Woont de persoon tussen de neuronen?*
Arno Wouters
1

InleidingGeleidelijk ontrafelen de gedragswetenschappen samen met de cognitie- en
neurowetenschappen de mechanismen die ons maken tot wie we zijn: hoe we beslissen,
hoe we ons gedrag reguleren, hoe we ons aanpassen aan onze sociale omgeving, etc.
Sommige vrezen dat deze ontwikkeling het idee van de vrije wil ondermijnt, met als
gevolg dat we niet langer verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor wat we
doen.
Inderdaad lijken de uitspraken van een aantal vooraanstaande neurowetenschappers
er op te duiden dat we de vrije wil wel voor gezien kunnen houden. In september 2000
verdedigde Lex Cools (hoogleraar psychoneurofarmacologie, Radboud Universiteit
Nijmegen) op een symposium over de implicaties van de neurowetenschappen voor het
mensbeeld de stelling dat de huidige ontwikkelingen in de neurowetenschappen
aanleiding geven tot de conclusie dat wij geen invloed hebben op onze hersenen en dus
ook niet op ons gedrag. Het bewustzijn beperkt zich tot het goedpraten van iets waar het
geen invloed op heeft. Volgens Dick Swaab (hoogleraar neurobiologie, Universiteit van
Amsterdam) tonen de hersenwetenschappen ons dat wij gedetermineerd zijn door genen
en omgeving, dat vrije wil een illusie is en religie een onaangenaam maar evolutionair
voordelig product van de hersenen. In zijn rede ter gelegenheid van de 374steverjaardag van de Universiteit van Amsterdam beargumenteert Victor Lamme(hoogleraar cognitieve neurowetenschap) dat de traditionele onderbouwing van het idee
dat mensen persoonlijk verantwoordelijk zijn voor wat ze doen in het licht van deneurowetenschappen niet te handhaven is. Omdat er, volgens hem, in een maatschappij
waarin niemand verantwoordelijk is niet valt te leven, moeten we iedereen, zonder
uitzondering, verantwoordelijk houden.
2

Filosofen over de vrije wil

De relatie tussen vrijheid en determinisme is een van de meest besproken problemen inde filosofie. We kunnen een aantal posities onderscheiden:•
Incompatibilisme: determinisme en vrije wil zijn onverenigbaar•
Libertarianisme: mensen beschikken over een vrije wil die het
determinisme doorbreekt•
Hard determinisme: de wereld is compleet gedetermineerd vanaf endoor de Big Bang; er is dus geen vrije wil* Verschenen in Filosofie, jrg. 17, nr. 4 (augustus/september 2007), p. 22–25 (themagedeelte ‘De mensals natuurverschijnsel’).

-1-

15 mei 2007

Arno Wouters: Woont de persoon tussen de neuronen?

