Imtihon toifasi(Fuqarolik muhandisligi)
Amaliy imtihonboʻyicha darslik

Ver.20220908

5-bob: Qurilish uchastkalarida qoʻllanadigan asboblar, mashinalar, materiallar vaoʻlchov uskunalari haqidagi bilimlar
5.1 Ish toifalariga xos asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari .... 126
5.1.1 Qurilish mashinalari............................................................................... 126
5.1.2 Quvurni bosib kirgizib tunnel qazish usuli ............................................. 129
5.1.3 Dengizdagi qurilish muhandislik ishi ..................................................... 131
5.1.4 Quduq burgʻulash ishlari ....................................................................... 134
5.1.5 Quvurli quduq qazish ishlari .................................................................. 134
5.1.6 Yoʻl qoplamasi yotqizish ishlari.............................................................. 135
5.1.7 Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlari ............................................................. 136
5.1.8 Havoza qurish ishlari ............................................................................. 136
5.1.9 Poʻlat karkaslash ishlari ........................................................................ 140
5.1.10 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari) ...................................... 141
5.1.11 Armaturani ulash ishlari ....................................................................... 144
5.1.12 Payvandlash ishlari ............................................................................. 146
5.1.13 Opalubka oʻrnatish .............................................................................. 147
5.1.14 Nasos bilan beton quyish ishlari ......................................................... 150
5.1.15 Boʻyoq ishlari ....................................................................................... 152
5.1.16 Obodonlashtirish ishlari ....................................................................... 155
5.2 Umumiy asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari ................... 158
5.2.1 Elektr asboblari ..................................................................................... 158
5.2.2 Qazish/tekislash/zichlash ...................................................................... 161
5.2.3 Maketni belgilash/Belgilash asboblari ................................................... 163
5.2.4 Oʻlchash/Tekshirish ............................................................................... 164
5.2.5 Kesish/Bukish/Uzish.............................................................................. 166
5.2.6 Urish/Tortish .......................................................................................... 167
5.2.7 Toʻldirish/silliqlash/parmalash................................................................ 168
5.2.8 Mahkamlash/oʻrnatish ........................................................................... 169

5.2.9 Qorishtirish/Aralashtirish ....................................................................... 171
5.2.10 Quritish/Tayyorlash.............................................................................. 171
5.2.11 Ishqalash ............................................................................................. 172
5.2.12 Predmetlarni tashish ........................................................................... 173
5.2.13 Osish/Koʻtarish/Tortish ........................................................................ 174
5.2.14 Ishchi platformalar/Narvonlar .............................................................. 176
5.2.15 Tozalash .............................................................................................. 177

6-bob: Qurilish uchastkasi ishlari haqidagi bilimlar
6.1 Qurilish uchastkalari uchun umumiy masalalar............................................... 178
6.1.1 Qurilish ishlarining xususiyatlari ............................................................ 178
6.1.2 Qurilish rejasi ........................................................................................ 179
6.1.3 Qurilishni boshqarish............................................................................. 180
6.1.4 Qurilishdan oldingi tayyorgarlik ............................................................. 181
6.1.5 Maketni belgilash (belgi qoʻyish) ........................................................... 182
6.2 Har bir mutaxassislik boʻyicha qurilish bilimlari ............................................... 183
6.2.1 Tuproq ishlari ......................................................................................... 183
6.2.2 Quvurni bosib kirgizib tunnel qazish usuli ............................................. 186
6.2.3 Dengizdagi qurilish muhandislik ishi ..................................................... 187
6.2.4 Quduqlarni burgʻulash ishlari ................................................................ 191
6.2.5 Quvurli quduq qazish ishlari .................................................................. 192
6.2.6 Yoʻl qoplamasi yotqizish ishlari.............................................................. 193
6.2.7 Mexanik tuproq ishlari ........................................................................... 195
6.2.8 Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlari ............................................................. 196
6.2.9 Havoza qurish ishlari ............................................................................. 198
6.2.10 Poʻlat karkaslash ishlari ...................................................................... 200
6.2.11 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari) ...................................... 201
6.2.12 Armaturani ulash ishlari ....................................................................... 205

6.2.13 Payvandlash ishlari ............................................................................. 207
6.2.14 Opalubka oʻrnatish .............................................................................. 208
6.2.15 Nasos bilan beton quyish ishlari ......................................................... 209
6.2.16 Boʻyoq ishlari ....................................................................................... 211
6.2.17 Obodonlashtirish ishlari ....................................................................... 212
6.2.18 Buzish ishlari ....................................................................................... 214

7-bob: Qurilish ishlari paytida xavfsizlik
7.1 Qurilish ishlarida oʻlim holatlari ........................................................................ 216
7 .1 .1 Qurilishda oʻlimga olib kelgan baxtsiz hodisalar soni ......................... 217
7.1.2 Halokatli baxtsiz hodisalar turlari .......................................................... 219
7.1.3 Koʻp sonli oʻlim yuz beradigan ishlar..................................................... 221
7.2 Qurilish uchastkalarida xavfsizlik choralari ..................................................... 224
7.2.1 Qurilishdagi xavfsizlik sikli..................................................................... 224
7.2.2 Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlash boʻyicha taʻlim .... 226
7.2.3 Yangi xodimlar uchun taʼlim .................................................................. 227
7.2.4 Ish uchun xavfsizlik anjomlari ............................................................... 229
7.2.5 Oftob urishining oldini olish ................................................................... 231
7.2.6 Ish xavfsizligiga eʻtiborni qaratuvchi belgilar ......................................... 231
7.2.7 Inson xatosini tushunish........................................................................ 232

Qurilish

5-bob:

maydonlarida

ishlatiladiganasboblar,mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari haqida bilimlar
5.1 Ish toifalariga xos asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov
uskunalari
5.1.1 Qurilish mashinalari[Yuatsu

belkurak](gidravlik

ekskavator

Gidravlik
ekskavator(kovshliekskavator)) Gidravlik silindrlar va aylanuvchi yuqori bloktomonidan boshqariladigan strela, dasta va kovsh yordamida
qazishva

yuklashishlarinibajaradiganmashina.

Qoʻshimchalarini almashtirib uni buzgich, yeryumshatgich,maydalagich va boshqalar sifatida ishlatish mumkin.
[Bir kovshli ekskavator] Gidravlik ekskavatorlarning bir turi. Dastaning uchiga kovshbiriktirilgan boʻladi. Kovsh ochilishi yuqoriga qarab oʻrnatiladi. Mashinaning joylashuv
holatidan yuqori sathda qazish uchun moʻljallangan.
[Buldozer] Asosan qazish va tashish uchun ishlatiladigan,harakatlanuvchi

pichoq(agʻdargich)bilanjihozlangan

gusenitsali (metall yoki rezina kamar) turdagi harakatlanuvchi
blokdan iborat mashina. Tuproq va toshlarni yumshatuvchi yer

Buldozer

yumshatkich (yer yumshatuvchi buldozer) deb ataladigan mashina ham mavjud.
[Tenʼatsuki] (zichlagich) Ogʻirligi bilan zichlaydigan mashina.
Roliklarning materiali va shakliga va ularning kombinatsiyasiga
qarab bir nechta turlari mavjud.
[Yoʻl roligi] Poʻlat rolikli zichlagich. U yoʻl qoplamasi qurilishida
grunt qatlamlarni va toʻldiruvchi asos qatlamlarni zichlash uchun ishlatiladi.
126

Zichlagich

[Shinali rolik] Rezina rolikli zichlagich. Bu zichlash oson boʻlgan
oddiy tuproq uchun va yoʻl qoplamasining toʻldiruvchi asos
qatlamlari uchun ezilgan toshlarni zichlashga moʻljallangan.
Shinali rolik

Bundan tashqari, mashinada zichlangan asfalt aralashmalariuchun ham qoʻllaniladi.
[Shindo rolik] (vibratsiyali rolik) Tebranuvchi poʻlat roliklizichlagich.

Tebranish

odatdavertikaldir,

lekingorizontal

tebranishlar maxsus shindo roliklari (vibratsiyali roliklar) deb
ataladi. Vibratsiyali roliklar, hatto kichik oʻlchamli boʻlsa ham,Vibratsiyali rolik

kuchli zichlash taʼsiriga ega.
[Skreper] Tuproqni qazish, yuklash, tashish va yoyish kabi bir
qator ishlarni bir qoʻl bilan bajara oladigan mashina. Idishning
pastki qismidagi kesuvchi qirrasi, u harakatlanayotganda tuproq
bilan toʻldiriladi, tuproqni kesib, qazilgan tuproqni idishga
joylashtiradi. Toʻsiqga yetib kelganida, apron ochiladi, tuproq

Skreperboʻshatiladi va mashina uni yupqa qatlam qilib yoyadi.
[Motorli qirgʻich] Oʻziyurar qirgʻich. Old va orqa gʻildiraklar orasidagi pichoq yordamida
tuproq va qumni qirib tashlash orqali yerni kesadi va tekislaydi va tuproqni pichoq ustidagi
idishga yuboradi.
[Motorli greyder] Yer yuzasini tekislash va silliqlash uchun yoki yoʻl qoplamasi toshlari kabi
toʻldiruvchi asos qatlam materiallarini yigʻish uchun
ishlatiladigan mashina. Old va orqa shinalaroʻrtasida skarifikator va pichoq joylashgan. Zaminskarifikator bilan qirilib, zamin yuzasi tekislanadi
va pichoq bilan zichlanadi.
127

Motorli greyder

[Traktor

belkurak](traktorekskavatori)

Traktorning old qismiga kovsh ulangan mashina.
Tuproq va qumni yigʻishtirib, kovsh yordamida
samosvallar ustiga yuklashi mumkin. Tuproq va
toshlarni qazish uchun kovshlardan tashqari, uning
yuk mashinasi toʻsiq boʻlgan transport vositalarini

Gʻildirakli traktorli ekskavatorlar vasamosvallar

harakatlantirish uchun sanchqilar va h.k. hamda oʻt oʻchirish uchun suv sepish quroli bilanjihozlangan boʻlishi mumkin. Ikki turdagi modellar mavjud: gʻildirakli turi va gusenitsali turi.
[Gʻildirakli yuklagich] Gʻildiraklarda yuradigan va oldida kovshi boʻlgan va yuk ortish va
tashish mashinasi. Avtotransport vositasini oldinga siljitib, kovsh va
strelasini ishlatib bu mashina tuproq, qum va karyer toshlari kabi
turli xil materiallarni toʻplaydi va ularni samosvallarga yoki boshqa
transport vositalariga ortadi. Gʻildirakli yuk ortgich - bu gʻildirakGʻildirakli yuk
ortgichustida ishlaydigan traktorli ekskavator, shuningdek, shinali buldozer yoki shinali ekskavator
deb ataladi.
[Samosval] Faqat tuproq, qum, tosh va h.k.larni tashish uchun

Samosvalishlatiladigan va yuk mashinasining tagligini egib tuproqni
tushira oladigan (yerga tushirish) transport vositasi. Koʻpincha
gidravlik ekskavatorlar va gʻildirak yuklagichlari bilan birgalikda
ishlatiladi.
[Sakuganki] (tosh perforatori) Qattiq tosh va asos jinslarni parchalash uchun ishlatiladiganmashina. Bu dinamit bilan portlatish teshiklarini burgʻulab ochish va toshlarni sindirish uchun
pona teshiklarini burgʻulab ochish uchun ishlatiladi.
[Kran] Yukni gorizontal ravishda koʻtarish va tashish ishlarini bajaruvchi dvigatelli mashina.
Bir necha turdagi kranlar mavjud, ular orasida minora kranlari, avtokranlar va gusenitsali
128kranlar mavjud.
[Rough-ter kran] (vezdexod krani) Yuk mashinasiga oʻrnatilgan kranli qurilish mashinasi
turi.
[Travelli kran] Gusenitsali kran. U turli joylarda, jumladan, qor va asfaltlanmagan yerda
ishlashi mumkin.

Vezdexod kranGusenitsali kran

5.1.2 Quvurni bosib kirgizib tunnel qazish usuli
Quvurlarni bosib kirgizish
usuli umumiy tavsifi(12) Kran uskunalari
Bosib yotqiziladigan quvur

Temir
yoʻl

Tunnel mashinasini
qabul qilishplatformasi (15)Daryo(3) Ishga tushirish portali
Tunnel qazish
mashinasi (1)(11) Taʼminot obʼyekti (moylash,toʻldirish materiallari)

Bosish halqasi (4)Oraliq yotqizish
stantsiyasi (10)

Tirgak (5)Asosiy tirgak domkrat (6)Reaksiya devori (8)(2) Bosib
yotqiziladiganquvur(14) Qabul
qiluvchi shaxta

Bosish bloki (7)(9) Bosib
yotqizish asosi(13) Ishga tushirish shaxtasi[(1) Kusshinki] (tunnel mashinasi) Tuproq qazadigan mashina. Qaziladigan tuproq turiga
va qazilgan tuproqni tashish usuliga qarab har xil turdagi mashinalar ishlatiladi.
[(2) Quvurni bosib yotqizish] Quvurlarni bosib kirigizib yotqizish usulida ishlatiladigan129

quvurlar.
[(3) Hasshin koguchi] (ishga tushirish portali) Bosib kirigizib yotqiziiladigan quvur ishga
tushirish shaxtasidan itarib chiqarilib yerga itariladigan teshik. Ishga tushirish portali yer osti
suvlari va moylash materiallarining sizib chiqishini oldini oladi.
[(4) Oshiva] (tortish halqasi) Asosiy tirgak kuchini quvurlarga teng oʻtkazib quvur sinishining
oldini oladigan halqa.
[(5) Tirgak] Tirgaklar gidravlik domkratlarning zarbasini kamaytirishda yordam berish uchun
va domkrat kuchini uzatish uchun yordamchi tirgaklar sifatida ishlatiladi.
[(6) Motoʼoshi yuatsu domkrat] (asosiy itaruvchi gidravlik domkrat) Itaruvchi gidravlik
domkratning gidravlik kuchi tunnel qazish mashinasi va quvurlarni yer ichiga itaradi.
[(7) Oshikaku] (itarish bloki) Itarish bloki domkratning reaktsiya kuchini taqsimlaydi va uni
tayanch devoriga oʻtkazadi.
[(8) Shiatsuheki] (reaksiya devori) Reaksiya devori asosiy domkratning reaktsiya kuchini
domkrat orqasidagi zaminga teng ravishda uzatadi va qoʻllab-quvvatlaydi.
[(9) Suishindai] (Suishindai) (itarish karkasi) Itarish karkasi quvurlarni belgilanganbalandlik va yoʻnalishga yoʻnaltirish uchun ishlatiladigan karkasdir.
[(10) Nakaoshi setsubi] (oraliq domkrat stansiyasi) Oraliq domkrat stansiyasida asosiy
domkratining itarish kuchi yetishmasligini kompensatsiyalash uchun tunnel oʻrtasiga gidravlik
domkrat oʻrnatadi.
[(11) Chunyu setsubi] (taʼminot obyekti) Bu obyekt domkrat bilan itarib quvurlarni yotqizish
uchun zarur materiallarni (masalan, moylash materiallari va toʻldirish materiallari) yetkazib
beradi.
[(12) Kran setsubi] (kran qurilmasi) Bu kran quvurlarni va boshqa narsalarni koʻtaradi vaularni pastga shaxtaga tushiradi.
[(13) Hasshin tateko] (ishga tushirish shaxtasi) Tunnel qazish mashinasi va quvurlarni
130zaminga itarib kirgizish uchun ishlatiladigan shaxta. Ishga tushirish shaxtasida asosiy
domkrat kabi uskunalar oʻrnatiladi va quvurlar ulanadi.
[(14) Totatsu tateko] (qabul qiluvchi shaxta) Tunnel qurib boʻlingach, tunnel qazish
mashinalari kabi texnikalarni chiqarib olish uchun ishlatiladigan shaxta.
[(15) Kusshinki ukedai] (tunnel qazish mashinasini qabul qilish platformasi) Bu
platforma ekskavatorni belgilangan joyga yetib borganidan keyin uni itarib chiqarish va olishuchun ishlatiladi.

5.1.3 Dengizdagi qurilish muhandislik ishi
[Grab shunsetsusen] (Greyferli ekskavator) Ishchi kema, bu kemaning chekkasida kranga
biriktirilgan greyfer kovsh deb ataladigan moslama pastga tushiriladi va u dengiz tubidanchoʻkindilarni qazib chiqarib oladi.
[Pump shunsetsusen] (yersoʻrar nasos) Ishchi kema, unda keskir kallak deb ataladiganaylanuvchi moslama kemaning uchiga biriktiriladi va u dengiz tubiga tushib qum, tuproqni
qazib, ularni dengiz suvi bilan birga ham soʻrib oladi.
[Kijukisen] (kranli kema) Kranli ishchi kema, u katta bloklar va kesson kameralar kabi ogʻirkonstruksiyalarni koʻtarish, tashish va oʻrnatish ishlarini bajaradi.
Kranli kema

Yersoʻrar nasos[Beton aralashtirgich sen] (beton aralashtirish kemasi) Ishchi kema, u beton materiallarni

131aralashtirish mashinalari va aralashtirilgan betonni quyish uchun nasoslar bilan jihozlanganboʻladi.
[Gattosen] (kreyferli tashuvchi kema) Qum va tosh materiallarni tashish uchun kovshli
ishchi kema. U oʻzi yurar, shu bois u qum va toshlarni uchastkaga olib borishi, qum va
toshlarni kovshda xanjallash va ularni koʻchirish yoki ortish uchun oʻz greyfer kovshidan
foydalanishi mumkin.
[Dounsen] (qum/shagʻal tashuvchi kema) Qurilish materiallari sifatida ishlatish uchun
qazilgan tuproq va qum yoki toshlarni tashish uchun ishlatiladigan ishchi kema. Ulardanbaʻzilarida kemaning pastki qismini ochish mumkin.
[Hikifune] (shatakka oluvchi kema) Oʻzi harakatlana olmaydigan katta ishchi kemalarni sim
va arqonlar bilan tortib harakatlantirish uchun ishlatiladigan ishchi kema.
[Yobyosen] (langar oʻrnatish kemasi) Ishchi kema, uboshqa ishchi qayiqlarning langarlarini koʻtarish yoki
ularni dengizga tashlash uchun oʻzining yuqori qismiga
biriktirilgan chigʻirdan foydalanadi.
[Ikari](langar)Kemanioʻrnigamustahkam

Langar oʻrnatishkemasimahkamlash uchun dengiz tubiga tashlanadigan ogʻirlik. Uning changallari boʻlib, ular kemani
joyida ushlab turish uchun dengiz tubiga suqiladi.
[Sonar] Toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrinmaydigan dengiz tubining shaklini oʻrganish uchun
ishlatiladigan mashina.
[Reddo] (tovush chizigʻi) Shkalalangan arqonining uchida ogʻirlik boʻlgan oʻlchov asbobi,arqondagi belgilarga qarab dengiz chuqurligini osongina oʻlchash uchun dengizga tashlanadi.

132

[Fuhyo] (buy) Qurilish maydonchasining qurilishga
aloqasi boʻlmagan kemalarini xabardor qilish uchun
qurilishmaydonchalariatrofida

joylashtirilgan

moslamalar. Ulardan baʻzilari tunda shuʼla taratadi.
[Koyaita] (poʻlat shpunt qoziqoyoqlar) Yupqa temirBuylistlardan yasalgan. Poʻlat shpunt qoziqoyoqning ikkala
tomonida poʻlat shpunt qoziqoyoqlarni bir-biriga bogʻlaydigan ilgaklar mavjud. Ular bir-birigabogʻlanadi va tuproqni qulashdan saqlaydigan devor hosil qiladi.
[Qo‘qonkui](po‘latquvursimon

qoziqoyoq)

Yumaloq yupqa temir plitalardan yasalgan quvur
shaklidagi qoziqoyoq. Po'lat quvursimon qoziqlar
diametri 40-50 sm dan 1 m gacha bo'lgan turli

Betontoʻlqinqaytargicho'lchamlarda bo'ladi.

[Beton blok] Kichik beton bloklarni yasash, oʻrnatish va yigʻish orqali toʻlqinlarga qarshi
konstruksiyani yaratish mumkin. Har xil shakldagi beton bloklar dengiz muhandislik ishlaridaqoʻllaniladi.
[Kesson] Betondan yasalgan katta kamera, u toʻlqinqaytargichlar, qirgʻoqboʻyi inshootlar va
boshqa dengiz inshootlarini qurishda ishlatiladi. Kattaroq turlarining uzunligi, kengligi vabalandligi 20 metrdan oshadi.
[Suteishi] (bir xil tosh) Qurilish uchun bir xiloʻlchamdagi (30 ~ 1000 kg) va kuchdagi toshlar. Ular
konstruksiyalar

quriladigantrapetsiya

shaklidagi

qurilish maydonchasini (poydevor oʻrnatish) yaratish
uchun gʻaram qilib yigʻiladi.

133

Kesson kamera

5.1. 4 Quduq burgʻulash ishlari[Burgʻulash mashinasi] (parmalash mashinasi) Yerda nisbatan kichik diametrli
chuqurlarni qazish uchun mashinalar. U quduq qazishda, shuningdek, geologik tadqiqotlar
uchun ham ishlatiladi. Qazish ishi aylanish va zarba kuchlari bilan amalga oshiriladi.
Aylanadigan burgʻulash mashinalari, zarbali burgʻulash mashinalari, aylanma zarbli
burgʻulash mashinalari va boshqalar mavjud.
[Burgʻi] Aylanadigan koho da ishlatiladigan komponent (aylanuvchi burgʻulash usuli) Burgʻini
aylantirish yerni qazish imkonini beradi.
[Pnevmatik bolgʻa] Pnevmatik bolgʻa usulida ishlatiladigan komponent. Burgʻilash asbobioʻqining uchiga oʻrnatiladi, u aylanish kuchi va zarba kuch bilan yerni qaziydi. Bolgʻaninguchida teshik boʻladi va burgʻulash oʻqi orqali yetkaziladigan havo bosimi qazilgan tuproqni
yerdan yuqoriga koʻtaradi.
[Burʻgʻilovchi nasos] Quduqlardan yer osti suvlarini tortib chiqarish uchun ishlatiladigannasos. U burgʻilash mashinalari bilan birgalikda ishlatiladi.

5.1.5 Quvurli quduq qazish[Quvurli quduq] Filtrlash uchun toʻr bilan jihozlangan toʻplash quvuri. U koʻtaruvchi quvur
deb ataladigan suv taʼminoti quvurining uchiga biriktiriladi.
[Casing kan] (obsadka quvuri) Qoʻsh quvurli quduqdagi tashqi quvur, uning ichidakoʻtaruvchi quvur boʻladi. Quduq atrofida ichki suvni majburan toʻplash uchun obsadka quvur
ichida vakuum hosil qilish uchun vakuum nasosi ishlatiladi.
[Aylanadigan zarbali burgʻi] Aylanish va zarba yoʻli bilan yerga teshik ochadigan mashina.
Quvurli quduq qazish usulida u katta diametrli quvurli quduq uchun chuqur burgʻulash uchun
ishlatiladi.
134[Suv oqimi nasosi] Yerga koʻtaruvchi quvurlarni kirgizish uchun suv oqimini yaratish uchun
ishlatiladigan nasos. Koʻtaruvchi quvur kirgiziladigan teshikni burgʻulash uchun uchidajoylashgan uchlikdan yuqori bosimli suv oqimi purkaladi.

5.1.6 Yoʻl qoplamasi yotqizish ishlari[Asfalt] Yoʻl qoplamasi yotqizishda ishlatiladigan material. U benzin yoki dizel moyi ishlab
chiqarishdan qolgan qoldiqdan tayyorlanadi. U xona haroratida qattiqlashadi va yuqori
haroratlarda suyuq holga keladi.
[Asfalt tekislash mashinasi] Asfaltni yoyish va tekislash uchun ishlatiladigan mashina. U
dvigatelli traktor qismidan, bunker va tekislagich qismlaridan iborat. Ikki turdagi traktor qismi
mavjud: gusenitsali va gʻildirakli. Bunker - asfaltni ushlab turadigan qafasga oʻxshash
moslama. Tekislagich – asfaltni yoyish uchun qurilma. Bunkerdan keladigan asfalt konveyer
tasmasi orqali tekislagichga yuboriladi.
[Beton keskich] Beton va asfaltni kesish mashinasi.
[Burgich] (yoʻl buzgich) Asfaltlangan yoʻllarning yoʻl qoplamasini buzish uchun
ishlatiladigan mashina. Uni gidravlik ekskavator yoki kovshli ekskavatorning uchiga ulash
orqali foydalaniladi. Bundan tashqari, beton konstruksiyalarni buzish va toshli joylarni qazish
uchun ham ishlatiladi.
[Distribyutor] Asfalt emulsifikatorini yoʻllarga yoyish uchun ishlatiladigan mashina. Katta
baki asfalt emulsifikatori bilan jihozlangan boʻlib, umashinaning orqa qismidan asfalt qoplamasiga
purkaladi.
[Mexanik yoʻnaltiruvchi rolik] Kichkina qoʻlda
suriladigan yoʻl roligi.

135

Mexanik yoʻnaltiruvchi rolik5.1.7 Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlari[Yerni burgʻulash kussakuki] (Yer burgʻulash mashinasi) Qoziqoyoqlarni obyektni oʻzida
beton quyib oʻrnatishda ishlatiladigan mashina, u qoziqoyoqlar uchun chuqurlarni burgʻulaydi.
Burgʻulash kovshini aylantirish orqali yer qaziladi. Tuproq kovshda toʻplanadi va kovshtoʻlganida tuproq yerga toʻkiladi. Bu usul tuproqni burgʻulash usuli deb ataladi.
[Zenshukaiten kussakuki] (toʻliq buriluvchi ekskavator) Qoziqoyoqni obyentni oʻzida
beton quyib oʻrnatishda qoʻllaniladigan mashina, u opsadka (yoki obsadka quvur) deb
ataladigan poʻlat quvurni xanjallab ushlaydi va uni 360 darajaga burab yerga itarib kirgizadi.
Bu usul toʻliq obsadka usuli deb ataladi.
[Zarbali greyfer kovsh] Bu kovsh obsadka quvur ichidagi tuproq va qumni qarib olish va uni
yerga toʻkish ishini bajaradi. Toʻliq obsadka usulidagi ishlarda toʻliq burilishli ekskavator bilan
birgalikda ishlatiladi.
[Qoziqoyoq qoqqich] Zavodda quyilgan quyma qoziqoyoqlarni oʻrnatish uchun teshiklarni
burgʻulash mashinasi. Katta mashinalarda, burgʻulash qismini barqaror qoʻllab-quvvatlashuchun uch nuqtali qoziq qoqqqich mavjud.

