊ ጸጋታት፡ ኣገዳስነቱ ኪንዮ ቴክኒካዊ
ንጥፈታት ዝኸይድ ድሕነት መበቈላዊ ሃብቲ ሃገር እዩ። በዚ’ዩድማ ኣብ ዕቃበ ብቝሊ፡ እንስሳን ኣግራብን ብልዑል ኣተኵሮን
ሓላፍነትን ዝሰርሕ።

ኣብ 256 ቅምሶታት ድማ መጽናዕቲ ባህርያት ብዲ.ኤን.ኤ
(molecular characterization) ተኻዪዱ። ኣብቶም ዝእከቡን
ዝዕቀቡን ቅምሶታት፡ ብዘይካ መጽናዕቲ ባህርያት፡ ኣብ ውሱንግዜ ምሕዳሶም እውን ኣዝዩ ኣገዳሲ ስለ ዝዀነ፡ ካብ ብሱላትእኽልን ጥረታትን ዘጠቓለሉ 1274 ቅምሶታት ዘርኢ ‘መስርሕምሕዳስ’ ተኻዪድሎም። ብተወሳኺ፡ ኣብ 686 ሓደስቲ እተኣከቡ
ቅምሶታት ንምዕቃብ እኹል መጠን ዘርኢ ዝዓለመ ምብዛሕ ዘርኢተኻዪዱ።ጀነቲካዊ ጸጋታት እንስሳ ዘቤትዕቃበን ምምዕባልን መበቈላውነት ጸጋታት እንስሳ እውን ሓደኣገዳሲ ክፋል ናይዚ ጨንፈር ምዃኑ ይፍለጥ። በዚ መሰረት፡ እዚዓውዲ ዋላ’ኳ ገና ኣብ መባእታዊ ደረጃ ምርምር ይሃሉ፡ ዛጊት
ን158 ናይ ባርካ ዓሌት ኣሎወን ተባሂሉ ዝእመነለን ካብ ንኡሳንዞባታት ጎልጅን ተሰነይን እተኣከባ ከብቲ ኣርብዓ ረቛሒታት
ብምጥቃም፡ ናይ ባህርያት (phenotypic characterization)መጽናዕቲ ተኻዪዱለን።
ምሕያል ምእካብ ጀነቲካዊ ጸጋታት ብቝልን ገረብን ኣብባህርያዊ ቦታኦም (in-situ) ከምኡ’ውን ምብዛሕ ኣብ ዘመናዊመዐቀቢ (ex-situ)፡ ምምስራት መዐቀቢ ጀነቲካዊ ጸጋታት እንስሳዘቤት፡ ምሕያል ኩለንተናዊ መጽናዕቲ ባህርያት ናይ ዝተኣከቡ
ቅምሶታት ብቝሊ ከምኡ’ውን ምዕባይ ንቕሓት ሕብረተሰብ
ኣብዞም እተጠቕሱ ጉዳያት፡ ገለ ካብ ዓበይቲ መደባት ናይዚጨንፈር ምዃኖም ኣብ ጸብጻባት ናይዚ ጨንፈር ተጠቒሱ ኣሎ።ጀነቲካዊ ጸጋታት ብቝሊምምሕያሽ ዘራእቲሃገራዊ ትካል ሕርሻዊ ምርምር ኣብዚ ዓውዲ ዛጊት 6182 ዝዀኑቅምሶታት ዘርኢ (accessions) ናይ 158 ዓይነታት ብቝሊዓቂቡ ከም ዘሎ ክፍለጥ ከሎ፡ ካብዚኣቶም እቶም 4557 ካብውሽጢ ሃገር እተኣከቡ ዀይኖም፡ እቶም ዝተረፉ ድማ ብናይደገ ትካላትን ገለ ሃገራትን እተዋህቡ ምዃኖም ጸብጻባት ናይቲጨንፈር ይሕብሩ። ኣብ 1664 ካብዞም እተዓቀቡ ዓይነታት
ብቝሊ፡ ናይ ባህርያት (agro-morphological) መጽናዕቲ
ክግበር ከሎ፡ ኣብ 200 (መሸላ)፡ 48 (ኣዳጉራ)፡ 8 (ስገም) ብድምርሃገራዊ ትካል ሕርሻዊ ምርምር፡ ምስናይ ኵሉ ብድሆታቱ፡ ኣብምምሕያሽ ዘራእቲ ደሓን ዝዀነ ገስጋስ ከም ዘመዝገበ ኣቶ ጸጋይብርሃነ ምስዛ መጽሔት ኣብ ዘካየዶ ቃለ መሕትት ይገልጽ።
ምምሕያሽ ዘራእቲ፡ ሓደ ካብ ቀንዲ ስትራተጅያዊ ቀዳምነታትናይዚ ትካል ምርምር ምዃኑ ዝሓበረ ኣቶ ጸጋይ፡ ሃገራዊ ትካልሕርሻዊ ምርምር ብልዑል ኣድህቦ ሒዙ ምርምራዊ ንጥፈታት
ዘካይደሎም ዓይነታት ብቝሊ፡ ካብ ኣእካል፡- መሸላ፡ ብልቱግ፡
ስገም፡ ስርናይ ከምኡ’ውን ዕፉን ክዀኑ ከለዉ፡ ካብ ጥረታት ድማ36| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ምርምር ምሕደራ ባህርያዊ ጸጋታትዓተር፡ ብርስን፡ ዓይኒ ዓተር፡ ባልደንጓ ምዃኖም ብዝርዝር የብርህ።
ብዘይካ’ዚ ኣብ ናይ ቅብኢ ኣእካል፡ ዋላ’ኳ ገና ነዊሕ ጕዕዞይጽበየና እንተሎ፡ ኣብ ስምስም፡ ኣድሪ ዘይቲ፡ ሱፍ ከምኡ’ውንጡጥ ልዑል ኣተኵሮ ከም ዝግበር ይፍለጥ።ዛጊት ካብቶም ኣብ ሓልሓለ፡ ጋሕተላይ፡ ሽዕብ፡ ኣቝርደት፡ ሻምብቆ፡
ሓጋዝን ጐልጅን ዝርከባ ሸውዓተ ናይ ምርምር ነቝጣታትን
ንኡሳን ነቝጣታትን፡ ካብ 1997 ጀሚሩ 45 ዓይነት ምሩጻት ዘርኢኣእካል ማለት ስርናይ (16)፡ ስገም (6)፡ መሸላ (11)፡ ብልቱግ(6)፡ ዕፉን (3)፡ ሱፍ (1) ከምኡ’ውን ክልተ ዓይነት ጥረታት ከምዘማዕበለ ይሕብር። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ካብ 2000-2021
ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ ልዕሊ 15 ሽሕ ኵንታል ምሩጽ ዘርኢ እኽሊ(foundation seed) ከም እተባዝሐ ይፍለጥ። ብዙሓት ካብቶምብምርምር ዝማዕበሉን ዝተራዕሙን ምሩጻት ዘርኢ፡ ብመገዲ ክፍሊሕርሻዊ ኤክስተንሽንን ዞባታትን ናብ ሓረስቶት ተዘርጊሖም ኣብምዕባይ እቶትን እቶታውነትን ከምኡ’ውን ተጻውሮ ባልዓትን
ሕማማትን ወሳኒ ተራ ከም ዝነበሮም ይፍለጥ።ኣብ ምርምር ኣሕምልትን ፍረታትን፡ እቶም ብቐዳምነት ዝስርዑድንሽ፡ ሽጕርቲ፡ ኮመደረ፡ ጕዕ-በርበረ፡ ጻዕዳ ሽጕርቲ ከምኡ’ውንፍረታት ምዃኖም ኣብ ጸብጻብ ጨንፈር ምምሕያሽ ዘራእቲተጠቒሶም ይርከቡ። በዚ መሰረት፡ ዛጊት 34 ዓይነት ኣሕምልቲ
ከምኡ’ውን 36 ዓይነት ፍረታት ማዕቢሎም ከም ዘለዉ ይፍለጥ።
ካብዚኣቶም፡ 7756 ኩንታል ዘርኢ ድንሽ፡ 3300 ፈልሲ ባናና፡ልዕሊ 4 ሽሕ ኪሎ ዘርኢ ኣሕምልቲ ከምኡ’ውን ኣስታት 4ሽሕ ፈልሲ ፍረታት (citrus) ናብ ሓረስቶት ተዓዲሉ ምህላዉመዛግብቲ ናይዚ ጨንፈር የነጽሩ።

ምክያድ ምርመራ ሓመድ፡ ማይ፡ ድዅዒ ወዘተ. ንምርግጋጽ
ብቕዓት ሕርሻ፡ ሓደ ካብ ዓበይቲ ዓንድታት ትካል ሕርሻዊምርምር እዩ። በዚ ድማ ክሳዕ 2021 ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ እዚ ጨንፈርልዕሊ 15 ሽሕ ናይ ሓመድ፡ ልዕሊ 400 ናይ ማይ፡ ልዕሊ 1300
ናይ ተኽሊ፡ ኣስታት 80 ድማ ናይ ድዅዒ መርመራታት ኣብላቦራቶሪ ተኻዪዱ ንዝምልከቶም ተጠቐምቲ ተዋሂቡ። ብዘይካ’ዚክልተ መወከሲ ዓቐን ድዅዒ ኣብ መሸላን ስርናይን ተዛዚሙ፡
ንስራሕ ድሉው ኰይኑ። ኣብ ልዕሊ 50 ሽሕ ሄክታር መሬት፡መጽናዕቲ ንድፊ-ሓመድ ተኻዪዱ፡ ከፊላዊ ካርታ ሓመድ ድማተዳልዪሉ። ናይ ሃገርና ካርታ ምቹእነት ሓመድ ንሕርሻ (Soil
Suitability Map) ንምድላው ግና ሓያል ጻዕሪ ይጽበየና ኣሎ።ኣሃዱ ምርምር ገረብን እንስሳ ዘገዳምን ናይዚ ጨንፈር ብወገኑ፡
1819 ኪሎ ግራም ናይ 39 ዓሌታት ኣግራብ (22 ካብ ውሽጢሃገር፡ 17 ካብ ደገ) ክእክብ ከሎ፡ 811 ኪሎ ግራም ናይ 29ዓሌታት ኣግራብ ድማ ንኽፈልሱ ተዓዲሎም። ብዘይካ’ዚ ኣብ
52 ዓሌታት ኣግራብን 59 ምንጪ ዘርእን (provenence)ንግቡእ ምሕደራ ኣግራብ፡ ናይ ምምማይን ምምራጽን መስርሕተኻዪድሉ። ኣብ ርእሲ’ዚ ኣብ ዞባ ማእከል (መርሓኖ)፡ ዞባ ደቡብ(ንኡስ ዞባ ድባርዋ)፡ ኣብ ዞባ ጋሽ-ባርካ (ሻምብቆ፡ ኣቝርደት፡ጎልጅ) ከምኡ’ውን ኣብ ውሱን እዋን ኣብ ገለ ከባቢታት ዞባዓንሰባን ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕርን ንመጽናዕቲ ዘገልግሉ
እተፈላለዩ ዓይነት ኣግራብን ቆጥቋጥን ከም እተተኽሉ፡ ብቐጻሊድማ ምርምራዊ ስራሓት ከም ዝካየደሎም ይፍለጥ።ኣብ ምርምር ምሕደራ ማይ-ኵዖ ድማ ኣብ ጎልጅን ሻምብቆን፡
እተፈላለዩ ስራሓት ናይ ቅናታዊ ዛላ (4800 ሄክታር)፡ መደባዊዛላ (800 ሄክታር) ከምኡ’ውን ከትርታት (99 ሜትር ኲብ) ከምእተሰላሰሉ፡ ጽልዋኦም ኣብ ምዕቃብ ማይን ሓመድን ከምኡ’ውንኣብ ምኽዕባት ምህርቲ ድማ ግሉሕ ምዃኑ ከም እተረጋገጸ
ጸብጻባት ናይዚ ጨንፈር ይሕበሩ።

ምርምር ሕማማት ዘራእትን ኣሕምልትን እውን ወሳኒ ዕማምናይዚ ጨንፈር ብምዃኑ፡ ኣብዚ ዓውዲ ንቐንዲ ሕማማትን
ባልዓትን ብምልላይ፡ ተጻወርቲ ዝዀኑ ዓይነታት ብቝሊ ኣብምፍራይ ሓያል ጻዕርታት ክካየድ ምጽንሑ ይፍለጥ። በዚመሰረት ዛጊት፡ 26 ሕማማት ዘራእቲ ክልለዩ ኸለዉ፡ 3 ሓደስቲባልዓት ከምኡ’ውን 2 ሓደስቲ ዓይነት ጻህያይ ተለልዮም።
ብተወሳኺ፡ ነዞም ሕማማትን ባልዓትን ብቝዓት ዝዀኑ ብርክትዝበሉ ዓይነታት ጸረ-ጻህያይን ጸረ-ባልዓትን ሕማማትን ተመሪጾምከም ዘለዉ ይፍለጥ።

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 137

ምርምር ሃብቲ እንስሳንጥፈታት ባዮ ቴክኖሎጂኣሃዱ ባዮ-ቴክኖሎጂ፡ ኣብ ክልተ ዓውድታት ማለት ኵስኰሳኣካሊት (ቲሹ-ካልቸር) ከምኡ’ውን ኣብ ሞለኲላር ባዮሎጂ(መጽናዕቲ ጀነቲካዊ ትሕዝቶን ጸጋታትን ብቝልን እንስሳን)ዘተኵር ኰይኑ፡ ብተዛማዲ ሓጺር ዕድመ ዘሎዎ’ኳ እንተዀነ፡ዛጊት ኣብ ምፍራይ ካብ ቫይረስ ናጻ ዝዀኑ ዘርኢ ድንሽን ፈልሲባናናን ዕዉት ስራሓት ዓሚሙ ኣሎ።ንኣብነት፡ ካብ 2016-2021 ኣብ ዝነበረ እዋን፡ ካብ ሕማማትናጻ ዝዀነ ኣስታት 150 ሽሕ ኩንታል ዘርኢ ድንሽ ፈርዩ ናብሓረስቶት ከም እተዘርግሐ፡ ንሃገራዊ ገምጋማዊ እቶት ድንሽድማ ናብ ኣስታት 160 ኩንታል ኣብ ሄክታር ክብ ከም ዘበሎይፍለጥ። እዚ እቲ ብደረጃ ሃገር ዝነበረ ገምጋም ደኣ’ምበር፡ እቶምኩለንተናዊ ክንክን ዝገበሩ ሓረስቶት ክሳዕ 450 ኩንታል ድንሽካብ ሓደ ሄክታር ክረኽቡ ከም ዝኸኣሉ ሰነዳት ሕርሻዊ ምርምርየረጋግጹ። እቲ ዝዓበየ ዓወት ናይዚ ምዝርጋሕ ዘርኢ፡ እቶምብሰንኪ ሕማማት ኣብ ሓጺር እዋን ዝቕየሩ ዝነበሩ ወለዶታት
ድንሽ፡ ኣብዚ እዋን ብዘይምቍራጽ ንተኸታታሊ ወለዶታት (ኣብገሊኡ ክሳዕ 9ይ ወለዶ) ክበጽሑ ዝኸኣሉ ሓረስቶት ከም ዘለዉይፍለጥ። ብዘይካ’ዚ ኣብ ባናና ብዝተገብረ ኵስኰሳ ኣካሊት፡
ካብ 2018-2022፡ ልዕሊ 2000 ፈልስታት ባናና ብቲሹ-ካልቸርማዕቢሎም ናብ ሓረስቶት ተዓዲሎም።ኣብዚ እዋን ኣብ ሃገርና እቲ ልዑል ኣተኵሮ ተዋሂቡዎ ዝስርሓሉዘሎ ኵስኰሳ ኣካሊት፡ ኣብ ተምሪ እዩ። እዚ መስርሕ ዋላ’ኳኣብ መባእታዊ ደረጃኡ ይሃሉ፡ ማዕር-ማዕሪኡ ካብ 2018-2021፡
ብምዕቡል ቲሹ-ካልቸር ዝሓለፈ፡ ልዕሊ 7800 ፈልሲ ተምሪ ካብወጻኢ ሃገር ተኣታትዩ ኣብ ዞባታት ሰሜናውን ደቡባውን ቀይሕባሕሪ ንሓረስቶትን ትካላትን ተዓዲሉ ኣዝዩ ጽቡቕ ውጽኢት ኣብምሃብ ይርከብ።ዓውዲ ሃብቲ እንስሳ፡ ኣብ ኣመጋግባ፡ ጥዕናን ምሩጽ ዓሌትእንስሳን ኣተኲሩ ምስ ዝሰርሕ፡ እቲ ኻብኡ ክርከብ ዝግብኦፍርያት ብግቡእ ክምዝመዝ ከም ዝኽእል ርዱእ’ዩ። በዚ’ዩ ድማኣብዘን ዝሓለፋ ዓመታት ናጽነት፡ ኣብዞም እተጠቕሱ ዓውድታትዓቕሚ ዝፈቕዶ ምርምራት ክግበር ዝጸንሐ። ኣመጋግባ ጥሪትንምምሕያሽ ብሓፈሻ፡ ኣማራጺታት መግቢ ናይ ጸባ ኸብቲንምብዛሕ ድማ ብፍሉይ ኣብ እተኻየዱ ጻዕርታት፡ 261 ዓይነታት
ቀጠልያ መግቢ እንስሳ ክፍተኑ ኸለዉ፡ ካብዚኣቶም 30 ዓይነታት
ሳዕርን 50 ዓይነት ጥረታትን ብምርምር እቶም ዝሓሹ ኰይኖምተመሪጾም ይርከቡ። እዞም 50 ዓይነታት ቀጠልያ መግቢ እንስሳውጽኢት እተፈላለዩ ምርምራት ኰይኖም፡ ንጨዋም ቦታ፡ንመጋሃጫ፡ ንዑደት ዘራእቲ፡ ንገደና፡ ንውሕጅ ዝሓልፎ ቦታ፡ንመስኖ፡ ከምኡ’ውን ንምክልኻል ማይ-ኵዖ ዘገልግሉ ተባሂሎምእዮም ተመሪጾም።
ብዘይካ’ዚ፡ ንመግቢ እንስሳ ዘገልግሉ 6 ዓይነታት ምቁር ድንሽተፈቲኖም፡ 4 ዓይነታት ድማ ተመሪጾም።ኣብ ምርምር ጥሙር መኣዛዊ መግቢ እንስሳ (Feed Block
Trials) ንኸበሳ ዝዀኑ 4፡ ንምዕራባዊ ቆላታት 3፡ ንምብራቓዊቆላ ድማ 2 ዓይነታት ተመሪጾም። ነዞም ዓይነታት መግቢ እንስሳእተወሃህድን እትስግድን ማሽን ድማ ተሰኒዓ።እዚ ጨንፈር ብተወሳኺ፡ ብዕፉንን ብኣልፋኣልፋን እተሰርሑክልተ ዓይነታት ዝተዓብዓበ መግቢ እንስሳ (silage) ከዳሉ ኸሎ፡ንመግቢ ምራኹት (calf starter) ዝኸውን ሓደ ዓይነት መግቢድማ ፈቲኑ ኣሎ።ኣብ ሃገርና ዝርከባ ኣባጊዕ፡ ባህርያተንን ንሕማማትን ባልዓትን
ዘሎወን ተጻዋርነትን ብምጽናዕ፡ እተን ውጽኢታውያን ዝዀናድማ ኣብ ሓልሓለን ኣብ ቦታ ሓረስቶትን ንምብዝሐን እተወስደ
ተበግሶ፡ ተስፋ ዝህብ ውጽኢት ተረኺቡዎ ከም ዘሎ፡ ጸብጻባት
ጨንፈር ምርምር ሃብቲ እንስሳ ይሕብሩ። ማእከል ምርምር ከብቲብጋይት ኣብ ጎልጅ ምቛሙ እውን ሓደ ዝላ ኣብ ምርምር ከብቲዀይኑ ተመዝጊቡ ኣሎ። ብዘይካ’ዚ ምስ ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕናእዚ እተጠቕሰ ቴክኖሎጂ፡ ኣብ ጉዳይ ውሕስነት ጸዓትን ብቝዕዓቕሚ ሰብን ዘሎዎ ብድሆታት ምስ ዝፍታሕ፡ ኣብ ምፍራይ ካብሕማማት ናጻ ዝዀኑ ኣዝርእቲ መሰረታዊ ለውጢ ከምጽእ ከምዝኽእል ይእመነሉ።
38| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ምርምር ቴክኖሎጂ መግቢምርምር ቴክኖሎጂ መግቢ፡ ዋላ’ኳ ገና ኣብ መባእታዊ ደረጃኡይሃሉ፡ ዛጊት ኣብ ኣሰራርሓ እተፈላለየ ዓይነታት ምቍር ድንሽ፡ኣብ ሓጺር እዋን ዝዳሎ ርግኦ፡ ምድላው ፈኲስ ዓይነታት መግቢብዱባ፡ እንጣጢዕን ጥረታትን ትስፉው ፈተነታት ከም እተገብረ
ይፍለጥ።እንስሳን ብቝልን ብምትሕብባር፡ ኣብ ብርክት ዝበሉ ሕማማትን
ባልዓትን መጽናዕትታት ከም እተኻየዱን ንኣኣቶም ንምቍጽጻርድማ መድሃኒታት ከም እተኣመሙን ይፍለጥ። ዛጊት ድማ
5 ዓይነት ውሽጣውያን 6 ዓይነት ድማ ግዳማውያን ባልዓት(ቆራዲድ) ተለልዮም ኣለዉ።እዚ ዓውዲ ግና ገና ክምዝመዝ ዝግብኦ ተኽእሎ ዕብየት ከምዘሎዎ ምዝካር ኣገዳሲ እዩ።****ምርምር ሕርሻዊ ምህንድስና
ጨንፈር ሕርሻዊ ምህንድስና፡ ንዅሎም ዓውድታት ሕርሻዊምርምር ኣገልግሎት ዝህብ ኣገዳሲ ኣካል ሃገራዊ ትካል ሕርሻዊምርምር እዩ። ካብ 1997 ኣትሒዙ፡ ምምስራት መደበር መጻረዪዘርኢ፡ ምቛም ሜትዮሮሎጅያዊ ነቝጣታት፡ ምዝርጋሕ መስመራት
ልምዓት መስኖን ጸሓያዊ ጸዓትን፡ ምህናጽ እተፈላለዩ መእለዪወሓይዝን መጠነ-ንኡስ ዲጋታትን፡ ምዅዓት ዒላታት ወዘተ.
ካብቶም ኣብ ምሕያል ሕርሻዊ ምርምር ወሳኒ ተራ ዝነበሮም
ውጽኢት ሕርሻዊ ምህንድስና እዮም።ካብ 1999 ጀሚሩ ድማ እዚ ጨንፈር፡ ኣብ ምልላይ ግቡእንቅኑዕን ዓይነታት ማሕረሻ ትራክተራት፡ ፈተነታት ግቡእ መዐቀቢኣእካልን ዝሑል መኽዘንን፡ ህንጸት መዕቈቢ እንስሳታት ወዘተ.
ዕዙዝ ተራ ይጻወት ኣሎ።መለሳ ፍረ ጻዕሪከምዚ’ውን ኣሎኣብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ደቂ-ሰብ ሓደጋ ካብ ዘውርዱ እንስሳታት መሮር፡ ጉማረብቐዳምነት ይጥቀስ። ጉማረ፡ ዓመታዊ ልዕሊ ኣናብስ፡ ሓራግጽን ኣትማንን ሰባትከም ዝቐትል መጽናዕታዊ ጸብጻባት የረድኡ።እዚ ብድሮን ዝተወስደ፡ ኣብ ከተማ ሞስኮ፡ ብኣግራብ ኣብ ዝተሸፈነ ቦታዝርከብ ስእሊ ሜዳ ኵዕሶ እግሪ እዩ። ዘይቀንእ ኣይወለድ’ዩ’ሞ ሃየ . . .!