•

Compatibilisme: determinisme en vrije wil zijn verenigbaar•
Soft determinisme: de combinatie van determinisme en compatibilisme•
veel compatibilisten blijven agnostisch met betrekking tot dedeterminisme kwestie
Zowel compatibilisten als incompatibilisten vinden dat een vrije wil in de libertarianistische zin (een wil die niet geheel veroorzaakt is) niet verenigbaar is met determinisme. Incompatibilisten verschillen echter met compatibilisten van mening over devraag of een dergelijke indeterministische notie van vrije wil nodig is om het idee vanpersoonlijke verantwoordelijkheid te rechtvaardigen. Incompatibilisten vinden van wel,compatibilisten vinden van niet.
Volgens incompatibilisten berusten toeschrijvingen van persoonlijke verantwoordelijkheid op een begrip van vrije wil volgens welke het mogelijk is dat een persoon involkomen gelijke omstandigheden iets anders zou kunnen doen of denken dan deze infeite doet of denkt. Bij een wilsbesluit is de beslissing tot op het moment van beslissen
onbepaald en niet met zekerheid voorspelbaar. Het probleem van deze positie is natuurlijk dat het moeilijk is om iemand verantwoordelijk te stellen voor wat onbepaald is.
Compatibilisten ontkennen dat je het bovenstaande begrip van vrije wil nodig hebt
voor het rechtvaardigen van toeschrijvingen van persoonlijke verantwoordelijkheid. Zij
hanteren een andere notie van vrije wil of menen zelfs dat dergelijke toeschrijvingengerechtvaardigd kunnen worden zonder dat daarbij een beroep op iets als een vrije wil
nodig is. Volgens de klassieke compatibilistische opvatting is iemands wil vrij als hij/zijzijn/haar wil kan nastreven en niet gehinderd wordt om die wil na te streven. In de
woorden van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679): "a free agent is he thatcan do if he will and forebear if he will." Dit sluit niet uit dat wat iemand wil
deterministisch bepaald is. Je zou het zo uit kunnen drukken: je bent vrij als je kan doen
wat je wilt, maar dit impliceert niet dat je ook kunt willen wat je wilt. Het probleem vandeze positie is dat het moeilijk is om iemand verantwoordelijk te houden voor wat
hij/zij wil als hij/zij uiteindelijk niet zelf bepaald wat hij/zij wil.
Hedendaagse compatibilisten proberen een vrijheidsbegrip te ontwikkelen waarin
vrijheid te maken heeft met de manier waarop de wil tot stand komt (dit zou het
traditionele probleem van de klassieke compatibilisten moeten oplossen). Een eerste
stap in deze richting wordt gemaakt door filosofen als Harry Frankfurt en Gary Watson.
Zij zoeken de vrije wil in het vermogen jezelf in de hand te houden. Frankfurts (1971)
uitgangspunt is de opvatting dat we vaak tegenstrijdige verlangens hebben en
bovendien verlangens over verlangens. Ik zou bijvoorbeeld best de koekjestrommel
leeg willen eten, maar daar tegenover staat het verlangen om gezond te blijven en ik
weet dat het leeg eten van de koekjestrommel niet bepaald gezond voor mij is. Ik heb
als het ware een verlangen over mijn verlangen om de koekjestrommel leeg te eten,
namelijk het verlangen om niet het verlangen te hebben om die trommel leeg te eten.
Frankfurt noemt dergelijke verlangens over verlangens tweede-orde wilstoestanden (hetverlangen zelf vormt een eerste-orde wilstoestand). Verlangens over tweede-ordeverlangens zijn derde-orde wilstoestanden enzovoort. Vrijheid bestaat er volgens
Frankfurt in dat men kan handelen overeenkomstig eerste-orde wilstoestanden die
gesteund worden door hogere-orde wilstoestanden. Ik ben dus vrij als ik in staat ben de-2-

15 mei 2007

Arno Wouters: Woont de persoon tussen de neuronen?

koekjestrommel te laten staan. Verantwoordelijkheidstoeschrijving is in deze opvatting
gegrond in het vermogen verschillende verlangens af te wegen en met elkaar inovereenstemming te brengen.
Een stap verder gaat een vrijheidsbegrip volgens welke je vrij bent als je in staat bent
in te zien wat goed is en daar naar te handelen. De bekende Amerikaanse filosoof
Daniel Dennett, bijvoorbeeld, suggereert in Freedom Evolves (2003) dat we in de loop
van de geschiedenis steeds vrijer worden doordat we langzamerhand ontdekken wat
goed voor ons is en bovendien steeds beter in staat zijn dat wat we goed vinden ook
daadwerkelijk te realiseren. Susan Wolf ziet vrije wil als het vermogen “to do the rightthing for the right reasons” (Wolf 1990). Dit soort vrijheidsbegrippen doet sterk denken
aan de opvattingen van de middeleeuwse theoloog en filosoof Thomas van Aquino(1225–1274), volgens welke de wil zich noodzakelijkerwijs, maar niet gedwongen,richt op het goede.
Zelf ben ik van mening dat de rechtvaardiging voor het idee van persoonlijke
verantwoordelijkheid gezocht moet worden in het appèl dat van dit idee uit gaat. Door
dit appèl ga je je verantwoordelijk voelen voor wat je doet, ga je rekening houden met
de consequenties van je gedrag voor anderen, ga je je afvragen waar je wat aan kan
doen en waar niet en waar je wat aan wilt doen en waar niet. Zo krijg je langzamerhand
controle over je gedrag en wordt je een verantwoordelijk mens. De praktijk van het
elkaar en jezelf verantwoordelijk houden voor je gedrag is daarmee één van depraktijken in menselijke samenlevingen die het individueel gedrag reguleert en
ongewenst gedrag moet voorkomen. Dit type rechtvaardiging voor onze praktijk omelkaar verantwoordelijk te houden veronderstelt geen vrije wil. Het veronderstelt slechts
dat wij gevoelig zijn voor het appèl dat er uitgaat van deze praktijk.
3