5.1.8 Havoza qurish ishlari[Ashibayo buzai] (havoza elementlari) Elementlar havoza qurish uchun ishlatiladi. Quvurli
havoza, kerkasli havoza va halqali mahkamlangan havozalarda ishlatiladigan materiallar birbiridan farq qiladi.
[Kusabi kinketsushiki ashibayo buzai] (halqa bogʻlamli havoza elementlari) Kusabi
kinketsushiki ashiba (halqa bogʻlamli havoza) - bitta bolgʻacha bilan yigʻish va demontaj qilishuchun moʻljallangan havoza elementlaridan foydalanadigan havoza turi. Asosiy elementlarijagʻlar, ustunlar, tutqichlar, ilgakli havoza taxtalari, kronshteynlar, koʻndalang bogʻichlar, poʻlat
136

zinapoyalar, toʻsiqlar va devor panjaralarini oʻz ichiga oladi. Asosiy elementlar zangga
bardoshlilik va chidamlilikni taʻminlash uchun galvanik qoplangan.
[Wakugumi ashibayo buzai] (karkasli havoza elementlari) Wakugumi ashiba (karkaslihavoza) - bu havoza turi boʻlib, uning asosiy elementlari, masalan, jaklar, koʻndalangbogʻichlar va ilgaklar bilan temir havoza taxtalari portal karkaslari atrofida yigʻiladi. Asosiyelementlarga opalubkalar, domkratlar, koʻndalang qavslar, boʻgʻin shtiftlari, havoza taxtalari,devorga bogʻlovchi langarlar, tutqichlar, daftarlar va oyoq doskalari kiradi.
[Tankan ashibayo buzai] (quvurli havoza elementlari) Tankan ashiba (quvurli havoza) –48,6 mm diametrli poʻlat quvurlardan yasalgan aylana kesmali egilgan profillarni bogʻlashuchun qisqichlar yordamida yigʻiladigan havoza turi. Havoza shakli moslashuvchan tarzda
oʻzgartirilishi mumkin, bu uni tor joylarda havoza uchun ishlatishga imkon beradi. U
mustahkamlik va xavfsizlik nuqtayi nazaridan karkas havozadan past boʻlib, asosan kam
qavatli tashqi devorlarni boʻyash ishlari uchun havoza sifatida ishlatiladi. Asosiy elementlargaaylana kesmali egilgan profillar, oyoq plitalari, qisqichlar, aylana kesmali egilgan profil
kronshteynlar, havoza taxtalari va boʻgʻinlar kiradi.
KarkaslihavozaQuvurlihavozaHalqa bogʻlamli havoza[Tankan pipe] (aylana kesmali egilgan profil) 48,6 mm diametrli poʻlat quvurlardan
yasalgan havoza uchun quvurlar.
[Joint] Aylana kesmali egilgan profillarni ulash uchun ishlatiladigan element.
[Kotei asosi] (oyoq plitasi) Tik aylana kesmali egilgan profilni mahkamlash uchun taglik
moslamasi (tateji (tik aylana kesmali egilgan profil)).
137

[Qisqich] Aylana kesmali egilgan profillarni perpendikulyar yoki diagonal ulash uchun
ishlatiladigan moslama. 90 gradusli qisqichlar va sozlanadigan qisqichlar mavjud.
[Sujikai] (kesma bogʻlam) Shamol yoki boshqa omillar taʼsirida havozada qulab tushishining
oldini olish uchun konstruksiyani mustahkamlash uchun ishlatiladigan element. U ustunlar
orasiga diagonal ravishda joylashtirilgan boʻladi.
[Ashibaita] (havoza taxtasi) havozadalarda ish yoʻlaklari va platformalar sifatida xizmat
qiluvchi taxtalar.
KoʻndalangbogʻichQisqichAylanakesmaliAylanakesmaliegilganprofil

Qisqichegilgan profil

Havoza taxtasi
Oyoq plitasi

Oyoq plitasi[Nunoita] (ilgakli havoza taxtasi) havozaning

Ilgakli havoza taxtasi

ishchi platformasi boʻlib xizmat qiluvchi element.
Havoza taxtalaridan farqli oʻlaroq, uni tik aylana
kesmali egilgan profilga ulangan balkalargamahkamlash uchun ilgaklar mavjud.
[Tankan bracket] (aylana kesmali egilgan
profil) Quyidagi havoza taxtasini dastaklashuchun ishlatiladigan element. Ilgaklar bilan
havoza taxtasi burchak ostida dastaklanadigan
Aylana kesmali
egilgan profilli
kronshteyn

gorizontal qism.
[Habaki] (barmoq taxtasi) havoza taxtasining138

tashqi chetiga biriktirilgan taxta materiali. Predmetlarning tushishiga yoʻl qoʻymaslik uchun
biriktirilgan.
[Kabetsunagi] (devorga bogʻlovchi langar) havozalarni devorlarga va boshqa tuzilmalarga
ular qulashining oldini olish uchun mahkamlanadigan element.
[Boʼon panel ] (tovush oʻtkazmaydigan panel)Ovoz oʻtkazmasligi uchun havoza bilan biriktirilgan

Oyoq doskasi

panel. Alyuminiy yoki zanglamaydigan poʻlatdan
yasalgan mahsulotlar ham yongʻin tarqalishining
oldini olishga xizmat qiladi.
[Boʼon sheet] (ovoz oʻtkazmaydigan list) Ovozoʻtkazmasligi uchun havoza ustiga qoʻyilgan list.
[Anzenbloki](xavfsizlik

bloki)

Havozaishchilaribalandlikdan tushib ketishidan saqlanish uchun ishlatiladiganqurilma. Xavfsizlik blokining ilgagi xavfsizlik kamariga
ulangan boʻladi.
[Bansen](qalinsim)

Havozalarni

yigʻishuchun

Xavfsizlik bloki
Xavfsizlik
bloki

ishlatiladigan qalin simga bansen deyiladi. Oddiy simdan kuchliroq boʻlishi uchun termirga
issiqlik bilan ishlov beriladi va keyin asta-sekin sovishi kutiladi.
[Bansen kesgich] (qalin sim kesgich) Qalin simni kesish uchun ishlatiladigan asbob.

Qalin sim keskich

Qalin sim

139

[Chino] Oʻtkir uchli egik asbob. U qalin simlarni bogʻlash va mahkamlash uchun ishlatiladi.
[Chino tsuki ryoguchi kaliti] (kitayoza bilan ikki uchli ratchet kaliti) Tutqichning bir uchi
uchli boʻlib, qalin simlar va h.k.larni mahkamlash imkonini beradi. Oʻtkir uchi shino (kitayoza)
deb ataladi. Teshikli ikkinchi uchi boltlarni mahkamlash va boʻshatish imkonini beradi. U
havoza va armatura qurilishida qoʻllanadi. Asosan baland joylarda ishlovchilar tomonidan
ishlatiladigan oʻlcham 17 x 21 mm.

Chino[Ratchet

kaliti]

Chino bilan oʻralgan kalitBiryoʻnalishda

aylanishyoʻnalishini oʻrnatadigan debriyajni oʻz ichiga olgan
kalit (ratchet kiko (ratchet mexanizmi) deb ataladi).
Ratchet mexanizmi faqat tutqichning oldinga va
orqagaharakatlanishidan

gaykalarni

samaralifoydalanib,burashimkonini

bolt

va

beradi.
Chino bilan oʻralgan kalitPoʻlatdan yasalgan karkas ishlarida, bir uchidachino yoki uchli shaklga ega boʻlgan mandalli kalit ishlatiladi.

5.1.9 Poʻlat karkaslash ishlari[Borushin] (shpilka) Poʻlat qismli boʻgʻinlardagi bolt teshiklari notoʻgʻri boʻlganda boltteshiklarini urib tekislash uchun ishlatiladigan asbob.

140

[Kalit, gayka kaliti] Bolt va gaykalarni aylantirish orqali
mahkamlash va boʻshatish uchun ishlatiladigan asbob.
Amerika ingliz tilida u kalit, Britan ingliz tilida esa gayka
kaliti deb ataladi. Ularning ikkalasi ham ingliz tilida bir xil

Gayka kalitimaʼnoni anglatadi, ammo Yaponiyada ular turli xil
vositalarni bildiradi. Kalitning olti burchakli uchi bor va boltni olti nuqtada ushlaydi, kalit esa
ochiq uchiga ega va boltni ikki nuqtada ushlaydi.
[Megane kaliti] (quti kaliti) Tutqichning har ikki tomonida turli diametrli uchlari boʻlgan kalit.
[Birlashma kaliti] Ochilgan va bolt va gaykalarni ikki nuqtada ushlaydigan va aylantiradigankalit. Kombinatsiyalangan kalit - bu bitta kalit uchi va bitta quti kaliti uchi boʻlgan kalit. Oxiri
tutqichga 15 gradus burchak ostida joylashgan, shuning uchun orqa va old tomonlar samarali
ish uchun aylanadigan zarbani taʼminlash uchun navbatma-navbat ishlatilishi mumkin.
[Zarbali kalit] Ichki bolgʻa zarbasidan foydalanib, olti burchakli boltlarni burish va
mahkamlash uchun elektr asbob.

5.1.10 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura
ishlari)[Tekkin keskich] (armatura kesuvchi) Armatura poʻlatbalkalarni kesish uchun ishlatiladigan asbob. Toʻrt turi
mavjud: qoʻlda ishlatiladigan, mexanik gidravlik, elektr

Elektr armatura
keskichgidravlika va uchli pichoqli elektr dumaloq arra.
[Dendo tekkin cutter] (elektr armatura keskich)Pichoqni harakatlantirish va armaturani kesish uchun
gidravlik

nasosdanfoydalanadiganelektrasbob.

Armatura uchi bilan ushlanadi va pichoqni unga bosish

141

Armatura
buklagichorqali kesiladi.
[Dendo yuatsushiki tekkin toʻsar] (elektr gidravlik
armatura

kesuvchi)Elektrva

gidravlik

bosim

yordamida armatura kesishi mumkin boʻlgan portativ
kesish mashinasi.
[Tekkin bender] (armatura buklagich) Armaturlarni

Statsionar armatura
buklagichbukish uchun ishlatiladigan asbob.
[Dendo yuatsushiki tekkin mageki] (elektr gidravlik armatura buklagich) Elektr quvvati
va gidravlik bosim yordamida armaturani bukuvchi portativ
buklagich.
[Teichishiki tekkin mageki] (statsionar armatura
buklagich)

Statsionar

turdagiarmatura

buklagich,asosan, armaturani qayta ishlash zavodlarida ishlatiladi.
[Tekkin kessokuki] (armatura darajasi) Armaturalarni

Armaturabogʻlamibogʻlash uchun elektr asbob. Qoʻlni armatura kesishgan joyga qoʻying va ularni bogʻlashuchun tetikni torting.
[Joy ajratgich] Armaturaning boʻsh joyini (armatura va opalubka oʻrtasidagi boʻshliq) ajratish
uchun element. Yon tomonlar uchun boʻshliqlar ponchiklar deb ataladi va plitalar yoki
balkaning yuqori va pastki qismini ushlab turadigan elementlarga balka tayanchlari deyiladi.
[Donut] Toʻgʻri beton qoplama qalinligi uchun joynitaʼminlash uchun ustunlar, balkalar va devorlardagi
armaturalarga oʻrnatilgan ponchik shaklidagi ajratkichlar.
Ponchiklar

142

[Karamel] Zaminni mustahkamlashning beton qoplamasi qalinligini mustahkamlash uchun
polni mustahkamlash tagiga qoʻyilgan zar shaklidagi qurilish aralashmasi bloklari.
[Pura qopqoq] (plastik qopqoq)

KaramelShikastlanishning oldini olish uchun xavfsizlik chorasi sifatida
armaturani

joylashbajarilgach,vertikalqoʻshmapanjaralarning yuqori qismiga va gorizontal balkalarning
chetlariga koʻrinadigan tarzda joylangan plastik qopqoqlar.

[Orijaku] (katlama oʻlchagich) Qisqa uzunliklarni oʻlchash uchun asbob. U asosan shisha
tolali yoki yogʻoch materialdan tayyorlanadi va uzunligi bir metrga choʻziladi. Bu yolgʻizishlaganda yoki ishlash qiyin boʻlgan holatlarda foydalidir,
chunki u qatlana oladi. Bu vosita koʻpincha armatura ishlaridaqoʻllaniladi.
Qatlanuvchioʻlchagich[Kessokusen] (bogʻlovchi sim) Armaturalarni ulash uchun
ishlatiladigan yumshoq poʻlat sim (odatda qalinligi 21).
Bogʻlovchi sim[Hacker] Armatura poʻlat panjaralarini bir-biriga bogʻlash va
mahkamlash tekkin no kessoku deb ataladi. Armaturalarni
bogʻlash uchun ishlatiladigan bogʻlovchi simni burish va
mahkamlash uchun ishlatiladigan asbob xaker deb ataladi.
Bu armatura ishchisi uchun eng muhim vositadir. Keskichni
Keskichsaqlash uchun keskich qutisi mavjud.

143

[Nifuda/efu] (teg) Qurilish uchastkasiga olib kelingan
armatura oʻlchami, ishlatilishi, foydalanish joyi vasonini koʻrsatadigan teg. U ingichka sim yordamida
armatura bilan bogʻlangan.

5.1.11 Armaturani ulash ishlari
Gidrokoʻtargichsilindiri[Kaatsuki] (bosim tizimi) Bosim bilan payvandlashuchun zarur boʻlgan gidravlik bosimni hosil qiluvchi
gidravlik quvvat bloki, yuqori bosimli shlang va gidravlik

Payvandlashmoslamasikoʻtargich silindrdan iborat boʻlim.
[Assetsuki] (payvandlash konduktori) Bosim bilan payvandlanadigan ikkita armaturaoʻrnatiladigan qism. U bosim nasosi ishlab chiqargan gidravlik bosim bilan boshqariladi.
[Ram silindr] Shlangi bosimni bosim tizimiga oʻtkazish uchun
ishlatiladigan qurilma.
[Koatsu shlangi] (yuqori bosimli shlang) Yuqori bosimga
bardosh bera oladigan egiluvchan bukiladigan tuzilishga ega
shlang.
[Dendoshiki kaatsusochi] (elektr bosimlagich) Bosim
kuchini istalgancha sozlashi mumkin boʻlgan gidravlik nasos.
Qoʻldagi kalit bilan bosimni yoqish va oʻchirish mumkin.

144

Elektrbosimlagich

[Jido kaatsusochi] (avtomatik bosimlagich) Bosimlashni avtomatlashtirish uchun bosim
ketma-ketligi dasturlashtirilgan mashina.
[Gorelka](payvandlash

payvandlanadiganchoknilampasi)Bosim

ostidaqizdirish

uchun

olov

chiqaradigan qism. Bir nechta turli shakllari mavjud.
Gorelka[Suikan] (purkash quvuri) Kislorod va atsetilen gazini
Purkashquvuriaralashtirish va yetkazish uchun isitish moslamasi.
[Eko-klapan] Bir vaqtning oʻzida kislorod va asetilen gaz

Eko-klapan

oqimini ochish va yopish uchun moʻljallangan klapan. U
purkash quvuriga ulash orqali ishlatiladi.
[Gaikan sokuteiyo kigu] (payvandlash oʻlchagichi)
Bosim ostida payvandlangan chokning boʻrtib chiqishi
diametri va kengligini oʻlchash uchun tekshirish asbobi.
[Choʼonpa

tanshoki](ultratovushli

nuqsonlarni

aniqlovchi detektor) Bosim ostida payvandlangan
Payvandlashoʻlchagichi

chokka ultratovush toʻlqinlarni qoʻllash orqali ichki
nuqsonlarni aniqlovchi tekshiruv qurilmasi.

[Hippari shikenki] (taranglikni sinash vositasi) Taranglikni sinash uchun bosim bilan
payvandlangan armaturalarni tortuvchi valentlik sinovlarini oʻtkazuvchi mashina.
[Mageshikenki](bukilish

tekshirgichi)

Bosim

bilan

payvandlangan armatura mustahkamligini tekshirish uchun
egilish sinovlarini oʻtkazuvchi mashina.
[PS halqa] Bosim ostida payvandlangan choklar oksidlanishining

PS halqa

oldini olish uchun yuqori molekulyar ogʻirlikni kamaytiruvchi
vosita. Bundan tashqari, unga shamol va yomgʻir kamroq taʼsir qiladi.
145

5.1.12 Payvandlash ishlari[Hifukuarc

yosetsuki](himoyaelektryoyli

payvandlash mashinasi) Qoplama materiali (“oqim” debataladi) bilan qoplangan metall yadroli payvandlashelektroddan foydalanadigan payvandlash mashinasi. Bu

Himoya elektr yoyli
payvandlash
mashinasi

turdagi payvandlash mashinasi koʻpincha ish obyektlaridaqoʻllaniladi. Himoya elektryoyli payvandlash mashinasi orqali payvandlash baʼzan teyosetsu(qoʻlda payvandlash) deb ataladi, chunki u butunlay qoʻlda amalga oshiriladi.
[Yosetsubo](payvandlashelektrodi)

Payvandlanadigan asosiy metallni bogʻlash uchun
ishlatiladigan metall tayoqlar. Yoyli va gaz bilan
payvandlashda u eriydi va asosiy metall bilan

Payvandlash elektrodi

birlashadi.
[Yattoko] (ombur) Qizdirilgan temir va boshqa materiallarni
ushlash uchun temirdan yasalgan asbob. U oshiq-moshiq bilanulangan ikkita metall shtangadan iborat. Ular richag prinsipidan
foydalanib, katta kuch bilan predmetlarni ushlash uchun
ishlatilishi mumkin. Ular narsalarni egish uchun payvandlashda

Ombur

ham qoʻllaniladi.
[Sekixitsu] (tosh yozish) Payvandlash va gaz yordamida kesish uchun temir lavhalar va
boshqalarga kegaki (yozuv tamgʻalari) chizish uchun ishlatiladigan asbob. Kegaki (yozuv
tamgʻalari) materialga qirish va chizishni anglatadi.

146

[Spatter fuchaku boshizai] (Sachrashga qarshi birikma) Payvandlash jarayonida metall
zaki va metall zarralari sochiladi. Ular payvandlangan qoplama sifatini pasaytirishi mumkin,shu sababli, bu birikma sochilgan zarralar chokga
yopishmasligi uchun ishlatiladi. Birikma choʻtka yoki sprey
orqali payvandlashdan oldin materialga surtiladi.
[Shield-mentsuki dubulgʻasi] (payvandlash shlemi)
Butun yuzni himoya qiluvchi qalqonli shlem. AsosanYuz qalqonli dubulgʻapayvandlash ishlari uchun ishlatiladi.

5.1.13 Opalubka oʻrnatish[Opalubka bogʻlami] Opalubka oraligʻini oʻzgarmas holda ushlab turish, oʻtishni yaxshilashvabetonninglateralbosimitufayli
Opalubka boʻglami

opalubkaning deformatsiyasini oldini olishuchun ajratgichlarga biriktirilgan asbob. U

Beton devor

quvurlarni bog'lash uchun ishlatiladi.
[Maruseparator]

Betonning

qalinligi

Dumaloq ajratkich(dumaloq

ajratuvchi)

qurilishchizmalarida

P-simon konus

Aylana kesmali
Opalubka fanerasi

egilgan profilkoʻrsatilgandek boʻlishini taʻminlash uchun birbiriga qaragan holda opalubkalar orasiga joylashtiriladigan sepa yoki marusepa deb
ataladigan asbob.
[P-simon konus] Separatorning uchiga biriktirilgan plastik qism. Separatorning ikkala uchiga
ulanib, ular opalubka panelini joyida ushlab turadi.

147

[Tankan pipe/kokan pipe] (aylana kesmali egilgan
profil, poʻlat quvur) Opalubka mustahkamligini

Aylana kesmali
egilgan profil

oshirish uchun ishlatiladigan material. Aylana kesmali
egilgan profillar yumaloq, poʻlat quvurlar esa kvadrat

Opalubka boʻglami

shaklida boʻladi.
[Sangi] (reyka) Fanera bilan birga ishlatiladigan 25 x 50 mm oʻlchamdagi yogʻoch boʻlagi. U
panellar orasidagi boʻgʻinlarda va opalubkaning mustahkamligini oshirish uchun ishlatiladi.
[Sekiita] (opalubka fanerasi) Opalubka yasash uchun ishlatiladigan fanera. Odatda, 12 mm
qalinlikdagi conpane (opalubka fanerasi) ishlatiladi.
[Panel katawaku] (panel opalubkas Panel yaratish
uchun faneraga reyka boʻlaklarini mixlash orqali
yasalganpanel

opalubkalar

shaklidagi

takroriyopalubka.

foydalanish

Panel

Panel
opalubkauchunmoʻljallangan.
[Batakaku] (polni koʻtarib turuvchi yogʻoch) 90 mm yoki 105 mm kenglikdagi kvadratyogʻoch. Pol opalubkasi uchun aylana kesmali egilgan profillarni qabul qilish uchun quvur
tayanchlarini qurish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, u ogʻir narsalarni joylashtirish uchun
platforma sifatida ishlatiladi.
[Quvur tayanchi] (naycha tayanchi) Balkalarning pastki plitasi uchun va pol opalubkalariuchun tayanch sifatida ishlatiladigan element. U bosim kuchlarini koʻtaradi. Qisqacha sapo,
sappo, support va hokazo deb ataladi.
[Tonbo bata] (kvadrat yogʻoch) Kvadrat yogʻoch koʻpincha tonbo deb ataladi va balkaning
pastki opalubkalari uchun aylana kesmali egilgan profilni ( neda quvuri (mahkamlovchi
naycha) deb ataladi) olish uchun quvur tayanchlarini qurish uchun ishlatiladi.

148

Balkaning
pastki
opalubkasi

Pol uchuntayanch xoda

Quvur tayanchi

Balka uchun
tayanch xoda

Quvur tayanchi[Kakikomizai] (ariq ochish materiali) Deraza ramkalari va h.k. uchun betonda oʻyiq ariqlar
ochish uchun opalubkaga biriktirilgan material. Odatda ankozai deb ataladi.
[Mengi] (burchak uchun material) Beton bilan burchaklar yaratish uchun ishlatiladiganmaterial.
[Mejibo] (ariq ochish tayoqlari) Betonning tekis yuzasida oʻyiqlar qilish uchun ishlatiladiganmaterial.
[Tortish muftasi/zanjir] Opalubka qulashining oldini olish va vertikallikni sozlash uchun(yaʼni, ustunlar va balkalarni toʻgʻri tekislash va toʻgʻrilash uchun) tortish orqali ishlatiladi.
[Separator kancasi] Seperatorni opalubkada teshilgan teshikka yoʻnaltirish uchun
ishlatiladigan asbob.
ZanjirTortish muftasi

Separator ilgagi[Forma galstuk mawashi] (opalubka bogʻlami kaliti) Opalubka bogʻichlarini mahkamlash
va boʻshatish uchun ishlatiladigan asbob.
[Karivaku hammer] (opalubka bolgʻasi) Bu bolgʻa beton quyish uchun opalubka
tayyorlashda ishlatiladi. Bundan tashqari, mixlarni tortib olishi mumkin.
149

Opalubka bolgʻasi

Opalubkani bogʻlashuchun kalit[Hakurizai] (ajratish moddasi) Olib tashlashni osonlashtirish uchun opalubka yuzasiga
surtiladigan vosita.

5.1.14 Nasos bilan beton quyish ishlari[Qorishtirgich] Oldindan aralashtirilgan betonning qotib qolishiga yoʻl qoʻymaslik uchun
aralashtiruvchi qurilma. Bu funksiya bilan jihozlangan yuk mashinalari qorishtiruvchi mashina(tayyor aralashmali beton qorishtiruvchi yuk mashinalari) yoki nama-consha (tayyor
aralashmali beton yuk mashinalari) deb ataladi.
[Beton nasosi] Beton qorishtiruvchi mashinalar opalubkaga tayyor aralashmali betonni(zavodda ishlab chiqarilgan hali qotmagan beton) quyish uchun gidravlik yoki mexanik
bosimdan foydalanadigan mashina. Ikki turdagi nasoslar mavjud: yuqori bosimga egaboʻlgan va uzoq masofalarga nasos bilan hayday oladigan pistonli shiki (piston turi) va pastbosim va cheklangan nasos bilan haydash masofasiga ega boʻlgan siqish shiki (siqish turi).
Yuk mashinasiga beton nasos oʻrnatilgan mashinaga beton nasosli yuk mashinasi deyiladi.
[Bunker] (beton bunkeri) Beton qorishtiruvchi mashinadan tayyor aralashmali betonni
oluvchi qism. Bunkerga odamlar va begona narsalar tushishining oldini olish uchun beton
bunkerga ekran oʻrnatiladi.
[Daraja sensori sochi] (daraja sensori qurilmasi) Bunkerdagi beton miqdorini
aniqlaydigan va mashinani avtomatik ravishda boshqaradigan va toʻxtatadigan qurilma.

150

[Kinkyu teishi sochi] (favqulodda toʻxtatish moslamasi) Biror kishi qorishtirgich ichidaboʻlganda yoki qolib ketganda beton nasosning harakatini toʻxtatish uchun ishlatiladiganqurilma.
[Agitator jido teishi sochi] (avtomatik aralashtirgichni to'xtatuvchi qurilma) Bunker
ekrani ochilganda aralashtirgichning harakatini avtomatik ravishda to'xtatuvchi qurilma.
[Doryoku dentatsu sochi (PTO)] (Power Take-Off (PTO)) Beton nasosining turli qismlariuchun zarur boʻlgan dvigateldan quvvat olish uchun ishlatiladigan qurilma. Dvigatel quvvati
beton nasosli yuk mashinasini haydash, yon tayanchlar va strelani boshqarish va gidravlik
generatorni quvvatlantirish uchun uzatiladi.
[Yuatsu kairo] (gidravlik sxema) Beton nasosli yuk mashinasi uskunasini harakatlantirish
uchun gidravlik bosim hosil qiluvchi qurilma. Gidravlik sxema gidravlik quvvat bloki, gidravlik
boshqaruv bloki, gidravlik ishga tushirish tizimi va boshqa yordamchi uskunalardan iborat.
[Jido kyuyu sochi] (avtomatik moylash moslamasi) Moy nasosidan moyni beton silindrlar,
S-quvurlar va qorishtirgichlarning podshipniklariga yuboruvchi qurilma.
[Senjo sochi] (yuvuvchi) Beton nasosli yuk mashinalari jihozlarining turli qismlarida nasos
bilan ishlashdan keyin qolgan betonni yuvish uchun ishlatiladigan qurilma.
[Boom sochi] (strela) Beton quyiladigan joyga yetkazish quvurini olib kelish uchun
ishlatiladigan moslama. Strelalar buklanuvchi, teleskopik yoki bu turlarning kombinatsiyasi
boʻlishi mumkin.
[Senkai sochi] (strela manipulyatori) Strelani yuqoriga va pastga koʻchiruvchi va uni
aylantiruvchi moslama.
[Kadai sochi] (ustki struktura) Mashina kuzoviga strela va tayanchlar biriktirish uchun
struktura. U pastki ramka va strela poydevoridan iborat.
[Outrigger sochi] (Tayanch) Beton nasos yuk mashinasining barqarorligini saqlash uchun
mashina kuzovidan tashqariga choʻziladigan moslamalar.
151

[Yusokan] (yetkazish quvuri) Betonni beton nasosli yuk mashinasidan beton quyiladiganjoyga yetkazish uchun ishlatiladigan quvur. U tekis quvurlar, tirsak quvurlari, konusli quvurlar,
quyish shlangi va boshqalardan iborat.
[Sement] Beton qilish uchun ishlatiladigan material. Suv bilan aralashtirilganda qotib qolishxususiyatiga ega.
[Kotsuzai] (toʻldiruvchi) Beton yoki qurilish aralashmasi tayyorlashda sement bilanaralashtirilgan qum yoki shagʻal.
[Konwazai] (aralashtiruvchi vosita) Betonga faoliyatini yaxshilash uchun qoʻshiladigansement, suv, qum va shagʻaldan boshqa har qanday narsa. Damping agenti,
superplastiklashtiruvchi va qattiqlashtiruvchi tezlatgichni o'z ichiga oladi.
[Slump konus] Tayyor aralashmali betonning sifatini tekshirish uchun choʻkish shikenini(choʻkish testi) oʻtkazish uchun opalubka. Tayyor betonni cho'kish konusiga quygandan so'ng,
betonning balandligi o'zgarishini tekshirish uchun cho'kma konus chiqariladi. Betonni
quyishdan oldin har doim choʻkish sinovi oʻtkaziladi.