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

39

ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን
‘ዋሕስ ጥዑይን ብቑዕን ሕርሻዊ ፍርያት’ብቕዓትን ድሕነትን ሕርሻዊ ፍርያት ንምርግጋጽ፡ ቍጽጽራዊ
ስራሓት ሓደ ካብ ኣገደስቲ ንጥፈታት ሚኒስትሪ ሕርሻ’ዩ። ነዚመደብ ንምትግባር ድማ ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን
ኣብ 2003 ከም ዝምስረት ተገይሩ። ቀንዲ ተልእኾ ናይዚ ክፍሊድማ ‘ስሉጥን ኣድማዕን ኣገልግሎት ብምሃብ፡ ናይ ውሸባ ባልዓትምቍጽጻር፡ ድሕነትን ትሕዝቶን ሕርሻዊ ፍርያት ምርግጋጽ
ከምኡ’ውን ትሕዝቶን ድሕነትን ሕርሻዊ ስነ-ቀመማት ምውሓስን
ቀጻልነት ኣጠቓቕማ ባህርያዊ ሃብቲ ምርግጋጽን’ እዩ።ዳይረክተር ጀነራል ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ኣቶተኽለኣብ ምስግና፡ ብዛዕባ ህሉው ኣቃውማ ናይዚ ኽፍሊ ከብርህከሎ፡ እዚ ኽፍሊ ብሰለስተ ጨናፍር ማለት፦ ጨንፈር ቍጽጽርሃብቲ እንስሳ፡ ጨንፈር ቍጽጽር ሃብቲ ብቚሊ ከምኡ’ውን ጨንፈርቍጽጽር ባህርያዊ ሃብቲ ከም ዝቘመ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ ኣብኵለን ዞባታት፡ ቤት ጽሕፈት ጨንፈር ዞባዊ ቍጽጽር ከም ዝህሉብምግባር፡ ኣገልግሎት ቍጽጽር ሃብቲ እንስሳ፡ ሃብቲ ብቚሊከምኡ’ውን ባህርያዊ ሃብቲ ይህብ። ኣሃዱታት ምምሕዳርን
ፋይናንስን ከምኡ’ውን ውጥንን ስታቲስቲክስን ድማ ከም ወሃብቲደገፍ ኣካላት ናይዚ ኽፍሊ ከም ዘገልግላ ይፍለጥ።
ብመሰረት መግለጺ ኣቶ ተኽለኣብ ምስግና፡ ምርግጋጽ ድሕነትን
ብቕዓትን መግቢ ሰብን እንስሳን ከምኡ’ውን ብቕዓት ናይዘቤታውን ሰደድን ሕርሻዊ ምህርቲ ኣብ ሕርሻታትን መመስርሒ
ትካላትን ካብ ቀንዲ ዕማማት ናይዚ ኽፍሊ’ዮም። ሓደ መርኣያናይዚ፡ ኣብ ጸባን ውጽኢት ጸባን ዘመስርሓ ትካላት ዝካየድቍጽጽራዊ ስራሓት’ዩ። እዚ ድማ ኣብተን ትካላት፡ ኣድልዪቍጽጽራዊ ስራሓትን ምትብባዕን ብምክያድ፡ ኣብ ዝሓለፈ13 ዓመታት፡ ቍጽሪ ጸባ ዝምስርሓ ትካላት ብሓፈሻ፡ ርግኦዘፍርያ ትካላት ድማ ብፍላይ እናዓበየ መጺኡ። ከም ዝፍለጥክሳዕ 2009፡ ርግኦ ካብ የመን’ዩ ናብ ሃገርና ዝመጽእ ነይሩ።ካብ 2009 ንደሓር ግን ርግኦ ዘመስርሓ ትካላት ክምስረታንኣቶ ተኽለኣብ ምስግናክበዝሓን ብምጅማረን፡ እቲ ካብ የመን ዝመጽእ ዝነበረ ርግኦፈጺሙ ስለ ዝተረፈ፡ ኣብ ዕዳጋ ሃገርና ድሕነቱ ዝተረጋግጸ ርግኦይሽየጥ ኣሎ። ኣብዚ እዋን፡ ቍጽሪ ናይተን ጸባን ውጽኢት ጸባን፡እንተላይ ርግኦ ዘመስርሓ ትካላት ናብ 18 ክብ ኢሉ ይርከብ።
ብተመሳሳሊ መገዲ፡ ኣብ ስጋ ዘመስርሓ ትካላት’ውን እቲ ዝደለቍጽጽራዊ ስራሓት ከም ዝካየድ ይፍለጥ።
ካልእ፡ ምስ ቍጽጽር ሃብቲ እንስሳ ብዝተኣሳሰር፡ ኣብ መላእ ሃገርዝርከባ መግቢ እንስሳ ዘመስርሓ ትካላት፡ ድሕነትን ብቕዓትን ናይዝፈሪ መግቢ እንስሳ ንምርግጋጽ፡ ዕቱብ ቍጽጽራዊ ስራሕት ከምዝካየድ፡ ኣቶ ተኽለኣብ ሓቢሩ። ኣብ መግቢ እንስሳ ዘመስርሓ
ትካላት ዝፈሪ መግቢ እንስሳ፡ ድሕነቱን ብቕዓቱን ዝሓለወመታን ክኸውን፡ ብመገዲ ጨንፈር ቍጽጽር ሃብቲ እንስሳ፡
ኣድላዪ ቍጽጽርዊ ስራሓት ይካየደሉ። ኣብ ኵለን መግቢ እንስሳዘዳልዋ ትካላት ብምብጻሕ ድማ ብቕዓት ትሕተ-ቕርጺ፡ መኽዘን፡ጽሬት ኣከባብን ብቕዓት ትካልን ዝኣመሰሉ ጉዳያት ቍጽጽራዊ
ንጥፈታት ይካየደሎም። ብዘይካ’ዚ፡ ካብ ካልኦት ሃገራት ዝኣቱመግቢ እንስሳ’ውን፡ ድሕነቱን ብቕዓቱን ዘረጋግጽ ፍቓድብምሃብ፡ ብግቡእ ቍጽጽራዊ መስርሓት ይሓልፍ።ኣብ ፍርያት ብቝሊ ብሓፈሻ፡ ኣብ ኣሕምልትን ፍረታትን ድማብፍላይ፡ ብጨንፈር ቍጽጽር ሃብቲ ብቝሊ ዝካየድ ቍጽጽራዊ
ስራሓት’ውን ኣሎ። ቅድሚ ኣርባዕተ ዓመታት ዘጋጠመ ብከላኮመደረ ብመድሃኒት ጸረ-ባልዕ ንኣብነት፡ ኣብዚ እዋን ዋላ’ኳጠቕሊሉ የሎን እንተዘይተባህለ፡ ኣዝዩ ጐዲሉ ምህላዉ ግና ሓደካብ ዓወታት ናይዚ ኽፍሊ’ዩ። እዚ ድማ ንሓረስቶት ብእተዋህበ
ትምህርትን ጐስጓስን፡ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ እዋን ድማ ዝተበከለ

40| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ቀጺሉ፡ “ሽሕ’ኳ ዝተማልአን እዋናውን ኣይዅን፡ ሃገራዊ ማዕከንሓበሬታ ባልዓትን ሕማማትን ምድላዉ ዓቢ ዝላ ምዃኑ፡ ዝያዳንምህብታሙ ድማ ብዙሕ ኮለላን መጽናዕትን ከም ዝሓትትኣስሚርሉ።

ኮመደረ ብምጕሓፍ፡ ብከላ ኮመደረ ብመድሃኒት ጸረ-ባልዕ ኣዝዩነክዩ ምህላዉ ኣቶ ተኽለኣብ ሓቢሩ። ኣብተን ፍርያት ብቝሊ፡ከም፡- ማልመላታ፡ ዘይቲ ስምስም፡ ሳልሳ፡ መብሰሊ ባናና፡ ወዘተ.
ዘመስርሓ ትካላት እተገብረ ቍጽጽራዊ ስራሓት፡ ኣድማዒውጽኢት ከም እተረኽቦ ዝሓበረ ኣቶ ተኽለኣብ፡ ብኡ መጠንድማ ኣፍልጦን መረዳእታን ሓረስቶትን ኣመስራሕቲ መግብንኣብ ድሕነት መግቢ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ክብ ከም ዝበለ ኣረዲኡ።
ንጥፈታት ውሸባ ብቝልን እንስሳን እውን ካብ ዓበይቲ ዕማማትክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን እዩ። ኣቶ ተኽለኣብ
ምስግና፡ ብዛዕባ ኣገዳስነት ውሸባ ከብርህ ከሎ፡ ውሸባ ዘድልየሉቀንዲ ምኽንያት፡ ምስ እንስሳታታ፡ ብቚልን ውጽኢቶምን
ተታሓሒዙ ክመጽእ ንዝኽእል ሓደጋታት ባልዓትን ሕማማትንካብ ደገ ናብ ሃገርና ንኸይኣቱ ምኽልካል ምዃኑ ገሊጹ። ካልእኣገዳስነት ናይ ውሸባ፡ ካብ ውሽጢ ሃገር ናብ ካልእ ሃገር ዝስደድፍርያት እንስሳታትን ብቚሊን ውጽኢቶምን፡ ባልዓትን ሕማማትንሒዞም ንኸይጐዓዙ ምርግጋጽ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ነዚ’ውን ናይጥዕና ምስክር ወረቐት ከም ዝወሃብ ኣቶ ተኽለኣብ ሓቢሩ።ኤርትራ ምስ ካልኦት ሃገራት እትገብሮ ናይ ሕርሻ ንግዲ’ውን ካብባልዓትን ሕማማትን ናጻ ምዃኑ ምርግጋጽን ውሑስ ምግባሩን
ሓላፍነት ናይዚ ኽፍሊ ምዃኑ ይፍለጥ። ነዚ ኣገልግሎት ክዉንንምግባር ድማ ኣብ ቀንዲ ኣፍደገታት ሃገር (ባሕርን መሬትን)፡
ኣብ ኣህጉራዊ መዕርፎ ነፈርቲ ኣስመራ፡ ወደብ ባጽዕ፡ ወደብዓሰብ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ተሰነይ ናይ ብቚልን እንስሳን ውሸባኣገልግሎት ይህብ። ካብ ሃገር ንሰደድ ዝለኣኹን ካብ ወጻኢሃገር ንዝኣትዉን ሕርሻዊ ፍርያት ድማ መርኣያ ወይ ቅምሶብምውሳድ፡ ይምርምርን ምስክር ወረቐት ንጽህና ብምድላውፍቓድ እታው ወይ ሰደድ ይህብ።ቍጽጽር ብቕዓት ዘርኢ፡ ሓደ ካብ ኣገደስቲ ዕማማት ክፍሊኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ምዃኑ ይፍለጥ። ነቲ ብኽፍሊሕርሻዊ ምርምር ፈርዩ፡ ብመገዲ ክፍሊ ሕርሻዊ ኤክስተንሽንናብ ሓረስቶት ዝዝርጋሕ ምሩጽ ዘርኢ፡ ብቕዓቱ ሓልዩ ይፈርይን
ይዝርጋሕን ከምዘሎ ንምርግጋጽ፡ ብመገዲ ጨንፈር ቍጽጽርሃብቲ ብቝልን ጨንፈር ዞባዊ ቍጽጽርን ኣድላዪ ቍጽጽራዊ
ስራሓት ከም ዝካየድ፡ ኣቶ ተኽለብ ምስግና ገሊጹ። ኵሉ ዝባዛሕምሩጽ ዘርኢ ብዝተማእከለ መገዲ ውሳነ ምሃብ ከም ዘድሊ፡ እዚድማ በታ ብኽፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን እትምእከል
ሃገራዊት ኮሚቴ ምዝርጋሕ ምሩጽ ዘርኢ (National Variety
Release Committee) ከም ዝካየድ፡ ኣብ መወዳእታ ድማዘድሊ ናይ ላቦራቶሪ ፈተነ ድሕሪ ምክያድ፡ ምስክር ብቕዓትዘርኢ (Seed Certificate) በቲ ኽፍሊ ከም ዝወሃብ ኣቶተኽለኣብ ኣብ መግለጺኡ ሓቢሩ።መድሃኒት ጸረ-ባልዕ ኣብ ምኽዕባት ሕርሻዊ ምህርቲ ዘሎዎ ተራርዱእ’ኳ እንተዀነ፡ ብግቡእ ኣብ ጥቕሚ ምስ ዘይውዕል ግና ኣብሰብን እንስሳን ከምኡ’ውን ኣብ ኣከባቢ ዘሎዎ ኣሉታዊ ጽልዋከቢድ’ዩ። በዚ ድማ ‘ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን
ንምሕደራን ኣጠቓቕማን መድሃኒት ጸረ-ባልዕ ኣመልኪቱ
እተፈላለየ ኣስቶምህሮታት ይህብን ቍጽጽራዊ ስራሓትን የካይድ።ምስዚ ብዝተሳሰር ድማ መዓልቶም ዘሕለፉ መድሃኒት ጸረ-ባልዕንመትሓዚታቶምን ንምውጋንን ንምጉሓፍን ከቢድ ስራሕ ከምእተሰርሐ፡ ናይዚ ኣብነት ድማ እቲ ካብ 2007 ክሳዕ 2017ኣብ መላእ ሃገር ዝተኻየደ ሓያል ናይ ምውጋንን ምጕሓፍንመደብ ምዃኑ ኣቶ ተኽለኣብ ኣብሪሁ። ኣብ መላእ ሃገር ኣብእተፈላለዩ መኽዘናት ዝነበሩ መዓልቶም ዘሕለፉ መድሃኒታት
ጸረ-ባልዕ ብግቡእ ብምድህሳስን ብምምዝጋብን፡ ነቲ ካብ ግዜመግዛእቲ ኢትዮጵያ ኣትሒዙ ተኸዚኑ ዝጸንሐ ኣስታት 363
ቶን መዓልቶም ዘሕለፉ ጸረ-ባልዕ መድሃኒት፡ ኣህጉራዊ ደረጃብዘማልአ ኣገባብ ብምውጋን፡ ናብ ሃገረ እንግሊዝ ብምልኣኽ ከምዝጐሓፍ ገይሩ። እዚ ዕዉት ስራሕ ኣብ ምውሓስ ጥዑይ ኣከባቢንዝተዋህበ ናይ ጥዕና ምስክር ብቝሊ ብዝምልከት፡ ካብ 20052022 ኣብ ዝነበረ ዓመታት፡ ጥዕናኡ ብምርግጋጽ ናብ ወጻኢንዝተሰደ ፍርያት ብቚልን ውጽኢት ብቚልን ኣስታት 770 ናይጥዕና ወረቐት ምስክር ተዋሂቡ። ንእታው ብዝምልከት ድማብናይ ጥዕና ምስክር ተሰንዩ ናብ ሃገር ዝኣተወ ፍርያት ብቝሊ፡463 ፍቓድ እታው ተዋሂቡ።
“ቴክኒካዊ ብቕዓት ቍጽጽራዊ ስራሓት ውሸባ ንምሕያል፡ኣብ ምድላው ናይ ላቦራቶሪ መሳላጥያታትን ምሕያል ዓቕሚክኢላታትን ብዙሕ ስራሕ ተሰላሲሉ እዩ” ዝበለ ኣቶ ተኽለኣብ፡
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

41

ዝበለ ኣፍልጦ ናይ ምዕባይ ኣስተምህሮታትን ካልእ ንጥፈታትን
ተሰላሲሉ። ንብርክት ዝበሉ ኣብ ምቍጽጻር ሳገምቲ ባልዓትዝዋፈሩ ክኢላታት፡ ህዝብን ሰራዊትን ድማ ንግቡእ ኣጠቓቕማ
መድሃኒት ጸረ-ባልዕ ዝምልከት ስልጠናታት ተዋሂቡ። ብተወሳኺ፡ቅድሚ ሕጂ መንጸጊ መድሃኒት ጸረ-ባልዕን መካይንን ብማይኣብ ዝሕጸባሉ እዋን ዝፈስስ ዝነበረ ርስሓት፡ ብሸለልትነት ኣብዝዀነ ቦታ ብምፍሳስ፡ ኣከባቢ ይብክል ምንባሩ ይፍለጥ። ነዚንምውጋድ፡ ሚ/ሕርሻ ብዝወሰዶ ተበግሶ፡ ኣብ ጋድም ሓሊብ(ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ) ንመካይን ናይ መሕጸቢ ኣገልግሎትዝህብ መሳለጥያ ተሃኒጹ። እዚ መደብ፡ ብምትሕብባር ሚ/ሕርሻንዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪን ምትግባሩ ዝፍለጥ ኰይኑ፡ ነዚ መደብንምዕዋት፡ ተራ ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ልዑልምንባሩ ይፍለጥ።

ዝህሉዎ እወታዊ ኣበርክቶ ብቐሊሉ ከም ዘይርአ ይፍለጥ።
ድሕነትን ብቕዓትን እታው ናይ መድሃኒታት ጸረ-ባልዕንቀመማዊ ድዅዕን ንምርግጋጽ’ውን ኣድላዪ ቍጽጽራዊ ስራሓትከም ዝካየድ ይፍለጥ። ብመሰረት ሃገራዊ ዝርዝር መድሃኒታት
ጸረ-ባልዕ፡ ፍቓድ እታው ምሃብ ከምኡ’ውን ንቕሓት ህዝቢብምብራኽ፡ ግቡእ ምሕደራን ኣጠቓቕማን መድሃኒታት ጸረ-ባልዕይሕይል ከምዘሎ ክፍለጥ ከሎ፡ ምቍጽጻር ብዘይሕጋዊ ኣገባብዝኣትዉ መድሃኒት ጸረ-ባልዕን ድዅዕን፡ ምውጋን መዓልቶም
ዘሕለፉ መድሃኒት ጸረ-ባልዕ (ምስ መትሓዚኦም)ን እውን ካብቶምልሙዳት ዕማማት ናይዚ ክፍሊ እዮም።ኣብ ሃገርና መስርሕ ቍጽጽር ኣንበጣ ምድረበዳ፡ ሓደ ካብቀወምቲ ዕማማት ሚኒስትሪ ሕርሻ እዩ። እዚ ስራሕ ብውሑስመገዲ ንኽሰላሰል ድማ ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርንዓቕሚ ብዝፈቕዶ ግቡእ ተራኡ ይጻወት። እቲ ቐንዲ ስራሕ ናይዚኽፍሊ፡ ኣብ ምቍጽጽር ናይ ለበዳ ባልዓት፡ ኵሉ ብመድሃኒት ጸረባልዕ ዝካየድ ቍጽጽራዊ ስራሓት ድሕነቱ ሓልዩ ይካየድ ምህላዉምርግጋጽ’ዩ። እዚ ድማ ኣብ ምሕደራን ኣጠቓቕማን መድሃኒት
ጸረ-ባልዕ፡ ኣጠቓቕማ በጃታት፡ ምውጋን ዝተበከለ መትሓዚታት፡
ምጽራይ ዝተበከለ መሳርሒታት የጠቓልል። በዚ መሰረት፡ ብርክት42መድሃኒታትን ክታበታትን እንስሳን፡ ልክዕ ከም መድሃኒታት
ብቝሊ፡ ኣድላይን ኣገዳስን’ኳ እንተዀነ፡ ብግቡእ ምስ ዘይትሓዝግና ሓደገኛ ሳዕቤናት ከምዘለዎ ዝፍለጥ’ዩ። ስለዚ፡ እዚ ኽፍሊ፡ብመገዲ ጨ/ቍጽጽር ሃብቲ እንስሳ፡ ብቕዓትን ድሕነትን
መድሃኒታትን ክታበትን እንሳሳ ንምርግጋጽ፡ ቍጽጽራዊ ስራሓትየካይድ’ዩ። እዚ ኽፍሊ ብተወሳኺ፡ ዝተፈላለዩ ኣገልግሎታትከም፦ ንሓረስቶት ኣብ ኣጠቓቕማን ኣተሓሕዛን መድሃኒት ሞያዊምኽሪ ምሃብ፡ ፍቓድ እታው ምድላው፡ ኣብ መኽዘን ዝርከብመድሃኒታት ምቍጽጻር፡ መዓልቶም ዘሕለፉ መድሃኒትን ክታበትን
እንስሳ ኣብ ምቍጽጻርን ምውጋንን ብንጥፈት ይዋሳእ። ንኣብነት፡ኣብ ዝሓለፉ እዋናት፡ ኵሉ ናይ ዳህሳስን ቈጸራን ስራሓትብምክያድ፡ መዓልቶም ዘሕለፉ 20 ቶን መድሃኒት እንስሳን 4ቶን ክታበት እንሳሳን ኣከባቢ ብዘይብክል ኣገባብ ከም ዝውገንገይሩ።ከምቲ ክብ ኢሉ ዝተጠቕሰ፡ ናይ ሕርሻ ስነ-ቐመማት ማለት፡- መድሃኒታት ጸረ-ባልዕን መድሃኒታትን ክታበትን እንስሳን፡
ብግቡእ ምስ ዘይመሓደሩ ካብ ጥቕሞም ጉድኣቶም ከም ዝዓቢዘጠራጥር ኣይኰነን። ምድላው ግቡእ ስነዳን ስርዓተ ሓበሬታንኣብ ምሕደራ ስነ-ቐመማት ሕርሻ ድማ ኣገዳሲ ኣበርክቶ ኣለዎ።ነዚ ንምርግጋጽ፡ እዚ ኽፍሊ ምስ ዝምልከቶም ኣካላት ሚ/ሕርሻብምትሕብባር፡ ሓደ ስርዓተ ሓበሬታ ኣብ ምድላው ከም ዝርከብኣቶ ተኽለኣብ ሓቢሩ።እዚ ኽፍሊ፡ ውሕሉልን ቀጻልነት ዘሎዎን ኣጠቓቕማ ባህርያዊ
ሃብቲ፡ ማለት ሃብቲ ዱርን እንስሳ ዘገዳምን፡ ማይ መስኖን ናይሕርሻ መሬትን ንምርግጋጽ ብመገዲ ጨንፈር ቍጽጽር ባህርያዊሃብቲ ዕቱብ ቍጽጽራዊ ስርሓት የካይድ። ገለ ኣብነት ንምጥቃስ፡ኣብ ቆላታት ሃገርና ዒላታት ብምጥቃም ዝካየድ መስኖኣዊ
ሕርሻ፡ ጨዋምነት ክፈጥር ዘሎዎ ተኽእሎ ልዑል’ዩ። እዚብኣጋኡ ምስ ዘይፍወስ፡ ፍርያምነት ሓመድ ብምጕዳል ብቐሊሉዘይፍወስ ኣከባብያዊ ሽግራት ከስዕብ ከም ዝኽእል ይፍለጥ።ነዚ ንምውጋድ ድማ ካብ መስኖኣዊ ሕርሻታት፡ ቅምሶታት
እናተወስደ፡ ቀጻሊ ምክትታል ከምዝግበር፡ ክሳዕ ሕጂ ድማ ዘሰክፍሽግራት ከም ዘይተራእየ፡ ኣቶ ተኽለኣብ ይሕብር። ብዘይካ’ዚ ነቲ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ባህርያዊ ድዅዒ ብምድላው፡ ፍርያምነት ሓመድ ንምህብታም
ብሚ/ሕርሻ ዝካየድ ዘሎ ጻዕሪ ንምድራዕ፡ ክፍሊ ኣገልግሎት
ሕጋጋትን ቍጽጽርን ንብቕዓት ባህርያዊ ድዅዒ ዝምልከት
ደረጃታት ኣዳልዩ ይርከብ። በዚ መስረት፡ ኵሎም ኣፍረይቲ
ባህርያዊ ድዅዒ መሸጣ ኣብ ዝፍጽምሉ ምስክር ብቕዓት ይህብ።ብተወሳኺ፡ ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ንሚኒስትሪሕርሻ ብምውካል፡ ምስ ካልኦት ኣካላት መንግስትን ብሕታውያን
ትካላትን ብምውህሃድ፡ ንብቝልን እንስሳን ዝምልከት (Fauna
and Flora Species) ዕዉት ሃገራዊ ማዕከን ሓበሬታ ብቚልንእንስሳን ምምስራቱ፡ እቲ መደብ ድማ ቀጻሊ ምዃኑ ኣቶ ተኽለኣብ
ሓቢሩ። ኣብዚ መደብ፡ ብኣላይነት ሚ/ሕርሻ ዝዋስኣ ዘለዋኣካላት፦ ሚኒስትሪ መሬትን ማይን ኣካባብን፡ ሚኒስትሪ ሃብቲባሕሪ፡ ኮለጅ ስነ-ፍልጠት ማይ ነፍሒ፡ ኮለጅ ሕርሻ ሓመልማሎ

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ከምኡ’ውን ገለ ውልቃዊ ትካላት ከም “ራም-ፋርም” ይጥቀሳ።ኣብ መወዳእታ ኣቶ ተኽለኣብ ምስግና፡ ኵሉ በዚ ኽፍሊዝካየድ ቍጽጽራዊ ስራሓት፡ ሕጋዊ ተሓታትነት ከም ዘሎዎብምጥቃስ፡ ነዚ ቍጽጽራዊ ስራሓት ንምክያድ ድማ መሰረትዝዀኑ እተፈላለዩ ኣዋጃትን ሕጋጋትን ተዳልዮም ናብ ህዝቢምዝርጋሖም ሓቢሩ። ንሳቶም ድማ ኣዋጅ ዕቃበን ልምዓትን ዱርንእንስሳ ዘገዳምን - ኣዋጅ ቍ. 155/2006፡ ኣዋጅ ውሸባ ብቝሊ- ኣዋጅ 156/2006፡ ጸባን ውጽኢት ጸባን ብዘመስርሓ ትካላትክማልኡ ዘሎዎም ደረጃታት ንምውሳን ዝወጸ ሕጋዊ ምልክታ- ሕጋዊ ምልክታ ቍጽሪ 133/2006፡ ንምምጻእ፡ ኣተሓሕዛ፡
ኣጠቓቕማ ከምኡ’ውን ንኣከዛዝናን ምጉሓፍን ጸረ-ባልዕንምውሳን ዝወጸ ሕጋጋት - ሕጋዊ ምልክታ ቍጽሪ 114/2006
ምዃኖም ይፍለጥ። ብተወሳኺ፡ ኣርባዕተ ኣዋጃት ማለት፡- ኣዋጅዘርኢ፡ ኣዋጅ ሓለዋ ጥዕና እንስሳ፡ ኣዋጅ መድሃኒት ጸረ-ባልዕ፡ንኣህጉራዊ ውዕል ምምካት ዘይሕጋዊ ንግዲ ኣብ ሓደጋ ምጽናትዝርከቡ ብቝልን እንስሳን (Convention on International
Trade in Endangered Species of Wild Fauna andFlora- CITES) ዝምልከት ሃገራዊ ኣዋጅ፡ ተጻፊፎም ንኽጸድቁናብ ዝምልከቶ ኣካል ቀሪቦም ምህላዎም፡ ኣቶ ተኽለኣብ ወሲኹሓቢሩ። ኣብ ርእሲ’ዚ እተፈላለዩ ናይ ስራሕ መምርሒታት ከምዝዳለዉ’ውን ይፍለጥ።
ስሉጥን ኣድማዕን ኣገልግሎት ቍጽጽር ንምሃብ፡ ቴክኒካውን
ትካላውን ዓቕሚ ምሕያል ከም ዘድሊ ዝፍለጥ’ዩ። እንተዀነ፡ሞያዊ ዓቕሚ ኣባላት ንምሕያል ዓቕሚ ብዝፈቕዶ ኣብውሽጥን ኣብ ወጻኢን ስልጠናታት ዝወሃብ’ኳ እንተዀነ፡ እቲዝድለ ቴክኒካዊ ዓቕሚ ተደሊቡ ኣሎ ክብሃል ስለ ዘይከኣል፡ ገናብድሆታት ከምዘሎ ኣቶ ተኽለኣብ ሓቢሩ። ብመሰረት ሓበሬታኣቶ ተኽለኣብ፡ ኣብዚ እዋን ዘሎ ብዝሒ ዓቕሚ ሰብ ክፍሊኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ኣስታት 90 ከም ዝበጽሕ፡
ብደረጃ ትምህርቲ ክርአ ኸሎ ድማ ካብ ዲፕሎማ ክሳዕ ማስተርስዲግሪ ከም ዝዝርጋሕ ሓቢሩ።43ሓጺር ሌላ ምስሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቝልንድሕረ-ባይታ
ሃገራዊ ላባራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቚልን (ሃ/ላ/ጥ/እ/ብቚልን)፡
ብግዜ መግዛእቲ ኢጣልያ ዝተመስረተ ትካል እዩ። ኣብቲ ሽዑግዜ፡ መንግስቲ ጣልያን ንመግቢ ወተሃደራቱ ዝዀና ኸብቲ ካብሃገረ ህንዲ ገዚኡ የምጽእ ስለ ዝነበረ፡ እተን ካብ ህንዲ ዝመጻዝነበራ ኸብቲ ድማ ብሕማም ጉልሓይ ዝተጠቕዓ ስለ ዝነበራ፡
ወላ’ኳ ንዓኣተን ገዲፉ ኣብ ኤርትራ ዝነበራ ኸብቲ ክጥቀምእንተመረጸ፡ ንሳተን’ውን ድሮ በዚ ሕማም ተለኺፈን ስለ ዝጸንሓእናሞታ የሸግራኦም ከም ዝነበራ ይፍለጥ። መንግስቲ ጣልያን፡ነዚ ሽግር ንምፍታሕ መጽናዕቲ እተካይድ ሓንቲ ክኢላታት
ዝሓቘፈት መጽናዕታዊ ጉጅለ ኣቘመ። እታ ጉጅለ ድሕሪመጽናዕቲ ምክያዳ፡ ከብቲ ብሕማም ጉልሓይ ይሞታ ምህላወንን
መፍትሒኡ ድማ ክታበት እተፍሪ ላቦራቶሪ ክምስረት እማመኣኣቕሪባ። በዚ መሰረት ድማ’ዩ፡ እዚ ሕጂ ሃገራዊ ላቦራቶሪጥዕና እንስሳን ብቚልን ዝብሃል ዘሎ ብ1903 ኣብ ኤርትራብዓይነቱ ፍሉይ ዝዀነ ክታበት ዘፍሪ ላቦራቶሪ ተመስሪቱ።እዚ ላባራቶሪ ዘፍርዮም ዝነበረ ዓይነታት ክታበት፡ ጸረ-ቫይረስ፡
ጸረ-ባክተርያ፡ ጸረ-ዕሲ ከምኡ’ውን ጸረ-መርዚ ኰይኖም፡ ንሰብንእንስሳን የገልግሉ ከም ዝነበሩ ይፍለጥ። በዚ ላቦራቶሪ ዝፈሪዝነበረ ዓይነታት ክታበት፡ ንሃገር ኣኺሉ ንጐረባብቲ ሃገራትን ናብኣህጉር እስያን ብመልክዕ ሰደድ ይልኣኽ ከም ዝነበረ ይፍለጥ።ኣብ ግዜኡ ካብቶም ኣብ ኣፍሪቃ ዝነበሩ ፍሉጣት ላቦራቶሪታትከም ዝነበረ መዛግብቲ ይሕብሩ።እዚ ሃገራዊ ላቦራቶሪ፡ ካብ መግዛእቲ ጣልያን ኣትሒዙእተፈላለየ ኣስማት ክሕዝ ጸኒሑ ኣሎ። ኣብ ግዜ መግዛእቲ
44ጥልያን ብInstituto Siero-Vaccinogenio (ትካል ክታበትሴሮሎጂ) ይፍለጥ ከም ዝነበረ፣ ቀጺሉ ድማ ኣብ ግዜ መግዛእቲ
እንግሊዝ፡ Veterinary Department (ክፍሊ ሕክምና እንስሳ)ዝብል ስም ሓዘ። ብድሕሪ’ዚ ኣብ ግዜ መግዛእቲ ኢትዮጵያ
Veterinary Research Institute (ትካል ምርምር ሕክምናእንስሳ) ዝብል ስም ተቐዪርሉ። ኣብ ግዜ ናጽነት፡ ካብ 1991 ክሳዕ2012 Central Veterinary Laboratory (ማእከል ላቦራቶሪጥዕና እንስሳ) ይፍለጥ ነይሩ። ካብ 2012 ጀሚሩ ክሳዕ ሕጂ
ድማ National Animal and Plant Health Laboratory(NAPHL) ማለት ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቚልንተባሂሉ ይጽዋዕ ኣሎ።ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቚልን ድሕሪ ናጽነትሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቚልን ኣብ ግዜ መግዛእቲ
ኢትዮጵያ ተዳኺሙ፡ ኣብ ዝተሓተ ደረጃ በጺሑ ድሕሪ ምጽናሕ፡ድሕሪ ናጽነት ግን መንግስቲ ኤርትራ ብዝገበረሉ ልዑል ቈላሕታዳግማይ ክበራበር እንከሎ፡ ካብ 10 ብዘይበዝሑ ኣባላት፡ ነታኣብ ኣስመራ ዝነበረት ላቦራቶሪ ሒዙ ዳግም ተበጊሱ። ኣብ
1993 ድማ ሓደስቲ ኣባላት ብምቚጻርን ካብቶም ዝነበሩ ኣባላትብምውሳኽን ን16 ዝኣኽሉ ኣባላት ንሽዱሽተ ኣዋርሕ ስልጠናብምሃብ፡ ኣብ ኵለን ዞባታት ተዘርጊሖም ንኽሰርሑ ብንኡስዓቕሚ ዘገልግላ ላቦራቶሪታት ተመስረታ።እዚ ላቦራቶሪ፡ ምሕደርኡ ኣብ ትሕቲ ጽላል ቤት ጽሕፈትሚኒስተር ኰይኑ፡ ብመገዲ ቦርድ ብኣማኻሪ ሚኒስተር ይካየድ።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