Neurowetenschappers over de vrije wil

Beschouwingen van neurowetenschappers die het failliet van de vrije wil verkondigenbaseren zich meestal op drie bronnen: het onderzoek van de sociaal psychologen
Richard Nisbett en Timothy Wilson naar ons vermogen tot introspectie, het onderzoek
van de neurofysioloog Benjamin Libet naar de initiatie van willekeurige bewegingen enhet onderzoek van de psycholoog Daniel Wegner naar de ervaring dat wij ons gedragveroorzaken. Ik zal deze achtereenvolgens kort behandelen.
3.1

Nisbett & Wilson over ons inzicht in wat ons drijft

In hun overzichtsartikel over de waarde van introspectie voor onderzoek naar
cognitieve processen komen Nisbett en Wilson (1977) tot de conclusie dat wij geen
introspectieve toegang hebben tot hogere orde mentale processen. Ondermeer vroegenzij voorbijgangers in een warenhuis om uit vier paar identieke panty’s de beste tekiezen. De voorbijgangers (die niet wisten dat alle paren identiek waren) bleken een
duidelijke voorkeur te hebben voor het meest rechtse paar. Gevraagd naar het waarom
van hun keus gaven zij allerlei redenen op, maar de positie was daar niet bij.

-3-

15 mei 2007

Arno Wouters: Woont de persoon tussen de neuronen?

Een aantal neurowetenschappers noemt dit onderzoek ter ondersteuning van deconclusie dat de vrije wil op het kerkhof ligt. Het achterliggende idee is hier dat de vrije
wil bestaat in de aansturing van ons handelen op basis van bewuste keuzen. De
experimenten van Nisbett en Wilson zouden aantonen dat redenen geen rol spelen bij
het tot stand komen van het gedrag. Dit is echter geenszins het geval. Uit het onderzoek
volgt slechts dat wij geen introspectief inzicht hebben in het psychologisch proces dat
tot een bepaalde actie leidt. Nisbett en Wilson suggereren dat wij vragen naar het
waarom van ons gedrag beantwoorden op basis van wat zij a priori causal theories
noemen — cultureel bepaalde of op ervaring of toevallige associatie gebaseerde
opvattingen over wat goede redenen zijn. Gevraagd naar het waarom van bepaalde
handelingen kiezen wij uit de verzameling plausibele factoren degenen uit waarvan wij
ons herinneren dat die in de situatie aanwezig waren. Niet-plausibele factoren offactoren die we moeilijk waarnemen of ons niet goed herinneren worden dan niet
genoemd. In het artikel dat het experiment beschrijft (Wilson en Nisbett 1978)
suggereren de auteurs dat de voorkeur voor de meest rechtse panty’s tot stand komt
doordat de panty’s van links naar rechts bestudeerd werden. Tegen de tijd dat debeoordelaars aan de vierde panty toe zijn hebben ze bij een of twee panty’s iets
waargenomen wat hen niet beviel, alleen herinneren ze zich niet precies meer bij welke.
Als er met de laatste panty niks mis is kiezen ze die, dan weten ze in ieder geval zeker
dat het gekozene goed is. Dit alles sluit duidelijk niet uit dat de ‘proefpersonen’ depanty’s daadwerkelijk beoordeelden op basis van de redenen die zij daarvoor aangaven.
3.2