5.1.15 Boʻyoq ishlari[Hake] (choʻtka) Yogʻoch yoki plastmassa tutqichning uchiga choʻtkasi biriktirilgan boʻyash
asbobi. Bo'yaladigan maydon va bo'yoq turiga qarab turli

Choʻtka

xil cho'tkalar, jumladan, cho'tkasi cho'tkasi, rezina
cho'tkasi va tekis cho'tkasi mavjud, masalan, moyli yoki
suvli.
[Pate] (mastika) Qatlam yuzasini notekislikni bartaraf
etish va tekislash uchun ishlatiladigan pastaga oʻxshash material (pate shori (pattying) deb
ataladi).

152

[Shpatel] Bu vositadan boʻyoqni aralashtirish, surtish va qirib tashlash uchun foydalanish
Rezinashpatelmumkin.
[Jushibera] (rezina shpatel) Shpaklyovkani aralashtirish,
shpatlyovkani toʻldirish, yopishtiruvchi moddalarni yoyish va
bosimli yopishtirish uchun niqoblovchi tasmalarni surtish
maqsadida ishlatiladi. Qattiqligiga (egiluvchanligiga) qarab turli
xil turlari mavjud va ular turli maqsadlarda qoʻllaniladi.

[Kanabera] (metall shpatel) Turli maqsadlarda ishlatiladi, masalan, shpatlyovkani
aralashtirish, tekislash va qoplama chiqarish, germetikani bosish uchun.
[Joban] (qurilish aralashmasi taxtasi) Bir qoʻl bilan ushlab turiladi va ustiga qurilisharalashmasi yoki shpaklyovka qoʻyiladid. Qurilish aralashmasi yoki kukun qurilisharalashmasi taxtasida shpatel yordamida aralashtiriladi.
[Teguva] (suvoq ketmoni) Devor materiallarini aralashtirish va ularni boʻyash kerak boʻlgan
joyga olib borish uchun ishlatiladigan asbob. U bir qoʻl bilan ushlab turish va boshqarish
mumkin boʻlgan oʻlchamda boʻladi.
[Jun rolik] Keng sirtlarni samarali boʻyash uchun

Jun rolik

ishlatiladigan rolik. Rolikli tutqichlar bilan birgalikda
ishlatiladi.

Uzunroqchoʻtkalarboʻyoqni

yaxshiroq

singdirish imkonini beradi va katta sirtlarni boʻyash uchun
mos keladi. Qisqaroq boʻlganlari kamroq soch izlarini
qoldiradi va toza pardoz yaratadi. Bundan tashqari, suvga asoslangan va erituvchiga
asoslangan boʻyoqlar uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan poliuretan rulolari mavjud.

153

Qirgʻich pichogʻi[Qirgʻich] Yopishib qolgan boʻyoq va kirnini olib tashlashuchun ishlatiladigan asbob. Boʻyashdan oldin yuzalarnizang va boshqa qoldiqlarni qirib tashlash jarayoni keran
sagyo (qirqish ishi) deb ataladi va bu jarayonda
qirgʻichdan

foydalaniladi.

Kattaroqboʻlganlari,
Qirish pichogʻishuningdek, kerenbo (qirqish tayoqlari) deb ataladi,
nafaqat qirib tashlash ishlarida, balki poldan P-plitkalarni
olib tashlashda ham qoʻllaniladi.
[Kawasuki] (qirish pichogʻi) Asbob dastlab terilarni
qirish uchun ishlatilgan, ammo oʻtkir tigʻi tufayli u boʻyash jarayonida keran sagyo (qirish
ishlari) uchun ham ishlatiladi.
[Toʻpponchasimon

sepishspreyi]Boʻyoqningmayda

bugʻinipurkashuchun

kompressordan siqilgan havo ishlatadigan boʻyash vositasi. Boʻyoq taʼminoti usuliga qarab,
tortishish, assimilyatsiya qilish va bosim bilan uzatish turlari mavjud.
[Niqoblovchi tasma] Muayyan joylarni boʻyoqdan himoya qilish uchun ishlatiladigan tasma.
U boʻyalgan soha va himoya qilinadigan soha orasidagi chegaraga surtiladi. Uni osongina
qirib tashlash mumkin. Boʻyoqning boʻshliqlar orqali kirib ketishiga yoʻl qoʻymaslik uchun,koʻtarilgan joylar boʻlmasligi uchun tasmani barmoq bilan yaxshilab bosing.
[Masker] (niqoblovchi tasma) Keng sohani osongina himoya qilish uchun buklangan varaqli
yopishqoq tasma. Tasma avval himoya yuzasiga surtiladi, soʻng list ochiladi. Sirpanmaydiganturi ham mavjud.

154

[Tasmali suvoq] Niqob tasmani yopishtirish qiyin boʻlgan joylarda, masalan, betonningnotekis joylarida ishlatiladigan suvoq. Sprey tipidagi turlari koʻp ishlatiladi.

Niqoblovchi tasma

Niqob tasma

Tasmali suvoq

Himoya tasmasi

5.1.16 Obodonlashtirish ishlari
Obodonlashtirish ishlarida foydalaniladigan asboblar 1[Karikomi basami (1)] (qirqish uchun qaychi) Qaychi yashil toʻsiqlar shaklini berish va
daraxtlar boʻyini pasaytirish uchun butalar va shoxlarni kesish uchun ishlatiladi.
[Sentei basami (2)] (anvil qaychi) Qalin shoxlarni kesish uchun qaychi.
[Kibasami (3)] (sekator) Ingichka shoxlarni kesish uchun qaychi. Ular, shuningdek,
uekibasami deb ham ataladi.
[Sentei nokogiri (4)] (bogʻbonlik arrasi) Sekator kesa olmaydigan juda qalin shoxlarni
kesadigan arra.
[Zanjirli arra (5)] Zanjirni aylantirish orqali kesuvchi koʻp pichoqli asbob. U daraxt tanasi va
boshqalarni kesish uchun ishlatiladi. Elektrmotorli va dvigatelli turlari mavjud.

155

[Yashil devorni butash asbobi (6) (7)] Butash uchun ishlatiladigan asbob. Ikki pichogʻi
xuddi qaychi kabi novdalar va barglarni kesish uchun qirib tashlash usulida harakatlanadi.
Elektrmotorli va dvigatelli turlari mavjud.
[Karibaraiki (8)] (oʻroq mashina) Begona oʻtlarni kesish asbobi.

Obodonlashtirish ishlarida foydalaniladigan asboblar 2[Enpi (2)] (uchli belkurak) Daraxt ildizi atrofidagi yon ildizlarini kesish uchun ishlatiladiganbelkurak.
[Konokiri (11)] (yogʻoch bolgʻacha) Kichik bolgʻacha. U eman yoki zelkova kabi qattiq
daraxt yogʻochidan qilinadi. U tayanch xodalarni yoki boshqa materiallarni yerga yengil qoqib
qoʻyish uchun ishlatiladi.
[Tsukibo (12)] (poke tayoq) Daraxt ildizlarini chuqurga koʻmishda tuproqni itarish uchun
ishlatiladigan tayoq.
[Takewari (13)] (bambuk pichogʻi) Bu pichoq bambukni vertikal ravishda boʻlish va tozalash
uchun maxsus moʻljallangan.
[Kuribari (16)] (bambukli toʻsiqlar uchun igna) Bambuk toʻsiqlar yasashda bambukni
156

shuro nawa (palma arqoni) bilan bogʻlash uchun ishlatiladigan igna. U qarmoq ilgagigao‘xshab egri-bugri bo‘lib, shuro navani teshikdan o‘tkazishda ishlatiladi.
[Shtift teshigi (19)] Yerga suqib qoʻyish orqali tekislash iplarini koʻtatish uchun ishlatiladi.
[Kogai ita (20)] (tekislash taxtasi) Tuproqni qisman tekislash uchun tuproq, qum va yirik
tuproq donalarini urib tekislash uchun ishlatiladigan asbob. U toshlar va boshqalar atrofidagi

qirralarni tozalash uchun ishlatiladi.
Quyidagi asboblar haqida maʼlumot uchun alohida boʻlimlarga qarang.
[Double sukoppu(1)] [Ken sukoppu (3)] [Makijaku (4)] [Drill (5)] [Bar (6)] [Kanazuchi (7)][Suiheiki (8)] [Reki (9)] [Kakeya (10)] [Nokogiri (14)] [Mizuito (15)] [Renga gote (17)][Meji gote (18)]157

5.2 Umumiy asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari
5.2.1 Elektr asboblar
Elektr asboblarining qayta quvvatlanuvchi batareyalardan foydalanadigan simsiz turdagi
yoki oʻzgaruvchan tokni ishlatadigan simli turdagi boʻlishi mumkin.
[Elektr otvertka] Bu elektr vint buragich uchlarini almashtirish orqali vintni qotirish vaburgʻulash uchun ishlatilishi mumkin. Aylanish tezligi va momentni sozlash mumkin.
[Zarbli buragich] Oʻrnatilgan bolgʻaning zarbasi yordamida vintlarni tortadigan elektr vint
buragich. Bu drell buragichdan koʻra koʻproq quvvatga ega. Oʻzgarmas aylanish tezligi va
momentida aylanadi.

Elektr otvertka

Zarbli buragich[Uch] Elektr vint buragich uchiga biriktirilgan qism. Burgʻulash va vintlar uchun har xil turdagi
uchlar mavjud. Uchning biriktirilgan qismi drell buragich va zarbali buragich oʻrtasida farq
qiladi.
Elektr otvertka

Zarbli buragich[Diskli silliqlagich] (bolgarka) Bu elektr asbob asbobning uchiga biriktirilgan diskni(silliqlash va kesish uchun yumaloq, tekis silliqlash toshi) oʻzgartirib, metall quvurlar va
158

betondan boʻyoqni kesishi, silliqlashi va olib tashlashi mumkin. Yuqori tezlikli moment turi
metallni kesish uchun mos keladi, past tezlikli moment turi esa silliqlash uchun moʻljallangan.

Borgarka

Disk[Jilvirqogʻoz bilan silliqlash asbobi] Bu elektr asbob tekis yuzalarni jilvirqogʻoz bilan
silliqlash uchun ishlatiladi. Jilvirqogʻozni ishqalash uchun bir necha turdagi mexanizmlar
mavjud, ular orasida vibratsiyalovchi, kamarli va aylanuvchi mexanizm turlari mavjud.
[Marunoko] (dumaloq arra) Toʻgʻri chiziqda fanera va boshqa materiallarni kesish uchun
elektr asbob. Qoʻlda ushlab ishlatiladigan va statsionar turlari mavjud. Qoʻlda ushlab
turiladigan turida u kesiladigan materialga tegsa, uni materialdan uzoqlashtiradigan kuch(teskari tepish deb ataladi) tufayli kutilmagan yoʻnalishda harakatlanishi mumkin. Bu koʻplab
baxtsiz hodisalarga olib keladi va baʼzi hollarda ular jiddiy, hayot uchun xavfli baxtsiz
hodisalar boʻlishi mumkin. Ishlatishdan oldin xavfsizlik qopqogʻi toʻgʻri ishlayotganiga ishonch
hosil qiling.
[Marunoko yoʻnaltiruvchi jogi] (dumaloq arra yoʻnaltiruvchi lineykasi) Aylana arragabiriktirilgan bu lineyka materiallarni toʻgʻri chiziqda kesish uchun ishlatiladi.

159

Dumaloq arra

Dumaloq arra yoʻnaltiruvchi
lineykasi[Shujin marunoko] (chang yigʻuvchi qismli dumaloq arra) Mayda changni yigʻish bilan
kesish mumkin boʻlgan dumaloq arra. Ikkita turi mavjud: biri taxta kesish uchun, ikkinchisi
esa metallni kesish uchun. Ikkita tur mavjud: biri chang toʻplash uchun chang qutisi bilan,
ikkinchisi esa dumaloq arra bilan bogʻlangan chang yigʻuvchi bilan.
[Shujinki] (chang yigʻuvchi) kesish natijasida hosil boʻlgan changni yigʻish uchun
ishlatiladigan elektr asbob. Kesilgan qoldiqlarning atrofga uchib ketishining oldini olish uchunmoʻljallangan, plitka va beton buyumlarni kesishda ishlatiladi.
[Kosoku setsudanki] (yuqori tezlikda kesuvchi
asbob) Kesish uchun silliqlash toshini aylantirib,
metall quvurlar, armatura, yengil poʻlat qismlar va
boshqalarni

kesuvchielektrasbob.

Chiparrakesgichga oxshaydi, lekin chipli arra materiallarni

Yuqori tezlikda
kesuvchi asbob

kesish uchun dumaloq arra pichogʻidan foydalanadi.
Chip arra kesgichlarning pichoqlari osonlik bilan eskiradi, yuqori tezlikda ishlaydigan arraning
pichoqlari esa uzoqroq xizmat qiladi.
[Old va ortga yurib kesuvchi arra] (ikki tomonlama harakatlanuvchi arra) Uzun, ingichka
pichoqni oldinga va orqaga siljitish orqali materiallarni kesuvchi elektr asbob.
[Dendo blok keskich] (elektr blok kesgich) Beton kesish uchun elektr asbob.
[Kugiuchiki] (Shrup qotirgich) Materiallarga shtuprlarni qotirish uchun kompressor
160

tomonidan siqilgan havo bosimi kuchidan foydalanadigan asbob. Kompressor - bu havoni
siqadigan qurilma.
[Denko baraban] (shnur gʻaltak) Rozetkani uzaytirish uchun asbob.

Shnur gʻaltak

Shrup qotirgich

5.2.2 Qazish/tekislash/zichlash[Ken sukoppu] (Choʻqqisimon kallakli lopata) Oyoqni kallakning tepasiga qoʻyib, yerqazish uchun ishlatiladigan asbob. U qisqacha kensuko deb ham ataladi. teko (tutqich)sifatida foydalanmang.
[Kaku sukoppu] (kvadrat kallakli belkurak) Tuproq, asfalt va hokazolarni olish va tashishuchun ishlatiladigan asbob. U choʻqqisimon kallakli belkurakga oʻxshaydi, lekin pichoqning
qirrasi tuproq va boshqa materiallarni olishni osonlashtirish uchun tekis. Bundan tashqari,
tepasi yumaloq boʻlib, oyoqni joylashtirishga imkon bermaydi. Teko (tutqich) sifatida
foydalanmang. U qisqacha kakusuko deb ham ataladi.
[Double sukoppu] (ikkitalik belkurak) Bu belkuraklar chuqur teshik qazish uchun yerni
teshib qoʻyishi mumkin. Qazilgan tuproqni sirt ostida ushlab, tortib olish mumkin. U qoziqlar
va simyogʻochlar uchun chuqur qazish uchun ishlatiladi.
Choʻqqisimon
kallakli belkurak

Kvadrat kallakli
belkurak161

Ikkitalik belkurak

[Tsuruhashi] (kirkamotiga) Qattiq yerni qazish va asfaltni sindirish uchun ishlatiladiganasbob.
[Reki] (motiga) Tuproqni tekislash, asfalt yoyish va tushgan barglarni yigʻish uchun
ishlatiladigan asbob. Maqsadga qarab turli xil shakllar va materiallarda boʻladi. Tuproqni
tekislash uchun motiga juda ko'p ingichka tishlarga ega, ammo asfalt uchun motigada ularyoʻq.
[Joren] (Dredge ketmon) Tuproq, qum va qoldiqlarni tozalash uchun ishlatiladigan asbob.
[Tako] (qoʻlda zichlagich) Tuproq va boshqa materiallarni ogʻirlik boʻyicha urish va
qadoqlash uchun ishlatiladigan asbob.
[Shibbalagich] Uzun tutqichning uchiga tekis metall plastinka biriktirilgan asbob. U asfalt va
boshqa materiallarni tutqichni ushlab, sirtni yuqoridan tamping orqali siqish uchun ishlatiladi.
[Shibbalash

mashinasi]

Tuproqni

zichlashuchun

ishlatiladigan mashina. Shibbalash mashinasining ogʻirligi va

Shibbalash
mashinasi

yuqoriga va pastga harakatlanadigan zarba kuchi sirtni
zichlaydi. U kuchli zarba kuchiga ega va kuchli zichlash uchunmoʻljallangan. Dvigatel va elektrmotor bilan ishlaydigan turlarimavjud.
[Vibrozichlagich] Tuproq va qumni oʻz ogʻirligi va tebranishi bilan zichlash uchun dvigatel
bilan jihozlangan mashina. Yoʻlning toʻldiruvchi asos qatlamlarini, yoʻlning grunt qatlamlarini,toʻldiruvchi va boshqalarni preslash uchun ishlatiladi. Mashina sirtni zichlash uchun qoʻlda
oldinga va orqaga suriladi va tortiladi. Taʼsir kuchi shibbalash mashinasinikidan past boʻlsada, katta maydonni bir vaqtning oʻzida zichlashi mumkin. Shunga oʻxshash mashina
vibroplitali zichlagichidir. Vibroplitali zichlagich zichlash plitasining katta maydoni va kichik
tebranish tufayli tekislash uchun koʻproq mos keladi.
[Vibrator] Betondan havo pufakchalarini olib tashlash va tebranish orqali betonni quyish
162

paytida betonning zichligini oshirish uchun ishlatiladigan mashina.

5.2.3 Maketni belgilash/Belgilash asboblari[Sumitsubo] (chiziq markeri) Material yuzasida uzun
tekis chiziqlarni belgilash uchun ishlatiladigan asbob.
[Sumisashi] (siyohdon) Siyohdonning tekis qismi
chiziqlar chizish uchun, yumaloq qismi ( ho ) ayni choʻtka

Chiziqmarkerikabi ishlatiladi.
[Boʻr chizigʻi] Sumitsubo chizigʻi belgisiga oʻxshash, lekin kukun boʻr bilan chiziq chizadi.
[Lazer marker] Qurilish uchun gorizontal, vertikal va boshqa
chiziqlarini ishlab chiqarish uchun devorlar, shiftlar va pollarga lazer
nurlarini chiqaradigan mashina. Qizil va yashil ranglardagi lazer
nurlari mavjud. Yashil rangni yorugʻ joylarda koʻrish nisbatan
osonroq. Lazer nurlarining to'g'ridan-to'g'ri ko'zingizga tushishiga

Lazerli marker

yo'l qo'ymaslik uchun lazer bilan ishlash uchun himoya ko'zoynaklar
kiyiladi.
[Marker qalam, marker boʻr] Arxitekturada foydalanish uchun yogʻga asoslangan qalam.
Misol uchun, armatura sterjenlari joylashtirilgan joyni va qadamni (armatura sterjenlariorasidagi masofa) taqsimlash uchun ishlatiladi.
[Teshuvchi shtamp] Bu asbobdan metall yuzalarga bolgʻabilan urib mayda chuqurchalar yasash yoki mato, teri va
h.k.larda dumaloq teshiklar qilish uchun foydalanish

Teshuvchi
shtampmumkin. Markaziy shtamp metall yuzalarni belgilash uchun ishlatiladi (bu belgilash deb
ataladi).

163

5.2.4 Oʻlchash/tekshirish[Sath oʻlchagich] Ish uchun zarur boʻlgan balandlikniSathoʻlchagich

aniqlash uchun ishlatiladigan sath oʻlchash moslamasi.
Shtativga oʻrnatilgan qurilma oʻrnatilgan pufakchali flakonni
muvozanatlash orqali qoʻlda tekislanadi. Avtomatik tekislashmexanizmiga ega sath oʻlchagich avtomatik sath oʻlchagich
deb ataladi.
[Lazerli sath oʻlchagich] Lazer yordamida sathni oʻlchash uchun asbob va ish uchun zarurboʻlgan balandlikni aniqlash uchun ishlatiladi.
[Tranzit] Kichkina teleskopni qoʻllab-quvvatlovchi nuqtai
nazarga asoslangan vertikal va gorizontal burchaklarnioʻlchaydigan asbob. U shtativda ishlatiladi. Hozirgi
kunda teodolit deb ataladigan raqamli displey turi koʻpTranzitishlatiladi.
[Total stantsiya] Yorugʻlik toʻlqini masofa oʻlchagich va elektron tranzitni birlashtirganoʻlchash moslamasi. Teleskop orqali koʻzdan kechiring va kesishgan chiziqni nishon bilan
tekislang va mos yozuvlar nuqtasidan masofa va burchakni bir vaqtning oʻzida oʻlchash
uchun tugmani bosing. Total stansiyalar geodeziyaning keng doiradagi maqsadlarida,
jumladan topografik oʻlchash, qurilish maydonchasi joylashuvini boshqarish, yerni dastlabkioʻlchash va qoʻzgʻalmas nuqtani oʻlchashda qoʻllaniladi.
[Mizuito] (sath oʻlchash ipi) Poydevor qurishda yoki gʻisht va
bloklarni terishda chiziqlarni toʻgʻrilash va balandliklarni
moslashtirish uchun ishlatiladigan ip. U choʻzilmaydiganSathoʻlchash ipi

materialdan tayyorlanadi.

164

[Suiheiki] (daraja) Qurilish yuzasi yoki obʼyektning yer bilan tekisligini tekshirish uchun
ishlatiladigan asbob. Daraja flakondagi havo pufakchasiga
qarab tekshiriladi. Baʼzilar darajani tekshirish uchun
ignadan foydalanadilar, baʼzilari esa raqamli darajalardir.

SathoʻlchagichOʻrnatilgan qiyalik burchagini oʻlchash funksiyasiga ega
darajalar turar-joy inshootlarida ham qoʻllaniladi.
[Sagefuri] (shoqul) Ustun yoki boshqa narsalarning vertikalligini
tekshirish uchun ishlatiladigan uchi konussimon ogʻirlik. Vertikallik
uni ip yordamida ustunga mahkamlangan shoqul ushlagichiga osibqoʻyish va ushlagich biriktirilgan sirt bilan ip orasidagi masofa doimiyyoki yoʻqligini tekshirish orqali tekshiriladi.

Shoqul[Sashigane] (ugolnik) Zanglamaydigan poʻlatdan yoki boshqa
metaldan yasalgan asbob, toʻgʻri burchaklarni oʻlchash uchun ishlatiladi. U shkalalanganboʻladi va uzunlikni oʻlchash uchun ham ishlatilishi
Ugolnik

mumkin. Old tomoni metrik shkalada, orqa tomoni esa oldtomondan 1,414 (√2) marta katta.
[Ogane] (uchburchak oʻlchagich) Toʻgʻri burchaklarnioʻlchash uchun katta uchburchak oʻlchagich. U uchastkada Pifagor teoremasidan
foydalangan holda yaratiladi, nisbati 3:4:5 . 3:4:5 ish joyida sashigo deb ataladi.
[Oʻlchash tasmasi] (tasmali oʻlchagich) Uzunlikni oʻlchash uchun tasmaga oʻxshash
asbob. Baʼzan makijaku (tasmali oʻlchagich) deb ataladi.
Poʻlat va vinildan qilingan turi mavjud.
[Qavariq] (tortib olinadigan poʻlat oʻlchov tasmasi)
Uzunlikni oʻlchaydigan yupqa metall tasmali oʻlchov.
Baʼzan conbe sifatida qisqartiriladi, rasmiy nomi konveks
165

Qavariq

lineyka.
[Jogi] (lineyka) Uzunlikni oʻlchash va toʻgʻri chiziqlar chizish uchun ishlatiladigan asbob.
Materiallarga alyuminiy, zanglamaydigan poʻlat va bambuk kiradi. Armatura, bambuk kabimateriallarga zarar yetkazmaslik uchun
lineykalar ishlatiladi.
Alyuminiy lineyka

Zanglamaydiganpoʻlatdan yasalganlineyka

Bambuk lineyka[Slump kenjaku] (beton konsistensiyasini tekshirish
shkalasi) Bu testda choʻkish qiymatini (choʻkish konusi
olib tashlanganidan keyin tushirilgan balandlik) oʻlchash
uchun ishlatiladigan asbob.
Choʻkish testioʻtkazilmoqda

5.2.5 Kesish/bukish/uzish[Nokogiri] (arra) Yogʻoch, metall, quvurlar va hokazolarni kesish uchun ishlatiladigan metall
plastinka ustidagi koʻp pichoqli (me (tish)) deb ataladigan asbob. U qisqacha noko deb ataladi.
[Hasami] (qaychi) Ikki pichogʻi orasida narsalarni kesish uchun ishlatiladigan asbob.
[Kuikiri] (oʻtkir jagʻli ombir) pichoqlar orasidagi narsalarni
kesish uchun ishlatiladigan asbob. Plitkalarni qayta ishlash,simlarni kesish va boshqalar uchun ishlatiladi. Bundantashqari, mixning kallagini kesishi mumkin.
[Keskich pichogʻi] (quti kesuvchi) Bu pichoq pichoqninguchini sindirish orqali oʻzining oʻtkirligini saqlab qolishi mumkin.

166

Oʻtkirjagʻliombir

[Tagane] (tosh terish keskisi) Bir uchida pichoq boʻlgan tayoq shaklidagi asbob, bolgʻa bilan
urib yupqa metallni kesish uchun ishlatiladi. U xatsuri sagyo (sindirish) uchun ham ishlatiladi,
betonni sindirish va tom yopish plitalarining oʻlchovlarini belgilash uchun ham. Foydalanishgakoʻra yassi keski, beton keski, oʻymakorlik keskisi va boshqalar mavjud.
[Penchi] (ombir) Bukish, kesish va boshqalar uchun asbob. Siljishning oldini olish uchun
mayda oʻyiqlar bilan ushlash uchun qismi va kesish uchun pichoqlari bor qismi mavjud.

Quti kesuvchi

Tosh terish
keskisiOmbur

5.2.6 Urish/Tortish[Bolgʻa] Narsalarni urish uchun ishlatiladigan asbob.
Foydalanish maqsadiga qarab, zarba berish boshining
materiali metall, kauchuk yoki yogʻoch boʻlishi mumkin.
Metall boshlilarga baʼzan kanazuchi deyiladi.
[Rezina bolgʻa] Rezina boshli bolgʻa. Bu materialga zarar

Bolgʻaga misoli (Halqa bogʻlamli havoza uchun)

Rezina bolgʻabermasdan kuchli zarba berish xususiyati bilan ajralib turadi.
Beton quyish jarayonida opalubkani urib va vibratsiya berib
betonni zichlash uchun ishlatiladi.
[Kizuchi] (yogʻoch bolgʻa) Boshi yogʻochdan yasalganbolgʻa. Zarba kuchi metall bolgʻaga qaraganda zaifroq boʻlsada, materialga zarar yetkazish ehtimoli kamroq.