እዘን ዛጊት ኣብዚ ሃገራዊ ላቦራቶሪ ብንጥፈት ዝሰርሓ ዘለዋ፦ላቦራቶሪታት መፍረ ክታበት፡ ብቕዓትን ድሕነትን መፍረ ክታበትእትቈጻጸር፡ ስነ-ቫይረስ (Virology)፡ ስነ-ሕማም (Pathology)፡
ሞለኲላዊ (Molecular Biology)፡ ስነ-ሓሸራ (Entomology)፡
ስነ-ዕሲ (Mycology)፡ ስነ-ባክተሪያ (Bacteriology)፡ ስነነማቶድ (Nematology)፡ ብቕዓትን ድሕነትን መግቢ ዝምርምር
ላቦራቶሪ፡ ብቕዓት ዘርኢ ዝምርምር ላቦራቶሪ ከምኡ’ውን ብቕዓትትሕዝቶ ዝምርምር ላቦራቶሪን እየን።ሃ/ላ/ጥ/እ/ ብቚልን፡ 7 ዓበይቲ ኣካላት ማለት ነጸርታ ሕማማትእንስሳ፡ ነጸርታ ሕማማት ብቚሊ፡ መፍረ ክታበት እንስሳ፡ ነጸርታብቕዓትን ድሕነትን መግቢ እንስሳን ሰብን፡ ምሕደራ ብቕዓት፡
ምትካልን ምጽጋንን ንብረት ላቦራቶሪ፡ ምዕያር ከምኡ’ውንምምሕዳርን ፋይናንስን የጠቓልል።ዓቕሚ ሰቡ ብደረጃ ጾታ ክርአ እንከሎ፡ ኣብ 2006፡ 40 ደቂተባዕትዮን 20 ደቂ ኣንስትዮ ብጠቕላላ 60 ዝነበረ፡ ኣብዚ እዋንእቲ ቚጽሪ ናብ 142 ክብ ክብል ከሎ፡ ካብዚኣቶም እተን 55.6%
ደቂ ኣንስትዮ እየን። ብደረጃ ትምህርቲ ክርአ እንከሎ ድማ ካብማስተርስ ክሳዕ ደረጃ ሰርቲፊኬት ዝዝርጋሕ ኰይኑ፡ ዲፕሎማን
ቀዳማይ ዲግርን ዘሎዎም ድማ እቶም ዝበዝሑ እዮም።ብጠቕላላ ካብ 2017 ክሳዕ 2021 (ሓሙሽተ ዓመት) ኣብላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳ፡ 37,614፡ ኣብ ጥዕና ብቚሊ 338፡ቍጽጽር ብቕዓት ላቦራቶሪ 409፡ ላቦራቶሪ ብቕዓትን ድሕነትን
መግቢ 2644፡ ላቦራቶሪ ብቕዓት ዘርኢ ድማ 324 ካብ እተፈላለያ
ዞባታት ሃገርና ዝመጹ ቅምሶታትን ብእታው ካብ ወጻኢ ሃገራትዝመጹን ልዕሊ 41 ሽሕ መርመራታት ኣካይዱ።
ሃ/ላ/ጥ/እ/ ብቚልን ኣብ 1991 ዳርጋ ካብ ባዶ ዝጀመረ፡ ክሳዕሕጂ ብርክት ዝበለ ሓደስትን ዘመናውን ዝዀኑ መሳርሒታት
እና’ተኣታተወ ካብ 3 ንውሑድ መርመራታት ጥራይ ዝሰርሓዝነበራ ላቦራቶሪታት፡ ናብ 16 ላባራቶሪታት ብምዕባይ፡ ብመንጽሩድማ እቲ ዝግበር ዝነበረ መርመራታት ወሲኹ ይርከብ።
ብተወሳኺ፡ ብርክት ዝበለ ህንጻዊ ስራሓት ተዋዲድሉ ኣብኣገልግሎት ውዒሉ ይርከብ።ሓደ ካብ ዓወታት ናይዚ ላቦራቶሪ፡ ነተን ኣብ ዞባታት ዝርከባላቦራቶሪታት እውን እና’ሐየለን ምምጽኡ እዩ። ዕላማ ናይዘንዞባውያን ላቦራቶሪታት፡ ንሓረስቶት ይዅን ንኽኢላታት ሕርሻኣብ ቀረባኦም ኣገልግሎት ነጸርታ ሕማማት እንስሳን ብቚልንምእንቲ ክረኽቡ እዩ። ከም ብሓድሽ ንምብርባረን ካብ እተገብረ
ንጥፈታት ድማ ካብ ዳህሳስ ጀሚሩ፡ ስልጠና ንኣባላት ዞባታትደቡብ፡ ጋሽ-ባርካ፡ ዓንሰባን ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪን ተዋሂቡ፣
ምዕጣቕ ዘድልዩ መሳርሒታት’ውን ተኻይዱ። ከም ውጽኢቱድማ ብርክት ዝበለ መርመራታት ኣብተን ላቦራቶሪታት ይካየዱከም ዘለዉ ጸብጻባት ይሕብሩ።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

መሻርኽቲ ኣካላትሃ/ላ/ጥ/እ/ብቚልን ምስ ኩሎም ክፍልታትን ጨናፍርን ሚ/ሪሕርሻ፡ ሚኒስትርታት ጥዕና፡ ሃብቲ ባሕርን፡ መሬትን ማይንኣከባብን፡ ዞባዊ ምምሕዳርን ከምኡ’ውን ትካላት ላዕለዋይ
ትምህርቲ ሓመልማሎ፡ ማይ-ነፍሒ፡ ኮሌጅ ሕክምናን ጥዕናንካልኦትን ብሓባር ይሰርሕን ይተሓጋገዝን።
ብተወሳኺ እዚ ላቦራቶሪ ድሕሪ ናጽነት ምስ ኣህጉራውያን ናይላቦራቶሪ ትካላት ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ቴክኒካዊ ዝምድናብምፍጣር፡ ዓቕሚ ሰብን ንብረትን ኣማዕቢሉ እዩ። ገለ ካብተንትካላት ንምጥቃስ፡ Istituto Zooprofilattico Sprimantale“G. Coprale” Teram (ጣልያን)፡ SOBA (ሱዳን)፡
NAHDIC (ኢትዮጵያ)፡ AHRI (ግብጺ)፡ NVI (ኢትዮጵያ)፡
ZARI (ዛምቢያ)፡ CVRI (ዛምቢያ) ፐርብ-ራይት (ዓዲእንግሊዝ)። ብተወሳኺ፡ ምስ ኣህጉራዊ ትካል AU–PANVACኣብ ትምህርትን ምኽርን ዘተኰረ ምትሕግጋዝ ብፍላይ ድማዘርኢ ክታበትን ዘርኢ ዋህዮታት ኣብ ምርካብን ሓጋዚ ምንባሩይጥቀስ።ኣብ ህንጻዊ፡ ቴክኒካዊ፡ ናውቲ፡ ምምዕባል ዓቕሚ ሰብ ወዘተ. ድማደገፋት ናይ ፕሮጀክት ኣህጉራዊ ምምዕባል ጥሪት (NLDP)፡
IAEA፡ ፕሮጀክት ኣውሮጳዊ ሕብረት፡ ውድብ መግብን ሕርሻንከምኡ’ውን ኣህጉራዊ ማዕከን ሕርሻዊ ልምዓት (IFAD) ወሳኒተራ ከም ዝነበሮ ይፍለጥ።ሓደ ኻብቶም እዚ ላቦራቶሪ ሒዝዎም ዘሎ ዓበይቲ መደባት፡መፍረ ክታበት እንስሳ ዀይኑ፡ ተሪፍዎ ዘሎ ሃለኽቲ ነገራትኣማሊኡ ክታበት ሕማም ደርሆ - ኒውካስትል (New Castle
Disease/ NCD) ከምኡ’ውን ክታበት ሕማም ጉልሓይ-መሰልጤለ-በጊዕ (PPR) ኣብ መጀመርታ 2023 ንኽጅምር ትጽቢትይግበር።ኣብ ርእሲ’ዚ፡ መደባት ነዊሕን ሓጺርን ስልጠናታት፡ ምዕጣቕኣገደስቲ ዝዀኑ መሳርሒታት ላቦራቶሪ፡ መመርመሪ ቀመማትን
ካልኦት ሃለኽቲ ነገራትን ምምጻእ፡ ኣብ መስርሕ ዝርከቡ ሓደስቲህንጻታት ምዝዛም፡ ምትእትታው ሓደስቲ መርመራታት ወዘተ.
ገለ ካብ ዓበይቲ መደባት ናይዚ ሃገራዊ ላቦራቶሪ እዮም።ብተወሳኺ፡ እዚ ሃገራዊ ላቦራቶሪ፡ ጐድኒ ጐድኒ’ቲ ዘለዉብድሆታት ንምፍታሕ ዘካይዶ ጻዕርታት፡ ኣብ ሓሙሽተ ዞባዊላቦራቶሪታት፡ ናይ ጥዕና እንስሳን ብቚልን ህንጻ ላቦራቶሪ
ምስራሕ፡ በብመድረኽ መሳርሒታት ምዕጣቕን ስልጠናታት
ምሃብን ዝኣመሰሉ መደባት ኣውጺኡ ይሰርሕ ኣሎ።45ጋዜጠኛ ሕርሻገብረኣምላኽ ኣረጋይልዕሊ ርብዒ ዘመን ኣብ ሕርሻዊ ጋዜጠኝነት

ገብረኣምላኽ ኣረጋይ፡ ሓደ ኻብቶም ነዊሕ ዓመታት ቀዋሚመደብ ብምሓዝ ዝሰርሑ ጋዜጠኛታት ድምጺ ሓፋሽ ኤርትራእዩ። ንሱ፡ ካብ መጀመርታ 1990 ክሳዕ ሕጂ፡ ሰሙናውን ብዘይምቁራጽን ከም ጋዜጠኛ መደብ ሕርሻ ክሰርሕ ጸኒሑን ኣሎን።ብሓረስቶትን ክኢላታት ሕርሻን ውሩይን ፍቱውን እዩ። ብሓፈሻኣብ ሕርሻን ማሕረስን ብዘርእዮ ተገዳስነትን ተወፋይነትን ኣብስርሑን ካብ ሚኒስትሪ ሕርሻን ናይ ኣፍልጦን ክብርን ሽልማትብተደጋጋሚ ረኺቡ።ኣብ ዝሓለፈ 27 ዓመታት፡ ካብ ጻት ንጻት ኤርትራ ብምኻድዝተፈላለየ መደባት ኣሰናዲኡ። ዓይነትን ብዝሕን ናይቲ ዘቕርቦመደባት፡ ካብ ሰማዕቲ ድምጺ ሓፋሽ እወታዊ መልሰ ግብርን ናይምትብባዕ ቓላትን ክርከብ ክኢሉ። ሓረስቶት ዘዕርፉላ መዓልቲሰንበት እያ። ንእኦም ዝምልከት መደብ ከኣ ኣብታ ዕለት ክፍነዉይምረጽ። ኣብ ፈለማ መደብ ሕርሻ፡ ካብ ናይ ምዝንጋዕ መዓልቲክወጽእ ንዝቐረበ ሓሳብ፡ ነቲ ርእይቶ ተቐቢሉ ከይትወጽእ ብጥበብተቓሊሱ። ብኣስተምህሮኣዊ ድራማ ሕርሻ ኣተኣታትዩ። ንሽዱሽተ
ዓመታት ብዘይ ምቁራጽ ደሪሱን ተዋሲኡን። ‘መደብ ሕርሻናነሰሰን’፡ ብቐጻልነታን ሓድሽ-ሓድሽ ትሕዝቶኣን ክትፍለጥ ሓያልጻዕር ኣካዪዱ። ኣብ ሓፈሻዊ ናይ ጋዜጠኝነት ተመክሮኡ፡ ካብምልቃም ግድፈት ፊደላት ጋዜጣ ተበጊሱ፡ ላዕለዋይ ሪፖርተር፡ሓላፊ ጨንፈር ሬድዮ ፕሮግራም ትግርኛን ኣምሓርኛን ኰይኑሰሪሑ። ኣብ ርእሲ’ታ ስርዕትን ቀዋሚትን መደቡ’ውን ዝተፈላለየ
መደባት ደሪቡ ዝሰርሐ ምኵር ናይ ሬድዮ ጋዜጠኛ እዩ።መጽሔት ፍረ ጻዕሪ፡ ኣብዚ ፈላሚ ሕታማ ንጕዕዞ ህይወቱን
መደባት ስርሑን ዝምልከት ሓጺር ቃለ መሕተት ኣካዪዳትሉ
ኣላ።ግዜ ቍልዕነትን ኣተዓባብያን
ብ1958፡ ኣብ ዝባን ዖና ካብ መንደፈራ ሰለስተ ኪሎ -ሜተር ርሒቓኣብ እትርከብ ዓዲ ተወሊደ። ሽዱሽተ ኣባላት ዝነበሩዋ ስድራናብማሕረስን መጓሰን ትመሓደር ነበረት። ብወላዲየይ ፍቱው ስለዝነበርኩ፡ ናብ መኣዲ ትምህርቲ ክጽንበር ዕድል ረኺበ። ኣብቤት ትምህርቲ ቲፖን ኣዜንዳን ናይ መባእታን ማእከላይን ደረጃ46ትምህርቲ ተኸታቲለ። ናይ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ’ውን ኣብቤት ትምህርቲ ሳንጆርጆ መንደፈራ ተማሂረ። ብ1978 ናብኣስመራ ብምድያብ፡ ናይ ዓሰርተ ኽልተ ክፍሊ ትምህርቲ ዛዚመ።1980፡ ኣብ ጋዜጣ ኢትዮጵያ ስራሕ ተቘጺረ። ንዝተወሰነ ግዜከም ለቓሚ ግድፈት ፊደላት ሰሪሐ። ጎድኒ ጎድኒ ኸኣ ትምህርቲ
ቐጺለ። ብዲፕሎም’ውን ተመሪቐ። ዝተፈላለየ ዓምድታት ብፍላይከኣ ናይ ልምዓት ሪፖርተር ኰይነ ሰሪሐ። ንሰለስተ ዓመታት’ውንከም ኣሰናዳኢ ዓምዲ ስፖርት ሰሪሐ። ኣብ 1988 ተመርዕየ፡ በዓልሓዳርን ኣቦ ሽዱሽተ ውሉዳትን እየ። ደቀይ ካብቶም ብሉጻትተመሃሮ ዀይኖም፡ ገሊኦም ኣብ ዝብጻሕ ዝበጽሑ፣ ገሊኦም ድማኣሰሮም ዝኽተሉ ዘለዉ እዮም። ብድሆ ዘይብሉ ናብራ ዘይምቅርግዲ ዀይኑ ድማ ሓደ ናይ ኣእምሮኣውን ምዕባለኣውን ስንክልናዘሎዎ ወዲ 23 ዓመት ውላድ ኣሎኒ፣ ንዕኡ ድማ ‘መማቕርቲ’ኢለ እሰምዮ።ድሕሪ ናጽነት ናብ ሬድዮ እየ ተቐይረ። ኣብ ፕሮግራም
ኣምሓርኛ ኸኣ ንትሽዓተ ኣዋርሕ፡ ትርጉማዊ ስራሕ ምስንዳእዜና ሰሪሐ። ካብኡ ኣብ ክፍሊ ሬድዮ ሰደቓ ቁጠባን ልምዓትን
ዝተፈላለየ መደባት ኣሰናዲአ። ቀዋሚት ‘ኣደን ህጻንን’ እትብልመደብ አዳልው ነይረ። ክሳዕ ሕጂ ኣርብዓን ክልተን ዓመታትኣብ ሞያ ጋዜጠኝነት ሰሪሐ ኣለኹ።ሕርሻዊ ጋዜጠኝነትመደብ ሕርሻ ቅድሚ ናጽነት ኣብ ድምጺ ሓፋሽ ይቐርብ ነይሩእዩ። መብዛሕትኡ ኸኣ ካብ ክኢላታት ሕርሻ ብዝልኣኽ ዝነበረጽሑፋት ይዳሎ ነይሩ። ድሕሪ ናጽነት፡ ብፍላይ ከኣ ኣብ 1994
ሚኒስትሪ ሕርሻ ምስ ሚኒስትሪ ዜና መደባት ሕርሻ ብሬድዮክቐርብ ኣብ ምርድዳእ በጺሑ። ነቲ ካብ ሚኒስትሪ ሕርሻ ዝመጽእጽሑፋት፡ እናተኸታተልኩ፡ ኣብ ሬድዮ ድምጺ ሓፋሽ ፕሮግራም
ትግርኛ ከቕርቦ መደብ ስራሕ ተዋሂቡኒ። እቲ ዝንባለ ኸኣ ነይሩእዩ፣ ወዲ ሓረስታይ እየ። ቁሩብ ኣፍልጦ’ውን ጸኒሑኒ እዩ። ምስወቕቲ እናዛመድኩ ከቕርቦ ኣይተሸገርኩን። ንሓደ ዓመት፡ እታመደብ ጽቡቕ ቀጺላ። ኣብ 1995 ግን ካብ ሰማዕቲ ሓደ ርእይቶቐሪቡ። “ሰንበት ናይ ምዝንጋዕ መዓልቲ እያ። እዛ ናይ ሕርሻመደብ ካብ ሰንበት ወጺኣ ኣብ ካልእ መዓልቲ ዘይትቐርብ” ዝብል| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ርእይቶ ቐሪቡ። ርእይቶን ነቐፌታን ሓሳባትን ሰማዕቲ ልዑልሚዛን እየ ዝህቦ። ንመደባት ከም ዘሐይሎ እኣምን እየ። ነቲሓሳብ ተቐቢለዮ። “ሓረስቶትና ሓንቲ መዓልቲ ዕረፍቲ ኣላቶም።ንሳ ኸኣ ሰንበት እያ። ስለዚ፡ እዛ መደብ ሰንበት ክትቀርብእዩ ዝግብኣ። ኣብ ኣቀራርባኣ ግን ክንሓስብ ኣሎና” ዝብልሓሳብ ኣቕሪበ። ናይ ቀረባ ሓላፊትና፡ ወይኒ ገብረእግዚኣብሄርእያ ነይራ። ኩልና ሓሳብ ክነቕርብ ሓቢራትና። ኣነ ኸኣ ኣብክንዲ ብሌጣን ደረቕን ጽሑፍ ዝዳሎ፡ ብኣስተምህሮኣዊ ድራማክነቕርብ ሓሳብ ሂበ፣ ተቐቢላቶ። ባዕለይ ንኸዳልዋ ኸኣ እቲሓላፍነት ሂባትኒ። ኣብ ስቱድዮ ኣቲና ፈለማ ምስ ጋዜጠኛገብረመስቀል ገብረእግዝኣብሄር ፋልመይቲ መደብ ኣቕሪብና።
መማዕበሊ ሓሳባትን ርእይቶታትን ተዋሂቡና። ብድሕር’ዚ ምስጋዜጠኛ ኣሚነ ሃይለ ብምዃን፡ ሳልሳይ ወራር ክሳዕ ዝሓልፍኣሰናዲእናያ። ባዕልና ንጽሕፎ፡ ባዕልና ንዋስኦ። ናይ ካልኦትቋንቋታት ሃገርና ክንድህስስ ከኣ ሓገዝቲ ተዋሳእቲ ነሳትፍ ኔርና።እታ መደብ ከኣ ጽቡቕ ተቐባልነት ረኺባ።ከም ጋዜጠኛ ሕርሻ ናብ ጎልጐል ስራሕእቲ ወፊርካ ዝምስራሕ መደባት ንምምእራር ኣቐዲመ እየ ጀሚረዮ።
ጐድኒ-ጐድኒ ናይቲ ኣብ ስቱድዮ ብመልክዕ ኣስተምህሮኣዊድራማ ገጸ ባህርያት ኣቦይ ኣብርሃን ጸሃየን ነቕርቦ ዝነበርና፡
ሚኒስትሪ ሕርሻ ኣብ ዝውድቦ እተፈላለየ ዓውደ መጽናዕትን
ወፍርታትን’ውን እሳተፍ ነይረ። ካብኡ’ውን ናብ ዞባታትን
ንኡሳን ዞባታትን ብምጋሽ እተፈላለየ መደባት አቕርብ ነይረ።ናይ ሕርሻ መደብ መመሊሱ እዩ ዝምስጠካ። ብዙሕ ትምህርቲ
እትረኽበሉ መደብ እዩ። ካብ ክኢላታት ሕርሻን ሓረስቶትን
እትረኽቦ መልሰ-ዕንጋለ ኸኣ ዝያዳ ክትሰርሕ ይስሕበካ። ንውሓትሓንቲ መደብ ዕስራ ደቒቕ እያ። ኣብ ሰሙን ከኣ ክልተ መደብአዳሉ ኔረ። ድሓር ግን፡ ምስ ናይ ኣባላትና ምኽታትን ናብመደባት ሃገራዊ ኣገልግሎት ምኻድን፡ ካልእ መደብ ክድርብንነታ መደብ ሓንሳእ ኣብ ሰሙን ከዳልዋን ጀሚረ። ገዛእ ርእስኻምንኣድ ደኣ ከይከውን’ምበር፡ ካብ ስሩዕ መደብ ንሓንቲ መዓልቲበዂራ ኣይትፈልጥን። ኣብነት ክነገረካ፡ መምህር እዮብ - ጸሓፊ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ባይቶ ዞባ ማእከል፡ ኣብ ሓደ ኣጋጣሚ ምስ ተላለየኒ፡ “እዛ ናትካመደብ ሓድሽ-ሓድሽን ዘይደጋገምን ትሕዝቶን እያ ተቕርብ”ኢሉኒ ነይሩ። እዚ ኸኣ ሓላፍነታዊ ክትከውን እዩ ዝድርኸካ።ኣብ ስራሕ ዘጓንፉኻ ብድሆታትወፊሩ መደብ ዘዳሉ ጋዜጠኛ፡ ሕማቕን ጽቡቕን ኣጋጣሚታት
ኣይፍለዮን እዩ። ዝተሓስበ መደብ ከይሰለጠካ ትምለሰሉ ግዜውሑድ ኣይኰነን። ናይ መጓዓዝያ ሽግር ኣይተርፍን እዩ። ኣብዝተመደበ ሰዓትን ግዜን ዘይምርካብ’ውን ኣሎ። ጽቡቕ ዕድልኰይኑ፡ ንኣይ ንስራሕ ዝብድህ ሽግር ኣጋጢሙኒ’ሞ፡ እዚ መደብእዚ ተሪፉኒ ክብል ኣይክእልን እየ። ቅድም ብናይ ብሕቲኣውቶቡሳት ወፊርና መደብ ነዳሉ ኔርና ኢና። ኣውቶቡስ ሓራትምስ መጻ ኸኣ ብእአን ጌርና ናብ ርሑቕ ከባቢታት ንኸይድ።
ኣመሓደርቲ ንኡስን ዞባታትን ሓለፍቲ ሕርሻን ከኣ ጽቡቕ ጌሮምእዮም ዝቕበሉና። ግደ ሓቂ፡ ኵሎም ሓለፍቲ ሚኒስትሪ ሕርሻብፍላይ ከኣ ኣተባባዒ ቓልን ሞራልን ሚኒስተር ሕርሻ ኣቶኣረፋይነ በርሀ ኣዝዩ ላዕሊ እዩ፣ ብደቂቕ ይከታተል፣ ርእይቶይህብካ፣ የተባብዓካ ኸኣ። እዚ ንባዕሉ፡ ነቲ ስራሕ ኣበርቲዕካ
ክትሰርሕ ይድርኸካ።
ብሚኒስትሪ ዜና፡ ክፍሊ ሬድዮ፡ ነቲ ዘፍቅሮ መደብ ሒዘ ንኽቕጽል
ዝተዋህበኒ ዕድል ከምኡ’ውን ዓቕመይ ንምምዕባል ዝተዋህበኒ
መደባት ስልጠና በዚ ኣጋጣሚ አመስግን።
ዝምስጠካ ተመኵሮ ኣብነታውያን ሓረስቶትኣብ ስራሕ ዝረኽቦም ኣብነታውያን ሓረስቶት ብዙሓት እዮም።ንሓደ ምስቲ ኻልእ ክትወዳድሮ’ውን ዝከኣል ኣይኰነን።
ምኽንያቱ፡ ነናቶም ብልጫ ኣሎዎም። እንተዀነ ‘ንእመት ስድሪኣላታ’ ከም ዝብሃል፡ ካብ ኣእምሮይ ዘይሃስሱ ኣብነታውያን
ሓረስቶት ክጠቅስ እንተዀይነ፡ ዮሴፍ ዘርኣይ በዓል ምለዛናይ- ን/ዞባ ሎጎ ዓንሰባ እዩ። ሃገራዊ ኣገልግሎት ወዲኡ ናብ ዓዲምስ ተመልሰ፡ ህይወት ዝመርሓሉ ስራሕ ኣይነበሮን። ኣብ47ደረት ቤት ትምህርቲ ተጸጊዑ፡ ሻሂ ኣፍሊሑ እናሸቀጠ ህይወቱክመርሕ ጀሚሩ። ብድሕር’ዚ፡ ሓደ ሓሳብ ተኸስተሉ። መሬትሕርሻ ጠሚቱ። እቲ ቦታ ምቹእ ኣይነበረን። ኣኻውሕ ኣፍሪሱ፡እምኒ ጸሪጉ መሬት ሕርሻ ቐይሩዎ። ከይተሓለለ ብምጽዓር ከኣውጽኢታዊ ስራሕ ዓሚሙ። ኣብዚ እዋን’ዚ ዓይነት ህይወትኣመሓዪሹ። ሰፊሕ ሕርሻ ወኒኑ። ንእሽቶ ሓጽቢ ሰሪሑ፡ ዒላኵዒቱ፡ ብሞተር የስቲ፡ ሓገዝቲ ሰራሕተኛታት ኣውፊሩ ይሰርሕኣሎ። ጻማ ጻዕሩን ሓርኰትኰቱን ከኣ መንበሪ ገዛ ሃኒጹ፡ መኪናወኒኑ ጽቡቕ ናብራ የሕልፍ ኣሎ። ዮሴፍ ዘርኣይ፡ ኣብነት ጻዕርንዓወትን እዩ።ናይ ኣቶ ኪሮስ ጠዓመ ተመኵሮ’ውን ተመሳሳሊ እዩ። ኣቶኪሮስ ጠዓመ፡ በዓል ሞያ ህንጻን ተዀናታራይን እዩ ነይሩ።ህንጻዊ ንጥፈታት ምስ ዘሓለ፡ ኣብ ከባቢ ሰገነይቲ ናብ እትርከብዓዲ በነ ከደ። ኣኻውሕን ኣእማንን ዝተጨርሖ ምዉት መሬትክሓርሶ ተበጊሱ። ጥዑይ ኣካላዊ ቑመና’ውን ኣይነበሮን። ለይትንመዓልትን ኣብቲ ቦታ ሕርሻ ክኸውን ኢሉ ዝዀነ ሰብ ዘይግምቶቦታ ክሓርስ ጀሚሩ። መሬት ኣደላዲሉ፡ ሓመድ ቀዪሩ፡ ደኲዑናብ ልሙዕ ቦታ ሕርሻ ቐዪሩዎ። ንረኣይኡ ዝምስጥን ዘገርምን
ሕርሻዊ ልምዓት ከኣ የሰላስል ኣሎ። ኣብነታዊ ዕዮ ኣቶ ኪሮስጠዓመ፡ እንተ ሰሪሕካ ሕማቕ መሬት ከም ዘየሎ እዩ ዝምስክር።ሳጋሚ ባርኖስ ዝተዓመመ ስራሕን ዝተረኽበ ዓወትን ልዕሊ ዅሉዀይኑ ይስምዓኒ። ኣብ ኣጻምእ ምድረበዳ ላዕለዎት ሓለፍቲ፡
ኣባላት፡ ስካውት፡ መራሕቲ መካይን፡ ኮታ ኵሉ ሰብ ዝኸፍሎ ዋጋልዑል እዩ። ከምኡ ክንዲ ዝዀነ ኸኣ ናይ ቅድመ-ምክልኻል ዓቢስራሕ ክፍጸም ተኻኢሉ እዩ። ንኽብደት ናይቲ ስራሕ ብኣካልናብቲ ቦታ ምስ በጻሕካን ምስ ረኣኻዮን ኢኻ እትፈልጦ። ፈለማዝኸድክሉ’ውን ኣብ ፍሉይ ኣጋጣሚ እዩ። ከምዚ ሎሚ፡ ዕረፍቲወጺአ። መርዓ ቀረባ ቤተሰብ ከኣ ነይሩኒ። ንጽባሒቱ ክወፍርተሓቢሩኒ። ካብ ዕረፍትን ካብቲ መርዓን ተሪፈ፡ ናብ ገማግምቀይሕ ባሕሪ ክሳዕ ቃሮራ በጺሐ። በቲ ዝረኣኽዎ ኣድማዒ ስራሕከኣ ዓጊበ እየ።ሕርሻዊ ጋዜጠኝነት ዕግበት ዝፈጥር ስራሕ ብምዃኑ እየእናፈትኽዎ ንልዕሊ 28 ዓመታት ሰሪሐን ዝሰርሕን ዘለኹ።***መለሳ ፍረ ጻዕሪዓወት ወትሩ ትርእዮ ኢኻማለት ኣይኰነን። እናሓንሳእ ዘይክርኣየካ ይኽእል እዩ።ወ/ሮ ኣበባ ሃብተሚካኤል ብዓልቲ ዓዲ ኸፈለት እያ። ቅድሚብዓል ቤታ ናብ ሓይልታት ምኽታቱ፡ ብዓልቲ ገዛ ዀይና እያህይወታ ትመርሕ ነይራ። ድሕር’ዚ ግን ናብ ቦታ ልምዓትክትወፍር ግድነት ኰይኑዋ። ባዕላ ጫዂራ፡ ሓሪሳን ኣልሚዓንናብ ዕዳጋ ምእኩት ፍረ ክተቕርብ ክኢላ። ጾር ናብራ ኣቃሊላ።ደቃ ኣዕብያ። ኣብ መወዳእታ’ውን ኣውቶቡስ ህዝቢ ገዚኣናብራ ብጽቡቕ ክትመርሕ ዝኸኣለት ኣደ እያ። እቲ ኣብነታዊ
ተመክሮ መወዳእታ የብሉን። ኣብ ኣቝርደት ታሪኽ ወዲ 90
ዓመት ነፍስሄር ኣቦይ ሙስጦፋ ኣሎ። ዕድመን ኣካላዊ ቁመናንልዕሊ ክብደት ሚዛን ሰብነትን ከይዓጀቦም፡ ንስርሖም ብፍቕርን
ብጽፈትን ዝመርሑ ዝነበሩ ኣቦ እዮም።ብሚኒስትሪ ሕርሻ ዝረኸብካዮ ምትብባዕ
ኣብ 2004፡ ብማሕበር ሞያውያን ሕርሻ ሓደ ናይ ኣፍልጦወረቐት ምስክርን መተባብዒን ተዋሂቡኒ። ኣብታ መዓልቲ ግንብስራሕ ኣብ ወፍሪ ስለዝነበርኩ፡ ነቲ ሽልማት ብኣካል ክቕበሎዕድል ኣይረኸብኩን። ብ2008 ከምኡ’ውን ብ2016፡ ብሚኒስትሪ
ሕርሻን በዓል ስልጣን ኣግራብ እንስሳ ዘገዳምን ስልማት ተዋሂቡኒ።
ብዘይካ’ዚ ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ክልተ ሳዕ ኣብ ኣህጉራዊ ዓውደ ዘተክሳተፍ ዕድል ፈጢሩለይ - ናብ ኡጋንዳን ሩዋንዳን። ንዝያዳናህርን ወኒን ስራሕ ዝድርኽ ዓቢ ክብሪ እዩ።ኣብ ኣውስትራልያ ብባህሪኡ ሮዛ ዝሕብሩ ፈለግ ኣሎ። ብቀላይ ሂልየር ‘lake Hillier’ ይጽዋዕ።