Libet over de initiatie van willekeurige bewegingen

Begin zestiger jaren ontdekten twee Duitse neurowetenschappers Hans Kornhuber en
Lüder Deecke dat een actieve beweging van bijvoorbeeld een hand of voet vooraf
gegaan wordt door een toename van de hersenactiviteit. Deze activiteitstoename begint
550–1200 ms. voor de beweging zelf inzet; de activiteit is kort (ongeveer 50 ms.) na deaanvang van de daadwerkelijke beweging het grootst. Deze toegenomen activiteit wordt
de readiness potential genoemd, maar de interpretatie van deze potentiaal isonduidelijk. De readiness potential treedt niet op als de hand of voet passief bewogen
wordt door de onderzoeker. Libet ontdekte dat proefpersonen zich zo’n 200 ms. voor
aanvang van de beweging (dus 350–1000 ms. na aanvang van de readiness potential)
bewust worden van hun wil tot bewegen. Hij concludeert dat het bewustzijn achterloopt
bij het inzetten van de beweging in de hersenen en de wil dus niet de oorzaak van deze
beweging kan zijn (zie Libet 2004).
Het is de vraag of Libets experimenten überhaupt iets zeggen over vrije wil. Libets
visie op de vrije wil lijkt ingegeven door een ambiguïteit in het Engelse voluntary dat
zowel willekeurig (wilsonderhavig) als vrijwillig (uit vrije wil) kan betekenen. Het
beeld dat Libet ter discussie stelt is dat van een persoon die direct voorafgaand aan elke
vrijwillige beweging bewust een beslissing neemt om die beweging uit te voeren. Zijn
onderzoek toont aan dat dit beeld niet klopt: de beweging wordt al ingezet/voorbereid
voor de persoon zich bewust is van zijn wens om iets te doen.
Er is echter geen enkele filosoof die de door Libet aangevallen wilsopvatting
hanteert. Zelfs een libertarianist zoekt de vrijwilligheid van een handeling niet in een-4-

15 mei 2007

Arno Wouters: Woont de persoon tussen de neuronen?

direct daaraan voorafgaand bewust genomen besluit. We zouden er doodmoe vanworden. Het beeld is eerder dat door onze besluiten de hersenen zo georganiseerd
worden dat in bepaalde condities bepaalde handelingen uitgevoerd worden en andere
handelingen niet. Daar hoeft op het moment van uitvoeren geen ingrijpen van het
bewustzijn aan te pas te komen. Iemand die een goed voorbereide moord pleegt en er
voor zorgt dat hij op het moment dat hij de moord pleegt onder invloed van drugs
verkeert, pleegt deze moord wel degelijk uit vrije wil. Aan de andere kant maakt
iemand die met een pistool in de rug gedwongen wordt een bepaalde afstand af teleggen willekeurige bewegingen, maar hij doet dit niet vrijwillig.
Libets proefpersonen hebben lang voor het begin van het experiment besloten er aan
deel te nemen. We kunnen ons goed voorstellen dat op dit moment bepaalde
schakelaars in de hersenen in de stand ‘doe wat de experimentleider zegt tenzij .....’
gezet zijn. Op het moment dat de persoon te horen krijgt wat hij moet doen checkt hij,
al dan niet bewust, of aan de voorwaarden voldaan is. Vervolgens voert hij, zonder
opnieuw bewuste beslissingen te nemen, de gevraagde handelingen uit.
Het lijkt er dus op dat Libet de werking van de wil zoekt op een plek waar niemandhaar plaatst. Dat hij haar daar niet vindt is dus niet zo interessant.
3.3