167

Yogʻoch bolgʻa[Kakeya] (katta yogʻoch bolgʻa) Qoziqlarni qoqish va hokazolar uchun ishlatiladigan kattayogʻoch bolgʻa. Kakeya, shuningdek, yogʻoch karkas
konstruksiyasi usulida hozo (tenon) hozo ana (uya)ga urish uchun ishlatiladi.
[O-bolgʻa] (katta bolgʻa) Uzun tutqichli va katta
boshli bolgʻa. U qoziqlarni qoqish va demontaj ishlariuchun ishlatiladi.

Katta yogʻoch bolgʻaMixsugʻurgichlilom[Bar] (Mix sugʻurgichli lom) Dastak sifatida ishlatilishi
mumkin boʻlgan metall asbob. L shaklli uchida mixlarni
sugʻurish uchun oʻyiq mavjud. Uchi mix kallagi ostiga
kiritiladi va mixni tortish prinsipi yordamida chiqariladi. Boshqa tomoni esa mix yoki shpatel
kabi tekis. Mixlarni tortib olishdan tashqari, bu lomdan ogʻir narsalarni koʻtarish uchun
foydalanish mumkin. Bundan tashqari, uni burish va tortish uchun boʻshliqqa kiritish mumkin.
Opalubkalarni demontaj qilishda katta lom ishlatiladi.

5.2.7 Toʻldirish/silliqlash/parmalash[Toishi] (Tekislash toshi) Metalllarni, toshlarni va boshqalarni kesish va silliqlash uchun
asbob. Kichik to'rtburchaklar shaklidagi asboblar n (yapon qoʻl tekisliklari) pichoqlarini
o'tkirlash uchun ishlatiladigan kichik nomi (yog'och keski) va kanna (yapon qo'l randalari)pichoqlarini o'tkirlash uchun ishlatiladi.
[Yasuri] (fayl) Metall va yogʻoch yuzalarni silliqlash uchun asbob. Metall fayllar va yogʻochfayllar kabi turli maqsadlar uchun koʻplab turdagi fayllar mavjud. Agar chiplar oʻyiqlarga
yopishib qolsa, chiplarni ehtiyotkorlik bilan olib tashlash uchun simli choʻtka ishlatiladi.
[Jilvir qogʻoz] Qogʻoz yuzasiga qum yoki shishaga oʻxshash donalar qoʻllaniladigan yasuri

168

(fayl) turi. Bir necha turdagi qogʻozlar mavjud, jumladan, taisui qogʻozi (suvga chidamliqogʻoz), suv qumli nuno qogʻozga (mato qogʻoz) qarshilik koʻrsatadi. Raqamlash belgisi
dagʻallikni koʻrsatadi. Raqam qanchalik kichik boʻlsa, donlari shunchalik dagʻal va kattaroqboʻlsa, donlari shunchalik mayda boʻladi, natijada silliq yuza hosil boʻladi.
[Sim choʻtka] Metall simlardan yasalgan qattiq choʻtka. U metalldan zangni olib tashlash,boʻyoqni tozalash va fayl oʻyiqlarini tozalash uchun ishlatilishi mumkin.
Sim choʻtka

Sim choʻtka

5.2.8 Mahkamlash/oʻrnatish[Sozlanadigan kaliti] Ochilish va yopilish mexanizmiboʻlgan kalit. Yuqori va pastki jagʻlar orasidagi kenglik bolt

Sozlanadigankalit

yoki gaykaning diametriga mos kelishi uchun oʻzgartirilishi
mumkin. Yuqori jagʻ tutqich bilan birlashtirilgan, shuning
uchun burilish paytida yuqori jagʻga kuch qoʻllanilishi
kerak. Uchi ochiq boʻlgani uchun, bu vosita kalit sifatida tasniflanadi, ammo istisno sifatida"kalit" soʻzini ishlatadi.
[Torsevoy kaliti] Boshdagi kallakni almashtirish orqali turli oʻlchamdagi bolt va gaykalaruchun ishlatiladigan kalit.
[Quti kalit] Gayka va murvatlarni burash uchun rozetka qismi va tutqich qismi bitta boʻlak
sifatida birlashtirilgan kalit. L shaklidagi va T shaklidagi turlari mavjud.

169

[Rokkaku kaliti] (olti burchakli kalit) Bu asbob oltiburchakli teshikka ega va boltlarni burash uchun ishlatiladi.

Olti burchakli
kalit

Rokkaku bo kaliti ham deyiladi.
[Otvertka] (otvertka) Vintlarni burish uchun ishlatiladiganasbob. Vintlarning boshlaridagi oʻyiqlarga oʻrnatish uchun
Phillips-kallakli va yassi tigʻli vint buragich mavjud. Vint

Vintburagichboshining oʻyigʻini ( nameru (chiqish) deb ataladi)
buzmaslik uchun toʻgʻri oʻlchamdan foydalanish muhimdir.
Tutqichning shakli ham muhimdir. Misol uchun, elektr
ishlari uchun vint buragich tutqichi yumaloq va katta boʻlib, qoʻl osongina ushlashi mumkin.
[Kugi] (mix) Elementlarni birlashtirish uchun qotirilgan narsa.
Qoʻllash turiga qarab, vintli mixlar, beton mixlar, beton mixlari va

Mix

gofrirovka qilingan tom yopish mixlari kabi turli xil mixlar mavjud.
[Neji] (vint) Silindrsimon yoki konus shaklidagi spiral oʻyiqli
predmet, uni boshqa elementga mahkamlash uchun vint buragich
orqali elementga burab qotiriladi.
[Tapping neji] (oʻzini-oʻzi uruvchi vinti) Burab qotirayotganda materialdagi oʻzining
teshigiga rezbada qotiriladigan vint.
[Bolt] Vint turi. Toʻplam sifatida bolt (tashqi rezba)

Bolt

Gayka

va gayka (ichki rezba) ishlatiladi. Shayba ham
ishlatilishi mumkin.

Shayba170

5.2.9 Qorishtirish/aralashtirish[Qoʻl mikseri] Boʻyoq, qurilish aralashmasi va beton uchun aralashtirgich. Ingredientlar
qurilish aralashmasi qutisiga yoki chelakka joylanadi va qoʻlda mikser bilan aralashtiriladi.
[Kakuhanki] (aralashtirish mashinasi) Suyuqliklar va qurilish materiallarini aralashtirish
uchun mashina. Mikserlar deb ham ataladi, qurilish maydonchalarida turli xil turlari qoʻllaniladi.
[Qurilish aralashmasini aralashtirgich] Qurilish aralashmasi tayyorlash uchun sement,suv va qumni aralashtiradigan mashina. Ikki turdagi quvvat manbalari mavjud: biri 100 V
quvvat manbai, ikkinchisi esa dvigatel turi.
[Beton aralashtirgich] Beton uchun moʻljallanganaralashtirgich,qurilisharalashmasi

mikserlariga

qaraganda kuchliroq.
[Paket mikser] Bir vaqtning oʻzida beton uchun
Beton aralashtirgichmateriallarni aralashtiruvchi aralashtirgich.

[Torobako] (qurilish aralashmasi qutisi) Beton yoki qurilish aralashmasi tayyorlash uchun
materiallarni aralashtirish uchun mustahkam quti. Torobune yoki fune sifatida ham maʼlum.
Qurilish aralashmasi qutisidagi ingredientlar aralashtirish mashinasi yoki qorishtiruvchi kovsh
yordamida aralashtiriladi.
[Furui] (elak) Materiallarni oʻlchamiga koʻra saralaydigan toʻrli asbob. Olib tashlash kerakboʻlgan narsalar toʻrning oʻlchamiga qarab saralanadi. Misol uchun, u qazilgan tuproq va
qumni olib, mayda tuproqni shagʻaldan ajratishi mumkin.

5.2.10 Quritish/tayyorlash[Yojoyo poli plyonka] (qarov uchun plastmassa plyonka) List shaklidagi polietilen
plyonka. Betonni quyishda tuproqdan namlik oʻtkazmaydigan va gidroizolyatsiya qilish,171boʻyoq ishlarida qattiqlashtirish, yomgʻir va changdan himoya qilish uchun ishlatiladi.
[Veneer] (kontrplak) Polni qirilishdan himoya qilish uchun yupqa fanera yotqiziladi.
[Moviy choyshab] Polning yurish joylarini boʻyoq va changdan himoya qilish uchun
ishlatiladi.
[Hisan boshi toʻr] (sochilib ketishga qarshi toʻr) butun binoni qoplaydigan havoza uchuntoʻrga oʻxshash choyshab. Bundan tashqari, u obyektda toʻplangan qurilish materiallarining
sochilib ketishining oldini olish va yuklarning transport vositalarining orqa palubalaridan
tushishining oldini olish uchun ishlatiladi.
[Suichoku yojo tarmogʻi] (vertikal xavfsizlik toʻri) Qurilish maydonlarida materiallarninguchib ketishi va havozadan tushishining oldini olishuchun havozalarga biriktirilgan toʻr.
[Suihei yojo tarmogʻi] (gorizontal xavfsizlik tarmogʻi)
Qurilishmaydonlaridabalandlikdan

qulashiga

odamlaryoʻlva

Gorizontal
xavfsizlik toʻrimateriallarningqoʻymaslikuchun

ishlatiladigan toʻr .

5.2.11 Ishqalash[Choʻtka] Poydevorga muntazam ravishda ekilgan choʻtkalari boʻlgan asbob, kirni tozalash
uchun ishqalanish uchun ishlatiladi. Masalan, tosh ishida toshlar orasidagi ortiqcha sement
suyuq massasini olib tashlash uchun suv bilan namlangan choʻtka ishlatiladi.
[Gupka] Poliuretan kabi koʻpikli qolipli sintetik qatron, suv bilan namlanadi va kirni tozalash
uchun ishlatiladi. Masalan, tosh ishlarida u sement suyuq massasidan ifloslangan yuzalarni
tozalash uchun ishlatiladi.
[Wes] (latta) Mashina yogʻi va boshqa suyuqliklardagi dogʻlarni tozalash uchun ishlatiladigan172mato.
[Chelak] Suvni ushlab turish va tashish uchun tutqichli idish. Qurilish maqsadlari uchun
galvanizli poʻlat plitalardan yasalgan mustahkam chelaklar ishlatiladi.
[Hishaku] (choʻlka) Suv quyish uchun tutqichli asbob.

5.2.12 Predmetlarni tashish[Ichirinsha] (arava) Oldida bir gʻildiragi boʻlgan poʻlat

Aravachelakdan iborat boʻlgan va narsalarni tashish uchun
asbob. Tutqichlaridan ushlab surish orqali ishlatiladi. Uogʻirnarsalarni

tashishni

osonlashtirishuchungʻildirakni tayanch nuqtasi sifatida, tutqichlarni harakatsifatida va chelakni yuk sifatida ishlatadigan tutqich
printsipidan foydalanadi. Baʼzan neko deb ataladi.

Gʻildirakli
platforma[Daisha] (gʻildirakli platforma) Buyumlarni tashishuchun

ishlatiladigantoʻrttagʻildirakli

platforma.

Baʼzilarida tutqichlar bor, baʼzilarida esa yoʻq. Tormozligʻildirakli platforma ham mavjud.
[Sori] (chana) Tosh kabi ogʻir narsalarni tepaga qoʻyib, tortib koʻchirish uchun ishlatiladiganasbob.
[Koro] (xoda) Ogʻir narsalarni koʻchirish uchun ishlatiladigan jurnal. Bir nechtasi bir-biriga
parallel joylashtiriladi, ustiga narsa qoʻyiladi va xodalar aylanayotganda narsa siljiydi.

173

[Vilkali yukortgich]

Gidravlik bosim yordamida

yuqoriga va pastga harakatlanadigan vilkalar bilanjihozlangan mashina. Vilkaga qoʻyilgan narsalar
baland joylarga koʻtariladi yoki tushiriladi.
Vilkali yukortgich

5.2.13 Osish/Koʻtarish/Tortish[Chigʻir] Arqonni bogʻlaydigan mashina. Shuningdek, makiageki deb ham ataladi.
[Sim arqon] Bir nechta yuqori zichlikdagi poʻlat sim bir-biriga eshilib, tola hosil qiladi va bir
nechta tola yana bir-biriga eshilib, arqon hosil qiladi. U

Sim arqon

yuqori darajada pishiqlik kuchiga, mukammal zarba
kuchiga va oson ishlov berish uchun moslashuvchanlikka
ega. Qayta ishlangan uchlari boʻlganlar stropovka uchun

Kishanishlatiladi. Ankraj uchun arqonlar ham mavjud.
[Kishan] Sim arqon yoki zanjirni osma yukka ulash uchun stropovka moslamasi.
[Tortish muftasi] Arqon va simlarni mahkamlash uchun ishlatiladigan qurilma.
KishanTortish muftasi

174

[Zanjir bloki] Tutqich va shkiv tamoyillarini qoʻllash orqali

Zanjir blokiogʻir narsalarni koʻtarishi va tushirishi mumkin boʻlgan
mashina. U shtativga va boshqalarga ulash orqali
ishlatiladi.
[Richagli koʻtargich] Zanjir bloki bilan bir xil mexanizmga
ega, lekin zanjir blokidan kichikroq mashina. U yukni vahokazolarni mahkamlash uchun ishlatiladi. Masalan,ekskavatoryukni

yuk mashinasiga

tashish uchun

yuklanganda, uekskavatorni

harakatlanmasligi uchun mahkamlash uchun ham ishlatiladi.
[Oyazuna

kinchoki](asosiyarqon

tortkich)

Asosiy arqon
tortkichi

Xavfsizlik kamarining ilgagi mahkamlangan asosiyarqonning tarangligini ushlab turuvchi qurilma. U
balandlikda ishlaganda, masalan, havoza ishlaridaqoʻllaniladi.
[Tirfor] Ogʻir narsalarni tortib olish uchun ishlatiladigan qoʻl asbob. Tirfordan oʻtkazilgan sim
arqonni dastagining ishlashi bilan kuchli tortib olish mumkin. Katta daraxtni kesishda daraxtni
tirfor bilan tortib olish uni kerakli tomonga tushirishi mumkin.
[Jakki] (domkrat) Ogʻir narsalarni oz miqdorda kuch bilan koʻtarish uchun qurilma. Yukkoʻtarish mexanizmi vintlar, pogʻonalar va gidravlik bosimni oʻz ichiga oladi.
[Kirin jakki] (vintli domkrat) Vint burilganda hosil boʻladigan itarish kuchi yordamida ogʻirnarsalarni vertikal ravishda koʻtara oladigan qurilma. Bundan tashqari, tuproqni ushlab
turuvchi tuzilma ishlarida ikkita gorizontal element orasiga qo'yib, chapga yoki o'ngga kuch
qo'llash uchun ishlatiladi.
[Richag bloki] Yuklarni koʻtarish va mahkamlash uchun asbob. Bundan tashqari, poʻlatkarkaslarni qayta tekislash uchun (ularni vertikal qilish uchun) ishlatiladi.
175

5.2.14 Ish platformalar/narvonlar[Hashigo] (narvon) Baland joylarga chiqish uchun asbob. Unda zinapoyalarga qadam
qoʻyish orqali koʻtariladi. Taxminan 75 daraja burchak ostida oʻrnatilishi kerak. Agar burchak
juda tik bo'lsa, orqaga yiqilish xavfi mavjud. Aksincha,
burchak kichik boʻlsa, zinapoyaning sinishi xavfi mavjud.
Bundan tashqari, har doim zinapoyani qoʻllab-quvvatlashuchun yordamchi bilan ishlang.

Qoʻshnarvon[Kyatatsu] (qoʻshnarvon) Ikki narvonning birikmasidan
iborat asbob. Ochilsa, narvon sifatida foydalanish mumkin. Uni zinapoya sifatida ishlatganda,
tepada oʻtirmang yoki turmang. Bundan tashqari, ikki tomondan oyoqlari bilan tepada
ishlamang, chunki bu muvozanatni buzishi va potentsial xavfli boʻlishi mumkin.
[Kahanshikisagyodai](koʻchmakoʻtarilgan

ishPortativ baland ish
platformasi

platformasi) Ikki oyoq oʻrtasida choʻziladigan va tortiladiganplatformaga ega asbob. Nobiuma sifatida ham maʼlum. Ish
platformasining tepasida tutqichlar mavjud. Tashqariga
egilish yoki devorga surish muvozanatni yoʻqotishi va yiqilib
tushishiga olib kelishi mumkin.
[Tura]

Balandlikda

ishlashuchun

platforma.

Uniharakatlantirish uchun toʻrtta burchakda gʻildiraklar mavjud. Sanoat xavfsizligi va sogʻlik
toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq tura minoralar uchun xavfsizlik standartlari mavjud.
[Kosho sagyosha] (Avtovishka platforma) Lyulkani 2 m yoki undan ortiq balandlikkakoʻtarish va tushirish mumkin boʻlgan qurilma bilan jihozlangan mashina.

176

5.2.15 Tozalash[Hoki] (supurgi) Supurish orqali tozalash vositasi. Bambuk shoxlari, oʻsimliklar toʻplamlari
yoki sintetik tolalar tayoqning uchiga biriktirilgan boʻladi.
[Chiritori] (xokandoz) Supurgi bilan supurilgan chang va qoldiqlarni yigʻish uchun asbob.
Xokandoz

Supurgi[Blower] Puflagich. U tushgan barglar kabi yengil
narsalarni havo kuchi bilan puflash orqali yigʻish uchun
ishlatiladi.

177

Puflagich6-bob: Qurilish uchastkasi ishlari haqidagi bilimlar
6.1 Qurilish maydonchalari uchun umumiy boʻlgan masalalar
Qurilish uchastkalarida koʻplab ish toifalaridagi texniklar ishlaydi. Garchi ular bajaradiganishlar bir-biridan farqlidek tuyulsa-da, tajribali texniklar har doim muayyan masalalardan
xabardor. Bu yuqori sifat va xavfsizlikni anglatadi. Ushbu bo'limda barcha texnik
mutaxassislar bilishi kerak bo'lgan masalalar tasvirlangan.

6.1.1 Qurilish ishlarining xususiyatlari
Qurilish ishlari buyurtma asosida olib boriladi.
“Buyurtma asosida qurish” atamasi avtomobillarda bo‘lgani kabi zavodlarda bir xil dizaynni
qayta-qayta ishlab chiqarishni emas, balki mijozning talablarini qondirish uchun noldan ishlab
chiqilgan yagona mahsulotni ishlab chiqarishni anglatadi. Qurilish ishlari buyurtma asosida
olib boriladi. Ular keng ko‘lamli loyihalardan tortib kichik hajmdagi loyihalargacha xilma-xil
bo‘lib, ba’zilari o‘xshashdek tuyulsa-da, har bir alohida loyiha har xil xususiyat va shartlarga
ega. Har bir mijoz uchun buyurtma asosida qurishni maqsad qilish muhimdir.
(2) Qurilish ishlarida joylashuv bilan bogʻliq cheklovlar mavjud boʻladi.
Qurilishlarning koʻpchiligi har bir mulkning joylashuvidan kelib chiqib belgilangan o‘ziga xos
talablar asosida barpo qilinadi, yaʼni bir loyiha ayni bir xil shart-sharoitlarda boshqasini
takrorlamaydi.
(3) Qurilish ishlarida tabiat sharoitlaridan kelib chiqiladi.
Qurilish ishlari koʻpincha ochiq havoda amalga oshiriladi va nomaʼlum omillar, masalan,
topografiya, fasllar, ob-havo va boshqa tabiiy sharoitlarga bogʻliq.
(4) Qurilish ishlari ijtimoiy cheklovlarga bogʻliq.
Qurilish ishlari mahalliy ishlab chiqarishdir, shu bois ularga obyektdagi ijtimoiy cheklovlartaʼsir qiladi. Atrof-muhit uchun xavfsizlik choralari va atrof-muhitni muhofaza qilish choralari178asosida uchastkani boshqarish muhimdir. Amaldagi qonunlar va qoidalar hamda atrofdagi
ijtimoiy muhit qurilish joyiga qarab farq qiladi va qurilish ishlari bu cheklovlarga boʻysunishi
nazarda tutiladi.
(5) Sifat xavfsiz jarayon orqali yaratiladi.
Qurilish ishlarida ham, yakunlangan inshootning sifati butun boshli xavfsiz qurilish ishlari
jarayoni orqali yaratilishi haqiqatdir.

6.1.2 Qurilish rejasi
Barcha qurilish loyihalari qurilish rejasiga ega. Qurilish rejasi – bu qurilish shartnomasi
shartlari, chizmalar, texnik shartlar, uchastka tavsiflari va boshqa loyiha hujjatlari asosida
belgilangan loyiha rejasi. Qurilish rejasi quyidagi jihatlarni hisobga olgan holda tayyorlanadi.
> Turli ijtimoiy cheklovlar muhitida rejalashtirish, masalan tegishli qonunlar va qoidalar
doirasida.
> Sifat, qurilish budjeti, jarayon, xavfsizlik va atrof-muhitni muhofaza qilish uchun
boshqaruv usullarini kompleks rejalashtirish.
> Qurilish davrida minimal xarajat bilan yaxshi sifatga erishib qurish uchun qurilish usullarini
samarali birlashtirishni rejalashtirish.
> Atrof-muhitni muhofaza qilishni nazarda tutuvchi baxtsiz hodisa va falokatlardan xoli
loyihani rejalashtirish.
> Qurilish ishlari boshqaruvining 5M usulini qoʻllagan holda rejalashtirish. Qurilishni
boshqarishning 5M usuli ishchi kuchi, materiallar, usullar, texnika va pul (Manpower,
Materials, Methods, Machinery va Money)ni bildiradi,> Mahalliy/obyekt sharoitlari va h.k.ni oʻrganish uchun yetarlicha dastlabki oʻrganish
ishlarini olib borish va qurilishni boshlashdan oldingi va qurilish vaqtidagi chora-tadbirlar va
boshqaruv usullarini rejalashtirish.
179

6.1.3 Qurilishni boshqarish
Qurilishni boshqarish bu pudratchi tomonidan qurilish rejasiga muvofiq belgilangan sifatda
qurilishishlarinibajarish

uchun

zarur

boʻlganboshqaruv

hisoblanadi.

Qurilishmaydonchasidagi ishi quyidagi beshta boshqaruv indikatorlari (QCDSE deb ataladi) asosida
amalga oshiriladi.
[Sifat]Bu mijoz tomonidan talab qilinadigan sifat talabini toʻliq qondiradigan tayyor inshootni
barpo qilishni boshqarishdir. Belgilangan oʻlchamlar va shakllarni taʼminlash uchun sifat
nazorati rejasida nazarda tutilgan sifat tekshiruvlari, materiallarning sifat tekshiruvlari va turli
xil qurilish tekshiruvlari amalga oshiriladi.
[Xarajat]
Xarajat - bu uchastkaga sarflanishi mumkin boʻlgan pul. Qurilish loyihasi bilan bogʻliq
materiallar, mehnat va dala xarajatlari qurilish budjetidan oshmasligi uchun boshqariladi.
[Yetkazib berish]
Kompaniyalar qurilish ishlarining samarali bajarilishini ta'minlash uchun bosh pudratchi vaboshqa pudratchilar bilan kelishib oladilar va qurilish jarayonida kechikishlarga yo'l
qo'ymaslik uchun qurilish jarayonini boshqaradilar, bu esa qurilish muddati ichidayakunlanishini ta'minlaydi.
[Xavfsizlik]
Odamlar va narsalarning yiqilishi kabi baxtsiz hodisalarning oldini olish hamda
pnevmokonioz va oftob urishi kabi kasb kasalliklarning oldini olish uchun zarur choralar
amalga oshiriladi. Bundan tashqari, baxtsiz hodisalar va kasbga doir jarohatlar umumanboʻlmasligiga erishish uchun qurilishda xavfsizlik bilan bogʻliq kundalik xatarlarni bashorat
qilish boʻyicha treninglar tashkil etish, ish paytida qoʻriqchilik qilishni tashkil etish, xavfsiz
jarayonlariga oid majlislar, 5S targʻibot tadbirlari va boshqa tadbirlar oʻtkaziladi.
180

[Atrof-muhitni muhofaza qilish]
Bu qurilishning atrof-muhitga taʼsirini, jumladan, shovqin, vibratsiya va suv ifloslanishi
kabilarni minimallashtirishni tashkil etish hisoblanadi. Qonunlar va qarorlar bilan belgilangan
standartlarga rioya qilish kerak.

6.1.4 Qurilishdan oldingi tayyorgarlik（１） Qurilish tartiboti yoʻriqnomasida hisobga olinishi kerak boʻlgan asosiy jihatlar
Kun davomida qurilish ishlarida yuqori sifatni taʼminlash uchun qurilish jarayoni tafsilotlarini
tekshirish va toʻgʻri tushunish zarur.
> Qurilish shartnomasi shartlarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Shartnoma tuziladigan qurilishning mazmunini (smeta shartlari va qoidalari) va ishhajmini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Loyiha va qurilish chizmalarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Uchastkadagi qurilish shartlari va uchastka qoidalarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Boshqa pudratchilar bilan ish jadvalini hamda loyihadan oldingi va keyingi qurilishlarbilan bogʻliqliklarni koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Qurilish tartibotlarini tasdiqlash, ishchilarni taqsimlash, materiallar va asbob-uskunalarnitayyorlash.
> Ish uchun talab qilinadigan Karyera oshirish kartasi va litsenziyalar boʻlishi hamda ularni
xodimlar yonlarida olib yurishini tasdiqlash.
> Xavfsizlik masalalarini aniqlang va tushunib oling.

(2) Ish oldidan tekshirish
Qurilish uchastkasida ishlaganda ishchilar turli asboblar va texnikalardan foydalanadilar.
Ishchilarda koʻp sodir boʻladigan baxtsiz hodisalar ular asboblar va uskunalar bilan
181

ishlayotganda sodir boʻladi. Ishni boshlashdan oldingi tekshirish amallari sifatida
quyidagilarni bajarishingiz zarur.
> Mashina va texnikalarni ish oldidan tekshirish- Moʻljallangan ishlarni bajara oladigan mashina va texnika oʻz joyida, koʻrikdanoʻtkazilgan va texnik xizmat koʻrsatilgan ekanligiga ishonch hosil qiling.
> Uskunalar, asboblar va jihozlarni tekshirish- Ishlatiladigan asbob-uskunalar, jihozlar va instrumentlarni koʻrik qilinganligi va ularga
xizmat koʻrsatilganliga ishonch hosil qiling.
> Ish tartib-qoidalarini tasdiqlash- Ish hajmini bajarishga ulgurish real ekanligini tasdiqlang.
- Individual ishni boʻlishish va hamkorlikda ishlash mos ravishda tayinlangani va ishni
topshirish toʻgʻri ekanini tasdiqlang.
> Xavfsizlikni tasdiqlash- Sogʻliqni saqlash va xavfsizlik himoya anjomlari hamda xavfsizlik qurilmalari va
boshqalar toʻgʻri ishlatilayotganligiga ishonch hosil qiling.
- Favqulodda vaziyatlarda javob choralari maqsadga muvofiq ekanligiga ishonch hosil
qiling.