ዘይትርስዖ ፍጻመካብቲ ብዓቕመይ ዝግምግሞን ዓበይቲ ዓወታት ሚኒስትሪ ሕርሻንዝብሎ ብዙሕ ስራሕ እዩ። ኣብ ምምካት ኣንበጣ ምድረበዳን
48| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ባህርያዊ ሕርሻሃገራዊ ሽማግለ ምውሓስ ባህርያዊ
ድዅዕን ጸረ-ባልዕ ብቚልንቃለ መሕትት ምስ ኣቶ ደርማስ ስልጣንኣቶ ደርማስ ስልጣን ኣብ ሃገራዊ ትካል ሕርሻዊ ምርምር ከምሓላፊ ኣሃዱ ምርምር ሓመድን ተመራማርን ዝሰርሕ ኰይኑ፡ብተወሳኺ ኣቦ መንበር ናይታ ኣብ 2021 ብምትሕብባር
ሚኒስትሪታት ሕርሻን ሃብቲ ባሕርን እተመስረተት ሽማግለምውሓስ ባህርያዊ ድዅዕን ጸረ ባልዕ ብቚልን እዩ። ንሓፈሻዊ
ኣቃውማ፡ ዕላማን ገስጋስን ናይዛ ሽማግለ ዝምልከት ምስ ኣቶደርማስ እተኻየደ ቃለ-መሕትት ይስዕብ፦
* ብድሕረ-ባይታ ናይዛ ሽማግለ ንጀምር- እዛ ሽማግለ ብ11 ለካቲት 2021 ዝቘመት ኰይና፡ ሓፈሻዊዕላማኣ ምውሓስ ባህርያዊ ድዅዕን ጸረ ባልዕ ብቚልን ኰይኑ፡ብቐንዱ ነቲ ብደረጃ ዓለም ብሰንኪ ቀመማዊ ድዅዕን ጸረ ባልዕንኣብ ፍርያት ሕርሻን ኣከባብን ዝወርድ ዘሎ ብከላ፡ ከም ሳዕቤኑድማ ኣብ ጥዕና ደቂ-ሰብ ዝስዕብ ዘሎ ጥዕናዊ ሃስያ ንምግታእ፡
ውሑስን ጥዑይን ፍርያት ሕርሻ ምፍራይ እዩ።* እዛ ሽማግለ ነዚ ዕላማ ንምውቃዕ ዘሎዋ ስትራተጂ ከመይይመስል?
- እቲ መሰረታዊ ጕዳይ፡ ሓረስቶት ንባህርያዊ ድዅዕን ጸረባልዓት ብቚልን ከም ቀዳማይ ኣማራጺ ንኽወስዱዎ፡ ነቲ ብቐረባክርኸቡዎ ዝኽእሉ ባህርያዊ ጸጋታት ብስነ-ፍልጠታዊ መገዲኣመስሪሕካ፡ ንሓረስቶትን ኣብ ቅድመ-ግንባር ዝርከቡ ክኢላታት
ሕርሻን ድማ እናኣሰልጠንካ ከም ዝርዕምዎ ምግባር እዩ።• ኣቃውማ እዛ ሽማግለ ከመይ ይመስል?
- እዛ ሽማግለ፡ ብኣቦ መንበር፡ ክልተ ጸሓፍትን 25 ኣባላትን
ዝቘመት ኰይና፡ ስሩዕ ሰሙናዊ ኣኼባ እናገበረት ንዝቐረቡ
ዛዕባታትን ገስጋስ ስራሕን ንዝምልከቶም ላዕለዎት ሓለፍቲሚኒስትሪ ሕርሻ ተቕርብ። ኣቦ-መንበር ሽማግለ ካብ ሃገራዊ ትካልሕርሻዊ ምርምር፡ ጸሓፍቲ ድማ ካብ ክፍሊ ሕርሻዊ ኤክስተንሽንንክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን እዮም።| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

እዛ ሽማግለ ብኽልተ ንኡሳን ጉጅለታት ማለት ምፍራይ ባህርያዊ
ድዅዕን ምፍራይ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕን ዝቘመት እያ። እዘን ክልተንኡሳን ሽማግለታት፡ ንፍርያትን መጽናዕትን ባህርያዊ ድዅዕንጸረ-ባልዕ ብቚልን ኣብ ኵሉ መዳይ ዝከታተላ ዀይነን፡ ምኩራትሞያውያን ካብ እተፈላለዩ ክፍልታት ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ሚኒስትሪሃብቲ ባሕሪ፡ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ ማይ-ነፍሒ ዝሓቘፋእየን። ብተወሳኺ፡ ትግባረ ስራሕ ንምስላጥን ዘድሊ ሓበሬታንምልውዋጥን ኣብ ዞባታት ወከልቲ ብምምራጽ፡ እቲ ክስራሕዝጸንሐን ዘሎን ፍርያት ባህርያዊ ድዅዕን ጸረ ባልዕን ብግብራዊ
ኣገባብ ስልጠና ብምሃብ፡ ብዕቱብ ዝስርሓሉ ዘሎ ጉዳይ እዩ።፡• ዛጊት በዘን ንኡሳን ሽማግለታት ተሳሊጡ ዘሎ ሓፈሻዊ ዕማማትእንታይ ይመስል?
- ብንኡስ ሽማግለ ምፍራይ ባህርያዊ ድዅዒ እንተጀሚርና፡ ምስሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ ብምትሕብባር፡ ምምስራሕ ባህርያዊ ፈሳሲድዅዒ ካብ ዓሳን ጻህያይ ባሕርን ሓደ ካብ ዓበይቲ ገስጋስ እዩ።ብዘይካ’ዚ ሓረስቶት ኣብ ከባቢኦም ካብ ዝርከቡ ጥረ-ነገራትተጠቒሞም፡ ደረቕ ባህርያዊ ድዅዒ ወይ ኮምፖስት ንኸዳልዉእውን ሓያሎ ስራሓት ተዓሚሙ ኣሎ።ኣባላት ንኡስ ሽማግለ ምፍራይ ባህርያዊ ድዅዒ፡ ትሕዝቶብቕዓቱ ዓለምለኻዊ ደረጃ ዝሓለወ ድዅዒ ንምፍራይ ፈተነታትኣብ ምክያድ፡ ኣብ እቶት እተፈላለዩ ኣትክልቲ ዘሎዎ ጽልዋ ድማንምልላይ ድማ ጽዑቕ መጽናዕቲ ኣብ ምክያድ ይርከብ።ዛጊት ድማ ኣብ ምምስራሕ ኮምፖስት፡ ንትሕዝቶኡ ብዝምልከት፡
ብላቦራቶሪ እናተጸንዐ ብቕዓቱ ዝሓለወ ኮምፖስት ኣብ ምፍራይብዙሕ ተመኵሮታት ተደሊቡ እዩ። ብተወሳኺ እውን ንዕኡ ዘድሊመወከሲ ጽሑፋት ቀሪቡ። ነቲ ኣብ ልዕሊ መሬት ዝምስራሕ
ኮምፖስት ንምብልላዕ ሓገዝቲ ዝዀኑ ታህዋስያን፡ ካብ መሬትብምእካብን ብምርባሕን፡ እቲ ቐደም ኣዋርሕ ዝወስድ ዝነበረምድላው ኮምፖስት፡ ኣብ ውሽጢ 40 መዓልትታት መስርሑወዲኡ ንኣገልግሎት ንምቕራቡ እተገብረ ፈተነ፡ ኣዝዩ ውጽኢታዊኰይኑ ተረኺቡ ኣሎ።49ካብዚ ዓውዲ ከይወጻእና፡ ኣብ ምቕያር ዘቤታዊ ጐሓፍ ናብኮምፖስት ኣብ ከተማ ኣስመራ - ኣባይቲ ደምበ-ሰምበል፡ ቀጽሪንከባብን ሚኒስትሪ ዜና ከምኡ’ውን ኣብ ቀጽሪ ሆስፒታል ኦሮታግብራዊ ፈተነ ተኻዪዱ። እቲ ዝተረኽበ ውጽኢት ኣዕጋቢ ስለዝነበረ ድማ ብዕብይ ዝበለ ደረጃ ንምትግባሩ ምስ ምምሕዳር ዞባማእከል ብምርድዳእ ዓቢ ተበግሶ ተጀሚሩ ኣሎ።ናብ ንኡስ ሽማግለ ምፍራይ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ምስ እንሰግር፡ ካብእተፈላለዩ ኣቝጽልትን ቀመማትን ብስነ-ፍልጠታዊ መስርሓት
እናተማእከለ ብፈሳስን ደረቕን ኣገባባት፡ ኣብ ምምስራሕን
ፈተነታት ምክያድን ይርከብ። ክሳዕ ሕጂ ካብ ቈጽልን ፍረንኒም፡ ጻዕዳ ሽጉርቲ፡ ቈጽሊ ተምሪ ሙሳን ካልኦትን እተመስርሐ
ባህርያዊ ጸረ ባልዕ ኣብ ዞባታትን ምርምርን መጽናዕቲ ብኽኢላታት
ተኻዪድሉ፣ ትስፉው ውጽኢት ድማ ተረኺብሉ ኣሎ።ኣብ ምክልኻል ኣንበጣ ምድረበዳ ዝሕግዝ፡ ኣቐዲሙ ተጸኒዑውጽኢታዊ ኰይኑ ዝተረኽበ ሓደ ዓይነት ዕሲ (metherizium
fungus) እውን ተዓቂብሉ ካብ ዝነበረ ብምብርባር፡ ኣተባባዒ
ስራሓት ከም እተኻየደን ብብዝሒ ንምፍራዩ ኣብ ጽዑቕ ስርሓትንርከብ። ብተወሳኺ፡ ኣብ ናይ ሓሳኹን ባልዓትን መጻወድያታት
እተገብረ ፈተነታት እውን ውጽኢታዊ ከም ዝነበረ፡ ብሓረስቶትን
ክኢላታትን ተመስኪርሉ ኣሎ።ነዚ ዅሉ ክግለጽ ዝጸንሐ መደባት ንምትግባር፡ ዛጊት ኣብ ኩለንዞባታት ን277 ክኢላታትን 817 ሓረስቶትን ግብራዊ ስልጠናተዋሂቡ። ብእተፈላለየ መገድታት፡ እንተላይ ብማዕከናት ዜናድማ ሓያል ናይ ጐስጓስ ንጥፈታት ይካየድ ኣሎ።• ውጽኢትን ኣድማዕነትን ናይዞም ባህርያዊ ፍርያት ንምዕቃን
እትገብርዎ ንጥፈታትከ?
- ውጽኢቶም ንምፍላጥ፡ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ሃገራዊ ትካልሕርሻዊ ምርምር፡ ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቝልን፡ ክፍሊማይ፡ ከምኡ’ውን ናብ ወጻኢ ሃገር ብምልኣኽ፡ ኵሉ ክማላእዝግብኦ ከም ነማልኣሉን ብሰነድ ከም ዝተሓዝ ንገብርን። ብኽፍሊኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ድማ ምስክርነት ብቕዓትይወሃብ። ንብቕዓቱ ዝምልከት ዘድሊ መጽናዕትን ምስክርነትንምስ ረኸበ፡ ብኸመይ መገድን ኣገባባትን ክንጥቀመሎም ከምእንኽእል ድማ መወከሲ ጽሑፋት ነዳልወሎም።
• እዚ ፍርያት ኣብ ሓረስቶት ተቐባልነቱ ከመይ ኣሎ?
- መብዛሕትኦም ሓረስቶት ሃገርና፡ ንለውጢ ቅሩባት፡ ኣብልዕሊ ሞያውያን ድማ እምነት ስለዘሎዎ በቲ ሓደ ወገን፡ ነቶም‘ዝሓሸ ኣፍልጦን ቅሩብነትን’ ኣሎዎም ዝተባህሉ ድማ ባዕላቶም
እናፈተኑ ከም ዝኸዱ ሰለዝግበር፡ ኣብዚ ግዜ ኣፍልጦ ሓረስቶት
ክብርኽ ክኢሉ እዩ። ጽልዋ ጎስጓሳት ብመራኸቢ ብዙሓን ድማኣዝዩ ሓጋዚ ነይሩ። ኣብ እተፈላለዩ እዋናት፡ ምውዳብ ግብራዊስልጠናታት ንሓረስቶት ብዕቱብ ስለ ዝተሰርሓሉ’ውን ናይ ባዕሉሓያል ድርኺት ፈጢሩ እዩ። ሳላ እዚ ዅሉ ጻዕርታት ድማሓረስቶት ብመገዲ ጨናፍር ዞባታት ቤት ጽሕፈት ሕርሻ ቀጻሊጠለብ ፈሳሲ ድዅዕን ጸረ ባልዕን የቕርቡ ኣለዉ። ንኣሰራርሓ
ኮምፖስትን ካልእን ዝምልከት ድማ ብውዱብን ጥርኑፍን መገዲምእንቲ ክካየድ፡ ምስ ዝምልከቶም ክኢላታት ሕርሻ ኣብ ዞባታትብምርድዳእ፡ ሰፊሕ ናይ ስልጠና መደብ ስለ ዝተኻየደ፡ ሓረስታይ
ብቐሊሉ ነቲ ክስራሕ ተደልዩ ዘሎን ዕላማኡን ከተግብር ኣብዝኽእለሉ ደረጃ በጺሑ ኣሎ።• መጻኢ መደባት ናይዛ ሽማግለ ከመይ ይመስል?
- ኣብ መጻኢ፡ እዞም ውጽኢታውያን ኰይኖም ዝተረኽቡ
ፍርያት፡ ብምእኩል ኣገባብ ብብዝሒ ንኽፈርዩ፡ ዘድሊምድላዋት ምግባርን ናብ ደረጃ ፋብሪካ ምዕባይን በቲሓደ፡ ንዝያዳ ኣድማዕነት ድማ ሓፈሻዊ ዓቕሚ ኣባላትሽማግለ ምብራኽ ኣካል ናይ መጻኢ መደባትና እዮም።ብዘይካ’ዚ፡ ጠለብ ዞባታት ብመንጽር እነፍርዮም ዘሎናንምግምጋሙ ሰፊሕ ኰለላ ክነካይድ ኢና። ኮምፖስት ከፍርዩንዝኽእሉ ንግዳውያን ሓረስቶትን ትካላትን ድማ ቴክኒካዊ ሓገዝክንህብ ኢና። ብፍላይ ድማ ንዘቤታዊ ጐሓፍ ናብ ኮምፖስት
ንምቕያር እተጀመረ ተበግሶ ብዝለዓለ ክንደፍኣሉ ኢና። ብቕዓትን
ትሕዝቶን ናይቶም ዝፈርዩ ዘለዉ ባህርያውያን ድዅዕታትን ጸረባልዕን እናዕበኻን እናተኸታተልካን ዝያዳ ንምስፍሖም እውንተመዲቦም ካብ ዘለዉ ናይ መጻኢ ዕማማት ናይዛ ሃገራዊ ሽማግለእዮም።• ኣብ መወዳእታ እተመሓላልፎ ለበዋ እንተ’ሎካ?
- ኣብዚ እዋን፡ ሳዕቤናት ቀመማዊ ድዅዕን ጸረ-ባልዕን ኣብጥዕና ደቂ-ሰብን ኣብ ባህርያዊ ሃብትን ርዱእ ኰይኑ ኣሎ። ስለዚ፡ባህርያዊ ሃብትኻ እናሓለኻ፡ ውሑስ መኣዛዊ መግቢ ምፍራይኣገዳሲ መስርሕ’ዩ። በዚ ድማ ነፍሲ ወከፍ ክኢላ፡ ነዚ ኣብ ግምትብምእታው፡ ሓረስቶት ሃገርና በብመድረኹ ናብ ባህርያዊ ሕርሻዝሰጋገሩሉ መገዲ ንምንዳይ ክሰርሑን ክጕስጕሱን ከም ዘሎዎምብስም እዛ ሃገራዊት ሽማግለ እምሕጸን።

50| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ባህርያዊ ፈሳሲ ድዅዒ ባሕሪግዳይ ንጥፈታት ሕርሻ ዝነበረ ባሕሪ፡መሓዛ ሕርሻ ይኸውን!
ነቶም ምስ መኻዕበቲ እቶትን ጸረ ባልዕ መድሃኒታትን ተተሓሒዞም ዝመጽኡ ጸገማት ንምፍታሕ ከምኡ’ውን ባህርያዊ ድዅዕንጸረ-ባልዕን ንምፍራይ ዝዕላማኣ፡ ካብ ሚኒስትሪ ሕርሻ፡ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ፡ ኮሌጃትን ናይ ውልቂ ትካላትን ብዝተዋጽኡ
ክኢላታት ዝቘመት ሃገራዊ ሽማግለ ኣብ ንጡፍ ስራሕ ከም እትርከብ ይፍለጥ። ንጡፍ ኣባል ናይዛ ሽማግለ ዝዀነ ኣቶ ተመስገን
ገብረመስቀል፡ ነቲ ዝሰርሓሉ ትካል - ኮለጅ ስነ-ፍልጠት ማይ-ነፍሕን ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕርን ወኪሉ፡ ብዛዕባ ምድላው ፈሰስቲድዅዒ ካብ ጸጋታት ባሕሪ ኣመልኪቱ ዝሃበና መብርሂ ይስዕብ፦
• ጸጋታት ባሕሪ፡ እቶት ሕርሻ ኣብ ምኽዕባት እጃሞም የበርክቱ
ኣለዉ። እዞም ክልተ ጽላታት ኣበይ እዮም ዝራኸቡ?
- ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ፡ ውጽኢት ባሕሪ ዝዀኑ ጸጋታት ናብሕርሻ ባሕርን ሕርሻ ጥዑም ማይን ክውዕሉ ዝኽእልሉ መንገዲንምፍጣር፡ ብርክት ዝበለ ፈተነታት ከካይድ ጸኒሑ። ምምዕባል
ተረፍ-መረፍ ምምስራሕ ዓሳ፡ ተመሊሶም ኣብ ሃይድሮፖኒካ
(ሓመድ-ኣልቦ ሕርሻ) ከም መግቢ ዓሳ ኰይኖም ዘገልግልሉ ኣገባብምትእትታው ከም ኣብነት ክጥቀስ ይከኣል። ብዘይካ’ዚ ተረፍመረፍ ምምስራሕ ዓሳን ጻህያይ ባሕርን ኣብ መዓላ ንምውዓሎም፡ሓያለ ምርምራዊ ስራሓት ክካየዱ ጸኒሖም። ማዕረ-ማዕረ’ዚሚኒስትሪ ሕርሻ’ውን ብወገኑ፡ ኣብ ምፍራይን ምትእትታውን
ባህርያዊ መኻዕበቲ እቶትን ጸረ-ባልዕ መድሃኒታትን ኣበርቲዑ
ክሰርሕ ጸኒሑ። ኣብ ከምዚ እዋን ድማ’ዩ እዘን ክልተ ሚኒስትሪታትሓንቲ ናይ ሓባር ሽማግለ ብምቛም፡ ውሁድ ስራሕ ንምክያድኣብ መጀመርታ 2021 ነዛ ሃገራዊት ሽማግለ ዘቘማ።• እዞም ጨዋም ማያት ግዳይ ስነ-ቀመማዊ መኻዕበቲ ጸረ-ባልዕመድሃኒታትን ኰይኖም’ዮም ጸኒሖም። ነዚ ንምቕያር እተካይድዎ
ዘለኹም ጻዕርታት ክተብርሃልና?
- ባሕሪ ሓደ ኻብቶም ግዳያት ጎድናዊ ሳዕቤናት ምጥቃምቀመማዊ መኻዕበቲ እቶትን ጸረ-ባልዕ መድሃኒታትን’ኳ እንተዀነ፡ካብ ጸጋታቱ ዝምንጩ ፍታሕ’ውን ኣሎዎ። ካብ ዝተበላሸወይዅን ተረፍ-መረፍ ምምስራሕ ዓሳን ኣብ ገማግም ባሕሪ ዝወጽእጻህያይ ባሕርን ዝዳሎ ፈሳሲ ድዅዒ፡ ኣብ ኣቝጽልቲ ኣትክልቲ
ብምንጻግ ኣብ ዝተገብረ መጽናዕትታት፡ ኣብ ምኽዕባት ምህርትን
ምውሓስ ጥዕና ኣትክልትን ተስፋ ዝህብ ውጽኢት ተረኺብዎኣሎ።• እሞ ባሕርናኸ ነዞም ዝጠቐስካዮም ፈሰስቲ ድዅዒ ብእኹልዓቐን ንምቕራብ ዘኽእል እኹል ጸጋ ኣለዎዶ ትብል?
- ብርግጽ ኣሎዎ። ኣብ ገማግም ባሕሪ ዝተገብረ ዳህሳስ ከምዘነጽሮ፡ ባሕርና ልዕሊ 100 ዝዀኑ ዓሌታት ጻህያይ ኣለዉዎ።
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

እዞም ዓሌታት ጻህያይ፡ ካብ ሰለስተ ዓይነት ጅር ኰይኖም፡ ብብዝሒዝርከብ ግና ኣብቲ ሳርጋሶም ዝብሃል ዓሌት እዩ። ኵሎም እዞምጻህያይ ባሕሪ ድማ ካብ ባሕሪ ተገፊዖም ብምውጻእ፡ ደንደስ ባሕሪምዝላል እንተ ዘይኰይኑ ዝዀነ ዝጥቀስ ረብሓ ኣይጸንሖምን።ማዕረ ማዕሪኡ፡ ሰነዳት ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ ከም ዘነጽርዎ፡ካብ ብመጅሓፍ ዝግፈፉ ዓሳ፡ 30-50 ሚእታዊት ብላኼማዝተሓዙ ወይ ዝግፈፉ ዀይኖም፡ ንመግቢ ሰብ ይዅን እንስሳክንጥቀመሎም ኣይጸናሕናን። ስለዚ፡ ነዞም ኣብ ጥቕሚ ክውዕሉዘይጸንሑ ጸጋታት፡ ኣብ መዓላ ብምውዓል ክፈሪ ዝኽእል መጠንፈሳሲ ድዅዒ ዓሳን ጻህያይ ባሕርን ምግማቱ ዘጸግም ኣይኰነን።እቲ ዝፈሪ ፈሳሲ ድዅዒ ዓሳን ጻህያይ ባሕርን ድማ ደረጃኡብዝሓለወ ኣገባብ ካብ ሃገርና ሓሊፉ ንሰደድ እውን ክኸውንዝኽእል እዩ።ካልእ ማዕረ ኣተኵሮ ዘድልዮ ዛዕባ ኸኣ ምፍራይ ናይዞም ፈሰስቲድዅዒ፡ ነቲ ኣብ ገማግም ባሕሪ ዝነብር ህዝብና ምንጪ ዕዮንእቶትን ብምዃን፡ ናብራኦም ዘመሓይሹሉ ኣማራጺ ዝፈጥርምዃኑ እዩ።
• ፈሰስቲ ድዅዒ ንምፍራይ እትኽተሉዎ ኣገባብ ክተብርሃልና?
- ፈሳሲ ድዅዒ ዓሳ፡ ልዑል ትሕዝቶ ናይትሮጅን ዘሎዎ ዀይኑ፡ተረፍ-መረፍ ዓሳ ኣድቂቕካ ብምምታር፡ ምስ መዓልቱ ዘሕለፈሽኮር ወይ ሞላስ ብምሕዋስ፡ መሽሚሹ ናብ ፈሳሲ ንኽቕየር፡ኣብ ገንኢ ወይ በርሚል ይጥጃእ። ፈሳሲ ድዅዒ ጻህያይ ባሕሪድማ ብተመሳሳሊ ኣገባብ ዝዳሎ ሃብታም ትሕዝቶ ፖታስዩምን
ፎስፎረስን ዘሎዎ ዀይኑ፡ ኣቐዲሙ ቅድሚ ምምታር፡ ጨዋምነት
ንምንካይ ብተደጋጋሚ ብጽሩይ ማይ ይሕጸብ። ነቲ መስርሕምምሽማሽ ንምቅልጣፍ ድማ ኣብዚ እዋን ተወሰኽቲ ኣይ.ኢ.ኤም
(Indigenous Effective Microorganisms (IEM))
ከምኡ’ውን ላክቶ ባሲላይ (lactic acid bacteria) ዝብሃሉታህዋስያን ክነዳሉ ክኢልና ኣለና።• ዛጊት ክንደይ ዝኸውን ፈሳሲ ድዅዒ ንሓረስቶት ተዓዲሉ ኣሎ?
51

- ብዘይካ ንዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ፡ ክሳዕ መወዳእታ 2022ኣብ ዝነበረ ግዜ፡ 47 ሽሕ ሊትሮ ካብ ክልቲኡ ፈሳሲ ድዅዒኣብ ኵለን ዞባታት ሃገርና ንዝርከቡ ኣብነታውያን ሓረስቶት
ተዓዲሉ ኣሎ። እቲ ዝተዓደለ ፈሳሲ ድዅዒ ኣብ ድንሽ፡ ጕዕበርበረ፡ ኮመደረ፡ ሽጉርትን ካውሎን ተፈቲኑ ውጽኢታዊ ምዃኑተረጋጊጹ ኣሎ።ጸባን ውጽኢቱን ብምትሕብባር ፈተነ ተኻዪዱ። ውጽኢት ናይቲፈተነ ከም ዘነጽሮ ድማ እቲ 100 ኪሎ ግራም ጥሉል ኣልፋኣልፋ ብምምጋብ ዝርከብ ዝነበረ መጠን ጸባ፡ ካብ 60 ኪሎ ግራምፈሳሲ ድዅዒ ዓሳ ዝተነጽገሉ ኣልፋ-ኣልፋ ክርከብ ተኻኢሉ።

• ውጽኢት ናይዚ ዛጊት ተኻይዱ ዘሎ ፈተነታት’ሞ ከመይይግምገም?

- ሓረስቶት ኣብ ነፍሲ-ወከፍ ተኽሊ ክጥቀምሉ ዝግባእ ግቡእ ዓቐንኣነጻጽጋ ኣረጋጊጽና ንምፍላጥ፡ ገና ኣብ ሃገራዊ ኢንስቲትዩት
ሕርሻዊ ምርምር - ሓልሓለ መጽናዕቲ ኣብ ምክያድ ንርከብ። እቲመጽናዕቲ ንግዚኡ ኣብ ስርናይ፡ ድንሽን ጕዕ በርበረን ኣተኵሩብእተፈላለየ ዓቐናት እና’ቃጠንካ እዩ ዝካየድ ዘሎ። ንዕኡ መበገሲዝኸውን መባእታዊ ምርምርን ፈተነን ግና ኣብ ቀጽሪ ማእከላይቤት ጽሕፈት ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ እዩ ተኻይዱ። ነቲ ውጽኢትናይቲ መባእታዊ ፈተነ ድሕሪ ብግቡእ ምቕማር ድማ 20 ሚሊሊትሮ ፈሳሲ ድዅዒ ጻህያይ ባሕሪ ኣብ ሓደ ሊትሮ ጽሩይ ማይ፡
30 ሚሊ ሊትር ፈሳሲ ድዅዒ ዓሳ ኸኣ ኣብ ሓደ ሊትሮ ጽሩይማይ ብምቅጣን ከም መበገሲ ተወሲዱ ይስርሓሉ ኣሎ።- ኣቐዲሙ ከም እተገልጸ፡ እቲ መጽናዕቲ ኣብ ኣሕምልቲ
ዀይኑ፡ ፈሳሲ ድዅዒ ዓሳ ወይ ጻህያይ ባሕሪ ብተናጸል ወይ ከኣሕውስዋስ ናይ ክልቲኦም ፈሰስቲ ድዅዒ ብምንጻግ፡ ውጽኢቱድማ ምስ ዝዀነ ፈሳሲ ድዅዒ ዘይንጸጎ መቈጻጸሪ ብምውድዳርእዩ ተኻይዱ። ውጽኢት ናይ ነፍሲ-ወከፍ መጽናዕቲ ድማ ብመገዲኣብ ኩለን ዞባታት ዝርከቡ ኣባላት ሚኒስትሪ ሕርሻ እዩ ዝቐርብ።መጠን እቶት ናይ ነፍሲ-ወከፍ ፈተነ ድማ ካብቲ ዘይተነጽገሉ
ብተዛማዲ ዝዓበየ ኰይኑ ተረኺቡ። ብኣሃዝ ንምግላጹ ድማ፡ ኣብዞባ ማእከል ኣብ ድንሽ ኣብ ዝተገብረ ፈተነ ምጥቃም ፈሳሲድዅዒ ዓሳ ናይ 38 ሚእታዊት ዕብየት፡ ናይ ፈሳሲ ድዅዒጻህያይ ባሕሪ ፈተነ ናይ 25 ሚእታዊት ዕብየት፡ ሕውስዋስናይ ክልቲኦም ፈሰስቲ ድዅዒ ድማ ናይ 29 ሚእታዊት ወሰኽምህርቲ ከመዝግብ ክኢሉ። ብተመሳሳሊ፡ ኣብ ዞባ ደቡብ ኣብድንሽ ዝተገብረ ፈተነ ናይ 50 ሚእታዊት ወሰኽ ኣብ ብቝሊ
ድንሽ (Potato tubers) ከርኢ ክኢሉ።እዞም ፈሰስቲ ድዅዒ ኣብ ዞባ ጋሽ ባርካ’ውን ኣብ ጉዕ በርበረተፈቲኖም እዮም። ንውጽኢቶም ብዝምልከት ድማ ናይ 20ሚእታዊት ወሰኽ ምህርቲ ኣብ ርእሲ ምምዝጋቦም፡ እቶምኣትክልቲ’ውን ካብ ሕማም ናጻ ብምዃን ኣብ ዕዳጋ ልዑል ጠለብዝረኸበ ኣዝዩ ፍሉይ ጕዕ ክህቡ ክኢሎም። ብተወሳኺ፡ ኣብ ትካልምፍራይ ዕምባባ ኣስመራ፡ ኣብ ዕምባባታት ኣብ ዝተግብረ ፈተነ፡ፈሳሲ ድዅዒ ዓሳ ኣብ ምምሕያሽ ንውሓት ጨንፈር፡ ምውሳኽዓቐን ዕምባባን ምጥጣዕ ኣቝጽልትን ኣዝዩ ርኡይ ለውጢክምዝገብ ተኻኢሉ። ኣብ ኣልፋ-ኣልፋ እውን ምስ ኣዜብ ትካል52• ዓቐን ምንጻግ ብዝምልከትከ?

• ውጽኢት ናይቲ እተካይድዎ መጽናዕቲ ብኸመይ ኢኹም ናብካልኦት ክኢላታት ሕርሻን ሓረስቶትን ተብጽሕዎ?
- ከም መበገሲ ብሮሹራት ብምድላው ክንዝርግሕ ጸኒሕና ኢና።ብተወሳኺ፡ ኣስተምህሮን ስልጠናን ይወሃብ’ዩ። እዚ ጌርናዮ ዘሎናመጽናዕቲ መበገሲ ደኣ’ምበር፡ ዛዛሚ ኣይኰነን። ኣብ መጻኢ፡ ኣብሓያለ ዓይነታት ኣትክልቲ ብብዙሕ ኣገባባት ተወሳኺ መጽናዕቲ
ብምክያድ፡ ኣተኣማማኒ ስእሊ ንምሓዝ ክንጽዕር ኢና።• ፈስስቲ ድዅዒ ብዝለዓለ ደረጃ ንምፍራይ ብሚኒስትሪ ሃብቲባሕሪ ተታሒዞም ዘለዉ መደባት ክትገልጸልና?
- ኣቐዲመ ከም ዝገለጽኩዎ፡ ክሳዕ ሕጂ ተረኺቡ ዘሎ ውጽኢት፡ንተራ ናይዞም ፈሰስቲ ድዅዒ ኣብ ምኽዕባት እቶት ዝውቱራት
ብቝልታት ዝምስክር እዩ። ኣብ ንኣሽቱ ባዞታት ይዅን ኣብ ናይሕርሻ ቃጽዖታት ዝተኻየዱ ፈተነታት ተስፋ ዝህብ ውጽኢትእዩ ተረኺብዎም። ቀጺሉ ኣብ ሰፋሕቲ ናይ ሓረስቶት መሬት| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ዝተኻየደ ፈተነታት እውን ብዝያዳ እወታዊ ውጽኢት ተረኺብዎእዩ። በዚ መሰረት፡ ሚኒስትሪታት ሃብቲ ባሕርን ሕርሻን ብሓባርነዞም ፈሰስቲ ድዅዒ ብዝለዓለ ደረጃን ዓቐንን ንምፍራዮም ኣብንጡፍ ስራሕ ይርከቡ። ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ ንኣብነት፡ ብዙሕገንዘብን ጉልበትን ብምፍሳስ፡ ጸጋታት ባሕሪ ብዝግባእ ኣብ መዓላዝውዕልሉ መገዲ ንምጥጣሕ ኣበርቲዑ ይሰርሕ ኣሎ። ነቲ ስራሕንምቅልጣፍ ድማ ድሮ ብጨንፈር ምህንድስናን ቴክኒካዊ ስርሓትንናይቲ ሚኒስትሪ፡ ሓንቲ ዓሳ ንምጥሓን እተገልግል ማሽን ተሰኒዓኣብ ስራሕ ውዒላ ኣላ። እዛ ማሽን ኣብ ሰዓት ኣስታት ሓደ ቶንዓሳ ክትጥሕን ትኽእል ብምዃና፡ ነቲ ብጉልበት ክዕየ ዝጸንሐስራሕ ዓብዪ ኣሳልጦ ክትህቦ ክኢላ እያ።ብተወሳኺ፡ ምጥቃም እዞም ጸጋታት፡ ብፍላይ ከኣ ጻህያይ ባሕሪ፡ነቲ ኣብ ገማግም ባሕሪ ዝነብር ህዝብና ከም ምንጪ እቶትኰይኑ ከገልግል ስለ ዝጀመረ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ ኣድህቦ ሂቡይሰርሓሉ ኣሎ። እዝን ካልእን ተደማሚሩ፡ እዚ ሚኒስትሪ ኣብዚእዋን ኣብ ወርሒ ኣስታት 10 ሽሕ ሊትሮ ፈሳሲ ድዅዒ ናይምፍራይ ዓቕሚ ዘለዋ ንእስ ዝበለት ትካል ኣብ ምድላው ይርከብ።ኣብ ቀጻሊ ድማ ዘድሊ ማሽነሪታትን ቀረባትን ብምውዳድ፡
ንዝለዓለ መፍረ እዞም ፈሰስቲ ድዅዒ ክሰርሕ እዩ።• ብቕዓትን ደረጃን ናይዞም ዝፈርዩ ዘለዉ ፈሰስቲ ድዅዒንምርግጋጽ እትኽተልዎ ስነ-ፍልጠታዊ ኣገባብ ከመይ ይመስል?
- እቲ መሰረታዊ ኣገባብ ካብ ነፍሲ-ወከፍ ፈሳሲ ድዅዒ ቅምሶብምውሳድ እንገብሮ መርመራ እዩ። ቅምሶና ናብ ሃገራዊኢንስቲትዩት ምርምር ሕርሻ - ሓልሓለ ተላኢኹ ዘድሊ ናይትሕዝቶ መርመራ ይግበረሉ። ብዛዕባ ምስ ተጓዳእቲ ታህዋስያን
ዝምልከት ድማ ተመሳሳሊ ቅምሶ ተወሲዱ ኣብ ሃገራዊ ላቦራቶሪጥዕና እንስሳን ብቝልን ይምርመር። ብተወሳኺ፡ ዝድለ ብቕዓትንምርግጋጽን ንምውድዳርን ተመሳሳሊ ቅምሶ ናብ ካልኦት ካብኤርትራ ወጻኢ ዘለዋ ትካላት ተላኢኹ መርመራ ይግበረሉ እዩ።ንኣብነት፡ ምስ ትካል መፍረ ኮምፖስት ሳወይና ብምትሕብባር፡ቅምሶ ናብ ቤተ ምርምር ካርቱም ዩኒቨርስቲ ተላኢኹ ከምዝምርመር ተገይሩ። ጐድኒ-ጐድኒ’ዚ ድማ ንምፍራይ እዞምፈሰስቲ ድዅዒ ዘድሊ ንዋትን ዓቕሚ ሰብን ብምውዳድ፡ ሓደጽፉፍ መስርሕ መፍረ ዝኽተል ኣገባብ ነተኣታቱ ኣሎና።ምውሓስ ድሕነት ናይቶም ኣብቲ ስራሕ ዝሳተፉ ኣባላት’ውን| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ኣገዳሲ ስለዝዀነ፡ ምስ ክፍሊ ኣገልግሎት ቍጽጽርን ሕጋጋትን
ሚኒስትሪ ሕርሻ ብምዃን፡ ንኣባላት ዘድሊ መከላኸሊ በጃ ኽዳን፡ናውቲ ቀዳማይ ረዲኤትን ካልእ ምስኡ ተኣሳሲሮም ዝኸዱ ከምመጥፍኢ ሓዊ ዝኣመሰሉ ናውቲ ኣብ ምድላው ንርከብ።
• ነቲ ካብ ፈሰስቲ ድዅዒ ዝወጽእ ጐሓፍ ወይ ተረፈ-ምህርቲብኸመይ ትውግኑዎ?
- ዋላ’ኳ እዚ ነፍርዮ ዘሎና ፈሳሲ ድዅዒ ባህርያዊ እንተዀነ፡ ኣብመወዳእታ ናይቲ መስርሕ ዝወጽእ ጐሓፍ ክህሉ ናይ ግድን’ዩ።እቲ ጐሓፍ፡ ግለት ናይ ጻህያይ ባሕርን ተረፍ-መረፍ ኣዕጽምቲናይ ዓሳን ዝሓዘ እዩ። ነዚ ድማ ከም ብሓድሽ ናብ ኮምፖስት
ብምቕያር፡ ካልእ ኣብ ሕርሻ ኣበርክቶ ክገብር ዝኽእል ፍርያትኣብ ምፍራይ ንርከብ። ነዚ ጐሓፍ ናብ ኮምፖስት ንምቕያር ድማካብ ትካል መፍረ ኮምፖስት ሳወይና-ካርቱም ዝመጸ ላዕለዋይክኢላ ኮምፖስት ኣቶ ፍቓዱ ተስፋሚካኤል ንኣባላት ሚኒስትሪሃብቲ ባሕሪ ዘድሊ ስልጠና ብምሃብ፡ ከም መፈተኒ 5 ኲቢክሜተር ኮምፖስት ክነዳሉ ክኢልና ኣለና። ብቕዓትን ደረጃንናይዚ ኮምፖስት ንኽምርመር ቅምሶ ተወሲዱ ናብ ሃገራዊኢንስቲትዩት ምርምር ሕርሻ ሓልሓለ ተላኢኹ ኣሎ። ነቲ ጐሓፍናብ ኮምፖስት ምቕያር፡ ጨና ኣብ ምቍጽጻር እውን ዓብዪ ግደእዩ ዘለዎ። ስለዚ እቲ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ ኣብ ምፍራይ እዞምፈሰስቲ ድዅዒ ዝኽተሎ ዘሎ መስርሕ “ዜሮ ብኽነት” ብዝብልመሪሕ ቴማ ተማእዚኑ፡ ኵሉ ኣብቲ መስርሕ ዝኣቱ ናብ ፍርያትብዝቕይር መገዲ እዩ ዝኸይድ ዘሎ።• ኣብ መወዳእታ ክተመሓላልፎ እትደሊ መልእኽቲ ወይ ለበዋእንተ’ሎ።
- እዚ ፕሮጀክት ገና ኣብ ምብጋስ’ዩ ዘሎ። ክሳዕ ሕጂ ድማካብ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕሪ፡ ሚኒስትሪ ሕርሻን ኮለጅ ስነ-ፍልጠትማይ ነፍሕን ብዝተዋጽኡ ክኢላታት እዩ ዝካየድ ዘሎ። ንቐጻሊውሑስን ዘላቕን ኰይኑ ብዝለዓለ ኣድማዕነት ንኽቕጽል፡ ናይብሕቲ ኣፍረይቲ ይዅኑ ኣብ ካልኦት ትካላት መንግስቲ ዘለዉክኢላታት ኣበርክቶ ክገብሩ ኣገዳሲ ምዃኑ ክዝንጋዕ የብሉን።
ብሕልፊ ኣብ ዝካየድ ምርምር፡ ዝሓሸን ዝበለጸን ውድዓዊውጽኢት ክርከቦ ምእንቲ፡ ዕሙቕ ዝበለ ዕቱብ መጽናዕቲ ምግባርኣገዳሲ እዩ።
53

ምምስራሕ ባህርያዊ
ጸረ-ባልዕ
ሚኒስትሪ ሕርሻ ሓደ ኻብቲ ሒዙዎ ዘሎ ስትራተጂ፡ ምትእትታውን
ምሕያልን ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ እዩ። ነዚ ጉዳይ ብዝምልከት፡ምስ ወ/ሮ ልኡላ መኮነን፡ ሓላፊት ኣሃዱ ምክልኻል ብቚሊንጠርናፊት ንኡስ ሽማግለ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕን ዘካየድናዮ ቃለመሕትት ቀሪቡ’ሎ።• ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ እንታይ ማለት’ዩ ብኸመይከ ይዳሎ?
- ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ፡ ስፍሕ ዝበለ መግለጺ ዘሎዎ ዀይኑ፡ ኣብኣርባዕተ ዓበይቲ ክፋላት ይምቀል። ንሳቶም ከኣ ካብ ተኽሊዝምስርሑ፡ ካብ ደቀቕቲ ህዋሳት ዝምስርሑ፡ ከም መጻወድያ
ኰይኖም ንባልዓት ዝከላኸሉን ብጂን ብምስግጋር ተጻዋርነት
ክህልዎም ዝሕግዙን እዮም። ብደረጃ ዓለም ዝለዓለ ባህርያዊ ጸረባልዕ ካብ ደቀቕቲ ታህዋስያን ዝተመስርሑ ‘ባሲለስ ቱሪንጀነሲስ’እተባህለ ባክተርያ ክኸውን ከሎ፣ ካብ ተኽሊ ዝተመስርሑ ድማኣብ ዕዳጋ ዝበዝሐ ዝቐርብ፡ ካብ ኒም ዝተመስርሐ ባህርያዊ ጸረባልዕ እዩ። ብደረጃ ዓለም ንባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ዘገልግሉ ንጡፍባእታ ዘሎዎም ልዕሊ 2000 ዝዀኑ ዓይነት ኣትክልቲ ከም ዘለዉይፍለጥ። ኣብ ሃገርና’ውን ብዙሓት ዓይነት ተኽሊ ንባህርያዊ
ጸረ-ባልዕ ዝጠቕሙ ኣለዉ።• ገለ ካብ ዓበይቲ ጥቕምታት ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ክትጠቕስልና?
- ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ፡ ምስ ኣከባቢ ዝቃዶ፡ ኣብ ሰብን እንስሳን
ኣሉታዊ ጽልዋ ዘይብሉ፡ ብባህርይኡ ቀልጢፉ ስለ ዝበንን ድማኣብ ፍርያት/ ምህርቲ ዝዀነ ተረፍ መረፍ ዘይሓድግ እዩ።ብተወሳኺ፡ ኣብ ጠቐምቲ ዝዀኑ ሓሳኹ ከም ንህቢን ካልኦትንዓርኪ ሓረስታይ ዝዀኑ ሓሳኹ ጕድኣት ከምዘይብሉን ሚዛኑዝሓለወ ስነ-ህይወታዊ ብዙሑነት ክህሉ ከም ዝሕግዝ እተፈላለዩ
ጽሕፋት ይሕብሩ።