Wegner over de ervaring van aansturing

In zijn spraakmakende The Illusion of Conscious Will (2002) presenteert Wegner zijn
onderzoek naar het tot stand komen van het gevoel dat wij de bewegingen van ons
lichaam aansturen. Hij creëert zowel situaties waarin iemand het gevoel heeft een
gebeurtenis, toestand of beweging te veroorzaken terwijl dat in werkelijkheid niet het
geval is, als situaties waarin mensen niet het gevoel hebben iets te weeg te brengenterwijl zij dat in feite wel doen.
Zo vroeg hij proefpersonen, zogenaamd in het kader van een onderzoek naar psychosomatische invloeden op de gezondheid, een vervloekingritueel uit te voeren met
betrekking tot een andere aanwezige. De laatste was een handlanger van de onderzoeker
die na afloop van het experiment hoofdpijn veinsde. Als de handlanger zich irritant ofonbeschoft gedroeg (en daardoor negatieve gedachten bij de proefpersoon opriep)
schreven de proefpersonen de hoofdpijn vaker toe aan de schok van het ondergaan vande vervloeking dan wanneer de handlanger zich neutraal gedroeg. Indien kwaadaardige
gedachten over iemand daadwerkelijk gevolgd worden door leed, hebben we kennelijk
de neiging onszelf als de veroorzaker van dat leed te zien. Het omgekeerde kunnen wewaarnemen bij spiritistische seances met een dansende tafel of een Ouijabord waar dedeelnemers de bewegingen die zij de tafel of het bord laten maken aan geesten
toeschrijven.
Uit dit intrigerende onderzoek kunnen we concluderen dat we de invloed van ons
bewust willen op ons handelen niet direct waarnemen. Het gevoel dat we dit wel doen
berust in feite op een conclusie die we (onbewust en automatisch) trekken als er
bepaalde correlaties bestaan tussen wat we (bewust) willen en wat we doen, op dezelfde
manier waarop we, als we een rollende biljartbal tegen een stilstaande biljartbal zien
botsen (die dan op zijn beurt gaat rollen) concluderen dat de beweging van de eerste bal-5-

15 mei 2007

Arno Wouters: Woont de persoon tussen de neuronen?

die van de tweede bal veroorzaakt heeft. Een conclusie waarin we ons kunnen
vergissen.
Er wordt vaak beweerd dat Wegner aantoont dat ons bewustzijn en onze wil geen
invloed hebben op ons handelen. De titel van het boek suggereert dat natuurlijk ook.
Wie het boek goed leest zal echter tot de conclusie komen dat Wegners onderzoek
hoogstens aantoont dat het idee dat wij de werking van de wil ervaren een illusie is,maar dit zegt natuurlijk niks over de wil zelf. De ervaring van het al dan niet
veroorzaakt hebben van een bepaalde beweging blijkt bovendien een zeer betrouwbare
indicator van wat er in werkelijkheid gebeurt. Wegner heeft hoogst ingenieuze
proefopzetten moeten ontwerpen om situaties te creëren waarin het gevoel iets al danniet veroorzaakt te hebben niet met de daadwerkelijke veroorzaking overeenstemt.
De resultaten van Wegners onderzoek sluiten in feite goed aan bij mijn opvatting
over verantwoordelijkheid. Zoals Wegner in het laatste hoofdstuk zelf aangeeft speelt
de illusie de werking van onze wil te ervaren een belangrijke rol in het tot stand komenvan ons verantwoordelijkheidsbesef: deze ‘ervaring’ brengt je er toe jezelf als de auteur
van je handelen te beschouwen en dit auteursgevoel brengt je er vervolgens weer toe jeverantwoordelijk te voelen voor wat je doet. Dit verantwoordelijkheidsgevoel fungeert
vervolgens als richtlijn voor het handelen.
4Conclusies