6.1.5 Maketni belgilash (belgi qoʻyish)
Sumidashi (sumitsuke) (maketni belgilash (belgi qoʻyish)) qurilish uchastkasida quriladiganinshoot yoki komponentning joylashuvi va balandligini belgilashni anglatadi. Qurilishningboshidan oxirigacha boʻlgan butun boshli qurilish jarayonida bu birinchi qadam hisoblanadi.
Bu sifat (aniqlik) talab qiladigan eng muhim ishdir. Joylashuvni toʻgʻri belgilash uchun
chizmalarga muvofiq aniq belgi qoʻyish va sathni belgilash, oʻq chizigʻi va h.k.ni belgilash
amalga oshiriladi. Maketni belgilash uchun sumitsubo (chiziq markeri) nomli asbob ishlatiladi,182

ammo hozirgi vaqtda belgilash uchun lazerli yoritkich asbobi ishlatiladi, u lazer nurini kerakli
joyga tushirib belgilaydi. Lazer sath va toʻgʻri burchaklarni tekshirishni osonlashtiradi. Quyida
maketni belgilash va belgi qoʻyishning uchta asosiy turi keltirilgan.
Maketni belgilash va belgi qoʻyish

Maketni belgilash va belgi qoʻyish joylari

ishlari
Maketni belgilash

Joylashuv, balandlik (havolaviy sath belgisi/GL), oʻqchizigʻi va boshqalar uchun havolalar va boshbelgilar.

Elementlarga ishlov berish uchun

Armatura sterjenlari, opalubkalar, quvur yoʻllari,belgi qoʻyish

simlar va boshqa detallarni kesish va ishlov berishoʻlchamlari; yogʻoch qismlarini ishlov berishoʻlchamlari; va metal listlarga belgilar yozish

Oʻrnatish uchun qayta ishlangan

Umumiy ichki va tashqi armatura, havo kirish va

qismlar, asbob-uskunalar,chiqish teshiklari, masalan, shamollatish teshiklari,apparatlar va boshqalarning

suv taʼminoti va drenaj sanitariya quvurlari,joylashuvini belgilashkonditsioner va sanitariya uskunalari, yongʻinga
qarshi uskunalar

6.2 Har bir mutaxassislik boʻyicha qurilish bilimlari
Ushbu boʻlimda har bir ixtisoslik ishining umumiy koʻrinishi va baxtsiz hodisalar va sifatni
buzmaslik uchun yodda tutish kerak boʻlgan asosiy fikrlar keltirilgan. Notanish atamalaruchun 4 va 5-boblarga qarang.

6.2.1 Tuproq ishlari(1) Qoʻlda qazish ishlari
Birinchidan, qazish joyini tekshiring. Misol uchun, tegmagan yerdagi beqaror toshlar tushib,baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin, shuning uchun ular bor yoki yoʻqligini tekshiring.
Shuningdek, yoriqlar, suv miqdori, buloqlarning mavjudligi va muzlash sharoitida oʻzgarishlar183

mavjudligini tekshiring. Kuchli yomgʻir yoki zilziladan keyin bu omillar yana tekshiriladi, chunki
sharoitlar oʻzgargan boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, qorongʻi joylarda ishlaganda
chiroqlardan foydalaning.
Vertikalga yaqin yuzning eng pastki qismini qazish sukashibori (pastki kesish) deb ataladi.
Yiqilish xavfi tufayli pastki kesish hech qachon amalga oshirilmasligi kerak.
Kirka-motiga - qazish uchun ishlatiladigan asbob. Kirka-motiga xavfli asbobdir, chunkiuning tepaga qaragan uchi bor. Ishlatishdan oldin tutqich kalakka mahkam oʻrnatilganiga
ishonch hosil qiling. Bundan tashqari, katta tebranishlar juda xavfli boʻlishi mumkin, chunki
siz orqangizdagi kimnidir urib yuborishingiz mumkin. Ikki yoki undan ortiq kishi
qazishayotganda, masofada ishlashga ishonch hosil qiling. Vertikal ravishda bir-biridan
uzoqroq turish oʻrniga, gorizontal yoʻnalishda bir-biridan uzoqroq turing. Katta tebranishlaroʻrniga, qazish uchun kirka-motiganing oʻz ogʻirligidan foydalaning.
(2) Toʻldirish, zichlash va mashinada zichlash ishlariToʻldirish paytida tuproq yetarlicha zichlangan boʻlishi muhimdir. Toʻldiriladigan maydonda
oldingi ishlardan qolgan barcha materiallarni olib tashlang. Agar suv agar mavjud boʻlsa, ishni
bajarishdan oldin u olib tashlanishi kerak. Toʻldirish uchun oldindan belgilanganmateriallardan foydalaning. Toʻldirish bir vaqtning oʻzida 30 sm yoki undan kam chuqurlikda
amalga oshiriladi, tuproqni qayta-qayta preslash uchun qoʻl valigi yoki boshqa preslashmashinasi yordamida amalga oshiriladi.
Ariqlarni va boshqa tor joylarni preslash uchun pnevmatik bolgʻa ishlatiladi. Katta yuzani
mashina yordamida preslashda plastinka deb ataladigan asbob ishlatiladi, bunda katta yuzali
plastinkani tebratish orqali preslanadi. Pnevmatik bolgʻa – bu uskunaning ogʻirligi va kuchsilindri plastinkasining yuqoriga va pastga harakatlanishi natijasida yuzaga keladigan zarba
bilan yerni preslash uchun ishlatiladigan asbob. Har doim pnevmatik bolgʻani oldinga siljitish
uchun sekin suring, pnevatik bolgʻani oldinga olib boring. Uning taʻsiri juda ogʻir, shuning184

uchun oʻz oyoqlaringizga urmaslik uchun ehtiyot boʻling. Bundan tashqari, elektr kabeli bilan
pnevmatik bolgʻani ishlatganda, kabel yoʻnalishiga eʼtibor bering.
(3) Tuproqni qoʻlda toʻsib qoʻyish va kesish
Birinchidan, nishablikning nishabligi va tayyor qalinligi ish joyiga mos yozuvlar sifatida
qoziqlar yoki boshqa vositalar bilan oʻlchash va belgilash yoʻli bilan aniqlanadi. Daraxtning
ildizlari yoki suvi qirgʻoqqa oʻrnatilishi yoki kesilishi kerak boʻlsa, ularni oldindan olib tashlang.
Baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun qiyalik tepasiga ogʻir narsalarni qoʻymang(tekisliktning nishab ustidagi cheti). Shuningdek, ish paytida kesilgan tuproqning qiyalikdan
pastga tushishiga eʼtibor bering. Har kuni qirgʻoqning shaklini tekshiring va tuproqni kesib
oling.
(4) Suv bilan ishlash
Suv bilan ishlash tuproq ishlarida ayniqsa muhim vazifadir. Agar yomgʻir yogʻsa, ishni
tugatgandan soʻng, tuproqni yomgʻir bilan yuvib yubormaslik uchun silliq yuza qoldiring.
Bundan tashqari, yomgʻir suvini choyshab yoki boshqa vositalar bilan yopish orqali suvga
kirishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻrish kerak. Bunga qoʻshimcha ravishda, qurilish yuzasi
drenaj uchun nishablik ekaniga ishonch hosil qiling va drenaj yoʻlini yarating. Agar yoʻlga
qaragan boʻlsa, drenaj quvurlarini oʻrnating.
(5) Nishablikda himoyalash ishlari
Qurilish aralashmasini purkash paytida nishablik
qulashiga yoʻl qoʻymaslik uchun yuqoridan pastga
purkang.

Purkashishlariqurilish

Nishablik yuzasiga
purkashyuzasiga

perpendikulyar ravishda va bir tekis qalinlikda
amalga oshirilishi kerak. Yomgʻir suvi kirishining
oldini olish uchun nishablikning yuqori qismi tabiiy
tuproq boʻylab purkaladi. Togʻ jinslariga purkash paytida, beqaror toshlarni, loyqa tuproqni va
185qoldiqlarni oldindan olib tashlang. Agar purkalgan yuza tuproq yoki qum boʻlsa, purkashbosimining yer yoki qumni sachratishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ehtiyot boʻlish kerak.
Urugʻlarni, tuproqni va boshqa materiallarni purkashda maxsus mashinalardan foydalaning
va bir tekis qalinlikka erishishingizga ishonch hosil qiling. Uchastkaga yetkazilgan maysa
imkon qadar tezroq oʻtqazilishi kerak. Quyoshli kunlarda sugʻorish ertalab yoki kechqurun
amalga oshirilishi kerak, peshinda emas.

6.2.2 Quvurni bosib kirgizib tunnel qazish usuli
Qaziladigan uchastkaning geologik xususiyatlariga qarab, tunnel qurishning turli usullarimavjud. Ushbu boʻlimda tunnel qazishning quvurlarni ulash usuli tasvirlangan, bu yerda
tunnel qazish mashinalari yer osti qazish va tunnel qurish uchun ishlatiladi.
Temir yoʻl / poyezd
Yoʻl
Bosib

Daryo

yotqiziladiganquvur

Tunnel qazish
mashinasi

DomkratBosib
yotqizilad

Qabul qilish shaxtasi

Bosib
Bosib
yotqizilad yotqiziladigan

igan

igan

quvur

quvur

quvur
Ishga tushirish shaxtasi(1) Quvurlarni ulashda tunnelning boshlangʻich nuqtasida birinchi navbatda tunnel asosi va
yer sathi bilan bogʻlanish uchun quduq quriladi. Quduq tunnel qurilishi uchun zarur
materiallarni pastga tushirish va qazilgan tuproqni yer ustiga chiqarish uchun ishlatiladi. Ogʻirmateriallar va asbob-uskunalar quduqning ichidan va yuqori qismidan olib boriladi.
(2) Quduq qurilgach, domkrat quvurlarini yerga tiqish uchun domkrat va boshqa vaqtinchalik
uskunalar oʻrnatiladi va tunnel mashinasi quduqqa keltiriladi.

186

(3) Tunnel qazish mashinasi tayyor boʻlgach, u ishga tushirish qudugʻi (boshlangʻich nuqta
tomoni) orqali ishga tushiriladi va tunnel qazish boshlanadi. Quvurni oʻtkazuvchi tunnel
qazishda zavodda ishlab chiqarilgan quvurlar tunnel mashinasiga ulanadi va quduqqaoʻrnatilgan domkrat bilan yerga suriladi. Qazish bu jarayonni qabul qilish qudugʻiga (tunnel
oxirigacha) yetguncha takrorlash orqali davom ettiriladi.
(4) Tunnel mashinasi qabul qilish qudugʻiga yetib kelgach, tunnel mashinasi, domkrat va
boshqa vaqtinchalik jihozlar demontaj qilinadi va chiqariladi. Kuzatuv lyuklari yoki boshqa
tuzilmalar quduq ichiga loyihalangan boʻlsa, ular odatda bu bosqichdan keyin quriladi.
Quvur yotqizish uchun tunnel qazish usulida koʻrib chiqilishi kerak boʻlgan masalalar
quyidagilardir.
> Tunnel ichida kislorod kamayishi va zaharli gazlar ehtimolidan xabardor boʻling. Uglerod
oksidi va karbonat angidrid rangsiz va hidsizdir, shuning uchun ularning mavjudligi yoki
yoʻqligi va konsentratsiyasi detektor yordamida oʻlchanishi kerak. Xavfsizlikni taʼminlashuchun har bir ish smenasining boshida zaharli gazni oʻlchash kerak. Bundan tashqari,
quduqda va tunnel ichida shamollatish taʼminlanishi kerak.
> Quvurli tunnel oʻrnatish koʻpincha kichik diametrli, kopincha diametri 0,2 dan 3 m gachaboʻlgan kanalizatsiya va suv quvurlarini qurish uchun ishlatiladi. Quvurlarni tortuvchi tunnel
qazish uchun zarur turli xil vaqtinchalik uskunalardan tashqari, qazilgan tuproq va qum
quduqlar orqali olib chiqiladi. Oʻrtada qisilib qolishdan, uchib kelib/tushib ketib sizga
tegadigan predmetlardan va balandlikdan yiqilishdan ehtiyot boʻling.

6.2.3 Dengizdagi qurilish muhandislik ishi
Dengiz qurilish inshootlarida turli xil turdagi ishchi qayiqlar ishlash uchun yigʻiladi. Bu flot
deb ataladi. Flotni tashkil qiluvchi flot rahbari har bir ishchi qayiqqa ishni bajarish boʻyichakoʻrsatmalar beradi. Bundan tashqari, har bir ishchi qayiq kapitan yoki paluba zobiti deb
187ataladigan shaxs tomonidan boshqariladi.

Flot (toʻlqinqaytargich
qurilishi)(1) Qurilish uchastkasini tayyorlash
Dengizdagi qurilish uchastkasini belgilash uchun mayoq joylashtiring. Bu qurilish vaqtida
boshqa qayiqlarning kirib kelishini oldini oladi.
Qurilish uchun foydalaniladigan ishchi qayiqlar ishchi qayiqning asosiy portidan (ishlamay
qolganda kemalar langar boʻladigan port) skameyka yordamida qurilish uchastkasigakoʻchiriladi.
Qurilish uchastkalarida ishchi qayiqning toʻrtta burchagidagi langarlar tushiriladi va
toʻlqinlar yoki shamol taʻsirida ishchi qayiqni qurilish uchastkasidan siljitishning oldini olishuchun langar tutqichli qayiq yordamida mustahkamlanadi.
(2) Ishchi qayiqlarda bajariladigan ishlar
Ishchi qayiqlar chuqur qazish, toʻlqinli suv qurish va qirgʻoq devorini qurish kabi turli xil
qurilish ishlarini bajaradi. Quyidagi vazifalar ishchi qayiqda yoki dengizdagi uchastkada
amalga oshiriladi[Tamagake sagyo] (stropovka) Yuklarni kran bilan koʻtarishda
simlarni ulash va ajratish. Dengiz qurilish ishlarida kranlikemalar beton bloklar, toshlar va boshqa materiallarni yuklashva tushirish uchun ishlatiladi.

188

Stropovka

[Kran sagyo] (kran bilan ishlash) Kranda ishlash ogʻir narsalarni koʻtarish, ularni bir joydan
ikkinchi joyga koʻchirish va boshqa joyga tushirishni oʻzichiga oladi. Ishchi qayiqlaridagi kranlar chuqurlashtirish,

Kranning ishlashi(bir xil riprapda toʻkish )bir xil toshqoliplarni bir xil shaklga keltirish va bloklarnioʻrnatish uchun ishlatiladi.
[Vinch sagyo] (vinchka bilan ishlash) Vinchoq - buoʻralib, simlarni uzata oladigan mashina. Ishchi qayiqni
harakatlantirish yoki mahkamlashda langarni boshqarish
qayigʻining chigʻiri ishlatiladi. Shuningdek, toʻlqinli suv
inshootlarida kessonlar chigʻir bilan oʻrnatiladi.
(3) Dengiz qurilish muhandislik ishlarining xavfsizligi

Chigʻir bilan ishlash

Katta toʻlqinlar mavjud boʻlganda, dengiz qurilishmuhandislik ishlarini bajarish mumkin emas, chunki ishchi qayiqlarga juda xalal beradi.
Qurilish paytida har doim ob-havo va toʻlqinlar prognozini bilish kerak.
Dengiz qurilish ishlari dengiz yaqinida, dengizda va ishchi qayiqlarda amalga oshiriladi.
Ishlayotganda sirpanish va yiqilish yoki suvga tushish xavfi mavjud. Bundan tashqari, ishchi
qayiqlar juda tor va ularda turli xil mashinalar mavjud, bu esa ishchilarning ularga toʻqnashuvi
yoki agʻdarilishini juda oson qiladi, bu juda xavflidir.
Dengizda ishlaganda har doim qutqaruv jiletini kiying. Toʻgʻri
kiyilganda, qutqaruv jileti shunday yaratilganki, odam dengizga
tushib ketganda, uning ogʻzi suv ustida turadi.
> Ishchi qayiqlardagi arqonlar xavfli. Oyogʻingizni palubadagi arqonlar
orasiga qoʻymang yoki ularga qadam qoʻymang. Agar qayiq
harakatlansa va arqon toʻsatdan siljisa, arqon oyogʻingizga oʻralishi
va jarohatlarga olib kelishi mumkin.

189

Qutqaruvchi
nimchanamunasi

> Ishchi qayiqni chiqarish va tushirish dengizga qulashga olib kelishi mumkin. Sakramang
yoki tushmang. Kichkina qayiqdan havozagakoʻtarilish zinapoyalar yoki narvonlar oʻrnatilgan
joyda

amalgaoshirilishi

yokiOʻrnatilgan narvondan
foydalanishga misolkoʻchmanarvondan foydalanishi kerak.
> Kemalar orasiga yuk tashishda keng ayumiita(trap) oʻrnatiladi. Trapning faqat bir tomoni
qayiqqa mahkamlanadi.
> Ishchi qayiqni bog‘lashda ko‘z (arqonning uchidagi ilmoqli qismi) bollard deb ataladiganqisqa ustunga osib qo‘yiladi va bunda barmoqlar qisilib qolmasligi uchun doimo
yordamchi arqondan foydalaning.
> Ishchi qayiqda harakatlanayotganda faqat

Yordamchi arqon bilan bogʻlashoperatsiyasi

belgilangan joylardan oʻting va taqiqlanganjoylarga kirmang. Ishchi qayiqdagi belgilarga
rioya qiling.
> Ishchi qayiqni har doim tartibli va ozoda tuting.
Bundan tashqari, yogʻ toʻkilgan narsalarni artib
oling, chunki ular sirpanish va yiqilishga olib kelishi mumkin.

190

6.2.4 Quduqlarni burgʻulash ishlari
Kichik quduqlar umumiy maishiy foydalanish uchunmoʻljallangan va suv qoʻlda pompalanadi. Evakuatsiya
joylarida va hokazolarda oʻrta hajmli quduqlar oʻrnatiladi
va favqulodda generator yordamida suv pompalanadi.
Ichimlik suvi uchun ishlatiladigan quduqlar sifatli suv
olish imkonini berishi kerak.
Burgʻilash tadqiqoti(1) Vaqtinchalik tayyorgarlik tuzilmasi
Qurilish hajmini aniqlang va uchastkani tozalang.
Uchastkani tozalagach, burgʻulash mashinasi yigʻiladi.
(2) BurgʻulashToʻgʻridan-toʻgʻri suv koʻtaruvchi qatlamga ( taisuiso (suv qatlami) deb ataladi) burgʻulash
uchun burgʻulash mashinasi ishlatiladi, bu qatlamning qulab tushmasligiga ishonch hosil
qiladi. Qatlamlarga koʻra, eng qisqa vaqt ichida qazish uchun tegishli burgʻulash uskunasidan
foydalaning. Burgʻilangan teshik qulab tushmaslik va qazish qoldiqlarini suvda ushlab turish
uchun eritilgan loydan yasalgan burgʻulash loyiga toʻldiriladi. Qazilma chiqindilari kovsh
qurilmasi bilan olib tashlanadi. Burgʻulash va olib tashlash jarayoni suv qatlamiga yetguncha
takrorlanadi.
(3) Suv qatlamini tanlash
Rejalashtirilgan chuqurlikka erishilgach, qatlamning qarshiligi denki kenso (elektr logging)deb ataladigan usul yordamida tekshiriladi, bunda qatlamning suv manbai sifatida moskelishini aniqlash uchun teshikdan elektr toki oʻtkaziladi. Qarshilik loy qatlamlarida pastroq,
yer osti suvlari yaxshi oqimga ega boʻlgan qum va shagʻal qatlamlarida yuqori. Suv qatlami
aniqlangandan soʻng, bu joyda yer osti suvlarini olish uchun ekran deb nomlangan qurilmaoʻrnatiladi.
191

(4) Shagʻal toʻldirish
Koson quvurlarini ulang va teshikka soling. Burgʻulangan yuza va korpus orasidagi maydon
saralangan shagʻal yoki silikat qum bilan toʻldiriladi. Bu qumni nazorat qilish, ekranni va
korpusni mustahkamlash va quduq devorining qulashini oldini olish. Toʻldirish chuqurligi,
toʻldirish uchun ishlatiladigan shagʻal donalarining kattaligi va boshqa omillar muhim boʻlib,tayyor quduqning sifatiga taʼsir qiladi.
(5) Pardozlash
Quduqdagi loyqa suv yer osti suvlari oqib chiqishi uchun nasosda haydaladi.
(6) Suvni himoya qilishQuduqqa yer yuzasidan suv yoki sifatsiz suvli qatlamlardan suv tushishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
(7) Nasosni oʻrnatish
Pompalanadigan suv miqdorini aniqlash uchun nasos sinovi va suv sifatini aniqlash uchun
nasos sinovi oʻtkaziladi va nasos oʻrnatiladi.

6.2.5 Quvurli quduq qazish ishlari
Qurilishpoydevoriishlari

uchun

yer

Quvurli quduq qazish
ishlariqazilayotganda, agar yer osti suvlari qazilmaga
oqib tushsa, qazilgan maydonning chetlaridan
tuproq va qum oqib chiqib, qurilish ishlariga xalaqit
beradi. Quvurli quduq qazish kuchli poydevor
yaratish uchun qurilish olib borilayotgan qatlamga
yaqin joyda yer osti suvlari sathini pasaytirish uchun amalga oshiriladi. Nasos bilan tortish
zarur qurilish tugamaguncha davom etadi. Poydevor ishlari tugallangach va nasos
toʻxtatilgach, yer osti suvlari qurilishdan oldin mahalliy muhit uchun tabiiy sathga qaytadi.
Quvurli quduq qazish usuli 2 m dan 7 m gacha chuqurlikdagi suvni quyish uchun javob beradi.
192

Kattaroq chuqurliklar uchun chuqur quduq usuli qoʻllaniladi.
(1) Qurilish detallarini tekshirish va aniqlash
Yer osti suvlari sathi qanchalik pastga tushishi kerakligini oʻrganing. Tekshiruv natijalarigakoʻra, oʻrnatiladigan quvurli quduqlar oraligʻi va sonini aniqlash uchun drenaj hajmining
proeksiyasi amalga oshiriladi.
(2) Dastlabki oqim
Jet trubkasi yordamida quvurga ulangan reaktiv nasosdan bosimli suv yordamida teshikkerakli chuqurlikka chiqariladi.
(3) Quvurli quduqlarni oʻrnatish
Quvurli quduq vertikal quvurning uchiga biriktiriladi va avvalroq oʻrnatilgan teshikka kiritiladi.
Bu jarayon oldindan belgilangan vaqt oraligʻida takrorlanadi.
(4) Magistral quvurga ulanish va vakuum nasosini oʻrnatish
Bir nechta quvurli quduqlarni magistral quvurga ulang. Magistral quvur suvni chiqarish
uchun vakuum nasosiga ulanadi.

6.2.6 Yoʻl qoplamasi yotqizish ishlari
Agar ish olib boriladigan yo'l allaqachon
Qoplamali yoʻl tuzilishi

mavjud bo'lsa, u umumiy transport vositalariAsfalt yuza qatlami

va odamlar harakatiga bog'liq bo'lib, yo'lharakati

xavfsizligi

ob'ektlariuchun

Asfalt asosiy qatlami
Yoʻlakbelgilangan xavfsizlik choralarini talab qiladi,
masalan, bayroqchalar, xavfsizlik konuslari,Toʻldiruvchi asosiy qatlam(yuqori qatlam)Toʻldiruvchi asosiyqatlam (pastki qatlam)

Grunt qatlami

xavfsizlik to'siqlari va yo'l qurilish belgilarini
joylashtirish. Qoplamali yoʻl toʻrt qatlamdan iborat. Qurilish har bir qatlam uchun bittadan
toʻrtta jarayonga boʻlinadi.
(1) Grunt qatlami ishlari193

Yoʻlning eng past qatlami rosho (grunt qatlami) deb ataladi. Qalin boʻlsa, u taxminan 1 mchuqurlikda boʻlishi mumkin. Tuproqni qazish uchun ekskavator yoki buldozer ishlatiladi.
Qisqa masofada bir vaqtning oʻzida turli operatsiyalar bajarilganligi sababli, masalan,ekskavator bilan qazish, qazilgan tuproqni samosvalga yuklash, qoʻl silindri bilan zichlash,buldozer bilan shagʻalni yoyish va siqish, yoʻl silindr bilan zichlash kabilarni yodda tuting.
baxtsiz hodisalardan, shu jumladan ogʻir jihozlar bilan toʻqnashuvdan, chigallashishdan va
ezilishdan saqlaning.
(2) Toʻldiruvchi asosiy qatlamni yotqizish
Toʻldiruvchi asosiy qatlam yuqori va pastki qatlamlarga boʻlingan qoplamali yoʻlning oʻrta
qatlamidir. Yuklamalarni va taʼsirlarni tarqatish uchun grunt qatlami ustiga siniq tosh yoki
boshqa materiallar qoʻyiladi. Ish joylarida koʻrinmasa ham, jagʻ maydalagich deb ataladiganmashina toshlarni mayda boʻlaklarga maydalash uchun ishlatiladi, u olib kelinadi va ishlatiladi.
Maydalangan toshlar samosvallardan ekskavator yoki ekskavator kovshlari bilan yigʻiladi va
grunt qatlamiga yoyiladi. Maydalangan toshlarni haskash bilan tekislaydigan ishchilarkoʻpincha bir vaqtning o'zida ishlaydi, shuning uchun baxtsiz hodisalardan qochish uchun
ehtiyot boʻlish kerak.
(3) Asfalt asosiy qatlamini yotqizish
Asfalt asosiy qatlami toʻldiruvchi asosiy qatlam ustidagi qatlamdir. Isitilgan asfalt yoyilib,
asfalt tekislagich bilan tekislanadi. Asfalt tekislagich - bunkerdagi asfaltni orqa tomondan
tushiradigan mashina. Yoʻl chetlari qoʻlda tekislanadi, bunda tonbo (asfalt haskashi) deb
nomlangan asbob yordamida amalga oshiriladi. Yoyilgan asfalt shagʻal valigi yoki boshqa
mexanizmlar bilan preslanadi va keyinchalik shinali valik bilan preslanadi. Ikki xil mashinadan
foydalanib, nafaqat yuzani, balki ichki qismini ham preslash mumkin.
(4) Asfalt yuza qatlamini yotqizish
Toʻldiruvchi asosiy qatlamni qurish bilan bir xil usul yordamida asfalt yoyiladi. Bu jarayonda194qo‘llanadigan asfalt o‘z tabiatiga ko‘ra tayanch qatlam qurilishida qo‘llaniladigan asfaltdan
farq qiladi, yuqori suvga chidamliligi va sirpanmaslik xususiyatiga ega.