54• ብዛዕባ ኣገባብ ምድላው ባህርያዊ ጸረ-ባልዕከ እንታይ ትብልና?
- ንኣገባብ ኣደላልዋኡ ብዝምልከት ካብ እተፈላለዩ ኣቚጽልትን
ቀመማትን ብመልክዕ ፈሳሲ፡ ሓርጭ ከምኡ’ውን ብመልክዕ ዘይቲክዳሎ ይኽእል።
• ዛጊት በዛ ንኡስ ሽማግለ ተሰላሲሉ ዘሎ ንጥፈታት ክትገልጽልና?
- ክሳዕ ሕጂ ልዕሊ 840 ሊትሮ ካብ ጽማቚ ኒም፡ ዕረን ጒዕበርበረን ተዳልዩ፡ ንመርኣያ ዝዓለመ ኣብ ኣርባዕተ ዞባታት ሃገርናንሓረስቶት ተዘርጊሑ ኣሎ። እዚ ኣብ ዝተፈላለዩ ኣሕምልቲ
ንዝርኣዩ ባልዓት ንምቍጽጻር ዝዓለመ ስለዝዀነ፡ እቲ ፈተነ፡ሓረስቶት ኣብ ግራት እና’ካየዱ ብግብሪ ዝመሃሩሉ እዩ።ብተወሳኺ፡ ነዚ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ዝሕግዝ መወከሲ ጽሑፍተዳልዩ ተዘርጊሑ ኣሎ። ኣብ ርእሲ’ዚ፡ ብጽማቚ ኒም፡ ዕረ፡
ጕዕ-በርበር ዝተዳለወ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ፡ ዝጸንሓሉ ግዜን ዓቐንኣጠቓቕማን፡ ኣብ ሃገራዊ ትካል ሕርሻዊ ምርምር ተጸኒዑን
ይጽናዕ ኣሎን።
• ውጽኢት ናይቲ ድሮ መጽናዕቱ ዝወድአ ፍርያት ክትገልጽልና?
- እቲ መጽናዕቲ፡ ቀንዲ ኣብ ዓቐንን ዝጸንሓሉ ግዜን (shelf life)ናይቲ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ እዩ ተኻዪዱ። በቲ ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ጽማቚ ቈጽሊ ኒም፡ ዕረ፡ ጉዕ-በርበረ ኣብ ንኣሽቱ ቃጽዖታትንሕርሻ ገደናን ንዝርኣዩ ባልዓት ንምክልኻል ሓጋዚ ከም ዝዀነተፈሊጡ ኣሎ። በዚ ምኽንያት፡ እዛ ንኡስ ሽማግለ ኣብ ጽማቚ
ዘይቲ-ኒም ኣተኲራ ብብዝሒ ንምፍራይ ትሰርሕ ኣላ። ኣብዚእዋን፡ ኣብ ኣርባዕተ ዞባታት ዘርኢ ኒም ኣብ ምእካብ ንርከብ።ክሳዕ ሕጂ ዝተኣከበ 3 ኹንታል ዘርኢ ኒም፡ ገለ ኻብኡ 29 ኪሎንመርኣያ ወይ ቅምሶ (sample) ከም ዝጽሞቕ ተገይሩ። ካብኡ
3.5 ሊትሮ ዘይትን 25 ኪሎ ኒም ኬክን ተረኺቡ። ዝተጸምቈዘይቲ ኒም ከም ጸረ-ሓሳኹ፡ ጸረ-ፋንጋስ፡ ጸረ-ደቀቕቲ ሳሬት-መሰልኰይኑ የገልግል። ብተወሳኺ፡ ‘ኒም ኬክ’፡ ሓተላ ናይ ዘይቲ ኒምኰይኑ፡ ንምክልኻል ባልዓት (ከም ነጻጊ (repellant)) ባህርያዊድዅዒ ኰይኑ ዘገልግል እዩ። ኣብዚ እዋን፡ ኣብ ዞባ ማእከል ፈተነ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ጽማቚ ዘይቲ ኒም ኣብ ሸባዕታ ድንሽን ዋግ ስርናይን ይካየድኣሎ። ብተወሳኺ፡ ፈተነ ኒም ኬክ ኣብ ናይ ድንሽ ግዝዋ (tubermoth) ንምክያድ’ውን መደብ ተታሒዙ’ሎ።• ባህርያዊ ጸረ ባልዕ ብቕዓቱ ብኸመይ ትቈጻጸሩዎ?
- ካብ ክፍሊ ኣገልግሎት ሕጋጋትን ቍጽጽርን ሚኒስትሪ ሕርሻዝተወከሉ ክኢላታት፡ ኣብዛ ሽማግለ ኣለዉ። ብቕዓትን ድሕነትንናይቲ ካብ ተኽሊ ዝፈሪ ጸረ-ባልዕ ንምርግጋጽ ድማ ብመገዶም
መምርሒ ተዳልዩ ኣሎ፣ ኣብ ምቍጽጻር’ውን ኣዝዩ ሓጋዚ እዩ።• ኣፍልጦ ሓረስቶት ብዛዕባ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ክብ ንምባልከ
እንታይ ይግበር ኣሎ?
- ኣብ ዞባታት ጋሽ-ባርካ፡ ዓንሰባ፡ ደቡብን ማእከልን ኣብዝተፈላለዩ ኣሕምልቲ፡ ኣብ ግራት ሓረስቶት መርኣያ ፈተነባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ተኻዪዱ፣ ውጽኢታዊ ድማ ነይሩ። እዚኣብ ግራት እናሰራሕካ ብግብሪ ምምሃር፡ ንምክልኻል ባልዓትብቐሊሉ ንኽተኣታቶ ይሕግዝ። ብተወሳኺ፡ ንኣጠቓቕማን ኣገባብኣደላልዋን ብዝምልከት፡ ብኣባላት ሽማግለ፡ ወከልቲ ዞባን ቀጻሊስልጠናን ጐስጓስን ንሓረስቶት ይወሃብ ኣሎ፣ ማዕከናት ዜና’ውንናታቶም ልዑል ተራ ይጻወቱ ኣለዉ። በዚ መሰረት፡ ዛጊት ን110ክኢላታትን ወከልቲ ዞባታትን ካብ ሽድሽተ ዞባታት ኣብ ኣገባብኣደላልዋን ኣጠቓቕማን ባህርያዊ ጸረ-ባልዕን ስልጠና ተዋሂቡ፣
ከምኡ’ውን 863 ሓረስቶት ካብ ዝተፈላለዩ ዞባታት ተመሳሳሊ
ስልጠና ተዋሂብዎም።
• ተኽሊ ኒም ጥራይ ዲኹም ከም ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ ትጥቀምሉዘለኹም?
- ኒም ጥራይ ዘይኰነ፡ እተፈላለዩ ካብ ኣትክልቲ ወይ ብቚሊዝተመስርሑ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ’ውን ንጥቀም ኢና። ንኣብነትተምሪ ሙሳ ብሰፊሑ ኣብ ቆላታት ዝርከብ ተኽሊ ዀይኑ፡ንፋንጋስ፡ ባክተርያ፡ ኔማቶድን ሓሳኹን ኣብ ምቍጽጻር ሓጋዚእዩ። በዚ መሰረት፡ እዛ ንኡስ ኮሚተ፡ ካብ ጋሕቴላይ ቈጽሊ ተምሪሙሳ ከም ዝእከብ ብምግባር፡ ዛጊት 210 ሊትሮ ጽማቚ ተምሪሙሳ ተዳልዩ ኣሎ። በዚ ድማ ኣብ ምክልኻል ባልዓት ውጽኢትዝተረኽቦ እተፈላለዩ ፈተነታት ኣካዪዳ። ብተመሳሳሊ፡ ንምክልኻልፍልሖ ዝተኻየደ ፈተነ ተስፋ ዘሎዎ ውጽኢት ኣርእዩ ኣሎ።ብተወሳኺ፡ ካብ ጽማቚ ጻዕዳ ሽጉርቲ፡ ቀይሕ ሽጉርቲ፡ ጅንጅብል
ዝተመስርሐ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ፡ ከም ጸረ-ፋንጋስ ንሓርጫዊ
ሚልዲው (powdery mildew) ኣብ ኣሕምልቲ፡ ከምኡ’ውንንባልዓት ኣብ ምርሓቕ (repellant) ኰይኑ የገልግል። በዚመሰረት ኣስታት 300 ሊትሮ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ (Oriental
Herbal Nutrient) (ጽማቚ ጻዕዳ ሽጉርቲ፡ ቀይሕ ሽጉርቲ፡
ጅንጅብል) ተዳልዩ ኣብ ገሽናሽም ኣብ ድንሽ ተፈቲኑ ኣሎ።ብተወሳኺ፡ ኣብ ምክልኻል ቈራጺ ጉንዲ ሓሰኻ (cut worm)
እውን ጽቡቕ ውጽኢት ኣርእዩ። ብተመሳሳሊ ኣብ ግራት ሓረስቶት
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ኣብ ዝተገብረ ትዕዝብቲ፡ ኣብ ምክልኻል ሸባዕታ (Blight) ተስፋዘሎዎ ውጽኢት ተረኺቡ። በዚ መሰረት፡ ተወሳኺ ፈተነ ኣብምክያድ ንርከብ። ካልኦት ካብ ተኽሊ ዝተመስርሑ ባህርያዊ
ጸረ-ባልዕ’ውን ኣብ መጽናዕቲ ይርከቡ።
• ካብ ደቀቕቲ ታህዋስያን ዝተመስርሑ ጸረ-ባልዕ ከምዘለዉ’ውንሓቢርክና ኔርኪ።- ሃገርና፡ ሓንቲ ካብ መደበራት ምርባሕ ኣንበጣ ምዃናዝፍለጥ’ዩ። ነዚኣቶም ንምክልኻል ተባሂሉ፡ ቅድሚ ሕጂ ዝተጸንዐናይ ሃገርና ሜታርሃይዝዩም (metarihizium) ዝተባህለ ፋንጋስ፡
ንምክልኻል ኣንበጣን ጐደበን ዘገልግል ER-strain ተባሂሉ ኣብ
1995 ዝተለለየ፡ ኣብ ላቦራቶሪ ንዓመታት ተዓቂቡ ጸኒሑ። ንኡስሽማግለ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ፡ ነቲ ዝተዓቀበ ዓሌት ፋንጋስ (strain)ንምብርባር፡ ኣብ ሃገራዊ ላቦራቶሪ ጥዕና እንስሳን ብቚልንከምኡ’ውን ብንኡስ መጠን ኣብ ባይታ ዕዉት ዝዀነ ፈተነኣካዪዳ። ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ዝያዳ ንምፍላጥ ግና ብዝሰፍሐኣብ ኣንበጣ ፈተነ ክካየደሉ እዩ።• መጻኢ መደባት ናይዛ ንኡስ ሽማግለ ክትገልጽልና?
- መጻኢ መደብና፡ ምፍራይ ውጽኢት ዘሎዎም ባህርያዊ ጸረባልዕ፡ ምክያድ ፈተነታት ከምኡ’ውን ብሰፊሑ ኣብ ሓረስቶት
ምትእትታውን’ዩ። ኣብ ቀረባ ንኣብነት፡ ካብ ፍረ-ኒም ዝተጸሞቈዘይቲ ብብዝሒ ኣፍሪኻ ምቕራብ ከምኡ’ውን ካብ ዝተጸምቈ ኒምዝርከብ ሓተላ (ኒም ኬክ) ብመልክዕ ሓርጭ ተዳልዩ ዝቐርበሉ
መገድታት ንሰርሓሉ ኣለና። ብተወሳኺ፡ ካብ እተፈላለዩ ቀመማትዝዳሎ ንምክልኻል ባልዓትን ሕማማትን ዘገልግል ‘ኦሬንታል ሄርባልኑትሬንት’ እተባህለ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ፡ እንተላይ ንተኽሊ ከምመግቢ ዀይኑ ስለ ዘገልግል፡ ነዚ’ውን ብብዝሒ ኣፍሪኻ ዝቐርበሉ
መደባት ሒዝና ኣለና። ብድሕሪኡ ድማ ንኡስን ማእከላይን ናይውልቂ ትካላት ኣብ ምፍራይን ምዝርጋሕን ባህርያዊ ጸረ-ባልዕዝነጥፍሉ መገዲ ምኽፋት እዩ።55ኣብነታውያን ሓረስቶት ኣብ ተጠቃምነት ባህርያዊ ጸረ-ባልዕእዛ ብዓውዲ ስነ-ቝጽሪ ቀዳማይ ዲግሪ ዝወድአት ወ/ሮ ገነት በዅረጽዮን፡
ኣብ 1997 እያ ንዓውደ ሕርሻ ተላልያቶ። ንሳ ኣብ ሃገረ ኡጋንዳ ዓውደ-ዘተክትሳተፍ ምስ ከደት፡ ሓንቲ ኡጋንዳዊት ጓለ’ንስተይቲ፡ ሰራሕተኛ ቤት ጽሕፈትክንሳ፡ ኣብ ቤታ ደርሁ ብምፍራይ ተወሳኺ ኣታዊ እትረኽበሉ ሜላ ብምፍጣራ
ንወ/ሮ ገነት መሰጠታ። ንሳ’ውን፡ ‘ነዚ ኣብ ዓደይ ክገብሮ እኽእል’የ” ብምባል፡
ብ300 ደርሁ ንሕርሻ ከም ዝኣተወቶ ትገልጽ። ኣብዚ ሓጺር ጽሑፍ ግና ብዛዕባሓፈሻዊ ድሕረ-ባይታ ሕርሻኣ ዘይኰነ፡ ብዛዕባ’ቲ ካብ መጽሔት ኣንቢባ ኣብሕርሻኣ ይዅን ኣብዚ ሃገር ንፈለማ እዋን ዘተኣታተወቶ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ እዩ።ንሳ፡ ዕረ፡ በርበረን ቈጽሊ ኒምን ተጠቒማ እያ ጸረ-ባልዕ ኣዳልያ።
ኣገባብ ኣሰራርሓ ዕስራ ሊትሮ ባህርያዊ ጸረ-ባልዕ፡- 1 ኺሎ ተዳቒቑ ዝተመትረቈጽሪ ኒም፡ ዕስራ ሓባ ተመቲሩ ተኣሊኹ ዝሓደረ ቀይሕ ጉፍሮ በርበረ፡ ክልተ ገላዓታ ዕረ (እዚ’ውን ተዳቒቑ ዝተመትረ)፡ 20
ሊትሮ ማይ ተሓዊስዎ ኣብ መትሓዚ ኣትዩ ንኽበላላዕ ንዓሰርተ መዓልትታት ብዝግባእ ተዓጽዩ ይጸንሕ። ብድሕሪ’ዚ ብመንፊትወይ መዝቈቒ ጌርካ ኣብ መንጸጊ (sprayer) ይምላእ። ኣብ መወዳእታ ድማ ኣብቲ ተደልዩ ዘሎ ቦታ ሕርሻ ይንጸግ።
ወ/ሮ ገነት፡ ነቲ ዝመስርሓቶ ጸረ-ባልዕ መጀመርታ ኣብ መንበሪ ቤታ ኣብ ዝርከብ ኣትክልቲ እያ ፈተነ ኣካዪዳትሉ። ውጽኢቱድማ ዕዉት ምንባሩ ትገልጽ። ነዚ ዕዉት ፈተነ ናብ ካልኦት ሓረስቶት ንኽበጽሕ፡ ምስ ወ/ሮ ሰናይት ተስፋልደት (ወናኒት ሻሚፍላወር) ብምርድዳእ፡ እቲ ጸረ-ባልዕ ከም ዝተጠቕመትሉን ውጽኢታዊ ድማ ከም ዝነበረን ትገልጽ። ብተወሳኺ፡ ወ/ሮ ሰናይትንባዕላ ኣብ ሕርሻኣ ንሸውዓተ ዓመታት ብኣድማዕነት ከም እተጠቕመትሉ ተረጋግጽ።ኣቶ መንሱር መዓለም ይብሃል። ኣብ ዞባ ጋሽ ባርካ፡ ንኡስ ዞባ ድገ ዝሓርስ ህርኩትን
ተበላሓትን ሓረስታይ’ዩ። ጸገማት ምጥቃም መድሃኒት ጸረ-ባልዕ ብምርዳእ፡ ነቲንሓረስቶት ዓለምና ይዅን ንሃገርና ዓቢ ብድሆ ዝነበረ፡ ‘ቱታ-ኣብሶሉታ’ እተባህለባልዕ ኮመደረ ንምክልኻል፡ ሓድሽ ሜላ ዘተኣታተወ እዩ።ኣቶ መንሱር፡ ኣብ ልዕሊ 10 ሄክታር መሬት እተፈላለዩ ኣሕምልትን ፍረታትን
ብሓፈሻ፡ ኮመደረን ባናናን ድማ ብፍላይ ዘፍሪ ሓረስታይ’ዩ። ኣቶ መንሱር፡ ኣዕዋፍ ነቲከሚካል ዝተነጽጎ ኮመደረ በሊዐን ኣብ ከባቢኡ ሞይተን ምስ ረኸበ፡ ሓመድ፡ ዒላታት፡
ወሓይዛትን ከባቢ ሕርሻን’ውን ብኸምዚ ክብከል ከም ዝኽእል ተረዲኡ። በዚ ድማ ነዚሓደጋ ንምውጋድ ፍሉይ ስጉምቲ ክወስድ መሪጹ።ኣቶ መንሱር፡ ግዝዋ ቱታ-ኣብሶሉታ ብርሃን ኣዝዩ ከም ዝስሕቦም ብምግንዛብ፡ ካብኣስመራ-መደበር 400 ቀንዴል ብምግዛእ ከም ናይ ብርሃን መጻወድያ (light trap)ክጥቀመሉ ጀመረ። ብኣዝዩ ቀሊል ሜላ ማለት፦ ኣብ ቁራጽ ጐማ ማይ ብምዕቋር፡ኣብ ውሽጡ ድማ ናይ ላምባ ቀንዴል ብምጥቃም እዩ ዝሰርሕ። እቶም ሓሳኹ፡ በቲ ዝፍጠር ብርሃን ተሳሒቦም ተኽሊ ኮመደረከይተንከፉ ኣብቲ ከባቢ ኣዝዮም ትሒቶም ይዝንብዩ’ሞ፡ ጸኒሖም ኣብቲ ተዳልዩ ዘሎ መጻወድያ ማይ ኣትዮም ይሞቱ። እዚዓይነት ባልዕ፡ ዝያዳ ኣብ ለይቲ ንጡፍ ብምዃኑ፡ ኣቶ መንሱር ነተን ቀንዴላት መሬትዓይኒ ክሕዝ ከሎ’ዩ ከብርሀን ዝጅምር። ኣቶ መንሱር፡ ወትሩ ምስ ወግሐ ብኣማኢት
ዝቝጸሩ እኹላት ግዝዋ ቱታ-ኣብሶሉታ ኣብቲ ዘዳለዎ መጻወድያ ማይ ኣትዮምሞይቶም ከም ዝጸንሑዎ ይሕብር። ንሱ ነዚ ክገብር ዝኸኣለ ብኽኢላታት ሕርሻ ናይቲዞባ ብዝተገብረሉ ቴክኒካዊ ምኽርን ምትብባዕን ምዃኑ’ውን ይምስክር። እዚ መጻወድያ
ክጥቀም ድሕሪ ምጅማሩ፡ ግራቱን ኮመደረኡን ኣብ ከባቢኡ ካብ ዘሎ ሕርሻታት እቲዝጠዓየ ክኸውን ከም ዝኸኣለ፣ ብተወሳኺ፡ እዚ ሓድሽ ሜላ ተጠቃምነት መድሃኒት
ጸረ-ባልዕ ከጕድል፡ ኣምሳያኡ ድማ ወጻኢታቱ ክንኪ ከም ዝሓገዞ ይገልጽ።
56| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

“ጐሓፍና’ውን ጸጋና’ዩ”ምልኣት ተፈጥሮ ገለ ነገር ካብኡ ምስ ኣጕደልካሉ’ሞ፡ ተመሊስካካብኡ ክትሓትት ከለኻ’ዩ ዝርድኣካ። ኵሉ ኣንጻር ባህሪ ወይተፈጥሮ ዝግበር ንጥፈታት፡ ኣብ መወዳእታ ኣሉታዊ ሳዕቤኑ ኣብ
ወዲ-ሰብን ኣብቲ ዝነብረሉ ኣከባብን ክኽሰት ናይ ግድን እዩ።በዚ’ዩ ድማ ወትሩ ምስ ተፈጥሮ ተሳኒና ክንከይድ ዝግባእ።
ሕርሻ፡ ብቐንዱ ጸጋታት መሬት እናመዝመዝካ ኣብ ከርሲ መሬትዝካየድ ንጥፈት ከም ምዃኑ መጠን፡ እቲ ልዕሊ ዝዀነ ጽላት፡ምስ ባህሪ ተሳንዩ ክጐዓዝ ዝግብኦ ዓውዲ እዩ። እንተዀነ፡ ሕርሻዊንጥፈት፡ ከይሃብካ ዘይህብ ዓውዲ ስለዝዀነ፡ ነቲ ኣብ መሬትዝለምዕ ዘራእቲ ይኹን ኣብ ልዕሊ መሬት ዝካየድ ንጥፈታት
ምርባሕ እንስሳ፡ ብዘመናዊ ኣገባብ ምህርቲ ዘደንፍዑ ሜላታትምትእትታው ናይ ግድን ይኸውን። በዚ’ያ ድማ ዓለም፡ ነቲ ካብግዜ ናብ ግዜ እናዛየደ ዝኸይድ ሸውሃት ነበርታ ንምዕጋብ፡ ኣብቀጻሊ ምርምራት ክትነብር እትግደድ።
ቀመማዊ ድዅዕን መከላኸሊ ባልዓትን ሕማማትን እምበኣር፡ ገለኻብቶም ንዓውዲ ሕርሻ ብዓቢ ዝላ ዘሰጋገሩዎ ሜላታት ኰይኖምጸኒሖም እዮም። ቀመማዊ ድዅዕን ጸረ-ባልዕን ግና ማዕረ’ቲዝህብዎ ጥቕሚ፡ ኣብ ጥዕና ሰብን ኣከባብን ዘኸተሉዎን ዘኸትሉዎ
ዘለዉን ኣሉታዊ ሳዕቤናት ቀሊል ኣይኰነን። በዚ’ዩ ድማ ሎሚባህርያዊ ኣገባብ ሕርሻ (organic farming) ዓብላሊ ዓለማዊዛዕባ እናዀነ ዝመጽእ ዘሎ።እቲ ንነዊሕ እዋን ዝኸደ ዓለማዊ ሸቶ “ምርግጋጽ ውሕስነት
መግቢ” ናብ “ምርግጋጽ ውሕስነት መኣዛዊ መግቢ” ካብዝልወጥ ነዊሕ ኣይገበረን። እንሆ ድማ ሕጂ፡ እቲ ኣምርን ሸቶን፡ድሕነትን ውሕስነትን ኣብ ቅድሚት ብምስራዕ፡ ናብ “ምርግጋጽውሑስ መኣዛዊ መግቢ” ተሰጋጊሩ ይርከብ።
ሃገርና ኤርትራ፡ ዋላ’ኳ ገና ኣብ ድርኩኺት ዘመናዊ ሕርሻትሃሉ፡ መሬታ ብቐመማዊ ድዅዕን መከላኸሊ ባልዓትን ቅድሚምብካሉ፡ ናብዚ ሓድሽ መድረኽ ፍልስፍና ሕርሻ ትኣቱምህላዋ ዕድለኛ ይገብራ። ምኽንያቱ፡ ምስ ዘሎዋ ብርክት ዝበለተዛማዲ ብልጫታት፡ ብኣጋኡ ሕርሻዊ ዓቕማ ብውሑስ መገድንብዘላቕነትን ብምምዝማዝ፡ ነብሳ ኽኢላ ንሰደድ ዝዓለመ ጥዑይሕርሻዊ ምህርቲ ክተፍሪ ኣብ ቅኑዕ መኣዝን ትርከብ።
ሚኒስትሪ ሕርሻ ምስ ሚኒስትሪ ሃብቲ ባሕርን ምምሕዳር ዞባታትን
ብምትሕብባር፡ ካብ 2021 ኣትሒዙ፡ ባህርያዊ ድዅዕን ጸረባልዕን ንምፍራይ ዓበይትን ወሰንትን ተበግሶታት ይወስድ ከምዘሎ ይፍለጥ። እዚ፡ ኣብ ጽላት ሕርሻ ሃገርና ሰውራዊ ዝዀነለውጢ ከምጽእ ተስፋ ዝንበረሉ ተበግሶ፡ ኣብዚ ሞያ፡ ፍልጠትን
| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ድሌትን ብዘሎዎም መንእሰያት ክኢላታት እዩ ዝቕለስ ዘሎ።ሓንቲ ካብዞም ክኢላታት፡ ክኢላ ስነ-ብቝሊ ዝዀነት መንእሰይ
ኣድያም ረዘነ እያ። ቀጺልና እምበኣር፡ ብዛዕባ ምድላው ባህርያዊድዅዒ ኣተኲርና ምስኣ ዘካየድናዮ ቃለ-መሕትት ነቕርብ።
• እዚ ምምስራሕ ባህርያዊ ድዅዒ ዝብል መደብ ብኸመይ እዩተበጊሱ?
- መበገሲ ናይዚ ስራሕ፡ ኣብ 2018 ኣብ ባህርያዊ ሕርሻ ዘተኰረ፡ኣብ ጃፓን ን9 ወርሒ ዝወሰድኩዎ ስልጠና እዩ። ሓደ ኻብቲኣብኡ ብግብርን ክልሰ-ሓሳብን ዝወሰድኩዎ ትምህርቲ፡ ከመይጌርካ ኣብ ከበባቢኻ ንዝርከቡ ዝተፈላለዩ ነገራት ተጠቒምካ ናብባህርያዊ ድዅዒ ብምቕያር ኣብ ሕርሻዊ መዓላ ትጥቀመሎምዝብል እዩ። እቲ ትምህርቲ ብዝግባእ ተኸታቲለ ናብ ሃገረይምስ ተመለስኩ፡ ኣገዳስነቱ ስለ ዝተራእየኒ፡ ንዝምልከቶም ሓለፍቲሓቢረ። ድሕሪ ገለ እዋን ድማ ነዚን ካልእን እትሓቍፍ ሃገራዊሽማግለ ስለ ዝተመስረተት፡ ኣብ ግብሪ ክነውዕሎ ጀሚርና ኣለና።• ‘ምፍራይ ባህርያዊ ድዅዒ ኣብ ከባቢኻ ካብ ዝርከቡ ዝተፈላለዩ
ነገራት ተጠቒምካ’ ክንብል ከለና እንታይ ማለት’ዩ?
- ምምስራሕ ባህርያዊ ድዅዒ ካብ እተፈላለዩ ነገራት ብደረቕን
ፈሳስን ክዳሎ ይከኣል። እዚ ኣገባብ ኣሰራርሓ ንሃገርና ሓድሽ’ኳእንተዀነ፡ ኣብ ሃገራት እስያ ከም ጃፓን፡ ደቡብ ኮርያ፡ ህንዲ፡ፊሊፕንስ ወዘተ. ዝኣመሰላ ሃገራት ዝጥቀማሉ ዀይኑ፡ ኣብ ዓለምድማ ብኮርያዊ ባህርያዊ ሕርሻ (Korean Natural Farming)ይፍለጥ። ገለ ኻብኡ ንምጥቃስ፦
•

Indigenous Microorganism (IMO):- ብከሚካላት
ዘይተበከለ ሓመድ ከምኡ’ውን ኣብ ጫካ ብብዝሒኣግራብ ካብ ዘሎዎ ቦታ ደቀቕቲ ታህዋስያን ካብ ሓመድብምእካብ፡ ካብ 1 ክሳዕ 4 እተፈላለየ መስርሕ ዝሓልፍ፡ከም መቀላጠፊ ንመስርሒ ኮምፖስትን ብከሚካዊ ቀመማትንዝተዳኸመ ሓመድ ናብ ንቡር ኣብ ምምላስን ዓቢ ተራ
ይጻወት፣
57

ጐሓፍ ቅድሚ ምምስርሑ
•
•
•
•

•
•

ካብ ቈጽሊ ዝዳሎ ፈሳሲ ድዅዒ፡- ካብ ፈልሲ ጀሚርካክሳብ ናይ ቈጽሊ ግዜ ይንጸግ፡ካብ ዝተፈላለዩ ፍረታት ዝዳሎ ፈሳሲ ድዅዒ፡- ካብ ግዜዕምባባ ክሳዕ ናይ ፍረ ግዜ ይንጸግ፡ቦካሺ ዝብሃል (ናይ ጃፓን ቋንቋ ዀይኑ ምብኳዕ ማለትእዩ) ናይ 7 መዓልቲ ድዅዒ፡ኮምፖስት፡ ካብቲ ናይ ቅድም 3-6 ወርሒ ዝወስድ ዝነበረ፡ኣብዚ እዋን መቀላጠፊ ተጠቒምካ፡ መስርሑ ኣብ 1 ወርሒዝውድእ፡ካብ ቅራፍ እንቋቝሖ ዝዳሎ ፈሳሲ ድዅዒ፡ ካብ ዕምባባክሳዕ ናይ ፍረ ግዜ ይንጸግ፡
ዘቤታዊ ጐሓፍ ናብ ባህርያዊ ድዅዒ ምቕያር፡ ወዘተ.
ካልኦትን ዘጠቓለለ እዩ።• ካብዞም ኣቐዲምኪ ክትዝርዝርዮም ዝጸናሕኪ እተፈላለዩ
ባህርያዊ ድዅዒ፡ ‘ምቕያር ዘቤታዊ ጐሓፍ ናብ ባህርያዊ
ድዅዒ’ እትብል ኣርእስቲ ንውሰድ። እዚ ምምስራሕ ባህርያዊድዅዒ ካብ ዘቤታዊ ጐሓፍ ዝብል መደብ ብኸመይ እዩ ተበጊሱ?