De door neurowetenschappers aangehaalde onderzoeken betreffen niet zozeer de relatie
tussen determinisme en vrije wil, als wel de invloed van het bewustzijn op ons
handelen. Er is natuurlijk een relatie tussen deze beide kwesties, maar ze moeten wel
onderscheiden worden. Een zekere invloed van de bewuste wil op het handelen lijkt een
noodzakelijke voorwaarde voor libertarianistische vrijheid. Determinisme hoeft
bewuste invloed echter niet uit te sluiten (de deterministische keten kan immers via het
bewustzijn verlopen). Evenmin betekent afwezigheid van bewuste invloed noodzakelijkerwijs dat compatibilistische vrijheidsbegrippen niet van toepassing zijn (het kan
immers gebeuren dat bewuste wil en gedrag met elkaar in overeenstemming geraken via
een ander mechanisme dan bewuste veroorzaking).
Er lijkt ook weinig aanleiding voor de door de in de inleiding genoemde
wetenschap–pers aangehangen conclusie dat het bewustzijn geen invloed heeft op ons
gedrag. Zoals ik heb laten zien wijst geen van de onderzoeken in deze richting.
De neurowetenschappelijke kritiek op ons persoonsbegrip vertrekt vanuit deveronder–stelling dat de persoon een controlerende instantie is die zich niet alleen
bewust is van zichzelf maar bovendien op basis van dit zelfbewustzijn bewust dehersenen en het lichaam aanstuurt. Na tevergeefs in de hersenen naar een dergelijke
persoon gezocht te hebben, concludeert de hersenonderzoeker dat de persoon in deprullenbak ligt. We kunnen de persoon echter ook op een andere manier zien. Niet als
een controlerende instantie maar als een complexe toestand van een denkend organisme
en zijn sociale en fysieke omgeving. In de loop van de evolutie zijn wij gevoelig
geworden voor het appèl dat anderen op ons doen. In de wisselwerking tussen dit appèl
en het opgroeiende individu ontwikkelt zich een persoon die verantwoordelijk-6-

15 mei 2007

Arno Wouters: Woont de persoon tussen de neuronen?

gehouden kan worden voor wat hij of zij doet. Die toestand een persoon te zijn bestaat
er in dat anderen bepaalde verwachtingen van ons koesteren, dat we in staat zijn om inzekere mate aan die verwachtingen tegemoet te komen, dat we bepaalde consequenties
accepteren als we er niet aan tegemoet komen, dat we toegang hebben tot allerlei
maatschappelijke praktijken etc. Die toestand kunnen we alleen bereiken dankzij onze
hersenen, maar ze bevindt zich niet in onze hersenen, noch is het een toestand van
alleen onze hersenen.
Het lijkt dus nodig zowel de rol van het bewustzijn in ons handelen beter teonderzoeken als de veronderstellingen achter de verschillende filosofische, juridische
en alledaagse opvattingen van verantwoordelijkheid betreffende deze rol beter teexpliciteren. Pas dan kan duidelijk worden hoe we onze opvattingen oververantwoordelijkheid moeten bijstellen in het licht van de ontwikkelingen in degedrags-, cognitie- en neurowetenschappen.
Literatuur
Dennett, Daniel C. (2003). Freedom Evolves, Viking Press.
Frankfurt, Harry (1971). "Freedom of the Will and the Concept of a Person" Journal of
Philosophy 68(1): 5-20.
Libet, Benjamin (2004). Mind Time: The Temporal Factor in Consciousness, Harvard
University Press.
Nisbett, Richard E. & Timothy D. Wilson (1977). "Telling More Than We Can Know:
Verbal Reports on Mental Processes" Psychological Review 84(3): 231-259.
Wegner, Daniel M. (2002). The Illusion of Conscious Will. Cambridge MS, MIT Press.
Wilson, Timothy D. & Richard E. Nisbett (1978). "The Accuracy of Verbal Reports
About the Effects of Stimuli on Evaluations and Behavior" Social Psychology 41(2):118-131.
Wolf, Susan (1990). Freedom Within Reason. Oxford, Oxford University Press.

-7-

15 mei 2007