6.2.7 Mexanik tuproq ishlari
Mexanik tuproq ishlari bu – qurilish texnikasi yordamida bajariladigan tuproq ishlari. Agar
bitta qurilish uchastkasida bir nechta mashina yoki ishchi ishlayotgan boʻlsa, ishni
boshlashdan oldin atrofda boshqa transport vositalari yoki odamlar yoʻqligiga ishonch hosil
qiling. Mashinalarga kirish va chiqishda dvigatelni oʻchiring va xavfsizlik tutqichini qulflang.
Bundan tashqari, mashinani kesish operatsiyalari paytida, mashinaning pastki qisminingyoʻnalishi umumiy qoida sifatida kesuvchi chetiga toʻgʻri burchak ostida yoʻnaltirilishi kerak.
Qurilish uchastkasiga texnikani tashishda
mashinanioʻtkazishtransport

vositasidanuchunmoʻljallangan

foydalaniladi.

Yukkoʻtarish va tushirish uchun transport vositasiga
tohan yogu (yuklash trapi) deb nomlangan trap

Yuklashtrapi

Mashinalarni
tashish uchunmoʻljallangantransportoʻrnatiladi. Ogʻish 15 gradus yoki undan kam
nishablik orqali yuklash trapiga mahkam ulangan boʻlishi kerak. Mashinani agʻdarish halokatli
baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkinligi sababli, uning atrofidagi hudud ham taqiqlanganboʻlishi kerak.
Mexanik tuproq ishlari koʻpincha shovqin va tebranish hosil qilganligi sababli, Yer,
infratuzilma, transport va turizm vazirligining qoidalariga muvofiq kam tebranishli/shovqinli
qurilish texnikasi sifatida belgilangan teishindogata kensetsu kikai (past tebranishli qurilishtexnikasi) dan foydalanish kabi choralar koʻriladi.
Qurilish ishlari rejalashtirilgan tarzda amalga oshirilishi uchun mashinalar notoʻgʻri
ishlamasdan toʻgʻri ishlashi kerak. Kunlik ish oxirida mashinani xavfsiz joyga qoʻying hamda
195

kovshlarni va boshqa qoʻshimchalarni yerga tushiring. Xavfsizlik dastagi qulflangan holatdaboʻlgandan soʻng, mashinadan tushayotganda mashina dvigatelini taxminan besh daqiqa
davomida salt rejimda ishlating va yogʻ sizishi, sovutish suvi oqishi va hokazolarni tekshiring.
Nosozliklar haqida texnik xizmat koʻrsatish uchun masʼul shaxsga xabar berish kerak va
kundalik texnik xizmat koʻrsatish natijalari tekshirish jadvalida qayd etiladi. Tekshiruvlar ish
tugagandan soʻng amalga oshirilgan boʻlsa ham, “Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
toʻgʻrisida”gi Qonunga koʻra, tormoz va ilashmalar ish boshlanishidan oldin tekshirilishi kerak.

6.2.8 Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlari(1) Yer osti obʼektlari va inshootlarini dastlabki tekshirish
Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlarini boshlashdan oldin, koʻmilgan obʼektlarni tekshirish kerak.
Misol uchun, agar teshik qaziladigan joyda koʻmilgan gaz, suv yoki elektr uzatish liniyalarimavjud boʻlsa, bu katta baxtsiz hodisaga olib kelishi mumkin. Katta tosh va qattiq togʻ
jinslarining mavjudligi qazishning oʻziga xos usullarini va mashinalarni talab qiladi. Agarmuhim arxeologik yodgorliklar yoki madaniy boyliklar ko‘milgan bo‘lsa, arxeologik
qazishmalar va boshqa tadqiqotlar talab etiladi.
(2) Geotexnik tadqiqot
Yer osti obʼektlari va inshootlarini tekshirishdan tashqari, tuproq sifati, tuproqning
mustahkamligi va yer osti suvlari sathini oʻrganish uchun geotexnik tadqiqotlar ham talab
qilinadi. Burgʻilash mashinasi chuqur teshiklarni qazish va tekshirish va aniqlash uchun
tuproq namunalarini yigʻish uchun ishlatiladi.
(3) Xavfsizlik choralari
Poydevor qurilishi turli xil xavf-xatarlarni keltirib chiqaradigan yirik mexanizmlardan
foydalanishni oʻz ichiga oladi. Koʻpgina baxtsiz hodisalar ish tartib-qoidalaridagi xatolar,
mashinalarning beqaror joylashuvi, muvozanatni yoʻqotish, sirpanish / qoqilish yoki196ehtiyotsizlik yoki orqaga harakatlanish tufayli teshiklarga tushish yoki oraliqda qolib ketish
natijasida qulashi, mashinalarning beqaror joylashuvi, mashinalar yoki materiallarning
qulashi natijasida yuzaga keladi. Baxtsiz hodisalardan qochish uchun yuqorida va atrofni
tekshirish, harakatlanuvchi mexanizmlarga eʼtibor berish va boshqa ishchilarni ogohlantirish
muhimdir.
- Jismlarning qulashi xavfi
Qoziq qoqqichni ishlatishda notoʻgʻri protsedura, masalan, pinni kiritishdan oldin simni olib
tashlash, vintning boʻgʻindan ajralib ketishiga va tushishiga olib kelishi mumkin. Bundantashqari, H-simon balkalarni yoki shpunt poyalarini qoqish yoki sugʻurish uchun vibrobolgʻadan foydalanganda, H-simon balkalar yoki shpunt poyalari tushib ketshi mumkin.
- Oʻrtada qisilib qolish xavfi
Shpunt qoquvchi mashina yoki kran harakatlanayotganda, agar mashina notoʻgʻri ishlasa
yoki ishchi taqiqlangan hududga kirsa, toʻxtatilgan H-simon balkalar, shpunt poyalari,
yetakchi va h.k. hamda boshqa atrofdagi obyektlar orasida qisilib qolish xavfi mavjud.
- Agʻdarilish xavfi
Katta mashinalarning joylashishiga qarab, ular muvozanatni yoʻqotishi va agʻdarilishi
mumkin.
- Balandlikdan qulash xavfi

Tuproqni burgʻulash ishlarida xavfsizlik choralari
Cheklanmagan
zonalarni koʻrsating

Kovshni faqat hechqanday xavfboʻlmaganda ochingva yopingYoʻnaltiruvchi
ishchiPoʻlat yoʻl plitalarini oʻrnating
Signal beruvchi ischi

197

Poydevor ishlari balandlikda bajarilmasa va shuning uchun balandlikdan yiqilish xavfi kamboʻlsa-da, ehtiyotsizlik orqaga harakat qilish natijasida qazilgan teshiklarga tushish va qoziq
qoqish mashinasida qo'shma ishlarni bajarishda kabi mexanizmlardan yiqilish mumkinboʻlgan baxtsiz hodisalardir. Sirpanmaydigan poyabzal kiyishdan tashqari, ish boshligʻidan
ish koʻrsatmalarini olish muhimdir.

6.2.9 Havoza qurish ishlari
3-bobda tushuntirilganidek, havoza ishlarining har xil turlari mavjud. Bu boʻlimda havoza
qurilishi tasvirlangan. Yogʻochli havoza, trubkali havoza, karkasli havoza va halqa bogʻlamli
havoza kabi havozalarning bir nechta turlari mavjud, ammo barcha turdagi havoza ishlariuchun umumiy boʻlgan baʼzi qurilish maslahatlari mavjud. Bu oyoqning mustahkam
ekanligiga ishonch hosil qilish, keyin uni vertikal va tekis boʻlishi uchun yigʻish va uni toʻgʻri
ushlab turish uchun diagonal ravishda mahkamlashdir. Butun havoza qulab tushmasligi
uchun, bino mavjud boʻlganda, u binoga kabetsunagi (devorga bogʻlovchi ankerlar) bilan
mahkamlanadi. Bino yoʻq boʻlganda, aylana kesmali egilgan profillar yoki boshqa vositalar
bilan mustahkamlanadi.
(1) Havoza poydevori
Havoza oʻrnatiladigan tuproq mustahkam boʻlishi uchun zichlanadi. Hatto bitta vertikal
quvurning choʻkishi, butun havoza parchalanishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, yer
imkon qadar tekis qilib qoʻyiladi, shunda tayanch taglik va yer oʻrtasida boʻshliqlar boʻlmaydi.
(2) Oyoqlarni mahkamlash
Bazaviy fitting yerga yotqizilgan tayanch
taglikga mixlanadi.

Tayanch taglik(3) Vertikal quvurlar va taxtalarni oʻrnatish

198

Bazaviy fitting

Tik quvurlar vertikal ravishda o'rnatiladi va taxtalar tik quvurlarga perpendikulyar biriktirilishi
kerak. Vertikal quvurlarning oyoqlari ularni

Vertikal
quvur

Ish platformasi

mahkamlash uchun gorizontal elementlar bilan
bir-biriga bogʻlanadi.
Balka
Taxta

(4) Balkalar va ishchi platformani oʻrnatish
Old tomondan (bino tomon) va orqa tomondan (tashqi tomon) vertikal naychalarni
bogʻichlar bilan ulang va uning ustidagi estakada taxtasi (ishchi platforma)ni biriktiring.
(5) Zinapoyalarni, tutqichlarni, oʻrta va pastki rigellarni va bort taxtasini oʻrnatish.
Ishchilar uchun tutqichlarni, yiqilishning oldini olish uchun oʻrta va pastki rigellarni, asboblar
va boshqa narsalarni yiqilmasligi uchun bort taxtalarini oʻrnating. Zinalar uchun tutqichlar hamoʻrnatiladi.
(6) Koʻndalang skobalarni oʻrnatish
Butun havoza vertikal va tekis boʻlishi uchun katta kesishgan skobalarni oʻrnating.
Ko’ndalang

Tutqichskoba
Pastki rigel

Bort taxtasi

Zinalar(7) Devorga bogʻlovchi ankerlarni oʻrnatish
Butun havoza yiqilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun u devorga bogʻlovchi ankerlar bilan binoning
yon tomoniga mahkamlanadi. Bino boʻlmasa, diagonal tayanchlar (yarazu) aylana kesmali
egilgan profillar yoki shu kabi elementlar yordamida oʻrnatiladi.

199

6.2.10 Poʻlat karkaslash ishlariPoʻlatdan karkaslash ishlarida poʻlat qismlar binoning karkas ishlarini bajarish uchun
yigʻiladi. U poʻlat qismni tayyorlash, poydevor karkasini qurish va poʻlat qismni tiklash tartibida
amalga oshiriladi.
(1) Poʻlat qismlarni ishlov berishPoʻlat qismlar zavodda ishlab chiqariladi. Qurilish rejasi tuziladi va poʻlat qismlar mosravishda kesiladi. Kesilgan poʻlat qismlar yigʻiladi va payvandlanadi, payvand choklari
ultratovush tekshiruvi bilan tekshiriladi. Tekshiruvdan soʻng ular zangga chidamli boʻyoq bilan
bo’yaladi va qurilish maydonchasiga olib boriladi.
(2) Poydevor karkasni qurish
Anker boltlari nokonstruksiyaviy betonga anker boltlar
tirgaklari

yokiboshqavositalar

Asos plitani oʻrnatishga misol

yordamida

mahkamlanadi. Shundan keyin yer osti balkalarini
joylashtirish va poydevor armatura o’rnatish, poydevor
opalubkalar o’rnatishi va poydevor betonini quyish
amalga oshiriladi.
(3) Poʻlat karkasni o’rnatish
Poydevorga mahkamlangan poʻlat ustunlar vaPoʻlat qism

anker boltlar bir-biriga asos plitasi deb ataladiganelement

yordamida

konstruktsiyadagi

birlashtiriladi.

poydevor

ishlariPoʻlatAnker bolt

Asos plita
Qisqarmaydiganqurilish aralashmasi

havozaPoydevor

qurilishidagi kabi muhimdir. Misol uchun, poydevor
balandligi biroz farq qilishi mumkin, bu esa, agar
to’g’rilanmasa,

binoning

umumiyPoʻlat karkaslarni asos
plitalari bilan mahkamlash

qoplamasining

aniqligiga taʼsir qiladi. Poydevorning balandligini tekshiring va qisqarmaydigan qurilish200aralashmasi yoki yupqa poʻlat plitalar qatlamlari yordamida barcha ustunlarning taglik
plitasining balandligini moslang. Qurilish aralashmasi sozlanganiga ishonch hosil qilgach,yoʻnalishni tekshiring va ustunlarni joyiga mahkamlang.
Tik elementlarni balkaga mahkamlashning ikkita usuli mavjud: kronshteynli va
kronshteynsiz. Kronshteynli usulda balka uch qismga boʻlinadi va balklarning ikki uchi va bu
uchlarini kesib oʻtuvchi ustunlar payvandlash yoki zavodda boshqa usullar bilan
kronshteynlanadi. Kronshteynsiz usul bu – qurilish usuli boʻlib, unda ustunlar va balkalar
bevosita obyektning o’zida birlashtiriladi.
Ustunlar va balkalarning kesishmasi bolt bilan biriktiriladi va keyin payvandlanadi. Agarboltlar uchun teshiklar mos kelmasa, boltlarni mahkamlashdan oldin ularni bir chiziqda
tekislash uchun proboynik deb ataladigan asbob ishlatiladi. Ushbu bosqichda vaqtincha
gayka oʻrnatiladi.
Balkalarni qoʻshish orqali ustunlar tortiladi va ularning vertikalligini saqlab qololmaydi.
Poʻlat karkaslarni bir chiziqda qayta tekislash uchun karkas simlar bilan tortiladi, soʻnggaykalar yaxshilab qotiriladi, keyin kesishma joy payvandlanadi (shpillarni payvandlash).

6.2.11 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari)
Beton bosim kuchlariga chidamli, lekin tortilish kuchlariga nisbatan zaif. Tortilish kuchi
zaifligi tufayli betonning kuchsizligini kompensatsiyalash uchun betonga armatura joylanishi
mumkin.

201

Armatura oksidlanishi va zanglashi mumkin. Beton
ishqorli boʻlib, armaturani zangdan himoya qiladi, ammo
vaqt oʻtishi bilan u koʻproq neytral boʻladi. Agarneytrallash

avj

olib

armaturagaoʻtsa,

armatura

zanglaydi. Shuning uchun, armaturani joylashtirishda

Beton plita qoplamasining
qalinligi

betonning yuzasidan yoki kaburi (beton qoplamasining
qalinligi) dan maʼlum masofani taʼminlash muhimdir.
Chidamlilik

kuchinitaʼminlash

uchun

aytilganqalinlikdagi armaturadan foydalanish va armaturalar

Oraliq qadamni
tasdiqlovchi tasma

orasidagi masofani toʻgʻri taqsimlash kerak. Oraliq
qadamni tekshirishni osonlashtirish uchun armatura
atrofiga lenta oʻraladi.
Yupqa plita armatura sterjenlari boʻlsa, sterjenlar
armaturalarni ustma-ust qoʻyish deb ataladigan usul bilan birlashtiriladi. Ushbu birlashtirish
usuli betonning armaturaga yopishishi oqibatida mustahkamlik kuchini qoʻshadi, lekinbetonning mustahkamligi ulanish mustahkamligiga taʼsir qiladi, shu sababli, yetarli
uzunlikdagi ustma-ust tushish uzunligini taʼminlang va sterjenlarni bogʻlovchi simlar bilan
mahkamlang.
Armatura ishlari odatiy termir-beton konstruksiyali binoning butun qurilishi davomida
amalga oshiriladi. Xususan, u opalubka oʻrnatish bilan chambarchas bogʻliq boʻlib,jarayonlarni bir-biri bilan muvofiqlashtirish kerak. Bundan tashqari, elektrotexniklar bilanuchrashuvlar elektr va uskunalar uchun quvurlar va simlarni oʻtkazish, suv taʼminoti va oqavaboʻyicha santexnik xodimlar bilan uchrashuv zarur boʻladi. Armaturalash ishlari quyidagi
tartibda amalga oshiriladi: armaturani tayyorlash, poydevor armaturani oʻrnatish va pol beton
plitalari armaturasini oʻrnatish.
202

(1) Armaturani ishlov berish
Qurilish chizmalari konstruktiv dizayn boʻyicha mutaxassis tomonidan hisoblab chiqilgan
konstruksiya chizmalariga asoslanadi. Qurilish chizmalaridan kelib chiqib armaturaning
kerakli shakli va oʻlchamlari va har birining kerakli soni hisoblab chiqiladi va armatura
detalirovkasi yaratiladi. Armaturlar kesiladi, egiladi yoki armatura detalirovkasiga muvofiq
boshqacha tarzda ishlov beriladi. Bundan tashqari, armatura detalirovkasi asosida armatura
yorliqlari yatariladi. Armatura yorliqlari tayyorlangan armaturalarga yopishtiriladi va yetkazibArmaturani bukish

Armatura kesish

berish vaqtida saralash va qabul qilish tekshiruvi uchun ishlatiladi.

(2) Poydevor armaturasi
Ishlov berish zavodidan olib kelingan armatura qabul qilingandan keyin tekshiriladi va
keyingi bosqichlarda olish qulay boʻlishi uchun tartiblanadi. Poydevor armatura ishlari
nokonstruksiyaviy beton ustiga poydevorning aniq
joylashuvi

maketini

belgilashdanboshlanadi.

Maketni belgilash bajarilgach, poydevorning asosiybalkalarini bir tekis balandlikda ushlab turish uchunoʻrnatilgan balka podshipnik kronshteynlari qoʻyiladi

Poydevor
balkalarni
armaturalash

va nokonstruksiya beton uchun mix yoki ankerlar
bilan mustahkamlanadi. Qoplama qalinligini taʼminlash uchun ajratgich bloklari asos
armaturani koʻtarish uchun ishlatiladi. Asos armaturadan soʻng, ustun armatura qoʻyiladi.
Ustun yerga perpendikulyar joylangan asos armatura va asos armaturani oʻrab turgan halqa
203armaturalaridan iborat. Halqa armaturalari kesishga qarshi mustahkamlash va zilzilalar va
boshqa zarbalar natijasida paydo boʻlgan silkinishlar tufayli asosiy sterjenning siljishini oldini
olish uchun oʻrnatiladi. Ustun armatura va halqa armaturalari bogʻlangandan soʻng, qopqoq
qalinligini mustahkamlash uchun ajratgichlar oʻrnatiladi. Ustun armaturalaridan keyin balkali
armaturalar joylanadi. Barcha poydevor armatura ishlari tugallangach, opalubkalar oʻrnatiladi
va poydevor betoni quyiladi.
(3) Doma armatura (uy ostidagi zamin)
Odatda, quvurlarni koʻmish va toʻldirish doma armaturalashdan oldin amalga oshiriladi.
Doma armatura quyidagi tartibda joylashtiriladi: asosiy armaturani joylashtirish, taqsimlovchi
armaturani joylashtirish va ajratgichlarni oʻrnatish. Doma armaturani tugatgandan soʻng,
doma beton quyiladi.
(4) Karkasni armaturalash
Karkas devorlarni, balkalarni va plitalarni mustahkamlashni taʼminlaydi.
Devor armaturasi quyidagi bosqichlarda joylashtiriladi: qopqoq qalinligini tekshirish,boʻylama va koʻndalang armatura ichki / tashqi bogʻliqligini tekshirish, oraliq qadamni ajratish
va armaturani joylashtirish, teshiklarni mustahkamlash uchun armaturani joylashtirish,
yoyuvchi armaturalarni joylashtirish va ajratuvchi bloklarni joylashtirish.
Balkali armaturalash quyidagi tartibda joylanadi: pastki armaturalarni joylash, halqalarni
uch tomonlariga vaqtincha joylash, ustki armaturalarni joylash, kichik balkalarning pastki va
ustki armaturalarini joylash, bosim ostida payvandlash, xomutlarni joylash va ustki
armaturalarga bogʻlash, yon va tarqatuvchi armaturalarni joylash, opalubkaga tushirish va
qistirmalarni joylash.
Plita asosiy armatura va taqsimlovchi armaturalardan tashkil topgan pastki va yuqori
armatura bilan ikki marta mustahkamlanadi.

204

<Balkalarning asosiy tarkibi>

Yuqori armatura

Xomut

Tarqatuvchi
armaturaJoyajratgich

Yon
armatura

Devor
opalubkasi

Ichkariga
tushishPastkiarmatura

6.2.12 Armaturani ulash ishlari
Armatura ulash usullarining bir nechta turlari mavjud, ammo qaysi usul qoʻllanilishidan qatʼinazar, ulangan birikma mustahkamligi asosiy armaturaga teng yoki undan katta boʻlishi kerak.
Misol uchun, mukammal bajarilgan gaz bosimi bilan
payvandlangan

chokning

kesmasinikoʻrishda

ulanishni aniqlab boʻlmaydi va tortish yoki bukishsinoviamalgaoshirilganda, ulanish

buzilmaydi,

aksincha, asosiy armatura buziladi. Bosim bilan

Tortish sinovi

payvandlashni amalga oshirishda jarayonni tekshirish
uchun quyidagi bosqichlar qoʻllaniladi.
(1) Armatura ustunlarini tekshirish
Armaturadagi egilishlarni tekshiring.
(2) Armatura paychalarini ishlov berish
Armatura poʻlatdan qurilish maydonchalarida surish yoʻli bilan kesiladi, shuning uchun
ularning chekkalari bosim ostida payvandlash uchun yaroqsiz. Kesilgan sirt vaqt o'tishi bilan
oksidlanganligi sababli, armatura bosimli payvandlash amalga oshirilgan kuni sovuq kesish,
205

to'g'ri burchakli armatura kesgich yordamida kesiladi.
(3) Payvand konduktori ustiga oʻrnatish
Boltlar bilan payvand konduktori ustiga oʻrnatishdan oldin armaturalarning payvandchok
yuzalari toza ekaniga ishonch hosil qiling. Bosim bilan payvandlash jarayonida armatura
ustiga yuqori bosim taʼsir qilganligi sababli, boltlar ish jarayonida boʻshashmasligi uchunmahkam tortilgan boʻlishi kerak. Oʻrnatayotganda, bosim bilan payvandlanadigan chekkalar
orasidagi boʻshliqning oʻlchamini tekshiring.
(4) Isitish va bosimlash
Avval, armaturalar bir-biriga bogʻlangan qism yondirgich bilan tutashtiriladi va qizdirilgan
qism asta-sekin chapga va oʻngga kengaytiriladi. Qizdirish kerak boʻlgan taxminiy diapazon
armatura diametrining ikki barobariga teng. Qizdirish bilan bir vaqtda, chekkalarni bir-biriga
bosish uchun bosim oʻtkaziladi. Chekkalar asta-sekin chiqib ketadi va ular oldindan
belgilangan oʻlchamga yetganda ish tugaydi.

Gaz bosimi bilan payvandlashning ish jarayoni
UshlashDastlabki

Olovnikamaytirish

TozalashOlovnibosim

Neytralolov

Neytralolov

kamaytirish

BosimqoʻllashBoʻgʻim shakllanishi(5) TekshirishO‘lchami, uzunligi, quduqning noto‘g‘ri joylashishi,
egilishi, tashqi qismidagi yoriqlar va chuqurliklar,
bo‘rtiqning kattaligi tekshiriladi.

Sifatsiz shishishga
misollar206

6.2.13 Payvandlash ishlari
Elektr yoyli payvandlash qurilish ishlarining koʻplab sohalarida zaruriy texnikadir. Agar tok
juda past boʻlsa, toʻgʻri payvandlashni amalga oshirib boʻlmaydi. Tok juda yuqori boʻlsa,
element erib, teshik hosil qiladi. Payvandlashelektrodi va payvandlanadigan material oʻrtasida

Elektr yoyli payvandlash
ishlarijuda yaqin kelmasdan, toʻgʻri va bir xil masofani
saqlash kerak. Toʻgʻri payvand choki qobiq
chizigʻiga oʻxshash payvand choki hosil qiladi.
Payvandlash har bir kishi uchun asos bilimlarnioʻzlashtirgandan

soʻng

oson

ishdir,ammo

jismoniy taʼsir va baxtsiz hodisalardan ehtiyot choralarini koʻrish muhimdir. Elektr yoyli
payvandlash metalllarni bir-biriga payvand qilish uchun elektr energiyasidan foydalanadi, shubois tok urishining oldini olish ustuvor hisoblanadi. Bundan ham muhimrogʻi odamlarga taʼsir
qilishning oldini olish. Payvandlash natijasida hosil boʻlgan bugʻlarni nafas orqali yutish(metall bugʻlari havoda soviydi va qotib qoladi va havoda suzuvchi alohida zarrachalargaaylanadi, ular tutun kabi koʻrinadi) bosh ogʻrigʻi, isitma, titroq, mushak ogʻrigʻi, chanqoqlik va
charchoq kabi alomatlarga olib kelishi mumkin. Tutundan nafas olishning oldini olish uchunchangga qarshi niqoblarni kiyish kerak. Bundan tashqari, koʻzlaringizni zararli nurlardan
himoya qilish uchun yorugʻlikdan himoya qiluvchi koʻzoynak yoki payvandlovchi yuz niqobini
taqing. Payvandlangan joy maydalagich bilan silliqlanadi, bu vaqtda metall chang qo'lqop va
qo'llarga yopishadi. Koʻzlaringizni ishqalamang, chunki koʻzlaringizni ishqalash ularga zarar
yetkazishi mumkin.

207

6.2.14 Opalubka oʻrnatish
Yangi

beton

opalubkaga

quyilganda,

Opalubka oʻrnatish

opalubkaga bir xil hajmdagi suvning bir necha
marta bosimi tushadi. Opalubkaning yetarli
darajada mustahkamlanmasligi opalubkaningsinishi (yorilishi) va tayyor aralashmali betonningoqib chiqishi bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Yorilishlarning oldini olishmaqsadida

opalubkani

betonbosimiga

bardoshberishuchun

yetarlidarajadamustahkamlash kerak. Bundan tashqari, betonni balandlikdan quyish opalubka yorilib
ketishiga olib kelishi mumkinligi sababli, beton quyish usuli boʻyicha beton nasos pudratchisibilan batafsil muhokama qilinadi.
Opalubka toʻgʻri holatda, vertikal va tekislangan holda oʻrnatilishi hamda sezilarli
deformatsiyalar va shikastlarsiz yuklamalarga,
lateral bosimga, tebranishlarga, zarbalarga va

Opalubka bogʻlamlarini
mahkamlash

h.k.larga bardosh beradigan tarzda yigʻilishi
kerak.
Notekisliklar yoki xatoliklar boʻlmasligi uchun
devor

opalubkalariajratkichlar,

opalubkabogʻichlari va P-Con kabi materiallardan tayyorlanishi kerak. Opalubka bogʻlamlarini
mustahkam qilish uchun aylana kesmali egilgan profillar orqali ham mahkamlash mumkin.
Plita pastdan vertikal ravishda tayanch bilan taʼminlanadi, chunki betonning ogʻirligi
toʻgʻridan-toʻgʻri vertikal yoʻnalishda taʼsir qiladi. Ishlatiladigan materiallar, pastki qismdan,
cheklagich deb ataladigan naycha tayanchlari, laga tayanch xomuti va laga boʻlib, ularning
ustiga opalubka fanerasi (opalubka duradgorlikda sekiita deb ham ataladi) biriktiriladi.