ጐሓፍ ናብ ድዅዒ ድሕሪ ምምስርሑ
- ምድላው ባህርያዊ ድዅዒ ካብ ዘቤታዊ ጐሓፍ ዘሎዎጥቕምታት ምስ እንርኢ፦
• እቲ ዝዓበየን ዘየቋርጽን ቀረብ ጥረ-ነገር ንባህርያዊ ድዅዒዝርከቦ ብምዃኑ፡ ወቕቲ ከይተጸበኻ ቀጻልነቱ ክተውሕስትኽእል፡• ተጠቐምቲ (ዓደግቲ) ካብ ረብሓ ተረፍ-መግቢ ዝርከብጥቕሚ ብቐረባ ክመሃሩ ይሕግዝ፣ ስድራቤታት ድማ ኣብክሽነኦም ካልእ ሃብቲ ከምዘሎ ይፈልጡ፡
• ትሕዝቶን ቅርጽን ሓመድ የማዕብል፣ ማይ ናይ ምሓዝዓቕሙ ድማ የዕብይ፡
• ብተጠቃምነት ከሚካላት ወይ ቀመማት ንዝተሃስየ ሓመድናብ ንቡር ኣብ ምምላስ ሓጋዚ ተራ ይጻወት ወዘተ።• ኣብ ምምስራሕ ባህርያዊ ድዅዒ ክንጥቀመሎም ዘለናንክንጥቀመሎም ዘይብልናን ዓይነታት ጐሓፍ ኣየኖት እዮም?

- ብሓፈሻ ነዚ ፍሉይ ዝገብሮ፡ መዓልታዊ ብቐሊሉ ኣብ ቤትናብእንረኽቦ ጐሓፍ ከይተሸገርና ክነዳልዎ እንኽእል ብምዃኑእዩ። ብተወሳኺ፡ ዘቤታዊ ጐሓፍ፡ ተረፍ መረፍ ውጽኢት ሕርሻብምዃኑ፡ ሃብታም ትሕዝቶ ስለዘሎዎ፡ እቲ ዝበለጸ ይገብሮ።

- መጀመርታ እቲ ጐሓፍ ምስ ኣከብናዮ፡ ዝሓቁን ዘይሓቁን
(ዝምሽምሹን ዘይምሽምሹን) ኢልና ክንፈላልዮም ይግባእ። እቶምብቐሊል ዘይሓቁ እንብሎም ነገራት፡ ከም፡- ፕላስቲክ፡ ጥርሙዝሓጺን፡ ክዳን፡ ጫማ፡ ብሕብሪ ዝተዳለወ መጽሔታት፡ ዳይፐር(ፓምፐር)ን ናውቲ ንጽህና ደቂ ኣንስትዮን ኰይኖም፡ ኣብጥቕሚ ምምስራሕ ድዅዒ ስለ ዘይውዕሉ ክንኣልዮም ይግባእ።
ብተወሳኺ፡ በርበረ ዝበዝሖ ጸብሒ፡ ብብዝሒ ትሕዝቶ ቅብኣትዘሎዎ ነገራት፡ ስጋን ዓሳን ክንጥቀመሎም ኣይግባእን። እቶምክንጥቀመሎም እንኽእል ዓይነታት ዘቤታዊ ጐሓፍ ድማ ከም
ተረፍ-መረፍ ኣሕምልትን ፍረታትን፡ ጥረ-ምረ፡ ቅራፍ እንቋቚሖ፡
ተረፍ-መረፍ ጣይታ፡ ባኒ፡ ቅጫ፡ ዳካ ቡን፡ ቀጠፍ/ሊፕ-ቶን፡ወረቐትን ሶፍትን እዮም።• ገለ ካብ ጥቕምታት ናይዚ ፍሉይ ንጥፈት ክትገልጽልና?

• ሕራይ ብዘይካ’ዚኣቶም ካልእ ዘድልዩ ነገራት ኣለዉዶ?

- ከምቲ ኣቐዲመ ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስኩዎ፡ ሓደ ክፋል ስራሕናይታ ሃገራዊ ሽማግለ ዀይኑ፡ “ጐሓፍና’ውን ጸጋና’ዩ” ብዝብልመሪሕ ቴማ ነቒሉ፡ ዘቤታዊ ጐሓፍ ናብ ባህርያዊ ድዅዒ ናይምቕያር ተበግሶ ይውሰድ ኣሎ።• ባህርያዊ ድዅዒ ካብ ዘቤታዊ ጐሓፍ ምድላው ፍሉይ ዝገብሮነገር እንታይ’ዩ?

58| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

- እወ ከም ተወሳኺ ምንጪ ካርቦን መታን ክዀነና፡ ዝረገፈኣቝጽልቲ ወይ ሳዕሪ ንሕውሰሉ ኢና። እዚ እንተዘይተረኺቡኸኣ ወረቐት ወይ ርሺ ክንጥቀም ንኽእል። ክንሓዋውሶ ከለና፡ንኣብነት ሓደ ዓረብያ ዘቤታዊ ጐሓፍ እንተተጠቒምና፡ ክልተዓረብያ ንቝጽ ኣቝጽልቲ ወይ ወረቓቕቲ ወይ ርሺ ንጥቀም።
ብኸምዚ ኣብ ርእሲ-ርእሲ እናጸፍጸፍና ኩምራ እንተገበርናዮ
ጽቡቕ’ዩ። ብድሕር’ዚ ናይ ገዛእ ርእሱ ማይ ስለ ዘሎዎ፡ ብዙሕማይ ኣየድልዮን’ዩ። ቀጺልና፡ ኣብ ግዜ ሓጋይ እንተዀይኑ፡ ማዩከይሃፍፍ፡ ኣብ ግዜ ክረምቲ እንተዀይኑ ኸኣ ማይ ሃሪምዎንኸይምሽምሽ ብፕላስቲክ ንሽፍኖ። ኣብ መወዳእታ ኸኣ፡ ኣብሰሙን ክልተ ግዜ እናኸፈትና ንገማጥሎ። በዚ ድማ ኣብ ውሽጢሓደ ወርሒ፡ ጨና ዘይብሉ ሃብታም ዝትሕዝቶኡ ባህርያዊድዅዒ ምምስራሕ ይከኣል።
* ኣብ መወዳእታ እተመሓላልፍዮ መልእኽቲ እንተ’ሎኪ?
- እዚ ናይ ከተማታት ጐሓፍ ተኣኪቡ እንተተመስሪሑ፡ ነቶምኣብ ገጠር ይዅኑ ኣብ ከተማ ዘለዉ ሓረስቶት ክጠቕሞም

ይኽእል እዩ። በዚ ድማ ካብ ገጠራት ጥራይ ብብዝሒ ዝርከብዝነበረ ጥረ-ነገር ናይ ኮምፖስት ካብ ከተማ ናብ ገጠር ቀረብ
ጥረ-ነገር ንኮምፖስት ዝኸውን ከውሕስ ይኽእል። ስለዚ፡ እቲብርስሓት ይኹን ብትርኢቱ ኣብ ጥዕና ሰብን ኣከባብን ጐዳኢተራ ዝጸንሖ ጐሓፍና፡ ኣብዚ እዋን ኣብ ምህብታም መሬትና ዓቢእጃም ክጻወት ዝኽእል ጸጋና ምዃኑ ተገንዚብና፡ ብእተፈላለየ
መገድን ውዳበን ተመስሪሑ ናብ ጥቕሚ ክውዕል እላቦ።***ኣገባብ ኣደላልዋ ኣብ ልዕሊ መሬት ዝምስራሕ ባህርያዊ ድዅዒኣብ ልዕሊ መሬት ንዝዳሎ ኮምፖስት ንምስራሕ ዘድልዩ ጥረ- ነገራት፦
• ተረፍ-መረፍ መግቢ• ንቝጽ ቈጽሊ (ከም ኣማራጺ’ውን ወረቐት፡ ብከሚካል ዘይተሰበነ ርሺ ክንጥቀም ንኽእል• ብኽኢላ ወይ ብግቡእ ብዝሰልጠነ ሰብ ጥራይ ዝዳሎ ፈሳሲ ዝተዳለወ መባዅዕቲ (መበቈላውያን ጠቐምቲ ታህዋስያን)፥ እቲእንቕርቦ ኣብ ብዝሒ ጐሓፍና ይምርኰስ፡
• መሸፈኒ ጎማ• ምምራጽ ምቹእ ቦታ፦ ኣብ ትሕቲ ጽላል ወይ ማይ ዘይሓልፎ ቦታ እንተዀነ ይምረጽ፡
ኣገባብ ምድላው ብቕደም ተኸተል፡• ምጽፍጻፍ ጥሉልን ድሩቕን ጥረ-ነገራት በብእብረ፦ እዚ ማለት ሓደ ክፋል ወይ ሓደ ኣፍ ካብ ጥሉል፡ ሰለስተ ክፋል (ኣፍ)ድማ ካብ ንቑጽ (1፡3 መጠን ዝምድና (ratio)) ንጥቀም። ኣብቲ ንቑጽ ክፋል፡ ዕብይ ዝበሉ ጨናፍር ንጥቀም እንተ’ለና፡መስርሕ ምብልላዕ ንምቅልጣፍ ምድቓቖም ወይ ምቍርራጾም ኣገዳሲ እዩ፡• ምዕቃብ ጠሊ፦ ጠሊ ኣብ ምስብባር፡ ምብልላዕ ከምኡ’ውን እቲ መስርሕ ብግቡእ ኣብ ምቕጻልን ዓቢ ተራ ኣለዎ።• ምግምጣልን ምትሕውዋስን፡- እዚ ኣየር ንኽኣቱ ይሕግዝ። ብሓፈሻ፡ ምግልባጥ፡ መስርሕ ኮምፖስት ንምቅልጣፍ ከምኡ’ውንጨና ኣብ ምውጋድ ይሕግዝ፡
• ምፍጣር ረስኒ፦ እቲ ጥረ-ነገራት ክበላላዕ ኣብ ዝጅምረሉ እዋን፡ እቲ ኩምራ ረስኒ እናወሰኸ ይኸይድ። እዚ፡ ምልክትዕዉት መስርሕ እዩ፡• ምልክት ምውዳእ መስርሕ፦ መስርሑ ዝወድአ ኮምፖስት፡ ጸሊም ወይ’ውን ቡናዊ ሕብሪ፡ ጨናን ረስንን ድማ ዘይብሉዀይኑ፡ ከም ኣድላይነቱ ከንጥቀመሉ ንኽእል።
• መስርሑ ዝወድአ ኮምፖስት፦ እዚ ተነፍዩ ኣብ ፕላስቲክ ወይ ማይ ኣብ ዘየሕልፍ መሸማዕ ብምምላእ፡ ማይ ንኸይኣትዎድማ ኣብ ውሑስ ቦታ ክነቐምጦ ይግባእ።
ክንገብሮም ዝግብኣና ጥንቃቐታት
• ኵሉ ግዜ፡ ጐሓፍ ምስ ዝእከብ፡ እተፈላለየ ጨናን ሃመማን ናይ ምፍጣር ተኽእሎ ስለዘሎዎ፡ ክሳዕ ኣብ መዓላ ዝውዕልብግቡእ ክኽደን ይግባእ፡
• ዘቤታዊ ጐሓፍ ናብ ኮምፖስት ኣብ እንምስርሓሉ እዋን፡ መከላኸሊ በጃ ክዳን፡ ጫማ፡ ጓንቲ ከምኡ’ውን ማስክ ክንጥቀም
ኣገዳሲ እዩ፡
• ተኣኪቡ ዝመጸ ጐሓፍ ንኽትፈልዮ ኣዝዩ ኣሸጋርን ግዜ ዝወስድን ኰይኑ፡ ንኻልእ ዘይተደልየ ሕማም’ውን ስለ ዘቃልዕ፡ጐሓፍ ገና ካብ መበገሲኡ ክፍለ ኣለዎ።| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

59ቴክኖሎጂ ሕርሻ

ሓመድ-ኣልቦ ሕርሻብውሑድ ወፍሪ ውሑስ መግቢ እንስሳሃይድሮፖኒክስ (Hydroponics) ማለት፡ ካብ ግሪኽ ዝመጸ ቓልኰይኑ ‘ሃይድሮ’ ማለት ‘ማይ’ ክኸውን ከሎ፡ ‘ፖኒክስ’ ማለት ድማ‘ምዕያይ’ ማለት እዩ። ብምጥቕላል፡ ብማይ ምዕያይ ወይ ምልማዕዝብል ትርጕም ይህሉዎ። ‘ሃይድሮፖኒካ’ ወይ ‘ሓመድ ኣልቦሕርሻ’ ድማ ከምቲ ስሙ ዝሕብሮ፡ ሓደ ዘርኢ ብዘይ ሓመድ፡ማይ ጥራይ ብምስታይ ክበቊል ዘኽእል ሕርሻዊ ቴክኖሎጂ እዩ።እዚ ዓይነት ኣገባብ ሕርሻ፡ ብደረጃ ዓለም ተቐባልነት ዘሎዎንዝስርሓሉን ዘሎ ዀይኑ፡ ብፍሉይ ንመግቢ እንስሳ ዝኸውን መግቢኣብ ምድላውን ንሕጽረት መግቢ እንስሳ ኣብ ምፍዋስን ዓቢ ተራኣሎዎ።እዚ ሜላ፡ ኣብ ሃገርና’ውን ድሮ ብዝቐለለ መገዲ ወይ ብደረጃዓቕሚ ሓረስቶት ኣብ ምፍራይ መግቢ እንስሳ ተፈቲኑ፡ ኣዕጋቢውጽኢት ተረኺብዎ ኣሎ። በዚ ኣገባብ፡ ዝተፈላለዩ ዓይነትኣዝርእቲ ክበቝሉ ዝኽእሉ ዀይኖም፡ ክሳዕ ሕጂ ካብ ዝተፈተኑ
ኣእካል፡ ስገም ዝለዓለ ውጽኢት ብምሃብ ኣብ ቀዳማይ ደረጃይስራዕ።ሓመድ-ኣልቦ ሕርሻ ብኸመይ ይሰርሕ?
ንኣገባብ ኣሰራርሓኡ ብዝምልከት፡ መጀመርታ እቲ ክዝራእዝቐረብናዮ ዘርኢ ኣጽሪና ሓጺብና ን24 ሰዓታት ኣብ ማይንኣልኮ። ቀጺልና ነቲ ማይ ኣዝፊፍና ካብ 1 ሰ.ሜ ርጕዲ ዘሎዎጌርና ኣብ ማይ ከዝሩቕ ዘይክእል ቴንዳ ወይ ርጉድ ዝበለፕላስቲክ መሳሊ ኣዳሊና፡ ኣብኡ ማዕረ ጌርና ንዝርግሖ። ካብዝዀነ ሓደጋ ከውርደልና ዝኽእል ነገር ንምጥንቃቕ፡ ብዝተኻእለመጠን ካብ መሬት ብርኽ ዝበለ ክንገብሮ ተመራጺ ይኸውን።ኣብ መዓልቲ ሰለስተ ግዜ ማይ እናኣስተና፡ ዝዀነ ሰበባ ከይገብር
ብጥንቃቐ ክንከታተሎ ይግባእ። ምኽንያቱ፡ ሰበባ ኣብ ጥዕናእንስሳታት ጉድኣት ስለ ዘስዕብ። ማይ ምስ ኣስተናዮ’ውንጽቡቕ ገይሩ ከም ዝዘፈፈን ዝዓቘረ ማይ ከም ዘየሎን ብግቡእክንከታተሎ ይግባእ። እንተዘይኰይኑ፡ ኣብ ምብቋል ከደንጕዮ
ይኽእል እዩ። እዚ ዓይነት ኣበቛቝላ፡ ምውቕ ዝበለ ኵነታት ኣየርእንተዘይኰይኑ፡ ቀጥታዊ ናይ ጸሓይ ብርሃን ስለዘየድልዮ፡ ብላዕሊብዓቕምና እተሰርሐ ጽላል ወይ ዳስ እንተገበርናሉ ተመራጺ እዩ።ብድሕር’ዚ ኣብ ሰለስተ መዓልቲ ክበቊል ይጅምር። ሱር ናይቲ60ዘርኢ ንሓድሕዱ ብምልጋብ፡ ድልዱል ምንጻፍ መሳሊ መሰረትብምግባር ሰፍነጋዊ ቕርጺ ብምሓዝ ዕብየቱ ይቕጽል፣ ዘድልዮዓይነት ማይ ድማ ይወስድ። ኣብ 12-14 መዓልቲ ድማ ኣኺሉንመግቢ ድሉው ይኸውን። ኣብዚ ግዜ’ዚ፡ ካብ 17-20 ሰ.ሜ
ቊመት ይህሉዎ። እዚ ብቝሊ፡ ካብዚ ንላዕሊ ቊመት ንኽውስኽግዜ ምጽባይ ትርጕም የብሉን። ብሓመድ ኣልቦ ሕርሻ ዝበቍልተኽሊ፡ ንዅሎም ዓይነታት እንስሳ ዘቤት ከም መግቢ ዀይኑከገልግል ይኽእል። ንመግቢ እንቕርቦ ዓቐን፡ ብመንጽር ክብደትወይ ድማ ሚዛን ናይ እንስሳ ይውሰን። እዚ ማለት፡ ሓንቲ እንስሳኣብ መዓልቲ ካብ 1-1.5 % ናይ ክብደታ ክትምገብ ይግባእ።ዘሎዎ ብልጫታት
- ብሓመድ-ኣልቦ ሕርሻ ዝበቍል ተኽሊ ኣብ ውሑስ ኣካባቢ ስለዝዝራእ ንዝዀነ ሓደጋ ዝተቓለዐ ኣይኰነን። ብተወሳኺ፡ ሰፊሕመሬት ዘይሓትት ኰይኑ፡ ዳርጋ 95 ሚእታዊት ናይ ምዕቃብማይ ጥቕሚ ኣሎዎ፣ ሃልኪ ጉልበትን ግዜን’ውን ይቝጥብ፣ ኣብዝሓጸረ ግዜ ኣኺሉ ንመግቢ ድሉው ይኸውን፣ ንምሉእ ዓመትድማ ክፈሪ ይኽእል።
ብሓፈሻ፡ ኣብ 1 ትርብዒት ሰንቲ ሜተር ስፍሓት ከብሒ፡ ካብ
3-3.5 ኪ.ግ እኽሊ ክንዘርእ ንኽእል። ካብ 1 ኪ.ግ ዘርኢ ድማ
ካብ 6-7 ኪ.ግ ቀጠልያ መግቢ ክንረክብ ንኽእል።ዘሎዎ ጥቕምታት
- ባህርያዊ መግቢ እንስሳ ኰይኑ ከገልግል ይኽእል፡
- ዓቐን ስብሒ ኣብ ጸባ ይውስኽ፡
- ብዙሕ ናይ ፕሮቲን ትሕዝቶ ስለዘሎዎ፡ ኣብ ዕብየት ምውሳኽይሕግዝ፡- ስርዓተ ምሕቃቕ የቀላጥፍ፡
- ቤታ ካሮቲን ብዝብሃል ባእታ ሃብታም ብምዃኑ ድማ ኣብምፍራይ ‘ቪታሚን ኤ’ ሓጋዚ ይኸውን።ኣሃዱ ሕርሻዊ ምህዞን ሰንዓንጨንፈር ስርዓተ ስትራተጅያዊ ሓበሬታ ሕርሻ| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ትዅላዊ ሕርሻ ውሽጢ ገዛስምኦን ወልደሚካኤል

ጸሃዪት ማሽንእቲ ብዙሕ ዓያዪ ጉልበት ዝሓትት ኢንዱስትሪ ሕርሻ፡ ካብ ግዜናብ ግዜ ብዝተኣታተዉ ዘለዉ ሓደስቲ ቴክኖሎጂ ዝዓዪ ጥቁውዓውዲ እናዀነ ይመጽእ ኣሎ። ኵነታት ዘራእቲ ዝርእያ ድሮናት፡
ዓይነትን ብዝሕን ባልዕ ዝነግር ማሽን፡ ዝጽሂ ሮቦት ወዘተ.
ንጉልበት ሰብ መብረ ካብ ዝሃቡ ቴክኖሎጂ ክጥቀስ ይከኣል።ጸሃዪ ሮቦት፡ ንጻህያይ ካብ እኽሊ፡ ሓምሊ ወይ ተኽሊ ብልክዕፈልዩ ብምልላይ፡ ካብ ግራት ክኣሊ ዝኽእል ሮቦት እዩ። ናይዚሮቦት ክእለት፡ ኣብ ምርዳእ ኣልጎሪዝምን ዝተገጥመሉ ካሜራንንጻህያይ ካብ ዘርኢ ክፈሊ የኽእሎ። እዚ ምህዞ፡ ነቶም ጸረጻህያይ ዝጻወሩ ዓይነታት ጻህያይ ኣብ ምክልኻልን ምውጋድንልዑል ተራ ከም ዝጻወት ይንገረሉ። እዚ Le Chevre ዝተሰምየ
ንዘርኢ ከይሃሰየ ንጻህያይ ፈልዩ ዘውጽእ ጸሃዪ ሮቦት፡ ኣብዚ እዋንኣብ ደረጃ ቀዳማይ ስራሕ ይርከብ። ኣብ ቀረባ እዋን ድማ ከምውዱእ ፍርያት ኰይኑ ናብ ዕዳጋ ክቐርብ ምዃኑ ይንገር ኣሎ።ውሁድ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዝዓጠቐት
ነጻጊት ማሽን
ትኹላዊ ሕርሻ ውሽጢ ገዛ (Indoor Vertical Farming)እቶት ከኻዕብት፡ ሕጽረት መሬት ሕርሻ ክፍውስ ከምኡ’ውን ካብሕርሻ ዝትፋእ በከልቲ ጋዛት ከወግድ ልዑል ትጽቢት ተገይርሉዘሎ ቴክኖሎጂ እዩ። ብተወሳኺ ዝበዝሐ መግቢ፡ ሰብ ኣብዘይነብረሉ ከባቢ ስለዝፈሪ፡ ናብቲ ሰብ ብብዝሒ ዝርከቦ ከተማክጓዕዝ ዝጠፍእ ዝነበረ ዋጋን ግዜን ኣብ ምቝጣብ ልዑል ግደክህልዎ እዩ። ናይ ውሽጢ ገዛ ትዅላዊ ሕርሻ፡ ኣብ ዕጹው ገዛዝካየድ ኣገባብ ኰይኑ፡ ኣብ ልዕሊ ዝተሰቓቐሉ ደረጃታት ወይቃጽዖታት ዝትከሉ ዝተፈላለዩ ኣሕምልቲ ንምፍራይ ከም ዘኽእልጌርካ እዩ ተዳልዩ።ኣብቲ ልሙድ ሕርሻ፡ ስፍሓት ሕርሻኻ ክትውስኽ ምስ እትደሊ፡እቲ ወሰኽ ጎድናዊ ክኸውን እንከሎ፡ ኣብ ናይ ውሽጢ ገዛትዅላዊ ሕርሻ ግን እቲ ወሰኽ ንላዕሊ ስለ ዝዀነ፡ ክንዲ ዝደለኻዮቍመት ንላዕሊ ክትስቀል ስለ እትኽእል፡ ዝባኽን መሬት የልቦን።እቲ ኣሕምልቲ ዝትከልሉ ቦታ፡ ከም ኣብ ከብሕታት ቤት ንባብዝድርደሩ መጽሓፍቲ ጌርና ክንርድኦ ንኽእል።እዚ ትዅላዊ ሕርሻ ፍሉይ ዝገብሮ፡ ብዘይ ሓመድ ተኽሊ ክበቍልን
ክዓብይን ስለዝገብር እዩ። ኣትክልቲ ኣብ ማይ ተተኺሎም
ዝበቝልሉ ጥበብ (hydroponic) ስለ ዝኽተል፡ እቶም ዝትከሉኣሕምልቲ፡ ካብቲ ንተኽሊ ዘድሊ ማዕድናትን መኣዛታትን ዝሰነቐማይ ብሰራውሮም ተመጊቦም ክዓብዩ ይኽእሉ። ንጸሓይ ብርሃንብዝምልከት፡ ኣብ ዕጹው ከባቢ ስለዝትከል፡ ንብርሃን ጸሓይዝመሳሰል ብርሃን ብዓቐን ምውላዕ የድሊ። ትዅላዊ ሕርሻ ኣብትሕቲ ምሉእ ቍጽጽር ስለ ዝካየድ፡ ዳርጋ ዝባኽን ማይ የለን።| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ጸረ-ጻህያይን ጸረ-ባልዕን መድሃኒታት፡ ኣብ ጥዕና ሰብን ኣከባብን
ዘውርድዎ ዘለዉ ሃስያ፡ ዓቢ ምዃኑ ብተደጋጋሚ ዝግለጽ ሓቂእዩ። ይኹን’ምበር፡ ዘበናዊ ሕርሻ ገና ብዘይ መድሃኒት ወይ
ጸረ-ባልዕ ክኸይድ ስለ ዘይከኣለ፡ ከም ኣማራጺ እንታይ ክግበርከም ዝከኣል ንተመራመርቲ ድቃስ ኣይሃቦምን ጸኒሑ። ነዚጸገም ንምቅላል፡ ኣብ ዝሓለፈ ክራማት 2021፡ ንጻህያይ ርእያ፡ፈልያ እትነጽግ ማሽን ተማሂዛ ኣላ። እዛ ብJohn Deere’s
AI- Integrated See and Spray technology እትፍለጥማሽን ንተጠቃምነት ዘመናዊ ድዅዕን ጸረ-ጻህያይ መድሃኒትን
ከተጕድል ልዑል ትጽቢት ተገይሩላ ኣሎ። እዛ ማሽን፡ ጻህያይምስ ኣላለየት ነታ ጻህያይ ፈልያ እያ መድሃኒት እትነጽግ።ነዚ መስርሕ ምልላይ ጻህያይ፡ በቲ ዝተገጥመላ ክልተ ጽምዲካሜራ ተሓጊዛ እያ እተካይዶ። እዛ ማሽን፡ ናይ ልዕሊ ሓደሚልዮን ጻህያይ ስእልታት ኣብ ውሽጣ ኣሎዋ። እታ ነጻጊት፡
ንጻህያይ ምስ ኣላለየት፡ ብቕልጡፍ ንኣፍ ናይቲ መድሃኒት
ዝነጽግ ሻምብቆ ከም ዝኽፈት ትገብሮ’ሞ፡ ነቲ ጻህያይ ፈልያትነጽገሉ። እዚ ቅርጡው ኣጠቓቕማ፡ ካብቲ ኣልሚምካ ክግበርዝጸንሐ ኣነሳንሳ መድሃኒት፡ ናይ 77% ምጉዳል ከም ዝገበረይንገረሉ።