208

<Plitalar tuzilishi>Lagatayanchxomuti

Opalubka fanerasi

Laga naychasi (aylana
kesmali egilgan profil)

Quvur tayanch

Plitani tayanch bilan taʼminlash uchun yetarli miqdordagi quvur tayanchlar talab qilinadi.
Cheklagich siljishining oldini olish uchun oyoqlar negarami deb ataladigan quvurlar orqali ikki
gorizontal yoʻnalishda ulanadi. Quvur tayanchi uzunroq boʻlsa, gorizontal boʻgʻinlar har 2 myoki undan kam balandlikda aylana kesmali egilgan profillar yordamida oʻrnatiladi. Nihoyat,
zanjir, mufta va tayanch vertikallik va oʻq chizigʻini tekshirish paytida surish va tortish uchun
ishlatiladi va sozlashlar amalga oshiriladi.

6.2.15 Nasos bilan beton quyish ishlari
Beton quyish ishlari qorishtiruvchi yuk mashinalari

Qabul qilishtekshiruvi

orqalitayyoraralashmalibetonninasosliyukmashinalari yordamida opalubkalarga quyishni oʻzichiga oladi. Olingan tayyor aralashmali beton tayyor
aralashmali betonni topshirish dalolatnomasi asosida
qabul tekshiruvidan (cho‘kish qiymati, havo tarkibi va xlorid miqdori) o‘tkaziladi va bir vaqtningo‘zida bosim mustahkamligini tekshirish uchun sinov bo‘lagi tayyorlanadi.

209

Nasosmashinasibilan

quyishishlarini

boshlashdan oldin qilish kerak boʻlgan muhim narsa,
nasos

yuk

mashinasini

yiqilmasligiuchunmahkamlaydigan tirgaklarni ochish uchun zamintayyorlashdir. Tirgaklarning tebranish ta’sirida yerga

Nasosli yuk mashinasi tomonidan
betonni quyilishicho‘kib ketishining oldini olish uchun tirgaklarning
domkratlari mustahkam zaminda va yumshoqroq zaminda qabul qiluvchi yog‘och bilan
mustahkamlanadi. , nasosli yuk mashinasi poʻlat plitani yotqizish yoʻli bilan oʻrnatiladi, soʻngra
tirgaklar maksimal kengligigacha ochiladi. Bundan tashqari, shinalar ostiga tirgovichlar
ishonchli tarzda qoʻyilishi kerak. Nishabli yerlarda tirgaklarning domkratlarini shundaysozlangki, gorizontal burchak 3 daraja ichida olddan orqaga va chapdan oʻngga boʻlsin.
Qurilish vaqtida strela harakati tufayli elektr uzatish liniyalariga tegib ketmaslik yoki ularniuzib yubormaslik uchun ehtiyot boʻlish kerak. Yuqori kuchlanishli simlar boʻlsa, hatto bevosita
simlarga tegmasa ham, uchqun chiqishi elektr tokining sizib chiqishi va tok urishiga olib
kelishi mumkin. Xavfsiz oraliq masofasini tekshiring va taʼminlang (simdan uzoqdagi
masofani).
Yetkazib berish quvurlarini tekshirish va ulanishlarni tekshirish ham muhimdir. Yetkazish
quvuri yorilib ketsa, tayyor aralashmali beton oqib chiqib ketadi, bu esa baxtsiz hodisaga olib
keladi. Uni har kuni tekshirish (urganda chiqadigan ovozni tekshirish) yoki ultratovushli
qalinlik oʻlchagich bilan tekshirish kerak. Quvurlarni yuklash va tushirish paytidashikastlanmaslik uchun ehtiyotkorlik bilan koʻtarish kerak.
Tayyor aralashmali betonni joylashdan oldin, ichki devorni silliqroq qilish uchun birinchi
navbatda yetkazish quvuri orqali maxsus qorishma yuboriladi. Bu qorishma olib tashlanadi,
chunki opalubkaga quyilganda, u betonning mustahkamligi va sifatini buzadi. Qorishmaning
taxminan 1,5 barobari miqdori, jumladan, qorishma ham, opalubkaga solinmaydi, aksincha,
210

tashlab yuboriladi.

6.2.16 Boʻyoq ishlariBoʻyoq ishlarining koʻplab turlari mavjud. Barcha turlar uchun umumiy boʻlgan muhim narsa,boʻyoqning boʻyalgan yuzaga yaxshi yopishishiga ishonch hosil qilishdir. Agar ish toʻgʻri
bajarilmasa, boʻyoq plyonkasi yorilishi yoki koʻchib ketishi va yorqinligini yoʻqotish kabimuammolar bir yildan uch yilgacha sodir boʻladi.
Boʻyoq ishlari asosan uchta jarayonga boʻlinadi: boshlangʻich, oʻrta qatlam va ustki qatlam.
Boʻyoq qurib qolishi uchun jarayonning har bir bosqichi oʻrtasida tegishli vaqt oʻtishi muhim,
bu jarayon oraligʻi davri deb ataladi. Boʻyoq ishlari jarayonlari orasidagi vaqt har bir qatlamuchun belgilanganidan kam boʻlmasligi kerak va keyingi boʻyoq ishlari jarayoniga oʻtishdan
oldin qatlam yaxshilab qurishiga imkon berish kerak. Jarayon oraligʻi davrlari harorat,
insolyatsiya va namlikni oʻz ichiga olgan turli xil sharoitlarga qarab farq qiladi va ishchi ishni
davom ettirishda vaziyatni baholay olishi kerak. Namlik 85% yoki undan yuqori boʻlsa,
masalan, yomgʻirli havoda bu ishlar amalga oshirilmasligi kerak.
Boshlangʻich qatlamni surtishni boshlashdan oldin, boʻyaladigan yuzaning kirlardan
xoliligiga ishonch hosil qiling. Bu jarayon keren (qirib tozalash) deb ataladi. Agar tashqi
devorlarni boʻyash kerak boʻlsa, chang va kir yuqori bosimli yuvish yoki boshqa usullar bilan
tozalash kerak va yorilgan joylar ( yoriqlar ) taʼmirlanishi kerak.
Boshlangʻich qatlam asos yuza va oʻrta qoplama materiali oʻrtasidagi yopishqoqlikni
yaxshilash uchun surtiladi. Germetik material, boshlangʻich qatlam, toʻldirgich va boshqa
materiallari turli maqsadlar uchun tanlanadi.
Tekis qoplamaga erishish uchun tirnalgan yoki yoriqlar tufayli notekis boʻlib qolgan sirtlarni
tekislash uchun oʻrta qatlam surtiladi. Bundan tashqari, u oxirgi qoplama materialining
yopishqoqligini kuchaytirishi va yaxshilashi mumkin.
211

Ustki qatlam boʻyoq ishlari jarayonining yakuniy bosqichi boʻlib, uning qoplamasi ob-havo
va dogʻga chidamliligini, shuningdek, estetik

Spreyli boʻyoq
ishlarimaqsadlar uchun dizaynni namoyish etadi.
Boʻyoq ishlarining samaradorli uchta boʻyoq
qatlami (boshlangʻich qatlam, oʻrta qatlam va
ustki qatlam) bilan belgilanadi, lekin odatda ustki

qatlam boyogʻining samaradorligi asosida baholanadi. Spreyli boʻyoq ishlarida yuza odatda
ikki qavat boʻyaladi.
Boʻyoq faqat kerak boʻlganda qoʻllanilishi kerak va shuning uchun boʻyash kerak boʻlmaganjoylarni yopishni unutmang. Polni polietilen plyonka bilan yoping, boʻyaladigan joyning chetini
niqob tasmasi bilan yoping va devor kabi katta
sirtlarni

yopish

uchun

maska

lentadanfoydalaning.

Bundantashqari,

tashqidevorlardagiboʻyoqishlaridaboʻyoqQoplama yopish ishi

avtomashinalarga va h.k.larga sochilib tegib,
muammolarga olib kelishi mumkin. Butun bino
yopilgan boʻlishi kerak, avtomobillar va boʻyoq sochilishi mumkin boʻlgan hududdagi boshqa
transport vositalari ham choyshab bilan yopiladi.

6.2.17 Obodonlashtirish ishlari
Landshaft - tabiiy toshlar, daraxtlar, oʻsimliklar va gullarni joylashtirish orqali makonni
loyihalash. Baʼzan nivashi (bogʻbon) deb ataladigan landshaft meʼmorlari anʼanaviy yapon
obodonlashtirish madaniyati asosida bogʻlar va turar-joy hovlilarini yaratadilar. Soʻnggi
yillarda binolarning tomlari, devor sirtlari va sunʼiy maydonchalarni koʻkalamzorlashtirish
uchun ham obodonlashtirish texnikasi talab qilindi. Landshaft meʼmorlaridan nafaqat ekish,212

oʻsimliklar va ekish yerlari tuprogʻini diagnostika qilish, koʻchirib oʻtkazish boʻyicha bilim vakoʻnikmalarga ega boʻlishlari kerak, balki badiiy va dizayn qobiliyatlari ham talab qilinadi.
Xususan, bogʻdagi daraxtlarni kesish tayyor landshaftga taʼsir qiladi va shuning uchun
shikoyatlardan saqlanish uchun mijoz bilan batafsil muhokama qilinishi kerak. Turli xil
daraxtlarni kesish vaqti har xil ekanligini bilish ham muhimdir. Notoʻgʻri vaqtda kesishoʻsimlikning nobut boʻlishiga yoki gullamasligiga olib kelishi mumkin.
Obodonlashtirish balandlikda koʻp mehnat talab qiladi. Stabil boʻlmagan narvonda ishlashbaxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Tebranishsiz va barqarorlik narvon qoʻyish joyini
tanlang va uning yiqilib tushishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻring, masalan, narvonni
daraxt tanasiga bogʻlash va mahkamlash. Shoxning tepasida ishlash, shox singanida
yiqilishga olib kelishi mumkin. Agar balandlik 2 m dan oshsa, xavfsizlik kamaridan
foydalaning.
Oʻsimliklar va bogʻ toshlarini koʻchirish uchun kranli yuk mashinalari, baʼzan esa qazish
ishlari uchun teskari lopatali ekskavator ishlatiladi. Mashinaning agʻdarilishiga yoʻl qoʻymaslikuchun juda ehtiyot boʻling. O‘ziyurar o‘roq mashinalarga o‘ralashib qolish, arra bilan
daraxtlarni kesishda qulagan daraxt tagida qolib ketish, boshiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarba qabul
qilish kabi baxtsiz hodisalar yuz bergan.

Butash213

6.2.18 Buzish ishlari
Buzish ishlari barcha oʻlchamdagi inshootlarda amalga oshiriladi. Binolarni buzishning
ikkita usuli mavjud: blok kaitai koho (qavatma-qavat buzish) va happa kaitai koho (portlash
orqali buzish). Bu yerda qavatma-qavat buzish tushuntiriladi. Butun hayotiy muhim
infratuzilma (elektr, telefon, optik tolali kabel, kabel televideniyesi, gaz, suv, kanalizatsiya vaboshqalar) o‘chirilgani tasdiqlangandan keyingina buzish ishlari boshlanadi. Masalan, oqim
mavjud gaz, suv va kanalizatsiya liniyalarini uzmasdan buzish katta baxtsiz hodisalarga olib
kelishi mumkin. Buzish ishlari quyidagi bosqichlarda davom etadi.
(1) Tashqi maydonlarni buzish
Ishni osonlashtirish uchun bino atrofidagi narsalarni olib tashlang. Nima buzilishi zarurligini
tasdiqlash kerak, chunki buzilishi nazarda tutilmagan narsalar boʻlishi mumkin.
(2) Havoza va ovoz oʻtkazmaydigan panellarnioʻrnatish
Buzishboʻyichaishchilaruchun

havozaoʻrnating. Buzish ishlarida shovqin va changningtarqalishini oldini olish uchun butun yuza ovoz
oʻtkazmaydigan panellar, ovoz oʻtkazmaydiganOvozoʻtkazmaydiganpanel

plitalar va boshqalar bilan qoplanadi.
(3) Binoning ichki qismini buzish
Fittinglar, gipsokartonlar, romlar va turli jihozlarni qoʻl bilan olib tashlang. Bu vaqtda qayta
ishlanadigan materialni ajratib oling. Qayta ishlash orqali resurslardan foydalanish va
chiqindilarni noqonuniy tashlab yuborishning oldini olish uchun Qurilish materiallarini qayta
ishlash toʻgʻrisidagi qonun 80 m2 va undan ortiq maydonga ega binolarni buzish uchun
standartlar va jarimalarni belgilaydi.
(4) Har bir qavatda burgʻulab teshik ochish
214

Buzilgan devorlar va konstruksiya qoldiqlarini pastga tushirishga imkon berish uchun polgaparmalab teshiklar oching.
(5) Ogʻir mashinalar uchun tayanchni oʻrnatish
Devor va ustunlar og'ir uskunalarni yuqoriga ko'tarish orqali demontaj qilinadi. Ogʻiruskunalarning ogʻirligiga bardosh beradigan tayanchlarni taʼminlang.
(6) Devor va konstruksiyani buzish, poydevorni qazib olish va buzish
Poydevorlarni qazib olish yer osti qurilish jarayoni boʻlganligi sababli, vibratsiya muqarrar
ravishda hosil boʻladi. Ushbu ishni bajarish uchun kunning toʻgʻri vaqtini tanlash muhimdir.
(7) Chiqindilarni chiqitga chiqarish, yer yuzasidan qoldiqlarni olib tashlash, yerni
tozalash va koʻchalarni tozalash
Qayta ishlanadigan materiallar utilizatsiya qilinadigan joyga olib boriladi va yer axlatdan
tozalanadi. Ishlar natijasida ifloslangan tevarak-atrofdagi ko‘chalar ham tozalanib, asl holiga
keltiriladi.
Yuqorida aytilganlar yuqoridan buzish usulidir, lekin kesilgan ustunlarni domkratlar bilankoʻtargan holda birinchi qavatdan buzish usuli ham mavjud. Bu nafaqat (5) da tayanchnioʻrnatish ishlariga ehtiyojni bartaraf qiladi, balki buziladigan materiallarni samarali olib
tashlash va saralash imkonini ham beradi.

215

7-bob: Qurilish ishlari paytida xavfsizlik
7.1 Qurilish ishlarida oʻlim holatlari
Qurilish uchastkalarida turli xil ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari sodir boʻladi. 7-1-jadvalda
Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi tomonidan eʼlon qilingan maʼlumotlar asosida2021 yilda qurilish sohasida yirik baxtsiz hodisalar turlari boʻyicha oʻlimga olib keladigan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari soni koʻrsatilgan. Har xil turdagi sanoat baxtsiz hodisalari orasidabalandlikdan qulash, qurilish texnikasi hamda kranlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar va qulab
tushish / qulash qurilish sanoatidagi uchta asosiy baxtsiz hodisa yuz berib, barcha baxtsiz
hodisalarning 40-70% ni tashkil qiladi. Quyidagi jadvalda koʻrsatilgan urilish va qoʻlga
tushish/oʻrtada qolib ketish holatlarining aksariyati qurilish texnikasi va kranlar bilan bogʻliq baxtsiz
hodisalardir.
Uchta katta ofatning eng keng tarqalgani balandlikdan qulash boʻlib, baland joylarda
ishlayotganda sodir boʻladi. Uchta yirik ofatdan tashqari, eng koʻp uchraydigan baxtsiz hodisalarturi jamoat yoʻllarida harakatlanayotganda sodir boʻladigan yoʻl-transport hodisalaridir. 7-bobda
fuqarolik muhandislik qurilish uchastkalarida yuz beradigan baxtsiz hodisalarning turlari vasabablari, shuningdek, qarshi choralar va qanday qilib ruhiy tayyorgarlik koʻrish kerakligi
tasvirlangan.

Fuqarolik muhandisligi ishlari

Balandlikdan

Sirpanib ketish/qoqilib

yiqilishketish/yiqilish/to‘ntarilish

Uchib kelib
Majaqlanish/tushib ketib

Yemirilish/Qulashkelib urilish

Mexanik

Qisilib qolish/Orasida

zarba

qisilib qolish/Oʻralib qolish

Qaynoq/sovuq
Choʻkishnarsalarga
tegishXavflimoddalartaʼsiri va

Tok urishi

boshqalar.

Yoʻl-

Yoʻl-

transport

transport

hodisasi

hodisasi(yoʻl)(boshqa)

Jami

19

5

1

4

13

11

15

9

4

3

2

10

1

102

Tunnel qurilishi

0

0

0

0

1

0

0

1

0

0

0

1

0

3

Koʻprik qurilishi

1

0

0

0

2

0

1

2

0

0

0

0

0

6

Yoʻl qurilishi

3

0

1

1

2

1

2

0

1

0

0

5

0

17

Daryo muhandislik ishlari

1

3

0

0

1

1

1

2

0

1

0

0

0

10

Yemirilishga qarshi ish

2

0

0

0

0

1

0

0

0

0

0

1

0

4

Port / qirgʻoq

0

1

0

0

0

0

1

2

0

1

0

0

1

6

Boshqa fuqarolik muhandisligi

9

0

0

2

4

8

8

2

3

1

2

1

0

44

Qurilish ishlari

71

0

0

5

15

7

6

0

6

5

2

9

0

139

Poʻlat karkas va temir-beton uylar

23

0

0

3

5

2

0

0

3

4

0

5

0

48

Yogʻoch-karkasli uylar qurilishi

12

0

0

0

1

1

0

0

0

0

1

1

0

19

Qurilish uskunalarini oʻrnatish

8

0

0

0

2

0

0

0

0

0

1

2

0

16

Boshqa qurilish ishlari

28

0

0

2

7

4

6

0

3

1

0

1

0

56

20

0

0

1

3

1

6

1

1

1

4

6

0

47

Telekommunikatsiya ishlari

4

0

0

0

1

0

2

0

1

0

2

2

0

13

Mashina va uskunalarni oʻrnatish

4

0

0

0

1

0

0

0

0

0

0

0

0

6

Boshqa qurilishlar

12

0

0

1

1

1

4

1

0

1

2

4

0

28

110

5

1

10

31

19

27

10

11

9

8

25

1

288

Boshqa qurilishlar

Qurilish sanoati subjami

7-1-jadval 2021-yilda qurilish sanoatidagi halokatli ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari turlari boʻyicha(Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligining ish joyidagi xavfsizlik veb-saytidan olingan)216

7 .1 .1 Qurilishdagi oʻlim va jarohatlar
7-2-jadvalda Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi tomonidan tuzilgan 2020- va
2021-moliyaviy yillarda barcha sohalarda xorijiy ishchilar ishtirokidagi halokatli baxtsiz
hodisalar soni koʻrsatilgan. 7-3-jadvalda qurilish sanoati eng yuqori koʻrsatkichlarga ega
ekanligini koʻrsatadi.
Baxtsiz hodisa turi
Balandlikdan yiqilishSirpanibketish/qoqilib
ketish/yiqilish/to‘ntarilish
Majaqlanish
Uchib kelib /tushib ketib kelib
urilishYemirilish/Qulash
Mexanik zarba
Qisilib qolish/Orasida qisilib
qolish/Oʻralib qolish
Xavfli moddalar taʼsirida
Tok urishi
YongʻinYoʻl-transport hodisasi (yoʻl)
ChoʻkishBoshqaJami

Halok boʻlganlar soni
20202021MOLIYA YILI MOLIYA YILI
5
5
2

0

1

0

←Jadval 7-2 Barcha sohalarda chet ellik
ishchilarning halokatli baxtsiz hodisalariningroʻy berishi

1

2

Soha turi

3
4

3
2

2

3

2
2
0
7
0
1
30

0
1
1
4
1
2
24

Ishlabchiqarish
sohasi
Qurilish sohasi
BoshqaJami

Halok boʻlganlar soni
20202021MOLIYA YILIMOLIYA YILI
3

8

17

10

10
30

6
24

7-3-jadval Sohalar boʻyicha oʻlim
holatlari soni

[Tsuiraku/tenraku] (balandlikdan yiqilish) Bular baland joylardan yiqilish, qurilish vaqtida
quduqlarning qulashi yoki qazish paytida teshikdan qulashi natijasida yuzaga keladiganishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Tento](sirpanish/qoqilish/yiqilish/toʻqnashuv)

Narsalar

ustidanqoqilishyoki

muvozanatni yoʻqotish va yiqilish natijasida yuzaga keladigan ishlab chiqarish baxtsiz
hodisalari.
[Gekitotsu] (majaqlanish) Biror narsa bilan kuchli toʻqnashuv natijasida kelib chiqqan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hirai/rakka] (uchish/tushish) Kranning qulashi natijasida koʻtarilayotgan yuklar yoki
asboblar yoki materiallarning baland joydan qulashi natijasida yuzaga keladigan ishlab

217

chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hokai/tokai] (parchalanish/qulash) Bular havoza yoki buzilayotgan qilinayotgan binoqulaganda yuz beradigan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Gekitotsusare] (mexanik zarba) Ishlayotgan ogʻir mashinalar, aylanuvchi kovsh va
boshqalar urilishi natijasida kelib chiqqan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hasamare/makikomare] (qisilib qolish/orasida qisilib qolish/chiqish) Mashinalarga
qisilib qolish yoki oʻralashib qolish natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Yugaibutsu tono sesshoku] (xavfli moddalar taʼsiri) Kimyoviy moddalar kabi xavfli
moddalar inson tanasi bilan aloqa qilganda sodir boʻladigan ishlab chiqarish baxtsiz
hodisalari.
[Kanden] (Tok urishi) Elektr tokining tanadan oqib oʻtishi, masalan, tok bor simni kesish yoki
sizib chiquvchi qurilmaga tegishi natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar.
[Kasai] (yongʻin) Turli omillar taʼsirida boshlangan yongʻin natijasida kelib chiqqan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Kotsu jiko (doro)] (yoʻl-transport hodisasi (yoʻl)) Qurilish obyektlariga borish va qaytish
vaqtida sodir boʻladigan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari va ishchi yoʻl yonidagi qurilishishlari paytida umumiy avtohalokatga uchraganida yuz bergan ishlab chiqarish baxtsiz
hodisalari.
[Obore] (choʻkish)

Okeanlar, daryolar va kanalizatsiya ishlari kabi suv bilan bogʻliq

ishlarda suvga yiqilish orqali sodir boʻlgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.

218

7.1.2 Oʻlimga olib keladigan baxtsiz hodisalarning turlari(1) Balandlikdan yiqilish
Balandlikdan yiqilish natijasida oʻlim holatlari har doim hamoʻta balandlikdan toʻqnashuvlarda sodir boʻlmaydi, balki
pastroq joylarda ham sodir boʻlishi mumkin, masalan,samosval orqasidan yiqilish. Bundan tashqari, qazilgan
chuqurlarga tushib ketish holatlari ham boʻlgan. Yiqilishkoʻpincha muvozanatni yoʻqotish yoki sirpanish tufayli sodir boʻlganligi sababli, toʻliq jabduqli
yiqilishdan himoya vositalarini baland balandlikda toʻgʻri taqish kerak. Bundan tashqari,
ulardan foydalanishga ishonch hosil qiling, tishli eskirgan, lekin ishlatilmaganda baxtsiz
hodisalar yuz berdi.
(2) Mexanik zarba/Oraga qisilib qolish
Qurilish ishlari ogʻir texnika halokatiga moyil,
chunki ish koʻpincha yirik qurilish texnikasidan
foydalanishni oʻz ichiga oladi. Qurilish texnikasining
bosib ketishi yoki orasini bosib qolishi, shuningdek,
qurilish texnikasining ag‘darilishi va qulashi bilan bog‘liq baxtsiz hodisalar tez-tez uchrab
turadi. Ekskavatorlar aylanayotgan qoʻl/kovsh va odam
oʻrtasida yoki kovsh va biror obyekt orasiga tushib qolgan
odam toʻqnashuvi kabi baxtsiz hodisalarga sabab boʻlgan.
Shuningdek,

boshqaavtomashinaning

harakatnazoratchisi orqaga ketayotgan samosvalni payqamay,
orasiga tushib qolganida ham baxtsiz hodisa yuz bergan. Bundan tashqari, avariyalar ham
yuz bergan, masalan, samosval uchastkaning yuk ortish yoʻlakchasida yotqizilgan loyni
tepaga sachratib, harakat nazoratchisiga urilgan.
219

Ekskavatorni agʻdarish, kimdir uni ezib tashlasa,
halokatli baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Bundantashqari, ekskavatorlarni yuk mashinalariga yuklash va
tushirishda va hokazolarda ekskavatorning agʻdarilib
ketishi bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar koʻproq sodir boʻladi.
Qiyalikda harakatlanayotgan qurilish texnikasining qulashi va agʻdarilishi yoki yoʻlning
yelkasidan yiqilib tushish. Qurilish texnikasi uchun yoʻllar yelkaning parchalanishiga yoʻlqoʻymaslik uchun yetarlicha keng boʻlishi kerak. Ogʻir narsalarni ekskavator bilan koʻtarishga
urinayotganda ham agʻdarilib ketishi mumkin. Qurilish mashinalari, shu jumladan, lekin ularbilancheklanmagan

holda,

ular

dastlabmoʻljallanganidan

boshqamaqsadlarda

foydalanilmasligi kerak.
(3) Yoʻl-transport hodisasi (yoʻl)Yo‘l-transport hodisalari natijasidagi o‘lim holatlari qurilish ishlari bilan cheklanib qolmay,
qurilish, uskunalar va hayotiy muhim infratuzilma
loyihalarida ham keng tarqalgan. Koʻpgina yoʻltransport

hodisalariqurilishuchastkalariga

ketayotganda, baʼzi esa qurilish transport vositalari umumiy foydalanishdagi yoʻllarda
harakatlanayotganda sodir boʻladi. Baxtsiz hodisalarga umumiy foydalanishdagi yoʻlda yuk
ortish yoki tushirish vaqtida boshqa transport vositasining urib ketishi yoki ortiqcha tuproq
yukini koʻtaruvchi samosvalning juda tez harakatlanishi va egri chiziqda agʻdarilishi kiradi.

220

(4) Uchish/yiqilish
Uchish/yiqilish hodisasi odamni uchib ketayotgan yoki
yiqilib tushgan narsa bilan urganida sodir bo'ladi. Masalan,kran olib yurgan narsaga urilish yoki tushib qolgan osilgan
yuk ostida qolib ketish. Stropovka yetishmasligi, osilgan
yuklarni harakatlantirish va h.k.lar baxtsiz hodisalarga olib
kelishi mumkin. Eng muhimi, hech qachon osilib turgan yuklar ostiga bormaslikdir. Oʻrnatish
kerak boʻlgan asboblar va qismlarning qulashi tufayli baxtsiz hodisalar ham sodir boʻldi.
(5) Qulash/Parchalanish
Qurilish ishlari tabiat bilan ishlashni oʻz ichiga olganligi sababli, koʻchkilar va daraxtlarning
qulashi natijasida baxtsiz hodisalar sodir boʻldi. Ayniqsa, tuproq devori qulashi mumkinboʻlgan qazish ishlarida baxtsiz hodisalar yuz berishi mumkin.

7.1.3 Koʻp sonli oʻlim yuz beradigan ishlar(1) Yoʻl qurilishidagi baxtsiz hodisalarningYoʻl qoplamasi
yotqizish ishlari

xususiyatlariOʻngdagi fotosuratda yoʻl asfaltlash ishlari
tasvirlangan. Oldinga siljayotgan bir qancha qurilishtexnikasi

ortidabir

nechtaishchiasfalttekislashmoqda. Yoʻl qurilishidagi baxtsiz hodisalarroliklar bilan toʻqnashuv va orqaga ketayotgan samosvallarning urib ketishini oʻz ichiga oladi.
Asfaltlangan yo‘llarni ta’mirlash vaqtida ekskavator qo‘llari va kovshlar bilan to‘qnashishnatijasida ham baxtsiz hodisalar sodir bo‘ladi. Yoʻl qurilishi qurilish texnikasi va yaqin joyda
ishlaydigan odamlar bilan tavsiflanadi. Qurilish texnikasi operatorlari bilan signal almashish
orqali ishchilar xavfsizligini taʼminlash uchun harakat nazoratchilari tayinlangan, ammo
221

ishchilarning oʻzi ham atrofdagi xavfsizlik holatidan doimo xabardor boʻlishi kerak.
(2) Daryo muhandislik ishlari
Daryo muhandislik ishlarida eng koʻpuchraydiganbaxtsiz

hodisalar

Daryo muhandislik ishlari

qurilishtexnikasi va transport vositalari bilan bogʻliq.
Bu qurilish uchastkalarida ekskavatorlarningnishabliklardan

agʻdarilib

ketishiyoki

harakatlanayotgan transport vositalarining
odamlarni bosib ketishi kabi baxtsiz hodisalar
yuz berishi mumkin. Koʻpincha katta bloklardan foydalaniladi va kran tipidagi ekskavatorlarnikoʻtarish va koʻchirish operatsiyalari paytida baxtsiz hodisalar yuz berishi mumkin.
(3) Koʻprik qurilishi
Koʻprik

qurilishi

ishlashnioʻzkoʻpincha
ichigaoladi.

balandlikda
Natijada,balandlikdan yiqilish va uchuvchi/tushganjismlar tomonidan urilish natijasida sodirboʻlgan baxtsiz hodisalar koʻproq sodirboʻladi. Natijada, balandlikdan yiqilish va

Koʻprik qurilishi

uchuvchi/tushgan jismlar tomonidan urilishnatijasida sodir boʻlgan baxtsiz hodisalar koʻproq sodir boʻladi. Ko‘prikning ustki qismiga
vaqtincha mahkamlangan aylana kesmali egilgan profilga ishchining oyog‘i kirib qolishi
natijasida opalubkalar bo‘shashib, qulab tushishi natijasida ham baxtsiz hodisalar ro‘y beradi.
Bunday baxtsiz hodisaga koʻrsatilgan yoʻlakdan boshqa oʻtish yoʻli orqali koʻtarilishga urinish
sabab boʻlgan. Yiqilishning oldini olishning umumiy qoidasi toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya
vositalarini kiyish va ishonchli foydalanishdir. Yiqilish ham qoqilib ketish va muvozanatni222

yoʻqotishdan kelib chiqishi mumkin. Sizning qadamingizni kuzatishdan tashqari, oʻtish
joylariga keraksiz narsalarni qoʻymaslik ham muhimdir.
(4) Tunnel qurilishi
3-bob 3.1.1 boʻlimida muhokama qilinganidek, geologik va atrof-muhit sharoitlariga qarab
foydalanish mumkin boʻlgan turli xil tunnel usullari mavjud. Amaldagi geologiya, qurilishtexnikasi va zarur vaqtinchalik obʼektlar usuli boʻyicha farqlanadi, shuning uchun xavfsizlik
nuqtai nazaridan baʼzi farqlar mavjud, ammo oʻxshashliklar ham koʻp. Tunnellarda qazilgan
tuproq olib tashlanadi va materiallar temir yoʻl texnikasi va samosvallar bilan tor, qorongʻimuhitda tashiladi va ishchilar ishlayotganda koʻplab transport vositalari tunnel ichidaharakatlanadi. Natijada ogʻir mashinalar bilan bogʻliq koʻplab baxtsiz hodisalar roʻy beradi.
Geologiyasi har xil boʻlsa-da, qumli yer va parchalangan toshlar kabi moʻrt geologiya ham
qazib olinadi, bu esa qazish ishlari natijasida buzilgan qatlamlarning qulashiga olib kelishi
mumkin, natijada tosh qulashi avariyalariga olib keladi. Tunnel qazishda tunnel yuzi
yaqinidagi geologik sharoitlarni diqqat bilan kuzatish va geologik sharoitga mos keladiganqazish ishlarini rejalashtirish muhimdir.
Bu boʻlimda quvur yotqizish orqali tunnel qazish usulini bajarishda eʼtiborga olinishi zarur
masalalar tavsiflangan.
> Tunnel ichida kislorod kamayishi va zaharli gazlar ehtimolidan xabardor boʻling. Uglerod
oksidi va karbonat angidrid rangsiz, hidsiz boʻladi va ular qayerdan kelib chiqishini oldindan
aytish qiyin. Shuning uchun ularning mavjudligi yoki yoʻqligi va konsentratsiyasi detektor
yordamida oʻlchanishi kerak. Xavfsizlikni taʼminlash uchun har bir ish smenasining
boshlanishidan oldin zaharli gazni oʻlchash kerak. Soʻnggi paytlarda koʻplab tunnel qurilishuchastkalarida kuniga 24 soat uzluksiz oʻlchash uchun avtomatik oʻlchash moslamalarioʻrnatiladi.
> Yonuvchan gazlar paydo boʻlishi mumkin boʻlsa, olovni yoqish qatʼiyan man etiladi.
223

> Quvurli tunnel qurilishi koʻpincha kichik diametrli kanalizatsiya va suv quvurlarini qurish
uchun ishlatiladi, koʻpincha diametri 0,8 dan 3 metrgacha. Quvurlarni tortuvchi tunnel qazish
uchun zarur turli xil vaqtinchalik uskunalardan tashqari, qazilgan tuproq va qum quduqlar
orqali olib chiqiladi. Oʻrtada qisilib qolishdan, uchib kelgan/tutib ketgan predmetlar zarbidan
va balandlikdan yiqilishdan ehtiyot boʻling. Qazilgan tuproqni olib tashlash vaqtida quduqqa
kirishni taqiqlash kabi choralar zarur.

7.2 Qurilish uchastkalarida xavfsizlik choralari
Qurilish uchastkalarida koʻplab ish toifalaridagi texniklar ishlaydi. Amalga oshirilgan ishlar
boshqacha koʻrinishi mumkin boʻlsa-da, tajribali texniklar har doim baʼzi umumiy masalalarni
yodda tutishadi. Bu yuqori sifat va xavfsizlikni anglatadi. 7.2 boʻlim barcha texniklar bilishi
kerak boʻlgan umumiy xavfsizlik tadbirlarini tavsiflaydi.

7.2.1 Qurilishdagi xavfsizlik sikli
Qurilishda xavfsizlik siklini davom ettirib, biz ish uchastkalarini ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalarga moyilligini kamaytirishimiz mumkin. Qurilishdagi xavfsizlik sikli quyidagi
maqsadlarga erishishdan iborat.
a. Qurilish tartib-qoidalari va xavfsizlikni integratsiyalash.
b. Bosh pudratchi va boshqa aloqador ikkilamchi pudratchilar oʻrtasidagi hamkorliknitaʼminlash.
c. Xavfsizlik va salomatlik tadbirlarini odatga aylantirish.
d. Oldindan xavfsizlik choralarini koʻrishda ijodiy yondoshish.
e. Qurilish va xavfsizlik talablari haqida hammaga xabar berish.
Qurilish uchastkalarida kundalik ishlarga turli xil xavfsizlik tadbirlari kiritilishi kerak. Ishlab

224

chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun qurilishda xavfsizlikning kunlik siklinioʻrnatish va davom ettirish muhimdir.

Qurilishdagi xavfsizlik sikli(1) Ishdan oldin ertalabki xavfsizlik yigʻilishi(Barcha bosh pudratchilar va aloqador ikkilamchi
pudratchilar ishtirok etishi kerak)(8) Ish kunining oxirida
xavfsizlik tekshiruvi(2) Xavfsizlik yigʻilishi

Qurilishdagi
xavfsizlikning
kunlik sikli(3) Ishni boshlashdan
oldin tekshirish(7) Belgilangan hududni
tozalash(4) Ish davomida
rahbarlik va nazorat(6) Xavfsiz jarayonlarboʻyicha yigʻilish(5) Xavfsizlik patruli(1) Ishdan oldin ertalabki xavfsizlik yigʻilishi
Yigʻilishda barcha bosh pudratchilar va aloqador ikkilamchi pudratchilar ishtirok etadi, bu
yigʻilishda ish joyi rahbarlari avvalgi kuni oʻtkazgan xavfsizlik patrulining natijalari, kunlik ishuchun mehnat xavfsizligi boʻyicha koʻrsatmalar va radio gimnastika boʻyicha koʻrsatmalar
taqdim etiladi.
(2) Xavfsizlik yigʻilishi
Muhokamalarni ish toifasi boʻyicha brigadirlar olib boradi. Trening oldingi kundagi ishjarayonining natijalarini koʻrib chiqishni, bugungi ish jarayoni bilan bogʻliq xavflarni bashorat
qilish (KY) tadbirlarini va yangi xodimlarni oʻqitishni oʻz ichiga oladi.
(3) Ishni boshlashdan oldin tekshirish
Ishni boshlashdan oldin xavfsizlik tekshiruvi, jumladan, ishlatiladigan mashinalar va
asboblarni tekshirish, ish tarkibini tekshirish va h.k.
(4) Ish davomida rahbarlik va nazorat
225

Uchastka boshliqlari (brigadir, ishlab chiqarish boshligʻi va boshqalar) ishchilarni yoʻlyoʻriq va nazorat bilan taʼminlaydi.
(5) Xavfsizlik patruli
Xavfsizlik patrullarini ish joyi menejeri va ikkilamchi pudratchilar bajaradi va har bir brigadir
va bohqalarga koʻrsatma va yoʻl-yoʻriqlar beriladi.
(6) Xavfsiz jarayonlar boʻyicha yigʻilish
Bosh pudratchi va har bir maxsus ishlar pudratchisi keyingi kundagi ishlar boʻyicha bir-biribilan muloqot qiladi va muvofiqlashtiradi hamda ish usullari va h.k.larni muhokama qiladi.
(7) Belgilangan hududni tozalash
Har bir ishchi oʻzi ishlagan hududni tartibga solishi, yigʻishtirishi, tozalash va dezinfeksiya
qilishi kerak.
(8) Ish kunining oxirida xavfsizlik tekshiruvi
Bosh pudratchi va maxsus ishlar pudratchisi uchun masʼul shaxs yongʻin, oʻgʻirlik, ommaviy
ofat va hokazolarning oldini olish choralarini tasdiqlaydi.

7.2.2 Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlash boʻyicha taʻlim
Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlash boʻyicha taʼlim kompaniya yangi
ishchilarni yollaganda taqdim etiladi. Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlashboʻyicha taʼlimni amalga oshirish Sanoat xavfsizligi va sogʻlik toʻgʻrisidagi nizomda talab
qilinadi.
[1] Mashinalarning, xomashyoning va boshqalarning xavfli yoki zararli taʼsiri va ular bilan
ishlash usullari bilan bogʻliq masalalar[2] Xavfsizlik asboblari, zararli moddalarni nazorat qilish qurilmalari yoki shaxsiy himoya
vositalarining ishlashi bilan bogʻliq masalalar va ular bilan ishlash usullari bilan bogʻliq
masalalar226

[3] Ish protseduralari bilan bogʻliq masalalar[4] Ishni boshlash vaqtida tekshirish bilan bogʻliq masalalar[5] Ish bilan bogʻliq ishchilar moyil boʻlgan kasalliklarning sabablari va oldini olish bilan bogʻliq
masalalar[6] Ish joyini tartibli saqlash va uning sanitariya holatini saqlash bilan bogʻliq masalalar[7] Favqulodda choralar va baxtsiz hodisa sodir boʻlgan paytda evakuatsiya qilish bilan
bogʻliq masalalar[8] Avvalgi bandlarning har birida koʻrsatilganidan tashqari, ish bilan bogʻliq xavfsizlik va
salomatlikni saqlash uchun zarur boʻlgan masalalar

7.2.3 Yangi xodimlar uchun taʼlim
Qurilish uchastkasiga yangi kelgan ishchi yangi xodim deb ataladi. Qurilish uchastkasidagioʻlim holatlarining deyarli yarmi obyektga yangi kirganidan keyin bir hafta ichida sodir boʻladi.
Shu sababli, Sogʻliqni saqlash, Mehnat va farovonlik vazirligi yangi xodimlarga taʼlim berishni
buyurgan. Asosiy ish beruvchi tomonidan qurilish uchastkasi xavfsizligini boshqarish boʻyichakoʻrsatmalarni amalga oshirish standartlarini quyidagicha belgilaydi.
[Yangi xodimlar uchun taʼlimni amalga oshirish]
Qurilish uchastkasida ishlash uchun biror yangi ichshi tayinlansa, aloqador ikkilamchi
pudratchilar oʻz brigadir va h.k.larga koʻrsatma berishi kerak, ular bu qurilish obyektining
xususiyatlaridan kelib chiqib, ular obyektda ishlashni boshlashdan oldin bunday ishchilarga
quyidagi masalalar toʻgʻrisida xabar berishi kerak va natijalari haqida bosh ish beruvchiga
xabar beradi.
[1] Asosiy ish beruvchining xodimlari va aloqador ikkilamchi pudratchilar xodimlaridan
tashkil topgan aralash ishchi kuchi tomonidan ish olib boriladigan joylarga oid shartlar[2] Ishchilar uchun xavf tugʻdiradigan joylar (xavfli va zararli joylar va kirish taqiqlangan227zonalar)[3] Aralash ish joylarida olib boriladigan ish jarayonlari oʻrtasidagi munosabat[4] Evakuatsiya usullari[5] Buyruqlar tuzilishi[6] Ishlar tarkibi va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish choralari[7] Xavfsizlik va salomatlik qoidalari[8] Qurilish uchastkasida xavfsizlik va sogʻliqni saqlashni boshqarishning asosiy siyosati
va maqsadlarini va boshqa asosiy sanoat baxtsiz hodisalarining oldini olish choralarini
belgilaydigan rejalar
Yuqoridagilar quyidagicha amalga oshiriladi.
(1) Pudratchi ishni boshlash uchun uchastkaga birinchi marta kirgan kuni ishdan oldin
Qurilish tashkilotidan (quruvchidan) masʼul shaxs, brigadir va mehnatni muhofaza qilishboʻyicha mutaxassis mashgʻulotlarni olib boradi.
(2) Pudratchining ishchi kuchiga yangi xodim qoʻshilgan kuni ishdan oldin
Mashgʻulotlarni brigadir va mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis olib boradi.
Trening konferensiya yoki majlislar xonasida taxminan 30 daqiqa davomida boʻlib oʻtadi.

228

7.2.4 Ish uchun xavfsizlik anjomlari
Quyidagi fotosuratda ish uchun xavfsizlik vositalari koʻrsatilgan. Toʻliq jabduqlar yiqilishdan
himoya qilish vositasi (1), dubulgʻa (2), ilgaklar (3) va xavfsizlik poyabzallari (4) asosiyjihozlardir.

[Toʻliq jabduqli gata tsuiraku boshiyo kigu] (toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya vositasi)
toʻliq jabduqlar yiqilishdan himoya vositasi tushishini oldini oladi. 2022-yil 2-yanvardan
boshlab, agar ishchi platformaning balandligi 6,75 m dan oshsa, uni kiyish majburiydir. Biroq,
yiqilib ketish baxtsiz hodisalari tez-tez sodir boʻladigan qurilish sanoatida, hatto 5 m dan ortiq
balandlikda ishlaganda ham toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya vositalaridan foydalanish talab
etiladi. Biroq, yiqilish baxtsiz hodisalari anjomni kiygan, lekin foydalanmayotganlar uchun
sodir boʻladi, shuning uchun uni ishlatishni unutmang.
Bundan tashqari, vazifaga qarab quyidagi himoya va xavfsizlik anjomlari qoʻllaniladi.

229

[Hogo megane] (himoya koʻzoynagi) Bu koʻzoynaklar koʻzni metall va yogʻoch changlari,uchqunlar, issiqlik, tutun (jumladan, zaharli gazlar), lazer va qurilish uchastkalari vamateriallarni qayta ishlash uchastkalarida hosil boʻladigan boshqa zararli nurlardan himoya
qilish uchun moʻljallangan. Maqsadingiz uchun eng yaxshi koʻzoynakni tanlang.

[Hogo maskasi] (himoya niqobi) Chang va boshqa qoldiqlardan himoya qilish uchun
ishlatiladigan niqob. Bir martali ishlatiladigan niqoblar va almashtiriladigan filtrlari mavjud.
Sog'liqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi (MHLW) niqoblar uchun standartni belgilaydi.
Misol uchun, uzoq vaqt davomida elektr yoyli payvandlash va tosh kesish operatsiyalarinatijasida changni yutish oʻpka disfunktsiyasini (pnevmokonioz) keltirib chiqarishi mumkin,shuning uchun himoya niqoblaridan foydalanish majburiydir.
[Tebukuro] (qoʻlqop) Mashinada/qoʻlda kesish orqali ishlov berish, boʻyoq ishlari, har xil
turdagi montaj ishlari va kimyoviy moddalar bilan bogʻliq ishlarni bajarishda qoʻllarni himoya
qilish uchun ishlatiladi. Biroq, aylanma pichoqlar, masalan, dumaloq arralar, burgʻulash
dastgohlari, silliqlash mashinalari, quvurni rezbalash mashinalari va boshqalarni ishlatgandaqoʻlqoplardan (ish qoʻlqoplaridan) foydalanmaslik kerak, chunki qoʻlqoplar (ishchi qoʻlqoplar)aylanadigan pichoqlarga oʻralib qolishi va baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
[Shield-mentsuki dubulgʻasi] (payvandlash dubulgʻasi) Butun yuzni himoya qiluvchi
qalqonli dubulgʻa. Asosan, payvandlash ishlari uchun ishlatiladi.

230

7.2.5 Oftob urishining oldini olish
Yaponiyada yozda harorat 30 ° C dan yuqori boʻlgan manatsubi (issiq kun) va harorat 35 °C dan oshadigan moshobi (juda issiq kun) mavjud. Issiq haroratda bajariladigan ishlar
ishchilarni oftob urishiga olib kelishi mumkin. Issiqlik
urishiboshaylanishi

vahushidanketish,mushaklarning ogʻrigʻi va qattiqlashishi, kuchli terlash,bosh ogʻrigʻi, kayfiyatdagi noqulaylik, koʻngil aynishi,
qusish, charchoq, choʻkish hissi, ongning buzilishi,
konvulsiyalar, oyoq-qoʻl harakatining buzilishi, yuqori

WBGT oʻlchov
uskunasitana harorati va boshqa alomatlarga olib kelishi mumkin va ular ishni davom ettirishni
imkonsiz qiladi, lekin oʻlimga ham olib kelishi mumkin. Yaponiya meteorologiya agentligi har
bir mintaqada Web Bulb Globe Temperature (WBGT) taxminiy qiymatini hisoblab chiqadi vamaʼlumot beradi. WBGT qiymatlarini kamaytirish uchun uchastka menejerlari katta
ventilyatorlar, soyali tarmoqlar, quruq tuman tizimlari, dam olish joylari, konditsioner
uskunalari, suv taʼminoti uskunalari, muzlatkichlar, muz mashinalari, ichimlik suvi taʼminoti
avtomatlari va boshqalarni oʻrnatadi. Juda issiq kunlarda ish boshlanish va tugash vaqtlarikoʻtarilishi mumkin. Ishchilar belgilangan tanaffus vaqtida, masalan, konditsionerli dam olishmaskani kabi salqin joyda dam olishga, ishdan oldin va keyin suv ichishga, tuz isteʼmolqilishga harakat qilishlari kerak. Bundan tashqari, havo oʻtkazadigan ish kiyimlarini, issiqlikni
osongina yutadigan xavfsizlik kamarlarini va boshqalarni kiying.

7.2.6 Ish xavfsizligiga eʻtiborni qaratuvchi belgilar
Qurilish uchastkasining turli joylarida oq fonda yashil xochli belgilarni koʻrish mumkin. Bu
belgi midorijuji (yashil xoch) deb ataladi va xavfsizlik va salomatlik ramzi hisoblanadi.
Koʻpincha anzen daiichi (avval xavfsizlik) soʻzlari bilan birgalikda ishlab chiqilgan, chunki
231

xavfsizlik qurilish uchastkasidagi birinchi va eng muhim narsadir. Dubulgʻalar va
jarohatlanganda birinchi yordam koʻrsatish uchun dori-darmonlar va asboblarni oʻz ichiga
olgan kyukyubako (birinchi tibbiy yordam toʻplami) ham yashil xoch bilan belgilangan. Ba'zidayashil xochni eisei (salomatlik) ifodalovchi shirojuji (oq xoch) bilan birlashtirgan xavfsizlik va
sog'liq bayrog'i ishlatiladi.

Yashil xochga misol
Xavfsizlik va salomatlik
bayrogʻiga misollar

7.2.7 Inson xatosini tushunish
Odamlar tomonidan sodir etilgan xatolar inson xatolari deb ataladi. Inson xatolari biz insonboʻlganimiz uchun sodir boʻladi. Bunga nafaqat ehtiyotsizlikdan kelib chiqqan xatolar, balki
tenuki (burchaklarni kesish), oʻtkazib yuborilmasligi kerak boʻlgan jarayonlarni oʻtkazibyuborish ham kiradi. Qurilish uchastkalarida baxtsiz hodisalar yaratmaslik yoki ularni keltirib
chiqarmaslik uchun insonning mumkin boʻlgan xatolaridan xabardor boʻlish muhimdir.
Bundan tashqari, inson xatolari nafaqat odamlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarga olib keladi,
balki tugallangan qurilish sifatiga ham taʼsir qiladi, shuningdek, jarayonning kechikishiga olib
keladi. Inson xatosining 12 xil sababi borligi aytiladi.
(1) Kognitiv xatolar
Bu taxminlardan kelib chiqqan inson xatosi. Masalan, “shunday vaziyatda mana bundaykoʻrsatmalar beriladi” degan taxmin haqiqiy koʻrsatmalar va berilgan ishoralarni notoʻgʻri
tushunishga olib kelishi mumkin.
232

(2) Eʼtiborning yetishmasligi
Bu eʼtibor yetishmasligidan kelib chiqqan insoniy xato. Diqqatni muayyan vazifaga qaratish
atrofdagilarga eʼtiborni kamaytirishi va baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Misol uchun,shunday holatlar borki, odam oʻz oldidagi ishga shunchalik eʼtibor qaratadiki, u orqasidagi
chuqurni sezmay qoladi va unga tushib ketadi.
(3) Diqqatning susayishi va xabardorlikning pasayishi
Diqqatning susayishi va xabardorlikning pasayishi, ayniqsa oddiy va takrorlanuvchi ishlarbilan shugʻullanganda paydo boʻlishi mumkin. Oddiy vazifalar qayta-qayta bajarilganda,
ishchilar bu vazifalar haqida oʻylashdan toʻxtaydi, aksincha ularni ongsiz ravishda bajaradi.
(4) Yetarli tajriba/bilim yoʻqligi
Bu tajriba yetishmasligi va bilimsizlikdan kelib chiqqan insoniy xatodir. Bu asboblarni
notoʻgʻri ishlatish, ish jarayonini notoʻgʻri tushunish yoki ish bilan bogʻliq boʻlishi mumkinboʻlgan baxtsiz hodisalarni oldindan koʻra olmaslikka olib kelishi mumkin. Ishni boshlashdan
oldin KY faoliyati tajribali texniklar uchun xavflarni bashorat qilish boʻyicha oʻz tajribalarini
ulashish imkoniyatidir. Ishchilar, hatto birinchi marta ishga kirishayotganda ham nimagaeʼtibor berish kerakligini bilib olishi mumkin.
(5) Sovuqqonlik
Odamlar ish bilan tanishish orqali oʻziga ishonchi paydo boʻlishga moyildirlar va natijada
ular bu vazifani boshlovchi boʻlgan vaqtiga qaraganda kamroq ehtiyotkor boʻlishadi yoki
qadamlarni oʻtkazib yuboradilar. Baxtsiz hodisalar ishchilar oʻz-oʻzidan xotirjam vaboʻshashganda sodir boʻladi. Ish bilan qanchalik tanish boʻlishingizdan qatʼi nazar, xavfsizlik
qoidalarini

amaldaqoʻllang,

ishlashdan

oldin

asboblarni

tekshiring,

xavfsizlik

moslamalaringizni tekshiring va xavfsizlik moslamalarini kiyib oling va mosligini tekshiring.
(6) Guruh xatolari
Guruhlarda sodir boʻladigan inson xatosi. Misol uchun, qurilishni muddatida bajarish
233

dargumondek tuyulsa, umumiy atmosfera xavfli xatti-harakatlarga yoʻl qoʻyishga moyilboʻlishi oson. Qurilishni muddatida bajarish muhim boʻlsa-da, odamlarning xavfsizligi birinchioʻrinda. Bundan tashqari, agar baxtsiz hodisalar xavfli xatti-harakatlar tufayli yuzaga kelsa,
ular qurilish jadvalida kechikishlarga olib kelishi mumkin.
(7) Qisqa yoʻlni tanlash va ayrim bosqichlarni chetlab oʻtish
Bu samarali ishlash istagi tufayli kerakli harakatlar va tartiblarni oʻtkazib yuborish natijasida
yuzaga kelgan inson xatosi.
(8) Muloqot xatolari
Bu koʻrsatmalar aniq yetkazilmaganligi sababli yuzaga keladigan inson xatosi.
Koʻrsatmalarni tushunmasdan ishlash baxtsiz hodisalar va qurilish kechikishlariga olib kelishi
mumkin.
(9) Vaziyatga qarab oʻzni tutish instingkti
Bu biz maʼlum bir vaziyatga tushib qolganimizda, biz beixtiyor qiladigan harakatdir. Ayniqsa,
odamlar bir nuqtaga eʼtibor qaratganlarida, ular oʻz atrofidagi narsalarga eʼtibor bermaydilar.
Masalan, odam narvondan yiqilayotganda, narvonga osilib qolish uchun asboblarini tashlab
yuborardi. Bu asboblar boshqa ishchiga tegsa, baxtsiz hodisa yuz beradi.
(10) VahimaToʻsatdan kutilmagan hodisalar yoki vahima osongina oʻz-oʻzidan xavfli xatti-harakatlarga
yoki notoʻgʻri koʻrsatmalar berishga olib kelishi mumkin.
(11) Jismoniy va aqliy funksiyalarning pasayishi
Inson yoshligida qila oladigan narsa, qarilik tufayli endi imkonsiz boʻlishi mumkin. Ayniqsa,
oyoq va sonlarda funksiyaning pasayishi va koʻrish qobiliyatining buzilishini sezish qiyin,chunki ular asta-sekin paydo boʻladi. Noqulay harakatlar yoki pozitsiyalarni sinab koʻrmaslikuchun buni bilish muhimdir.
(12) Charchoq
234

Yigʻilgan charchoq hushyorlikni kamaytiradi va bu baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
Har kuni sogʻligʻingizga gʻamxoʻrlik qilish, jumladan, toʻgʻri uyqu va ovqatlanish muhimdir.

“Kuningiz xavfsiz oʻtsin!”

235