61ሓድሽ ቴክኖሎጂ ሕርሻ ባሕሪተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ተልኣቪቭ፡ “ንጻህያይ ባሕሪ ንእንስሳንሰብን ብዘድልዩ መኣዛታት ከም፦ ፕሮቲናት፡ ጽሕጊ፡ ማዕድናትከም ዝህልዎ ብምግባር ኣሀብቲምናዮ ኣለና” ይብሉ’ለዉ። እዚብትሕዝቶ በልጺጉ ዘሎ ጻህያይ ባሕሪ፡ ንስርዓተ ኣመጋግባ
ተወሳኺ ትሕዝቶ ዀይኑ ኣሎ።እቶም ተመራመርቲ፡ ኣብ ቲሹታት ናይቲ ጻህያይ ባሕሪ፡መጠን ዕብየት፡ ትሕዝቶ ፕሮቲን፡ ካርቦሃይድረይትን ማዕድናትን
ኣጸቢቑ ዕብየት ብምምዝጋብ፡ ኣብ መጻኢ ኣብ ዝርዝር ዝብልዑመግብታት ክኣቱ ከም ዝከኣል ገሊጾም። እዚ መጽናዕቲ፡
ብተመሃራይ ፒ.ኤች.ዲ ዶሮን ኣሽከናዚ ዝተመርሐ እዩ። ዶሮንኣሽከናዚ ብዛዕባ’ዚ መጽናዕቲ ኣመልኪቱ ክገልጽ እንከሎ፡ ካብዓሌታት ሰበባ ኣልቫ፡ ግራሲላርያ፡ ሃይፕንያ ኣብ ጥቓ ሕርሻ ዓሳኣብ ትሕቲ ፍልይ ዝበለ ከባብያዊ ኵነታት ይዓብዩ።እዚ ፍሉይ ኩነታት፡ ነቲ ጻህያይ ባሕሪ ንኸጕላዕልዕ ኣብ ርእሲምሕጋዙ፡ ኣብ መኣዛዊ ትሕዝቶኡ ርኡይ ምምሕያሽ ንኽገብር
ይሕግዞ። እዚ ተመራማሪ፡ ነዚ ሓድሽ ምንጪ መግቢ ዝዀነብመኣዛታት ዝበልጸገ ጻህያይ ባሕሪ፡ ምስቲ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስንእስራኤላውያን ኣብ ምድረ-በዳ ዝወረዶም ማና ብምምስሳል

ይገልጾ። ብተወሳኺ፡ እዚ ብመኣዛታት ዝበልጸገ ጻህያይ ባሕሪ፡ናይ ጥዕና ኢንዱስትሪታት ከም መኣዛዊ መተካእታን መመስርሒ
መድሃኒታትን ክጥቀማሉ እየን። ኢንዱስትሪ መመላኽዒታት’ውንኣብ ረብሓ ከውዕሎ ትጽቢት ይግበረሉ። ኣሽከናዚ፡ “ጻህያይባሕሪ ከም ብተፈጥሮ ዝተዳለወ ብሉጽ መግቢ ክቝጸር ዝግብኦ፡
ብዙሓት ጠቐምቲ ባእታታት ዘሎዎ ምንጪ መግቢ እዩ” ብምባልይገልጾ። ጻህያይ ባሕሪ፡ ንተመገብቲ ኣሕምልቲ ከም መተካእታ
ከገልግል ከም ዝኽእል’ውን ብተወሳኺ ይገልጽ።ሕርሻ ባሕሪ፡ ብፍላይ ከኣ ሕርሻ ጻህያይ ባሕሪ፡ ዘይከም ኣብመሬት ዝግበር ሕርሻ፡ ሰፊሕ መሬት ዘይጠልብ፡ ጽሩይ ማይ ወይዘመናዊ ድዅዒ ወይ ጸረ-ባልዕ ዘይሓትት ብምዃኑ፡ ተወሳኺብልጫ ኣሎዎ።እዚ ሕርሻ’ዚ ንኣከባቢ ዝብክል ወይ ዘዐኑ ነገር ዘይጥቀም
ብምዃኑ፡ ዘላቕን ንጹህን ሕርሻ ኣብ ምስፋሕ’ውን ኣገዳሲተራ ክጻወት ትጽቢት ይግበር። ኣከባብያዊ ረብሓታት ውሁድሕርሻ ባሕሪ ብምግንዛብ፡ ብዙሓት መንግስትታት ኣተኵሮ ሂቦምይሰርሕሉ ከም ዘለዉ ይጥቀስ።
***ጸዓት-ኣልቦ መጨንጕዒ ማይጸዓታዊ ሓይሊ ብሓፈሻ ካብቶም ዘመንጭዉዎ ኣካላትብምብጋስ ክንፈላልዮ ንኽእል። ንኣብነት ጸሓያዊ ጸዓት፡ኤለክትሪካዊ ጸዓት፡ መካኒካዊ ጸዓት ወዘተ. ተባሂሎም
ይፍለዩ። በዞም ዝተፈላለዩ ጸዓት ተጠቒምና ድማ መዓልታዊብዙሕ ዕዮታት ነሰላስል።ናጻ ጸዓታዊ መጨንጕዒ ማይ ክብሃል ከሎ፡ ብዘይ ዝዀነሓይሊ፡ ካብ ዓይኒ ማያት ማለት ትሕተ-ባይታዊ ማይ፡ባህርያዊ ስሕበትን ጸቕጥን ብምፍጣር፡ ብቐሊሉ ማይክትጭንጕዕ ዘኽእል ፈጠራዊ ምህዞ እዩ።ኣብ ሃገርና ምስቲ ዘሎና ሕጽረት ማይ፡ ሓረስቶት ይዅኑዝተፈላለዩ ኣልማዕቲ ሕርሻ፡ ካብ ትሕተ-ባይታዊ ዓይኒማያት ብምጥቃም እዮም ሕርሻኦም ዘልምዑ። ነዚ ክዉንንምግባር ድማ ካብቲ ዒላ ንመጨንጕዒ ዝኸውን ሞቶርየድሊ። ነዚ ሞቶር መንቀሳቐሲ ዝኸውን ድማ ሓደውኤለክትሪካዊ ወይ ድማ ነዳዲ ክጥቀሙ ግድነት ይኸውን።
ብመንጽር ወጻኢታት ምስ እንጥምቶ፡ ንነዳዲን ኤለክትሪክን
ዝወጽእ ገንዘብ፡ ኣዝዩ ብዙሕ ስለ ዝዀነ፡ ንሓረስቶት ከቢድብድሆ ዀይኑ ይቕጽል ኣሎ።ንቐጻሊ ብዘይዝዀነ ነዳድን ኤለክትሪካዊ ሓይልን፡ ማይ ካብዓሞቕቲ ዒላታት ክትጭንጕዓሉ ዘኽእል ምህዞ ተኣታትዩስድሮ ብደረጃ ዓለም ክስርሓሉ ጀሚሩ ኣሎ።ናጻ ጸዓታዊ መጨንጕዒ ማይ ንምስራሕ ዘድልዩ ነገራት•••በርሚል ወይ ፊስቶ ማይ ምስ መኽደኑPvc ወይ ካርትሽ ትቦ ማይመገጣጠሚ ዝኸውን ትቦታትኣሃዱ ሕርሻዊ ምህዞን ሰንዓንጨንፈር ስርዓተ ስትራተጅያዊ ሓበሬታ ሕርሻነዚ ሽግር ንምፍታሕ ድማ ውሑድ ወጻኢታት ብምግባር፡
62| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

ቀመም ፍረ ጻዕሪ

ብኻዶ...

ባህልቢ ጐይትኦም

1ይ መተሓሳሰቢ፡- ነዛ ጽሕፍቲ እቶም ኣብ ‘ሃገረ-ሰብ’ ተወሊድኩም
ዘይዓበኹም ወይ ጥሪት ዘይጓሰኹም፡ ጎሲኹማ ክትሓልፉ እላቦ።ምኽንያቱ፡ ላም ክትትሎ (ክትስረር)፡ ጤል ክትህበብ፡ በጊዕ ክትዕረግ
(ክትህበብ)፡ ኣድጊ ክትዕሰብ (ክትርገጽ)… ዝብሉ ቓላት ትርጕሞም
ክትሓቱ ካልእ መዝገበ ቓላት ከድልየኩም እዩ።ሰብ፡ ንዓይ ሓዊስካ ‘ከማና ዝበልሕ ፍጡር የሎን’ ንብል’ሞ፡ እቶምካልኦት ፍጡራት ዘይገብሩዎ ተግባር ድማ ንፍጽም። እዛ ኣበሃህላ
ከይትርስዕዋ።ነቲ ተወሊደ ዝዓበዅሉ ሃገረ-ሰብ ዓድና፡ ኣብ ዓመት ሓደ ግዜናይ ምብጻሕ መደብ ከም ቀንዲ ዋኒነይ ካብ ዝሕዞ ዓመታትኣቝጺረ ኣለኹ። ቅድሚ ዓመት፡ ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ዓድና በጺሐነይረ። ሎሚ ዓመት’ውን ብፍሉይ ናብ መኻርምና (ደምበና)፡ ነተንሕሉብ ኣሓና ንምርኣይ ወሰንኩ። ኣብቲ መኻርምና ምስ በጻሕኩ፡እተን ከብትና ኣለዳ ወፊረን ጸንሓኒ። ክሳዕ ዝምለሳ ኸኣ ነቲመኻርምና፡ ኮለል እናበልኩ ተዓዘብኩዎ። ገለ ካብ ዝተዓዘብኩዎ፡ጸባ ክሳዕ ኣፋ ቅጽጽ ዝበለት ቶፋ (ኣልባ)፡ ዝሕላል ጸባ ዝመልእኩሮ (ጓጉድ)፡ ንማዕጠኒ ቶፋ ዝተዳለወ ጎኖቕ፡ ኣብ ኳዛ ኣዴታቶም
ዝጽበዩ ኣብታይ፡ ብሓዊ ዝተበልዐት ገረድ፡ ኣብ ገረብ ጠልጠልዝበለት ዓረም፡ ብጽቡቕ ዝተ’ረበ ዓራት ስቕሎ ወዘተ. ይጥቀሱ።
2ይ መተሓሳሰቢ፡- ሕጂ’ውን እዞም ን1ይ መተሓሳሰቢ ሸለልኢልኩም ምንባብ ዝጀመርኩም፡ ብሰንኩ ድማ ብዘይ ትፈልጥዎምቃላት ተሸጊርኩም ዘለኹም፡ ካብኡ ዝገደደ ሽግር ከየጓንፈኩም ናብካልእ ምንባብ ክትከዱ እላቦ። እንተ እቶም ከምዚ ከማይ ወይ ድማ‘ደለይቲ ፍልጠት ሃገረ-ሰብ’ ግና ንኺድ ብሓደ።ኣብ ኣለዳ ዘርፈዳ ኣሓናን ኣጣልናን ምስ ደቀን ንኽራኸባ እናነቀዋካብቲ ጎቦ ወሪደን ናብ ደምበአን ዘብዘብ ክብላ ተዓዘብኩወን፣ ኣብጥቓይ ክሳዕ ዝበጽሓ ድማ ንኽርኤን ተሃንጠኹ። እቲ መኻርምና፡
ብዓበይቲ ጎቦታት ዝተኸብበ ስለዝዀነ፡ ድምጺ ናይ’ተን ከብትናኣብቲ ጎቦ ተጋጭዩ መረዋሕ (መቓልሕ) መሊሱ፡ ኣብ እዝነይክበጽሕ ከሎ፡ ባህታ ይፈጥረለይ ነበረ። ኣብቲ ኣጋጣሚ፡ ሓደብመልክዑ ግሩም፡ ግን ከኣ ኣብ ምጕባዝ ዝርከብ ዲበላ ምስ ሓንቲዘይተበኰረት ኣርሕዶ ኮለል ክብሉ ተዓዘብኩ። ብዘይካ ጾታኦምካልኦም ፍጹም ይመሳሰሉ ነበሩ። ብፍላይ ሕብሮም፡ ሓደ ዓይነትዀይኑ ጨበረይቶት እዮም። እቲ ዲበላ ነታ ኣርሕዶ፡ ንህባክልምና፡ ንሳ ድማ እንተስ ንቐልዓለም ወይ እንተስ ደስ ግዲዘይበላ፡ ክትኣብዮ ክረባረቡ ተዓዘብኩዎም። ንሱ እናለመና፡ ንሳክትሃድም ዋላ ብጸድፊ ተተሓሒዞም ሸለው እብሉ። ኣብ ሹርጓናእንተኣተወት’ውን ምስኣ ይኣቱ። እቲ ምትህልላኾም ርኢኻ፡‘ኣይረኸብ’ እዩ ዘብል። ‘ምናልባት ግን ካልእ ዓርኪ ከም ዘላቶትፈልጠሉዶ ትኸውን? ወይሲ ንሳ ካልእ ዓርኪ ኣሎዋ ኰይኑ እዩ’ብምባል ኣብ ሓሳባት ተሸመምኩ። ግን ፍላይ ማንታኣ ክኸውንይኽእል’ዩ፣ ሓወይ ኢላ ትኣብዮ እንተልያ’ውን ልቦና እዩ። ብዝዀነሕጊ ዘይብሎም ኰይኑ’ምበር መሰላ እዩ ዝግህሳ ዝነበረ። ኣብ ሰብእንቋዕ ከምኡ ኣይኰነ’ምበር፡ ኣብ ፈቘዶ ከተማታት፡ ንሓንቲጽብቕቲ ‘ሕራይ’ ክተብል ሸንኰለል ምዀነ። ክንደይ መንእሰይከኣ ብሓደጋ ተሽከርከርቲ ምሰንከለን ምሞተን። ብዝዀነ፡ መሰልኣንስትዮ እንስሳታት እንተዝሕሎ ምሓሸ። ምስ ነብሰይ ካብ ምምጓትሓሊፈ ካልእ ፋይዳ ኣየምጻእኩን።ከምዚ ኢለ ኣብ ሓሳብ ተሸሚመ ከለኹ፡ ሓደ ተዳጒኑ ዝሓደረ ናይጎረቤት ድልዱል ዲበላ ተፈንዩ፣ ናብቲ ደምበና ደበኽ በለ። እቲ ጋሻዲበላ ምስ መጸ፡ ወዮ ክልምን ዝጸንሐ ዲበላና፡ ፈሪሁ ነታ ኣርሕዶምህባብ ኣቋሪጹ ኣማዕድዩ ጠመታ። እቲ ብጉልበቱ ዝተኣማመንዲበላ ጐረቤት፡ ኣብ ማእከል ኣጣልና ደው በለ። እታ ነቲ ዲበላናኣቕቢጻቶ ዝጸንሐት ኣርሕዶ፡ ነቲ ጋሻ ዲበላ ምስ ረኣየቶ፡ ጭራኣሰልሰል ብምባል፡ ባዕላ ህባ ደልያ ከም ዘላን ብዘይ ዝዀነ ጻዕሪ ንርክብፍቓደኛ ምዃናን ገለጸትሉ። እቲ ጋሻ ዲበላ’ውን ግዜ ኣይወሰደን
- ንኽስቀላ። እቲ ዲበላና፡ ኣብ ቅድሚኡ ንኻልእ ሕራይ ዝበለትጓል ደምበኡ ብውሽጡ እንታይ ተሰሚዕዎ ይኸውን... ባዕልኹም
ገምቱ። ከምዚኣ እንተተጓንፈኒ’ሞ ንበል፡ ጓል ሃገርካ እናለመንካያ፡ሓደ ካብ ካልእ ዝመጸ ወጻእተኛ ከይለመና ባዕላ ሕራይ ምስእትብሎ፡ እንታይ ምተሰመዓካ? ብዝዀነ ‘ካብ’ዚ የድሕነና’ እዩዘብል፣ ብፍላይ እቶም ኣብ መርዓን ደርዓን ዘይበጻሕኩም፡፡እተን ኣሓና፡ ናይቲ ብጸባ ተመልሚሉ ዝዓበየ ምዃኑ ኣካላቱዝምስክረሉ ጓሳና፡ ድምጹ እናሰምዓ እምባሕ ክብላ ጀመራ። እቲጓሳና ኸኣ ዅሮ ጭጭ ኣቢሉ ድሕሪ ምዕጣን፡ ማሕለኻ ኣልዒሉከጓንፈን (ክሓልበን) ጀመረ። ኣብዚ ኣጋጣሚ ድማ እየ ዝያዳዝመሰጠኒ ጉዳይ ዝተዓዘብኩ። ሓደ ንኽትርእዮ ደስ ዝብል መንጓድኣርሓ ብዕራይ፡ ነተን ከብቲ ሓሓሊፉ ክሽትተን (ፊን’ፊን) ረኣኹዎ።
ንምንታይ ምዃኑ፡ ነቲ ተደቢሩ ዅሮ ብእግሩ ቓቒሩ ዝሓልብ ዝነበረጓሳና ሓተትኩዎ? ከምዛ ምስ ከብቲ ዘይዓበኹ፡ “ስራ ዝደለየት

| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1

63ከይትህሉ’ዩ ዝፍትሽ ዘሎ” ምስ በለኒ፡ ‘ወይ ጉድ! እሞ ላቦራቶሪኣብ ኣፍንጫኡ ኣላቶ!’ ብምባል ብውሽጠይ ሓሲበ ፍሽክ በልኩ።“መላእ እንተዀይና ኣይቀርባን’ዩ፡ ዋላ ናይ መዓልትታት ይኹን”በለኒ። “መላእ እንስሳ ክትዋሰብ ርእየ፣ ዝብል ሰብ እንተሰሚዕካሓሳዊ በሎ” ምስ በለኒ። ተገሪመ፡ “ዋላ ሰብ?” በልኩዎ፡፡ እናሰሓቐ“ሰብ ደኣ እንታይ ልቢ ኣሎዎ” በለኒ።ብሓሳበይ፡ ‘እዚ ኣምላኽሲ እንቋዕ ደኣ ንእንስሳታት እታ ላቦራቶሪናይ መፍለጢ ጥንሲ ኣብ ኣፍንጫኦም ሰርሓሎም’ምበር ኣበየናይ
ሕክምና ከይዶም ጥንሲ መረጋገጹ። ከምኡ እንተዘይከውን ነይሩስእንስሳታት ኣብ ሕክምና ተሰሪዐን ምተመርመራ ማለት እኮ’ዩ።’በልኩ። በዓል ሓርማዝ ኣብ ክሊኒካት ዘዘው ክብላዶ ተራእየናኹም።እቲ ቐንዲ ዘተሓሳስበኒ ዘሎ ግን ናይቲ ዲበላን እታ ኮለል ዘበለቶኣርሕዶን እዩ። ነታ ዕላል ብዛዕባኦም ንኽትከውን ብምባል፡ ነቲ ጓሳና“እዚ ዲበላ፡ ነዛ ክ’ሃባ ዝጸንሐ ኣርሕዶ ስለምንታይ’ያ ኣብያቶ።
ብኣንጻሩ ነቲ ኻልእ ምስ መጸ ሕራይ ኢላቶ” ኢለ ሓተትኩዎ?
“ትዝክርዶ”? ኢሉ ብሕቶ ጀመረለይ።“ዓሚ ከምዛ ሎሚ ምስ መጻእካና ዕንበብ ጤልና ክትወልድ ደልያክትጸዓር ክትጸንሓካ”። እወ፡ እቲ’ኳ ማንታ መሓስኣት ክትወልድ፣
‘ኣበይ ክርስዖ ደኣ፡ ምስ ብሩኽ ወደይ፡ ብሓደ ዕለት እንድዮም
ተወሊዶም’።ንሳ’ውን ኣይተፍቅደሉን እያ። መብዛሕትኦም እንስሳታት (ከምበዓል ኣድግን ከልብን ከይሓወስካ) ኣንስተይቲ ረኺብና ኢሎም፡ንርክብ ኣይሓቱዋን እዮም። ወቕቲ ኣሎዎም፣ እኹል ሳዕሪ ዘሎዎከምኡ’ውን እቲ ዝውለድ ኣበየናይ ወርሒ እንተተወሊዱ እዩ፡ብመግቢ ዘይሽገር ወዘተ. ኣብ ግምት የእትዉ እዮም። እንታይ ደኣእዚ ሰብ፡ ወቕቲ ኣይፈልጥ ገለ ... ዝብል ሓሳብ ክመጸካ ንቡርእዩ። መልሲ ግን የብሉን። ብዝዀነ እዚ ኣፈጣጥራና ዘገርም እዩ።
ብኻዶ ...።ቀመም ፍረ ጻዕሪመጻኢ፡ ሎሚ
እንታይ ትገብርእዩ ዝውስኖ።
ማህተማ ጋንዲ“እወ ሓቅኻ ሰበይትኻ ሓሪሳ ኢሎም’ኳ ካብ ሕክምና ደዊሎምልካ”በለኒ። “በል እዞም ድሮ ጎቢዞም ወጠጥ ክበሃሃሉ ዝጸንሑ እቶምሽዑ ዝተወልዱ መሓስኣት እዮም” በለኒ።‘እዋእ! እሞ ንሓብቱ እዩ ክልምና ጸኒሑ፣ ተጋግዩ’ በልኩዎ።
‘እንታይ ኣሎዎም፡ እንስሳታት ብሩዃት እንድዮም” ብምባልምሕላቡ ቐጸለ።
ኣነ’ሞ ኣብ ሓሳብ ጠሓልኩ፣ ንድሕሪት ድማ ብሓሳብ ተመለስኩ።‘እታ ጤልና ውልድ ምስ ኣበለት፡ እቶም መሓስኣት ድሕሪ ፍርቂሰዓት፡ ብድድ ብምባል ሰንከልከል እናበሉ ምኻድ ከም ዝጀመሩ፣እታ ጤል’ውን ከይጉነፍ ኣይበለት፣ ማይ-ድጋም ኣይተነጽገላ፣
ገለብ፡ ገዓት ሳልስቲ (ዓሮ) ኣይኣዘዘት፣ ብዘይዝዀነ መሰል ምሕታትመዓልታዊ ንጥፈታታ ከም ዝጀመረት እዝክር። እንተ በዓልቲቤተይ’ሞ፡ ኣምቡላንስ መኸድን መምጽእን ንሕክምና፡ ኣብ ሕክምናሓገዝ ሓኻይም፡ ኣብ ገዛ ምስ ተመልሰት ክንደይ ቀንጠ’መንጢ፡ጠስሚ ናይ ሓሙሽተ፡ ፊኖ፡ ንቘልዓ ዳይፐር (ፓምፐር)፡ ገዓትሳልስቲ፡ ገለብ፡ ጥምቀት ወዘተ.። እቲ ዝተወልደ ሕጻን ከኣ’ሞክታበት ካብ ዝውለድ ክሳዕ ሕጂ ናብ ሕክምና ክንመላለስ ጦቕኢልና። ኣብ ገዛ ድማ ንፋስ ከይወስድ ክንደራርብ ትዒብና።እንተ እቶም ምስኡ ዝተወልዱ መሓስኣት፡ ብዘይ ክታበት፡ ብዘይፓምፐር፡ ንፋስ ከይወስዱ ኣይተሸገሩ፣ ድሮ ጎቢዞም ስራ ምጅማሮም
ደንጸወኒ። ምኽንያቱ፡ እቲ ወደይ ኣብ ፓምፐር ምሻን ኣይገደፎን፣እግሪ ኣይተኸለ፣ ክሳዕ ሕጂ የሸግረና ኣሎ። እሞ እንታይ ደኣ እዞምእንስሳ ኣምላኽ ዓቕሞም ርእዩ ድዩ እዚ ህይወት ኣቃሊልሎም።እቲ ዝገርመኩም፡ እታ ምስታ ጤል ብሓደ ዝሓረሰት በዓልቲ ቤተይ፡ድሮ ናይ 10 ወርሒ ጥንሲ ኣለዋ። “’ታይ እዋናዶ” ኢልኩም፣
ንዓይ’ውን ገሪሙኒ እዩ። እታ ምስ በዓልቲ ቤተይ ዝወለደት ጤልክሳዕ ሕጂ ምስ ዲበላ ኣይተራኸበትን። ዋላ እንተ ተራኸበት፡እቲ ወቕቲ ደረቕ ሓጋይ ስለዝነበረ፡ እቲ ዲበላ ኣይቀርባን እዩ።64ወርቃዊ ጥቕስታት ኣሪስቶትል
• ትዕግስቲ መሪር’ዩ፡ ፍረኡ’ዩምቁር• ገዛእ ርእስኻ ምፍላጥ፡
መጀመርታ ልቦና’ዩ• ደስ ኢሉካ እትዓሞ ስራሕ፡ናብ ፍጹምነት ይወስድ• ንሕና፡ እቲ ብተደጋጋሚ
እንገብሮ ኢና። ስለዚ ብሉጽነት
ተግባር ኣይኰነን፡ ባህርይእዩ።ኣብ ነፍሲ-ወከፍዝነብሐ ኸልቢእምኒ ትድርቢ
እንተዄንካ፡ናብ መዓልቦኻ
ኣይትበጽሕን ኢኻ።ዊንስተን ቸርችል| ፍረ ጻዕሪ | ቊ. 1